{"Sadeha 01.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 01.pdf","name":"Sadeha 01.pdf","text":"अनुƅम\nसंपादकीय 1 \nसंदेश 13 \nअंकुर काशीनाथ झा 35 \nअजय सरवैया 26 \nअजीत कुमार झा 26 \nअनलकांत 30 \nअबू सुथार 24 \nअमरेĠƖ यादव 29 \nअिमत कुमार झा 27 \nअयोğयानाथ चौधरी 78 \nअशोक दþ 36 \nआńाचरण झा 25 \nआभाष लाभ 21 \nआशीष अनिचĠहार 36 \nउदय नारायण िसंह ‘निचकेता’ 224 \nउमेश कुमार महतो 223 \nएन. अरुणा 134 \nओमĆकाश झा 146 \nकमलानĠद झा 69 \nकाशीकाĠत िमā \"मधुप\" 113 \nकुमार मनोज कĮयप 76 \nकुमार शुशाĠ त 111 \nकुमुद िसंह 92 \nकृपानĠद झा 74 \nकृįणमोहन झा 75 \nकेदारनाथ चौधरी 71 \nकैलाश कुमार िमā 61 \nगंगेश गुंजन 37 \nगजेĠƖ ठाकुर 103 \nछिव झा 92 \nिजतमोहन झा 51 \nिजतेĠƖ झा 45 \nĔयोित 53 \nĔयोित Ćकाश लाल 60 \nतूिलका 222 \nिदगĦबर झा 'िदनमिण' 102 \nदेवशंकर नवीन 95 \nदेवांशु वĜस 238 \nधमųĠƖ िवƫल 98 \nधीरेĠƖ Ćेमिषर् 99 \nनरेश मोहन झा 137 \nनवीन नाथ झा (नवनीत) 240 \nनवेĠदु कुमार झा 138 \nनागेĠƖ झा 135 \nिनिमष झा 141 \nनीिलमा 140 \nनूतन झा 144 \nपंकज पराशर 152 \nपžा िÿवेदी 153 \nपरमेĂर कापिड़ 154 \nपालन झा 148 \nपीयूष ठĸर 155 \nĆकाश झा 156 \nĆफुĪल कुमार िसंह ‘मौन’ 129 \nĆीित  159 \nĆीित ठाकुर 160 \nĆेमचĠद िमā 161 \nĆेमशंकर िसंह 167 \nबलभƖ िमā 80 \nिबनीत ठाकुर 88 \nबी.के कणर् 89 \nबैकुěठ झा 229 \nभरत माँझी 82 \nभवनाथ दीपक 83 \nभालचĠƖ झा 81 \nमनोज मुिक् त 128 \nमहाĆकाश 113 \nमहेĠƖ मलंिगया 116 \nमहेĠ Ɩ कुमार िमā 114 \nमहेश िमā “िवभूित” 121 \nमायानĠ द िमā 131 \nिमÿनाथ झा 132 \nमुखीलाल चौधरी 133 \nमैिथलीपुÿ Ćदीप 124 \nरėेĂर िमā 181 \nरमानĠद झा ‘रमण‘ 173 \nराजमोहन झा 17 \nराजेĠƖ पटेल 169 \nराजेĠƖ िवमल 170 \nराम दयाल राकेश 22 \nराम नारायण देव 180 \nराम भरोस कापिड़ 'ƚमर' 84 \nरामलोचन ठाकुर 179 \nरामजी चौधरी  240 \nरामाāय झा \"रामरंग\" Ćिसŀ  \nअिभनव भातखěडे 14,177 \nरूपा  धीरू  185 \nरूपेश  कुमार झा \"Ĝयोँथ\" 186 \nरेवती रमण लाल 184 \nरोशन जनकपुरी 184 \nलŞमी ठाकुर 112 \nवासुदेव सुनानी 231 \nिवńानĠद झा 235 \nिवनीत उĜपल 236 \nिवभा रानी 232 \nवृषेश चĠƖ लाल 91 \nशंभु कुमार िसंह 193 \nशिक्त शेखर 191 \nिशवĆसाद यादव 23 \nशीतल झा 199 \nशीला सुभƖा देवी 198 \nशेख मोहĦमद शरीफ 206 \nशैलेĠƖ मोहन झा 189 \nĮयाम सुĠदर \"शिश\" 214 \nĮयामल सुमन 213 \nāीधरम 216 \nसिच्चदानĠद यादव 186 \nसतीश चĠƖ झा 188 \nसĠतोष िमā 187 \nसुभाष चĠƖ यादव  220 \nसुभाष साह 219 \nसुशांत झा 210 \nसूयर्नाथ गोप 221 \nिहमांशु चौधरी 41 \nहृदय नारायण झा 42 \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली 241 \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n1 \nसंपादकीय \n 01.01.2009 \nमाĠयवर, \nिवदेहक नव अंक ( वषर् २ मास १३ \nअंक २५) ई पिĤलश भऽ गेल अिछ। एिह \nहेतु लॉग ऑन करू  \nhttp://www.videha.co.in ई अंक \nिĆंट फॉमर्मे सेहो अहाँक समक्ष अिछ। \nइंटरनेटपर मैिथलीक ĆारĦभ हम कएने रही \n2000 ई. मे अपन भेल एक्सीडेंट केर \nबाद, याहू िजयोिसटीजपर  \n2000-2001 मे ढेर रास साइट  \nमैिथलीमे बनेलहुँ मुदा ओ सभ Ąी साइट \nछल से िकछु िदनमे अपने िडलीट भऽ \nजाइत छल। 5 जुलाई 2004 केँ \nबनाओल “ भालसिरक गाछ” जे \nwww.videha.com पर एखनो उपलĤध \nअिछ, मैिथलीक इंटरनेटपर Ćथम \nउपिİथितक रूपमे  िवńमान अिछ। फेर \nआएल “ िवदेह” Ćथम मैिथली पािक्षक ई-\nपिÿका www.videha.co.in पर। \n“िवदेह” देश-िवदेशमे रहिनहार मैिथली \nभाषीक बीच िविभž कारणसँ लोकिĆय \nभेल। “ िवदेह” मैिथलक लेल मैिथली \nसािहĜयक नवीन आĠदोलनक ĆारĦभ कएने \nअिछ। िĆंट फॉमर्मे, ऑिडयो-िवजुअल आ \nसूचनाक सभटा नवीनतम तकनीक Ņारा \nसािहĜयक आदान-Ćदानक लेखकसँ पाठक \nधिर करबामे हमरा सभ जुटल छी। नीक \nसािहĜयकेँ सेहो सभ फॉरमपर Ćचार चाही, \nलोकसँ आ मािटसँ İनेह चाही। “ िवदेह” \nएिह कुĆचारकेँ तोिड़ देलक, जे मैिथलीमे \nलेखक आ पाठक एके छिथ।कथा, \nमहाकाĭय,नाटक, एकाĹी आ उपĠयासक \nसंग, कला-िचÿकला, संगीत, पाबिन-ितहार, \nिमिथलाक-तीथर्,िमिथला-रė, िमिथलाक-\nखोज आ सामािजक-आिथर्क-राजनैितक \nसमİयापर सारगिभर्त मनन। “ िवदेह” मे \nसंİकृत आ इंिग्लश कॉलम सेहो देल गेल, \nकारण ई ई-पिÿका मैिथलक लेल अिछ, \nमैिथली िशक्षाक ĆारĦभ कएल गेल संİकृत \nिशक्षाक संग। रचना लेखन आ शोध-\nĆबंधक संग पĽी आ मैिथली-इंिग्लश \nकोषक डेटाबेस देिखते-देिखते ठाढ़ भए \nगेल। इंटरनेट पर ई-Ćकािशत करबाक \nउĿेĮय छल एकटा एहन फॉरम केर \nİथापना जािहमे लेखक आ पाठकक बीच \nएकटा एहन माğयम होअए जे कतहुसँ \nचौबीसो घंटा आ सातो िदन उपलĤध होए। \nजािहमे Ćकाशनक िनयिमतता होए आ \nजािहसँ िवतरण केर समİया आ भौगोिलक \nदूरीक अंत भऽ जाय। फेर सूचना-\nĆौńोिगकीक क्षेÿमे ƅांितक फलİवरूप \nएकटा नव पाठक आ लेखक वगर्क हेतु, \nपुरान पाठक आ लेखकक संग, फॉरम \nĆदान कएनाइ सेहो एकर उĿेĮय छ्ल। \nएिह हेतु दू टा काज भेल। नव अंकक \nसंग पुरान अंक सेहो देल जा रहल \nअिछ। पुरान अंक pdf İवरूपमे \nदेवनागरी, ितरहुता वा ƙेलमे  डाउनलोड \nकएल जा सकैत अिछ आ जतए \nइंटरनेटक İपीड कम छैक वा इंटरनेट \nमहग छैक ओतहु Ƈाहक बƂड कम \nसमयमे ‘ िवदेह’ केर पुरान अंकक फाइल \nडाउनलोड कए अपन कंĢयुटरमे सुरिक्षत \nरािख सकैत छिथ आ अपना सुिवधानुसारे \nएकरा पिढ़ सकैत छिथ। िवदेह भाषापाक \nरचनालेखन İ तंभ मे MS-SQL सवर्र \nआधािरत मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेेजी-मैिथली \nसचųबल ऑनलाइन िडक् शनरी सेहो अिछ।  \nएिह अ ंकसँ डॉ शĦभु कुमार िसंहक \nआलेख Ćितयोगी परेक्षाथŰक लेल शुरु \nकएल गेल अिछ। \nरंगकमŰ Ćमीला झा नाƀयवृिþ:  एिह \nमहĜवपूणर् नाƀयवृिþक संचालनक भार \nमैलोरंग केँ देल गेल। Ćमीला झा \nमेमोिरयल Əİट,घॲघौर आ ओकर Ćबंध \nĠयासी āी āीनारायण झा Ņारा।  \nरंगकमŰ Ćमीला झा नाƀयवृिþक \nİथापना Ćथम मिहला बाल नाƀय िनदųशक \nĆमीला झाक İमृितमे भेल अिछ। Ćमीला \nजी जीवन पयर्ंत भंिगमा, पटना संग जूिड़ \nबाल रंगकमर् के बढ़ावा दैत रहलीह। \nĆमीलाजीक İमृित मे İथािपत Ćमीला झा \nमेमोिरयल Əİट, घॲघौर हुनकर बाल \nरंगमंच मे अिवİमरणीय योगदानक लेल \nएिह नाƀयवृिþक İथापना केलक अिछ। \nएकर मूल मे मैिथली रंगमंच पर मिहला \nरंगकमŰक ĆोĜसाहन संग हुनकर सामािजक \nसĦमान अिछ। एिह नाƀयवृिþक संचालनक \nभार Əİट Ņारा लोक कलाक लेल समिपर्त \nसंİथा मैलोरंग के Ćदान कयल गेल \nअिछ। वषर् 2006 सँ िनयिमत रूप  सँ ई \nनाƀयवृिþ Ĕयोित वĜस ( िदĪली), रंजू झा \n(जनकपुर), İवाित िसंह ( पटना), िĆयंका \nझा (पटना), वंदना डे (सहरसा) के Ćदान \nकयल गेल छिन।  \nवषर् 2008 क लेल समूचा िमिथला \n(भारत+नेपाल) मे चालीस गणमाĠय \nरंगकमŰ/संİकृितकमŰ केँ नामक अनुशंसाक \nलेल पÿ पठाओल गेल छलिन। ओही \nअनुशंसाक आधार पर Ćथम: मधुिमता \nāीवाİतव ( मधुबनी), िŅतीय: वंदना ठाकुर \n(कोलकाता), तृतीय: नेहा वमŭ ( िदĪली), \nआ चतूथर् : िवजया लŞमी िशवानी (पटना) \nअयलीह। िकछु पािरवािरक कारण सँ \nवंदना जी एिह बेर िवतरण समारोह मे \nअयबा सँ असमथर् भ’ गेलीह तेँ ई ƅम \nबदिल गेल आ वंदना जीक İथान अिगला \nबेरक लेल सुरिक्षत राखल गेल अिछ। \nतृतीय: िवजया लŞमी िशवानी : पटना \nिशवानीक जĠम दरभंगाक रिसयाड़ी \nगाम मे भेलिन। ई पिछला तीन साल सँ \nलगातार मैिथली रंगमंच सँ जुड़ल छिथ। \nिशवानी अिरपन, भंिगमा सन िचर-पिरिचत \nरंग संİथा सँ जुड़ल छिथ। एिह बीच \nअहाँ नदी गॲिगयायल जाय, िमनाक्षी, घुघ्घू, \nआिग धधिक रहल अिछ, से कोना हेतै ?, \nअलख िनरंजन आिद महĜवपूणर् नाटक मे \nअिभनय करैत अपन नीक छिव बनओलिĠह \nअिछ। मनोज मनुज, कौशल िकशोर दास \nआ अरिवĠद अĸू जीक िनदųशन मे काज \nकरैत िशवानीक इच्छा छिन जे विरơ रंग \nिनदųशक कुणाल जीक िनदųशन मे सेहो  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n2 \nनाटक करी। विरơ रंगकमŰ Ćेमलता िमā \nजी सन रंगकमŰ बनबाक िहनक मोन \nछिन। िवजया लŞमी िशवानीजीक कहब \nछिन जे-समकालीन समİया मैिथली नाटक \nमे अएबाक चाही जकर एखन तक कमी \nअिछ। पािरजात हरण िहनकर िĆय नाटक \nछिन आ िशवानी नब तुिरया केँ कहए \nचाहैत छिथ जे इमानदारी सँ रंगकमर् \nकरबाक चाही। \nिŅतीय: नेहा वमŭ:  \nनई िदĪली \nनेहाक जĠम बेगूसरायक Ġयू चाणक्य \nनगर मे भेलिन। ई बच्चे सँ रंगमंच सँ \nजूड़ल रहलीह अिछ। नवतरंग, इĢटा, \nयाÿीक संग कायर् करैत एखन मैलोरंग \nिदĪली सँ रंगकमर् कए रहल छिथ। नेहा \nअिनल पतंग, परवेज़ यूशुफ, संतोष राणा, \nिवजय िसंह पाल, अिभषेक, मनोज मधुकर \nआ Ćकाश झाक िनदųशन मे नाटक केलीह \nअिछ। िहनका Ņारा कएल गेल Ćमुख \nनाटक अिछ सामा-चकेवा, जट-जिटन, \nडोम कछ, गोरखधंधा, काठक लोक, \nकमल मुखी किनया, एक छल राजा \nआिद। आगू लगातार मैिथली रंगमंच सँ \nजुड़ल रहबाक िहनकर इच्छा छिन। \nिहनकर िĆय नाटककार आ िनदųशक महेĠƖ \nमलंिगया छिथन आ रंजू झा (जनकपुर) क \nअिभनय िहनका Ćभािवत करैत छिन। \nकाठक लोक िĆय नाटक आ Ćगितशील \nसोचक संग बेसी युवा केँ होएबाक कारण \nमैलोरंग नेहाक मनपसंद रंग संİथा छिन। \nअपन आĜमसमपर्ण आ संİकारक संग \nरंगकमर् सँ जुड़बाक िहनकर आƇह छिन \nनबका कलाकारक लेल। नेहा सी. सी. \nआर. टी. Ņारा जूिनयर İकॉलिशर्प ĆाĢत \nकएने छिथ। एखन राįƏीय कथक केĠƖ \nसँ कथक मे पोİट िडĢलोमाक संग \nखैरागढ़ िवĂिवńालय सँ एम. ए. क’ रहल \nछिथ।  \nĆथम:  \nमधुिमता āीवाİतव: मधुबनी \nमधुिमताक जĠम मधुबनीक सूरत गंज \nमुहĪलामे भेलिन। बचपने सँ िहनका नृĜय \nआकिषर्त करैत छलिन। िवगत दस साल \nसँ ई मैिथली रंगमंच पर सिƅय छिथ। \nमधुबनीक इĢटा संग रंगकमर् करैत अहाँ \nइĢटाक राĔय आ राįƏीय İतरक महोĜसव \nमे सेहो िशरकत कएने छी संगिह अहाँ \nसॉंग आ Ƒामा िडभीजन संग सेहो संबŀ \nछी। मुकािभनयक लेल अहाँ इंटर कॉलेज \nयूथ फेİटीवल-03 मे तेसर आ वषर् 06 \nमे लोक नृĜयक लेल पहील İथान ĆाĢत \nकएने छी। अहाँ ओकरा आङनक \nबारहमासा, ओिरजनल काम, टूटल तागक \nएकटा ओर, छुतहा घैल, गोनूक गबाह, \nदुलहा पागल भ’ गेलै, िबजिलया भौजी, \nिबरजू-िबलटू संग कतेको िहĠदीक नाटक \nकएने छी। मंचीय नाटक संग नुĸड़ \nनाटक मे सेहो मधुिमता बिढ़ चिढ़ क’ \nभाग लैत रहलीह अिछ। िझिझया, झड़नी, \nजट जिटन डोम कछ एहन कतेको लोक \nनृĜय, एकल अिभनय, िफĪम िसिरयल \nआिद मे अिभनय क’चुकल मधुिमता नेहरू  \nयुवा केĠƖ, एस.एस.बी संग कतेको संİथा \nसँ सĦमािनत कयल गेल छिथ। \n(आकŭइव- पिछला अंक सभक \nसंपादकीय केर संिक्षĢत अंश) \n01.01.2008 \nएिह Ćथमांक केँ Ćİतुत करैत हम \nहिषर्त छी। एिह मे िमिथला पेंिटंग आ \nसंİकृत िशक्षासँ संबंिधत समƇी \nसमयाभावक कारणे निह देल जा सकल। \nपाठक एिह संबंिधत लेख \nggajendra@yahoo.co.in केँ \nअटैचमेěटक रूपमे  पठा सकैत छिथ। \n15.01.2008 \nएिह दोसर अंकमे 1. िमिथला पेंिटंग,  \n2. रचना िलखबासँ पिहने छĠद,संİकृत-\nमैिथलीक ज्ञान आ’ अĠयाĠय िशक्षा  \n3. संİकृत िशक्षाक आ’ 4. ‘ बालानाम् \nकृते’ नामसँ छोट बच्चा संबंिधत सामƇी \nसिĦमिलत कएल जा’ रहल अिछ। जे मेल \nसभ ĆाĢत भेल तािह मे \noldmani@umainc.com,iipkarna@\nyahoo.com,jyotiprakash.lal@gma\nil.comआ’bibhutithakur2000@yaho\no.com केर मेल उĜसाहवŀर्क छल आ \nएिहमे िकछु महĜĜवपूणर् सुझाव सेहो ĆाĢत \nभेल। ओिह आधार पर उपरोक्त िलिखत \nचािर İतंभक अितिरक्त 5. पंजी-Ćबंध 6. \nसंİकृत आ’ िमिथला संİकृत \nिवĂिवńालयक Ćासंिगकता आ’ 7. \nComputers, softwares, \ninterfacing of the old & new \n(restoring old photographs, \nsongs on disks, tapes, etc) पर \nसामƇीक ĆारĦभ कए देल गेल \nअिछ।अगला अंकसँ संगीत-िशक्षाक आरंभ \nकएल जायत।पाठक एिह सभसँ संबंिधत \nआ अĠयाĠय रचना सभ \nggajendra@yahoo.co.in केँ \nअटैचमेěटक रूपमे  .doc, .txt िकंवा \n.pdf फॉमųटमे पठाए सकैत छिथ। पिछला \nसाल तीन मिहना मीरािĦबका आ मदर \nइंटरनेशनलक िशक्षक-िशिक्षकाकेँ संİकृत \nसंभाषणक िशक्षा देबाक हेतु āी अरिवĠद \nआāम,नव देहली मे हमरा बजाओल गेल \nछल। ओिह ƅममे जे नोट बनओलहुँ \nतकरे संİकृत िशक्षाक अंतगर्त हम दए \nरहल छी।  \n01.02.2008 \nिवदेहक एिह अंककेँ Ćİतुत करैत हम \nहिषर्त छी।।एिह अंकसँ संगीत-िशक्षाक \nआरंभ कएल जा रहल अिछ। \nिवकीपीिडया पर मैिथली पर लेख तँ \nछल मुदा मैिथलीमे लेख निह छल,कारण \nमैिथलीक िवकीपीिडयाक İवीकृित निह \nभेटल छल। हम बहुत िदनसँ एिहमे लागल \nरही,आ’ सूिचत करैत हिषर्त छी जे \n27.01.2008 केँ भाषाकेँ िवकी शुरू  \nकरबाक हेतु İवीकृित भेटल छैक, मुदा \nएिह हेतु कमसँ कम पाँच गोटे,िविभž \nजगहसँ एकर एिडटरक रूपमे  िनयिमत \nरूपेँ  कायर् करिथ तखने योजनाकेँ पूणर् \nİवीकृित भेटतैक। नीचाँ िलखल िलंक पर \nजाय एिडट कए एिह Ćोजेक्टमे अहाँ सभ \nसहयोग करब, से आशा अिछ। पिछला \nअंकमे देवनागरी कोना िलखू, एिह पर हम \nलेख िलखने रही। इंगिलश कीबोडर् पर \nओिह तरहेँ िलखने िवकीमे सेहो मैिथली \nिलिख सकैत छी। एम. गेराडर्क माğयमसँ \nāी अंशुमन पाěडेयक, िजनकर मैिथलीक \nयुनीकोडमे İथानक आवेदन लंिबत अिछ, \nअनुरोध भेटल छल, ओ’ सूचना मँगलिĠह  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n3 \nजािह सँ İपƠ रूपसँ  बंगला िलिप आ’ \nमैिथली िलिपक मğय अंतर ज्ञात भए \nसकए। ई सूचना हम एम. गेराडर्क \nमाğयमसँ हुनका पठा देिलअिĠह। िवकीमे \nपूणर् İवीकृितक हेतु एिह िलंक सभ पर \nराखल Ćोजेक्टकेँ आगॉं बढ़ाऊ। \nhttp://meta.wikimedia.org/wiki\n/Requests_for_new_languages/\nWikipedia_Maithili \nhttp://incubator.wikimedia.org\n/wiki/Wp/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/M\nediaWiki:Mainpage/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/Sp\necial:Translate?task=untranslate\nd&group=core-\nmostused&limit=2000&language\n=mai  \nअपनेक Ćितिƅया आ’ रचनाक Ćतीक्षा \nअिछ। \n15.02.2008 \nिवĂक कोन-कोनसँ ई-मेल ĆाĢत भेल, \nआ’ हम आƪािदत भए गेल छी। ई पिÿका \nिबना कोनो िवलंबक सालक- साल चलैत \nरहत, से हम अपने लोकिनकेँ िवĂास दैत \nछी, आ’ ओ’ आबए बला काल िसŀ \nकरत। \nिचÿक पौतीकेँ दू भाग कए देल गेल \nअिछ, िमिथलाक खोजमे िचÿकलाक संग \nपुरातĜĜवक वİतु सभक आ’ दशर्नीय \nİथान सभक संकलन अिछ। िमिथला \nरėमे ऐितहािसक आ’ वþर्मान महापुरुषक \nिचÿक Ćदशर्नी अिछ। एिह संकलनकेँ \nएिहना सहयोग दए बढ़ाऊ। मैिथलीमे \nएनीमेशनक घोर अभाव अिछ, आ’ जौँ \nकही जे अिछये निह, तँ झूठ निह होएत। \nसंगीत आ’ संİकृत िशक्षा सेहो ğवĠयाĜमक \nसामƇीक िबना अपूणर् लगैत अिछ। अहू \nदुनू िदश हमर Ćयास शीƈे जायत। हमर \nइच्छा अिछ, जे बालानां कृतेमे देल गेल \nिखİसाकेँ एनीमेट करी। \n āी गंगेश गुंजनक ईमेल आ’ मागर् \nिनदųशन ĆाĢत भेल, ओ’ अपन रचना \nपठएबाक आĂासन सेहो देलिĠह अिछ। \nिवńानंद जी पĽीकार जी अपन िनबंध \nपठओने छिथ, से आब बुझना जाइत अिछ \nजे रचनाक भरमार लागए बला अिछ। \nसभटा रचना उच्चİतरीय रहत आ’ पिÿका \nपािक्षक आधार पर िनयिमत चलैथ रहत से \nआशा करैत छी। \nसाइटक खोज सचर् इंजन पर \nआसानीसँ होअए तािह हेतु िकछु िवशेष \nĆयास कएल गेल अिछ। एिह संबंधमे \nकोनो तकनीकी सुझाव जौँ अपनेक समक्ष \nहोअए, तँ से आमंिÿत अिछ।  \nअपनेक रचनाक आ’ Ćितिƅयाक \nĆतीक्षामे। \n01.03.08 \nपिछला पक्षमे हम दरभंगा गेल छलहुँ, \nअपन भतीजीक िववाहमे। ओतए िमिथला \nिरसचर् इंİटीƀयुट आ’ संİकृत \nिवĂिवńालयक ƚमण कएलहुँ। सवर्āी \nभीमनाथ झा, मैिथलीपुÿ Ćदीप, रघुवीर \nमोची (अğयक्ष, मैिथली अकादमी), िवĂनाथ \nझा(Ćितकुलपित का. िस. दरभंगा संİकृत \nिवĂिवńालय), देवनारायण यादव ( अğयक्ष, \nिमिथला िरसचर् इंİटीƀयुट) लोकिनक \nदशर्नक सुअवसर ĆाĢत भेल। फेर \nिबदेĂरİथानसँ आँगा गौरीशंकर İथान \n(हैंठी बाली) गेलहुँ, आ’ ओतय पालवंशक \nमूिþर् आ’ ओिह पर िमिथलाक्षरमे िलखल \nअिभलेखक िचÿ िखंचलहुँ ( फोटो \nिमिथलाक खोज İतंभमे देखू)। ई मूितर् \nभĭय अिछ, आ’ 1500 वषर् पूवर् \nिमिथलाक्षरक Ćभुता देखबैत अिछ। एिह \nपर शोध लेख आँगाक कोनो अंकमे देल \nजायत। िमिथलाक इितहासमे एिह İथलकेँ \nआइसँ पिहने İथान निह देल जा’ सकल \nछल, आ’ ईहो तĝय अिछ जे इितहासक \nिवŅान āी डी.एन. झा एही गामक छिथ, \nओना हैठी बाली हमर मामा गाम सेहो \nछी। \n15.03.2008 \nिवदेह Ņारा िकछु पुरान अलĥय \nिकताबक िडिजटलाइजेशनक कॉपŸरा सेहो \nशुरू  कएल गेल अिछ। पĽीक İकैिनंग \nआ’ सचर् करबा योग्य िडक् शनरी जािहमे \nपाठक नव-नव शĤद जोिड़ सकताह केर \nआधार िकछु मनोयोगी िवदेह कायर्कþŭ \nसभक Ņार शुरू  भेल अिछ। ई सभटा \nसभ केओ िन:शुĪक कए रहल छिथ आ’ \nअपन मातृभाषाक आ’ मातृभूिमक अनुरागी \nहोयबाक Ćमाण दए रहल छिथ। \n01.04.08 \nरचना िलखबासँ पिहने. İतंभमे \nमैिथली अकादमी Ņारा िनधŭिरत भाषाक \nअंकन कएल गेल अिछ,एिहमे िवशेष वृिŀ \nकएल गेल अिछ। āी उदय नारायण िसंह \nनिचकेता, िनदेशक, केĠƖीय भाषा संİथान, \nमैसूर केर मेल ĆाĢत भेल आ' ओ' \nिलखलिĠह जे ओ' एकरा डॉ. āी बी \nमिĪलकाजुर्नकेँ अƇसािरत कए देलिĠह, जे \nकेĠƖीय भाषा संİथान, मैसूरमे भाषा \nĆौńोिगकी िवभागक अğयक्ष छिथ। āी \nमिĪलकाजुर्नजीक ई-मेल सेहो ĆाĢत भेल \nआ' ओ' िलखलिĠह अिछ, जे एकरा \nकमेटीक समक्ष राखल जायत। बी. \nमिĪलकाजुर्न मैिथली İटाइल मनुअल \nबनएबाक कायर्केँ आगाँ बढ़ा रहल छिथ। \nĆीित Ņारा कला आ' िचÿकला İतंभ \nिचिÿत कएल गेल अिछ।  \nिमिथलाक रėमे सािहĜयकारक \nअितिरक्त खेलकूद आ’ अĠयाĠय िवधासँ \nसंबंिधत ( संगीत, िफĪम, पÿकािरता, \nइितहास, संİकृत आ’ अंƇेजी, अथर्शाİÿी, \nिडĢलोमेट, राजनीितज्ञ आिद) िमिथलाक \nिवभूितक िचÿ Ćदिशर्त अिछ। वेबसाइट \nखोलला अनĠतर िवńापितक ‘बड़ सुखसार \nपाओल तुअ तीरे’क वाराणसीक गंगातट \nपर शहनाइ पर भारत रė िबिİमĪलाह \nखान Ņारा बजाओल, आ’ तबला पर \nिकसन महाराज आ’ वायिलन पर āीमित \nएन. राजम Ņारा बजाओल संगीत बािज \nउठैत अिछ। संपकर्_खोज İतंभ पर \nिमिथला आ’ मैिथलीक साइट सभक \nसंकलन/िलंक देल गेल अिछ।िवदेहक \nअपन सचर् इंिजनसँ िवदेहक नव-पुरान \nअंककेँ ताकल जा’ सकैत अिछ। दोसर \nसचर् इंिजनसँ मैिथलीक िवशेष संदभर्मे \nवेबकेँ तािक सकैत छी। पुरान िकताब \nसभक िडिजटल इमेिजंग िवदेह कॉपŸराक \nअंतगर्त करबाओल जा’ रहल अिछ। वेब \nसचųबल िडक्शनरी जािहमे पाठक नव-नव  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n4 \nशĤद जोिड सकताह केर कायर् सेहो आरंभ \nकएल गेल अिछ। मैिथलीमे बालानांकृतेक \nएनीमेशन सेहो शुरू  कए देल गेल अिछ। \nपजीक िमिथलाक्षरक पÿक सेहो İकैिनग \nशुरू  भ’ गेल अिछ। ई सभ शीƈ \nआकŭइवक अंतगर्त देल जायत। िवदेहक \nपुरान अंक सामाĠय pdf फॉमųटमे \nआकŭइवक अंतगर्त राखल गेल अिछ। \nपाठक पािक्षक पिÿकाक pdf संİकरण \nडाउनलोड सेहो कए सकैत छिथ। Ćथम \nपृơ पर देवनागरी टाइप करबाक हेतु \nिकछु सहयोगी िलंक देल गेल अिछ। एिह \nतरहक िलंक पर ऑनलाइन टाइप क’ \nकॉपी क’ ई-मेल िकंवा वडर् डॉक्युमेंटमे \nपेİट क’ सकैत छी। \n15.04.2008 \nएिह अंकमे निचकेता अपन 25 \nसालक चुĢपी तोिड़ नो एंƏी: मा Ćिवश \nनाटक मैिथलीक पाठकक समक्ष िवदेह ई-\nपिÿकाक माğयमसँ पहुँचा रहल छिथ। \nधारावािहक रूँपे  ई नाटक िवदेहमे ई-\nĆकािशत भ’ रहल अिछ। \nāी गंगेश गुंजन जीक वैचािरक मंथन \nएिह बेर पाठकक समक्ष अिछ। अिगला \nअंकसँ पाठक हुनकर किवताक वैचािरक \nरस ल’ सकताह। बालानां कृतेमे Ĕयोित \nपँिजयारक लोकगाथा Ćİतुत कएल गेल \nअिछ। \n01.05.2008 \n13 मई केँ एिह बेर जानकी नवमी \nअिछ। एिह अवसर पर एिहसँ संबंिधत \nिनबंध देल जा' रहल अिछ। एिह िनबंधक \nलेिखका छिथ āीमित नूतन झा। \nबालानां कृतेमे दानवीर दधीचीक \nवैिदक İवरूप Ćİतुत कएल गेल अिछ, \nअंतमे सूÿधारसँ ईहो कहबएलहुँ जे कोना \nबादमे तथाकिथत पंिडत लोकिन ओिह \nकथाक बंटाधार कए देलिĠह। \nिमिथला रėमे बैकƇाउĠड संगीत सेहो \nअिछ, आ' ई अिछ िवश् वक Ćथम \nराįƏभिक्þ गीत ( शुक्ल यजुवųद अğयाय \n22, मंÿ 22) जकरा िमिथलामे दूवŭक्षत \nआशीश मंÿ सेहो कहल जाइत अिछ। \n'िवदेह' ई पिÿकाक Ćचार सचर् इंिजन \nŅारा, गूगल आ' याहू Ƈुप Ņारा, वडर्Ćेस \nआ' Ĥलॉगİपॉटमे देलगेल Ĥलॉग Ņारा, \nफेसबुक, आउटलूक, माय İपेस, ओरकुट \nआ' िचŇाजगतक माğयमसँ कएल गेल। \nमुदा जखन डाटा देखलहुँ तँ आधसँ बेशी \nपाठक सोझे http://www.videha.co.in \nपता टाइप कए एिह ई-पिÿकाकेँ पढ़लिĠह।  \n15.05.2008 \n३ जूनकेँ एिह बेर वट सािवÿी \nअिछ। एिह अवसर पर एिहसँ संबंिधत \nिनबंध देल जा' रहल अिछ। एिह िनबंधक \nलेिखका छिथ āीमित नूतन झा।  \nबालानां कृतेमे बिगयाक गाछ शीषर्क \nलोककथाकेँ Ĕयोितजीक िचÿसँ सुसिĔजत \nकएल गेल अिछ। \nāी गंगेश गुंजन जीक किवता \nपाठकक समक्ष अिछ। \nिवश् वक Ćथम राįƏभिक्þ गीत (शुक्ल \nयजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) जकरा \nिमिथलामे दूवŭक्षत आशीश मंÿ सेहो कहल \nजाइत अिछ, एकर अथर् िवदेह आकŭइव \nİतंभमे अिभनव रूपमे  देल गेल अिछ, आ' \nिƇिफथक देल अथर्सँ एकर िभžता \nदेखाओल गेल अिछ। बैकƇाउĠड संगीत \nिवńापितक बड़ सुख सार तँ अिछये \nपिहनेसँ। \nनिचकेताजीक नाटक नो एंƏी: मा \nĆिवश दोसर कĪलोलक दोसर खेप ई-\nĆकािशत भ’ रहल अिछ। गं गेश गुंजन \nजीक किवता आ िवİमृत किव रामजी \nचौधरीक अĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत \nभए रहल अिछ। \nएिहमे कोनो संदेह निह जे २०म \nशताĤदीमे जतेक िमिथला िवभूित भेलाह \nओिहमे āी रामाāय झा ’ रामरंग’ सवŸपिर \nछिथ। िवदेह हेतु हुनकर पठाओल संदेशक \nआधार पर हुनक जीवनी आ कृितकेँ \nिवदेहक संगीत िशक्षा İतंभमे पाठकक \nसमक्ष अनबामे हमरा सभ गवर् अनुभव कए \nरहल छी।  \n01.06.2008 \nगं गेश गुंजन जीक कथा आ िवİमृत \nकिव रामजी चौधरीक अĆकािशत पń सेहो \nई-Ćकािशत भए रहल अिछ। \nरवीĠƖनाथ ठाकुर सेहो हैकू \nिलखलिĠह, मुदा मैिथलीमे जापानी पń \nिवधाक आधार पर \" िवदेह\" Ćİतुत कए \nरहल अिछ ई िवधा। \n15.06.2008 \n \n२७ जून २००८ केँ सािहĜय \nअकादमी, नई िदĪलीक सभागारमे मैिथली \nकिव सĦमेलनमे अएबाक नोत िविदतजी \nŅारा भेटल, से ओतए साँझ छह बजे \nपहुँचलहुँ। हॉलक सभटा कुसŰ भरल छल, \nहम आ कैमरामेन दू गोटे छलहुँ।  \n \nनजिर घुमेलहुँ तँ एकटा कुसŰ खाली \nछल, से कैमरामेनकेँ िवदा कए İवयं \nकैमरा लए ओतए बैिस गेलहुँ।  \n \nअमरनाथ माइक पकिड़ घोषणा \nउľोषणा कए रहल छलाह, लागल जेना \nअशोक चƅधर िहĠदी छोिड़ मैिथली बािज \nरहल छिथ। सभसँ पिहने संजीव तमžा \nजीकेँ काĭय-पाठक लेल बजाओल गेल। \nओ “ पीयर पोİटकार्” शीषर्क किवताक \nपाठ कएलिĠह। तािह पर उľोषक टीप \nदेलिखĠह जे एिह मोबाइलक युगमे \nपोİटकाडर्क एतेक चरचा पर डाक िवभाग \nहुनका धĠयवाद देतिĠह। फेर उľोषणा  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n5 \nभेल जे पंकज पराशरजी अपन किवताक \nपाठ करताह, मुदा ओ तावत धिर पहुँचल \nनिह छलाह, मुदा वीिडयोमे बादमे देखलहुँ \nजे ओ आयल रहिथ, मुदा Ćायः कतहु \nएĦहर-ओĦहर चिल गेल रहिथ। \n \nसे रमण कुमार िसंहजी केँ बजाओल गेल। \nओĪड होममे वृŀ आ एना िकएक होइत \nछैक लोक शीषर्क पń सुनओलिĠह रमण \nजी। \nफेर āीमित सुनीता झाकेँ ƙजेĠƖ \nिÿपाठी जीक िवशेष अनुरोध पर बजाओल \nगेल। \n \nओ अपन किवता िनवेदन िमिथला आ \nभारत देश महान पर सुनओलिĠह। संगे \nईहो कहलीह जे ई Ćथम अवसर छिĠह \nहुनका लेल मंच पर पń पाठ करबाक। \n \nफेर मंजर सुलेमान पढ़लिĠह, मोन \nपड़ैत अिछ गाम, आ अिवनाशजी पढ़लिĠह \nिवńापित İमृित  \n \nसमारोहक उपलक्षमे दू टा किवता- ई \nहुनकर Ĥलॉग पर सेहो बहुत िदनसँ अिछ। \n \n  \nकािमनी कामायनीकेँ गाम मोन \nपड़लिĠह आ िवİथािपत लोक सेहो।  \n \nिबलट पासवान ’िवहंगम’ जी जौँ पुछू \nतँ सभसँ बेशी Ćभावी रहिथ, कारण ओ \nदेिख कए निह पढ़लिĠह। \n \nतावत प कज पराशर जी आिब गेल \nछलाह, आ ओ “ समयकेँ अकानैत” जे \nहुनकर पिहल पń संƇह छिĠह, सँ ” हम \nपिरनाम िनरासा’ शीषर्क पń पढ़लिĠह। \nहुनका एक बेर फेर आबय पड़लिĠह \nिवहंगमजीक िवशेष अनुरोध पर “महापाÿ” \nशीषर्क रचना पढ़बाक लेल। ’ िवदेह’ केर \nएिह अंकसँ ’ समय केँ अकानैत’ पोथीक \nसमीक्षा/ पिरचय देल जा रहल अिछ। \n \n  \nधीरेĠƖ कुमार िमā महोदय एकटा \nपń पढ़लिĠह, दोसर पńक सİवर पाठ \nकरबाक अनुमित माँिग रहल छलाह, मुदा \nउľोषक जी समयाभावक कारणेँ से \nअनुमित निह देलिखĠह आ Ćभात झा, \nमğय Ćदेशसँ राĔयसभा सांसद, मुख्य \nअितिथकेँ पń पाठक लेल आमंÿण \nदेलिĠह। मुदा ओ तावत धिर पहुँचल निह \nछलाह, बादमे जखन पहुँचलाह तँ \nकहलिखĠह जे ओ किवता निह िलखैत \nछिथ, िहĠदी गń िलखैत छिथ। हुनका \nएतए अएबाक छलिĠह दू टा िकताबक \nलोकापर्ण करबाक हेतु, मैिथलीमे \n“इितहास” दशर्न- लेिखका वीणा ठाकुर \nआ िहĠदीमे के.बी. Ćसादक “ दुयŸधन के \nरहते कहॴ महाभारत रुका है” पń \nसंƇहक। \n \nफेर देवशंकर नवीन जी अएलाह। ओ \nिहĠदी, मैिथली आ अĠय भाषाक किव \nसĦमेलनक चचर् कएलिĠह आ कहलिĠह जे \nएतेक बेशी माÿामे āोता-दशर्कक उपिİथित \nिवलक्षण अिछ, कारण पिहने जे ओ िविभž \nĆदेशमे एिह तरहक आयोजन कएने रहिथ \nओतए संİथा अपन दस टा लोककेँ बैसा \nकए कुरसी भड़ैत छल। Ćभात झा जाधिर \nपहुँिचतिथ तावत रमण कुमार िसंह आ \nअिवनाश जीकेँ दोसर राउĠडक लेल \nबजाओल गेल।  \n \nफेर िविदत जी पń पाठक लेल \nपहुँचलाह, मुदा यावत शुरू  किरतिथ तावत \nĆभात झाजी आिब गेलाह से ओ उतिर \nकए हुनकर İवागत कएलिĠह। िविदत जी \nमैिथलीमे दैिनक ’ मैिथली समाद’ केर \nकोलकातासँ  \n \nताराकाĠत झा Ņारा अगİतसँ शुरू  \nकएल जएबाक शुभ सूचना सेहो देलिĠह \nआ पń पाठ सेहो कएलिĠह।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n6 \n \nफेर Ćभात जी अपन संİमरण \nसुनओलिĠह आ दुनू पुİतकक लोपापर्ण \nभेल। \n \n \n \nिचÿकार सिचĠƖनाथ झा Ņारा āी \nĆभात झा आ āी िविदत जीकेँ िवńापितक \nिचÿ Ćदान कएल गेल, एिह िचÿमे \nबैकƇाउĠडमे िमिथला िचÿकलाक योग सेहो \nदेल गेल छल। िविदत जी Ćसž छलाह \nएिह सफल आयोजनसँ, जखन हम बधाइ \nदेिलयिĠह तँ कहलिĠह जे मैिथली आब \nरोड पर आयत, कोठलीमे निह रहत। \n01.07.2008 \nāी मौन जी, मैिथलीपुÿ Ćदीप, āी \nसुभाषचĠƖ यादव, āी पालन झा आ āी \nआńाचरण झा जीक रचना सेहो ई-\nĆकािशत कएल गेल अिछ। \nāी मायानĠद जीक इĠटरĭयू लेलिĠह \nāी डॉ. िशवĆसाद यादव। तकर पिहल \nभाग सेहो Ćİतुत अिछ। \nशेष İथायी İतंभ यथावत अिछ। \n15.07.2008 \n एिह अंकमे निचकेताजीक नाटक नो \nएंƏी: मा Ćिवश अिĠतम खेप ई-Ćकािशत \nभ’ रहल अिछ। गं गेश गुंजन जीक पń \nआ िवİमृत किव रामजी चौधरीक \nअĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ। āी मौन जी, मैिथलीपुÿ Ćदीप, āी \nपालन झा āी पंकज पराशर आ परम \nāŀेय āी Ćेमशंकर िसंहजीक रचना सेहो \nई-Ćकािशत कएल गेल अिछ। \nāी मायानĠद जीक इĠटरĭयू लेलिĠह \nāी डॉ. िशवĆसाद यादव। तकर दोसर \nभाग सेहो Ćİतुत अिछ। \nनेपाल १ टी.वीक मैिथली कायर्ƅमक \nिवषयमे िववरण दए रहल छिथ िजतेĠƖजी \nआ भिक्त-गीत Ćİतुत कएने छिथ \nिजतमोहनजी। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \n01.08.2008 \nएिह अंकसँ āी ग गेश गुंजन जीक \nगń-पń िमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली \nसािहĜयक एकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत \nशुरू  भए रहल अिछ, \" िवदेह\" मे पिहल \nखेप पढ़ू। िवİमृत किव रामजी चौधरीक \nअĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ। āी मौन जी, āी पंकज पराशर, \nāी सुशाĠत, Ćकाश, ĔयोितĆकाश लाल, \nिजतमोहन, िवनीत उĜपल शैलेĠƖ मोहन झा \nआ परम āŀेय āी Ćेमशंकर िसंहजीक \nरचना सेहो ई-Ćकािशत कएल गेल \nअिछ।एिह अंकमे निचकेताजीक टटका \nिलखल किवता सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ।  \nमैिथली िरपोतŭजक नव िवधाक ĆारĦभ \nकए रहल छिथ पुěयधाम जनकपुरधामक \nयुवा पÿकार āी िजतेĠƖ झा। \nāी हिरमोहन झाजीक सĦपूणर् रचना \nसंसारक अवलोकन सेहो शुरू  भए रहल \nअिछ। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \n15.08.2008 \nिमिथलाक धरती बािढ़क िवभीिषकासँ \nआइ कािŎ जूिझ रहल अिछ। \nकुशेĂरİथान िदसुका क्षेÿ तँ िबन बािढ़क \nबरखाक समयमये डूमल रहैत अिछ। मुदा \nई िİथित १९७८-७९ केर बादक छी। \nपिहने ओ क्षेÿ पूणर् रूपसँ  उपजाऊ छल, \nमुदा भारतमे तटबĠधक अिनयिĠÿत \nिनमŭणक संग पािनक जमाव ओतए शुरू  \nभए गेल। मुदा ओिह क्षेÿक बािढ़क कोनो \nसमाचार किहयो निह अबैत अिछ, किहयो \nअिबतो रहए तँ माÿ ई दुįĆचार जे ई \nसभटा पािन नेपालसँ छोड़ल गेल पािनक \nजमाव अिछ। ओतुĸा लोक एिह नव \nसंकटसँ लड़बाक कला सीिख गेलाह। \nहमरा मोन अिछ ओ दृĮय जखन \nकुशेĂरİथानसँ मिहषी उƇताराİथान \nजएबाक लेल हमरा बािढ़क समयमे \nअएबाक लेल कहल गेल छल कारण ओिह \nसमयमे नाओसँ गेनाइ सरल अिछ, ई \nकहल गेल। रुख समयमे खþा, चभच्चामे \nनाओ निह चिल पबैत अिछ आ सड़कक \nहाल तँ पुछू जुिन। फिसलक İवरूपमे \nपिरवतर्न भेल, मĜİय-पालन जेना तेना कए \nई क्षेÿ जबरदİतीक एकटा जीवन-कला \nिसखलक। कौिशकी महारानीक एिह बेरक \nĆकोप ओिह दुįĆचारकेँ खतम कए पाओत \nआिक निह से निह जािन! \nपिहने हमरा सभ ई देखी जे कोशी \nआ गंडकपर जे दू टा बैराज नेपालमे \nअिछ ओकर िनयĠÿण ककरा लग अिछ। \nई िनयĠÿण अिछ िबहार सरकारक जल \nसंसाधन िवभागक लग आ एतए िबहार \nसरकारक अिभयĠतागणक िनयĠÿण छिĠह। \nपािन छोड़बाक िनणर्य िबहार सरकारक \nजल संसाधन िवभागक हाथमे अिछ। \nनेपालक हाथमे पािन छोड़बाक अिधकार \nतखन आएत जखन ओतुĸा आन धार पर \nबाĠह/ छहर बनत, मुदा से ५० सालसँ \nऊपर भेलाक बादो दुनू देशक बीचमे कोनो \nसहमितक अछैत सĦभव निह भए सकल। \nिकएक?  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n7 \nसामियक घटनाƅम- कोशीपर \nभीमनगर बैरेज, कुशहा, नेपालमे अिछ। \n१९५८ मे बनल एिह छहरक जीवन ३० \nबरख िनधŭिरत छल, जे १९८८ मे बीित \nगेल। दुनू देशक बीचमे कोनो सहमित \nिकएक निह बिन पाओल? छहरक बीचमे \nजे रेत जमा भए जाइत अिछ, तकरा सभ \nसाल हटाओल जाइत अिछ। कारण ई \nनिह कएलासँ ओकर बीचमे ऊंचाई बढ़ैत \nजाएत, तखन सभ साल बाĠधक ऊँचाई \nबढ़ाबए पड़त। एिह साल ई कायर् समयसँ \nिकएक निह शुरू  भेल? फेर शुरू  भेल \nबरखा, १८ अगİतकेँ कोशी बाĠधमे २ \nमीटर दरािर आिब गेल। १९८७ ई.क \nबािढ़ हम आँिखसँ देखने छी। झंझारपुर \nबाĠध लग पािन झझा देलक, ओवरģलो \nभए गेल एक ठामसँ, आ आँिखक सोझाँ \nहम देखलहुँ जे कोना तकर बाद १ \nमीटरक कटाव िकलोमीटरमे बदिल जाइत \nअिछ। २७-२८ अगİत २००८ धिर \nभीमनगर बैरेजक ई कटाव २ िकलोमीटर \nभए चुकल अिछ। आ ई करण भेल \nकोशीक अपन मुख्य धारसँ हिट कए \nएकटा नव धार पकड़बाक आ नेपालक \nिमिथलांचलक संग िबहारक िमिथलांचलकेँ \nतहस नहस करबाक। नासाक ८ अगİत \n२००८ आ २४ अगİत २००८ केर िचÿ \nकौिशकीक नव आ पुरान धारक बीच \n२०० िकलोमीटरक दूरी देखा रहल \nअिछ। भीमनगर बैरेज आब एकटा \nकोशीक सहायक धारक ऊपर बनल बैरेज \nबिन गेल। \nराįƏीय आपदा: जािह राĔयमे आपदा \nअबैत अिछ, से केĠƖसँ सहायताक आƇह \nकरैत अिछ। केĠƖीय मंÿीक टीम ओिह \nराĔयक दौरा करैत अिछ आ अपन िरपोटर् \nदैत अिछ जािहपर केĠƖीय मंÿीक एकटा \nदोसर टीम िनणर्य करैत अिछ, आ ओ \nटीम िनणर्य करैत अिछ जे ई आपदा \nराįƏीय आपदा अिछ वा निह। िबहारक \nराजनीितज्ञ अपन पचास सालक िवफलता \nिबसिर जखन एक दोसराक ऊपर आक्षेपमे \nलागल छलाह, मनमोहन िसंह मंÿीक \nĆधानक रूपमे  दौरा कए एकरा राįƏीय \nआपदा घोिषत कएलिĠह। कारण ई लेवल-\n३ केर आपदा अिछ आ ई सĦबिĠधत \nराĔयक लेल असगरे, निह तँ िवþक \nिलहाजसँ आ निहए राहतक ĭयवİथाक \nसक्षमताक िहसाबसँ, एिहसँ पार पाएब \nसंभव अिछ। आब राįƏीय आकिİमक \nआपदा कोषसँ सहायता देल जाऽ रहल \nअिछ, िकसानक ऋण-माफी सेहो सĦभव \nअिछ। \nउपाय की हो? कुशेĂर्र İथानक \nआपदा सभ-साल अबैछ, से सभ ओकरा \nिबसिरए जेकाँ गेलाह। मुदा आब की हो? \nदामोदर घाटीक आ मयूराक्षी पिरयोजना \nजेकाँ कायर् कोशी, कमला, भुतही बलान, \nगंडक, बूढ़ी गंडक आ बागमतीपर िकएक \nसĦभव निह भेल? िवĂेĂरैħयाक वृĠदावन \nडैम िकएक सफल अिछ। नेपाल \nसरकारपर दोषारोपण कए हमरा सभ \nकिहया धिर जनताकेँ ठकैत रहब। एकर \nएकमाÿ उपाए अिछ बड़का यंÿसँ कमला-\nबलान आिदक ऊपर जे मािटक बाĠध \nबाĠहल गेल अिछ तकरा तोिड़ कए हटाएब \nआ कच्चा नहिरक बदला पĸा नहिरक \nिनमŭण। नेपाल सरकारसँ वातŭ आ Ĝविरत \nसमाधान। आ जा धिर ई निह होइत अिछ \nतावत जे अĪपकािलक उपाय अिछ, जेना \nबरखा आबएसँ पिहने बाĠहक बीचक रेतकेँ \nहटाएब, बरखाक अएबाक बाट तकबाक \nबदला िकछु पिहनिह बाĠहक मरĦमितक \nकायर् करब। आ एिह सभमे राजनीितक \nमहĜवाकांक्षाकेँ दूर राखब। कोशीकेँ पुरान \nपथपर अनबाक हेतु कैकटा बाĠह बनाबए \nपड़त आ ओ सभ एकर समाधान किहओ \nनिह बिन सकत। \nकमला धार \nनहिरसँ लाभ हािन- एक तँ कच्ची \nनहिर आ ताहूपर मूलभूत िडजाइनक \nसमİया, एकटा उदाहरण पयŭĢत होएत \nजेना-तेना बनाओल पिरयोजना सभक। \nकमलाक धारसँ िनकालल पछबारी कातक \nमुख्य नहिर जयनगरसँ उमराँव- पूवर्सँ \nपछबारी िदशामे अिछ। मुदा ओतए धरतीक \nढ़लान उþरसँ दिक्षण िदशामे अिछ। \nबरखाक समयमे एकर पिरणाम की होएत \nआिक की होइत अिछ? ई बाĠह बिन \nजाइत अिछ आ एकर उþरमे पािन \nथकमका जाइत अिछ। सभ साल एिह \nनहर रूपी  बाĠहसँ पटौनी होए वा निह \nएकर उतरबिरया कातक फिसल िनिĀत \nरूपेण  डुमबे टा करैत अिछ। फलना \nबाबूक जमीन नहिरमे निञ चिल जाए से \nनहिरक िदशा बदिल देल जाइत अिछ! \nकमला नदीपर १९६० ई. मे \nजयनगरसँ झंझारपुर धिर छहरक िनमŭण \nभेल आ एिहसँ सĦपूणर् क्षेÿक िवनाशलीलाक \nĆारĦभ सेहो भए गेल। झंझारपुरसँ आगाँक \nक्षेÿक की हाल भेल से तँ हम कुशेĂरक \nवणर्न कए दए चुकल छी। मधेपुर, \nघनĮयामपुर, िसंिघया एिह सभक िखİसा \nकुशेĂरसँ िभž निह अिछ। कमला-\nबलानक दुनू छहरक बीच जेना-जेना रेत \nभरैत गेल तािह कारणेँ एिह तटबĠधक \nिनमŭणक बीस सालक भीतर सभ िकछु \nतहस-नहस भए गेल। कमला धार जे \nबलानमे िपपराघाटमे १९५४ मे िमिल \nगेलीह, िहमालयसँ बिह कए कोनो पैघ \nलĸड़क अवरोधक कारण। आब हाल ई \nअिछ जे दस घěटामे पािनक जलİतर एिह \nधारमे २ मीटरसँ बेशी तक बिढ़ जाइत \nअिछ। १९६५ ई.सँ बाĠह/ छहरक बीचमे \nरेत एतेक भिर गेल जे एकर ऊँचाइ \nबढ़ेबाक आवĮयकता भए गेल आ ई माँग \nशुरू  भए गेल जे बाĠह/ छहरकेँ तोिड़ देल \nजाए! \nİकूल कॊलेजमे छुņी गमŰ ताितलक \nबदलामे बािढ़क समय देबामे कोन हजर् \nअिछ, ई िनणर्य कोन तरहेँ किठन अिछ? \nविरơ सािहĜयकार वैकुěठ झाजीक \nपń सेहो अिछ। किव रामजी चौधरीक \nअĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ। āी कैलाश कुमार िमā जीक \n\"यायावरी\", िमÿनाथ झा जीक पń, नूतन \nजीक चौठचĠƖ पूजापर लेख, Įयाम सुĠदर \nशिश आ कुमार मनोज कĮयपक लघु-कथा \nआ āी शĦभू कुमार िस हक आ अनलकाĠत \nजीक कथा सेहो अिछ। āी शĦभू कुमार \nिस ह जीक पń सेहो ई-Ćकािशत भऽ रहल \nअिछ। बी.के कणर्क िमिथलाक िवकासपर \nलेख, āी ओमĆकाश जीक लेख., āी मौन \nजी, āी पंकज पराशर, āी सुशाĠत, \nĆकाश, िजतमोहन, िवनीत उĜपल शैलेĠƖ \nमोहन झा आ परम āŀेय āी Ćेमशंकर  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n8 \nिसंहजीक रचना सेहो ई-Ćकािशत कएल \nगेल अिछ।  \nमैिथली िरपोतŭज िलखने छिथ \nपुěयधाम जनकपुरधामक युवा पÿकार āी \nिजतेĠƖ झा संगमे Ĕयोितजी सेहो लंदनसँ \nिरपोतŭज पठेने छिथ। \nāी हिरमोहन झाजीक सĦपूणर् रचना \nसंसारक अवलोकन सेहो आगाँ बढ़ल \nअिछ। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \nपोथी समीक्षा:  \nबाँकी अिछ हमर दूधक कजर्- एिह \nनामसँ १० टा गीतक संƇह लए āी \nिबनीत ठाकुर- िशक्षक, Ćगित आदशर् ई. \nİकूल, लगनखेल, लिलतपुर Ćİतुत भेल \nछिथ। ई एिह शताĤदीक पिहल पोथी छी \nजे देवनागरीक संग िमिथलाक्षरमे सेहो \nआयल अिछ, आ एकरा हम अंशुमन \nपाěडेयकेँ पठा देिलयिĠह, यूनीकोडक \nमैिपंगक लेल, कारण िवनीतजी हमरा एिह \nपोथीकेँ ई-मेलसँ पठेबाक अनुमित देने \nछिथ, तािह लेल हुनका धĠयवाद। \n“भरल नोरमे” शीषर्क पńमे की \nसुतलासँ भेटलै अिछ ककरो अिधकार आ \n“गाम नगरमे”- लोकतंÿमे अपन अिधकार \nलऽ कऽ रहत मधेसी, ई घोषणा छिĠह \nकिवक तँ “ कोरो आ पािढ़’मे गरीब \nछोिड़कऽ के बुझतै गरीबीके मािर- ई किह \nकिव अपन आिथर्क िचĠतन सेहो सोझाँ \nरखैत छिथ। चहुँिदश अमĻलमे जĻलक \nिवनाशपर–मुिĮकलेसँ सुनी िचिड़याके िचहुं-\nिचहुं- किह किव अपन पयŭवरण िचĠतन \nसोझाँ रखैत छिथ। “जे करिथ घोटाला” \nमे ƚƠाचारपर आ “ जाइतक टुकड़ी”मे \nजाित Ćथापर किव िनमर्मतासँ चोट करैत \nछिथ तँ “ बेटीक भाग्यिवधान”मे किवक \nभावना उफानपर अिछ। “ कĦĢयुटरक \nदुिनया” आ “ अĻरेिजया” मे किव \nसामियकताकेँ निह िबसरल छिथ तँ \nअिĠतम पń “ ताल िमसरी” मे वरक \nसासुर Ćेम कनेक ĭयंग्याĜमक सुरमे किव \nकिह अपन एिह क्षेÿमे सेहो दक्ष होएबाक \nĆमाण दैत छिथ। ओना तँ किवक ई \nĆथम Ćकािशत कृित छिĠह, मुदा किव \nजािह लय सँ किवता कएने छिथ ओ \nअभूतपूवर् रूपेँ  Ćशंसनीय अिछ। \n01.09.2008 \nकोशी: \nकोशीक पािन माउĠट एवेरेİट, \nकंचनजंघा आ गौरी-शंकर िशखर आ \nमकालू पवर्तāृंखलासँ अबैत अिछ। \nनेपालमे सĢतकोशी, जािहमे इĠƖावती, \nसुनकोसी (भोट कोसी), तांबा कोसी, िलक्षु \nकोसी, दूध कोसी, अरुण कोसी आ तामर \nकोसी सिĦमिलत अिछ। \nएिहमे इĠƖावती, सुनकोसी, तांबा \nकोसी, िलक्षु कोसी आ दूध कोसी िमिल \nकए सुनकोसीक िनमŭण करैत अिछ आ ई \nमोटा-मोटी पिच्छमसँ पूवर् िदशामे बहैत \nअिछ, एकर शाखा सभ मोटा-मोटी उþरसँ \nदिक्षण िदशामे बहैत अिछ। ई पाँचू धार \nगौरी शंकर िशखर आ मकालू \nपवर्तāृंखलाक पािन अनैत अिछ। \nअरुणकोसी माउĠट एवेरेİट \n(सगरमाथा) क्षेÿसँ पािन Ƈहण करैत \nअिछ। ई धार मोटा-मोटी उþर-दिक्षण \nिदशामे बहैत अिछ।  \nतामर कोसी मोटा-मोटी पूबसँ पिच्छम \nिदशामे बहैत अिछ आ अपन पािन \nकंचनजंघा पवर्त āृंखलासँ पबैत अिछ। \nआब ई तीनू शाखा सुनकोसी, \nअरुणकोसी आ तामरकोसी धनकुņा \nिजलाक िÿवेणी İथानपर िमिल सĢतकोसी \nबिन जाइत छिथ। एतएसँ १० िकलोमीटर \nबाद चतरा İथान अबैत अिछ जतए \nमहाकोसी, सĢतकोसी वा कोसी मैदानी \nधरातलपर अबैत छिथ। आब उþर \nदिक्षणमे चलैत Ćायः ५० िकलोमीटर \nनेपालमे रहला उþर कोसी हनुमाननगर- \nभीमनगर लग भारतमे Ćवेश करैत छिथ \nआ कनेक दिक्षण-पिच्छम रुिख केलाक \nबाद दिक्षण-पूवर् आ पिच्छम-पूवर् िदशा लैत \nअिछ आ भारतमे लगभग १३० िकमी. \nचललाक बाद कुरसेला लग गंगामे िमिल \nजाइत छिथ। कोसीमे बागमती आ \nकमलाक धार सेहो सहरसा- दरभंगा- \nपूिणर्या िजलाक संगमपर िमिल जाइत \nअिछ। \nकोसीपर पिहल बाĠह १२म शताĤदीमे \nलŞमण िŅतीय Ņारा बनाओल वीर-बाँध छल \nजकर अवशेष भीमनगरक दिक्षणमे एखनो \nअिछ।  \nभीमनगर लग बैराजक िनमŭणक संगे \nपूवŰ कोसी तटबĠध सेहो बिन गेल आ पूवŰ \nकोसी नहिर सेहो। \nकुँअर सेन आयोग १९६६ ई. मे \nकोसी िनयĠÿणक लेल भीमनगरसँ २३ \nिकमी. नीचाँ डगमारा बैराजक योजनाक \nĆİताव देलक जे वाद-िववाद आ \nराजनीितमे ओझरा गेल। एिह बैराजसँ दू \nफायदा छल। एक तँ भीमनगर बैरेजक \nजीवन-कालाविध समाĢत भेलापर ई बैरेज \nकाज अिबतए, दोसर एिहसँ उþर-Ćदेशसँ \nअसम धिर जल पिरवहन िवकिसत भऽ \nजाइत जािहसँ उþर िबहारकेँ बड़ फायदा \nहोइतए। मुदा एिह बैरेज िनमŭण लेल पाइ \nआवंटन केĠƖीय िसंचाई मंÿी डॉ \nके.एल.राव निह देलिखĠह। पिĀमी कोसी \nनहिर एकर िवकĪप रूपमे  जेना तेना \nमĠथर गित सँ शुरू  भेल मुदा एखनो धिर \nओिहमे काज भइये रहल अिछ। \nमुदा कोसी लेल ई निह भऽ सकल। \nिवचार आएल तँ योजना अİवीकृत भए \nगेल। जतेक िदनमे कायर् पूरा हेबाक छल \nततेक िदन िववाद होइत रहल, डगमारा \nबैराजक योजनाक बदलामे सİता योजनाकेँ \nİवीकृित भेटल मुदा सेहो पूणर् हेबाक बाटे \nतािक रहल अिछ! \nिवĂेĂरैħया पड़ैत छिथ मोन: \nहैदराबादसँ ८२ माइल दूर मूसी आ ईसी \nधारपर बाĠह बनाओल गेल आ नगरसँ \n६.५ माइलक दूरीपर मूसी धारक उपधारा \nबनाओल गेल। संगिह धारक दुनू िदस \nनगरमे तटबĠध बनाओल गेल। कृįणराज \nसागर बाĠहक हुनकर Ćİतािवत १३० फुट \nऊँच बनेबाक योजना मैसूर राĔय Ņारा \nअंƇेजकेँ पठाओल गेल तँ वायसराय \nहािडर्ंज ओकरा घटा कए ८० फीट कए \nदेलिĠह। िवĂेशरैħया िनचुलका भागक \nचौड़ाई बढ़ा कए ई कमी पूरा कए \nलेलिĠह। बीचेमे बािढ़ आिब गेल तँ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n9 \nअितिरक्त मजदूर लगा कए आ \nमलेिरयाƇİत आ आन रोगƇİत मजदूरक \nइलाज लए डॉक्टर बहाली कए, राितमे \nवािशंगटन लैĦप लगा कए आ ĭयिक्तगत \nिनगरानी Ņारा केलिĠह। देशभक्त तेहन \nछलाह जे सीमेĠट आयात निह कएलिĠह \nवरन् वालु, कैिĪसयम पाथर आ पाकल \nईटाक बुकनी िमला कए िनिमर्त सुरखीसँ \nएिह बाĠहक िनमŭण कएलिĠह। बाĠह \nिनमŭणसँ पिहनिह िŅİतरीय नहिरक िनमŭण \nकए लेल गेल। \nिदĪली अिछ दूर एखनो! Ćधानमंÿी \nआपदा कोष आ मुख्यमंÿी आपदा कोषक \nअितिरक्त İवयंसेवी संगठन सभक कोषमे \nसेहो िदĪलीवासी अपन अनुदान दए सकैत \nछिथ। मुदा दीघर् सूÿी काज होएत िनĵ \nिबĠदुपर िदĪलीमे केĠƖ सरकारपर दवाब \nबनाएब। \n१. İकूल कॊलेजमे गमŰ ताितलक \nबदलामे बािढ़क समय छुņी देबामे कोन \nहजर् अिछ, ई िनणर्य कोन तरहेँ किठन \nअिछ? सी.बी एस.ई आ आइ.सी.एस.ई. तँ \nछोड़ू िबहार बोडर् धिर ई निह कए \nसकल। िदĪलीवासी सी.बी एस.ई आ \nआइ.सी.एस.ई.सँ एिह तरहक कायŭĠवयन \nकराबी तँ लाजे िबहार बोडर् ओकरा लागू \nकए देत। \n२. भारतमे डगमारा बैराजक \nयोजनाक ĆारĦभ कएल जाए कारण \nभीमनगर बैरेज अपन जीवन-कालाविध पूणर् \nकए लेने अिछ। एिहमे फĠड रेलवे आ \nसड़क दुनू मंÿालयसँ लेल जाए कारण \nएिहपर रेल आ सड़क सेहो बिन सकैछ/ \nआ बनबाक चाही। \n३. बैरेज बनबाक कालविधयेमे पĸी \nनहिर धरातलक İलोपक अनुसारे बनाओल \nजाए। \n४. कच्ची बाĠह सभकेँ तोिड़ कए \nहटा देल जाए आ पĸी बाĠहकेँ मोटोरेबल \nबनाओल जाए, बाĠहक दुनू कात पयŭĢत \nगाछ-वृक्ष लगाओल जाए।  \n५. िबहारमे सड़क पिरयोजना जेना \nİवĨक सĜय होए जेना देिख पिर रहल \nअिछ, तिहना सभ िवČ-बाधा हटा कए \nयुŀ-İतरपर काज एिह सभपर कायर् शुरू  \nकएल जाए।  \nउपरोक्त िबĠदु सभपर िदĪलीमे लॉबी \nबना कए केĠƖ सरकारपर/ मंÿालयपर \nदवाब बनाएब तखने िबहार अपन नव छिव \nबना सकत। १२म शताĤदीमे शुरू  कएल \nबाĠह तखने पूणर् होएत आ धारसभ \nमनुक्खक सेिवका बिन सकत। \nāी रामभरोस कापिड़ ƚमरजीक कोसी \nबािढ़पर िनबĠध आ कोसीक बािढ़पर İव. \nराजकमल Ņारा िलिखत कथा अपरािजता \nदेल गेल अिच्ह। \nāी गं गेश गुंजन जीक गń-पń \nिमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली सािहĜयक \nएकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत, केर \nदोसर खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-\nिटĢपणी सेहो। किव रामजी चौधरीक \nअĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ। āी कैलाश कुमार िमā जीक \n\"यायावरी\", अंकुर झा जीक पń, Įयाम \nसुĠदर शिशक िरपोतŭज आ कुमार मनोज \nकĮयपक लघु-कथा आ āी शĦभू कुमार \nिस हक कथा-िनबĠध सेहो अिछ। बी.के \nकणर्क िमिथलाक िवकासपर लेख, āी \nपंकज पराशर, िजतमोहन, िवनीत उĜपल, \nनवेĠदु कुमार झा आ परम āŀेय āी \nĆेमशंकर िसंहजीक रचना सेहो ई-Ćकािशत \nकएल गेल अिछ। गुँजन जीक गजल आ' \nिवचार िटĢपणी सेहो अिछ।  \nāी राजकमल चौधरीक रचनाक \nिववेचन कए रहल छिथ āी देवशंकर \nनवीन जी। उदाहरण आ नो एěƏी: मा \nĆिवश पर समीक्षा देल गेल अिछ। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \nगोपेशजी İवगŰय भए गेलाह हुनकर \nसंİमरण हम िलखने छी पń İतंभमे, \nसंगमे देने छी हुनकर एकटा पń सेहो। \n15.09.2008 \nāी गं गेश गुंजन जीक गń-पń \nिमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली सािहĜयक \nएकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत, केर \nदोसर खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-\nिटĢपणी सेहो। सुभाष चĠƖ यादव जीक \nकथा, कुमार मनोज कĮयपक लघु-कथा, \nमहेश िमā \" िवभूित\"-āी पंकज पराशर- \nिवनीत उĜपल- Įयामल जीक पń आ \nĆेमशंकर िसंह, मौनजी, िजतमोहन, \nओमĆकाश, शिक्त-शेखर, नूतन झा जीक \nरचना सेहो ई-Ćकािशत कएल गेल \nअिछ।  \nāी राजकमल चौधरीक रचनाक \nिववेचन कए रहल छिथ āी देवशंकर \nनवीन जी।  \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \n01.10.2008 \nजीन मेरी गुİताव ली क्लािजयो \n(1940-)केँ एिह सालक सािहĜयक ८ \nलाख १५ हजार पॱडक सािहĜयक नोबल \nपुरİकारसँ सĦमािनत कएल जएबाक घोषणा \nभेल अिछ। मानवतापर राज कए रहल \nसĥयतासँ नीचाँ आ आगू जाऽ कए \nदेखबाक Ćवृिþ छिĠह क्लािजयोक। Ġयू-\nिडपाचर्सर्, पोएिटक एडवेंचर आ सेंसुअल \nएक्सटेसीक लेखक छिथ क्लािजयो। \nली क्लािजयो मूलतः Ąांसीसी भाषाक \nउपĠयासकार छिथ, ओना िहनकर िपता \nअंƇेज आ माता Ąांसीसी छिथĠह, दुनू गोटे \nमारीशससँ सĦबिĠधत। आ क्लािजयो \nनाइजीिरयाक समुƖी याÿासँ नेनपनिहमे \nसािहिĜयक जीवनक ĆारĦभ कएलिĠह। \n१९६३ ई. मे िहनकर पिहल उपĠयास \nĆकािशत भेल जे आधुिनक समाजक Ćित \nएक तरहक िवƖोह छल। Ąेंच लेखक \nसभमे क्लािजयो İवीकृत निह भऽ सकलाह \nआ एखन ओ Ġयू मेिक्सकोमे रहैत छिथ। \nथडर् वĪडर्क नजिरसँ देखब िहनकर \nरचनाक एकटा िविशƠता छिĠह। \nमारीशसक उपĠयासकार अिभमĠयु उनुथक \nआ तािह ƅममे रामायणक चरचा सेहो \nक्लािजयो करैत छिथ। \nिहनकर पिहल उपĠयास ले-Ćोसेस-\nवबर्ल- द इनटेरोगेशन ( जांचक पूछताछ)  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n10 \n१९६३ ई. मे आयल जे अिİतĜववादक \nबादक समयक उपĠयास छल। िदन-\nĆितिदनक भाषणबाजीक बदला सĜयताकेँ \nदेखबय बला शिक्त ओ शĤद सभकेँ \nदेलिĠह। फेर आयल हुनकर दू टा कथा \nसंƇह ला-फीवर आ ला-देĪयूज, एिह दुनू \nसंƇहमे पाĀाĜय नगरक समİया आ \nओतुĸा डरक यथाथर् िचÿण भेल अिछ। \nटेरा-अमाटामे हुनकर पारिİथितकी-तंÿसँ \nजुड़ाव İपƠ अिछ तँ डेजटर्सँ ओ \nउपĠयासकारक रूपमे  İथािपत होइत छिथ, \nएिहमे ओ उþर अĄीकाक लुĢत होइत \nसंİकृितक िचÿण करैत छिथ। क्लािजयो \nदाशर्िनक लेख सेहो िलखने छिथ आ बच्चा \nलोकिनक लेल लुलाबी सेहो। अमेिरकी \nसािहĜय जािह Ćकारेँ अनुवादसँ दूर आ \nअपनामे मग्न भऽ गेल अिछ सएह कारण \nअिछ िफिलप रॉथक एिह रेसमे हाइपक \nरूपमे  शािमल होएबाक बावजूद पाछू छूिट \nजएबाक। अथर्शाİÿमे अमेिरकाक \nमोनोपोलीक िवपरीतक ई सािहĜयक क्षेÿक \nघटनाƅम अिछ। \nएिह अंकमे: \nāी ग ंगेश गुंजन जीक गń-पń \nिमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली सािहĜयक \nएकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत, केर \nपाँचम खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-\nिटĢपणी सेहो। सुभाष चĠƖ यादव आ िवभा \nरानी जीक कथा, महेश िमā \" िवभूित\"-āी \nपंकज पराशर- िवनीत उĜपल- Įयामल \nजीक पń आ Ćेमशंकर िसंह, मौनजी, \nिजतमोहन, Ćकाश झा, ओमĆकाश जीक \nरचना सेहो ई-Ćकािशत कएल गेल \nअिछ।  \nāी राजकमल चौधरीक रचनाक \nिववेचन कए रहल छिथ āी देवशंकर \nनवीन जी। सुभाषचĠƖ यादव जी पर āी \nमहाĆकाश िलिख रहल छिथ। िजतेĠƖ झा, \nनवेĠदु आ Ćीितक िरपोतŭज छिĠह तँ युवा \nĆितभा अंशुमालाक िवषयमे िलखने छिथ \nिजतेĠƖ। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \nमधुप जीक \" घसल अठžी\" आ \nतारानĠद िवयोगी जीक \" मूलभूत\" केर \nअ Ƈेजी अनुवाद सेहो Ćİतुत कएल गेल \nअिछ। \n15.10.2008 \nपिहल कीितर्नारायण िमā सĦमान किव \nहरेकृįण झाकेँ ११.११.२००८ केँ िवńापित \nपवर्क अवसरपर देल जएतिĠह। एिह बेरक \nयाÿी चेतना पुरİकार āी मĠÿेĂर झाकेँ \nभेटलिĠह। \nकीितर्नारायण िमāक जĠम १७ जुलाई \n१९३७ ई. केँ Ƈाम शोकहारा ( बरौनी), \nिजला बेगूसरायमे भेलिĠह। हुनकर \nĆकािशत कृित अिछ सीमाĠत, हम İतवन \nनिह िलखब ( किवता संƇह)। आखर \nपिÿकाक लĤधĆितơ सĦपादक। \nमंÿेĂर झा-जĠम ६ जनवरी १९४४ \nई.Ƈाम-लालगंज, िजला-मधुबनीमे। Ćकािशत \nकृित: खािध, अिĠचनहार गाम, बहसल \nराितक इजोत (किवता संƇह); एक बटे दू \n(कथा संƇह), ओझा लेखे गाम बताह \n(लिलत िनबĠध)। मैिथली कथा संƇहक \nिहĠदी अनुवाद “कुंडली” नामसँ Ćकािशत। \nिद फूĪस पैराडाइज ( अंƇेजीमे लिलत \nिनबĠध), कतेक डािर पर। \nहरेकृįण झा, जĠम १० जुलाई \n१९५० ई. गाम- कोइलखमे। अिभयंÿणक \nअğययण छोिड़ माक्सर्वादी राजनीितमे \nसिƅय। अनेक किवता आ आलोचनाĜमक \nिनबĠध Ćकािशत। अनुवाद एवं िवकास \nिवषयक शोध कायर्मे रुिच। İवतंÿ \nलेखन। Ćकृित एवं जीवनक तादाĜĦय \nबोधक अƇणी किव। एना कतेक िदन \n(किवता संƇह)। \nबुकर पुरİकार: आİƏेिलयन िपता आ \nभारतीय माताक सĠतान ३३ वषŰय बैचेलर \nāी अरिवĠद अिडग ऑक्सफोडर्सँ िशक्षा \nĆाĢत कएने छिथ आ सĦĆित मुĦबईमे रहैत \nछिथ। िहनकर पिहल अंƇेजी उपĠयास \nछिĠह द ƫाइट टाइगर जािह पर िƙटेन, \nआयरलैěड आ कॉमनवेĪथ देशक वासी केँ \nदेल जा रहल अंƇेजी भाषाक उपĠयासक \n५०,००० पौĠडक “ मैन बुकर” पुरİकार \nभेटलिĠह अिछ आ बेन ओकेरीक बाद ई \nपुरİकार ĆाĢत केिनहार ई सभसँ कम उƛ \nकेर लेखक छिथ। \nद ƫाइट टाइगर- ई उपĠयास हापर्र \nकॉिलĠस-रैĠडम हाउस Ņारा Ćकािशत भेल \nआ Ćकाश आ अĠहारक दू तरहक भारतक \nई वणर्न करैत अिछ। एकटा फमर्क \nमािलक बलराम जे शुरूमे  गयासँ आयल \nबलराम हलवाई छलाह चीनी Ćधानमंÿी वेन \nिजआबाओक भारत आगमनपर अपन \nअनुþिरत सात पÿ ( हिरमोहन झाक पाँच \nपÿ आ Ĥयासजीक दू पÿ जकाँ) केर \nमाğयमसँ अपन िखİसा कहैत छिथ। ओ \nएकटा िरक्शा चालकक बेटा छिथ जे \nचाहक दोकानपर िकछु िदन काज केलाक \nबाद िदĪलीमे एकटा धिनकक Ƒाइवर बनैत \nछिथ। फेर ओकरा मािर कए उńोगपित \nबिन जाइत छिथ। \nƑाइवर सभ गप मािलकक सुनैत \nरहैत अिछ, कलकþाक िरक्शाबला सभक \nिखİसा सेहो अिडग सुनलिĠह आ िदĪलीक \nƑाइवर लोकिनक सेहो आ िखİसाक Ģलॊट \nबना लेलिĠह। \nसमालोचनाक िİथित: िहĠदीक \nअखबार सभ ई पुरİकार ĆाĢत भेलाक \nबादो एिह पुİतकक समीक्षा एकटा चीप \nटी.वी. सीिरयलक पटकथाक रूपमे  \nकएलिĠह। मैिथलीक समालोचनाक तँ गपे \nछोड़ू, अंƇेजीक अखबार सभ मुदा नीक \nसमीक्षा कएलक। \nिदĪलीक िचिड़याघरमे एकटा ƫाइट \nटाइगर छैक गेनेिटक Ħयुटेशनक पिरणाम \nजे एक पीढ़ीमे एक बेर अबैत छैक निहयो \nअबैत छैक। बलराम हलवाईक िखİसा \nसेहो ƫाइट टाइगर जकाँ िवरल भेटत बेशी \nतँ कमाइ-खाइमे िजनगी िबता दैत छिथ। \nएकर हाडर्बाउĠड िकताब २०,००० कॉपी \nिबका चुकल अिछ। पेĠगुइन इिěडया जे ई \nिकताब छपबासँ इĠकार कएने छल \nकहलक जे ƅॉसवडर् पुरİकारसँ िकताबक \nिबƅीमे १००० कॉपीक वृिŀ होइत छैक, \nबुकर भेटलापर १०,००० कॉपी बेशी \nिबकाइत छैक आ सािहĜय अकादमी  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n11 \nभेटलापर अंƇेजी िकताब १० कॉपी बेशी \nिबकाइत अिछ! \nāी गं गेश गुंजन जीक गń-पń \nिमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली सािहĜयक \nएकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत, केर \nछठम खेप पढ़ू। सुभाष चĠƖ यादव आ \nƚमर जीक कथा, महेश िमā \"िवभूित\"-āी \nपंकज पराशर- िवनीत उĜपल- Įयामल \nजीक पń आ Ćेमशंकर िसंह जीक शोध \nलेख अिछ।, िजतमोहन, रामलोचन ठाकुर, \nिनिमष झा, राजेĠƖ िवमल, रेवतीरमण \nलाल, िदगĦबर झा \"िदनमिण\", रूपा  धीरू , \nĔयोित, िवńानĠद झा, नवीननाथ झा, \nिवनीत उĜपल, वृषेश चĠƖ लाल, धीरेĠƖ \nĆेमिषर्, िवभूित, महेĠƖ मलंिगया, कुमार \nमनोज कĮयप, कृपानĠद झा. रामभरोस \nकापिड़ रोशन जनकपुरी, पंकज पराशर, \nवैकुěठ झा, Ćकाश झा आ िहमांशु चौधरी \nजीक रचनासँ सुशोिभत ई अंक अिछ। \nāी राजकमल चौधरीक रचनाक \nिववेचन कए रहल छिथ āी देवशंकर \nनवीन जी।  \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \nिशवशंकर āीिनवास केर मैिथली \nकथाक अ Ƈेजी अनुवाद सेहो Ćİतुत कएल \nगेल अिछ। \nभारतक िवĂनाथन आनĠद वĪडर् चेस \nĆितयोिगता िजतलिĠह तँ भारत अपन \nचĠƖयान-१ याÿा सेहो शुरु कएलक। मुदा \nसंगमे असमक बम िवİफोट, उड़ीसाक नन \nबलाĜकार आ मालेगाँव िवİफोट मोरक \nपएर िसŀ भेल। \n \n01.11.2008 \n४०म ज्ञानपीठ पुरİकार समारोह ६ \nनवĦबर २००८: संसदक लाइƙेरीक \nबालयोगी ऑिडटोिरयममे कĮमीरी किव āी \nरहमान राहीकेँ Ćधानमंÿी āी मनमोहन िसंह \nŅारा Ćदान कएल जाएबला ४०म ज्ञानपीठ \nपुरİकार समारोहक आमंÿण पािब ओतए \nिनयत समयसँ सायं छह बजे हम \nपहुँचलहुँ। अपन Ćितơाक अनुरूप  \nĆधानमंÿी िनधŭिरत समय ६.३० सायं \nपदापर्ण कएलिĠह। İटेजपर āी रवीĠƖ \nकािलया, िनदेशक भारतीय ज्ञानपीठ, \nरहमान राही, डॉ. मनमोहन िसंह, \nसीताकाĠत महापाÿ, पुरİकार चयन \nसिमितक अğयक्ष आ अिखलेश जैन, ĆबĠध \nƏİटी रहिथ। दशर्कमे āी टी.एन.चतुवųदी, \nअशोक वाजपेयी, आलोक पी. जैन आ \nƙजेĠƖ िÿपाठी रहिथ। ƙजेĠƖजी हमरा संग \nबैसल रहिथ। İव. साहू शािĠत Ćसाद जैन \nआ İव. āीमित रमाजैन, एिह पुरİकारक \nĆारĦभ कएने रहिथ आ हुनकर दुनू गोटेक \nफोटो पाछाँमे लागल रहिĠह। आइ कािŎ \n४०म सालक महĜव एिह कारणसँ बिढ़ \nगेल अिछ कारण ५०म वषर्गाँठक \nइĠतजारमे बहुत गोटे आयु बेशी भेने \nजीिवत निह रहैत छिथ। सरला माहेĂरी \nमाइक पकिड़ कायर्ƅमक शुरुआतसँ पिहने \nअिनता जैनकेँ िनराला रिचत सरİवती \nवĠदना गएबाक लेल अनुरोध कएलिĠह आ \nओ मंचक दोसर भागमे महिषर् अगİĜयक \nया कुĠदेĠदुसँ शुरु कए िनरालाक रचना \nशाİÿीय पŀितमे गओलिĠह। फेर फूलसँ \nĆधान मंÿीक İवागत ĆबĠध Ġयासी \nअिखलेश जैन Ņारा भेल, फेर रवीĠƖ \nकािलया फूलसँ रहमान राहीक İवागत \nकएलिĠह। फेर āी सीताकाĠत महापाÿ \nअंƇेजीमे उƄगार ĭयक्त करैत कहलिĠह जे \nराहीकेँ सĦमािनत कए भारतीय ज्ञानपीठ \nअपनाकेँ सĦमािनत कएलक अिछ। फेर \nĆधानमंÿी Ņारा राहीकेँ शॉल ओढ़ा कए आ \n१०३५ ई.क राजा भोजक सरİवतीक \nĆितमाक कांİय अनुकृित जािहमे ज्ञानपीठ \nŅारा Ćभामěडल जोड़ल गेल ( मूल Ćितमा \nलंदनक िƙिटश Ħयूिजयममे अिछ) आ \nĆशिİत पÿ आ ५ लाख टाकाक Ƒाģट \nदए सĦमािनत कएल गेल। राही उƄगार \nĭयक्य कएलिĠह आ महान जवाहरलाल \nनेहरूक  जािह पदपर छलाह ओिह पदपर \nआसीन मनमोहन िसंहसँ पुरİकार ĆाĢत \nकए िवशेष Ćसžता Ćकट कएलिĠह। फेर \nरवीĠƖ कािलया धĠयवाद ज्ञापन कएलिĠह। \nराहीक Ćितिनिध किवताक ज्ञानपीठ Ņारा \nकएल िहĠदी अनुवाद राही Ņारा Ćधान \nमंÿीकेँ देल गेल। \nअĤदुल रहमान राहीक जĠम ६ मई \n१९२५ ई.केँ भेल। हुनकर पिहल किवता \nसंƇहकेँ सािहĜय अकादमी पुरİकार देल \nगेल। भारत सरकारक पŃ āी आ मानव \nसंसाधन िवकास मंÿालयक एिमरेƀस \nफेलोिशप िहनका भेटल छिĠह। िहनकर \nकिवता संƇहमे सनवुĠय साज, सुबहुक \nसोदा, कलाम-ए-राही Ćमुख अिछ। िहनकर \nआलोचना आ िनबĠधक पोथी अिछ, कहवट \nआिद। \nĆİतुत अिछ िहनकर किवता \n“परछाइयाँ” ( कĮमीरीसँ अंƇेजी एस.एल. \nसĠधु, अंƇेजीसँ मैिथली गजेĠƖ ठाकुर) \nछाह सभ \nअपन िनयितसँ वाद आ अमरताक \nआशा आब छोिड़ िदअ, \nयिद जुटा ली िकछु क्षण, तँ भेर भऽ \nजाऊ तािहमे। \nबİतीक जािह पथमे चलैत रहलहुँ, \nओ धँिस गेल घनगर बोनमे, \nजेना हमर आİथाक कवच भेल भेń \nकेलक शंकासभ। \nआँिख खुिजते हमर İवĨकेँ लागल \nआँिख \nसभटा बासĠती युवा छाती झरिक कए \nभऽ गेल सुनसान। \nदेखू तँ देखायत आस-पड़ोसमे \nलावěयमयी मेला, \nहाथमे आएत माÿ एकाध िवचार, आऽ \nअसगर एकटा कौआ उजाड़मे। \nकखनो हमर इच्छा रहए चान-तरेगन \nगढ़बाक, \nआब माथ भुका रहल छी अपन कोनो \nनामकरण तँ करी। \nसभटा िवĂास घाटीक मौलायल \nहिरयरी सन, \nसभटा चैतĠय िखिसयायल साँप सन। \nसभटा देवता हमर अपन छाह छिथ, \nसभटा दानव हमर अहं केर किनया-\nपुतड़ा सन। \nसभा भवन भरल बुझू बानरक खोँ-खोँ \nसँ,  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n12 \nसĠतक पिहरनक लेल ताकू बोने-\nबोन। \nकेहन अिछ नाओक खेबनाई, कतए \nतँ अिछ िकनार! \nदेशांस भोथलेलक नाओकेँ अĠहारमे। \nहे रौ नटुआ, नाच िनवर्İÿ चारू  कात \nओकर, \nराही तँ आिग-खाएबला बताह अिछ। \n  \nसमारोह एक घěटामे खतम भेल आ \nघुरैत रही तँ एफ.एम.पर समाचार भेटल \nजे सिचन तेĠदुलकर अपन टेİट जीवनक \n४०म शतक िदनमे पूणर् कएलिĠह। \nभीमसेन जोशीकेँ भारत रė पुरİकार \nदेल गेल। आ चĠƖायण-१ चĠƖमाक १०० \nिकलोमीटरक वृþाकार कक्षामे İथािपत भऽ \nगेल जतए ओ २ वषर् धिर रहत। \n15.11.2008 \nई अ ंकक समपर्ण गवर्क-संग ओिह \n16 बिलदानीक नाम जे मुĦबईमे देशक \nसĦमानक रक्षाथर् अपन Ćाणक बिलदान \nदेलिĠह।  \n१. एन.एस.जी. मेजर सĠदीप उžीकृįणन् \n२. ए.टी.एस.चीफ हेमंत कड़कड़े \n३. अशोक कामटे \n४. इंİपेक्टर िवजय सालİकर \n५. एन.एस.जी हवलदार गजेĠƖ िसंह \n\"िबƠ\" \n६. इंİपेक्टर शशांक िशĠदे  \n \n७. इंİपेक्टर ए.आर. िचटले \n८. सब इंİपेक्टर Ćकाश मोरे  \n९. कांİटेबल िवजय खांडेकर \n१०. ए.एस.आइ.वी. अबाले \n११. बाउ साब दुगुर्रे \n१२. नानासाहब भोसले \n१३. कांसटेबल जयवंत पािटल \n१४. कांसटेबल शेघोष पािटल \n१५. अĦबादास रामचĠƖ पवार \n१६. एस.सी.चौधरी \n01.12.2008 \nिवदेहक नव अंक (अंक २४, िदनांक \n१५ िदसĦबर २००८) ई पिĤलश भऽ गेल \nअिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू  \nhttp://www.videha.co.in |  \n४१म आ ४२म ज्ञानपीठ पुरİकारक \nघोषणा- िहĠदीक नवीन किवता आĠदोलनक \nसशक्त किव āी कुँवर नारायणकेँ ४१म \nज्ञानपीठ पुरİकार ( २००५) आ कॲकणीक \nāी रवीĠƖ केलेकर आ संİकृतक āी \nसĜयवर्त शाİÿीकेँ संयुक्त रूपसँ  ४२म \nज्ञापीठ पुरİकार ( २००६) देबाक घोषणा \nभेल अिछ। \nāी कुँवर नारायणक जĠम १९२७ ई. \nमे भेलिĠह। अज्ञेय Ņारा सĦपािदत \"तीसरा \nसĢतक\"क सशक्त किव कुँवर नारायणकेँ \nएिहसँ पिहने सािहĜय अकादमी पुरİकार \nभेिट चुकल छिĠह। \nāी रवीĠƖ केलेकरक जĠम १९२५ \nई. मे भेलिĠह, िहनकर कॲकणी भाषा \nमěडलक िनमŭणमे Ćमुख भूिमका रहल \nछिĠह। \nāी सĜयवर्त शाİÿी संİकृतमे तीन \nगोट महाकाĭयक रचना कएने छिथ। \nरवीĠƖ केलेकर आ सĜयवर्त शाİÿीकेँ सेहो \nसािहĜय अकादमी पुरİकार भेिट चुकल \nछिĠह। \nसंगिह \" िवदेह\" केँ एखन धिर ( १ \nजनवरी २००८ सँ ३० िदसĦबर २००८) \n७० देशक ६७३ ठामसँ १,३६,८७४ बेर \nदेखल गेल अिछ ( गूगल एनेलेिटक्स \nडाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n15.12.2008 \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक \nĆतीक्षामे। विरơ रचनाकार अपन रचना \nहİतिलिखत रूपमे  सेहो नीचाँ िलखल पता \nपर पठा सकैत छिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर \n389, पॉकेट सी, सेक्टर-\nए,वसंतकुंज, नई िदĪली- 110070 \nफोन- 9811382078 \nhttp://www.videha.co.in \nggajendra@videha.com \nggajendra@yahoo.co.in \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nFORTH COMING BOOKS \nMAITHILI-ENGLISH DICTIONARY \nENGLISH-MAITHILI DICTIONARY \nBY \nGAJENDRA THAKUR z NAGENDRA KUMAR JHA z  PANJIKAR VIDYANAND JHA  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n13 \n \nसंदेश\n१. āी Ćो. उदय नारायण िसंह \n\"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल \nछी तकर चरचा एक िदन मैिथली \nभाषाक इितहासमे होएत। आनĠद भए \nरहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट \nमैिथल \" िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल \nछिथ। \n२. āी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-\nकमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील \nमन, मैिथलीक Ćित समिपर्त मेहनितक \nअमृत रंग, इितहास मे एक टा िविशƠ \nफराक अğयाय आरंभ करत, हमरा \nिवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ \nबधाइक सĻ, सİनेह| \n३. āी रामाāय झा \" रामरंग\"(आब \nİवगŰय)- \" अपना\" िमिथलासँ \nसंबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत \nभेलहुँ।...शेष सभ कुशल अिछ। \n४. āी ƙजेĠƖ िÿपाठी, सािहĜय \nअकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली \nपािक्षक पिÿका \" िवदेह\" केर लेल बधाई \nआ शुभकामना İवीकार करू।  \n५. āी ĆफुĪलकुमार िसंह \" मौन\"- Ćथम \nमैिथली पािक्षक पिÿका \" िवदेह\" क \nĆकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत \nमुदा बेसी आƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ \nपकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय देलहुँ, \nओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६. āी डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन \nअपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव \nसूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे मैिथली \nपÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक साहिसक \nकदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह \nĆकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत \nछी, संगिह \" िवदेह\"क सफलताक \nशुभकामना। \n७. āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-\nपिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली \nपिÿकाक Ćकाशनमे के कतेक सहयोग \nकरताह- ई तऽ भिवįय कहत। ई हमर \n८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। \nएतेक पैघ महान यज्ञमे हमर āŀापूणर् \nआहूित ĆाĢत होयत- यावत ठीक-ठाक \nछी/ रहब। \n८. āी िवजय ठाकुर, िमिशगन \nिवĂिवńालय- \" िवदेह\" पिÿकाक अंक \nदेखलहुँ, सĦपूणर् टीम बधाईक पाÿ \nअिछ। पिÿकाक मंगल भिवįय हेतु हमर \nशुभकामना İवीकार कएल जाओ। \n९. āी सुभाषचĠƖ यादव- ई-पिÿका \n’िवदेह’ क िवषयमे जािन Ćसžता भेल। \n’िवदेह’ िनरĠतर पĪलिवत-पुिįपत हो आ \nचतुिदर्क अपन सुगंध पसारए से कामना \nअिछ। \n१०. āी मैिथलीपुÿ Ćदीप- ई-पिÿका \n’िवदेह’ केर सफलताक भगवतीसँ \nकामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११. डॉ. āी भीमनाथ झा- ’ िवदेह’ \nइĠटरनेट पर अिछ तेँ ’ िवदेह’ नाम \nउिचत आर कतेक रूपेँ  एकर िववरण \nभए सकैत अिछ। आइ-कािŎ मोनमे \nउŅेग रहैत अिछ, मुदा शीƈ पूणर् सहयोग \nदेब। \n१२. āी रामभरोस कापिड़ ƚमर, \nजनकपुरधाम- \" िवदेह\" ऑनलाइन देिख \nरहल छी। मैिथलीकेँ अĠतरŭįƏीय जगतमे \nपहुँचेलहुँ तकरा लेल हािदर्क बधाई। \nिमिथला रė सभक संकलन अपूवर्। \nनेपालोक सहयोग भेटत से िवĂास \nकरी। \n१३. āी राजनĠदन लालदास- ’िवदेह’ ई-\nपिÿकाक माğयमसँ बड़ नीक काज कए \nरहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। \nएकर वािषर्क अ ंक जखन िĆ ट िनकालब \nतँ हमरा पठाएब। कलकþामे बहुत \nगोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने \nिछयिĠह। मोन तँ होइत अिछ जे िदĪली \nआिब कए आशीवŭद िदतहुँ, मुदा उमर \nआब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-\nिवदेशक मैिथलकेँ जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. āी Ćेमशंकर िसंह- अहाँ \nमैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिÿका \n\"िवदेह\" Ćकािशत कए अपन अłुत \nमातृभाषानुरागक पिरचय देल अिछ, \nअहाँक िनःİवाथर् मातृभाषानुरागसँ Ćेिरत \nछी,  एकर िनिमþ जे हमर सेवाक \nĆयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर \nआńोपांत पिÿका देखल, मन ĆफुिĪलत \nभ' गेल।  \n(c)२००८-२००९. सवŭिधकार \nलेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम \nनिह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेĠƖ ठाकुर। \nएतय Ćकािशत रचना सभक कॉपीराइट \nलेखक लोकिनक लगमे रहतिĠह, माÿ \nएकर Ćथम Ćकाशनक/ आकŭइवक/ \nअंƇेजी-संİकृत अनुवादक ई-Ćकाशन/ \nआकŭइवक अिधकार एिह ई पिÿकाकेँ \nछैक। रचनाकार अपन मौिलक आ \nअĆकािशत रचना ( जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय \nछिĠह) ggajendra@yahoo.co.in \nआिक ggajendra@videha.com केँ \nमेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, \n.rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत छिथ। \nरचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत \nपिरचय आ अपन İकैन कएल गेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। \nरचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु \nिवदेह ( पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा \nरहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद \nयथासंभव शीƈ ( सात िदनक भीतर) \nएकर Ćकाशनक अंकक सूचना देल \nजायत। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी \nठाकुर Ņारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ \nई- Ćकािशत कएल जाइत अिछ। \nसाइटक िडजाइन Ćीित ठाकुर रिĮम \nिĆया आ मधूिलका चौधरी Ņारा। \n(c) िवदेह:संदेह:1 , सदेह-संİ करण-āुि त \nĆकाशन  \n'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत \nकएल जा रहल गजेĠƖ ठाकुरक   ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n14 \nउपĠयास, गĪप-कथा संƇह,पń संƇह, \nबालानां कृते, एकाĹी-नाटक, महाकाĭय, \nशोध लेख आ याÿा वृþांत िवदेहमे \nसंपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे \n“कुरुक्षेÿम्: अĠतमर्नक” नामसँ āुित \nĆकाशन, Ņारा छापल जा रहल अिछ। \nिवदेह डाटाबेसक आधारपर निचकेताजीक \nनाटक, पंकज पराशर आ िवनीत \nउĜपलक पń संƇह, मौन आ Ćेमशंकर \nिसंह जीक िनबĠध संƇह आ 'िवदेह' Ņारा \nकएल गेल शोधक आधार पर १. \nमैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २. अंƇेजी-\nमैिथली शĤद कोश आ ३. िमिथलाक्षरसँ \nदेवनागरी पाěडुिलिप िलĢयाĠतरण-पĽी-\nĆबĠध डाटाबेश āुित पिĤलकेशन Ņारा \nिĆĠट फॉमर्मे छापल जा रहल अिछ- \nशोध, संकलन, िडिजटल इमेिजंग आ \nिलĢयांतरण- िवńानĠद झा “ पĽीकार”, \nनागेĠƖ कुमार झा आ गजेĠƖ ठाकुर Ņारा \nभेल। \nāुित Ćकाशनक  e-mail: \nshruti.publication@shruti-\npublication.com आ website: \nhttp://www.shruti-\npublication.com अिछ। रमानĠद झा \n“रमणक” जीक  “ सगर राित दीप \nजरए” केर इितहास जािहमे एक-एकटा \nकथाक पाठक वणर्न अिछ सेहो िवदेहमे \nई-Ćकािशत भेल। संगिह 20,000 \nिविभž आइ.एस.पी. सँ पाठक Ņारा डेढ़ \nलाखसँ बेशीबेर “ िवदेहकेँ अंतजŭलपर \nपढ़ल गेल आ आब एकर सदेह अंक \nितरहुता आ देवनागरीमे संगिह आिब रहल \nअिछ। एकर ƙेल वसर्न सेहो डाउनलोड \nआ िĆंट लेल उपलĤध अिछ। कवर-\nपृơक िडजाइन लेल āीमित Ĕयोित झा \nचौधरी आ Ćूफ देखबाक लेल डॉ. पालन \nझाक िवशेष रूपमे  आभारी छी। 25 \nअंकक 2500 पृơक दस Ćितशत एिह \nसदेह संİकरणमे आिब रहल अिछ शेष \nअंतजŭलपर डाउनलोड आ िĆंट लेल \nउपलĤध अिछ। --सĦपादक। \nएिह पोथीक सवŭिधकार सुरिक्षत अिछ।  \nिबना िलिखत अनुमितक पोथीक कोनो अंशक \nछाया Ćित एवं िरकाॅिडर्ंग सिहत इलेक्Əॉिनक \nअ थवा यांिÿक, कोनो माğ यम सँ, अथवा \nज्ञानक संƇहण आ पुनĆर्योगक Ćणाली Ņारा \nकोनो रूप  मे पुनरूĜ पािदत अथवा संचािरत-\nĆसािरत निह कयल जा सकैत अिछ। \nPublished by  \nShruti Publication, 8/21, Ground \nFloor, New Rajendra Nagar, New \nDelhi-110008 \nTel.: 25889656, 25889658 \nFax: 011-25889657 \n \nSOLE DISTRIBUTORS: Ajay \nArts, 4393/4A, Ist Floor, Darya \nGanj, New Delhi-110002 \nCOMBINED ISBN of VIDEHA-\nSADEHA SERIES : 978-81-\n907729-5-2 (Price:Devnagari \nVersion INR 100/- Tirhuta \nVersion INR Rs.200/-) \nPrinted by  Ajay Arts, 4393/4A, \nIst Floor, Darya Ganj, New \nDelhi-110002 \nसाक्षात्  कार \nरामाāय झा \" रामरंग\" Ćिसŀ अिभनव \nभातखěडे जीक १ जनवरी २००९ केँ \nिनधन भऽ गेलिĠह। डॊ. ग गेश गु जन \nमृĜयु पूवर् हुनकासं साक्षाĜकार लेने \nछलाह। Ćİतुत अिछ ओ अमूĪय \nसाक्षाĜकार- पिहल बेर िवदेहमे। \n \nपं0 रामाāय झाक इĠटरĭयू। \nĆķनः 1. अपनेक दृिƠ सं िवńापित \nगीत-संगीत परंपरा कें कोन रूप  मे \nदेखल-बूझल जयवाक चाही? िवńापित-\nसंगीत पिरभािषत कोना कएल जयवाक \nचाही? एतĜसंबंधी कोनो İवर-िलिप \nउपलĤध अिछ? \nउþरः हमरा िवचार सँ िवńापितक \nअिधकांश गीत पद; भजनबŀगायन शैली \nएवं िकछु गीत Ƈामीण गीत शैलीक \nअंतगर्त् बूझल जयवाक चाही। उदाहरण \nİवरूप पद-गायन शैली मे- \n1. नĠदक नĠदन कदĦबक तरुतर  \nिधरे िधरे मुरली बजाव। \n2. जय जय भैरिव असुर भयाउिन।  \nएवं अĠय āृंगार रस सँ सĦबिĠधत पद। \nजेना- \nक. कािमनी करय असनाने  \nख. सुतिल छलॱ हम घरवा रे  \nग. अĦबर बदन झपाबह गोरी  \nघ. ससन परस खसु अĦबर रे,इĜयािद। \nटइ तरहक पद व गीत िमिथला Ćदेश मे \nलगभग 60 व 70 वषर् सं जे गाओल \nजाइत अिछ एकर धुन अधŮशİÿीय \nसंगीतक अंतगर्त् एवाक चाही। परĠतु \nअइ पदक जे िमिथला मे गायन शैली \nछैक ओकर एक अलग İवरूप छैक। \nजेकरा Ćादेिशक संगीत कहवाक चाही। \nजहांतक लोक संगीत तथा Ƈामीण \nसंगीत सं संबंिधत िवńापितक गीत \nअिछ, जेना- \nक. आगे माइ हम निह आजु रहब एिह \nआंगन जो। बुढ़ होयता जमाय,  \nख. हे भोलानाथ कखन हरब दुख मोर,  \nग. उगना रे मोर कतय गेलाह,  \nघ. आज नाथ एक वर्त मोिह सुख \nलागत हे, इĜयािद।  \nई गीत सब लोक संगीतक धुनक \nअंतगर्त गाओल जाइत अिछ। यńिप \nअहू लोकधुन मे रागक दशर्न छैक मगर \nराग शाİÿ केर अभाव छैक। तें हेतु ई \nसब गीत लोक संगीत शैली मे अयवाक \nचाही।  \nउþर-1-ए. िवńापित संगीतक कोनो िभž \nİवरूप निह अिछ, केवल िवńापित गीत \nिमिथला Ćादेिशक संगीत शैलीक अंतगर्त \nगाओल जाइत अिछ। राग आओर ई  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n15 \nअधŮशİÿीय एवं धुन Ćधान लोक संगीत \nराग गारा,राग पीलू, राग काफी, राग \nदेस, राग ितलक कामोद इĜयािद राग सं \nसĦबिĠधत अिछ। अिभĆाय ई जे जेना \nसूर, तुलसी, कबीर इĜयािद संत किवक \nपद िभž-िभž तरह सं गाओल जाइत \nअिछ अइसंत किव सबहक कोनो खास \nअपन संगीत निह छैिĠह जे कहल जाय \nजे ई सूर व तुलसी तथा कबीरक \nसंगीत थीक, एही रूप  सं िवńापित \nसंगीतक रूप  मे बुझवाक चाही। \nĆķन-2. िवńापित संगीत-परंपराक िवषय \nमे आइिƗक िİथित पर अपनेक की \nिवचार-िवĮलेषण अिछ ? \nउþर-2. िवńापित पदक सĦबĠध मे हमर \nई िवचार अिछ जे िवńापितक पद \nमैिथली भाषा मे अिछ तें हेतु केवल \nिमिथला Ćदेश मे अइ पदक गायन \nĆादेिशक संगीतक माğयम सं होइत \nअिछ। हॕ, यदा कदा बंगाल Ćदेश मे \nबंगला कीतर्न मे अवĮय Ćयोग हाइत \nअिछ। कहवाक अिभĆाय ई जे कोनो \nĆादेिशक भाषा मे िलखल काĭय केर \nगुणवþाक आकलन ओइ काĭयक āृंĤद व \nसािहĜय तथा भाव पर िनभर्र करैत \nछैक। संगीत आकइ काĭय के रसमय \nएवं सॱदयर्वधर्न करइक हेतु परम \nआवĮयक तĜव अवĮय िथक परĠतु \nĆाथिमकता पदक िथकइ। मैिथली भाषा \nअĜयĠत सुकोमल भाषा अिछ एवं अइ मे \nलािलĜय अिछ।आर संगीत सुकोमल \nभाषा मे अिधक आनĠद दायक होइत \nछैक।अही हेतु िवńापित पद संगीतक \nमाğयम सं िमिथलाक संİकृित मे िवŅान \nजन सं ल’ क’ जनसाधारण तकक \nमानस के Ćभािवत क’ क’ अपन एक \nसुदृढ़ परĦपरा बनौने अिछ एवं \nिमिथलावासीक हेतु पिरचय पÿ समान \nअिछ। तें हेतु समİत मैिथल समाजक \nई परम कतर्ĭय थीक जे अइ अमूĪय \nधन कें धरोहर जकां जोगा क’ राखी। \nĆķ-3. िवńापित-संगीत आओर िवńापित-\nगीत कें एकिह संग बूझल जयवाक \nचाही बा फराक क’? यिद हं तं िकएक \nआ कोना ?  \nउþर : एिह Ćķक उþर उपरोक्त पिहल \nतथा दोसर ƅमांक मे िलखल गेल \nअिछ। कृपया देखल जाय। \nĆķन-4. िवńापित-संगीतक Ćितिनिध \nगायक रूप  मे अपने कें कोन-कोन \nकलाकार İमरण छिथ आ िकएक ? \nउþर : िवńापित पदक गायक आइ सं \nिकछु वषर् पूवर् बहुत नीक नीक छलाह, \nजेना पंचोभक पं0 रामचĠƖ \nझा,पंचगिछयाक āी मांगन, तीरथनाथ \nझा, बिलयाक पं0 गणेश झा, लगमाक \nपं0 अवध पाठक, āी दरबारी ; नटुआ \nŀ āी अनुिठया; नटुआŀ पं0 गंगा झा \nबलवा, āी बटुक जी, आर पं0 \nचĠƖशेखर खांॅ, अमताक पं0 रामचतुर \nमिलक, पं0 िवदुर मिलक, लहटाक पं0 \nरामİवरूप झा, खजुराक पं0 मधुसूदन \nझा एवं नागेĂर चैधरी, बड़ा गांवक पं0 \nबालगोिवĠद झा, लखनौरक पं0बैńनाथ \nझा इĜयािद। वतर्मान मे जे गायक छिथ \nहुनका सबहक नाम अइ Ćकार छिन-पं0 \nिदनेश झा पंचोभ, āी उपेĠƖ यादव, \nअमताक पं0 अभयनारायण मिलक, पं0 \nĆेमकुमार मिलक इĜयािद। उपरोक्त \nजतेक गायकक हम नाम िलखल अिछ \nई सब गायक अिधकारपूवर्क िवńापितक \nपद कें गबै वला छलाह एवं वतर्मान मे \nछिथ। िकयेक तं ई सब िमिथलावासी \nछिथ। िवńापित पदक अथर् भाव पूणर् \nरूप  सं बूिझ क’ तहन Ćķकरैत छलाह \nव वतर्मान मे करैत छिथ। तें हेतु ई \nसब गायक İमरण करवा योग छिथ। \nĆķन-5. पं0 रामचतुर मिĪलक, Ćो0 \nआनĠद िमā Ćभृिþ तं इितहास \nउĪलेखनीय छिथहे। िकछु अĠयो \nगायकक नाम अपने कह’ चाहब ? ओना \nमिĪलकजी तथा आनĠद बाबूक िवńापित-\nगीत गायकी मे की िकछु िवशेष लगैत \nअिछ जे अĠय गायक मे निह ?  \nउþर ः हम जतेक गायक क नाम \nिलखल अिछ सब अपना-अपना İतर सं \nनीक छलाह एवं नीक छिथ। िवńापितक \nपद गायन मे राग गायकीक जेना बड़का \nबड़का आलाप व तान तें गाओल निह \nजाइत छैक। िवńापित पद गायन मे \nपदक अथर् भाव ğयान मे रािख \nसरसतापूवर्क गाओल जाइत छैक। अइ \nसम्इĠध मे एक सं दोसर गायकक \nतुलना करइक आवĮयकता निह। तथािप \nपं0 रामचĠƖ झा व āी मांगनजी तथा \nपं0 रामचतुर मिलकजी,āी बटुक जी,पं0 \nरामİवरूप् झा,āी दरबारी इĜयािद गायक \nबहुत Ćिसŀ छलाह। \nचूंिक Ćोफेसर आनĠद िमāजीकें हम \nकिहयो गायन निह सुनल तथा िमिथलाक \nगायक पंिक्त मे हुनक नाम हम निह \nसुनल तें हेतु हुनका संबंध मे िकछु \nिलखइ सं असमथर् छी। \nĆķ-6. िवńापित-गीत मैिथली लोकगीत \nिƗ कोना पहुंचल हेतैक ? एिह िवषय मे \nअपनेक िवĮलेषण की अिछ? \nउþर ः िवńापित गीत मैिथलीक दू \nतरहक भाषा मे रचल गेल अिछ। \nएकटा मैिथलीक पिरįकृत भाषा मे रचल \nगेल अिछ जेना-  \n1. नĠदक नĠदन कदĦबक तरुतर  \n2. अĦबर बदन झंपावह गोरी  \n3. उधसल केस कुसुम िछिड़आयल \nखिěडत अधरे। इĜयािद। अइ तरहक  \nमैिथलीक पिरįकृत भाषा मे जे गीत छैक \nसे लोकगीत; Ƈामीण अंचलŀधिर बहुत \nकम पहुँचलै। \nजे गीत Ƈामीण भाषाक माğयम सं रचल \nगेल छैक।जेना-  \n1. आ गे माइ हम निह आजु रहब एिह \nआंगन जं बुढ़ होयता जमाय....  \n2. हे भोलानाथ कखन हरब दुख मोर  \n3. जोिगया भंिगया खाइत भेल रंिगया \nहो भोला बउड़हवा.  \n4. उगना रे मोर मोरा कतय गेलाह.  \nइĜयािद।  \nअइ तरहक जे गीत छैक से लोकगीत; \nƇामीण अंचलŀधिर अिधक सं अिधक \nपहुँचलए। एक बात आर ई जे \nलोकभषाक अिधक समकक्ष छैक तकरा \nजनाना सब अिधक गबैत छिथ। हमरा \nबुझने िवńापित गीत कें लोकगीत; \nƇामीण अंचलŀधिर पहुँचइके यैह कारण \nथीक। दोसर बात ई जे अपन मातृभाषा  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n16 \nİवभावतः बहुत िĆय होइत छैक आर \nअपना मातृभाषाक माğयम सं जे काĭय \nरचल जाइत छैक आर ओइ मे लािलĜय \nआ आकषर्ण छैक तं ओ अपनिह आप \nिवŅान जन सं ल’ क’जनसाधारण तक \nĆचािरत भ’ जाइत छैक। आर िवńापित \nपद तं लौिकक व पारलौिकक दुनू \nदृिƠसं अĜयĠत उच्च कोिटक रचल गेल \nअिछ, तथा सब तरहक गीत रचल गेल \nअिछ जेना-भिक्त, भिक्त āृंगार, लौिकक \nāृंगार, āी राधाकृįणकें िवलासक अĜयĠत \nमधुर गीत, भगवान āृंंकरक िववाह सं \nसĦबंिधत जनसाधारण भाषाकके गीत एवं \nनचारी, समदाउिन, बटगवनी, ितरहुत \nइĜयािद तरहक गीतक रचना केने छिथ \nजे लोकरंजनके हेतु उच्चकोिटक एवं \nगायन के वाİते बनल छैक। ई तंे िबना \nĆयासिहं लोक मानस एवं लोकगीत धिर \nपहुँिच गेल गेल हेतैक। \nĆķ-7. िवńापित पदक मैिथली ĭयवहार-\nगीत मे िवलय होयवाक Ćिƅया अपनेक \nदृिƠयें कोना आ की रहल हेतैक ? \nउþर ः हमरा बुझने इहो Ćķ 6ठमे Ćķ \nसं संबंिधत अिछ। तें ओही पर िवचार \nकएल जाय। \nĆķ-8. िवńापितक पद यिद िमिथलाक \nसवर्जातीय माने-सभ वगर् आ समाजक \nलोक मे İवीकृत छैक ? तं तकर \nकारण िवńापित-पदक सािहिĜयक गुण बा \nओकर सांगीितकता छैक आिक एकरा मे \nिनिहत कोनो आन तĜव आ िवशेषता \nछैक ? \nउþर ः िवńापित पद जे िमिथला \nसमाजक सब वगर् मे İवीकृत छैक तकर \nमुख्य कारण िवńापित पदक सािहिĜयक \nगुण एवं सांगीितक गुण दुनू छैक। \nिमिथला मे किव िवńापितक पिहनहुं तथा \nबादहु मे बहुत किव भेलाह मगर \nजनसाधारण मे तं हुनकर क्यो नाम तक \nनिह जनैत अिछ। परंतु िवńापित एवं \nिवńापित गीत के तं एहेन क्यो अभागल \nिमिथलावासी हेताह जे निह जनइत \nहेताह। िवńापित पदक Ćचार-Ćसार मे \nसािहिĜयक व संगीतक गुण के अितिरक्त \nआन कोनो तĜव व कारणक जे अपने \nचचŭ कएल अिछ, अइ सĦबĠध मे हम ई \nकहब जे किव िवńापित भगवान के परम \nभक्त छलाहं हुनका भिक्त सं Ćभािवत \nभ’ क’ भगवान शंकर िजनका घर मे \nनौकर के काज करैत रहिथन एहेन \nभक्त किवक कावय मे तं Ćचार-Ćसार \nहेबाक सब सं महĜवपुणर् तĜव एवं कारण \nहुनका आराğयदेवक कृपा बुझवाक \nचाही। भगवानक भिक्त सं हुनकर हृदय \nओतĆोत छलिĠह तें ओ अपन काĭय मे \nिलखैत छिथ- \nक. बड़ सुख सार पाओल तुअ तीरे, \nख. हे भोलानाथ; बाबाŀकखन हरब दुख \nमोर, इĜयािद। \nग. खास क’ भगवान राधाकृįणक भिक्त \nव भिक्त-श्ाृंगार रस जे ओ अपना काĭय \nमे दरसओ-लिĠह अिछ ओ अĜयĠत \nहृदयİपशर््ाी तथा संगीतमय अिछ। \nĆķ-9. लोकगीत एवं ĭयवहार-गीत मे \nतĜवतः की-की भेद मानल जयवाक \nचाही? \nउþरः लोकभाषा एवं लोकधुन मे जे \nगीत गाओल जाइत छैक तकरा लोकगीत \nकहल जाइत छैक। आर ĭयवहार गीत \nक जे अपने चचŭ कएल अिछ इउ \nसĦबĠध मे हमर कहब ई जे एकरा \nअंतगर्त संगीतक सब शैली आिब जाइत \nछैक। परंतु हमरा बुझना जाइत अिछ \nजे ĭयवहा गीत सं अपनेक अिभĆाय \nसंİकार गीत सं अिछ। हमरा िवचार सं \nलोकगीत एवं ĭयवहार गीत दुनू  \nके लोकसंगीत कहल जाइत छैक, अइ \nमे कोनो िवशेष अंतर नइ छैक। \nĆķ- 10. िवńापित-संगीतक वतर्मान जे \nिनिĀते िनराश कयिनहार अतः खेदजनक \nअिछ। अपने कें तकर कारण की सब \nलगैत अिछ ? \nजखन िक बंगालक रवीĠƖ-संगीत-कला \nमे िवńापित संगीत जकां कोनो Ćकारक \nपतनोĠमु-खता आइ पयर्Ġत देखवा मे निह \nअबैत अिछ। तकरो कारण की आजुक \nउपभोक्तावाद, Ĥजारवाद भू-मěडलीकरण \nमाÿकें मानल जयवाक चाही बा आनो \nआन ऐितहािसक, समाजा-आिथर्क पिरिİथ \nित आ सामािजक कारण आ पिरवतर्न \nकें? \nउþर ः अइ सĦबĠध मे हम ई कहब जे \nसंपूणर् भारत मे अपना संİकृित के छोड़ै \nमे जतेक मैिथल अगुआयल छिथ तेना \nअĠय कोनो Ćदेश निह। जे मैिथल \nिमिथला सं बाहर अĠय Ćदेश मे आिब \nगेलाहय सब सं पिहने ओ अपन \nमातृभाषाक Ćित उदासीन भ’ जाइत छिथ \nआ अĜयंत हषर्पूवर्क ई कहैत छिथ जे \nहमरा बच्चा के तं मैिथली बाजिह निह \nअबैत छैक। अपना घर मे मैिथली निह \nबजैत छिथ। जखन अपना मातृभाषाक \nĆित एहेन उदासीन छिथ तहन अपना \nसंİकृित सं अपनिह आप दूर भ’ \nजेताह। अपना मॉं-बा पके डैडी व  \nमĦमी अĠय के अĠटी व अंकल कहैक \nरेवाज भ’ गेलै अिछ तं िहनका सब सं \nकी आश कयल जाय जे ई अपना \nसंİकृितक रक्षा करताह। बंगाली, \nमƖासी, पंजाबी, मराठी इĜयािद Ćदेशक \nलोक सब अपना संİकृित के एखनहुं \nधिर संजोय क’ रखने अिछ। मगर \nपिĀमी सĥयताक Ćभाव सब सं अिधक \nमैिथल पर छिĠह ते हेतु िमिथला \nसंİकृित मे एहेन हािनकारक पिरवतर्न \nदेखाय पड़ैत अिछ। \nĆķ-11. अपनेक İमृित मे कोनो \nगायकक गायन बा अĠय कोनो संदभर् हो \nजेकर वणर्न अपने कर’ चाही? हुनक \nिवषय मे िकछु सुनयवाक इच्छा \nहो।वतर्मान समेत आगां पीढ़ीक लाभ \nहेतैक। संगिह अपनेक िकछु िवशेष \nअिभमत जे देब’-कह’ चाही। \nउþर ः हम शाİÿीय संगीतक उपासक \nछी आर अĜयंत उदासीन भ‘ किह रहल \nछी जे अपन िमिथला वतर्मान समय मे \nशाİÿीय संगीत सं शूĠय भ’ रहल \nअिछ। वतर्मान समय सं पिहने पं0 \nरामचतुर मिलक, पं0 िबदुर मिलक, पं0 \nिसयाराम ितवारी, चूंिक पं0 िसयाराम \nितवारीक िशक्षा अमता गाम मे भेलिĠह तें \nहेतु हुनका मैिथल मानइ िछयिन। पं0  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n17 \nचĠƖ शेखर खां,पं0 रघू झा, ई सब \nबहुत उच्च İतरक गायक छलाह। खास \nक’क’ पं0 रामचतुर मिलक, व पं0 \nिसयाराम ितवारी तं इितहािसक गायक \nछलाह Ɨुवपद शैलीक गायन मे।  \nभावी पीढ़ीक िशक्षाथŰ एवं िजज्ञासु के \nअइ गायक सबके जानइ के Ćयास व \nिहनका गायन व कायर्क सĦबंघ मे āृंोध \nकरवाक चाही तािक भावी पीढ़ी \nलाभािĠवत एव धु्रुवपद शैली गायनक \nिवशेषता सं पिरिचत होिथ। \nजय िमिथला जय मैिथली, जय जय \nजानकी अĦब। \nजेिह रज मे मĠडन भेला, हरलिĠह िशव \nके दĦभ। \nराजमोहन झा (Ćबोध सĦमान \n२००९) सँ िवनीत उĜपलक \nसाक्षाĜकार  \nखुलल दृिƠसँ निह भऽ रहल अिछ \nसमीक्षा : राजमोहन झा \nसािहĜयकार भाइ-साहेब राजमोहन झाक \nकैक टा कथा संƇह आ चािर टा \nसमालोचनाĜमक पोथी िलखल छिĠह। \n मैिथली भाषामे हुनकर एिह योगदानकेँ \nदेखैत २००९ सालक Ćबोध सĦमान \nहुनका देल जाऽ रहल छिĠह।  हुनकासँ \nमैिथलीक भूत, वतर्मान, भिवįय आ \nसमीक्षाक गप, संग-संग पािरवािरक आ \nसामािजक िजनगीक ताना-बानाक गप \nविरơ पÿकार िवनीत उĜपल बातचीत मे \nबुनलिĠह।  \n \nिवनीत उĜपल : अहांक जĠम कतय \nभेल, िदन-वषर् की छल?  \nराजमोहन झा : हमर जĠम गाम मे भेल, \nकुमार बािजतपुर ( वैशाली)। साल छल \n१९३४, अगİत माहक २७ तारीख।  \nिवनीत उĜपल : आ Ćारंिभक लालन-\nपोषण ?  \nराजमोहन झा :  Ćारंिभक लालन-पोषण \nगाम मे भेल। िकछु िदनक बाद पटना \nआिब गेलहुं, आगू पटनेमे भेल।  \nिवनीत उĜपल : िशक्षा-दीक्षा कतय भेल? \nराजमोहन झा : Ćारंिभक िशक्षा तँ गाममे \nभेल। पटना अएलाक बाद टी.के. घोष \nएकेडमी मे आठवां मे नाम िलखेने रिह, \nजतय सs मैिƏक पास केलहुं। एकर \nबादक पढाई पटना कालेज, पटनासँ \nभेल। हमर िवषय मनोिवज्ञानक संग-संग \nलािजक, िहĠदी आ अथर्शाİÿ छल।  \nिवनीत उĜपल : िपतामह कतेक मोन \nछिथ ?  \nराजमोहन झा : हमर िपतामह जनादर्न \nझा संİकृतक िवŅान छलाह। हुनकर \nमृĜयु १९५१ मे भेलिन। गाम मे हमर \nपढाई हुनकर संरक्षण मे भेल छल। \nिमिडल İकूल तकक पढाई तँ हम गाम \nमे केने रिह। ओ मैिथली मे सेहो \nिलखैत रहिथ। तािह लेल हमहूँ \nमैिथलीमे िलखबाक लेल Ćेिरत भेलहुँ। \nमैिथली सािहĜय मे रूिच  जागल। ओ \nकतेक ठाम घुिम-घुिम कs रचना \nकेलिथ। महावीर Ćसाद िŅवेदीक \nसरİवतीक संपादन करैक संग ओ \nिमिथला िमिहरक संपादक सेहो रहिथ। \nकरीब एक सौ टा बंगला उपĠयासक \nिहĠदी मे अनुवाद केलिथ, जािह मे \nिवषवृक्ष, देवी चौधराइन उपĠयास Ćमुख \nअिछ।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜयक Ćारंिभक \nĆेरणा केकरा सँ भेटल ?  \nराजमोहन झा :  Ćारंिभक Ćेरणा तँ \nिपतामह सँ भेटल। िपतामहे िशक्षाक \nआरĦभ करोलिथ। गाममे िमिडल तक \nपढाई काल तक िपतामहे गािजर्यन \nरहिथ। पटना एलहुं तs बाबूजीक \n(हरमोहन झा) संग रहलहुं।  \nिवनीत उĜपल : घर मे िकनका सँ अहां \nबेसी नजदीक रही ?  \nराजमोहन झा : िपतामह संग िपतामहीक \nसबसँ नजदीक रिह।  \nिवनीत उĜपल : संİकृत परंपरा सँ \nअंगरेजी परंपरा िदस कोना Ćवृत भेलहुँ?  \nराजमोहन झा :  समय बदलैत गेल, \nपिहने लोक संİकृत पढैत रहिथ। \nसंİकृत धीरे-धीरे लुĢत होइत गेल। \nअंगरेजी िशक्षा İथान लेलक आओर \nĆभाव बढ़ैत गेल। तखन अंगरेजी आ \nिहĠदी िदस लोक झुकए लागल। हमहुं \nओही िदस Ćवृत भेलहुँ।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜय कए \nअितिरक्तेक की पेशा छल ?  \nराजमोहन झा :  इĦĢलायमेंट आिफसर \nरही। आब िरटायडर् छी।  \nिवनीत उĜपल : कोन-कोन शहर मे \nरहल छी ?  \nराजमोहन झा : जमशेदपुर, मुजģफरपुर, \nरांची, बोकारो, पटना, िदĪली मे नौकरी \nकाल रहलहुं। पॉँच साल िदĪली मे \nजनशिक्त भवन मे िडĢयुटेशन पर रही।  \nिवनीत उĜपल : किन भाई-बिहनक संबंध \nमे बताऊ ?  \nराजमोहन झा : चार भाई आ एक बिहन \nछलहुं। दू भाईक मृĜयु भए गेल आ दू \nभाई छी एखन। सबसे पैघ हम छी। \nहमारा सs छोट कृįण मोहन झा रांची \nिवĂिवńालय मे मनोिवज्ञानक िशक्षक \nरहिथ। तेसर भाई िवĂमोहन झा गाम मे \nरहिथ। सबसे छोट मनमोहन झा \nसी.एम. कालेज, दरभंगा मे मनोिवज्ञानक \nिशक्षक छिथ। सबसँ जेठ बिहन ऊषा \nझा छलीह, जे दरभंगा मे छिथ। बहनोई \nशैलेĠƖ मोहन झा १९९४ मे िदवंगत भए \nगेलाह। ओ लिलत नारायण िमिथला \nिवĂिवńालयक मैिथली िवभागक अğयक्ष \nछलाह।  \nिवनीत उĜपल : बाल-बच्चा कए टा आ \nकी करैत अिछ ?  \nराजमोहन झा : तीन टा बेटी अिछ। \nĤयाह केकरो निह भेल अिछ। सबसे  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n18 \nछोट िमनी झा टीचर छिथ। जेठ बेटी \nƇेजुएशन क संग Ĥयूटी-आटर् एंड \nƅाģटक- Əेिनंग लेने छिथ। \nिवनीत उĜपल : अहांक मनपसंद \nरचनाकार के छिथ ? \nराजमोहन झा : एकर िनणर्य करब \nमुिĮकल अिछ। लिलत, मायानंद, \nराजकमल चौधरीक िलखब लोक पिसन \nकए रहल अिछ। आधुिनक मैिथली कए \nĆारĦभ ओतिहसँ मानल जाइत छैक ।  \nिवनीत उĜपल : अहांक  अपन नीक \nरचना कोन ?  \nराजमोहन झा :  सेँ तँ आने लोक \nकहत। एकर िनणर्य करब मुिĮकल \nअिछ। रचनाकार कोनो रचना करैये तँ \nअपन तरहे बेİट करैत अिछ। जेकरा \nिदलसँ करब कहबै, ओ करैत छैक। \nसबसँ नीक देबाक कोिशश करैत छैक। \nकोनो रचना सुपरसीड करैत छैक, कोनो \nनिह करैत छैक। ई सब बहुत रास \nफेक्टर पर िनभर्र करैत छैक।  \nिवनीत उĜपल : अहांक पिहल रचना \nकोन छल ?  \nराजमोहन झा : रचनाक शुरुआत हम \nकिवता सँ कएने रही। तखन हम बी.ए. \nमे रही, १९५४ क  ई गप छी। ओकर \nबाद किवता िलखब एक तरहेँ बंद भए \nगेल। किवता िलखब छुिट गेल। हमर \nलेखकीय जीवनक दोसर फेज १९६५सँ \nशुरू  भेल। एखन कथा हमर मुख्य िवधा \nभए गेल अिछ।  \nिवनीत उĜपल : कोनो किवता सुनेबई ?  \nराजमोहन झा : किवता कए मन पारब \nनिह चाहब। ओिह Əेिडशन मे हम \nिलखैत रही जे ओिह समय मे िलखल \nजाइत रहय। हमर लेखनक शुरुआती \nदौर छल, ओिह समयक जे सािहĜय \nĆभाव सँ िलखल गेल, से रहए। अपने \nहमरा बुझाएल जे ई कोनो कमर्क निह \nछैक, तकरा बाद हम ई िलखब बंद कए \nदेलहुं।  \nिवनीत उĜपल : किवता कोनो पिÿका मे \nछपल ?  \nराजमोहन झा :  किवता ' वैदेही' मे \nछपल। ' िमिथला िमिहर' आ ' िमिथला \nदशर्न' मे सेहो छपल.  \nिवनीत उĜपल : आ कहानी ?  \nराजमोहन झा :  िमिथला िमिहर मे \nमुख्यतः कहानी छपल। िमिथला दशर्न \nमे सेहो।  \nिवनीत उĜपल : अपनेक रचना िलखब \nआ छपल मे बाबूजी (हिरमोहन झा) कए \nकतेक सहयोग रहल?  \nराजमोहन झा : बाबूजीक सहयोग िकछु \nनिह रहल, Ćभाव रहल। बाबूजीक संग \nरचनाक गप करबाक Ćķ निह उठैत \nछल। हमर लेखन हुनकर Ćभावक \nअंतगर्त निह छिन। हुनकर लेखन सँ \nइतर हमर िलखब शुरू  भेल। एकरा मे \nदूनू गप अिछ। हुनकर Ćभाव रहल आ \nनिहयो रहल। हुनकर क्षेÿ सँ हम \nअपना कए अलग कए लेलहुं। ओना \nĆभाव सँ अलग कोना कए सकैत छी।  \nिवनीत उĜपल : ' आई-कािŎ-परसू' पर \nअकादमीक  पुरİकार ठीक समय पर \nभेटल वा निह?  \nराजमोहन झा : ठीके समय पर भेटल। \nई महĜवपूणर् निह छल की पिहने भेटबाक \nचाही छल या बाद मे भेटबाक चाही \nछल। मन मे एहन कोनो गप निह \nछल।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜयक अिभयान मे \nपėीक कतेक सहयोग रहल ?  \nराजमोहन झा :  सािहĜय सँ ओतेक \nसंĆिक्त निह छिĠह। सहयोग-असहयोग \nकए तािह Ņारे Ćķ निह छैक।  \nिवनीत उĜपल : हुनकर निहयर कतए \nभेलिĠह ?  \nराजमोहन झा : हमर सासुर तँ िदĪली \nभेल। ससुरक िपता अलवर महाराजक \nचीफ जिİटस रहिथ। िववाह हमर \nिदĪली मे भेल।  \nिवनीत उĜपल : अहां कोन-कोन भाषा मे \nरचना केलहुं आ कतेक पोथी िलखलहुं? \nराजमोहन झा : िहĠदी आ मैिथली मे \nहमर लेखन भेल। दस टा पोथी कथा \nसंƇह आ चािर टा समालोचनाĜमक पोथी \nछैक. \nिवनीत उĜपल : भिवįयक की योजना \nअिछ ?  \nराजमोहन झा :  संİमरण िलखबाक \nअिछ। सुमनजी आ िकरणजी पर \nिलखबाक बाकी अिछ।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜयक दावं-पेंच कए \nकतय तक बुझिलयइ ?  \nराजमोहन झा : दांव-पेंच मैिथली मे निह \nसभ भाषा मे चलैत रहैत छैक। ई \nकोनो नब गप निह छी। एिह अथर् मे \nĆभािवत भेलहुँ। ई तँ İवाभािवक \nĆिƅयाक रूप  अिछ। ओिहनो ई गप \nबेसी मेटर निह करैत छैक।  \nिवनीत उĜपल : कोन रचना एहन अिछ \nजेकरा मे अहां केँ अपन आĜमकĝय \nहुअए ?  \nराजमोहन झा : सभ रचना मे जीवनक \nअंश आिबए जाइत छैक। िकया िक \nअनुभवक आधार पर लोक िलखय यै। \nअनुभवक अंश तँ रहबे करत। \nआĜमकथाĜमकता तँ आिबये जाइत \nछैक।  \nिवनीत उĜपल :  'िनįकासन' कथा तँ \nनिह छी आĜमकथाĜमक ?  \nराजमोहन झा : İपेिशिफक निह करए \nचाहब। सभटा कथा मे कोनो-ने-कोनो \nरूपेण  आĜमकथा भेटत।  \nिवनीत उĜपल : समीक्षा लेल की कहब \nअिछ ?  \nराजमोहन झा : समीक्षा खुलल दृिƠ सँ \nनिह भऽ रहल अिछ। लोक अपन ईįयŭ-\nŅेष सँ रचना कए समीक्षा कए रहल \nअिछ। िनįपक्ष व िनभर्य भए कए समीक्षा \nनिह भए रहल अिछ। आई-कािŎ जे \nसमीक्षा भए रहल अिछ ओिह मे धैयर्क \nअभाव अिछ। ऑĤजेिक्टव निह रहैत \nछैक लोक। जकरासँ रूƠ रहए छिथ \nतकर ठीक सँ समीक्षा निह करैत छिथ \nआ जकरा सँ नीक संबंध छैक ओकर  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n19 \nĆसंग खूब उठाबैत छिथ। समीक्षा लेल \nदृिƠ काज करैत छैक।  \nिवनीत उĜपल : की समीक्षा करबा मे \nĭयिक्तगत आक्षेप आवĮयक अिछ ?  \nराजमोहन झा : समीक्षक बुझैत छिथ, \nजे हम समीक्षा कए रहल छी, तँ लेखक \nपर उपकार कए रहल छी, हुनका हम \nउपकृत कए रहल छी। एकांगी \nदृिƠकोण बड़का फेक्टर अिछ। समीक्षा \nमे रचनाक समीक्षा होएबाक चाही निह \nिक ĭयिक्तगत आक्षेप। \nिवनीत उĜपल : ई गप किहया सँ छैक?  \nराजमोहन झा :  पिहनो रहए, आबो \nछैक। संकीणर्ता बेसी भए गेल अिछ। \nहमर िवचारे पिहने एतेक निह छल जे \nएखन भए रहल छैक। अपन लोक कए \nघुसाबैक लेल मारामारी भए रहल छैक। \nहालत जेहन भए रहल छैक तकर \nिवरोध होएबाक चािह।  \nिवनीत उĜपल : नवतुरुआक लेखनकेँ \nकोन दृिƠ सँ देखैत छी ?  \nराजमोहन झा :  नबका लोक भाषाक \nिदस उदासीन छिथ। बेसी लोककेँ \nभाषाक Ćित मोह निह छिन, अपनĜव \nनिह छिन। जिहना-जिहना जेनरेशन आगू \nभेल, भाषाक उदासीनता बढ़ल गेल। \nबेसी लोक मैिथली बाजब छोिड देने \nछिथ।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली मे दिलत \nसािहĜय लेल अहांक मंतĭय की ािछ ?  \nराजमोहन झा :  सािहĜय मे वगŰकरण \nĆवृित जे भए रहल अिछ, ओ िवखिěडत \nकए रहल अिछ। सािहĜय सृजनाĜमकता \nसँ ğयान हटा कए िवशेष वगर् पर ğयान \nदेबासँ सािहĜय िवखिěडत होएत। दिलत \nकए लेखन मे अएबाक चाही।  \nिवनीत उĜपल : İÿी लेखक लेल की \nकहब अिछ ?  \nराजमोहन झा :  İÿीगण कए सािहĜय \nलेखन मे जरूर  अएबाक चाही। कोनो \nवगर्क लेल समƇ सािहĜय कए िवखिěडत \nनिह करबाक चािह। खंिडत दृिƠ निह \nहेबाक चािह। एकरा लेल चाही समƇ \nदृिƠ।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली भाषा मे İÿी \nलेखकक संख्या िकएक कम अिछ ?  \nराजमोहन झा : सबहक मूल मे िशक्षा \nअिछ। िमिथला मे İÿी िशक्षाक Ćचार-\nĆसार निह भेल। सहभािगता आ \nसहृदयताक कमी रहल।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली केँ संिवधानक \nआठम अनुसूचीमे शािमल हेबासँ \nिवकासक लेल की कहब अिछ ?  \nराजमोहन झा : जतय तक भाषाक Ćķ \nछैक, संिवधान संगे यूपीएससी परीक्षा मे \nशािमल होयबाक गप छैक, एकरा सँ \nिकछु खास बल भेटिह बला निह छैक। \nभाषाक समृिŀक लेल समपर्ण चाही। \nतकर Ũास भए रहल अिछ।  \nिवनीत उĜपल : तखन की कएल जाए?  \nराजमोहन झा : मूल गप भाषामे Ćवृत \nबच्चा सभ हुअए। İकूल सँ पिहने \nपिरवार छैक। पिरवार मे भाषाक \nसमुिचत İथान देल जाए, तखने बच्चा \nसबहक िवकासक संग भाषाक िवकास \nहोएत। ई गप धीरे-धीरे कम भए रहल \nअिछ।  \nिवनीत उĜपल : नवलोकक लेल िक \nकहब अिछ ?  \nराजमोहन झा : हुनका सभ कए सािहĜय \nसँ ओ लगाव निह छिन जे पिहलुका \nलोक कए छल। जखन धिर नवलोक \nकए सािहĜय सँ लगाव निह होएत तखन \nधिर िकछु निह होइत। एकर बादे \nमैिथली कए उĔĔवल भिवįय छैक।  \nिवनीत उĜपल : एखुनका समीक्षा लेल \nकी कहब अिछ ?  \nराजमोहन झा : मूल वİतु लोक छैक। \nसमीक्षाक लेल यैह छैक। जाऽ तक \nलोक निह बदलत, दृिƠकोण निह \nबदलत, ऑĤजेिक्टव निह होएत, तखन \nधिर िकछु निह होएत। समीक्षाक लेल \nतटİथता चाही, िनरपेक्षता चाही।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली भाषाक Ćचार-\nĆसार लेल की करबाक चाही ?  \nराजमोहन झा : ई िनभर्र करत सरकार \nपर, ई काज बेसी नीक जकाँ कए \nसकैत अिछ। सामूिहक Ćयास लोकक \nहोएत, संİथा आगू आएत, तखन होएत। \nमैिथलीक नाम पर जे तमाशा होइत \nअिछ, ओकरा बंद कई पड़त। लोक \nरुिच जगाबक लेल काज करए पड़त।  \nिवनीत उĜपल : Ćचार-Ćसार लेल \nनवलोककेँ कोन दृिƠ सँ देखैत छी ?  \nराजमोहन झा :  समय-समय पर सभ \nिकछु बदलल। नव जनरेशन आयल। \nसमय मे पिरवतर्न भेल। अपन संİकृित \nलेल, भाषाक लेल पिहलुक लोक मे \nसमपर्ण बेसी छल। जेना-जेना जनरेशन \nबदलल, समपर्ण कम भए गेल। एक \nतरहे किह सकैत छी जे वैिĂक \nसĦपूणर्ता िदस बेसी बढ़ल गेल अिछ, \nİथानीयक िविशƠता पाछु छुिट रहल \nअिछ। ग्लोबल बेसी हुअए लागल लोक, \nलोकल गौण भए गेल। एकरा मे \nसामंजİय रखबाक चाही। एकरा बूझए \nपड़त। िविशƠता आ सारभौमता \nİथानीयता मे छैक। सभ संग हेबाक \nचाही। अपन जे िविशƠता छैक तकरा \nिबसिर जाइ सेहो उिचत निह छैक। \nसबहक संग-संग चलैत अपन िविशƠता \nनिह छोड़बाक चाही।  \nिवनीत उĜपल : लेखन में जीवनानुभवक \nकी İथान छैक ?  \nराजमोहन झा :  जीवनानुभव लेखनक \nसमİत आधार छैक। अनुभव पक्ष शूĠय \nरहत तँ अहां की िलखब। अहांक \nिलखब सािहĜय निह रहत।  \nिवनीत उĜपल : आजुक युगक \nबाजारवादी दुिनया आ सािहĜयक लेल \nकी कहब अिछ ?  \nराजमोहन झा :  जावत अहां बेिसक \nनीƂस मे अपना कए सीिमत राखब \nतखन की होएत। सािहĜय आगूक चीज \nछैक। भौितक साधना मे अपनाकेँ \nसीिमत राखब तँ सािहĜय िदस िवमुखता \nउĜपž हेबे करत। ई मूल जरूरत  छैक,  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n20 \nई आवĮयक छैक, तकरा संग-संग \nनैितक मूĪय सािहĜयक लेल आवĮयक \nछैक। नैितक मूĪयॲ उपेिक्षत निह रहए, \nई पक्ष सबल हुअए। मूल जरूरत  िदस \nलोकक बेसी ğयान छैक, ई Əेंड चिल \nरहल छैक आ आगुओ ई रहत। जिहना-\nजिहना भौितक सुख-सुिवधा बढ़ल उच्च \nमूĪय मे Ũास होइत गेल। ओिह िदस सँ \nदेखब तँ राजनीित Ćमुख होइत गेल। \nदोसर पक्ष ई जे अğयाĜम पक्षक Ũास \nहोइत गेल, जखन िवकास बढ़ल। भाषा \nमे तकनीकक िवकास तँ भेल, मुदा जे \nमूĪय बेसी रहिन ओिह्मे Ũास भए रहल \nअिछ। बाहरी िवकास बढ़ला सँ जे \nिविशƠता, जे िİमता छैक ओ कम \nभेल। बहुत लोक किह रहल छिथ जे \nभाषा मिर रहल अिछ, से ठीक कहैत \nछिथ। घर सँ िनįकािसत भए रहल \nछैक ई भाषा। पािरवािरक भाषा निह \nरहल ई, मरबाक लक्षण छैक।  \nिवनीत उĜपल : एकर उपाय की ?  \nराजमोहन झा : समयक धार कए कोनो \nĆयास सँ बंद निह कए सकैत छी। \nिशक्षाक िवकास भेल अिछ। पढ़ए \nबलाक संख्या बढ़ल। İकूलक संख्या \nबढ़ल। जािह अनुपात मे ई बढ़ल ओिह \nअनुपात मे आंतिरक मूĪय घटल। \nजानकारी तँ बेसी बिढ़ गेल अिछ, \nसूचनाĜमक ज्ञान बच्चामे जतेक बेसी \nछैक, ओिह उƛ मे ओिह जमाना मे निह \nरहै। मुदा, ज्ञान धरले रिह गेल। िशक्षा \nमे जे िवकास भेल अिछ, ई वृिŀ \nसंख्याĜमक अिछ, गुणाĜमक िवकास निह \nभेल अिछ। ई बात सही छैक, जतेक \nİकूलक संख्या बढ़ल, ज्ञान ओतबेक \nकम भए गेल।  \nिवनीत उĜपल : तखन िवकास ख़राब \nगप अिछ ?  \nराजमोहन झा : İÿी िशक्षा पिहने निह \nरहए, काफी वृिŀ भेलए। मुदा, बहुत \nरास साइड इफेक्ट भेल। दवाई बढ़ल, \nसाइड इफेक्ट मे वृिŀ भेल। ओकरा \nरोकबाक कोनो उपाय निह भेल अिछ।  \nिवनीत उĜपल : अहां  āेƠ रचना \nककरा कहब ?  \nराजमोहन झा :  सवर्āेƠ रचना ओ \nहोयत अिछ, जे ओिह युग बीत गेलाक \nबादो āेƠ रहत अिछ। कालजयी छैक। \nकायम रहैक छैक पोथी आ रचनाकार। \nसुमनजी, िकरणजी, आरसी बाबू āेƠ \nरचनाकार रहिथ। हुनकर रचना एखनो \nāेƠ मानल जाइत अिछ।  \nिवनीत उĜपल : एहन कोन रचना छैक \nजकरा  फुसर्त भेटला पर अहां बारंबार \nपढैत छी ? जखन मानिसक परेशानी \nरहैत अिछ तखनो ?  \nराजमोहन झा : एहन कोनो पोथी निह \nअिछ। जखन जे भेट जाइत छैक, \nतकरे पढैत छी। मानिसक सुधाक शांित \nलेल जे पोथी उपलĤध रहैत अिछ सैह \nभऽ जाइत अिछ।  \nिवनीत उĜपल : मानिसक शांित लेल की \nकरैत  छी ?  \nराजमोहन झा : एहन कोनो काज निह \nछैक। उपलĤधता पर हम कोनो काज \nकरैत छी। िलखबाक मन होइत अिछ \nतँ िलिखयो लैत छी। मनक अनुरूप  \nकाज तािक लैत छी।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜयक रचनाक लेल \nकी योजना अिछ ?  \nराजमोहन झा :  बाबूजीक रचनावली \nिनकालबाक लेल सोचने छी। तीन खंड \nिनकािल चुकल छी आ तीन खंड बाकी \nअिछ। अपन तीन टा पोथी िदमाग मे \nअिछ। पिहल-संİमरण संƇह आ दोसर \nआलोचनाĜमक/समीक्षाĜमक लेख संƇिहत \nकरबाक अिछ। तेसर ई जे कथा सभ \nछूटल छैक, लेख सभ सेहो छूटल छैक, \nओकरा िनकलबाक अिछ। \nिवनीत उĜपल : जीवनक लेल की \nयोजना अिछ ?  \nराजमोहन झा : Ģलािनंग क िहसाब सँ \nजीवन निह चलैत छैक। पािन जिहना \nबाट तािक लैत छैक, तिहना जीवन \nचलैत छैक। Ģलािनंग सँ बहुत काजो \nनिह होइत अिछ। एकर आवĮयकता \nसेहो निह होइत अिछ। Ģलािनंगक \nअनुसार सभ काज भए जाइत, एहनो \nनिह होइत अिछ। Men proposes \nGod disposes. हम तँ सोचैत छी \nजे propose निह कएल जाएत। \nएिहना जीवन छैक।  \nिवनीत उĜपल : जीवन आ सिहĜयक \nदृिƠ सँ अपनेक कोन समय सभसँ बेसी \nनीक छल?  \nराजमोहन झा : 1965 सँ 1975 धिर \nसमय सबसँ नीक रहल, सािहĜय दृिƠ \nसँ सेहो आ सामाĠय दृिƠ सँ सेहो। \nओकरा बाद खराबे किह सकैत छी. \nकिहया धिर चलत निह जनैत छी। \nिवनीत उĜपल : रचना करैत काल की \nğयान रखबाक चाही ?  \nराजमोहन झा : कालजयी रचना लेल \nकोनो िसŀांत वा Ćिशक्षण निह होइत \nअिछ। सािहĜय रचनाक लेल कोनो पाठ \nनिह होइत अिछ। एकर कोनो \nउपयोिगता निह होइत अिछ। आन \nकलाक लेल İकूल छैक। सािहĜय लेल \nनिह छैक। कोनो एहन Əेिनंग İकूल \nनिह छैक जे सािहĜयकार बनायत। \nकोनो िवज्ञापन निह छैक जे छह मास मे \nई चीज िसखा देत।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली सिहĜय मे नव \nलेखक केँ की सुझाव देब ?  \nराजमोहन झा : मागर्दशर्न आ सुझावक \nपक्ष मे हम निह छी। िजनका मे ओ \nĆितभा/योग्यता होएत, ओ अपन बाट \nतािक लेताह। िसखओने सँ िकयो \nसीखबो निह करत। मूल वİतु अनुभव \nछैक. अनुभव संपž छी, अनुभवक \nसंवेदनाक पकड़बाक हुनर अिछ। से \nलेखक मे अंतिनर्िहत रहैत छैक । \nरचनाक लेल अनुभव करबाक तागित \nजरूरी  छैक। तकरा िबना लेखन निह \nहोएत। अिभĭयिक्तक देबाक लेल कौशल \nआ भाषा हेबाक चाही। जतय ई िवकास \nहोएत, सफ़ल होएत। Ćिशक्षण वा \nमागर्दशर्नक जरूरत  निह छैक। \n *िवनीत उĜपल : Ćबोध सĦमान 2009 \nĆाĢत करबाक लेल बधाई।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n21 \nआभाष लाभ \nअĠ तवŭता \n(२०२८ सालमें डा.राजेĠ Ɩ िवमल आ āीमित िवणा िवमलक सĠ तानक रुपमें जनकपुरक देवीचौकक िनवासमें जĠ म लऽ २२ \nवषर् पिहने सँ िनरĠ तर मैिथली गीत सँिगतक आकाशमें Ɨुवतारा जकाँ चमकैत रहऽबला एकटा िमिथलाक बेटा छिथ, गायक \nआभाष लाभ। बाĪ येवİ था सँ िविभĠ न मँच सबपर अपन आवाज सँ दशर्क āोता सबके हृदयमें वास कयिनहार आभाष लाभ, \nमैिथली आ िमिथला सँ सĦ बĠ ध रखिनहारकलेल चीरपिरचीत नाम अिछ। Ćİ तुत अिछ, गायक आभाष लाभ सँगक भेल \nबातचीतक Ćमुख आश) \n१. आभाष जी गीत सँगीतमें किहया सँ \nलगलहुँ? \nकिहया सँ लगलहुँ से त नईं बुझल अिछ, \nमूदा बच् चे सँ जनकपुर आ लऽग परोसक \nगाँव सबहक एकौटा मĖ च हमरासँ नई छुटैत \nछल। \n२. पिहलबेर आहाँक रेकडųड गीत कोन अिछ \nपिहलबेर हम नेपाल सँ बहराएल अशोक \nचौधरीक मैिथली कैसेट पानस में गीत गएने \nछलहुँ। \n३. मैिथली गीत सँगीतक अवİ था केहन \nबुझा रहल अिछ? \nजतेक होयबाक चाही ओतेक सँतोष जनक \nनिह अिछ। नव नव Ćितभा जािह तरहेँ \nएबाक चाही, नई आिब रहल छैक। दोसर \nबात अखन Ćिविध एतेक परफेक् ट भऽगेल \nछैक जे पाइ सेहो वड खचर् होइत छैक । \n४. की बुझाइया, मैिथली गीत सँगीतमें \nलािगकऽ अखनुक युगमें बाँचल जा सकैत \nअिछ \nएकदम नीक जकाँ बाँचल जा सकैया एही \nक्षेÿमें लािगकऽ। मैिथलीक क्षेÿ बहुत पैघ \nिछयै। जॱ मेहनितसँ नीक काज कएल जाए \nत मैिथलीयो सँगीतक क्षेÿमें बहुत पाई छै। \nउदाहरण लऽ सकैत छी, हमरे सबहक \nकैसेट “रे छॱडा तोरा बĔ जर खसतौ”के जे \n१५ लाख Ćित िबकाएल छल। तिहना  \n“गीत घरघर के” जे जिहया सँ बहरायल \nतिहया सँ आइयोधिर िबकाइते अिछ। हँ, \nकाज नीक होयबाक चाही। \n५. Ģ यारोडीके Ćभाव केहन पिड रहल छैक \nमैिथली गीत सँगीत पर? \nĢ यारोडी मौिलकके साफ साफ खतम कऽ \nदैत छैक। गीत सँगीतक क्षेÿमें लागल āį टा \nसबके मनोवलके तोिडकऽ रािखदेने छैक \nĢ यारोडी गीतसब।  \n६. Ģ यारोडी गीत सँगीत सँ िपě ड छुटबाक \nउपाय की  \nदेिखयौ, जखन अपन सँगीत या गीत नई हुए \nतखन Ģ यारोडीके िकछु हद धिर पचाओल \nजाऽ सकैया, मूदा मैिथलीमे अपन मौिलक \nसँगीतक आभाव त किहयो नई रहलै। \nजहाँतक Ģ यारोडी गीत सँगीत सँ िपě ड \nछुटेवाक बात छई त अइमे आम जे āोता \nसब छिथ, जे वाİ तिवक रुपमें चाहैत छिथ \nकी अĢ पन मौिलक सँगीतक िवकास होइ, \nहूनका सबके Ģ यारोडी गीतके िनरुĜ सािहत \nकरबाकलेल तािह Ćकारक क् यासेट िकनऽसँ \nपरहेज करऽ पडतिĠ ह आ सँचार माğ यम \nसबके सेहो ओहन गीत बजेवा सँ बचऽ \nपडतिĠ ह, तखने ई सँभव अिछ। \n७. नेपालीय आ भारतीय िमिथलाĖ चलमें \nमैिथलीक बहुत रास काज भऽ रहल छैक, \nकी अĠ तर बुझाऽ रहल अिछ दूनु देशक \nमैिथलीक काजमे \nहम त माÿ एतबा बुझैत िछयै जे एकटा \nहमर सहोदरा िवदेशमे कमाऽरहल अिछ आ \nहम नेपालमे। दूनु ठाम अपना अपना तरहें \nकाज भऽरहल अिछ एतबे बुझु। \n८. अखन सऽभ भाषाक गीतमे िरिमक् सके \nबािढ आएल बुझाित छई, एकरा कोन रुप सँ \nआहाँ देखैत िछयै? \nबहुत नीकबात छई िरिमक् स गीत औनाई। \nसमय अनुसार आधुिनकीकरण होयबाके \nचाही। समाजकलेल आ बजारकलेल गीत \nगौनाई दूनु दूटा बात िछयै, तािहमें गीत \nसँगीतक ĭ यावसायीकरणमे िरिमक् स बहुत नीक \nसँकेत छई। िरिमक् स गीत बहरेवाक चाही \nबशतų अपन सँİ कार नई लुĢ त भऽ जाई \nताइके ğ यानमें रखैत। \n९. अखनधिर कतेक गीत गएलहुँ जे रेकडųड \nअिछ? \nअखनधिर लगभग साढे तीनसय गीत हम \nगािब चुकल छी जे रेकडųड अिछ। \n१०. क् यासेटके अलावा कोन िफĪ ममें अपन \nİ वर देने छी आहाँ ? \nमैिथलीमे दहेज,ममता,िĆतम,आिशवŭद \nिफĪ ममे,  तिहना भोजपुरी िफĪ मसब सजना \nके आगना, ममता, तहार गिलया आिदमे । \n११. İ टेज शो के सीलसीलामे कतऽ कतऽ \nगेलहुँ? \nअपन देश नेपालक लगभग सबठामके \nअलावा, कतार ( ४बेर), दूवई ( २बेर), \nमलेिशया, पािकİ तान, बंगलादेश, भारतक \nिविभĠ न शहरमें अखन धिर जाऽचुकल छी। \n१२. नव की आिब रहल अिछ मैिथल āोता \nसबहक लेल? \nबहुत जिĪ दए िनिखल राजेĠ Ɩक सँगीतमे \nभेनस क् यासेट सँ िरिलज भऽ रहल अिछ.... \n(सौजĠय: मनोज मुिक्त)  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n22 \n \nडा. राम दयाल राकेश \nअĠतवŭतŭ \nसरकारके ğ यान छिठ पाविनपर \nदेवाक चाही.....डा. राम दयाल राकेश \n(सँİ कृित िवद)  \nछिठ पाविन मधेसक संİ कृित \nिकएक मानल जाईत अिछ ?  \n–छिठ पाविनक अपने मौिलक \nिवशेषता छइ,, ई पाविन शुरु होबऽ सँ \nएकमिहना पिहने सँ पाविन कयिनहार सब \nतैयारी मे लाईग जाईत छिथ । एकर \nतैयारी आ पूजाके जॱ देखल जाय त \nअईमे िवशुŀ मधेसी संİ कृित पाओल \nजाईत अिछ। पाविन केिनहार सँ लएकए \nओिह तैयारीमे लागल हरेक ĭ यिक्त ओ \nसंİ कृितमे भीजल रहल पाओल जाइत \nअिछ। ओकर Ćसाद सँ लऽक हरेक \nसामगी्रमे मधेसक संİ कृित देखल जाईत \nछक, ओ पाविनके अवसरमे गावै वाला \nिविभĠ न धुन तथा गीत सब मैिथल \nसंİ कृितमे गाओल जाईत अिछ।  \nई पाविन िकयाक मनाओल जाईत \nअिछ ? \n–एकर अपने पिहचान आ िवशेषता \nछैक। सब पाविन सँ अई पाविनके \nअपने इितहास छैक िकया त कोनो \nपाविन एसगरे अपना घर पिरवार मे \nरिहकऽ मनाओल जाइत अिछ मुदा ई \nएकटा एहन पाविन अिछ जे खुला \nजगहमे सामूिहक रुप सँ मनाओल जाइत \nअिछ। अई पावन के माÿे लोकताĠ ÿीक \nपाविन कहल जा सकैय िकयाक त अई \nपाविन मे कोनो भेदभाव उच् च नीच, जात \nभात नई देखल जाइत अिछ। अई \nपाविनमे सूयर्के पुजा भेलाके कारण \nआओर एकर गरीमा के उच् च देखल जा \nसकैय। सूयर् जिहना ककरो पर भेदभाव \nनई क कऽ सĦ पूणर् जगतके रोशनी \nĆदान करैत अिछ, तिहना छिठ पाविन \nसब के एक समान रुप सँ देखैत आईव \nरहल छैक।  \nई पाविन अपना परीवार के सुख \nसमृिŀके लेल तथा कोनेा रोग व्  यधा \nनई लागै से मनोकामना सँ मनाओल \nजाइत अिछ। भोर आ साँझक सूयर्के \nिकरणमे एक Ćकारके गरीमा होईत अिछ \nजकरा रोशनी सँ शरीरमे रहल िविभĠ न \nिवमारी फैलाब वाला िकटाणु सबके नį ट \nसेहो करैत चमर्रोग सँ बचाबैत अिछ। \nचमर् रोगके अचुक दवाई मानल  जाईत \nअिछ छिठ पाविन।  \nछिठ पवर् मे मिहला सब अपना \nआचरा पर नटुवा िकयाक नचवैत छैथ? \n–एकरा एकटा āŀाके रुपमे लेल \nजा सकैय, छिठ माताके ğ यानमे रािख \nक कोनो िकसीमके मनोकमना केला सँ \nजॱ ओ पुरा भ जाईछै त ओई देवता पर \nआरो āŀा बैढ जाईछै आ ओिह \nिकसीमके कौबुला क क अपना आँचर \nपर नटुवा नचवैत छैथ।  \nछिठक घाट पर चमार जाईत सब \nढोल( डुगडुगीया) बजावैत छिथ, ओकर \nिक िवशेषता अिछ ? \n–ओकरो जाितय तथा संİ कृित \nपिरचयके रुपमे लेल जा सकैय, ओ \nजाईत सब अपन संİ कृित आ संİ कारके \nबचएबाक लेल ओ काज क रहल \nअिछ। ओ ढोल बजला सँ घाट पर \nकतेक मधुरता आ रौनक महशुस होईत \nरहैत अिछ, ओना त कते लोक सब \nअƇेजी वाजा बाजा क पावैन मानावैत \nछैथ मुदा जतेक ढोल पीपही के \nआवाजमे संİ कृित के झलक भेटैत अिछ \nओते कोनो बाजामे नई। \nअई पाविन मे सूयर्के पुजा होईतो \nपर छिठ माता या छईठ परमेĮ वरीके नाम \nसँ िकयाक जानल जाईत अिछ ? \n–सूयर्के अथर् उषा होईत अिछ, उषा \nभगवितके रुपमे पुजलाके कारण एकरा \nछठी माताके रुपमे सĦ बोधन कायल \nजाइत छैक। ओना त İ पį ट रुपमे कतौ \nने अई िवषयमे चचŭ भेल अिछ लेकीन \nिकछ शाİ ÿमे महाभारत के कुिĠ त शुरुमे \nछिठ पाविन केनेे रहैथ ओही िदन सँ \nछिठ पाविन शुरु भेल अिछ से कतौ \nकतौ उĪ लेख पाएल जाईत अिछ। \nिदनकर के आ जलके िक सĦ बĠ ध \nअिछ ? जल के आ िदनानाथके बहुत \nगिहर सĦ बĠ ध अिछ, िबना जलके \nिदनकरके पुजे नई भऽ सकैय हुनका \nखुश करबाक लेल जल चाहबेटा करी। \nछिठएके उदाहरणके रुपमे लऽ िलय, ओ \nपाविन िबना जल के नई भऽ सकैय \nकोनो जलासय नई भेला पर अपना \nघरमे खिधया खिन क ओइमे जल \nराईख क पाविन सĦ पĠ न करैत अिछ, \nिकयाक त िदनानाथे सूयर् छिथ। एकटा \nएहो किह सकै िछ िक सूयर् मे बहूत \nगमŰ भेला के कारण जल के अघर् देला \nसँ ओ िकछ ठĠ ढा होइत छैथ।  \nलोकतािĠ ÿक गणतĠ ÿमे छिठ \nपाविनके संİ कृितके बारे मे अपने िक \nकहब अिछ ?  \n–हम गणतĠ ÿ नई किहक \nलोकतĠ ÿके चचŭ करैत ई कहव िक \nछिठ एकटा िवशुŀ लोकतािĠ ÿक पावन \nअिछ, समानुपाितक ढगं सँ एकरा \nमनाओल जाइत अिछ। सामूिहक रुपमे \nमनबाक सँगिह अई मे कोनो भेद भाव \nनई होइत अिछ। गरीब सँ लक धनीक \nतक सब एकरा समान ढगं मनावैत \nअिछ।जनता गणतĠ ÿके रİ ता चलनाई \nशूरु कदेलक मुदा सरकार अखुनोे पाछा \nपरल अिछ। अखनोे मधेसी पहाडी बीच \nदिलत गैर दिलत बीच, गरीब धनीकके \nबीच भेदभाव अिछ, िक एकरे गणतĠ ÿ \nकहबै ? नवका नेपाल बनाबऽ लागल \nनेेतागण सबके छिठ पाविन सँ िकछ \nिसखवाक चािह। \n(सौजĠय: मनोज मुिक्त) ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n23 \n \nिशव Ćसाद यादव \nसािहĜय मनीषी मायानĠद िमāसँ  \n \nसाक्षाĜकार \nिशव Ćसाद यादव Ņारा। डॉ. āी \nिशवĆसाद यादव, मारवाड़ी महािवńालय \nभागलपुरमे मैिथली िवभागाğयक्ष छिथ। \nभागलपुरक नामी-गामी िवशाल सरोवर \n’भैरवा तालाब’। जे परोपņामे रोहु माछक \nलेल Ćिसŀ अिछ। कारण एिह पोखिरक \nमाँछ बड़ İवािदƠ। िकएक ने! चौगामाक \nगाय-महॴसक एक माÿ चारागाह आर \nİनानागार भैरबा पोखिड़क महाड़। \nदिक्षणबिड़या महाड़ पर मारवाड़ी महािवńालय \nछाÿावास। छाÿावासक Ćांगणमे हमर \n(अधीक्षक) िनवास। आवासक Ćवेश Ņार पर \nलुक-खुक करैत साँझमे बुलारोक धाप। \nहॉनर्क ğविन सुिन दौिड़ कए घरसँ बहार \nभेलहुँ। दशर्न देलिन िमिथलाक िÿपूितर्, महान \nिवभूित- िदĭय रूप।  सौĦय ललाट। तािह पर \nचाननक ठोप, भĭय पिरधान। तािह पर \nिमिथलाक पाग देिखतिह मोन भेल बाग-बाग। \nनहुँ-नहुँ उतरलिन- सािहĜय मनीषी मायानĠद, \nमहेĠƖ ओऽ धीरेĠƖ। गुरुवर लोकिनक \nशुभागमनसँ घर-आँगन सोहावन भए गेल। \nहृदय उमंग आ उĪलाससँ भिर गेल। मोन \nĆसž ओऽ Ćमुिदत भए उठल। गुरुवर \nआसन Ƈहण कएलिन, यथा साğय İवागत \nभेलिन। तदुपराĠत भेंटवातŭक ƅम आरĦभ \nभए गेल। Ćİतुत अिछ हुनक समİत \nसािहĜय-संसारमे समािहत भेंटवातŭक ई अंश:- \nĆ. ’ िमिथ-मािलनी’ केँ अपने आńोपाĠत \nपढ़ल। एकर समृिŀक लेल िकछु सुझाव? \nउ. ’ िमिथ मािलनी’ İवयं सुिवचािरत \nरूपें  चिल रहल अिछ। İथानीय पिÿका-\nĆसंग हमर सभ िदनसँ िवचार रहल अिछ जे \nएिहमे İथािपत लेखकक संगिह İथानीय \nलेखक-मंडलकेँ सेहो अिधकािधक ĆोĜसाहन \nभेटक चाही। एिहमे İथानीय उपभाषाक \nरचनाक सेहो Ćकाशन होमक चाही। एिहसँ \nपारİपिरक संगठनाĜमक भावनाक िवकास \nहोयत। \nĆ. ’ िमिथला पिरषद’ Ņारा आयोिजत \nिवńापित İमृित पवर् समारोहमे अपनेकेँ \nसĦमािनत कएल गेल। Ćितिƅया? \nउ. हम तँ सभ िदनसँ मैिथलीक \nिसपाही रहलहुँ अिछ। सĦमान तँ सेनापितक \nहोइत छैक, तथािप हमरा सन सामाĠयक \nĆित अपने लोकिनक İनेह-भाव हमरा लेल \nगौरवक वİतु भेल आ िमिथला पिरषदक \nमहानताक सूचक। हमरा ĆसĠĠता अिछ। \nĆ. अपने सािहĜय सृजन िदिश किहयासँ \nउĠमुख भेलहुँ? \nउ. तĜकालीन भागलपुर िजलाक \nसुपौलमे सन् ४४-४५ मे अक्षर पुरुष पं \nरामकृįण झा ’ िकसुन’ Ņारा िमिथला \nपुİतकालयक İथापना भेल छल तकर हम \nसातम-आठम वगर्सँ मैिƏक धिर अथŭत् ४६-\n४७ ई सँ ४९-५० ई.धिर िनयिमत पाठक \nरही। एिह अğययनसँ लेखनक Ćेरणा भेटल \nतथा सन् ४९ ई. सँ मैिथलीमे लेख िलखऽ \nलगलहुँ जे कालाĠतरमे भाङक लोटाक नामे \nĆकािशतो भेल सन् ५१ ई. मे। हम तकर \nबादे मंच सभपर किवता पढ़ऽ लगलहुँ। \nĆ. अपने िहĠदी एवं मैिथली दुनू \nिवषयसँ एम.ए. कएल। पिहल एम.ए. कोन \nिवषयमे भेल? \nउ. मैिƏकमे मैिथली छल िकĠतु सन् \n५० ई. मे सी.एम. कॉलेज दरभंगामे नाम \nिलखेबा काल कहल गेल जे मैिथलीक \nĆावधान निह अिछ। तैँ िहĠदी रखलहुँ। तैँ \nरेिडयो, पटनामे काज करैत, सन् ६० ई. मे \nपिहने िहĠदीमे, तखन सन् ६१ ई. मे \nमैिथलीमे एम. ए. कएलहुँ। \nĆ. िहĠदी सािहĜयमे Ćथम रचना की \nथीक आ किहया Ćकािशत भेल। \nउ. िहĠदीक हमर पिहल रचना िथक, \n’माटी के लोक: सोने की नया’ जे कोसीक \nिवभीिषका पर आधािरत उपĠयास िथक आ \nजे सन् ६७ ई. मे राजकमल Ćकाशन, \nिदĪलीसँ Ćकािशत भेल। \nĆ.अपनेक िहĠदी सािहĜयमे १. Ćथम \nशैल पुÿी च २. मंÿपुÿ ३. पुरोिहत ४. \nİÿीधन ५. माटी के लोक सोने की नैया, \nपाँच गोट उपĠयास Ćकािशत अिछ। एिहमे \nसवŭिधक महĜĜवपूणर् उपĠयास कोन अिछ \nआओर िकएक? \nउ. अपन रचनाक Ćसंग İवयं लेखक \nकी मंतĭय दऽ सकैत अिछ? ई काज तँ \nिथक पाठक आ समीक्षक लोकिनक। एना, \nिहĠदी जगतमे हमर सभ ऐितहािसक उपĠयास \nचिचर्त रहल अिछ। अिधक िहĠदी समीक्षक \nĆशंसे कएने छिथ। गत वषर्सँ िहĠदीक \nसƛाट Ćो. नामवर िसंह जी िहĠदीक āेơ \nउपĠयास पर एकटा िविशƠ कायर् कऽ रहल \nछिथ, जािहमे हमर Ćथम शैल-पुÿी नामक \nĆगैितहािसक कालीन उपĠयास सेहो संकिलत \nभऽ रहल अिछ। एिह उपĠयास पर िवİतृत \nसमीक्षा िलखने छिथ जयपुर युिनविसर्टीक डॉ \nशंभु गुĢत तथा हम İवयं िलखने छी एिह \nउपĠयासक Ćसंग अपन मंतĭय। ई पुİतक \nराजकमल Ćकाशनसँ छिप रहल अिछ। \nअसलमे Ćथम शैलपुÿी’ मे अिछ भारतीय \nआिदम मानव सĥयताक िवकासक कथाƅम- \nजे कालाĠतरमे हड़Ģपा अथवा सैंधव \nसĥयताक िनमŭण करैत अिछ जकर ƅमशः \nअंत होइत अिछ। हम İवयं एकरा अपन \nसफल रचना मानैत छी, समीक्षको मािन \nरहलाह अिछ। एना, पुरोिहत अपना नीक \nलगैत अिछ। ’ İÿीधन’ िमिथलाक इितहास \nपर अिछ।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n24 \n \nअबू सुथार\nगुजराती किव \nगुजरातीसँ अंƇेजी अनुवाद हेमांग \nदेसाई Ņारा। अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद \nगजेĠƖ ठाकुर Ņारा। \nगृहमोह \n \nगंध पिहल बुžीक \nआ हम \nबैिस आ \nपसारी एक-दोसराक िदस \n  \nभेिदत पड़पड़ाइत बुžीक बुĠद \nबलुआही मािट भेल \nयथाथर् छननी \n  \nआएल Ćखर रौदक फोका \nपाथरक चामपर \n  \nअिवलĦब \nझझायत \nछातक खपराक भूर \nधारक संग उगडुम करत \nनवतुिरआ बरद कछेरपर नाचत। \nसभटा गलीमे \nबरद सभ आनत पािन \nसोलह टा पालो बािĠह गरदिनमे \nसभ घरमे \nधरिन सभ नहाएत जी भिर \nदेबालपर \nगाछक छातीपर \nİमृितक िशलालेखपर \nहदसैत पािन \nखोलत \nहİताक्षर भगवानक पूवर्जक। \n  \nबरखाक संगे \nचमकैत आकाश \nमाएक कोमल तरहĜथी। \nसूयर् करत आच्छािदत \nवृक्षक  \nशाखाक \nपातक \nपँखुिडक। \nटाँगल पिक्षक आवास \nसभ गृहक बाहर \nमयूर सभ करत नृĜय। \nजेना िĆय नव वधु \nमयूरीक माथपरक जलक घट \nगामक दोगहीसँ िनकलत \nअनबा लए पािन \nिछटैत नहक आकारक झील \nवैतरणी डुमाएत \nरीढ़युक्त नागफनीक पात। \n  \nसंग \nजीव आ िशव \nकरत अƠमी आ एकादशी \nचĠƖमा उगत \nचुņीक कटगर पीठपर \nआ \nचाली सभ बहराएत \nआडĦबरसँ राजसी मुकुट धेने \n  \nसĜये \nिकछु अकठ अिछ हमरा सभक \nभाग्यमे \nआइ \n  \nआइ \nगंध पिहल अछारक \nआ हम \nबैिस आ \nपसरैत एक दोसरामे। \n \n \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n25 \n \n \nāी आńाचरण झा (१९२०- )। \nमंगरौनी। संİकृतक महान िवŅान। मैिथलीमे िमिहर, बटुक, वैदेहीमे रचना Ćकािशत। \nदरभंगा संİकृत िव.िव. केर Ćितकुलपित। राįƏपितसँ सĦमान ĆाĢत।\nभगवĜयाः सीतायाः  \nसंरक्षकोजनकः- “िवदेह”-  \nएकं महनीयं िववरणम् \n१. िमिथला राजधाĠयां जनकपुरे \nएकदा महिषर्ः अƠावƅः समायातः। \nतेषां वकू शरीरं दृįƀवा तÿ \nसमुपिİथताः जनाः हिसतवĠतः। तं \nदृįƀवा महिषर्ः उक्तवान्- अÿĜयाः \nजनाः केवलं व्आō रूप ं शरीरं \nपĮयिĠत।आĜमानं न जानिĠत। \nएतेषां नागािरकाणां भवान् कथं \n“िवदेहः” इित ज्ञातुं न शĊोित। \n२. महाराजः जनकः उक्तवान्- \nयथाथर्ता इयं नािİत। केवलं वƅ \nशरीरम् अवलोक्य िवŅांसः \nहिसतवĠतः, िकĠतु सवų महाĠतः \nज्ञािननः सिĠत। \n३. ” िवदेह” उक्तवान्- भवĠतां \nमİतके जटायां एकिİमन् पाÿे जलं \nĆपूयर् İथापयािम। भवता सह एकः \nमनीषी गच्छित। भवĠतः सĦपूणर्ं \nराजभवनं ƚमĠतु ( पĮयĠतु)। िकĠतु \nपाÿİथं जलं यिद एकं िवĠदुं यÿ \nपितįयित ततः एव परावतर्ियįयित स \nिवŅान्। \n४. महिषर्ः अƠावƅः समƇं \nराजĆासादं पĮयन्-ƚमन् परावितर्तः। \nमहाराजेन जनकेन पृƠम्। िकं \nराजभवनं दृƠवĠतः भवĠतः? \nमहिषर्णा किथतम्- ’ राजभवनं न \nƚिमतं, िकĠतु मम ğयानं जलिवĠदु \nपतने आसीत्, न िकमिप दृƠम्। \n५. िवदेहः जनकः किथतवान्- \n’भवĠतः िजज्ञासायाः समाधानं तु \nजातम्। भवĠतः समƇं राजभवनं \nƚमĠतः न िकमिप दृƠवĠतः। \nतथųवाहं सवŭिण कायŭिण कुवर्न् न \nतÿ मनसा- आĜमना च संलग्नः \nअिİम। \nमहिषर्ः समायाचनां कृĜवा \nपरावितर्तवान्। उपयुर्क्त घटनाचƅं \nĆमाणयित यत् मनः एव सवर्ं \nकरोिम। ’ मन एव मनुįयाणां कारणं \nबĠध मोक्षयोः”- āीमदभगवƄगीता..” \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n26 \nअजय सरवैया \nगुजराती किव \nगुजरातीसँ अंƇेजी अनुवाद हेमांग देसाई Ņारा। अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद गजेĠƖ ठाकुर Ņारा। \nअहाँक तामस हमर İवागतपथ \n \n“अहाँ आवेिƠत छी Ćितğविन आ मोहक \nİवरसँ”. पाĤलो नेरुदा \nचƅधर आ पीयुषक लेल \n  \n“कहाँ  धिर हम िखचैत रहब एना”? ओ \nपूछत \nआƖ मुखसँ \nहेराएल आँिखसँ \nहम राखब सोझाँ शĤदकेँ, ओ रखतीह \nिनयमावली \nहम करब सोझाँ अपन इच्छा,  \nओ ƚमकेँ \nहम देबिĠह मेघ, ओ चƅ \nहम आनब Ćķ, ओ पलायन \nहम Ćितभाक Ćेमी, ओ बĠधनक \nहम İवĨक आकांक्षी, ओ  \nिनजर्नताक \n  \nकिहया धिर? हम बुझलहुँ नीक जकाँ \nहमर भाग्य रहए फराक \nहमरा सभक िदन राित सेहो \nऋतु आ पाबिन ितहार जकाँ \nसमय काल हमरा सभक अĠतर \nहमरा सभक िविभžता रहए  \nिविभž \n  \nहमरा सभ Ćेम करैत रही \nकतेक िदन धिर?\n \nअजीत कुमार झा \nगोवराही, दुहबी-6, धनुषा, कनकपुर नेपाल। सĦĆित, हानवेल, यूके.मे अğययन\nकाका काकी दहेज लेलिथ \nकĸा भोरे िबदा भेलाह \nजीट-जाट आ कािĠह छटा \nपुछलहुँ कĸा एना कतए \nकहल जे जाइ काल टोक निञ ने \nअबए छी कने बजार भेने \nमीठ पकवान आ िमठाई नेने  \nएĦहर काकी घरकेँ नीपल \nसर सफाई कका चमका रहल  \nकोन अवसर जे एना भ’ की रहल \nपुछलहुँ जे काकीसँ कहलिन  \nबौआ आइ घटक आिब रहल  \nअच्छा तँ दोकानक सजावट छी ई \nƇाहकक İवागतक तैयारी छी ई \nसभ िकछु आइ नव तेँ लािग रहल \nभाइजीयोक मुँह चमिक रहल \nकािĠह छटाक’ केश रँगा क’ \nपान चबाबैत कुतŭमे बाĠहल \nजतेक बिढ़या समान ततबे बिढ़या \nदाम \nबनीमाक राज कĸाक’ खूब नीकसँ \nबुझल  \nघटक जी अएला िनहािर क’ \nदेखला \nठोिक बजा क’ सभ िकछु परखला \nभाइजीपर ओ’ फेर बोली लगेलिथ \nमोल तोल केँ ल’ क’ खूब भेल \nघमथर्न \nसवा चािर लाखमे भेल बात पĸा \nदेखू आजु हĦमर भैĢ या िबकेलिथ \nलागिनक सूद-मूर सभ उĢपर \nभेलिĠह \nजमा-पूँजीकेँ खूब नीकसँ भजओलिथ \nकĸा काकी आइ हमर दहेज \nलेलिथ \nिनमुख बरद जेकाँ भैħया िबकेलिथ \nकĸा काकी आइ हमर दहेज \nलेलिथ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n27 \n \nअिमत कुमार झा, \nचैनपुर, सहरसा\nबुढ़ी माता \nअपन पिरवार- माँ, बाबूजी, भाइ, बिहन) \nसंग पटनाक शेखपुरामे रहैत रही, बाबूजी \nपी.डĤलू. डी. मे एस.डी.ओ. एकटा Ćिसŀ \nईमानदार अिधकारी रहिथ, सभसँ पैघ भैया \nपी.एच.ई.डी.दुमकामे पोİटेड रहिथ। हम \nसेंट जेिवयसर् İकूल, गाँधी मैदानसँ बारहमा \nकरैत रही, पढ़ाइ-िलखाइमे बहुत नीक \nरही, पढ़ाइ-िलखाइक अलावा कोनो काज \nनिह रहए, ओइ पढ़ाइ-िलखाइक कारण हम \nबहुत कम उƛमे नीक पद- मैनेजर िबरला \nƇुप- पर छी, हमर िकछु दोİत रहए जे \nओिह समयक पैघ राजनीितक पिरवारसँ \nसंबंिधत छलाह- एिह िवषयमे बादमे कहब- \nआइक ितिथमे सेहो बहुत पैध İथानपर \nछिथ। बारहमाक संगिह राम मनोहर राय, \nएस.पी.वमŭ रोड, पटनासँ मेिडकल \nएĠƏेंसक तैयारी सेहो करैत रही। \nमुख्य घटना मोन पड़ैत अिछ जनवरी \n१९९५ क – कोिचंग क्लास ५.३० बजे \nभोरे सँ होइत रहए, हम घरसँ अĠहारे- \n४.३०-४.४५ िनकलैत रही। पटनामे \nजनवरी मासमे बहुत ठěडी पड़ैत छैक, \nओिह समयमे आर बेशी ठंडी पड़ैत रहए। \nठंडा, ऊपरसँ अĠहार सुनसान रİता, बहुत \nडर सेहो लगैत रहए, लेिकन एक नया \nजोशमे सभ िकछु िबसिर जाइत रही। ११ \nजनवरी १९९५ केँ कोिचंगमे ’ मोƂयुल \nटेİट’ रहए, ई कारण हम ४ बजे घरसँ \nकोिचंग िनकिल पड़लहुँ- कारण ठंढाक \nकारण लेट निह होए। हम जिहना \nपुनाइचक-हड़ताली मोड़क बीच मेन रेलवे \nलाइन लग पहुँचलहुँ, अचानक एक टा \nघोघ तनने, किरया कĦबल ओढ़ने बुढ़ी \nमाता सामना आिब गेिल, हम तँ डरसँ \nसाइिकलसँ खिस पड़लहुँ, देखलहुँ तँ ओ \nबहुत बुढ़ आरो डॉंर लगसँ झुकल \nलागल। हम उिठ कऽ ठाढ़ भेलहुँ, गरदा \nसभ झािड़ कऽ जिहना चलय लऽ चाहलहुँ \nतँ ओऽ आवाज देलक,..सुन..अ..बौवा... \nडरसँ हालत खराब भऽ गेल..चारू  िदससँ \nसनसन जेकाँ आवाज महसूस हुअ \nलागल। डरल-डरल ओकरा लग गेलहुँ..। \nपुछलक...कतए जा रहल छी!!! ताऽ तक \nओ अपन घोघ निह हटेने रहए। \nडरसँ अबाज तँ जĪदी निह \nिनकलल...;लेिकन िहĦमत कऽ कए जवाब \nदेलहुँ, कोिचंग जाइ छी। \nफेर पुछलक..कथी के पढ़ाइ करैत छी..!! \nबातसँ अपनापन लागल। \nहम कहलहुँ-डॉक्टरीक तैयारी करैत छी.. \nअच्छा बैस..दोसर पढ़ाइमे मोन निह लगैत \nछौ- िनदųश दैत-..कनी देर रुिक जो तखन \nजिहऍं \nताऽ तक समय लगभग ४.४५ भऽ गेल \nरहए..एक दू टा आदमी सभ सड़कपर \nसेहो नजिर आबए लागल। लेट होइत \nरहए एिह कारण िहĦमत कए कऽ \nकहलहुँ...हमरा लेट भऽ रहल य..हमर \nआइ परीक्षा अिध अिछ। \nकोनो बात निह..जवाब भेटल \nबड़ असमंजसमे पिड़ गेलहुँ..की करी..निञ \n.करी..एक मोन होइत रहए, चलैत लोककेँ \nअवाज दी, मुदा सड़क फेर सुनसान भ \nगेल। \nतखने ओऽ अपन घोघ \nहटेलक..हुनकर...चेहराकेँ देिखते लगभग \nआवाज बेहोश भऽ गेलहुँ..बुढ़—झुरŰदार \nचेहरा...ओिहपर मदर् जेकाँ...दाढ़ी...मोँछ...हे \nभगवान आइ-धिर एहन निञ देखने \nरही...हमर हाव-भावकेँ देिख ओऽ \nबजली...हमरा देिख कए डर लागए \nछौ..निञ डर। हम दोसर िकओ निञ \nिछयौ...पता निञ िकए ओऽ िकछु अपन \nजेकाँ लागए लागल...ताऽ तक लगभग ५ \nसे ऊपर टाइम भऽ गेल...रोडपर दूध/ \nĠयूजपेपर बला हॉकर सभ नजिर आबए \nलागल... \nिकछु कालक बाद अवाज भेटल- आब तू \nजो..घुरैत काल अिबहेँ...हम हवाक भाँित/ \nतीर सँ बेशी तेजीसँ िनकललहुँ...बहुत लेट \nभऽ गेल रही...साइिकलकेँ अपन क्षमतासँ \nबेशी तेजीसँ चलबए शुरू  कए देलहुँ, \nजिहना गाँधी मैदान/ सĤजी बागक मुँहपर \nपहुँचलहुँ...देखलहुँ जे जबरदİत एक्सीडेĠट \nभेल रहए, पूरा रİता पुिलस Ĥलॉक क देने \nरहए- एक्सीडेंट लगभग २० िमनट पिहने \nभेल रहए, जािहमे चािर टा लोक आ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n28 \nएकटा चाहक दोकानदार मारल गेल...ओऽ \nचारू  टा हमरे इंİटीƀयूटक छाÿ रहए जे \nनीक चाह पीबए खाितर रुकल रहए \nलेिकन...!! \nहमहुँ ओिह चाहबलाक दोकानपर रोज \nरुकैत रही- अगर बूढ़ीमाता निञ भेिटतए \nतँ हमहुँ ओिह समयमे चाहक दोकानेपर \nरिहतहुँ ... फेर पता निञ...)- चाह िपबैक \nतँ आदित निह रहए मुदा ठंढ़ाक चलते \nपीिब लैत रही। \nकहुना इंİटीƀयूट पहुँचलहुँ..ओिहठाम \nघटनाक सूचना पहुँिच गेल \nरहए...इंİटीƀयूट दू िदनुका लेल बĠद कऽ \nदेल गेल। छाÿक घरबलाकँ सेहो सूिचत \nकए देल गेल, हमहुँ बुझल मोनसँ घर \nघुरए लगलहुँ, घर घुरैत काल ओएह \nबुिढ़या ओहीठाम भेटल...ओिहना घोघ \nतनने...लग जाऽ कए सभ घटना सुनेलाक \nबादो ओ कोनो जवाब निह देलक...िकछु \nकालक बाद कहलक... \nबौआ हमरा भूख लागल यऽ!! \nकी खाएब !!! हम पूछिलयिन \nचूरा आ शĸर..जवाब भेटल। \nसंयोग एहन रहए जे ताऽ तक हम सभ \nतरहक समान िकनबाक वाİते कोनो \nदोकानपर निह गेल रही, कारण घरमे \nकाज करए लेल बहुत आदमी रहए दोसर \nघरक सभसँ छोट रही। तैयो दोकानपर \nगेलहुँ आरो बुढ़ी-माता लऽ चूरा-गुड़ कीिन \nकए अनलहुँ।  \nिकछु देरक बाद हम पुछलहुँ..कतए जेबही, \nहम पहुँचा देबौ। \n“कतहु निञ”, जवाब भेटल। \n“रहबीहॴ कतए”, हम पुछलहुँ। \nइएह जगह” सीधा जवाब भेटल। \n“खाना कतए खेबहॴ”...पुछलापर जवाब \nभेटल- “ तूँ खुआ, बेशी बक-बक निञ \nकर, खाइ लेल दे फेर तू पुिछहँ जे पूछए \nके छौ”- िबĪकुल रुखल जवाब सेहो \nभेटल। संगिह İनेहसँ कहलक- “ तूँहो \nखो”। \nहम तँ अजीब मुिĮकलमे पिड़ \nगेलहुँ..ओकरा अकेले छोिड़ कए जाइ के \nमोन सेहो निञ करैत रहए...आिखर की \nकरी...बहुत सोचलाक बाद िनणर्य \nलेलहुँ..जे हुअए एकरा अपना संग लऽ \nजाइ...िरक्शापर बुिढ़या आरो साइिकलपर \nहम, घर पहुँिच ओकरा गेटपर ठाढ़ कऽ \nबाहर ठाढ़ कऽ हम घर गेलहुँ, सभ \nकहानी अपन माताजीकेँ बतेलहुँ, बुिढ़या \nबाहरमे ठाढ़ छै, सेहो किह देलहुँ। सभसँ \nपैघ समİया जे बुिढ़याकेँ आिखर कतए \nराखी...माताजी कहलिखन- नीचाँमे एकटा \nरूम  खाली छै- ओिहमे जगह देल जाए, \nसभ बेबİथा-िबछोना, कĦबल, साफ साड़ी-\nकऽ कए ओकरा घरमे बैसेलहुँ। साँझमे \nबाबूजी ऑिफससँ अएलाह तँ हुनका सभ \nकहानी बतेलहुँ। \nबाबूजी कहलिĠह-“बुिढ़या किहया तक \nरहतहु”। \n“निञ पता”- हम कहलहुँ। \nफेर माताजी सभ सĦहािर लेलिĠह .. आरो \nबाबूजीकेँ समझा देलिखन। बुढ़ी-माताक \nसेवा करब हमर रोजक Ƃयूटी भऽ गेल। \nकोिचंग जाइसँ पिहने आधा घěटा, आबए \nके बाद १ सँ डेढ़ घěटा हमर समय बुढ़ी \nमाता लग बीतए लागल। भोजनक अलग-\nअलग फरमाइश होइत, सभ िकछु पूरा \nकरैत एक सĢताह बीतल, एक िदन अपना \nलग बैसा हमर बारेमे पूछए लागल- जेना \nअपन दादी-दादा-अƇज- बुढ़ी माता िदससँ \nकहल गेल- तूँ दोसर पढ़ाइ- मेिडकल \nछोिड़ कऽ– कर। बहुत नाम हेतौ, खूब \nपैसा कमेबे, माँ-बाप तोरापर नाज करतौ, \nदसम िदन राितमे िबना िकछु बतेने पता \nनिञ कतए चिल गेलय- आइ तक निह \nभेटलीह...एखन तक हम इĠतजार करए \nछी जे बुढ़ी माता एकिदन जरूर  भेटतीह। \nबुढ़ी माताक बात िबĪकुल सही भेल जखन \n१४-१५ घěटा पढ़ाइ करबाक बावजूद \nसी.बी.एस.ई. मेिडकलमे वेिटंग आिब गेल। \nबी.सी.ई.ई.मे डेयरी ƙाĠच भेटल, \nएम.डी.ए.टी.मे १००% चाĠस रहए- ९०% \nएक्यूरेट Ćķ सही कएने रही- मुदा परीक्षा-\nकेĠƖ िमĪलत कॉलेज, दरभंगा केिĠसल भऽ \nगेल..एिह कारणसँ हम ĄİƏेशनमे रहए \nलगलहुँ। पढाइ-िलखाइ बĠद कए \nदेलहुँ...जे एतेक पढ़ाइ करए के बाद \nजखन सफलता निह भेटल तँ आब \nकिहयो निह हएत। \n \nफेर हमरा बुढ़ी-माताक बात याद भेल, \nसंगिह बाबूजी सेहो कहलिĠह- अपन Əैक \nचेĠज करू , लगभग ओही समय \nयू.जी.सी.सँ ३ टा नया कोसर् पटना आ \nमगध िवĂिवńालयकँ भेटल- बायो-\nटेĊोलोजी, जल आ पयŭवरण Ćबंधन आ \nबी.सी.ए.। एĠƏेĠस परीक्षापर नामांकन \nĆिƅया शुरू  भ गेल। बी.सी.ए. हमरा \nिकछु ढंगक कोसर् बुझाएल, एĠƏेĠस देलहुँ \nआ पास क गेलहुँ। यू.जी.सी. बी.सी.ए.क \nĆथम बैचक पिहल छाÿ हम रही जे \nअिĠतम परीक्षा ८९% सँ पास केलहुँ। \nबाबूजी कहलिĠह- आब यू.पी.एस.सी.क \nतैयारी करू , ढंगक सरकारी नोकरी िलअ, \nलेिकन हमर सोच िकछु आरे रहए। \n“अगर अपन Ćितभा/ क्षमताक उपयोग \nकरबाक अिछतें सरकारी नोकरी निञ \nकरू ”। फेर एम.सी.ए. केलहुँ, मोन भेल \nजे एम.बी.ए. कएल जाय- बहुत किठन \nरहए आइ.टी.सँ एम.बी.ए. करब। मुदा बुढ़ी \nमाताक कृपासँ एम.बी.ए. सेहो कऽ लेलहुँ। \nकेĦ पस सेलेक्शनमे िरलायĠसक ऑफर \nभेटल। जोइन केलहुँ, फेर एच.डी.एफ.सी. \nबैंकसँ ऑफर भेटल तँ बैंक जोइन कऽ \nलेलहुँ। हृदयमे इच्छा रहए जे टाटा-\nिबड़लामे नोकरी करबाक चाही। बुढ़ी \nमाताक कृपासँ इच्छा पूरा भऽ गेल आ \nिबड़ला Ƈुपसँ नीक İथानक ऑफर आिब \nगेल। जोइन सेहो कऽ लेलहुँ आ एखन \nतक एतिह छी..आब इच्छा अिध िदĪली/ \nमुĦबइक बहुत सेवा केलहुँ...आब अपन \nिबहार/ िमिथलाक सेवा कएल जाय..बुढ़ी \nमाताक कृपासँ ओहो भऽ जदूतए मुदा \nसभसँ पैघ इच्छा अिछ बुढ़ी-माताक \nदशर्नक..पता निञ होएत िक निञ...  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n29 \nअमरेĠ Ɩ यादव \n(िदधवा, सĢ तरी)\nहमर मैिथली \nडाक् टर चĠ देĮ वरजी, \nअहाँक बाबूजी िपयौने हेिथĠ ह \nउठौना दूध \nअहाँकेँ पोसने हेिथĠ ह भाड़ापरक माए \nलेिकन हमरा नओ मिहनाधिर गभर्मे  \nमैिथलीए केलिखĠ ह सĦ हार \nसोइरी घरमे सेहो मैिथलीए केलिखĠ ह दुलार \nहम किनयाँक İ पशर् िवना जीिब सकैत छी \nहİ थमैथुनक उĜ कषर् िवना जीिब सकैत छी   \nलेिकन मैिथलीक आकाश िवना निह \nमैिथलीक Į वासĆĮ वास िवना निह \nडाक् टर चĠ देĮ वरजी, \nहमर खाँडो, खुņी आ बलानमे बहैत अिछ मैिथली । \nहमर िदनाभदरी आ सलहेशक दलानमे रहैत अिछ मैिथली। \nकĪ पना आ यथाथर् \nिजनगीक हड़हड़ खटखटसँ दूर \nमृĜ युक तगेदासँ अĠ जान बनल  \nिजनगीक अित ĭ यİ त समयसँ \nिकछ पलखित चोराकऽ \nअहाँक यादक उडनखटोलामे \nउिड जाइ छी हम \nĆेमक अĠ तिरक्षमे। \nनदीक ओिह पार \nदू गिछया तऽर \nहमर कोरामे औĻठल \nहमरासँग हँसैत बजैत \nखाइत छी अहाँ सĢ पत \nखाइत छी हमहूँ सĢ पत \nअहाँक तरहĜ थीकेँ चुिमकऽ \nखोिस दैत छी हम \nएकटा गेनाक फूल \nअहाँक खोपामे। \nतखने हमर नाकमे अचानक  \nढकैत अिछ जरल तरकारीक गĠ ध \nआ अकचकाइत उठैत छी हम \nिमझबय लेल İ टोभ \nतखने हमर नजिर पडैत अिछ \nटेबुलपर राखल िचŇीपर \nजे कािĪ हए एलै हमर गामसँ \nआ हमर आगा नाचय लगैत अिछ \nभरना लागल खेत \nबाबूक फाटल बेमाय \nबिहनक कुमािर सॴथ \nभायक पढाइ खचर् \nआ मायक दĦ मा बेमारी।\n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n30 \n \nअनलकांत \nमैिथली ÿैमािसक पिÿका अंितकाक सĦपादक। िहĠदीमे गौरीनाथ नामसँ लेखन दू टा िहĠदी कथा-संƇह Ćकािशत।\nतपर्ण \nगामक िछच्छा आब एकोरþी  नीक \nनइँ लािग रहल छै डॉक्टर कामना यादव \nकेँ।  \nलोके अधĸी होइ छै, वंशउजाड़ौन \nहोइ छै! अपने हाथ-पयर भकोिस कृतमुख \nबिन जाइ छै!...मुदा एना तँ नइँ जे गामक \nकोनो चीĠहे-पिहचान नइँ रहय? कत' गेल \nओ गाम जे उजि़ड-उपिट गेल अपन \nभूतपूवर् गौआँ लोकिनक İवĨे टा मे अबै \nअिछ?... \nतखन ओ अपना आँगनक क'ल लग \nबाथकीट आ कपड़ा रािख पछुआिड़ धिर \nआयल छिल। ई पछुआि़ड ओकरा \nपोखिरक पूबािर महार पर छलै। जत' एक \nटा कागजी नेबोक गाछ छलै आ ओिह मे \nमारतेरास नेबो लुधकल छलै। िकछु \nपीयर-पीयर नेबो खिस क' सिड़ गेल \nछलै। कने हिट पितयानी सँ पाँच टा \nअड़रनेबा गाछ रहै। ओहू मे कैक टा \nअड़रनेबा तेहन पीयर सँ ललौन जकाँ भ' \nरहल छलै जे खसेला पर भĸाक-भĸा भ' \nजयतै। िकछु मे तँ िचड़ै-चुनमुनी भूर सेहो \nतेना पैघ-पैघ क' देने छलै जे िभतरका \nलाली लखा दै छलै। ओ भूर सब केँ \nğयान सँ देिख रहिल छिल।  िक एक टा \nअड़रनेबाक भूर देिख ओ िचड़ैक \nकलाकारी पर मुग्ध भ' गेिल। ओिह \nअड़रनेबा मे ऊपर-नीचाँ पातर आ बीच मे \nकने चाकर भूर तेहन ढंग सँ बनायल छलै \nजेना अंƇेजीक एक टा ' वी' अक्षर पर \nदोसर ' वी' उनिट क' राखल हो!...ओिह \nपर एक गो बिगया रािख देने पूरा भूर \nमुना जयतै! \nओिह भूर देिख बिगया मोन पड़ला सँ \nओकर अरुआयल-अरुआयल सन मोन \nओस नहायिल दूिब जकाँ लहलहा गेलै। \nएिह बेर गाम अयलाक बाद पिछला तीन \nिदन मे ई एहन पिहल क्षण छलै जखन \nओकर ठोर पर मुİकीक पातर-सन रेह  \nजगिजयार भ' अयलै।  \nपिछला तीन िदन सँ ओ एक टा \nढंगक रखबार आिक चौकीदार लेल \nपरेशान छिल। कैक टा एजेंसीक दलाल \nसँ गĢप क' चुकिल छिल। सब कैक टा \nने रखबार ल' क' आयलो छलै, मुदा \nकामना यादव केँ जेहन Ƈामीण टाइपक \nकाजुल आ अनुभवी रखबार चाही छल, से \nनइँ भेिट पािब रहल छलै। \nओकर दादा कारी यादवक अमल सँ \nरिह रहल बुढ़बा रामजी मंडल आब अपन \nबेटा-पोता लग रहय चाहै छल। ओकर \nपैरुख सेहो थािक गेल छलै। जेना-तेना \nकारी यादव सँ मंगनी यादव धिरक जीवन \nतँ पार लगा देलकै, मुदा तकरा बाद \nकामना लग हाथ जोि़ड देलकै, '' नइँ \nबुच्ची, आब पैरुख नइँ छौ। िकछु िदन \nहमरो बेटा-पोता संग रहैक सख पुरब' \nदे।'' \nएिह पर की कहैत कामना?...तेँ  ओ \nससĦमान बुढ़वाक िवदाइ कर' चाहै छिल, \nमुदा कोनो दोसर रखबार भेटतै तखने \nने?... \nपिछला दू मास मे ई ओकर तेसर \nयाÿा छलै। लगले लागल ई याÿा ओकरा \nपरेशान कयने छलै, मुदा ओकर समİयाक \nिनदान नइँ भ' रहल छलै। ओĦहर पूना मे \nओकर क्लीिनक एक-एक िदन बž भेला \nसँ जे परेशानी आिब रहल छलै, से \nअलगे।  \nबापक जीबैत कामना गामक बाट \nिबसिरए जकाँ गेिल छिल। कैक बेर तीन \nवा चािर साल सँ बेसी पर आयिल छिल। \nतिहना दू मास पिहने मंगनीलाल यादवक \nमुइलाक बाद जे ओ गाम आयिल छिल \nसेहो Ćायः दू साल सँ बेसीए पर। ई \nरच्छ रहलै जे ओकर बाप ओकरा \nक्लीिनकमे मुइलै आ तĜकाल गाम अयबाक \nझंझिट सँ बिच गेिल। नइँ तँ एसगिर \nजान की-की किरतय? एहने ठाम भाय-\nभातीज, कĸा-पीसा, बिहन-गोतनी आिक \nजाउत-जयधी बला पुरना पिरवार मोन पि़ड \nजाइ छै लोक केँ। जे-से, ओ एसगरुआ \nछिल तेँ किहयो ओकरा पर कोनो दबावो \nनइँ देलकै ओकर बाप। तीन सँ चािर \nमास नइँ बीतै िक बुढ़वा अपने पहुँिच जाइ \nपूना।  फोन पर तँ गĢप होइते रहै \nछलै।... \nबापक मादे सोचैत-सोचैत कामनाक \nठोर ओकर नजिर चारूभर  सँ भटिक क' \nपोखिरक अँगनी िदस झुकल लताम गाछ \nपर चिल गेल छलै। एिह गाछक रतबा \nलताम तेहन ने लाली लेने रहैत रहै जेना \nसुग्गाक लोल िक ओकर अपने तिहयाक \nठोर बुझाइत रहै। \nलताम गाछक पात कोकिड़या गेल \nछलै। फूल-फर एखन नइँ छलै। मुदा  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n31 \nिकछुए मास मे, कने गरमी धिबते, एकर \nपात फेर नव तरहेँ लहलहा जयतै आ \nफूल-फर सँ लिद जयतै एकर डािर। \nफेर-फेर एिह पर लुधिक जयतै डĦहा आ \nपाकल लताम। तखन फेर बहरेतै एिह \nरतबा लतामक भीतर सँ वैह लाली। मुदा \nओकर ठोर? नइँ, आब तँ बाजारक महँग-\nसँ-महँग िलिपिİटको नइँ सोहाइ छै \nओकरा। गाछक आĜमा िडĤबा मे के  भिर \nसकैए?  \nपछुआिड़क मारतेरास अड़हर-बड़हर, \nअþा-शरीफा, अनार-बेल, केरा-मुिनगा सन \nगाछ पर सँ नजिर हटा कामना यादव \nपोखिरक पािन मे खेलाइत माछ िदस \nताक' लागिल। चािर-पाँच टा रोहुक एक \nटा झुंड पैघ-पैघ सुंग डोलबैत िझहिर \nखेला रहल छलै। पािनक सतह पर दूर \nधिर खूब-खूब हलचल पसिर रहल छलै। \nएिह हलचल मे हेरायिल कामना दू डेग \nआगू बि़ढ दूिबक िनमर्ल ओछाओन पर टाँग \nपसािर बैिस गेिल। ओिह दूिब पर \nकचनारक िकछु फूल खसल छलै। एक \nफूल उठा हाथ मे तँ ल' लेलक, मुदा \nओकर नजिर पािनक हलचले पर रहलै। \nई हलचल ओकरा भीतर एक टा नव \nहलचल अनलकै। ओिह हलचल संग \nबहैत-भिसआइत कामनाक भीतर कतेक ने \nअतीतक पžा फडफ़ड़ाब' लगलै।... \n...ई पोखिर ओकर दादाक खुनायल \nछलै। अपन पूरा जीवन गाय-महीसक बीच \nगुजार' बला ओकर दादा एिह परोपņाक \nअंितम अँगुठाछाप छलै। ओना रोज-रोज \nगाय-महीस दूहैत ओकर अँगुठाक िनशान \nमेटा जकाँ गेल छलै।  तािह पर, गोबर-\nगॲत िगजलाक बाद, सिदखन ओ तीन \nिकलोक हरौती आिक गेĠहवाँ लाठी जे \nपकड़ने रहैत छल, से ओकर हाथक रेखा \nखाय गेलै। मुदा ओकर कपारक रेखा \nजगिजयारे होइत गेलै। खदबद करैत \nपंिडत-पिजयार आिक बाबू-बबुआन सभ सँ \nभरल गामक एक माÿ ' अहूठ गुआर' \nकहाब'बला कारी यादव ओिहना 'मड़र' नइँ \nकहाब' लागल छल! दूध-घीक पैसा आिक \nगाछ-बाँस आ उपजा-बारी सँ कै गोटे \nसुĥयİत भेल अिछ? ओिह सँ पैत-पानह \nबिच जाय, तँ बड़का बात!...से जेना-तेना \nपैत-पानह बचबैत कारी यादव İवयं \nअँगुठाछाप होइतो अपन एकमाÿ मँगिनया \nबेटा मंगनी यादव केँ शहर-नगरक कॉलेज-\nयूिनविसर्टी धिर पढै़ मे कोनो कमी नइँ \nहोअय देलक।  \nकारी यादव सुधंग लोक छल। \nओकरा नजिर मे दरोगा आ बीडीओ सँ \nबि़ढ दुिनया मे कोनो हाकीम नइँ छलै आ \nसैह ओ अपन बेटो केँ बनब' चाहै छल। \nमुदा मंगनी यादव से नइँ बिन सकल। ओ \nकाशीक नामी िवĂिवńालय मे Ćोफेसर \nबनल तँ की? बापक लेल माİटरे \nछल!...ओ रंगमंचक मशहूर कलाकार भेल \nतँ की? बापक लेल नचिनञे \nछल!...िबयाहो ओĦहरे कयलक। मुदा कारी \nयादव लेल धनसन।  \nमायक चेहरा मोन नइँ छलै मंगनी \nकेँ। बापेक राĠहल खाइत अपना हाथें \nबनायब सीखलक। तेँ बापक दुःख ओकरा \nबेसी छटपटाबै, मुदा बाप लेल ओ िकछु \nक' नइँ पाबय। ई फराक जे हरसाइत \nमंगनी बाप केँ खुश करैक खूब Ćयास क' \nरहल छल।  ओ जखन-जखन गाम आबय, \nबाप लेल मारतेरास कपड़ा-लþा आ अनेक \nसामान आनय। मुदा ओकर बाप केँ तकर \nदरकारे ने रहै छलै! खरपा पिहरय बला \nकारी यादव केँ चĢपल-जूता सँ गोड़ मे \nगुदगुदी लागै। गोलगला छोि़ड कुतŭ  \nपिहरब ओकरा कोनादन ने बुझाइ। \nमंगनीक आƇह पर बाबा िवĂनाथक दशर्न \nकरबाक लोभ ओकरा बनारस जयबा लेल \nउसकाबै तँ जरूर , मुदा माल-जाल आ \nगाछ-िबिरछक िचĠता पयर रोकै। तेँ ओ \nबेटा लग बनारस किहयो ने जा सकल।  \nगाछ-िबिरछ सँ बुढ़वाक बेसी लगावक \nएक टा खास कारण ईहो छलै जे बेसी \nगाछ बुि़ढयाक लगायल छलै।  फेर \nबुि़ढयाक सारा सेहो सरौली आम आ बुढ़वा \nधाÿी गाछक बीच मे छलै जे गोहाल सँ \nओकरा सुत' बला मचानक ठीक सोझाँ \nपड़ैत छलै तिहया। ओइ सारा पर एक टा \nने एक टा तुलसी गाछ सब िदन रहै \nछलै। गाय-महीस दुहलाक बाद बुढवा \nओही तुलसी गाछ िदस घुिरक' धार दैत \nछल। फेर नहेलाक बाद ओिह तुलसी आ \nधाÿीक जि़ड मे पािन ढारब सेहो नइँ \nिबसरै छल।  \nमंगनी जिहया ठेकनगर भेल छल \nतिहया सँ बाप केँ अपने हाथेँ भानस \nकरैत देखने छल। ओकर किनयाँक \nगौनाक बाद ई सब िकछु िदन लेल छुटबो \nकयलै, मुदा कामनाक जĠमक िकछुए मास \nबाद ओ अपन पिरवार बनारस आिन \nलेलक। फेर बुढ़वाक वैह हाल भ' गेल \nरहै। मंगनी एक टा चाकर रखबाब' \nचाहलक, तँ बुढ़वा डाँिट-धोिप थथमािर \nदेलकै, ''धुर बुि़ड! हमरा देह मे कोन घुन \nलागल जे हम दोसरा सँ चाकरी \nखटायब?... एहने ठाम कहै छै, माय करय \nकुटौन-िपसौन बेटाक नाम दुगŭदþ!...'' \nिकछु िदनुका बाद मंगनी ताितल मे \nगाम आयल तँ बुढ़वा केँ कने बीमार \nदेखलक। बुढ़वा डाँड़ कने टेढ़ क'क' \nचलै छल आ सूतल मे कुहरैत रहै छल। \nिदन मे कैक ने बेर लोटा ल' बहराइत \nछल आ ढंग सँ िकछु खाइतो ने छल। \nमंगनी कतबो पूछै, ''हौ, की होइ छअ?'', \nमुदा बुढ़वा सही-सही िकछु बतबैते ने \nछलै। बुढ़वा केँ शहरक डॉक्टर लग चलै \nलेल मंगनी कतबो िजĿ करै, बुढ़वा तैयारे \nने होइ। अंत मे मंगनी खायब-पीिब छोि़ड \nरुिस रहल।  \nतखन बुढ़वा मंगनी केँ मनबैत \nकहलकै, '' रौ मंगनी, चल खाय ले। तॲ \nिकऐ जान दै छही! हम मिरये जेबै तँ की \nिबगड़तै? आब जीिवक' कोनो बाĠह-पोखिर \nदेबाक छै हमरा?'' \n''िकऐ हौ बाबू, मिरक' तॲ हमरा \nकपूत कहबेबहक? कह' तँ जीिवक' बाĠह-\nपोखिर िकऐ ने दए सकै छहक तॲ?'' \nमंगनीक İवर भखिर गेलै। \n''रौ मंगनी, ओइ लेल एक बोरा टाका \nचाही। से ने हमरा दूध-घी सँ हैत, आ ने \nगाछ-बाँस आिक उपजा-बारी सँ। तोहर \nमाİटिरयो सँ निहऐं हेतौ। कोनो दरोगा-\nबीडीओ भेल रिहतय तखन ने!...'' कारी \nयादव गंभीर İवर मे बाजल। \n''हौ बाबू, तॲ नइँ बुझै छहक! हम  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n32 \nदरोगा-बीडीओ सँ पैघे िछऐ हौ। तॲ बाज' \nने जे कोन बाĠह देबहक आिक पोखिर \nखुनेबहक!...'' \n''ठीके कहै छही रे?'' \n''हँ हौ!...हम तोरा फूिस कहबह?'' \n''बाĠहक तँ एिह जमाना मे कोनो \nखगते नइँ छै। एक टा पोखिरए खुना तँ \nबड़की टा, अपना घरक पिĀम दू िबगहा \nमे। मिरयो जायब तँ, जुग-जुग धिर नाम \nतँ रहतै जे कारी जादब पोखिर \nखुनेलक।...'' बुढ़वा भावना मे बह' लागल \nछल।  \n''चलह, पिहने तोहर दवाइ करा दै \nिछयह। ठीक होइते तॲ मिटकņा मजूर \nसब सँ बात करह। जिहयाक िदन तॲ \nठीकबहक तिहए सँ काज शुरू  भ' जेतै।'' \nआ से ठीके भ' गेलै। आ ओही संग \nएक टा चौकीदार, टेहलुक, भनिसया आिक \nमैनेजर जे बूझी, तािह रूप  मे रामजी \nमंडल केँ ओ रखबौने छल। ई फराक जे \nतकरा बादो बूढ़वा जावत जीयलै माल-\nजाल रोमब, दुहब-गारब आिक गोबर-\nकरसी; िकछु ने छोड़लक। रामजी मंडल \nओकरा घर-पिरवारक अपन समाँग जकाँ \nभ' गेल छलै।...आ कारी यादवक मान-\nमयŭदा ततेक बि़ढ गेलै जे ओ पूरा परोपņा \nमे 'मड़र' कहाबय लागल छल। \nकामना केँ ई सब बेसी सुनले छै। \nओिह पोखिरक जाग जे भेल छलै तकर \nभोज कने-मने मोन छै ओकरा। मुदा  \nदादाक हाथक तीन िकलोक लाठीक ओ \nलाली एखनो खूब मोन छै ओकरा। ओिह \nलाठी मे चुरु भिर तेल पचाबैत कालक \nदादाक मािलश सेहो ओकरा मोन छै। ओ \nलाठी एखनो ओकरा घरक कोनो कोन मे \nराखल छै ठीक सँ, जुगताक'। \nओकर दादा कारी यादवक मुइलाक \nबादे एत' फूिसघरक जगह पĸा मकान \nबनल छलै। मुदा ओिह मे रह'बला रामजी \nमंडल टा छलै। ओकरा सँ मारते \nबबुआनक बीच एक गुआरक घरक ठीक \nसँ देखभाल नइँ भ' पबै। तािह पर िकछु \nमालोजाल छलै। सभ छुņी मे मंगनी अबै \nतँ िकछु ने िकछु नव िबदैत भ' गेल रहै। \nहािरक' ओ आँगन-दलान संगे पोखिर-गाछ-\nमाने पूरा सात िबगहाक रकबाक चारू  \nकात खूब ऊँच देबाल द'क' तकरा ऊपर \nखूब ऊँच धिर काँटबला तारक बेढ़ सँ \nबेढ़बा देलक। एक जोड़ा किरया गाय \nछोि़ड बाकी मालजाल हटा देलक। तकरा \nसंग रामजी मंडल केँ सख्त आदेश भेटलै \nजे गाछक कोनो फल आिक तीमन \nतरकारी ओ जते चाहय खाय सकैत \nअिछ, मुदा एĸोपाइक िकछु बेिच नइँ सकै \nअिछ। तकर पालन करैत रामजी मंडल \nओकर बाग-बगीचा, बाड़ी-झाड़ी सँ पोखिर \nधिर केँ सब िदन िखलिखल हँसैत जेना \nबनौने रहल। अपने मंगनी दू-तीन मास \nपर आिब तकतान क' जाय। ओना \nओकरा सभक सब छुņी गामे मे बीतै छलै \nआ ओिह छुņी मे माय-बापक संग कामना \nसेहो अबै छिल।  \nजे-से, समय-साल बीतैत गेलै। आ \nएक िदन मंगनी यादव िवĂिवńालय सँ \nसेवामुक्त भ' सपėीक गाम आिब गेल। \nतखन कामना अिखल भारतीय आयुिवर्ज्ञान \nसंİथान नई िदĪली मे एमबीबीएस फाइनल \nक' रहिल छिल आ दुिनयाँ साधारण सँ \nसाधारण आदमीक मुŇी मे अँट' लागल \nछलै।  \nओिह समय धिर दुिनयाँक सब शहर \nमे एक तरहक बसात बह' लागल छलै आ \nअपना ठाँक गाम-घर खाली भ' रहल \nछलै। ककरो बेटा शहर बसलै, तँ बापक \nमिरते डीह पर निढ़या भुक' लगलै। िकओ \nचारो िदसक कजर् आ उकबा मे घेराय \nआिक दबंगक Ćताड़ना सँ डराय राता-राती \nगाम छोि़ड देलक, तँ िकओ भूखक आवेग \nमे जत'-तत' पड़ा गेल। बाबू-भैया लोकिन \nकोनो ने कोनो कंपनीक İथानीय मैनेजर \nभ' अपना केँ शहरी बनाब' लगलाह, तँ \nिकछु गोटे वातानुकूिलत लाक्षागृह मे सेĠह \nलगेबाक Ćयास मे धोती-कुतŭ  उĔजर \nकर' लगलाह। गाम-गामक खेत-पथार \nबड़का-बडक़ा कंपनीक फॉमर् हाउस मे \nबदल' लागल छल। सİता कार सनक \nकारखाना आ केिमकĪस हौज लेल पैघ-पैघ \nरकबा हिथयाओल जा लागल छल। \nिकसान नामक Ćाणी मे सँ िकछु अपने \nअपन लीला खĜम क' लेलक, िकछु शहर-\nनगरक मशीन चलब' चिल गेल आ जे \nबचल छल तकरा मे सँ िकछु मारल गेल, \nिकछु केर जीन बदिल एहन मजूर बना \nदेल गेल जे ने शहरी रहल आ ने देहाती \nआ जकर ने कोनो भाषा रहल आ ने \nकोनो आने चीĠह-पिहचान। सगरे नव-नव \nकĠवेंट, नव-नव ढाबा, नव-नव चकलाघर \nिमĪक-बुथ आ टेलीफोन-बुथ जकाँ खुज' \nलागल छलै। आ साधारण लोक ' मैन-\nपावर' कहाब' लागल छलै। एहने सन \nआफत-बसात मंगनी यादवक गाम मे सेहो \nआयल छलै। एही आफत मे रामजी \nमंडलक बेटा-पोता ओकर काजुल घरवाली \nधिर केँ ल'क' िदĪलीक झुग्गीवास कर' \nचिल गेल।  \nमंगनी यादव जिहया सेवामुक्त भ' \nबनारस सँ गाम घूरल छल, ओकरा अपन \nİटेशन कातक  दोकान मे बेसी अपिरिचते \nलोक भेटल छलै। साँझक झलअĠहारी मे \nघर पहुँच' धिर कतौ िकओ एहन नइँ \nभेटलै जकरा सँ दूटिĢपयो कुशल-क्षेम भ' \nसकैत। रामजी मंडल केँ छोि़ड ओकर \nआगमन ककरो लेल कोनो खबिर नइँ \nछलै।  \nअिगला भोर गामक सड़क धयने \nटोलक एिह कात सँ ओिह कात गुजिर \nगेल मंगनी, केओ हाल-चाल नइँ पुछलकै। \nओत' कतहु ओकरा अपन ओ गाम नइँ \nभेटलै जकरा ओ िचĠहै छल। जत' पिहने \nपंिडत दीनबंधु झाक घर छलै, ओिह ठाम \nशूĠय-सपाट एक टा मैदान बिन गेल छलै \nआ तकरा चारूकात  खूब ऊँच देबाल रहै \nजकरा गेट पर एक टा पैघ सन बोडर् \nटाँगल छलै, ' भिटंडा फामर् हाउस'। \nपंिडतजीक बेटा आब जामनगर मे बैिस \nगेल छिन। बेटी अमेिरकी नागिरकता ल' \nलेने छिन।  \nमंगनी कने आरो आगू बढ़ल, तँ \nदेखलक जेĦहर पिहने धनुकटोली छलै, \nओत' पैघ सन कोनो फैक्टरी खुिज गेल \nछलै जकरा छतक ऊपर तीन टा मोट-\nमोट चीमनीनुमा पाइप मारतेरास धुआँ \nछोड़ैत आसमान कारी करबाक अिभयान मे \nलागल छलै। आ टोलाक कात सँ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n33 \nकलकल हँसैत बह'बला İवच्छ-िनमर्ल \nजलधारा बला िमरचैया मे जमुना सन \nगĠहाइत कारी पािन तेना जमकल छलै \nजेना कोनो नाला। \nमंगनी केँ थकान भेलै आ घर घुरय \nलागल। घर घुरैत ओ जगह ğयान मे \nअयलै जत' पिहने िवशाल-िवशाल बर आ \nपाकि़डक गाछ छलै। ओिह ठाँ लगे-लग \nकोनो दू गोट मोबाइल कंपनीक िवशाल-\nिवशाल टावर ठाढ़ छलै। ओ रुिकक' \nचारूभर  ताक' लागल। दूर-दूर धिर \nदेखलाक बादो ओकरा नजिर पर अपना \nघर लगक गाछ छोि़ड कतहु एĸोटा तेहेन \nपैघ गाछ नइँ अयलै। जेĦहरे देखलक सब \nिकछु एकदम उजड़ल-उजड़ल सन बुझेलै। \nबीच टोल मे आिब एक ठाम ठमकल। \nबगलक दासजीक डीह पर कोनो टैंट \nहाउसक बोडर् लागल छलै। कने हिट एक \nटा Əैवेल एजेंटक साइन बोडर् टँगल छलै \nजकरा नीचाँ शीशाक गेटक भीतर एक टा \nपगड़ीवला सरदार जी कुसŰ पर बैसल \nछलै। तकरा दस डेग आगुक Ƈाम देवता \nİथान पर बजरंगबलीक एक टा पैघ सन \nमंिदर ठाढ़ छलै जकर दिछनबिरया देबाल \nपर कामोþेजना जगब'बला कोनो िटिकयाक \nिवज्ञापन छलै। तकरा बाद मंगनी िकछु ने \nदेखलक आ सोझे अपना घर आिब गेल। \nघर मे ओकर पėी मुिनगाक तरकारी रािĠह \nरहल छिल। ओ ओकरा लग जाय \nअकबका गेल।  \nरसे-रस मंगनी अपन घर आ सात \nिबगहाक रकबा मे घेरायल पोखिर-गाछ, \nपछुआि़ड-महार धिर अपना केँ समेिट \nलेलक। बेटी कामना आ बाकी िहत-िमत \nसँ संपकर् लेल ओकरा घर मे फोन आ \nमोबाइल छलै, रंगीन İƅीनबला कंĢयुटर \nछलै जकर तार संपूणर् दुिनयाँ सँ जुड़ल \nछलै। घरक पाछाँ पैघ सन आयताकार \nआँगन छलै।  आँगनक पिĀम-उþर कोन \nमे चापाकल छलै। तकर पछुआि़ड मे \nपोखिरक महार पर मारते गाछ-िबिरछ \nछलै। ओिह पर सँ कखनो कोयली, तँ \nकखनो पड़ौकी केर सुपिरिचत İवर \nआबै।...माने ओकर गाम ओकरा सात \nिबगहाक रकबा मे बĠहायल छलै।  \nजेना-तेना समय किट रहल छलै। \nकामना िदĪली छोि़ड पूना मे Ćैिक्टस शुरू  \nक' देने छिल। मुदा मंगनीक घर पर एक \nटा एहन कार कौआ बैिस गेल छलै जे \nजखने ओ दुनू Ćाणी शांित सँ आराम कर' \nचाहय िक ओ जोर-जोर सँ टाँिह मार' \nलागै। भोर होइ िक साँझ, िदन होइ िक \nराित-कार कौआक टाँिह मारब बž नइँ \nभेलै। आ एक राित कामनाक मायक \nछाती मे तेहेन ने ददर् उठलै जे डॉक्टरक \nअबैत-अबैत बेचारी चिल गेिल। आ तकरा \nबाद एसगर मंगनी कारी यादव जकाँ बाड़ी-\nझाड़ी मे लागल रहय आ बीच-बीच मे \nकामना लग पूना चिल जाय।...मुदा रामजी \nमंडल तँ एहन शािपत यक्ष छल जकरा \nलग ने िकओ अबै छलै आ ने ओ कतौ \nजाय छल।... \nअनचोके  कामनाक भक टूटलै। \nपोखिरक उतरबिरया महार परक कोनो \nगाछ पर नुकायल कोयली बािज रहल \nछलै। कामनाक भीतर िकछु उमिड़ \nअयलै। मुदा ओ तĜकाल उिठ गेिल। \nİनान केँ अबेर भ' रहल छलै।  \nभोजनक बाद ओ आराम क' रहिल \nछिल िक ओकर मोबाइल बजलै। एक टा \nनव एजेंटक कॉल छलै, '' मैडम, ऐसा \nकीिजए िक चौकीदार और माली के  रूप  \nमें दो अलग-अलग आदमी को रख \nलीिजए। यहाँ ऐसा कोई चौकीदार नहॴ \nिमल रहा जो आपकी ĆॉपटŰ के  साथ \nपेड़-पौधॲ की भी देखरेख कर सके। यूँ \nपोखर की मछली की देखरेख के  िलए \nमछुआरे की जरूरत  िफर भी रह \nजाएगी।'' \n''नहॴ, तीन-तीन आदमी रखना \nमुिĮकल है हमारे िलए।'', कामना \nबाजिल। \n''चौकीदार तो नेपाली ही है मगर \nमाली जो िमल रहा है, वह एक उि़डया \nभाई है। ये दोनॲ हमारे पटना सेंटर के  \nमाफर्त आ रहे हैं और उनकी शतर् है िक \nवेतन के  अलावा हाउिसंग फैिसिलटी भी \nचािहए।'' \nिबना कोनो जवाब देने कामना कॉल \nिडİकनेक्ट क' देलक। मुदा भीतर सँ \nओकर परेशानी आरो बि़ढ गेल छलै। आब \nएिह गाम मे गाम भने निह रिह गेल हो \nमुदा ओकर बाप-दादा, माय-दादी सभक \nİमृितक गाम सात िबगहाक एिह रकबा मे \nबेड़हल घर-आँगन, गाछ-िबिरछ, पोखिर-\nकल सभक बीच छै। कारी यादव सँ \nमंगनी यादव धिरक नाल एतिह गड़ल छै। \nकारी यादवक माल-जालक गोबर-गॲत \nएत'क मािटक कोनो ने कोनो कण मे \nएखनो खादक रूप  मे बचल हेतै। Ćोफेसर \nमंगनी यादवक कलाकार मोन एिह रकबा \nमे जािह गामक लघु संİकरण केँ समेटने \nछल, से जरूर  एही ठाम कतहु ने कतहु \nनुकायल हेतै।... की एकरा सब केँ ओ \nलुटा देत?...की ओ अपन िजनगी भिरक \nकमाइ सँ एकर रक्षा नइँ क' पाओत?  \nकामना केँ मोन पडै़ छै जे एक बेर \nओकर िपता मंगनी यादव बड़ ĭयिथत मोन \nसँ कहने छलै, ''गाम मे जेहो गाम देखाइ \nछलै, से तोरा मायक मुइलाक बाद नइँ \nबुझाइ छै। कखनो-कखनो तँ मोन करैए \nजे हमहूँ सब िकछु बेिच-िबकीिन ली। माÿ \nघर-आँगन आ गाछ-पोखिर सँ गाम नइँ \nहोइ छै, बौआ। जखन पिहने जकाँ केओ \nगौएँ नइँ रहल तँ कोन गाम आ की \nगाम?...''  \nकामना िकछु जवाब नइँ द' सकिल \nछिल तखन। मुदा एखनो मोन छै ओकरा \nजे ओ अपन बापक ओिह हेरायल-बेचैन \nआकृित केँ बड़ी काल धिर देखैत परेशान \nभ' रहिल छिल। एĸो शĤद एहन नइँ \nभेटल छलै तखन ओकरा जािह सँ अपन \nकलाकारमना बापक मोन केँ राहत द' \nसकैत छिल। तखन ओकरा अपन \nडॉक्टरीक ज्ञान अकाजक बुझायल छलै।  \nसहसा एक कोन मे राखल अपन \nदादा कारी यादवक कारी खटखट लाठी \nदेखा पड़लै ओकरा। ओ उठिल ओिह \nलाठी केँ छुिबक' देखबाक लेल, मुदा \nतखने कॉलबेल जोर सँ बजलै। ओ गेट \nिदस पलटिल। गेट पर सी सी िमāा \nनामक एक टा मैिथली भाषी सेक्युिरटी \nएजेंटक दलाल छलै जे पिछला दू िदन सँ \nनव-नव रखबार ओकरा लेल तािक रहल \nछलै।   ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n34 \nओिह दलाल केँ Ƒाइंग रूम  मे बैसा \nओ दू िमनट बाद दू िगलास पािन ल' \nघुरिल। िक िवनƛ सन बनैत ओ दलाल \nबाजल, ''डॉक्टर यादव, सुिनयौ! अहाँ बड़ \nसौभाग्यशािलनी छी जे एखनो अपन बाप-\nदादाक डीह पर अबै छी। हम तँ \nनोकरीयेक ƅम मे एĦहर आिब गेलहुँ। \nकोशीक पूबे सही, मुदा ईहो कहाइ तँ छै \nआइयो िमिथले ने। हम डीही छी कमला \nकातक। हमर जनम भेल िहमाचल मे \nĭयास नदी कातक एक टा अİपताल मे। \nबचपन बीतल िदĪलीक यमुनापार मे आ \nनोकरी भेल कोलकाता मे। मैिथली तँ हम \nकोलकाता आिब िसखलहुँ सेहो एिह लेल \nजे हमर दादा मैिथलीक Ćिसľ लेखक \nछलाह आ हुनकर िकताब सभक अंƇेजी \nअनुवाद एखनो खूब लाभ दै अिछ।...एखन \nकोलकतेक एजेंसीक काजें तीन मास लेल \nएिह क्षेÿ मे अयबाक अवसर भेटल। एिह \nक्षेÿ मे कैक टा कंपनी अपन कल-\nकारखाना शुरू  क' रहल छै, से बहुत \nजĪदी एत'क ĆॉपटŰक कीमत उछल'बला \nछै।...'' \nकामनाक धैयर् चुिक रहल छलै। ओ \nबाजिल, '' अहाँ कह' की चाहै छी?... \nसाफ-साफ बाजू!'' \n''अहाँ अĠयथा तँ नइँ लेबै?'' \n''बाजू ने!...'' \n''अहाँ यैह ने चाहै छी जे अहाँक ई \nगाछ-पोखिर बचल रहय, सुरिक्षत रहय आ \nअहाँक बाप-दादाक नाम...'' \n''तँ?...'', कामनाक माथ पर बल \nपड़लै। \n''देखू, ओहेन रखबार बड़ महँग पड़त \nजे अहाँक इच्छा अनुकूल  हो। एिह लेल \nरखबार, माली, मĪलाह आ मारतेरास \nमजदूर पर खचर् कयलाक बादो भेटत तँ \nिकछु ने, उनटे िचĠता आ परेशानी बेचैन \nकयने रहत।'' \n''तँ की करी?... हम बड़ परेशान \nछी। ओझराउ जुिन।'' \n''सैह ने कहै छी!...आ लाभक बात \nकहै छी।...'' क्षण भिर िबलिम ओ बाजल, \n''एिह ठाम एक टा भĭय िरजाटर् खोलै केर \nअनुमित जँ दी तँ अहाँ केँ एक खोखा \nपूरा भेिट जायत। संगे पोखिर-गाछक \nसुरक्षाक गारंटी सेहो। माÿ एिह घर-आँगन \nकेँ तोिड़ नव बहुमंिजला बनब'क अनुमित \nदेब' पड़त। गाछ सब लग मुक्ताकाश मे \nटेबुल-कुसŰ लगा देल जयतै आ डािर सब \nपर जगमग लाइट टँगा जयतै। पोखिर मे \nदू-चािर टा छोटका नाह खसा देल जयतै \nजािह पर लोक सब अĠहिरयो मे इजोिरया \nराितक मजा लैत नौका-िवहार करत। \nपोखिरक बीच मे जािठक जगह एक टा \nछोट सनक सुइट बिन जायत, जकर \nिडमांड पयर्टन İथल सभ पर सब सँ \nबेसी होइत छै। से एतहु हेबे टा करतै। \nिकएक तँ एतहु रसे-रस बड़का-बड़का \nकंपनीक डायरेक्टर, सीईओ, एनआरआई \nआ िवदेशी मेहमानक आगमन शुरू  होबए \nबला छै।...'' \n''हम अहाँक गĢप खूब नीक जकाँ \nबुिझ गेलहुँ।... अहाँ तँ बड़ बुिधयार लोक \nछी यौ!...तĜकाल अहाँ जा सकै छी, दान-\nपÿ हम शीƈे पठा देब!...'' कामना अपन \nआवाज सĆयास संयत रखलक। \nकनेक सकपका जकाँ गेल मृदुभाषी \nमैिथल दलाल सी सी िमāा चालीस सँ \nबेसीक नइँ छल। गेट पार क' ओ एकबेर \nठमकल, '' कने इĜमीनान सँ िवचार करबै \nमैडम। डॉक्टर छी अहाँ, ओĪड िथंक आ \nभावुकता सँ िकछुओ फायदा नइँ हैत। \nहािनए-हािन!...''आ हॴ-हॴ क' िठिठआब' \nलागल। \nचालीस पार क' चुकिल डॉक्टर \nकामना यादव मे Ćौढ़ता आ धैयर् आिब गेल \nछलै, मुदा तैयो ओ अपना जगह पर \nबैसिल नइँ रिह सकिल। ओ उिठक' \nदुआिर िदस आयिल। तेज-तरŭर दलाल सी \nसी िमāा लपिकक' अपन िवदेशी मॉडलक \nगाड़ी मे बैिस गेल छल। कदमक गाछ \nतर थोड़ेक गरदा उि़डयाबैत ओकर गाड़ी \nतुरंते फुरर्  भ' गेलै।  \nकामना बाहरक ओसारा पर नहुँ-नहुँ \nबुल' लागिल छिल। कदम गाछक बाद \nदेबालक काते-कात लागल िजĦहड़, अमड़ा \nआ अशोक पर बेिरयाक रौद खिस रहल \nछलै। ओिह रौद मे गाछ सभक पात-पात \nपर जमल गरदाक मोटका परत नीक आर \nकी हेतह?''  \nरामजी मंडलक बूढ़ चेहरा पर लाजक \nसंग हँसीक फाहा िछि़डया गेलै। ओ \nिखलिखलाइत उिठक' आँगन चिल गेल।  \nतखने घर मे राखल कामनाक \nमोबाइल बजलै। पूना  सँ ओकर \nक्लीिनकक फोन छलै। ओ उठबैते \nबाजिल, ''डॲट वरŰ! सुबह की ģलाइट से \nआ रही हूँ। एक-डेढ़ बजे तक क्लीिनक \nमें रहूँगी।'' आ एतबा कहैत ओकर नजिर \nएकबेर फेर अपन दादा कारी यादवक तीन \nिकलोक हरौती लाठी पर चिल गेलै। ओ \nलपिकक' लाठी उठौलक।  \nलाठी मे पिहनेक लाली आ चमिक \nनइँ छलै। कारी खटखट ओिह लाठी पर \nझोल-गरदा जिम गेल छलै। भावावेश मे \nकामना ओिह लाठी केँ चूम' चाहलक। \nमुदा रुिक गेिल।... \nकामनाक हाथ चीĠह' जोग नइँ छलै। \nपूरा हाथ कारी भ' गेल छलै। तखने \nğयान अयलै जे ओकर ओजनो आब तीन \nिकलो तँ निहये टा हेतै। िक एक ठाम \nलाठी पर कनेक दबाव पि़डते ओकर आँगूर \nधँिस जेना गेलै! िक ओकरा बुझेलै जे  ई \nलाठी कोकिन क' फॲक भ' गेल छलै आ \nजोर सँ पटिक देने टुकड़ी-टुकड़ी भ' \nजयतै!... अचांचके  डरा गेिल ओ। \nडराइते-डराइत ओ ओिह लाठी केँ पूवर्वत \nघरक कोन मे रािख हाथ धोअ' कल पर \nचिल गेिल।  \nबड़ी काल धिर बेर-बेर हाथ \nधोयलाक बादो ठीक सँ हाथ साफ नइँ \nभेलै। सािबकक तेल पीयल लाठी सँ \nआओल एक टा अजीब तरहक गंध हाथ \nमे समा गेल छलै। हािरक' तोिलया सँ \nहाथ पोछैत क्षण भिरक लेल पछुआि़ड िदस \nगेिल कामना। ओत' ओकरा लगलै, सब \nगाछ पर जोर-जोर सँ केओ कुड़हिर चला \nरहल छलै। पोखिर िदस तकबाक साहस \nनइँ भेलै ओकरा। ओ सोझे पड़ायिल घर \nआ जĪदी-जĪदी अपन ƙीफकेस सैंत' \nलागिल।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n35 \n \nअंकुर काशी नाथ झा \nगाम-कोइलख, िजला-मधुबनी,   िमिथलांचल \nसरकारी योजना\nमाथ पर लेने जारैनक पिथया, \nघुिम रहल छै, कलमें गाछीये  \nएकटा बुिढ़या । \n  \nसब कहै छै ओ हरिजन छै, \nसरकार ओकरा देने संरक्षण \nछै, \nमिहला वला सेहो ओकरा \nआरक्षण छै, \nतइयो अभगली के गंजन छै। \nसरकार के ओकर जाित पर \nबहुत छै ğयान, \nओकरा लेल घर बनेबाक सेहो \nछै Ćावधान, \nअž आ कपड़ा में वैह सब छै \nĆधान, \nतइयो ओ खाइ लेल छै \nपेरशान। \nइंिदरा आवास आ अžपूणŭ के \nयोजना एलै, \nबुिढ़या के ई सब भेटब सपना \nभेलै, \nनेता सब के अž भेटलै, घर \nबनलै, \nसरकार बुझलकै गरीबक \nकĪयाण भेलै। \nएक बेर फेर ओ योजना सऽ \nवंिचत रिह गेलै,  \nपूछलीयै जे ओकरा िकयैक \nनिह भेटलै, \nमुिखया जी कहलैन,  \nजगह कम आ बेसी भीड़ छै, \nमुदा सþ बात तऽ काका \nकहला, \nबेचारी बुिढ़या शिरफ छै॥ \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n36 \n \nआशीष अनिचĠहार\nमनुख \nमनुख काज करैत जान अरोिप कए \nआिफसमे, रोडपर \nवा कतौ \nभिर लैए टका जेबीमे \nिनकिल जाइए माकųिटंग करबाक लेल \nकीिन लबैए \nरेडीमेड खुशी वİतु-जातक रूपमे  \nकी मनुख \nरेडीमेड भेल जा रहल अिछ? \nगजल \nजीवनमे ददर्क सनेश शेष कुशल अिछ \nनिह कहब िवशेष शेष कुशल अिछ \n  \nअĠहरा सरकार चला रहल राजकाज \nछैक बौकक ई देश शेष कुशल अिछ \n \nदेह बदलैए आĜमा निह सूिन िलअ \nएहने छैक सरकारक भेष शेष कुशल \nअिछ \n  \nमुĸा आ थापड़क उपयोग के करत \nखाली आँिखए लाल टरेस शेष कुशल \nअिछ \n  \nगजल कहब असान निह एतेक आशीष \nआब चलैत छी बेश शेष कुशल अिछ\n \nअशोक दþ \nजनकपुर, नेपाल\nदू टĢपी \nपतुिरयासन मुİकी मगरसन नोर  \nनेने  \nभोरसं सांझधिर फ़ुिसएटा परसैए  \nिगरिगट त दुिनयांमे Ĥयथų बदनाम \nअिछ  \nिगरिगटसं बेशी मनुक्ख रंग  \nबदलैए  \nलुþी \nकरेजपर चोट लगै छै त लुþी जनमै \nछै  \nकेओ जं घात करै छै त लुþी जनमै \nछै  \nफ़ाटल चाहे जþे हो देहके वİÿ मुदा  \nचीर पर हाथ बढै छै त लुþी जĠमै \nछै  \nरहओ केहनो अपन मडैया बडा नीक \nलगैछ \nबास उपट' लगै छै त लुþी जनमै छै  \nल कमर्क रङकुच्ची बनबैया अपन \nफ़ोटो  \nओ फ़ोटो डहै छै त' लुþी जनमै छै  \nसोिनत या पािन धरती होइछै समान \nसभके  \nभेदके रङ चढ़ैछै त लुþी जनमै छै  \nबुिझ छाउर सदर् चाहे जþे खेल करए  \nबात जं हकके अबैछै त लुþी जनम \nछै  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n37 \n \nडॉ. गंगेश गुंजन ( १९४२- )। \nजĠम İथान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. ( िहĠदी), रेिडयो नाटक पर पी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' \nउपĠयासकार।१९६४-६५ मे पाँच गोटे किव-लेखक “ काल पुरुष”(कालपुरुष अथŭत् Ćभास कुमार चौधरी, āी गंगेश गुĠजन, āी \nसाकेतानĠद, āी बालेĂर तथा गौरीकाĠत चौधरीकाĠत) नामसँ सĦपािदत करैत मैिथलीक Ćथम नवलेखनक अिनयिमतकालीन पिÿका \n“अनामा”-जकर ई नाम साकेतानĠदजी Ņारा देल गेल छल आ बाकी चारू  गोटे Ņारा अिभिहत भेल छल- छपल छल। ओिह समयमे \nई Ćयास तािह समयक यथािİथितवादी मैिथलीमे पैघ दुİसाहस मानल गेलैक। फणीĂरनाथ “ रेणु” जी अनामाक लोकापर्ण करैत \nकाल कहलिĠह, “ िकछु िछनार छौरा सभक ई सािहिĜयक Ćयास अनामा भावी मैिथली लेखनमे युगचेतनाक जरूरी  अनुभवक बाट \nखोलत आ आधुिनक बनाओत”। “िकछु िछनार छौरा सभक” रेणुजीक अपन अĠदाज छलिĠह बजबाक, जे हुनकर सĠसगर्मे रहल \nअिछ आ सुनने अिछ, तकरा एकर ĭयĽना आ रस बूझल हेतैक। ओना “ अनामा”क कालपुरुष लोकिन कोनो रूपमे  सािहिĜयक \nमाĠय मयŭदाक Ćित अवहेलना वा ितरİकार निह कएने रहिथ। एकाध िटĢपणीमे मैिथलीक पुरानपंथी काĭयरुिचक Ćित कितपय मुखर \nआिवįकारक İवर अवĮय रहैक, जे सभ युगमे नव-पीढ़ीक İवाभािवक ĭयवहार होइछ, आओर जे पुरान पीढ़ीक लेखककेँ िĆय निह \nलगैत छिन आ सेहो İवभािवके। मुदा अनामा केर तीन अंक माÿ िनकिल सकलैक। सैह अनामा बादमे “ कथािदशा”क नामसँ \nİव.āी Ćभास कुमार चौधरी आ āी गंगेश गुंजन दू गोटेक सĦपादनमे - तकनीकी-ĭयवहािरक कारणसँ-छपैत रहल। कथा-िदशाक \nऐितहािसक कथा िवशेषांक लोकक मानसमे एखनो ओिहना छिĠह। āी गंगेश गुंजन मैिथलीक Ćथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक \nलेखक छिथ आ िहनका उिचतवक्ता (कथा संƇह) क लेल सािहĜय अकादमी पुरİकार भेटल छिĠह। एकर अितिरक्þ मैिथलीमे हम \nएकटा िमĝया पिरचय, लोक सुनू ( किवता संƇह), अĠहार- इजोत ( कथा संƇह), पिहल लोक ( उपĠयास), आइ भोर \n(नाटक)Ćकािशत। िहĠदीमे िमिथलांचल की लोक कथाएँ, मिणपŃक नैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहĠदी अनुवाद आ शĤद तैयार है \n(किवता संƇह)। \nĆİतुत अिछ गुĽनजीक मैगनम ओपस \"राधा\" जे मैिथली सािहĜयकेँ आबए बला िदनमे Ćेरणा तँ देबे करत सँगिह ई गń-पń-\nƙजबुली िमिāत सभ दुःख सहए बाली- राधा शंकरदेवक परĦपरामे एकटा नव-परĦपराक ĆारĦभ करत, से आशा अिछ। पढ़ू पिहल \nबेर \"िवदेह\"मे —सĦ पादक \nगुंजनजीक राधा \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ \nयुग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-\nभावपर िकछु-िकछु मनोŅेग, बड़ बेचैन \nकएने रहल।  \nअनवरत िकछु कहबा लेल बाğय \nकरैत रहल। करिह पड़ल। आब तँ \nतकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद \nअिछ। माने से मन एखन छोिड़ देने \nअिछ। जे ओकर मजŰ। मुदा İवतंÿ \nनिह कए देने अिछ। मनुखदेवा सवारे \nअिछ। करीब सए-सवा सए पात किह \nचुकल िछयैक। माने िलखाएल छैक। \nआइ-कािŎ मैिथलीक महांगन \n(महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ \nडगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुİवागतम!  \nलोक मानसकें अिभजन-बुिŀ फेर \nबेदखल कऽ रहल अिछ। मजा केर \nबात ई जे से सब भऽ रहल अिछ- \nमैिथलीयेक नाम पर शहीद बनवाक \nउपƅम Ćदशर्न-िवĠयाससँ। िमिथला \nराĔयक माĠयताक आंदोलनसँ लऽ \nकतोक अĠयाĠय लŞयाभासक \nएन.जी.ओ.यी उńोग मागų सेहो। एखन \nहमरा एतवे कहवाक छल। से एहन \nकालमे हम ई िवहžास िलखवा लेल \nिववश छी आ अहाँकेँ लोक धिर पठयवा \nलेल राधा किह रहल छी। िवचारी।  \n \nराधा  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n38 \nऑगी हेराएब कोनो तेहन दुघर्ट बात \nनिह। राधा तें उदासो निह भेलीह। \nउदास तें ओ आनो आन कए कारणें \nछलीह। जेना,शरीरे दुिखत पड़िल \nछलीह। कोनो टा सिख, क्यो बिहना \nकए िदन सं देख' पयर्ंत निह अयलिन। \nहुलिकयो देब' निह। दुिखत कें होइत \nछैक आशा आƇह। बिĪक İपृहा। İपृहा \nई जे क्यो आबए, आिब क' दू क्षण लग \nमे बैसय, दु:ख पूछय। गप करय। \nिकछु कहय, िकछु सुनय। मन कें \nबहटारय। \nसैह तकरे अभाव आ संबĠधक \nजोर।जे अĢपन निह तकरा पर अिधकारे \nकोन? जे अपनो अिछ आ अिधकारो \nबुझाइत अिछ, वाİतव मे से कतेक \nअपन? \nई अिधकार आ Ćयोजनक \nĆाथिमकताक अपन-अपन वृþ होइत \nछैक। मनुक्ख-मनक ई लाचारी छैक। \nओकरा अपन एिह सीमाक ğयान राख' \nपड़ैत छैक आ तिहना संपिकर्त-संबंिधत \nसमİत समाजक ğयान राख' पड़ैत \nछैक। से जकरा बुतें एकर, एिह बुिŀक \nसंतुलन निह रहल,तकर जीवन कनीक \nआर मोशिकल।अथŭत्  जीवनक \nमोशिकली धिर अपिरहायर्। \nराधाक ई सोचब आ दुखी हएब \nİवाभािवके जे जीवन मोशिकलीक सवारी \nिथक। िचĸन चुनमुन बाट पर पिहया \nसब गुड़कैत आगां बढ़ैत रहल तं बड़ \nिदब। सबटा मन िवरुŀो अनुभव पाछां \nछुटैत गेल आ मनलग्गू अनुभव अपना \nसंग आगां बढ़ैत रहल। कतहु कोनो \nठाम पहुंिच गेलाक बाद कए तरहें संतुƠ \nकयलक आ कए तरहें अतृĢत रािख \nदेलक। \nआब फेर एत' सं अनुभवक अतृĢत \nĆसंग जे एकिह क्षण पिहने माÿ नगěय \nबुझाइत छल, से भ' जाइत अिछ \nखॲचाड़ल मधुमाछी... खॲचाड़ल \nमधुमाछीमक खॲता। िबना िबĠहनहुं अनेरे \nठेहुन सं मूड़ी धिर घनघनौने रहत बड़ी-\nबड़ी काल। हरदम डेरायल मन-\nकाटत,आब काटत...। कोनो क्षण \nलुधकत आ कािट लेत। यńिप िक \nकािटयो लेत तं कोन ओ अहांक गदर्िन \nछोिप लेत? दंश देत। से मुदा भने मधु \nजकां निह, िवष िवशाइत दंश। कोनो \nगदर्िनकņ निह होइत अिछ- मधुमाछी ! \n-बरु गदर्िनयें काटब सुभीतगर, ओ \nसोचलिन। भने मनुक्ख कें छुटकारा तं \nभेिट जाइ छैक। आ िदन िदनक िवस \nिवसाइत भोग-अनुभूितक अनवरत ƅम \nजे संपूणर् अिİतĜवे के बेचैन कयने \nरहत। देह-Ćाणक िकछु टा आन \nवातावरण निह बनब' देत। िघिसयौर \nकटबैत रहत। ओही अपन İवभावक \nपिरिध आ तकर Ćयोजन मे बĠहने \nरहत। माÿ बĠहनहुं टा रिह जाय, तैयो \nसुकुर, मुदा ओ तं अहांक बुिŀ सं आर \nसब िकछु कें कािट-बािर क' फराक क' \nदेत। अहॴ कें अपन तेहĪला बना क' \nछोड़त। लैत रहू। \nआब एिह मन मे िकछुओ क्षण रिह \nगेलॱ िक ओ अहां सं अहॴक पिरचय \nतलब करत। यावत-यावत तैयार भ' क' \nअहां उपयुक्त सोचब आ बाजब, तावत-\nतावत ई बात, अहांक मनक ई मामूली \nघटना एकटा समाचार बिन जायत। ई \nसमाचार िबना कोनो माğयम कें रौद आ \nबसात पर सवार भ' क' पहुंिच जायत \nओत' धिर जत' अहां सोिचयो ने सकैत \nछी। आब बैिस क' कपार पीटैत रहू। \nककरा-ककरा आ की-की बुझयबैक? आ \nसे जकरा बुझयबैक से कतेक दूर \nधिर,की मानत? जतवा मािनयो लेत \nतकरा सं अहांक जीवन कें की सुभीता \nआ कोन सुख?  \nहॕ, सुख? की िथक? केहन होइत \nछैक? कोना होइत छैक? कतवा होइत \nछैक? ककरा होइत छैक? \nमुदा... मुदा, िकछु छैक तं अवĮये \nई सुख! सुखक अनुभव अवĮये छैक \nएिह पृĝवी पर-मनुक्ख सं ल' क' सब \nजीवधारी मे।तें रहैए एकरा पाछां \nĭयाकुल-बेहाल! परंतु से केहन छैक-\nलाल,पीयर, हिरयर,उĔजर, कारी -\nकेहन? अथŭत्  सुखक कोनो रंगो होइत \nछैक? कोनो खास रंग?  \n-की İवाद छैक? केहन İवाद? \nकोनो फलक İवाद? चाउर-दािल-गहूमक \nİवाद? तीमन-तरकारीक?इनारक टटका \nजलक İवाद? एक संगे दू गोटेक \nइजोिरयाक चĠƖमा बा एकाĠत अĠहिरया \nमे तारा गनवाक İवाद? कोनो \nअनिचĠहार िचड़ैक अपिरिचत बोल \nअकािन चीĠहवाक कोिससक İवाद? बा \nभोरे भोरे जĠमौटी बच्चाक िमलिमलाइत \nआंिख जकां बाड़ीक कोनो नािĠह टा \nगाछ मे नव पनगल िदĭय ललाओन \nदुपþी कें देिख अह् लाद होयवाक \nİवाद?....घन अĠहार मे ककरो कंठ सं \nअपन नामक सĦबोधन सुनवाक?  \nकोनो गंध होइत छैक? अþर-\nगुलाब सन, बेली-चमेली सन, तेजपात सं \nछॱकल दािल, कढ़ी पातक बा औंटवा \nकाल लोिहया लािग गेल दूध सन, \nसोĠहायल डाबा सन,-कथी सन? \nजĠमौटी बच्चा सन, तुरंत िबयाहिल İÿी \nसन आ िक बाध सं घुरल हरवाह-गृहİथ \nसन, यमुना जल मे खीचल नूआ-वİÿ \nसन बा पाकल कदंब सन बा āीकृįणक \nसांस सन?  \nसांस मे केहन िनसां छैक ! \nकृįणक सांस मे केहन िनİसां छिन? \nकृįण मे अपने केहन िनसां छिन ! कृįण \nिनİसें छिथ। कृįण माने िनसां...।  \nबेचैनी राधाक,बेबस मनक Ćवाह मे, \nबहैत रहल, यमुना धार सन, \nराित, रातुक अĠहार काल मे। सब \nसूतल अपन-अपन ठाम। \nधेने सब रातुक िवāामक İथान। \nिचड़ै चुनमुžी अपन-अपन खॲता। \nमाल जान अपन थैर-बथान। \nआ मनुक्ख अपन-अपन चौकी-खाट-\nमचान ! \nिनसभेर िनž मे डूमल जीयैत। \nमाÿ ई एकटा एकसर मनक िवकल \nिनयित, चुपचाप \nसूतल राितक अĠहार मे अपन \nिनİबĿ चलैत रहल-बहैत गेल! \nराधाक मनक Ćवाह यमुना भ' \nगेल। \nएतवो पर रच्छ छल, मुदा \nकहां बांचल समयक इहो एहनो \nसुभीता, \nसेहो तं आंजुरक जल भेल।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n39 \nकतबो यėे बचा क' रखवा मे कहां \nभेलहुं सकारथ? \nसबटा बिह गेल। कनीक काल \nरहल भने \nभीजल तरहĜथी-माने िİनग्ध, \nसेहो अिगले पल ऋतुक उįण \nĆभावक वेग मे िनňाहे सुखा गेल। \n \nजािन निह ओ आंजुर आ आंजुरक \nजल कोन क्षण अलोप भेल \nकोना िबला गेल, \nकत' गेल? \nसूयर् लग गेल? चĠƖमा लग गेल \nिक तारा लग? वा मािट मे, \nपोखिर-इनार-धार, कोनो मे फेर सं \nघुिर गेल, जा क' मीिल गेल जल- \nअपन उƄगम सं, उĜस सं वा भाफ \nबिन क' बन' गेल मेघ? कर' गेल \nबरखा,? \nजल कत'गेल? आंजुर भिर जल \nकत' गेल? \n \nई िकछु िवलाप जकां \nराधाक मनक पिरताप अपनिह \nअĥयंतर मे \nमुखर चिल रहल- \nअपनिह कहैत-अपने कें सुनैत। \nअपने सं सभटा पूछैत। \nई केहन िविचÿ आĜम सĦबोधन? \nअपनिह मन सोर पाड़य अपने मन \n! \nसॱसे गाम-टोल अछैत, \nटोलक लोक, संबंधी, सिख-\nबिहनपाक एिह \nपसरल समाज आ संसार मे कोनो \nएकटा मन, \nएहन असकर \nएतेक एकाĠत \nकािट रहल ĭयाकुल पल-पल \nजीवन। \nअपनिह िवडंबना कें İवयं करैत \nआĜम सĦबोधन.... \n-\"राधा'' ....!! \nएं ई की भेल कत' सं कोन \nआकाशवाणी \n-\"आब केहन मन अिछ अहांक \nराधा !'' \nके पूछल? बाजल के? के आयल \nपूछ'-कुशलक्षेम, \nककर िथक ई Ćाणबेधी वाणी? \nदुलर्भ İविगर्क संगीत İवर िथक \nककर? \nराितक एिह िनİबĿ एकाĠत अĠहार \nमे के बाजल, \nककरा भेलैक हमर िचĠता? \nके आयल पूछय-हालचाल,... \n \nअच्छा, तं... ई िथक \nहुनके ताल? \n \nराधा कें कानमे İपƠे क्यो \nपुछलकिनहें। िकछुओ संदेह निह,  \n \nसĜय छैकः \n'केहन मन अिछ अहांक राधा...'  \nई िथक सń : अनुभव, कोनो टा \nƚम निह। \nमुदा तखन राधा कें िकयेक \nलगलिनहें ई िजज्ञासा, \nपुरुष-कंठक नारी-İवर मे Ćितğविन? \nयिद पुछलिनहें कृįण तं पछाित \nसैह Ćķ करैत İÿी के छल ई \nजकर İवर छल? \nई अिछ कोना संभव? \nमुदा िथक तं ई सĜय,संदेह \nकथमिप निह। \nसĜय तं होइत अिछ सĜये। \nĔवरे परजिरत एिह देहक ताप पर \nजमुना जल भीजल पीतांबरी जकां \nके \nएना पसिर रहल-ए,  \n \nआलसे िनिनयाइल बसात... \nजमुना मे िझलहिर खेलाइत,  \n \nिनİबĿ राित। \nगंगेश गुंजन/राधा- सातम खेप/ \nĆेिषत २३ अक्तूबर-२००८. \nबािढ़क ÿासदी-पर डॉ. गंगेश गुंजन \nजीक मैिथली गजल \nदु:खे टा चारू  कात छै आ जी \nरहल-ए लोक  \nताकैत आसरा कोनो दुःख पी \nरहल-ए लोक !  \nघर-Ņािर दिह गेलैक सब बच्चा टा \nछै बांचल  \nरेलवेक कात, बाट-घाट जी रहल-ए \nलोक !  \nसांझो भिरक खोराक ने छैक \nअिगला फिसल धिर  \nजीबा लए ई लाचार कोना जी \nरहल-ए लोक !  \nसबटा गमा क' जान बचा आिब त' \nगेलय  \nआब फेकल छुतहर जकां हद जी \nरहल-ए लोक !  \nजले पिहरना, िबछाओन जले छैक \nओढना  \nजबकल गĠहाइत पािन-ए खा पी \nरहल-ए लोक !  \nसब वषर् जकां एहू बािढ़ मे \nकारĆदार  \nिरलीफ नामें अपन झोरी सी रहल \nिकछु लोक !  \nचिल तं पड़ल-ए जीप-ƀर् क-नावक \nसे तामझाम  \nआब ताही आसरा मे बस जी \nरहल-ए लोक !  \nकिह तं गेलाह-ए परसू-ए दस टन \nबंटत अž  \nएखबार-रेिडयो भरोसे जी रहल-ए \nलोक !  \nघोखै तं छिथ जे देच्च मे पयŭĢत \nअिछ अनाज  \nसड़ओ गोदाम मे, उपास जी रहल-\nए लोक !  \nउमेद मे जे आब आओत एन जी \nओ कतोक  \nद' जायत बािस रोटी, वİÿ, जी \nरहल-ए लोक !  \nअिछ किठन केहन समय ई राक्षस \nजकां अĠहार  \nिकछु भ' रहल अिछ तय, तें तं \nजी रहल-ए लोक !  \n॥ िकछु एहनो बात िवषय॥  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n40 \nयńिप एिह बात –‘ सगर राित दीप \nजरय’ पर हम िसŀांततः Ćभासजीसँ \nसहमत निह रहलौँ, परĠतु एĦहर पिछला \nदशकमे ई ितमाही-कथा गोơी- ‘ सगर \nराित दीप जरय’- आजुक मैिथली कथा-\nिवधामे की योगदान कएलक अिछ, से \nतĝय आब इितहासमे दजर् अिछ। ई बात \nसही छैक जे एहन कोनो कायर् कोनो \nएक गोटेक निह होइछ। मुदा सभ \nवþर्मानकेँ ओिह एक संİथापना-कĪपक \nĭयिक्þ-लेखककेँ अवसरोिचत रूपेँ  \nकृतज्ञतासँ İमरण अवĮय कयल \nजयबाक चाही। से लेखकीय नैितकता \nिथक। आ’ हमरा जनतबे, से रहिथ- \nİव. Ćभास कुमार चौधरी। \nहमरा तखन दुखद िनराशा भेल \nजखन एिह बेरक मैिथली सािहĜय \nअकादेमी पुरİकार पओिनहार Ćदीप \nिबहारीजी सािहĜय अकादेमी-सभागारमे \nलेखक-सिĦमलन-अवसर पर अपना \nवक्तĭयमे सगर राित दीĢप जरयक \nउपलिĤधक चचŭ तँ कएलिĠह, मुदा İव. \nĆभास जीक नामोĪलेखो निह \nकयलिखन। एकरा हम साधारण घटना \nनिह मािन सकैत छी। गंभीर बात बुझैत \nछी। कारण हमरा लोकिन रचनाकार \nछी। औसत कोिटक कोनो राजनीितक \nनिह। संभव हो नाम अनावधानतामे छूिट \nगेल होिन। मुदा हमरा सभ लेखक छी \nतेँ एहन असावधानी करबा लेल İवाधीन \nनिह छी। यńिप अपन खेद हम हुनका \nĆकट कयिलयिन। \nहमरा लगैये जे अपन-अपन \nसकाराĜमक इितहासक Ćित सभ पीढ़ीक \nमनमे कृतज्ञताक भाव अंततः लेखकक \nऊजŭ आ’ Ćेरणे बनैत रहैत छैक। बतौर \nकिव हम मैिथलीमे जािह काल-िबĠदु पर \nठाढ छी, तकर जिड़ िवńापितसँ ल’ \nसुमन-िकरण-मधुप- आ याÿीएमे। ई \nसोिच क’ मन कृतज्ञ होइत अिछ! बिĪक \nगौरांिवत। ओना, एकटा लेखक रूपमे  \nहम एिहमे सँ क्यो निह छी। जेना सभ, \nसभक कारियÿी Ćİथान छिथ, तिहना \nहमहुँ नागाजुर्न-याÿीक कारयाÿी Ćİथान \nछी। आ’ ई भाव हमरा रचनाकमर्मे \nअƇसर करबाक उþरदाियĜव द’  \nगेलय। \nतपर्ण ितल-कुश – अंजिल बला \nकमर्काěडकेँ तँ हम निह मानैत छी, मुदा \nपुरखाक तपर्ण हमरा िĆय अिछ। अपना \nशैलीमे। अपन जीवन-मूĪयक एकटा \nअिभž तĜĜव बुझाइत अिछ। \nतकर बाट की हो? अवसर पर \nकृतज्ञ İमृित! अवसर पर- ितिथ पर \nनिह। \nभोज परक आँटी- सþिरक नव-खािढ़क \nयुवा नवतुिरआसँ \n“भोज परक आँटी” अवĮय सुनल \nहएत बĠधु! हमरा लोकिन ते आब आयु-\nअवरोहणक Ćिƅयामे छी। मुदा पराभव \nअिछ अपन एिह मैिथल मानक ओ İवĨ \nजे िमिथलांचलक समƇ सामािजक \nपिरवतर्नक अथŭत्- जनपथक िनमŭण \n(राजपथ निह) आकांक्षामे सौँसे बातपर \nउĜकट डेगे चिलते रहबा लेल िववश \nछी। हमर गाम िपलखबारो तािह से \nजुटल अिछ, जािहसँ िहतेĠƖजी अहाँक \nगाम केओटी। \nहमरा पीढ़ीकेँ तँ इितहास “ भोज \nपरक आँटी” बना लेबाक बेर-बेर उपाय \nकएलक, जेना-तेना बँचबामे सफल \nरहिलयैक, मुदा भऽ कहाँ कोनो खास \nसकलैक। तेकरे टा अफसोच। एक \nबोझक रूपमे  फिसलकेँ खिरहानधिर कहाँ \nपहुँचा सकिलयैक। तेकरे टा दुःख! मुदा \nिटकल रहिलयैक अपन जीवन-मूĪय आ \nसमाज दशर्नक भूिमपर। एक टा किव-\nलेखक जे संघषर् असकरो कऽ सकैत \nछी। से रİता चलबाक यė। जे से। \nपूरा िबहार- आĠदोलनक पिरणित \nएहन आ एतए धिर भऽ जेतैक से क्यो \nसोिचयोसकैत छलैक? अवĮये बुझल \nहएत जे तािह आĠदोलनक उपज- आमद \nभिर देश कैक टा महापद आसीन \nसी.एम. समेत कतोक एम.पी., एम.एल.ए. \nमहोदय छिथ। अहाँक पीढ़ीमे यिद \nसĜयेक ( सĠदेह निह सþिरक कारवाँक \nभव से किह रहल छी जे) सĜये \nिमिथलाक ददर् अिछ तँ राजनीितकेँ \nिचĠहैत जाइ जाऊ। पोलीिटक्स कऽ \nएिह नव अवतारकेँ। से भाषाक। ताहूमे \nमैिथलीक नव-नव ƙांडक नेता आ एहन \nराजनीितकेँ चीिĠह जाऊ। कारण जे \nराजनीितक ई एकदम नव अवतार ठीक \nिवĂ-बाजारी अवतार! कोनो औसत सुख \nलेल ककरो “ भोज परक आँटी” निह \nबनब। एिह वाįपीकरणक Ćवाहमे एहन \nलोक नीक समय अथŭत् कोनो Ćितगामी \nĭयवİथा रोिक निह सकैत अिछ। İवयं \nराजनीितक िवचारधारा-अवधारणामे सेहो \nयुगक अनुसार सकाराĜमक पुनिवर्चार \nचिल रहल छैक। जाित, धमर्, सĦĆदय, \nक्षेÿीयता सभसँ ऊपर सोचैत। समƇतासँ \nएक होऊ। अपन िमिथलाँचलो तँ देशेमे \nने अिछ। \nअपम माँ मैिथली तँ अवĮये महान। \nमुदा अĠय लोकक मातृभाषा सेहो तुच्छ \nनिह। अपना देशक सभ भाषा āेơ \nअिछ। मुदा दुभŭग्यसँ िकछु मूढ़ मैिथल \nमानिसकताक लोक आर तँ आर िहĠदी \nतककेँ अपमान जेकाँ कऽ देबाकेँ अपन \nमैिथल Ćेम बुिझ लैत छिथ, ई \nनकाराĜमक Ćवृिþ उिचत निह। हम तँ \nतेहन समयकेँ सहन कएने छी, जे िकछु \nपरम् िवŅान् अĜयĠत आदरणीय लोक \nिलखैत तँ मैिथली निह तँ इंिग्लश। \nिहĠदी निह। ई बहुत िविचÿ लागए। \nआिखर िहĠदी अपन बहुत गौरवशाली \nलोकतĠÿ राįƏ-भाषा िथक। बĠधु! से \nमानिसकता बदिल जरूर  रहल अिछ \nमुदा अहाँ खािढ़क ( पीढ़ीक) युवा \nनवतुिरआमे आओर तेजीसँ पिरवतर्न \nचाही। बात निह रुचए तँ िबसिर जाएब, \nआƇह! \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n41 \n \nिहमांशु चौधरी \nिपता : İवगŰय कामेĮर्वर चौधरी,माताः āीमती चĠƖावती चौधरी,जĠमः िव स २०२०/६/५ लहान, िसरहा,िशक्षाः İनातकोþर(नेपाली),पेशाः पÿकािरता \n(सĦĆित : रािįƏय समाचार सिमित ),कृित : की भार सांठू ? (मैिथली किवता संƇह), िवगत दू दशकसं नेपाली आ मैिथली लेखन तथा अिभयानमे \nिनरĠतर िƅयाशील आ िविभž संघ संİथासं आबŀ।—सĦ पादक\nकी भार सॉंठू ?......... \nलाते लातसँ घायल  \nलाशे लाशसँ गĠहाएल \nसङƅािĠतक पीडामे  \nकी भार सांठू ?......... \nथुराएल चानी  \nफ़ुफ़िडआएल अिहबक फ़ड  \nशोकाएल चाउर, पीपाएल आँजुर  \nदĠĜयकथाक पाÿ जकाँ  \nकचोट द' रहल अिछ  \nगÿ गÿमे बेधल भाला-गडाँस  \nटीसे-टीसे द' रहल अिछ  \nफ़ाटल िचटल कपडा-लþा  \nमूँह कतहु, हाथ कतहु İƏेमे राखल \nिसगरेटक ठुņीसन  \nलावािरस भ' गेल इितहासमे बहल नोर  \nफ़ेर एिहबेर सेहो बिह गेल  \nगĠहाएल लाशक भार कोनाक' साठू \n?......... \nअिनƠकारी अमरौती पीने अिछ  \nओकरा लेल सĜयम,िशवम आ सुĠदरमक \nसजर्क बाधकतĜव  \nबाधकतĜव मिर जाए/माहुरे माहुर भ' जाए  \nअĠयायक अमरलþी/Ɩोपदीक िचरसन \nनमरैत चिल जाए  \nएहन सनकमे सनकैत ओकर अमरौती  \nकखनो बारुद फ़ेकैए/कखनो धराप रखैए  \nबारुद आ धरापमे पोİतादाना कत' ताकू  \nजे अनरसा बनाएब आ भार सांठब  \nक्यानभासमे फ़ाटल गाछ देिख  \nअĠहिड-िबहािड अएबे करत \nिवĮर्वासक जयĠती अङकुिरत भेल अिछ  \nपरĠच बहुतो धोएल सॴथक सेनुरक \nकारुिणकताक भार कोनाक' साठू ? \n......... \nिनयित \nिबछानरुपी मशानमे अथर्हीन भ' \nअपन लाशक किठयारी İवयमसन भ' \nगेल छी  \nइच्छासभमे पूणर्िवराम लािग गेल अिछ  \nतें  \nएकटा िनयित भ' गेल छी  \nहॅसलासँ माÿ नंिह  \nकनएटा पडैत अिछ  \nकनैत कनैत थािक जाइत छी  \nतखनो  \nशािĠत निह  \nिकछु मनोिवनोद करएटा पडैत अिछ  \nबनाबटी मुİकी छोडएटा पडैत अिछ  \nधĠय कथा !  \nधĠय यथाथर् !!  \nतें  \nजीवन मृĜयुमे लीन होइत जा रहल अिछ  \nजीवन आ मॄĜयु मिĠजल होइत जारहल \nअिछ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n42 \n \nहृदय नारायण झा \nआकाशवाणीक बी हाइƇेड कलाकार। परĦपरागत योगक िशक्षा ĆाĢत।\nलुĢतĆाय मैिथली लोकगीत \nĆाती, गोसाउिनक गीत भगवतीगीत \nझूमरा, सोहर, खेलउना, कुमार, पिरछन, \nचुमान, डहकन, िबषहारा गीत, झूमिर, \nबटगमनी, मलार चैमासा, लगनी, \nसमदाउन आ एकर अितिरक्त नदी \nसंİकृित मे कोशी गीत आिद कतेको \nमैिथली लोकगीत लुĢतĆाय अिछ। जतए \nकतहु एखनहु लोककěठ मे ई गीत सभ \nबाचल अिछ तकरा संƇिहत कऽ ओिह \nगीतक Ćकाशन आ ओिह धुन कें \nसुरिक्षत रखबाक लेल ओकर आॅिडयो \nवीिडयो रूप  मे दİतावेजीकरण करबाक \nआवĮयकता िवचारणीय अिछ। \nसंवैधािनक माĠयता ĆाĢत भारतीय भाषा \nबनलाक बाद मैिथलीक संİकार, रीित \nिरवाज, पवर् Ĝयोहार ओ) तु पर आधािरत \nगीतक समृ (परंपरा वतर्मान आ भिवįयक \nपीढ़ी लेल कोना सुरिक्षत कएल जाय ई \nसंपूणर् मैिथली जगतक लेल िचĠताक \nिवषय बनल अिछ। िमिथला महान रहल \nअिछ अपन िवशेषताक कारणें। \nिमिथलाक Ćशंसा में वृहिŅįणुपुराणक \nउिक्त अिछ \nधĠयाİते ये Ćयėेन िनवसिĠत महाĜमुने। \nिवचरेिĠमिथला मğये Ƈामे Ƈामे \nिवचक्षणः।।  \nसदाƛवन सĦपžा नदीतीरेषु संिİथता। \nतीरेषुभुिक्तयोगेन तैरभुिक्त िरितİमृता।।  \nअथŭत् हे मुनीĂर! ओ धĠय छिथ जे \nिमिथला में यėपूवर्क िनवास करइ छिथ \nआ िमिथलाक गामे गाम  \nघूमइ छिथ। ई िमिथला सदैव आमक \nवन सॅ सĦपž नदीक तट पर िİथत \nअिछ आ तीर में भोगक लेल Ćिसŀ \nअिछ। तेँ तीरभुिक्त अथŭत् ितरहुत नाम \nसॅ सेहो जानल जाइत अिछ \nिमिथलांचल। \nपुराणोक्त किपलेĂर, हिरलाखी, \nिपĢपलीवन, फुलहर, िगिरजाİथान, \nिवलावती, हिरĜवेकी, कूपेĂर; \nकुशेĂरİथान ŀ, िसंहेĂर, जनकपुर, \nवनƇाम, िसĠदूरेĂर, ÿपनायनवन, िवषहर, \nमंगला, मंगलवती िवरजा, पापहािरणी, \nसुखेलीवन आिद तीथर् सॅ पावन \nिमिथलाक मिहमा वृहिŅįणुपुराणक िमिथला \nमाहाĜĦय में वणर्न कएल गेल अिछ।  \nिमिथलाक लोकगीत में धमर् आ लोक \nबेवहारक Ćधानता अिछ। ƙाŌवेलाक, \nपराती, āमगीत; लगनीŀ, गोदना, \nभगवतीक आवाहन गीत; गहबर मे \nĆचिलत गीत झूमराŀ, कोशी संİकृित में \nिवकिसत गीत सिहत परंपरागत संİकार \nगीतक कतेको Ćकार िमिथलाक नव \nपीढ़ीक बीच लुĢतĆाय अिछ।  \nओिह लुĢतĆाय गीत सभक शĤद रचना, \nधुन, İवर, लय आ भाव एखनहुॅ सबकें \nआकिषर्त करइत अिछ। सब तरहेँ ज्ञान \nकेँ बƃऱाब बला, संİकारक संग रीित \nनीितक बोध कराब बला आ सुनबा मे \nमनोरंजक अिछ ओ गीत सभ। एखनहुॅ \nजतए कतहु परातीक İवर कान में \nपड़ैछ मन भाव िवभोर भ जाइत अिछ। \nĆİतुत अिछ साहेबदासक िलखल पराती \nमौिलक पारंपिरक भास में - \nअजहुॅ भजन िचत चेत मुगुध मन अजहु \nभजन िचत चेत।।  \nबालापन तरूणापन  बीतल, केस भये सभ \nसेत मुगुध मन। अजहुॅ।।  \nजा मुख राम नाम ने आबत, मानहु सो \nजन Ćेत मुगुध मन। अजहुॅ।।  \nहिर िवमुखी सुख लहत न कबहुॅ, परए \nनरक के रेत मुगुध मन। अजहुॅ।।  \nसाहेबदास तोिह क्या लागत, राम नाम \nमुख लेत मुगुध मन अजहुॅ भजन िचत \nचेत।।  \nपरातीक संबंध में āेơ जन कहइ छिथ \n- जखन पराती गाओल जाइ छल त \nएक कोस धिर ओर ğविन पहुॅचइत \nछल। परातीक भास आ भाव लोकसभ \nके जगा क मंगल िवहानक आनĠद दैत \nछल। ओिह भासक पराती केहन होइत \nअिछ, देखल जाय - \nĆाण रहत निह मोर Įयाम िबनु Ćाण \nरहत निह मोर।।  \nकािह पुछओ कोई मोिह ने बताबए, कहाॅ \nगेल नĠद िकशोर। Įयाम िबनु।।  \nछल कए गेल छिलक नĠदनĠदन , नैन \nझझाइछ नोर। Įयाम िबनु।।   ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n43 \nसाğयौ मौन कानन पशु पंछी, कतहु ने \nकुहुकए मोर। Įयाम िबनु।।  \nहमहुॅ मरब हुिन बहुिर न आएब, साहेब \nजीवन िद न थोर। Įयाम िबनु Ćाण \nरहत निह मोर।।  \n \nमधुबनी में āी दुगŭİथान,कोइलख में \nभƖकाली, āी दुगŭशिक्तपीठ, मंगरौनी में \nबूढ़ी माई, डोकहर मे \nराजराजेĂरी, िजतवारपुर मे िस(काली \nपीठ, ठाढ़ी मे परमेĂरी İथान, खोजपुर \nमें तारामंिदर, सहरसा के वनगाॅव मे \nउƇतारा, िवराटपुर मे चिěडका, \nबदलाघाट मे काĜयायनी, पचगिछया मे \nāी कंकाली, पटोरी आ गढ़बरूआरी  मे \nदशमहािवńा, देवनाडीह मे वनदुगŭ, \nदरभंगा मे Įयामामंिदर, Ħलेच्छमिदर्नी, \nगलमा मे ताराİथान, पचही मे चामुěडा, \nअहĪयाİथान, ककरौल मे शीतला \nİथान, पूिणर्यां मे पूरनदेवी, अरिरया मे \nदिक्षण कािलका मंिदर, मुजģफरपुर मे \nिÿपुरसुĠदरी, सखरा मे सखलेĂरी, \nउच्चैठ मे िछžमिİतका, चĦपारन मे \nवैराटी देवी, चěडी İथान, सहोदरा \nİथान सन कतेको देवी तीथर् सॅ सĦपž \nिमिथलाक जन जन मे देवी शिक्तक \nउपासनाक परंपरा समृ( अिछ।  \nिमिथलाक घर घर मे कुलदेवी रूप  मे \nपूिजत हेबाक कारणेॅ िविवध भावक \nदेवीगीतक परंपरा िवकिसत भेल। संपूणर् \nभारत वषर् मे िमिथला एकमाÿ क्षेÿ अिछ \nजतए भगवती गीतक सवŭिधक धुन \nपाओल जाइछ। कोनो मंगल कायर्क \nआरंभ में गोसाउिनक गीत गेबाक जे \nपरंपरा अिछ ओिह मे Ćचिलत अिधकांश \nगीत आ धुन लुĢतĆाय अिछ। लोककंठ \nमें एखनहुॅ कतहुॅ कतहुॅ सूनल जा सकैछ \nएहन िकछु गीत। यथा \n1. पारंपिरक \n जय वर जय वर िदअ हे गोसाउिन हे \nमा तािरणी िÿभुवन देवी।  \nिसंह चढल मैया िफरिथ गोसाउिन हे मा \nअितबल भगवती चěडी।। \n कट कट कट मैया दĠत शबद कएिल \nहे मा गट गट िगरलिन काॅचे।  \nघट घट घट मैया शोिणत िपबलिन हे \nमा मातिल योिगन संगे।। \n2. म0म0मदन उपाğयाय \nजय जय तािरणी भव भय हािरणी दुिरत \nिनवािरणी वर माले।  \nपरम İवरूिपणी उƇ िवभूिषणी दनुज \nिवदूिषणी अिहमाले।। \nिपतृवन वािसिन खल खल हािसिन भूत \nिनवािसिन सुिवशाले। \nिÿभुवन तािरिण िÿपुर िवदािरिण वदन \nकरािलिन अिहमाले।।  \nशतभख फल दे िदिवशत शुभ दे \nअिरकुल भय दे धनिनले।  \nअित धन धन दे हिर हर जय दे \nअनुपम वर दे वर िशले।। \nमदन िवलािसनी िविदत िवकािसिन कर \nकृतपािशिन जगदीशे।  \nहिरकर चिƅिण हिरकर विƌिण हिरकर \nशूिलिन पिरिमशे।।  \nरिव शिश लोिचिन कलुष िवलोिचिन वर \nसुख कािरिण िशव संगे।  \nāुित पथ चािरिण मिहष िवदािरिन िक्षितज \nिवपोिथिन रण संगे।।  \nअितशय हािसिन कमल िवलािसिन ितिमर \nिवनािसिन वर सारे। \nहर हृिद हिषर्िण िरपुकुल घिषर्िण धन रव \nवरिसिन हे तारे।।  \nजय जय तािरिण भव भव हािरिण दुिरत \nिनवािरिन वर माले।।  \n3. पारंपिरक \nकरू  भव सागर पार हे जननी करू  \nभवसागर पार।  \nके मोरा नैया के मोर खेबैया के मोरा \nउतारत पार हे जननी।।  \nअहॴ मोर नैया अहॴ मोर खेबइया अहॴ \nउतारब पार हे जननी।।  \nके मोरा माता के मोर िपला छिथ के \nमोर सहोदर भाई हे जननी।।  \nअहॴ मोर माता अहॴ मोर िपता छी अहॴ \nसहोदर भाई हे जननी।। \n4. कािलकाĠत \nअिखल िवĂ के नैन तारा अहॴ छी हे \nजगदĦब हĦमर सहारा अहॴ छी।।  \nअनल वायु शिश सूयर् सभ मे अहॴ मा, \nनदी के िवमल मंजुधारा अहॴ छी।।  \nरज सĜव तम केर उदभव अहॴ मा, \nĆगट मे तदिप शंभुधारा अहॴ छी।।  \nिवपत धार मे सुत जॱ डुिब रहल हो \nतकर हेतु िनकटक िकनारा अहॴ छी।।  \nिवनय कािलकाĠतक सुनत आन के मा \nदया के सकल सृिƠ सारा अहॴ छी।।  \n5. पारंपिरक \nसुर नर मुिन जन जगतक जननी हमरो \nपर होइयौ ने सहाय हे मा।।  \nजनम जनम सॅओ मुरूख  बनल छी, \nआबहु देहु िकछु ज्ञान हे मा।।  \nकेओ ने जगत बीच अपन लिखत भेल, \nहमहुॅ अहॴक सĠतान हे मा।।  \nदुिखया के िजनगी माता देखलो ने \nजाइए, सुखमय जग करू  दान हे मा।।  \nकाम ƅोध लोभ मोह माया जाल \nबाझलहुॅ, मुिक्तक देहु वरदान हे मा।। \n6. पारंपिरक \nहे जगदĦब जगत माता काली Ćथम \nĆणाम करै छी हे।।  \nĆथम Ćणाम करै छी हे जननी हम त \nिकछु ने जनै छी हे।।  \nनिह जानी हम पूजा जप तप अटपट \nगीत गबइ छी हे।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n44 \nअटपट गीत गबई छी हे जननी हम त \nिकछु ने जनै छी हे।। \nिवपितक हाल कहू की अहाॅ के सबटा \nअहाॅ जनै छी हे।  \nसबटा अहाॅ जनै छी हे माता,हम त \nिकछु ने जनै छी हे।।  \nमात िपता िहत िमत कुल पिरजन माया \nजाल बझल छी हे। \nजगतािरणी जगदĦब अहीें केॅ गिह गिह \nचरन कहै छी हे।।  \n7. पारंपिरक \nहे अĦबे माता हमरो पर होइयौ \nसहाय।। हमार जगजननी हमरो पर \nहोइयौ सहाय।। \nयुग युग सॅ भटकल छी जीवन भॅवर मे \nआबहुॅ उबारू  हे माय।। \nदुःखिह जनम बाल यौवन मे पाओल \nसुख के ने भेटल उपाय।।  \nअज्ञानी शिक्तहीन लोभी बनल छी,एहन \nने िजनगी सोहाय।।  \n8. महाकिव िवńापित \nआिद भवानी िवनय तुअ पाय,तुअ \nसुिमरइत दुरत दूर जाय।।  \nिसंह चढ़ल देिव देल परवेश बघछाल \nपिहरन जोिगन भेष।।  \nबाम लेल खपर दिहन लेल काित, असुर \nके बधए चलिल िनिश राित।। \nआिद भवानी िवनय तुअ पाय,तुअ \nसुिमरइत दुरत दूर जाय।।  \nतुअ भल छाज देिव मुěड","size_mb":10.38,"has_text":true},"Sadeha 02.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 02.pdf","name":"Sadeha 02.pdf","text":"मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० i \n \nिवदेह \nमैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना \n२००९-१०  ii िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका (http://www.videha.co.in/) \n१५ जनबरी २०१० वषर्:३ मास:२५ अंक ५० \nिवदेह: सदेह:२ ( िवदेह ई पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकक दस Ćितशत चुनल \nरचनाक संग) \nदाम: १०० टाका ( ĭयिक्तगत ƅय लेल) आ $४० (for institutions and \nlibrary India and Abroad) \nसĦपादक- गजेĠƖ ठाकुर \nसहायक सĦपादक- āीमती रिĮम रेखा िसĠहा, āी उमेश मंडल \nभाषा सĦपादन- āी िवńानĠद झा आ āी नागेĠƖ कुमार झा \nISBN: ९७८-९३-८०५३८-०९-९ \n(c)२००८-१०.सवŭिधकार लेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय \nसंपादकाधीन। रचनाकार अपन मौिलक आ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@videha.com केँ \nमेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ अपन İकैन कएल गेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह ( पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा \nरहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ (सात िदनक भीतर) एकर \nĆकाशनक अंकक सूचना देल जायत। ’िवदेह' Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nअिछ आ एिहमे मैिथली, संİकृत आ अंƇेजीमे िमिथला आ मैिथलीसँ संबंिधत \nरचना Ćकािशत कएल जाइत अिछ। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा \nमासक ०१ आ १५ ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ।  \n(c) २००४-१० सवŭिधकार सुरिक्षत। िवदेहमे Ćकािशत सभटा रचना आ \nआकŭइवक सवŭिधकार रचनाकार आ संƇहकþŭक लगमे छिĠह। रचनाक अनुवाद \nआ पुनः Ćकाशन िकंवा आकŭइवक उपयोगक अिधकार िकनबाक हेतु \nggajendra@videha.com पर संपकर् करू।  \n© āुित Ćकाशन- िवदेह:सदेह:४-िĆंट वसर्न- DISTRIBUTORS: AJAY ARTS, \n4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, DARYA GANJ, New Delhi-110002  \nPh. 011-23288341, 09968170107 Website: http://www.shruti-\npublication.com e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \nhttp://www.videha.co.in/ एिह साइटकेँ Ćीित झा ठाकुर, मधूिलका चौधरी \nआ रिĮम िĆया Ņारा पािक्षक रूपेँ  िडजाइन कएल जाइत अिछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० iii \n(कायŭलय Ćयोग लेल) \nिवदेह:सदेह:१ ( ितरहुता/ देवनागरी)क अपार सफलताक बाद आगाँक अंक लेल \nवािषर्क/ िŅवािषर्क/ िÿवािषर्क/ पंचवािषर्क/ आजीवन सƄİयता अिभयान। \nओिह बखर्मे Ćकािशत िवदेह: सदेहक सभ अंक/ पुिİतका पठाओल जाएत। \nनीचाँक फॉमर् भरू :- \nिवदेह:सदेहक देवनागरी/ वा ितरहुताक सदİयता चाही: देवनागरी/ितरहुता \nसदİयता चाही: Ƈाहक बनू (कूिरयर/रिजİटडर् डाक खचर् सिहत):- \nबखर् YEAR INDIA NEPAL Abroad  \nएक  ( २०१०ई.) रु.२००/-  INR ६००/-  US$ २५ \nदू  ( २०१०-११ ई.) रु.३५०/-  INR १०५०/- US$ ५० \nतीन  ( २०१०-१२ ई.) रु.५००/- INR १५००/-  US$ ७५ \nपाँच ( २०१०-१३ ई.) रु.७५०/-  INR २२५०/- US$ १२५ \nआजीवन (२००९ आ ओिहसँ आगाँक अंक) रु.५०००/-  INR १५०००/- US$ ७५० \n \nहमर नाम: \nहमर पता: \nहमर ई-मेल: \nहमर फोन/मोबाइल नं.: \n \nहम Cash/MO/DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI  दऽ \nरहल छी। वा हम रािश Account No. २१३६०२०००००४५७ Account holder \n(distributor)'s name: Ajay Arts, Delhi, Bank: Bank of Baroda, Badli branch, \nDelhi\n क खातामे पठा रहल छी। \nअपन फॉमर् एिह पतापर पठाऊ:- shruti.publication@shruti-\npublication.com वा AJAY ARTS, ४३९३/४A, Ist Floor, Ansari Road, \nDARYAGANJ, Delhi- ११००००२ Ph. ०११-२३२८८३४१, ०९९६८१७०१०७,  \nWebsite: http://www.shruti-publication.com \n \n \n(Ƈाहकक हİताक्षर)  iv िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० v \nिवदेह \nमैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n२००९-१० \n(िवदेह:सदेह:२ िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ  \nबीछल आ सĦपािदत कएल) \n \nिĆय पाठकगण, िवदेहक नव अंक ई Ćकािशत होइत अिछ पािक्षक रूपेँ - \nलॉग ऑन करू  http://www.videha.co.in । ई िĆंट वसर्न माने िवदेह: \nसदेह:२ िवदेह ई-पिÿकाक २६म ( १५.०१.२००९) सँ ५०म ( १५.०१.२०१०) \nअंक धिरक चुनल रचना ( मोटा-मोटी दस Ćितशत)क संग Ćİतुत अिछ। मुदा \nिवदेहमे ई-Ćकािशत पाखलो (मूल कॲकणी उपĠयास तुकाराम रामा शेट आ मैिथली \nअनुवाद डॉ. शĦभु कुमार िसंह), Ĕयोित झा चौधरीक किवता संƇह अिचर्स ् आ \nनताशा (मैिथली िचÿ-शृंखला- देवांशु वĜस) अलगसँ पुİतकाकार Ćकािशत कएल \nजा रहल अिछ।  \nिवदेह Ņारा ĆारĦभ भेल मैिथली (ितरहुता आ देवनागरी) सािहĜय आĠदोलनमे \n२००सँ बेशी लेखक जुिड़ चुकल छिथ, ५० टा अंक ( देवनागरी, ितरहुता आ \nƙेल तीनूमे) ई-Ćकािशत भऽ गेल अिछ आ पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िवदेह \nआकŭइवमे राखल गेल अिछ। दू टा सदेह अंक (देवनागरी आ ितरहुतामे) सेहो \nĆकािशत भऽ गेल अिछ। िविवध िवषयपर ६००० पृơक नूतन मैिथली सािहĜय \nआ ५० लाख शĤदक मैिथली कॉपŸरा अĠतजŭलपर िवĂक सĦमुख Ćİतुत कएल \nगेल अिछ। ११०० पृơक भोजपÿ-तालपÿक आ अĠयाĠय पÿक पाěडुिलिपक \nिमिथलाक्षरमे अंकण आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण कएल गेल अिछ। \nिवदेह आकŭइवमे माÿ शािĤदक कॉपŸरा निह अिछ वरन् १००सँ बेशी मैिथली \nऑिडयो फाइल, १०० घěटासँ बेशीक मैिथली वीिडयो फाइल जािहमे कैकटा \nसĦपूणर् मैिथली नाटक सेहो अिछ, आधुिनक कला, िचÿकला, छायािचÿक संग \nिमिथला िचÿकलाक फोटो आ पी.डी.एफ. रूपमे  सएसँ बेशी मैिथली पोथी सेहो \nदेखबा, पढ़बा आ डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। संगमे बच्चा सभक सािहĜय \nआ काटूर्न सभ सेहो िनिमर्त आ Ćदिशर्त कएल गेल अिछ आ पढ़बा लेल आ \nडाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। मैिथलीक पिहल ƙेल पोथी उपĠयास-  vi िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसहćबाढ़िन ( हमर पोथी कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मे संकिलत हमर उपĠयास) सेहो \nिĆंट रूपमे  आिब गेल अिछ। िमिथलाक सभ जाित आ धमर्क मैिथलीमे संİकार, \nिविध-ĭयवहार आ āमगीत िवदेह ऑिडयो आ वीिडयोमे राखल गेल अिछ। \nमैिथलीक लेल भाषा सĦपादन पाƁयƅमकेँ अĠतजŭलक िवदेहक ३००० सँ बेशी \nसदİय Ņारा अिĠतम रूप  सेहो Ćदान कएल गेल अिछ। िमिथलाक्षरक यूनीकोड \nआवेदनमे िवदेहक योगदानकेँ आवेदनकतŭ Ņारा आवेदनमे विणर्त कएल गेल अिछ। \nसंगिह िवदेह आकŭइवक आधारपर यूनीकोडमे २००८ सँ पोथीक Ćकाशन शुरु \nभेल (निचकेताक नो एěƏी:मा Ćिवश पिहल यूनीकोड िĆंट मैिथली पोथी छी) मुदा \nिहĠदीमे पिहल यूनीकोड िĆंट पोथी फरबरी २०१० मे वाणी Ćकाशनसँ आएल। \nसंगिह हमर िलखल सहćबाढ़िन जे मैिथलीक पिहल ƙेल पुİतक अिछ \n(ISBN:९७८-९३-८०५३८-००-६) २००९ मे िरलीज भेल आ पुअर होम दरभंगा िİथत \nĤलाइĠड İकूलकेँ पठाओल गेल अिछ। मुदा ई तँ माÿ ĆारĦभ अिछ। \nएिह खěडमे कुछु चुनल मैिथली मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना \n(िवदेह:सदेह:२ िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल आ सĦपािदत \nकएल) देल जा रहल अिछ, जािहमे साक्षाĜकार, २६म सँ ५०म अंकक चुनल \nसĦपादकीय, संदेश-आलोचना आ अवगŰकृत सामƇी भेटत। \nसूचना: पंकज पराशर उफर् अरुण कमल उफर् डगलस केलनर उफर् \nउदयकाĠत उफर् ISP २२०.२२७.१६३.१०५, १६४.१००.८.३, २२०.२२७.१७४.२४३ \nउफर्....केँ डगलस केलनर आ अरुण कमलक रचनाक चोिरक पुिƠक बाद \n(http://www.box.net/shared/७५xgdy३७dr) बैन कए िवदेह मैिथली \nसािहĜय आĠदोलनसँ िनकािल देल गेल अिछ। केलनरक संदेश नीचाँ अिछ। \nिवशेष जानकारी सĦपादकीय-सĠदेशमे आगाँ देल गेल अिछ। \nkellner@ucla.edu\" <kellner@ucla.edu .Dear Gajendra thanks for the \ndetective work. was there a response? best regards,  Douglas Kellner , \nPhilosophy of Education Chair , Social Sciences and Comparative \nEducation, University of California-Los Angeles, Box 951521, 3022B  \nMoore Hall, Los Angeles, CA 90095 -1521, Fax  310 206 6293, Phone 310 \n825 0977 \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ जनबरी २०१०) ९३ \nदेशक १,०४२ ठामसँ ३६,७१७ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,१९,८९१ बेर \nदेखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n-–गजेĠƖ ठाकुर \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० vii \nƅम \n \nजीवकाĠतसँ िवनीत उĜ पलक साक्षाĜ कार \nसाक्षाĜकार 1 \nराजमोहन झासँ गजेĠƖ ठाकुरक साक्षाĜकार \nसाक्षाĜकार 8 \nरामाāय झा “रामरंग” (१९२८- ) \nरामरंगजी सँ गजेĠƖ ठाकुरक गप शप। (६ जुलाई २००८) 11  \nिजतेĠƖ झा  \n१. जनकपुरमे चĸाजाम किव गोơी 12 \n२. िĆय पाहुन 12 \n३. आशाक िकरण: सौभाग्य िमिथला 13 \nअमरनाथ झा \n1. हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही 15 \n२. िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् छलाह। 17 \n३. आचायर् पंकज 18 \nतूिलका 20 \nİवािİतका: 21 \nचĠƖेश \nसंवेनशील मोनकेँ छुबैत हुगली ऊपर बहैत गंगा 22  \nफूल चĠƖ झा ‘Ćवीण’ \nमैिथली िशशु सािहĜय लोक  29 \nकेदार कानन \nजगदीश Ćसाद मंडलक कथा-पछताबापर एक दृिį ट  42 \nĆेमशंकर िसंह \nजयकाĠ त िमā जीवन आ सािहĜय–साधना 44 \nडा. रमानĠद झा ‘रमण’ \nतĠÿनाथझा/ सुभƖझा जĠमशतवािषर्की 67  viii िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nĮयामसुĠदर शिश \n१. āŀांजिल आह उमा ! वाह उमा ! 77 \n२. सािहĜ यकार डा. धीरेĮ वर झा िधरेĠ Ɩक ६ ठम वािषर्कीपर िवशेष 79 \nनवेĠदु कुमार झा  \n१. चेतना सिमितक आम सभामे नव पदािधकारीक भेल चुनाव 81 \n२. भाषाई अकादमीक िवकासक लेल उठल सरकारक डेग  81 \nसुशाĠत झा \n१. मैिथली भाषा- संİकृितक रक्षाक लेल एकटा संİथा जरुरी अिछ 83 \n२. हमर सपनाक िमिथला 84 \n३. मैिथलीकेँ लऽ कऽ िकछु असुिवधाजनक Ćķ... 86 \nडॉ. शंभु कुमार िसंह \nआलेख: आधुिनक मैिथली नाटकमे िचिÿत : िनधर्नताक समİया 88 \nआशीष अनिचĠहार \nअĠहारपर इजोतक किहओ िवजय निह (आलोचना) 91 \nहृदय नारायण झा  \nिमिथलाक लुĢतĆाय गीत  95  \nगभर्सँ छिठहार धिर 95 \nसोहर आ खेलउना पर आधािरत संİकार गीतक बानगी 95 \nिवआह संİकारक लुĢतĆाय गीत  97 \nिवषहारा गीत 104 \nजयकाĠत िमāपर िवशेष \n१. डॉ. गंगेश गुंजन 109 \n२. िवńा िमā 109 \nडा. चĠदेĂर शाह  \nहोलीक संदेश 111 \nिवńा िमā \nहोलीपर िवशेष 113 \nडॉ. गंगेश गुंजन \nकिवक आĜमोिक्तः किवताक अएना-िवनीत उĜपलक किवता संƇहपर  114 \nरामभरोस कापिड ‘ƚमर’ \n१. संचार एवं सािहĜय क्षेÿमे समावेशी İवरुपक अपेक्षा 117  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० ix \n२. याÿा Ćसंग 121 \n३.साझा Ćकाशनमे िवńापित 123 \nडा. कĪपना मिणकाĠत िमā \nमातृभाषा 126 \nभीमनाथ झा \n१. मखानक खािन ई िमिथला  128 \n२. चĠदा झा, हिरमोहन झा िमिल कऽ 131 \nĆकाश चĠƖ \n१. रंगदृिƠ; िदĪली 136 \n२. िमिथलामे रंगकलाक समकालीन दृिƠ 138 \nजगदीश Ćसाद मंडल \nसंİकार-लोकगीत आ गीतनाद 141 \nपंचानन िमā \n१. मऊ वािजतपुरसँ िवńापितनगर पिरवþर्न-याÿा 146 \n२. िवńापित जयĠती (३१ अक्टूाबर ०९) क अवसरपर \nिमिथलाक कितआएल िसŀपीठ 148 \nगोपाल Ćसाद \n१. फराक िमिथला राĔयक गठन िकएक निह ? 152 \n२. िहंदी, मैिथली, िमिथला, िबहार ओ मैिथल लोकिनसंॅ अपेक्षा 153 \nĆोफेसर राधाकृįण चौधरी \nिमिथलाक इितहास 155 \nअमन कुमार झा \nिरपोटर् (काठमाěडू) 167 \nसुजीत झा \n१. सुिनल मिĪलक- सफल ĭयिक्त- आब िमिथला Ƈामक तैयारी 168 \n२. ६अम शताĤदीक लोक नायक वृत िचÿमे 170 \nरामलोचन ठाकुर \nसमकालीन मैिथली-कथाक यथाथर्-उफर् यथाथर्क-कथा 172 \nिबिपन झा \nआवĮयकता अिछ मैिथली शĤदतĠÿ िनमŭणक  177  x िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nशीतल झा \nगामक अिधकारी....भैया....पोखिर....चĦपा फूल.... 179 \nकुमार राधारमण \nपािकİतानमे सेक्स-िवचार 182  \nāीमती कुमुद झा \nउच्चैठ भगवतीक महाĜम 185 \nशĦभू झा वĜस \nगाहर्İथ जीवनक समİया 187 \nनागेĂर लाल कणर् \nगायन, कथक, िसतार वादन 189 \nसांİकृितक कायर्ƅम–िगटार–वादनक Ćİतुित 189 \nडॉ. रवीĠƖ कुमार चौधरी \nिवńापितक फोटोकेँ लोक सभामे लगएबाक मांग– 191 \nभालचĠ Ɩ झा \nहमर िशक्षण-याÿा 192 \nगजेĠƖ ठाकुर \nमैिथली समीक्षाक आवĮयक तĜव 206 \nसंपादकीय-संदेश 213 \nइĠक्वायरीक िववरण 229 \nपाठकक संदेश: एिह घटनाƅमपर 234 \nसंदेश 240 \nमैिथलीमे भाषा सĦपादन पाƁयƅम 248 \nमैिथलीमे भाषा सĦपादन पाƁयƅम 248 \n२. नेपाल आ भारतक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा  \n  बनाओल मानक शैली 257 \n१. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल  \n   मानक उच्चारण आ लेखन शैली 257 \n२. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली 257 \n   उच्चारण िनदųश: 259  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 1 \n \n \nमूखर्ता पीिब कऽ िवषवमन करैत अिछ \nसमीक्षक - जीवकाĠत \nĆबोध सĦमान २०१० लेल चयिनत \nजीवकाĠतसँ विरơ पÿकार आ \nमैिथलीक उदीयमान किव  \nिवनीत उĜपलक \nसाक्षाĜकार \nिवनीत उĜपल : अहाँक जĠम कतए भेल आ िदन-वषर् की छल? लालन-\nपालन कतए भेल?  \nजीवकांत : २७ जुलाई, १९३६ क मामाक गाम सुपौल िजलाक अभुआढ़ \nमे हमर जĠम भेल। िकछु िदन तक तँ हमर लालन-पालन मामक गाममे भेल। \nतकर बाद अपन गाम मधुबन क डेओढ़मे भेल। हमर िपता चािर भाइ छलिथ। \nसंयुक्त पिरवार छल आओर हम सभ १५-१६ बच्चाक लालन-पालन संगे भेल। \nिवनीत उĜपल : एखन अहाँक पिरवारमे के सभ अिछ आओर ओ सभ की \nकरैत अिछ? \nजीवकांत : हम दू भाइ छी। जेठ हम छी आ नवकांत झा छोट अिछ। \nनवकांत सेंƏल बैंकक नौकरसँ अवकाश Ƈहण कए दरभंगामे रहैत अिछ। एक \nबिहन आब निह छिथ। दोसर बिहन गोदावरी सुपौलमे Ĥयाहल गेल, जे सहरसामे \nरहैत अिछ। तीन बच्चा अिछ। पैघ बेटा अरुण चेžइमे बैंकमे कायर्रत अिछ। \nछोट वरुण लखीसरायमे एलआईसीमे काज करैत अिछ। बेटी Ćेम नेपालक राज \nिवराजमे Ĥयाहल अिछ। \nिवनीत उĜपल : घरमे आन लोक मैिथली पढ़ैत आ िलखैत अिछ? \nकिनयाक सहयोग लेखनमे कतेक भेटल? \nजीवकांत : हमर घरमे भाइ हुअए आिक कोनो बच्चा, मैिथलीमे निह \nिलखैत अिछ। शुरूमे  किनयाँ शिच िकछु निह बुझैत छलीह। हुनका लगैत छल \nजे फालतूक काज कऽ रहल छी। हुनका अिनƖाक बीमारी छलिĠह तािहसँ राितमे \nलाइट िमझा दैत छलीह। मुदा बादमे सहयोग करए लगलीह। धĠय ओ जे हम \nिलखैत छी। ओना ओ Ĕयोँ िवरोध करतीह तँ हम िकछु निह िलिख सकैत छी। \nएकरा लेल हम किनयाँक आभारी छी। \nिवनीत उĜपल : मैिथली सािहĜय िदश कोना आकृƠ भेलहुँ? िवİतारसँ \nबताऊ?  2 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nजीवकांत : हम जािह कालमे पैदा भेलहुँ, तािह कालमे पढ़ैक महĜव निह \nछल। हमरो पढ़ाइ देरीसँ शुरू  भेल। İकूलमे नाम िलखेबा लेल िकयो निह गेल \nछल। हम अपने गेल छलहुँ। ओिह कालमे हम सभ मािटपर िलखैत छलहुँ। \nहमर गाममे तुलसीदासक रामायणक पाठ होइत छल। Ņारपर लोक ताश खेलाइत \nछल आ रामायणक Įलोकक दसटा अथर् करैत जाइ छलाह। Įलोककेँ लऽ कऽ \nतकर्-िवतर्क सेहो होइत छल। हमरो घरमे बेंकटेĂर İटीम Ćेससँ छपल मोटका \nरामाएण छल, जकरा पढ़ैत आ सुनैत छलहुँ। तखन धिर मैिथलीक कोनो गप \nनिह छल। नेना रही, सोचैत रही, जखन तुलसीदासक िलखलपर एतेक तकर्-\nिवतर्क होइत अिछ, तखन हमहूँ िकएक निह िलखै छी। शुरूमे  किवता िलखलहुँ, \nजे आयŭवतर्मे छपल। आइ.एस.सी. कऽ कए साल भिर बाद १९६४ ई. मे \nĆाइवेटसँ बी.ए. कएलहुँ। छह मास धिर अहापोहमे रहलहुँ, जे िहंदीमे िलखी \nआिक मैिथलीमे। \nओिह काल मे िमिथला िमिहर पढ़ैत छलहुँ। ओिहसँ बेसी Ćभािवत भेलहुँ। \nरवॴƖनाथ टैगोरक सािहĜयसँ सेहो Ćभािवल भेलहुँ। िहंदीमे िलखी आओर मैिथलीमे \nसेहो। िकछु काल बाद िनणर्य लेलहुँ जे हम िनत िदन िलखब। गृह िजला \nमधुबनीमे नौकरीक मादे खजौली, देहोल, पोखराम आिद गाममे रहलहुँ आ \nजीवनानुभवक ĭयापक अनुभव िलखलहुँ। \nिवनीत उĜपल : अहाँक कालमे संİकृतक िवİतार बेसी छल। तखन \nमैिथली िदश कोना Ćवृत भेलहुँ? \nजीवकांत : İवतंÿता ĆािĢतक कालमे इंगिलश मीिडयम İकूल खुजल रहै। \nिहंदी İकूलमे मैिथली पढ़ाओल जाइत छल। इंगिलश İकूल खुजलासँ लोक \nसंİकृत िबसिर गेल। मुदा हम गामक लोक गामसँ Ćभािवत। २४ जनवरी \n१९६५ मे िमिथला िमिहरमे पिहल किवता 'इजोिरया आ िटटही’ छपल। एकरासँ \nहमरा जोश भेटल।  \nिवनीत उĜपल : अहाँ केकर लेखनीसँ Ćभािवत छी? \nजीवकांत : किवता हमर िĆय अिछ। िलखैमे आनंद अबैत अिछ, ओकर \nगंधसँ Ćभािवत होइत छी। मुदा गंधक Ćतीकमे तुलना साफ निह होइए। कोनो \nगप किवतामे बेसी नीकसँ कहल जा सकैत अिछ। आलोचक कहैत अिछ जे \nअहाँ कथामे सब िकछु अलग-अलग निह करैत छी। पाठककेँ अपन िदशसँ सूÿ \nजोड़ए पड़ैत अिछ। सबहक गंध अपन-अपन तरहक होइत छै। हमर लेखनक \nमूल किवता अिछ, आओर अपन गप किवताक संग Ćेिषत करैमे नीक लगैत \nअिछ। \nिवनीत उĜपल : लेखनमे कोना ĆोĜसािहत होइत छलहुँ? \nजीवकांत : अहाँ सोमदेवक नाम सुनने होएब। हमर किवता पि़ढ कऽ \nयाÿी जी हुनका कहलिथन जे जीवकांतकेँ किहयौ ओ उपĠयास िलखताह। एकरा \nसंगे िमिथला िमिहरसँ िलखबाक आमंÿण आएल। एकरा एक तरहसँ हम चुनौतीक \nरूपमे  लेलहुँ आ जे ओ िलखबैत रहल, फरमाइश करैत छल, से िलखैत रही।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 3 \nिशक्षक संघसँ सेहो जुड़ल रही तािहसँ पटना जाइत रही। ओिह काल पटनामे \nलोकसँ भेट होइत रहए आओर ĆोĜसाहन भेटैत रहए। तीनटा उपĠयास \nफरमाइशपर िलखलहुँ जे धारावािहक रूपमे  छपल। \nिवनीत उĜपल : अहाँकेँ ई निह लगैत अिछ जे सािहĜय अकादमी देरीसँ \nअहाँक लेखन~पर िवचार केलक? \nजीवकांत : सािहĜय अकादमीक पुरİकारकेँ लोक संदेहक दृिƠसँ देखैत \nछैक। ओतए जाएज लोककेँ िकनारा कऽ दैत छै। हम सािहĜय अकादमीक \nपॉिलिटक्स निह जनैत छी। गाममे रहैत छी। कोनो दोİत निह बनेलहुँ। ओिहनो \nिमिथला समाज आ लोक अनौपचािरक अिछ। भऽ सकैत अिछ सािहĜय पुरİकार \nिवलंबसँ भेटल। मुदा एिह सभमे हम निह पड़ैत छी। \nिवनीत उĜपल : पैघ-पैघ पिÿकामे कोना िलखए लगलहुं? \nजीवकांत : एखनसँ तीस साल पिहने समकालीन भारतीय सािहĜय शुरू  \nभेल, तखन हम िकछु अनुवाद कएलहुँ। मैिथलीमे पिहल कहानी हमरे आएल। \nपिहल बेर मैिथली िवशेषांक आएल। एकटा अनुवाद केदार कानन केलिथ। \nमैिथली किवता पठबैत रही। िहंदी संपादक आ िहंदी पिÿका खूब आदरसँ हमर \nरचना छपैत रहए। समय अंतरालपर कोलकाता, मुंबइ, िदĪलीसँ Ćकािशत पिÿका \nसेहो छपै लागल। \nिवनीत उĜपल : पिहल किवता संƇह कोन छल आओर के छपलिथ? \nजीवकांत : २००३ मे ' तकैत अिछ िचड़ै’ किवता संƇह छपल, जेकरा \nऊपर सािहĜय अकादमी पुरİकार देलक। ओकर िहंदी अनुवाद ' िनशांतक \nिचिडय़ा’ छपल। एकरो सािहĜय अकादमी छपलक। ढेरे िवĂिवńालयमे शोध भऽ \nरहल अिछ। Ćखर आलोचक सेहो लेखनक Ćशंसा कए रहल अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहांक किवता 'रहİय’ मे गूथल बुझाइत अिछ? \nजीवकांत : किवताक आरंभ कतहुसँ जे होइत अिछ से तािकर्क पिरणित \nतक जरूर  पहुँचैत अिछ। लोक कहैत अिछ जे हमर किवता आिखर मे ' टनर्’ \nलऽ लैत अिछ। लोक काल आ पाठक हमर सामने निह रहैत अिछ, तािहसँ \nअलग-अलग पाठक हमर किवतामे अलग-अलग गप देखैत अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहाँ तँ खूब समीक्षा केने छी? \nजीवकांत : समीक्षक तौर पर हम ओते Ćोफेशनल निह छी। बैसल रहैत \nरही तँ पढ़ैत रही। नव पोथी पढ़लाक बाद छोट-छोट िटĢपणी करैत छी। पूरे \n४० साल मे ६०-७० टा पोथीपर छोट-छोट िटĢपणी केने छी। एकरा बाद मन \nबहलबैत छी, हास-पिरहास आ चचŭ, बहुत रास गप करैत छी। \nिवनीत उĜपल : नव लेखक आ हुनकर रचनाकेँ कोना देखैत छी? \nजीवकांत : एखन नवलेखक तेजीसँ आिब रहल अिछ। देहातसँ सेहो \nलेखक आिब रहल अिछ। बीच वाला पीढ़्ीमे अłुत लेखक भेल। महाĆकाश आ \nसुभाषचंƖ यादव लोक िववशता, िनधर्नताक िवलक्षण िचÿण अपन रचनामे करैत \nछिथ।   4 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमैिथली किवता सेहो गंभीर भऽ रहल अिछ। ओकर İतर बि़ढ गेल अिछ, \nसोच काफी आगू तक अिछ। \nिवनीत उĜपल : मैिथलीक सािहĜयमे समीक्षकेँ अहाँ कोन दृिƠसँ देखैत \nछी? \nजीवकांत : समीक्षा यूरोपसँ आएल अिछ। यूरोपमे अĠवेषणक संग समुिचत \nपिरĆेŞयमे समीक्षा होइत अिछ। िहĠदुİतान एिह िवधामे िपछड़ल अिछ। िहंदी \nभाष्ामे सेहो नीक समीक्षा निह भऽ रहल अिछ। लोक वेद कहैत अिछ जे \nिहंदीक पैघ समीक्षक नामवर िसंह समीक्षा निह कऽ भाषण दैत छिथ। तटİथ \nभऽ कऽ मूĪयांकन निह भऽ रहल अिछ। नीक लेखककेँ पएरसँ दबा देल गेल \nआओर जेकरा िकछु निह अबैत अिछ ओकरा कĠहापर बैसा देल जाइत अिछ। \nिवńापितपर आइ धिर िकयो मैथलीमे नीक समीक्षा निह केलक अिछ। रामानाथ \nझाक समीक्षा जयकांत बाबूक समीक्षा निह भऽ रहल अिछ। अंƇेजीमे नीक बुिľ \nहोइत अिछ। अंƇेजीसँ एम.ए. केलाक बाद लोकक नीक बुिľ होइत अिछ, मुदा \nमैिथलीसँ एम.ए. कोसर् करबाक बाद छाÿ बरबाद होइत अिछ। नाश कऽ दैत \nअिछ ओकर भिवįय। जखन महीसे खराब होएत तखन कोनो नीक चीज आिन \nकऽ िदयौ खेनाइ खरापे बनत। सोनारक काज लोहारक हथौड़ीसँ निह भऽ \nसकैत अिछ। समीक्षामे कोनो नीक काज निह भऽ रहल अिछ। \n'अपन बņी भिर पनबņी’ सनक लोक अिछ। जाइत-पाित बेसी अिछ। लोक \nएक-दोसरकेँ छोट बुझैत अिछ। रचन्ाक मूल भावनमे कमी आएल अिछ। अपन \nरचना आ अपन लगुआ-भगुआमे लोक फंसल जाइत अिछ। सब अपनाकेँ पैघ \nबुझैत अिछ। सभटा लोक काजक ƅेिडट अपना लेल लेबाक लेल मािर कए \nरहल अिछ।  \nिवनीत उĜपल : रचन्ामे अनुभवक की भूिमका होइत अिछ? मैिथलीक \nĆचार-Ćसार लेल अहाँक िवचार की अिछ? \nजीवकांत : सभ लोकक अपन अनुभव होइत अिछ। ओकरे ठीक-ठाक \nकए लेखक शाİÿ बना दैत अिछ। सभटा लेखक अपन अनुभवकेँ पुनजŰिवत \nकरैत अिछ। जिहना-जिहना िशक्षक İतर बढ़त, तिहना-तिहना मैिथलीक Ćचार-\nĆसार बढ़त। िमिथलामे िशक्षकक कमी अिछ। İÿी िशक्षा एखनो बेसी निह \nअिछ। साक्षरता जेना-जेना बढ़त आिथर्क िİथित तेना-तेना नीक होएत। मैिथली \nबढ़त। इंटरनेटेपर मैिथली बि़ढ रहल अिछ। गौरीनाथ नीक काज कए रहल \nछिथ। कोलकाताक İविİत फाउंडेशन सेहो नीक काज कए रहल अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहाँक रचना िवƖोही Ćवृितक अिछ, से िकए? \nजीवकांत : सरकार बनेने छी। जनताकेँ सुरक्षा चाही, सडक़ चाही। \nआजादी भेटल, ÿुिट सेहो भेटल। कमजोर लोकक संग दुĭयर्वहार भऽ रहल \nअिछ। अĠयायक िखलाफ आवाज उठबैत हमर मनोदशा अिछ। १९७० ई. मे \nकोलकातामे ' िकरणजी’सँ भेट भेल छल। ओ कहलिथ जे हमर İटैंड तँ सþा \nिवरोधी अिछ। हुनकर गप ठीक छल।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 5 \nिवनीत उĜपल : माक्सर्वादकेँ लऽ कऽ की सोचैत छी? \nजीवकांत : माक्सर्वादक पिहने सेहो गरीबी छल। िवńापित अपन किवतामे \nगरीबीक ĭयापक वणर्न कएने छिथ। ' कखन हरब दुख मोर’ गीतमे एक तरहेँ \nगरीबीक वणर्न कएल गेल अिछ। 'निह दिरƖ सब जुग माही’ आ संİकृत Įलोक \n'सवų गुणा कांचन भाजयंित’ मे सेहो दिरƖाक गप अिछ। गरीबीक िखलाफ \nगरीबक पक्षमे सभ िदन िलखल जाइत रहल अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहाँ आ अहाँक लेखन ककरासँ Ćभािवत अिछ? \nजीवकांत : हम सेहो माक्सर्वादसँ Ćभािवत छी। लोिहयासँ सेहो Ćभािवत \nछी। बराबरी आ समानताक िवचारकेँ Ćमुखता दैत छी। माक्सर्क समथर्क रही। \nएकरा लेल दीक्षा निह लेलहुँ, िकयो ई गप पैदा निह केलक, अपने पैदा भेल। \nिवनीत उĜपल : तखन अहाँ माक्सर्वादक िवरोध िकए कए रहल छी? \nजीवकांत : माक्सर्वाद उþम िवचार छी, मुदा िहंसाक पक्षमे बेसी अिछ। \nभारतीय राजनीित आ संİकृितमे माक्सर्वादक संभावना कम अिछ, तािहसँ एतए \nसमाजवाद Ćबल भेल। भारतीय संİकृित ' सवų भवĠतु सुिखनः’ पर आधािरत \nअिछ। एतए गांधी Ćासंिगक छिथ। माक्सर्वाद बारंबार अपन राİतासँ भटकैत \nअिछ। माक्सर्वादक नीितकेँ जमीनपर उतारब किठन अिछ। रूसक  जमीनपर \nउतरल माक्सर्वाद राįƏवादक Ćबल समथर्क बिन गेल। ितĤबत, भूटान, नेपाल आ \nपािकİताक बलधकेल जमीनमे चीनी झंडा फहराइत अिछ। \nिवनीत उĜपल : 'सुमन’ जीक अहाँ हमेशा िवरोध कएलहुँ, तखन अिभनंदन \nƇंथमे बड़ाइ करबाक की मतलब अिछ? \nजीवकांत : ' सुमन’ जीक बड़ाइ िलखलहुँ तँ हम अछूत(......)भऽ गेलहुँ। \nहुनकर अğयाĜमपर िलखल अłुत अिछ। संİकृतमे िलखलिĠह। ओ आिग \nलगबैक क्षमता रखैत छिथ। ओ संİकृित आ मूĪयक िवषयक ğवजवाहक \nछलाह। ओ मैिथली किवताकेँ उĜकृƠता तक लऽ गेलिथ। हम माक्सर्वादी भऽ \nजाइ तकर माने ई तँ निह होएत जे हम वेद-पुराणकेँ िबसिर जाइ। अिभनंदन \nƇंथ लेल फरमाइशी लेख िलखाओल गेल छल। हम हुनकर काĭय आ \nआğयाĜमपर िलखलहुँ। सही काल छल, एकरा लेल हम खुश छी।  \nिवनीत उĜपल : किवतामे िवशेष पिरवतर्न कतए तक जाएज अिछ? \nजीवकांत : हमरा संग ढेर लोक एलाह। सभ पछुआ गेल। पाँच साल \nबाद हम अपन िवषय पिरवतर्न केलहुं। हर क्षेÿ~मे अपनेकेँ पिरवतर्न करबाक \nचाही। जे पिरवतर्नक समथर्क होएत ओ कालजयी होएत। हमहुँ िवषय बदलैत \nगेलहुँ तािहसँ जीिवत छी। असहमितक किवता पंजाब आ बंगालसँ आएल। \nबंगालमे सुभाष मुखोपाğयाय भेलाह जे कहलिथन ' हे कृįण, कुरुक्षेÿ मे घोड़ाक \nरास छोि़ड कए फेरसँ वंशी बजाउ।’ किवताक िवषय सभ िदन बदलैत रहैत \nअिछ। िवńापित शृंगार आ भिक्तकेँ लऽ कए िलखलिथ। एखन शृंगारसँ लोककेँ \nवैर भऽ गेल अिछ। देश Ćेमक किवता िलखल गेल। मुदा दोसर िवĂयुľमे \nदेशĆेमक गपमे देखल गेल जे ई मनुįयकेँ बबŭद कऽ रहल अिछ। राजनीितपर  6 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकिवता िलखब बेवकूफी अिछ। आदमी, िमÿता, सुख-दुख किवताक िवषय रहैत \nअिछ। जेना-जेना समय बदलत, तेना-तेना िवषय सेहो बदलत। जिहना किवता \nबदलत तिहना एकर रूपो  बदलत। एकरा एना देखी, बच्चाक छिठयार करैत छी, \nओकरा बाद बच्च्ामे कतेक पिरवतर्न होइत अिछ। \nिवनीत उĜपल : मैिथली समाजक िİथित लेल की कहबाक अिछ? \nजीवकांत : पैरवी-पैगाम आ गुटबाजी होइत अिछ। अपन गाम आ समाज \nिसľांतवादी निह अिछ। जवाहरवादी अिछ तािहसँ तुरंत झुिक जाइत अिछ। \nक्वािलटीसँ समझौता भऽ जाइत अिछ। नीक लोकक नाम लेबासँ लोक अपिवÿ \nभऽ जाइत अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहाँपर लोक आरोप लगबैत अिछ जे 'चेला’ बनाबैत छी \nजेना महाĆकाशपर रेखािचÿमे रमेशकेँ उľृत करैत सुषाष चĠƖ यादव िलखै \nछिथ। ई गप कतेक सच अिछ? \nजीवकांत : हम गुरुजी रही। साइंस टीचर रही तँ िशįय तँ बनबे करत। \nसभ आदमी अपन Ćभाव छोड़ैत अिछ। कुणाल, Ćदीप िबहारी आिद ई नाम \nअिछ। हालमे िशवशंकर कहलिथन जे अहाँक रचना हम पढ़ैत रही। तारानंद \nिवयोगी कहलिथन अहाँक किवता मासमे दूटा पढ़ैत रही, िमिथला िमिहरमे, तािहसँ \nĆेिरत भेलहुँ आ लेखनक मुख्य धारासँ जुड़लहुँ। हमहुँ कहैत छी, याÿीजीक \nलेखनसँ Ćभािवत भेलहुँ। हमहुँ कहैत छी जे हम याÿीजी आ िवńापितक चेला \nछी। हम कमांडो निह बनेने छी। हम कोनो पुरİकार लेल पैरवीकार निह बनेने \nछी। हम दलाल निह बनेने छी। हमर रचनासँ Ćभािवत भऽ कऽ िकयो रचना \nकमर्मे आएल, एिहमे हमर की गलती? हम अपन समथर्नमे भीड़ निह जुटेलहुँ, \nवोट निह मांगलहुँ, समीक्षाक लेल पैरवी निह कएलहुँ। तखन जे िकयो कहैत \nअिछ जे हम हुनकर 'चेला’ छी तँ एिह~मे गलत की अिछ ? \nिवनीत उĜपल : िववेकानंद ठाकुरक किवता संƇहकेँ लऽ कऽ मोहन \nभारŅाज जी समीक्षाक पर खूब िववाद भेल छल? तािह लेल अहाँ की कहैत \nछी? \nजीवकांत : मोहन भारŅाज िववेकानंद ठाकुरक किवता संƇह ' गामक \nकिवता, किवताक गाम’ पर एकटा समीक्षा केने रहिथन। ओिहमे मोहन \nभारŅाजजी िलखलिथĠह जे िहनकर किवता सभटा समकालीन संभावनाकेँ खािरज \nकरैत अिछ। एिह संदभर्मे हम गौरीनाथकेँ एकटा पÿ पठेने छिलयिĠह। एतेक \nघिटया समीक्षा आ तुलनाĜमक अğययन निह भऽ सकैत अिछ। संगे-संग पÿक \nफोटोİटेट कॉपी आओरो लोककेँ पठेने छलहुँ। एकिह रचनासँ सभटा किवता \nखािरज भऽ जाए, एहन संभव निह अिछ। हमर िवरोधक पÿ कोनो पिÿकामे \nनिह आएल। मुदा गौरीनाथ एकरा मुĿा बना देलिĠह। \nिवनीत उĜपल: मोहन भारŅाजक समीक्षाकेँ िकछु गोटे गदगदी समीक्षा \nकहलिĠह मुदा ओ सभ बादमे अपने सेहो गदगदी समीक्षा कएलिĠह, माÿ िकताब \nआ लेखक बदिल गेल!  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 7 \nजीवकांत: ई सभटा समीक्षक दारू  पी कऽ, पैसा पी कऽ, मूखर्ता पी कऽ \nिवषवमन करैत अिछ। \nिवनीत उĜपल : अपनेसँ अनुिदत पुİतक पर मूल पोथीक लेल सािहĜय \nअकादमी पुरİकार लेखक सभ लेमए शुरू  कए देलिĠह अिछ। जेना अहाँ हालेमे \nअपन िनबĠधमे मायानंद िमā Ņारा अपन िलखल िहĠदीक पोथीक İवयं मैिथलीमे \nअनुिदत पुİतक 'मंÿपुÿ’पर पुरİकार लेबाक िवषयमे िलखलहुँ? \nजीवकांत : एिह मुĿापर हमरा िकछु निह कहबाक अिछ। मुदा मायानंद \nिमÿ पुरİकार लेलिĠह तँ िकछु जरूर  सोचने हेताह, सोिचए कऽ लेने हेताह। \nवैिह किह सकैत छिथ जे िकए लेलिĠह। \nिवनीत उĜपल : सािहĜय आ सािहĜय लेखनमे इमानदारी आ नैितकता \nकतेक आवĮयक अिछ? \nजीवकांत : लोककेँ सभ ठाम ईमानदार हेबाक चाही। ' पंजिर Ćेम \nĆकािसया’मे हम खूब ईमानदारीसँ िलखने छी। मुदा, लोक गंगाजल लऽ कऽ \nअपन जीवनी िलखैत अिछ। किवता, कहानी, नाटक तकमे लोक गंगाजल छॴट \nकऽ िलखैत अिछ। लेखनमे Ćेम, खून, हĜया, लार निह अबैक चाही। हम सभ \nपाखंड करैत छी। मुदा जे लेखक जीवनक सĜय आ समाजक िİथित िलखलक \nओ अपन धरतीपर बदनाम भऽ गेल। राजकमल चौधरी सािहĜयमे समाजक सĜय \nिलखलक, बदनाम भऽ गेल। ओ सĜय िलखलिĠह तँ हुनका ' अħयास Ćेतक \nिवƖोह’ कहल गेल। \nिवनीत उĜपल : िमिथलाक केंƖ मानल जाएबला शहर 'मधुबनी’मे मैिथलीक \nपोथी निह भेटैत अिछ, एना िकए? \nजीवकांत : हम तँ देहातमे रहैबला लोक छी। बासन तँ िदĪली, मुंबई, \nकोलकातामे िबकाइत अिछ। मधुबनी, दरभंगा, घोघरडीहामे तँ घास िछलैबला \nलोक रहैत अिछ। पढ़ै वाला लोक तँ बाहरे चिल जाइत अिछ। मधुबनीमे पोथी \nनिह िबकाइत अिछ, ओिहमे लेखकक कोन दोष? पिĤलशसर् आ सकुर्लेशनक \nमामल्ामे समिपर्त लोकक जरूरत  अिछ। गीता Ćेसक पोथी सभ ठाम िबकाइत \nअिछ। िहंद पॉकेट बुक्सक पोथी ठामे-ठाम भेटैत अिछ। िहंदीमे धमर्युग, सािरका \nबंद भऽ गेल अिछ। हमर सबहक पोथी दोकानमे निह भेिट रहल अिछ। लोक-\nवेद खैरातमे पोथी लएले चाहैत अिछ। \nिवनीत उĜपल : Ćबोध सĦमान २०१० ĆाĢत करबाक लेल बधाई।  8 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nराजमोहन झासँ गजेĠƖ ठाकुरक साक्षाĜकार \n \nगजेĠƖ ठाकुर: मैिथलीक जन सामाĠयसँ दूर भऽ मैिथली सािहĜयकार सभ \nमैिथलीकेँ Ćदशर्नक वİतु बना देलिखĠह, सािहĜयसँ लोक िकएक दूर होइत गेल? \nराजमोहन झा: एिह लेल अहाँ सािहĜयकारकेँ कोना दोषी कहैत िछयिĠह? \nगजेĠƖ ठाकुर: ओ सािहĜय धिर सीिमत रहलाह? समाजसँ कोनो मतलब \nनिह रहलिĠह? अपन िलखलिथ आ गोơी आ किव सĦमेलन धिर सीिमत \nरहलाह? गाम-घर छोिड़ देलिĠह। मैिथली सािहĜयकार समाज आ राजनीितसँ दूर \nरहलाह। फैशन जेकाँ सािहĜय िलखल गेलै, पढ़ल गेलै आ सुनल गेलै? \nराजमोहन झा: से तँ आब भऽ रहल छै। पिहनुका सािहĜयकार तँ एना \nनिञ करिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर: एकटा हिरमोहन झाकेँ छोिड़ कऽ गाममे लोक कोनो \nदोसरक रचनाकेँ निह पढ़ने-सुनने छिथ। िमिथला िमिहर गाम-गाम जाइत छलै, \nबĠद भऽ गेलै। हिरमोहन झाकेँ छोिड़ कऽ गामक लोक कोनो दोसर \nसािहĜयकारक नामो निह सुनने छिथ। दोसर सािहĜयकार हिरमोहन झा जेकाँ \nकाज िकएक निह कऽ सकलाह? \nराजमोहन झा: ई तँ एकटा िमİƏी जेकाँ छैक। हिरमोहन झाक सािहĜय \nएतेक पोपुलर कोन कारणसँ भेलिĠह आ दोसर सािहĜयकारक िकएक निह \nभेलिĠह। ओ गुण दोसर सािहĜयकार सभमे िकएक निह अओलिĠह। एकर ओनो \nरेडीमेड सोĪयुशन निह भेटल अिछ। जखन िक हिरमोहन झाक सािहĜयक सेहो \nआलोचना होइत छैक जे सािहĜयमे जै समाजकेँ ओ पेĠट केलिĠह से सĦपूणर् \nसमाज निह छै।एकटा िवशेष वगर्केँ लऽ कए ओ सािहĜय रचलिĠह। दिलत \nसमाज हुनकर सािहĜयसँ वंिचते जेकाँ छिĠह। तकर बावजूद एतेक पोपुलर कोना \nरहिथ आ छिथ से एखनो धिर नीक जेकाँ एक्सĢलेन निह भेल छैक। कहल \nजाइत छैक जे हुनके सािहĜयसँ पाठक वगर् तैयार भेलैक पाठक रूप  मे जे वगर् \nएिग्जसटेĠसमे आएल से हुनके सािहĜयसँ। \nगजेĠƖ ठाकुर: सािहĜय उĿेĮयपूणर् होएबाक चाही वा एकर उĿेĮय माÿ \nमनोरंजन होएबाक चाही। \nराजमोहन झा: सैह सेĪफ एनेलाइज करबाक छै। मनोरंजन तँ रहबाके \nचाही निह तँ क्यो पढ़बे निह करत मुदा अिĠतम उĿेĮय मनोरंजन निह होएबाक \nचाही। िविभž İतरक लोकक लेल िविभž İतरक सािहĜय, जकर जे \nआवĮयकता छै तकर पूितर् होएबाक चाही। \nगजेĠƖ ठाकुर: बेर-बेर सुनबामे आबए छै जे मैिथली भाषा मिर रहल \nअिछ। माइƇेशन नीक चीज िछयैक मुदा एक जेनेरेशनमे जािह समाजक नĤबे \nĆितशत जनसंख्या माइƇेट कए गेल ओिहमे तँ एिह Ćकारक वİतु तँ अवĮय  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 9 \nआएत। भारतसँ बाहर जे जाइत छिथ हुनकर भाषा अंƇेजी आ जे भारतमे दोसर \nठाम जाइत छिथ अदहा गोटे िहĠदी बाजए लगैत छिथ। \nराजमोहन झा: लोक मे भाषा Ćेम घटल अिछ। पिहने ई निह रहैक।लोक \nमैिथली छोिड़ रहल अिछ। \nगजेĠƖ ठाकुर: ई भारतक मैिथली भाषी Ćदेशक िवषयमे तँ सĜय अिछ \nमुदा नेपालमे िहĠदी िवरोधक कारण अĆĜयक्ष रूपसँ  मैिथलीकेँ लाभ भेल छै। \nराजमोहन झा: भारतमे िİथित खराप छै।पिहलुका लोक जेना समपर्ण आब \nलोकमे निह छै। \nगजेĠƖ ठाकुर: बबुआ जी झा “ अज्ञात”केँ सािहĜय अकादमी पुरİकार \nदेबाक अहाँ िवरोध कएने रिहयिĠह... \nराजमोहन झा: हम िवरोध निह कएने रिहयिĠह। िदĪलीमे आन-आन सभ \nकएने रहिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर: आरĦभक तीसम अंकमे अहाँक सामूिहक वक्तĭय आएल \nछल। ओिहमे २००१क सािहĜय अकादमी पुरİकार बबुआजी झा “ अज्ञात”क \n“Ćितज्ञा पाěडव” आ अनुवाद पुरİकार सुरेĂर झाकेँ देल जएबाक िवरोध भेल \nछल। पंकज पराशर उफर् अरुण कमल उफर् डगलस केलनर उफर् उदयकाĠत \nउफर् ISP २२०.२२७.१६३.१०५, १६४.१००.८.३, २२०.२२७.१७४.२४३ उफर्...क नेतृĜवमे \nओना ई पंकज पराशर अपन िकरदानीसँ - दोसराक रचनाक लगातार चोिरसँ- \nसभक Ņारा बिहįकृत कऽ देल गेल। आरĦभ तँ आब लगैए बĠद भऽ गेल अिछ। \nराजमोहन झा: हँ।.....आरĦभ बĠद निह भेल अिछ İथिगत अिछ। हम \nिवरोध निह कएने रिहयिĠह। \nगजेĠƖ ठाकुर: भालचĠƖ झाक “ बीछल बेराएल मराठी”एकांकी जे \nमूलभाषासँ सोझे अनूिदत छल, सुभाष चĠƖ यादव जीक िबहािड़ आउ (बंगला सँ \nमैिथली अनुवाद) सेहो एिह तरहक सोझे अनूिदत कृित छल तकरा पुरİकार निह \nभेटल [*भालचĠƖ झाकेँ २००९ क सािहĜय अकादेमी मैिथली अनुवाद पुरİकार हुनकर \nमराठीसँ मैिथली अनुवाद बीछल बेरायल मराठी एकाँकी ( मराठी सĦपादक सुधा जोशी आ \nरėाकर मतकरी) लेल देल जएबाक घोषणा भेल अिछ] । ओिह समयमे कोनो िवरोध \nनिह भेल। मुदा अनचोĸे सभ क्यो बबुआजी झा “ अज्ञात”क पाछाँ पिड़ जाइ \nगेलाह, हुनका िबनु पढ़ने ककरो इशारापर आ क्षुƖ उĿेĮय पूितर्क लेल तँ ई निह \nकएल गेल? जखन िक मूल समİया मैिथलीक अिछये, पाठक शूĠयता आ \nसािहĜयक जनसँ दूर होएब आ भाषाक मृत होएबाक खतरा, पुİतकक \nअनुपलĤधता आ िबनु पढ़ने समीक्षा आ िवरोध सेहो। तकर िवरोध िकएक निह \nकिहयो भेल? \nराजमोहन झा: िवरोध तँ होइत अिछ, मुदा लोक परवाह निह करैत \nछिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर: तकर कारण पाठकक कमी तँ निह अिछ? जूरी आ \nसािहĜयकारो जखन दोसराक अनूिदत आ िलिखत रचनाकेँ निह पढ़ैत छिथ?  10 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिसŀाथर् राईक नेपाली किवता संƇहक मैिथली अनुवाद “ ओ लोकिन जे निह \nघुरलाह” मेनका मिĪलक Ņारा कएल गेल, २००६ ई. मे Ćकािशत भेल, मनĆसाद \nसुĤबाक नेपाली किवता संƇहक अनुवाद“अक्षर आकųįƏा” नामसँ Ćदीप िबहारी \nकएलिĠह, ई २००७ ई.मे Ćकािशत भेल। मुदा जे जूरी एिह पोथी सभकेँ देखबे \nनिह करताह तँ फेर अपन लगुआ-िभरुआकेँ अनुवाद पुरİकार िदअओताह, भने \nसोझे कएल अनुवाद रहए वा निह। ओना अकादमी Ņारा२००७ मे अनĠत िबहारी \nलाल दास “इĠदु” (युŀ आ योŀा-अगम िसंह िगिर, नेपाली) केँ अनुवाद पुरİकार \nदेबाक Ćशंसा होएबाक चाही। मुदा चयन Ćिƅयामे नीक चीजक िनरĠतरता \nिकएक निह रहैत अिछ? \nराजमोहन झा: निञ िवरोध तँ होइत रहैत छैक, होएबाक चाही। सोझे \nअनुवाद कएल पोथी पुरİकारक पाÿ अिछ। \nगजेĠƖ ठाकुर: मुदा जूरीमे तँ सभटा पुरने लोक सभ छिथ। पुरना लोकमे \nपिहल कथा, पिहल किवता, पिहल नाटक, पिहल पÿ-पिÿका आिदक उपिध लेल \nघमासान होइत रहैत अिछ। कोनो पÿ-पिÿका जे छपलक सएह पढ़लक तािहसँ \nकोनो मतलब निह। पुरना लोकमे अहाँक िहसाबे भाषा Ćेम बेशी रहए। \nराजमोहन झा: निञ एिह तरहक जूरीक िवरोध होइत रहल छैक। आइ \nकािŎक सािहĜयकारमे गुटबĠदी बेशी भेल अिछ। पिहने निह रहए। \nगजेĠƖ ठाकुर: Ąेंच भाषाक जीन मेरी गुİताव ली क्लािजयोकेँ नोबल \nपुरİकार भेटलिĠह। मेिरकाक Ġयू जसŰक िफिलप रॉथ िपछिड़ गेलाह। कहल \nगेल जे अमेिरकामे जे आĜममुग्धताक िİथित अिछ तािह कारणसँ ओतए \nअनुवादपर ğयान निह देल जाइत अिछ आ तािह कारणसँ ओकर सािहĜय पाछाँ \nभए गेल अिछ। ई आĜममुग्धता मैिथलीक सĦदभर्मे कतेक अिछ। \nराजमोहन झा: Əांशलेशन तँ बहुत जरूरी  छैक। तखने तँ कĦपेरीजन कए \nसकब।जीवनानुभवसँ लोक िलखैत अिछ, जरूरी  छै, तकरा अनुवाद आर िवİतार \nĆदान करत। \n(साक्षाĜकारक वीिडयो िवदेह आकŭइवमे िवदेह वीिडयोक अĠतगर्त \nhttp://www.videha.co.in/ पर उपलĤध अिछ।) मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 11 \nरामाāय झा “रामरंग” (१९२८- ) \nिवŅान, वागयकार, िशक्षक आ मंच सĦपादक छलाह। \nरामरंगजी सँ गजेĠƖ ठाकुरक गप शप। (६ जुलाई २००८) \nगजेĠƖ ठाकुर: İवाİĝय केहन अिछ। \nरामरंग: ८० बरख पार केलहुँ। संगीतमे बहटरल रहैत छी। \nगजेĠƖ ठाकुर: संगीतक तँ अपन फराक भाषा होइत छैक। मैिथली संगीत \nिवńापित आ लोचनसँ शुरू  भऽ  \nअहाँ धिर अबैत अिछ। मैिथलीमे अहाँ िलखनिहओ छी। \nरामरंग: अपन िमिथलासँ सĦबिĠधत हम तीन रागक रचना केलहुँ अिछ, \nजकर नाम ऐ Ćकारसँ अिछ। १.राग तीरभुिक्त, राग िवńापित कĪयाण तथा राग \nवैदेही भैरव। ऐ तीनू रागमेसँ तीरभुिक्त आर िवńापित कĪयाणमे मैिथली भाषामे \nखयाल बनल अिछ। हमर संगीत रामायणक बालकाěडमे रागभूपाली आर \nिबलावलमे सेहो मैिथली भाषामे खयाल छैक। आर सĠगीत रामायणक पृơ ३ पर \nिबलावलमे āी गणेशजीक वĠदना तथा पृơ २० पर राग भूपालीमे āी शंकरजीक \nवĠदना अिछ। पृơ ८७ पर राग तीरभुिक्तमे िमिथला Ćदेशक वĠदना अिछ आर \nपृơ १२० पर राग वैदेही भैरवक (िहĠदीमे) रचना अिछ। “अिभनव गीताĽलीक \nपंचम भागमे २६५ आर २६६ पृơपर िवńापित कĪयाण रागमे िवलिĦबत एवं Ɩुत \nखयाल मैिथली भाषामे अिछ। िमिथला आऽ मैिथलीमे हम उपरोक्त सामƇी बनओने \nछी। \nगजेĠƖ ठाकुर: मुदा पूणर् रागशाİÿ िवńापित कĪयाणक, तीरभुिक्तक वा \nवैदेही भैरवक निञ अिछ। मैिथलीमे आरो रचना अहाँ... \nरामरंग: बहुत रचना मोन अिछ, मुदा के सीखत आ के लीखत। हाथ \nथरथराइत अिछ आब हमर। \nगजेĠƖ ठाकुर: कमसँ कम ओिह तीनू रागक रचना शाİÿ िलिख दैितयैक \nतँ पुİतकाकार छिप सकैत। \nरामरंग: जे रचना सभ हम देने छी ओकरा छािप िदऔक। हाथ \nथरथराइत अिछ, तैयो हम तीनूक िवİतृत िववरण पठाएब, िलखैत छी। \nगजेĠƖ ठाकुर: Ćणाम। \nरामरंग: िनकेना रहू। \n \n \n  12 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिजतेĠƖ झा  \n \n १. जनकपुरमे चĸाजाम किव गोơी २. िĆय पाहुन  \n३. आशाक िकरण: सौभाग्य िमिथला \n१. जनकपुरमे चĸाजाम किव गोơी \nजनकपुरधामक सािहĜयकार आ रंगकमŰ शुƅ िदन ११ िदसĦबर कऽ \nसडकपर किवतावाचन करैत िमिथला राĔयक माग कएल अिछ। नेपालमे \nचĸाजाम हएब कोनो नव बात निह, मुदा जनकपुरधामक सािहĜयकार रंगकमŰ \nरचनाĜमक चĸाजाम कएलक अिछ। जनकपुरक ĆवेशŅार रहल िपडारी चौकपर \nयातायात अबरुŀ करैत किवगोơी कएल गेल। चĸाजाम किव गोơीमे किवसभ \nनेपालक नव संिवधानमे िमिथलाराĔयक Ĥयबİथा हएबाक माग कएने छल। \nनेपालमे एखन नव संिवधान िलखबाक Ćिƅया चिल रहल अिछ। आ एिह ƅममे \nिविभž समुदाय, वगर् अपन अिधकारक लेल आवाज उठा रहल अिछ। नया \nसंिवधानमे िमिथला राĔय आ मधेशीक हक अिधकार सुिनिĀत हएबाक चाही \nरंगकमŰ रĠजु झा कहलिन। गोơीमे सािहĜयकार डा. राजेĠƖ Ćसाद िवमल, \nिमनापक अğयक्ष सुिनल मिĪलक, सुिनल िमā, काशीकाĠत झा, Ćिमला िमā, \nरमेश रंजन, रंजु झा, मदन ठाकुर सिहतक सहभािगता छल। िमिथला राĔय \nसंघषर् सिमित जनकपुर िमनापक सहभािगतामा गोơी कएने छल। चĸाजामक \nकारण जनकपुर महेĠƖनगर सड़क खěडकमे सवारी साधन निह चिल सकल \nछल। संिवधान सभामे िमिथला राĔयक माग कमजोर पि़ड रहल समएमे एिह \nतरहक गोơीसँ िमिथला राĔयक माग थोड़बहुत चचŭ बटोरलक अिछ। \n \n२. िĆय पाहुन \nपारĦपिरक मैिथली िवअाह गीत समेटल एक गोट मैिथली \nक्यासेट आएल अिछ िĆय पाहुन। एिह क्यासेटमे मैिथलीक िवआहक \nपिरछनसँ िवदाई धिरक गीत सभ संƇिहत अिछ। अंशुमालाक एकल \nĆİतुित रहल ई क्यासेट मैिथली िवआह परĦपराक िकछु खास वİतुपर \nकेिĠƖत अिछ। एिहके िवशेषता जयमाल गीत जे िक िमिथलाक मौिलक \nगीत अिछ रहल गाियका अंशुमाला कहैत छैथ। जीमनार ( विरयाती \nखएबाक काल गाआेल जाएबला गीत) आब बहुतोक ठोरपर नर्इं छढै़त \nछिĠह, एिह क्यासेटमे एकरा महĜव देल गेल अिछ। िĆय पाहुन क्यासेट  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 13 \nनव पुरान दुनू पीढीक लोक पसĠद क' रहल अंशुक कहब छिĠह। \nकĠया लगन गीत, पिरछन गीत, देखु रसे रसे दुलहा, चाल कटाक्ष, \nदेहिर छेकाओन, िसĠदुरदान आ समदाओनक गीत एिह क्यासेटमे \nसंकिलत अिछ। एिह क्यासेटमे सीमाक िभतर कएल जाएबल हंसी \nमजाक आ तािहिभतर नुकाएल Ćेमके देखएबाक Ćयास कएल गेल \nअिछ। गंगा क्यासेटक Ćİतुित रहल ई क्यासेट एखन माÿ अिडयोक \nरुपमे अिछ। क्यासेटमे गीत संकलन Ōदय नारायण झा आ शिश \nिकरण झा, संगीत कमल मोहन चुžुक छिĠह। गाियका अंशुमालाके \nएिह क्यासेटसँ बहुत बेशी आशा छिĠह। एना आधुिनक गीतक बजारमे \nई िवआह गीत अलग İथान बनाओत से आशा कएल जा सकैए।  \n \n३. आशाक िकरण: सौभाग्य िमिथला \nमैिथलीभाषा धीरे-धीरे आब िवńुतीय संचार माğयममे İथान बना रहल \nअिछ। िदĪलीसँ सौभाग्य िमिथला नामक एकटा टेिलिभजन संचालन भेल अिछ। \nई सĦपुणर् मैिथली टेिलिभजन रहल कहल गेल अिछ। ई मनोरंजनाĜमक \nटेिलिभजन अिछ जािहमे गीत नाद आ टेली āृंखला Ćसारणकेँ Ćमुखता देल जा \nरहल अिछ। \n \nई िनिĀत जे जनसंख्याक अनुपातमे ई समुदायकेँ अपन संचार माğयम \nनिह अिछ। भारत आ नेपालक सीमामे बांटल ĆतीकाĜमक िमिथला एखनो आन \nभाषाक माğयमसंॅ सुसूिचत हएबाक बाğयतासंॅ मुक्त निह भ' सकल अिछ। ओना \nनेपालक िकछु एफ़ एम आ नेपाली / भारतीय च्यानल सभसंॅ मैिथली भाषाक \nमाğयमसंॅ समाचार आ मनोरंजनक सामƇी एिह क्षेÿमे पंहुच रहल अिछ। \n  \nटेिलिभजनमे मैिथलीकेँ İथािपत करबाक Ćयास िदĪलीसंॅ भेल। िदĪलीस \nसंचािलत नेपाल वन टेिलिभजनकेँ मधेश İपेशल कायर्ƅमसंॅ मैिथली भाषामे \nसमाचार आ गीतनाद Ćसारण भ' रहल अिछ। िदĪलीसंॅ Ćसािरत नेपाल वनमे \nलगभग दु सालसंॅ बेशी भ' गेल अिछ एिह कायर्ƅमकेँ। पिहने एक घěटाक \nकायर्ƅममे मैिथलीमे समाचार, अĠतवŭतŭ आ मैिथली भोजपुरी गीत Ćसारण होइत \nछल आब वएह समएमे भोजपुरी आ थारुकेँ सेहो सिĠहया देल गेल अिछ।  \n  \nतिहना िदĪलीसंॅ संचािलत भोजपुरी भाषाक टेिलिभजनमे मैिथलीकेँ िकछु \nिमनेट भेट जाइत अिछ। िदĪलीसंॅ Ćसािरत हमार आ महुवा टेिलिभजन मैिथलीमे \nकखनो िकछु मैिथलीमे सामƇी देल करैत अिछ। सहारा समए सेहो िकछु िदन \nमैिथली भाषामे साĢतािहक कायर्ƅम Ćİतुत कएलक मुदा ओ िनरĠतरता निह पािब \nसकल। \n   14 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमैिथली भाषा भारतक अƠम अनुसूिचमे पड़लाक बादो सरकारी संचार \nमाğयममे अपन İथान निह बना सकल अिछ। दोसर िदश नेपालमे भारतसंॅ \nसंचािलत नेपाल वन मैिथली भाषाक माğयमसंॅ मैिथली भाषीमे अपन अलग İथान \nबना लेने अिछ। नेपालक सरकारी टेिलिभजन नेपाल टेिलिभजनमे एखनो उपेिक्षत \nअिछ मैिथली। नेपालमे सभसंॅ बेशी बाजल जाएबला दोसर भाषा मैिथलीमे िनजी \nटेिलिभजन सभ िकछु रुिच देखौलक अिछ। काठमाěडूसंॅ Ćसािरत सगरमाथा \nटेिलिभजन सांॅझमे लगभग १५ िमनटक समाचार Ćसारण करैत अिछ तँ \nिबरगंजसंॅ Ćसािरत तराई टेिलिभजन सेहो मैिथलीमे मनोरंजनाĜमक आ सूचनामुलक \nकायर्ƅम Ćसारण करैत अिछ। नेपाल टेिलिभजनकेँ मेƏो टेिलिभजनमे साĢतािहक \nमैिथली कायर्ƅम िकछु एिपसोड चलल छल मुदा ओ िनरĠतरता निह पािब \nसकल। \n \nमैिथली भाषाकेँ ĆितिनिधĜव कएिनहार सशक्त संचार माğयमकेँ एखनो \nिनताĠत अभाव अिछ। सूचना Ćिविधक एिह युगमे मैिथलीके अपन अिİतĜव \nबचएबामे संचारमाğयम सहायक भ' सकैए एिहमे िकनको शंका निह हएबाक \nचाही। जा धिर सशक्त संचार माğयम मैिथलीकेँ नइ भेƀत ता धिर ई कĪपना \nमाÿ रहत जे मैिथलीक सुिनिĀत भिवįय अिछ। \nअपार सĦभावनाक बादो संचारमे मैिथलीक िसकुड़ल काया किहया पुƠ \nहएत से कहब अनुमानो लगाएब किठन।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 15 \n \nअमरनाथ झा \nिदĪली िव.िव. \n१. हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही  \n२. िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् छलाह। \n३. पंकज जी \n1. हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही \nहाँ ई तँ किहयो निह देखने रही \nहाँ ई तँ किहयो निह देखने रही .... \n\"हमरा मोन निह पिड़ रहल अिछ जे एतेक रुिच कोनो पछुलका चुनावमे \nलोकक रहल अिछ”। ई शĤद अिछ िहĠदुİताम समाचार पÿमे खुशवĠत िसंह \nजीक आइ कािŎक चुनावपर। \nअनायास एहन लागल जेना क्यो एिह पिरिİथितकेँ बुझबाक लेल एकटा \nपुरान िचÿ रािख देने होअए। \nआइ.बी.एन ७ केँ ĆबĠध सĦपादक आशुतोषक िनबĠधक पिक्तकेँ एिह \nसĠदभर्मे एतए रािख रहल छी: \n\"ई कहल जा सकैत अिछ जे जखन देशक राजनीितक िदशा बदिल रहल \nअिछ आ वोटर बुिधयार भऽ रहल छिथ, एकटा नव िसिवल सोसाइटी ठाढ़ भऽ \nरहल अिछ जे नेता लोकिनक लेल एकटा िजĦमेदारी तैयार कए रहल अिछ। \n...\"। \nमाने आब चुनावक पिरदृĮय बदिल रहल अिछ, एिह गपमे िकछु सĜयता \nअिछ। हमरा १९७४ केर पछुलका दौराक İमृित निह अिछ। १९७१ क भारत-\nपाक युŀक कालमे गामक चौबिटया पर ठरल साँझमे घूर तापैत िकछु बूढ़-पुरान \nलोककक गिवर्त ललाटक छाहक İमृित अिछ जे भारतीय सैिनकपर गवर् कए \nरहल रहिथ। \nफेर १९७४ क आसपासक जे.पी.आĠदोलनक मोन पड़ैत अिछ जे कोना  16 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसभ युवा Ġयायवादी-आĠदोलनकारी भए गेल रहिथ। हमर पैघ भाय आ छोट \nबहनोइ दुमकामे Ćदशर्नमे भाग लेने रहिथ आ पुिलस Ņारा पकड़ल जएबापर \nबाबूजीक नाम लए कऽ अपन जान बचेने रहिथ। \nहमर िपितयौत भाए आ हुनकर तीन टा संगीक मैिƏकक परीक्षा बƂड \nखराप गेल छलिĠह से ओ आĠदोलनकारी बिन गेल रहिथ आ जेल गेल रहिथ। \nएिहमेसँ एक गोटे किहयो कांƇेस तँ किहयो बी.जे.पी.क शरणमे जाइत छिथ मुदा \nहाथ कतहु निह मािर पबैत छिथ, दोसर शुरूसँ  कांƇेसी रहलिथ आ चौअिनया \nनेता बिन िजनगी गुजािर देलिĠह तँ तेसर राजनीितसँ हाथ जोिड़ अलग भए गेल \nछिथ। \nमुदा किहयो िहनको चलती रहिĠह। हमरा सन छठम-सातम कक्षाक लोक \nसेहो आĠदोिलत होइत रहिथ आ इĠकलाब-िजĠदाबादक नारा लगबैत रहिथ। \n१९७५-७६ मे तँ हमहूँ अपनाकेँ पैघ ƅािĠतकारी बुझए लागल छलहुँ ओना तिहया \nहम कक्षा ७-८ मे पिढ़त रही। आपात कालक िवरोधमे हम अपन पिहल किवता \nसेहो िलखने रही। जकरा हमर मािझल भाए हँसीमे फािड़ कए उड़ा देलिĠह। \nफेर १९७७ क चुनावमे िकछुकेँ छोिड़ सभ गोटे जनता पाटŰक संग \nदेलिĠह। एतए धिर जे हमर पिरवारक कुलगुरु सेहो आएल रहिथ आ कहए \nलगलाह जे एिह बेर जनते पाटŰकेँ भोट देल जाए। \nनारा लागए लागल अž खाऊ कौरवक, गुण गाऊ पांडवक। हमर १४ \nवषŰय िकशोर मन तँ पूणर् ƅांितकारी भऽ गेल रहए। हँ ई निह िबसरब जे हम \nआइक झारखěडक संताल परगनाक एक गामक िखİसा किह रहल छी। हम \nओिह हाई İकूलक गप किह रहल छी जकर मािटक धरतीकेँ गोबरसँ िनपबाक \nहेतु हमरा सभकेँ १ िकलोमीटरसँ पािन आनए पड़ैत छल आ लग-पासक जंगलसँ \n२-३ िकलोमीटरसँ गोबर आनए पड़ैत छल। तँ अहाँ आब बुिझ गेल होएब जे \nहम ओिह ठामक आ ओिह समएक गप किह रहल छी जतुĸा िवषयमे अहाँ \nआइयो कहब जे ओिह ठाम तँ भूखाएल-आ नंगटे रहिनहार िनवास करैत छिथ। \nपिहने ओतए रोटी िदयौक आ तखन फेर राजनीितक गप करब। \n \nतखन ओहू समयमे जनसाधारण माÿ निह वरन् धमर्गुरु धिर हİतक्षेप \nकएने रहिथ ( आइ-कािŎ बला धमर्गुरु निह बुिझ लेब)। आ ओिह समएक \nराजनीितक अथर् ओ निह छल जे आइ भए गेल अिछ। आशुतोषक ĆारिĦभक \nपंिक्त शाइत पिरिİथितक İवाभािवक अिभĭयिक्त अिछ जखन ओ कहैत छिथ जे \nगिर-गूिरक बीच ई धारणा बनैत अिछ जे राजनीित अपन योग्य निह अिछ... आ \nजनधारणा सएह तँ सामािजक सĜय अिछ। तखन हम की करी? हम तँ िविशƠ \nलोक छी ने। ई कोन गप भेल जे हम करोड़ो खरिच कए िटकट निह कीिन \nसकैत छी आ पढ़ाईमे भुसकौल भए नेता निह बिन सकैत छी? तेँ की? छी तँ \nहम कलमक जादूगर। हमर कलमसँ जादू चिल रहल अिछ आ दुिनयाँ बदिल \nरहल अिछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 17 \nपटना, भोपाल आ रायपुर सभ बदिल रहल अिछ। िहĠदुİतान पÿक \nसंपािदकाक भावुकता पूणर् लिलत िनबंध होअए वा अहाँक-हमर एहन İवयĦभू \nिचंतकक लेख, हम सभ बदिल रहल छी। अरे भाइ ककरा बुरबक बना रहल \nछी। टी.वी.मे आिब गेल छी आ जे मोन से करबाक अनुमित भेिट गेल अिछ। \nअखबार हाथमे आिब गेल अिछ ,िलखबाक-छापबाक छूट भेिट गेल अिछ \nतखन िवचारक बनबामे की हरज? किहयो िलखब तखन अपन मािलकक \nिवरुŀ..... \n \n२. िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् छलाह। \n१९९० क वषर् हमरा लेल आब एहन लगैत अिछ काफी महĜवूणर् छल। \nओिह समय हमरामे सकारातमक उजŭक Ćबल आवेग िहलोर ल’ रहल छल. हम \nजे िकछु समाजकेँ देलहुँ या सामिजक ऋणसँ उिरण होएबाक लेल जािह कायर्केँ \nसĦपž कएल ओिहमे बहुतोक शुरुआत ९० सँ भेल। ठीकसँ मोन निह आिब \nरहल अिछ जे की हम कोना आ ककरा संग सभसँ पिहने मोहन पैलेसक छतपर \nचलए वाला काफी हाउसमे पहुँचलहुँ .शाइत Ćो. राजकुमार जैन जीक संग गेल \nरही। ओ शिनक िदन रहए. ओतिह िदĪलीक चिचर्त लेखक आ कलाकार-मंडली \nलागल छल. ओिह उस मंडलीक मğय वयोवृŀ खादी धरी,गाँधी टोपी पिहरने िवįणु \nĆभाकर जी सुशोिभत भ’ रहल छलाह। ओिह वातावरणमे हमरापर गजबक असर \nभेल. फेर हम सभ साँझ शिनकेँ ओिह शिनवारी गोơीमे बैस’लगलहुँ। ई \nिसलिसला १९९५ तक चलल,जखन िवĂिवńालय पिरसरका रीƂस लाइन हमर \nिनवास रहल. एिह वषŸमे निह जािन कतेक नामी -िगरामी लेखक, किव, कलाकार \nआ पÿकारक साहचयर् रहल.पता निह कतेक सािहिĜयक गोिơमे समीक्षक या \nवक्ताक हैिसयतसँ शािमल भेलहुँ.ओिह समयमे हम दाढी रखैत छलहुँ आ पाईप \nपीबैत छलहुँ। ओिह समयमे उप-कुलपित Ćो.उपेĠƖ बक्षी साहब सेहो पाईप पीबैत \nरहिथ। अतः लोक हमरापर कखनो-कखनो ĭयंग्य सेहो करैत रहिथ। “एक बक्षी \nसाहब हैं की एक झा साहब हैं-दूर से पहचाने जाते हैं”. हमहुँ खादीक कुतŭ \nपायजामा पिहरैत छलहुँ। से हमर कोनो बैठकमे उपिİथित अलग अंदाजमे होइत \nरहए। पढबैत इितहास छी ,परĠतु ओिह िदनमे सेहो लोक हमरा िहĠदीक िशक्षक \nबुझैत रहिथ। काफी हाउस सेहो एकर अपवाद निह छल। हमर कॉलेजक \nडॉक्टर हेमचंद जैन अक्सर हमरा कहैत रहिथ – अहाँ अपन बौिŀक लुकसँ \nआतंिकत करैत छी .देव राज शमŭ पिथक सेहो कहैत रहिथ- “झा साहब आपमे \nİपाकर् है” . खैर हम एिह सभ गपक आदी भेल जा रहल छलहुँ.लेिकन काफी \nहाउस हम बस सािहिĜयक मंडलीक साहचयर् सुख लेबा लेल जाइत रही। ओतए \nहमर एहन अदना सन ĭयिक्त बƂड बजैत रहए परĠतु वाह रे िवįणुजीक महानता \n, हमरा हमर छोटपनक कखनो अहसास तक निह होमए देलिĠह। विĪक हमरा \nलगैत रहए जे हमरा काफ़ी गंभीरतासँ ओ सुनैत रहिथ.बहुत गवŸžत महसूस \nकरैत छलहुँ हम। हम एक-दू बेर हाथ पकिड़ कए भीड़ भरल सड़क पार  18 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकरेबाक बहने हुनकर İनेिहल İपशर् आ सािžƄğय ĆाĢत करबाक अवसर ĆाĢत \nकेलहुँ। एकर संतोष अिछ .१९९४ मे भारतीय भाषा लेल संघषर् करबाक ƅम मे \nसंघ लोक सेवा क बाहर धरना-İथल सँ पुįपेĠƖ चौहान समेत कतेको साथीक \nसंग हमरो पुिलस िगरģतार कए ितहाड़ जेल भेज देलक .ज्ञानी जेल िसंह,अटल \nिबहारी वाजपेयी िवशानाथ Ćताप िसंह,मुलायम िसंह यादव आर अĠय कतेक पैघ \nनेता आ सािहĜयकार-पÿकार,समाज सेिव एवं आĠदोलनकािरक दबाब मे एक \nसĢताहक बाद हमारासभ उपर लादल सभ केस हटा हमरासभकेँ िबना शतर् िरहा \nकएल गेल। एकर बाद तँ काफी हाउसमे सेहो हमरासभ Ćित सािथसभक आदर \nभाव बिढ़ गेलिĠह। मुदा अपन आवारा İवाभावक कारण हम १९९५ क बाद \nकाफी हाउस जएबाक िसलिसला चालू निह रािख सकलहुँ. एकर हमरा आइयो \nअफ़सोस अिछ .आवारा मसीहाक लेखक केँ एकर भान धिर निह भेल होएतिĠह \nजे एक यायावरी आवारा कोनो दोसर धुन मे उलिझ रहल हएत। आइ हमर बीच \nनिह रहबाक बादो हुनकर İमृित एतेक मृदुल अिछ जे लगैत अिछ िक िवįणु जी \nअखनो काफी हाउसक मंडलीक बनेने छिथ. हुनकर İमृितकेँ कोिट-कोिट Ćणाम। \n \n३. आचायर् पंकज \n \nपंकज जी \nहम अमरनाथ झा, िदĪली िवĂिवńालयक İवामी āŀानंद कॉलेजमे इितहास \nिवभागमे अससोिसएत Ćोफ़ेसर छी। हम अहाँकेँ संताल परगना ( झारखěड) मे \nिहंदी सािहĜय आ िहंदी किवताक अलख जगेिनहार सैकड़ामे सािहĜयकार पैदा \nकरएवला ओिह महान सािहĜयकार एवं हुनकर रचनासँ अवगत कराबए चाहैत छी \nजे अपन बहुमुखी Ćितभाक बलपर समİत संताल परगनाकेँ िशक्षाक लौ सँ रौशन \nकेलिĠह। १९१९ मे जĠम लेल āी ĔयोतॴƖ Ćसाद झा \" पंकज\" नामक एिह \nमहामना Ņारा १९३४ मे देवघरक िहंदी िवńापीठमे अğयापनक कायर् शुरू  कएल \nगेल आ अपन Ćकांड िवŅताक बलपर तĜकालीन िहंदी जगतक धुरंधरक ğयान \nअपन िदस िखचलिĠह। १९४२ क भारत छोड़ो आĠदोलनक कमान एक िशक्षकक \nहैिसयतसँ सĦहारलिĠह १९५४ मे ओ संताल परगना महािवńालय दुमका ( ओिह \nसमय भागलपुर िवĂिवńालयक अंतगर्त )क संİथापक िशक्षक एवं िहंदी िवभागक \nअğयक्ष बिन गेलाह। एिह बीच तĜकालीन पÿ-पिÿकामे ओ \"पंकज\" क उपनामसँ \nकिवता ,समीक्षा आ एकांकी िलखैत रहलाह ,जकर चचŭ होइत रहल। १९५८ मे \nहुनकर किवता संƇह \" İनेहदीप\" क नामसँ छपल। १९६४ मे हुनकर दोसर \nकिवता संƇह\"उदगार\" क नामसँ छपल। १९६५ मे संताल परगनाक सािहĜयकार \nसभ िमिल क’ एक बहुत पैघ सािहिĜयक संगठनक िनमŭण कएलिĠह जकर \nअğयक्ष \"पंकज\"जी केँ बनाओल गेल आ एिह संगठनक नाम सेहो हुनके नामपर \n\"पंकज-गोơी\" राखल गेल। १९६५ सँ १९७५ धिर पंकज गोơी संपूणर् संताल \nपरगनाक असगर आ सभसँ पैघ सािहिĜयक आĠदोलन छल। सĜय तँ ई अिछ जे  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 19 \nओिह दौरमे ओतए पंकज गोơीक माĠयताक िबना कोनो सािहĜयकारिह निह \nकहाइत रहिथ। पंकज गोơी Ņारा Ćकािशत किवता संकलनक नाम छल \"अपर्ण\" \nतथा एकांकी संकलनक नाम छल \" सािहĜयकार\"। लŞमी नारण \" सुधांशु \n\",जनाधर्न Ćसाद िमā \" परमेश\",बुिŀनाथ झा\"कैरव\" क समकालीन एिह महान \nिवभूित--Ćोफ़ेसर ĔयोतॴƖ Ćसाद झा \" पंकज' क िवŅता,रचनाधिमर्ता एवं \nƅांितकािरतासँ तĜकालीन महĜĜवपूणर् िहंदी रचनाकार जेना--रामधारी िसंह\"िदनकर\", \nिŅजेĠƖ नाथ झा \" िŅज\",हंस कुमार ितवारी, सुिमÿानंदन\" पĠत',जानकी वĪलभ \nशाİÿी निलन िवलोचन शमŭ आिद भली भांित पिरिचत छलाह। आĜमĆचारसँ \nकोसो दूर रहए वाला \"पंकज\"जी केँ भले आइ िहंदी जगत िबसािर देलक अिछ \nपरĠतु ५८ साल िक अĪपायुमे १९७७ मे िदवंगत एिह आचायर् किवकेँ मृĜयक ३२ \nवषŸ बादो संताल परगनाक सािहĜयकारे टा निह वरन लाखॲ लोक अपन İमृितमे \nआइयो महान िवभूितक रूपमे  िजĠदा रखने छिथ। संताल परगनाक एहन कोनो \nगाम या शहर निह अिछ जतए \"पंकज\"जी सँ सĦबंिधत िकĦवदंित निह Ćचिलत \nहोअए। की अहाँ हुन्अका आ हुनकर कृितक िƙहƄतर िहĠदी जगतक समक्ष \nĆİतुत करबामे हमर सहायता करब ? \nलगभग ३५० बरस स हमर पिरवार आधुिनक झारखěड क देवघर िजला \nअंतगर्त सारथ थाना के खैरबनी Ƈाममे रही रहल छी. पिरणाम İवरुप हम सभ \nघरमे मैिथिल नै बजे छी. हम सभ िवशुŀ अंिगका सेहो ने बजे छी. हमर बोली \nमे िकछु मैिथली आर िकछु अंिगका के सिĦमāण छे. ते दुआरे मैिथिल िलखेमे जे \nिकछु ÿुटी होए ओकरा क्षमा करू।  आशा छे ई सĦबĠध समय क संग आर \nĆगाढ़ होयत।  20 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nतूिलका \n(दिहनासँ पिहल) साभार: दैिनक जागरण-फोटोƇाफर-दीपूराज \nिवदेह:सदेह:१ मे िवदेह ई-पिÿकाक पिहल २५ अंकक ११३ गोटेक रचना \nĆकािशत भेल जािहमे १४ वषŰय तूिलकासँ लए ८८ वषŰय āी आńाचरण झा \nधिर छलाह। तूिलका एिह बरख सी.बी.एस.ई.क १०म कक्षाक तैयारीमे लागल \nरहबाक कारण अपन रचना िकछु िदनसँ निह पठा रहल छलीह। आब ओिह \nपरीक्षाक पिरणाम आिब गेल अिछ आ डी.ए.वी., बी.एस.ई.वी.,पटनाक एिह छाÿाकेँ \n९६.८ Ćितशत अंक भेटल अिछ आ ओ आब इĠजीिनयिरंगक तैयारीमे लागल \nछिथ। िवदेह लेल हुनकर रचना पुनः आएल अिछ जे पाठकक समक्ष अिछ। \n \n-सĦपादक। \n \n \n   मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 21 \n \nİवािİतका:  \nकक्षा २ (माउĠट कामųल, पटना) \n \n \n \n 22 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nचĠƖेश \n \nसंवेनशील मोनकेँ छुबैत हुगली ऊपर बहैत गंगा \nरामभरोस कापिड ƚमरक ३२ गोट कथाक संƇह िथक हुगली ऊपर बहैत \nगंगा। एिह संƇहक नामक अिĠतवम कथा िथक। हीरा आ सोना बाईक माğयरमे \nकथाकार नारी मोनक संवेदनाकेँ उभािरक भिवįयगक सृजन िदस डेग उठाओल \nअिछ। ई सĜयो िथक जे नारीक देहक अवयवकेँ कामुक पुरुष अपन धन–\nसĦपयिþ बुिझ ओएह ĭयीवहार करैत अिछ जे नारीक मोनकेँ दुःख ओ पीडामे \nभिरक कुिěठवत करैत अिछ। नारी माÿ देह निह िथक। नारी आ पुरुषक \nसाहचयर् अबİसे सृिƠक िनरĠतयरता िथक। एकर अथर् ई निह जे नारीक देहकेँ \nखेलौना बूिझक खेलाइल जाय। ओकर अंग–ĆĜयंसगकेँ तोिड–मरोिड अथŭत् \nअĜयाचारकेँ Ćेम ओ िवĂाूसके तोडल जाए। ई सĜय अिछ जे आजुक \nभौितकवादी युगमे धनक अितशय िलĢसाे अबİसे मानवीय मूĪययबोधकेँ िगड़ने जा \nरहल अिछ। जेँ िक मानवीय चेतना आ मनुįयता कुिěठल कऽ देल गेल अिछ तेँ \nअनैितकताक अढमे िछडहरा खेलाओल जाइत अिछ। धन–मदक एंठी पर नग्नु \nकामुकताक ताěड व मचल अिछ। दैिहक जरुरितसँ बेिसए काम ƅीडामे भोग आ \nिलĢसान नयन रंजन भऽ गेल अिछ। तेँ िविभžु मुƖा अिख्त यारक आवेग आ \nउच्छ्छाससमे अमानवीयताक – ƅूर आ पैशािचक रुपक िदग्दएशर्न होइत अिछ। \nलाचारमे िवचार कतय? फलतः वासनाक ƚमजालमे ओझरा कऽ नैितकता ओ \nमयŭदाकेँ अितƅमणक कुिĜसल तँ मानिसकताक ƅूर रुप झलिक अबैत अिछ। \nएिह शीषर्क कथामे हीरा असĠतोषक आ खॱझीकेँ मेटयबाक लेल \nसोनाबाइक ओिहठाम अबैत अिछ। ओकर एकमाÿ उĿेĮय  रहैत छैक जे मोनकेँ \nबहटािर लेब। सोनाबाइ अपन पेशामे कतहुँ कोनो कोताही नै करैत अिछ। ओ \nआवेशक İनेरिहल İवकरमे लगीच अएबाक आमंÿण अपन पिरधान खोिल कऽ \nदैत अिछ। हीराकेँ ठकमुहरी लािग जाइत छैक। ओकर हृदयमे नारीक Ćित \nसĦमामन– भाव जािग जाइत छैक। ओकर मनोभावमे İÿीु संवेदना अिİमशताक \nपयŭय बिन उभिर अबैत छैक। सोनाकेँ हड़बडी़ छैक जे एकटा Ƈाहकसँ िनपटत \nतँ दोसरक आश? ओ बजैत अिछ जे आउ ने, आनो Ƈाहक खोज पड़त ने \n(१४४)। हीरा हारल जुआडी़ सन मनोĭयतथा की किह दैत अिछ जे सोनाक \nआँिख चमिक उठैत अिछ। ओकर सबल मानवीय संवेदना उभिर अबैत छैक। \nहम आइ पिहल बेर कोनो सुच्चा मनुक्खमक दशर्न कएलहुँ अिछ ( १४६)। \nपिरणितमे दुनूक सुरक्षा भावमे अपनĜव बोध जािग जाइत छैक। \nताĜपयर् जे दैिहक भोगसँ बेसी–मोनक राग जे हĪलुको आँचपर बरकैत \nरहैत छैक वा बेिसए आँचपर िकएक ने, मुदा दुनू िİथेितमे अनुशािसत रहैत  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 23 \nछैक। यैह कारण िथक जे जीवनकेँ गित आ उįमार देबामे İÿीक–पुरुषक \nसाहचयर् दोसरक पूरक बनैत अिछ। आजुक समाजमे अमानवीयताक यैह िİथित \nअिछ जे İÿीकेँ चीरीचोँत कऽ अपन पुरुषĜ व देखएबाक दĦभआ भरैत अिछ ततए \nसोना आ हीराक बीचक घिटत घटना कनेक अिवĂशनीयताकेँ पनुगबैत अिछ। \nजतए सोनाक संग भेल अĜयाचार İवतः उघरैत ĭयथा–कथा कहैत अिछ ततए ई \nपंिक्त तँ–सोनाबाइ जकाँ तोड़ल–मचोड़ल निह गेिल रहए, बाँचल छलीह ( १४४) \nसेहो अिवĂशनीय बुझाइत अिछ। िशĪप क दृिƠाएँ अवİसे ई कथा कनेक \nकमजोर अिछ, मुदा कĝयतक दृिƠएँ रक्त आ İनेशहसँ जे अपनĜवत बोध \nजगाओल गेल अिछ से अबİसे मनुįयक मनुįयताक İवाद चीखबैत अिछ। \nआब ई Ćķ उठब İवाभािवके जे मनुįयक मनुįयताकेँ अमानवीय बनएबाक \nदोषी के? की जन समाज ? समाज तँ लोकेक िथक। ई सĜय् अिछ जे आइयो \nहीरा सन गनल–गूंथल लोक अिछ। तथािप कामोþेजक भाव–भंिगमा नेने दैिहक \nजरुरित बुिझ वा फैशन परİतो भऽ कुिटल पुरुषक अहं अबİसे İÿीकेँ भोगक \nसामƇी बुिझ पबैत अिछ जे मोनक तुिƠज हेतु कुिवचारेँ पािĂोक आचरण करैत \nअिछ। जंॅ हीरा आ सोनाबाइ सन एक दोसरक Ćित समपर्ण आ िनơाभावमे राग \nउभरए तँ िनिĀचते अनैितकताक अढ़मे होएत िवकृितक िवषाक्त आ चĿिर फाटत \nआ असली छिव जगिजयार होएत। एतेक तँ िनिĀ्ते जे िवĂास आ हािदर्कतामे \nİÿी – पुरुषक आकषर्ण अबİसे जीवन–सĜयेक अढ़मे मानवीय आकांक्षाक पूितर्मे \nसबल ओ सहायक िसŀ होएत। हीरा आ सोनाक हृदयमे वाİतकिवक Ćेम–भाव \nकी अंकुिरत होइत अिछ जे सहजता ओ सरलतामे आिĠतिरक जिटलताकेँ आरो \nसघन बनबैत अिछ। नारी पूरक बनैत अिछ। जेिक अिभजातीय संİकृसितक \nिवरोध İवधरुप सामािजक अिİम ताक ĭयाीपक बोध अथŭत् İÿीर पुरुषक सहज \nआकषर्णमे आिĜम्क İवजर उभिरक आĜम İफुह िलंग िछटकबैत अिछ तेँ दुनूक \nसंघषर्मे सामािजक जीवनक यथाथर् झलिक उठैत अिछ। \nआधुिनक चकचोĠहीिमे अĠहराएिल भगजोगनी कथामे रेखाक भोगबादी \nिलĢसा ततेक आगाँ बिढ जाइत अिछ जे अपन बसल–बसाओल घर उजारबासँ \nबाज निह अबैत अिछ। ओ िबसिर जाइत अिछ जे अथर् िलĢसा लऽ सĦबĠधकेँ \nगीि़ड जाइत अिछ। फल भेटैत छैक जे जखन जीवनक बोध होइत छैक तँ गत \nकमर्क तपर्ण करैत अिछ। ओ ƚमजालमे जे अहुिरया कटैत छल से तोि़ड \nफेकैत अिछ। यौन रुपमे उĠमþ Ćेम आ घृणाक ढहैत देबालक बीच समाज आ \nसĜयसँ जे साक्षात् कराओल गेल अिछ से अबİसे उ वैयिक्त्क चेतनाकेँ धार \nदैत दाĦपĜय जीवनकेँ सफल बनबैत अिछ। एिहमे Ćेम आ यौन सĦवलĠधी गेंठकेँ \nफोलैत कथाकार उपसंİकृितपर जिमक Ćहार कएल अिछ। ई सĜयत िथक जे \nदैिहक भूख लोककेँ कामुकतामे जकि़ड अबİसे उ देह मैथुनकेँ Ćāय दैत अिछ। \nएतेक दूर धिर जे आवेगमे मनोिवकार अपन ठोस रुप तĜक्षकण Ćभाव जनबैत \nअिछ। मुदा, काम–भावक भूख सĦवरĠधकेँ İथाियĜव निह Ćदान करैत अिछ तेँ \nअसĠतोष पनुगैत अिछ। सामािजक दाियĜवमे बोधक ई कथा िथक। अĠहारमे  24 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nभोितआएल एकटा िसपाही गणेशक संİƛण िथक। ई संİमसरणाĜमवक िरपोतŭज \nिथक। कारण गणेशक संİममरण उपİथािपतक ओकरे गुण–गौरवकेँ परोसल गेल \nअिछ। तेँ कथा–सूÿक िनमŭण तेना भऽ कऽ निह भेल अिछ जेना िक पाÿक \nपिरĆेŞयमे घटना आ िİथितक िववरणाĜमकक Ćİतुाित भेल अिछ। साĦयबादी \nिवचारधाराकेँ लऽ कऽ कामरेड कथाक सृिƠे भेल अिछ– गरीब-गरीब सभ एक \nहो। अथŭत् धनी–गरीबक बीच जे असमानताक खिधया अिछ से आरो चकरगर \nभेल जाइत अिछ तकरे भरबाक भरपूर Ćयासमे ई कथा सृिजत भेल अिछ। \nसुपत–कुपत आब हमहुँ सभ कहबै ( ३७)। आĜमभचेतना जगएबाक उĿेĮयेँ ई \nकथा सृिजत भेल अिछ। \nपाइक आगाँ बेइĔजित आ गािर कथीक एिह पृơभभूिमपर उडा़न-कथा \nसृिजत भेल अिछ। कतार िदस उडा़न भरबाक लोभेँ आ ढेर पाइ अिजर्त \nकरबाक सपना संजोगने रिजĠदर कापरकेँ पिहलु एजेĠट दस हजार टाका, दोसर \nअİसी हजार आ तेसर खेप पĠचाĠवेे हजारक कजŭपर लेल टाका बोहाइत छैक। \nओ ठकाइत अिछ तैयो ओकरा उडा़न भरबाक आशा छैक। ओ हृदयक कोनो \nकोनमे दिमत इच्छाेकेँ संयोगने रहैत अिछ जे कोना उडा़न भरी। जिहना धनक \nलेल जेबाक हाहुती तिहना एजेĠटकेँ चाही लाभ। माने ई उडा़न की, दस हजारसँ \nपच्चीस हजार धिरक चोखे नफा। ताĜपायर् जे दुनू गर िभडौ़ने। तेँ बेर बेर \nठकाइतो लोक पुिन ठकाइत अिछ। एिहमे पाखěडी चिरÿक पदŭफाशक संग \nकेवल जीवन जीनाइयेक माÿ लुतुक निह होएबाक ĆĜयुत जीवन मूĪय बोधक \nलेल जीवाक ओकालित संकेत माÿमे कएल गेल अिछ। \nजइ मधेशमे एक मधेश, एक Ćदेश लऽ कऽ आĠदोिलत अिछ। मधेशी आ \nपहाडी़क बीचक खिधया समानतामे पिट जाय। अयोधी माİटेरकेँ जीवन कोहुनाक \nमाİटेरीमे खेपाएल आ एकमाÿ बेटा अशोककेँ नोकरी निह भेटब। ताĜपयर् जे \nअपेिक्षत योग्यकता अछैतो ĭयवİथे तेहन वनल छैक जे मधेशकेँ के पूछओ ? तेँ \nआĠदोालनी जुलुसमे ओकर बुढाएल देहक जोश की िहलोर मारए लगलैक जे \nओहो कूिद पड़ल। ओकर अिİम्ता की जािग उठलैक जे मधेशक लेल ओ \nिकछुओ क सकैत अिछ। रािįƏओयताक पिरĆेिŞयमे अपन िवचार, भावना आ \nसमएक सĜयकेँ उłािसत कएल गेल अिछ। जखन लोकक अिİमरतापर चोट \nलगैत छैक तँ ओकर मोन कचोटए की लगैत छैक जे िİवतंÿताक हनन मंजूर \nनिह होइत छैक। मधेशी होएबापर जे गौरवबोध होइत छैक से जखन एके देशमे \nिवषमताक बोध होइत छैक तँ पीडा़इत मोनमे आƅोश पनुगैत छैक। एिहमे \nमानवीय जीवनक संवेदना झलिक उठैत अिछ। \nगहनतम Ćķानुकूलतामे भहरैत नेओक जोड़ कथाक सृजन भेल अिछ। \nएिहमे िनरसन बाबूक पुÿी सरोजाक दुःिİथितमे अĠतन ओ रानीक संग छलाइत \nजीवनके कथाकार ओकर मािमर्क पीडा़केँ उभािरक सामािजक पिरवतर्न िदस ğय्ान \nआकृƠ कराओल अिछ। एतेक दूर धिर जे एकर िजĦमेरवार के? İÿीक ÿासक \nमािमर्क उľाटनक फलİवुरुप ई कथा फोिकला मानिसकताक दĦभाकेँ आरो उघार  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 25 \nकरैत अिछ। ओढ़ल अिभभावकिĜवक नीितकेँ सरेआम चौबिटयापर नग्नो कऽ \nमानवीय जीवनक अनुभवसँ सĦघिक्त िनजी संवेदनाकेँ सावर्भौिमक बना देल गेल \nअिछ। एिह Ćकारेँ एक िदस हृदयहीनता आ मूĪयहीनताकेँ देखार कएल गेल अिछ \nतँ दोसर िदस पिरवतर्नक सुगबुगीमे मानवीय सोच आ संवेदनाकेँ आजुक \nपिरिİथयतमे ठोस दृिƠ दऽ अमानवीयताक खोलकेँ चीटीचॲत करबाक सनेस \nिबलहल अिछ। \nअĠततः िकसुनमाक ऊहमपोहक िİथटितमे जतए पėी उþीमपुरवालीक Ćित \nअनुराग–भाव अिछ से पंजाबमे कमाइत मनसूबा पोसने घर अबैत अिछ तँ एकटा \nनेना? मासक फरक। आन बापक बच्चा  अथŭत् अनकर जनमल बेटा। रिह \nरिहक ओकर हृदयकेँ ई बात टीसैत की छैक जे सभटा मनोरथ भग्न भऽ जाइत \nछैक आ अिĠताम पिरणितमे नेनाक मूडी़ छपाक् कऽ दैत अिछ। िनदŸष आ \nअबोध बच्चाक हĜया। \nई सĜय िथक जे िनशंस हĜयाक फलİवरुप हृदय भावमे पिरवतर्न आएब \nİवािभािवक िथक। मुदा, अबोध वच्चाक हĜया ? तकर पिरनित ? कथा जािह \nिवĠदुदपर आिबक छोि़ड देल गेल अिछ से आगाँक अपेक्षा रखैत अिछ। तैयो, \nएकटा Ćिķ पनुगबैत सोचबाक लेल वाğया करैत अिछ। \nअमरलþी कथामे रेखाक माğयमे ओकर बहसिल उĿाम छिवक वीभĜस रुप \nदेखार कएल गेल अिछ। ओ अमरलती बिन चतरैत की अिछ जे सहारा बनैत \nआनक बसल–बसाओल घरकेँ उजािर–पुजािर दैत अिछ। अपन बनल घर तँ \nउपटाइये दैत अिछ जे आनोक घरमे वासक ओकर सोनहल दुिनयामे आिग पजािर \nदैत अिछ। एिहमे रमेशक कामलोलुपताक रेखाक काम–भाव जाƇत भऽ मायाजाल \nकी पसारैत अिछ जे आरो अिहमे ओझराइत जाइत अिछ। एिह Ćकारें वासनाकेँ \nउभािरक पुरुष आ İÿी वगर्क कुिĜसत मानिसकताकेँ देखार कएल गेल अिछ। \nसामािजक कुĭयकवİथा ओ एिहसंॅ उपजल मानवीय ĭयरथाकेँ अवİसे कथाकार \nउभारल अिछ। \nसĦब Ġध क पीडा़मे आशाक हृदयमे बरकैत हृदयक उफान जे Ćेमक उपजामे \nमानिसक पीडा़ Ćितफिलत अिछ तकर सशक्त िचÿण भेल अिछ। Ćेम किह–\nसुिनक निह होइत छैक आ ने कीनल बेसाहल जाइत छैक। जखन दूटा हृदय \nिमलैत छैक वा मोन िमलानी भऽ जाइत छैक तँ बाटमे केहनो रोडा अटकाओल \nिकएक ने जाउक तैयो दुनू–Ćेमी – Ćेिमका हँसैत–कनैत, संघषर् पथपर टकराइतो, \nखिसतो–उिठतो पार–घाट उतिरए जाइत छैक। सैह िİथित आशा ओ संदीपक \nमोन–िमलानीमे भेलैक। फल भेटलैक जे आशाक माए–बापक हृदयमे उठैत िवरिक्त \nभाव सĦबĠध –सूÿकेँ खिěडकत कऽ देलकैक। आ आशा Ćेमक पिणामसँ उपजल \nमानिसक पीडाकेँ सहबाक क्षमता अपनामे िवकिसत करबाक Ćयास कऽ रहलीह \nअिछ ( १३८)। सामािजक यथाथर्क रुप झलकाक कथाकार सामािजक \nĭ यवİथाकेँ उघेिसक आĜमीसयता ढंगसँ लोकजीवनक िचÿ उभारबाक Ćयास कएल \nअिछ।  26 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबालमोनक सुलभ चंचलता ओ नेनपनक िनĀ छलताकेँ İमपरण करैत \nनरेशक मोनमे İमृितक तरंग की Ćविहत भऽ अबैत छैक जे होएत छैक जे हमहॴ \nिकए ने अपनाकेँ नेना बनाली ( १४२)। ģलैश बैक कथाक माğयटमे कथाकार \nबालपनक अढ़मे िनडरता, िनĮछलता आ सौहाƖर् भावमे वचपनक Ćेमक अनुभूित \nजगाओल अिछ तँ उमेरक चािरम Ćहरक पनुगैत भय, सुरक्षा, षडयĠÿ , \nसामािजक िवदुपता आिदसँ अपनाकेँ बँचबा–बचएबाक Ćयासकेँ रेखािĹत करबाक। \nई सĜय िथक जे नेनपनक िबताओल क्षणक मधुर İमृयितमे लोकजीवन चाहैए, \nमुदा संघषर्मे सेहो जीवनकेँ फूट आनĠद अबैत अिछ। सामािजक ĭयिक्तĜवक \nदोगला मुंॅह अथŭत् सĥयै समाजक अंग बनबाक लेल लोक जे छल–क्षुƖमक खोल \nओढ़ने रहैत अिछ। से अवİसेक मानिसक बुिŀकेँ कुिěठुत करैत अिछ, \nसामािजक समरसताकेँ खिěडकत करैत अिछ। \nनेपालीय मैिथली कथा–सािहिĜयमे िनिİसĠदेह कथाकार ƚमरक कथामे \nजीवनक राग अिछ आ अिछ नव युगक नारीक Ćित िवशेष āŀा–भाव। तेँ िहनक \nबेिसए कथामे नारी जीवनक संघषर् अिछ। युग यथाथर्क ÿासदी जे सामािजक \nिवडĦबशनामे उपजैत अिछ आ एकर कारक िथक सामािजक ĭयवİ था। तेँ \nकथाकारक छटपटाइत मोनमे अबला नारीक चीख अिछ आ पिरवेशक दंशमे \nपीडा़इत मानिसक ĭयाथा–कथा। देह–भोगमे टीसैत ददर् उभिर की अबैत अिछ जे \nसामािजक सĜयवकेँ देखार करैत यथातĝयजक मोनक पीडाकेँ उगिल दैत अिछ। \nटूटैत सĦबउĠध, छुटैत लोक, अथर् िलĢसाकक मोह ओ दैिहक भोगमे पीडाइत \nकामुकता आ रोटीक समİया नेने कथाकारक मोनमे कतेको Ćķ छटपटी मचौने \nअिछ तकरे साथर्क अिभĭयिक्त सहज ओ सरल भाषामे पाठकक सोझाँ परोिस \nदेलिन अिछ। \nकोनो सĥयसता–संİकृकितकेँ गितशील बनाक राखब समाजक लोक \nदाियĜवे िथक। से ताधिर जाधिर ओ सामािजक जीवनमे साथर्क भूिमका \nिनमाहए। ई निह जे सड़ल गलल परĦपकराकेँ उघने ĭयबवİथा िक तरमे पीसाइत \nजीवनसँ कटल ĭयनवİथाकेँ सĜय मािन फोिकला मानिसकताकेँ उघैत रही। जे \nसĥयता संİकृमित जीवनमे निह उतिर सकए तकर पिरĜयाग करब उिचत–िविहत \nिथक। ओ जीवनक अथर्क खोजमे Ćेमक आसरा लैत समएक पिरवतर्नकेँ युगक \nअनुकूलेँ टांिकक नव समाज बनएबाक आकांक्षा रखैत छिथ। तेँ कथाकार \nसामािजक िवसंगितसँ उĜपžन िवषमता ओ आिथर्क िİथितक संग सांİकृितक \nआयामपर जिम कऽ िवमशर् करबाक लेल Ćķकेँ पनुगबैत छिथ। एिहमे िहनक \nपिरवतर्नकारी सोच अबİसे् उĜĆेरक बिन नव सामािजक मूĪयतबोधक संवाहक \nबनैत अिछ। \nिहनक लेखनी अबİसेे शोिषत–पीिडतक अिİममता–अिधकारक बात उठबैत \nअिछ। ओ दबल–कुचलल लोकक पक्षमे भऽ जाए। ई सĜय अिछ जे िहनक \nĆेममूलक धारणामे वासना जĠय उभार कनेक बेिसए उभिर आएल अिछ से सþे \nकामुक पुरुषक दĦभोिचत उपजा िथक। िकएक तँ पुरुषक पौरुषĜव वासनामे  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 27 \nिवशेषे केिĠƖत भऽ आएल अिछ। कथाकारक बेचैन मोनमे समतामूलक ओ \nĆेममूलक धारा रस Ģलिवत अिछ तेँ अभावजĠय पीडा़मे पीडा़इत शोिषत वगर्क \nसमİयाक उभिर आएल अिछ। İÿी वगर्क Ćित जिहना पुरुष वगर्क दĦभन, ƅूर \nमानिसकता ओ अĭ यवİ थाकेँ उजागर करैत अिछ तिहना सम–सामियक Ćķक \nझडीमे रोटीक औकाित देखबैत अिछ। \nएिह Ćकारेँ कथाकारक हृदयकेँ ĭयथासँ उपजैत अकूलाइत मोनक \nछटपटाहिटमे सुखाइत Ćेम भावनाकेँ खॴचबाक आकांक्षा अिछ तँ मूĪय रहीताबोधक \nĆित ितक्ख आƅोश। जीवनक ĭयािवहािरकतासँ सामािजक मुĿाकेँ उठबैत छिथ। \nहँ, Ćķेक झडीमे िकछुक समाहार करैत छिथ तँ यथातĝय उपİथािपत सेहो। \nओना, कथाक मूल िİवर हİतक्षेप किरते अिछ। ईहो सĜय अिछ जे नारी \nअनुभूितक िरक्तर क्षणमे कथाकारकेँ रिह–रिहक नारीक मानिसकताक भूख दैिहक \nकाम–ƅीडा़मे ओझरा जाइत अिछ। मुदा, ईहो सĜय िथक नारीक अĠतरमोनमे \nपैिसक जे मानिसक िवकारकेँ İवच्छ करबाक Ćयास भेल अिछ से माÿ \nकामुकतामे निह भऽ कऽ सामािजक मूĪयमबोधक संवाहक बिनक उभिर अबैत \nअिछ। उपसंİकृाितक Ćित िहनक हृदयमे खॲझी आ असंतोष भाव अिछ तंॅ \nसामािजक नैितकता आ धािमर्कताक अढ़मे िछड़हरा खेलाइत साƛाĔħवादी संİकृीित \nĆित िवƖोह भाव मुखिरत भेल अिछ। मुदा, इहो देखल जाइत अिछ जे ƚमरक \nकथाकार कथा सािहĜयतमे जतेक कĝयक Ćित सजग रिह पबैत अिछ ततेक \nिशिĪपक Ćित निह। शैिलक दृिƠएँ अवİसे् िहनक कथाकार सजग निह रिह \nपबैत अिछ जे कथा–सौĠदयर्केँ बािधत करैत अिछ। तेँ की ? ƚमरक \nअनुभववादी दृिƠ सतत चौकžत रहैत अिछ जे अपन गाम–घर, अडो़िसया–\nपडोिसयाक देखल भोगल यथाथर्क िचĸन–चुनमुन िचÿण करैत अिछ। िहनकामे \nकहबाक क्षमता अिछ जे िशĪपक िवकासमे आरो सौĠदयर् आिन िनखरत। \nजेँिक कथाकार ƚमरक चौकž दृिƠ समाजक Ćित सजग अिछ। तेँ \nजीवन मूĪयक संवाहक बनैत ओ ओिह पाÿक सृिƠे करैत छिथ जे समाजमे \nआइयो िनरीह अिछ। खासक नारी पाÿ िहनक संवेदनशील मोनकेँ छुबैत अिछ। \nओ नारीक अिधकार ओ चेतनाबोधक पक्षधर छिथ। ओ कखनो नारीक पक्षमे \nछाती तािनक ठाढ होइत छिथ। मुदा, उपसंİकृबितमे घेराएल नारीक वीभĜसी \nछिव अबİसे िहनक हृदयकेँ पीिडत–सीिदत करेत अिछ। ओ कोनो पिरिİथीितमे \nİवाृभािवक यथाथर्क तहकेँ फोिलते छिथ। तेँ शोषणक िवरोधमे झंडा उठिबते \nछिथ। िहनक संवेदनशील मोनमे जीवनक Ćित रागाĜमाक बोध अिछ। हंॅ, िहनक \nकथाकार यथातĝयकेँ हू-बहू Ćİतुरित कऽ दैत अिछ से कैक İतमरपर। तेँ \nपाÿक चिरÿ तेना भऽ कऽ ठाढ़ निह भऽ पबैत अिछ जे होएबाक चाही। जािह \nठाम िहनक पाÿक चिरÿ–िचÿण सजीव भऽ उठल अिछ तािह ठाम कथाक \nसौĠदयर् अपन अपूवर् छिव–छटा लऽ मुखिरत भेल अिछ। \nनेपालीय मैिथली कथा सािहĜयमे ƚमरक कथा माÿाĜक ओ गुणाĜमक दुनू \nदृिƠेए अपन Ćभाव छोडै़त एकिदस जँ कथा–सािहĜयक भěड्ारकेँ भरैत अिछ तँ  28 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nदोसर िदस कथा दृिƠुमे मूĪय बोधक संवाहक बनैत अिछ। तेँ मानवीय मूĪय \nबोधक जीवन–दृिƠ नेने ƚमरक कथा सामािजक पिरवतर्नमे अपन औकाित िसŀ \nकरबे करत आ भिवįयमे ऐितहािसक मूĪयक वİतु– बनबे करत से आशा ओ \nिवĂास जगिबते अिछ। \nई संƇह छपाइ–सफाइक दृिƠकएँ देखनुक आ मनमोहक रहल अिछ खास \nकऽ पोथीक आवरण िवशेष आकिषर्त करैत अिछ। \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 29 \n \nफूल चĠƖ झा ‘Ćवीण’ \nजĠम ितिथ:१० अक्टूबर १९६१, िपता: āी Įयाम सुĠदर झा, माता: āीमित \nचĠƖकला देवी, सĦपकर्: Ƈाम–तुमौल, पÿालय–पुतइ, िजला–दरभंगा ( िबहार)। \nĭयवसाय: अğयापन, अिभरूिच : लेखन, िचÿकला, अिभनय, गीत–संगीत, \nसामािजक कायर्। रचना संसार: किवता–संƇह- आयल नवल Ćभात, वसंतक \nबजिनञा, पाङल गाछक छाहिर, हमरा मोनक खंजन िचड़ैया, नाटक- आĠदोलन, \nलुþी, सामािजक Ġयाय, गुरूआइिन , İवागत हे गणतंÿ भारती। कथा-संƇह- भूत \nहोइत भिवįय, िनबंध–संƇह- हमरा जनैत। संकलन–सĦपादन- बाबू भोलालाल दास \nरचनावली, ( पिहल खěड), मधुपजी बीछल बेरायल किवता। अनुवाद- मिĪलनाथ \n(अंƇेजीसँ)। सĦमान- सािहĜयकार संसद Ņारा राįƏीय िशखर सĦमान- \nकिवचूड़ामिण पं. काशीकांत िमā ‘ मधुप’ ( २००६), िवńापित(२००८), सुमन \nİमृित सĦमान (२००९)। \nएकर अितिरक्त ‘ जखन–तखन’ पिÿकामे सĦपादन सहयोग, राįƏीय–अंतराįƏीय \nसंगोơी एवं किवसĦमेलनमे सहभािगता, िविभž पÿ–पिÿकामे गीत, किवता, कथा, \nलेख, िनबंध आिदक रचनाĜमक सहयोग।-सĦपादक \nमैिथली िशशु सािहĜय लोक  \nमैिथली लोक सािहĜयमे िशशु लोक सािहĜयक अĦबार लागल अिछ। िकछु \nिलिपबŀ आ बेसी मौिखक। िशशु लोक सािहĜय अज्ञात समएमे, अज्ञात लोक \nरचनाकारक Ņारा भेल होएत। जिहयासँ एकर रचना भेल तिहयासँ ई वेदक \nरचना जकाँ हजारो वषर् धिर मौिखक परĦपरामे जीबैत रहल। तकर बाद िकछु तँ \nिलिपबŀ कएल जएबाक Ćयास भेल आ बेसी एखनो धिर लोकक कंठमे अपन \nİथान बना कऽ रखने अिछ। ĆĜयेक पीढ़ीक लोक अपन पिछला पीढ़ीक लोकसँ \nएकरा सुनैत आ सीखैत आिब रहल अिछ। मौिखक परĦपरामे जीबाक कारणेँ \nएकर मौिलकता िदनानुिदन नƠ भेल जा रहल अिछ। लोक–िवशेष, वगर्–िवशेष \nआ क्षेÿ–िवशेषक कारणेँ एकर शĤद आ उच्चारणमे अंतर पाओल जाइत अिछ। \nमैिथली िशशु लोक सािहĜय Ćायः सब िवधामे उपलĤध अिछ, मुदा एिह आलेखमे \nपń िवधाकेँ केĠƖमे रािख थोड़ बहुत आनो िवधा सभपर िवचार कएल गेल \nअिछ।  30 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएखन धिर जे मैिथली िशशु लोक सािहĜयकेँ िलिपबŀ रूपमे  संकिलत \nकरबाक Ćयास भेल अिछ तािहमे Ćो. ĆफुĪल कुमार िसंह “ मौन”क मैिथलीक \nनेना गीत डा. अिणमा िसंहक “िशशु गीत आ खेल” तथा सĦपूणर् बाल सािहĜय \nडा. दमन कुमार झाक एकटा समालोचनाĜमक Ƈंथ “मैिथली बाल सािहĜय” बहुत \nहद धिर उपयोगी िसŀ भेल अिछ। \nमैिथली िशशु लोक सािहĜयकेँ िनĵिलिखत भागमे बाँटल जा सकैत अिछः- \n१. लालन–पालनसँ सĦबŀ। \n२. खेल आ मनोरंजनसँ सĦबŀ। \n३. ज्ञानोपयोगी।  \nलालन–पालनसँ सĦबŀ िशशु लोक सािहĜय \nएिह Ćकारक लोक सािहĜयक पिरवेश पैघ निह होइछ। ई घर–आँगनसँ \nदलान धिर सीिमत रहैत अिछ। नेनाकेँ जĠम िलतिह ‘सोहर’ ओकरा कानमे पड़ैत \nछैक आ जेना–जेना नेनाक अवİथा बढ़ैत छैक, बदलैत छैक तेना–तेना िशशु \nलोक सािहĜय पिरविþर्त होइत जाइत अिछ। जĠमक बाद ओकरा िदन–राित िमला \nकऽ कतेको बेर कड़ूतेलसँ जाँतल–पीचल जाइत छैक आ जतिनहािरक ठोर पर \nअनायास चल अबैत अिछ– \n  चैं–चैं–चैं बौआ सूतभैं \nबौआ मĜथा पच्चिन तेल \n  मुĿै मĜथा फुņिन बेल। \nचािन पर तेल पचाय, अपन दुनू टाँगपर नेनाकेँ पािर, देह उँगारैत कहैत छिथ:- \n  बौआ ईलसन, कील सन \n  धोिबयाक पाट सन \n  कुĦहराक पाठ सन  \n  अĿै–मुĿैक छाती पर लात िदअ \n  पृĝवी पर भऽर िदअ।  \nतकर बाद नेनाकेँ हाथसँ लोकैत छिथ। नेना डरे कानए लगैत अिछ। \nपुनः कहैत छिथ–बौआ आम तोड़ू/ बौआ जाम तोड़ू। \nतकर बाद टाँग पकिड़ कऽ, उनटाकऽ झुलबैत कहैत छिथ–  \n  बौआ मामा गाम देखू \n  बौआ नाना गाम देखू \n  बौआ अपन गाम देखू। \nएिहमे एकटा बात देखयमे अबैत अिछ–जँ नेना मामा गाममे रहल तँ ओकर \nदादा–दादीक, जँ अपन गाममे रहल तँ नाना–नानीक चौल कएल जाइत अिछ। \nपिहल साँझ दीप लेसलाक बाद छोट–छोट नेनाक रक्षाथर् संझा–मैयासँ Ćाथर्ना \nकएल जाइत अिछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 31 \n  आको मैया चाको, संझा मैया राको \n  पहरा मैया हेरणी, सब दुःख फेरनी \n  जे बौआकेँ िदअय दृिƠ, तकरा बाĠहू गोला िवơी \n  काल–भैरव रक्षा करय, सोनक दीप, पाटक बाती \n  बौआ सूतय सुखक राती \n  दुःख–दिरƖ पाछू जाउ, सुख–āृंगार आगू आउ। \nतिहना बेसी देखनुहुक नेनाकेँ क्यौ नजिर–गुजिर ने लगा िदअय, एिह ƅममे ई \nपाँती ƖƠĭय:-–  \n  हँसनी–िखलनी गेल बजार/ हँसनी चल आयल \n  िखजनी रिह गेल/ जिहना हİसे राजा धनपाल  \n  तिहना हİसे बालक/ दोहाइ राजा धनपाल \n  दोहाइ मौरगनी माए। \nदीपक इजोतपर नेना अपन दृिƠकेँ केिĠƖत कऽ िडĦहा घुमबैत, आनĠद \nलैत रहैत अिछ। \nजनāुित अिछ, Ćाचीन कालमे छिठहारक राितक दीप िमझा कऽ लोक \nरािख लैत छल तथा छः वषर् धिर बेटाकेँ आ तीन वषर् धिर बेटीकेँ एिह दीपसँ ई \nटोटमा करैत छल, मुदा वतर्मानमे एहन कम देखबामे अबैत अिछ। \nजखन नेना बैसऽ लगैत अिछ, संकेतपर आँगुर पकड़ब सीिख लैत अिछ, तखन \nलोक कोनो बातक िजज्ञासाक ƅममे, बालबोध बुिझ अपन िबचला दू गोट \nआँगूरकेँ नेनाक कपारपर घुमबैत कहैत छिथ-–आनी–मानी हम जानी/ खारा रोटी \nखाए निह जानी।  \nआए–बापके ना निह जानी/ सþ छोिड़ असþ निह बाजी। \nतकर बाद नेनाकेँ आँगुर देखबैत पकड़बाक लेल कहल जाइत अिछ। जँ \nनेना िबचला आँगुर पकिड़ लैत अिछ तँ िजज्ञासा पूरा होएबाक सĦभावना Ćबल \nमानल जाइछ।  \nजखन नेना ठाढ़ होएब आरĦभ करैत अिछ तखन बेर–बेर खिस पड़ैत \nअिछ। घर–पिरवारक लोक ओकरा बेर–बेर आँगुरक भऽर दैत ठाढ़ होएबाक लेल \nआ डेग उठएबाक लेल ĆोĜसािहत करैत कहैत छिथ:– \nथा.....था.....िदग्–िदग् था \nथा.....था.....थैया.....था \nडेग बढ़ैया.....हĦमर बाबू.....हĦमर भैया। \nएिह संग नेना डैग उठबैत अिछ, बेर–बेर खसैत अिछ आ ई सुिन–सुिन \nपुनः ठाढ़ होएबाक आ डेग उठएबाक Ćयास करैत अिछ। एिह पदक माğयमसँ \nनेनाकेँ बूलब िसखाएल जाइत अिछ। झौलाएत नेनाकेँ कोरामे लऽ घुमएबाक \nƅममे कथा–गीतक परĦपरा रहल अिछ। एकर İवरूप पैघ आ छोट दुनू Ćकारक \nदेखबामे अबैत अिछ। जेना चžामामाकेँ देखबैत नेनाकेँ कहल जाइत अिछ:   32 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nचžा मामा आ रे आ, पारे आ/ निदयाकेँ िकनारे आ  \nसोनाकेँ कटोरामे/दुध–भात नेने आ/ बौआक मुँअमे घुटुक सन। \nदोसरः-  \nचžामामा आरे आ पारे आ/ केराक भार ला \nपूड़ी–पकमान ला/ फोका मखान ला/ बौआ मुँहमे ठुस। \nएतेक कहैत अपन हाथसँ नेनाकेँ खोअएबाक अिभनय करैत छिथ। तिहना \nतरेगण िदस तकबैत:– \nएक तारा दू तारा/ तारा बेटी बड़ बुिधयािर \nगंगाकातसँ बालु अनलक/ सेहो बालु कनुिनयाँ लेलक \nसेहो कनुिनयाँ फुटहा देलक/ सेहो फुटहा चरबहबा लेलक \nसेहो चरबहबा घİसा देलक/ सेहो घİसा गैया खेलक \nसेहो गैया दूध देलक/ सेहो दूध िबलैया पीलक \nसेहो िबलैया मूसा देलक/ सेहो मूसा िचलहोरबा खेलक \nसेहो िचलहोरबा पंखा देलक/ सेहो पंखा राजा लेलक  \nसेहो राजा हाथी देलक/ सेहो हाथी मामा लेलक \nसेहो मामा िगलास देलक \nसुतयबाक काल नेनाकेँ जाँघपर लऽ बेर–बेर ओकर कनपņी आ माथकेँ \nसोहरबैत, जाँघकेँ नीचाँ–उपर करैत, अपनो देहकेँ डोलबैत, ई लोरीक परĦपरा \nएखनो धिर िमिथलाक सभ घरमे देखबा सुनबामे अबैत अिछ-–आगे िनिनयाँ आ  \nआ/ बौआ लए िनन ला ला \nिनिनयाँ एलै िबिढ़िनयाँसँ/ बौआ एलै मातृकसँ \nबौआक मामा गाम की–की िबकाय। \nअंगा िबकाय, टोपी िबकाय/ सेहो अंगा के पिहरय/ बौआ पिहरय \nएकरा कþौ–कþौ दोसर Ćकारेँ एना सुनबामे अबैत अिछ \nिनिनयाँ अयलै िबरिहिनयाँसँ/ बौआ अयलै ममहरसँ \nममहरमे बौआ की–के खाए/ आरब चाउरक भात \nसोरिहया गायक दूध/ हाली–हाली खो रे बौआ जयबेँ बड़ी दूर  \nहुअमाकेँ िपयासल बौआ गेल पोखिर \nपोखिरक टेंगस लेल टेंगराय \nबोनक बगुला देल छोड़ाय/ ऐहेँ रे बगुला खेत–खिरहान \nएक सूप देबौ देसिरया धान/ तेकरे कुिटहे नाम–नाम चूड़ा  \nबैिस िजमिबहेँ ƙाŌण पूरा देल आसीस \nिजिबहेँ सै बौआ लाख बरीस। \n \nएिह लोरी सभक माğयमसँ नेनाकेँ सुतएबाक संग–संग ओकर दीघŭयु \nहोएबाक कामना सेहो कएल जाइछ। नेनाक सुित रहलापर माए िनिĀंत भऽ अपन  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 33 \nघरक काज–रोजगारमे लािग जाइत छिथ। \nनेनाक संग अपनो मनोरंजन करबाक ƅममे लोक अपने उतान भऽ पिड़ \nरहैत अिछ आ नेनाकेँ पैरपर बैसाय, बेर–बेर पैर उपर–नीचाँ करैत एिह पालन \nगीतक आनĠद अपनो लैत छिथ आ नेनोकेँ दैत छिथन। एकरा कþौ–कþौ \n“घुघुआ–मना” आ कþौ–कþौ “धुआँ–चुआँ” नामसँ सेहो जानल जाइत अिछ। \nघुआँ घूँ लĪले छूँ लĪले मनसा नाम की \nसोनमन झा, टीक पकिड़ ला, पोखिर खुना \nपोखिरक कात–कात चĦपा लगा/ चĦपा फूल उिधआयल जाए \nपरती फुलायल जाए/ सीकीक डगमग कोकाक फूल \nचकमक देवता चल बड़ी दूर/ कþे दूर/ मधेपुर \nमधेपुरमे की सब, तार छै बेतार छै \nकाजर–बीजर कएल छै/टीकुली बैसाएल छै \nमामा गेलै पटना/ मामी सुतलै अंगना \nमामा घरमे चोर पैसल/ दोड़ऽ हो भिगनमा \nतकर बाद “नव घर उठे” किह पैर उठाएल जाइत अिछ आ “पुरान घर खसे” \nकिह पैर नीचाँ खसाएल जाइत अिछ। ई खेल नेना सभ बेर–बेर खेलएबाक लेल \nकहैत अिछ आ आनĠद िवभोर होइत रहैत अिछ। \nजावत काल धिर नेना जागल रहैत अिछ, ओकरा एक ने एकटा लोकक \nसािनğय चाही, निह तँ ओ कानय लगैत अिछ। एहना िİथितमे गायक अितिरक्त \nनानी, दादी, दीदी आिद ओकर मोनकेँ बहटारबाक लेल रंग–िबरंगक पń, भास \nलगा कऽ गाबऽ लगैत छिथ:  \nअिलया गै, मिलया गै/ गोला बड़द खेत खाइ छौ गै \nकþऽ गै, डीहपर गै/ डीहपर रखबार के गै/ बाबा गै \nसासुकेँ निह देतौ गै/ िसरमातरमे रखतौ गै \nअपने सभटा खयतौ गै। \n \nदोसरः- \n \nलाल गाछी गेली, लाला आम पेली \nबाबाक देली, बाबा हौ/ आब निह जाएब मकैया खेत। \nबाघ छै, बिघिनयाँ छै, कोठीपर हरमुिनयाँ छै \nबाबा आँगनमे चूड़ा कुटाय/ पड़बा बीिछ–बीिछ खाइ छै \nकोन बेटखउकी नजिर लगौलक/ पड़बा रूसल  जाइ छै। \nनेनाक लालन–पालनमे माए, दादी, नानीक संग–संग दीदी अथŭत िपउिसक \nसेहो बड़ महĜवपूणर् योगदान रहलैक अिछ। तेँ िकछु दीदी परक ƖƠĭयः- \n  34 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nलाल दीदी गे/की दीदी गे/डिलया दे िमरचाइ तोड़ए लेल \nककरामे/ पुिलसबामे/ सबे पुिलसबा हुिलसन आएल \nककरा घर नुकाएब गे/ बाबा घर नुकाएब गे \nबीचे बाट पर खसली गे/ सब बिरयितया हँसली गे \nदोसरः- \nलाल दीदी गे/ की दीदी गे/ बेटा कनै छी खोपड़ीमे \nकानय दिहन पुतखौकाकेँ/ नाचय दिहन पमिरयाकेँ \nखाइ लेल देलहुँ दािल भात/ खाए लेलक सोहारी \nसुतइ लेल देलहुँ अलंग–पलंग/ सूित रहल गोरथारी \nगेलहुँ मोँछ पकिड़ कऽ उठबए/ फोिल देलक केबाड़ी। \nतेसरः- \nलाल दीदी गे/ की दीदी गे/ एक रþी छाŎी चटिलयौ गे \nतै लेल बाबा मारलकौ गे/ बाबा बड़ चěडलबा गे। \nअपना ओिहठामक बेटीकेँ जखन संतानक योग्यता होइत छिन तखन Ćायः \nनैहर आिन लेबाक परĦपरा एखनो धिर बाँचल अिछ। एहना िİथितमे नेनाकेँ मामा, \nमामी, नाना, नानीक बेसी दुलार–मलार भेटैत रहलैक अिछ, तेँ िकछु मामा–मामीसँ \nजुड़ल पालन–पń ƖƠĭय: \nमामा हौ पोखरी भीड़पर जइहऽ \nिचĸन पड़बा मािरकऽ आिनहऽ \nमामी हाथकेँ दीहऽ/ तेल फोरन िमलाकऽ किरहऽ \nअपने खइहऽ लाल–लाल कुिटया/ हमरा दीहऽ झोर \nसब देिखकऽ बिह रहलैए/ हमरा आँिखसँ लोर। \nदोसरः- \nमामी यै भात उिधआए/ मामी यै दािल उिधआए \nकोठी पर सुग्गा İनान करैए। \nतेसरः- \nआब निह जएबै मामाक अँगना \nअपने खाइ छै लाल–लाल कुिटया/ हमरा दै छै झोर।  \n \nखेल आ मनोरंजनसँ सĦबŀ िशशु–लोक सािहĜय  \nएिहसँ सĦबŀ िशशु लोक सािहĜयक पिरवेश बेसी िवİतृत अिछ। रİता–\nपेरा, परती–पराँत, िवńालय–पिरसर, खेलक मैदान आिद ठाम नेनाक झुěड भोर \nसाँझ जमा होइत अिछ आ रंग िबरंगक खेल खेलाइत अिछ। छोट–छोट नेना, जे  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 35 \nखेल, बेसीकाल खेलाइत अिछ, तािहमेसँ िकछु ƖƠĭय:– \nअटकन–मटकन दिहया चटकन/ पूस महागर पुरनी पþा \nिहĪलय–डोĪलय/माघ मास करैला फरए/ तै करैलाक नाम की \nआम गोटी, जाम गोटी, तेतरी सोहाग गोटी। \nिसंगही लेबै की मुँगरी \nजँ उþरमे नेना ‘िसंगही’ कहैत अिछ तँ ओकरा िबŇू काटल जाइत अिछ आ जँ \n‘मुँगरी’ कहैत अिछ तँ मुĸासँ मारल जाइत अिछ। \nएकरा दोसर Ćकारेँ सेहो सुनबामे अबैत अिछ: \nअटकन मटकन दिहया चटकन/ केरा कूस महागर जागर \nपुरिनक पþा िहĪलै–डोĪलै/ माघ मास करैला फूलै \nआमुन गोटी, जामुन गोटी/ तेतरी सोहाग गोटी \nिसंगही लेबेँ की मुँगरी? \nदोसरः- \nगाछ करै ठाँए–ठाँए, नदी गॱिगआए \nकमलक फूल दुनू अलगल जाए/ सीकीक डाली चमेलीक फूल \nचकमक देवता चल बड़ी दूर/ हाथीपर हथबरबा भैया \nघोड़ापर रजपूत \nसब रजपूतनी खोपा गुहने/ बंका छै मजबूर \nबंका िबकाइए तीन–तीन बंका/ बाजूकेँ गरदाग \nरामजीके सुतल पुतहुआ/ कूटैत रहए धान।  \nबाल मनोिवज्ञानकेँ ğयानमेँ रािख, नेनाक समुिचत िवकासक, उĪलासक \nलेल मैिथली िशशु लोक सािहĜय थोड़ निह Ćतीत होइछ। खेलसँ सĦबŀ एकटा \nबाल–कथा काĭय ƖƠĭय:  \nएकटा छलै फुĿी, ओ बैसल कुसपर  \nकुस ओकर पेट चीिर देलक \nओिहसँ िनकलल तीनटा धार \nदूटा सुखले–सुखले छल, एकटामे पािनएँ निह  \nजािहमे पािनएँ निह, तािहमे पैसल तीनटा हेलबार \nदूटा डुिबए–डुिबए गेल, एकटाक पते निह \nजकर पते निह, से नोतलक तीनटा ƙाŌण  \nदूटा भुखले–भुखले रहल, एकटा खएबे निह कएलक \nजे खएबे निह कएलक, तकरा भेल तीन मुĸा दěड \nदूटा हुिसए–हुिसए गेल, एकटा लगबे निह कएल \nएिह Ćकारक लोक सािहĜय नेना सब बड़ मनोयोगसँ सुनैत अिछ।  36 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकखनो काल नेना–भुटका झुěड एक–दोसरक डाँर पकिड़ कऽ रेलगाड़ी \nबनबैत अिछ। एिहमे एक गोटा इंिजन आर सभ नेना िडĤबा बनैत अिछ आ घुिम–\nघुिम कऽ कहैत अिछ। \nरेलगाड़ी झकमक/ पिहया लोहारक, बेल सरकारक \nकुँइआमे पानी, मकोलामे तेल/ आ गेिल मइयाँ, पी गेिल तेल \nभैया रे भैया, कुटुĦब कहाँ गेल/ एक सय हाथी बाĠहपर गेल। \nिमिथलाक खेलमे कबƂडीक बƂड पुरान परĦपरा रहल अिछ। एिहपर \nआधािरत िकछु पń देखल जाए: \nकबƂडी–कबƂडीकार/ मैना बच्चा अěडापार \nदोसरः- \nचेत कबƂडी आबऽ दे/ तबला बजाबऽ दे \nतबलामे पइसा/ बाग–बगइचा। \nतेसरः- \nकबƂडी खेलऽ गेलहुँ कपार फुिट गेल \nरेशमक डोरामे हाथ किट गेल \nāवणकेम देिखकऽ िपयास लािग गेल \nहाथीक देिखकऽ हदास उिड़ गेल/ आम चकलेट चीनी Ģलेट \nएकटा खेल अिछ िगरिगटरानी, ई खेल िमिथलाक कĠया लोकिनक मğय \nखेलाएल जाइत रहल अिछ। एिहमे एकटा कĠया िगरिगट बनैत अिछ आ \nदूटा, ओकर दुनू जाँघ पकिड़ कऽ ठाढ़ भऽ जाइत अिछ आ एकटा कĠया \nओकर दुनू पैर पकिड़ कऽ, ओिहपर बैिस जाइत अिछ आ कहैत अिछ:–  \nिगरिगटमाला–िगरिगटमाला/ कहाँ–कहाँसँ आएल छी \nबौआ लाला–बौआ लाला/ देस–देससँ आएल छी। \nकी सब लाएल छी। \nआम छोिड़ गुĿा/ ककरा देलहुँ \nराजाक बेटीक हाथमे/ राजाक बेटी कþऽ अिछ \nमजे कोठिलया/ मजे कोठिलया की सब \nसाँप छै, बाघ छै। \nएिह कथा–काĭयकेँ दोसर तरहेँ सेहो कहल जाइछ– \nहे िगरिगिटयाँ रानी! तोँ कतएसँ अएलह \nहमरा लेल की–की अनलह \nकान खोिड़ गुजुआ/ सेहो गुजुआ ककरा लेल \nराजा बेटी हाथक लेल/ राजा बेटी की सब देल  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 37 \nहाथी छोिड़ घोड़ा देल/ सेहो घोड़ा कहाँ गेल \nिवरदावनमे चरए गेल/ िवरदावनमे की–की देखल \nसाँप देखल, बाघ देखल/ नाचे िगरिगिटया। \nजे कĠया िगरिगट बनल रहैत अिछ ओ अपन मूड़ी उठा आ हाथ पसािर \nकऽ उþर दैत रहैत अिछ आ ओ तीनू सहयोगी कĠया ओकरा घुमबैत रहैत \nअिछ। \nएकटा खेल अिछ–कटहरक गाछ बला, एिहमे एकटा नेना ठाढ़ भऽ गाछक \nअिभनय करैत अिछ तथा आओर नेना सब ओकर पैर पकिड़, मूड़ी गॲितकऽ \nबैिस रहैत अिछ आ कटहर फलक अिभनय करैत कहैत अिछ:–  \nहमरा बाड़ी–हमरा बाड़ी के हुहुआए \nराज कोतवाल/ की–की मँगैए \nआरब चौरा, नव ढ़कना \nतकर बाद कोतवाल, फलक अिभनय करैत नेना सभकेँ, हाथसँ टेबैत \nअिछ \nतखन गाछ कहैत अिछ–:  \nकाँच छै तऽ छोिड़ दू/ पाकल छै तऽ लऽ लू। \nएकटा खेल अिछ– “िझिझर कोना”। ई खेल पाँच गोट नेना Ņारा कोनो \nखाली घरमे खेलाएल जाइत अिछ, जािहमे चािरटा कोन होइ। ई खेल बेसीकाल \nनेना खाली दलानक कोठली वा िवńालयमे खेलाइत अिछ। एिह खेलमे Ćयुक्त \nलोक सािहĜयकेँ देखल जाए:–  \nिझिझर कोना–िझिझर कोना कोन कोना जैब \nएिह कोना जैब, ओिह कोना जैब। \nएकटा खेल अिछ– “ साँप िडग–िडग”। ई एकटा सामूिहक खेल िथक, जािहमे \nबहुत नेना एक संग हĜथा जोिड़ कऽ सोझ पाँतीमे ठाढ़ होइत अिछ। एकटा \nकहैत अिछ: \nकी रे बकिरया  \nकी रे छकिरया/ बकरी कþऽ \nखेतमे/ धान िकएक खेलकौ \nखेþौ/ रोज लेĤबौ \nनिह देĤबौ। \nतखन दू हाथक बीच दऽ नेना सभ बĠहएबाक अिभनय करैत अिछ आ \nबजैत अिछ– साँप–िडगिडग/ साँप–िडगिडग। \nजेना पशु–पक्षी सभ अपन अबोध नेनाकेँ आĜमरक्षाक उपाय दौिड़ कऽ,  38 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबािज कऽ, खेलाए कऽ िसखबैत रहैत अिछ, तिहना िशशु लोक सािहĜयमे सेहो \nआĜम–रक्षाथर् अनेक Ćकारक िखİसा–िपहानी गń आ पń दुनूमे पयŭĢत माÿामे \nउपलĤध अिछ। उदाहरणİवरूप–बिगया गाछक िखİसा, गोनू झाक िखİसा एिहमे \nसभसँ बेसी लोकिĆयता पौलक अिछ। ओना आरो कतेक अिछ। जेना–ननिद–\nभाउजसँ जुरल आँझुलक िखİसा ‘ सातो भाइ परदेस गेल, आँझुलकँ दुःख देने \nगेल’। \nतिहना झाँझी कुकुरक सौितनक िखİसा–  \nमोर मन मोर मन निह पितआइ \nसौितनक टाँग दुनू झुिलते जाइ। \nिकछु एहेन लोक–सािहĜय देखबामे अबैत अिछ जािहमे िनरथर्क शĤद सभक Ćयोग \nबुझना जाइछ। जेना–  \nऔका–बौका, तीन तरौका/ लौआ–लाठी, चानन काठी \nचाननके बागमे इजय–िवजय/ गल–गल पुअबा–पचक। \nदोसरः- \nटा–माटी सोनेक टाट/ आठम लड़की भागल जाइ \nआलू बम बेटा बम/ भौजी नाचए छमाछम। \n \nज्ञानोपयोगी िशशु लोक सािहĜय  \n“पिरवारकेँ सामािजक जीवनक पिहल पाठशाला” कहल गेल अिछ। मैिथली िशशु \nलोक सािहĜयक माğयमेँ नेनाकेँ अनेक Ćकारक िशक्षा देल जाइत रहल अिछ। \nिकछु उदाहरण ƖƠĭय: \nअंक ज्ञानक लेल एकटा खेल अिछ– “ अņा–पņा” एिहमे नेनाक दिहना \nहाथपर अपन दिहना हाथसँ थापर मारल जाइत अिछ आ बेरा–बेरी आँगुर पकिड़ \nकहल जाइत अिछ: \nअņा–पņा बौआकेँ पाँचगो बेņा \nएगो गेल गायमे, दोसर महॴसमे \nतेसर बड़दमे–चािरम गेल बकरीमे/ पाँचम गेल छकरीमे। \nतकर बाद तरहĜथीपर, अपन आँगुर रखैत: \nएतऽ बुिढ़या रĠहलक, पकौलक, खएलक, पीलक ई कहैत अपन आँगुरकेँ \nडेगा–डेगी बढ़वैत ओकरा हाथसँ काँख धिर लऽ जाएल जाइत अिछ आ कहल \nजाइत अिछ: \nएतऽ सँ जे चलल बुिढ़या..../ गुĿू गैयाँ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 39 \nनेना गुदगुदी लगलापर जोर–जोरसँ हँसैत–हँसैत लोट–पोट भऽ जाइत अिछ। एिह \nĆकारेँ नेनाकेँ एकसँ पाँच धिर अंकक ज्ञान कराओल जाइत अिछ। \nतिहना दोसर खेल अिछ, जािहमे दू आ दूसँ अिधक नेना ठाढ़ भऽ \nआँगुरसँ संकेत करैत खेलाइत अिछ–  \nदस, बीस तीस, चालीस, पचास/ सािठ, सþिर, अİसी, नĤबे, सौ \nसौमे लागल धागा, चोर िनकिलकऽ भागा \nरानी बेटी सोइती, फूलकेँ माला गोइती \nमेम खाए िबİकुट/ साहेब बाजए भेरी गुड। \n \nएिह खेलक माğयमसँ नेनाकेँ दहाइ आ सैकड़ा धिरक अंकक ज्ञान \nकराओल जाइत अिछ। \nएकटा खेल अिछ– “घो–घो रानी”। एिह खेलमे एकटा नेना बीचमे ठाढ़ \nहोइत अिछ आ चारूकात  नेना सभ हĜथा जोड़ी कऽ केँ वृþाकार ठाढ़ होइत \nकहैत अिछ \n \nघो–घो रानी कþे पानी–एड़ी धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–ठेहुन धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–जाँघ धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–डाँड़ धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–ढोढ़ी धिर  \nघो–घो रानी कþे पानी–पेट धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–छाती धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–गरदिन धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–मुँह धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–नाक धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–आँिख धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–माँथ धिर \nअंतमे ‘चुभुक’ किह सब नेना डूिब कऽ नहएबाक अिभनय करैत अिछ। \nएिह माğयमसँ नेना सभकेँ अंगक ज्ञान कराओल जाइत अिछ। \nएकटा खेल नेना सभ एिह Ćकारेँ खेलाइत अिछ,–एकटा नेना अपन दुनू \nहाथकेँ उठा कऽ पैघ आकार बनबैत अिछ आ तकर बाद ƅमशः छोट करैत \nजाइत अिछ आ कहैत अिछ: \nएतेक टा की–िछņा/ एतेक टा की–पिथया \nएतेक टा की–मउनी/ एतेक टा की–चुĸा \nचुĸामे की–अěडा/ के फोरए–कउआ \nके गीजए–हम सभ।  40 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nई किह– ती–ती–ती–ती....कहैत सभ नेना कूदऽ लगैत अिछ। एिह लोक \nसािहĜयक माğयमसँ िछņा, पिथया, मउनी, चुĸा सभक आकारक ज्ञान कराओल \nजाइत अिछ। \nतिहना एकटा खेल अिछ जकरा माğयमसँ िकछु वİतुक उपयोगक ज्ञान \nकराओल जाइत अिछ: \n \nखेलए–धूपए गेिलऐ/ एगो लोहा पेिलऐ \nसेहो लोहा कथी लेल/ हाँसू गढ़ाबऽ लेल \nसेहो हाँसू कथी लेल/ खड़ही कटाबऽ लेल \nसेहो खड़ही कथी लेल/ बंगला छराबऽ लेल \nसेहो बंगला कथी लेल/ भैसी बĠहाबऽ लेल \nसेहो भैसी कथी लेल/ चोतबा पड़ाबऽ लेल \nसेहो चोतबा कथी लेल/ अंगना िनपाबऽ लेल \nसेहो अंगना कथी लेल/ गहूँम सुखाबऽ लेल \nसेहो गहूँम कथी लेल/ आटा िपसाबऽ लेल \nसेहो आटा कथी लेल/ पूरी पकाबऽ लेल \nसेहो पूरी कथी लेल/ भौजीकेँ मँगाबऽ लेल \nसेहो भौजी कथी लेल/ बेटा जनमाबऽ लेल \nसेहो बेटा कथी लेल/ कोरामे खेलाबऽ लेल \nअंतमे–टाइल–गुĪली टूिट गेल/ बौआ रूिस  गेल। \n \nउपरोक्त िववेचनसँ लगैत अिछ जे मैिथली िशशु लोक-सािहĜय नेनाक \nĆĜयेक पक्षसँ जुड़ल रहल अिछ। लालन–पालन आ खेल मनोरंजनसँ सĦबŀ \nलोक सािहĜयक अिधकता पाओल गेल अिछ। खेलक मğयमसँ मनोरंजनक संग–\nसंग नेना भुटकामे एकता, सहयोग, सहानुभूित आ Ćेमक भावना जगैत अिछ। \nएकर अितिरक्त अिभनय, नृĜय, गीत आिदक ज्ञान सेहो आरĦभिहसँ होमए लगैत \nअिछ। एखन हमरा सभकेँ मैिथली िशशु लोक सािहĜय सन अमूĪय धरोहरकेँ \nसहेिज कऽ समेटबाक Ćयोजन अिछ, कारण िदनानुिदन ई अपन मौिलकताकेँ \nĜयािग िवकृत रूप  अपनौने जा रहल अिछ। जँ एिह िदशामे हमरा सभ सचेƠ \nनिह होएब तँ एिह धरोहरक मूĪयवान वİतु नƠ भऽ जएबाक Ćबल सĦभावना \nलगैत अिछ। \nओना हम आरĦभेमे किह चुकल छी जे एिह िवषयपर पिहनो बहुत गोटा \nकाज कएलिन अिछ आ Ćायः एखनो कऽ रहलाह अिछ, मुदा एकर फलक ततेक \nिवİतृत अिछ जे उपलĤध संकलन यथेƠ निह मानल जा सकैत अिछ। कारण \nसंकिलत िशशु लोक सािहĜयसँ कैक बड़ बेसी लोक सािहĜय एखनो धिर लोकक \nठोरपर िछिड़आएल अिछ। \nवतर्मानमे जखन पाĀाĜय–सĥयता िमिथलाकेँ चारूकातसँ  गछारने जा रहल  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 41 \nअिछ। लोक “चž मामा आ रे आ”केँ Ĝयािग “िƀवंकल िƀवंकल िलिटल İटार” \nिदस आँिख मुिनकऽ भागल जा रहल अिछ आ अपन जे िविशƠ–वİतु तकरा \nĜयागने जा रहल अिछ। एहना िİथितमे हमरा सभक समक्ष यक्ष Ćķ अिछ जे \nिमिथलाक एिह अमूĪय–िनिधकेँ, जे िक, एिहठामक संİकृितक, एकटा अपन \nिविशƠ पिरिचित दैत रहल अिछ, तकरा कोनाकऽ अक्षुěण राखल जाए। आइ \nजखन हम सभ इĸीसम शताĤदीक देहितकेँ पार कऽ रहल छी, िवज्ञान अपन \nिवİतारकेँ सुदूर देहात धिर पसािर चुकल अिछ, तेहना िİथितमे नव–नव तकनीक \nŅारा एिह असंकिलत िशशु लोक सािहĜयकेँ िचरकाल धिर, संकिलत कऽ जोगा \nकऽ राखल जा सकैत अिछ, जन–जन धिर एकर Ćचार-Ćसार कराओल जा \nसकैत अिछ, परंच एकरा लेल जरूरी  छै,–एिह िदशामे एकटा समधानल डेग \nउठएबाक आ जोरगर Ćयास करबाक।  \n  42 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nकेदार कानन \n \nजगदीश Ćसाद मंडलक कथा-पछताबापर एक दृिį ट  \nगंभीर साĦ यवादी दृिį ट, रचल पचल जीवानानुभव आ तािह अनुभवक सहज \nमुदा पिरपक् व अिभĭ यिक् त, अिभĭ यिक् तमे कहबाक अपन ढ़ंग, मैिथल जीवन आ \nपरĦ पराक āेį ठ अंकन-िचÿण कथाकार जगदीश Ćसाद मंडलक िनजी पहचान \nिथक। एक बएसपर आिब गेलाक बाद ई लेखनक शुरुआत कएलिन अिछ मुदा \nसे िहनक कृितक परायणसँ बुझाइत निह अिछ। तकर कारण ई रहल अिछ जे \nिहनक मानसमे ई सभ वİ तु कागतपर उतरबासँ पिहनिह रिचत-खिचत रहल \nअिछ। जीवनक सघन-बीहड़ झंझावात सिह-अंगेिज लेखनक क्षेÿमे उतरय बला \nजगदीश जी सनक āेį ठ िशĪ पीक İ वागत करैत ĆसĠ नता होइत अिछ।  \nिहनक पछताबा कथा हमर टेबुलपर राखल अिछ। सुपौलमे आयोिजत \nकथा गोį ठीमे ई कथा पढ़ल गेल छल। एकटा İ वतंÿता सेनानीक घरसँ बहराएल \nरघुनाथ अपन इंजीिनयिरंगक पढ़ाइक पछाित नोकरी लेल पĜ नीक संग अमेिरका \nचिल जाइत अिछ, अपन माता-िपता, पिरवार, सर-सĦ बĠ धी, समाज सभकेँ छोिड़। \nओिहठामक चाक-िचक् य आ भोगवादी समाजमे रचल-पचल रधुनाथ लेल पाइ \nकमएबाक अितिरक् त कथूक िचĠ ता निह छिन।  \nएĦ हर िशवनाथ आ हुनक पĜ नी, रघुनाथक माता-िपता गामपर रिह जाइत \nअिछ। थोड़ेक िदन पुÿक िवयोगमे मलीन रिह ई दुनू परानी ढ़ंगसँ अपन जीवन \nजीबैत छिथ आ सुखसँ रहैत छिथ। ģ लैश बैंकमे ई कथा चलैत अिछ आ \nअनेक-अनेक उपकथा कथा सभ उदघािटत होइत अिछ।  \nअमेिरकाक जीवनसँ पिहने उबैत अिछ रघुनाथक पĜ नी। ने क् यो संगी ने \nक् यो गप कएिनहार। एक िदन यैह पĀाताप रघुनाथोकेँ होइत छिन। मगर ओ \nअपन ओछाइनपर छटपटाइत टा रिह जाइत अिछ। गाम अएबाक कायर्रुप अथवा \nकोनो आन पिरणित निह देखाबऽ दैत अिछ।  \nकथा मोनलग् गू अिछ। पढ़बामे ƅम भंग कतहु निह होइत अिछ। कथामे \nमैिथल अिभĭ यिक् तक िनĦ नांिकत रुप नीक लगैत अिछ- जिहना पाकल आम तोड़ै \nलेल िकयो गाछपर चढ़ैत अिछ आ आम तोड़ैसँ पिहनिह खिस पड़ैत अिछ, तिहना  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 43 \nिशवनाथोकेँ भेलिन। दुनूक मन एिहरुपेँ चूर-चूर भऽ गेलिन, जिहना अएनापर \nपाथरक लोढ़ी खसलासँ होइत अिछ। दुनूक मनमे पैघ-पैघ अरमान पैघ-पैघ \nसपना छलिन जे एकाएक फूटल फुकना बैलूनक हवा जेकाँ वायु मंडलमे िमिल \nगेलिन। पाकल आमक आँठी जेकाँ करेज आरो सक् कत भऽ गेलिन। अंडीक \nतेलमे जरैत िडिबयाक इजोत जेकाँ। \nजगदीश Ćसाद मंडलकेँ हम ĭयिक् तगत रूपेँ  बधाइ दैत िछयिन आ आशा \nकरैत छी जे ओ अपन अनुभवकेँ आरो ĭ यापकता Ćदान करैत नव-नव कृतमे \nहमरा सभकेँ पिरिचत करौताह।  44 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nĆेमशंकर िसंह \n \nजयकाĠ त िमā जीवन आ सािहĜय–साधना \nिमिथलांचलक पावन भूिममे कितपय मातृभाषानुरागी जाĔवĪयमान नक्षÿ \nउिदत भऽ सुधी सािहĜ य–मनीषी अनवरत साधनारत रहलाह, िकĠ तु िवगत \nशताĤ दीक तृतीय दशकमे अपन अिवरल सािहĜ य–साधना, आĠ दोलनाĜ मक आ \nरचनाĜ मक सृजन Ņारा िवĮ व İ तरपर मैिथलीकेँ Ćितिơत करबामे, İ वावलĦ बी \nबनएबामे, िविधध अभावािदक पूĜ यथर्, मातृभाषाक माğ यमे Ćाथिमक िशक्षा नीित \nलागू करएबामे सतत संघषर्रत, वैज्ञािनक आलोचनाĜ मक ƇĠ थक Ćणयन करबामे, \nशोध एवं अनुसंधानक नव िदशामे, सािहĜ यक हेड़ाएल–भुितआएल िवभूितकेँ Ćकाशमे \nअनबामे, िदवारािÿ िचĠ ताƇİ त रहिनहार एक एहन िदĭ य अक्षर पुरुष Ćादुभूर्त \nभेलाह जे अपन बहुआयामी ĭ यिक्तĜवक Ćभावसँ मातृभाषानुरागी िनरĠ तर एकर \nउĜ थानाथर् कायर्रत रहलाह, ओ रहिथ Ćोफेसर डाक् टर जयकाĠ त िमā (१९२२-\n२००९)। िवगत लगभक सात दशकक दीघर् अĠ तराल धिर अनबरत एक रस आ \nएक िचþ भऽ कए मातृभाषाक िनįĆाण धमनीमे नव रक् तक संचारक अिभनव \nसािहिĜयक वातावरणक िनमŭण कऽ ओकर भरण–पोषण कएलिन। मैिथली भाषा \nआ सािहĜय जखन अĠधकारमे टापर-टोइया दऽ रहल छल तखन अते अपन \nअनुसंधान Ņारा एक आलोकक रिĮम िवकीणर् कयलिन।  \nĆथम दशर्न \nमैिथलीक अğ ययन–अनुशीलनमे िनरत रहबाक कारणेँ छाÿावİथािहसँ एिह \nअक्षर पुरुषक नामसँ अवगत छलहुँ, िकĠ तु हुनक दशर्न करबाक सुअवसर निह \nभेटल छल। िहनक पिहल दशर्नक अवसर भेटल िबहारक राजधानी पटनामे \nजतए ओ िबहार पिĤलक सिभर्स कमीशनमे, िबहार िवĮ विवńालयक मैिथली \nिवभागक रीडर एवं िवभागाğ यक्षक एक इĠटरĥ यू देबाक हेतु आएल रहिथ। \nकमीशन आिफसमे हम अपन गुरुदेव Ćोफसर शैलेĠ Ɩ मोहन झा (१९२९-१९९४) \nक दशर्नाथर् गेल छलहुँ। ई घटना िथक सन् १९६३ ईo क जखन हम पटना \nिवĮ विवńालयक एम.ए. मैिथलीक अिĠतम वषर्क छाÿ छलहुँ। ओतिह हुनका Ćथमे \nĆथम देखिलयिन आ हमर िवİतृत पिरचय शैलेĠ Ɩ बाबू हुनका देलिथन। जखन \nहम भागलपुर िवĮ विवńालयमे मैिथलीक लेक् चरर भऽ अएलहुँ आ शहरमे िवńापित \nपवर्क आयोजनमे सिĦमिलत हैबाक हेतु आमंिÿत कयलिन तँ ओ सहषर् İ वीकार \nकऽ कए आयोजनमे अपन सारगिभर्त गĦ भीर ĭ याख् यान दऽ कए जनमानसमे \nमातृभाषानुरागक बीज वपन कयलिन आ सफल बनौलिन।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 45 \nहम जखन शोध कायर्मे तĪ लीन छलहुँ तँ मैिथली Ćाचीन पिÿकािदमे \nĆकािशत कितपय रचनािदक संकलनाथर् हुनक िनजी पुİ तकालय देखबाक हेतु \nइलाहाबाद गेलहुँ। हमर मुख् य कायर् छल- हिरमोहन झा ( १९०८-१९८४) क \nबहुचिचर्त उपĠ यास कĠ यादान (१९३३) एवं िŅरागमन (१९४३) पर āीकृį ण िमā \n(१९१८-१९९१)क एक वृहत समालोचना िमिथला िम िहरमे Ćकािशत भेल छल, \nतकरा देखबाक हेतु ओतए गेलहुँ। हमर शोधकेँ सारगिभर्त बनएबाक उĿेĮ यसँ \nहमर इच्छानुरूप आवĮ यक सामƇी सभकेँ टाइप करबा देलिन, कारण ओिह समएमे \nिजराक् सक आिवįकार निह भेल छलैक। ओ टाइप कॉपी अńािप हमर ĭ यिक्तगत \nपुİ तकालयमे İ मृितक धरोहरक रूपमे  वþर्मान अिछ। मैिथलीक एहन सĦपĠ न \nपुİ तकालय हम निह देखने छलहुँ। \nहुनकासँ कतेक बेर भेट भेल तकर ठेकान निह, िकĠ तु िवĮ विवńालय \nअनुदान आयोग एवं िवĮ विवńालय İ तरपर, चेतना सिमितक संगोį ठीमे, िमिथला \nसांİ कृितक संगम Ćयागक आयोजनोĜ सवपर तथा वर्जिकशोर वमŭ ( १९१८-\n१९८६)क हुनकासँ भेट भेल छल ( २००९) पुİ तकक सĦ पादनक ƅममे मैटर \nएकिÿत करबाक लेल सहćािधक बेर हुनक दशर्न आ सािžŀ ĆाĢ त करबाक \nअवसर हमरा भेटल तथा सतत अपन अशेष शुभकामनासँ उĜĆेिरत करैत रहलाह \nमातृभाषाक सेवाथर्। \nपृį ठभूिम \nिहनक पािरवािरक पृį ठभूिममे संİ कृतक पठन–पाठनक Ćित अगाध आİ था \nआ āŀा छलिन, कारण िहनक िपतामह महामहोपाğ याय पिěडत जयदेव िमā आ \nिपता महामहोपाğ याय डाक्टर उमेश िमā ( १८९५-१९६७)केँ संİ कृत िशक्षणक \nĆित अनुराग छलिन। िकĠ तु उपयुर्क् त वातावारणक िवपरीत िहनक पठन–पाठन \nपाĮ चाĜ य–िशक्षानुरूप िपता एवं Ćोफेसर अमरनाथ झा ( १८९७-१९५५)क \nछÿछायामे भेलिन, कारण ओिह समय समƇ उþर भारत वषर्मे इलाहाबाद \nआधुिनक यूरोिपयन परĦ पराक केĠ Ɩ–िबĠदु छल, जतए अमरनाथ झा सन \nबहुभाषािवद अंƇेजी िवभागक सवųसवŭ रहिथ। यńिप ओ पाĮ याĜ य–िशक्षा पŀितसँ \nअवĮ य िशिक्षत भेलाह, िकĠ तु िहनका हृदयमे भातृभाषानुराग एतेक बलवती छलिन \nजे जीवन पयर्Ġ त िविभĠ न रूपेँ  सिƅय रिह ओकर उĜ थानाथर् सतत दþिचत \nरहलाह। \nअğ यापन \nĆोफसर जयकाĠ त िमāक िवलक्षण वैदुįय आ शैक्षिणक योग् यताकेँ ğ यानमे \nरािख माÿ २१ वषर्क अवİ थामे इलाहाबाद िवĮ विवńालयमे İ टडीज एě ड माडर्न \nयूरोिपयन िवभागमे लेक्चररक पदकेँ ई सुशोिभत कएलिन। सन् १९४४ ई. मे \nउक् त िवभागमे रीडर, युिनभिसर्टी Ćोफेसर एवं िवभागाğ यक्ष पदपर आसीन भऽ ओ \nसन् १९८३ ई. मे अवकाश Ƈहण कएलिन। िकĠ तु अवकाशोपराĠ त िहनका  46 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअğ यापन कायर्सँ मुिक्त निह भेटलिन, कारण हुनक वैदुįयसँ Ćभािवत भऽ सागर \nिवĮ विवńालय हुनका िभजीिटंग फेलोक रूपमे  चयन कयलकिन जतए ओ सन् \n१९८५ सँ सन् १९८८ धिर कायर्रत रहलाह। एही अविधमे अथŭत् १९८६ ई मे \nहुनक चयन आँल इिěडया बोडर् फार िरसचर् एवाडर् इन ōूमैिनटीजक हेतु मैसूर \nिवĮ विवńालय आमंिÿत कएलक। अğ ययन–अğ यापनक Ćित िवशेष अिभरूिचक  \nकारणे हुनका पुनः आमंिÿत कएलक िचÿकूट Ƈामोदय िवĮ विवńालय जतए ओ \nसन् १९९२ सँ १९९४ धिर डीन फैक् लटी ऑफ लैंग्वेजेज एě ड सोसल साइĠ स \nिवभागमे अğयापन करैत रहलाह।  \n \nअनुसंधान–Ćेरणा  \nिनį Ćाण मैिथली सािहĜ यमे नव Ćाणक İपĠ दन भरिनहार Ćोफेसर जयकाĠ त \nिमā Ćथम मैिथल सरİ वतीक वरद पुÿ Ćादुभूर्त भेलाह जे मातृभाषाकेँ जीवनदान \nदेलिन अपन गहन अनुसĠ धान Ņारा। इलाहाबाद िवĮ विवńालयक शैक्षिणक पृį ठभूिम \nआ अğ यापन वृिþमे संलग् न रहलाक कारणेँ ओ अनुसĠधानक िदशामे उĠ मुख \nभेलाह। िहनका हृदएमे अनुसĠधानक तीवर् आकांक्षा छलिन जे हुनक \nअनुसĠधानोþर कृितक अवलोकनसँ İ पį ट होइत अिछ१ जेँ अंƇेजी िवभागमे \nअğ ययनक शुभारĦ भ कएलिन तेँ आवĮ यक छल जे ओ उपयुर्क् त िवषयपर शोध \nकरिथ। एिह लेल िवचार-िवमशर् करबाक हेतु ओ अपन गुरुवर Ćोफेसर अमरनाथ \nझाक लग गेलाह। ओ अपन िवचार ĭ यक् त कयलिन जे हम शेक् सिपयरक Ƒामापर \nकाज करए चाहैत छी। एिह पर ओ कहलिथन ‘ शेक्सिपयरपर िवĮ वक िविभĠ न \nभाषामे हजारो पोथी उपलĤ ध छैक। ककरो ğ यान जएतैक अहाँक पोथीपर। \nभारतीय छाÿो आक्सफोडर्क पिĤलकेशन पढ़त? इिěडयन राइटरक पोथी निह पढ़ए \nचाहत।’ \nĆोफेसर झाक एहन बात सुिनकऽ ओ अवाक् भऽ गेलाह। हुनका साहस \nनिह भेलिन जे झा साहेबक बातकेँ काटिथ। हुनकासँ ओ िजज्ञासा कएलिथन, \nअपने कहल जाओ जे कोन िवषयपर शोध करी’। ओ कहिथन, ‘ मैिथलीक \nकाज’। ओ सĠ न रिह गेलाह जे अंƇेजी सािहĜ यक शोध–ĆबĠ धक िवषय मैिथली \nकोना होएत ? हुनका िकछु निह फुरलिन ओ पुन: साहस कऽ िजज्ञासा \nकएलिथन, ‘ मैिथली?’ डाo झा उþर देलिथन, ‘ हँ, मैिथली! सािहĜ यक िवषयमे \nअमैिथल भाषी जानकारी ĆाĢ त करत। अंƇेजी भाषामे िलखल रहतैक तँ अंƇेजीमे \nडी.िफल.क िडƇी ĆाĢ त होएत’।  \nĆोफेसर झा एक दूरदशŰ सािहĜ य–मनीषी रहिथ तेँ उपयुक् त सलाह आ \nĆेरणा हुनका देलिथन संगिह इहो कहलिथन जे इएह अहाँकेँ अजर, अमर आ \nअक्षुě ण यशक भागी बनाओत जकर फलİ वरूप  हुनक भाग् योदय भेलिन। हुनक ई \nअनुसĠ धान वतर्मान पिरĆेŞ यमे मैिथली आ Ćोफेसर िमāक हेतु एक दोसराक पयŭय \nबिन गेल अिछ। िबनु हुनक नामोĪ लेख कएने मैिथलीक कोनो कृित अनोन  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 47 \nलगैछ। िहनक अनुसंधानाĜ मक कृित A History Of Maithili Literature \nपर इलाहाबाद िवĮ विवńालय िहनका सन् १९४८ ई.मे डी. िफल.क उपािधसँ \nअलंकृत कएलक। पĮ चात् जा कऽ िहनक कृित Ćकािशत भेल दुइ खě डमे, जे \nĆकािशत होइतिह मैिथली सािहĜ यक अमूĪ य िनिधक रूपमे  उदधोिषत भेल, कारण \nिहनकासँ पूवर् मैिथलीक कोनो सािहĜयेितहािस क ƇĠ थ निह छल, तें िहनक \nअनुसंधान मैिथलीमे अनुसंधानकेँ िदशा–बोधक अनुसĠ धान कहब तँ कोनो अĜ युिक्त \nनिह हएत। िहनक अनुसंधान माÿ मैिथलीक हेतु निह, ĆĜ युत िनिखल िवĮ वमे \nआधुिनक भारतीय भाषा सािहĜ याĠतगर्त िविशį ट अवदानक रूपमे  चिचर्त–अिचर्त \nअिछ।  \nिहनक अक्षय अनुसĠ धानक फलİ वरूप  अĠ याĠ य भाषा-भाषीकेँ बोध भेलैक \nजे मैिथली सािहĜय एक सĦ पĠ न भाषा सािहĜय िथक जकर ƅमबŀ ऐितहािसक \nपृį ठभूिम तेरहम शताĤ दीसँ अिविच्छĠ न रूपेँ  चिल आिब रहल अिछ। एिह \nऐितहािसक अनुसĠ धानक Ćथम खě डपर िवāुत भाषा शाİ ÿी Ćोफेसर सुनीित \nकुमार चटजŰ (१८९०-१९७७)क कथन छिन जे Ćथमे-Ćथमे एिह भाषा सािहĜ यक \nइितहास Ćकािशत भेल अिछ तेँ ई İ वागतेय िथक। ई āेय आ Ćेय िहनके छिन \nजे एिह सािहĜयक गिरमाकेँ जन मानसक समक्ष Ćİतुत कएलिन। िŅतीय खě डपर \nĆोफेसर अमरनाथ झा आमुख िलखलिन जािहमे मातृभाषानुरागी सािहĜ य मनीषीक \nकीितर्केँ ई अवगत करौलिन। एिहपर िĆयरंजन सेन जे हुनक शोध–ĆबĠ धक \nिनदųशक छलिथन हुनक कथन छिन जे एिह िवİ तृत सािहĜ य गौरवमय इितहास \nआधुिनकताक पिरĆेŞ यमे मूþर् रूपमे  Ćİ तुत कऽ कए अĜ यĠ त साहिसक काज ई \nकयलिन अिछ।  \nिहनक गहन अनुसĠ धाĜमक Ćृिþक पिरचय भेटैछ िहनक महĜĜवपूणर् कीितर् \nAn Introduction to the folk literature of Mithila जािहमे ई \nिमिथलांचलक पिरसरमे उपलĤ ध लोक सािहĜ यक िवĮ लेषण कएलिन। अपन शोध \nसािहĜयक संचयनक ƅममे लोक सािहĜ यसँ सĦबिĠधत जतेक सामƇी िहनका \nउपलĤ ध भेलिन तकरा संकिलत कएलिन आ अंƇेजीमे िवĮ लेषण कऽ Ćमािणत \nकएलिन जे एकर समृŀशाली िवपुल लोक सािहĜ य जनमानसमे िछिड़आएल अिछ \nतािह िदशामे अनुसंधानक Ćयोजन अिछ।  \nअपन अनुसĠ धानक तीवर् आकांक्षाक पूĜ यथर् ओ दुइ बेर पड़ोसी राįƏ \nनेपालक याÿा कएलिन। Ćथम याÿा तँ ओ शोध-ĆबĠ धक सामƇी संकलनाथर् \nगेलाह आ िŅतीय याÿाक हुनक उĿेĮ य छलिन जे Ćथम याÿामे जािह सामƇीक \nपाě डुिलिप निह उपलĤ ध कऽ पौलिन तकरा मूþर्रूप Ćदान करबाक िनिमþ पुन: \nओतए गेलाह। एिह ƅममे ओ मैिथली भाषा आ सािहĜ यक बहुमूĪ य नाटकािदक \nपाě डुिलिपक संचयन कऽ कए Ćकािशत करौलिन, जकर िववरण हुनक कृितĜ वक \nअĠतगर्त कएल जाएत। ओिह नाटकािदक Ćकाशनक फलİ वरूप  भावी \nअनुसĠधानकतŭक पथ-Ćदशर्न कएलिन। उक् त कृितक सĦपादनक ƅममे ई \nसारगिभर्त भूिमका अंƇेजी आ मैिथलीमे िलिख ओकर मूĪ यांकनक सं गिह ओकर  48 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nऐितहािसकताकेँ उदघािटत कएलिन, जकर फलİ वरूप  मैिथलीक कितपय \nसमİयािदक ओझरौठकेँ ओ सोझरा देलिन। \nिहनक अनुसंधान सĦ पूणर् अवधारणाकेँ बदिल देलक आ ओ सकाराĜ मक \nभेल। आब मैिथली गĦ भीर अğ ययनक िवषय मानल जाए लागल। ई अवधारणा \nएवं सकाराĜ मकता मैिथली सािहĜ यक बƂड िविध िवकास मागर् Ćशİ त कएलक। \nएिह िदशामे हुनका Ņारा कएल गेल Ćयास İतुĜ य अिछ। \n \nसािहĜ य–साधना \nजयकाĠ त िमāक सािहĜ य–साधनाक अĠतगर्त मौिलक, सĦपािदत एवं \nİ वतĠ ÿ आलेखािदक रचनावली पाठकक समक्ष अिछ ओ िथक अंƇेजी एवं \nमैिथलीमे। ओ मैिथली सािहĜ यकेँ नव िदशा देबाक िनिमþ उपयुर्क्त दुनू भाषामे \nसमान रूपेण  लेखन कएलिन, जकरा पाछाँ हुनक उĿेĮ य छलिन अमैिथल भाषी \nसेहो एकर गौरव-गिरमाकेँ जानए, बुझए- जकर िववरण एिह Ćकारेँ अिछ: \n \nअंƇेजीमे मौिलक: \ni. A History of Maithili Literature Volume–I–१९४९  \nii.  A History of Maithili Literature Volume–II–१९५० \niii.  An Introduction to folk Literature of Mithila volume–I–१९५० \niv.  An Introduction to folk Literature of Mithila Volume–II–१९५१ \nv.  A case of Maithili–१९६३ \nvi  A History of Maithili Literature–१९७६ \n \nमौिलक मैिथली \ni. कीþर्िनञा नाटक–१९६५ \nii.  ितरहुता ककहारा–१९६७ \niii.  मैिथलीमे Ćाथिमक िशक्षा–१९६९ \niv.  वृहत मैिथली शĤ दकोश खě ड–१–१९७३ \nv.  मैिथली सािहĜ यक इितहास–१९८८ \nvi. वृहत मैिथली शĤ द कोश खě ड–२–१९९५ \n \nमौिलक अंƇेजी \nजीवकोपाजर्न अंƇेजीक Ćोफेसरक रूपमे  भेलिन तेँ ओहू सािहĜ यमे रचनाĜ मक \nĆवृिþक पिरचय देलिन: \ni.  Lectures on Thomas Hardy– १९५५ एवं १९६५  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 49 \nii Lectures on Four Poets– १९५७ एवं १९६३ \niii Complete style in English Poetry– १९७७ \nvi Lectures on Four Poets (Romantic Poets) १९८७ \nv Lectures on Four Poets (Victorian Poets) १९९२ \n \nसĦपािदत कृित  \nनेपाल याÿामे हुनका मैिथलीक बहुमूĪ य धरोहर नाटकािद एवं अĠ य कृित \nउपलĤ ध भेलिन नेपाल दरबार लाइƙरीमे, जे धूल-धूसिरत भऽ रहल छल। तकरा \nसयĜ न आिन ऐितहािसक भूिमका िलिख सĦ पािदत कएलिन आ Ćकािशत कएलिन: \ni. धूतर्समागम–Ĕ योितरीĮ वर–१९६० \nii. गौरी पिरणय–िशवदþ–१९६० \niii. गौरी İ वयंवर–काĠ हाराम–१९६० \niv.  गोरक्षिवजय–िवńापित–१९६१ \nv. रुिक्मणी पिरणय–रमापित–१९६१ \nvi. कृį ण केिलमाला–नĠ दीपित–१९६१ \nvii. āी कृį णजĠमरहİ य–āीकाĠ त गणक–१९६१ \nviii. गौरीİ वयंवर–लालकिव –१९६२ \nix. िवńा िवलाप–मĪ लशासक- १९६५ \nx. Encyclopadie of Indian Lite rature Medieval & Modern \nIndian Literature- Maithili Section. \nxi.  आधुिनक गńक िनमŭता महामहोपाğ याय डा. उमेश िमā–२००६ \nसह सĦपादन \nकीितर्पताका–िवńापित–१९६० \nअनुवाद \nजयकाĠ त िमā सफल अनुवादक रहिथ जे सािहĜ य अकादेमी Ņारा भारतक \nसािहĜ य िनमŭता िसरीजक अĠतगर्त गोिवĠ द झा ( १९२३) Ņारा मैिथलीमे िलिखत \nउमेश िमāक मोनोƇाफक अंƇेजीमे अनुवाद कएलिन, जे सािहĜ य अकादेमी Ņारा \nĆकािशत भेल। \nउपयुर्क् त रचनावलीक अितिरक् त मैिथलीमे िहनक िनĦ नİ थ िनबंध मैिथली \nपÿकािदमे Ćकािशत होइत रहल: \n१. Ćोफेसर गंगापित िसंहक सुशीला उपĠ यासक समीक्षा, िमिथला िमिहर–\n१९४३ \n२. िमिथलाक जन सािहĜ य, चौपािड़ मधुमास–२०११  50 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n३. िमिथलाक इितहास सĦ बĠ धी िकछु समİ या, Ćथम अिखल भारतीय \nलेखक सĦ मलेन, रचना संƇह Ćथम भाग, –१९५६ \n४. Ćथम अिखल भारतीय लेखक सĦ मेलन, नाटक िवभागक अğ यक्षीय \nभाषण–१९५६ \n५. आधुिनक मैिथली सािहĜ य पर अंƇेजीक Ćभाव, वैदेही नवĦ बर–िदसĦ बर–\n१९५७  \n६. हमर नेपाल याÿा, वैदेही जनवरी–१९५८ \n७. पूवŮचलीय भाषा, सािहĜ य एवं संİ कृितक पारİ पिरक Ćभाव, चेतना \nसिमित संगोį ठी–१९७२ \n८. आधुिनक िमिथलामे कीþर्नक चेतना, चेतना सिमित संगोį ठी–१९७३ \n९. परĦ पराक पिरĜ याग: सािहĜ यक अिİतĜ वक ĆĮ न, चेतना सिमित संगोį ठी–\n१९७४ \n१०. मैिथली नाटक ओ रंगमंच: वþर्मान िİथित एवं भिवį य, चेतना सिमित \nसंगोį ठी–१९७७ \n११. भारतीय संिवधान: मैिथलीक समİ या, चेतना सिमित İ मािरका–१९७७ \n१२. जीिवत जाितक जीिवत भाषा, िमिथला िमिहर ११ जून–१९७८ \n१३. संगीत शाİ ÿ ओ पूवŭĖचलीय गीित काĭ य, चेतना सिमित संगोį ठी–\n१९७९ \n१४. सािहĜ य ओ Ćितबŀता, चेतना सिमित संगोį ठी–१९८० \n१५. सािहĜ य मे पिरवतर्नक İ वर, चेतना सिमित संगोį ठी–१९८४ \n१६. राį Əीय ओ आĖचिलक संİ कृितक िवकास, चेतना सिमित संगोį ठी–\n१९८६ \n१७. सािहिĜयक समालोचना: सĠ दभर् इितहास लेखनक, चेतना सिमित \nसंगोį ठी–१९८७ \n१८. िवńापित पवर् कोना करी, चेतना सिमित İ मािरका–१९८७ \n१९. महाकाĭ यमे युगीन संकेत, चेतना सिमित संगोį ठी–१९८८ \n२०. मैिथली आĠ दोलन: अńतन िİथित, चेतना सिमित संगोį ठी–१९८९ \n२१. याÿीक मूĪयांकन किवक रुपमे करबाक िथक, चेतना सिमित \nसंगोį ठी २००० \n२२. मैिथली उपĠ यासमे िचिÿत समाज, चेतना सिमित संगोį ठी–२००३ \nहुनक समƇ कृितक अवलोकनसँ हुनक सािहĜ य–साधनाक यथाथर् पिरचय \nभेिट जाइछ जे ओ अपन मातृभाषाक िवकासाथर् सतत कायर्रत रहलाह। ओ \nअपन अक्षय कृित परवतŰ पीढ़ीक छोिड़ गेलाह, तकर आलोकमे मैिथली सािहĜ यमे \nनव जीवनक संभावना दृिƠगत होइछ। ओ अपन अिŅतीय वैदुįयक एक आदशर् \nĆİ तुत कएलिन, जे वþर्मान पीढ़ीक लेल पाथेय बनल।   मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 51 \nसĦ मान \nमातृभाषानुरागी एवं सािहĜ यानुरागी कीितर् पुरुष जयकांत िमā जे मैिथलीक \nसĦ मानाथर् जे योगदान देलिन ओिहसँ अनुĆािणत भऽ कए भारतक नेशनल एकेडेमी \nआँफ लेटसर्क संगिह िविभĠ न मातृभाषा सेवी संİथािद Ņारा समए-समएपर िहनका \nसĦ मािनत गौरवािĠवत कएल गेलिĠह।  \n१. भारतक आिथर्क राजधानी मुĦ बइक िमिथला मě डल अिखल भारतीय \nमैिथली सĦमेलनक अवसर पर ३१ िदसमबर १९६९मे सĦ मान पÿसँ अलंकृत \nकएलक। \n२. िबहारक राजधानी पटनाक सांİ कृितक एवं सािहिĜयक संİ था चेतना \nसिमित १९९०मे मातृभाषाक अतुिलत सेवाक कारणेँ िमिथला िवभूित ताƛपÿसँ \nसĦ मािनत कएलक। \n३. मातृभाषानुराग आ ओकर िवकासाथर् िहनका Ņारा जे सािहिĜयक, \nरचनाĜ मक आ आĠ दोलनाĜ मक कायर् कएल गेल तािहसँ अनुĆािणत भऽ िमिथला \nसांİ कृितक संगम Ćयाग–१९९५ ई. मे सĦ मान पÿ समिपर्त कएलक। \n४. झारखě डक धनबाद िİथत िवńापित सिमित िवगत शताĤ दीक अवसान \nबेलामे अथŭत् १९९९ ई.मे मातृभाषाक उĜ थानाथर् कायर्सँ अनुĆािणत भऽ सĦ मान \nपÿ समिपर्त कएलक। \n५. िवगत शताĤ दीक अिĠतम वषर्मे अथŭत् २००० ई.मे नेशनल एकेडेमी \nऑफ लेटसर् अथŭत् सािहĜ य अकादेमी नई िदĪ ली Ņारा कालजयी मğ यकालीन \nमैिथली सािहĜ यक िवशेषज्ञक रुपमे भाषा सĦमानसँ िवभूिषत कएलक। \n६. िहनक बहुमूĪ य मातृभाषाक सेवाक पिरĆेŞ यमे सािहĜ य अकादेमी नई \nिदĪ ली एवं िमिथला सांİ कृितक संगम Ćयागक संयुक् त तĜवावधानमे मीट दऽ \nआथर अथŭत् लेखकसँ भेट कायर्ƅमक आयोजन कएलक, २८ मई २०००। \n७. बंगभूिमक जगता Ĕ योित संİ था िमिथला सांİ कृितक पिरषद कोलकाता \n२००६ मे अिभनĠ दन कएलक। \n \nसंİ था-संİ थापक \nĆयाग अित Ćाचीन कालिहसँ मैिथल मातृभाषानुरागी मैिथलीक कायर् İ थल \nरहल अिछ, तकर दू कारण अिछ। Ćथमत: धमŭĦ बलंबी मैिथल समाज गंगा–\nयमुना आ िवलुĢ त सरİवती नदीक संगम रहल आ िŅतीय एतए िवńाक केĠ Ɩ \nहैबाक कारणेँ िवńानुरागी लोकिनक जमावड़ा रहल अिछ। İ वाधीनतासँ पूवर् \nĆयागक मातृभाषानुरागी जयकाĠ त िमā एतय मैिथलीक िवकासाथर् दू संİ थाक \nİ थापना कएलिन, तीरभुिक्त पिĤलकेशĠस आ अिखल भारतीय मैिथली सािहĜ य \nसिमित- सन् १९४४ ई मे जकर वतर्मान पिरदृĮ य ऐितहािसक  भऽ गेल अिछ, जे \nजनजागरण अनलक तĜ कालीन सािहĜ यकार लोकिनमे। एिह दुनू संİथा Ņारा \nकितपय समकालीन सािहĜयकार लोकिनक पुİ तकक Ćकाशन भेल जकर  52 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nऐितहािसक महĜव अिछ। एिह संİ था Ņारा मैिथली समाचार एक अिनयतकालीन \nपिÿका- माÿ सूचनाĜ मक समाचारक अितिरक्त नव Ćकाशनसँ पाठककेँ अवगत \nकरबैछ। वþर्मान पिरदृĮ यमे İ वतĠ ÿ िमिथला राĔ यक समथर्नमे िविभĠ न समाचार \nआ Ćयासक िविभĠ न आयातपर िवगत दुइ दशकसँ Ćकािशत करैत आिब रहल \nअिछ। एकर सĦपादन ओ İ वयं करिथ। \n \nपी.ई.एन. मे मैिथली- अĠ तरŭį Əीय एवं सा िहिĜयक सोिफया वािडया Ņारा \nसंİ थािपत सािहिĜयक संİ था Poets, Essayist and Novelist जकरा \nसंक्षेपमे पी.ई.एन. कहल जाइछ। उक् त संİ थाक ई सिƅय सदİ य भऽ भारतीय \nभाषा सािहĜ यानुरागी लोकिनक ğ यान मैिथली भाषा आ सािहĜय िदस आकिषर्त \nकएलिन। एकर अिधवेशनमे ओ सहभागी भेलाह- बड़ौदा ( १९५७), भुवनेĮ वर \n(१९५९) आ लखनऊ (१९६४)मे सिĦमिलत भऽ कए मैिथली भाषा आ सािहĜ यक \nपुनराख् यान कऽ कए ओिह संİ था Ņारा मैिथलीकेँ भारतक Ćाचीनतम भाषाक रुपमे \nमाĠ यता िदऔलिन। एिह संİ था Ņारा माĠ यता भेटलाक पĮ चात् एकर अिƇम \nयोजनाकेँ िƅयािĠवत करबामे अभूतपूवर् सहायता भेटल। उक् त अिधवेशनमे पिठत \nिहनक भाषणािद ओकर कायर् िवविरणीमे Ćकािशत अिछ। \n \nपुİ तक Ćदशर्नी \nिबहारक तĜ कालीन राĔ यपाल डा. रंगनाथ रामचĠ Ɩ िदवाकर आँल इिěडया \nपर एक भाषण देलिन जािहमे हृदएसँ अपन उƄगार ĭ यक् त करैत उľोषणा कएने \nरहिथ जे मैिथली ज्ञान ƇĠ थİथ Ćाचीन भाषा िथक, जे एकर िवकासमे अित \nमहĜवपूणर् भूिमकाक िनवŭह कएलक। जखन जयकाĠ त िमā ई ĭयाख् यान सुनलिन \nतँ ओ अĜ यिधक उĜ सािहत भऽ जोर-सोरसँ काज करब ĆारĦ भ कएलिन। \nई एक ऐितहािसक पिरदृĮ य अिछ जे मैिथलीक भिवį यक िदशा–िनदųश \nकरैछ। पुरातन कालसँ इलाहाबाद िवĮ विवńालय Ćाच् य एवं Ćतीच् य उच् च िशक्षाक \nहृदए İ थल अिछ जतए सािहिĜयक एवं सांİ कृितक क्षेÿक लĤ ध Ćितį ठ िवŅानक \nिनवास İ थल रहलिन। िहनक कमर्भूिम सेहो ओही िवĮ विवńालयमे रहलिन जतए \nगणतĠ ÿ भारतक Ćथम Ćधानमंÿी पिěडत जवाहरलाल नेहरूक  जĠ म भूिम \nछलिन। ओ अवकाश भेटलापर िनिĀत रुपेँ ओतए अबैत–जाइत रहिथ। अिखल \nभारतीय मैिथली सािहĜ य सिमितक अğ यक्ष आ िवĮ विवńालयक अंƇेजी िवभागक \nĭयाख्याताक रूपमे  ओ तĜकालीन Ćधानमंÿीसँ सन् १९६० ई.मे आनĠ द भवनमे \nदशर्नाथŰक रुपमे मैिथली दू पुİ तक वैńनाथ िमā याÿी ( १९११-१९९८)क \nकाĭ य–संƇह िचÿा आ गĪपाĽिल कथा–संƇह हुनका उपहार देलिथन, संगिह \nअनुरोध कएलिथन जे मैिथली भाषा आ सािहĜ यक गौरवशाली सािहिĜयक परĦ परा \nतेरहम शताĤदीसँ उपलĤ ध अिछ, िकĠ तु सरकारी माĠ यताक अभावमे ई सवर्था \nउपेिक्षत अिछ। पिěडत नेहरू  ğ यानसँ हुनक कथनकेँ İ नेहपूवर्क सुनलिथन आ  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 53 \nकहलिथन Institutional reorganizati on is not soul management \nof the richness of a language,  we enjoy with sound \nliterature. \nएही ƅममे हुनका ओतए भेटलिथन इलाहाबाद हाईकोटर्क चीफ जिİटस \nĠ यायमूितर् बी. मिĪलक। ओ कहलिथन- एिह रूपेँ  अहाँक मातृभाषाकेँ माĠ यता निह \nभेिट सकैछ। ओ सलाह देलिथन जे एिह लेल आĠ दोलनक तरीका अपनाबए \nपड़त तख निह अहाँक मातृभाषाकेँ माĠ यता भेिट सकैछ। आĠ दोलनक तरीका िथक \nजे अपन सािहĜ यक समृŀशाली, गौरवशाली आ वैभवशाली परĦ परासँ जनमानसक \nसंगिह संग सािहĜ य िचĠ तक लोकिनक  ğ यान आकिषर्त करबाक उपƅम करू।  \nĠ यायमूितर् मिĪलकक सĜ Ćेरणा आ िवचारसँ उĜ Ćेिरत भऽ कए ओ इलाहाबादमे सर \nगंगानाथ संİ कृत िरसचर् इĠ सटीच् यूटमे १५ िदसĦ बर १९६१ ई. केँ मैिथली पुİ तक \nĆदशर्नीक आयोजन कएलिन तथा ओकर उľाटन करबाक हेतु जिİटस मिĪलकसँ \nअनुरोध कएलिन तथा ओकर उľाटन करबाक हेतु जिİटस मिĪलकसँ अनुरोध \nकएलिथन। ताधिर जिİटस मिĪलक भारत सरकारक कमीशन फॉर माइनोिरटी \nलैंग्वेजेजक चेयरमैनक पदपर सुशोिभत भऽ गेल रहिथ। ई सुखद संयोग िथक \nजे उक् त पुİ तक Ćदशर्नीक उľाटन जिİटस मिĪलक İ वीकार कएलिथन, जािहमे \nआ ेिहठामक Ćबुŀ सािहĜ य िचĠ तक लोकिन मैिथली भाषा आ सािहĜ यक Ćाचीनतम \nगौरवशाली परĦ परासँ अवगत भेलाह, जे हुनका सभपर अपन अिमट छाप \nछोड़लक। एिह अवसरपर यशİ वी किव वैńनाथ िमā याÿी मैिथलीमे काĭ यपाठ \nकएने रहिथ।  \nइलाहाबादक पुİ तक Ćदशर्नीसँ अनुĆािणत आ अनुĆेिरत भऽ कए ओ \nसोचलिन जे एहन Ćदशर्नीक आयोजन गणतĠ ÿ भारतक राजधानी िदĪ लीमे कएल \nजाए तँ िनिĀत रूपेँ  मैिथलीकेँ सरकारी माĠ यता भेटबामे कोनो बाधा निह आिब \nसकैछ। एकर आयोजनाथर् ओ अपन Ćोिभडेě ड फě डसँ लोन लऽ कए ८ आ ९ \nजनवरी १९६३ ई. मे िदĪ लीक आजाद भवनमे ऐितहािसक राį Əीय पुİ तक \nĆदशर्नीक आयोजन कएलिन जािहमे िमिथलांचलक िविभĠ न क्षेÿसँ चĠदा एकिÿत \nकएल गेल आ भालěटीयर गेल रहिथ। Ćदशर्नीक सजावट हृदयाकषर्क छल। \nबहुतायदमे पुİ तकािद एकिÿत कएल गेल छल जािहमे िमिथला इĠİटीच्यूट दरभंगा \nआ पटना िवĮ विवńालय िवशेष उĪ लेखनीय अिछ। सांसद रूपमे  लिलतनारायण \nिमā एवं यमुना Ćसाद मंडल सहभागी भेल रहिथ। भारत सरकारक संसदीय \nकायर् मंÿी बाबू सĜ यनारायण िसंहक सहयोगसँ Ćधानमंÿी पिěडत जवाहर लाल \nनेहरू  एकर उľाटन कएलिन यńिप ओ पĠ Ɩह िमनट िवलĦ बसँ पहुँचलाह, िकĠ तु \nपुİ तकक अĦबार देिख हतĆभ भऽ गेलाह। अपन भाषणमे ओ जे बजलिथन ओ \nकĪपनाक िवपरीते अनुभव भेलिन Ćोफेसर िमāकेँ। भीिजिटंग रिजİ टरमे ओ \nिटĢपणी कएलिथन, I was here to inaugurate Maithili Book \nExhibition and to see the large Collection of books and \nManuscripts in Maithili. This demonstrated that Maithili had  54 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nbeen for long time and is t oday a living language among \nthe people of that area, the Language desires \nencouragement. एिह Ćदशर्नीकेँ सफल बनएबाक लेल हाİ य-ĭ यंग् य सƛाट \nĆोफेसर हिरमोहन झा, मायानĠ द िमā ( १९३४), रामİ वरूप  नटुआक अितिरक् त \nअनेको गě यमाĠ य राजनैितक, सािहिĜयक, मैिथली Ćेमी उनिट कऽ Ćदशर्नी सफल \nबनएबाक हेतु उपिİथत भेलाह। एकर शानदार सजाबटक कारणेँ समƇ \nकायर्ƅमक झाँकी िसनेमा हॉलमे Ćदिशत भेल जे मैिथलीक हेतु ऐितहािसक घटना \nिथक। उपयुर्क् त पुİ तक Ćदशर्नी एिह बातक सबल Ćमाण िथक जे ओ एक \nसफल आयोजक रहिथ। मैिथली आĠ दोलन एक डेग आगू बढ़ल। \n \nसािहĜ य अकादेमीक सामाĠ य पिरषदमे Ćवेश \nिवĮ विवńालय अनुदान आयोग Ņारा माĠ यता ĆाĢ त भारतक िवĮ विवńालयक \nअक्षरानुƅमसँ बीस Ćितिनिध पाँच वषर्क काला विध हेतु सािहĜ य अकादेमीक \nसामाĠ य पिरषदक सदİ य मनोनीत करबाक Ćिƅया िथक, जकर नामक अनुशंसा \nसĦ बŀ िवĮ विवńालयक कुलपित करैत छिथ। जीवनक पिरणत वयमे िबहार \nसरकार िहनक िपता āी महामहोपाğ याय डाo उमेश िमāकेँ सर कामेĮ वर िसंह \nसंİ कृत िवĮ विवńालयक कुलपित िनयुक् त कएलक। ई सुखद संयोग छल जे \nहुनक कायर् कालमे सािहĜ य अकादेमीक सामाĠ य पिरषƄक सदİ यक नाम \nअनुशंिसत करबाक सूचना उक् त िवĮ विवńालयक कुलपितकेँ भेटलिन। \nमातृभाषानुरागी कुलपितक अतीव इच् छा छलिन जे एहन ĭ यिक्तक नाम अनुशंिसत \nकएल जाए जे मैिथलीक माĠ यताथर् एिह भाषाक पुरातन परĦ पराक उपİ थापन \nसबल तकर् Ņारा Ćİ तुत कऽ कए ओकर अğ यक्ष पिěडत जवाहर लाल नेहरूकेँ  \nकनभीĠ स कऽ सकिथ अंƇेजीमे। कुलपित कायŭलय तीन बेर Ćोफेसर जयकाĠ त \nिमāक नाम Ćİ तािवत कऽ हुनक अनुमोदनाथर् Ćİ तुत कएलक, िकĠ तु कुलपित \nबारĦ बार िबनु कोनो िटĢ पणी कएने फाइलकेँ वापस कऽ देिथ। हुनका एिह बातक \nआशंका छलिन जे जनमानस ई आरोप लगाओत जे अपन पुÿक नाम अनुशंिसत \nकएलिन। अĠ तत: सामािजक दबाबक कारणेँ कुलपित जयकाĠ त िमāक नाम \nअनुशंिसत कएलिथन आ ओ अकादेमीक सामाĠ य पिरषदक सदİ य भऽ गेलाह। \nसामाĠ य पिरषदक सदİ य बिनतिह ओ मैिथलीक माĠ यताथर् आĠ दोलन ĆारĦ भ \nकएलिन। अĠ याĠ य भाषा भाषी सदİ य लोकिनक ğ यान मैिथलीक गौरवशाली \nसािहिĜयक परĦ पराक िदशामे ğ यान आकिषर्त करब ओ ĆारĦ भ कएलिन। \n \nमैिथलीक माĠ यता \nमैिथलीकेँ माĠ यता सािहĜ य अकादेमी िदअए तािह हेतु ओ फाँड़ बािĠह कऽ \nएकरा पाछाँ पड़लिन, तकरा पाछाँ हुनक Ĝ याग आ बिलदानक इितहास \nजनमानससँ निह नुकाएल अिछ। ओ सामाĠ य पिरषदक माननीय सदİ य लोकिनक  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 55 \nğ यानकिषर्त करबाक आ मातृभाषा मैिथलीक महĜĜव िनरुिपत करबाक िनिमþ \nअंƇेजीमे दू बुकलेट िलखलिन A case for Maithili एवं ..They say \nabout Maithili तकरा सदİ य लोकिनक बीच िवतिरत कएलिन। यńिप \nिदĪ लीक पुİतक Ćदशर्नीमे पिěडत नेहरू  जे अकादेमीक अğ यक्ष सेहो रहिथ ओ \nएिह बातक संकेत देने रहिथ जे एिह भाषाकेँ माĠ यता भेटबाक चाही१ िकĠ तु \nदुभŭग्यसँ हुनक मृĜ यु भऽ गेलिन आ हुनक मृĜयुपरांत Ćोफेसर सुनीित कुमार \nचटजŰ एकर अğ यक्ष बनलाह जे मैिथलीक गौरव-गिरमा आ महĜवसँ पूवर् पिरिचत \nरहिथ। हुनका अğ यक्ष बिनतिह ई अĜ यिधक आशािĠवत भऽ गेलाह जे आब \nमाĠ यता भेटबामे माÿ वैधािनक Ćिƅया शेष अिछ। एिह लेल एक सिमित गिठत \nकएल जािह मे भाषािवद डाo सुकुमार सेन ( १९००-१९९२) Ćोफेसर हजारी \nĆसाद िŅवेदी ( १९०७-१९७९) आ डाo सुभƖ झा ( १९०९-२०००)केँ सदİ य \nमनोनीत कएल गेलिन, जकर बैठक िदĪलीमे आहूत भेल। एिहसँ पूवर् कोलकाताक \nĆवासी मातृभाषा सेवी संİ थािदक संग िमिथलांचलमे जनजागरण भऽ गेल ओ \nपोİ टकाडर् अिभयान चला कऽ एिह माँगक समथर्न कएलक। एिह िदशामे Ćोफोसर \nिमāक सĜ Ćयास ऐितहािसक घटनाक रूपमे  सतत िचरİथायी रहत। \n \nितरहूता िलिपक संरक्षक \nअĠ य İ वतंÿ सािहिĜयक आधुिनक भारतीय भाषािदक समान मैिथली भाषाकेँ \nअपन Ćाचीन İवतĠ ÿ िलिप छैक जकरा ितरहुता वा िमिथलाक्षर वा मैिथलाक्षर वा \nमैिथली िलिप कहल जाइछ। ितरहुता नामसँ ज्ञान होइत अिछ जे ई िलिप \nितरहुत देशक िथक। जिहना भाषा आ सĥ यता परİ पर अĠ योĠ यािāत अिछ, \nतिहना िलिप आ भाषाक सĦ बĠ ध छैक। अपन िलिपसँ जिहना–जिहना सĦ बĠ ध \nछूटल जाएत, तिहना–तिहना भाषाक Ćित तािह अनुपातमे आकषर्ण कम होइत \nजाएत, तकर ĆĜ यक्ष Ćमाण िथक मैिथली। एिह िलिपक जानिनहारक संİ था \nिदनानुिदन नगěय भेल जा रहल अिछ, जे मैिथली हेतु िचĠ तनीय िवषय िथक। \nएिह ĆĮ नपर जयकाĠ त िमā गĦभीरता पूवर्क िवचार कएलिन, जे एकर संरक्षणाथर् \nĆयासक Ćयोजन अिछ। सािहĜ य अकादेमी मैिथलीक माĠ यताक Ćसंगमे एक ĆĮ न \nउपिİथत भेल छल जे एकर İ वतĠ ÿ िलिपक अिİतĜव छैक वा निह? ओ एकर \nउþरमे तकर् देलिथन जे एकरा अपन İ वतĠ ÿ िलिप छैक जकर पुरातन इितहास \nछैक। हुनकर माĠ यता छलिन जे मैिथलीक İ वतĠ ÿ अिİतĜव İ थािपत करबामे जे \nकिठनता िलिपक कारणेँ भेलिन आ वþर्मान पिरĆेŞ यमे भऽ रहल अिछ से निह \nहोइत जँ हमरा लोकिन एकरा संरिक्षत रखने रिहतहुँ। \nवातŭलापक ƅममे ओ हमरा एक बेर कहने रहिथ जे पुरातन कालमे समƇ \nिमिथलाĖचलमे ितरहुताक संगिह कैथी िलिपक Ćचलन छलैक। दरभंगा राजक \nकायर्कलापमे सेहो ितरहुता िलिपक Ćयोग होइत छलैक िकĠ तु ओकरा बिहį कृत \nकऽ कए िहĠ दी बहुल देवनागरी िलिपकेँ लािद देल गेलैक जकर भयंकर  56 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nदुįपिरणाम भेलैक जे शनै:-शनै: जनमानससँ ई िवलुĢ त होइत गेल। एकर \nफलİ वरूप  मैिथली सदृश Ćाचीनतम भाषाकेँ वþर्मान पिरĆेŞ यमे िहĠ दीक अंगक \nउľोषणा िवŀान लोकिन कएलिन जेना वर्जभाषा आ अवधीक Ćसंगमे कहल \nजाइछ। जँ ितरहुता िलिप Ćचिलत रहैत तथा एकर सािहĜ य एही िलिपमे िलखल \nजाइत तँ एहन िववादक उłावना कथमिप निह होइत। संİ कृतक हेतु वैकिĪपक \nरूपमे  समİ त भारतमे देवनागरी िलिप ĭ यवहृत होबए लागल तकर Ćभाव \nिमिथलाĖचलपर पड़ल आ मैिथली सािहĜ य िनमŭता लोकिन ितरहुताक İ थानपर \nदेवनागरी िलिपक Ćयोग करए लगलाह। \nयńिप एिह िलिपक संरक्षणाथर् कितपय Ćयास अवĮ य कएल गेल, िकĠ तु \nकोनो Ćयास सफल निह भऽ सकल। दरभंगासँ ितरहुता िलिपमे समाचार पÿ \nबाहर करबाक Ćयास कएल गेलैक, िकĠ तु ओहो िवफल रहल। मैिथली भाषी \nजनमानस ितरहुता आ कैथी िलिपमे पढ़ैत–िलखैत छल आ एिहसँ अितिरक् त कोनो \nिलिपक Ćयोगक ज्ञान लोककेँ निह छलैक। यńिप एकरा पुनजŰिवत करबाक \nनेयारभास पुİ तक भě डारसँ जीवनाथ राय (१८९१-१९६४) बांगला िलिपक Ćभाव \nकाँटा अवĮ य बनाओल गेल आ ओ ‘ मैिथलीक Ćथम पुİतक’क रचना अवĮ य \nकएलिन मुदा ओ सफल निह भऽ सकल। \nजखन मैिथली कोश Ćकािशत करबाक ĆĮ न उपिİथत भेलिन तखन ओ \nिवशुŀ ितरहुता िलिपक टाइप बनएबाक अथक Ćयास कएलिन, कारण हुनक \nबलवती इच्छा छलिन जे ितरहुता िलिपमे कोश Ćकािशत हो। एिह भावनासँ ओ \nउĜĆेिरत भऽ ितरहुता ककहारा ( १९६७) नामक एक पुİ तक िलखलिन। दैव \nदुयŸग एहन भेल जे हुनक ओ Ćयास सफलीभूत निह भऽ पौलिन। हुनक माĠ यता \nछलिन जँ हमरा लोकिन एकरा अपनौने रिहतहुँ तँ मैिथलीक Ćाचीन एवं \nमğ ययुगीन कालजयी सािहĜ यक िरसचर् अिधक सुकर होइत। वþर्मान पिरĆेŞ यमे \nएकर पुनरुĜ थान करब Ćयोजनीय अिछ, िरसचर् आ सांİ कृितक कायŭिदमे \nअलंकरणक रूपमे  िवशेष उपादेय। ĆĜ येक मैिथली Ćेमी जनमानससँ आ िवशेषत: \nमैिथली पढ़िनहार छाÿ समुदायकेँ एिह िलिपकेँ िसखबाक Ćेरणा देलिन ओ। \n \nपरामशर् मě डलक संयोजक \nसािहĜ य अकादेमी Ņारा मैिथलीक माĠ यता भेटलाक पĮ चात् समƇ \nिमिथलाĖचल एवं Ćवासी मातृभाषानुरागीमे ĆसĠ नताक लहिर पिरĭ याĢत भऽ गेल। \nजनमानस आनĠ दक सागरमे डुĤबी मारए लागल आ आशांिवत भेल जे मैिथलीक \nिवकासक अवरूŀ मागर्मे एक नव िकरण िवकीणर् अवĮ य होएत। मैिथली परामशर् \nमě डलक Ćथम संयोजक रमानाथ झा (१९०६-१९७१)क आकिİमक िनधनोपराĠ त \nजयकाĠ त िमāकेँ एकर संयोजक बनाओल गेल। \nयńिप ओ दू खेप परामशर् मě डलक संयोजक रहला, िकĠ तु हुनक \nकायर्कालमे कोनो एहन उĪलेखनीय Ćकाशन निह भेल। हुनक कायŭविधमे  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 57 \nिनĦ नİ थ पुİ तक Ćकाशमे आएल ओ िथक उमानाथ झा Ņारा सĦ पािदत िवńापित \nगीत शती आ जयधारी िसंह Ņारा संƇहीत मैिथली कथा संƇह इĜ यािद। \nिहनकिह संयोजक कालक दुइ घटना मैिथलीक िचरİ मरणीय अिछ। ओ \nिथक अकादेमी Ņारा मैिथलीक İ वीकृित पĮ चात् इितहासकार Ćोफेसर राधाकृį ण \nचौधरी (१९२४-१९८४)केँ अंƇेजीमे मैिथली सािहĜ यक इितहास िलखबाक दाियĜ व \nसॱपलक। ओ यथा समए ओकर पाě डुिलिप सािहĜ य अकादेमीमे समिपर्त कएलिन \nजकरा परामशर् मě डलक समक्ष िवचाराथर् Ćİ तुत कएल गेल। िकĠ तु हुनक \nपाě डुिलिप एहन बभन पेंचमे पड़ल जे कितपय कारणसँ ओकरा Ćकाशनसँ वंिचत \nकऽ देल गेल। एकर Ćमुख कारण छल जे मैिथलीक इितहास लेखनपर Ćोफेसर \nिमāक एकािधकार छलिन। ओ अपन पूवर् Ćकािशत इितहास Ćथम खě ड आ \nिŅतीय खě डकेँ संिक्षĢत कए अकादेमी Ņारा Ćकािशत करौलिन A History of \nMaithili Literature ( १९७६)। तĜपĮ चात् ओकर मैिथली अनुवाद मैिथली \nसािहĜ यक इितहास ( १९८८) İ वयं कएलिन, कारण हुनका एिह िवषयक शंका \nछलिन जे कदािचत अĠ य अनुवादक एĦ हर-ओĦ हर ने कऽ देिथ। िकĠ तु उपयुर्क् त \nपाě डुिलिपकेँ Ćोफेसर चौधरी सेहो Ćकािशत करौलिन A Survey of Maithili \nLiterature (१९७६) नामे। उक् त दुनू इितहास मैिथलीमे िववादाİपद रहल। \nिहनक कायŭविधमे अकादेमी एक पुİ तक Ćकािशत कएलक Indian \nLiterature Since Independence ( १९७३) जािहमे अकादेमी Ņारा \nİ वीकृत भाषािद İवातĠ šयोþर कालक Ćगितक िवकास–याÿाक मूĪ यांकन करबाक \nछलैक। मैिथली भाषाक İ वातĠÿयोþर काजक िवकास गितक Ćसंगमे Ćोफेसर \nिमā आलेख Ćİ तुत कएलिन जे ĆकाशनोपराĠ त सािहĜ य जगतमे एक पैघ िववादक \nकेĠ Ɩ िबĠ दू बिन गेल। İ वातĠ šयोþर मैिथलीक सािहĜ यक यथाथर् मूĪ यांकन \nकरबामे अज्ञानतावश वा यथाथर् सूचनाक अभावमे जे ƚामक िवचार Ćİ तुत \nकएलिन तकर िवरोधमे पटनासँ Ćकािशत िमिथला िमिहरक पचीस अंकक लगधक \nिभĠ न–िभĠ न लेखक Ņारा सािहĜ यक यथाथर्ताक मूĪ यांकन कएल गेल। िमिहरक \nसĦपादक सुधांशु शेखर चौधरी ( १९२०-१९९०) वादे–वादे जायते तĜ वबोध नामे \nएक सीिरज चलौलिन जािहमे उक् त आलेखािद Ćकािशत भेल, जािहमे हुनक कटु \nआलोचना कएल गेल। \nिदशा बोधक समीक्षक \nयńिप ओ जीवन पयर्Ġ त अंƇेजी सािहĜ यक अğ ययन–अğ यापनमे िनरत \nरहलाह जािहमे समीक्षाक Ćचूर सामƇी उपलĤ ध छैक, िकĠ तु मातृभाषामे समीक्षाक \nसवर्था अभाव देिख ओकरा अिभविŀर्त करबाक उĿेĮ यसँ उĜ Ćेिरत भऽ मैिथलीमे \nसमीक्षा िलखबाक शुभारĦ भ कएलिन। िहनक वृहत समीक्षाĜमक कृित Ćकाशमे \nआयल Ćोफेसर गंगापित िसंह ( १८९४-१९६९)क सńः Ćकािशत उपĠ यास \nसुशीलापर जे दरभंगासँ Ćकािशत िमिथला िमिहरक सĦपादक सुरेĠ Ɩ झा सुमन ( \n१९१०-२००२) Ćकािशत कएलिन। एकर महĜव एिह कारणेँ अिछ जे  58 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nउपĠ यासकार उपĠ यासमे कितपय İ थलपर मैिथली शĤ दक बदलामे िहĠ दी शĤ द–\nसमूहक Ćयोग कएने रहिथ तकर ओ सतकर् Ćितवाद कएलिन। इएह आलेख \nिहनकर मैिथली आलोचनामे Ćवेशक Ņार खोललक तथा िहनका यशİ वी \nबनौलक। जनमानसक ई धारणा छलैक जे मैिथलीमे जे िलखल जाइत छैक से \nठीक छैक, तकर आलोचना निह होमक चाही। एिहपर कतेक िववाद चलल। \nमैिथलीक युवा सािहĜ य िचĠ तक बाबू भुवनेĮ वर िसंह भुवन ( १९०७-१९४४) \nिहनका अĜ यिधक ĆोĜ सािहत कएलिथन। \nयńिप िहनकिहसँ मैिथलीमे इितहास–लेखनक परĦ पराक शुभारĦ भ होइत \nअिछ जे वİ तुत: समीक्षाक āेणीमे पिरणत अिछ। एिह ऐितहािसक ƇĠ थक जे \nउपयोिगता छैक तािह Ćसंगमे हम िबİतार पूवर्क िववेचन कएल अिछ, िहनक \nअनुसंधान उपशीषर्काĠ तगर्त। तेँ एतय गाओल गीतकेँ गाएब समुिचत निह। \nआधुिनक पिरĆेŞ यमे तथाकिथत आलोचकक कथन छिन, हुनक इितहासमे कितपय \nदोष अिछ। िकĠ तु एिह बातकेँ ओ सवर्था िबसिर जाइत छिथ जे हुनका समक्ष \nकोनो Ćितमान निह छलिन जकर आलोकमे ओकर िवİ तृत िवĮ लेषण किरतिथ। \nअपन इितहास क अĠतगर्त ओ एिह िवषय–वİ तुक िवĮ लेषण निह कऽ पौलिन तकरा \nहमरा लोकिन अनुसंधान कऽ Ćकाशमे अनबाक Ćयास करी, ओ अनेक िदशा \nिनदųश कएलिन जािह िदशामे वþर्मान पिरĆेŞ यमे गहन अनुसंधानक Ćयोजन अिछ \nजे परवतŰ पीढ़ीकेँ करबाक छैक। िहनक इितहास मैिथली आलोचना सािहĜ यकेँ \nिदशा बोध करौलक जािहसँ आगाँ हमरा लोकिन निह बिढ़ पौलहुँ अिछ, जे \nिचĠ तनीय िथक। \nमैिथली लोक सािहĜ यसँ सĦ बिĠधत िहनक An Introdution to Folk \nLiterature of Mithila एिह िवधाक Ćथम Ƈंथ िथक, जािहमे िमिथलाĖचलमे \nहुनका लोक सािहĜ यसँ सĦ बिĠधत जतेक सूचना उपलĤ ध भऽ पौलिन तकर लेखा–\nजोखा ओ दुइ खě डमे Ćİ तुत कएलिन। Ćथम खě डमे लोक गीतसँ सĦ बिĠधत \nĆचुर सामƇी, लोकनाƀय सĦ बĠधी गीत आिदक िववेचन ओ कएलिन। िŅतीय \nखěडाĠतगर्त लोक िवĂास, लोक परĦपरा एवं कितपय लोक कथािदक चचŭ भेल \nअिछ। आधुिनक पिरĆेŞ यमे लोक सािहĜ यपर जतेक कायर् भेल अिछ वा भऽ रहल \nअिछ तकर Ćेरणा ćोत उपयुर्क्त समीक्षा िथक जे परवतŰ पीढ़ीक लोक \nसािहĜ यकारक पाथेय बनल। \nवैदेही सिमित Ņारा आयोिजत Ćथम अिखल भारतीय लेखक सĦमेलनक \nअवसरपर Ćकािशत रचना संƇहमे मैिथली इितहास सĦ बĠ धी िकछु समİ या िदस \nजनमानसक संगिह Ćबुŀ वगर्क ğ यान आकिषर्त कएलिन जे िदशा बोध करबैछ जे \nजाधिर उपयुर्क् त समİ यािदक समाधान निह होएत ताधिर इएह िİथित रहत। \nउपयुर्क् त अवसरपर अपन अğ यक्षीय भाषणमे नाƀय सािहĜ यक भिवį यपर Ćकाश \nदऽ कए कितपय नव–िबĠ दुक संकेत देलिन आ जोर देलिन जे एकरे माğ यमे \nमैिथलीक भिवį य सुरिक्षत रिह सकैछ जे हुनक आलोचनाĜ मक Ćवृिþक संकेत \nकरैछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 59 \nिहनक समƇ उपलĤ ध आलेखक अनुशीलनसँ आब बोध होइछ जे ओ \nमैिथल संİ कृित, सािहिĜयक परĦ पराकेँ अक्षुण रखबाक िदशा–बोध करौलिन। एिह \nĆसंगमे हुनक अवधारणा छलिन जे भेष–भूषा, भाव–भाषा, कला–कौशल, िचÿ–\nकला–संगीतकेँ उŀार करबाक Ćयोजन अिछ। एिह उĿेĮ यक पूĜयथर् अपन \nआलेखािदमे िवİ तार पूवर्क िवचार कएलिन आ संकेत देलिन जे युवा पीढ़ीकेँ \nअƇसर भऽ कायर् करबाक Ćयोजन अिछ। हुनक माĠ यता छलिन जे मैिथली \nनाटक आ रंगमंचक माğ यमे एकर भिवį यकेँ सुिनिĀत कएल जा सकैछ। नाƀय \nसािहĜ य जीिवत रहल,–पढ़बाक ओ सुतबाक एवं देखबाक Ćिƅयामे सजीवता छैक, \nमूतर्मय वİ तुकेँ उपिİथत करबाक क्षमता छैक तथा अिभनयमे सौĠ दयर् ओ कलाक \nवाİ तिवकता, मनुį यता एवं सĜ यता छैक, से सािहĜयक अĠ याĠय िवधामे भेटब \nअसĦभव छैक। \nबीसम शताĤदीमे मैिथली सािहĜ यमे पिरवþर्नक İ वर गुंिजत भेल तकर ओ \nसमथर्कक रूपमे  अएलाह। आधुिनक िशक्षाक Ćचारसँ लोकक ज्ञान, ओकर दृिƠ \nिवकिसत भेलैक तथा मातृभाषानुरागी लेखक लोकिनक लेखनी ओिह पिरवþर्नकेँ \nअंिकत करए लागल जे सा िहĜ यमे नवीनताक संचार भेलैक। पिरवþर्नक İ वरक \nमुखरताक कारण अिछ नूतन वैज्ञािनक आिवįकारक चमĜ कार, औńोिगकरणक \nवृिŀ, एिहसँ उĜ पĠ न जन–जीवनक संकुलता, आिथर्क िवचारक क्षेÿमे माक्सर्वादक \nउदय, Ąायडक िसŀाĠ त, बौिŀकता वृिŀ। सािहĜ यक क्षेÿमे एकर Ćभाव पड़ल \nआ पिरवþर्नक İ वर गुंिजत भेल तकर ओ पक्षपाती रहिथ। उपयुर्क् त पिरĆेŞ यमे \nिहनक समƇ रचनािद िहनका िदशाबोधक समीक्षक रूपमे  Ćमािणत कएलक। \nकीþर्िनञा नाटक \nA History of Maithili Literature क Volume–I मे िमिथलामे \nउपलĤ ध नाटकािदकेँ ओ कीþर्िनञा नामे संबोिधत कएलिन जािह Ćसंगमे आपिþ \nĆİ तुत कएलिन रमानाथ झा अिभĭ यĽनाक Ćथम अंकमे। हुनका Ņारा İ थािपत \nमतक खě डन करैत ओकरा कीþर्िनञा नाच कहलिन। एिहपर मैिथली \nआलोचनाक क्षेÿमे िववादक एक परĦपराक शुरुआत भेल। Ćोफेसर िमā हुनक \nमतक खě डन कएलिन उक् त पिÿकाक अिƇम अंकमे। तĜ पĮ चात् रमानाथ झा \nĆबĠ ध संƇह ( १३७१ साल)मे मैिथली नाटकपर एक बृहत् आलोचना कएलिन। \nइहो कीतर्िनञा नाटक ( १९६५) नामक एक İवतĠ ÿ पुİ तक अपन मतक \nसमथर्नमे Ćकािशत कएलिन जािहमे हुनक मतक खě डनमे तकर् देलिन जे \nमैिथलीमे शोध कोना हो, इितहासमे परĦ पराक नामकरण कीþर्िनञा नामक \nसाथर्कता, नटुआ आ नटिकयामे भेद, नाच ओ नाटकक अभेद सĦ बĠधी Ćमाण, \nनाटक शĤ दक ĭ यापक अथर्, िमिथलामे अिभनयक परĦ परा, कीतर्िनञामे पाÿक \nĆवेश - िनį ƅमण, पाÿक संख् या, योग् यता, िमिथलामे कीतर्िनञाक परĦपरा, \nिमिथलामे नाटकक परĦपराक अभाव, कीतर्िनञा संİ कृत नाटक िथक तथा एकर \nनटुआक अयोग् यता आिद िवषयपर Ćकाश देलिन।  60 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएिह Ćसंगमे हुनक माĠ यता छलिन, जे ई नेपालक जगाओल धनरािश \nिथक। इितहास बुझबाक हेतु बड़ तहमे जाए पड़त। हुनक कथन छलिन जे \nइितहासकारकेँ इमानदार आ िनį पक्ष होएब परमावĮ यक अिछ- रमानाथ झा वाज ए \nकĠ जरवेिटव इमैजनेिटव िहİ टोिरयन। \nउपयुर्क् त पिरĆेŞ यमे मैिथली आलोचक लोकिन दू भागमे िवभक् त भऽ \nगेलाह। िकछु वषर्क पĮ चात् Ćोफेसर Ćेमशंकर िसंह (१९४२) मैिथली नाटक ओ \nरंगमंच (१९७८) एक नव िबĠ दु िदस संकेत कयलिन जे ई ने कीþर्िनञा नाटक \nिथक ने कीतर्िनञा नाच, ĆĜ युत एिह सब नाटकािदककेँ ओ लीला नाटक \nकहलिन। Ćोफेसर िसंह एिह िदशामे िवचार करबाक एक नव िदशाक बोध \nकरौलिन जे िवचारणीय िथक। \n \nआĠ दोलनक सजग Ćहरी \nअनुसĠ धानोþर एक नव Ćवृिþक जागरण हुनक मिİतį कमे भेलिन जे \nमैिथलीक गौरव–गािरमाकैँ वþर्मान पिरĆेŞ यमे जागृत करबाक िनिमþ ओ रचनाĜ मक \nआ आĠ दोलनाĜ मक मागर्क अनुसरन कएलिन। एिह लेल ओ अकमर्ě य िनिįƅय, \nसुसुĢत, धािमर्क कņरता, रुिढ़Ƈİ त जीवनक अĠ धकूपमे डूबल समाजमे \nनवजीवनक संचार करबाक हेतु जनजागरणक अिभयानक सूÿपात कएलिन जे \nिमिथलाक सामािजक, सांİ कृितक एवं सािहिĜयक जीवनमे नव चेतना अनबाक हेतु \nओ रचनाĜ मक आ आĠ दोलनाĜ मक रूख  अिख्तयार कएलिन जकर Ćभाव \nिमिथलावासीपर पड़ल। हुनक आĠ दोलनकारी İ वरूपक  पिहल पिरचय भेटैछ जे \nसािहĜ यक समृŀशाली परĦ परासँ जनमानसकेँ अवगत करएबाक हेतु ओ इलाहाबाद \nआ िदĪ लीमे दुइ बेर अित उĜ सािहत भऽ पुİ तक Ćदशर्नीक आयोजन कएलिन। \nसािहĜ य अकादेमीक सामाĠ य पिरषदक सदİ यक मनोयननक पĀात् अपन \nमातृभाषाक सािहिĜयक परĦपरासँ अĠय भाषाभाषीकेँ एकर महĜवसँ अवगत \nकरएबाक िनिमþ ओ संधषर् करब ĆारĦ भ कएलिन। हुनक एिह सकाराĜ मक \nआĠ दोलनकेँ मूþर् रूप  Ćदान करबामे िमिथलाĖचल आ Ćवासी मातृभाषानुरागी \nसंİ थािदक अपिरिमत सहयोग भेटलिन जकर एतए पुनराख्यानक Ćयोजन निह। \nएिह आĠ दोलनमे माÿ िहनके निह, ĆĜ युत समİ त मैिथली भाषी जनमानसक \nसहयोगकेँ अİवीकारल निह जा सकैछ जकर पिरणाम भेल भारतक सवŸच् च \nसािहिĜयक संİ था नेशनल लेटसर् ऐकेडमी अथŭत् सािहĜ य अकादेमी Ņारा एिह \nभाषा सािहिĜयक परĦ परासँ अवगत भऽ माĠ यता ĆाĢ त होएब। \nिबहार एवं केĠ Ɩ सरकारक उदासीनताक कारणेँ ई भाषा सवर्था उपेिक्षत \nदेिख हुनका हृदयमे आƅोश भेलिन आ ओ किववर सीताराम झा ( १८९१-\n१९७५)क िनĦ नİ थ पंिक्तसँ अितशय Ćभािवत भेलाह: \nअिछ सलाइ मे आिग, बरत की िबना रगड़ने। \nपायब िनज अिधकार, कतहुँ की िबना झगड़ने।।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 61 \nकिववरक उपयुर्क् त पंिक्तक ĭ यापक Ćभाव जनमानसपर पड़लैक जािहसँ \nअिभभूत ओ जन जागरणक अिभनव अिभयान चलौलिन जे जनमानस अपन लेल \nमातृभाषाक महĜवकेँ जानए, बुझए आ अपन समुिचत अिधकार ĆाĢ त करबाक \nिदशामे हुनका सहयोग देमक हेतु उताहुल भऽ जाए। कारण ओ अनुभव कएलिन \nजे िमिथलांचलवासीमे भाषा चेतनाक सवर्था अभाव छैक। भाषा चेतनाक अथर् \nिथक मातृभाषाक Ćित Ćेम, दाियĜव–बोध, कþर्ĭ य–बोध, गौरव–बोध आिद समİ त \nिवषय चेतना शĤ दमे सिžिहत अिछ। भाषाक उĠ नित आ िवकास ओिह भाषा \nभाषीक चेतनापर िनभर्र करैछ, िकĠ तु मैिथली भाषी जनमानसमे अपन भाषा आ \nसािहĜ यक सवŮगीन िवकासक आकांक्षाक अभाव देिख ओ सवर्Ćथम भाषा चेतना \nजगएबाक िनिमþ आĠ दोलन कएलिन जे हम मैिथल छी, हमर मातृभाषा मैिथली \nिथक आ हम िमिथलावासी छी। एिह भावनासँ ओ उĜ Ćेिरत भऽ िमिथलांचलवासीसँ \nअनुरोध कएलिन जे जाित–भेद, वगर्–भेद िछƖाĠवेषणक Ćवृितक पिरĜ यागक एक \nजुट भऽ िमलजुिल कऽ भाषाक िवकास कायर्क Ćित सĦ बŀ भऽ आĠ दोलन करी। \nओ मैिथली आĠ दोलनकेँ नव İ वरूप  Ćदान करबाक आकांक्षी रहिथ, कारण हुनक \nĆबल इच् छा छलिन जे आĠ दोलन सĦबĠ धी कायर्ƅमकेँ रूपाियत  करबाक झुě ड \nबािĠह कऽ ढ़ोल बजा कऽ गाम–गाममे घुिम कऽ मातृभाषाक महĜवकेँ बुझाएब। \nएिह लेल मुख् य–मुख् य İथानपर मीिटंगक आयोजन करब आ मातृभाषाक वाİतिवक \nमहĜव आ तĔ जिनत िविवध समİ यािदसँ जनमानसक ğ यान आकिषर्त करब। एिह \nभाषापर एक जाितक वचर्İ वकेँ समाĢ त करबाक लेल सेहो आĠ दोलनक आवĮ यकता \nअिछ तकर अनुभव हुनका भेलिन। िमिथलांचलक मुसलमानकेँ आĠ दोलनक संग \nजोड़ेबाक हुनक बलवती इच् छा छलिन। ओ एहन आĠ दोलनक आकांक्षी रहिथ जे \nसामाĠ य जनक वैह ĆितिनिधĜव ओिह अंचलक, ओिह क्षेÿक, समाजक सवŮगीन \nउĠ नितक हेतु सतत सिƅय रहिथ। िकĠ तु हुनका पीड़ा एिह बातक छलिन जे \nिमिथलांचलवासी आĠ दोलनक Ćित उदासीन अिछ। मैिथली आĠ दोलनमे तीवर्ता \nअनबाक हेतु जाधिर क्षेÿीय सांसद आ िवधायक सहयोग निह करताह ताधिर ई \nधारदार निह भऽ सकैछ। िकĠ तु ओ एिह बातसँ अĜ यिधक दु:खी रहिथ जे \nिमिथलांचलसँ िनवŭिचत Ćितिनिध लोकिनमे जागरणक अभाव पिरलिक्षत भेलिन। \nमैिथली आĠ दोलनक दधीिच बाबू भोला लाल दास (१८९४-१९७७)क कथन छिन \nजे चुĢपचाप बैसने Ġ याय निह भेिट सकैछ। िमिथलांचलक सवŮगीन िवकासक हेतु \nिमिथलावासीकेँ एकबŀ भऽ िसंहनाद करबाक Ćयोजन अिछ आ अपन अिधकारक \nलेल संघषर् करबाक ओ आƫान कएलिन यथा: \nअĠयायी सþा छी Ćलय, गगन सम अित िवषम। \nहमरिहं लधु हुँकारसँ, महाĆलय होइछ िनयम। \nमैिथली आĠ दोलनकेँ ओ नव रूप  देबाक Ćयास कएलिन। हुनक धारणा \nछलिन जे जाधिर राį Əीय रूप  एकरा निह Ćदान कएल जाएत ताधिर मैिथलीक \nिवकासक सĦभावना निह। जिहना ओिड़या भाषी, असिमया भाषी आ नेपाली  62 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nभाषीकेँ अपन भाषाक Ćित अगाध āŀा छैक जे अपन िचर İ नेही ‘अमार भाषा \nजननी’क नारा लगबैत अिछ तिहना मैिथली भाषीकेँ अपन भाषाक Ćित İ नेह \nउĜ पž करबाक लेल आĠ दोलनक Ćयोजन अिछ। जािह–जािह भाषाकेँ सािहĜ य \nअकादेमी Ņारा माĠ यता ĆाĢत छैक ओिह सभ भाषाकेँ भारतीय संिवधानक अį टम \nअनुसूचीमे निह सिĦमिलत कएल जाएत तकरा लेल राį Əीय İ तरपर आĠ दोलनक \nĆयोजन अिछ। एिह लेल आĠ दोलनकेँ तीवर्तर करबाक लेल िमिथलांचलक गामक \nपद्–याÿा कएल जाए आ िजला–िजलामे जन आĠ दोलन करबाक ओ आƫान \nकएलिन। मैिथली आĠ दोलन तँ पÿ-पिÿका, पÿकार, सािहĜ यकार आ सहृदय \nमैिथली Ćेमी धिर सीिमत अिछ, तकरा ĭ यापक पिरिधमे अनबाक आवĮ यकता \nअिछ। \nहुनक धारणा छलिन जे जाधिर एकरा राį Əीय रूप  निह देल जाएत ताधिर \nएिह भाषाक कĪ याणक सĦ भावना निह। जिहना पौल रोबसनक िलखल जािह \nगीतकेँ लूथर िकंग नामक िनƇो नेता अपन िनƇो आĠ दोलनमे उपयोग कएलिन \nतिहना तकरा हमरा लोकिनकेँ भाषा समूहक संƇाम गीत घोिषत करबाक \nआवĮ यकता अिछ:  \nWe Shall OverCome, We Shall Over Comeग् \nWe Shall over come, Some day, o !  \nजाधिर िमिथलांचल वासी उपयुर्क् त काĭ यांशसँ अनुĆािणत निह हैताह ताधिर \nहमरा लोकिनक आĠ दोलन सफलीभूत निह भऽ सकैछ।  \nजयकाĠ त िमā मैिथलीक नामपर चलाओल आĠ दोलनकेँ िटमिटमाइत दीप \nमानैत रहिथ। मैिथलीक नामपर जतेक संघषर् चलाओल जाइत अिछ ओ \nसाधारणत: हमर आĠ दोलनकेँ उजागर करैत अिछ। छोट–छोट बातकेँ लऽ कए \nआĠ दोलन करब तकरा कथमिप आĠ दोलनक संज्ञासँ निह अलंकृत कएल जा \nसकैछ। मैिथली आĠदोलनकेँ चलएबाक लेल िवराट शिक्तक Ćयोजन अिछ। \nमैिथली भाषी Ņारा जे आĠ दोलन चलाओल जा रहल अिछ ओकरा एकर िवकास \nनिह–ĆĜ युत िवनाश मानैत रहिथ। \nमैिथली आĠ दोलनक असफल भऽ जएबाक कारणक उĪलेख करैत हुनक \nकथन छलिन जे पंजाबी आ उदूर् सहश हमर भाषा कोनो धमर्क संग सĦ बŀ निह \nअिछ। मैिथली बजिनहारक संख् या भारतमे सातम अिछ। हमर भाषाक İवतंÿ \nिलिप छैक। एकर अतीत अĜयंत समुĔजवल अिछ। एकर महान सांİ कृितक \nपरĦ परा छैक। सांİ कृितक अिİमताक रक्षाक लेल आĠ दोलन आजुक धमर् िथक। \nआĠ दोलनमे तखने बल आओत जखन हम संİ कृितक शंखनाद करब, जन–जन \nभािषक चेतनाक हुँकार भरब। एिह Ćसंगमे ओ आरसी Ćसाद िसंह ( १९११-\n१९९६)क Ćिसŀ काĭ य बािज गेल रनडंक क उĪलेख करैत रहिथ। \nबािज गेल रनडंक, \n...तरूक  छाँहमे बिन उदािसनी जनकनĠ दनी?  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 63 \nमैिथली आĠ दोलन सतत गितशील रहल जकर पिरणम अिछ जे ओ नीचाँसँ \nऊपर ससरल अिछ। ई एकरे पिरणाम िथक जे सािहĜ य अकादेमी, भारतीय \nसंिवधानक अį टम अनुसूची, संघलोक सेवा आयोग, िबहार लोक सेवा आयोग, \nउच् चþर माğयिमक, िवĮ विवńालय İ तरपर अğ ययनक रूपमे  İ वीकृत भेल। इएह \nतँ मैिथली आĠ दोलनक अńतन िİथित अिछ। जतेक सुिवधा हमरा लोकिनकेँ \nउपलĤ ध भेल अिछ तकरा ओ उपयोग करबाक मंÿ देलिन। \nमैिथलीक वाİ तिवक िवकासक हेतु अńािप आĠ दोलन अपेिक्षत अिछ। \nआवĮ यकता अिछ जे हमरा लोकिन आĠ दोनोĠ मुख भऽ Ćयास करबाक चाही जे \nराजभाषाक रूपमे  एकरा İ वीकृित भेटैक। जीवनक पिरणत वयमे ओ िमिथला \nराĔ यक İ थापनाथर् आĠ दोलनक हेतु संघषर् करबाक शुभारĦ भ कएलिन। अपन \nसĦ मानक रक्षाथर् ओ पुन: एिह अिग्नकेँ ĆĔ विलत कएलिन, जे अńािप जनमानस \nसंघषर्रत अिछ। हुनक आकांक्षा छलिन जे राį Əक अखě डता एवं एकता रहओ, \nिकĠ तु अपना घरमे, अपना िजलामे, अपना ĆाĠ त वा राĔ यमे अपन भाषा आ \nसंİ कृित अक्षुěण रािख अƇसर होइ। लोक भिरपोख, भिर मन जीिवत रिह देशक \nउĠ नितमे सहभागी हएत। कुंिठत, कलुिषत, हीन, ĭ यिक्तĜ वक िवकास किहयो निह \nसĦ भव छैक। \n \nमातृभाषाक माğ यमे Ćाथिमक िशक्षा \nिशक्षा आ भाषा दुनूक िवकास परİ परािāत अिछ। िशक्षा मानव जीवनक \nमेरुदě ड िथक। िशक्षाक उĿेĮ य ज्ञानाजर्न िथक। ज्ञानाजर्नक हेतु भाषा माğ यम \nिथक। अतएव कोनो भाषाक सफलता एिह बातपर अवलिĦबत अिछ जे कोन \nसीमा धिर ज्ञानाजर्न आ अिजर्त ज्ञानक अिभĭ यिक्तमे सहायक होइछ जकरा Ņारा \nĭ यिक्तĜव तĜवक िनमŭण होइछ आ आĠ तिरक शिक्तक िवकास होइछ तथा ओ \nएक उþरदायी नागिरकक रूपमे  जनमानसक समक्ष अबैछ। मातृभाषाक माğयमे \nĆाथिमक िशक्षाक एक िसĸाक दू पहलू िथक। अतएव ĆारिĦभकावİ थामे जीवनमे \nमातृभाषा आ Ćाथिमक िशक्षा दुनूमे Ćाथिमकता अपेिक्षत अिछ। एिह Ćसंग भारतेĠ दु \nहिरĮ चĠ Ɩ (१८५०-१८८५) क कथन छिन: \nिनज भाषा उĠ नित अहै, सब उĠ नित को मूल \nमातृभाषाक माğ यमे िशक्षा निह देलाक कारणेँ हुनका हृदयमे अपार कį ट \nछलिन। एिह लेल ओ पृथकसँ जन आĠ दोलन चलएबाक अिभयान चलौलिन, \nिकĠ तु हुनक ई İ वĢ न साकार निह भऽ पौलिन। िबहार सरकारक उदासीनताक \nकारणेँ। हमरा जनैत िमिथलावासी अपन मातृभाषाक महĜव निह बुझबाक ई दुखद \nपिरणाम िथक। जँ लोक अपन नेना–भुटकाकेँ मातृभाषाक महĜवसँ वİ तुत: \nअवगत करिबतिथ तँ एक एहन İ वİ थ वातावरणक िनमŭण होइत जे िबहार \nसरकारकेँ बाğ य भऽ कए िशक्षा नीित लागू करए पिड़तैक। जखन जगĠ नाथ िमā \nिबहारक मुख् यमंÿी भेलाह, तखन जयकाĠ त िमā अĜ यिधक आशािĠवत भेलाह,  64 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिकĠ तु ओकर कोनो फलाफल निह बहराएल। हुनक अवधारणा छलिन जे जँ \nĆाथिमक िशक्षा मैिथलीक माğ यमे होइत तँ िमिथलांचलक अिधकांश समİ याक \nसमाधान İ वतः भऽ जाइत। मातृभाषाक माğ यमे िशक्षा निह भेटबाक कारणेँ \nĆाथिमक İ तरक नेना सभकेँ िशक्षाक Ćित अरुिच भऽ जाइछ, जकर पिरणाम \nहोइछ जे िवńालयसँ छाÿक पलायन भऽ जाइछ। तेँ Ćाथिमक İ तरपर \nमातृभाषाक माğ यमे िशक्षाक कायŭĠवयनक हेतु ओ सतत संघषर् करैत रहलाह। \nमैिथलीकेँ Ćाथिमक İ तरपर िशक्षा नीित लागू करएबाक हेतु ओ समİत \nिमिथलांचलमे पद–याÿा, बैसार, Ćचार तँ करबे कएलिन, एतेक धिर जे ओ \nकानूनी लड़ाई लड़बासँ पाछू निह रहलाह। \nएिह Ćसंगमे हुनक कथन छिन- आन–आन देश उĠ तितक िशखरपर पहुँचल \nअिछ तकर Ćमुख कारण िथक जे ओ सभ मातृभाषाक महĜवसँ अवगत अिछ। \nरुस, जापान, इंग् लैě ड, अमेिरका आिद देशमे Ćाथिमक िशक्षा ओकर मातृभाषाक \nमाğ यमे देल जाइछ जे Ćगितक पथपर िदनानुिदन अƇसर भेल जा रहल अिछ। \nिकĠ तु िमिथलांचलमे जन जागरणक अभाव कारणेँ अिभभावक अपन भाषाक \nāीवृिŀ करबाक हेतु ĆयĜ न निह करैत छिथ। मै िथल िशक्षक मैिथली पढ़एबाक \nहेतु ĆयĜ न निह करैत छिथ। यावत मैिथल समाज एिह ĆĮ नक समुिचत उþर \nनिह देत, तावत मैिथलीकेँ आगाँ बढ़एबाक कोनो आĠ दोलन सफल निह भऽ \nसकत। \nसन् १९६९ ई.मे िमिथला मě डल मुĦ बइ Ņारा आयोिजत अिखल भारतीय \nमैिथली सĦमेलनमे िवचारणीय िबĠ दु- मातृभाषाक माğ यमे Ćाथिमक िशक्षा। ओिह \nसĦ मेलनमे हमहुँ सिĦमिलत भेल छलहुँ। जयकाĠ त िमā अपन िवचार Ćİ तुत कएने \nरहिथ जे िनĦ नİ थ अिछ: \n१. शैशवावİथामे मातृभाषाक माğ यमे िशक्षाक ĭ यवİ था रहलापर ओकर \nमिİतį कक िवकास सहज, सुगम आ िवषय-वİ तुक ज्ञान ĆारिĦमक संİकार İ थायी \nहोइछ। ओ सुगमता पूवर्क Ƈहण करैछ जे िवषय-वİ तु बुझबामे सहायक होइछ। \nएिहमे कोनो सĠ देह निह जे सुगमतासँ ओकर िवकासक सĦभावना अिछ। \n२. ĆजातĠ ÿक Ćथम शतर् िथक जे जनमानसकेँ िशिक्षत करब, जािहसँ ओ \nकोनो कायर् सĦ पूणर् शिक्तक संग सहषर् करता ओकर शिक्त िवषय-वİ तु बुझबामे \nसहायक होइछ। जतए कोनो समİ या उĜ पĠ न हएत तँ ओकर समाधान ओ \nआसानीसँ कऽ पबैछ। जीिवत ĆजातĠ ÿक मूल मĠ ÿ िथक Ćाथिमक िशक्षा \nमातृभाषाक माğ यमे देल जाए। \n३. एिहमे कोनो सĠ देह निह जे Ćाथिमक िशक्षा मातृभाषाक माğ यमे देल \nजाए, कारण मैिथली एक Ćाचीनतम जीिवत भाषा िथक तेँ एकरा अिनवायर् रूपेँ  \nलागू करबाक िदशामे Ćयासक Ćयोजन अिछ आ सरकारपर एकरा लागू करबाक \nहेतु बाğ य करबाक Ćयोजन अिछ। िबहार एवं झारखě ड राĔ यक अिधकांश \nिजलामे ई बाजल जाइत अिछ, ततए अिनवायर् रूपेँ  एकरा लागू करबाक हेतु \nसरकारपर दबाव बनाएब आवĮ यक अिछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 65 \nिकĠ तु दुयŸग िवषय िथक जे सरकारक उदासीनताक कारणेँ निह तँ \nमैिथलीमे Ćाथिमक िश क्षाक पुİ तक Ćकािश त भेल आ ओकर अğयापनक ĭ यवİ था \nअिछ जे िचĠ तनीय िवषय िथक। अतएव आवĮ यक अिछ एकर िवरोधमे जनमत \nसंƇह कऽ कए सशक् त आĠ दोलन कऽ कए बिधर सरकारकेँ जगएबाक Ćयोजन \nअिछ। सुसुĢ त सरकारकेँ जाधिर जगाओल निह जाएत, ताधिर िमिथलांचलमे \nĆाथिमक िशक्षाक माğ यमसँ मैिथलीकेँ माĠ यता निह भेटत। िमिथला आ मैिथलीक \nसवर्तो भावेन िवकास आ िविवध समİ यािदक िनदान ओकर िनराकरण ताधिर \nसĦभािवत निह अिछ, जा धिर ओिहसँ लड़बाक शिक्तक लेल मातृभाषाक माğ यमे \nĆाथिमक िशक्षा अपेिक्षत अिछ। जयकाĠ त िमā Ņारा चलाओल एिह आĠ दोलनकेँ \nसाकार रूप  देबाक हेतु घर–घरमे बच् चा सभकेँ Ćाथिमक िशक्षा देबाक िदशामे \nĆयास अपेिक्षत अिछ। ई िवषय बुझबामे निह अबैछ जे भारतीय संिवधान, \nसािहĜ य अकादेमी आ अĠ तरŭį Əीय सािहिĜयक एवं सािहिĜयक संİ था, पी.इ.एन. \nŅारा एिह भाषा आ सािहĜ यकेँ माĠ यता ĆाĢ त भेल, तखन िबहार सरकार Ćाथिमक \nिशक्षाक रूपमे  एकरा लागू िकएक निह करैत अिछ? एकरा लागू कएला सँ \nसरकारक Ćितį ठा बढ़तैक।  \nिन:सारण \nमैिथली सािहĜ यक Ćाचीनतम परĦ पराकेँ सुदृढ़ करबाक िदशामे जनजागरणक \nजयकाĠ त िमā जे अिभयान चलौलिन एकर माĠ यताथर् ओ जे संघषर् कएलिन, \nदधीिचक समान हƂडी गलौलिन, तिनक अक्षय अवदानकेँ अक्षुěण रखबाक आ \nओकरा अƇगित करबाक ĆĜयेक मैिथली भाषी जनमानसक पुनीत कþर्ĭ य िथक। \nएिह पिरĆेŞ यमे हुनक आलेखािद यÿ–तÿ िविवध संƇहािदमे, पिÿकािदमे Ćकािशत \nअिछ, वþर्मानमे धूलधूसिरत भऽ रहल अिछ, तकरा संकिलत कऽ कए Ćकाशमे \nआनब ĆĜयेक मैिथली भाषीक पुनीत कþर्ĭ य िथक। इएह एिह युगपुरुषक Ćित \nवाİ तिवक āŀाĽिल हएत जे हुनक मातृभाषानुरागक Ćित ĭ यक् त िवचारािद वþर्मान \nपिरĆेŞ यमे Ćकािशत कऽ कए परवþŰ एवं भावी पीढ़ीक िदशा–बोध करएबामे सक्षम \nभऽ पाओत, अĠ यथा ओ अक्षय कीितर् कालक Ćवाहमे िगिर–गहवरमे िवलीन भऽ \nजाएत। \nई āेय आ Ćेय िहनके धिन जे ओ अपन सĜ Ćयाससँ मैिथली सािहĜ यकेँ \nसमृŀ आ ĭ यापक İ वरूप  Ćदान कएलिन जे मैिथलीक अिİतĜवकेँ सुरिक्षत कऽ \nसकल। हुनका समक्ष कोनो आदशर् निह छलिन तथािप मातृभाषाक सĦबŀर्नाथर् ओ \nआदशर् पुरुष रहिथ। ओ मागर् िनदųशक बिन मातृभाषानुरागक बीजक वपन कएलिन \nआ ओकर उĠ नयनाथर् अित महĜĜवपूणर् कायर् कएलिन। ओ तप, Ĝ याग, तपİ या, \nकमर्शीलता, वैचािरक İ तरपर सतत अटल–अिडग रहिनहार मैिथली Ćेमी \nजनमानसकेँ िचरĠ तन Ćेरणा–ćोत बनल रहता। ओ अपन अिŅतीय वैदुįयक जे \nआदशर् छोिड़ गेलाह ओ मातृभाषानुरागी सतत Ćेरणा–İÿोत बनल रहता परवतŰ \nपीढ़ी पर। िहनक मातृभाषाक बहुमूĪ य सािहिĜयक अवदानसँ अितशय Ćभािवत भऽ  66 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवāुत भाषाशाİ ÿी Ćोफेसर सुनीित कुमार चटजŰ मैिथली शĤ द कोशक Ćथम \nखě डक फारवाडर् िलखलिन जे डा. सर जाजर् अƙाहम िƇयसर्न (१८५०-१९४१)क \nपĮ चात् भारतमे मैिथलीक सभसँ पैघ िचĠ तकक रूपमे  अजर, अमर आ अक्षुěण \nरहत- His name will be handed down to Posterity in India \nas the greatest benefactor of Maithili at present day after \nthat of illustrious George Abraham Geierson, and will earn \nfor him gratitude of sixteen milli ons of Maithili speakers in \nthe first instance … वİ तुत: िहनका हेतु ई सौभाग् यक बात रहलिन जे \nअपन जीवन कालमे ओ मैिथलीक िवकास आ िवİ तार देिख पौलिन। \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 67 \n \nडा. रमानĠद झा ‘रमण’ \n \nतĠÿनाथझा/ सुभƖझा जĠमशतवािषर्की \n‘हम आिग आ हमरा ĆĔĔविलत कएिनहार तĠÿनाथ बसात।’ - सुभƖ झा \nराįƏीय İवाधीनता संƇामक आिग जेना-जेना सुनगैत, पजरैत एवं लहकैत \nगेल, िमिथलाक संग िमिथलाक भौगोिलक सीमासँ बाहर सांİकृितक िमिथलाक \nलोकमे अपन भाषा, सािहĜय एवं संİकृितक िवकास, Ćचार-Ćसार एवं संरक्षणक \nचेतना सेहो ƅमशः घनीभूत होइत रहल। एिह चेतनाक फलİवरूप गत \nशताĤदीक पिहल दशक, मैिथली भाषा-सािहĜयक लेल अĜयĠत महĜĜवपूणर् अिछ। \nसांİकृितक िमिथलाक Ćबुŀ मैिथल, मैिथलीमे पÿ-पिÿकाक सĦपादन-Ćकाशन \nओही दशकमे आरĦभ कएल। एिह सĠदभर्मे िवńावाचİपित मधुसूदन ओझा एवं \nम.म.मुरलीधर झाक नाम आदरक संग İमरण कएल जाइछ। ओही दशकमे \nकमसँ कम एक सोड़िह मैिथलीक अवदानी सािहĜयकारक जĠम भेल। ओ सभ \nअपन Ćितभा अğययन-अनुशीलन एवं मातृभाषा Ćेमसँ िमिथला भाषाक मानकीकरण \nकएल। भाषा लेल िविभž Ćकारक Ćितमान İथािपत कएल। हुनका लोकिनक \nसंघषर्शील ĭयिक्तĜवसँ मैिथलीक आधार सुदृढ़ भेल। सरहपाद, ĔयोितरीĂर आ \nमहाकिव िवńापितक भाषा मैिथली, राįƏीय-अĠतरराįƏीय İतरपर भाषा-कुलमे \nगिरमापूणर् İथान पािब सकल। दोसर िदश ओ सभ अपन-अपन कारियÿाी \nĆितभासँ मैिथली-सािहĜयमे उĜकृƠ िविवधवणŰ रचनाक पथार लगा देलिन। हुनका \nलोकिनक समİत क्षमता आ ऊजŭ मैिथली सािहĜयक संवधर्न लेल तँ छलैके, एहू \nलेल ओ सभ िचिĠतत एवं Ćयासरत छलाह जे आबएबाला युगमे अपन मातृभाषाक \nĆित लोकमे सहज अनुराग रहैक, सĦबŀता एवं Ćितबŀतामे कमी निह आबए तथा \nसािहĜय-सजर्नाक Ćवाहक गित अवरुŀ निह हो। एिह हेतु ओ सभ परती-पराँतहु \nजोित-कोिड़ पयŭĢत भूिम तैआर कए देलिन। आइ हुनके लोकिनक दूरदिशर्ता, \nपिरāम एवं Ćतापसँ उपजल जजात, हमरा लोकिनक बीचक कतेको गोटे कािट \nआ ओसा फूससँ, खपड़ा आ खपड़ासँ कोठा पीिट रहल छिथ। ओहन-ओहन \nमहानुभावक जĠम शतवािषर्कीक आयोजन िनिĀते Įलाघ्य एवं Ćेरणाİपद अिछ। \nİवागत योग्य अिछ। आयोजकक संगिह ओ ĭयिक्त धĠयवादक पाÿ छिथ। \nजिनका मनमे ई आयोजन उचड़ल छलिन वा उचड़ैत छिन। \nसवर्Ćथम हम मैिथली भाषा सािहĜयक लेल अĜयĠत महĜवपूणर् गत \nशताĤदीक पिहल दशकमे जनमल मैिथलीक सािहĜयकार, यथा - अच्युतानĠद दþ,  68 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nईशनाथझा, कालीकुमार दास, कांचीनाथझा ‘ िकरण’, काशीकाĠत िमā ‘ मधुप’, \nगणेĂरझा ‘ गणेश, जयनारायण झा‘िवनीत, जीवानĠद ठाकुर, जीवनाथ झा, \nतĠÿानाथ झा, दामोदरलाल दास ‘िवशारद’, \nदुगŭधर झा, नरेĠƖनाथ दास ‘ िवńालंकार’, Ćबोधनारायण चौधरी, बैńनाथ \nिमā ‘ याÿाी’, भुवनेĂर िसंह ‘ भुवन’, महावीर झा ‘ वीर’, रमानाथ झा, रमाकाĠत \nझा(नेपाल), लŞमीपित िसंह, शिशनाथ चैधरी, āीवĪलभ झा, ĮयामानĠद झा, सुरेĠƖ \nझा ‘ सुमन’, सुभƖ झा, हिरमोहन झा, हिरनĠदन ठाकुर ‘ सरोज’ आिदकेँ जे \nमैिथली सािहĜयक खंँाĦह छलाह, वतर्मान शताĤदीक पिहल दशकक अिĠतम वषर्मे \nİमरण करब। सुधी समाजक ğयान एिह तĝय िदश आकृƠ करए चाहब जे \nउपयुर्क्त अवदानी सािहĜयकारक सूचीमे अिधकांश लोक सिरसब पिरसरक छिथ। \nअथवा सिरसब पिरसरसँ अĠय Ćकारेँँ सĦबŀ छिथ वा सिरसब पिरसरक िशįयĜव \nƇहण कएलापर हुनक सजर्नाĜमक Ćितभाक अंकुर Ćİफुिटत भए पĪलिवत-पुिįपत \nभेल अिछ। अपन भाषा-सािहĜयक Ćचार-Ćसार एवं संरक्षण लेल सिदखन तĜपर \nएिह उवर्र पिरसरक समागत मातृभाषा अनुरागी एवं िवज्ञजनकेँ हमर Ćणाम \nिनवेिदत अिछ। \nडा.सुभƖ झा ( जĠम ०९ जुलाइ, १९०९ - देहावसान १३ मइ, २०००) \nिलखलिन अिछ जे ‘हम आिग आ हमरा \nĆĔĔविलत कएिनहार तĠÿानाथ बसात।’ सुभƖ झा एवं तĠÿानाथ झा( \nजĠम २२ अगİत, १९०९ - देहावसान ०२ मइ,१९८४)क पािरवािरक पृơभूिम \nिभž छल, अğययन एवं अğयापनक िवषय िभž छल, İवभावो िभž छलिन तथािप \nआिगक दाहकता बसातक गित पािब तेहन ने ताप उĜपž कएलक जे पटना \nिवĂिवńालयमे मैिथलीक İवीकृितक बाटक कतेको ढ़ेङ जिर सुƂडाह भए गेल। \nĆितकूल İवभाव एवं पृơभूिमक लोकमे एहन समपर्ण, िनःİवाथर् िमÿ भाव एवं \nिमिल सामािजक काज करबाक तĜपरताक उदाहरण सवर्था दुलर्भ अिछ। \nडा.दुगŭनाथ झा ‘āीश’ िलखल अिछ जे मैिथली सािहĜयक सजग Ćहरी िसनेटक \nसदİय तĠÿनाथ झा, अपन अनĠय िमÿ डा. सुभƖ झाक संग मैिथलीक \nİवीकृितक सभ कायर्क संयोजन कएल करिथ। ओ इहो िलखल अिछ जे सुभƖ \nझाक चतुर-Ćयाससँ तĠÿानाथ झा िसनेटर िनवŭिचत भेल छलाह। से ठीके, जँ \nडेग-डेग पर डा.सुभƖ झाक सहयोग तĠÿानाथ झाकेँ निह भेटल रिहतिन तँ \nिवĂिवńालयक İतरपर मैिथलीक माĠयताक हेतु Ćयासरत संƇामी दलक सफल \nनेतृĜवक जे āेय \nहुनका भेिट रहल छिन, से सĦभव निह होइत। आ तखन मैिथली \nसूपर्नखाक हाथेँ किहआ ने झपटा लेल गेल रिहतिथ। \nतĠÿानाथ झाक अवदान \nतĠÿानाथ झाक अवदानकेँ दू कोिटमे रािख सकैत छी - क.आĠदोलनाĜमक \nएवं ख. सािहĜय सजर्ना Ņारा मैिथली सािहĜयक संवधर्न। \nतĠÿानाथ झाक आĠदोलनाĜमक काज मोटामोटी चािर Ćकारक अिछ -   मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 69 \n१. पटना िवĂिवńालयक उच्चतर कक्षामे मैिथलीक İवीकृित, २. िशक्षक \nसमुदायक लेल संघषर्, ३. िशक्षाक क्षेÿामे िवकास कायर्- चĠƖधारी िमिथला \nकालेजमे िविभž िवषयक पढ़ाइक आरĦभ होएब तथा सिरसबमे हुनक सत् \nĆयाससँ कालेजक İथापना। तथा, ४. अिखल मैिथली सािहĜय पिरषदक मĠÿीक \nरूपमेँ  मैिथली भाषा आ’ सािहĜयक Ćचार-Ćसार एवं संवधर्न। सामािजक संलग्नता, \nसामािजक कायर्मे रुिचक Ũास तथा ĭयिक्त केिĠƖत िवचार-धाराक Ćमुखताक \nपिरणामसँ कतेको मैिथल वा मैिथलीक Ćाğयापक आ सरकारी एवं गैर-सरकारी \nसेवामे छोट-पैघ ओहदापर सेवारत लोक ई कहैत-बजैत सुनल जाइत छिथ जे \nहमर काज पढ़ाएब िथक, हमर काज िलखब िथक, हमर काज आĠदोलन करब \nवा िमिथला, मैिथल, मैिथली करब निह िथक। तĠÿानाथ झा एवं सुभƖ झा एिह \nिवचारक निह छलाह जे मैिथलीक अिधकारक हेतु संघषर्, ĆाĢत \nअिधकारक सुरक्षाक तथा अğयापन वा सािहĜय-सजर्ना करब पृथक-पृथक \nवगर्क लोकक दाियĜव िथकैक। ओ सािहĜय-सजर्ना एवं मैिथलीक आĠदोलनमे \nसिƅयताकेँ एक दोसरक पूरक मानैत छलाह। सािहĜय-सजर्ना आ जागरण-\nअिभयानमे सिƅय कांचीनाथ झा ‘िकरण’क नाम आदरक संग एही कारणसँ लेल \nजाइत अिछ। आ इएह कारण िथक जे सभ Ćकारक सरकारी माĠयता, सुिवधा, \nĆोĜसाहन एवं सुरक्षाक अछैतो मैिथलीेक Ćाğयापक अथवा मैिथलीक सािहĜयकारक \nसामािजक İवीकायर्ता सĦĆित ŨासोĠमुख अिछ। कॲकणीक Ćिसŀ लेखक, \nअङरेजीक िशक्षक एवं संघषर्रथी डा. आर.केलकर िलखल अिछ जे अपन भाषाकेँ \nसमृŀ करबा लेल पिहने ओ सभ सािहĜय सजर्ना कएल, जखन बोली किह \nअपमािनत कएल जाए लागल तँ भाषािवज्ञानक छाÿ भए गेलाह आ जखन शÿु \nसभ हुनकर भाषाकेँ समाĢत करबा लेल एवं गोवाकेँ भारतक मानिचÿसँ पोिछ \nदेबाक गĦभीर चािल चलल तँ राजनीितज्ञ बिन गेलाह। मैिथलीकेँ उिचत \nिवĂिवńालयीय माĠयता लेल ĭयूह रचना कएिनहार एवं सािहĜय सजर्क तĠÿानाथ \nझा एवं सुभƖ झा हमरा लोकिनक आदशर् पुरुष छिथ। तĠÿानाथ झाक \nĭयिक्तĜवसँ Ćेरणा लेबाक िथक जे आजीिवकाक िवषय िभž रहलहुँपर मातृभाषाक \nसेवामे जँ मातृभाषाक Ćित अनुराग हो, तँ कोनो बाधा-ĭयवधान निह छैक। \nआओरो िकछु उदाहरण अिछ। Ćो. हिरमोहन झा पढ़लिन आ पढ़ौलिन दशर्नशाİÿ \nमुदा िलखलिन मैिथलीमे। डा.जयकाĠत िमā आ Ćो. उमानाथ झा पढ़लिन आ \nपढ़ौलिन अङरेजी, मुदा भंडार भरलिन मैिथलीक। Ćो. Ćबोधनारायण िसंह पढ़लिन \nआ’ पढ़ौलिन िहĠदी, मुदा आजीवन समिपर्त रहलाह मैिथलीक लेल। सĦĆित \nिİथित एवं मानिसकता िकछु िभž अिछ। आन िवषयक मैिथल Ćाğयापककेँ, \nअपवाद छोिड़, मैिथली पढ़बा-िलखबामे अरुिच छिन आ’ अपन मातृभाषामे रचना \nकरब अपन हीनता बुझैत छिथ तँ दोसर िदश मैिथलीक कायर्ƅममे आन िवषयक \nĆाğयापकेँ मंचİथ वा सिƅय देिख मैिथलीक Ćाğयापक कĠहुआइ छिथ। \nअथर्शाİÿक Ćाğयापक तĠÿानाथ झाक ĭयिक्तĜव आ’ मातृभाषा-Ćेम अनुकरणीय \nअिछ।  70 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nतĠÿानाथ झाक अवदान - सािहĜय-सजर्ना \nतĠÿानाथ झाक सजर्नाĜमक Ćितभाक दशर्न बाĪयकालिहमे होअए लागल \nछल। जकर पृơभूिममे िनिĀते हुनक \nमातृकुलमे पािěडĜय एवं सािहĜय-सजर्नाक सुदीघर् परĦपराक Ćभाव रहल \nहोएतिन। मुदा, ताĜकािलक Ćेरक भेल छलिथĠह अƇज आचायर् रमानाथ झा। ओ \nहुनकिह Ćेरणासँ ‘ सािहĜय पÿा’क लेल माइकेल मधसूदन दþक ‘मेघनाद बध’क \nआदशर्पर ‘ कीचक बध’क सजर्ना कएल। कोनहुँ किवक पिहल कृित उच्च \nकोिटक कलाĜमक एवं Ćयोगशील हो, अवĮय असामाĠय Ćितभाक ńोतक िथक। \nतĠÿानाथ झाक मैिथली सािहĜयक सेवा गń एवं पń- दूनू क्षेÿमे अिछ। पń \nसािहĜयक अĠतगर्त अिछ ‘कीचक बध’ एवं ‘कृįणचिरत’ महाकाĭय, किवता संƇहमे \nअिछ ‘ मंगलपंचािशका’, ‘ नमİया’ एवं ‘ कीणर्-िवकीणर्’। गńमे अिछ ‘ एकांकी \nचयिनका’, िकछु िनबĠध, लिलत िनबĠध, संİमरण आिद। ओ िकछु कथा सेहो \nिलखल। बाल कथा िलखल। िमिथलाक्षरक Ćचार-Ćसार लेल अपन हाथेँ िकछु \nकथा िलिख, तकरा िलथो कराए Ćकािशत कराओल। एकर महĜĜव कथा-दृिƠसँ \nजतेक हो, िमिथलाक सांİकृितक सĦपदा, िमिथलाक्षरक संरक्षण एवं Ćचार-Ćसारक \nदृिƠसँ अवĮय अĜयĠत महĜĜवपूणर् अिछ। ओ ‘कीितर्लता’ एवं ‘िहतोपदेश’क िकछु \nअंशक भाषा अनुवाद एवं ‘ हेमलेट,’ ‘ मालती-माधव’ एवं ‘ रėावली’क गńमे \nनाƀयसार िलिख Ćकािशत कएल। एिह सभमे तĠÿानाथ झाक िवलक्षणक गńक \nदशर्न होइत अिछ। िहनक अनुसंधान परक िनबĠध, जे अङरेजी वा मैिथलीमे \nसमए-समएपर िविभž पÿ-पिÿकामे छपल अńाविध असंकिलत अिछ। ओिहमे \nĆमुख अिछ किव रिवनाथकृत सन १३०४ सालक रौदीक वणर्न, सĠतकिव \nरामदास, Vishnu Puri : The Maithil Vaishnav Savant, \nAdventures of Maithil Pandits (Sachal Mishra and Mohan \nMishra)आिद। तĠÿानाथ झाक रचना सािहĜयक िवशेषताक चचŭ िवİतारसँ निह \nकए माÿ एक दू िबĠदुक Ćसंग सूÿमे उĪलेख करब- \n१. Ćयोगशीलता - तĠÿानाथ झा Ćयोगशील रचनाकार छलाह। एिहसँ \nमैिथली सािहĜय लाभािĠवत भेल अिछ। \n‘सािहĜयपÿा’मे महाकाĭयक पारĦपिरक मानदěडक आधारपर किवशेखर \nबदरीनाथ झाक ‘एकावली पिरणय’ छपैत छल जे सामाĠय पाठकक रसबोध लेल \nसरल निह कहल जाएत। सĦभव िथक तĠÿानाथ झा सामाĠय पाठकक िİथित \nबूिझ गेल होिथ। ओ ओही समय एकावली पिरणयक भाषा-िशĪपक िवपरीत मुक्त-\nवृþ एवं सरल भाषामे ‘कीचकबध’ िलिख मैिथलीक मिĠदरमे अिपर्त कए मुक्त-वृþ \nिशĪपक मैिथलीमे āीगणेश कएल। मैिथलीक पाठक समुदाय लेल ‘कीचक बध’क \nĆकाशन गुमकीक बाद िसहकी सन सुखद भेल। एिहना ओ सोनेट िलखल। \nमैिथली कथाक क्षेÿमे िशĪप सĦबĠधी जड़ता तोड़ने छलाह। Ćो. उमानाथ झा \n‘रेखािचÿ’मे संकिलत कथाक माğयमसँ। एक सजर्नाĜमक Ćितभा सĦपž \nकĪपनाशील रचनाकार सािहĜयमे आएल जड़ताकेँ तोड़बाक हेतु कĝयवगर् एवं  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 71 \nिशĪपवगर्मे कोना Ćयोग करैत अिछ, तकर उदाहरण िथक तĠÿानाथ झाक िवपुल \nसािहĜय। \n२. तĠÿानाथ झाक सािहĜयमे समाजमे ĭयाĢत कुरीित, आडĦबर, \nअĠधिवĂासपर Ćहार अिछ। एिह Ćहारक िशĪप \nĭयंग्याĜमक अिछ। ई समİत सािहĜयमे सहज सुलभ अिछ। तĠÿानाथ \nझाक ĭयंग्यक Ćसंग सोमदेवक िलखब समीचीन अिछ: \nमेना-कोिकल, आ बगरामे जेना तेज अिछ बाझ। \nĭयंग्यधारसँ िपजा चोँच छिथ से तिहना किव माँझ।४ \n३. नारी सशक्तीकरण - एही सिरसब गामक सुआिसन िचÿलेखा देवी ५ \nिलखल अिछ जे तĠÿानाथ झा अनेको पोथी \nतथा गीत किवता िलिख केँ मैिथल समाजकेँ उठौलिन। तĠÿानाथ झाक \nरचनाĜमक ĭयिक्तĜवक Ćसंग एक मिहलाक मĠतĭयमे ओिह समाजक Ćसंग \nतĠÿानाथ झाक िवचार आ सामािजक İतरपर िहनक अवदान Ćितघ्विनत अिछ। \nनारीक सशक्तीकरणक Ćसंग तĠÿानाथ झाक दृिƠक उदाहरण भेटैत अिछ Ɩुपद-\nसुताक चिरÿांकनमे। कीचकक ĭयवहारसँ आतंिकत Ɩुपद-सुता िवचारैत अिछ - \n‘अबला, भीरु, \nकी हम Ɩुपद-राजकुल पाओल जĠम, \nअबला भीरु कहाबए ? क्षिÿय-केतु पाěडु-बधू भए, \nअबला भीरु कहाए मरब’६। \nएिह पृơभूिममे Ɩौपदीक आĜमबल जगैत छैक -‘शाƄर्दूली की कखनहु पाबए \nÿास?’ आ तखन आĜमबलसँ \nअिभभूत भए गुĦहरैत अिछ - \nअनल-िशखा-आिलंगन-शील िवमूढ़, क्षुƖ पतंग समान होएत जिर भİम। \nतĠÿानाथ झा मानैत छिथ जे İÿाीगण हमरा लोकिनक संİकृित ओ \nसĥयताक हेतु ‘ रक्षणिवधान’ काज कएलिन ओ कए रहल छिथ। सĦĆित İÿी-\nिशक्षाक Ćसार Ɩुत गितएँ भए रहल अिछ जे सामािजक कĪयाणक दृिƠसँ \nआवĮयक िथक। कोनो समाज अधŮशकेँ अिशक्षाक अĠधकार मğय रािख \nउžितपथपर अƇसर निह भए सकैत अिछ।७ \nडा. सुुभƖ झा \nसुभƖ झा अपन अनĠय िमÿ तĠÿनाथ झा जकाँ सौभाग्यशाली निह \nछलाह। अĠयथा हुनकहु Ćकािशत-अĆकािशत \nसािहĜय आजुक पाठकक लेल सुलभ भए गेल रहैत। हमरा जनैत एकर \nतीनटा Ćमुख कारण अिछ - \n१. भाषा-सािहĜयक अğययन-अğयापनमे किठन भाषा िवज्ञान सुभƖ झाक \nकायर्-क्षेÿ छल। दुयŸग एहन जे िबहारक \nकोनो िवĂिवńालयमे İवतĠÿा भाषा िवज्ञानक िवभाग अńाविध निह अिछ। \nएहन किठन िवषय के पढ़त आ पढ़ाओत?  72 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएक भाषा वैज्ञािनकक िशįयĜव के Ƈहण करत? जँ िशįये निह तँ गुरुक \nवैदुįयक Ćचार-Ćसार, İथापनाक खंडन-मंडन एवं सािहĜयक संकलन-Ćकाशन \nकोना होएत? ओ İवयं िलखने छिथ जे हम ‘ आिग’ छी। आिगक Ćयोजन तँ \nसभकेँ होइत छैक, मुदा पकबाक डरसँ केओ छूबैत निह अिछ, देह-हाथ सेिद \nकात भए जाइत अिछ। \n२. सुभƖ झा भाषािवद छलाह, शाİÿ-ममर्ज्ञ छलाह। देश-िवदेशमे एक \nभाषाशाİÿीक रूपमे  आदर आ सĦमान \nछलिन। मुदा ओ किवता, कथा, नाटक, एकांकी, उपĠयास आिद निह \nिलखल। मंचपर जाए अपन हाİय-ĭयंग्यक माğयमसँ लोकक मनोरंजन निह \nकएल। िवŅĜजनक बीच आदरक पाÿ सुभƖ झा सामाĠय पाठकक लोकिĆय \nरचनाकार होइतिथ कोना? तथा, \n३. सुभƖझा सन कीितर्पुरुषक संतानमे हुनक कृितक संरक्षण एवं Ćचार-\nĆसारक Ćित अिभरुिचक अभाव अिछ। \nएिहसँ िहनक Ćकािशत रचना दुलर्भ भए गेल। अĆकािशत Ćकाशमे निह \nआिब सकल अिछ। \nसुुभƖ झाक कृृित:  \nसंİकृत, िहĠदी, अङरेजी, Ąेंच एवं जमर्न भाषाक ज्ञाता सुभƖ झाक पिहल \nरचना कोन िथक आ से किहआ छपल \nतकर जनतब तँ हमरा निह अिछ। मुदा, हमरा जे िहनक Ćकािशत पिहल \nरचना देखबाक अवसर भेटल अिछ से िथक िमिथला िमिहरक एकसँ बेसी अंकमे \nĆकािशत ‘ मैिथली भाषाक उĜĜपित’८ िवषयक लेख। एिह लेखमे जािह Ćकारेँ \nिविभž िवŅानक मतक खंडन-मंडनक उपराĠत अपन मत İथािपत कएल अिछ, \nसुभƖ झाक गĦभीर अğययनक ńोतक िथक। दोसर िथक ‘मैिथलीमे संख्यावाचक \nशĤद ओ िवशेषण’९। इहो िथक ओही मूल-गोÿक। एिहसँ ई İपƠ अिछ जे \nसुभƖ झाक िĆय िवषय भाषा िवज्ञानक अğययन छल आ मैिथलीक भाषा वैज्ञािनक \nिवĮलेषण करब हुनक इƠ छलिन The Formation of The Maithili \nLanguage क अनुसार ओ सवर्Ćथम पटना कालेजक डा.ए.बनजŰ शाİÿीक \nिनदųशनमे काज आरĦभ कएल। मुदा समाĢत भेलिन डा.सुनीित कुमार चटजŰक \nिनदųशनमे।१० \nसुभƖ झाक रचना दू Ćकारक अिछ। पिहल कोिटमे अिछ मैिथली भाषा \nसĦबĠधी अङरेजीमे िलिखत सािहĜय। एिह \nकोिटमे अĜयĠत महĜĜवपूणर् अिछ The Formation of The Maithili \nLanguage११ आ The Songs of \nVidyapati.१२ The Formation of The Maithili Language  \nिहनक शोध ĆबĠध िथक जािहपर पटना \nिवĂिवńालयमे डी.िलट क उपािध भेटल छलिन तथा The Songs of \nVidyapati नेपाल ćोतक आधारपर िवńापितक २६२ गीतक संƇह िथक।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 73 \nएिहमे िवńापित गीतक भाषा वैज्ञािनक िवĮलेषण एवं गीतक अङरेजी अनुवाद \nअिछ। दोसर कोिटमे अबैत अिछ मैिथलीमे सĦपािदत एवं िलिखत पोथी सभ। \n‘िवńापित-गीतसंƇह’’मे िवńापितक ३७० गीत अिछ। एिह संƇहक भूिमका लेखक \nछिथ Ćो.आनĠद िमā। िवदेश याÿा वणर्नक दू टा पोथी ‘Ćवास जीवन’(१९५०) \nएवं ‘याÿा Ćकरण शतक’(१९८१) छिन। ओ २७ अगİत,१९४६ ई केँ दू वषर्क \nलेल पटना िवĂिवńालक अनुदानपर तथा महाराज कामेĂर िसंहसँ ĆाĢत आिथर्क \nसहयोगसँ उच्च िशक्षा हेतु Ąांस गेल छलाह। ओतए ओ अथर्वेदक पैĢलाद, \nआधुिनक भाषा िवज्ञान तथा ğविन िवज्ञानक िवशेष अğययन कएल।१३ ओही \nयाÿाक िवलक्षणक वणर्न एिह दूनू पोथीमे अिछ। ‘नाितक पÿाक उþर’ पÿाĜमक \nशैलीमे किह सकैत छी जमािहर लालक Discovery of India क शैलीमे \nिलिखत पोथी िथक। ओ अनेको जमर्न आ Ąेंचमे िलिखत पोथीक अनुवाद िहĠदी \nआ’ अङरेजीमे कएने छिथ।१४ जे जमर्न आ Ąेंचमे िहनक असाधारण अिधकार \nदेखबैत अिछ। मुदा िहनक एिह \nिवŅता एवं ज्ञानरािशक फलसँ मैिथली वंिचत रिह गेल। \nसुुभƖ झाक महĜव: \n१. यńिप सुभƖ झाक पूवर्हु िकछु िवदेशी आ िकछु भारतीय भाषािवद \nमैिथली भाषाक अğययन Ćİतुत कएने छलाह। \nमुदा, पिहल ĭयिक्त भाषािवद डा.सुभƖ झा भेलाह जे एतेक गĦभीरता एवं \nिवİतारसँ िमिथला भाषाक िवĮलेषण कएल जािहसँ िवĂ-भाषाक मानिचÿपर \nमैिथलीकेँ Ćितơािपत होएबामे भाषावैज्ञािनक आधार भेटल। \n२. िवńापित गीतक भाषा शाİÿाीय िववेचन एवं गीतक अनुवाद अङरेजीमे \nकए िवńापित गीतक महĜवकेँ सवर्Ćथम \nअĠतरराįƏीय पाठकक समक्ष आनल। \n३. मैिथलीक िवदेश याÿा सािहĜयक पिहल लेखक छिथ सुभƖ झा। \nसुभƖ झासँ पूवर्हु कतोक मैिथली िवदेश याÿा कएने छल होएताह। पूवर्क अपेक्षा \nबेसी लोक देश िवदेश ƚमण, उच्च िशक्षा वा आजीिवका हेतु जाइत अिछ, मुदा \nडा.जगदीशचĠƖ झाकेँ छोिड़ याÿाक ƅममे ĆाĢत अनुभवकेँ मैिथलीमे िलिपबŀ कए \nअपन मातृभाषाक याÿा सािहĜयक संवधर्न कएिनहार कम लोक छिथ। आ’ सेहो \nएतेक सूŞमता एवं ĭयापक रूपसँ।  \n४. ‘नाितक पÿक उþर’मे एक इितहासकार जकाँ, िकĠतु सरल भाषा एवं \nनव ढ़ंगें ओ मैिथलीक İवीकृित हेतु कएल \nगेल आĠदोलन एवं िविभž समİया आिदपर अपन िवचार िनभŰकता एवं \nİपƠताक संग Ćİतुत कएल अिछ। एकरा जँ भाषा-आĠदोलनक िवचार Ćधान \nइितहासक पोथी कही, तँ अĜयुिक्त निह होएत। \n५. डा.सुभƖझा राįƏीय भावना एवं िमिथला, मैिथल एवं मैिथलीक Ćेमसँ \nओतĆोत छलाह। िहनक एिह रूपक  दशर्न \n‘Ćवास जीवन’ एवं ‘ याÿाĆकरण शतक’सँ होइत अिछ। पेिरसमे िहनक  74 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nवİÿाभरण देिख दशर्क सभ डा. एस.राधाकृįणनक समक्षिहमे िहनकिह डा. \nएस.राधाकृįणन् बूिझ आकिषर्त भए गेल छलाह।१५ \n६. Ćाच्य िवńाक गĦभीर वेþा, भाषािवज्ञानक Ćकाěड पिěडत, भाषािवद, \nसफल अनुवादक, सहजता आ सरलताक \nĆितमूितर्, सिदखन अनुसंधानरत शोध-िनदųशक, िवŅानक बीच िवŅान एवं \nसामाĠयक बीच सामाĠय, िनरअहंकारी डा.सुभƖ झा िमिथलाक सारİवत परĦपराक \nएक एहन िवभूित छिथ जिनक नामिहसँ मैिथल समाज अपनाकेँ गौरवािĠवत \nअनुभव करैत अिछ। \nअĠतमे कहए चाहब जे आĠदोलनी भाषािवद सािहĜयकार डा. सुभƖ झा \nकिवता, कथा, उपĠयास आिद िलिख \nमैिथलीक लोकिĆय लेखक वा मंचासीन भए āोता-दशर्कक आकषर्णक \nकेĠƖ भनिह निह भेल होिथ। मुदा, राįƏीय \nअĠतरराįƏीय İतरपर िवज्ञजनक बीच जतेक ओ पढ़ल जाइत छिथ वा \nउľृत होइत छिथ, से िकनसाइते मैिथलीक महानसँ महान लेखककेँ सौभाग्य भेल \nहोिन वा होएतिन। ई माÿ डा.सुभƖ झा िथकाह जे मैिथलीक भाषा-वैज्ञािनक \nिवĮलेषण, भाषा िवज्ञान सĦमत तĝयक आधारपर िवİतारसँ कएल एंव िमिथला \nभाषाक िवशेषतासँ लोककेँ पिरिचत कराओल। मैिथली भारोपीय कुलक एक \nİवतĠÿ भाषा िथक, तािह Ćसंग पयŭĢत सामƇी एवं तकर् िवĂ समुदायक समक्ष \nराखल। आ’ बेर पड़लापर एक नीितकुशल कूटनीितज्ञ जकाँ Ćितकूलहुँ केँ \nअनुकूल बनाए पटना िवĂिवńालयमे मैिथलीक İवीकृित हेतु लोकक सङोर कए \nअपन मातृभाषा मैिथलीक िहत-साधनमे सहायक भेलाह। \n१. तĠÿनाथ झा अिभनĠदन ƇĠथ,१९८०, पृ.सं.८४ \n२. तĠÿानाथ झा अिभनĠदन ƇĠथ, १९८०, पृ.सं. १२, डा.दुगŭनाथ झा \n‘āीश’ \n३. Our language was the symbol of our identity and \nwe took to writing in this language so as to serve in its \nprogress.When our language was insulted as being only a \ndialect, we turned to be students of linguistics.When finally \nour enemies made serious attempts to wipe out the \nlanguage and very place of origin, Goa from the political \nmap of India, then we turned to be politicians. -Planning \nfor the Survival of Konkani. - Dr.R. Kelkar, Goals and \nStrategies of Development of Indian Languages, १९९८, CIIL \nMysore./२ \n४. सोमदेव- तĠÿनाथ झा अिभनĠदन ƇĠथ, पृ.सं.१४५  \n५. िचÿालेखा देवी, अवोधनाथ, २००८ पृ. सं. ५ \n६. कीचक बध, चािरम सगर्, तĠÿानाथ झा अनुपम कृित, पृ.सं. ६८,  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 75 \n७. तĠÿानाथ झा अनुपम कृित, २००४, झा, पृ.सं. ५२५,  \n८. िमिथला िमिहर, ०६ नवĦबर, १९३६ \n९. भारती, अĆैल, १९३७. \n१०. The Formation of The Maithili Language, Preface, Luzac \n& Company, Ltd, London,१९५८ \n११. The Formation of the Maithi li language is a brilliant \ncontribution to scientific analysis of the Maithili language, which is \nspoken by about २ crores people of Nepal and India. This Maithili \nlanguage has been the literary vehi cle of the Vaisnava poets of \nBengal, Assam and Orissa and has inspired the poets of Bengal \nfrom Chandidasa upto Rabindranat h Tagore. Maithili is from \npolitical point of view to be included in the dialects of Hindi, while \nlinguistically it stands in between Bengali and Hindi and is \ndifferent from both especially on account of each verb forms. It \nhas its own structural form, although it is an Indo-Aryan language, \nits special features make it diffe rent from each of the literary \nmodern Indian languages.- Luzac & Company, Ltd, London, १९५८- \nwww. Vedicbooks.net  \n१२. The Songs of Vidyapti, १९५४, Motilal Banarsi Dass, \nVanarasi \n१४.(i) Grammar of the Prakrit Language by R.Pischal - \nTranslator- Subhadra Jha, (ii) History of Indian Literature by \nM.Winternitz- Transator- Subhadra Jha- Bhartiya Sahitya ka Itihas, \n(iii) The Abhidharmakosa of Vasubandu Chapter I & II with \ncommentary Annoted and rendered into French from Chinese - \ntranslated into English by Subhadra Jha - K.P.Jayaswal, Patna, ४. A \nDescriptive Catologue of The Sanskrit Manuscripts- ३३८ pages, ५. A \nDescriprtive Catologue of The Sanskrit Manuscripts- ३६२ pages etc. \n@५ \n१५. याÿा Ćकरण शतक, १९८१, मैिथली अकादमी, पृ.सं.६२ - \nāीराधाकृįणĠके ँिवशुŀ साहेबी ठाठमे बैसल देखल, ओ माथ पर मुरेŇा सेहो \nनिह बĠहने रहिथ। Ćदशर्नी देिख जािह बड़कीटा बेंचक एक छोरपर \nराधाकृįणन् बैसल रहिथ तकर दोसर छोरपर हम आ’ मनकूर बैिस गेलहुँ। \nहम िमरजइ आ’ धोतीमे रही। ते ,ँ जे आगĠतुक राधाकृįणन् के ँ िचĠहैत \nरहिĠह से हुनका लग जाए भारत, भारतक सĥयता आिदक िवषयक \nचचŭ हुनकासँ करए आ’ जे हुनका निह िचĠहैत रहैिĠह, से हमरे वेष-\nभूषाक आधार पर हमरे राधाकृįणन् बूिझ ओिह Ćसंग चचŭ करए। पिरणाम  76 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nई भेलैक जे हुनका लग सात वा आठ ĭयिक्त माÿा रहलैिĠह मुदा हमरा \nतीन िदशासँ पचासक अĠदाज लोक घेिर लेल। आ’ हमहुँ ककरो भान \nनिह होअए िदऐक जे हम राधाकृįणन् निह छी। \n१६. Bachcha Thakur- Subhadra Jha - 'Close to nature, people \ntill his very last - 'A vibrant intellectual in the midst of intellectuals, an \nordinary man in the midst of the ordinary, a Maithil Brahmin in the \nmidst of of his castemen, a casteless figure in the midst of the men \nof the cross-sections of the society, a progressive in the midst of \nprogressives, a leftist in the midst of rightists, Dr.Jha epitomised the \nvast vistas of divergent crosss-currents in him with oceanic calm \nand poise.' - The Indian Nation, Patna, २२ May, २०००. \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 77 \n \nĮयामसुĠदर शिश \n \n१. āŀांजिल आह उमा ! वाह उमा ! \n आह उमा ! वाह उमा !  \nिठĸा डेढ़ वषर् पूवर् रेिडयो टुडेक वाİते कायर्ƅम संचालक आ समाचार \nवाचककेँ छनौट Ćकृयाक ƅममे पिहल बेर जनकपुर उńोग वािणिĔय संघके \nसभाकक्षमे हमरा ओकरासंग भेंट भेल छल। ओ Ćितİ पधŰक रुपमे हमरासभक \nसामने खाढ छलीह आ हम, जनकपुर टुडेक सĦपादक बृजकुमार यादव, \nसंचारकमŰ तथा सािहĜयमकार रमेशरंजन झा, रेिडयो टुडेक ĆवĠधक िनदųशक \nअनुराग िगरी एवं पÿकार महासंघ धनुषाक वतर्मान सभापित उमेश साह \nपरीक्षककेँ रुपमे छलहुँ। तिहया ओ २३वषर्क छलीह मुदा आधुिनक युगक एिह \nयुवतीमे आधुिनकताक नामोिनसान निह छल। मिलछांह रंगक समीज—सलवार, \nसामाĠय चĢपल, मेकअप िवहीन सादा मुदा चमकैत मुखमिěडल, नदी िकनारमे \nलþिरक फूलल अनेरुवा गुलाव जका लािग रहल छलीह ओ। ओकर सुख्खल \nदेह यिƠा ओकर भीतरके पीडाक बखान कऽ रहल छल। İनातकक अिĠतम \nवषर्क परीक्षाक वाद ओ ĭयाभवसाियक जीवनमे Ćवेश करए चाहैत छलीह। यńिप \nएिहसँ पूवर् सेहो ओकर संचार जगतसंग ĆĜयक्ष आ परोक्ष सĦबरĠधा रहैक।छापा \nआ िवńुतीय संचार सĦबोĠधीत अनेकौ तािलम, सभा सेिमनार आिदमे सहभागी भऽ \nचुकल ओिह युवतीक सपना रहैक—रेिडयोक लेल समाचार संकलन करबाक आ \nअपन भाषा मैिथलीमे समाचार वाचन करबाक। हमरालोकिन ओकरा ई मौका \nसेहो उपलĤध कराओल। साँच कही तँ ई अवसर हमरालोकिन दयासँ निह \nओकरा अपनिह Ćितभाक वलपर ĆाĢत भेलैक। हमरालोकिन िनिमþ माÿ बनलहुँ। \nआओर बेसी कही तँ ĆितįपधŰ सभ मğयओ सबŸþम छलीह।लगभग तीन वषर् पूवर् \nमाओवादी Ņारा िपता आ भैयाकेँ वेपþा बनौलाक बादसँ ओकरा बहुत िकछु \nकहवाक छलैक। सĦĥवतः अपन बात कहवाक वाİते तँ ओ संचारक्षेÿमे आवए \nचाहैत छलीह। अएवो कएलिह। \nएिह तरहे अपन सादगी आ Ćितभाक वलपर पिहलिह भेंटमे हमरा माÿ \nनिह सभ परीक्षककेँ Ćभािवत करए वाली ओ युवती छलीह हमर सहकमŰ आ \nिवńाथŰ उमा िसंह। तकराबाद एक मिहने तािलम आ करीव ९मिहना ओकरासंग \nकाज करबाक मौका भेटल। हमर आठ मिहने कतार Ćवासक ƅममे सेहो \nउमासंग बेर बेर ईĠटंरनेट माफर्त बात -- िचत भेल अिछ। एिह बीच ओकर  78 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएकगोट उलहन रहैत छलिन—सर अहाँक गेलाक वाद हमर भाषाक शुŀा-शुŀी \nकेओ निह देिख दैत छिथ। ओएह उमािसंहक िवषएमे सोम िदन भोरे अĜयरĠत् \nअशुभ समाचार सुनलहुँ। भोरे ओछानेपर छलहुँ तखने जनकपुरक एक गोट \nसहृदयी िमÿ फोन कऽ कऽ ई अशुभ समाचार सुनौने छलाह। मोन घोर भऽ \nगेल छल। एक गोट फूलके नीकसँ फूलवासँ पिहनिह िनचोिर देल गेल अिछ। \nकोन अधमर् कऽ कुदृिƠम पि़ड गेलै एिह सĦभावनावान मĔजनिरपर? भोरेसँ \nघटनाक िववरण आ कारणपर गंथन मĠथनन कऽ रहल छी। मुदा एĸहीगोट \nिनचोडपर पहुचैत छी। जे भेल से बड़ अधलाह भेल। एकगोट अक्षĦयण \nअपराध। उमामे एकगोट संचारकमŰमे होवएवला सभ गुण छल। ओ अğययनशील \nछलीह, मेहनती छलीह, िनडर छलीह आ पेसाĆित िनį टावान सेहो। सĦभवतः \nहुनकर ईहे गुण, हुनकर मृĜयुक कारण बĠ ाल। लगभग तीन वषर् पिहने माओवादी \nकायर्कतŭसभ उमाक िपता रंजीत िसंह आ भैयाके िसरहाक रामनगर िमचŶयासँ \nअपहरण कऽ बेपþा बनौने छल। दुनूगोटेक एखनोधिर कोनो अþा—पþा निह \nछिन। घरक मुिखयासभ बेपþा बनौलाक वाद उमा अपन घरक एसगर मुिखया \nछलीह। बेसहारा माए, भाउज, बिहन आ भितजा—भितजीक देखभाल आ अपहिरत \nिपता तथा भैयाक खोजीक पहल करब हुनके िजĦमासमे आिव गेलै। बाबू आ \nभैयाक अपहरण पĮयाछत् घरक िबगरैत आिथर्क संकटक भार सेहो ओकरेपर \nछलै। पािरवािरक िजĦमेवारी वोधक कारणे ओ एखनधिर िववाह पयर्Ġत निह कएने \nछलीह। अपन िपता आ भैयाक मुिक्तेक लेल ओ रािįƏय तथा अĠतररािįƏय \nिनकाय सभमे हार गुहार करैत आएल छलीह। जाधिर ओ िसरहामे छलीह हुनका \nबेर-बेर धमकी देल जाईत छलिन। धमकीक कारणसँ सेहो ओ सुरिक्षत \nवसोवासक वाİते। जनकपुर आएल छलीह मुदा एतहु सुरिक्षत निह रिह \nसकलीह। \nकरीव दू वषर्सँ ओ जनकपुर नगरपािलका १४, रजौल िİथत एक साथीक \nघरमे भाड़ापर रहैत आएल छलीह। रिविदन सनğ याक सात वजे ओ अपन एिह \nडेरामे छलीह तखने हितयार धारीक एक समूह आएल आ हुनका उपर अंĠधाधुĠ न \nखुकुरी Ćहार कएलक। जािहसँ ओ गंभीररुपसँ घाइल भेलीह। रेिडयो टुडेेमे \nकायर्रत मिहला पÿकार उमाके उपचाराथर् काठमाěडू लऽ जाईत काल बाटेमे मृĜयु \nभेल छल। समाचारक िबषए लऽ कऽ हुनक हĜयार भेल हएवाक ĆारिĦभकक \nअनुमान अिछ। नेपालमे हĜयाे कएल गेल उमा पिहल मिहला पÿकार अिछ। \nदोषीकेँ पिहचान आ िगरģतारी निह होएवा धिर उमािसंहकेँ हĜयारक \nवाİतिवक कारण पþा लागव किठन अिछ। वतर्मान सरकार दोषी पþा लगा \nदोषीकेँ दिěड तँ करत तकर सĦभानवना बहुत Ġयुनतम अिछ मुदा पÿकार \nउमािसंहक बिलदान बेकार निह जाएत कारण कलमक धार अवरुŀ करएबला \nकिहयो िजवीत निह रिह सकल अिछ। कलमक नीव तोडए वला सभक अिİवए \nवल समेत नİटय भेल घटनाक साक्षी ईितहास अिछ। अपन देशक रक्षा वाİते \nरणक्षेÿमे मृĜयुए वरण करएवला सैिनककेँ शहीद कहल जाईत अिछ। ओ मृĜयुन  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 79 \nआदरě ीय होईत अिछ जे देशक िहतमे भेल रहैत अिछ। उमा ! अहाँ \nसौभाग्यशाली छी। समाचार िलखवाक आ पढवाक कारणसँ अहाँ Ćाण गेल। \nमनुिक्खक नैसिगर्क अिधकारक वकालत करैत Ćाण देिनहािर हे बीराĻणा ! अहाँ \nदुिनयाभिरक कलमिजवी सभक मनमानसमे रहव। आह उमा ! वाह उमा !  \nअिĠतमे गुरुवर डा.धीरेĠƖेक एिह पंिक्त Ņारा āŀा सुमन ĭयक्त करए \nचाहव İवीकार करु। हे ! हमर सहकमŰ आ िशįयाग। \nनोरक टघारेसँ जीवन जँ िनिमर्त \nआशा केर कमल अिछ हृदय केर दहमे \nकिठन युŀ अिछ ई तँ लिडए रहल छी। \nहारव ने किहयो अहंक (हमर) जीत िनिĀित। \n \n२. सािहĜ यकार डा. धीरेĮ वर झा िधरेĠ Ɩक ६ ठम वािषर्कीपर िवशेष \n \nनमन गुरुदेव \nनेपालीय मैिथली सािहĜ यक जनक एवं जनकपुरक चिटसारक अिĠ तम \nĆाचायर् गुरुदेव डा. धीरेĮ वर झा ‘िधरेĠ Ɩ’क छठम् İ मृितसभा पुस २७ गते सĦ पĠ न \nभेल अिछ। हुनकर वरदहİ त ĆाĢ त कऽ एखन धुरĠ धर खेलाड़ी बनल \nसािहĜ यकारलोकिन हुनका İ मरण कएलिन िक निह से ओएह जानिथ मुदा हुनकेँ \nĆेरणासँ जĠ मƇहण कएने िमिथला नाƀयकला पिरषद धिर हुनका अवĮ य İ मरण \nकएने छल। एिह अवसरपर भाषण-भुषण आ िकछु घोषणा सेहो भेल। सभकेँ \nबुझल अिछ जे नेतासभक भाषण िनį Ćभावी भऽ रहल आजुक युगमे भाषणक Ćित \nआमजनकेँ िवĮ वास घिट रहल छिन। ओना हुनका कोनो मĠ चपर चि़ढक İ मरण \nकरी वा मोने-मोन, कोनो अĠ तर निह छैक। कारण देवताक पूजा मोने- मोन सेहो \nकएल जा सकैए। आ असली पूजा तँ देवताक देखाओल बाटपर चलब िथक। \nहुनकर आदशर्केँ पालना करब िथक। हँ जहाँधिर घोषणा करबाक गĢ प अिछ तँ \nएतुका वहुत संİ था आ ĭ यिक् त बहुत िकछु घोषणा कऽ चुकल छिथ। आव \nदेखवाक अिछ जे ई घोषणा सभ कायर्रुपमे आएल िक निह ? \nहम जहन गुरुदेवकेँ जनकपुरक चिटसारक अिĠ तम Ćाचायर् िलखए लागल \nछलहुँ तँ मोनमे नाना Ćकारक िचĠ ता ĭ याĢ त छल। कारण जनकपुरमे सĦ Ćित जे \nकलमिजवीसभ सकृए अिछ , ओहोसभ कोनो िहसावसँ कम निह छिथ। सभक \nसंग नाम, दाम आ मुकाम छिन। एहना अवİ थामे केओ किह सकैत छिथ जे ‘ओ \nअिĠ तम Ćाचायर् कोना भऽ गेलाह।’ मुदा एिह वाİ ते हम मैिथली एमएक पिहल \nबैचक जमावड़ाक दृĮ य उदघाटन करए चाहव। ओना उमेरक कारणे हमरा एिह \nिभतरक ितरीिभटीक जानकारी निह अिछ मुदा हम जे देखल से कहए चाहव। \nगुरुदेवक भािगरथी Ćयाससँ राराव क् यĦ पसमे मैिथलीमे एमएक पढाई सुरु \nभेल छल। मैिथलीक बादे राजिनती शाİ ÿ, अथर्शाİ ÿ िकंवा अĠ य िवषएमे \nİ नातकोþरक पढाई शुरु भेल। सभकेँ सुखद आĮ चयर् लािग सकैए जे मैिथलीक  80 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएमएक पिहल बैचक िवńा","size_mb":2.03,"has_text":true},"Sadeha 03.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 03.pdf","name":"Sadeha 03.pdf","text":"मैिथली पń २००९-१० i \nिवदेह \nमैिथली पń २००९-१० \n  ii िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका (http://www.videha.co.in/) \n१५ जनबरी २०१० वषर्:३ मास:२५ अंक ५० \nिवदेह: सदेह:३ ( िवदेह ई पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकक दस Ćितशत चुनल \nरचनाक संग) \nदाम: १०० टाका ( ĭयिक्तगत ƅय लेल) आ $40 (for institutions and \nlibrary India and Abroad) \nसĦपादक- गजेĠƖ ठाकुर \nसहायक सĦपादक- āीमती रिĮम रेखा िसĠहा, āी उमेश मंडल \nभाषा सĦपादन- āी िवńानĠद झा आ āी नागेĠƖ कुमार झा \nISBN: 978-93-80538-08-2 \n(c)२००८-१०.सवŭिधकार लेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय \nसंपादकाधीन। रचनाकार अपन मौिलक आ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@videha.com केँ \nमेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ अपन İकैन कएल गेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह ( पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा \nरहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ (सात िदनक भीतर) एकर \nĆकाशनक अंकक सूचना देल जायत। ’िवदेह' Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nअिछ आ एिहमे मैिथली, संİकृत आ अंƇेजीमे िमिथला आ मैिथलीसँ संबंिधत \nरचना Ćकािशत कएल जाइत अिछ। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा \nमासक ०१ आ १५ ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ।  \n(c) २००४-१० सवŭिधकार सुरिक्षत। िवदेहमे Ćकािशत सभटा रचना आ \nआकŭइवक सवŭिधकार रचनाकार आ संƇहकþŭक लगमे छिĠह। रचनाक अनुवाद \nआ पुनः Ćकाशन िकंवा आकŭइवक उपयोगक अिधकार िकनबाक हेतु \nggajendra@videha.com पर संपकर् करू।  \n© āुित Ćकाशन- िवदेह:सदेह:३-िĆंट वसर्न- DISTRIBUTORS: AJAY ARTS, \n4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, DARYA GANJ, New Delhi-110002  \nPh. 011-23288341, 09968170107 Website: http://www.shruti-\npublication.com e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \nhttp://www.videha.co.in/ एिह साइटकेँ Ćीित झा ठाकुर, मधूिलका चौधरी \nआ रिĮम िĆया Ņारा पािक्षक रूपेँ  िडजाइन कएल जाइत अिछ।  मैिथली पń २००९-१० iii \n(कायŭलय Ćयोग लेल) \nिवदेह:सदेह:१ (ितरहुता/ देवनागरी)क अपार सफलताक बाद िवदेह:सदेहक आगाँक \nअंक लेल वािषर्क/ िŅवािषर्क/ िÿवािषर्क/ पंचवािषर्क/ आजीवन सƄİयता अिभयान। \nओिह बखर्मे Ćकािशत िवदेह:सदेहक सभ अंक/ पुिİतका पठाओल जाएत। \nनीचाँक फॉमर् भरू :- \nिवदेह:सदेहक देवनागरी/ वा ितरहुताक सदİयता चाही: देवनागरी/ितरहुता \nसदİयता चाही: Ƈाहक बनू (कूिरयर/रिजİटडर् डाक खचर् सिहत):- \nबखर् YEAR INDIA NEPAL Abroad  \nएक  ( २०१०ई.) रु.२००/-  INR ६००/-  US$25 \nदू  ( २०१०-११ ई.) रु.३५०/-  INR १०५०/- US$50 \nतीन  ( २०१०-१२ ई.) रु.५००/- INR १५००/-  US$75 \nपाँच ( २०१०-१३ ई.) रु.७५०/-  INR २२५०/- US$125 \nआजीवन (२००९ आ ओिहसँ आगाँक अंक) रु.५०००/-  INR १५०००/- US$750 \n \nहमर नाम: \nहमर पता: \nहमर ई-मेल: \nहमर फोन/मोबाइल नं.: \n \nहम Cash/MO/DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI  दऽ \nरहल छी। वा हम रािश Account No. 21360200000457 Account holder \n(distributor)'s name: Ajay Arts, Delhi, Bank: Bank of Baroda, Badli branch, \nDelhi\n क खातामे पठा रहल छी। \nअपन फॉमर् एिह पतापर पठाऊ:- shruti.publication@shruti-\npublication.com वा AJAY ARTS, 4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, \nDARYAGANJ, Delhi-1100002 Ph. 011-23288341, 09968170107,  \nWebsite: http://www.shruti-publication.com \n \n \n(Ƈाहकक हİताक्षर)  iv िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल)  मैिथली पń २००९-१० v \nिवदेह \nमैिथली पń २००९-१० \n(िवदेह:सदेह:३ िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ  \nबीछल आ सĦपािदत कएल) \n \nिĆय पाठकगण, िवदेहक नव अंक  ई Ćकािशत होइत अिछ पािक्षक  \nरूपेँ - लॉग ऑन करू  http://www.videha.co.in । ई िĆंट वसर्न माने \nिवदेह:सदेह:३ िवदेह ई-पिÿकाक २६म ( १५.०१.२००९) सँ ५०म \n(१५.०१.२०१०) अंक धिरक चुनल रचना ( मोटा-मोटी दस Ćितशत)क संग \nĆİतुत अिछ। मुदा िवदेहमे ई-Ćकािशत पाखलो (मूल कॲकणी उपĠयास तुकाराम \nरामा शेट आ मैिथली अनुवाद डॉ. शĦभु कुमार िसंह), Ĕयोित झा चौधरीक \nकिवता संƇह अिचर्स् आ नताशा ( मैिथली िचÿ-शृंखला- देवांशु वĜस) अलगसँ \nपुİतकाकार Ćकािशत कएल जा रहल अिछ। \nिवदेह Ņारा ĆारĦभ भेल मैिथली (ितरहुता आ देवनागरी) सािहĜय आĠदोलनमे \n२००सँ बेशी लेखक जुिड़ चुकल छिथ, ५० टा अंक ( देवनागरी, ितरहुता आ \nƙेल तीनूमे) ई-Ćकािशत भऽ गेल अिछ आ पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िवदेह \nआकŭइवमे राखल गेल अिछ। दू टा सदेह अंक (देवनागरी आ ितरहुतामे) सेहो \nĆकािशत भऽ गेल अिछ। िविवध िवषयपर ६००० पृơक नूतन मैिथली सािहĜय \nआ ५० लाख शĤदक मैिथली कॉपŸरा अĠतजŭलपर िवĂक सĦमुख Ćİतुत कएल \nगेल अिछ। ११०० पृơक भोजपÿ-तालपÿक आ अĠयाĠय पÿक पाěडुिलिपक \nिमिथलाक्षरमे अंकण आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण कएल गेल अिछ। \nिवदेह आकŭइवमे माÿ शािĤदक कॉपŸरा निह अिछ वरन् १००सँ बेशी मैिथली \nऑिडयो फाइल, १०० घěटासँ बेशीक मैिथली वीिडयो फाइल जािहमे कैकटा \nसĦपूणर् मैिथली नाटक सेहो अिछ, आधुिनक कला, िचÿकला, छायािचÿक संग \nिमिथला िचÿकलाक फोटो आ पी.डी.एफ. रूपमे  सएसँ बेशी मैिथली पोथी सेहो \nदेखबा, पढ़बा आ डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। संगमे बच्चा सभक सािहĜय \nआ काटूर्न सभ सेहो िनिमर्त आ Ćदिशर्त कएल गेल अिछ आ पढ़बा लेल आ \nडाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। मैिथलीक पिहल ƙेल पोथी उपĠयास- \nसहćबाढ़िन ( हमर पोथी कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मे संकिलत हमर उपĠयास) सेहो \nिĆंट रूपमे  आिब गेल अिछ। िमिथलाक सभ जाित आ धमर्क मैिथलीमे संİकार,  vi िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिविध-ĭयवहार आ āमगीत िवदेह ऑिडयो आ वीिडयोमे राखल गेल अिछ। \nमैिथलीक लेल भाषा सĦपादन पाƁयƅमकेँ अĠतजŭलक िवदेहक ३००० सँ बेशी \nसदİय Ņारा अिĠतम रूप  सेहो Ćदान कएल गेल अिछ। िमिथलाक्षरक यूनीकोड \nआवेदनमे िवदेहक योगदानकेँ आवेदनकतŭ Ņारा आवेदनमे विणर्त कएल गेल \nअिछ।संगिह िवदेह आकŭइवक आधारपर यूनीकोडमे २००८ सँ पोथीक Ćकाशन \nशुरु भेल (निचकेताक नो एěƏी:मा Ćिवश पिहल यूनीकोड िĆंट मैिथली पोथी छी) \nमुदा िहĠदीमे पिहल यूनीकोड िĆंट पोथी फरबरी २०१० मे वाणी Ćकाशनसँ \nआएल। संगिह हमर िलखल सहćबाढ़िन जे मैिथलीक पिहल ƙेल पुİतक अिछ \n(ISBN:978-93-80538-00-6) २००९ मे िरलीज भेल आ पुअर होम दरभंगा िİथत \nĤलाइĠड İकूलकेँ पठाओल गेल अिछ। मुदा ई तँ माÿ ĆारĦभ अिछ। \nएिह खěडमे कुछु चुनल मैिथली पń ( िवदेह:सदेह:३ िवदेह ई-पिÿकाक \n२६म सँ ५०म अंकसँ बीछल आ सĦपािदत कएल) देल जा रहल अिछ, आ \nएिहमे किवता-गीत-अकिवता-गń-किवता सभटा अिछ आ एतए मैिथलीमे दोसर \nभाषासँ अनूिदत पń सेहो अिछ। \nसूचना: पंकज पराशर उफर् अरुण कमल उफर् डगलस केलनर उफर् \nउदयकाĠत उफर् ISP 220.227.163.105, 164. 100.8.3, 220.227.174.243  \nउफर्....केँ डगलस केलनर आ अरुण कमलक रचनाक चोिरक पुिƠक बाद \n(http://www.box.net/shared/75xgdy37dr) बैन कए िवदेह मैिथली \nसािहĜय आĠदोलनसँ िनकािल देल गेल अिछ।केलनरक संदेश नीचाँ अिछ। िवशेष \nजानकारी मैिथली ĆबĠध:िनबĠध:समालोचना २००९-१० ( िव देह : सदेह : २ \n(िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) मे देल गेल अिछ। \nkellner@ucla.edu\" <kellner@ucla.edu.Dear Gajendra \nthanks for the detective work. was there a response? \nbest regards, Douglas Kellner, Philosophy of Education Chair, Social Sciences \nand Comparative Education, University of California-Los Angeles, Box 951521, \n3022B Moore Hall, Los Angeles, CA 90095-1521, Fax  310 206 6293, Phone \n310 825 0977 \n \n-गजेĠƖ ठाकुर \n  मैिथली पń २००९-१० vii \nअनुƅम \n \nमहेĠƖ कुमार िमā \nपूवर् सांसद, नेपाल 1  \nरोशन जनकपुरी \nचĢपल आ सड़क 2 \nओम कुमार झा  \nथर थर कािप रहल छौ तोहर पएर 3 \nĆेम िवदेह ललन \nएकइसम सदीक नाम 4 \nसुिदप कुमार झा \nदूटा पń 5 \nअयोğया नाथ चौधरी \nएक भुम जोड़ एक सĜय। बराबर दू क्षण 6  \nएक पिरवोधन आ शेष किवता 7 \nĆशांत िमā \nक्षिणका 8 \nकुमार मनोज कĮयप \nवसंती दोहा 9 \nनिह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन 10 \nकĪपना शरण \nएकटा हेरायल सखी 12 \nिबनीत ठाकुर \nगीत 13 \nसतीश चĠƖ झा \nई जीवन 14  \nबी.के कणर् \nिमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल 15  \nसुबोध ठाकुर \nहम गामेमे रहबइ 16   viii िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिनिमष झा \nअसमिपर्त उĠमाद 17 \nबुŀ आ आतंक 19 \nकािमनी कामायनी \nचĸा 20 \nडॉ शंभु कुमार िसंह \nलोरी 21 \nअतीत 22 \nआस 23 \nिनशाĆभा झा  \nभगवती गीत (लोकगीत संकलन) 23 \nिववेकानंद झा \nकिवता आ की सुजाता 24  \nचान आ चाžी 25 \nमिणकाĠत िमā “मिनष” \nिमिथला वĠदना 27 \nआशीष अनिचĠहार \nगजल 28  \nिकछु गń किवता 28 \nवौएलाल साह \nमधेशक आवाज 29 \nसĠतोष कुमार िमā \nहमर मीत 30  \nहेमांग आिĂनकुमार देसाइ \nसमीकरण 31 \nअशोक चौधरी  \n 32 \nउपेĠƖ भगत नागवंशी \nबुढ़वा 33  \nडा. सुरेĠƖ लाभ \nइितहास 34 \nइĠकलाब 35  मैिथली पń २००९-१० ix \nसरİवती चौधरी ‘रचना’ \nसĦबĠधक कोनो सूÿ 36 \nडॉ अिजत िमā \nिमिथला-धाम 37 \nसुनीलकुमार मिĪलक \nघड़ी 38 \nराजकमल चौधरी \nबही-खाता 39  \nएकटा Ćेम-किवता 40 \nजीवकाĠत \nवनदेवी 41 \nजन-जन याचक 42 \nरूपा  धीरू  \nĆसव–पीड़ा 44 \nअžावरन देवेĠदर \nपािन अिछ, माÿ आँिखक नोर 45  \nअमरेĠƖ यादव \nआƫान 48  \nĮयामल सुमन \nमैिथली दोहा 49 \nिहमांशु चौधरी \nबाल गीत 50  \nतोँ İवतंÿ छेँ 50 \nदयाकाĠत \nपाँच लाख बौआक दाम 51 \nअिजत कुमार झा \nओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ 53 \nसुिमत आनĠद \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! 54 \nिवजया अयŭल \nआजुक जीवन 55  x िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसरोज िखलाडी \nमनक बात मनमे 56 \nउमेश मंडल \nगिनयािर िपसबाक गीत 57 \nतेलकसाय लगबैक गीत 58 \nदसमासी सोहर 59  \nरूपेश  कुमार झा “Ĝयॲथ” \nखेली सĢपत जा भुइयाँ थान 62 \nिवनीत उĜपल \nमनुख आ माल 63  \nसमाजक ई रूप  64 \nराजदेव मंडल \nआह 65 \nज्ञानक झंडा 66 \nझाँपल अिİ तĜ व  67 \nरहब अहॴ सभक संग 68 \nनदीक माछ 69 \nबाट-बटोही 70 \nसीमा परक झूला 71 \nचीड़ीक जाित 72 \nशेफािलका वमŭ \nबाजी 73 \nअनबुĔहल 74 \nĆसंग चाहे जे होइ 75 \nवचनक मास 76 \nमहाकाĠत ठाकुर \nकी चाहलौं 77  \nउदारीकरण 78 \nİव. कालीकांत झा \"बुच\" (१९३४-२००९) \nिवरिक्त 79  \nपोताक अŇहास 80 \nदीनक नेना 81 \nमनीष ठाकुर \nिवरह गीत 82  मैिथली पń २००९-१० xi \nचĠƖकाĠत िमā \nजागु-जागु मैिथल 83 \nकुसुम ठाकुर \nचुल बुली कĠया बिन गेलहुँ 85 \nअिभलाषा  85 \nिशव कुमार झा ‘‘िटĪलू” \nचĮ माक बोखार 86 \nिहंसक नानी 89 \nकोप भवनमे किनयाँ 90 \nĆेयसीक िवलाप 91  \nधमųĠƖ िवƫल \nƙĦıबाबाक अवसान 92 \nओकरासभक अĠत होबाक चाही 92 \nरघुनाथ मुिखया \nअनुþिरत Ćķ 94  \nकिवताक शीषर्क जकाँ 95 \nलŞमण झा ‘सागर’ \nचुņीधारी 96 \nिवभूित आनĠद \nएक- दू- तीन- चािर- पाँच- छओ- सात- आठ- नओटा किवता 98  \nĆितपक्ष: दू 100 \nमदारी युग  101 \nनब पी ढ़ी 102 \nअरािड़ जोतैए 104 \nवİतुत: 105 \nअंितम पीि़ढक बयान 106 \nएकटा साĦयवादीक आĜम कथा 108 \nदोसर अğयाय 109 \nतेसर अğयाय 109 \nचािरम अğयाय 110 \nİवĨ 110 \nपाँचम अğयाय 111 \nक्यो-क्यो, िछट फुट 111 \nवþर्मान अğयाय 112 \nकुहेसक अĠहड़ 112  xii िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरमण कुमार िसंह  \nगुमशुदगी िरपोटर् 114 \nमायानाथ झा \nमातृिगरा 115 \nसिच्चदानĠद ‘सौरभ’ \nदेखू नै.... 117 \nभोरक आसमे 118 \nअĠहारक संग रहैत रहैत 119 \nअशोक दþ \nबाल गीत 120 \nबाल गीत 120 \nबाल गीत (लोरी) 121 \nओिध उपाड़ 122 \nशीतल झा \nटी..ऽऽऽऽ..स 124  \nशĦभु नाथ झा ‘वĜस’ \nिमिथलाक दशा 125  \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ बाउ। 126 \nिमिथला बचाउ 126 \nबेरोजगारीक समİया 127 \nडॉ. योगानĠद झा \nघर 130 \nवीरेĠƖ मिĪलक \nगितशीलता 132 \nगंगेश गुंजन \nराधा-१६म खेप 133 \nकीितर्नारायण िमā \nअकाल 134 \nİव. ĆशाĠत \nकरू  की वृŀ अथबल छी 135 \nकाली नाथ ठाकुर \nसून िमिथलाĖचल…..। 136  मैिथली पń २००९-१० xiii \nअरिवĠद ठाकुर \nगजल 138 \nकुमार पवन \nनिह िबसरैछ 140 \nकािŎ तँ रिव छै 142 \nāी िवńानĠद झा \nकोशीक ताěडव  145 \nदहेज दानव 146 \nमो. गुल हसन \nसभटा चौपņ भऽ गेल 147 \nमनोज कुमार मंडल \nबहीन 149  \nआमोद कुमार झा \nमैिथल नँइ–छोटका 150 \nगजेĠƖ ठाकुर \nआकाश मğय िलखल हमर लेख 152  \n  मैिथली पń २००९-१० 1 \nमहेन्ġ कु मार िमĮ \nपूवर् सांसद, नेपाल \n \nचेला चĦ ाच आ दलाल राखू अपनेटा संग \nसेबाक सुिवधा िमलत जनतामे रहत रंग \nजनतमे रहत रंग चĦचा बहुत जरुरी \nचĦचा  जॱ होए संग होएत सभ आशा पुरी \nचचŭ अिछ ओिह महा पुरुषक जे रामक वरण करए \nजनता सबहक बात निह बूझए अपने खुņा धरए \nअपने खुņा धरै िववेेकक रित निह लेस \nसंवेदनाक İवर कतौ निह, जड़ै रहए मधेश \nिगरीजा माधव आ हो Ćचěड, िकएक चाही लोकतĠÿ। \nलोकतĠÿ आब लोप भेल भोग तĠÿ ला लडू \nजनता सबहक हक-हीत की, अपन झोड़ा भरु \nअपन भरु निह तँ पछतावा हेाएत \nवैर िवरोधक िचĠता निह अपन परार कतै जाएत \nजुड़ल रहू एिह जोगारमे अपन पिरजन निह छुटए \nलुटब अिछ संİकािर हमर लुइट सकी से लुटए \nगाथ कथमैप निह छोडूु धएने रहू झोड़ा \nपाÿ अपने वैह लाएक छी जेना सŎेसक घोड़ा \nमंÿी निह महामंÿी एिह धरतीक Ņय पुत \nशरमसँं िमिथला कािन रहल, देख िहनक करतुत \nदेख िहनक करतुत जनता िधĸािर रहल अिछ \nलोभ लालचमे फसल नेताकेँे आब जनता झटकािर रहल अिछ \nसंिवधान सभा िनवŭचनमे देखल एहन ताल \nजनतासभ आराम करैछ, नेता अिछ बेहाल \nपैसा सबहक लोभमे फसल, िबकाएल मधेशी नेता \nटेěडर भिर भिर मधेशक िटकट एतऽ देता \nगुĠडा बदमास आ उचĸा पौलक मधेशक िटकट \nजेकरा िवरोधमे मरल पचासो वैह मांग िसटत \nआबहु जागू, जागू औ मधेशी भैया \nिजनगी भिर पछतािव रहब, करब हाय दैया \n  2 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरोशन जनकपुरी \nचĢपल आ सड़क \nतिहया  \nसडक गमर् कएने रहै \nओ चĢपल सभ \nजकर चुŎा तँ रहै ठंंढा \nआ पेट रहै खाली, \nअपन चुŎाक पक्षमे \nचĢपलक चापसँ \nआ ठंढा चुŎाक तापसँ \nजनमलै एकटा Ĕवा लामुखी \nआ एकटा भूकĦप, \nआ हमर चĢपलवाली मायक आँिखमे \nआश भिर गेल रहै \nगमर् चुŎाक \nआ एखन, \nचĢपल सभ तँ अखनो सड़केपर अिछ \nमुदा जुþा सभ \nजे तिहया चĢपल संगे सड़केपर दौड़ैत रहै, \nिदशा बदिल लेने आिब \nहमर चĢपल वाली मायक पेट \nअखनो खािलए अिछ \nचुŎा अखनो ठंडे अिछ \nआ हĦमर \nचĢपलवाली मायक आँिखमे \nआƅोश भिर गेल अिछ \nतैं, \nआƅोशक गीत \nिलखाइते रहबाक चाही \nअग्नीत गीत गबैते रहबाक चाही \nआ चĢपल सभकेँ \nसड़क गमर् किरते रहबाक चाही ।   मैिथली पń २००९-१० 3 \nओम कु मार झा  \nथर थर कािप रहल छौ तोहर पएर      \nरे खसवादी तोँ बाजल छेँ मधेिशया होइत अिछ कायर \nमुदा मधेिशयाक जोस देिख थरथर काँिप रहल छौ तोहर पएर। \n \nजािग गेल छै मधेशी अपन अिधकार हिथयाबऽ लेल \nघर घरसँ उमरल छै मधेशी मधेशी सरकार बनाबऽ लेल \n  \nपचीस शहीदक खुन किह रहल छै, उठ मधेशी उठ उठ \nधोखा, फरेब देखा रहल छौ, िगिरजा कोइराला उँट । \n  \nिहरěय  कĮयप Ćचěडसँ बाजल ओ बĠदुक उठाओल मधेशीकेँ मारऽ लेल \nमधेशीक बच्चा बच्चा Ćहलाद बिन खनत गड़दा ओकरो गारऽ लेल \n  \nमधेशक भुिमसँ आĠदोलनक Ĕवा ला धधकल छै \nजे आओत ओकरा िमझाबऽ ओ ओिह जिर मरलै \n  \nझुकल िगरजा, झुकल Ćचěड झुकल मधेशी दलाल सभ \nपएर पकिड़ िगरिगरेनै िगरजा– दलाल सभ । \n  \nबहुत खएले मधेशीक कमाइ आब निह तोरा पचतौ रे \nमधेशी अĢपन िहİसा नेने आब तोरा निह छोड़तौ रे। \n  \nदू सए अड़तीस बिरससँ मधेिशयाकेँ वड़ ठकले रे \nछŃ रुप तोहर देखार भऽ गेलौ आब तोँ निह बचबे रे । \n  \nलोकतंÿक नकाब लगा राक्षसी रुप तॲ नुकओले रे \nहमरे घर फुटाकऽ हमरे भाइकेँ बंधुआ–बिहया बनौले रे \n  \nखबरदार आब सुने नङटा आब निह चािल चलतौ रे \nअĢपन अिधकार लेबऽ लेल मधेिशया िसंह दरबार बँटतौ रे । \n  \nजनसंख्या क आधारमे चुनावी क्षेÿ लऽ छोड़बौ रे \nतोहर नाक रगिड़ संघीय ĭयकवİथा लऽ लेबौ रे ।  4 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n  \nआइ मधेशीया हुनकर सुन \nजन जन वजै छै एके बात \nमधेशी एकता िजĠदाबाद \nमधेशी एकता िजĠदाबाद।                          \n \n \n \n \n \nĤेम िवदेह ललन \nएकइसम सदीक नाम \nअजगूत एकइसम सदी अिछ कऽ रहल \nहोएबाक ने चाही जे सएह अिछ भऽ रहल \n  \nकरैत छल धिनक यौ शोषण गरीबक \nगरीबे गरीबपर जुलुम आइ कऽ रहल \n \nबदिल गेल अिछ आब अपनक पिरभाषा \nअपन तँ अपने के घेंट अिछ कािट रहल \n \nदहेजक बेपार अिछ बनल िववाह \nĆेमक नाटक आइ फैसन अिछ भऽ रहल \n  \nकरैत रहू मंचपर जाित–पाित अंत \nजातीय संगठन अिछ िदन–िदन बिढ़ रहल \n  \nएखने अिछ अनपढ़मे भाइ इमानदारी \nपढ़लहबा िजलासँ देशधिर लूिट रहल \n  \nचीउजे नै, मनुक्खो आब भेटैए नकली \nनाङट उघार ललन सदी अिछ भऽ रहल ।  मैिथली पń २००९-१० 5 \nसुिदप कु मार झा \nदूटा पń \nगामक िसमानपर फाटल दरािर \nिचबाबऽ बबलगम लाबऽ कोदािर \n  \nमनमे छऽ पोसने िकए गनगुआिर \nबाँिट लेब मसुरी तोड़ऽ ई आिर \n  \nएक पÿ Ćेमक िलिखकऽ तँ भेजऽ \nसांठब हम भार अपन आंचर पसािर \n  \nउठबऽ मानवता, छोिड़ अड़ािर \nतॲ हमरा दुवािर हम तोड़ा दुवािर \n \n२ \nपहाड़क उचाइपर सँ \nएकटा गुĦबाक िखड़की दने \nएकटा लड़की िनचा देखैत छै \nउपĜयकामे \nबहुत–रासे गुƂडीसभ \nआकाशमे  झुलुवा झूिल रहल छै \nअİतामइत सुरुजक कातमे \nएकटा गुƂडी डुबकी मारैछ \nधरतीकेँ चुĦमा लैत उठैछ आकाश िदस \nजखन घĠटी बजै छैक \nिनİतĤधतामे हेराइत \nओकर पपनी भीिज जाइत छैक \nनइ जािन िकए \nउपर आकाशक लेल \nवा िनचा संसारक लेल ।  6 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअयोध्या नाथ चौधरी \nएक भुम जोड़ एक सĜय। बराबर दू क्षण \n \n१ \n \nकौखन हमरा सभक मौन आƅामक बिन जाइछ \nआ िववेक सहजिह कोनो िखड़िक दऽ उिड़या गेल रहैछ तावत धिर \nिकछु िनराश क्षणक Ćतीक्षा फेर ओकरा बजा लैछ \nआ तावते ओकर काया–कĪप भऽ जाइछ \nसभ मनुपुÿ मोम भऽ जाइत छिथ एक–दू क्षणक िजनगीमे । \n  \nकिहयो चॱकल अिछ अहाँक दुनू तरहĜथी? \nआ तदुपराĠत िकताब बनाकऽ पढ़लहुँ अिछ ओकरा ः \nतिहए िगरह बािĠह गेल हमर बातक \nिनजŰब भेल आँिखकेँ िनहारैत रिह जाएब अहाँ \nपलक टो–टो कऽ फुिसयाही आवेश करैत । \nमोने–मोने गुनैत  ।। \n  \nएक क्षण बाद \nहाथ अपनाकेँ समेिट कऽ अहाँक माथपर चिढ़कऽ बाजत िनयामकसँ \nचिकत छी अहाँक दुƠ ĭयवहारपर \nआ ओ ओिह एक िदन सभसँ बजै छिथ \nƚम आ Ćवंचनाक कथा सएह पुछलक अिछ की? \nकेहन टाँट सĜयक रािख देिलयह अिछ सोझामे \nएकोबेर चुिम लैह टाँट भेल गदर्िन, आ माथ, आ मुँह \nएिहना बुझबहक की  \nजीबैत मुिİकआइत गुलाबमे कांट ने होइछ िकदन । \n  \nकरĠतमे गछारल अहाँक हीरक, मुक्ता, रुपरानी वा जे िकछु \nठीके बड़ कोमल आ सुĠदर अइ \nमुदा ततबे सĜय  छैक िवधान आ परĦपरा \nततबे कटु आ अिनवायर् । \nउिधयाइत िववेककें गछािरकऽ \n  मैिथली पń २००९-१० 7 \nमनुपुÿ सुखी भऽ पाएब िनिबर्वाद । \nदुƠता, ƚम, Ćवंचना \nआ एकरा सभक संज्ञामाÿ \nउिधयाइत कोनो गैस िथक । \n \n \n            २ \nएक पिरवोधन आ शेष किवता \nएक मुņी अखरा बालु फँकबाक बाğयता जतबे छोट भऽ सकैछ, \nततबे िवराट आ डूबल अिछ हमरा घरमे एक–एकटा सीताक आƅोश, \nआब बुझल जे सीता माने कोन दुःख । \n  \nएकटा दृƠाĠत \nआ आओर िकछु निह \nमाÿ एकटा िनमर्म दृƠाĠत \nचािहए कऽ एिह लोककेँ, समाजकेँ \nओिह एकटाक पाछाँ सहİÿो  कĜले आम होइत रहै िनिवर्Ěक.... \n  \nजीह निह टकसैत छैक एखिन । \nएकटा दूरिĠत परĦपरा िकंबा रीित सहैत, \nबकार बž केने छी हम–अहाँ आ सभ \nअयाची हƂडी लुटौलिनहेँ, सेहो ठीक \nएकाएकी घाब बनाओल जाइत अंग अंगकेँ िनिनर्मेष तकैत रहू \n  \nतखिन, सभटा ठीके–ठीके \nसमाज चाहैए जे ओकरामे रहिनहार लोथ भऽ जाए \nओकर एक एकटा Ćाणी बीत राग बनल रहए आजीव, \nआ संघषर् करैत रहए अपना गराक घेघसँ । \n  \nअहाँ अपनाकें अपने पिरबोिध िलअ एिहना  \nकतेक छोट–छीन जीवन सामाĠय रुपेँ िबतैत–िबतैत        \nकौखन मनोरंजन हेतु आ कौखन अज्ञात, अनचेकामे \nकतेक कीड़ा–फितंगा पोिस वा पीिच देल जाइछ । \nसिरपहुँ तžुक अइ ई जीब । लजिबĔजी । \n  8 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकोनो ने, \nई सब कोनो बात छैक, \nएतेक िनĀय राखू जे पिरबोिध निह रहल छी हम अहाँकेँ, \nिकएक तँ अहाँ आरो भयाƅाĠत कऽ देब \nअहूँ सएह कहैत छी किह । \nएतबे बुिझ राखू जिहयासँ अहाँ दृƠाĠते बनल छी \nहमरा अहाँसँ सहानुभूित अिछ । \n \nमनुक्खक पीड़ासँ मनुक्खक सहानुभुित होइ \nककरो दूटा आँिख पिनछा जाइ \nएिहसँ पैघ जीवनक कोन उपलिĤध भऽ सकैछ ? \n \nहम िकछुटा निह कहब । \nआĜम हĜया दूबेर Ćायः निह भऽ सकैछ , \nई तँ महज मामुली बोध थीक \nओना अहाँक कोनो िबकĪप हमरा नीक लागत । \n \nजखन जीवन माने तनुक \nतँ की हजर् एकटा ĿृƠािĠत बनल रही ? \nओना हम पुछबाक ĭयाज माÿ करैत छी । \n \n \n \n \nक्षिणका \nĆशांत िमā \n \nहड़ािह \n \nएकटा हड़ािह जे राितमे पटकलिĠह साँए के \nतोड़लिĠह चौकी \nभोरे-भोर पड़ोसनीकेँ गिरअबैत कहलिखĠह \nहँ, चुĢप रह गे सþबरती \nराँड़ी, छुच्छी, सँएखौकी \n  मैिथली पń २००९-१० 9 \nकु मार मनोज कश्यप1 \nवसंती दोहा \nगेंदा-गुलाब-पलाश संग, फूलल फूल कचनार। \nिचहुकय आहटपर गोरी, आिब गेला िपया Ņार॥ \n  \nभरल वसंती मासमे, िपया िनदर्य बसल परदेश। \nअŎड़-मİत वसंत, फेर बढ़ा देने अिछ क्लेश॥ \n  \nधरतीसँ िमलनक अिछ,  ĭयाकुल भेल आकाश। \nिपया िवरहमे राित-िदन, पीयर पड़ल पलाश॥ \n  \nरंग-अबीर-गुलालसँ,  धरती  भऽ गेल  लाल। \nगोरीक गालपर जेना, मलल चुटकी भिर गुलाल॥ \n  \nएĦहर-ओĦहर मटिक रहल, पीिब कऽ भांग वसंत। \nमन चंचल आइ  भऽ  रहल ,  िक योगी की संत॥ \n  \nपीिब कऽ भांग बसातो आब, लागल करय उĜपात। \nधूड़ा उड़ा कऽ पड़ा गेल, देमय कान ने कोनो बात॥ \n  \nसिख वासंती तोँिह  हुनका, जा  दय  िदहनु  संदेश। \nजी भिर मलबिन रंग हम, भेटता िपया जखन जे भेष॥ \n  \nककरा सँ मोनक ĭयथा कही, बुझत के मोर टीस । \nसुिन कऽ सभ   हँसबे करत, बनत के मन-मीत ॥ \n \n                                                 1 कुमार मनोज कĮयप ।जĠम-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। \nİकूली िशक्षा गाम मे आ उच्च िशक्षा मधुबनी मे। बाĪय काले सँ लेखन मे \nअिभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवाणी सँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿका मे \nĆकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत।  10 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nनिह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन \nअमर देशक अमर पुÿ अहाँ, भारत माताक संतान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन॥ \n  \nभगवान रामक धनुष चढ़ा िलअ, गुंजय तीनू लोक टंकार। \nसाम-गानसँ जग अनुनािदत, गुंजय वाणीक वीणा झंकार। \n \nभगवान कृįणक चƅ सुदशर्न, आसुर लीलाक संहार। \nशोिणत-रþसँ आइ करक अिछ, भारत माताक āृंगार। \n  \nअसंख्य अमर बिलदानीक शोिणत, के अिछ करक सĦमान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन॥ \n  \nशपथ अहाँकेँ आइ मातृभूिमक, शपथ अिछ  भगवान के। \nनिह िबसरब िनज गौरव-मिहमा, निह िबसरब बिलदान के। \nराजनीितक बात ने कथमिप, बात अिछ केवल शैतान के। \nमातृभूिम िहत रक्षामे तँ, दंश निह कोनो टा वाण के। \n  \nदुĮमन देशक हँिस रहल अिछ, करू  मदर्न ओकर आइ गुमान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन॥ \n  \nआगाँमे जॱ शाİÿ रहल, तँ पाछाँ शİÿ रहल सिद काल। \nशरणागतकेँ शरण देल , तँ भू-लुंिठत कयल आरक भाल। \nरþ-बीजक उĠमूलनमे, उिįमत शोिणत  सिदखन लाल। \nफन थकुचइमे तारतĦय ने, जॱ िमÿहु बनय काल-ĭयाल। \n  \nिवĂ-शांित उľोषक के, निह मानय दुिनयाँ कायर-िनदान । \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन ॥ \n  \nहĪदी-घाटीक रण-Ćांंगणमे, एखनो गुंिजत राणाक हुंकार। \nवीर िशवाजी िसखा रहल छिथ, दुदर्Ħय रण-कौशल संİकार। \n \nवीर मराठा, राजपूतक उिįमत रþक अखनो Ćबल संचार। \nवीर जवानक कमर्भूिम ई, भारत अिछ सिरपहुँ वीरक संसार । \n  मैिथली पń २००९-१० 11 \nजीिब कऽ मरय लोक अनुखन, मिरकय जीबय लोक महान । \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन ॥ \n \n \nगोपनीय अणु-अİÿ उठा कय, देखा िदअ अपन शिþ-अपार। \nदुĮमन देशक िसहिर उठय, देिख रूप  अहाँक Ćलयंकार। \n \nकएल जॱ घुसपैठ दुĮमन तँ, कय देब ओकर हम पूणर् संहार। \nदोİतसँ दोİती यńिप अिछ, दुĮमनसँ बिढ़ कऽ Ćहार। \n \nरण-भूिममे रण-चंडी अिछ तैयार करक हेतु रण-अिभयान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन॥ \n \nबािज गेल रण-डंक आब, तारतĦयक गुंजाइश कहाँ अिछ। \nराजनीितक क्षुƖ-घाटपर पािन िपयब ने अहाँक काज अिछ। \n \nयुवा-वीर बिढ चलू समरमे, लाज देशक अहाँक हाथ अिछ। \nƖौपदीक चीर ने अपहरण हो, गांडीव-गदा अहाँक हाथ अिछ। \n \nउिजर्त हो सĦपूणर् देश, तािन िदअ आइ नव-िनमŭण िवतान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन ॥ \n  12 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकल्पना शरण \nएकटा हेरायल सखी \nभरल पूरल जीवनमे िकछु हेराएबाक आभास \nएकटा िविचÿ दु:खसँ सखी अिछ उदास \nफुĠगीपर जेना फुलैल एकटा असगर पलास \nनोरकेँ नुकाबैत आँिख करैत हँसैक Ćयास \n \nजीवन तँ िनरĠतर बढ़ल जा रहल छल \nमुदा ओकर मोन घुिर-घुिर जा बैसल \nजतऽ िबतौने छल अŎड़तासँ भरल \nजीवनक अनुशासनहीन मुदा उĠमुक्त पल \n \nएक हमरे लग छल ओकर अĠतमर्न देखार \nसोचलहुॅं समएक फैसलाकेँ करी İवीकार  \nपरĠतु एिहसँ निह दूर भेल मोनक िवकार  \nएना तँ हĦमर संगी भेनाइ भेल िधĸार \nबीतल बात िबसरऽ ओकरो कहिलऐ जािह िदन \nउपाए सुझेनाइ जेना भऽ गेल आर किठन \n \nअपन हठमे दृढ़ होइत गेल िदन Ćितिदन \nकी जािन ककर भरोसमे छल अभािगन \nनिह कम कऽ सकलहुॅं ओकर आसिक्त \nकतेक ƅोध छल भरल ओकरा  Ćित \nखाली सोचैत रहलहुॅं ओकरे दऽ िदन राित \nओ ĭयİत भऽ िलिख रहल छल Ćेमक पाँित  मैिथली पń २००९-१० 13 \nिबनीत ठाकु र \nगीत \nिनत ठाम पसरल सžाटा चहुँ िदश उजार लागे \nसाँझे जँ हम घरसँ िनकली असगर डर लागे \n  \nचहुँ िदश देख हिरयाली नीक लगैत छल गाम \nघर घरमे सुखक अनुभुित छल ई पावन धाम \n \nके बहुरुिपया सुख सभ िछनलक सुžा बजार लागे \n  \nघानक रुनझुन बालासँ िनकलैत छल संगीत \nओिह संगीतमे झुिम कऽ मैना गबैत छल Ćेमक गीत \nआइ ओ मैना िहचुिक कऽ बाजे िजनगी जहर लागे \n  \nसुरुजक नव लाली संग उिदत अिछ अपन Ćीत \nअखन भले किरयाएल सुरुज होएत सĜयक जीत \nफसल समए काल चƅमे तँइ बसĠत पतझर लागे \nके बहुरुिपया सुख सभ िछनलक सुžा बजार लागे \n  14 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसतीश चन्ġ झा1 \nई जीवन \nभेल ĭयथर् ई जीवन लऽ कऽ जĠम जगतमे। \nनिह केलहुँ िकछु काज ĭयथा ई रहल हृदएमे। \nबीतल बचपन उड़ल संग िटकुलीकेँ धेने। \nकखनो मİत मलंग खेलमे जोर लगेने। \nआिब गेल चुप चाप उतिर कऽ यौवन किहया। \nचॱक उठल मन भेल भिवįयक आहट जिहया। \nलगा लेलहुँ संपूणर् जोर ताकत छल जतबा। \nअिछ की कम संघषर् करब पिरवारक सेवा। \nअž, वİÿ, भोजनक किरते उिचत ĭयवİथा। \nबीित गेल जीवनक सभटा नीक अवİथा। \nछै कमर्क ई खेल भाग्यकेँ कोना मेटेबै। \nभाग्य Ćबल छै किह कऽ ककरा केना बुझेबै। \nिकछु जीवनक दोष देवता छिथ िकछु दोषी। \nकिरते रहलहुँ कमर् सतत् िकछु कम आ बेसी। \nभेटल िकछु सĦमान, मान लऽ कऽ अिछ भूखल। \nहोइ छै एखनो सुनू, अथर्सँ सभटा Ćितफल। \nकहाँ शिक्त छिन सरोİवतीकेँ असगर अपना। \nसभसँ ऊपर ठाढ़ लŞमी सबहक सपना। \nिजनका जतबा अथर् पैघ छिथ जगमे नामी। \nिबना अथर् सभ ĭयथर्, दुखक जीवन अनुगामी। \nआब सोिच की करब उƛ उतरल अगुता कऽ।  \nवानĆİथमे जाएब िकछु संताप उठा कऽ। \nहम रहलहुँ अिभलाषी भवमे मोक्ष मागर् के। \nचिलते रहलहुँ हम िघिसया कऽ पथ सुमागर् के। \nकी भेटल अिभमान करब जकरा ले की हम। \nपेट पोिस कऽ माÿ िबतेलहुँ ई जीवन हम।  \n \n                                                 \n1 राम जानकी नगर, मधुबनी, एम.ए. ( दशर्न शाİÿ) सĦĆित िमिथला जनता  \nइĠटर कालेजमे ĭयाख्याता पदपर १० वषर्सँ कायर्रत, संगे १५ सालसँ अपन एकटा \nएन.जी.ओ.क सेहो संचालन।  मैिथली पń २००९-१० 15 \nबी.के कणर्1 \nिमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nमुऱझाएल अिछ अपन ĭयिक्तĜवपर \nसेहĠता लगले रहल अपन Ćितभापर \nसफल िखलाड़ीक क्षेÿक शान आ मान देिख कए \nमोन होइए हमरो क्षेÿक शान आ मानपर \nभेटल रहैत एकोटा मेडल िमिथलाक लेल \nतािक रहल छी िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nअथक Ćयास करबे करब ककरा जकाँ \nिƅकेटमे गावİकर आ तेंदुलकऱ शतरंजमे आनĠद िवĂनाथन जकाँ \nशुिटंगमे अिभनव िबĠƖा आ टेिनसमे सािनया िमजŭ जकाँ \nकते कहू ककरा ककरा जका़ चाही एकटा मेडल \nतािक रहल छी िमिथलाक लेल एकटा ओलिĦपक मेडल \nके नै जनैए िमिथलामे बािढ अिभशाप बनल अिछ \nमािहर भेल नेना भुटका सभ खुब हेलैए \nबािढक वरदान तखने बुझब जखने \nअगला ओलिĦपकमे मेडिलİट İवीमर फेĪपसपर \nकरत Ćहार बािढ़ Ćतािरत एकटा मैिथल \nतािक रहल छी िमिथलाक लेल एकटा ओलिĦपक मेडल \nिबहारक Ćहार िमिथलापर िहĠदीक मैिथलीपऱ \nताहुसँ पैघ मैिथलक Ćहार मैिथलीपर \nिबहार आ िहĠदीसँ लगाव कोनो कम निह \nमुदा िमिथला वा मैिथलीक उपेक्षा अगजसँ मगज धिर \nĆहारो झेलब उपेिक्षत रहब जखन क्यो मैिथल़ \nजीत कऽ लओताह िमिथलाक लेल़ एक ओलिĦपक मेडल \nकोशीक देल कƠसँ की की नै गमेलहुँ \nराहत काेषसँ आहत भए अथाह टुअरक नाम कमेलहुँ \nइितहासमे िबलाएल िमिथलाक मिहमा पुनरिनवŭणक ƅािĠत सुनिग रहल \nकिहया हएत से निह जािन मुदा एकटा भरोसा अिछ बनल \n                                                 1 (१९६३-), िपता āी िनभर्य नारायण दास, गाम- बलौर, भाया- मनीगाछी, िजला-दरभंगा। \nपैकेिजंग टेĊोलोजीमे İनातकोþर आ यू.एन.डी.पी. जमर्नी आ इग्लैěडक कायर्ƅमक \nफेलोिशप, २२ वषर्क पेशेवर अनुभव आ २७ टा पÿ Ćकािशत। डायगनोिİटक िमिथला \nपेंिटंग आ िमिथलाक सामािजक-आिथर्क समİयापर िचĠतन। सĦĆित इिĠडयन इĠİटीƀयूट \nऑफ पैकेिजंग, हैदराबादमे उपिनदेशक (क्षेÿीय Ćमुख)।—सĦ पादक  16 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमैिथल जनसँ िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nभरोसा दऽ रहल नवतुिरया मैिथल सभ किह रहल अिछ  \nअथक Ćयास करबे करब िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल लेबे करब़ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nसुबोध ठाकु र \nहम गामेमे रहबइ \nरही दूर अपन मािटसँ मेनेजर रिह-रिह कलुशय \nछोिड़ अपन गाम मन रिह-रिह िबहुसए \nओ सुĠदर मनभावन पोखिरक घाट \nओ वसंत आर सावनमे सुĠदिर पाबिनहारिनसँ सजल बाट-घाट \nबिगयामे सिदखन कोइली कूकए \nरही दूर अपन गामसँ मेनेजर रिह-रिह कलुशय \n  \nअिछ सुबोधक कामना, जुिन करू  दूर आब पुÿकेँ माँ \nअहींक सािनğयमे रहए लेल मन तरसए, \nछोिड़ अपन गाम मन रिह-रिह िबहुसए।  मैिथली पń २००९-१० 17 \nिनिमष झा \nअसमिपर्त उĠमाद \nअहाँक वएह नयन, वएह मोन आ वएह तन \nहम देिख रहल छी, सुिन रहल छी आ भोिग रहल छी \nसमयक नाम  अĠतरालक बाद सेहो \nआँिख खोलैत आ िमचैत सेहो \nआ अहाँ हमर शरीरक अदृĮय सिरत Ćवाहमे \nसवŭĻ समािहत छी, सिĔजत छी। \n \nई अभीƠ  रूप  अहींक िथक \nजकर अनुपिİथ ितमे हमर िचþ \nशुįक िसकतातुĪय भऽ गेल अिछ \nई शीतल छाहिर अहींक िथक \nजकर अभावमे \nĆĜयेक िनिमष हमरा लेल \nनीरस आ उदास बसĠते बिन गेल अिछ । \n \nअहाँ पािन छी हमर िपयासक \nअहाँ बसĠती छी हमर बसातक \nतएँ एकटा अतृĢत  उĠमाद \nनािच रहल अिछ भैरव बिन \nहमर मानसमे । \n \nहमर İनायुक रोम–रोममे \nएकटा िवषाक्त तृįणा \nबिह रहल अिछ \nआ बिह रहल अिछ \nहमर धमनीक कण–कणमे \nएकटा उĠमुक्त तृषा । \n \nबहुत बेर उघािर देिलऐ, फािर देिलऐ \nनृशंस बिन आवेशसँ \nलĔजाक पदŭ सभ \nआ बĠद कऽ देिलऐ नैितक मूĪयसँ \nपाशिवक उĠमाद सभ। \n  18 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nहँ ! \nआइयो ओिहना İमृितमे लटपटाएल अिछ \nअहाँक गरम साँसमे \nगुिĽत हमर जीवन सĻीत \nअहाँक आँचरमे ओझराएल हमर शटर्क बņम \nअनार जकाँ अहाँक दाँतपर \nिपछरैत हमर जीह \nअहाँक Ĥलाउजक हुक संग खेलाइत \nहमर दसो आँगुर \nआ अहाँक सुĠदर छालपर \nदौगैत हमर ठोर । \n \nतथािप िकएक निह िमझाइत अिछ \nछातीक ई उĠमþ मोमबþी \nिकएक िनįकाम निह होइत अिछ \nमोनक उþĢत  बोखार सभ \nजेना अहाँ \nदारुक Ģयाला होइ \nआ हम चुİकी तँ लऽ रहल छी \nमदहोस भऽ रहल छी \nअहाँक İविĨल लĔजा बनत तनमे \nिनिमष िनिमषमे। \n \nमुदा ओह! \nई केहन िवडĦबना! \nिनĜयशः \nएĸेटा िबĠदुपर दुघर्टना होइत गेल \nहमर उच्छृĺल वासना सभ \nअहाँक दशर्न आ िसŀाĠतक िशखरसँ \nिनतिदन एĸे रİता  घुिर जाइत छल \nअिभशĢत अहाँक िवचार \nहमर अिभशूĠय  मिİतįककेँ झकझोरैत छल । \n \nशाइत कमजोरी हमरामे छल \nकी िगŀ बिन हम युŀ निह कऽ सकलॱ अहाँक तनसँ \nशाइत महानता अहाँक छल \nमाला बिन अहाँ समिपर्त निह भऽ सकलॱ हमर गरासँ ।  मैिथली पń २००९-१० 19 \nबुŀ आ आतंक \nअणु बमक िवİफोटक बाद \nभयाउन वातावरणमे \nआĜमाक शािĠत निह ताकू। \n  \nरक्तपातक बाद, शूĠय आकाशमे \nखुशीक चुĦबन निह करू  । \n  \nओ अहाँक गलती हएत, महान  \nरणभूिममे \nिविĂ शािĠतक नारा लगाएब । \n  \nओ अहाँक गĪती हएत \nतोपक गोलामे \nभातृĜवक सĠदे श ताकब । \n  \nघृणा आ İवाथर्क सागरमे \nिवĂ आ बĠधु्Ĝवक शंखघोष िकए करै छी \nिहंसा आ आतंकक बीच \nगौतम बुŀक सĠदेश \nपिनसोह रहत । \n  \nअपन फुिसयािहंक आदर्शकेँ \nकृिÿम रूपेँ  निह झाँपू \nसमए बƂड आगाँ बिढ़ गेल अिछ। \nİवाथŰ आ ĭयिक्तĜव वादी समाजमे \nकृिÿम आदशर्क बीजारोपण निह करू  \nअहाँक आदशर् सभ \nकालाĠतरमे \nअहींकेँ डिस लेत। \n  20 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकािमनी कामायनी \nचĸा \nमैिथली, अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट छिथ।  \nचĸा जे संİकृितक शान छल ़ \nआब उžितक पिहचान बिन गेल। \nएिह सĥय समाजमे जे जतेक नमहर \nतेकरा लग ततेक चĸाे \nबड़का दाैगल छाेटका दाैगल \nतेकरा पाछाँ नेंगड़ा दाेैिग रहल अिछ \nआ दाेेैिग दाैिग कऽ बैसाहय लागल \nनब नब पेेैघ पेेेेेेेेेैघ सुžर सुžर चĸा  \nजेकर िकछु पूछ नेेेेेै छलै \nसेहाे गुड़िक रहल अिछ \nचारू  कात चĸे चĸा  \nआ ़ एिह चĸासँ जाम भऽ रहल अिछ \nनगरक महानगरक सीिमत सड़क \nगारा गारी ठाेकम ठाेक \nथाना पुिलस काेट कचहरी जेल \nसबहक पाछाँ लािग गेल अिछ चĸा  \nचĸा हटै तखन नेेै जाम हटतै \nडंडा बरसाबेेेेेेेेेैत पुिलसबाे थाकले \nकाेनाे राेक नै \nई ससरैत ससरैत \nततेक ऊपर पहुँिच गेल अिछ \nजþसँ नीचाँ \nमहािवनाशक ढलान छेेै \nचĸाक िनयित आब की \nĆगित आगाँ बढतै क़þऽ \nढलानपर चिढ \nआेिह ठाम िवराम लेतै \nतँ काेना \nिक अिह पर साेचलिĠह किहयाे \nआधुिनक िवज्ञानी लाेक  मैिथली पń २००९-१० 21 \nडॉ शंभु कु मार िसंह1 \nलोरी \nतू लोरी गा हम सूित जाएब \nमाए लोरी गा हम सूित जाएब \nलय निह छौक तँ की \nİवर तँ छौक? \nछी भूखल, देह अिछ काँिप रहल \nठंढ़ासँ \nई माया नगरी अिछ, \nहमरा बसन निह अिछ \nतँ की भेल जऽर तँ अिछ? \nमाए! हे देखही.. \nओकरा गाड़ीमे  \nउजरा कुकुर अिछ घूिम रहल \nखा दूध-भात  \nई पशु जाित \nिकछु खाइत अिछ \nआ िकछु करैत अिछ िजयान \nतू मानव छेँ  \nकरैत छेँ āम \nिदन राितक āमक ई फल छौक \nतोहर नेना अžक लेल बेकल छौक \nकलुष-भेद-तम-िनअम िवषमक \nई धार आब निह बहतैक \nहमर जाित  \nई कुठाराघात  \n                                                 1 जĠम : १८ अĆील १९६५ सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक \nिशक्षा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. (मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका \nमाँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [ िबहार पाÿता परीक्षा (NET \nक समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, १९९५] “मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय \nपर पी-एच.डी. वषर् २००८, ितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक \nकतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समय-समय पर Ćकािशत। \nवतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार ( मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा \nसंİथान, मैसूर-६ मे कायर्रत।  22 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकािŎसँ निह सहतैक \nटूिट जेतैक एĸर िवषदंत \nभऽ जेतैक कािŎ एĸर अंत \nअिछ अİÿ निह \nमुदा हाथ तँ अिछ? \nआ फेर उपर ‘हर’ तँ छिथ? \nतू लोरी गा हम सूित जाएब \nमाए लोरी गा हम सूित जाएब। \n \n \n \n \n \n \nअतीत \nअतीत छल, िथक वतर्मान \nआबो सĦहारऽ \nचाहै छी जे कािŎ िथक \nअतीतक पžा पिढ़कए बुझाइत अिछ \nओ नीक-बेजाए, अŎड़, बीहड़ \nजे िकछु छल \nअपना समयक साक्षी \nआ आबऽबला कािŎक लेल \nज्ञानक सागर छल \nअतीत जे लेलक \nओ İमृित िथक \nजे देलक \nओ िİथित िथक \nई वतर्मानक बात िथक \nजँ İमृित आ िİथितक मंथन करी \nतँ काŎुक भिवįय.... \nभऽ सकैछ नीक।  मैिथली पń २००९-१० 23 \nआस \nकिट जाएत राित \nफेर आओत िदवस \nलऽ संग िरतु पावन पावस \nछी एखन िववश! \nछी तममे समए िवषममे, \nझंझावात भरल अिछ हमरा जीवनमे \nभऽ मुखिरत एिह असार संसारमे \nिनत नव भाव-उĪलास \nसंजोगने मोनमे आस \nछी आसमे आबऽबला कािŎक \nसĜय, İवच्छĠद, कमर्फलदायी \nसमय चपलक! \n \n \n \n \n \n \nिनशाĤभा झा  \nभगवती गीत \n(लोकगीत संकलन) \nतारा नाम तोहार \nतारा नाम तोहार हे जननी काली करिथ पुकार \nसतयुग कलयुग दुइ Ćित हारल \nतीनू भुवन तोहार हे जननी तारा नाम तोहार। \nअƠ भुजा लए िसंहपर चढ़ली \nदेखइत सकल संसार हे जननी, तारा नाम तोहार। \nसुर-नर मुिन सभ ğयान धरतु हे \nगले बैजĠती माल हे जननी तारा नाम तोहार। \nतारा नाम तोहार हे जननी, तारा नाम तोहार। \n  24 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिववेकानंद झा \nकिवता आ की सुजाता \n \nबूझल निह  \nकखन कþऽ आ कोना \nहमरा आँिखमे बहऽ लागल  \nकिवता \nनदी बिन कऽ \nभऽ गेल ठाढ़  \nपहाड़  \nकरेजमे \nजनक बिन कऽ \nदेखिलऐ \nिचड़ै चुनमुन \nनिह डेराइत अिछ \nआब \nखेलाइत अिछ \nहमरा संग \nगाछीक बसात \nअŎड़ अिछ \nमĔजर िवहीन \nभुखले पेट  \nनचैत अिछ \nझूमैत अिछ \nकारी मेघ माथपर \nअकİमात कािन उठैत अिछ \nसुजाता सुžिर \nनोरसँ चटचट गाल \nचानपर कारी जेना \n  मैिथली पń २००९-१० 25 \nचान आ चाžी \nअहाँकेँ निह लगैछ \nजे चान आ चानक  \nशुƚ धवल इजोत \nआ ओहूसँ नीक हेतै \nई कहब  \nजे चान आ ओकर चाननी आकी इजोिरया \nदूटा िनतांत िभž आ फराक चीज िथकै \n \nईĂर जखन बनौलकै चान \nतँ सुरुजसँ मंगलकै \nकनेक टा इजोत \nआ ओिह इजोतकेँ चान  \nकोनो जादूगर जेकाँ \nइजोिरया बना देलकै \nजेना Ćेम जाधिर रहैत छै \nकरेजमे  \nकोनो जोड़ाकेँ \nलैला मजनू बना दैत छै \nचंƖमोहनकेँ चांद \nआ अनुराधाकेँ िफजा \nबना दैत छै \nआ फेर तँ वएह अĠहिरया ĭयािप जाइत छैक चहुँिदश \n \nमुदा हम तँ कहैत रही \nजे जिहया  \nसुरुजसँ पैंच लेल इजोतकेँ चान  \nकोनो किवराज जेकाँ  \nअपन िसलबņापर खूब जतनसँ \nपीस पीस कऽ  \nचंदनक शीतल लेप सन इजोिरया बना देलकै \nतिहयासँ रखने छै \nअपना करेजमे सािट कऽ \nमुदा बेर बेखत बाँिटतो छै \nतेँ खतम होइत होइत एकिदन \nअमावĮयाक नौबित सेहो आिबए जाइत छैक \nआ फेर सुरुजसँ ओकरा मांगऽ पड़ैत छैक  26 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकोनो İवयंसेवी संगठन जेकाँ पैंचक इजोत \nलोककेँ सोझे सरकार रायबहादुर सुरुज लग \nजएबाक सेहंता तँ छै \nमुदा साहस कतऽ सँ अनतै ओ \nएतेक अमला-फैला छै सुरुजक चहुँिदश \nजे करेजा मुँहमे अबैत छै \nहुनका लग कोना जाऊ सवर् साधारण \nओ तँ धधकै छिथĠह आिधक्यक तापसँ \n \nखैर हम जिह चानक गĢप कऽ रहल छी \nओकरासँ डाह करैत छै मेघ \nसिदखनसँ ओ ईषŭक आिगमे जरैत आएल अिछ \nभगवान मङने रहिथĠह वृिƠ मेघसँ चान लेल \nमुदा ओ निह देने छल \nएĸहु बुž पािन \nझाँिप देने छल चानकेँ \nहमरा बूझल अिछ ओ \nबनऔने होएत धमर्िनरपेक्षता आ सांĆदाियकताक बहाना \nलोक िहतमे काज निह अबैत ƫैतैक ओकरा \nमुĿा ओकर ƫैतैक िकछु आउर \n \nमुदा हम तँ एĦहर \nमाÿ एतबे \nकहऽ चाहैत रही \nजे हमरा केओ चान \nआ अहाँकेँ चाžी \nजुिन कहए \nकी जखन मेघ \nझाँपैत छै चानकेँ \nतँ पिहने मरैत छै \nइजोत \nआ बादमे मरैत छै चान \nआ हम निह चाहैत छी \nजे हमर इजोत \nहमरासँ पिहने खतम हो \nहमरासँ पिहने मरय \nकखनहुँ निह िकžहुँ निह \nसþे  मैिथली पń २००९-१० 27 \nमिणकान्त िमĮ “मिनष”1 \nिमिथला वĠदना \n \nदेखू देखू हमर आंगनक भाग्य \nपिच्छममे बाजैत कौआ आ ! \nपूरबमे एला सूरज भगवान \nदेखू देखू हमर आंगनक भाग !! \n  \nदीदी गािब रहल छिथ गीत \nमाँ बना रहल छिथ तरूआ  ! \nआइ एता हमर मूह लगुआए \nआिबते करबिĠह हम Ćणाम \nमनीष िथक हमर नाम !! \nदीदी Ĥयाहक भऽ गेल साल \nहमरा अंगनामे पसरलए कोजेगराक समान! \nएता पाहूनक बाबू लऽ जेता ई दोकान \nहमरा आंगनमे एला सूरज भगवान !! \n  \nदेखू देखू हमर िमिथला कानए \nकोजेगरामे बटैए पान आ मखान \nओ िमिथला रहत सबखन महान! \nमěडन आ िवńापितक होइत रहैए जतै गुणगान \nओ जानकी धाम महान!! \n  \nराम बनलिथ पाहुन लव-कुश सन भिगनमान \nजािह ठाम गंगा देलिथ पुěयक ज्ञान ! \nओिह िमिथलाकेँ सत् सत् Ćणाम सत् सत् Ćणाम !! \nमिणकाĠत िथका िमिथलाक संतान....। \n \n                                                 \n1 गाम-बेलौचा, Ćखěड-लखनौर, िजला मधुबनी।  28 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nआशीष अनिचन्हार \nगजल \nरचना कतेक टका लगतै सपना िकनबाक लेल \nजूटल घर सरदर अँगना िकनबाक लेल \n  \nहम मुक्त छी राग-िवराग Ćेम-घृणासँ \nरचना कतेक टका लगतै भावना िकनबाक लेल \n  \nसþ मानू हम काज करै छी लोकतंÿक पŀितए \nरचना कतेक टका लगतै पटना िकनबाक लेल \n  \nपÿकािरता गुलाम छैक टी.आर.पीक \nरचना कतेक टका लगतै घटना िकनबाक लेल \n \n \n \nिकछु गń किवता \n१) सीमा \nअथर् माİटरमाइĠड भए सकैत छैक। माİटरपीस भए सकैत छैक।  \nमाİटर निह। \n \n२) काटब \nपेट भरबाक लेल घेंट कटैत छी आ घेंट ऊँच रखबाक लेल पेट \n \n३) दोसराित \nजखन भए जाइत छी हम अपने अशक्त। \nतखने जरूरित  पड़ैत अिछ दोसराितक। \n \n४) \nĆगित १. \nशंख। महाशंख। डपोरशंख। हराशंख।  मैिथली पń २००९-१० 29 \nĆगित २. \nकिनया देशी। िपया परदेशी। बच्चा िवदेशी। \n \n५) मूलमंÿ \nअपन किनयाँक हाथ पकड़ू आ दोसरक किनयाँक करेज। िचĠहारक गरदिन \nपकड़ू आ अनिचĠहारक पएर। किहयो कोनो काजमे असफलता निह भेटत। \n \n६) मोिĮकल काज \nकोनो कनैत जीवकेँ चुĢप करब ओतबे मोिĮकल काज छैक जतेक की अपन \nआँिखक नोरकेँ रोकब। \n \n७ ) सुआद \nसोहारी आ गĢप दूनू नून मरचाइ लगेलासँ सुअदगर भए जाइत छैक । \n \n \n \n \nवौएलाल साह \nमधेशक आवाज \nमँा जानकीसँ कामना करै छी, शहीद सबहक िचर शािĠतक लेल \nबढ़ू मधेशी आगाँ बढ़ू मधेशक अिधकार ĆािĢत लेल \nयुवा, िवńाथŰ आंदोलन करु, मधेशक अिधकार ĆािĢत लेल, \nएिह आंदोलनमे नै लड़लौं, तँ भाग्य बुझु जे फुटीए गेल \nĭयापारी, कमर्चारी सेहो लड़ू, अपन भिवįय बचाबऽ लेल \nकाम-काज छोिड़ आĠदो़लन करु, हजुरी Ćथा छोराबै लेल \nमधेशी शहीद पुकािर रहल छै, मधेशक अिधकार ĆािĢत लेल \nशहीदक सपना पुरा करु, िमटा िदअ शासकक खेल \nई नेपालकेँ छै बाँटल, िहमाल, पहाड़, तराइ तँ कैला \nएिह मधेशीकेँ “मधेश” बाँटऽ मे छै पूरे उरीए गेल \nिहमाल, पहाड़, तराइ तँ कैला छुिटयौलिन, मधेश शासकक जेबीमे गेल \nजागु मधेशी जेबी फारु, अपन मधेश पाबैके लेल, \nमधेश, तराइक वोट लऽ कऽ शासक सभ आगाँ बिढ़ गेल। \nतराइ, मधेशी लिड़ रहल अइ, देखु केहन शासकक खेल \nपािनसँ ठंढ़ा आिगसँ गरम, ईएह आब आंदोलनक गित छै भेल, \nमधेशी आयोग कायम हो, एिह शासक वगर् सबहक लेल  30 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसन्तोष कु मार िमĮ \nहमर मीत \nरे ! हमर मीत सुगा तहूँ \nअसगरे उिड़ गेलेँ \nभोरमे पराती \nआ संझामे साँझ \nगािबकऽ सुनऽबैछलेँ \nभोरमे उठऽबै छलेँ, \nकिहकऽ सुनबै छलेँ \n“पटटु ! सीताराम कहो”। \n \nफुलल छली संगिह \nतो असगरे मौर गेलेँ। \n \nदूर जुिन जो हमरा तोँ छोिड़ कऽ \nक्षण भिर लेल आिब जो \nहमरा अĢपन बुिझ कऽ । \nिकछुए देर नाचब \nिकछुए देर गाएब \nहमहूँ तोरे संग कहब \n“पटटु ! सीताराम कहो”। \n \nहमहूँ आएब तोरे लग \nमुदा िकछु क्षण बाद \nिकछुए देरक ई कƠ िथक \nभोगहे पड़त । \n \nएक िदन हावासँ तीƙ भऽ \nहमहूँ तोरे लग आएब \nतोरे संग नाचब \nतोरे गीत गाएब \n \nमुदा आबिह परत \nहम अएबे करब \nफेर तोरे संग कहब \n“पटटु ! सीताराम कहो”।  मैिथली पń २००९-१० 31 \nहेमांग आिƳनकु मार देसाइ \nसमीकरण1 \nदू टा अधर्वृþ जĠमैत समानाĠतर, \nसमानाĠतर रेलगाड़ीक पटरी। \nहाथ भिर नमगर िलबल घास, \nझुकैत भीतर, \nिबना डोरीक धनुष सन। \nसुनबैत िखİसा भिरगर हबाक, \nराितभिर जĠमैत अİपƠ पीठ वेताल सन, \nजे उिड़ जाइत अिछ भोर भेने। \n \nआ एतबे \nआिक कनेक बेशी \nझुकल बुिढ़या \nजे अहाँकेँ मोन पाड़त हाँसू। \n \nझुकल िनĀल Ćथम āेणीक कĦपाटर्मेĠटमे, \nकातमे ठाढ़ कएल गेल Əेन \nअहाँक अपन आँिखसँ कएल Ćतीक्षा िबन कात भेल। \nएकटा छोटो आहिट \nएकटा Ĝविरत चमिक कमसँ कम \nआब, हँ आब \nई हमर अिधकार अिछ, सþे \nहै-ए, जाइत अिछ। \n \nदूटा उğवŭधर पटरी टेढ़ कएल बीचमे \nदू टा तोरण जमल मृĜयु \nएकटा तीŞण गुमारबला दुपहिरया \nआ अहाँ \nबनबैत छी एकटा अłुत समीकरण। \nआĀियर्त छी अहाँ कƠ उठबैत छी सोझ बैसबा लेल \nआ जे हाँसू गीिर गेलहुँ कताक समय पिहने \nटोऐत अहाँकेँ खěडमे  \n                                                 \n1 मूल गुजराती पń आ तकर अंƇेजी अनुवाद- हेमांग आिĂनकुमार देसाइ \nमैिथली अनुवाद-गजेĠƖ ठाकुर  32 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअशोक चौधरी  \n \nकिहया अहाँसँ होएत आब िमलन \nएकहु घड़ी निह मोनमे होइए चएन \nअपन Ćेमकेँ मोन पारू  िĆयतम \nतरिस खून रहल छी, तरिसते रहबै अहाँक िबना \nकिहया अहाँसँ .................. \n  \nहमर सभटा अपराध माफ करब \nजे हमरासँ भूलमे भेल हो \nदुिनयाक सभ खुशी, अहाँकेँ भेटए \nहमर अहाँ Ćाण जीवन आ धन \nअहीकेँ चरणमे लागल अिछ लगन \nहमरो हृदयपर िवचारू  िĆयतम \nई जेना बरसै, बरिसते रहत, अहाँक िबना \nकिहया अहाँसँ ....................... \n  \nिवरहक अनेको उठैत अिछ तरंग \nआउ उठाउ लगाउ अंगसँ अंग \nअपना िवयोगेमे निह मारू  िĆय \nभटिकते रहल मन भटिकते रहत, अहाँक िबना \nकिहया अहाँसँ ...................  मैिथली पń २००९-१० 33 \nउपेन्ġ भगत नागवंशी \nबुढ़वा \nबुढ़बा बड़बड़ाइत रहैत छल \nटěडेली नइ कर, \nएिहसँ की होतौ \nदेखै नइ छही समए \nकमो खटो पाइ कमो \nनइ तँ भुक्खे मरबेँ। \n \nकी करू  \nचोरी करू , डकैती करू  \nआिक पाकेटमारी करू  \nनइ, मेहनित कर \nइमानदारीसँ कमो \nभुक्खे नइ मरबेँ।। \n \nचलू अहींक बात मािन लेलौं \nबड़ मोसिकलसँ भेटल काज \nकरऽ लगलॱ मेहनित \nकमाय लगलॱ टका \nबƂड नीक, \nमुदा कहाँ भरैत अिछ \nपाँचो परानीक पेट । \n \nगलल जाइए देह \nधीया–पुता हमरा कहैत अिछ \nबुढबा ..... हमरा लऽ की कएलह ? \nहे, दीनानाथ ........... \nहमहूँ आब बड़बड़ाइत छी ।  34 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nडा. सुरेन्ġ लाभ \nइितहास \nअबाजक समुƖ \nहĪलाक Ĕवारभाटा \nअनĠत.............. \nअनĠत कालसँ होइत पुनरावृिþ \nपुनरावृिþ बनैछ इितहास \nहĪलाक इितहास। \n \nğविनक अंकमे \nसमािहत लोक \nमुक्त होएबाक हेतु \nĭयाकुल लोक! \n \nआवाजहीनता! \nशĤदहीनता! \nमौन ! \nİततĤध ! \nएकटा İव Ĩ  \nिदवाİवĨ भऽ गेल अिछ। \n \nइितहास–िसंहासनक हो \nवा हो संघषर्क \nइितहास दानवक हो \nवा हो मानवक \nसभ इितहास \nहँ ĆĜयेकक इितहास \nहĪलाक इितहास िथक । \n \nहĪलेरहĪ लासँ भरल \nजतए शूĠयेताक अभाव िथक \nशािĠतक अभाव िथक \nहँ, ĆĜयेकक इितहास \nहĪला िक इितहास िथक । \nसĦबĠधक नव सूÿक खोिजमे  मैिथली पń २००९-१० 35 \nइĠकलाब \nअĠहर उठल, िबहािर उठल अिछ, \nआिग उठल अिछ, पािन उठल अिछ, \nसभ िदलमे दावानल धधकए \nगाम गाममे बािढ़ उठल अिछ \n \nबच्चा उठल, जवान उठल अिछ, \nजनी उठल अिछ, जाित उठल अिछ, \nगली गĪलीमे आिग पसरलै \nआइ हमर Įमेशान उठल अिछ \n \nआइ राम उठल, रहमान उठल अिछ, \nकुरान उठल अिछ, रामायण उठल अिछ। \nशंख चƅ लए कृįण  सभामे \nमहाभारतमे अखिन तुफान उठल अिछ । \n \nबĠदूक उठल, गोला उठल अिछ \nबारुद उठल अिछ, बुट उठल अिछ \nछै नै ओतेक पेİतोलमे गोली \nबच्चा बच्चो जाित उठल अिछ । \n \nभार उठल, साँझ उठल अिछ, \nबेर उठल अिछ, राित उठल अिछ \nनस-नसक खून अिछ खौिल रहल \nचुŎी तक छाउरमे आिग उठल अिछ । \n \nशोिषत उठल, शािसत उठल अिछ \nदबल उठल अिछ, थकुचाएल उठल अिछ \nशासक वगर्क नीžे उड़ल अिछ \nओकर डरे थर–थर काँिप उठल अिछ । \n \nनारा उठल , आकाश उठल अिछ, \nबस्ती उठल अिछ, गाम उठल अिछ, \nघर–घरमे अĠघोेल उड़ैए \nमुŇीमे इĠकलाब उठल अिछ ।  36 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसरस्वती चौधरी ÔरचनाÕ \nसĦबĠधक कोनो सूÿ \nसĦबĠधक कोनो सूÿ \nनिह राखऽ चाहै छी बाĠहल अहाँक संग \nरþी–रþी छहोिछþ कऽ \nमुक्त होएबाक होइछ इच्छा \nएकटा खूजल पिरसरमे \nिवचरणक अĢपन फूट आनĠद होइछ । \nमुदा अहाँक संग हमर सĦबĠधक \nनव–नव पिरभाषा खोजबाक हमर इच्छाक । \nहमरा फेरसँ झिटआ देलक अिछ \n \nहम अपने घरक बाट \nिबसरल जा रहल छी । \n \nकी अिछ अहाँक संग सĦबĠधक सूÿ \nजतेक तोड़बाक कएल जाइछ Ćयė, Ćयास \nततबए झमटदार भऽ आँिखक आगू \nभऽ जाइछ ठाढ़ \nआ देखलो बाट हेरा जाइछ \nआगू रिह जाइछ अहाँक \nमाÿ अहाँक मूह आ \nराग–अनुरागसँ तर–बतर भेल \nसĦबĠधक मजगूत सूÿ \nआब तँ लाज लागल अिछ \nमुिक्तक हमर इच्छो \nमाÿ लौलक रूपेँ  कएल Ćयास अिछ । \nहम तँ किहया निह \nमिĠदरमे भजन करबा लेल \nİवयंकेँ Ćİतुत कऽ चुकल छी ।  मैिथली पń २००९-१० 37 \nडॉ अिजत िमĮ1 \nिमिथला-धाम \nचाननसन जतऽ मािट बसै छै \nओिह मािटक हम वीर गे \nलए चलबौ हम तोरा सजनी \nपूर हेतौ सभ आस गे ।। १ ।। \nओिह मािटक हम बात कहै छी \nजतऽ पूरल सभ आस गे \nमा जानकीक संग पािब कऽ \nचलल राम भगवान गे ।। २ ।। लए चलबौ ......... \nकोइली चहु िदस कुहु-कुहु बाजए \nिवńापितक गान गे \nधीर अयाचीक साग- भातमे \nजतए बसिथ भगवान गे ।। ३ ।। लए चलबौ ......... \nबालोsमक ज्ञान जतए छै \nसीता मैħयाक ğयान गे \nसाग-भातमे जतए िबराजै \nİवािभमानक ज्ञान गे .।। ४ ।। लए चलबौ ......... \nशािĠतमयक जे पणर्कुटी छै \nिवĂमंचपर मान गे \nसतगुणक जे खान बनल छै \nिमिथला तकरिह नाम गे ।। ५ ।। लए चलबौ ......... \nिवńा - ज्ञानक नाम जतए छै \nसुमित मान-अपमान गे  \nगुरूसँ  िशक्षा जतए सुलभ छै \nपाबिथ सभ सĦमान गे ।। ६ ।। लए चलबौ ......... \nजग भिर जþय शीश नबावे \nबाट-घाट जत धाम गे \nकण-कणमे जत सोन िबराजै \nओिह मािट परनाम गे ।। ७ ।। \nचाननसन जत मािट बसै छै ................................ \n                                                 \n1 “आिदĜय वास”, पाहीटोल, गाम सिरसव पाही \nसंĆित राįƏीय अनुवाद िमशन, भारतीय भाषा संİथानसँ सĦबŀ।  38 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसुनीलकु मार मिल्लक \nघड़ी \nघड़ीमे \nघěटाेक सूइसँ बेसी \nिमनटक सूइसँ बेसी \nसेकेěडक सूइ चलै छै \nमुदा \nकतेक अनसोहाँत लगै छै \nजे \nसेकेěडसँ बेसी िमनटक \nआ \nिमनटसँ बेसी \nघěटाक मान भऽ जाइ छै \nअहाँ खूब दौड़ धूप करै छी \nअहाँक मगजसँ \nपसेनाक पमार बहैत रहैछ । \nमाने, अहाँ खूब चलायमान छी \nमुदा, \nघěटाक घुसकुिनयाँ जकाँ \nअहाँक मािलकक मान \nबेसी बिढ़ जाइ छिन \nएना िकएक ने होइ छै \nजे चलबो अहीं बेसी किरतौं \nआ \nमान सेहो अहींक बेसी रहैत !  मैिथली पń २००९-१० 39 \nराजकमल चौधरी1 \nबही-खाता \nएिह खातापर हम घसैत छी \nसंसारक सभटा िहसाब \nएिह खातापर हम सिदखन घसैत छी \nअपना कमर्क-अपकमर्क कारी िकताब! \nजे िकछु कयने छी पाप-धमर् \nजे िकछु बुझने छी जीवन-रहİय आ Ćाण-ममर् \nजे िकछु बुझने छी Ćाण-ममर् \nजे िकछु कयने छी पाप-धमर् \nसभटा अंिकत अिछ एिह लाल बहीमे \nएिह लाल बहीमे सभटा इच्छा, समƇ वासना \nजे जतबा अिछ जकरासँ लेन-देन \nजे रखने छी हेम-नेम \nसभ दजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \nएिह लाल बहीमे सभटा इच्छा समƇ वासना \nजे जतबा अिछ जकरासँ लेन देन \nजे रखने अिछ हेम-क्षेम \nसभ दजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \nककरासँ की लेने छी \nहम सिदखन \nİनेह-दया, माया-ममता, घृणा-ƅोध \nककरा की करबाक अिछ ऋणक शोध \nएतबा िदनमे ककरापर \nकतबा कजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \n \nकिवता िलखबाक ई लाल-बही \nिथक हĦमर जीवन-खाता \n                                                 \n1 दूटा अĆकािशत पń \n(सौजĠय डॉ. देवशंकर नवीन)  40 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nहमर सभटा अपराध, ज्ञान, अनुभव \nमोह-लोभ-संताप पराभव \nइच्छा-अिभलाषासँ लीपल-पोतल \nअिछ एĸर सभटा पाता \nई हĦमर लालबही िथक जीवन-खाता \nजीवन-खाता \n \nएकटा Ćेम-किवता \nकतेक राित िबतला पर \nफूल पात िततला पर \nमुदा इजोिरया उगबासँ कतेक पिहनें \nएकटा Ħलान-मुख İÿी, अनिचĠहार \nहमरा हृदयमे \nिकंवा अपन आँिखमे \nिकंवा अथाह समुƖ जकाँ पसरल अकाशमे \nतािक रहल अिछ अĢपन अतीत \nतािक रहल अिछ किहयो \nकतेक िदन पिहनें केकरोसँ सूनल \nकोनो गीत \nतािक रहल अिछ अĢपन अतीत \nएकटा Ħलान-मुख İÿी अनिचĠहार \nबहुत राित िबतलापर \nफूल-पात िततला पर \nमुदा हमरा िनž आिब जाइत अिछ \nआ काँच सपनामे \nबसĠत बहार निह  मैिथली पń २००९-१० 41 \nजीवकान्त1 \nवनदेवी \nवनवािसनी İÿी जंगलमे \nभोजन तकबा लेल बौआइत अिछ \nझाँखुरमे पकड़ए चाहैए बटेर \nिबछैए जंगली करैल आ खĦहारु \nथोड़ेक जारिनक काठ जमा करैए \n \nक्यो िचमनी ईंट भŇापर \nपजेबा उघैए आ बोिन कमाइए \nचुिŎ जरैत छैक बहुत िनयारसँ \nमुदा िमझाइत छैक पट दए \n \nहाथ धरबा लेल कम मदर् उपलĤध छैक \nशहर िदस गेल जुआन निह घुरलैए \nिरक्शा िघचबाक बोरा उतारबाक जानमारू  काजमे \nबहुत पसेनाकेँ थोड़ कैंचा भेटैत छैक \n                                                 \n1 पूणर् नाम- जीवकाĠत झा, िपता-गुणानĠद झा, माता-महेĂरी देवी, जĠम ितिथ-\n२५.०७.१९३६ İथान अभुआढ़, िजला-सुपौल। िशक्षा-मैिƏक ( १९५५ उ.िव.डेवढ़), \nआइ.एस.सी. (१९५७ आर.के.कॉलेज, मधुबनी), बी.ए. (१९६४ िबहार िव.िव.İवतंÿ छाÿ), \nिडप.इन.एड.(१९६९ िमिथला िव.िव.)। नौकरी-उच्च िवńालयमे सहायक िशक्षक। िवज्ञान \nिशक्षक (उ.िव.खजौली १९५७-८१), िहĠदी िशक्षक (उ.िव.डेओढ़ एवं उ.िव.पोखराम १९८१-\n९८) \nपिहल रचना-इजोिड़या आ िटटही ( किवता, जनवरी १९६५ िमिथला िमिहर)। \nपिहल छपल पोथी- दू कुहेसक बाट (उपĠयास १९६८)। नवीनतम पोथी-िखिखरक बीअिर \n(२००७ बाल पń कथा), अठžी खसलइ वनमे ( पń-कथा संƇह) आ पंजिर Ćेम \nĆकािसया ( जीवन-वृþक अंश)। पुरİकार-सािहĜय अकादेमी ( िदĪली १९९८), िकरण \nसĦमान (१९९८), वैदेही सĦमान (१९८५)। Ćकािशत पोथी- किवता संƇह: नाचू हे पृĝवी \n(७१), धार निह होइछ मुक्त ( ९१), तकैत अिछ िचड़ै ( ९५), खाँड़ो ( १९९६), पािनमे \nजोगने अिछ बİती ( ९८), फुनगी नीलाकाशमे ( २०००), गाछ झूल-झूल ( २००४), छाह \nसोहाओन (२००६), िखिखिरक बीअिर (२००७)। कथा-संƇह: एकसिर ठािढ़ कदम तर रे \n(७२), सूयर् गिल रहल अिछ ( ७५), वİतु ( ८३), करमी झील ( ९८)। उपĠयास: दू \nकुहेसक बाट(६८), पिनपत(७७), निह, कतहु निह ( ७६), पीयर गुलाब छल ( ७१), \nअिगनबान (८१)। िहĠदी अनुवाद- िनशाĠत की िचिड़या (िहĠदी अनुवाद-तकैत अिछ िचड़ै, \nसािहĜय अकादमी, िदĪली २००३)।  42 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nवनवािसनी İÿी सेहो छोड़ने जाइए वन \nशहरमे सड़कपर राित कटबा लेल \nआ िदनमे हवेलीमे झाड़ू-पोछा देबा लेल... \nशहर ओकरा िचबा कए सुता दैत छैक \nओकर खून चािट कए नेहाल होइत छैक \nशहरक मोटरमे \nतेल जकाँ जरैत अिछ वनवासीजन \nशहरक आकाशमे \nओ डीिजलक धुआँ जकाँ िबलाइत अिछ \n \nबाघक Ćजाित उपटैत छैक \nतँ िचĠता घेरैत अिछ जनमानसकेँ \nअंडमानसँ लोहरदग्गा धिर \nआ उजानक मुसहरीसँ निņन सभक िसड़की धिर \nउपटैत अिछ वनवासी İÿी-पुरुष \nअगबे बसात रोदना करैए सुतली राितमे \nपहाड़मे गĠहाइत धार नोर बिन टघरैत अिछ \nबबुआन सभक करेज िदĪलीसँ चतरा धिर \nपथर-कोइलाक खěड जकाँ सदर् अिछ \n(३०.०६.२००९) \n \nजन-जन याचक \nअिगते देखल सूयर् \nतरिणसँ माँगल थोड़ Ćकाश \nकहलिन-“मुŇी बािĠह ठाढ़ रह \nअपनहु करिह Ćयास’’ \nमुŇी तँ भिर गेल \nखोिल कए देखी अित उĜसाह \nजते हजीिरया तते अĠहसिरया \nदूनू धार Ćवाह \nमाँगल धरतीसँ हम याचक \nअžल-फलक भंडार \nगाछ फड़ल बड़ \nआगाँ देखी आधा खाली थार  मैिथली पń २००९-१० 43 \nनदी देिख कए भेल खुशी तँ \nमाँगल आँजुर पािन \nबैसक्खाँमे बालु उड़ाबए \nभादवमे नकमािन \nलþी-लþी बहुत हिरयरी \nकोँढ़ी होइत फूल \nफूल-कुंजमे समय िबताबी \nतृįणा  लाल अढ़ूल \nहवा उड़ाबए खढ़क खěडकेँ \nतिहना भासल जादू \nबहुत डािरपर \nबहुत फूलकेँ िसहरन निह िबसराइ \nकहल देशकेँ- \nदैह सुरक्षा, घूमी जंगल-झाड़ \nघर-घुसनाकेँ नोित बजाबए \nसागर आर पहाड़ \nरहलहुँ सभतिर िनįकěटक भए \nगड़ल ने कूशक काप \nबž  कोठलीमे चेहाइत छी \nभिर घर सापे-साप \nदेशो माँगइ- \nिनĜय करी हम सभ जन बाट Ćशİत \nबिहर भेल िकछु, सुिन निह पाबी \nअपन İवाथर्मे मİत \nकिहयो माँगए धार-धिरÿी \nकिहयो गगनक छोर \nिकछु निह सुनलहुँ \nजतबो सुनलहुँ \nदेल ने हृदय कठोर \nāी गणेशाय नम: \nकुल देवताĥयोम नम:, Ƈाम देवताĥयो नम:, \nसवŸĥयो देवĥयोनम:, सवųĥयो ƙाŌणेĥयो नम:, \nसवųĥयो गुरुवेĥयो नम:। \nऊँ शिक्त-ऊँ..........  44 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरूपा धीरू \nĆसव–पीड़ा \nĆसव–पीड़ासँ छटपटाइत ओ \nअइ कोलासँ ओइ कोला करैत \nबोदिर छिल पसेनासँ, \nिकछु कालक पĀात चौरीमे हलचल भेलैक \nआ Ćसžताक लहिर पसिर गेलैक \nओकर बाप हाथमे राखल बिहंगाकेँ \nखुशीसँ उछािल फेकलक दूर कऽ \nओ बड़ पोरगर नेनाकेँ जĠम देने छिल। \nओ बड़ Ćसž छल \nई सोिच \nजे कािŎसँ ई हĦमर \nबाँिह पूरत, पँचपĔजी बोझ उठएबाक \nसामथर् राखत, \nतखन फागुनेमे बेसाह लगबाक डर निह रहत \nĆात भने िगरहतक खिरहानमे बोिन लेबाक लेल \nबड़ हुलसगर मोनसँ पहुँचल ओ \nहुनकर दलानपर बड़कीटा मोटर चमचमाइत छलिन \nपता चललै जे िगरहतक पुतौहुकेँ \nसातम मिहना िछयिन \nदिड़भंगा जा रहल छिथ \nदुİसाहस कऽ ओ अपन बुधनी, \nआ िगरहतक पुतौहुक तुलना कएलक \nआ \nबिहंगा ठामे गािड़ देलक बोझपर \nओ िगरहतकेँ नेहोरा करऽ लागल— \n“मािलक परसौतीक लेल दािल–चाउर \nबड़ जरूरी  छै \nकने, बोिन ........” \n“की बजलेँ ?” \nओ गरिज उठलाह— “सार निहतन \nजतराक बेरमे तोँ ..... \nअपने भनिसया जकाँ \nबूझैत िछहीक ?”  मैिथली पń २००९-१० 45 \nअन्नावरन देवेन्दर1 \nपािन अिछ, माÿ आँिखक नोर \nठोप, ठोपे टा मे \nटपटप खसैत पािन ठोपे-ठोपे, \nहम निह कऽ सकैत छी विणर्त, \nपािन निह बहैत अिछ िनरावरोध, \nसुबनŭ निह अिछ भरैत कखनो। \n \nकलसँ भनसाघर धिर, \nभनसाघरसँ सोझाँक बारी धिर \nभागैत एतएसँ ओþऽ \nएĦहर-ओĦहर करघाक नमरैत ताग सन \nवİÿक संरचना सन \nएĸे घुमानमे हम जाइ छी घूिम। \n \nकनैत बाल, पािन भरबाक अिछ काल \nदूधक झोंक आ हमर रजİवला एकाĠत \nहुँह ! सभटा एĸे बेर ! \n \n                                                 \n1 मूल तेलुगु पń- अžावरन देवेĠदर-अंƇेजी अनुवाद- पी.जयलŞमी आ मैिथली अनुवाद-\nगजेĠƖ ठाकुर \nकिव अžावरन देवेĠदर आĠƗ Ćदेशक करीमनगर िजलासँ छिथ आ तेलुगु भाषाक \nतेलंगाना बोलीमे तेलंगाना राĔयक संवेदना आ संİकृित आ ओकर अलग राĔयक लेल \nसंघषर्केँ İवर दैत छिथ। हुनकर छह टा किवताक संƇह छपल छिĠह। महाĜमा जोितबा \nफुले फेलोिशप २००१, रंजनी कुĠदुरती किवता पुरİकारम् २००६, डॉ. मलयāी सािहित \nपुरİकारम् २००६, रांिगनेनी येनĦमा सािहĜय पुरİकारम् २००७ पुरİकारसँ सĦमािनत। ओ \nिजला पिरषद, करीमनगरक पंचायती राज िवभागमे सीिनयर अिसİटेĠट छिथ। \nपी.जयलŞमी, ओİमािनया िवĂिवńालयक िनजाम कॉलेज हैदराबादमे  अंƇेजी \nिवभागमे एसोिसएट Ćोफेसर छिथ। िवगत ३० बरखसँ अंƇेजीक अğयापन। हुनकर \nिवशेषज्ञता अंƇेजीमे भारतीय किवता, अनुवाद आ अनुवादशाİÿ अिछ।२००३ मे भागर्वी \nरावक संग िमिल कऽ शीला सुभƖा देवीक िसतĦबर ११ आ ओकर पिरणामपर तेलुगु \nकाĭयक अंƇेजीमे वार अ हƀसर् रैवेज नामसँ अनुवाद। २००७ मे गोपीक ननीलू केर \nअंƇेजी अनुवाद। िİĆĠग नामसँ अžावरन देवेĠदरक किवताक अंƇेजी अनुवाद Ćेसमे अिछ।  46 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nपािन माÿ सĢताहमे दू िदन, \nछौंकी आ झगड़ा कलपर \nतैयो छी हम सभ İÿी \nजे रहैत छी िमिल कऽ \nबेकालमे \nदैत Ćाणोक उĜसगर्। \n \nई सभटा झंझवात पािनये टा लेल \nनिह किह सकैत छी अहाँकेँ अपन पािनक समİया- \nसĦपूणर् भोर खतम होइत अिछ एिह १५ िमनटक कायर्क लेल \nकनेक काल भातक िबनु िबसिरयो सकैत छी \nमुदा िबनु पािनक जीवन चलत? \nएकिÿत भेल जे निह अिछ हमर बेटोक लेल पयŭĢत \nतािह लेल, रİसा भिर नमगर पाँित। \n \nके अकानैत अिछ संघषर्? \nघर भरल लोक \nगाछ जेकाँ ठाढ़ \nआिक कुरसी जेकाँ बैसल \nतमसाइत हमरापर जे हम छी पछुआएल \nदौगैत छी िबनु लŞयक। \n \nमुदा निह िहलबैत छिथ आँगुरो हमरा सहायताथर् \nहमर हाथ ओिह बोिरंगकेँ ठीक करैत भेल जे चोिटल। \n \nओिह पĦपकेँ पीटैत िनकलैत अिछ माÿ छुच्छ ğविन \nहमर Ćाण बहार भऽ जाइत अिछ ओतए काज करैत \nकरर् करर् करर् करर् \nहमर बाँिहक ददर् आ छातीक पीड़ा \nपाताल धिर \nपािन िबला जाइत अिछ कतहु गहॴर नीचाँ \nमुदा तैयो निह बकसैत \nजे हम काज करैत छी खतम करबाक लेल \nचĦमच भिर पािनक बुĠद \nसेहो गĠहाइत। \n  मैिथली पń २००९-१० 47 \nकाĠह भेल भोथ \nठेला परल सुवणŭ उघैत \nĤलाउज फाटल \nएकटा अĪप जीवनक बाद \nहमरामे निह अिछ एकर जोड़-तोड़ करबाक सĸ \nहम की कऽ सकैत छी बिहन? \nपािनक चरचे माÿ \nमृĜयुक डरकेँ अिछ खॲचारैत \nपािन अिछ, आँिखक नोर माÿ... \n \n[“नीलाĠटे कžीले...” मनकĦमा थोटा लेबर अƂडासँ] \n \n \n \n \n \n \n \n  48 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअमरेन्ġ यादव \nआƫान \nहे हउ िदना–भदरी, \nतूँ दुनू भाय \nचाहक संग भाĻ पीिब कऽ \nभिर रहल छह पंजाबमे \nसरदारक बखारी । \nआ एतय तोहर घरमे \nकोनटा लग \nकािन रहल छह \nतोहर पाँच मनक कोदािर । \n \nहे हउ कृįणा राम–सोबरन, \nतूँ दुनू भाय \nसाउदीक बालू–पहाडपर \nरोिम रहल छह हेँजक हेँज उँट \nआ एतय सुž लगै छह \nतोहर दौरी बथान \nअनŭ भेल जाइ छह \nतोहर अनेर भैँस । \n \nहे हउ भाय सलहेस, \nतूँ परदेशक दरबĔजापर \nदैत छह पहरा \nठोकैत छह सलामी । \nआ एतय \nतोहर मायक आँचरमे \nमुदइ गड़ौने छह नजिर \n \nहे हउ िदना–भदरी, \nहे हउ कृįणाराम सोबरन, \nहे हउ भाय सलहेस, \nबाँझ भेल जाइ छह तोहर चौरी चाँचर, \nसुž भेल जाइ छह गोहाली बथान  मैिथली पń २००९-१० 49 \nटुगर लगै छह तोहर देश । \nआबह घुिर कऽ \nजĪदी आबह घुिर कऽ \nअपने गामकेँ बनेबै पइĠजाब \nअपने समाजकेँ बनेबै कतार \nअपने देशकेँ बनेबै अिमरका । \n \n \n \n \nश्यामल सुमन \nमैिथली दोहा \n \nĆķ सोझाँमे ठाढ़ अिछ अĢपन की पहचान। \nतािक रहल छी आइ धिर भेटल कहाँ िनदान।। \nककरासँ हम की कहू अपनामे सभ मİत। \nसमाचार पूछल जखन कहता दुखसँ ÿİत।। \nफँसल ĭयूहमे İवाथर्क सभ देखू बेहोश। \nझूठ फूिस मुिखया बनिथ खूब बघारिथ जोश।। \nहम देखलहुँ निह आइ धिर मैिथल सनक िववाह। \nदान दहेजक चƅमे बहुतो लोक तबाह।। \nबिरयातीकेँ नीक निह लागल माछक झोर। \nसाँझ शुरू  भोजन करत उठैत काल तक भोर।। \nरसगुĪला गुĪला बना खाओत रस िनचोिड़। \nखाइसँ बेसी ऐंठ कऽ देता पातमे छोिड़।। \nमैिथलजन सĔजन बहुत लोक बहुत िवŅान। \nिनज-भाषा, िनज-लोकपर किनको निह छिĠह ğयान।। \nचोिर, िछनरपन छोिड़ कए करू  अहाँ सभ काज। \nमैिथलजन तखने बचब बाँचत सकल समाज।। \nजाित-पाितकेँ छोिड़ कऽ बनू एक पिरवार। \nिमिथला के उĜथान िहत कोिशश करू  हजार।। \nअपन लोक बेसी जुटए बाजू िमठका बोल। \nसुमन टूटल जॱ गाछसँ तखन ओकर की मोल।।  50 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिहमांशु चौधरी \nबाल गीत \nकुत–कुतामे िजतलहुँ तँ गोटरसमे ओसरा गेलहुँ \nगोटी देिख–देिख चिकत छी, की करु चकरा गेलहुँ \n \nआस रखने छी िजतैत जाइ िझिझरकोनामे घेरा जाइत छी \nआस–पास कहैत–कहैत धĢपाो कहए ले िबसरा जाइत छी \nकņी करु ककरासँ झुला झुलैत ओझरा गेलहुँ \n \nएक सलाइ, दु सलाइ तेसर बेरमे चोĠहरा जाइत छी \nपािन–पािन कहैत–कहैत अंगनेमे ओंघरा जाइत छी \nमाछ–माछ बेंग कहए काल, अंगुरी मोड़एमे गड़बड़ा गेलहुँ \nकौड़ी तासमे पाइ हारने मĠहुआ जाइ छी \nतीर–धनमी चलबैत काल सङीएकेँ आिख फोिड़ देलहुँ \n \nतोँ İवतंÿ छेँ \nिवचारक देवालमे बĠद छी \nहाथ-पएर काटल अिछ \nने िलिख सकैत छी \nने चिल सकैत छी \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nठोर हमर बोली अहाँक \nआँिख हमर दृिƠ अहाँक \nभाषा हमर िचंतन अहाँक \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nिनदŸषता अशुŀ भेल \nĆƠा िवपरीत भेल \nआशा गुदरी-गुदरी ओछाओन सन \nके शÿु, के िमÿ \nिवĂास जखन उपहास बनल \nके बूझत अंतरक धाह \nएिह उहापोहमे धरती भेल बाँझसन  मैिथली पń २००९-१० 51 \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nएक कोनमे रिहतहुँ \nनव युगक वैजयंती ठाढ अिछ \nदेश-देशांतरक कथा सूिन \nिसंहासन जĪलादक लगैत अिछ \nहमरा अभागल किहतहुँ \nअपनाकेँ İवतंÿ कहैत छी \nजे अĠहारकेँ निह बुझलक \nतँ ओ इजोत की बूझत \nगुज-गुज अĠहिरयामे बेउ कएने छी \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \n \n \n \nदयाकान्त \nपाँच लाख बौआक दाम \nनिह कमाइत छिथ फुटल कौड़ी \nनिह रोजगारक कोनो ठेकान \nदस बरखसँ धेने छिथ िदĪली \nटाका आबै छिन अखनो गाम \nबाबु सुद-दर सुद जोिड़ कऽ \nलगबैत छिथन बौआक दाम \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  \nकहैत छिथ एम.बी.ए. केने छी \nनिह चाही सरकारी नोकरी, नाम \nएम.एन.सी. मे नोकरी करैत छी \nरखैत अिछ कĦपनी सभटा ğयान \nĆवĠधनक कोनो गĢप करू  तँ \nमुँह बेता जेना परम अकान \nपाँच लाख बौआक दाम । \n  \nघटक देिख कऽ बाप बजैत छिथ  52 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबड़का हािकम हमर संतान \nगाड़ी-बंगला नोकर-चाकर \nसभ चीजक ओतए ओिरयान \nआॅिफसमे बड़का-बड़का हािकम \nकरैत रहैत छैक बौआकेँ सलाम \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  \nअिबते लगन घटकक आसमे \nमखमल जाजीम शोभय मचान \nिसĪक कुतŭ संग परमसुख धोती \nसिज-धिज बैसिथ बाप दलान \nजखन देखु भरल रहिथ छिन \nचाहक संग िखलबņीमे पान \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  \nअिह लगनमे लुŎा लंगड़ा \nनिह बाँचल िकयो बिहर अकान \nपैंतीस बीतल चिढ गेल छþीस \nनिह सुनैत अिछ िकयो कान \nहमर सपुतक शुभ लगनमे \nसभ अĢपन बिन गेल अिछ आन \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  मैिथली पń २००९-१० 53 \nअिजत कु मार झा \nओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ \nिरक्शापर माइक लगा जोर जोरसँ \nछोटगर-छोटगर भाषणे तँ देलिथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ! \n \nकहिथ जा घर-घरमे िबजली लगाएब \nआब अĠहारमे जीिब निह पाएब \nसभ राितकेँ हम दीवाली बनबाएब \nएको जे खĦहा गािरकऽ लबैथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n \nघर-घरक बच्चा İकूल जाएत \nपढ़ए-िलखएसँ निञ िकयो वंिचत हएत \nिशक्षाक İतर बहुत बढ़ाएब \nचािरयोटा शैिक्षक सामƇी बटबैतिथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n \nगाम-गाममे फोनेटा निह \nई-मेल आ इĠटरनेट लगाएब \nमोबाइलक तँ बािढ़ बहायब \nएĸो दू टा पी.सी.ओ. तँ खोलाबिथ \nनेताजी िकछु कऽकऽ देखाबिथ!!! \n \nकारखाना खुलत, काज बढ़त \nरोजगारीक अवसर Ćशİत बनबाएब \nबेरोजगारीक नामोिनशान मेटाएब \nएकोटाकेँ ढंगगर नोकरी िदयाबिथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n \nओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ \nपाटŰ आ अĢपन माÿ काज करौलिथ \nिजतलाक बाद चेहरो निह देखओलिथ \nओ तँ आब राज करै छिथ \nअनेरे िकए िकछु कऽ कऽ देखओबिथ!!!  54 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसुिमत आनन्द \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \nƏेनमे लाइन, बसमे लाइन \nिसनेमाक हॉलमे लाइन \nगैसक गोदाममे लाइन \nराशनक दोकानमे लाइन \nसभसँ बड़का सैलूनमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n \nİकूलमे लाइन कॉलेजमे लाइन \nडॉक्टरमे लाइन आ वकीलमे लाइन \nअİपताल आ कोटर्मे लाइन \nसभसँ बड़का सकर्समे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n \nचाहमे लाइन, पानमे लाइन \nपैखानामे लाइन आ पेशाबमे लाइन \nहोटलमे लाइन, बोतलमे लाइन \nसभसँ बड़का पािनमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n \nमिĠदरमे लाइन, मिİजदमे लाइन \nयोगीमे लाइन आ भोगीमे लाइन \nजोतखीमे लाइन, पंिडतमे लाइन \nसभसँ बड़का शमसानमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n \nनेतामे लाइन, अिभनेतामे लाइन \nखेलमे लाइन आ जेलमे लाइन \nऑिफस आ आवासमे लाइन \nसभसँ बड़का सिवर्समे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!!  मैिथली पń २००९-१० 55 \nिवजया अयार्ल \nआजुक जीवन \nĆĜयेक िदन मृĜयुसँ सापट माँिग कऽ \nबाँकी–बक्यौती देबऽ लेल \nऋणक रूपमे  बाँिच रहल अिछ जीवन। \nĆĜयेक क्षण मृĜयुसँ पैंचा माँिग कऽ \nक्षितपूितर् करबाक िहसाबसँ \nĭयािजक रूपमे  भिर रहल अिछ जीवन। \nजीवन आजर्न करबाक िहसाबमे निह \nजीवनक ĆĜयेक क्षणक ऋण देबाक िहसाबसँ \nचुकएबाक दरमे असुल–उपर भऽ रहल अिछ । \nयुŀ आ शािĠतक जोड़–घटाउमे \nभूखक बारूद  लऽ कऽ \nमािट खाएपर मजबूर भऽ रहल अिछ जीवन । \nअखन डेराओन मुँह सभ \nअमूतर् अथर्मे नुकाएल जीवनकेँ, आँटाक संग बदिल कऽ \nिववशतासँ बाँिच रहल अिछ। \nइच्छा आ महĜवाकांक्षीक कोठीकेँ \nĆदूिषत वातावरणकेँ तोड़ल समयमे \nसंघषų–संघषर्क बीचसँ भािग \nमनुक्खेक अिİतĜवपर दाग लगाबऽ लेल \nसकर्सक जोकर बिन बाँिच रहल अिछ जीवन। \nखोजमेसँ लाएल संरचनामे, अपनेसँ लगाएल आिग \nजिर रहल पृĝवीक भागमे शािĠतसँ शािĠत  करत \nिछितर–िबितर भेल शताĤदीक हƂडीमे मलहम लगाबऽ \nक्षेĆयाİतसँ काटल गेड़ी लऽ कऽ \nकछुआक गितमे चिल रहल अिछ जीवन। \n(आबय बला पोथी अएना मैिथली किवता संƇह-सĦपादक संतोष कुमार िमāसँ)  56 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसरोज िखलाडी \nमनक बात मनमे \nसामनेमे तँ हम चुपचाप छलहुँ \nपरोछमे हम बरबराइत रहै छी \nहुनका सामने हम हँसऽ निह सकलहुँ \nअएनाक सोझाँ हम िकए मुिİ कआइ छी? \n \nमनक बात हम हुनकासँ कहऽ नइ सकलहुँ \nअखन हम िकए पछताइ छी \nहुनका आगू िकछु बाजऽ निह सकलहुँ \nअखन हम िकए नोर बहबै छी ? \n \nमने मन कहै छलहुँ अहाँ िबन जीयब कोना \nसामनेमे निह कहऽ सकलहुँ \nसंकोच आ डरसँ चुपचाप छलहुँ \nमोनसँ किहयो हँसऽ निह सकलहुँ । \n \nयादमे हुनक कते िदन नोर बहाउ \nहुनक इच्छाकेँ हम बुझऽ निह सकलहुँ \nओ तँ हमरा पौने छली \nहुनका हम पाबऽ निह सकलहुँ । \n \nअखनो यादमे हुनक डूबल रहै छी \nकिनयो चैन निह पाबऽ सकलहुँ \nएहन केहन रोग भऽ गेल हमरा \nइलाज हम करबऽ निह सकलहुँ। \n \nगलती तँ हुनकेसँ भेल \nओहो तँ हमरा कहऽ निह सकली \nताली तँ हम बजाबऽ चाहलहुँ \nमुदा दुनू हाथक िमलन कराबऽ निह सकलहुँ \nमनक बात मनेमे … \n(आबय बला पोथी अएना मैिथली किवता संƇह-सĦपादक संतोष कुमार िमāसँ) \n  मैिथली पń २००९-१० 57 \nउमेश मंडल1 \nगिनयािर िपसबाक गीत \nकहमा के जिड़या कहमा िसलौिटया रे। \nललना रे कओन मुँह भय पीसब, कौिशĪया पीआयब रे। \nदिछन के इहो जिड़या, पिछम िसलौिटया रे। \nललना रे पूब मुँह भय पीसब, कौिशĪया पीयाअब रे। \nपिहने जे पीलिन कौिशĪया रानी, सुिमÿा रानी रे। \nललना रे िसल धोइ पीयल कैकेयी रानी तीनू गरभ सँओ रे। \nकौिशĪया के जनमत राम, सुिमÿा के लछमन रे। \nललना रे कैकेयी के भरत, शÿुघन, तीनू घर सोहर रे। \n                                                 \n1        एक बेरक बात िथक। िविवध-भारती रेिडयो İटेसनसँ गीत सुनैत छलौं। \nएखन धिर मैिथली सािहĜयसँ कĦमे-सĦम िसनेह छल। ओना पिरवारसँ समाज धिर \nमैिथिलऐक बीच आठो पहर समए बीतैत अिछ। काितक पूिणर्माक िदन रहने, समाजक \nमाए-बिहन लोकिन सामा भसा आंगन िदिस सोहर गबैत घुमलीह। एकाएक हमरो कानमे \nगीतक ğविन हवामे िछछलैत अबै लगल। रेिडयो बž कऽ सोहर सुनै लगलहुँ। गीतक \nİवर हृदयकेॅ झकझोड़ए लगल। जेहने माए-बहीिन लोकिनक İवरक मधुर टाँस तेहने \nएकरुपता। जिहना बहीिन, माए-बाप समाजक सखी-सहेली छोिड़, सासुर जेबा काल, अपन \nƅĠदनसँ वातावरणकेॅ शोकाकुल बनबैत आ सखी-सहेली सोहरक İवरसँ िवदा करैत, \nतिहना भऽ गेल। हृदय िवदीणर् हुअए लगल। अनायास मनमे सवाल उठै लगल- (क) की \nहमर कला-सािहĜय, भूमěडलीकरणसँ आगू बढ़त?, (ख) आिक जतय अिछ ततय, अजेगर \nसाँप जेकाँ थुसकुिरया मािर बैसल रहत? ( ग) आिक हमर कला-सािहĜय मिटयामेट भऽ \nजायत? \nएिह Ćķक बीच उलझल मोनमे, िडिबयाक िटमिटमाइत इजोत जेकाँ आएल जे \nअपनो मातृभाषा आ मातृभूिमक सेवा लेल िकछु कएल जाय! एिह िजज्ञासाक संग अपने \nलोकिनक बीच, एकटा छोट-छीन संकलन ‘संİकार गीत’ रािख रहल छी। आशा अिछ जे \nअधलापर ğयान निह दऽ आगूक सेवा लेल Ćेिरत आ ĆोĜसािहत जरूर  करब। \nगीतक संकलन िकछु पोिथओक अिछ आ अिधकतर माए-बहीिनक कंठक सेहो \nअिछ। जिह गीितकार लोकिनक गीत संकिलत अिछ, हुनक आभारी छी। आ जे गीत \nमाए-बहीिन लोकिनक कंठक अिछ, ओ जिहना कहलिन तिहना िलखलो गेल अिछ, तेँ \nशĤदक फेिड़-फाड़ आ टूटल सेहो अिछ। गीतक संकलन करैमे अƇज सुरेश मंडल आ \nअनुज िमिथलेश मंडलक भरपूर सहयोग रहल।  58 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nतेलकसाय लगबैक गीत \n१ \nकौने बाबा हरबा जोताओल, मेिथया उपजाओल हे। \nकौने बाबी पीसल कसाय, जे िक बरुआ ओंगारल हे। \nबड़का बाबा हरबा जोताओल, िक सरसो उपजाओल हे। \nऐहब बाबी तेल पेरौलीह, बरुआ ओंगारिथ हे। \n२ \nकाँचिह बाँस के मिलया हे, \nआिक तािह मिलया तेल फूलेल हे।  \nकौने बाबी लगेतीह तेल फूलेल, \nआिक कौन बाबी लगेती उबटन हे। \nआिक फĪलाँ बाबी लगेती तेल फुलेल, \nआिक फĪलाँ बाबी लगेती उबटन हे। \n३ \nगरजह हे मेघ गरजह गरिज सुनाबह रे। \nललना रे ऊसर खेत पटाबह सािर उपजाबह रे। \nजनमह आरे बाबू जनमह जनिम जुड़ाबह रे। \nललना रे बाबा िसर छÿ धराबह शÿु देह आँकुश रे। \nहम निह जनमब ओिह कोिख अबला कोिख रे। \nललना रे भैलिह वसन सुतायत छौड़ा किह बजायत रे। \nजनमह आरे बाबू जनमह जनिम जुड़ाबह रे। \nललना रे पीयर वसन सुताबह बाबू किह बजायब रे। \n४ \nपलंगा सुतल तोहेँ िपया िक तोहें मोर साहेब रे। \nललना रे बिगया जँ एक लगिबतहुँ िटकुला हम चिखतहुँ रे। \nभल निह बोलिलह धनी िक बोलहुँ न जानह रे। \nललना रे बेटबा जँ एक तोरा होइत सोहर हम सुिनतहुँ रे। \nभानस करैत तोहें गोतनी िक तोहें मोर िहत बंधु रे। \nललना रे अपन बालक िदअ पैंच िपया सुनु सोहर रे। \nनोन तेल पैंच उधार भेटय आर सभ िकछु रे। \nललना रे कोिखआक जनमल पुÿ सेहो निह भेटय रे। \nमिचया बैसल तोरे सासु िक सासु सँ अरिज करु रे। \nललना रे कओन-कओन तप केलहुँ पुÿ फल पेलहुँ रे। \nगंगिह पैिस नहेलहुँ हिरवंश सुनलहुँ रे। \nललना रे देवलोक भेला सहाय िक पुÿ फल पयलहुँ रे। \nआिदत लगैत िबलĦब भेल होिरला जनम लेल रे। \nललना रे लाल के पलंगा सुता देल िपया सुनु सोहर रे।  मैिथली पń २००९-१० 59 \nदसमासी सोहर \n \nĆथम मास जब आयल िचत फिरआयल रे। \nजािन गेल सासु हमार चढ़ल मास दोसर रे। \nसासु मोर बसु नैहर ननदी बसु सासुर रे। \nघर छिथ देबर नदान चढ़ल मास तेसर रे। \nबाट रे बटोिहया िक तोिह मोर भैया िक िहत बंधु रे। \nहमरो समाद लेने जाउ चढ़ल मास चािरम रे। \nअž पािन िकछु निह भावय खटरस भावय रे। \nकहब हम कओन उपाय चढ़ल मास पाँचम रे। \nरिच-रिच पितया िलखाओल नैहर पठाओल रे। \nिबनु आमा नैहर िवरान चढ़ल मास छŇम रे। \nआगु-आगु आबय दोिलया पाछु भैया आबय रे। \nघुिर-घुिर घर भैया जाउ चढ़ल मास सातम रे। \nतन भेल सिरसब फूल देह भेल पीयर रे। \nअब न बाँचत जीव मोर चढ़ल मास आठम रे। \nघर-घर बाजत बधावा िक भेल बड़ आनंद रे। \nअयोğयामे जनमल राम चढ़ल मास नवम रे। \nतुलसीदास सोहर गाओल गािब सुनाओल रे। \nभक्तवĜसल भगवान िक आजु Ćकट रे। \n  \n२  \n \nएक िदन छल बन झंझर आब बन हिरयर रे। \nबड़ रे सीता दाइ तपसी िक गरम सँ रे। \nके मोरा गरुअिन काटत िखनहिर बूनत रे। \nललना रे मन होय िपयरी पिहरतहुँ गोद भरिबतहुँ रे। \nललना रे राम दिहन भए बैसतिथ कौशĪया चुमिबतिथ रे। \n \n३  \n \nĆथम समय िनयराओल शुभ िदन पाओल रे। \nललना रे देवकी दरदे ĭयाकुल दगिरन आयल रे। \nदोसरो वेदन जब आयल कृįण जĠम लेल रे। \nललना रे तेसर हिरक Ćवेश कलेश मेटायल रे। \nदगिरन आिब जगाओल केओ निह जागल रे।  60 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nललना रे हिर देिख सभ मन अचरज सभ िहत साधल रे। \nसूरदास Ćभु िहतकर कृįण जनम लेल रे। \nबाजन बाजय सभ ठाम देव लोक हरिखत रे। \n \n४ \n \nउतिर सावन चढ़े भादव चहुँ िदस कादब रे। \nललना रे मेधवा झरी लगाबय दािमिन दमकय रे। \nजनम लेल यदुनĠदन कंस िनकĠदन रे। \nललना रे फुिज गेल वƌ केवाड़ पहरु सब सूतल रे। \nशंख चƅ युक्त हिर जब देवकी देखल रे। \nललना रे आइ सुिदन िदन भेल कृįण अवतार लेल रे। \nकोर लेल वसुदेव िक यमुना उछिल बहू रे। \nललना रे हिर देल पैर छुआय नĠद घर पहुँचल रे। \nनĠद भवन आनंद भेल यशुमित जागल रे। \nललना रे सूरदास बिल जाय िक सोहर गाओल रे। \n \n५ \n \nघर से बहार भेली सुĠदिर, देहिर धय ठाढ़ भेली रे। \nललना रे ओलती धय धिन ठािढ़ िक, दरदे ĭयाकुल रे। \nकिथ लय बाबा िबआहलिन, बलमु घर देलिन रे। \nललना रे रिहतहुँ बािर कुमारी, ददर् निह जिनतहुँ रे। \nअगाध राित िबराल पहर रित, बबुआ जनम लेल रे। \nललना रे बाजय लागल बधाबा, िक गाओल सोहर रे। \n \n६ \n \nपिहल परन िसया ठानल सेहो िविध पूड़ाओल रे। \nललना रे भेटल अयोğया राज ससुर राजा दशरथ रे। \nदोसर परन िसया ठानल सेहो िविध पूराओल रे। \nललना रे भेटल कौशĪया सासु लखन सन देओर रे। \nतेसर परन िसया ठानल सेहो िविध पूराओल रे। \nललना रे माँगल पित āीराम सेहो िविध पूरल रे।  मैिथली पń २००९-१० 61 \n७ \n \nगाँव के पिछम एक कुइयाँ सुĠदिर एक पािन भरु रे। \nललना रे घोड़बा चढ़ल एक कुमर पािन के िपयासल रे। \nपािन पीबू पािन पीबू कुमर सुरित निह भुलह रे। \nतोरो सँ सुĠदर हमर İवामी जे तिज िवदेश गेल रे। \nकोन मास तोहरो िवयाह भेल कोने गवन भेल रे। \nकोने मास जोड़ल िसनेह िक तिज परदेश गेल रे। \nफागुन हमरो िवआह भेल िक चैत गवन भेल रे। \nबैसाख जोड़ल िसनेह िक तेिज िवदेश गेल रे। \n \n८ \n \nजीर सन धिन पातिर फूल सन सुĠदिर रे। \nललना रे सुतल Ćेम पलंगपर दरदे ĭयाकुल रे। \nसासु जे हुनका अलारिन बिहन दुलारिन रे। \nललना रे ितल एक दरद अंगेजह, होिरला जनम लेत रे। \nजाहक हे ननदी जाहक, भइया के बजाबह हे। \nललना रे भइया ठाढ़ देहिर बीच कहु बात मनके रे। \n  62 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरूप ेश कु मार झा “त्योंथ”1 \nखेली सĢपत जा भुइयाँ थान \nबड़ रे जतन सँ हम पोसली पुता केँ, \nभूखे सुतली अपने मर ओकरा सुतौली खुआ केँ। \nअपने हम मूरुख मुदा बौआ केँ पढौली, \nकािट कƠ पोथी लेल ढौआ जुटौली। \nदेिखते हमर पूत भेल फूिट जुआन, \nमोने बीतल हमर कƠ मुख पसरल मुİकान। \nओिह बेरा िजद कयलक गेल ओ असाम, \nमिहनो ने लगलै पठौलक ढौआ कऽ काम। \nतंग छली पिहने आब उबार भेल जान, \nतकलीफ भेल छू-मंतर भेल िदन हमर असान। \nआयल एक िदन बेरा मे बौआ कयने लाल कान, \nदेखली ओकर कान आिक उड़ल हमर Ćाण। \nकमाइ हइ लोक ढौआ ढेरी परदेश जा, \nमुदा भािग आयल बौआ हमर मािर खा। \nिकछु िदनक बाद भेल ढौआ केर टान, \nभऽ गेल हमर समैया फेरो पिहने समान। \nफेर गेल बेटा बĦबइ अपन िपþीक संग, \nछली हम ने हरिखत मुदा ओकरा छलै नव उमंग। \nएिह बेर कमायल बौआ हमर ढौआ ढेर, \nआब ने गरीब रहली देलक िदन फेर। \nदेखल निह गेलिन भगवान केँ हमर िदन, \nलेला हमर मुखक मुसकी ओ छीन। \nआयल फेर बौआ हमर मािर खा बĦबइ सँ, \nउपर सँ तऽ ठीके छल मुदा टूिट गेल मोन सँ। \nककरा ने लगै हइ नीक अपन गाम-घर, \nपेटक खाितर परदेश जाय पड़ै हइ मर। \nभुखले रहब मुदा देबै ने जाय ओकरा देश आन, \nअखिनये हम खेली सĢपत जा भुइयाँ थान। \n                                                 \n1 िपता-āी नवकाĠत झा, Ƈाम+पÿालय-Ĝयॲथा, भाया-िखरहर, थाना-बेनीपņी, िजला-\nमधुबनी। सĦĆित कोलकातामे İनातक (अिĠतम वषर्)मे अğययनरत। सािहिĜयक गितिविधमे \nसिƅय, अनेक रचना िविभž पÿ-पिÿकािदमे Ćकािशत।  मैिथली पń २००९-१० 63 \nिवनीत उत्पल1 \nमनुख आ माल \nआइ फिरयाएल जाए  \nअपना सभ मनुख छी आिक माल \nिकएक तँ दुनूमे छैक \nजमीन आ आसमानक अंतर \nएकटा पेटक लेल रहैत अिछ ललाइत \nएकटा पिरवारक लेल रहैत अिछ कपसैत \nएकटा फूिस Ćितơाक लेल करैत अिछ छल-Ćपंच \nएकटा पाइ-कौड़ीक लेल घड़ी-घड़ी करैत अिछ नौटंकी \nएकटा मानिसक संतुिƠ लेल बौराइत अिछ िदन-राित \nएकटा शारीिरक संतुिƠ लेल होइत अिछ ĭयिभचारी \nएकटा पएरपर ठाढ़ भेलाक बाद माए-बाप कऽ दैत अिछ कात \n \nदोसर तँ अिछ चािरटा टांगबला \nअपन पेट भरलाक बाद दैत छैक दोसरकेँ अवसर \nसभ िकयो ओकर सहोदर छिथ \nझूठ लेल Ćाण निह गमबैत अिछ \nदोसर निह बौराइत अिछ \nमानिसक वा शारीिरक संतुिƠ लेल \nपएरपर ठाढ़ भेलाक बाद \nमाए-बाप İवतंÿ कऽ दैत अिछ \nएिहनामे के ककरासँ उþम \n                                                 \n1 आनंदपुरा, मधेपुरा। Ćारंिभक िशक्षासँ इंटर धिर मुंगेर िजला अंतगर्त रणगांव आ \nतारापुरमे। ितलकामांझी भागलपुर िवĂिवńालयसँ गिणतमे बी.एस.सी. ( आनसर्)। गुरू  \nजĦभेĂर िवĂिवńालयसँ जनसंचारमे माİटर िडƇी। भारतीय िवńा भवन, नई िदĪलीसँ \nअंगरेजी पÿकािरतामे İनातकोþर िडĢलोमा। जािमया िमिĪलया इİलािमया, नई िदĪलीसँ \nजनसंचार आ रचनाĜमक लेखनमे İनातकोþर िडĢलोमा। नेĪसन मंडेला सेंटर फॉर पीस \nएंड कनिģलक्ट िरजोĪयूशन, जािमया िमिलया इİलािमयाक पिहल बैचक छाÿ भs \nसिटर्िफकेट ĆाĢत। भारतीय िवńा भवनक Ąेंच कोसर्क छाÿ। आकाशवाणी भागलपुरसँ \nकिवता पाठ, पिरचचŭ आिद Ćसािरत। देशक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे िविभž िवषयपर \nİवतंÿ लेखन। पÿकािरता कैिरयर- दैिनक भाİकर, इंदौर, रायपुर, िदĪली Ćेस, दैिनक \nिहंदुİतान, नई िदĪली, फरीदाबाद, अिकंचन भारत, आगरा, देशबंधु, िदĪलीमे। एखन \nराįƏीय सहारा, नोएडामे विरƠ उपसंपादक।  64 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nई कहैक गप निह अिछ \nमनसँ सोचैत आĜमासँ जाँचैत \nिनिĀत करू  जे नीक के? \nमनुख आिक माल। \n \n \n \n \nसमाजक ई रूप  \nइहो अिछ एिह समाजक चेहरा \nिदĪलीक बाटपर बþी लाल भेलापर \nइंदौरसँ िनजामुĿीन वा पटनासँ िदĪलीक लेल Əेन पकड़बा लेल \nआ फेर घरक दुआिरपर \nदİतक दैत देखबामे आबैत अिछ ओ \nनिह तँ पुरूष  अिछ आ निह एकटा İÿी \nभिरसक शारीिरक रूपमे  \nमुदा मन वा अिभनयक İवरूप \nरहैत अिछ अलग-अलग से \nसे हुनकर की नाम देल जाए \n \nमाएक कोिखसँ इहो लेलक जनम \nभाइ-बिहनक संग पोसाएल-बढ़ल \nİकूलमे पढाइक सीढ़ी चढ़ल \nमुदा फारम भरैत काल खसल भारी िबपैत \nिकएक तँ आपशन छल दू टा İÿी वा पुरूष  \nतखन शुरू  भेल हुनकर \nसामािजक बिहįकार \nनिह घरक रहल निह रहल घाटक \nपिरिİथित सभकेँ \nजीयब िसखा दैत छैक \nसे देखबामे आबैत अिछ \nबाटसँ लऽ कऽ Əेन धिर। \n  मैिथली पń २००९-१० 65 \nराजदेव मंडल1 \nआह \nिलअ पड़त आह \nकरुणा अथाह \nबाहर शीतलता \nिकĠ तु भीतरमे दाह \nचारुभरसँ  \nघेरलक आह \nलोक किह रहल  \nवाह-वाह \nअिछ िवĮ वास \nछूिब लेब आकाश \nिकĠ तु पाइर तर अिछ \nअसंख् य लहाश \nिचिचआइत दास \nतइयो \nबढ़ल जा रहल मनक चाह \nपार लगाउत कोन नाह \nिबनु लेने आह \nिक भेिट सकत \nवाह-वाह \nपरंच, \nनिह छी लापरवाह \nखोजब नवका राह। \n \n                                                 \n1 िशक्षा- एम.ए.Ņय, एल. एल. बी., पता- Ƈाम-मुसहरिनयाँ, रतनसारा िनकट-िनमर्ली, िजला \nमधुबनी। Ćकािशत कृित- िहĠदीमे राजदेव िĆयंकरक नामसँ। उपĠयास- िजĠदगी और नाव, \nिपजरें के पंछी, दरका हुआ दरपन। शीƈ ĆकाĮय- अĦबरा (मैिथली किवता संƇह)  66 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nज्ञानक झंडा \nअनĠ त अिभलाषा \nबदिल देलक पिरभाषा \nआकाश सभ ठाम भरती भऽ गेल  \nिचड़ै चह-चह \nलोग सह-सह \nगĠ ध मह-मह \nअĠ न गह-गह \nभरल जान-माल \nटूिट गेल जजर्र जाल \nज्ञान आब तोड़ए ताल \nभागल तंÿ-मंÿ \nसवर्ÿ चिल रहल यंÿ \nआब निह चलत \nअंधिवĮ वासक हथकंडा \nफहरा रहल \nिवज्ञानक झंडा \nचहुँिदश छँिट गेल अĠ हार \nभऽ रहल जए-जएकार \nिनत नूतन आिवį कार \nअपरĦ पार \nबना रहल धराकेँ İ वगर् सन \nिकĠ तु कतऽ सँ आनत \nओहन जन-मन \nतइयो लगौने आस \nकऽ रहल Ćयास \nनिह जािन झंडा आब कतऽ गड़त \nकोन नव दुिनयाँक खोज करत। \n \n  मैिथली पń २००९-१० 67 \nझाँपल अिİ तĜ व  \nनिह जािन किहयासँ \nचाँपल अिछ \nहमर अिİ तĜ व \nएकटा आकृितसँ  \nझाँपल अिछ \nकखनहुँ काल  \nओ देखबैत अिछ ÿास \nबारĦ बार हटेबाक \nहम कऽ रहल छी Ćयास \nिकĠ तु ओ निह छोड़ैत अिदबास  \nटकराइत रहैत अिछ \nहमरा मितसँ  \nिनबŭध अपना गितसँ  \nदेखऽ चाहैत छी हम  \nसरुप \nनिह अिछ हुनक कोनहुँ रुप \nसुनने छलहुँ हम िखİ सामे  \nएहन अनजानकेँ \nदेिख सकैत अिछ शीसामे  \nहम मानैत छी \nखास ज्ञानेिĠ Ɩयसँ जानैत छी \nभीतरमे ओ लगा रहल अिछ फानी \nसुिन रहल छी वƅ-वाणी \nĆाĢ त करबाक लेल उĜ कषर् \nकरऽ पड़त आब संघषर् \nनिह तँ बना सकैत अिछ हमरा जोगी  \nिकĠ तु अिİ तĜ वक लेल अिछ  \nईहो उपयोगी। \n  68 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरहब अहॴ सभक संग \nिचिचयाकेँ सोर पाड़ैत  \nहमर कंठ दुखा गेल  \nिपयाससँ जेना  \nठोर सुखा गेल \nचारुभर भरल लहाश  \nकऽ रहल अिछ हमर उपहास \nिकयो निह सुनैत अिछ \nहमर अबाज \nकतऽ चिल गेलाह \nहमर समाज \nजरुरी छल  \nएिह रुिढ़केँ तोिड़ देब  \nभिवį यक हेतु \nनव िदशा मोिड़ देब  \nअहाँ सभ तँ अपनिह छी अगाध \nअƇसर होऊ छोड़ू िववाद \nनिह रोिक सकत कोनो िबČ बाध \nहम निह कएलहुँ कोनहु बड़का अपराध \nहेओ एमहर आउ \nनिह िखिसआऊ \nनिह करब आब िनअम भंग \nनिह करब अहाँ सभकेँ तंग \nिलअ अपन राज \nनिह चाही हमरा ताज \nनिह बदलब आब अपन रंग \nरहब िमिल जुिल सभक संग। \n  मैिथली पń २००९-१० 69 \nनदीक माछ \nनदीक कोिखसँ उछलल माछ \nकऽ रहल हवामे नाच \nयाÿा पहरक सगुिनयाँ \nछोड़ए चाहैत अिछ जलदुिनयाँ \nदेखऽ चाहैत अिछ पवनदुिनयाँ \nनदीमे रिहतो निह पािब सकल पािनक थाह \nसूखलमे जएबाक हेतु खोिज रहल राह \nकरऽ चाहैत अिछ समािजक िहत \nबढ़बऽ चाहैत अिछ नव दुिनयाँसँ Ćीत \nछोिड़ देत अपन पुरान बास \nकरत आब नव-नव Ćयास \nखोजत नव-नव चीज \nनव-नव बीज \nलाभ होएत आिक हािन \nजाँचत \nकेहेन अिछ हवा पािन \nरचत नव इितहास \nनूतन चास बास \nपरĠतु \nसुनने छल ओ अपनिह कान \nकहने रहिथन बूढ़-पुरान \n‘‘किहयो निह जाइहेँ ओिह दुिनयाँ \nओिहठाम भरल अिछ खुिनयाँ।’’ \nिकĠतु \nनव अनुसंधान \nमाँगैत अिछ जीवनदान \nतखन भेटैत अिछ सĦमान \nकोिट-कोिटकेँ अž Ćाण \nमुदा ओ अिछ अभागल \nजलबूĠद कड़ी अिछ लागल \nिवफल भेल ओ छल बलमे \nपुनः खसल ओिह नदीक जलमे \nतńिप \nबारĦबार कऽ रहल Ćयास \nİपशर्क हेतु मुक्ताकाश \nछोिड़ देने अिछ मोह एिह जलक \nकऽ रहल कमर् िचĠता निह फलक।  70 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबाट-बटोही \nजाएब ओिह पार \nखसौने घाड़ \nपुरान पहाड़ \nबिरसोसँ अिछ ठाढ़ \nहमरा मागर्केँ कएने अवरुŀ \nहड़पल भेल ƅुŀ \nकतेको लगेलहुँ बाँिहक जोर \nदुखा रहल अिछ पोर-पोर \nइंच भिर निह भेल टसमस \nभऽ गेलहुँ हम बेबस \nनिह िकयो दऽ रहल अिछ साथ \nपहाड़ीपर पटकब आब माथ \nडूबा देबैक हम खूनसँ \nअपना घामक बूनसँ \nिवफल भेल छी देह जजर्र \nपाछाँ सुनैत छी असंख्य İवर \nİÿी-पुरुष, बाल अबाल \nआिब रहल अिछ तोड़ैत ताल \nगािब रहल अिछ समूह गान \nपुनः आएल शरीरमे जान \nमनमे उठए लागल उफान \nकतऽ गेल ओ पहाड़ी \nकाँटसँ भरल झाड़ी  \nआिह रौ तोरी ई कोन बात \nगिड़ गेल भूिम आिक भािग गेल कात \nआिक नभमे उड़ा देलक बसात \nमागर् भऽ गेल तĜक्षण समतल \nचल-चल चल-चल \nजय हो जनबल \nतािक रहल अिछ बटोहीकेँ बाट \nनिह िकयो लगा सकैत अिछ टाट।  मैिथली पń २००९-१० 71 \nसीमा परक झूला \nई जजर्र झूला \nलगैत अिछ जेना तुला \nसीमापर लटकल अिछ \nपुरान डािरपर अटकल अिछ \nपेंगापर झूिल रहल छी \nआब İवयंकेँ िबसिर रहल छी \nअिĠतम छोरसँ  \nअपन बाँिहक जोरसँ \nलगा रहल छी आस  \nनिह छी िनराश \nआस-पास \nĆभातक उजास \nकखनहुँ एिहपार \nकखनहुँ ओिहपार \nबारĦबार \nदोहराबैत छी कायर् Ĥयापार \nकट-कट-कट-कट  \nटूिट रहल डािर  \nदैत गािर \nतइयो सĦहािर \nधरतीसँ नाता जुिट रहल अिछ \nगाछसँ झूला छूिट रहल अिछ \nएĦहर आिक ओĦहर खसब \nरहब İवछĠद आिक जालमे फँसब \nजीएब वा मरब  \nफेर िकएक डरब \nचाहे खसब एिहपार \nचाहे खसब ओिहपार \nरहत इएह धरती \nइएह भाव आर िवचार \nसुख हो वा दुख \nरहब अĠततः मनुक्ख।  72 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nचीड़ीक जाित \nधायल पाँिख पर  \nलटकल लहाश \nलऽ कऽ पहुँचल \nनीड़क पास \nओ जे ओकर निह  \nिकĠतु ओकरे छल \nलहू सँ भीजल तन \nकण-कण \nसशंिकत अिछ चीड़ीक मन  \nतइयो \nमातृĜव िसनेह \nिपयाबए चाहैत अिछ \nिखयाबए चाहैत अिछ \nलोलमे राखल अहराक दाना  \nअनजान बच्चा गािब रहल गाना  \nपाछू लागल िशकारी \nबनल अिछ अिधकारी  \nजेकरा भूखल आँिखमे \nतरजू अिछ लटकल \nİवादक बैटखारा \nअिछ मनमे अटकल \nएकटा पलड़ामे Ćौढ़गात \nदोसरमे अिछ नवजात \nघायल देह  \nटुटैत नेह \nटप-टप चुबैत खूनक बूनसँ \nधरती भऽ रहल İनात \nपूिछ रहल अिछ िचड़ै  \nअपना मनसँ ई बात \nआबऽ बाला ई कारी आ भारी राित \nिक निह बाँचत हमर जाित...?  मैिथली पń २००९-१० 73 \nशेफािलका वमार्1 \nबाजी \nई हमर देश थीक \nएिहठाम मानव की मानवकेँ चीिĠह सकल? \nतरहĜथीपर टघरैत पारा सन मानवक मोन \nिİथरता निह। \n  \nआदमीक जंगल बिढ़ रहल \nगाछ बृच्छ किट रहल \nकोनो बाट घाट, कोनो राह हाट \nमिĠदर मिİजद गुरुŅारा \nवा  \nचचर्क हो वोसारा \nभीड़क अĠत निह... \nकी पएरे की िरक्शा \nकी कार की İकूटर \nतरहक सवारीपर भगैत \nउजिहया चढ़ल मानवक अĠत निह... \nई िदशाहीन भीड़: \nभूत भिवįयक िचĠता निह \nवतर्मानसँ संतुƠो निह \nभािग रहल िनरĠतर \nभािग रहल जन Ćवाह... \nसंवेदना िततीक्षा \nनिह भेटत शĤदकोशोमे जĪदी \nमानवक आवĮयक आवĮयकता सन \nशĤदकोशो आकार पािब रहल \n                                                 \n1 जĠम:९ अगİत, १९४३,जĠम İथान : बंगाली टोला, भागलपुर । िशक्षा: एम.ए., पी-\nएच.डी. (पटना िवĂिवńालय), ए. एन. कालेज मे िहĠदीक Ćाğयािपका (अवकाश ĤाƯ)। \nĆकािशत रचना: झहरैत नोर, िबजुकैत ठोर। नारी मनक ƇिĠथकेँ खोिल करुण रससँ \nभरल अिधकतर रचना। Ćकािशत कृित :िवĆलĤधा (किवता संƇह), İमृित रेखा (संİमरण \nसंƇह), एकटा आकाश ( कथा संƇह), यायावरी ( याÿा-वृþाĠत), भावाĽिल ( काĭयĆगीत)। \nठहरे हुए पल (िहĠदी) ।  74 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिनरथर्क शĤद संसारक Ćयोजने की? \nकागदोक दाम तँ बिढ़ गेल \nपÿ-पिÿका छापत कोना \nĆदूषणक हल होएत कोना \nजे एकटा गाछ रोपल जाइत अिछ तँ \nसए नेना जनम लए लैत अिछ \nऑक्सीजन पाओत कþऽ मेिनंजाइिटस \nएƂस İपॲडीलाइिटस सन अनिचĠहार बीमारी लोककेँ मारए लागल \nएतबिह निह \nदहेजक बढ़ैत रोग बेटीक बापकेँ \nढाहए लागल \nओ िदन दूर निह अिछ जखन \nमानव मानवकेँ मािर खाए लागत \nआ एकटा Ćķ तखनो समİया बनल रिह जाइत अिछ \nमानवक बेशी वृिŀ की \nमहगी क..? \nबाजी दुनूमे लागल अिछ \nके कतेक आगू \nकेकर कतेक जोर...???? \nराम कतए चिल गेल... \n  \n \n \n \nअनबुĔहल \nअंतिरक्षसँ अकाससँ अĠतरक उजाससँ \nİवरपर İवर आिब रहल अिछ \nकानमे गूंिज रहल अिछ................ \nहम अहाँकेँ देखने छी \nमुĠहािर संझाक रुसल बेिरयामे .. \nजखन अĠहार िकरणक छातीसँ \nĆकाश मचोिर िपबैत अिछ \nअिधककाल अहाँकेँ देखने छी \nगुĔज गुĔज अĠधकारमे \nइजोतक िनमŭण करैत  मैिथली पń २००९-१० 75 \nहतास िनरास मानवकेँ जीवनक वरदान दैत : \nअहाँक अंतमर्न \nअबाध लेखनी िथक \nअनकहल पिरभाषाकेँ जािहसँ आकार भेटल \nशĤदकेँ अथर् भेटल \nİवĨक िसनेह भेटल \nतैयो \nअहाँकेँ बुझबाक Ćयė केओ निह केलिन \nĜयागमयी बिन पीिब रहल छी िवष  \nबाँिट रहल छी अमृत अहाँ \nशांितिĆय शांितिĆय  \n \n \n \nĆसंग चाहे जे होइ \nसĦबĠधक सीमामे िसनेह निह \nİवाथर् बसैत अिछ, मानवक  भेखमे \nराम निह रावण घुमैत अिछ ... \nİवाथर्पर जोड़ल संबंधक देवारक     \nĢलाİटर झिर जाइत छैक    \nिवĂासक कांच रंग कालक  \nरौदमे उिड़ जाइत छैक .... \nरंगहीन गंधहीन िनजŰव \nिरİताक लहासकेँ ƅॲस जकाँ   \nअपन काĠहपर उठेनाइ \nअनुिचतमे अपन उिचतकेँ मारनाइ \nई पिरभाषा िरĮता नाताक खूब अिछ ........... \n  \nनाम केओ लाख रािख  लैक \nराम सन राजा \nलक्षमण सन ƚाता \nसुƇीव सन दोİत \nनिह तँ भेल अिछ आ निह तँ होएत \nहंह ...  76 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसीता मौन मूक भए \nअिग्नपरीक्षामे जरबाक परĦपराक \nजĠम देलिĠह आ तैं सीता आइयो \nजिर रहल अिछ \nĆसंग चाहे जे होए ..............  \n \n \n \n \n \n \n \nवचनक मास \nअहाँक वचन हम आएब  \nहमर  आँचरमे इĠƖधनुष  उतरल \nसतरंगी भावनामे \nमोनक रस रूप  पसरल \nआ क्षणपर क्षण कपूर जकाँ उड़ैत रहल \nकैलेंडरक पžा फाटैत रहल \nवचनक ओ मास किहयो निह आएल \nकिहयो निह आएल \nजरैत िसगरेट जकाँ मोन हमर \nदहैत रहल  \nकामना छाउर बनैत रहल  \nमृĜयुक महक पसरैत रहल \nवचनक ओ मास किहयो निह आएल \nकिहयो निह  आएल............  \n  मैिथली पń २००९-१० 77 \nमहाकान्त ठाकु र1 \nकी चाहलौं \nमुिक्त चाहएबला लेल जेल ऐ \nधरतीकेँ जेल बना देल गेल ऐ \nकहाँ चाहलौं हमर जĠम हुअय? \nछुच्छे भूख िपयास अकाल देखल \nजननीक आँिखमे घुमरैत हाहाकार देखल \nिठठुरैत पूसमे \nकहाँ चाहलॱ हमर जĠम हुअए? \nसदŰ गमŰ वİÿहीन सहल \nनेžाने नेनपन बूझल \nİवान तुĪय जीवन लेल \nकहाँ चाहलॱ हमर जĠम हुअए? \nदेश जँ डकैत लेेल \nशांित ऐ लठैत लेल \nभूखसँ ऐंठल कोिखसँ \nकहाँहा चाहलॱ हमर जĠम हुअए? \nकहू कतए भूल ऐ? \nपापक की मूल ऐ? \nƚूण हĜयाक सुिवधा छल \nकहाँ कहलॱ हमर जĠम हुअए? \nनंगटे तँ सभ छलॱ \nकहाँ िकयो मदर् भेलॱ \nनपुंसक संसारमे \nकहाँ चाहलॱ हमर जĠम हुअय? \nसƛाट कहए शांत रहू \nभले कते क्लांत बहू \nआĜमघाती बम बनए लेल \nकहाँ चाहलौं हमर जĠम हुअय? \nसूयर् सन इजोत होएत \nकमर् िनĜय कƠ घोएत देवतोसँ āेơ नर \nतेँ चाहलॱ हमर जĠम हुअए!! \n                                                 \n1 जĠम भूिम- बाबू पाली (पाली मोहन), खजौली, मधुबनी, िमिथला। Ćकाशन- धरती आ \nचान (बाल सािहĜय), केहन İवगर् (काĭय संƇह) आ अनेको पÿ पिÿकामे किवता, कथा \nतथा िनबंध Ćकािशत।  78 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nउदारीकरण \nहाथमे कटोरी ऐ \nमौनी चंगेरी चंगेरा ऐ  \nिवĂबैंक संग \nअमेिरका मुिसआइए \nभूतपूवर् जगत गुरु \nथोड़बो ने लजाइए। \nआर माँगू आर माँगू \nजे जे फूड़ाइए। \nजी आठ देशक ितजौरी \nफूजल ऐ \nलीअ उधार \nबीकए िदयौ नालको बालको \nबैंक बीमा कंपनी  \nगैस तेल भंडार \nनदी पुल पहाड़ \nसािकन होबए धिर \nखाइत रहू उधार। \nहरीशचĠƖक वंशजकेँ \nराज पाट घुमा देत महािधपित अमेिरका \nİटार वारक बाद। \n  मैिथली पń २००९-१० 79 \nस्व. कालीकांत झा \"बुच\" (१९३४-२००९)1 \nिवरिक्त \nक्षण भंगुर संसार सजिन गय एिह ठाँ दुःखक पहाड़ भरल अिछ, \nनोरक िनरझर धार सजिन गय उमड़ल बनल दहाड़ चलल अिछ । \nबचा सकब कहू कोना आनकेँ, हम तँ अपने डूिम रहल छी । \nहँसा सकब कहू कोना आनकेँ, िसंगड़हार भऽ चूिब रहल छी । \nसजिन गय िहİसक सागर खार बनल अिछ, नोरक........। \n  \nमृगी जकाँ हम काँिप रहल छी, झाँखुरसँ तन झाँॅिप रहल छी। \nदेिख-देिख संधान सायकक, आयुक छाँटी मािप रहल छी। \nकरब कोना पथपार सजिन गय ठाम-ठाम सौतार भरल अिछ, \nनोरक .....।। \n  \nिवरहक शूĠय सुदूर देशमे, िदवसक किठन करेज जड़ल अिछ। \nरजनी अिछ जोिगनीक वेषमे, आंचर तर लुþी पसरल अिछ। \nिचर-िवयोगक भार सजिन गय लऽ कऽ कहार चलल अिछ, \nनोरक ....।। \nिवशेष:- İव. किव एिह किवताक रचना सन् १९९० ई. मे अĢपन अधŭंिगनीक \nमृĜयुक िवयोगमे कएलिन । \n  \n                                                 \n1 िहनक जĠम, महान दाशर्िनक उदयनाचायर्क कमर्भूिम समİतीपुर िजलाक किरयन Ƈाममे \n१९३४ ई. मे भेलिन। िपता İव. पंिडत राजिकशोर झा गामक मğय िवńालयक Ćथम \nĆधानाğयापक छलाह। माता İव. कला देवी गृिहणी छलीह। अंतरİनातक समİतीपुर \nकाॅलेज, समİतीपुरसँ कएलाक पĀात िबहार सरकारक Ćखंड कमर्चारीक रूपमे  सेवा Ćारंभ \nकएलिन । बालिहं कालसँ किवता लेखनमे िवशेष रूिच  छल। मैिथली पिÿका िमिथला \nिमिहर, मािट- पािन, भाखा आ मैिथली अकादमी, पटना Ņारा Ćकािशत पिÿकामे समए-\nसमयपर िहनक रचना Ćकािशत होइत रहलिन। जीवनक िविवध िवधाकेँ अपन किवता आ \nगीतमे Ćİतुत केलिन। सािहĜय अकादमी िदĪली Ņारा Ćकािशत मैिथली कथाक इितहास \n(संपादक डा. बासुकीनाथ झा) मे हाİय कथाकारक सूचीमे डा. िवńापित झा िहनक रचना \n‘‘धमर् शाİÿाचायर्\"क उĪलेख कएलिन । मैिथली अकादमी पटना एवं िमिथला \nिमिहर Ņारा समय-समयपर िहनका Ćशंसा पÿ पठाओल जाइत छल। āृंगार रस एवं \nहाİय रसक संग-संग िवचारमूलक किवताक रचना सेहो कयलिन। डाॅ.  दुगŭनाथ झा \nāीश संकिलत मैिथली सािहĜयक इितहासमे किवक रूपमे  िहनक उĪलेख कएल \nगेल अिछ।  80 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nपोताक अŇहास \n  \nपोता - खेत टी खिरहान टी \n      आंगन टी दलान टी \n      बाबा आब अहॴक कानमे, \n      िटटही टहकै टी टी टी।। \n  \nबाबा - Ģयाली पी भिर चुĸा पी, \n      घट घट पी सूरूĸा पी, \n      रौ कुलबोरन गाम िघनौले, \n      लाते, जुþा, मुĸा पी।। \n  \nपोता - लþी कू बा झĤबा कू, \n     अĤबा कू बा बĤबा कू, \n     आगाँ पाछाँ डोरा डोिरमे \n     डोलए दू-दू िडĤबा कू।। \n  \nबाबा - जऽर छू जमौरा छू, \n     नीपल पोतल दौरा छू, \n     मुितते घऽरक सीरा चढ़ले, \n     हिगते तुलसी चौड़ा छू ।। \n  \nपोता - लोक कहैए बाटोपर सँ, \n     टीली लीली फņ औ \n     भेल अहाँकेँॅ खाटोपर \nउतरब दुरू  घņ औ \n  \nआब अहाँसँ डऽर कथी केल \nकतबो हुआ हुआ भूकू \nहुआ-हुआ की - की हुआ, \nमांगय िवधकरी नूआ, \nमैया-धीया साड़ी चाही \nपुरिहतकेँ धोती धूआ \nकाँच बाँॅसक नऽव पालकी आबए चािर कहिरया जू, \nकाशी ...........। \n  मैिथली पń २००९-१० 81 \nबाबा - कूिथ-कूिथ कठगील उगै छी, \n      देखे टन दऽ चिल जेबे \n      तोरे हम बरखी कऽ देबौ \n      हमर āाŀ तोँ की करबैं \n      सभ अपना नेनाकेँॅ बरजू चेता दैत छी औ बाबू \n      जऽर छू ............................................ ।। \n          \nदीनक नेना \nदेखहॴ रौ बौआ, ई कौआ गबै छौ। \nसुनहॴ रौ तोरे, कुचिर सुनबै छौ।। \n \nएĦहर तोँॅ सूतल छेँ माँझे ओसारपर, \nओĦहर ओ नाँॅचै पुबिरया मोहारपर, \nपुरबा बसात बँसुरी बजबै छौ............... । \nसुनहॴ रौ ...............।। \nतोरा लय बनलौ ने िबİकुट आ चाॅकलेट, \nनोनो रोटीसँ ने भरतौ ई गोल पेट, \nबातक मधुर İवरलहरी अबै छौ................. । \nसुनहॴ रौ ...............।। \n  \nबापे तोहर बनलौ परदेशी, \nिचŇी ने एलौ भेलौ िदन बेशी, \nमाँक िननायल ĭयथा जगबै छौ । \nसुनही रौ ............।। \n  \nकी बुझबेॅं ककरा कहै छै गरीबी, \nसपनोमे सुख निहं जतऽ āमजीवी, \nलुþी लगा कऽ नगर बसवै छौ ......... । \nसुनहॴ रौ .............।। \n  \nकोरामे तोरा सुताबै छौ िबिनयाँॅ \nझटकल औ अिबहेँ रौ, नूनूक िनिनयाँ, \nतोहर उपास हमरा लजबै छौ, \nसुनहॴ रौ ..............।। \n   82 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमनीष ठाकु र \nिवरह गीत \nचेहरापर  पइन छिĠह, \nआँिखक झील सन गहराइमे, िकछु तँ जरूर  छिĠह, \nिवरहक पीर छिĠह, वेदना गंभीर छिĠह \nİपƠतः हुनकर आँिख, केकरो Ćतीक्षामे, अतीव अधीर छिĠह, \nचेहरापर उदासीक İपƠ कइक िचĠह छिĠह \nिकĠतु निह, ई तँ कोनो आम वेदनासँ पूणर्तया िभž छिĠह, \nसाड़ी छिĠह अİत ĭयİत \nदेिखयौ तँ ! ओहो ĭयİत, बैसल छिथ िचĠतनमे; \nगहींर कोनो सोचमे अपने ओ डूबल छिथ। \nबात मुदा कहत के? िकएक ओ मौन छिथ? \nमोनमे िवचारक ई, केहेन छिĠह सतत Ćवाह? \nलगैए ƙŌॲ निह,  पािब सकता मनक थाह \nके छिथ? कतए के? कोन गामसँ आएल छिथ? \nमिĠदरक आंगनमे, एिह पिवÿ Ćांगणमे, \nभगवानक पूजा लेल उńत की बैसल छिथ? \nिदĭय रूप  शोिभत ई रमणी जे बैसल छिथ, \nदेव पूजा हुनकर तँ, माÿ एकटा बहžा छिĠह। \nमिĠदरमे आबए के, अāुकेँ बहाबए के, \nिĆयतम जे हुनकर परदेस जा कऽ बैसल छिथ, \nभगवानक नामपर हुनका बजाबए के \nबैसल ओ सोचै छिथ- िĆयतमक गप सभ, \nपूछै छिथ मने मन- \n“हमरा बतिबयौ ने- सजा ई केहेन ऐह? \nिकएक ई िवरिक्त ऐह, दाĦपĜय जीवन सँ ? \nअपन एिह दासीकेँ िकएक िबसरने छी?” \nिकछो निह भेटै छिĠह, हुनका जबाब कतहु। \nई सभ तँ गĢप मुदा मनक भुलाबा छै, माÿ बहलावा छै। \nमेनको तँ िजनकर सौĠदयर्सँ जरै छिथ, \nपारलौिकक सुĠदिरकेँ, छोिडकेँ बैसल ओ- \nकेहेन मनुख छिथ, िनदर्य आ िनơुर छिथ। \nपैसा कमाबए ले, Ćितơा पाबए ले, \nजे िकछु काज संभव छिĠह, करए लेल आतुर छिथ।  मैिथली पń २००९-१० 83 \nिकĠतु ओ ई  िबसरल छिथ जे- \nपėी आ अपन सुपुÿ, हुनकेपर िनभर्र छिथ। \nमात िपताक Ćित हुनक कतर्ĭय की? \nमाÿ अिधकारे टा! हुनकर मĠतĭय छिĠह!! \nमानल अपन भिवįय, हुनके बनेबाक छिĠह \nĆितơा जे पएबाक छिĠह- मेहनित जरूरी  छै। \nअपने छिथ दूर मुदा िदलसँ िकएक दूरी छै। \nहुनक एहीमे मान, यैह माÿ छै िनदान- पैसा रहए गुलाम; \nइंसां तँ मािलक छै- भौितक सभ वİतुक। \nभौितकता इंसांपर, शासन जे करतै तँ \nई तँ हेबाके छै, भौितकता हंसैत छै, मानवता कनै छै। \n \n \n \nचन्ġकान्त िमĮ\n1 \nजागु-जागु मैिथल \nकुĦभकणŰ नीž तोड़ु,  \nआपसमे आपक्ता जोड़ु। \nसाधनहीन जजर्र समाजमे, \nिवकाशक नव मĠÿ फूँकू।। \nआबो बदलू अपन िमजाज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \nकतए गेल शान िमिथलाक? \nकतए गेल दूधक बहैत धार? \nसोना उगलैत मािट कतए गेल, \nकतए गेल ओ बात-िवचार? \nबुझु आइ एकर राज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \n                                                 \n1 जĠम-३०.१२.१९६८ िपता- āी जनादर्न िमā, Ƈाम-महथौर गोठ, पो-महादेवमठ, थाना-\nअĠधामठ, िजला-मधुबनी।  84 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसभटा िवकास मंÿीजीक घरमे। \nबाँचल लोक हकž कनै अए।  \nएयर कंडीशनक नाम सुनै छी, \nरौदमे केहेन देह जड़ै अए।। \nसुखायल सोिणत करब कोन काज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \nटूटल सड़क अĠहार गाम, \nभेटय निह ककरो कोनो काम। \nमुलूक छोिड़ भागए पड़ल, \nएलहुँ बड़ दूर आन ठाम।। \nरक्षक पिहरने छिथ भक्षकक ताज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \nचारा खाइ छिथ तेल िपबै छिथ, \nअलकतरासँ मॲछ टेरै छिथ। \nसबहक िहİसा खएबाक िखİसा, \nमंÿीजी क्षणिहमे गढ़ै छिथ। \nशमर् बेचलिथ बेचलिथ लाज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \nमैिथल आइ उपेिक्षत बनलिथ, \nिमिथलाक अिछ हाल-बेहाल। \nभासए हेंजक हेज माल-जाल।। \nमंÿी करिथ तइयो पाउज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \n  मैिथली पń २००९-१० 85 \nकु सुम ठाकु र \nचुल बुली कĠया बिन गेलहुँ \nिबसरल छलहुँ हम कतेक बिरस सँ, \nअपन सभ अरमान आ सपना। \nकोना लोक हँसए कोना हँसाबए, \nआ िक हँसीमे सािमल होमए। \nआइ अनचोĸे अपन बदलल, \nİवभाव देिख हम İवयं अचंिभत। \nिदन भिर हम सोिचते रिह गेलहुँ, \nमुदा जवाब हमरा निह भेटल। \nएक िदन हम छलहुँ हेराएल, \nğयान कतए छल से निह जािन। \nअकİमात मोन भेल ĆफुिĪलत, \nसोिच आएल हमर मुँहपर मुİकी। \nहम बुिझ गेलहुँ आजु िकएक, \nहमर İवभाव एतेक बदिल गेल। \nिकĠकहुपर िवĂास एतेक जे, \nफेर सँ चंचल, चुलबुली कĠया बिन गेलहुँ।। \nअिभलाषा  \nअिभलाषा छल हमर एक, \nकिरतॱह हम िधयासँ İनेह । \nहुनक नखरा पूरा करैमे, \nरिहतॱह हम तĜपर सिदखन। \nसोचैत छलहुँ हम िदन राित, \nकी पिरछब जमाय लगाएब सचार। \nधीया तँ होइत छिथ नैहरक āृंगार, \nहँसैत धीया कनैत देखब हम कोना। \nकोना िनहारब हम सून घर, \nबाट ताकब हम कोना पाबिन िदन। \nसोचैत छलहुँ जे सभ सपना अिछ, \nओ सभ आजु पूरा भs गेल। \nघरमे आिब तँ गेलीह धीया, \nिबदा निह केलहुँ, निञ सुž अिछ घर । \nएक माÿ कमी रिह गेल, \nसचार लगायल निहये भेल।।   86 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिशव कु मार झा ÔÔिटल्लू”1 \nचĮ माक बोखार \n सोलहममे कएल अंतःİ थ Ćवेश, \nहुलसल मन गेलहुँ नवल देश । \nिहय बसिथ कला । धयलहुँ िवज्ञान, \nराखल जननी इच् छाक मान । \nवैń अंगरेिजया बिन बचाबू दीनक परान, \nअथर्हीन िमिथलामे बढ़त शान। \nधऽ ğ यान सुनल सृिį टक इच् छा, \nगाँठ बािĠ ह लेलहुँ लऽ गुरूदीक्षा। \nकॉलेजमे बीतल पिहल सÿ, \nआओल तातक आदेश पÿ। \nपिढ़ते आबू अहाँ अपन गाम, \nहएत Ĕ येį ठक िववाह िवńापित धाम \nतन झमिक गेल, मन गेल मुदिक \nभौजीकेँ देखबिन हम हुलिक । \nआगत रिव पहुँचल जनम Ƈाम, \nशत अĥ यागत छिथ ताम-झाम । \nचहु - िदिश भऽ रहल चहल पहल, \nिचĠ ह-अनिचĠ ह सखासँ भरल महल। \nएक नव नौतािर बहुआयामी, \nपूछलसँ छिथ छोटकी मामी । \nĆथमिह हुनकासँ भेंट भेल, \nभेल दुनू गोटेमे क्षणिह मेल। \nसाँझे औतीह दीदी अिनता, \nआकुल माँक एक माÿ विनता । \nदेिखते देखैत आिब गेल साँझ, \nमाँ तिकते बाट ओसार माँझ । \n                                                 \n1 िपताक नाम ः İव. काली काĠत झा ‘‘बूच”, माताक नामः İव. चĠƖकला देवी, जĠम \nितिथः ११.१२.१९७३ िशक्षाः İनातक ( Ćितơा)। जĠम İथानः मातृकः मालीपुर मोड़तर, \nिज.- बेगूसराय, मूलƇामः पÿालय-किरयन, िजला-समİतीपुर, िपन: ८४८१०१ अĠय \nगितिविधः वषर् १९९६सँ वषर् २००२ धिर धिर िवńापित पिरषद समİतीपुरक सांİकृितक \nगितविध एवं मैिथलीक Ćचार-Ćसार हेतु डाॅ. नरेश कुमार िवकल आ āी उदय नारायण \nचौधरी (राįƏपित पुरİकार ĆाĢत िशक्षक) क नेतृĜवमे संलग्न।  मैिथली पń २००९-१० 87 \nदीदी आंगन आयिल हँिसते हँसैत \nमाँ गऽर लगौलिन ठोिह कनैत । \nदीदीक नयन हेरायल िरमलेसमे, \nदेिख मामी पड़ली पेशोपेसमे। \nचĮ मामे सुĠ नर दाइक िवभा, \nबिढ़ रहल िहनक नयनक शोभा । \nमामी! ई सऽख निह आँिखक इलाज, \nमाथ ददर्सँ छल बािधत सभ काज। \nसुिन मामी मोन भऽ गेल अलिसत, \nहुनक वाम आँिखमे पीड़ा अतुिलत । \nनोिचते नोचैत भेल नयन लाल, \nददर् पसिर रहल सĦ पूणर् भाल। \nआंगन दलान पीड़ा िकĪ लोल, \nआँिख धोलिन लऽ जल डोले डोल। \nफूिल गेल नयनक अधर पल, \nहम सेकलहुँ लऽ गुलाब जल। \nवैńो आयल निह कोनो असिर, \nकछमछ कऽ रहली- रहली कुहिर। \nमा तेँ कयलिन बाबूजीक ğ यानाकषर्ण, \nआँगनमे आिब ओ दऽ रहला भाषण। \nसभ दोष सारक निह दैछ ğ यान, \nवयस तीस मुदा एखनहुँ अज्ञान। \nरक् त जमल िवलोचन िझĪ लीमे, \nसैिनक कंत पड़ल छिथ िदĪ लीमे। \nसरहोिजसँ पुछलिन पीड़ाक काल, \nपिहल बेर भेल छल परूकाँ  साल। \nमाँसँ कहलिन लाउ नव अंगा, \nिहनका लऽ जायब दिड़भंगा । \nितरİ कार करब निह हएत उिचत, \nकिनया दरदसँ अित िवहुँिसत । \nकािĪ ह अिछ िववाह अहाँ जुिन जाऊ, \nकरैत छी उपाय निह घबराऊ \nभोरे ‘िटĪ लू' जेता िहनक संग, \nनिह िववाहमे कऽ सकलाह हुड़दंग । \nभातृक सासुर जेता चतुथŰमे, \nमातृ आदेश लागल हम अथŰमे। \nनिह बात काटल शांत छलहुँ सुनैत,  88 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nराित िबतल सुजनीमे किनते कनैत। \nकोन बदला लेलक बापक सार, \nअपन संकट बाĠ हल हमरा कपार। \nमामीकेँ हम निह चीिĠ ह सकलहुँ, \nभीतरसँ इĠ होर ऊपर शीतल । \nनिह जा सकलहुँ हम बिरयाती, \nगाबै छी हुनक दुःखक पाँती, \nभोरे उिठ दिड़भंगा जा रहलहुँ, \nनैनक शोिणतसँ नहा रहलहुँ। \nपहुँचल डॉक् टर िमिसरक िक् लिनक, \nचक्षुक िचिकĜ सक सभसँ नीक \nदुआरे पर कĦ पाउĠ डर नाम पुछल, \nमामी नुपूर कहिन ओ कुकुर िलखल। \nदेखऽ मे भल पर वƌ बहीर, \nउपिर मन हँसल, भीतर अधीर । \nवैń िमिसर कहल निह दृिį ट दोष \nदुहू आँिखये देखै छिथ कोसे- कोस। \nनेÿक आगाँ निह अिछ अĠ हार \nिहनका लागल चĮ माक बोखार । \nहम िलिख दैत छी शूĠ य ग् लास, \nबुझा िदऔन िहनक िरमलेशक Ģ यास। \nताहूसँ जॱ निह हेती नीक, \nआँिख सेकू बिन İ नेही बिनक, \nअधरपर मुİ की आगाँ अĠ हार, \nकानल मन सोिच िववाहक मĪ हार। \nडॉक् टर बनक तृį णा मनसँ भागल, \nएहेन मरीज भेटत तँ हएब पागल। \nधुिर गाम माताकेँ करब नमन, \nतोड़ू जननी हमरासँ लेल वचन । \nचशिमश नैन मामी छिथ अित गदरल, \nहमर योजना िहनक भभटपनमे उड़ल ।  \n  मैिथली पń २००९-१० 89 \nिहंसक नानी \nखापिड़ बेलनाक कहानी, \nआब निह दोहराबू अय नानी ।। \nनाना बनल छिथ िसयार, \nभक छिथ जेना हुलुक िबलार, \nदंतक गणना घिट कऽ बीस \nहुरिथ गूड़ – चूड़ाकेँॅ पीस \nगाबिथ दारा दरद जमानी । \nआब..........।। \nवरनक बखर् भेल चालीस, \nअिपर्त अहँक चरणमे शीश, \nअहाँ लेल लबलब दूध िगलास, \nनोर पीिब अपन बुझाबिथ ÿास, \nक्षमा करू ! छोड़ू आब गुमानी । \nआब............।। \nअवकाशक बीित गेल दस साल, \nपेंशनसँ आनिथ सेब रसाल, \nभिर िदन पान अहाँक गाल \nऊपरसँ मचा रहल छी ताल, \nचमेलीसँ भीजल अिछ चानी \nआब.............।। \n \nकतेक िदन सुनता िपतृ उगाही, \nसंतित पूिर गेलिन दू गाही, \nमामा मामीक िबहुँॅसल ठोर, \nमाँ छिथ, चुĢप! साधने नोर, \nकोना बिन जेता आĜम बिलदानी \nआब..............।। \n  90 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकोप भवनमे किनयाँ \nरूसिल  िकए सूतिल छी बनबू ने कनेक चाह अय । \nिमिथला हम चललहुँ, टाटानगरीसँ आइ अय।। \nअहाँ जौं एना रहब तँ हम कोना जीअब, \nसिदखन किनते-किनते ĭयथे जहर पीअब । \nएना अहाँॅ रूसब  तँ हम कऽ लेब दोसर सगाइ अय, \nिमिथला ...........।। \n \nअहाँक रूप  देिखते कामदेवो कानैत छिथ, \n‘‘मृगनयनी‘‘ केॅ ओ उवर्शी मानैत छिथ । \nिबहुँसल मादक घुघना लागै लॱिगया िमरचाइ अय, \nिमिथला ..............।। \n \nछगनलाल Ĕवेलरीसँ कनकहार लायब, \nआ जुरैन पूनमकेँॅ, पाकर्मे घुमाएब। \nहहरल मनक तृįणा, निह बनू हरजाइ अय, \nिमिथला ............।। \n \nऊठू िĆये, अहाँॅ जĪदी नहाबू, \nकोप भवनसँ उिठ कऽ लगमे आबू । \nमंदिह मुİकी मारू , हम अनलहुँॅ अिछ मलाइ अय, \nिमिथला ...........।। \n \n \n   मैिथली पń २००९-१० 91 \nĆेयसीक िवलाप \nलागै बरखा इĠहोर, \nमारै बएसक जोर, \nिमलनक आशामे बैसिल- \nछी आबू ने चकोर । \n  \nबाटे तँ तिकते तिकते, \nनयन सूिख गेलै, \nĆेयसीक िवलापपर निह \nअहाँक ğयान एलै । \n  \nठनका गजर्य मांचल शोर, \nितरिपत नृĜय मोरनी मोर । \nिमलनक आशामे बैसिल,- \nछी आबू ने चकोर। \nबेददŰ जुिन बनू, \nमोन टूिट गेलै। \nपावसक शीतलता- \nआतĢत भेलै। \n  \nलुĢत भगजोिगनी दशर्ए भोर, \nलटकल मेघ गगन घनघोर, \nिकएक हृदय तोिड़ रहलहुँॅ । \nहा ! हĦमर मन िचत चोर । \n \n \n \n \n \n \n \n \n  92 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nधमȶन्ġ िवƾल \nƙĦıबाबाक अवसान \nसरधुवा जोिनडाहा \nजािन ने कतऽसँ फेर आिब गेल \nलािठ टेिक चलैत \nएकटा वृŀाक मूहसँ \nअİफूटरुपेँ िकछु अक्षरक \nउच्चारण भेलै \nकहुना सही \nहम अपना मोने जीबैत तँ छलौं \nमुदा, मुदा ई जोिनडाहा \nओकर मूह अनायास बĠद भऽ गेलै, \nओ वृŀा जे पागिल \nघोषणा कऽ देल गेल छिल \nƙĦहकथानक िडहवारक पँजरा \nओकर आāय बनल छल \nसभ िकछु नƠ भऽ गेल \nआब ई ƙĦहोल बाबा \nरहताह िक निह ? \nओकर मूहक बनैत िबगडैत आकृितसँ \nओकर िचĠताबक पराकाơाक \nअनुमान कएल जा सकैत अिछ \nएखन धिर तँ ƙĦıबाबा जीिवत छिथ \nआब रहताह िक निह ? \nवृŀाक आँिख घोकचैत जा रहल छै । \n \nओकरासभक अĠत होबाक चाही \nकािŎधिर उजाड रहल गाछमे \nछोट छोट पĪलव सभ \nअंकुिरत भेल अिछ \nओ सभ तोहर अनुमितए िबना \nअंकुिरत भऽ गेल   मैिथली पń २००९-१० 93 \nआब सॱसे गाछ पसिर रहल अिछ \nओ सभ सामĠत अिछ \nसामĠतक अĠत करबाक चाही \nसभ गाछकेँ  \nजिड़सँ कािट देबाक चाही । \nनदी सभमे \nवषŸसँ पािन बिह रहल अिछ \nबहैत बहैत एक ठामसँ  \nदोसर ठाम जाइत अिछ \nओ सभ तोहर अनुमितए िबना \nबहैत अिछ \nओ सभ साƛाĔयवादी अिछ \nसाƛाĔयवादीक अĠत करबाक चाही \nसभ नदीक \nजलĆवाहकेँ रोिक देबाक चाही । \nचहुिदसक वातावरण \nबयारयुक्त अिछ \nबयारो अनेरे बहैत अिछ \nएकर कोनो सीमा निह छैक \nकतहुसँ कतहु पहुँिच जाइए \nओ सभ तोहर अनुमितए िबना बहैत अिछ \nओ सभ िवİतारवादी अिछ \nिवİतारवादीक समूल नƠ होएबाक चाही \nबयारकेँ बहबासँ रोकबाक चाही। \nओ सभ साँच बजैए \nओकरा सभकेँ झूठ बाजऽ निह अबै छै \nजे देखैए से कहैए \nओ सभ तोहर अनुमितए िबना \nिनरĠतर बिजते जा रहल अिछ \nओ सभ युगिवरोधी अिछ \nयुगिवरोधी सभक अĠत करबाक चाही \nओकरा सभकेँ बजबासँ रोकबाक चाही \nओकरा सभकेँ \nसभ िदनक लेल चुप कऽ देल जेबाक चाही ।  94 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरघुनाथ मुिखया1 \nअनुþिरत Ćķ \nसहोदर अणर्वानĠद आ ĆणवानĠदक मघ्य बैसिल \nहमर अपूणų िÿवेषų तनया  \nमैिथली एकलĭया \nİवतंÿता संƇामक इितहास \nउलटेबामे मग्न भेल \nगांधी, ितलक, लोिहया, सुभाषक \nफोटो सभपर तजर्नी रािख  \nपुछैत गेिल \nपĢपा ई के िछऐ? \nहम कहैत गेलॱ- ‘बबा!’ \nफेर पžा उनिट गेल  \nआब मैिथलीक समक्ष \nभेल रहै जनरल ओडारक  \nओ िवकराल िचÿ \nजकरा देिखतिह हमरा  \nयािद पिड़ गेल छल \nदेबालसँ घेरल मैदानक  \nएक माÿ िनकास Ņारपर सँ \nिनहĜथापर तोपसँ चलाओल गेल १४५० राउěड गोली  \nतावत मैिथली  \nअपन तनल भृकुटी संग \nĆķ दािग देलक \nपĢपा ई के हेतै ? \nआ हम अबाक \nएिह बेर ई निह किह सकलहुँ जे \nइहो तोहर बĤबे हेतऽ। \nहम सकदĦमे रही \nमुदा मैिथली हमरासँ आँिख िभरेने  \nतावत मैिथलीक नजिर  \nघरमे दंड िखचैत मूसरीपर पिड़ गेल \n                                                 \n1 नेने बासा, Ƈा. पो.- बलहा, वाया- सुखपुर, िजला-सुपौल, िपन कोड- ८५२५३०  मैिथली पń २००९-१० 95 \nफँसल पžो उलिट गेल \nĆķो बदिल गेल \nआ हमरो िपěड छुटल \nनेनाक अनुþिरत Ćķसँ \n \nकिवताक शीषर्क जकाँ \nएिह मािटपर  \nजतऽ किहयो सुग्गा पढ़ैत छल वेद बुिझ पड़ल जे गागŰ कोना तैयार भेल हेतीह \nिवƖोहक लेल।  \nभारती कोनो मसĪला िपसलिन \nधुरंधर सĠयासीक छातीपर \nतकर चचŭ एखनहुँ होइत अिछ \nमिहषीक मािटपर  \nएखनहुँ चचŭ होइत छैक जे  \nसहुआक फेरमे \nिसबरानी कोना ĆेमचĠदकेँ मािर देलिन \nआ भारती कोना \nशंकराचायर्केँ पराİत कऽ  \nमंडन िमāकेँ तािर देलिन \nआ से एकटा अचरज देिखयौ जे  \nभारतीक परािजत हेबाक कोन धूजा \nपुरातĜविवद् फनीकांत िमāकेँ \nकतौका संƇहलयमे भेिट गेलै \nजकरा ओ अपन बपौती आिक खितयौनी बुिझ  \nिकएक िमिथलामे फहराबऽ लगलाह? \nई सभ िकछु कहबाक लेल \nमंडन संतितक रुपमे  \nĆचěड रौदमे तĢत भेल \nनिह, निह दुनुक बीचमे \nसĜयक İवरुपमे \n‘िवयोगी’ ठाढ़ अिछ \nसĜयकेँ सĜय कहबा लेल \nभगवती उƇताराक खƂगपर \nअपन माथ रखने।  96 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nलêमण झा ÔसागरÕ1 \nचुņीधारी \nओना निह देखबैक \nहरसŇे उड़ैत \nएĸोटा िगŀ। \nमुदा, \nजहन कोनो िनजर्न \nबाध-बोनमे \nमुइल पशुक खाल \nउधेि़ड लेल जाइए; \nतँ, देिख िलअ \nउड़न जहाज जेकाँ उतरैत \nहेँजक-हेँज िगŀ!! \nओना निह देखबैक \nकौएकेँ कुचरैत \nकþहु जेर बािĠहकऽ....; \nमुदा, \nजहन बीच चौबņीपर \nिबजलीक तारमे सिट \nकोनो अभागल काग \nहित लइए अपन Ćाण.... \nतँ देिख िलअ \nकाँउ....काँउ करैत \nकरमान लागल कौआ। \n                                                 \n1 जĠम– ०१.०४.१९५३ िपताक नाम– āी तारकेĂर झा उफर् āी भोला झा, माइक नाम– \nİव. गंगादेवी, गाम-ठढ़िबितया, घोघरडीहा, मधुबनी (िबहार)। आजीिवका–रूपा  एěड कंपनीक \nइİपात संयĠÿ इकाइमे विरơ ƅय ĆबĠधकक पदपर कायर्रत- कोलकातामे। रुिच-\nसािहिĜयक आ सामािजक सरोकारसँ जुड़ल रहबाक। अरुिच– मैिथलीक नाम पर अनगर्ल \nआ अनसॲहाँत िƅया-कलाप। रचानाधिमर्ता- १९६८सँ मैिथलीक िविभžक िवघापर मैिथलीक \nिविभž पिÿका सभमे रचना Ćकािशत होइत रहल अिछ (बीचमे १९८३-१९९६ छोि़डकेँ)। \nचािरटा पोथीक (किवता, कथा, िनबĠध, िविवधा) Ćकाशन योग्य सामƇी उपलĤध। छपेबाक \nजोगार निह। Ćकाशक लोकिनक खोज जारी। सेहेĠताक–िमिथलांचलक समİत  ( कĠवेंट \nछोि़डकऽ) Ćाथिमक िवńालयसँ लऽ कऽ उच्च-माğयिमक िवńालयमे पढ़ौनीक माğययम \nमैिथली माÿ मैिथलीए टा होइतैक।  मैिथली पń २००९-१० 97 \nमुदा, \nहमर किवताक दृिƠ \nएþिह टा घेरायल निह अिछ; \nघरक कोनो अĠहार कोणमे \nछीटल हो \nचीनीक िकछुओ दाना \nिकंवा िपचाएकेँ मिर गेल हो \nअझņे कोनो चुņा! \nहमर किवताक दृिƠ \nपँितआनीमे ससरैत \nओिह तुच्छ  जीवपर \nअटिक जाइत अिछ \nजे निह अरजने अिछ \nकोनो िवńा....; \nमुदा, छैक तइयो \nओकरो अपन जैिवक संİकार! \nहमर किवता \nिगŀ....कौआ....आ \nचुņीक संसारकेँ \nभजािर रहल अिछ! \nसंवेदना \nिसŀाĠतक चुिŎमे \nआदशर्क आिग \nपजािर रहल अिछ!!  98 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवभूित आनन्द1 \nएक- दू- तीन- चािर- पाँच- छओ- सात- आठ- नओटा किवता \nĆितपक्ष : एक \nजखन िदन भिरक उठापटकसँ \nथाकल-हारल सन घुरैत छी डेरा \nतँ मोन करैए, जे \nकोनो क्लैैिसकल संगीत कानमे अबैत \nहाथमे गरम-गरम चाह, आ \n‘सूगर Ąी’ िबİकुट हड़ारितकेँ दूर करैत \nगामघरक हवा-बसातकेँ, आिक \nनगर-महानगरक चािल-कुचािलकेँ अकानैत \nकिनयाँक तनावरिहत आकृितकेँ िनहािरतहुँ \n                                                 \n1 जĠम: ०४.१०.१९५५, İथान: िशवनगर, मधुबनी। िशक्षा: पी.एच.डी. पटना \nिवĂिवńालय, पटना। वृिþ: दैिनक िमिथला िमिहरमे कायŭलय संवाददाता, मैिथली \nअकादमी, पटनामे शोध सहायक, िजला İकूल, मुंगेरमे +२ ĭयाख्याता। सĦĆित: आर. एन \nकालेज, पěडौलमे अğयापन। गितिविध: पूवर्मे िविभž राजनीितक दल, भाषा आĠदोलन ओ \nरंगमंचसँ सĦबĠध। तिहना मैिथली भाषी छाÿ संघ, भंिगमा, जानकी महोĜसव सिमित, \nजखन-तखन आिद संİथाक संİथापक-सदİय। ७४ क छाÿ आĠदोलनमे जेल याÿा। \nसĦमान : सािहĜय अकादेमी पुरİकार, २००६ िदनकर राįƏीय सĦमान-२००८।िवभूित \nआनĠदक चास–बास- किवता-संƇह : डेग, उपƅम, पुननर्वा होइत ओ छॱड़ी, नेहाइपर İवĨ, \nउठा रहल घोघ ितिमर, झूिम रहल पाथर–मन। कथा-संƇह: Ćवेश, खापिड़ महक धान, \nकाठ। उपĠयास: गाम सुनगैत, परािजत–अपरािजत। नाटक: समय–संकेत, ितिþरदाइ, \nहाली–हाली बिरसू, Ąेममे बĠद एकटा उखरल फोटो। समीक्षा: āी लिलत आ हुनक \nकथायाÿा, İमरणक संग, लिलत, भाषा–टीका। संपादन: गीतनाद, िवńापित पदावली, \nमैिथली कथा–सािहĜय, अहुल, एकटा छला गोनू झा, कथा किहनी, िवńापितक पदावली \n(सभटा पुİतक)। संपादन: लालधूआँ, मािटपािन, भाखा, हालचाल, मैिथली अकादमी \nपिÿका, दैिनक िमिथला िमिहर, दृिƠ, कूस, अंग मैिथली, समाद, भंिगमा, हाक, मनीषा, \nडगर, जनता। सĦĆित: जखन–तखन (सभटा पिÿका) एकर अितिरक्त Ćो. हिरमोहन झा \nअिभनĠदनƇंथ’ तथा ‘िनिखल भारतीय मैिथली भाषी छल’, ‘अिरपन’ ओ ‘Ćो. हिरमोहन झा \nअिभनĠदन समारोह’ İमािरकाक संपादन सेहो। अनुवाद: मैिथल शहीद बैकुěठ शुक्ल \n(बंगला), मूल : िवभूित भूषण दास गुĢत तथा जीव। िवज्ञान (िहĠदी) मूल : सुबोध िबहारी \nसहाय। यंÿİथ: एकटा रहए गĢपू ( उपĠयास), ताला, एकटा उड़ल फुरर्! ( कथासंƇह), \nएकटा साĦयवादीक आĜमकथा ( किवतासंƇह), गामक िचŇी ( İतĦभ), हिरमोहन बाबूक \nरचना–संसार, İमरणक संग : भाग–दू ( समीक्षा)। सĦĆित: अनथक लेखन जारी.  \n(-सĦपादक)  मैिथली पń २००९-१० 99 \nसंतानक कुशल-क्षेमक मादे बतिबतहुँ । \nजखन िदन भिरक उठापटकसँ \nथाकल-हारल सन घुरैत छी डेरा \nतँ मोन करैए, जे \nकोनो िबसरल-िबछुरल सखाकेँ मोन पािड़तहुँ ! \nआिक बीतल साल भिरक \nसभसँ सुखद कोनो एकटा, \nमाÿ एकटा िदनकेँ िहयािसतहुँ ! \nआिक आगत सालक लेल \nकोनो नीक सन एकटा, \nमाÿ एकटा सपना बुिनतहुँ ! \nमुदा एहन सन कहाँ िकछु भऽ पबैए! \nअपन अनुकूल िकछु नइ बुझाइए \nने खान-पान, ने इच्छा-आकांक्षा \nने सोच, ने अपसोच......! \nलगैए जेना, \nहम यंÿ-मानव बनल सन जीबऽ लागल छी \nअपना अनुकुल िकछु निह होएबाक यंÿणा \nिदन-Ćितिदन बढ़ले जाइए..... \nओ जे देखाबऽ चाहैए, सएह देखै छी \nओ जे खोआबऽ चाहैए, सएह खाइ छी \nओ जे सोचाबऽ चाहैए, सएह सोचै छी \nहम बदिल रहल एिह चचŭसँ \nखूबे िचंितत बुझा रहल छी बंधु ! \nजखन िदन भिरक उठापटकसँ \nथाकल-हारल सन घुरैत छी डेरा, \nतँ ई िचĠता आर-आर गाढ़ भऽ अबैए \nआ तखन हम \nएिह आरोिपत जीवन-िशĪपसँ \nखूबे परेशान भऽ उठैत छी ! \n  100 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nĆितपक्ष: दू \nĆķ तँ ई नइ छै, जे हमर मोनक Ćितपक्ष \nअपन समİत ऊजŭकेँ सुता देलक अिछ िनĀेƠ \nआिक, किहयोक करजžीा सन आँिखमे \nमोितयािबĠद Ćवेश कऽ गेलैए ! \nĆķ इहो नइ छै जे एिह िवलासी अĠहड़मे \nओ मृĜयुक कामना करऽ लागल अिछ \nआिक, िवकलांगी नदीमे ठठबाक लेल \nनग्न. भावसँ पिड़ रहल अिछ ! \nĆķ ई छै, जे जखन \nिचनमार धिरमे Ćवेश कऽ गेल हो गमर् हवा \nजादूगरी कला-कौशल \nकऽ रहल हो अपन-अपन आरिĦभक Ćदशर्न, \nआ जकर İवादक लेराह वातावरणमे \nभऽ रहल हो सभटा जीवन-संदभर् गडमड- \nतखन की करबाक चाही? \nतखन की करबाक चाही, जखन \nपक्ष आ Ćितपक्षक बीच \nनिह रिह गेल हो किनयॲटा िवभाजक रेखा! \nजखन एक िदस कएल जा रहल हो \nयुŀक जैिवक उदघोष, आ दोसर िदस \nओही मुँहेँ कएल जा रहल हो \nशािĠतक वैिĂक मंÿोच्चार- \nĆķ ई छै जे तखन की करबाक चाही? \nĆķकक एिह जिटलताक बीच बाझल हम \nतािक रहल छी ठाम-ठामक जीवन \nजीवनमे िखच्चा-भाव, आ \nतािह िखच्चा-भावमे नव मानवीय उĜसुकता \nबंघु \nहमर एिह अनुसंघानमे जरूरे  अहाँक कþर्ĭय रहत \nसे िवĂािस लेलहुँ अिछ अपना अĠदर सहजेँ। \nताबत सिह िलअ गमर् हवाक थापड़ \nबेसी सीिदत करए जँ ददर् \nतँ कैंसरक रोगी जकाँ ितल-ितल तकरा \nअपन मोनक हाथेँ सोहरबैत सहैत रहू, सहैत रहू.....  मैिथली पń २००९-१० 101 \nइएह हाथ एक िदन बनत गऽ मुŇी आ \nमुŇीक संख्यामे जेना-जेना होइत जेतै बढ़ोþरी, \nतँ अनेरो संघीय गप-सप भऽ जेतै मजबूरी \nसंवादहीनता निह भेलैए दीघर्जीवी— \nकिहयो निह, कखनो निह \nताबत दू डेग पाछू आिब \nदू डेग आगू अएबाक करैत रहू दयनीय चेƠा \nिकएक तँ \nचƅवातक एिह धाहीमे पड़ल Ćितपक्ष लेल \nएखन जरूरी  अिछ- ‘वेट एěड वाच’! \n \nमदारी युग  \nहमरा होइत रहैए, जे \nक्यो  हमरा पोलहएबाक चेƠा कऽ रहल अिछ \nहम चीिĠह रहल छी ओकरा \nओ हमर िमÿ निह अिछ \nमुदा तैयो िमÿ होएबाक घोषणा कऽ रहल अिछ \nबाजार-भाव गमर् छै, जे \nहमरा दुनूमे िमÿता भऽ गेल अिछ \nसमिदयाकेँ पठा-पठा, अथवा \nदूरभाषेपर उठा-उठा \nअपन चािलकेँ ओ ठोिक रहल अिछ \nकखनो-कखनो \nअपन करतबसँ डेरा सेहो रहल अिछ \nफँसएबाक सरनिरया-िशिĪप सेहो अपना रहल अिछ \nनिह सहज, तँ असहजे भऽ भऽ कऽ \nककरो अĠदर पैसबाक ओकर ई कला \nबहुतोकेँ मोहिवƠ कऽ चुकल अिछ \nतेँ अपन िवजय-बाटपर रभिस सेहो रहल अिछ \nएĦहर हम बेस चौकऽ लागल छी \nओकर अबरजात बढ़ले जा रहल अिछ \nओना, इहो ओकर अपन िशĪपी छै \nकिहयो लगातार अबैत रहत \nतँ किहयो बाटे िबसिर जाएत \nकिहयो-किहयो तँ अपन वाणीक माğयमे अबरजात बढ़ाओत  102 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nआ से, तकर अनेक अथर् लागत \nओना ओ बुझा देत जे एहन सन िकछु नइ छै \nमुदा तैयो तंग करबै \nतँ िवराम-अधर्िवराम-िवİमय आिद संकेतक \nरहन-सहन Ćयोग कऽ कऽ बुझा देत, जे \nअहाँ चिकत रिह जाएब! छिकत सेहो भऽ जाएब \nआ एहना िİथितमे जँ \nएक अहाँ माÿ गģफाक बीचसँ ससिर गेिलऐ \nतँ ओकरा लेल धन सन \nतकर एबजमे दोसर-तेसर अनेक भक्त \nओकर वाकचातुरीक सोझाँ नतिशस भऽ जेतै \nआ ओ एक तरहेँ \nअहाँक, समथर्न-िशĪपमे अिभनĠदन कऽ \nअहाँक िबखरल िवरोधीकेँ संगोिर लेत..... \nएहन सन नइ छै जे हम कमजोर भऽ रहल छी ! \nशÿु, िमÿ नइ भऽ सकैए \nशÿु वाİतवमे एकटा जीन िथक \nजकर सभटा संबंध अनुबंधपर रहैत छी \nआ से हम नीक जकाँ बुझैत छी \nहम तँ संƅमण-कालक सभसँ पैघ अİÿ  \nकिवता Ņारा \nओकर मन-मयूरक पएरपर नजिर देबऽ कहैत छी \nजकर रंगक संबंध ओकर मनक संग तँ ने जुड़ल छै, \nसे सोचऽ कहैत छी \nहम िविभžे ढंगे साकांक्ष रहऽ कहैत छी \nमदारी-युगसँ सोझाँ-सोझी भऽ रहल छी  \n \nनब पी ढ़ी \nओ हमर उĪलािसत गामक बीतल बसंत छल \nजे हमर डेराक मेन गेट लग \nथाकल-ठेिहआएल सन उदास, ठाढ़ छल \nअनायास ओकरापर नजिर पि़ड गेल \nभीतर आबऽ कहिलऐ \nमुदा जेना ओ िकछु नइ सुनलक \nचीनीक रोगी सन लागल  मैिथली पń २००९-१० 103 \nतथािप बड़ी काल धिर िठिकयबैत रहल \nआ हमरा अĠदर जेना िकछु दरकैत रहल \nिकछु काल बाद ओ िभझाएल हँसी हँिस देलक \nलागल जेना, ओकर अंदरक बीतल वसंतक \nआर िकछु पँखुरी झिड़ कऽ \nहमर मेन गेटक मािटपर आिब लेढ़ा गेल \nहमरा अंदरक िवकराल होइत पीड़ा \nिकछु सोिच निह पािब रहल छल \nअनुþिरत छल पूवर्क सभटा हल कएल Ćķ \nहम ‘ई मेल’ फोललहुँ \nहम ‘नेट’मे ओझरएलहुँ \nहम ग्लोिबल िचंतनपर पुनिचर्ंतन कएलहुँ..... \nएिह ƅममे बहुत िकछु भेटल \nनवीनतम सेहो। संभािवत सेहो \nमुदा ओ नइ भेटल, जे हमर डेराक \nमेन गेटपर लेढ़ाएल सन ठाढ़ छल, आ जे \nहमरासँ हमर नेनपनक िहसाब माँिग रहल छल \nहम एकरासँ लिड़ रहल छी लगातार \nलगभग दू-अढाइ दशकसँ तँ िनिĀते \nमुदा एिह दू-अढाइ दशकक अĠदर फूटल \nनव पीढी लग \nकहाँ देखैत छी एहन सन कोनो पीड़ा! \nओ तँ अपन मिİतįकक ‘मैसेज बॉक्स’ सँ \nएहन सन भावकेँ Ćाय: खाली कऽ िनराशक्त अिछ \nपुछबै िकछु, तँ तेहन पूिछ देत \nजे हम महोमहो भऽ जाएब \nओकरे दुिनयाँमे बिह जाएब \nएखन िİथित ई अिछ, जे \nहम सभ एक दोसरसँ आँिख चोरा सेहो रहल छी \nएक-दोसरकेँ देिखकऽ आँिख जुटा सेहो रहल छी! \n  104 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअरािड़ जोतैए \nई समय अतुकाĠत अिछ \nएहनामे जँ हम तुकक गप करी \nतँ से समय-सापेक्ष निह होएत \nएखन हम अनुवादमे जीिब रहल छी, \nजे शुŀ अतुकाĠत अिछ \nओिहमे लय तँ छै, मुदा तुक नइ \nआजुक युगमे एकर, आिक एकरेटा अिİतĜव अिछ \nसे, जिहयासँ िसकुिर गेल अिछ पृĝव्ी, \nएकर अिनवायर्ता ‘बेडरूम ’ धिर आम भऽ गेल अिछ \nसभ सभक गप बुिझ रहल अिछ \nİवाद बुिझ रहल अिछ \nİवर बुिझ रहल अिछ \nएिह İवर आ İवादपर \nदलाल İƏीटक मिहमा अिछ \nसेंसेक्İक उतार-चढ़ाव अिछ \nनĠदीकƇाम अिछ \nनासा आ सुनीता िविलयĦस अिछ \nलाल मिİजद आ बाि़ढ अिछ ..... \nसभटा नीक-अघलाह आइ \nएही सोचपर नृĜयमान अिछ \nतेँ आजुक समयमे िकछु असंभव निह अिछ \nिकछुओ लग-दूर निह अिछ \nसभ िकछु पारदशŰ, िकछु अदशŰ निह \nजेँ ई समय अतुकाĠत  अिछ \nतेँ किवता आ जीवनक भाषा एकाकार भऽ गेल अिछ \nतेँ कैमराक लेंस धिर किवता िलखैत अिछ \nिवज्ञापनक भाषा किवता बजैत अिछ \nसĦपूणर् जीवने किवतामय भऽ गेल अिछ \nजतऽ ओकर \nसवŮगीण समİयापर िवमशर् सĦभव भेल अिछ \nतेँ एहनामे जँ हमर सुिचता ओ संİकार \nसंİकृित ओ आचारसँ \nकोनो अमूþर् भाव सनक पिरिचित \nअपन अिİतĜव लेल, अपन-अपन Ăेतपÿ  मैिथली पń २००९-१० 105 \nजारी करैत जा रहल अिछ लगातार \n‘नेट’ धिरमे ‘फीड’ करैत जा रहल अिछ \nअपन गौरवमय परĦपरा \nतँ हम की कऽ सकैत छी। \nहमरा तँ लगैत अिछ \nजे हमर ई पिरिचितजĠय  ढाल \nबुढ़बा साँढ़ जकाँ \nजीवनक गित ओ Ćवाहकेँ \nअहेर कऽ कऽ रोिक राखऽमे िवĂास करैए \nसमयक आिद-अĠतकेँ \nअपन एही हुकहुकी छरपानमे जीबैत देखैए \nसुĢत चेतनामे आएल सपना संग \nƚम पोसैत अरािड़ जोतैए \n \nवİतुत: \nअजीब अिछ ई महानगर \nहम एकरासँ जतबे पिरिचत होबऽ चाहैत छी \nई ततबे अपिरिचत बिन जाइए \nहम िभनसरे \nजािह िनजर्न बाट धऽ कऽ जाइत डेराइत रहैत छी \nघुरती खेप ओतऽ बाट नइ भेटैए ! \nभऽ सकैए, मास िदन छओ मासपर जाइ \nतँ ओतऽ गोटेक अपाटर्मेंट देखी \nखेलाइत-धुपाइत....मुİकैत-िखलिखलाइत..... \nहम अपन \nपिरिचत िकराना पņीसँ राशन ली \nआ पुन: मास िदन बाद आबी, तँ \nिकरानापņीक अपन ओिह पिरिचत पिरसरपर \nमĪटी İटोरीज िबिĪडंग सनक बजार..... \n.... निह निह, ‘मॉल’ देखी, आ \nजकर अĠदर जाइते जेना हॉल ढुिक जाए ! \nसे, \nअपन अĠदर उिग आएल \nएिह अिनिĀतताक पाँिख संग उिड़या जाइ \nआिक जकथक रही-  106 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nई सोचब-गूनब बड़ भयाओन लगैए \nपिहल-पिहल जिहया एकर दशर्न भेल छल, \nहमरा अĠदर तँ अदंक लऽ लेने रहए! \nसभ चेहरा ĭयİत \nसभ आँिख चौचंक \nसभ डेग अपİयाँित \nसभ इच्छा अतृĢत \nअजीब तरहक भागमभाग...... \nओतिह अğययनरत अपन पुÿसँ \nसड़क पार करबा लेल ठाढ़ \nसहसा एक िदन पूिछ बैसल रही \nएिह Ćकारक अिİथरताक कारण? \nमुदा ओ तकर उþर निह दऽ सकल छल \nओकर नजिर \nƏैिफक-बþीपर िटकल रहलै....िटकल रहलै..... \nआिक सहसा हमरा छोिड़ आ हाथक संकेत दऽ \nबजबैत, सड़क पार कऽ गेल! \nसड़कक एिह पार हम \nसड़कक ओिह पार ओ \nबीचमे भागमभाग......अफरातफरी...... \nअजीब अिछ ई ठाम \nबेर-बेर अपिरिचत बिन \nअबैत रहैए हमर समक्ष, आ हम \nतािहमे हेराएल जा रहल छी, हेराएल जा रहल छी..... \nसे, वİतु अपिरिचत ठाम निह, \nहम भेल जा रहल छी \nहम भेल जा रहल छी.... \n \nअंितम पीि़ढक बयान \nमौसम कुहेसक सीरक ओढ़ा।। \nसूयर्केँ सुतबा लेल िववश कएने अिछ \nएकरे मारल बीच घुना रहल अिछ \nअनेक टुİसाी नेंगरा रहल अिछ \nतोतराइत सुिन रहल छी फूलकेँ सेहो \nमौसमक मरखाह चाँगुरसँ डेराएल  मैिथली पń २००९-१० 107 \nहमर आँिखमे बैसल िवĂास \nअपन डेरा रहल िवĂशसनीयतासँ \nभयभीत भऽ रहल अिछ \nिववश सूयर् सूतल अिछ, आ \nसात समुƖ पारसँ रंग-रंगक पेय \nरंग-रंगक İवĨ  आ ओकर संसार \n‘नेट’ Ņारा परसल जा रहल अिछ \nहमर आँिखमे मोितयािबĠद फुला रहल अिछ \nहम ओकरा संग रभिस रहल छी \nचुभिक रहल छी ओकरा संग \nसिदर्या रहल छी सवŮग \nतथािप मुिİकया रहल छी अनवरत \nएिह िवपरीत मौसममे तैयो \nहम Ćितरोधक संग जीिब रहल छी \nहम मोन पाड़ैत छी— \nहिथया-नक्षÿक पािनमे नहाइत कोना िसहरैत रही \nपाँतरक पीपरक गाछ तर घमाएल \nजेठक दुपहिरयामे कोना सुİताइत रही \nफगुआमे कोना गबैत रही जोगीड़ा....... \nहम मोन पाड़ैत छी— \nजाड़क साँझक पजरैत घूर आ भोरक \nगाँती बĠहने कटकटाइत दाँत। \nजूि़डशीतलमे उराही होइत पोखिर-इनार, आ \nआ थाल-पािनसँ जुड़ाइत अंग-अंग....... \nहम िचĸा खेलैत मचकी झुलैत \nमोन पाड़ैत छी बाध-बोन, चर-चाँचर \nĆाती....सोहर....महराइ....लोिरकाइन.... \nगबैत मोन पाड़ैत छी \nओ सभटा हेराएल जीवन-िशĪप .... \n \nहम मोन पाड़ैत छी— \nकनसारसँ अबैत लाबा-भूजाक सोĠहगर गंघ \nहम मोन पाड़ैत छी— \nमालजालक गरदिनमे बाĠहल घंटीक संगीत \nहम मोन पाड़ैत छी— \nपािरवािरक अटूट संबंध, आ \nसदाबहार सामािजक सौहाƖर्क गान  108 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nहम मोन पाड़ैत छी— \nमोन पाड़ैत रहैत छी जखन-तखन \nओ सभटा खुशी, जे बेदखल कऽ देल गेल अिछ \nहमर भावना, हमर पिरिचित, हमर मौिलकतासँ.... \nहम मौसमक एिह बदलल नेत संग \nएकरा Ćितरोध मािन \nएिहना जीने जा रहल छी अनथक....अनवरत.... \nहम एिह शताĤदीक अंितम एहन पीढ़ी छी \nजे Ćितरोधक एिह िशĪपकक संग लिड़ रहल छी \nमुदा....मुदा सĜय तँ ई अिछ \nजे ताही अनुपातमे जĪदीत-जĪदीी \nअपन संतानसँ अनिचĠहार भेल जा रहल छी.... \n \nएकटा साĦयवादीक आĜम कथा \nअपन जĠमकथाक मादे एतबेटा बूझल अिछ जे \nओ बरोबिर हमर आँिखमे आँजन करैत रहै छिल \nकजरौटीसँ मांिग कऽ ओकर रंग \nहमर कपारक कातमे ठोप जकाँ लगबैत छिल \nभिरसक, अपन अĠदर कोनो याÿाक सपना रोपैत \nहमरा नजिर-गुजिरसँ बचएबाक \nओ एकटा भावुक सन Ćयास करैत रहै छिल \nहमु कने छेटगर भेल रही \nतँ ओ हमरा ठेहुनमे भरबाक लेल कूबत \n’लड़े लड़े’ कऽ ğविनक संग चलब िसखौने छिल.... \nबादमे तँ हम अपने चलऽ लागल रही.... \nसे, िकछु समय घिर तँ ओकर छाती धरकैत रहलै \n \n.‘लड़े लड़े’क ğविनमे पराजयक कĦपन बुझाइत रहलै \nमुदा बादमे तँ सभटा डर-भय पड़ा गेलै \nआ ओ हमरा िदससँ िनचैन भऽ गेिल.... \nअहाँ बूिझ गेल होएब \nजे ओ आन क्यो निह, हमर माँ छिल! \n  मैिथली पń २००९-१० 109 \nदोसर अğयाय \nिकछु समय बीतल, \nहम अपन जĠमकथा िबसिर गेलहुँ \nजीवनकथा िलखबा लेल \nपाछू तकबाक पलखित निह भेटल \nहमरा संग \nसंगी-साथीक एकटा गोल बिन गेल छल, \nजकरा अĠदरमे नहु-नहु िसहकैत बसात छलै.... \nआँिखमे उजाससँ, कतहु कोनो खटास निह \nिकछु नव करबाक िसखबाक माÿ िजज्ञास..... \nहमर जीवन कथाक Ćेम-संबंधक ई केहन रूप  छल, \nसहजेँ बूिझ निह पओलहुँ \nहम टूटल ताग सभकेँ जोड़ा लगलहुँ \nहम गुदरीकेँ सीिब-सीिब सुजनी बनबऽ लगलहुँ.... \nई तँ बादमे जाकऽ बुझल भेल जे हमरा \nअपन जीवन-संदभर्क Ćसंग भेिट गेल \nआ एकटा अनाम अपिरिचत ऊजŭसँ जेना \nहमर मन-Ćाण रोमांिचत भऽ उठल \nअपन खानगी किह दी \nजे ई हमर, सृजनसँ जुड़बाक समय छल ! \n \nतेसर अğयाय \nसमय-सापेक्ष हम \nअपन उĜकषर्क तमाम िनįकषर्केँ \nपूणर् मानबासँ सभ िदन अİवीकारैत \nकखनॲ काल कऽ पाछू सेहो ताकऽ लागल रही \nहम तकैत रही \nअपन िकछु िविशƠ İवĨदशŰ संगी सभक \nपूवर्-पिरिचत पदचापकेँ, \nिकएक तँ हम बीच सरोवरसँ \nकाि़ढकऽ अनने रही िकछु रक्त-कमल \nपीठपर पाँिख उगा \nजीवन-रģतारक तमाम हदसँ आगू बहरा जएबाक  110 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअकूत आकांक्षा छल हमरा अĠदर.... \nहमरा अĠदर िचĠतनक टटकापन \nवैिĂक जनाधारक संग, वþर्मान रहए \nचारूकात  िदपिदपा रहल छल जीवनक समेिकत सौĠदयर् \nबंघु! \nई हमर गितमान अविधक िशखर-काल छल \n \nचािरम अğयाय \nआइ एिह जन-अरěय मğय चलैत \nएसगर, िनतांत एसगर लािग रहल छी हम \nमोन पिड़ रहल अिछ \nअपन गाम सनक अिछ \nअपन गाम सनक अनेक गाम \nओकर हवा, ओकर नदी \nओकर हँसी, ओकर रुदन, \nजतऽ अपन अनेक İवĨदशŰ संगी संग \nमुखर हम, िकछु बुनने रही \nआपसमे बहुत-बहुत याÿाकेँ गुनने रही \nआइ एिह जन-अरěय मğय  चलैत \nचलैत-चलैत चकुआइत-चॱकैत हम \nअजीब तरहक दहशतमे जीिब रहल छी \n \nİवĨ \nकोनो दीयर सन उदास तािक रहल अिछ— \nकतऽ गेल ओ İवĨदशŰक समूह? \nकतऽ गेलै ओकर İव र, ओकर सुभाव ? \nठीके, काफी असोकयर्मे छी— \nएिह जन-अरěय मğय चलैत \nतकैत रहै छी चतुिदर्क जखन-तखन \nचॱकैत-चकुआइत रहै छी जखन-तखन \nआ ओकर सभक \nपूवर् पिरिचत पदचापक \nअधीरतासँ Ćतीक्षा करैत रहै छी, ई सोचैत  मैिथली पń २००९-१० 111 \nजे आिखर एहन कोन िबसंजोग भऽ गेलै \nजे िवराट सामूिहकताक ओ सपना \nएना छहोछीत कोना भऽ गेलै। \nआजुक एिह वैिĂक बाजारमे हमरा लेल \nई िवचलन, ई िवखěडन \nिचताक ताप सन लािग रहल अिछ \nआ हम खोजी नजिर लेने \nचकुआइत तािक रहल छी बाट..... \nतेँ कहबामे कोनो हजर् निह \nजे िदशाहीनताक िवरुŀ \nई हमर आĜम-मंथनक काल िथक। \n \nपाँचम अğयाय \nआइ हम अचिĦभत छी, भयभीत सेहो \nिकएक तँ आĀयर्जनक रूपसँ  हम \nिकछु तेहन िचÿ देखबा लेल बाğय  भेलहुँ अिछ \nजकर तेहन कोनो अपेक्षा निह  कएने रही— \nहम देखलहुँ जे हमर िकछु अनĠय  संगी \nअपन-अपन हाथमे \nमĪटी-नेशनलक झािल लऽ लेलिन \nतँ िकछु भगवा धारण कऽ लेलिन \n \nक्यो-क्यो , िछट फुट \nलालबþीमे अपन-अपन रूप  ताकऽ लगली \nतँ अिधकांश, एकटा कऽ चौकिठ अँगेिज \nअपना-आपकेँ दादी-नानी बना लेलिन.... \nआ सभ जेना एक-दोसरसँ अनिचĠहार भऽ गेलहुँ! \nकी पौलहुँ, की गमौलहुँ, तकर िहसाब-बही जेना \nकमला-कोसी सन कोनो-कोनो नदीमे \nĆवािहत भऽ गेल....दहा-भिसया गेल अनंत सागरमे.... \nिकछु जे तैयो अपनाकेँ िचĠहार रािख सकल, \nसेहो अपनेमे सहİÿ दल भऽ गेल \nदलदलमे फँसैत चिल गेल, अथवा \nकोनो-कोनो राĔय, आिक देशक संसद मğय,  112 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nनिह तँ कोनो-कोनो कल-करखानाक ĭयवİथा संग \nĭयविİथत जीवन जीबऽ लागल.... \nवþर्मान अğयाय \nओना ई अğयाय पूणर् निह गेल अिछ \nतथािप जतऽ गामसँ \nनगर-महानगर लेल फुटै छै रİता. \nहम ठाढ़, अपन हेराएल-भुितआएल \nसंगी सभकेँ िहयािस रहल छी, संगिह \nजे बाटक Ćतीक्षामे अिछ, \nतकरो अपना िदस हकािर रहल छी... \nिहयासबाक आ हकारबाक ई ƅम अिवराम जारी अिछ .... \nआ से, \nएहन िवपरीत पिरवेशमे सहसा \nहमरा अपन माँ मोन पड़ैए \nआ हम ओकरे जकाँ सॱस जारिनक अभावमे \nखुहरी जोिड़-जोिड़ \nपुन:पुन: आिग पजारबाक ĭयॲत धरा रहल छी \nहम तमाम िवपरीतक बीच िपरीत तािक रहल छी \nवİतुत:, ई तँ हमर उजरल खॲतामे \nभगजोगनी अनबाक काल िथक \nआ तेँ हम फेरसँ नेना बिन गेल छी \nआ हमरा एकटा माँक बेगरताक \nपुन:पुन: अनुभव भऽ रहल अिछ । \n \nकुहेसक अĠहड़ \nइजोिरया राितमे \nपसरल अिछ अĠहार \nरजनीगंधाक गाछसँ \nबहरा रहल अिछ दुगर्ंध \nबाटपर \nचिल रहल अिछ थाकल डेग \nबहुत दूरसँ Ćाय: \nचलल छै कुहेसक अĠहेड़,  मैिथली पń २००९-१० 113 \nजे छािप लेबऽ चाहैए जेना \nकुमुिदनीक िखलिखल हँसीकेँ \nहम एिह दूरीकेँ नापऽ चाहै छी— \nअपन िवचारक घोषणापÿसँ \nआ फेरसँ िलखऽ चाहै छी \nपुनजŭगरणक सपना \nआइ लोक सपना देखैए \nबहुत नीक-नीक सपना देखैए \nमुदा, \nतकरा ताही नीक ढंगे \nिबसिर सेहो जाइए \nहम सपनाकेँ \nिबसरऽ निह चाहै छी \nहम अपन अतितक संग \nवþर्मानसँ लड़ैत \nफेरसँ \nभिवįयक किवता िलखऽ चाहै छी \nहम अपन किवतामे \nिनगुणर् निह, सोहर आ पराती गाबऽ चाहै छी \n  114 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरमण कु मार िसंह  \nगुमशुदगी िरपोटर् \nराजधानीक एिह रोशनीसँ \nनहाएल \nसड़कपर \nएक \nिदन हमर बेटीक हँसी \nपता \nनै कतऽ गुम भऽ गेलै \nहमरा \nगामक रामधन काकाक \nबुढ़ौतीक लाठी \nएिह \nमहानगरक भीड़मे \nहेरा गेलै महामिहम जी \nआ \nअपन हाल की कही \nगामसँ चलैत काल एगो उĦमीद \nएगो सपना लऽ कऽ आयल छलहुँ \nहम एिह महानगरमे \nपता निह राित-िदनक भागम-भाग \nआ हलतलबीमे ओहो सपना हेरा गेल \nहे महामिहम जी, \nसुनै िछऐ राजधानीक पुिलस \nबƂड मािहर होइ छै \nहमरासन अदना लोककेँ तँ बातो नै सुनतै \nकने अहॴ खोजबा िदअ ने \nहमर बेटीक हँसी \nरामधन काकाक बुढ़ौतीक लाठी \nआ \nहमर ऊ सपना जे लऽ कऽ आयल रही \nहम \nराजधानीमे... \n  मैिथली पń २००९-१० 115 \nमायानाथ झा1 \nमातृिगरा \nबनब केवल अंगरेिजया बाबू, \nकी राखब मातृिगराओक िकछु ज्ञान? \nकěठ खखािर हम पूिछ रहल छी, \nबिन मलेच्छ की िबसरब अपन पिहचान? \nभऽ रहल अिछ युग पिरवþर्न, \nबदिल रहल अिछ आइ संसार। \nउलिझ अहाँ Ɨुबीकरणक जालमे, \nिबसरल जाइत छी िमिथलाक ĭयबवहार। \nĆगितक डोिर पकिड़ कऽ चलब, \nबात तँ नीक अवĮये थीक। \nिकĠतु िनरादर जननी-भाषाक, \nसे तँ आिखर िवडĦबने थीक। \nदेश-िवदेश की गेलहुँ अहाँ, \nमाइयेक बोलीकेँ िबसरलहुँ। \nअपना संग-संग धीयो-पुताकेँ, \nओिहसँ िवमुख कयलहुँ। \nिलखबा-पढ़बाक तँ कथे कोन, \nबाजब तक छोिड़ देलहुँ। \nरही जे िनमर्म िपतृ-मातृ लेल, \nिनज भाषाओ लेल िनơुर भेलहुँ। \nघरक भाषामे गĢप-सĢप  करब, \nआइ हेठीक बात बुझाइत अिछ। \nचािर आखर अंगरेजी बाजी तँ, \nतािहमे बड़Ģपन देखाइत अिछ। \nसपना भेलैक नेना-भुटकाक, \nदादी आओर नानीक संग। \n                                                 \n1 जĠमİथली–भराम, मधुबनी। लेिģटनेंट कनर्ल मायानाथ झा (सेवा िनवृत), जĠम–ितिथ–\n०५.०५.१९४६ शैक्षिणक योग्यता-–İनातक ( १९६६) ĭयवसाय–सेना डाक सेवामे िबिभž \nपदपर १९.०९.१९६९ सँ ३१.०५.२००६ धिर। अवकाश ĆािĢतक बाद लेखनोĠमुख। \nकृित–जकर नािर चतुर होइ (कथा–संƇह–मैिथलीमे), तब और अब (किवता–संƇह–िहĠदीमे), \nअनूठी सूिक्तयाँ ( संकलन), Unique Utterances (Collection), āŀा–सुमन \n(किवता–संƇह मैिथलीमे, Ćेसमे)।  116 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिखİसाे-िपहानी पाछुए रहलैक, \nरंिग गेल ओ सभ टी.वी.क रंग। \nमाय-बापकेँ फुसर्ित निह छिĠह, \nपाइयेक पाछू छिथ बताह। \nफूहड़ आ घृिणत िवनोद दूरदशर्नक, \nबच्चा सभकेँ केलक घताह। \nकी िनįणात िवŅान मैिथलीक, \nअंगरेिजयोक उपासक निह छलाह? \nघरमे सभ िदन बािज मैिथली, \nकी ओ आ.ए.एस. निह भेलाह? \nएहन मनीषीक नाम निह गनाएब, \nमाÿ इंिगत हम करैत छी। \nअपन भाषाक महĜवकेँ बुझू, \nसएहटा तँ हम कहैत छी। \nसभ भाषा गिरमामय होइत अिछ, \nिकंतु सवŸपिर िनज भाषा। \nजँ पारंगत होयब तािहमे, \nसुदृढ़ होयत अिभलाषा। \nभगवद् पूजा जेना करैत छी, \nसभ िदन िकछु समय बचाय। \nतिहना पूजू माँ मैिथलीकेँ, \nिदअ एकर पुिन मान बढ़ाय। \nनिह अिछ थोड़ पाƁय–सामƇी, \nअिछ भरल मैिथिलयोक भěडार। \nभटिक गेल छी अहाँ मागर्सँ, \nतैँ घटल अिछ मोनक उƄगार। \nकेवल नाम पािब अƠम सूचीमे, \nनिह होयत मैिथलीक उŀार। \nअिछ Ćयोजन Ćबल Ćयोगक, \nतखनिह सĦभव एकर िवİतार। \nजँ पिěडत हैब मातृिगराक, \nआनहु शीस नबाओत। \nजिड़येकेँ जँ Ĝयािग देब तँ, \nके पुिन लाज बचाओत?  मैिथली पń २००९-१० 117 \nसिच्चदानन्द ÔसौरभÕ1 \nदेखू नै.... \nओ जनानी.... \nहमर भाउज िथक \nसे बूझलए सभकेँ \nतैयो, कनफुसकी देिख \nचोĠहराय छी, िकऐ, एना? \nदेखनाइये-ए तँ देखू ने.... \nिसनेमा हॉलमे \nपाकर् आ होटलमे \nİकूल–कॉलेजमे \nआ मंिदर पिरसरमे \nदेखू–देखू ने \nघरमे, बाहरमे.... \nगाम आ शहरमे \nखेत–खिरहानमे.... \nकोना–कोना होइत रहै-ए \nछौड़ा–छौड़ीमे कनफुसकी \nमुंसा–मौगीमे मशखरी \nआ नेना–भुटकामे मुँहदुशी \nओना, हमरा बूझल-ए \nई सभ अहाँकेँ नीके लागत \nिकऐ तँ, अहुँ.... \nएिह युगक छी \nबस हमही–टा अहाँकेँ \nसतयुगी बूिझ पड़ै छी \n \n                                                 \n1 िपता का नाम- āी रामानĠद झा, जĠम-ितिथ- १०.०१.१९७२ शैक्षिणक योग्यता: \nएम.एस.सी. ( भौितकी) बी.एड., एल.एल.बी., İथायी पता–Ƈाम+पो.–सुखपुर, िजला–सुपौल- \n८५२१३०। रचना कायर्- किवता, कथा, लघुकथा। संपादन- अिनयतकालीन मैिथली \nपिÿका कोसीक संपादन एवं भारती–मंडन पिÿकाक सह–संपादन।  118 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nभोरक आसमे \nचािर िदनसँ किवजी! \nआधे पेट खाइत छिथ \nदुइये पसेरी चाउर \nआ तीिनये पसेरी िचकसमे \nमास खपेबा लेल \nसाँझेसँ ओ \nपरतारैत रहै छिथ \nधीया–पुताकेँ \nसूतय लेल \nआ घरनीसँ फूिस बािज \nताकतक बदला \nिनžक गोली \nखा लैत छिथ किवजी! \nभिरपोख सूतबा लेल \nमुदा, तैयो किवजी \nउिठये जाइत छिथ \nभुरूकबासँ  पिहने \nकिवता िलखबा लेल \nकिवता! \nजकरा हुनक घरनी \nसौितन किह \nगिरयाबैत रहै छिĠह \nकिवता! \nजकरा हुनक सĦबĠधी \nडाइन किह \nलितयाबैत रहै छिĠह \nतकरे सृजनमे \nफिरच्छ धिर \nअपİयाँत रहै छिथ किवजी \nसहज, सरस \nआ चोखगर–चोखगर \nशĤद \nहेरय लेल ओ.... \nकाटय छिथ अहोिछया \nठीक ओिहना  मैिथली पń २००९-१० 119 \nजेना कमलक पंखुरी मğय \nकैद भॱरा \nअतुल रसपानसँ अफिरकेँ \nऔनाइत रहै-ए \nभोरक आसमे.......... \n  \nअĠहारक संग रहैत रहैत \nचहुँ िदस पसरल अिछ \nघुĢप अĠहार \nअĠहारमे \nबाट हेरबा लेल \nदऽ रहल छी हथोिरया \nमुदा, निह भेटय अिछ \nबाट \nआ निह भेटय अिछ \nअĠहारक ओर–छोर \nकतबो नोचै छी \nअपन देह–हाथ \nवा पीटै छी कपार \nरहै छी सिदखन \nओतय ठाढ़ \nजतय अिछ अĠहारक \nएक छÿ राज! \nबुिझ पड़ैए \nहमर मोनक इजोत सेहो \nभेटाय लागल-ए \nहे अĠहार! अहाँ संग रहैत–रहैत \nहमर आĜमा सेहो \nभऽ गेल अिछ आĠहर \nतखन नै ओकरा \nदेिख निह पड़ैए \nकमर्मागर् \nआ अपİयाँत अिछ ओ \nहेरबा लेल मुिक्त मागर्!  120 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअशोक दƣ \nबाल गीत \nछुनमुन-छुनमुन बौवा हĦमर \nफुदकैत फुĿी जेकाँ रहैए \nकखनो मुİकी कखनो मटकी \nकखनो िद दीकेँ चुĢपी कहैए, छुनमुन. . . . . \nखुब िहलसगर बौवाक गात \nचुन-चुन बजैए सभ बात \nिमसरी सनकेँ बोली सूिन-सूिन \nमोन जुड़ाइए मोन जुड़ाइए, छुनमुन. . . . . \nथािह-थािह कऽ उठबए धाप \nरूनझुन  बाजए पायलक चाँप \nकारी लट जे घूरमल-घूरमल \nगोर गालकेँ चूमल करैए, छुनमुन. . . . . . \nगोल-गोल पुआ सन गाल \nचान जेकाँ चĦकै-ए भाल \nिहरणी सनकेँ नयनक पुतली \nसभक मनकेँ मोहल करैए, छुनमुन. . . . . \nहाथमे धऽ कऽ हĦमर हाथ \nİकूल जएतै रटतै पाठ \nहमरे सनकेँ बौवा हĦमर \nहाथसँ कलम धरल करैए, छुनमुन. . . . . \n \n \nबाल गीत \nसुन-सुन-सुन-सुन एगो बात \nचल रोपै छी ढ़ौवाक गाछ \nलुच्चीै जेकाँ ढ़ौवा फड़तै \nबढ़तै अपनो तैं िदन ठाठ \nएक िदन ढ़ौवाक गाछी बढ़तै खूब झमटगर हएतै \nघौछų-घौछų ढ़ौवा गाछमे फड़तै आ फल एतै \nतोिड़-तोिड़ करबै सभटा काज, सुन-सुन. . . . . . .  मैिथली पń २००९-१० 121 \nफुलबारीमे पोखिर खुनएबै सुĠदर घाट मढ़एबै \nआम लताम जामुन संग िमठका बैरक गाछ रोपएबै \nतािहपर झुलब साथे-साथ, सुन-सुन. . . . . \nबरिबघबा सन चौरमे अपनेसँ मेला लगबएबै \nअजब-गजबकेँ खेल-तमाशा आ सकर्स बजबएबै \nघुमएतै परी पकि़ड कऽ हाथ, सुन-सुन. . . . . . \nिकन कĦĢयुटर सेहो अनबै, माİटर आिब िसखए तैं \nदुिनया भिरक ज्ञानसँ जे हमरो पिरिचत करबएतै \nरहतै मोटरो गाड़ी पास, सुन-सुन. . . . . \n \nबाल गीत (लोरी) \nआगे िनिनयाँ आ-आ \nबौवा लए िनन ला-ला \nदेबौ तोरा नवका साड़ी \nदौगल-दौगल आ-आ \nबौवा हĦमर िमसरीक ढ़ेपा \nतोरा माथा जूड़ा-खॲपा \nखीर देबो तोरा भिर थारी \nसुĠदर सन गीत गा-गा \nआगे िनिनयाँ . . . . . . . \nमैना बनबए घरमे खॲता \nिसरोिलया करए ओिहमे चॲचाँ \nदाना आनय फोिड़ बखारी \nसभ िमल बाजय खा-खा \nआगे िनिनयाँ . . . . . . . \nचुिनयाँ पढ़ए बड़का पोथा \nसह-सह िढल करै छै झॲटा \nनĦहर केश ओकर बड़कारी \nदौड़ कऽ ककही ला-ला \nआगे िनिनयाँ . . . . . . . \n  122 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nओिध उपाड़ \nउपहास करैत इितहासक \nिनतरा रहल अिछ \nसफलतापर, \nसफलता \nजे छैक \nपािनक बुलबुĪलाा जेकाँ। \nसिĠहआएल छै अदंक \nकोँढ़मे \nउड़ल छै िनž \nतकने घुरैछ सुरक्षा कवच \nमुदा, उताहुल भेल अिछ \nमुँहमे जाबी लगा कऽ \nमेहमे बाĠहल बड़द जेकाँ \nजोतबाक लेल, \nछै दश-पाँच गोट \nलगुआ-भगुआ \nछै बĠदुक \nते फेकैए गुड़-चाउर \nमने-मन \nिनत नवीन आडĦबरक। \nनइँ छै चौवžी भिर जनाधार \nतैयो िनतरा रहल अिछ, \nसफलताक नाम दऽ \nअतीतकेँ गुनैत \nवंश बढ़बऽ मे उनमþ। \nबुझैत अिछ ओ \nकरची पङने \nदू-चािर गोट बाँस कटने \nनइँ उपटै छै बाँस \nतेँ िनतराइत अिछ \nबनल अिछ ढीठ। \nदेश उएह अिछ \nपिरवेश नव \nदेखैत छल पिहनहुँ  मैिथली पń २००९-१० 123 \nकरूआइत  छलै आँिख \nआब बूझऽ लागल अिछ \nबच्चासँ बुढ़ धिर \nनइँ होइत छै फूल बाँसमे \nनइँ होइत छै सुगĠधो \nनइँ लगैत छै फल \nमुदा, पनपऽ नइँ दैत छै ककरो \nअपना लगमे \nमाÿ बढ़बैत अिछ \nअपन साƛाĔय। \nआब करची पड़लासँ नइँ \nदू-चािर गोट बाँस कटलासँ नइँ \nउपटाबऽ पड़त ओिध \nजिड़सँ कोिर कऽ \nतहन फुलएतै फूल \nिछिरअएतै सुगिĠध \nलगतै फल \nमुिİकअएतै ठोर। \n \n \n  124 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nशीतल झा1 \nटी..ऽऽऽऽ..स \nहमरोमे अहूमे एकटा टी..ऽऽ..स अिछ, \nनिह किह ककर उžैस ककर बीस अिछ। \nिकनका आसपर हम छाती तािन चलू, \nहुनके तँ िबछुआएल िनहुरल शीश अिछ। \nजीबाक जोगाड़ बƂड कƠĆद अिछ, बाउ रे, \nपुजारीक हाथमे अमृत कहाँ िवष अिछ। \nशांितक शĤदसँ मोन आब उिठ गेल, \nभक्त िरक्त पेटसँ से माÿ रीस अिछ। \n  \n                                                 \n1 िपताक नाम–İव. लŞमीकांत झा, माताक नाम–İव. दाइ रानी झा, जĠम İथान–सुगा-\nमधुकरही–५, Ƈाम–नरिहया,धनुषा, नेपाल।वतर्मान बसोबास–जनक पुर–६, जानकीनगर पगला \nधमर्शाला, महाराज सागरसँ दिक्षण, िजला धनुषा, नेपाल।जĠम ितिथ-२०१२/०१/०१ \nजूड़शीतल। िशक्षा–बी.ए., बी.एड., बी.एल.।राजनीितक संलग्नता–नेपाल कĦयुिनƠ पाटŰ \n(एमाले), पद–सलाहकार, के.क. नेकĢपा एमाले।रूिच  आ Ćकाशन–(i) संघीय संरचना आ \nिमिथला राĔय, िमिथलाक राजनीितक इितहास आ िमिथला (नेपालक सĠदभर्मे माÿ)। (ii) \nसंİकृित, राįƏ आ मधेशक सĦबĠधमे िविभž रचना। (iii) किवता ( Ćकािशत िविभž \nपिÿकामे)। (iv) सुगौली सिĠध आ िमिथला ( अĆकािशत), “ सुगौली सिĠध”मीन राज \nउपाğयाय नागिरक उƂडयन िवभाग बाबरमहल।  मैिथली पń २००९-१० 125 \nशम्भु नाथ झा Ôवत्सÕ1 \nिमिथलाक दशा \nिमिथला मैिथल की भऽ गेलैए \nपरदेशी ĭयवहार सनातन \nपĀातक रĻ रिĻ गेलैए \nिमिथला मैिथल की भऽ गेलैए \nकतए गेलैए मěडनक गिरमा \nिवńापितक गीत। \nपिहरब ओढ़ब िडİको भऽ गेलैए \nिबसिर गेलैए सभ रीित। \nवेद–मĠÿक ğविन हता गेलैए \nसुिन िलअ िफĪमी तान। \nिदन–राित िडİको लहरीसँ \nफािट रहल अिछ कान। \nकत गेलैए ओ पाग–दुपņा \nचĠदन–चिचर्त भाल। \nसाँची धोती–अंगपोछा आ \nपावन रेशम शाल। \nिडİको पाछाँ देश िबका गेलैए \nिबगिड़ गेलैए संİकृित। \nदुŎा–दुिŎन सेहो बदलिल \nआयल केहेन नव रीित। \n  \n  \n                                                 \n1 पिěडत शĦभुनाथ झा “वĜस”, योग्यता सािहĜयाचायर्, वेदिवद् Ĕयोितिवर्द्, अğयापन कायर्–\n१९८४ सँ १९९० धिर \nसंİकृत महािवńालय, िवराट सरोवर, फारिबसगंज (अरिरया)। वतर्मानमे कायर्- \nकमर्काěड सĦपादन।िनवास İथल- Ƈाम–बहोरा, थाना–सरसी, िजला–पूिणर्याँ (िबहार)।  126 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ बाउ। \nसीमा हीन िक्षितजमे बिढ़ कए \nअपन लŞय् कए पाउ। \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ वाउ। \nजीवन-किठन तपİया बिढ़ गेल। \nबेरोजगारीक समİया बिढ़ गेल। \nिमटए क्लेश देशक जन-जन कऽ। \nĆितभा एहन देखाउ। \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ बाउ। \nनेता ठगक भाषण पिढ़ गेल \nकपट-कुिटल कुशासन बिढ़ गेल। \nधन-लोलुप ƚƠ Ćशासन बिढ़ गेल। \nधवल कीिþर् ğवज वाहक बिन कए \nराįƀर्क अलख जगाउ। \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ बाउ। \nिबपिþसँ उबरब आस टूिट गेल। \nनेता परसँ िवĂास उिठ गेल। \nĆबल राįƏ् इितहास छूिट गेल। \nक्षेÿवाद सामंत कहरसँ \nराįƏकेँ तुरत  वचाउ। \nमौनसँ पढ़ू बढ़ू अओ वाउ। \nअनाचार कुिशक्षा बिढ़ गेल। \nिबनु पढ़ाइ परीक्षा बिढ़ गेल। \nलुिट-मािर बुभुक्षा बिढ़ गेल। \nदेशक अहाँ कणर्धार यौ \nिबपदा दूिर भगाउ। \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ वाउ। \n  \n िमिथला बचाउ \nहे Ćभो! झटसँ बचाउ हमर िमिथला देशकेँ \nिवपद् Ƈİत संÿİत जनकेँ \nदूर करू  दुःख क्लेशकेँ \nāृंखला परतंÿताक \nिचĠह एखनो निह छूटल।  मैिथली पń २००९-१० 127 \nशांितक रोटी सेहो जे \nआइ धिर निह भेिट सकल। \nजाित–भाषा धमर्मे \nभायसँ भाय अिछ लिड़ रहल। \nकतोक आिगक कुंडमे \nधन–जन भसम कए जाए रहल। \nसदबुिŀ समता शांित आओर \nिवĂास घटल जाए रहल। \nआचार अनुशासन िनअम \nआदशर् छूटल जाए रहल। \nपरĦपरा–पावन–पुरातन \nपतन ओकर भए गेलैए \nउपदेश गीता बुŀक \nसंदेश सुिक्त कतए गेलैए \nĆाथर्ना भगवानसँ अिछ \nनेताकेँ सदबुिŀ दी। \nएहेन गĿीसँ ओकरा की \nİवगर्क ओ गĿी दी। \n  \nबेरोजगारीक समİया \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nपिढ़–िलिख घर बैसल छी \nघरनीक बात सुनैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nरोजी रोटीक बात निह पूछब \nमहगीक बोझ ढ़ुबैत छी। \nिदन–राित फेर कािŎ की खाएब \nउहै टा गीत गबैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nबेर–बेर बहरायल वेकेंसी \nआवेदन तँ करैत छी। \nअंतवŰक्षा दए फुटपाथपर \nऐखन धिर घुरैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nपिहरन ओढ़न भए गेलैए गुदरी  128 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nफाटल धोती सीबैत छी। \nघरनीक ताना सुिन से ने बुझू \nिवषक घूंट पीबैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nहमर दुःख के सुनताह \nहम ककरो कहबै की। \nहम “शĦभु नाथ” दुःखक गाथा \nगीत गािब सुनबैत छी। \nकतोक सुनाएब दुःखक िखİसा \nकोनो िविध िदन िबतबैत छी \nनिह कोनो काज अिछ बैसल–बैसल \nिकछुसँ िकछु िलखैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी। \n   मैिथली पń २००९-१० 129 \nडॉ. योगानन्द झा1 \n                                                 \n1 िपताक नाम: İव. रामलखन झा, माताक नाम: āीमती भाग्यवती देवी, पािरवािरक \nसदİय: āीमती केवला झा,पėी; āी िमिलĠद कुमार झा–पुÿ, āी धीरज कुमार झा–पुÿ, \nसुāी कीिþर् झा–पुÿी।जĠम  ितिथ: ११ जनवरी १९५५; İथायी पता: भगवती İथान \nमागर्, किबलपुर, लहेिरयासराय दरभंगा-८४६००१ (िबहार)। \nिशक्षा: एम.ए. ( मैिथली एवं िहĠदी), पी.एच.डी.।मातृभाषा: मैिथली, अĠय भाषा: \nिहĠदी, संİकृत, अँƇेजी, बंगला \nएम.ए. ĆबĠध: काơ ĭयावसाियक मैिथली शĤदावलीक ĭयाख्याĜमक अğययन, शोध \nĆबĠघक िवषय: मैिथलीक Ćमुख पारĦपिरक जातीय ĭयवसाय ( पी.एच.डी. हेतु) सĦबĠधी \nशĤदावलीक ĭयाख्याĜमक अğययन। उþीणर्: यू.जी.सी. राįƏीय पाÿता परीक्षा, १९९० \nकĦĢयुटर अĢलीकेशन Ćमाण पÿ परीक्षा। DOEAC २००६ \nवृिþ: अंकेक्षक, िबहार राĔय िवńुत बोडर्, पटना। सदİय : भारती कला पिरषद्, \nकिबलपुर। तुलसी मानस गोơी, किबलपुर, िमिथला िरसचर् सोसाइटी, किबलपुर, कणŭमृत, \nकणर्गोơीक, कोलकाता, चेतना सिमित, पटना, अिखल भारतीय सािहĜयम पिरषद्, नई \nिदĪली, िमिथला पिरषद, भागलपुर, मैिथली लेखक संघ, पटना, मैिथली भाषा परामशर्दातृ \nसिमित, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली (१९९८-२००२); İथािपत: लŞमी अिभनय (नाƀय \nसंİथा), किबलपुर, कीिþर्लता सािहĜय सािहĜय  सिमित ( Ćकाशन संİथा)। Ćेरक: पं. \nāीचĠƖनाथ िमā ‘अमर’ ( मैिथली किव), डा. रामदेव झा (मैिथली कथाकार एवं मनीषी), \nपं. सुरेĠƖ झा ‘सुमन’ (मैिथली किव-पÿकार), डा. सुभƖ झा (िवĂिवख्यात भाषा शाİÿी)। \nĆितबŀता : माता, मातृभूिम, मातृभाषा। रंगमंचीय सिƅयता: भारती कला पिरषद, \nकिबलपुर। लŞमीक अिभनयम, किबलपुर; संकĪप लोक, लहेिरयासराय। रुिच: लोक \nसंİकृित एवं सािहĜय, अğħयन, शोध-कायर्, किवता-कथा-िनबĠध-समालोचनािद। Ćथम \nरचना: वषŭ (किवता) १९६९ \nĆथम Ćकािशत कृित: िमिथलाक डोम जाित ओ ओकर जातीय शĤदातवली, \nिमिथला सांİकृ्ितक पिरषद İमािरका, बोकारो, १९८२; Ćकािशत कृित: लोकजीवन ओ \nलोक सािहĜय (िनबĠध) १९८६, पिरणीता (कथा-काĭयांश) १९८७, फकीर मोहन सेनापित \n(अनुवाद) २०००, आलेख सĖचयन ( िनबĠध) २००२, िबहारक लोककथा ( अनुवाद) \n२००३, İनेहलता ( िविनबĠध) २००६, मैिथली पÿकािरता के सौ वषर् ( िनबĠध) २००६,   \nगहबरगीत ( िनबĠध) २००७, लोक-सािहĜय ओ शĤद-सĦपदा ( िनबĠध) २००७, मैिथलीक \nपारĦपिरक जातीय ĭयवसायक शĤदावली ( शोघ ƇĠथ) २००९; सĦपािदत कृित: संकĪप \nİमािरका ३,४,५ ( वषर् १९८५,८७ एवं ८९) युगदीप तुलसी २००४, अनमोल भजनावली \n२००५, मैिथली हनुमान चालीसा, २००७ पुरİकार: पी.सी.राय चौधरी कृत ‘फॉक टेĪस \nऑफ िबहार’क मैिथली अनुवाद ‘िबहारक लोककथा’पर सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली Ņारा \n२००५ मे पुरİकृत। सĦमान: िमिथला िरसचर् सोसाइटी, किबलपुर १९७०, िबहारी जनसेवा \nसिमित, मुĦबइ १९८६, āीसुमन अिभनĠदन सिमित, किबलपुर १९९८, िवńापित सिमित, \nदुमका २०००, राįƏीय िशखर सािहĜय सĦमान, सािहĜयकार संसद, समİतीपुर २००३, \n२००५, २००७; सरİवतीमĥययचर्ना, भारती पिरषद् Ćयाग २००४, चेतना सिमित, पटना \n२००६, अिखल भारतीय सािहĜय पिरषद्, दरभंगा शाखा  २००६, िबहार İटेट इलेिक्Əक \nसĢलाइ वकर्सर् यूिनयन, िमिथला क्षेÿ २००८, िसŀाāम, कला पीठ, िसमिरया घाट २००८, \nिमिथला िवकास मंच, भागलपुर २००८, िमिथला सेवा संİथान, खगिड़या २००९, Ćमुख \nसािहिĜयक गितिविध: राįƏीय-अĠतरŭįƏीय संगोơीमे सहभािगता, आकाशवाणी, दरभंगासँ वाþŭ  130 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nघर \nभीतेटा चहकल निह सगरो \nचारो धिर उजड़ल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n \nकिहया धिर आशापर जीबइ \nकिहया धिर सपनामे \nभाग्य-भरोसे िनयŭत कते िदन \nलड़ब-कटब अपनामे \nएहन दशा सभ घरवासीक \nजनु भाग्ये फूटल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n \nजकरा जेĦहरे अवसर भेटल \nकयलक लूट-खसोट \nअपन-अपन कऽ सभ अिछ िचिĠतत \nसबहक मनमे खोट \nचालिन जे बिन गेल İवयं \nसे सुपहुकेँ दूसल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n \nİवाथर्क मदमे सभ अिछ मातल \nअनकर की परवािह \n                                                                                                 \nĆसािरत, सािहĜय अकादेमी अनुवाद कायर्शालामे सहभागी १९९०, मैिथली कथा आĠदोलन \n‘सगर राित दीप जरय’मे सहभागी, किव गोơी एवं काĭय संğयामे सहभागी, सािहĜय \nअकादेमी नई िदĪली Ņारा Ćİतािवत याÿा अनुदानक माğयमसँ उिड़या सािहĜय एवं \nसंİकृितक पिरचय; राįƏीय-अĠतरŭįƏीय पिÿकामे शोध एवं अनुवाद कायर् Ćकािशत; \nअिभनĠदन ƇĠथमे लेखकीय सहयोग आिद। अिƇम Ćकाशन योजना: सुमनजीक İवगदेश \nअमरजी: सĦपादक, मंगल-Ćभात, मैिथली गणकाĭय: āी सीता–राम िववाह पदावली, मैिथली \nलोक-संİकारपरक गीत, वषŭ ( किवता संƇह), संतसेवीक बोधकथा ( अनुवाद), सुख-दु:ख \n(अनुवाद), Ćितशोध ( नाटक), İनेही वािटका ( सĦपादन), सीतावतरण ( खěड काĭय), \nतीरĠदाज (अनुवाद), पगधूिल चिरत (Ćवचन काĭय), डा. रामदेव झा ओ हुनक संजीवनी \nसमालोचना।  मैिथली पń २००९-१० 131 \nकिहया धिर ई खतम भऽ सकत \nदिलत-पीिड़तक आिह \nकुकुर-कटाउझ मचल दहोिदश \nओþिह सभ जूटल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n  \nमिĠदर-मिİजद रण-Ćाङन अिछ \nधमर्क ककरा ğयान \nसबिह सुखी सभ रोगमुक्ता निह \nभारत कोना महान \nसĠतित सभ एिह घरमे एखनो \nअलस पड़ल सूतल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \nकेओ नृप होय हमे का हानी \nकखनो ई संवाद \nहमर जाितक लोक िथका ई \nकखनो उठय िववाद \nगमलक निह मधु-ऋतु िशिशरोमे \nअĠतर, कतहु कुशल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \nकालक निह लीला ई सभ िथक \nƙहमक निह िथक माया \nई करनी मानव-दानवक \nभोग-वृिþक छाया \nसंघषर्क आƫान करी तँ \nकमर् कतहु रूसल  अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n  \nतािक रहल छी मािट राįƏक \nमािटक सोĠह सुगĠध \nसंİकृित आ संİकार अपन \nपुिन परĦपिरत अनुबĠध  \nİवणर्मुकुट धरणीक किहया  132 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nककरोसँ झूसल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \nपर-पड़ोसी फूट देिख घर \nलुटबा लय तैयार \nकखन करय के निह जानी \nजयचĠद सिरस ĭयवहार \nिवĂ भिरक चोरा मुँह बओने \nपिरखा लग जूटल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n \n \n \n \n \n \n \n \nवीरेन्ġ मिल्लक \nगितशीलता \nआब हम ओ निह रहलहुँ \nिकछु आओर भऽ गेलहुँ \nसे की यौ? \nओ आने लोक कहत। \n  मैिथली पń २००९-१० 133 \nगंगेश गुंजन \nराधा-१६म खेप \nबुझायल त एतबे जे अयलॱ माएक गभर् मे \nनौ मास अपनिह िनमŭणक नरक सहैत,माइयो के सहबैत \nĆितपल भिर जीवनक पीड़ा \nमाएक एक-एक साँस के दुघर्ट करैत हम \nअपनिह जĠम सँ कएल िवकट पराभव ओकरा लेल। \nओ यńिप कहैत छैक- सĠतानक जĠम महासुख ! \nहम तं सĠतान, की बुझी तकरा कही की ? \n...मुदा पुनः-पुनः माएक गभर् मे के रखलक हमरा ? \nभिरसक िपता...वैह हुनके राखल जे, \nहोइत गेल िवकिसत बनैत गेल रिधया ! \nएक िदन...सुनै छी एिह गामक धरती पर \n......खसल चेहॲ-चेहॲ करैत, यैह झरकलही देह। \nसेहो सुनै छी, माए तँ हिषर्त िकĠतु भेला बहुत सुख-िचिĠतत िपता। \nभेिलयिन जे बेटी, ककर दोख यिद दोखे त ? \nजेना देलिन हमरा माएक गभर् तेना देने रिहतिथ कोनो बेटा । \nबाधा की ? तें अपन काज केर फल सँ असंतुƠ \nमाय पर थोपल दोख िकएक, कथीक ? ओना, \nजे हो आिब त गेबे केिलयिन मायक कोरा- \nएिह छोटोिछन घर-असोरा-आङन मे, \nबाड़ीक ओलक गाछ जकाँ अपनिह टॲटी सँ िवकिसत होइत, \nसॱसे चतरल गेल हिरयर गाछ समान। भ त गेवे कएलॱ। \nजेहने भेलॱ आब एतेक वखर् धिरक भ गेलॱ \nबेसी बेटी त ओिहनो ओले बुझल-कहल जाइए-कबकब, समाज । \n \nराधाक मन बड़े बौआइत छैक। एक क्षण एत, दोसरे क्षण नइं जािन कत ? मन \nखॱझाइत बड़ छैक जे ओ एहन आ एहने भेिल िकयेक ? अपने भेल िक बना \nदेल गेिल एना ? \nकी ? दुनू मे की ? बा एहू दुनू कारण सँ फराक िकछु कारण ? बा एिह \nदुनूक िमĔझर एकटा \nतेसर पिरणाम िथक ओ ? बड़ ĭयाकुल होइत अिछ- \nिकये रूसल  छिथ कृįण ? \nआ िक हमहॴ िछयिन रूसिल  हुनका सँ ! की ?  134 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nके करओ पुरबा साही एकर- \nयिद रुसले अिछ त ककरा सँ के ?... \nराधाक कंठ सुखाएल- \nओह,जल पीिबतॱ दू घॲट ! \nिपयास आकुल घैलची सँ ढारऽ गेली- \nघैल िरक्त, ढन-ढन करैत... \n \n \n \nकीितर्नारायण िमĮ \nअकाल \nसड़कपर हƂडी िचबबैत \nछॱड़ा सभ \nकुकूर आ पुिलसकेँ \nडěडा देखा रहल अिछ \nऐंठल अंतड़ी वाली जनता \nभूख-हड़तालक धमकी दऽ रहल अिछ। \nआ \nबाँझ सरकार \nिवदेशक आĂासनसँ \nिववाह रचा रहल अिछ \n’लूप’ लागल धरती \nतथा िनवीħयर् अकाशक बीचमे \nदेशक नपुंसकता जोरसँ दहिड़ मािर रहिल अिछ। \nआ समय एिह सभसँ असĦपृक्þ \nनशामे मातल \nमैदानमे जा कए सूित रहल अिछ।  मैिथली पń २००९-१० 135 \nस्व. Ĥशान्त \nकरू  की वृŀ अथबल छी \nपूिणर्याँ किव İव. ĆशाĠतक किवता \n \nकरू  की वृŀ अथबल छी \nिपþ तँ चढ़ैत अिछ बहुतो \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n \nसुदिमया माय जे आयल छिल \nनैहरसँ महफापर चिढ़ कऽ \nतिनका साइिकलपर चिढ़ देिख \nसड़कक कातमे दुबकल छी \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n \nनवका पैसा सन बुिधयार बिन \nचमकैत अिछ छॱड़ा! \nिपयरĸा दुअžीसँ अकायर् भेल \nबैसल छी- \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n \nमोकामा पुल बिन गेने \nिसमिरया घाटक İटीमर जेकाँ \nअकायर् भेल बैसल छी \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n \nिपþ तँ चढ़ैत अिछ बहुतो \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n(İमृितपर आधािरत) \n \n \n  136 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकाली नाथ ठाकु र1 \nसून िमिथलाĖचल…..। \nसून िमिथलाĖचल, \nजनु बूिझ पड़ल \nछिथ रूिस  रहल- धरती \nसुखा कऽ भय गेल टाँट \nपड़ती पराँट \nफाटल दरािड़- \nके देिख देिख \nअिछ \nकािन रहल \nजन जीवन, \nअžक अभाव \nपेटक िचĠता, \nसवर्ÿ ĭयाĢत \nअिछ- महगीसँ \nजन जन तबाह \nसभ जन कनैछ \nछै धँसल आँिख ओ रुच्छ केश \nभऽ गेल सुखा कऽ \nकाँट काँट \nसिट पेट-पीठमे \nएक भेल \nतनपर माँसक \nनिह छैक लेश। \nछिथ पूँजीपित बाबू भैया \nनेता मुिखया \nकतŭ-धतŭ \nपालनकतŭ \nसौँसे गामक छिथ \nकणर्धार \n                                                 \n1 जĠम- २४-०६-१९४६, आĜमज  िशवनाथ ठाकुर Ćिसŀ लोचन ठाकुर, Ƈाम सवर्सीमा, \nमधुबनी, िबहार। JK िसंथेिटक्स िल० कानपुरमे १९७३ सँ १९९५ धिर कायर् कएलाक \nउपराĠत İĝयक Ćितकूलतासँ İवैिच्छक सेवा िनवृिþ लय सĦĆित कानपुरमे सारİवत \nसाधनामे संलग्न।  मैिथली पń २००९-१० 137 \nके बािज सकत? \nकर तिन िवरोध \nदेिथन उजािड़ \nदय दय \nमुसकी \nकिस ĭयंगवाण, \nअĭवल गरीबपर \nचलिन रोऽऽब \nबैसल दलानपर \nरचल करै छिथ षƂयĠÿ \nसतत \nिनज धोिध बढेवाक हेतु \nदू- चािर वा \nदस बीस रुपैया कजर् \nदेिथ- आ सादा कागज \nपर- औंठा  िनशान \nलगवाविथ िबहुँसैत \nछिथ रखैत \nकजरौटी बगलिहमे \nसदखिन \nके कय सकैछ \nहुनकर परतड़ \nबुिधयारीमे \nसे बुझा दैत \nछिथ \nअपनिह सभकें \nहे भारत भूिमक पुÿ आबहु चेतह, \nई धमर्राज सभ \nरक्त तोहर \nरहतह चूसैत सदा \nयिद निह होयबह \nजागरूक  \nलड़ह अपन अिधकार हेतु \nलोकतĠÿक रक्षा \nभय सकैछ तोहरे बलपर \nएवं लोक तĠÿक रक्षिहसँ \nबचतह तोहरो Ćाण- \nइĔजित – मान॥  138 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअरिवन्द ठाकु र \nगजल \nकोना अजुका िदन ससरतै, राित कटतै हओ भजार \nएक–एकटा पल हमरा लेल सूनामीक Ćहार \nिबसिर गेल छी मोन पिछला बेर किहया खुश भेलहुँ  \nडािकया आइयो ने आनलक अिछ कोनो खुशखबरीक तार  \nई महाजन, ऊ महाजन, निञ कतहु अिछ रामबाण  \nबाण बेगरताक अिछ भॲकल करेजक आर–पार \nयओ अĠहारक दास! आबहुँ संतितक िहत कामनासँ \nबजरगुĦमी तोिड़, करू  िकछु आिग बारैक जोगार \nपीड़ासँ लड़बाक लेल राखए पड़त िनजपर भरोस \nपीड़ हरए के लेल िनþह निञ एताह कोनो औतार  \nआधा–िछछा रिह जाइछ ‘अरिबन’ जीवनक सभटा गजल  \nओझरल रदीफो–कािफया आ माथ पर िमसरा सवार \n \n२ \nकािनकए बड़ी काल नेना हािर कए चुप भए गेलै \nलगैए एिह ठामक सभ कान िदĪली भए गेलै \nपागधारी मगन छिथ अपनिह बनायल कूपमे  \nहाथ भिर नĦहर जखनिक टीक िदĪली भए गेलै \nपेट, बासन, मुँह, जेबी, लोक–वेदक सभ िसंगार  \nगाम, घर, सीमान सभकेँ छुछ िदĪली कए गेलै \nठेठ िदĪलीसँ चलल अिछ Ćगितक दाबा सूनामी  \nअनघोल िदĪलीमे भेलै जे देश िदĪली भए गेलै \nजे भेला औतार, पैगĦबर, मसीहा सन कनेको  \nसभकेँ पोसुआ बना ‘अरिबन’ िदĪली लए गेलै। \n \n३ \nमोनकेँ छः पाँच छोड़ू, िगरह राखब नीक निञ  \nहाथमे साबून लए कए फागु खेलब नीक निञ \nआदम जकाँ जžतकेँ विजर्त फलपर निञ अहाँ लगाऊ \nक्षण भिरक जे खेल, सिदखन सएह खेलब नीक निञ \nशĤदक औजारसँ भड़काएब लोकक भावकेँ   मैिथली पń २००९-१० 139 \nखेल छै ई सहज िकंतु ई खेल खेलब नीक निञ \n’ढ़ाइ आखर Ćेम’ पिढ़ पंिडत भेला फĸर कबीर  \nअहाँ एकरा खेल बूिझ एकरासँ खेलब, नीक निञ \nहे! मखौलक वİतु निञ िथक एिह Ćकृितक उपादान  \nमािट, पािन िक रौद, हवासँ अłुत खेलब नीक निञ \nखन आजादी, खन िकराँती, खन चुनाओक खेल–बेल \nपिहर खŀर खेलैत अएलहुँ, आर खेलब नीक निञ \nमृĜयुकेँ खेलौर बूिझ खेललहुँ सगर िजनगीक खेल \nआब लगैछ िजनगीसँ ‘अरिबन’ एना खेलब नीक निञ। \n \n४  \nकी कही एिह बािढ़मे डगरक कथा–िखİसा खराप  \nसमािध आरयमे खराप, ससुरािरमे बेसी खराप  \nबािढ़मे छĢपर िनपþा, भेटल तारपोलीन खराप  \nचाऊर खरबहे छलै आ दािल िकछु बेसी खराप  \nबािढ़मे भेटत कतए िकछु नीक बोली िक वचन \nमुिखयाक बोली ओलसन, बी.डी.ओ. क मुँह खराप \nडाग्डरक तँ कथे निञ, एिह बािढ़मे औषिध खराब \nएिह खरबहा हालमे धीया–पूताक मोन खराप  \nचढ़ल बािढ़ आ सूचना–सĦवादक साधन खराप  \nहािकम सभक वाहन खराप अिछ, नाहक पेनी खराप \nकी घसै छी बािढ़पर ‘अरिबन’, अहाँक माथा खराप \nमतला तँ बकबासे जकाँ, मकता कने बेसी खराप \n  140 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकु मार पवन1 \nनिह िबसरैछ \nनिह िबसरैछ....निह िबसरैछ \nएको पलक लेल निह िबसरैछ \nजाड़क ओ िठठुरैत कनकनायल भोर.... \n \nसघन कुहेसकेँ चीरैत \nमğयम गितएँ आगाँ बढ़ैत \nिबलमल छल मुजģफरपुर टीसनपर  \nअवध आसाम एक्सĆेस \nİलीपरक कोच नĦबर सातमे  \nइĸा दुĸी लोक सभ \nटायलेट िदस अबैत जाइत  \nबाकी याÿी सभ मारने गुबदी अलसाइत.... \nचाहबला िबİकुटबला \nअपन अपन समानक  \nसİवर िवज्ञापन करैत  \nकऽ रहल छल जड़ताकेँ भंग.... \nिक तखनिह ओ  \nचढ़ल छल बॉगीमे चुपचाप \nĆायः दस बखर्क दुĤबर–पातर धुआ \nकँिच आयल आँिख \nबहैत सुड़सुड़ाइत नाक \nमैल–िचĸट फाटल शटर्सँ \nकहुना कऽ झँपने अपन देह \nगदर्िनसँ ठेहुन धिर  \n                                                 \n1 वाİतिवक नाम- डॉ. पवन कुमार झा, जĠमितिथ- २७/१२/१९५८; İथायी पता- \nƇाम+पÿालय–मुरैठा; भाया-कमतौल, िजला-दरभंगा, िबहार–८४७३०४; वþर्मान पता- पी. \nजी. टी. ( िहĠदी), केĠƖीय िवńालय, किटहार, ( िबहार)- ८५४१०५; िशक्षा- एम. ए. \n(िहĠदी), बी. एड., पी. एच. .; आजीिवका-केĠƖीय िवńालय संगठनमे पी. जी. टी. \n(िहĠदी)क रूपमे  कायर्रत; लेखन—िवगत शताĤदीक नवम् दशकक Ćारंभमे किवता लेखनसँ \nसािहĜय–कमर् Ćारंभ। Ćायः डेढ़ दशक धिर किवता, कथा, ĭयंग्य आ आलोचनाĜमक \nिनबंधक िवरल लेखन। एक दशकक मौनक बाद लेखनक दोसर पारी २००८ ई.मे \nĆारंभ। शीƈिह किवता–संƇह, कथा-संƇह आ ĭयंग्य–संƇहक Ćकाशनक तैयारी।  मैिथली पń २००९-१० 141 \nमुलकल कठुआयल खाली–खाली पएर.... \n \nिनःशĤद लागल बहारय ओ \nबॉगीमे िछिड़आयल \nĆयुक्त–पिरĜयक्त पदाथर् सभ \nखाली िडİपोजेबुल कप \nखोइया िचिनञा बादामक \nिसगरेटक िमझायल शेषांश \nिसŇी तमाकुलक \nअँइठ–कुइठ भरल कागजी Ģलेट.... \n \nमािर कऽ ठेहुिनयाँ िनहुरैत  \nिनचला बथर् तर ढुकैत  \nचीज वİतु सभकेँ  \nएĦहर ओĦहर घुसकबैत \nएतऽ सँ ओतऽ धिर बॉगी भिर \nबहारैत रहल....बहारैत रहल \nखुिज कऽ Əेन अपन गितसँ बढ़ैत रहल.... \n \nखतम कऽ काज \nपसािर देने रहय ओ  \nअपन कठुआयल हाथ \nएĦहर बॉगी भिर पसरल देिख गंदगी  \nराितमे जे याÿी सभ भेल रहिथ परेशान  \nतिन गेल छलिन एखन हुनके सभक चेहरा \nदेिख कऽ एिह अवांिछत याचककेँ \nक्यो असहज \nदेिख छौड़ाक िघनायल धुआ \nĆķाकुल क्यो जे \nकोन लापरबाहक ई अिछ संतान \nदेशक बेसĦहार जनसंख्याक Ćित िचंितत क्यो \nिविİमत क्यो \nआिखर िवदाउट िटकट ई सभ चलैत अिछ कोना \nक्यो–क्यो तँ एकदम İपƠ छलाह–  \nचोरक िगरोहक तँ ई अिछ एजेंट.... \n  142 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nजाड़क ओिह कनकनायल भोरमे \nकोच नĦबर सातक बोनाफाइड याÿी सभ \nमसृण कĦबलक उįणतामे सुटकल \nकरैत रहलाह धुरझाड़ िवमशर् \nजनसंख्या िवİफोटपर \nअसुरिक्षत याÿापर बाल मजदूरीपर \nसरकारक असफलतापर  \nदेशक दुदर्शापर  \nआ ओĦहर ओ  \nदस बखर्क गरजू अबोध मजदूर \nसभ िकछु सुनैत रहल \nसुिनयो कऽ टारैत रहल \nठोरपर ठोर सटौने \nएक–एक ĭयिक्त लग जाइत रहल \nअĢपन नािĠहटा खाली हाथ \nबेर–बेर पसारैत रहल.... \n \nनिह िबसरैछ....निह िबसरैछ \nएको पलक लेल निह िबसरैछ \nखजूर–पातक बाढ़िन पकड़ने ओ  \nवाम हाथ \nयाचनामे पसरल ओ  \nखाली–खाली दिहन हाथ \nआ काँचीसँ भरल ओ चमकैत आँिख दून \nनिह िबसरैछ....। \n \nकािŎ तँ रिव छै \nओ आइ मुिदत छलाह \nदूनू बेकती कामकाजी \nकहुना कऽ एक दोसरासँ राजी \nबूढ़ छलिथन माय बाप  \nतीन तीन टा बाल बच्चा अğययनरत \nपलखित निह दम लेबाक एक दोसराक हाल पुछबाक  \nदगमगाइत सĦहरैत   मैिथली पń २००९-१० 143 \nकोसक कोस दौगैत  \nकण–कणकेँ दुहैत  \nक्षण–क्षण हकमैत \nमुŇीमे बसात पकड़ैत  \nठेिहआयल छलाह \nमुदा, आइ मुिदत छलाह \n \nमुिदत छलाह जे  \nसĢताहक आइ छैक अंत  \nकािŎ तँ रिव छैक \nरहब कािŎ िनिĀंत \nकािŎ तँ रिव छैक.... \n \nजदिप ओ नीक जकाँ जनैत छलाह \nराखल छिन तैयार कयल \nकाजक दीघर् पुजŰ \nकाजक आगाँ अपन कोन मजŰ \nबजौने छिन कािŎए दजŰ \nकािŎए जुटयबाक छिन घरक खचŰ \nकीनबाक छिन माय–बापक लेल दबाइ \nƀयूटर िबनु अटकल छिन बेटाक पढ़ाइ \nठीक करयबाक छिन टी. बी. \nकतोक िदनसँ पėी छिथĠह परेशान  \nगैसक चूिŎ कऽ रहल छिन हरान \nनोकरी करथु िक भुकभुकाइत चूिŎसँ संघषर्  \nसऽख तँ भइए गेलिन सुƂडाह \nमुदा, तैयो ने कऽ सकैत छिथ आह.... \n \nसे ओ नीक जकाँ जनैत छलाह  \nजे पिछले अनेक रिव जकाँ  \nकŎुको रिव आयल \nजेना अबैत रहल अिछ \nआिब कऽ चिल जायत  \nजेना जाइत रहल अिछ \nऔचके मोन \nचलल छलिन Ćķोþर \nकी सिरपहुँ कािŎ रिव रहए?  144 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकी सिरपहुँ कािŎ रहब िनिफिĸर? \nनिह! \nिजनगी मे कोनो रिव कहाँ? \nसमय बीतैत अिछ अिवराम \nिजनगीमे कतय अिछ आराम? \nतदिप पता निह िकएक \nबना कऽ रखैत एकटा सुखद ƚम \nओ आइ मुिदत छलाह  \nचलू सĢताहक आइ छैक अंत \nकािŎ तँ रिव छैक  \nरहब कािŎ िनिĀंत \nकािŎ तँ रिव छैक      मैिथली पń २००९-१० 145 \nĮी िवƭानन्द झा1 \nकोशीक ताěडव  \nपूवर् िमिथला कोशी कातक चहुँिदिश करै िकलोल। \nअž-वİÿसँ वंिचत भए बसिथ केĦप धनजोर॥ \nनेना-भुटका ओ समरथुआ क्यो निह रहल सरपोक। \nपितएँ पėी, पुÿ पौÿसँ िछž-िभž चहुँओर।। \nिबपदा मारल देह नचारी गेल अž-अž बेहाल। \nजल िबिच बिस कऽ Ģयास मरै अिछ Ćाण पािब दुĜकार॥ \nनर ओ नर िरपु संग िनभै िकनको मुख निह अपमान। \nिविधना िलखेलिĠह अपर िवधान हुनकर निह पिरमाण॥ \nकƠक अĠत निह कहुखन देखलहुँ कƠिह िबतय Ćाण। \nभूखक Ĕवाला दग्ध करै अिछ- İनेह-Ćेम-सĦमान॥ \nिपता पुÿसँ झपिट खाए छिथ- रोटी-नोन महान। \nजठरानल धधकल अिछ सभतिर निह बुझिथ संतान॥ \nसवर् İवांत कएलिĠह कोशी माता निह िकछु बाँचल जोर। \nपूवर् िमिथला कोशी कातक चहुँ िदिश करए िकलोल॥ \nएिह िविच देखलहुँ अłुत “देखना” “मािरचक” भरमार। \nमौका पािब लूिट रहल अिछ सेवा भेल ĭयापार॥ \nदुिनयाँ दौड़ल बाँिह पसािर कऽ, बैसोलक घड़जोिड़, \nअž-वİÿ ओ आिलĻन दए, कएलक भाव-िवहोर॥ \nसचमे! दुिनयाँ एखनहुँ बाँचल- सĜय भेल निह थोड़। \nāृिƠ िवधाता रक्षा करता, निह होउ कमजोर- निह होउ कमजोर। \n \n                                                 \n1 पĽीकार ( Ćिसŀ मोहनजी) जĠम-०९.०४.१९५७,पěडुआ, ततैल, ककरौड़(मधुबनी), \nरशाढ़य(पूिणर्या), िशवनगर ( अरिरया) आ’ सĦĆित पूिणर्या। िपता लĤध धौत पĽीशाİÿ \nमाþर्ěड पĽीकार मोदानĠद झा, िशवनगर, अरिरया, पूिणर्या|िपतामह-İव. āी िभिखया झा। \nपĽीशाİÿक दस वषर् धिर १९७० ई.सँ १९७९ ई. धिर अğययन,३२ वषर्क वयससँ पĽी-\nĆबंधक संवŀर्न आऽ संरक्षणमे संलग्न। कृित- पĽी शाखा पुİतकक िलĢयांतरण आऽ \nसंवŀर्न- ८०० पृơसँ अिधक अंकन सिहत। गुरु- पĽीकार मोदानĠद झा। गुरुक गुरु- \nपĽीकार िभिखया झा, पĽीकार िनरसू झा Ćिसŀ िवĂनाथ झा- सौराठ, पĽीकार लूटन \nझा, सौराठ। गुरुक शाİÿाथर् परीक्षा- दरभंगा महाराज कुमार जीवेĂर िसंहक यज्ञोपवीत \nसंİकारक अवसर पर महाराजािधराज(दरभंगा) कामेĂर िसंह Ņारा आयोिजत परीक्षा-१९३७ \nई. जािहमे मौिखक परीक्षाक मुख्य परीक्षक म.म. डॉ. सर गंगानाथ झा छलाह।  146 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n१. केĦप- िशिवर \n२. धनजोर- सĦपž, धनी \n३. सरपोक- खतरा मुक्त, िचĠतामुक्त \n४. नर-िरपु- सपर् इĜयािद \n५. मािरच- मायावी राक्षस \n६. घड़जोिड़- एक संग \n \nदहेज दानव \nपुÿ हुनक अिभयĠता छिĠह। \nमनमे बहुत सेहĠता छिĠह। \nबेटी बापक िटक पकिड़ कऽ। \nशोिणत चूषक इच्छा छिĠह। \n \nिबन दामक निह बेटा िबयाहब। \nवरु कुमार रिह जािथ। \nĭयापारी छी ĭयापार करब। \nवरु बेटे िबिक जािथ। \n \nवरक बाप ओ ओढ़Ļल बैसल। \nक्षण-क्षणमे फुिचयािथ। \nजे िकछु मĻलिन से बड़ कम अिछ। \nकĠया दाता İवयं िबकािथ। \n \nकĠयादाता अरमान करिथ। \nभलमानुष भेिट जािथ। \nमाय बĠधु ओ कुटुम बेरागन। \nŅार-Ņार घुिरयािथ। \n \nकी मांगी ओ की निह मांगी। \nएिहपर निह िकछु सोच-िवचार। \nजे फूरय ओ सभ िकछु मांगी। \nमाँगक अĠत निह, कतऽ उदार। \n \nलोलूप जीव िकछु निह बूझय। \nसभ बूझय- धन-पोषिनहार।  मैिथली पń २००९-१० 147 \nअनकर धनपर लूिट मचाबिथ। \nसंसारक सब चोषिनहार। \nकĠया दाता भए बेगितर्त। \nअंट-शंट गिछ लेिथ। \nिमĝयालाप कखनहुँ निह िहतकर। \nतकर करिथ िनलųख। \n \nिववाह एक धमर् िथक िववाह एक कमर् िथक। \nधमर्-कमर् रािख सकी समाजक ई ममर् िथक। \nदहेज एक लोभ िथक दहेज एक रोग िथक। \nलोभ-रोग छोिड़ सकी हमर ई धमर् िथक। हमर ई धमर् िथक... \n \n \nमो. गुल हसन1 \nसभटा चौपņ भऽ गेल \nबड़ मेहनतसँ खेती कएलहुँ \nनीक-नीक धानक बीया लगेलहुँ \nगोबर-छाउरकसँ खेत भिर हम \nकादो कए हम धान लगेलहुँ  \nमुदा निह जािन िवधना िक िलिख देल.... \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल। \n  \nधानक शान कहल नइ जाइ छल \nहिरयर कंचन धान लगै छल \nतुलसी फूल-बासमितसँ  \nगम-गम करैत हमर खेत भरल छल \nमुदा, बािढ़क चपेटमे सभ चल गेल \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल \n                                                 \n1 आई. कॉम, जĠ म ितिथ- ५. ०१. १९६४ ई., िपता- अĤ दुल रशीद भरहुम, Ƈाम+ \nपोİ ट- बेरमा, िजला- मधुबनी  148 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकमला तँ मािन गेली  \nमुदा, कोशी िबगड़ल छल \nआ भुतहीकेँ तँ बाते निह करु \nजेना सोझहे ओ उलटल छल \nनहरक पािन आ वषŭ िमिल \nदुनू खेलल ऐहन खेल  \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल \n  \nसरकारक अिभयान चलल \nनेता सभ केलिन पहल... \nएक हजार रुपैआ आ एक क् वीĠ टल अनाज  \nदेव से सुिन मनमे राहत तँ जरुर भेटल, \nमुदा हे, अढ़ाइये सए रुपैआ पचीसे िकलो चाउर \nएतनेपर ओहो ƙेक लािग गेल \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल \n  \nिलखैत ई बात गुल हसन कहैए की कहुँ भाय..... \nआब हमरा िकछु निह फुरैए... \nिकऐक तँ हेँ \nकेलहा-धेलहा तँ सभटा पािनमे चल गेल \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल।  मैिथली पń २००९-१० 149 \nमनोज कु मार मंडल1 \nबहीन  \nजखन बहीन अिह घर जनम लेल,  \nलार-Ģ यार व İ नेहक बरखा केलहुँ \nİ नेहक पुतला बना हम हृदयक मंिदरमे बैठाउल \nजखन İ नेह यौवन छूलक \nदुिनयाँ कहैछ जाइछिथ ई \nहम पुछलहुँ की कहैत छी? \nसबहक बहीन जाइ छािथ। \n  \nआँिखमे पािन ĭ यिथत हृदयसँ \nहम बाजल- ‘जो बिहन तू अपन घर, \nजतए खुशीसँ भरल बाग होउ \nदुखक छाँह तोरा निह भेटउ \nİ नेहक जतए राज होउ, \nकहैत-कहैत आँिखसँ िगरल  \nपािनक दू गोट बूĠ न \nलोक सहृदए कहलक- ‘भुिल जाओ अहाँ  \nहम पुछलहुँ की कहैत छी? \nसबहक बहीन जाइ छिथ। \nमिहना बीतल, बरखक बरख बीतल \nहमहुँ जेना भुिल जेँका गलहुँ \nनव बĠ धनमे बािĠ ŀ हम \nमायामे समाए गेलहुँ \nजखन किहयो मन परल पुरने İ नेह उमैर परल, \nİ नेहक मोटरी बािनह पहुँचलहुँ \nलोग कहलक- ‘भुिल जाओ अहाँ \nहम पुछलहुँ की कहैत छी? \nसबहक बहीन जाइ छिथ। \n  \n                                                 \n1 िपता- āी भगवान दþ मंडल, Ƈाम, पोİ ट– बेरमा, तमुिरया, िजला-मधुबनी  150 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nडोली लागल बरात साजल छल, \nसबहक आँिख नोरसँ भरल छल \nपग भारी छल, \nआगू डोली, पाछु बरात छल \nहम पुछलहुँ केहन ई उĜ सव?  \nसभ कहलक- भूहल जाओ अहाँ  \nहम....... \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nआमोद कु मार झा1 \nमैिथल नँइ–छोटका \nनइ हइ ककरो गरज \nशहरे अउरमे करे हइ \nबड़का–बड़का पाटŰ आ सĦमेलन \nगाम अउरमे हमरा सुहूनकेँ \nनइ बुझइ हइ मैिथल.. \nहमरा अउरकेँ बुझइ हइ ‘छोटका’ \nिगरहत अइयग एक िदन \nबजिलऐक आ बइसे गेिलऐक.. \nखुसŰयेपर फĔझित कऽ कऽ \nउठा देने छऽल गऽ बभना \nहमरा सुहून नइ बुझइ–गमइ िहअइ \n‘मैिथली’ हइ हमरा अउरक भाषा \n                                                 \n1 िपता: āी दयानĠद झा, Ƈाम : मोगलाहा, पोİट: िमसरौिलया, भाया: बाबूबरही, िजला : \nमधुबनी, जĠम : ०१/११/१९६८, िशक्षा: बी.ए.(मैिथली), एम.ए. (मैिथली), एन.इ.टी–जुलाइ–\n१९९६, बी.इ.टी।  मैिथली पń २००९-१० 151 \nसभ िदन बएह अउर बुझलकै \nमाने िवńापित हइ ओकरे \nअउरक बुझू दादा–परदादा  \nई युग हइ लोकक \nकहबी हइ दस टके नइ िनतराय \nदस सगे िनतराय \nनइ करइ हइ किहयो \nराजा लोिरकक समारोह \nदेवता सलहेसक फंगसन \nकािरख पिघयारक गाथा \nिकयो कहाँ याद करइ हइ \nबंठा चमारकेँ.. \nकरौक एकर परचार–परसार \nगाम–घर चौराहा अउरपर \nदेिखयौक ने िछिन लेतइक िकयो  \nहमरा अउरक माइक भाषा \nककर बापक िदन हइ  \nिसर लेबइ आ िसर कटा देबइ।  152 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nगजेन्ġ ठाकु र \nआकाश मğय िलखल हमर लेख \n \nकागजपर िलखल क्यो पढ़त \nक्यो निह \nमुदा ओतए जे उठाओत आँिख \nदेखत अंगैठी-मोड़ करैत \nउठैत भुजाक İपशर्सँ करत अनुभव \nजे िवĂक समािĢत होएत \nिकछु लोक बचत \nतखन करब कोन काज \nने कोनो काज बाँचत निह \nने मशीन ने जंजाल \nसुž चारू  कात \nने लूिर खेती करबाक हमरा \nकागत रंगबाक लेल रोशनाइ निह \nवादक सĦबल अथर्हीन \nिवकराल राित सोझाँ ठाढ़ \nगरजैत मेघ रौƖ \nमेघमे िवńुत \nवृÿहĠता इĠƖ चीरैत छिथ मेघ \nकवष ऐलूषक ऋक् \nशूƖ किव हमर \nिवńुत् Ćकाशसँ Ćकािशत मेघक शिक्तपात् \nशरीरक मğय हजारक-हजार धार \nरक्तक Ćवाहक साँपसन टेढ़-मेढ़ चािल \nहमर मोन दौिग रहल \nएिह अĠतमर्नक धारक बीच \nओिह बिहजर्गतक िवńुतसँ तीवर् \nचतुįपात् पुरुष वा ƙŌ \nमुदा एकपाद ई जगत् \nअĠतमर्नक Ćचोदियता \nआसुरी वृÿ आ राक्षसी पिण \nशारीिरक धार संचार तĠÿ  मैिथली पń २००९-१० 153 \nचलू समुƖ िदस हमर नाड़ीतंÿ आ एकर \nलहिरमे डूमैत-उगैत \nअपन भोगल यथाथर्सँ बहार कएलहुँ मधु   \nआहुित देबा लेल ओिह समुƖमे \nआ तखने शरीरक नदी-धार \nलहिरमे डुमैत करैत अिछ आनिĠदत \nजागिरत मोनसँ िनकसैत वाणी \nपीपड़क पातक नाड़ीतंÿ सन \nइला-सरİवती आ भारती छिथ \nिवńुत् बाल लेल भोजनक करैत सरंजाम \nĔयोितक हम साधक \nसĠदीपनकूट हुअए लावěयमय \nसहćशाख िवńुत् िहरěयमयी \nसहćिजत् अजć अĠतमुर्खी \nआ \nऋतं बृहत् \n  ","size_mb":0.68,"has_text":true},"Sadeha 04.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 04.pdf","name":"Sadeha 04.pdf","text":"मैिथली कथा २००९-१० i \nिवदेह \nमैिथली कथा २००९-१० \n \n  ii िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका (http://www.videha.co.in/) \n१५ जनबरी २०१० वषर्:३ मास:२५ अंक ५० \nिवदेह: सदेह:४ ( िवदेह ई पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकक दस Ćितशत चुनल \nरचनाक संग) \nदाम: १०० टाका ( ĭयिक्तगत ƅय लेल) आ $40 (for institutions and \nlibrary India and Abroad) \nसĦपादक- गजेĠƖ ठाकुर \nसहायक सĦपादक- āीमती रिĮम रेखा िसĠहा, āी उमेश मंडल \nभाषा सĦपादन- āी िवńानĠद झा आ āी नागेĠƖ कुमार झा \nISBN: 978-93-80538-07-5 \n(c)२००८-१०.सवŭिधकार लेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय \nसंपादकाधीन। रचनाकार अपन मौिलक आ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@videha.com केँ \nमेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ अपन İकैन कएल गेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह ( पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा \nरहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ (सात िदनक भीतर) एकर \nĆकाशनक अंकक सूचना देल जायत। ’िवदेह' Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nअिछ आ एिहमे मैिथली, संİकृत आ अंƇेजीमे िमिथला आ मैिथलीसँ संबंिधत \nरचना Ćकािशत कएल जाइत अिछ। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा \nमासक ०१ आ १५ ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ।  \n(c) २००४-१० सवŭिधकार सुरिक्षत। िवदेहमे Ćकािशत सभटा रचना आ \nआकŭइवक सवŭिधकार रचनाकार आ संƇहकþŭक लगमे छिĠह। रचनाक अनुवाद \nआ पुनः Ćकाशन िकंवा आकŭइवक उपयोगक अिधकार िकनबाक हेतु \nggajendra@videha.com पर संपकर् करू।  \n© āुित Ćकाशन- िवदेह:सदेह:४-िĆंट वसर्न- DISTRIBUTORS: AJAY ARTS, \n4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, DARYA GANJ, New Delhi-110002  \nPh. 011-23288341, 09968170107 Website: http://www.shruti-\npublication.com e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \nhttp://www.videha.co.in/ एिह साइटकेँ Ćीित झा ठाकुर, मधूिलका चौधरी \nआ रिĮम िĆया Ņारा पािक्षक रूपेँ  िडजाइन कएल जाइत अिछ।  मैिथली कथा २००९-१० iii \n(कायŭलय Ćयोग लेल) \nिवदेह:सदेह:१ ( ितरहुता/ देवनागरी)क अपार सफलताक बाद आगाँक अंक लेल \nवािषर्क/ िŅवािषर्क/ िÿवािषर्क/ पंचवािषर्क/ आजीवन सƄİयता अिभयान। \nओिह बखर्मे Ćकािशत िवदेह: सदेहक सभ अंक/ पुिİतका पठाओल जाएत। \nनीचाँक फॉमर् भरू :- \nिवदेह:सदेहक देवनागरी/ वा ितरहुताक सदİयता चाही: देवनागरी/ितरहुता \nसदİयता चाही: Ƈाहक बनू (कूिरयर/रिजİटडर् डाक खचर् सिहत):- \nबखर् YEAR INDIA NEPAL Abroad  \nएक  ( २०१०ई.) रु.२००/-  INR ६००/-  US$25 \nदू  ( २०१०-११ ई.) रु.३५०/-  INR १०५०/- US$50 \nतीन  ( २०१०-१२ ई.) रु.५००/- INR १५००/-  US$75 \nपाँच ( २०१०-१३ ई.) रु.७५०/-  INR २२५०/- US$125 \nआजीवन (२००९ आ ओिहसँ आगाँक अंक) रु.५०००/-  INR १५०००/- US$750 \n \nहमर नाम: \nहमर पता: \nहमर ई-मेल: \nहमर फोन/मोबाइल नं.: \n \nहम Cash/MO/DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI  दऽ \nरहल छी। वा हम रािश Account No. 21360200000457 Account holder \n(distributor)'s name: Ajay Arts, Delhi, Bank: Bank of Baroda, Badli branch, \nDelhi\n क खातामे पठा रहल छी। \nअपन फॉमर् एिह पतापर पठाऊ:- shruti.publication@shruti-\npublication.com वा AJAY ARTS, 4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, \nDARYAGANJ, Delhi-1100002 Ph. 011-23288341, 09968170107,  \nWebsite: http://www.shruti-publication.com \n \n \n(Ƈाहकक हİताक्षर)  iv िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  मैिथली कथा २००९-१० v \n \nिवदेह \nमैिथली कथा २००९-१० \n(िवदेह:सदेह:४ िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ  \nबीछल आ सĦपािदत कएल) \n \nिĆय पाठकगण, िवदेहक नव अंक  ई Ćकािशत होइत अिछ पािक्षक  \nरूपेँ - लॉग ऑन करू  http://www.videha.co.in । ई िĆंट वसर्न माने \nिवदेह:सदेह:४ िवदेह ई-पिÿकाक २६म ( १५.०१.२००९) सँ ५०म \n(१५.०१.२०१०) अंक धिरक चुनल रचना ( मोटा-मोटी दस Ćितशत)क संग \nĆİतुत अिछ। मुदा िवदेहमे ई-Ćकािशत पाखलो (मूल कॲकणी उपĠयास तुकाराम \nरामा शेट आ मैिथली अनुवाद डॉ. शĦभु कुमार िसंह), Ĕयोित झा चौधरीक \nकिवता संƇह अिचर्स् आ नताशा ( मैिथली िचÿ-शृंखला- देवांशु वĜस) अलगसँ \nपुİतकाकार Ćकािशत कएल जा रहल अिछ। \nिवदेह Ņारा ĆारĦभ भेल मैिथली (ितरहुता आ देवनागरी) सािहĜय आĠदोलनमे \n२००सँ बेशी लेखक जुिड़ चुकल छिथ, ५० टा अंक ( देवनागरी, ितरहुता आ \nƙेल तीनूमे) ई-Ćकािशत भऽ गेल अिछ आ पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िवदेह \nआकŭइवमे राखल गेल अिछ। दू टा सदेह अंक (देवनागरी आ ितरहुतामे) सेहो \nĆकािशत भऽ गेल अिछ। िविवध िवषयपर ६००० पृơक नूतन मैिथली सािहĜय \nआ ५० लाख शĤदक मैिथली कॉपŸरा अĠतजŭलपर िवĂक सĦमुख Ćİतुत कएल \nगेल अिछ। ११०० पृơक भोजपÿ-तालपÿक आ अĠयाĠय पÿक पाěडुिलिपक \nिमिथलाक्षरमे अंकण आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण कएल गेल अिछ। \nिवदेह आकŭइवमे माÿ शािĤदक कॉपŸरा निह अिछ वरन् १००सँ बेशी मैिथली \nऑिडयो फाइल, १०० घěटासँ बेशीक मैिथली वीिडयो फाइल जािहमे कैकटा \nसĦपूणर् मैिथली नाटक सेहो अिछ, आधुिनक कला, िचÿकला, छायािचÿक संग \nिमिथला िचÿकलाक फोटो आ पी.डी.एफ. रूपमे  सएसँ बेशी मैिथली पोथी सेहो \nदेखबा, पढ़बा आ डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। संगमे बच्चा सभक सािहĜय \nआ काटूर्न सभ सेहो िनिमर्त आ Ćदिशर्त कएल गेल अिछ आ पढ़बा लेल आ  vi िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nडाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। मैिथलीक पिहल ƙेल पोथी उपĠयास- \nसहćबाढ़िन ( हमर पोथी कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मे संकिलत हमर उपĠयास) सेहो \nिĆंट रूपमे  आिब गेल अिछ। िमिथलाक सभ जाित आ धमर्क मैिथलीमे संİकार, \nिविध-ĭयवहार आ āमगीत िवदेह ऑिडयो आ वीिडयोमे राखल गेल अिछ। \nमैिथलीक लेल भाषा सĦपादन पाƁयƅमकेँ अĠतजŭलक िवदेहक ३००० सँ बेशी \nसदİय Ņारा अिĠतम रूप  सेहो Ćदान कएल गेल अिछ। िमिथलाक्षरक यूनीकोड \nआवेदनमे िवदेहक योगदानकेँ आवेदनकतŭ Ņारा आवेदनमे विणर्त कएल गेल \nअिछ।संगिह िवदेह आकŭइवक आधारपर यूनीकोडमे २००८ सँ पोथीक Ćकाशन \nशुरु भेल (निचकेताक नो एěƏी:मा Ćिवश पिहल यूनीकोड िĆंट मैिथली पोथी छी) \nमुदा िहĠदीमे पिहल यूनीकोड िĆंट पोथी फरबरी २०१० मे वाणी Ćकाशनसँ \nआएल। संगिह हमर िलखल सहćबाढ़िन जे मैिथलीक पिहल ƙेल पुİतक अिछ \n(ISBN:978-93-80538-00-6) २००९ मे िरलीज भेल आ पुअर होम दरभंगा िİथत \nĤलाइĠड İकूलकेँ पठाओल गेल अिछ। मुदा ई तँ माÿ ĆारĦभ अिछ। \nएिह खěडमे कुछु चुनल मैिथली कथा ( िवदेह:सदेह:४ िवदेह ई-पिÿकाक \n२६म सँ ५०म अंकसँ बीछल आ सĦपािदत कएल) देल जा रहल अिछ, आ \nएिहमे लघुकथा, नाटक, ĭयंग्य आ उपĠयास अंश सेहो अिछ कारण ई सभ िवधा \nमोटा-मोटी एĸे अिछ। आ एतए मैिथलीमे दोसर भाषासँ अनूिदत कथा सेहो \nअिछ। \nसूचना: पंकज पराशर उफर् अरुण कमल उफर् डगलस केलनर उफर् \nउदयकाĠत उफर् ISP 220.227.163.105, 164. 100.8.3, 220.227.174.243  \nउफर्....केँ डगलस केलनर आ अरुण कमलक रचनाक चोिरक पुिƠक बाद \n(http://www.box.net/shared/75xgdy37dr) बैन कए िवदेह मैिथली \nसािहĜय आĠदोलनसँ िनकािल देल गेल अिछ।केलनरक संदेश नीचाँ अिछ। िवशेष \nजानकारी मैिथली ĆबĠध:िनबĠध:समालोचना २००९-१० ( िव देह : सदेह : २ \n(िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) मे देल गेल अिछ। \n \nkellner@ucla.edu\" <kellner@ucla.edu.Dear Gajendra \nthanks for the detective work. was there a response? \nbest regards, Douglas Kellner, Philosophy of Education Chair, Social Sciences \nand Comparative Education, University of California-Los Angeles, Box 951521, \n3022B Moore Hall, Los Angeles, CA 90095-1521, Fax  310 206 6293, Phone \n310 825 0977 \n-गजेĠƖ ठाकुर  मैिथली कथा २००९-१० vii \nƅम \nकुमार मनोज कĮयप \nचौबिटया पर 1 \nडॉ. शंभु कुमार िसंह  \n(मैिथली अनुवाद) \nएकटा आर रिब 4  \nकुसुम ठाकुर  \nĆĜयावतर्न - पिहल खेप 9 \nसुरेĠƖ िकशोर झा \nसाथी दुखमे न कोइ 17 \nडॉ.शंभु कुमार िसंह  \nअवसरक िनमŭण  30 \nडॉ.शंभु कुमार िसंह  \n(मैिथली अनुवाद) \nसॲगर 36 \nडॉ.शंभु कुमार िसंह \n(मैिथली अनुवाद) \nनागपंचमी 45 \nअनमोल झा \nĆाथिमकता 50 \nिमिथलेश कुमार झा \nएडभांस युग मे 51 \nपालन झा \nगरीबक िजĠदगी 53 \nकािमनी कामायनी \nलाल काकी 60 \nजगदीश Ćसाद मंडल \nबहीन 64  \nसाकेतानĠद \nकृतं न् मĠये 73 \nसुजीत कुमार झा \nिĆयंका 79 \nआशीष चमन \nपछता रोटी 84 \nआशीष कुमार चौधरी \nजीत गयो मोर काĠहा 90  \nदुगŭनĠद मंडल \nकथा: बकलेल 91 \nकिपलेĂर राउत \nछूआ-छूत 96 \nराजदेव मंडल \nरखबार  97 \nशरिदĠदु चौधरी \nसमय–संकेत 104 \nिवजय–हरीश \n     िकछु लघु कथा:  \nछॴट बला गमछा 106 \nिकिकऔनी 106 \nभावी–रणनीित 106 \nतृįणा 107 \nसुनीता ठाकुर \nअपहरणक सच 108 \nराकेश कुमार रोशन \nपĖचैित (कथा) 110   8 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nहेमचĠƖ झा \nबाट 113  \nसुभाष चĠƖ यादव \nपित-पėी सĦवाद 118 \nमानेĂर मनुज \nजीत 120 \nपरमेĂर कापिड़ \nधुमिग Ĕ जर 129 \nऋृिष विशơ \nजुआनी िजĠदाबाद 133 \nिशवशंकर āीिनवास \nपिěडत ओ हुनक पुÿ 138 \nĮयामल सुमन \nअथŭत लोकतंÿीय मुिक्त 142 \nमनोज झा मुिक्त \nइĔजितक खाितर 144 \nजगदीश Ćसाद मंडल \nबाल-िकशोर लेल Ćेरक कथा  \n1. उĜ थान-पतन 148 \n2. Ćितभा 148 \n3. ममर् 149 \n4. अधखडुआ 149 \n5. समयक बरबादी 150 \n6. पिहने तप तखन ढ़िलहेँ 151 \nडा. सुरेĠƖ लाभ \nमाई गे ! भूख लागल हए 152 \nāी लĪलन Ćसाद ठाकुर \nसाढूनामा (कĭवाली, तेसर कड़ी)157 \nउमेश मंडल \nपरहेज 160 \nकमला चौधरी \nकथा-गुणनफल 161 \nबेचन ठाकुर  \n‘छीनरदेवी’ 168 \nडॉ. कैलाश कुमार िमā \nसखी कुĠती 174 \nगजेĠƖ ठाकुर \nस॒हć॑ शीषŭ॒ 183 \nिवńानĠद झा \nिकशोर लोकिनक लेल  \nदूटा कथा 190\n \n  मैिथली कथा २००९-१० 1 \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाममे। İकूली िशक्षा गाममे आ \nउच्च िशक्षा मधुबनीमे। बाĪय कालेसँ लेखनमे अिभरुिच। कैक गोट रचना \nआकाशवाणीसँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿकामे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय \nसिचवालयमे अनुभाग अिधकारी पदपर पदİथािपत।- सĦपादक। \nचौबिटया पर \n‘भैया ! हम कहैत छी आब अवİथा भेल, आबो तँ चैनक साँस िलय। \nकिहया धिर कॲढ़ तोरैत रहब? आब तँ बौआ वयİक भऽ गेल छिथ; आबो तँ \nिकछु करथु िक सभ िदन पढ़ाईकेँ नामपर बापेकेँ कमाईपर फुटानी करैत \nरहताह। सभकेँ कोनो सरकारीये नोकरी भेटैत छैक? अपने गाम िक टोलेमे \nदेिखयौ ने जे हुनकासँ कतेक छोट सभ जकरा नाक पोछबाक लुिर निह छलैक \nसेहो सभ िदĪली-बĦबई जा कऽ हजारक-हजार रूपैया  घर पठबैत अि छ। साँच \nपुिछ तँ मैिथलक पछुएबाक कारण सरकारी नोकरीकेँ पाछु भागब अि छ। से जँ \nनिह भेटल तँ कतहुँ के निह रिह गेलहुँ धोिबक गदहा बला पि़र। हम तँ कहैत \nछी किलयुगमे तपİया केलासँ भगवान भने भेट जािथ; मुदा सरकारी नोकरी \nिकžहुँ निह एकरा तँ मरीिचका बुझु़ एतेक भाए-भतीजावाद आ घुसखोरीक जुगमे \nओना कतऽ नोकरी राखल छै़ ओ तँ जमाना रहई जे आहाँ सभकेँ सरकारी \nनोकरी भेट गेल़आब ककरो नाम गनाउ गाममे?।'  कĸा आरो बहुत िकछु बजैत \nचिल गेलाह। मुदा दलानक कोनटामे ठाढ़ हमरामे आर बेसी सुनबाक सामĝयर् \nनिह रिह गेल छल हम झमा कऽ खसल छलहुँ। मोिĮकलसँ सĦहािर पओलहुँ \nअपनाकें। बाबूक Ćिति ƅया हम बुिझ निह पओने छलहुँ ओ मुँहसँ साईत िकछु \nबाजल निह छलाह। बाजलो हेताह तँ सĦभव जे मनोŅेगक कारणे हमहॴ सुिन \nनिह पओने होईयैक। \nकĸाक शĤद हमरा जमीनपर पटिक देने छल।मगर िसिवल सेवाक बुनल \nसभटा सपना जेना एके चोटमे टुिट कऽ हमरे सोझँामे खंड-खंड पसिर गेल आ \nहम ओिहपर ओंघरा कऽ अपन सवŮग शरीर शोिणते-शोिणत कऽ लेने छी । \nहमर बाबू परम शुŀ़़बेसी बाजऽ वला निहं। ओिह िदन कĸाकेँ İपƠ \nजवाब निह देबाक पाछु हुनका मोनक कोनो कोनमे नुकाएल कोनो अनजान भय  2 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nछलिन से हमरा ओिह िदन माएक बातसँ बुझाएल - 'सरकारी नोकरी निह भेल तँ \nकतहु Ćाईवेटोमे तँ देखितयैक। बाबूएपर कतेक भार देबैन पँाच-छौ मिहनामे ओहो \nतँ िरटायरे कऽ रहल छिथ। वेतनक समुचा पाईमे तँ घर चिलये निह रहल \nछैक। पेंसनक अधोर पाईमे कोना पार लगतैक? मुनमुन तँ अखन बी०ए० मे \nगेबे केलैए, ओकर पढ़ाई तँ कहुना पूरा करबैए पड़तैक।' माएक İवरमे जे \nएकटा चेतावनी छलैक से हम निह बुिझितयैक, एतबो अबोध हम निह। हम ओिह \nराित कतेक कानल रिह से हमहॴ जनैत िछयैक। जािह सपनाकेँ हम एक-एक \nिवंदुसँ उकेरने रही, जकर पँािखपर बैिस कऽ हम कĪपना लोकमे िनच्छंद िवचरण \nकरैत रिह, तकर जेना पँािख कतिर कऽ भू-लुंिठत कऽ देल गेल छलैक। हमरा \nअपन भिवįयक िचंतासँ बेसी दुख एिह बातक आछ जे कĸा अपन वुिटल \nिसŀांत- ' दुिभ, दािल आ देयाद जतेक गलय ततेक नीक' - हमरो पिरवारपर \nअजमेबामे सफल भऽ गेल छलाह। निह तँ जे बाबू एकटा सपना देखने रहिथ \nअपन संतानकेँ Ćशासिनक सेवा कए उच्चþर İतरपर पहुँचेबाक सदा ĆोĜसािहत \nकएने रहिथ एिह लेल, जे गवर्सँ कहिथ जे साधनक अभावमे हम İवयं निहं बिन \nसकलहुँ तँ की; अपन बेटाकेँ आई०ए०एस० बना कऽ देखाएब से एकाएक यू-टनर् \nलऽ लेताह से हम सपनोमे निह सोचने रही। पिहल चाँĠ समे हम पी०टी० तँ \nिनकािलये लेने रही़एिह बेर दोसर चाँĠ स एिपयर होयब। एतबेमे बाबू अगुता \nजेताह; ई हुनकर İवभाव तँ िकžहुँ निह .....। \n हम अपन िपþकेँ पीिब गेलहुँ। अपन सफाइमे िकछु बाजब उिचत निह \nबुझना गेल। सुतली राितमे अपन दु-चािरटा कपड़ा बैगमे रािख घरसँ चुपचाप \nिनकिल  गेलहुँ िबना ककरो जनेने। मोनमे रंग-िवरंगक भवना आएल़ आĜम-हĜया \nतककेँ। अंतमे मोन İवीकारलक चंडीगढ़ चल जाइ िदनेश लग कतेक जीĿ \nकरैत छल ओ चंडीगढ़ एबाक लेलक हैत छल। बड नीक शहर छै। Əेन एबामे \nएखन देरी छैक फरीछ सेहो भऽ रहल छैक हम िदनेशकेँ फोन करैत छी - \n'परसू हम चěडीगढ़ पहुँच रहल िछयौ भोर मे İटेशनपर आिब कऽ अपना ओतऽ \nलऽ जैहैं।' आर िकछु हम निह किह सकिलयै ओ पुिछते रिह गेल़़ फोन कािट \nदेिलयै। \nİटेशनपर ओ आएल छल हमरा आरयाित कऽ अपन घर लऽ जेबाक \nहेतु। िदनेश हमर लंगोिटया यार पढ़लक-िलखलक कĦमे जिĪदये कोनो Ćाईवेटमे \nनोकरी पकिड़ लेलक। सुनैत िछयैक नीक कमाईत आि छ। भिर रİता ओ हमर \nअकİमात एबाक Ćयोजन पुछैत रहल हम बातकेँ घुमबैत रहिलयै। बस एतबे \nकहिलयै जे हमरा कोनो नोकरी धरा दे जे होई हम करै लेल तैयार छी। ओ \nहमरा अपना भिर बुझेबाक Ćयास करैत रहल यार! तोरामे Ćितभा छौ़ तोँ \nआई०ए०एस कऽ सकैत छैँ तोरापर गाम समाजकेँ आँिख लागल छैक तोँ Ćाईवेट \nनोकरी-चाकरीकेँ झंझट छोड़ तैयारी करैत रह माँ भगवतीकेँ कृपासँ सफलता \nअवİसे भेटतौ़। मुदा हमहुँ िजिदयाएल रही। ओ हािर मािन लेलक हमरा एकटा \nकेबल-ऑपरेटर ओिहठाम नोकरी रखा देलक तीन हजार रूपैया  मिहनापर।  मैिथली कथा २००९-१० 3 \nगाम-घर, माए-बाप, भाए-बिहन सभकेँ िबसिर जेबाक Ćयास कऽ रहल छी \nहम। कतऽ कहाँसँ पता करैत-करैत एक िदन माएक फोन आएल बड़ कनैत \nछल। हमरो बकोर लािग गेल। हम िकछु बािज निह सकल रिह फ़ोन कािट \nदेिलयै। \nिबतैत समएक संगे एक िदन नरेƖजीसँ भेंट भेल़़ नरेंƖजी अपने ओĦहरके \nसमवयİके जकाँ। दोİती बढ़ल पता चलल हुनकर िपता बैंक-मैनेजर छिथन \nसमİतीपुरमे। बैंकसँ लोन लऽ कऽ İवयंकेँ केबल शुरू  करबाक िवचार जागल। \nबात आगू बढ़ल क़ाज करबाक अनुभव आइ दू सालमे भइये गेल। योजनापर \nकाज करए लगलहुँ एक-एक मुĿापर गहन सोच-िवचार Ćोजेक्ट-िरपोटर् तैयार भेल \nकतएसँ मशीन सभ कीनब केहन आदमी सभकेँ काजपर राखब क़ोना Ćचार-Ćसार \nकरब सभ िकछुक योजना राित भिर जािग कऽ बना लेलहुँ। लोन भेिट गेल \nमशीन, आवĮयक वİतु-जात सभ खरीद भऽ गेल। कािŎ धूम-धामसँ उľाटन \nकरबाक िदन छल। सोचलहुँ बाबू-कĸा सिहत गामक सभ लोक कऽ बजाएब \nउľाटन-समारोहमे। अचानकसँ एहन पैघ योजना देिख कऽ घरक लोक गवर्सँ \nगद्-गद भऽ उठत क़ĸा कऽ जलन तँ हेबे करतैन। जे देयाद गिल निह, उिठ \nरहल आछ मुदा तािहसँ हमरा िक? हुनकर मोने एहने छिन तँ दोसर की \nकरतैन?। बुधना आिब कऽ समाद देलक - ' आहँ करैत रहू उľाटन, ओĦहर \nपायल-केबल सभकेँ मुपþमे केबल देखेबाक घोषणा कऽ देलकैए। जेहो एक-दू \nगोटे तैयार छल अपन केबल लेबाक लेल, सेहो पायले िदस चिल गेल। Ąी \nककरा निह रूचतै ?' पायल केबल के मािलक भवेश तँ हमरा संगे गामक \nİकूलमे पढ़ने अि छ, ओकरा एना निह करक चािहयैक। हम दौड़लहुँ भवेशक घर \nिदस। रİतेमे भेटा गेल ओ। हम कहिलयै- ' यार! तोरा एना निह करक \nचािहयौ। तॲ तँ पुरान छैं; कमा चुकल छैं, कनेक िदन Ąीयोमे केबल देखा \nसकैत छैं। मुदा हम बैंकसँ लोन लऽ कऽ शुरूये  करए जा रहल छी। हमरा \nपेटपर तँ लात निह मार।' भवेश चौआिन यॉं मुिİकयाएल छल। ओकर एिह \nमुİकीमे वुिटलता हमरा साफ बुझा रहल छल। ' देखही दोस! दोİती अपना \nजगहपर छैक आ िबजनेस अपना जगहपर। ने दोİतीमे िबजनेस एबाक चाही; ने \nिबजनेसमे दोİती।' \nसे िबजनेसमे दोİती निहये एलै। हमर सभ मशीन, सामान ओ आधया \nदाममे खरीद लेलक। हमर सपना एक बेर फेरसँ चकनाचूर भऽ कऽ हमरा आगँ \nिछिड़या गेल आछ। हम अपन मोनकेँ बुझबैत छी---सपना टुटबे खाितर बुनल \nजाईत छैक आर कोनो बात निह।  4 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमैिथली रूपाĠतरण \n \nडॉ. शंभु कुमार िसंह \nमूल अँƇेजी कथा : अनदर संडे \nकथाकार : गैİपर अĪमीडा \nएकटा आर रिब \nओ अपन पड़ोसक पाथरसँ भरल फशर् वला हातामे जएबाक लेल जिहना \nदरबĔजा खोललक, भोरक शीतल हवा ओकर İवागत केलकैक। ओतए केवल \nपाँचेटा घर छलैक जािहमे रहए वलाक अपन पुĮतैनी नाम छलैक, ओकर वाडर् \nकेर पुĮतैनी नाम छलैक, अĪमीडा वाडो। दरबĔजाक बाहर पुरनका कल, जकरा \nबहुत पिहनिह नबका कलकेँ। कारणेँ छोिड़ देल गेल छलैक, तािहसँ नमगर \nनोकगर बरफ लटकल रहैक। ओकरासँ सटले इनार देख-रेख केर अभावमे \nसूिख गेल छलैक। तेऔ एिहपर एखन धिर बालु निह जमल छलैक। \nरोĪडाओ ƙेगेĠजा झुकल, आँगुरसँ ओकरा पकड़लक आ ओिह जमलका \nबरफकेँ एखनिह पूरब िदससँ आिब रहल सुरूजक  िकरण कऽ समक्ष उठौलक। \nओिह बरफपर Ćकाश कऽ िकरण पिड़तिह इĠƖधनुषी रंग जगमगा उठलैक। \nछोटगर-सन गेट, जािहपर İपƠ रूपसँ  ƙेगेĠजा िवला िलखल छलैक, \nअपन कĤजापर झुलल चरर्-चरर् केर आवाज भेलैक, ई आवाज हाता केर \nजानवरकेँ सचेत कऽ देलकैक। जे िक ओकर Ćतीक्षा कऽ रहल छल, बुझनामे \nआएल जे ओ सभ किह रहल हो, “ चारा कऽ समय तँ कखनिह भऽ चुकल \nछैक? \nरोĪडाओ पाथरक बाट छोिड़ भूसासँ झाँपल धरतीपर आएल आर पएरक \nनीचाँ नरम मौसममे बनल खुरसँ बनल उभर-खाभर बाट महसूस कएलक। \nपूबिरया देवालक इमारतकेँ पार कऽ कए जखन ओ दरबाजा खोललक तँ ओकर \nİवागत बाछाक आवाज आर पिरिचत जानवर सभक महक कएलक। \nउठलका कूड़ादानक मुँह खुजल आर देवालसँ लािग कऽ टनटनाएल, आर \nएकटा भुरा केश (फर) फहराएल, जेना जलखै कऽ रहल मूस उछिल पड़ल हो। \nओकरा ठोरपर छोट-सन अपभाषा एलैक आ ओ चारा नापै वला बरतनसँ मूसकेँ  मैिथली कथा २००९-१० 5 \nमारलक। आगूक एक घंटामे ओ िबना िकछु िबसरने अपन िदनचयŭ एक िनयत \nगितसँ पूणर् कएलक। ओ अपन भोरक कएल गेल काजसँ आनĠद उठौलक आ \nपिरिचत दाियĜव ओकरा आĜमसंतुिƠक अनुभूित देलकैक। \nरोĪडाओ बहुत बेसी Ćेम ĭयक्त करए वला ĭयिक्त निह छल, मुदा चारा \nदेबा काल बाछा ओकर हाथ चाटैत रहैक आ िबलाइ ओकरा पएरसँ अपन पीठ \nनहु-नहु रगड़ैत छल, एिहसँ ओ बेसी आƪािदत भऽ रहल छल, जािह भावकेँ ओ \nĆायः िछपौने रहैत छल, तािक लोक भाँिप निह सकए। ओकर सभ काज पूणर् \nहोइत-होइत सुरूज  बगैचा आ आन गाछ-िवरीछपर पड़ल ओसकेँ मेटाबैत-जराबैत \nअपन छाँही छत आर बगैचाक अधखुला İथानपर पसारने जाइत छल। \nभानसघरमे घुसतिहँ ओकरा एकटा सुखद अनुभूित भेलैक िकएत तँ मिŀम \nआँचपर सूगरक माउस शनैः-शनैः सीझैत रहैक, जकर तेज महक ओकरा \nआƪािदत कएलक। अपना जेबीमे हाथ दए ओ सलाय िनकाललक जकरा ओ \nĆायः एकटा चामक बौगलीमे राखैत रहैक, आ एक िदन पिहलुका पाईपकेँ भरए \nआ सुनगाबाक लेल ओ बढ़ल। ओकर ई काज ओकर िİथर आ मĠद गित वला \nिनयामकक अनुरूप  छलैक। जेना-जेना Ćकाश अपन पएर पसारलक, मिŀम लील \nरंगक मेघसँ हवा भिर गेलैक। İटोवक लौ जिहना एकटा भभकारक संग कम-\nबेसी होइक तिहना ओकर ğयान Ćितिदनक चीज-बीतपर चिल जाइक। जाड़मे \nबाहर अएलाक बाद ओकरा भानसघरक गरमी िदवाİवĨ जकाँ बुझाइक। क्यो \nओकरा आइ याद केने हेतैक, ओ सोचलक, मुदा नाİतापर िकछु बािज निह \nभेलैक.....कखनहुँ िकछु बेसी निह कहल गेलैक, कतेक समए बीत गेलैक एखन \nधिर? ओ सािठक अिछ वा एकसिठ कऽ? ओ İमरण निह कऽ सकल। \nठीक! ओ धीरेसँ बाजल, “जँ हम निह याद कऽ सकैत छी तँ क्यो आन \nिकएक?” ओ अपन पएर पसारलक आ ठाढ़ भऽ गेल। दरबĔजा लग खूँटीसँ \nटाँगल कोटकेँ पार करैत ओ अपन जैकैट पिहरलक ओ कोनमे राखल छड़ीकेँ \nहाथमे एना पकड़लक जेना ओ ओकर पुरान मीत होइक। \nरोĪडाओ दरबĔजासँ बाहर िनकिल सड़क पार कएलक, चारू  िदस गामक \nअवलोकन कएलक। कोना एहन एिह छोट-सन गाम ‘ पारा’ मे सभ चीज बदैल \nगेलैक। वषर्क अविधमे सभ िकछु उसराह भ’ गेलैक, मुदा ओ जानैत छलैक जे \nधरतीक नीचाँ सूतल जीवन समएक जादूसँ फेर जािग उठतैक। ओ घुमल आ \nनापल-जोखल पएरे सड़कक नीचाँ िदस चिल पड़ल, एकटा छोटका बाटपर जतए \nएकटा किरया-झबड़ा कुकुर Ćितिदन दौड़क ĆĜयाशामे Ćतीक्षा करैत छल। कुकुर \nअपन उजŭक पिहल İफोटमे गाछ आ झुरमुट िदस दौड़ पड़ल, ओ िविभž \nĆकारक गंधकेँ सूँघलक आ िनरीक्षणक बाद नव आनĠदमे डूिब गेल। \nकुकुर ‘ Ĥलैकी’ रूकल , अपन कानकेँ ठाढ़ कऽ बुझू जेना हवामे अपन \nपिरिचत जूताक चािलक ğविनकेँ पकड़ए चाहैत हो। उजŭक दोसरिह İफोटमे ओ \nसिƅय भऽ गेल, अपन मािलकक चािलक अनुसरण करए लागल, सड़कक कात-\nकात रोचक चीज सभकेँ ओ जाँचए लागल। पएर उठाकए ओ अपन जागीरकेँ  6 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकुकुरक मुƖामे िनिĀĠतताक संग िचिƭत कएलक। \nगलीक मोड़पर रोĪडाओ अपन छड़ीकेँ एकटा Ģलािİटक बैग, जािहपर—दुबई \nƂयूटी Ąी—ģलाई दुबई—İपƠ रूपसँ  िलखल रहैक आ जकरा जारमे कोनो \nलापरवाह फेक देने छलैक, तािहमे खोधबाक लेल रूकल।  ओ सावधानीसँ एिह \nवİतुकेँ उठाकए कूड़ेदानी िदस लऽ गेल, ई सोचैत जे ओ एना करबलाक \nबगैचामे फेिक देत। मोनमानी जेहन चीज ओकरा भीतर ƅोध उĜपž कऽ दैत \nछलैक, ओ ĭयवİथा ओ िनयमक पक्षधर छल, सभ चीज-बीतक लेल एकटा \nिनयत İथान आ सभ İथानक चीज-बीत अपन İथानपर। कोनो चीज खराब \nनिह होइत छलैक, तागक टुकड़ी सभ जमा कएल जाइत छलैक आ Ģलािİटकक \nपžी धिर तह लगा कऽ राखल जाइत छलैक। जकरा ओ ĭयथर् पदाथर् बुझैत \nछल ओकरा अपन िपयरगर लाल रंगक टाइलसँ बनल घरक िपछुआड़मे उिचत \nमौसम आ हवाकेँ देिख कऽ ओकरा जरा दैत छलैक। \nरोĪडाओ एक जागरूक  ĭयिक्त छल, भोरसँ लऽ कऽ साँझ धिर काज \nकरबाक आदित ओ अपन उमेरक शुरूहे  अवİथामे धऽ नेने छल, माँिटसँ \nजीिवका िनकालबाक आ ओकरा संगिह अपन पिरवारक जीवन-यापन चलएबाक \nलेल अपना-आपकेँ योग्य बनएबाक ओकरा गवर् छलैक। ओकरा अपना-आपपर गवर् \nहेबाक एकटा आर कारण छलैक ओ ई जे ओ ने तँ ककरहुँसँ िकछु माँगैत छल \nआ ने ओकरापर ककरहुँ कोनो कजर् छलैक। ओकरा भगवानसँ डर लागैत \nछलैक आ ओ ईĂरीय तĜवकेर िनभर्रतासँ अवगत छल, मुदा गामक चचर्-Ćशासन, \nसंगिह पिवÿ ƅॉस कऽ छोट पदािधकृत छोट चैपल कऽ आलोचक सेहो छल। \nओ ने केवल अपन िवचार सभकेँ वा अपन कोनो जानएवलाकेँ सुनबैत छल, \nअिपतु अपन भावनाकेँ अपन İपƠ मुख मुƖासँ ĭयक्त सेहो कऽ दैत छल अथवा \nगĢपक काल िवषएक उþर चुĢपीसँ दऽ दैत छल। \nनमहर तंग सड़कसँ खेत धिर ओकर याÿा आर एक छोट नदी पतझड़ \nकऽ पातसँ भारी भऽ गेल छल आ ओकरा पएर तर दबा गेल छलैक, कखनहुँ-\nकखनहुँ डािरकेँ टुटबाक आवाजकेँ छोिड़। कुकुर अपन नाँगिर आ मुँहक संग \nकखनहुँ-कखनहुँ कटनूर मूसक िबलक लग सूँिघ लैत छल, जतए मूस भोरे-भोर \nअपन घरक िवİतार करबाक हेतु बहुत रास मािट बहार कएने छल, ओ ओकर \nताजा गंध िचĠहैत छल। \nजिहना ओ गाछसँ बाहर आएल, रूिक  गेल। कुकुर “Ĥलैकी” फĭवारासँ जे \nिक सालो भिर बलबलाइत रहैत छलैक, पािन पी कऽ खŀासँ बाहर आएल, माथ \nिहलाकए पािन झाड़लक आ एकटा िचपकल गुरचाकेँ िनकालबाक लेल ओ अपन \nकान िहलबैत नीचाँ बैिस गेल। अपन Ćेक्षण İथानसँ रोĪडाओ गाड़ीक बाट देखए \nलागल, मानू गामपर कोनो चोटकेर िनसान छैक, शोरगुल करैत गाड़ी धुइयाँ \nिनकालैत एना बुझाइक जेना कंकरीटक फीतापर चुņी चिल रहल हो। गामक \nशांितक भीतर आĜमघातक जĪदीबाजीमे ओ गाड़ी सभ चुपचाप देखए जइसँ \nअĠजान बढ़ल जाइत छल।  मैिथली कथा २००९-१० 7 \nरोĪडाओ बनाओल जा रहल सड़ककेँ ğयानसँ देखलक, अमोल जमीनसँ \nहाथ धो लेबाक कारणेँ ओकरा दुख छलैक, मुदा ओकरा बदलामे देल गेल \nहरजानासँ ओ खुश छल। ओ माँिट खोधए वला उपकरणसँ चिकत छल, ओकर \nआकार आ काज करबाक क्षमतासँ ओ अिभभूत छल, अंततः पिरणाम जे ओ \nआĀयर्चिकत छल िकएकतँ जे िकछु ओकरा देखा पड़ैत छल ओ ओकरा समझसँ \nदूर छलैक। अपना जवानीक िदनकेँ याद करैत ओ अपन सािठ बरखक \nअवİथासँ पाछू देखलक, जखन केवल खेत आ गाछ-िबरीछ, पड़ोसक गाम \nनगोआ, सेिलगाओ धिर देखल जा सकैत छल आर पहाड़क उपर माĠटे-डी-ग्यूिरम \nइसकूलक भवन..... जते धिर ओकर दृिƠ जा सकैत छल। \nकैक तरहक पिरवतर्न भेल छलैक मुदा रोĪडाओ İपƠतः एकरा İवीकार \nनिह कऽ सकल जे, जे िकछु भेलैक से नीकेक लेल भेलैक। िभनसरबाक \nकाजक लेल आवाज दैत चचर् कऽ घंटा हवामे İपƠ सुनबामे आएल, समय \nदेखबाक लेल ओ दिहना हाथसँ वाİकट वला जेबीसँ घड़ी िनकाललक आ कैक \nबेर घुमा-िफरा कऽ देखलाक बाद ओकरा आिपस रािख देलक। फेर ओ पाइप \nभरबाक लेल अपना हाथपर तमाकुल रगड़लक, अपन अĥयİत हाथक आँगुरसँ \nिविधवत पाइप भरलक आ आिगक सुलगा सॲटलक। आगू बढ़बासँ पूवर् ओ कैक \nबेर सॲट मािर धुइयाँ िनकािल अपनाकेँ आĂİत कएलक जे तमाकू बरोबिर जड़ैत \nरहए। \n \nघरक बाहर लटकल धातुक बुरूशसँ  ओ अपन जूþामे लागल मािट \nझारलक आ फेर बुरूशसँ  गंदगी साफ कएलक। ओ भानसघरमे गेल जूता \nउतारलक आ दरबĔजा लग पुतर्गाली कुसŰपर बैिस गेल, अपन पिछला जनमिदन \nपर भेटल पनही (चĢपल) अपन पएरमे पिहर लेलक। \nदुपरहक भोजन ( िडनर) बारह बजे मेजपर राखल जाइत छलैक। आन \nचीज जकाँ भोजन सेहो िनयत समयपर खा लेल जाइत छलैक, लंच शĤदक \nĆयोग निह होइत छलैक। दूध दूहए आर चारा देलाक पĀात् नाĮता आठ बजे \nदेल जाइत छलैक। बारह बजे िडनर, चािर बजे चाह आर दस बजे सपर \n(राितक भोजन)। एिह तरहेँ सभ िदनक िदनचयŭ िनयत छलैक, ई ƅम तखनिह \nबदलैक जखन क्यो भेंट करए आबैक वा कोनो समाचार देबए आबैक। \nमेजपर बैसैत ओिह रिबक भोजन करबाक हेतु ओ काँटा आ चĸू \nउठौलक.....बदामी रंगक भाफ िनकलैत सालनसँ झाँपल पुिडंग कऽ सुनहरा रंग \nपैघ टुकड़ा। एकर बाद ओकरा समक्षिह बीफ ( सुगरक माउस) राखल रहैक, \nजकरा ओ अपन समक्ष राखल चĸूकेँ İटीलपर धार तेज करैत िनकाललक। \nककरहुँ आन Ćकारक भोजन पिसž हेबाक िİथितमे ओहो सभ भोĔय पदाथर् \nओतए राखल रहैक, सामाĠयतः रिबक भोजन ककरहुँ लेल पयŭĢत होइत छल। \nचाहक सएय चािर बजे भलैक। चाह पीलाक पĀात् ओ िखड़कीसँ आबैत \nरोशनीक िदस पीठ कऽ कए बैसबाक लेल सामने वला घरमे गेल। अपन चĮमा  8 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nलगौलक आ शेष दुिनयाँक समाचार जानबाक लेल ओ रिब िदनका समाचार-पÿ \nउठौलक। ओ शीƈिह अलसा गेल, जिहना ओकरापर िनž सवार होमए लागलैक, \nओ माथकेँ आरामसँ कुरसीक कुशनपर रािख देलक।  \nघरमे लोकक आवाजसँ रोĪडाओ जािग गेल—दौड़बाक कारणेँ पएरक \nखड़बड़ाहिट आ दूई बच्चा Ņारा एक दोसराकेँ धकेलैत दरबाजा खोलबाक \nआवाज, ओिह दुनूकेँ ओकरा लग पहुँिच पासर्ल देबाक जĪदी। ओ कुरसीपर \nचढ़ल ओकरा चुमलकै आर जĠमिदन केर बधाई देलकैक, ओ बड़ कुशलतासँ \nएक दोसराकेँ अपन बाहुपाशमे जकड़लक। \nपिहने ककर पासर्ल खोलल जाए? एिह समİयाक समाधान ‘लेडीज फİटर्’ \nकिह कए समाधान कएल गेल। बालक बाजल, “दादा नीक चीजकेँ बादक लेल \nराखैत छिथ”। जिहना टकराव केर िİथित उĜपž भेलैक, ओ ओिह दुनूकेँ \nकपड़ा बदलबाक आ बाहर जा कए खेलबाक लेल कहलकैक। जेना ओकरा \nदुनूकेँ मोनमे आनĠदक अनुभूित भेलैक, ओकरा कानमे हँसी केर आवाज आिब \nटकराएल। \nभानसघरमे नओ बजबाक आवाज सुनबा धिर, दुपहरसँ साँझ धिर ओकर \nमीत, संबंधी लोकिनक बधाई ओ उपहार लऽ कए अएबाक ƅम चिलतिह \nरहलैक। ओ राितकेँ पिहरए जाएवला पयजामा पिहरलक, खूņीसँ İकाफर् \nखॴचलक गरदिनमे लपेटलक आ जाड़क अनुसारेँ ओकरा नीक जकाँ बाĠहलक, \nसभ िदनक रािÿकालीन िनयमक अनुसार लकड़ीक नमगर ‘अदाĦबो’ सँ मुख्य Ņार \nधिर िखड़की ओ दरबĔजाक िछटिकनी जाँचलक। िखड़की लग राखल एक बहुत \nमहĜवपूणर् चीज—छओ सेलवला बड़का टाचर् उठौलक, ओकर Ćकाशमे अपन सभ \nसामान कऽ िनरीक्षण कएलक। \nओकरासँ कनेक आगू सदा ओकरा संग रहएवला ओकर कुकुर Ĥलैकी \nओकरा संगिह-संग घूमल। अकाशमे जगमग करैत तरेगण केर राितमे जिहना ओ \nउपर देखलक, शीतल बसात ओकरा गालपर थपेड़ा मारलकैक, एकटा मिŀम \nĆकाशक संग चान फामर् कऽ घरकेँ आलोिकत करैत रहैक। \nआपस आबैत ओ सभ दरबाजाकेँ बंद कएलक आर ई सुिनिĀत कएलक \nजे सभ िकछु सुरिक्षत अिछ िक निह। तखन ओ उिठकए भानसघरमे राखल \nचमचम करैत कागदक टुकड़ा उठौलक। कागदक नीचाँ िलखल शĤद रहैक, \n“जĠमिदन मुबारक.....िदन मंगलमय हो ”। \n ओ िलखावटपर ğयान देलक, शĤदकेँ धीरे-धीरे पढ़लक आर फेर मोनिह-\nमोन मुसकी देलक आ जोरसँ कहलक।  \n“भगवानक सौगĠध, हँ........ई एकटा नीक रिब रहल।”  मैिथली कथा २००९-१० 9 \n \nकुसुम ठाकुर  \nउपĠयास-  \nĆĜयावतर्न - पिहल खेप \n१ \nएक बेर हमरा एकटा पिÿकामे िकछु िलखए लेल कहल गेल छल, ई सन् \n१९९६ क गĢप िथक। हम बस एतबे िलिख सकलहुँ- \n\"हम की िलखी हमर तँ लेखिनये हेरा गेल\"। \nमुदा आइ बुझना जाइत अिछ जे निञ, हमरा एकटा कतर्ĭयक िनवŭहण \nकरबाक अिछ। \n२ \nहम सिदखन अपनाकेँ हुनकर िशįया सहचरी आ निह जािन िक सभ \nबुझैत रही। हुनक िक एकोटा एहन रचना छलिन जकरा िक हम पूरा होमसँ \nपिहने कै-एक बेर निह सुनइत रही। हम तँ हुनक एक-एक रचनाकेँ ततेक बेर \nसुनइत रही जे करीब करीब कंठİत भऽ जाइत छल। एक-एक संवाद आइ धिर \nओिहना हमर कानमे गूंजैत रहैत अिछ। हम तँ हुनक सभसँ पैघ आलोचक, \nसभसँ पैघ Ćशंसक रही। अłुत कलाकार छलाह, एक कलाकारमे एक संग \nएतेक रास गुण भिरसक निह होइत छैक। लेखक, िनदųशक, अिभनेता, गीतकार, \nसंगीतकार, सभ गुण िवńमान छलिĠह। हमरा िक बुझल रहए जे नीक लोकक \nसंग बेसी िदनक निह होइत छैक। भगवनोकेँ नीक लोकक ओतबे काज होइत \nछैĠह जतबा िक मनुįयकेँ। हम तँ भगवानसँ किहयो िकछु निञ माँगिलयिन, बस \nहुनक संग सदा भेटए- यैहटा कामना छल। मुदा एकटा बात िनिĀत अिछ जे \nजओँ भगवान छिथ आ किहयो भेटलिथ तँ अवĮय पुछ्बिĠह जे ओ हमरा कोन \nगलतीक सजा देलिथ, हम तँ किहयो ककरो खराब निञ चाहिलयैक। \nएतेक कम िदनक संग, परंच ओ जे हमरापर िवĂास केलिĠह आ हमरा \nİनेह देलिĠह, शायद हमरा सात जĠमोमे निह भेट सकैत छल। एखनो जँ हम \nहुनक फोटोक सोझाँ ठाढ़ भऽ जाइत छी तँ बुझाइत अिछ जे ओ किह रहल \nछिथ- हम सिदखन अहाँक संग छी।  10 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n३ \nजािह िदन हम पĠƖह बरखक भेलहुँ ओकर दोसरे िदन हमर िवआह भऽ \nगेल। ओिह समए हम िवआहक अथर् की होइत छैक सेहो निञ बुझैत छिलयैक। \nहम तँ मैिƏकक परीक्षा दऽ अपन िपितऔत बिहन कऽ िवआह देखए लेल गाम \nगेल रही। हमरा की बुझल छल जे हमरो िवआह भऽ जाएत। ओिह समए हमर \nबाबूजी अरुणाचल (ओिह समय केर नेफा ) मे पदासीन छलाह, हम रांचीमे अपन \nछोटका काका लग रिह कऽ पढ़ैत रही। \n \nहमर िपितऔत बिहन कऽ िवआह भेलाक तुरंत बाद हमर बाबूजी आ \nछोटका काका कþहु बाहर चिल गेलाह, कतय गेलाह से हम निञ बुझिलयैक। \nहम सभ भाए-बिहन आ हमर छोटका काकाक बड़की बेटी, अथŭत हमर िपितऔत \nबिहन सेहो हमरा सभ संग गामपर रिह गेिल, कारण हमरा सबहक İकूलमे गमŰ \nछुņी छलैक , हम सभ खूब आम खाइ आ खेलाइ। मुदा हम देखी जे हमर \nदादी हमरा िकछु बेसी मानिथ। अचानक एक िदन भोरमे जखिन हम उठलहुँ तँ \nदेखैत छी जे सभ िकयो ĭयİत छिथ। हमर दादी सभ काज करिनहार सभकेँ \nडाँिट रहल छलीह, कहैत छलीह- \n\"आब समए निञ छैक, जĪदी जĪदी काज करए जो\"। \nहमरा िकछु निञ फ़ुराइत छल जे ई की भऽ रहल अिछ। हमरा देिखते \nहमर दादी कहलिथ- \n\"हे देिखयौ, अखिन तक ई तँ फराके पिहर कऽ घूिम रहल छिथ\"। \nहमरा िकछु बूझयमे निञ आिब रहल छल जे ओ की बजैत छलीह। \nतखिन हमरा ğयान आएल जे िकंसाइत हमर जĠमिदन कािŎ छैक तािह दुआरे \nदादी कहैत हेतीह-हमरा िकचिकचाबए लेल। ओ सभ िदन कहैत छलीह जे अइ \nबेर जĠमिदनमे अहाँकेँ साड़ी पिहरए पड़त आ हम खौँझा जाइत छलहुँ। ई सभ \nसोिचते छलहुँ ताबत देखिलयैक जे छोटका काका आँगन िदस आिब रहल \nछलाह। हुनका संग हमर बाबा सेहो छलाह। ओ दुनु गोटे दलानपर सँ आिब \nरहल छलाह, से बाबाकेँ देखलासँ बुझएमे आिब गेल। हुनका सभकेँ देिखते हमर \nमाँ आ दादी दुनु गोटे आगू बिढ़ कऽ हुनकर İवागत केलिथ आ माँ केँ हम \nकहैत सुनिलयैĠह- \n\"आब कहू जĪदी सँ जे लड़का केहेन छिथ\"। \nहमरा िकछु निञ बुझना जाइत छल, तावत हमर काका हमरा िदस \nदेखलिथ आ देिखते देरी कहलिथ- \n“अरे तोहर िबआह ठीक कऽ कए आएल िछयहु, िमठाइ खुआ”। \n \nहम तँ एकदम अवाक रिह गेलहुँ। हम ओतएसँ भािग कऽ अपन कोठरीमे \nआिब बैिस कऽ सोचए लगिलयैक, आब की होयत हम तँ अपन दोİत सभकेँ  मैिथली कथा २००९-१० 11 \nकिह कऽ आएल रही जे अपन दीदीक िबआहमे जा रहल छी, ओ सभ की \nसोचत। हमरा एतबो ज्ञान निह छल जे हम िबआहक िवषएमे सोिचतहुँ।, हमरा \nिचंता छल जे दोİत सभ िचढाएत। बेश, किन कालक बादसँ हमर भाए-बिहन \nसभ खुशी-खुशी हमरा लग अबिथ आ सभ गोटे खुशी-खुशी कहिथ, \n\"हम सभ नबका कपड़ा पिहरब\"। \nओ सभ तँ आर बहुत छोट-छोट छलिथ, हमहॴ सबसँ पैघ छी। \nहमर काका जĪदी जĪदी İनान ğयानक बाद भोजन कऽ तुरंत चिल \nगेलाह, पता चलल जे ओ बिरयाती आनए लेल गेलाह। ओिह िदन, िदनभिर सभ \nĭयİत छलिथ। हम अपन माएकेँ ĭयİत देिखयिĠह, परंच खुश निञ लगलीह। \nभिर गामक लोकक एनाइ-गेनाइ लागल छलय। दोसर िदन भोरे हमर बाबूजी \nअयलाह। हुनका चाह देलाक बाद आ हुनकासँ गĢप केलाक बाद माएकेँ हम \nĆसž देखिलयिĠह। तावत धिर हमहूँ बूिझ गेल छिलयैक जे आब सþे हमर \nिवआह भऽ रहल अिछ आ हमरा दोİत सभसँ बात सुनइये पड़त आ ओ सभ \nिचढायत तकरासँ हम निह बिच सकैत छी। ओिह िदन हमर जĠमिदन सेहो \nछलय, साँझमे दादीकेँ मोन रिह गेलिĠह आ हमरा साड़ी पिहरय पड़ल। \n४ \nखैर हमर िवआह बड़ धूम धामसँ भेल आ हम तेहेन लोकक जीवन संगनी \nबनलहुँ जे हमर जीवन धĠय भऽ गेल। \nगामक ओ समए हम किहयो निञ िबसिर सकैत छी। ई ओिह समएक \nगĢप िथक जखिन िक हमर बिहनक िवआह भऽ गेल छलिĠह आ ओ सभ चिल \nगेल छलीह। हमर बाबूजी आ छोटका काका हमरा लेल वर ताकए लेल गेल \nछलिथ। आइ-कािŎक िहसाबसँ तँ हम ओिह समए एकदम बच्चा रही आ शहरमे \nरहलाक कारणेँ हम गाम घरक बहुत िकछु निह बुझैत छलहुँ। सभसँ बेसी \nिवआह बैसाख, जेठ आ आषाढ़मे होइत छैक, अथŭत शुŀ रहैत छैक। ओिह \nज़मानामे अथŭत १९७२ ईİवीमे गामक रौनक िकछु आर रहैत छलय। Ćितिदन \nकतो ने कतो िववाह होइत छलैक जािहमे दादी हमरा लय जयबाक आƇह अवĮय \nकरैत छलीह। हमहूँ किहयो िववाह नइ देखने छलहुँ, पिहल िवआह हम अपन \nदीदीक (िपितऔत) देखिलयिĠह। \nओही समयमे बेसी िवआह सभासँ ठीक भेलहा सभ रहैत छलैक जािह \nकारणेँ हरबड़ी वाला िववाह हमरा देखय कs ओतेक इच्छा निञ होइत छल, मुदा \nदादीकेँ मोन रखबाक लेल हुनका संग कतहु-कतहु चिल जाइत छलहुँ। ओिह \nसमए हम परीक्षा फलक Ćतीक्षामे रही आर कोनो काजो तँ हमरा निह छल। \nएक िदन हम, माए आ दादी आंगनमे बैसल छिलयै िक एकटा खबासनी \nआएल आ दादीकेँ कहलकिĠह- \n\"मिलकैन कने एĦहर आएल जाओ\"। \nई सुनतिह दादी ओकरा लग चिल गेलीह, पता निञ ओ हुनका िक  12 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकहलकिĠह। किन कालक बाद दादी हमरा कहलिथ- \n\"चलऽ हम तोरा एकटा सोलकिन सबहक िवआह देखाबैत िछयौक\"। \nहमरा आĀयर् भेल जे आइ दादीकेँ की भेल छिĠह जे ओ हमरा \nसोलकिनक िववाह देखए लेल कहैत छिथ। हम आĀयर्सँ पुछिलयिĠह- \n\"अहाँ सोलकिनक िवआह देखए लेल जाएब\"? \nदादी मुसकैत हमरा कहलिथ- \n\"चलिह नए अिह ठाम, ƙĦह-İथान लग बिरयाती छैक, दूरेसँ खाली \nबिरयाती देिख चिल आएब दूनू गोटे\"। \nहमारा मोन तँ निह होइत छलए बिरयाती देखबाक मुदा हम दादीकेँ संग \nजएबाक लेल तैयार भऽ गेिलयिĠह। ƙĦह-İथान लगे छलए, हम दुनु गोटे जखन \nओतिह पहुँचलहुँ तँ देखिलयए जे ओतिह बीचमे पालकी राखल आ ढोल िपपही \nबाजैत छल, जोँ आगु बढ़लहुँ तँ देखैत छी जे ओिह पालकीमे वर मुँहपर रूमाल  \nदेने बैसल छिथ आ एकटा बच्चा हुनका आगूमे बैसल छलिĠह, बिरयाती सभ सेहो \nबैसल छलैक। खैर हम सभ आगू बिढकए बिरयाती लग पहुँिच गेिलयैक। हमरा \nिनक भलिह निञ लागैत छल मुदा पिहल बेर अिह तरहक बिरयाती देखैत रही। \nहम आĀयर्सँ बिरयाती देखैत रही िक किनये कालक बाद सभ बिरयाती ठाढ़ भऽ \nगेलिथ आ िपपही ढोल जोरसँ बाजए लगलइ। हम सभ कने पाछू भऽ गेलहुँ, \nजिहना पालकी उठलए िक हमरा माथपर िकयो पािन ढािर देने छल। हम तँ \nहĸा बĸा भऽ कऽ एĦहर-ओĦहर ताकए लगलहुँ, तँ देखैत छी दादीक हाथमे \nिगलास छलिĠह। हम कानए लगिलयए। ई देिख कऽ दादी हँसैत तुरंत हमरा \nकहलिथ- \n“गमŰ छलैक तािह Ņारे ठंढा कऽ देिलयौक।“ \nहमरा बड़ तामस भेल। \n \nहम सभ जखिन घर पहुँचलहुँ, हम कानइत माएसँ कहिलयए- \n“हम किहयो दादी संग िवआह देखैक लेल निञ जाएब”।  \nहमर एकटा पीसी ओिह ठाम बैसल रहिथ, किह उठलीह, \n \"निञ कानी, तोहरे िनक लेल केलथुन\"। \nहमरा िकछु निञ बुझएमे आएल आ बकलेल जकां हुनकर मुँह देखैत \nपुछिलयिĠह- \"िक नीक भेल, सभटा कपड़ा भीिज गेल\"। \n ई सुिन कऽ ओ कहलिथ- \n\"गेए बिरयातीक जेबा काल पािन माथपर देलासँ लोकक िवआह जĪदी \nहोइत छैक, तािह लेल तोरा पािन देलथुन \"। \nहम आर जिल भुिन कऽ ओतएसँ चिल गेलहुँ। ओकर किनये िदनक बाद \nहमर िवआह भऽ गेल। \n  मैिथली कथा २००९-१० 13 \n५ \nजिहया हमर िवआह भेल ओिह समए हमर घरवाला āी ललन Ćसाद \nठाकुर इंजीिनयिरगक अिĠतम बरखमे पढैत छलाह। हम मैिƏकक परीक्षा देने रही \nआ परीक्षा फल सेहो िनकिल गेल छल। हमर िवआह आषाढ़ मासमे (िदनांक १३ \nजुलाईकेँ भेल छल। िवआहक तुंरत बाद मधुāावणी छलैक तािह Ņारे हम गामपर \nरही गेलहुँ आ हमर काका मधु-हमर िपितऔत बिहनक संग राँची चिल गेलाह। \nकाका हमरा कहैत गेलाह जे ओ हमर परीक्षा फल आिद İकूलसँ लऽ कॉलेजमे \nहमर नाम िलखवा देताह। तैं हम िनिĀĠत रही। हमर काका नाम िलखवेलाक \nबाद हमरा खबिर सेहो कऽ देलिĠह। हमर नाम \" िनमर्ला कॉलेज रांची\" मे \nिलखाएल छल। \nदादीक आƇहपर हमरा गामपर रिह मधुāावनी करवाक छल, बिहनक \nिवआहसँ अपन िवआह आ मधुāावनी धिर किरब दू माससँ बेसी रहए पड़ल \nछल। हम पिहल बेर अपना होशमे एतेक िदन गामपर एक संग रहल रही। \nओना तँ हम सभ, सब साल गाम जाइत रही, मुदा एक संग एतेक िदन निञ \nरहैत रही। ओ पिहल आ अिĠतम बेर छल जे हम गामक मजा िनक जकाँ लऽ \nसकिलयैक। \nचतुथŰ आ दहनहीक बाद सभ गोटे चिल गेलाह। िहनको कॉलेज खुजल \nछलिĠह, ईहो- हमर घर वाला- मुजģफरपुर, अपन कॉलेज चिल गेलाह। आनक \nगेलापर ओतेक सुž निञ लागल, मुदा जिहया ई गेलाह ओिह िदन बड़ सुन \nलागल। ई िकएक होइत छैक निह जािन, िववाह होइतेक संग एतेक Ćगाढ़ \nसĦबĠध कोना भऽ जाइत छैक जे एक दोसरासँ अलग रहनाइ िनक निञ लागैत \nछैक। दादी िहनकासँ करार करवा लेलिथन जे मधुāावणीमे अवĮय अओताह। \nदादीकेँ तँ हँ किह देलिथ मुदा हमरासँ कहलिथ ओ निह आिब सकताह। हमर \nमोन तँ छोट भऽ गेल मुदा फेर सोचलहुँ हमर तँ क्लास छूिटये रहल अिछ \nिहनकर िकएक छूटिĠह। हम कहिलयिĠह िकछु निञ, ओिह समएमे हम िहनकर \nबातक हँ वा निञमे जवाब दैत रिहयिĠह। ओनाहुँ हम कम बाजैत रही आ \nिहनकासँ तँ िनक जकाँ बाजएमे हमरा एक साल लािग गेल। \nगामपर बाबा दादीकेँ छोिड़कए घरमे, हमर माँ बाबुजी आ हम छहु भाए \nबिहन रही। ओिह समएमे असगरो जे सभ गामपर रहैत छलाह वा छलीह, \nिकनको ई निञ बुझाइĠह जे असगर छिथ। आ हमर घरमे तँ िवआह भेल छल। \nरोज भोर साँझ गाम घरक लोकक अएनाइ-गेनाइ लागल रहैत छलैक। एक तँ \nअहुना जिहया-जिहया हम सभ गाम जाइ, लोक सबहक एनाइ-गेनाइ लागल रहैत \nछलैक आ अिह बेर तँ हमर िवआह भेल छल। अिह बेर किन िबशेष लोकक \nएनाइ-गेनाइ रहैत छल आ हमर किन िवशेष मान-दान सेहो होइत छल। किहयो \nकतहुँसँ खेनाइ आबए कतहुसँ खोइंछ भरए कऽ लेल िकयो कहए लेल आबिथ, \nसभ िकयो एतबा अवĮय कहिथ, ठाकुरजी बड़ जĪदी चिल गेलिथ। दादी सभकेँ  14 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकहिथ-“ फेर जिĪदये अओताह, पंचमीसँ मधुāावणी धिर रहताह”। हुनका सभकेँ \nकी बुझल जे ठाकुर जी निञ आिब रहल छिथ, हम सुिन कऽ चुप रही, िकनको \nिकछु निञ किहयिĠह, माए तककेँ निञ कहने रही, मुदा जखन िहनकर एनाइ-\nगेनाइक गĢप सुिन मोन उदास भऽ जाए। \nहमर जिहया िवआह भेल हम ओिह समए Ąाक या İकटर् Ĥलाउज पिहरै \nरही। अचानक हमरा साड़ी पिहरय पिड़ गेल। जहाँ िकयो आबिथ, ख़ास कऽ \nमौगी महाल महक तँ हमरा बजाएल जाय। हमर बिहन सभ दौड़ कऽ हमरा लग \nअबिथ कहए कऽ लेल, ओकर बाद हम जĪदीसँ ककरोसँ साड़ी ठीक करवाबी \nआ तखिĠह हम हुनका सभ लग जाइ। िदयािद महक काकी-पीसी सभ गोटेमेसँ \nबराबिर िकयो ने िकयो रहैत छलीह, ओ सभ ठीक कऽ देिथ, तइयो कैक बेर \nहमर पैर साड़ीमे फँसल हएत आ हम खसल होयब। जे िकयो आबिथ एतवा \nअवĮय कहिथ, \n\"देिखयौ कुसुम केहेन लागैत छिथ\"। \nआ देखलाक बाद कहिथ- \n\"बड़ सीरी चढ़ल छैक\"। \nकतेक िनĮछल भावना आ कतेक अपनापन रहैत छलैक हुनका लोकिनमे। \n \nहमर दु-तीनटा पीसी सेहो ओिह समएमे ओतिह रहैत छलीह, िजनकर \nसबहक िवआह ओिह बरख भेल छलिĠह आ ओ सभ हमर संग तुिरया छलीह। \nभिर-दुपहिरया घर भरल रहैत छल, हुनका सभ संग ओिहना समए बीित गेल आ \nपंचमी आिब गेल। पंचमीसँ एक िदन पिहने भोरे भोर हमर सासुरसँ भार आएल, \nओिहमे सभ िकछु िबधक ओिरओनसँ आएल छल। भिर गामक लोककेँ दादी \nहकार िदयवा देलिथन, सभ भार देखैक लेल आबिथ आ जे देखिथ से कहिथ, \nएतेक िनक भार िकनको ओतहुसँ निञ आएल छलैक, गामपर सभ गोटे भार \nदेिख कऽ बड़ Ćशंसा करिथ, हमरा ई सुिन बड़ िनक लागए। िजनका हम \nकिहयो देखने सुनने नइ- हुनकर Ćशंसा सुिन हम खुश होइ। हमर दादी सेहो \nखुशीसँ सभकेँ कहिथ- \n“अरे महादेव झा ओतएसँ भार आएल अिछ”। \nहमरा ओिह समएमे िकछु निञ बुझाए, हम सोची हमर ससुरक नाम तँ \nहीरानंद ठाकुर छिĠह, दादी बेर-बेर िकएक कहैत छिथ महादेव झा ओतएसँ आएल \nअिछ। हम पुछऽ चाही िकनकोसँ मुदा एĦहर ओĦहरमे िबसिर जाइ। \nकॉलेजसँ हमरा ई Ćितिदन एकटा िचŇी िलखिथ, ओिहमे सभ िदन जवाब \nदेवाक लेल िलखैत छलिथ, मुदा हमरा जवाब देबएमे लाज होइत छल। एक िदन \nहमर भाए आ बाबुजी कोनो काजसँ मुजģफरपुर जाइत छलाह। ओिह िदन हम \nपिहल िचŇी िलिख कऽ भाएकेँ देिलयिĠह जे हुनका दऽ देबाक लेल। \nपंचमीसँ एक िदन पिहनिह भोरमे भार आएल छल, साँझमे बाबुजी सभकेँ \nसेहो अयबाक छलिĠह। हमरा अपन संगी आ पीसी सभ संगे फूल लोढ़य लेल  मैिथली कथा २००९-१० 15 \nजयबाक छल। दादी सभ Əेनसँ िहनकर बाट ताकिथ अंतमे हमर बिहन सभसँ \nकिह पुछओलिथन, हम बिहन सबकेँ किह देिलयिĠह- हमरा िकछु निञ िलखने \nछिथ। दादी तकर बादसँ िनिĀंत भऽ गेलीह आ तखनसँ कहिथ जे तोहर बाबुजी \nसभ संग अवĮय अओताह। \nसाँझमे सभ घाँउझ बािĠह कऽ हमरा ओतिह आएल देखए लए- सबहक \nहाथमे फूल डािल आ पिथया छलैक िकयो-िकयो अपन खबािसनीकेँ सेहो संगमे \nलऽ लेने छलिथ िकछु कुमािर सभ सेहो संगमे छलिथ। हमरो संग दादी एकटा \nखबािसनी लगा देलिथ ओ हमर फूल डािल आ पिथया लऽ लेलिथ। हमसभ पूरा \nटोलक सभ गोटे गीत गाबैत हँसी मजाक करैत अपन अपन फूल डािल पिथया \nलेने पिहने गाछी िदस गेलहुँ। दादी हमरा िहदाइत देने रहिथ- जे बाँस वा अĠय \nपैघ गाछक पात िकयो तोरय, जािह जूही कऽ पात आ फूल सभ हम अपने \nतोड़ी। हमरा बड़ पोŎा कs कहलिथ- \n\"हे मधुāावणी लोककेँ एकइ बेर होइत छैक जिहना कहैत छी कयने \nजाउ\"। हमहुँ िनक बच्चा जकाँ मुरी िहला कऽ हँ किह देिलयिन। \nहम सभ, सभसँ पिहने बंसबņी िदस िबदा भेलहुँ। बाँसक पात तोड़लाक \nबाद हम सब जािह जूही आ अĠय अĠय पात आ फुलक खोिजमे सबहक बाड़ी-\nबाड़ी जाइ आ सभ तिरसँ फूल सभ बटोरैत जाइ। हमरा तँ बुझलो निञ छल \nजे कोन-कोन फूल आ कोन-कोन पात चाही। जेना जेना सभ िकयो तोड़िथ \nहमहुँ तोरैत जाइ। दादीक िहदाइत हमरा मोन छल। हम पिथयाटा निह उठा \nपाबैत रही, सेहो हमर िपितऔत बिहन, देयािद महक छलीह - से उठा दैत \nछलीह। जखिĠह हमरा सभ गोटे कहलिथ जे आब भऽ गेल, हमहुँ हुनका सभ \nसंगे आपस हेबाक लेल चिल देिलयिĠह। हमरा देिख कऽ ततेक आĀयर् भेल, \nहमसभ एक-एक पिथया भिर कऽ पात जाही जूही लऽ लेने रिह। \n \nआब ओ हमरा बसक निह छलैक जे ओ हम उठा कऽ एको डेग आगू \nबिढतहुँ। हमर िपितऔत बिहन ओकरा अपन माथपर लऽ कऽ चललीह। राİता \nभिर हँसी मजाक होइत छलैक, ओहीमे सँ बेसी मजाक हम निह बुझैत रही। \nिबच-िबचमे बटगमनी सेहो हैत छलैक। इहो गĢप होइत छलैक जे िकनकर \nसभहक वर आएल छिथ आ िकनकर सभहक बादमे अथŭत मधुāावणीसँ पिहने \nअओताह। हमारोसँ सभ पुछिथ, हम िकछु निञ, बाजी हमरा लाज होइत छल। \nनिह बजलापर सभ हमर आर मजाक उड़ाबिथ, हम अिहना दुखी छलहुँ तािहपर \nई सभ मजाक करिथ। कखनो मोन होइत छल बेकारे सभ संग अएलहुँ। हमरा \nहोइत छल हम कहुना घर पहुँची, हम मजाकसँ तंग आिब कऽ अपन बिहनसँ जे \nपिथया लेने रहिथ, कहिलयिĠह, अपना सभ आगू चलू। हम सभ आगू जĪदी \nजĪदी बिढ रहल छिलयैक मुदा कथी लेल हमरा िकयो जĪदी जाए देत पकिड़ \nकऽ िबचमे हमरा सभ गोटे कऽ लेलिथ। \nओिहना करैत हम सभ मुिखया बाबाक घर लग पहुँिच गेलहुँ । हमर घर  16 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nओकर बाद छलैक हम हाथमे फुलक डाली लेने सभ संग िबचमे चलैत रिह। \nघर लग पहुँिच सभ गोटे जोर जोरसँ हंसिथ हमरा ई किह आगू कऽ देलिथ जे \nआब हमर दादी देख िलतिथ तँ हुनका सभकेँ डाँिट परतिĠह। हम आगु आिब \nजिहना बरामदा िदस बढलहुँ देखैत छी कुसŰपर बाबा आर बाबुजीक संग ई बैसल \nछिथ आ तीनू गोटे चाह पीिब रहल छिथ। हम लाजसँ जĪदी-जĪदी आँगन िदस \nभािग गेलहुँ। \nआँगन पहुँिच देखैत छी दादी आ माए ĭयİत छिथ। एक तँ पाबिनक \nओिरयाओन होइत छलैक, दोसर जमाए िवआहक बाद पिहल बेर आएल छलिथ, \nतेसर समिधयोिनसँ पाहुन भार लऽ कऽ से आएल छलिथ। हमरा देिखतिह दादी \nकहए छिथ- \n\"यै अहाँ िबना माथ झपने अिहना बाबा आ बाबुजीक सॲझासँ आिब \nगेलहुँ\"। \nहम िकछु निञ बजिलयिĠह, हम आ हमर बिहन चुप-चाप कोहबर घर जाए \nकऽ फुल डािल आ पिथया रािख देिलयैक। ओिह समएमे हमरा माथ झांपयमे \nबड़ लाज होइत छल। हम बाहिर आिब कऽ माएसँ पुछिलयैक, \n\"बाबुजी मुजģफरपुर सँs कखिĠह एलिथ\" \nजकर जवाब दादीसँ भेटल,  \n\"अहांक बाबुजी कॉलेजसँ ठाकुर जीकेँ पकिड़ कऽ लऽ अनलिथ \"। \nसाँझमे िकछु-िकछु िबधक ओिरओन आ गीत भेलैक आ दादी कहलिथ सभ \nगोटे जĪदी सुतए जो भोरे उठए परत। राितमे सुतए काल पता निञ हमरा कोना \nमोन छल, हम िहनकासँ पुछिलयिĠह- \n\"भार कतएसँ आएल छैक\"? \nिहनका िकछु बुझएमे निञ अयलिĠहĠह, हमरा कहलाह- \n\"मतलब.... कोन भार \"? \nफेर मुİकुरैत हमरा कहलाह- \n\"अहाँकेँ हमरा देिख कऽ खुशी निञ भेल जे अहाँ हमारासँ भारक िवषएमे \nपुछैत छी \"। \nहम मुड़ी िहला कऽ हाँ किह देिलयिĠह मुदा फेर आİतेसँ कहिलयिĠह- \n\"दादी सभसँ कहैत छिथ महादेव झा ओतएसँ भार आएल छैक। ई \nसुनतिह जोरसँ ठŇा कऽ हँसैत हमरा कहलाह- \n\"ओ.., अच्छा..., ओ महादेव झा, ओ हमर सबहक पाँिज़ अिछ तािह लेल \nबाजैत होयतीह\"। \nतकर बाद हमरा पाँि जक िवषएमे सेहो बता देलिथ। हमरा अपनापर हँसी \nलागल-कहु तँ भोरसँ हम ई सोिच कऽ परेशान छलहुँ जे महादेव झा के छिथ। \n(अिगला अंकमे)  मैिथली कथा २००९-१० 17 \n \nसुरेĠƖ िकशोर झा \nगाम कठरा-िजला दरभंगा \nसाथी दुखमे न कोइ \nएक साधारण मğयमवगीयर् कुलीना पिरवारमेंजĠम ( कलयुगमे कुलीन \nपिरवारक परंपराके िनमाएब बड़ किठन, तकलीफ होएत परंतु मुँहसँ उफ आ आह \nतक निह उच्चािरत कऽ सकैत छी कारण काट वाकील मोकएवला और बेशी \nमजाक उड़ेताह, कहताह की भेल? आ किहकहकहा लगओताहा)। \nअİतु, जĠम आ बालकपन लगभग सभ मğयमवगीयर् ĭयिक्तक पिरवारमे \nथोड़बेक उनैस बीस ढ़गसँ ĭयतीत छोरंत छैक। आ िहनकहु बीतकिन नीकिहं \nरूपमे।  माए-बाप आ पिरवारक नीक Ćितơा और आवĮयकतानुकूल पयŭĢत संपित \nतथा गामक चािरटा जेठ रैयतमे सँ एक िहनकहु िपतामह हेबाक कारण िहनक \nबाĪयकाल बहुत नीक लाड़ Ģयारमे बाल-कीड़ा करैत िबतलिन। \nपĀात िवńाथŰ जीवन शुरु भेलिन । िकछु िहन गाममे पचकौड़ी माİटर \nसाहबक ओिहठाम भňा पकरलाक बाद लहेिरयासराय ( दरभंगा ) एलाह । एतय \nपोख-िरया İकूलमे Ćाथिमक कक्षाक पढ़ाई कऽ पुन सरİवती İकूलसँ मैिƏक \nकएल । Ćाथिमक कक्षाक पढाईक समए , एक नेगरा माİटर साहब सेहो गामसँ \nबलभƄपुर आएल रहिथ । सौसे मुहĪलाक िवńाथŰ सभ भोिह समएमे हुनकेसँ \nƀयूशन पढ़िथ  इहो हुनका लग जाए लगलाह । िवńाथŰक बीच İपधŭ और \nपढ़बाक Ćित अिभरूिच  और ओिहसँ एक नीक िवńाथŰक रूपमे  इĔजत भेटब \nओही ठामस शुरु भेलिन।  \nबाĪयकालवा िवńाथŰ अवİथाक हर रोमांचकरी समए हुनका आइयो याद \nअबैत छिन तँ आंिखसँ नोर बहए लगैत छिन । एक ओकर याद आ दोसर \nिजंदगीक रथक दोसर पिहयाक रूपमे  भेटल  \n \nसुलक्षणा नारी (पėी) । आहा हार रे भाग्य हुनकसतत् मुİकुराईत छेहरा \nआई एकटा हिथनीक लगमे मृगपुरुषसँ बेशी निह रिह गेल छिन । अİतु, \nउपरोक्त िकछु बात भावावेशमे कालƅमकेँ ĭयतीत हेबासँ पूवर् िलखा गेल आिह।  18 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nहुनक Ćाथिमक िशक्षा बहुत नीक िबतलिन । नेंगरा माİटर साहब ( āी \nराजेĠƖ झा, सॲथा, बेनीपĿी ) ओिह समएमे कोना दोसर िवńाथŰकेँ जँ िवńाथŰक \nआदशर् बुझबैत रहिथ तँ िहनकिहं नाम लए । िहनका अपन पाƁयपुİतकक \nअिधकांश िवषए तँ बुझले रहिन जे दोसरो बच्चा वािवńाथŰ सभक जोरसँ पढ़ल \nगेल िवषए कंठाƇ भए जाइत रहिन। जािहसँ िवńाथŰ मğय एवं मुहĪलामे सभ \nनीक नजिरसँ एवं Ģयारसँ देखिĠह ।  \nपĀात् एम. एल. एकेडमी (सरİवती İकूल) लहेिरयासरायसँ १९७४ ई०मे \nमैिƏक ( ११ वलास) पास कएलिन । ओिहवषर् मैिƏकमे गामक गाम िरजĪटक \nबाद सžाटा पसरल छल।  \nकारण कोनो गाममे १५ मे सँ २-३ तँ कतहु २० मे सँ २- िवńाथŰ माÿ \nपास भेल रहिथ । िहनको पर माँ भगवातीक कृपा रहिन मैिƏक पास केलिथ।  \nपुन: मैिƏकक बाद घरसँ लग हेबाक कारण आई.एस.सी ( िफिजक्स, \nकेिमİƏीई एवं गिणत िवषय ) १९७७ ई० मे पास कएल । तावत िरजĪट सभ \nिनकलबासंॅ पिहनिह एकटा आई.एस. सी. के िवńाथी माÿके रूपमें  गामसँ पिĀम \n२ कोसक करीबक दूरीपर िवआह भऽ गेलिन । कारण िहनकर िपताजी एकटा \nसाधारण गृहİथ रहिथĠह िजनका माÿ खेती गृहİथीक आमदनीपर िहनकासँ जेठ \nतीनटा बेटीक िवआहक खचर्क भर पिर चुकल रहिन संगिह ईआिहनक छोट \nभाएक पढ़ाई िलखाई आ पुन: एकट कुमारी बेटीक िववाह-दुरा-गमनक भिवįयं \nभावी खचर्क बोझ जेहन जीणर्-शीणर् बना देने होइिĠह एिह िवषएकेँ केवल एकटा \nसĜपुरुष आ İच्चिरÿ नारी माÿ बूिझ सकैत छिथ । एहने एक महाĜमा गृहİथ \nƙाहमनक छ: संतानमे सँ चािरम एवं Ćथम पुÿ इहो रहिथ जे िपþी-िपितयाइनक \nओिहठाम रिह बलभƖपुरमे पढ़ाई िलखाई केलिन ।  \nएिह तरहक एकटा गृहİथकेँ अपन तीनटा पुÿीक िवआह-दुरागमनक बाद \nपुÿक िवआह करबाक केहन अिभलाषा रहैत हेतैक अंदाज लगाएल जा सकैत \nअिछ। एहने समएमे समयानुकूल बहुत लोक िहनकहु ओिहठाम कुटुमैतीक Ćसंगमे \nएलिन । एक-दू ठाम पिरवार नीक पसंद परलिन तँ समगोÿी उहिर गेलिन। \nपĀात् एकटा माİटर साहेब ( हेड माİटर) सेहो आिब अपन Ćİताव ( पुÿीक, \nजेठपुÿीक Ćित ) रखलिĠह । िहनक गृहİथ िपता िबना कोना िवशेष मंथन आ \nमंÿना के हेड माİटर साहेबक Ćİताव İवीकार कए लेलिन। हेडमाİटर साहेब \nकथाक Ćसंगमे इहो कहलिखĠह जे हमरा पिरवारमे तीन पीढ़ीक बाद बेटी जĠम \nलेलिन आिछ आ ई हमर तीनटा बेटीमे Ćथम बेटी िथकीह, िजनकर िवआह तीन \nपीढ़ीक बाद पायल बेटीक रूपमे  हेतिन । बस िहनकर सोझ लोक िपताकेँ और \nकी चाही मन गƄगद भऽ गोलिन एवं कथा İवीकार कऽ लेलिन। पĀात् िहनका \n(अपन जेठ बेटा) संकहल, बौआ आब खेतीसँ बहुत नीक आमदनी निह भऽ रहल \nअिछ। अहांक छोट भए सेहो बच्चे छिथ आ पढ़ाई िलखाई बांकीये छिन। संगिह \nअहांक एकटा छोट बिहन सेहो कुमािर छिथ। अहांक िपþी खचर्क भय सँ \nपिरवार िभž कय नेने छिथ । एहेन हालतमे हेड-माİटर साहवक बेटीसँ िववाह  मैिथली कथा २००९-१० 19 \nबहुत नीक रहक चाही । अपने बहुत पढ़ल – िलखल, िवŅान हेड-माİटर साहब \nछिथ तेँ हेतु बेटीयो के जरूर  नीक पढ़ेने िलखेने हेिथĠह । एिहसँ अहांक \nआगांक पढ़ाई िलखाईमे नीक मदद भेटत । ई सभ सोिच हम हुनका कुटुमैतीक \nलेल हँ किह देिलएिन ।  \nिहनका लेल माता-िपताक वचन भगवान रामक लेल माए-बापक वचनसँ \nिकछु ओ कम महĢतक निह छल। नीक सौख मनोरथसँ िहनको िबआह भेल। \nबड़ बिढ़या शुभारंभ भेला सुलक्षणा पėीक सुलक्षण ĭयवहार ƅमवत Ćहिशर्त \nहोएत। \nिहनक एवं िहनक िपताक मनोरथ िदनक िदनानुिदन हवामे पूरब शुरु भऽ \nगेल। कहब छैक भगवान सभक आश ओ अपन िहसाबसँ पुरबैत छिथĠह आ \nिहनकहु मनोरथ आकाशक हवामे पूरब शुरु भेल। ओिह समएमे हवागाड़ी आ \nटीवी आिदक चलन निह छल पतुर् जतेक ठीक-ठाकपिरवारक पढ़ए-िलखए पला \nलड़काक िवआह भेल रहिन सभकें साईिकल, घड़ी आ एकटा रेिडयो भेटब आमं \nबात रहिन। िहनको दुनू बापूतकेँ बड़ शौक रहिन जे तीन पुĮतक बाद हेडमाİटर \nसाहब बेटीक िवआह केलिन अिछ तेँ एिह मासमे निह तँ अिगला मासमे तँ \nसाईिकल घड़ी आ रेिडयो देबे करिथĠह । ओिह समएमे Ćाय: िवआहसँ तेसर \nसालमे िŅरागमन होईत छलैक। तेँ आश रहिन जे एिह महीनामे निह तँ आिगला \nमिहनामे, अिगला मिहना निह तँ अिगला पाविनक उपलŞयमे। एिह तरहै आशक \nआ पूरब हवामे पूरब आĂासन शुह भऽ गेलिन। परंतु अपनेक लोकिनकेँ एिह \nकथाक आरंभिहमे कहल गेल अिछ जे किलयुगमे कुलीन मैिथल ƙाहमणकेँ कुलीन \nरीितसँ जीवन िबताएब बड़ किटन होईत छैक। िहनको लेल इएह भेलिन। कİट \nबहुत भेल हेतिन लेिकन मुँहसँ उक निह कऽ सकैत छलाह। जीवन िछएक \n“नाव कागज का गहरा है पानी , िफर भी हर हालमे (दु:ख, अपूिरत आश आ \nसुलक्षणा पėी, पैघ बापक पैघ बेटी Ņारा हेए दृिİतसँ देखब सदृश दु:ख तकलीक \nके सहैत) मुİकुराकर दुिनयादारी पडेगी िनभानी। “ एिह कहावतकेँ सĜय करैत \nिजनगी िबताबैत रहलिन । पती Ņारा किहयो सुलक्षणा पėीकेँ सुझावक ƅममे \n“आँखो का भूषण कĔजल है ये अनुिचत ऐसा कहना है, ललना लोचन में लाज \nरहे लĔजा नारी का गहना है। पितƙता İवयं तगड़ी होती िफर तगड़ी का क्या \nकरना है, सबसे अच्छी पित सेवा ही भव से तारने की तरनी है। िकĠतु \nआजकल है नही’ इसमे कुछ िवĂास, पितदासा İथान पर िकये İवयं पित दास \n// “ सुनेबापर िहनक बिहन आ भाउज सभ Ņारा हषर् पूवर्क सुनल गेल परंतु \nिहनका (सुलक्षणा) Ņारा उपहास सुनबा लेल भेटलिन । तथाİतु उपहास सुिनयो \nभिवįयमे सुलक्षणा (जीवन रूपी  रथक दोसर पिहया) के Ĥयवहारमे सुधारक आश \nकऽ कोनहुना मनक दु:ख मनिहमे रािख (ये ऐसी आग है िजसमें धुआं नही होता, \nऔर मणुįय जलकर समाĢत हो जाता है ।) आश कऽ İवीकार कएलिन ।  \nअİतु, समए बीþेत रहल। िवआह भेलिन। आइ-एस-सी क परीक्षा \nदेलिन। आई-एस-सी पासो केलिन।   20 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nतावत, आई-एस.सी.क परीक्षे देने रहिथ, िरजĪट निहं आएल रहिन आ \nओही बीच कामेĂरिसंह दरभंगा संİकृत िवĂिवńालयमे बी.ए.एम.एस (एम्.बी.बी.एस \nके समतुĪय आयुवųद-शाİÿक िचिकĜसा पŀितक डॉक्टर) वला पढ़ाई शुरु भेल \nरहैक। एिहमे मैिƏक सिटर्िककेट वलाकेँ लेल सात वषर् आ आई एस.सी.पास \nवलाक पांच वषर् पढ़ए पड़ैत छलैक । गिणतक िवńाथŰकेँ डॉक्टरी पढ़बाक लेल \nई बहुþ नीक पढ़ाई रहैक । बहुत रास िवńाथŰ ओकर परीक्षामे बैसलाह । \nिहनकर िमÿ Ćो-फेशर सोमदेवजीक बालक वþर्मानमे डॉक्टर अिमत वधर्न \nिहनकहुँ ओिह परीक्षामे बैसए लेल सुझाव देलकिĠह इहो परीक्षा देलिन । कंपी-\nटीशनमे पास भेलिथ । पुन: इंटरĭयू भेलिन ओहूमे ६०-६५ टा चुनल गेल \nिवńाथŰमे सातम İथानपर चुनल गेलाह । सेलेक्शनमे नाम एलापर अपना \nपिरवारमे अपन ईƠ िमÿमे एवं समाजमे तथा सासुर सभमे थोड़ेक खुशी तँ \nजरुर भेल हेतिन ।  \nपĀात एडिमशनक समए नजदीक ऐलिन । िपताजीसँ एडिमशन लेल \nपुछलिखन । िपताजी कहलिखन “ बौआ! सात सालक पढ़ाई बहुत लंबा भऽ \nजाएत । आई.एस.सी क िरजĪटपर जौ कतहुँ नौकड़ी पकिर िलतहुँ तँ बेशी \nनीक रहैत ।“ िपताजीक बात िसर-माथपर लेलिन । पुन: एक िदन सासुरो \nगेलाह । ओतहुँ एिहबातक चचŭ अपन हेड माİटर ससुरजी लग सेहो केलिन । \nमुंॅह खोिलके िकछु मांगब सेहो İवीकायर् निह रहिन । आ कतेको उĜसवपर जे \nनव जमाएकेँ िकछु भेटैत छैक ताहू सभमे सािड़ – सरहोिज सभ मजाक उड़ाबिन \nजे कलासंॅ मांिग यौन कलासंॅ कला वİतु मािग िलय परंतु िहनका तँ सोमदेव \nजीक ओिह-ठाम पुİतकमे पढ़ल रहिन जे राजा अकबरकेँ सेहो खुदासंॅ दुआ मंगैत \nदेिख जे गड़ेिड़या ३ गाम मंगए आएल छल ओ िकछु निह मांिग “ बकड़ी ३ \nगांव खागइ के बदला, खुदा देंगे तो लूंगा “ के पाठ पढ़ए लगलाह । आ \nएिहबातक जानकारी राजा अकबरकेँ भेलापर ओ तीन गामक बदलामे ई गाम \nहुनका खयं बजाकेँ ससĦमान देने रहिथĠह से कहावत चिरताथर् होमय लगैत \nछलिन। एिह तरहै पिर िİथित वशात् ओ बी.ए.म. एसमे एडािमशन निह होलिथ। \nहुनकर संगी आिमतवधर्न जी आई वएह कोसर् कऽ डॉक्टर छिथ सम िवńाताक \nिलखल कपाड़क फेर - - भाग्य आ कमर्क लुकका िछĢपी खेल पाछां \nपिरिİथतवश नौकडीक तलाश शुरु भेल । एिहƅममे ईंĢलायमेंट एक्शचेंज \nलहेिरयासरायमे नाम Ɩजर् करेलिन । ƅमश: एयर इंिडयामे Əेनी टेकिनिशयन, \nपुन: एयर फोसर्केँ दģतर कदम कुआंमे एयर मैनलेल आ ƙांच िरƅूिटंग ऑिफस \nमुĔģफरपुरमे आमŰ वा नेवीकेँ भतŰ लेल पयास शुरु केलिन ।  \nदुबर-पातर शरीर लऽ जखन ई भोड़मे १००-२०० केँ भीड़मे ठाढ़ होिथ \nआ सांझ तक ओिहमे संॅ माÿ २०-३० िवńाथŰ सेलेक्शन लेल बाचिथ आ इहो \nओिहमे बंचल रहिथ तँ ईĂरक धĠय-वाद बापनकेँ अलावा िहनका मुँहपर और \nकोनो ĮĤद निह बचिन । कहब छैक िनबर्लकेँ बल राम “ । िहनकर िİथित \nजखन कमजोर होमय लग्लिन, दु:खक िİथित अपन आ आनके ज्ञान करा दैत  मैिथली कथा २००९-१० 21 \nछैक । िवńाथŰये जीवनमे िवआह भऽ गेल रहिन । न अपन जेब खचर् लेल पाई \nरहिन न सुलक्षणा पėीकेँ āृंगारक वसु लेल िकछु कऽ सकैत छलाह । बहुत \nिवलक्षण िİथितमे ईĂर पहुचा हेने रहिथĠह । परंतु शाİत कहैत छिथ जे ईĂर \nजंॅ दु:ख दैत छिथĠह तँ सुखहु दैत छिथĠह । आ मणुįयक लेल जॱ आिधकांश \nŅारा बंद कऽ दैत छिथĠह उžित हेतु, तँ þैयो ओ सभटा Ņार बंद निह करैत \nछिथĠह । आ िहनको संग दिहन भेलिन । िहनक मकरĠदा वाली बिहन िहनका \nआƇहपर िहनका बिहनो के आƇह केलिखन जे जेठ साढ़ िथकाह । हमर छोट \nभाए िथकाह । िहनका अहॴ अपने संग लऽ जैितयिĠह । िकछु अपनेक Ćयास। \nमददनैकड़ी लेल कऽ देविन िकछु अपने करताह। \nभगवान कराथीĠह कतहु अपना पैरपर ठाढ़ भऽ जेताह तँ नीक हेतिन। \nओिह समए ओ सोनपुर जी आरपीमे जमादार ( ए.एस. आई ) रहिथ । दु:खक \nओिह घड़ीमे जग संॅ परेशान डूबैत कऽ ईĂरक कृपा संॅ ितनकाक सहारा \nभेटलिन। बाबूजी थोड़ बहुत जेब खचर् हेतु कोनहुना इंतजाम कऽ द्इये दैत \nछलिखĠह। बस एतिहसंॅ एयर फोसर् लेल, पटना एक दूबेर गेलाह । ओतए पता \nलगलिन जे एअर फोसर्क बहालीमे एखन दू-तीन महीनाक देरी छैक। एिह कममे \nओ एक िदन अपना बिहनोकेँ आƇह केलिखन जे हुनका गाममे एक सĔजन जे \nिबहार होमगाडर्मे नौकड़ी करैत रहिथ कहने रहिन जे मुजģफरपुरमे चĸर मैदानमे \nआमŰक भतŰ होईत रहैत छैक से हमरा जेबाक अनुमित िदतौह। िहनकर बिहनो \nबहुत Ćसž मनसंॅ आशीवŭद दैत िहनका जेबाक इंतजाम केलिन। एकटा \nिसपाहीक संग ( डयूटीवला िसपाही) मुजģफरपुर गेलाह। िसपाहीजी चककर \nमैदानक कोनापर िहनका पहुंचा देल जतएसंॅ ओ िरƅूिटंग ऑिफस पहुंचलाह। \nओतए बच्चा (िवńाथŰ) सभ लाईनमे लािग गेटकेँ अंदर जाईत रहिथ। इहो लाईन \n(कतार) मे लगलाह। गेटपर पहुंचलापर िहनकासंॅ मौिƏकक सिटर्िफकेट मंगल-\nकिन। ई पुरना समए बला हाथसंॅ िलखल अटेİटेड कापी सिटर्िफके टक देखए \nदेलिखन जािहपर िहनका गेटसंॅ अंदर निह जाए देलकिन जे ऑिरिजनल \nसिटर्िफकेट होने पर ही गेटके अंदर जाने िदया जाता है। अİतु, ई आƇह \nकेलिखĠह जे मेरे पास घरपर मूल सिटर्िफकेट भी है िजसे देखकर िकसी ने यह \nअटेİट िकया है अत: आपके अफसर-इन-चाजर् से िमलना चाहता हुँ। थोड़ेक \nकालकबाद अफसर इंचाजर्संॅ भेट करा ओल गेल। हुनकहु वएह बात कहल –\nिखĠह। ओ पूछलिखĠह –कहां तक पढे हैं। सर-आई एस.सी पुन: Ćितशत आिद \nपूिछ अिगला सĢताह आबए कहलिखĠह। ई आƇह केलिसĠह जे सर आज \nिफिजकल चेक अप हो जाने से एक सĢताह का समय बच जाता । हुनकर \nकहब रहिन – घबराने की । कोई बात नहॴ है। अभी काफी समय है आपका \nसबकाम हो जायगा। ƅमश: फीिजकल आिद के छंटैया सभसंॅ ईĂरक कृपासंॅ \n२००० मे सँ ३०० बंचल िवńाथŰमे इहो रहलिथ। पुन: िलिखत परीक्षा भेलैक। \nमेिरटिलİटमे एके.साही Ćथम रहिथ आ िहनकर दोसर İथान रहिन। भþॴ \nभेलाह। नेवीए नौकड़ी भेलिन।   22 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएिह दरĥयान एकटा लŞमी रूपी  बािलकाक िपता सेहो बनलाह । िवआहक \nतेसर वषर्मे नौकड़ीमे चिल गेलाक कारण िŅरागमन निहर् भेल रहिन ।  \nसंगिहं किहयो िववाहक बाद सासुर-सुलभ कोनो सौख –मनोरथ पुरलिन वा \nनिह तकर हेतु किहयो सुलक्षणा पėीकेँ िकछु निह ककलिसĠह जे हुनका कोनो \nतहर्क तकलीफ निह होईĠह बस ईĂरक लीला बूिझ अपन कþर्Ĥय पथपर ईĂरकेँ \nयाद करैत आ मनमे धारणा खुदा देंगे तो लूगा “” क्या जानेगा अमीर फकीरी में \nमजा है वो कांटा भी है फूल जो मािलक ने िदया है । रखने कमर् पथक हर \nएक कांट भरल मागर्केँ हँसैत पार करैत रहलाह । भगवानक कृपा होईत छिन \nतँ कांट भरल-मागर् सेहो फूलसंॅ भरल भऽ जाईत छैक यथा “गोपद िसंधु अनल \nिसतलाई, गरल सुधा िरपु करिह िमताई”। अथवा कांॅटक ददर् देबो करैत हेतिन \nतँ िजहवापर तैयो िनकलैत रहिन “कांॅटा भीहै फूल जो मािलकने िदया है।“  \nसमए बीþैत रोलिन । िवआहक तेसर साल िबतलिन । पतो निह \nलगलिन आ चािरमो साल बीत गेलिन आ चािरममे िŅरागमन िमिथलामे निह होईत \nछैक । पांचम वषर्क सेहो Ćारंभ भेल ।  \nअकİमात हुनकर दु:खक समएके माए-बापक अलावा ओ एकमाÿ सĢतुरुष \nसहारा भगवानक Ģयारा भऽ गेलिसĠह आ ( हमरा िमÿ) हुनका सभकेँ एिह मरा \nसंसार (मृĜयुलोक) मे छोिड़ िवदा भऽ गेलिसĠह । हुनका घरक लोक ई शोक \nसंदेश समएपर निह देलिसĠह जे दु:खक संदेश अĪपवयसकेँ एकसरमे रहएबलाकेँ \nनिह देल जाए । परंतु सĜय कतहु नुकाएल रहलैक अिछ । लगभग दू महीना \nपĀात् हुनका सूचना भेटैत छिन जे अहांक िĆय बिहनो आब निह रƪिथ । \nहुनका काटूत खून निह बला हालत भए गेलिन । शोकाकुल अवİथामे तुरंत \nछुņी लथ अपन िĆय बिहनकेँ साĜवना देमए एवं भेंट करए गेलाह । ओही \nसमयमे पता लगलिन जे छुņी बढ़ेलापर िŅरागमन सेहो भऽ सकैत छिन । माÿ \nढ़ाईपषर्क नौकड़ीमे िरİक लऽ िŅरागमन हेतु छुņीक दरखाİत डाका तार Ņारा \nभेिज िŅरागमन करभोलिन । पुन: वापस Ƃयूटी Ĕवाईएन केलिथ । वहुत रास \nपरेशानी एिह सभक कारण उठाबय पड़लिन परंच हँिसकेँ सहैत रहलाह । ƅमेण \nसमय बीतैत रहलिन । बहुत रास सुख – दुख बोगलिन । समए बीतैत रहल \n....  \nपुन: एकटा पुÿ रė सेहो ĆाĢत भेलिन । समए बीतल  \n- - पुन: एकटा कोसर् करए हेतु गुजरात गेलाह । ईच्छा भेलिन जे आब \nदूटा बच्चा सेहो भऽ गेलिन तेँ सपिरवार Əेिनंग करए गुजरात जािथ मए-बाबूजीसंॅ \nआदेश लेलिन । आदेश İवीकृत भेलिन सहषर्। İİसु-ससुरसँ िशƠचारसँ \nपूछलिसन ओहो लोकिन आदेश देलिखĠह । िदĪलीमे पėी, पुÿ एवं िमÿािदकेँ संग \nपयर्टन करैत गुजरात पहुचलाह । ओतए पहुंिच घर गृहİथीक सामान सभ \nखरीदैत – खरीदैत बहुत थािक गेलाह आ ६ अगİतकेँ Əेिनग आरंभक पिहले \nिदन जौिडसक िशकार भऽ अİपताल एडिमट भेलाह । उपचार भेलिन ठीक \nभेलाह । िसक लीव भेटलिन । छुņीमे गाम तँ निह गेलाह जे अपन पढ़ाई  मैिथली कथा २००९-१० 23 \nकरताह आ संगे अपन एकमाÿ सार जे पढ़एमे नीक निह रहिथĠह जखन िक \nसिटर्िककेट मैिƏक फİटर् िडिवजन रहिन आ हुनका जखन एक िदन गाम सभक \nसहज भाषामे गािड़ पढ़ने रहिथनत आभास भऽ गेल रहिन जे िहनकामे बहुत \nआमूल सुधारक आवĮयकता छिन तेँ Ăसुरजीक देल पिछला सुख-दुखकेँ िबसर \nहुनका आƇह केलिखĠह जे जौ हुनका नेवीमे भेþŰ करेबाक ईच्छा होिĠह तँ भेिज \nिदयौĠह। हुनकर İİढ़ एबो केलिखĠह । पहुंचला उþर एक-दू िदन बाद ओ \nअपना सारकेँ पहुंचनामा िचňी अपना बाबूजीकेँ िलिख भेजबा लेल कहलिखĠह । \nअंƇेजीमे। अंƇेजीमे ओ पÿ िलखबामे असमथर् रहिथ । पĀात् हुनका पÿक पता \nअंगरेजीमे िलखए कहलिखĠह सेहो समथर् रहिथ । एहन आई-कािŎक मैिƏक \nफİटर् िडिवजनक िवńाथŰ होईत छिथĠह । अİतु अपन पढ़ाई शुरु केलिन । \nदू-चािर िदनकेँ, लेल िवńालय सभक िशक्षक लग Əयूशन सेहो पढ़ए गेलाह । \nबादमे बिहनोकेँ कहलिखन जे हमरा हुनका सभक लग भेजएसँ नीक अपनिह \nपढ़िबतहुँ । अİतु ... \nओ भोर सांझ हुनको पढ़ाबिथ, अपनहुँ पढ़िथ आ नव-नव पिरवार लऽ गेल \nरहिथसे हुनको सभपर ğयान देिथ । कोनहुँ तरहे सभए बीतैत गेल । हुनकर \nसार जे अंƇेजीमे बाबूजीक नाम पता निह िलिख सकैत रहिथ, अंƇेजी मीिडयमसँ \nनेवीक आरटी-िकसर अĆेंिटशकेँ परीक्षा पास कएल । हुनकहुँ िमहनतकेँ यश \nभेलिन । Əेिनंग सेंटरमे २ बैचमे िरजĪ ट िनक भेल रहैक जिह कारण िहनका \nखूब यश भेलिन । सासुरमे सारक िमÿवगर् आ Ƈामीणकेँ आĀयर् होइĠह जे ई \nअंƇेजी मीिडयमसँ कोनो परीक्षा पास केलिथ ।  \nएĦहर सुलक्षणजीक सुलक्षण ĭयवहार अपन सुĢतावİथासँ जागृतावİथाक \nतरफ Ćवेश कऽ रहल छिथĠह जकर पिरचए समयपर अपनेक लोकिनकेँ भेटत। \nकमर् और भाग्यक ƅम समएक संग चलैत रहैत छैक । िहनकहुँ संग \nचलैत रहलिन । छोट-आ पैघ बहुत रास सुखाअ दु:ख एलैन, झकझोड़लकिन \nआ बीित गेलैन । एही ƅममे िहनका Ăसुरजीकेँ कुिसयारक, रस, राव आ गुड़ \nआिदक िबजनेश लेल पैसाक आवĮयकता भेलिन जे ई किहकेँ लेलिखन जे एिह \nधंधामे पूजी फंसेलासँ नीक फायदा छैक आ हुनका सेहो िकछु लाभ भेटतिन । \nअİतु, मानव-मानवक मदद करिथ (यदयिप किलयुगमे नीक लोककेँ ई शुभ कायर् \nतकलीफो दैत छिन ) तँ कोनो गलत निह भेलैक । पैसा लेल सेहो बहुत समए \nबीतल । बीचमे हुनकर भिगनी ( जे बिहनो िहनका पु:खक समएके एकमाÿ \nसहारा रहिथĠह हुनक दू पुÿी आ एक पुÿ महक Ćथम्, अा पुÿी) बिढ़केँ िवआह \nयोग्य भऽ गेल रहिन । आ ई ओिह िवआहमे अपन ĥयागीदार बनाएबा लेल पूणर् \nĆयलशील रहिथ संयोगवश िहनकर Ăसुरकेँ सेहो अपन दोसर पुÿी लेल बर \nतकबाक आवĮयकता रहिन । संगिह िहनका छुņीक दरĦयान ओ चाहिथĠह जे \nअिधकसँ अिधक लोकसँ संपकर् कएल जाए जािहसँ ओ अपन जमाएक Ģलस \nĢवाईटसँ फायदा उठा सकिथ । खैर एिह बात सभ लऽ िहनका हुनका सभसँ \nकोनो िशकाइत निह रहिन आ इहो तँ अपन भिगनी खाितर Ćयासमे लगले  24 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरहिथ। एहने एह Ćसंगमे िहनक Ăसुर भावी समिध जीकेँ बुझाबैत रहिथĠह जे \nअपनेक बालककेँ हम नेवीमे नौकड़ी धरा देविन । देखैत िछएक जे पिहले तँ \nहमर जमाए नेवीमे रहिथ तँ ओ हमर बालककेँ एवं एकटा अपन मिमयौतकेँ \nनौकड़ी धरेलिखन । आब तँ हमरा बेटा आ जमाए दूनू नेवीमे छिथ तेँ हमरा \nलेल नेवीमे नौकड़ी धराएब कोनो किठन निह अिछ। आिद-आिद आĂासन दऽ \nरहल छलिखन । बादमे इहो ओिह लड़का िपताकेँ सभक सोझेमे कहलिखन, \nāीमानजी वतर्मानमे हमरा एकटा भिगनी छिथ आ हमरा दु:खक समएमे एकमाÿ \nसहारा हुनकर िपताजी (İवगीय) रहिथ । तेँ हेतु ओिह भािगनीसँ िवआह करताह \nतिनका लेल पढ़ा िलखा के नेवी लेल तैयार करब हमर पिहल कþर्Ĥय िथक । \nिहनका लोकिनक बेटी-जमाए सभ लेल हम थोड़-बहुत मदद माÿ करबिन आ पूणर् \nरूपेण  हमर Ćयė अपन भिगनीक वरक लेल रहत एिह बातकेँ ğयानमे रािख \nअपनेक लोकिन हमरा भिगनीक लेल सेहो वर दूंढ़बामे मदद करब तँ बड़ पैघ \nकृपा होएत । बस बरक गृहİथ बापकेँ लेल “ ĆĜयक्षं िकं Ćमाणं “ वला वाक्य \nसुनबामे आिब गेलिन आ ओ लोकिन िहनकर वाक्य आ शĤदकेँ ƙहमवाक्य सदृश \nबूिझ िहनका परोक्षेमे िहनका भिगनीसँ िवआह कऽ देल । थोड़ेक समए लेल \nबदनामीक दौड़ सेहो शुरु भेल िहनकापर थोड़ेक आरोप दबले जुबानसँ। िहनकर \nसासुरक लोक लगेलिखĠह । जकर ई सोझ जवाब देलिख Ġह जे ई जतए-जतए \nहुनका (Ăसुर-जी) संग गेलिखĠह सभठाम इएह कहलिखĠह जे भिगनीक वर हेतु \nĆयास हमर कतर्ĭय िथक आ हुनकर पुÿीक वरक Ćित Ćयास हुनका सभक \nकाज िछयिन जािहमे हम सीिमत मदद माÿ İवेच्छासँ ईच्छा होयत तँ करबिन । \nई वाक्य ओ सबठाम कहलिखĠह आ ओकरे ओ पिरणाम छल । परंतु हुनक \nसुलक्षणा पėी जे पुवर्हुँमे शाİÿो वक् त सभ बात सुिन पिरहास माÿ करैत \nछलिखĠह आ पितकेँ Ćतािड़त करबामे कोनहुँ दुĮमनसँ कम Ćयास निह \nकेलिखĠह। बार-बार ओ अपन पėीकेँ उपरोक्त यथाथर् बातकेँ बुझबैत रहलिखĠह \nलेिकन ओिह सुलक्षणा पėी पैघ बापक बेटी एवं पैघ पाईबला भाइयक बिहनकेँ \nअंधकार रूपी  अहंकारी एवं नािİÿक बुिŀपर कोनो सुधाराĜमक Ćभाव निह  \nपड़लिन । ƅमश: समए तँ सुखसँ कटय वा दु:खसँ एिहना बीतैत रहैत छैक। \nिहनका अपन भिगन जमाए हेतु देल वचनकेँ पूरा करबामे जे तकलीक भेलिन \nिवधाता ककरहु दोसरकेँ निह देिथĠह तँ नीक ।  \nसमए अपन रģतारसँ बीत रहल छल । िकनकहुँ जखन कनेक समए \nनीक बीतए लगलिन तँ इच्छा भेलिन जे गाममे कोनड मेन रोड सभक कातमे दू-\nचािर कňा जमीन िलतहुँ तँ नीक छल । ओ अपन मनक बात अपन िपताजीकेँ \nकहलिखन । िपताजी हुनकर बातकेँ मािन, जखन एकटा जमीन मेनरोडक कातमे \nपता लगलिन तँ िहनका सूिचत केलिखĠह । ई ओिह जमीनक बात िपताजीसँ \nकऽ, कीमतकेँ तैयारी केलिन आ Ăसुर जीकेँ जे पाई काफी समए पूवर् देने \nरहिथĠह तािहमे सँ एक ितहाई कमसँ कम एखन वापस करए कहलिखन । \nिहनक Ăसुर देवता िहनका वचनो दऽ देलिखन जे हँ अपनेक िवशाखापटनमसँ  मैिथली कथा २००९-१० 25 \nगाम आऊ हम पाई रखने छी । ई गाम गेलाह । बाबूजीसँ सभ तरहक बात \nकेलिन । बाँकी पाई Ăसुरजीक आĂासन वला पाई छोिड़ ई िवशाखापņनमसँ \nलैइये गेल रहिथ । केवल कनेक पाई जे Ăसुर जी िहनके पाईयक एक ितहाई \nवापस करबाक वचन देने रहिथĠह । ओतय गेलापर निह देलिख न । मनमे दु:ख \nतँ बड़ भेलिन, मुदा करताह की” ये ऐसा आग है िजसमे धुआं नहॴ होता । \nछुņी गेनाई-एनाई िकराया आिद सभ Ĥयथर् गेलिन । सुलक्षणा पėीकेँ किलयुगमे \nजाि ह तरहक आनंद भेटय चाही वएह भेटलिन” जे नीक भेल “ । किह उþर \nदेलिखĠह कारण जे ओ रोड कातक जमीन तँ हुनकर पितकेँ कपारपर रिहतैन \nओिहसँ पėी आ बाल बच्चाकेँ कोन सुख? कहबी छैक जे कोनहु बात वा वİतु \nअपनेक कोन रूपमें  Ƈहण करैत िछएक तािहपर िनभर्र आिछ । आ हुनका \nĂसुरकेँ दोसरिह कऽ पाइ ( जमाएयक पाइ) सँ घर लगमे कोनो घरारीक बात \nमाÿ होइत रहैत तािह लेल सुरिक्षत रखबाक रहिन । जखन िक ओ घरारी \nओिह समएमे िबकेबो निह केलैक । हुनका अपन पाइसँ निह आिपतु जमाएकेँ \nपाई लेल सेहो जमाएकेँ धोखा देबामे कोनहुँ टा संकोच निह भेलिन । आ पėी \nसुलक्षणा जी तैयो हुनके (अपना पितकेँ) Ćतािड़त करबामे कोनो कसर निह बांकी \nरखलिन । अİतु , समए िबतþे जाईत छैक । परंतु हुनको घाइल िहरणी जकाँ \nददर् तँ रहबे करिन । ओ अपन ददर् ĭयक्त निह करैत छिथ लाजसँ, तेँ ददर् निह \nहोईत छिन से बात तँ निह । ददर् तँ बहुत बेशी होइते हेतिĠह । अİतु “लगा \nदे आग में पानी जवानी उसको कहते है िमटा दे बाप की दौलत फुटानी उसको \nकहते हैं।“ ओहो लोकक मुँहसँ सुनैत रहिथ लेिकन ओ ईĔजदार Ĥयिक्तकेँ मुँहसँ \nउच्चिरत निह होईत रहिन तेँ िहनकर उिक्त रहैĠह “ लगा दो आग में पानी \nजवानी उसको कहते हैं, िमटा दो खुद अिजर्त दौलत को फुटानी उसको कहते \nहैं “। अनकर कमाईपर फुटानी सभ केयो कऽ सकैत छिथ । लेिकन फुटानी \nलेल İवयं Ņारा ओतेक धन िबना िकनको आāयकेँ अिजर्त ( माएक Ģयार एक \nअसीमीत İनेह भरल ममता पėीक Ģयार-बघबा दुलार, ताहूमे जोँ अज्ञान रूपी  \nअंधकारमे डूबल पैघ बापक बेटी होिथ)  \nकऽ सकी ई इĔजतक िवषए थीक । तेँ हेतु अपन पिरāमसँ “ िवńा \nददाित िवनयं, िवनयात् यात् पाÿतां, पाÿĜवां धन माĨोित, धनात् धमर्: तत: सुखं \n“एिह मागर्पर चलबाक पूणर् Ćयास किह कएलिन । बहुत रास िवआह Ņारा \nगमनक बाद दोसर वर सभकें ĆाĢत सुख सभ देिख िहनकहुँ आश- मनोरथ जे \nओिह समए पूरा निह भेल रहिन अपन पिरāमक बले आ भगवतीक कृपासँ ĆाĢत \nकएलिन । एकटा घड़ी, साइिकल आ रेिडयो ओिह समएक साधारण मणुįयक \nसाधारण आवĮयकता, माए-बापक साधारण आवĮयकता सभकेँ पूरा करैत, इहो \nअपन आश पुरौलिन। बादमे पėी जीकेँ पैघ बापक पैघ बेटीकेँ सेहो ईच्छा भेलिन \nजे आई कािŎ आ चवžी-अठžी सभक Ćचलन कम भऽ गेल छैक तेँ एकटा \nचेन िलतहुँ । हुनका लेल पėी जीक मनक बात िशरोधायर् भेलिन । दून गोटे \nबंबईमे बाजार गेलिथ और अपन आिथर्क िİथितकेँ देखैत एकटा चेन लेलिथ ।  26 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबादमे पायल, कान आिद महकजे कोनो वİतुक आश भेलिन से ई सामĝयर्केँ \nिहसाबसँ खरीद कए पėीकेँ आश-मनोरथ सेहो पुरेलिखन । कारण जे पैघ बापक \nबेटी माÿ हेबासँ आश-मनोरथ निह पूरैत छैक अाि पतु पैघ बाप वा एकटा गरीब \nगृहसथ िकसान अपन बेटीकेँ हाथ उठाकऽ की दैत छिथन तािहसँ आश मनोरथ \nपूरैत छैक । यथा घरमेँ खीर बेनेबा काल खीरमे चीनी कतेक दैत िछएक, \nिमलबैत िछएक तािह अनुकूल खीर मीठ होएत न िक घरमे दू पņा पीनी चीनी \nराखल अिछ तािहसँ खीर मीठ अपने आप भऽ जेतैक । आ एिह छोट बातकेँ \nसेहो बुझबाक लेल थोरबहुत ज्ञान-चक्षु जरूर  खूजल हेबाक चाही । पर \nअफसोस जे हुनकर आिभमानी अज्ञानी बंद आँिख एिह सभमे सँ कोनो वİतु \nबातकेँ निह  सूझए देलकिन न बूझए देलकिन । कारण जे हुनकर तँ एकमाÿ \nउĿेĮय किलयुगक अपन जवानीपर हेबाक कारण “पितदासा İथानपर िकए İवयं \nपित िद िश देि खकेँ सािबत करबाक रहिन । पितकेँ देहमे आिग लगा अपन हाथ \nसेकैत छिथ । जलनसँ की ददर् होईत छैक ओ जलनाहर बूझैत छिथन न िक \nहाथ सेकिनहार । ताहूमे जखन किलयुग अपन पूणर् शैơवपर हो । यथा=६६ \nहे उधो बैरी नंद िकशोर, Ćसव पीड़ा की बांझ परेखत, रिव की बूझत चकोर, हे \nउधो बैरी नंद िकशोर ॥  \nआद-İवाद की मरकह जानए, परिहत जानए चोर । अबला (कमजोर) केँ \nदुख अबला जानए, अबला घरमे शोर, हे उधो तेँ हेतु जलनाहरक दु:ख, \nजलनाहरेटा बूिझ सकैत छिथĠह आिग सेकिनहिर हुनकर – सुलक्षणा पिė  निह ।  \nतथािप समए तँ देवी-देवताक लेल सेहो जखन निह रूकल  तँ िहनका सन \nअबला ƙाहमण लेल सेहो जखन किलयुग अपन पूणर् जवानी समए अपन गितसँ \nबीतैत रहल । \nिहनका लेल तँ िनयित बिन गेल रहिन जे “ नाव कागज का गहरा है \nपानी, िफर भी हर हालमे ( सभ दु:खकेँ सिहतहु) मुİकुराकर दुिनयादारी पड़ेगी \nिनभानी । “  \nदुिनयादारी कोनहुना हॅसैत िबता रहल रलिथ । ताहूमे जॱ िकनको दुĮमन \nिकछु तकलीफ दैत िछ्थĠह तँ ओ ओतेक अिधक कƠदायी निह होईत छैक \nजतेक अपनक देल कƠ होईत छैक । कƠ दैत छैक ।  \nकारण, करैला मणुįयकेँ जे तीत लगैत छैक तँ ओतेक तकलीफ निह \nहोईत छैक । परंतु जँ खीड़ वा रसगुĪला करैला सदृश तीत लागत तँ शायद \nअपनेक लोकिन Ƈहण (İवीकार) निह करबैक । परंतु ओहो सहैत घर जे शाित \nबनल रहए तािह लेल शाँत रहलाह । लेिकन हुनका पėीकेँ भूत अपन अलगे \nिदशामे नेने जा रहल छिन । िहनका पėीकेँ लेल िहनक िपता, माता, भाए आ \nबिहन बड़ पैघ बोझ छिथĠह । िहनकर (पėीक) िपता, माए, भाए (अपन सहोदर \nवा िपितयौत) या बिहन जे िकछु कहिन से सही िथकैक । ओ झूठहू बाजिथ, \nिहनका पितकेँ ठिक कऽ बेवफूफ बनाबिथ, िहनका पितकेँ घोखा दऽ अपन \nऊंगली सीधा करिथ ओ िहनका लेल ईĔजतक बात िथक । कारण िहनक  मैिथली कथा २००९-१० 27 \nपितकेँ अपमान तँ हुनकर पित माÿकेँ Ćभािवत करैत छिन । िहनकर ईĔजतपर \nओिहसँ कोनो फकर् निह पड़ैत छिन ई िहनकर बुिŀकेँ अज्ञान रूपी  िवशेषता \nिछयिन । नैहरमे िकनको िवआह होिन, उपनयन हो, āाŀ हो, मुंडन हो, \nिŅरागमन हो भाँज पूरब हुनक पėीकेँ वड़ पैघ आवĮयक काज भऽ जाईत छिन \n। ओिह सभ िवषएमे चचŭ लेल हुनका लाख बुझेलाक बावजूदहु सभसँ नीक \nसमए जखन बच्चा दूनू सांझ या भोरमे पढ़ए लेल बैसल रहतिन, तखनिह पढ़ाई \nजािहसँ बािधत हो, ताही समएमे िहनका घरमे अŇा-बĔजर खसाएब सभसँ बेशी \nिĆय छिन \nपिरणाम आई हुनकर दूनू बच्चामे सँ एकोटा ओतेक नीक पिरणाम निह \nपािब सकलिथ जकर संपूणर् पिरवार आ समाजकेँ आशा छल । िहनका लग \nआिब जािह समयमेँ िहनकर उĢतात एतेक जवानीपर निह छल िहनकर सहोदर \nभाए (पėीजीक भाए) एवं एकटा मिमयौत भाए माÿ हुनकर िनदųशनमे पढ़ाई कऽ \nआशातीष सफलता पौने छिथ । आ जखन िहनकर अपन बच्चाकेँ पिढ़-िलिख \nनीक बनबाक समए एलिन तँ िहनकर उĜपातक जवानी ओिह लŞयकेँ दूर \nिखसकबैत चल गेल । आई ओ अपन भाए-वा-बिहनकेँ ओिहठाम कोनो काजमे \nजेबामे कोन कथा जे ओकर चचŭ करबामे भय कऽ अनुभूित करैत छिथ । \nजािहमे मनसँ निह बािĪक नाम माÿ लेल गाम जेबाक आƇह करैत छिन, जेबा \nलेल Ĥयाकुल भऽ जाईत छिथ  । बूझल छिन जे ओ िपितयौत मुंडनक समएमे \nएक पेट भोजनक अलावा भोरमे चाह-जलपान सेहो निह देिथĠह । बच्चाक लेल \nसभटा कपड़ा बच्चाक भाए लेल सभटा कपड़ा आ िबिधगत सामान सभ भेिजये \nदेने रहिथन आ तैयो िबध पूरए लेल गाम जेबाक लेल पितकेँ एकटा दाससँ सेहो \nबेशी परेशान कऽ देने रहिथन ।  \nओिहठाम जखन हुनकर माए हुनका संगमे रहिथĠह तखन हुनका उपर आ \nहुनका माएकेँ उपर लांक्षणा उपराग और जुĪम कतेक केलिखन तकर वणर्ण \nजतेक कएल जाए से कम हएत । आवेशमे आिब, जवानीक अज्ञानी शĤदमे \nएतेक तक जे “ रौ पापी , हमरा लग िकएक सुतैत छैं, अपना माए लग सूत, \nआइसँ तोहर माए तोहर बहू िछयौ, हमरा लेल तू मिर गेलैँ, हम िसंदूर धो लैत \nछी आ चूड़ी फोिर लैत छी, तोहर भाए सेहो िकएक ने माएक खेबा-खचŭ \nजोड़तौक, एही रंडीकेँ हम भार निह उठेबै आि द-आिद ततेक तांडव नृĜय ई भोर \n– सांझ पसारब शुरु कऽ देलिखन जे अंतमे अपना नौकड़ीमे छुņी निह भेटलापर \nहुनके एक िपितयौत भायक संग, ई अपन माएकेँ अāुपूिरत नेÿसँ िटकट कटाए \nिवदा केने रहिथ । ओ िदन आईयो िहनका याद भेलपर आँिख भिर जाईत छिन \n। तैयो िजĠदगी िछएक । आिखर मौतहु तँ एतेक आसानीसँ िकनको निह भेटैत \nछिन । तेँ खूनक घूट पीिब जीवैत रहलाह, सभ दुख सहैत रहलाह । एिहना \nसमए बीतैत रहल । िहनका लेल घरमे चािर आदमीक आāम छिन जािहमे मोटा-\nमोटी एक आदमीकेँ भोजन एक्İƏा (अितिरक्त) बिनतिह छिन । ओकोनो अितिथ \nअĥयागतकेँ एलापर भोग होईत छिन निह तँ फेकल जाईत अिछ । परंतु िहनक  28 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमाए ओिह भोजनकेँ एतय Ƈहण किरतिथĠह तँ ओिहमे िहİसेदारीक Ćķ आिन \nबƌपात कऽ दैत छलिखन । िहनक िपता ओिहसँ िकछु वषर् पूवर्िह गत भऽ गेल \nरहिथन जे कथाक Ćसंगमे ि वषए याद निह रहबाक ƅममे छूिट गेल अिछ । \nजावत तक िहनकर िपता जीवैत रहिथĠह, िहनकर माता-िपता एक ईĔजत दार \nगृहİथक िजंदगी िबतौलिन जे आईयो गाममे एक आदशर् मानल जाईत आिछ । \nपरंतु समए बड़ बलवान होईत छैक । यमराज बाबा एक भाƖ शुक्ल नवमी ितिथ \nकेिहनक िपताकेँ उठा लेलिखन । तकरा बादिहसँ तँ किलयुग अपन िवकराल \nरूप  िहनका आ िहनका माएकेँ देखाएब शुरु केलिन जरर उपरो तक पिरणाम \nभोगलिन । एिहना िजंदगी कखनहुँ दुखक पहाड़क शीषर्पर तँ कखनहु मğयमे तँ \nकखनहुँसँ योगवशात् िकछु शांितयहुसँ बीतैत रहल । परंतु एिह ƅममे शांितकेँ \nक्षण बहुत कम आएल जिह कारण िकछु िनिĀत िदशा तेँ करब बड़ किठन \nरहलिन । तथािप कालक गित चलैत रहल, समए बीतैत रहल । पुन: एक बेर \nगाममे सपिरवार छुņी गेलाह। आ पėीसँ आदेश ĆाĢत भेलापर माएकेँ िदĪली \nअनलिन । िकछु िदन समए बड़ बिढ़या बीतल । परंतु शांितक िदन राİताक \nपड़व सदृश कमिह िदन चलल आ जे जननी िहनका जĠम देने रहिथĠह, ओिह \nअबला िवधवा जे मड़लापर अपन पितक छोड़ल जमीन कपाड़पर निह लऽ जेतीह \nतिनका पुन: Ćताड़ना पिहले जकाँ शĤद सभसँ शुरु भऽ गेल । एक िदन भेल, \nदू िदन बीतल, रोज-रोज एहने आतंक होइंत गेल आ बढ़ैत गेल । अंतमे एक \nिदन िहनका मजबूर भय अपन माएकेँ अपन छोट भाए लग पहुंचाबए पड़लिन । \nएिह दुखकेँ एकटा माए, एकटा संतान आ एकटा इंसान माÿ समिझ सकैत छिथ \n। एकटा हैवान, सुलक्षाणा निह, आ इएह भेल । हुनकर सुलक्षणा ĭयवहार निह \nसुधरलिन । हुनकर İकूल कालेजक पढ़ाईक दरĦयान पढ़ल पंिक्त “ ऐ खुदा तू \nमौत दे पर बदनशीबी निह दे “ एतय फेल भऽ गेलिन । ओ बदन-शीबक \nिजĠदगी जीबैत रहलाह आ आइयो जीब रहल छिथ । बादमे हुनकर माताक वृŀ \nशरीर, पित पिहनिह İवगीयर् भऽ गेल छलिखन, बेटा-पुतोहुकेँ एहने Ĥयवहार, एिह \nसभक कारण बहुत अिधक टूिट चुकल शरीर बहुत कमजोर भऽ गेलीह । \nदुिखत रहए लगलीह, छोट बेटा पुतहुँ गाममे संगमे रहबाक कारण यथासाğय सेवा \nशुāुषा केलिखĠह । लेिकन िहनका तीन महीना तक छोट भाए समाद दैत रिह \nगेलिन । भैया अिबयौक-भैया अिबयौक , आब माए निह बचतीह, माÿ िकछु \nिदनक मेहमान रिह गेल छिथ । भौजीकेँ एतिह रहए पड़िन, िहनका हरदम \nहरपल सेवा शुāुषाकेँ जरूरत  िछ । ई आिब अबैत छी, कािŎ अबैत छी, करैत \nरहलिखन । पėीजी किहयो जोर निह देलिखन जे अहाँ जैयो माताजी िथकीह । \nहमहूँ ( पėी जी लेल) जाएब आिखर ओ हमर सासूजी िथकीह । हम हुनकर \nसेवा करबिन । िकछु एिह तरहक सुिवचार किलयुगक Ćभाव निह उĭपž होमए \nदेलिखन । अंतमे हुनक माए- बेटा-बेटा करैत, ३ महीनातक असाğय तकलीक \nसहैत छ: सतानमे सँ िहनका सन भाग्यशाली (किलयुगक अनुकूल) संतानक मुँह \nिबना देखने वा देखौने एिह नाĂर शरीरकेँ Ĝयािग चिल गेलीह । हाय रे िहनकर  मैिथली कथा २००९-१० 29 \nभाग्य ।... \nबादमें ई हुनकर āाŀ कमर् हेतु अिग्न संİकार सभक बाद गाम पहुंचलाह \n। जीवैतमे दूटा मधुर बोल वा दू बेर पैर जाँित हुनकर सेवा कऽ आशीवŭद \nिलतिथ से निह कऽ सकलाह । मुदा बादमे मायक āाŀ बड़ बिढ़याँ जकाँ \nकेलिन। सॱसे गाममे यश भेलिन, सुलक्षणा पėीजी सेहो एिहमे केनो िवरोध निह \nकऽ पूणर् सहयोग केलिखन अ पूणर् यश भेलिन । परंतु की एिह उिक्तक पिरचय \nनिह देलिखĠह –कभी Ģयासे को पानी िपलाया निह । बाद (मृĜयु उपरांत) अमृत \nिपलाने से क् या फायदा ॥ ओ िहनक सासुजी रहिथन, िवधवा रहिथ, आबला \nरहिथ, िहनकर पितक माताजी रहिथĠह । हुनका संग ई Ĥयवहार की िहनका \nअपना बच्चापर नीक Ćभाव देतिĠह । की ई कुकुरक कथा जे हुनका सूखल \nहƂडी िचबाबए लेल देल जाईत छिन, हुनका हƂडीसँ निह अिपतु अपने मुँहसँ \nखूब खून िनकलैत छिन आ मािलक, हƂडी देनहार कहैत छिथन, हँसी करैत \nअओर चुबाऊ देिखयौक केहन ताजा माउस अिछ । ली? की हुनका (सुलक्षणा \nजी) अपन समथर् बेटा बेटीक अछैत एिह तरहक करबाक चाही? की हुनक \nिपितयौत भायक बच्चाक मुंडनक उपलŞयमे गाम जाएब, सासुजीकेँ दुिखत \nअवİथासँ बेशी जरूरी  रहिन । परंतु के सोचत? ककरा फुसर्त छैक ? एिहना \nमूखर् लोकिनक गित होइते रहतिन । आ अंतमे पĀाताप-पĀाताप-आ पĀाताप \nमाÿ हेतिन जखन İवयं ज्ञान हेतिन आ बजतीह-“अब पछताये होत क्या िचिड़या \nचुग गई खेत “।  \nई िलखल गेल अिछ किलयुगक हर ओिह ĭयिक्तक लेल जे आम खेबाक \nअिभलाषासँ नीमक गाछ रोपैत छिथ|   30 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nडॉ.शंभु कुमार िसंह \nजĠम : 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। \nआरंिभक िशक्षा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. ( मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली \n(İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहारसँ। \nBET [िबहार पाÿता परीक्षा (NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] \n“मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषएपर पी-एच.डी. वषर् 2008, ितलका \nमाँ. भा. िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहारसँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-\nपिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समए-समएपर Ćकािशत। वतर्मानमे \nशैिक्षक सलाहकार ( मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा \nसंİथान, मैसूर-6 मे कायर्रत। \nअवसरक िनमŭण  \n(1) \n \nधनमाक थुथूने देिख हम बुिझ गेलहुँ, जे आई फेर ओकर कुहबा पाबिन \nभेल छैक। \nĆो. साहेबक ओिहठाम नोकरी करबाक ई धनमाक चिरम मास छलैक। \nओकर बड़का भाय सेहो िहनकिह ओिहठाम दू बरखसँ नोकरी करैत रहैक, पिछले \nमास ओकर Əाँसफर Ćो. साहेबक छोट भाए लग झिरया भऽ गेलैक। धनमाक \nभाइये तीन माससँ ओकरा Əेिनंग दैत छलैक बतर्न-बासनसँ लऽ कऽ रसोई \nबनाएब, बारहिन पोछा, कपड़ा-लþा साफ करब आिद-आिद। सभ लूिर तँ धनमा \nसीिख नेने रहए, खाली ओकरा तरकारीमे नून देबाक ठेकान निह रहैक आ तािह \nकारणेँ ओकरा किहयो-किहयो कुहबा पाबिन सहए पड़ैक। \nबारह बरखक धनमा देखएमे एकदम गोर-नार। उĔजर दग-दग अँगाकेँ \nजखन ओ िसलेिठया रंगक हाफ-पेĠटक तर िबना बेĪटिहक डोराडोिर चढ़ा \nअंडरसेिटंग करैक तँ बुझाइक जे कोनो अंगरेजी İकूलक चिटया हो। छौँड़ा \nचौथा िकलास धिर पढ़लो रहैक, बाप कहलकै “ गरीबक बेटा आब एिहसँ बेसी \nपिढ़ कऽ की करतैक? जो नोकरी कर गऽ घरमे दू पाइक मदित भऽ जाएत।” \n  \nने जािन िकएक हमरा धनमासँ िसनेह भऽ गेल छल। तेँ जिहया-जिहया \nहम Ćो. साहेबक बासापर राितकेँ ठहरी, भिरपोख धनमासँ गĢप-सĢप करी। नेना \nजाित, पिहल बेर घरसँ िनकलल रहैक, से जखन-जखन ओकरा अपन माए-\nबापक यािद आबैक ओ कपिस-कपिस कऽ कानए लागए। ओकर कानब आ  मैिथली कथा २००९-१० 31 \nमनोदशा देिख हमरा ओकरापर दया आिब जाइत छल। ओकरा Ćित दया हेबाक \nकारण हमरा आ धनमामे एकटा सामानता रहैक। धनमो अपन पिरवारक लेल \nनोकरी करैत रहए आ हमहुँ अपन पिरवारक खाितर नोकरी करैत छलहुँ। अंतर \nयैह छलैक जे धनमाक उिमर रहय 13बरख आ हम रही 25 बरखक। धनमा \nअपन सभटा दरमाहा अपन- माए-बापकेँ दऽ दैत छल आ हम दरमाहामे सँ िकछु \nबचा कऽ पिढ़तो छलहुँ। एखन हम एम.ए. क छाÿ रही। \nओना तँ धनमा सभ िदन Ƒाइंग हॉलमे सूतैत छल मुदा ओिहिदन ओ \nहमरिह पलंगक नीचाँ अपन पिटया-दरी िबछा पिड़ रहल। जखन राित िन:शĤ द \nभऽ गेलैक, Ćो. साहेब आब सूित गेल हेताह, ई जािन धनमा हमरा टोकलक। \n“अइँ यौ भाइजी, टाटाक नून आर नूनसँ बेसी नूनगर होइत छैक की?” \n“निह तऽ!” \nनिह यौ भाइजी हम से निह मानब, एिहसँ पिहने हमरा ओिहठाम ‘ कैĢटन \nकूक’ नून अबैत रहैक, तरकारीमे दू चĦमच िदयैक तखनो मािलक आ मिलकाइन \nिकछु निह बाजए। ई सार टाटाक नून जिहयासँ आएल छैक हमरा एकर अंदाजे \nनिह रहैए। डेढ़ चĦमच िदऔक तखनो जहर आ एक चĦमच दऽ िदऔक तखनो \nजहर। अही नूनक खाितर हम एतेक मािर खाइत छी। \nअच्छा एकटा बात कह धनमा, “ तोरा ओिहठाम टाटाक नून किहयासँ \nअबैत छौक?” \n“एक माससँ।“ \n“एिह एक मासमे तोरा कैक बेर मािर लागलौ?” \n“अही बेर।” \n“बस । एकर माने भेलैक जे गलती तोहर छौक नूनक निह।” \nआ हमरा मािलकक कोनो गलती निह? ओ निह बुिझ सकैत छिथ जे \nिधया-पुता छैक एक िदन गलतीए भऽ गेलैक तँ की हेतैक, एहन छोट-सन \nगलतीक लेल एहन मािर? हुनक बेटो तँ हमरे तुिरया छैक, ओकरा िकएक निह \nमारै छिथन? जानै छी भाइजी कािŎए गणेश हमर 30 टा टका चोरा कऽ \nआइसƅीम खा लेलक, मुदा चोिर-सन अपराधक बाबजुदो मािलक ओकरा िकछु \nनिह कहलिथन। \n“तोहर 30 टका चोरा लेलकौक! तोरा कतसँ टका एलौ?” \nहुँ-हुँ भाइजी, हमरा 93 गो टका छैक। मािलकक ओिहठाम जे पर-पाहुन \nसभ अबैत छिथन से हुनका सभक अटैची आ बैग जे नीचाँ धिर लऽ जाइत \nिछयैक तँ ओ सभ किहयो-किहयो हमरा पाँच-दस टका दऽ दैत छिथ। हम ई \nटका अपना मािलकीिनकेँ दऽ दैत िछयैक राखए लेल। ओिह घरमे टेबुलपर \nएसनो वला एकटा उजरा िडĤबा देखने िछऐक? ओिहमे हमर सभटा टका रहैत \nछैक। 100 सए टका पूिर जतैक तँ हम अपना छोटकी बिहन लऽ फराक \nकीनबै। कािŎ गणेश ओिहमेसँ टका चोरा नेने छलैक। \nअच्छा कोनो बात निह, Ćो. साहेब गणेशकेँ िकछु निह कहलिथन एकर  32 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमाने भेलैक जे आगू चिल कऽ ओकर संİकार खराब भऽ जेतैक। तोँ चोिर निह \nकरैत छैँ एिह लेल तोहर संİकार नीक भऽ जेतौक। एखन तो नेना छैँ ई सभ \nबात निह बुझबेँ। \nहँ यौ भाइजी, हम सभ बात बुझै िछयै। गणेश पढ़ै-िलखै छैक ओकर \nसंİकार कतबो खराब हेतैक तैयो ओ बाबूए कहौताह आ धनमा धनमे रिह \nजाएत। \nएहन बात निह छैक धनमा, गुलटोपीकेँ िचĠहैत छही? ओ कतेक पढ़ल-\nिलखल छैक से जानैत छही? निह ने! ओ औंठा छाप छैक, औंठा छाप, आ \nकेहन चमचम करैत गाड़ीपर चढ़ैत छैक? ओकर मुंसी बी.ए.पास छैक। गुलटोपी \nिठकेदार िछयै। लोकमे बस मेहनित, लगन आ इमानदारी हेबाक चाही ओ किहयो \nिकछु कऽ सकैत अिछ। ई सभ बात तोँ एखन निह बुिझ सकबेँ कने आर \nचेठनगर भऽ जो तखन अपनिह बुिध भऽ जेतौक। \n.............................. \n“अइँ यौ भाइजी! अहुँ गरीब िछयै?” \n“के कहलकौ?” \nĆो. साहेब बाजैत रहिथन जे “िववेक बƂड गरीब छैक। कमा कऽ घरो \nदेखै छैक आ पढ़बो करै छैक।” \n“हँ, ठीके कहलथुन।” \nतँ अहाँ मैिथली िकएक पढ़ैत छी, साइंस िकएक निह पढ़ैत छी? साइंस \nपिढ़कए लोक डागदर, इंजीिनयर बनैत छैक। Ćो. साहेब कहैत रहिथन “बेचारा \nसाइंस कतएसँ पढ़तैक? ƀयूशनक टका कतएसँ आनतैक तैँ मैिथली पढ़ैत \nछैक।” अइं यौ भाइजी मैिथली बड़ खराप िवषए होइत छैक? \nनिह रौ बकलेल। भाषा कोनहुँ खराप निह होइत छैक। भाषाक िवषएमे \nसोचएबला खराप होइत छैक। अच्छा एकटा बात बता “तोरा जँ मैिथली बाजए \nनिह आिबतौक तँ तू हमरासँ बात कऽ सिकतेँ?” \nनिह यौ भाइजी! Ćो. साहेब फूिस बाजैत रहिथन। मैिथली सन सरस आ \nनीक आन कोनो भाषा भइयेँ निह सकैये। हुनका देखैत िछयैन जे ओ Ćो. सभक \nसंगे मैिथली बाजैत-बाजैत अंगरेजीमे िकदन कहाँ िगिटर-िपिटर, िगिटर-िपटर \nबाजए लागैत छिथन। \nअच्छा ई बताउ मैिथली पिढ़ कऽ अहाँ Ćो. बिन सकै छी? \nहँ, िकएक तिह! \nतखन तँ अहाँ Ćो. अवĮये बनब भाइजी। \nधुर, पकलाहा निहतन। \nभाइजी एकटा बात आर कहू, “ गरीब लोक किहयो धिनक बिन सकैत \nअिछ?” \n“एकदम बिन सकैत अिछ?” \nधनमा कने काल चुप रहल, आ चुĢपे-चुप सुित रहल।  मैिथली कथा २००९-१० 33 \n \n(2) \nहम साल भिरसँ िदĪलीक एकटा Ćाइवेट कĦपनीमे काज करैत छी। \nĆेमनगरसँ लाजपतनगर धिर Ćायः बससँ आन-जान होइत अिछ, किहयो काल \nलोकल Əेनसँ सेहो चिल जाइत छी। आइ कĦपनीमे कने बेसी काल रुकए पड़ल \nसे भूखसँ छोहाटल रही, तेँ पापड़-पापड़क शĤद सुिन पापड़वलाकेँ बजेिलए “ ऐ \nपापड़वाले! एक पापड़ देना।” पापड़ वला सोझाँ आएल, पापड़ देलक। पाइ देबए \nलागिलऐक की ओ पापड़ वला हमरा पएरपर खिस पड़ल आ बड़ दुखी İवरेँ \nबाजल—“भाइजी हमरा निह िचĠहिलयै? हम धनमा।” िधयानसँ देखलहुँ ओ धनमे \nछल। हमरा कने ग्लािनओ भेल। हम तĜक्षण उिठ धनमाकेँ हृदय लगा लेिलऐक \nदुनू गोटे भाव-िवभोर भऽ गेलहुँ। हम धनमाकेँ अपन कातमे बैसाबैत पूछिलऐक, \n“कह धनमा की हाल-चाल, एतए कोना?” \nओ बाजल भाइजी अपनेकेँ İमरण अिछ हमर ओ मािर? ओ राित? हम \nओतए मािर खाइत-2 तंग भऽ गेल रही। तरकारीमे नून बेसी भऽ गेल तँ मािर, \nनून कम भऽ गेल तँ मािर, कपड़ामे दाग रिह गेल तँ मािर......। भाइजी अंितम \nराितकेँ जे हमरा अपनेसँ भेंट भेल छल तकर परातेक बात िछयै, Ćो. साहेबक \nडेराक नीचाँ जे चाहक दोकान रहैक हलाल खानक, तकरिह बेटा िदĪलीमे \nदरजीक काज करैत रहैक, ओकरेसँ हमर भेंट भेल तँ ओ कहलक—“चल हमरा \nसंगे िदĪली, ओतए कपड़ामे काज-बुटाम लगिबहेँ बैसल-2, खेनाय-िपनाय आ पाँच \nसए टका मिहना देबौ।” हमरा लग भाड़ा जोगड़ पाइ रहबे करए, ओिहिदन भािग \nगेलहुँ ओतएसँ। तीन मास धिर ओकरिह दोकानपर रहलहुँ। ओिह दोकानक \nबगलिहमे एकटा पापड़बला रहैक जकरा ओिहठामसँ िनतिदन देिखऐक हमरे सभक \nतुरक बच्चा सभ थाकक-थाक सेदल पापड़ लऽ जाइक। एक िदन हम ओिह \nदोकानपर गेिलऐक तँ भाइसाहेब ( पापड़वला) हमरा कहलक- “ पापड़ बेचोगे? \nदेखते हो ये लोग तुĦहारी ही उƛ के हैं 100 रुपया रोज कमाता है। पूंजी भी \nतुĦहारी नहॴ लगेगी, बस यहाँ से सेंका हुआ पापड़ ले जाओ, िदन भर घूम-\nघूमकर बेचो और शाम को पैसा जमा कर दो। एक पापड़ का तुमको 50 पैसा \nदेना होगा उस पापड़ को दो रुपये में बेचो। मतलब एक पापड़ पर तुमको \n1.50 पैसा बचेगा, िजतना बेचोगे उतना ही कमाओगे।” हमरा ई िबजनेस जँिच \nगेल। हम दोसरिह िदनसँ पापड़ बेचए लागलहुँ। पिहने िकछु िदनतँ करोलेबाग \nधिर रहैत छलहुँ, मुदा आब तँ ततेक ने उडाँत भऽ गेल छी जे िदĪलीक साइते \nकोनो एहन कोन हेतैक जतए हम निह गेल छी। एखन हमर दूटा िबजनेस चलैए \nभाइजी। भोर 8 बजेसँ 11 बजे धिर राम मनोहर लोिहया अİपतालक गेटपर \nनािरयर बेचैत छी, ओहुमे एक पीसपर सरपट आठ अनाक बचत छैक। दू सए \nपीस तँ िनदान िबिकए जाइत छैक। सए टका रोज हमरा ओिहसँ अबैत अिछ। \nसाँझ चािर बजेसँ राित नओ बजे धिर बस, Əेन, पाकर् सभमे पापड़ बेचैत छी तँ  34 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nओतहुँ िनदान 4-5 सए पीस पापड़ बेिचये लैत छी।  \nहम मोने-मोन िहसाब लगबए लागलहुँ, “ नािरयरमे 100 सए टका आ \nपापड़मे 400 डयोढे 600 टका। एकर माने धनमाक कमाइ एखन 700 सँ \n800 टका रोज छैक।” \nधनमा आगू बाजल—भाइजी, हम तीन साल धिर ने घरमे कोनो िचňी-पÿी \nदेिलऐक आ ने ककरो जानए देिलऐक जे हम कतए छी। हमर माए-बाप आ गाम \nसमाजक लोक बुझए जे “धनमा मािर-हिर गेल।” \nतीन सालक बाद गाम गेलहुँ। ओतए दू कोठलीक पĸा ढोकलहुँ। तीन \nिबगहा खेत िकना, देिलऐक बाउकेँ। एक जोड़ बड़द आ एकटा पिĦपंगसेट सेहो \nकीिन देिलऐक। अिगला मास एकटा टेक्टर िकनए चाहैत छी। हमर बड़का भाय \nआब गामिहमे रिहकए खेती-बारी करैए। ओकरो Ćो. साहेबक भायक ओिहठामसँ \nचाकरी छोड़ा देिलऐक। हमर बिहन िमĪलत İकूल दिरभंगामे पढ़ैत अिछ। ओ \nएखन दसमामे छैक। पढ़एमे बड़ चĠसगर, सभ साल अपन कक्षामे फİटे करैत \nछैक। कहैत छैक “हम डाकदर बनब”। हमरा िवĂास अिछ भाइजी हम ओकरा \nडागदर बना देबैक। धनमा आगू बाजल—“अहाँ अĢपन कहू भाइजी अपने एतए \nकोना?” \nहम एतए एक बरखसँ छी, एकटा Ćाइवेट कĦपनीमे काज कऽ रहल छी। \n5000 हजार टका दरमाहा अिछ हमर। \n“बस पाँच हजार! एिहमे कोना गुजर करै छी यौ भाइजी?” \nरौ धनेसर तोरा बुझल छौक ने जे हम मैिथलीसँ एम.ए. केने रही। \nमैिथलीक सिटर्िफकेट लऽ कऽ सॱसे िदĪली धांिग देिलऐक? एतए भाषा निह \nटेिĊकल ज्ञान चाही। \nधनमा कनेकाल चुप भऽ गेल..... ओ बाजल-- भाइजी अहाँ तेँ तेहन ने \nबात हमरा किह देिलऐक जे हमरा िकछु फुिरते निह अि छ? आब आइ हम \nअहाँकेँ निह छोड़ब, अहाँकेँ हमरा बासापर जाए पड़त। \n \nधनमा हमरा िववश कऽ देलक, ओिह िदन हम करोले बाग टीसनपर उतिर \nगेलहुँ। \nधनमाक बासा करोलबाग टीसनसँ लगीचे रहैक।  \nओिह छोट-सन घरक एक िहसमे रसोई बनएबाक बरतन-बासन रहैक, \nदोसर िदसमे ओकर कपड़ा–लþा, ओछाओन आिद आ शेष भागमे एकटा बड़काटा \nरैक रहैक जािहमे िकताब सभ ढाँसल। ओकरा ओछाओनपर सेहो कैकटा \nमैिथलीक पÿ-पिÿका सभ िछिड़आइल रहैक, से देख हमरा कने अचरज भेल। \nधनमा हमर मनोदशाकेँ भाँिप लेलक। ओ बाजल—“भाइजी ई हमरे डेरा िथक \nिनिĀĠत रहू। हम अहाँकेँ एतय निह अिनतहुँ, अहाँ जतबे बािज देिलयैक जे \nमैिथलीसँ एम.ए.....। भाइजी हमरा अहाँक ओ उपदेश सभ एखन घिर İमरण \nअिछ। अही ने हमरा एकिदन कहने रही जे, Ćेमचंद गिणतमे फेल भऽ गेल  मैिथली कथा २००९-१० 35 \nछलाह, जयशंकर Ćसाद पचमे धिर पढ़ने छलाह, गुलटेन औंठा छाप अिछ आ...., \nभाषा कोनो निह खराप होइत छैक, मेहनित, लगन, इमानदारीसँ.......। भाइजी \nअहाँ मैिथलीक धनेसार कामितकेँ जनैत िछयैन?” \nहँ, हुनकर िकछु रचना सभ पढ़ने छी, चेहरासँ हम हुनका निह िचĠहैत \nिछयिन। \nओ बाजल तऽ िलअ आइ चेहरो देिखए िलअ हमही छी अहाँक धनेसर \nकामित। भाइजी हम अहीसँ Ćेरणा लऽ कऽ आइ İवाğयायक बलेँ मैिथली \nसािहĜय मğय धनेसर कामितक नामे ख्यात् छी। यौ आइ हम Ćितमास ओतेक \nटका कमा लैत छी जतेक Ćो. साहेबक दरमाहा छिन। भाइजी अहाँ पढ़ल-\nिलखल लोक छी, 5000 केँ 50000 मे कोना बदलल जाए? से अहाँ सोिच \nसकैत छी। माफ करब भाइजी! छोट मुँह पैघ बात। हमरा जिनते अहाँ \nअवसरक Ćतीक्षा कऽ रहल छी, िकछु निह भेटत, िकछु निह कऽ सकब, भाइजी \nअवसरक िनमŭण करू , िनमŭण.....। \nहम मोने-मोन सोचए लेल बाğय भऽ गेलहुँ जे 18 बरखक अनपढ़ (?) \nधनमा नीक आिक हमरा सन 30 वषŰय मैिथलीक İनातकोþर?  36 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nगń-पń भारती \nसॲगर \nमूल कॲकणी कथाः \nखपच्ची, लेखकः \nिहĠदी अनुवादकः मैिथली रूपाĠतरण : \n \n  \n  \nāी सेबी फनŭनडीस डॉ. चĠƖलेखा िडसूजा डॉ. शंभु कुमार िसंह \nसॲगर \n13 िसतĦबर, िदन मंगल। भोरे-भोर मोबाइल खनकल। हमरा ओछाओनक \nलगिहमे मोबाइलक Ćकाश एना िझलिमलाइत छल जेना िभनसरे कोनो अİपतालक \n‘वैन’ रोगीकेँ ल’ क’ िनकलल हो। हम अपन आँिख मलैत मोबाइल \nउठौलहुँ...देखलहुँ तँ नĦबर िचर-पिरिचत छल। शैलीकेँ। शैली माने हमर िमता, \nजे हमरे ऑिफसमे काज करैत अिछ। बहुत नीक आ िजĦमेवारीक पदपर ओकर \nिनयुिक्त भेल छैक। ओना देखल जाय तँ अपन İवभावसँ ओ एकदम सरल आ \nअपन काजसँ मतलब राखए वाली। नरम-नरम घॲघा-सन। जँ क्यो िकछु किह \nदेलक तँ चुपचाप सुिन लइवाली। साँच पुछू तँ ओ हमरो बड़ नीक लागैत \nअिछ। हमरा बुझने सभ कĠयाकेँ शैलीए-सन हेबाक चाही। हम अपन मोनक \nबात कैक बेर ओकरा बतएनहुँ छी मुदा ओ ओकरा अनसुना किर दैत अिछ। \nहम सभ एक दोसराकेँ लगधक सात बरखसँ जानैत छी। हमरा सभक दोİती \nिवĂिवńालयमे पढ़बाकाल भेल छल। शैलीक हँसबाक अंदाज आ ओकर सरल \nİवाभाव दुनू हमरा अतीव पिसž अिछ। संभवतः यैह कारण रहल हेतैक जे हम \nओकरा िदस झुकल चिल गेलहुँ। आइ तँ जेना ओ हमर िमता निह अिपतु हमर \nछाँह हो तिहना बुझाइत अिछ। आइ ओ हमरा लेल हमर सभसँ करीबी बिन गेल \nअिछ। \nहेलो..... हम मोबाइल उठबैत कहलहुँ। \n“शागू हम शैली बािज रहल छी.... हम एखनिह अहाँसँ भेंट करए चाहै \nछी।” \nशैलीक ई जबाब तँ जेना हमरा आँिखक िनžे उड़ा देलक। \n“मुदा बाद की िथक? से तँ साफ-साफ बताउ.......”  मैिथली कथा २००९-१० 37 \n“बताएब, सभ िकछु बताएब। मुदा अहाँ भेंट तँ िदअ।” \nठीक छैक भेंट क’ रहल छी... ऑिफसमे... 9:30 बजे। \n“निह, निह एखनिह िमलबाक अिछ।” शैली बाजिल। \n“मुदा एखन...” \n“निह, निह हम िकछु निह सुनए चाहैत छी।” किहतिह ओकर बोली \nजेना काँपए लागलैक। \n“देखू शैली कानू निह Ģलीज.....” \n“हम की करी शागू! हमरा समझमे िकछु निह आिब रहल अिछ।” ओ \nबाजिल। \nहमरा शैलीपर दया आिब गेल। \n“ठीक छैक, हम एखनिह अहाँक ओतए आिब रहल छी। साढ़े आठ \nबजे धिर हम आिब जाएब, अहाँ घबराउ जुिन।” ओकर साहस बढ़बैत हम \nकहिलऐक। \n“ठीक छैक, हम अहाँक बाट देिख रहल छी।” कहैत शैली मोबाइल \nबž क’ देलक। \nहे भगवान ! की भेल हेतैक ? ई सोचैत-सोचैत हम हाँइ-हाँइ कऽ मुँह \nधोलहुँ, कŎुके पिहरलाहा अंगा-पेंट पिहर िनकिल गेलहुँ। घरसँ िनकलतिह हमरा \nमोनमे कैक Ćकारक शंका-कुशंका केर चƅ चलए लागल। आिखर की भेल \nहेतैक शैलीकेँ? की ओकर मोन खराब भ’ गेलैक? वा अचानक टकाक कोनो \nबेगरता पिड़ गेलैक? हम आर झटिक कए चलए लागलहुँ। पौने आठिहं बजे हम \nशैलीक घर पहुँच गेलहुँ। \nपिछला बेर जे शैली अपन घर गेल छलीह तँ ओ “वाल” (एक Ćकारक \nतरकारी) क लþी आनने छलीह। आब ओ लþी नरम-मोलायम पातक संग \nसॲगरक सहारे उपर िदस बिढ़ रहल छल, संगिह ओ अपन जिड़ जमएबाक \nजतन क’ रहल छल। \nदरबĔजा खटखटएलासँ पूवर्िहं शैली दरबĔजा खोललक। ओ शाइत हमर \nपयरक आहिट सुिन नेने छल। जिहना हम घरमे Ćवेश कएलहुँ, शैली दरबĔजा \nबž क’ हमरासँ िलपिट गेल। शैलीक ई ĭयवहार हमरा लेल एकदम अĆĜयािशत \nछल। “ शैलीक ĭयवहार एहन िकएक भ’ गेलैक?” हम मोने-मोन सोचलहुँ। \nजरूर  िकछु िवशेष भेल छैक, तखनिह तँ ओ हमरा अपन िहतिचंतक बुिझ एना \nक’ रहल अिछ? हम नहुँए-नहुँए ओकर पीठ सहलाबैत रिहलऐक। \n“की भेल शैली? ऐना बतािह जकाँ िकएक क’ रहल छी? िकछु बाजबो \nतँ करू ?” \nओ शनैः-शनैः अपनाकेँ हमरासँ अलग कएलक आ हमरा मुँह िदस िनहारए \nलागलीह। \nहमरा बुझा रहल छल जे जरूर  शैलीक संगे िकछु अिनƠ भेल छैक? \nओकरा आँिखसँ नोर तेना बहैत रहैक जेना भदवािरक इनारसँ पािन बहराबैत  38 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nछैक। हमरा मोन पड़ल अपन गामक “ सेजांव” उĜसव जािहमे लोक इनारमे \nकूिद जाइत छैक आ छपाक होइतिह पािनक छॴटा एमहर-ओमहर पसिर जाइत \nछैक। शैलीक आँिखक पािन फेर उफन’ लागलैक। ओ फेर हमरासँ िलपिट \nगेल। एिहबेर ततेक नोर बहलैक जे हमर अँगा भीज गेल। ओकर शीतलता मानू \nहमरा हृदयकेँ सेहो भीजा देलक। हमहूँ बरफ जकाँ िपघलए लागलहुँ। हमरा \nजीवनमे सदैव एकटा दृढ़ गाछक सदृश ठाढ़ रहएवाली शैली आइ िसगरेटक पुþी \nजकाँ ढ़िह रहल छलीह। \n“शैली आिखर िकछु बताउ तँ ! आब तँ हम अहाँक समक्ष छी।” \nई सुनतिह शैली आर फफिक-फफिक कऽ कानए लागलीह। \n“देखू शैली, एना कानने कलपनेसँ काज निह चलत, जाधिर अहाँ िकछु \nबताएब निह हम कोना बुझू?” \n“हम लूिट गेलहुँ शागू.... हम तबाह भ’ गेलहुँ.....फँिस गेलहुँ....हमर \nइĔजित पािन भ’ गेल.... हमरा लूिट लेल गेल.....।” \n“अरे.....अरे.....शैली, ई अहाँ की बािज रहल छी? बाजएसँ पिहने अपन \nशĤदकेँ नािप-जोिख लेल करू। ” \nहमरा लेल ओकर ई बात बहुत दुखदायी छल। आइ शैली एना बतािह \nजकाँ िकएक क’ रहल छलीह? एिहसँ पिहने तँ ओ हमरा संगे शĤदक एहन खेल \nनिह खेलने छलीह? \n“बाजू शैली, की भेल...” \n“हमर कपारेमे आिग लािग गेल अिछ....। हमर महीनवारीक िदन बीत \nगेल अिछ, आ....। कािŎ हम डॉक्टरसँ चेकअप करौलहुँ तँ...।” \nओ ई बात! तँ शैलीक परेशानीक ई कारण छैक। हम मोने-मोन \nसोचलहुँ। \n“पिछला महीनवारीक कोन तारीख छल? हम पुछिलऐक।” \n“दुइ अगİत।” ओ बाजिल। \nहम मोनिह-मोन िगनती लगएलहुँ....कैक िदन िनकिल चुकल छलैक। हमरा \nिकछु बाजएसँ पूवर्िह शैली बाजल—सात िदन धिर हम बाट देखैत रहलहुँ कािŎए \nडॉक्टरसँ देखएलहुँ, िरपोटर् + + आएल छैक। \n+ + केर माने भेलैक जे शैलीक कोिखमे नव ‘ जीव’ अिİतĜवमे आिब \nगेल छैक। हमरा िमताकेँ िबयाहसँ पिहनिह कĪयाणक योग भ’ गेलैक। हम ई \nकी सुिन रहल छी? कोना भ’ गेलैक ई सभ? हमरा माथ घूमए लागल... कैक \nĆकारक सवालसँ हमर माथ फाटल जा रहल छल। ओमहर शैली अनवरत रूपेँ  \nकािन रहल छलीह। हे भगवान! शैलीक घरक लोककेँ जखन एिह बातक आभास \nहेतैक तखन की हेतैक? \nएखन शाइत शैलीकेँ साĠĜवनाक आवĮयकता छलैक। शैलीक कपारपर \nिवपितक पहाड़ टूटल रहैक आ हम पþा जकाँ काँिप रहल छलहुँ। जेना जाड़क \nिदनमे शीशीक तेल जिम जाइत छैक तिहना हमहुँ जड़वत भेल जा रहल छलहुँ।  मैिथली कथा २००९-१० 39 \nके छी जे शैलीकेँ एिह दशामे आिन देलक? ई जानब हमरा लेल आवĮयक भ’ \nगेल छल मुदा तािहसँ पिहने ई जानब जे, जे िकछु शैली किह रहल छलीह से \nसाँचे िथक वा...। \n“शैली भ’ सकैछ अहाँक अंदाज गलत भ’ गेल हो..। भ’ सकैछ \nडॉक्टरक िरपोटर् गलत हो....। अहाँ घबराउ जुिन। हम हरदम अहाँक संग छी, \nदुखमे, सुखमे सभमे।”हमरा बातसँ शैलीक मोन कने हĪलुक भेलैक। आइ धिर \nजे बात हम शैलीकेँ निह कहबाक साहस केने रही से आइ एतेक आसानीसँ कहा \nगेल। शैली एकर माने की िनकालने हेतैक से भगवाने जानिथ। ओना शैली \nएखन जािह मानिसक िİथितसँ गुजिर रहल छलीह एहनमे हुनकासँ एहन सभ \nबातपर उमेदो करब उिचत निह छलैक। \n“शैली अहाँ जे किह रहल छी से गलतो तँ भ’ सकैछ? पिहने डॉक्टरसँ \nनीक जकाँ पूिछ तँ िलअ।” \n“आ जँ डॉक्टर फेर वैह बात कहलक तखन?” शैली बाजिल। \n“ओ बादमे देखल जेतैक।” हम कहिलऐक। \n“हम अपन जान द’ देब। मिर जाएब। हम आब जीबए निह चाहैत \nछी।”कानैत-कानैत ओ बाजिल। \n“हमसभ आइए डॉक्टर लग जाएब।” हम कहिलऐक। \n“कखन?” शैली तपाकसँ बाजिल। \n“ऑिफसक बाद, छओ बजेक लगधक। आइ हमहुँ अपन ऑिफसक काज \nजĪदीए जĪदी िनपटा लेब।” ई कहैत हम ओकरा सांĜवना देबाक Ćयास \nकएलहुँ। शैली हमरा मुँह िदस देखैत रहलीह। हम ऑिफससँ जĪदी िनकलए \nवला निह छी से शैली नीक जकाँ जानैत छलीह। ओ सोिच रहल हेतीह जे \n“शाइत हम हुनका समए द’ कए मुकिर जाएब।” \n“अरे हम अहाँसँ Ćॉिमस क’ रहल छी हम अवĮय आएब। चाहे कतेको \nकाज िकएक निह हो।” \nशैली िकछु पल केर लेल अपन आँिख बž क’ लेलक। जेना ओ सोिच \nरहल हो जे जँ हम निह आएब तखन की हैत? \n“शैली अहाँ जĪदी-जĪदी तैयार भ’ जाउ। हम बाहर अहाँक बाट जोिह \nरहल छी। कहैत हम ओकरा गालपर हाथ फेरलहुँ आ ओकर आँिखक नोर \nपोछलहुँ।” \n“अहाँ डरब निह चलू देखैत छी जे आइ साँझकेँ डॉक्टर की कहैत \nछिथ”—कहैत हम ओकर देहरी पार कएलहुँ। शैली शीƈिह अपन कपड़ा \nबदललक आ हम दुनू बाहर िनकिल गेलहुँ। \nअहाँ नाĮता कएलहुँ की निह? ई पूछब हम उिचत निह बुझलहुँ, तथािप \nपुछलहुँ--- \n“ऑिफसेक कैंटीनमे क’ लेब” ओ बाजिल। \nओिह िदन भिर रİता शैलीक पएर नहुँए-नहुँए आगू बढैत रहल। ओकर  40 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमोन जे टूिट गेल रहैक! हम ओकर ओिह मोनक टुटलका तागकेँ जोड़बाक \nĆयास क’ रहल छलहुँ। हमरा मोनमे एक पलक लेल भेल जे हम शैलीक हाथ \nअपन हाथमे थािम ली, मुदा बाट चलित एिह तरहक ĭयवहार हमरा शोभा निह \nदेत, ई जािन हम अपन िवचार दिमत क’ देलहुँ। \nगुमसुम शैली अपनिह िवषएमे िकछु सोिच रहल छलीह ई जािन हम \nओकरा टोकिलऐक---- \nहाँ.....25। शैली उþर छल। \n“की भेल?” हम पुछिलऐक। \nशैली मौन रहलीह। \nहम फेर पुछलहुँ। \nशैली मौन। \nहमरा मोनमे भेल जे शायत शैली सीढ़ी चढ़ैत काल अपन उिमरक संबंधमे \nसोिच रहल छलीह। हम पाछू मूिड़ क’ सीढ़ीक िगनती कएलहुँ ओ ठीक पच्चीसे \nछल। पच्चीस सीढ़ी आ पच्चीस साल, मेल बड़ नीक छलैक। पच्चीस सीढ़ी \nचढ़लाक पĀात् ऑिफसमे Ćवेश आ पच्चीस सालक पĀात् माए बनब......कुमािर \nमाए? शाइत एिह लेल ई क्षण ओकरा लेल सुखदायी निह छलैक। कैंटीनमे हमरा \nदुनूक नाİता-पािन भेल आ साँझमे िमलबाक बात क’ हम दुनू अपन-अपन \nऑिफस चिल गेलहुँ। \nपूरा िदन काज करैत हम शैलीएक संबधमे सोचैत रहलहुँ। बीचिहमे हम \nएकबेर ओकरा इंटरकॉम नĦबरसँ फोन केिलऐक। \nशैली, केनह छी अहाँ? देखू धैयर् राखब, हम अवĮय आएब....कहैत हम \nफोन रािख देलहुँ। \nदूपहरमे एकबेर फेर हमसभ लंचक समएमे िमललहुँ। ओ भोजन करबासँ \nमना करैत छलीह। हमहुँ उपासे करब। ऐहने नाजुक समएमे तँ िमतकेँ िमतक \nआवĮयकता होइत छैक। हम ओकरा सहारा द’ रहल छिलऐक ई सोिच हमरा \nखुशी भ’ रहल छल। \nएखन घड़ीमे पाँच बजैत रहैक। ठीक ओिह काल शैली हमरा मोबाइलपर \n‘िमसकॉल’ द’ क’ समएक संबंधमे आगाह कएलक। साढ़े पाँच बजएसँ पूवर्िह हम \nऑिफससँ बाहर आिब गेलहुँ। शैलीओकेँ झटिक क’ आबैत देखिलऐक। \n“चली?” \nहमर Ćķ सुनएसँ पिहनिह शैलीक पएर बिढ़ चुकल छलैक। हमसभ \nअİपताल पहुँचलहुँ। हमरा आभासो निह भ’ सकल जे कखन शैली हमर हाथ \nकिस क’ पकिड़ नेने छलीह। ओ डिर रहल छलीह। ओकर हाथ काँपैत \nछलैक। \n“डॉक्टर छिथ?” हम İवागत कक्षमे पुछिलऐक। \n“हँ, हँ छिथ” कहैत ओ İवागत अिधकारी हमरा बगल कुसŰपर बैसबाक \nइशारा कएलिथ।  मैिथली कथा २००९-१० 41 \nहम दुनू जा क’ कुसŰपर बैिस गेलहुँ। हम डॉक्टरक कक्षमे हुलकी \nमारलहुँ, आ सामने नामपņपर सेहो, िलखल रहैक—डॉ. गीता। हम बुिझ गेलहुँ जे \nयैह डॉ. िथकीह। देखएमे एकदम सुžिर, सौĦय। हम मोने मोन सोचलहुँ जे \nशायत डॉ. गीता कहतीह—“शैली अहाँ एकदम नामर्ल छी” आ हुनक ई वाक्य \nशाइद हमरा सभक मोनक ƚम तोिड़ देत। एतबिहमे नसर् आवाज देलक—“अहाँ \nसभ अĠदर जाउ।” \nडॉ. गीता एकदम मधुर आवाजमे पुछलिथ— “कहू की तकलीफ अिछ।” \nडॉक्टरक पķ सुिन हमर रोइयाँ ठाढ़ भ’ गेल। डॉ. केर Ćķ एखन चिलए रहल \nछलैक। हम हुनका िदस देखिलएिन की ओ हमरा कहलिथ— “ कनेक कालक \nलेल अहाँ बाहर जाउ” हम ओतएसँ उिठ बाहर ओिह कुसŰपर जा बैसलहुँ जतए \nपिहने बैसल रही। नसर् दरबĔजा बž क’ दैलकैक। हमरा मोनमे तखन कतेको \nĆकारक Ćķ सभ उिठ रहल छल। थोड़बे कालक बाद डॉ. दरबĔजा \nखोललक। हमरा फेर बजाओल गेल। हमरा ओतए पहुँचएसँ पिहने शैली डॉ. केँ \nिकछु बता रहल छलीह। डॉ. हमर नाम पुछलिथ--- \n“शागू गांवकर।” हम जवाब देिलयिन। डॉ. हमर नाम पुरजापर िलख \nलेलिथ। हम देखतिह रिह गेलहुँ। हमरा अपनिह आँिखपर िवĂास निह भ’ रहल \nछल। हम अपन आँिख आर कने िबदोिड़ क’ देखलहुँ—हँ! ई शालीए रहैक। \nशैली, शाली किहया भ’ गेलैक? \n“हँ तँ अहाँ सभकेँ बच्चा एखन निह चाही, यैह ने?” डॉ. हमरा दुनूसँ \nपूछलक। \n“जी निह। हमरा सभक आिथर्क पिरिİथित एखन बच्चा जĠम देबाक \nइजाजत निह द’ रहल अिछ।” शैली उफर् शाली चोņिह बाजिल। हम ओकरा \nिदस साĀयर् देखतिह रिह गेलहुँ। \n“तँ ई िनणर्य अहाँ दुनूक छी ने?” \n“जी हँ, डॉक्टर! हमरा दुनूक यैह सĦमित अिछ।” शैली बाजिल। \nशैलीक जवाब मानू हमरा अंतमर्नकेँ झकझोिर क’ रािख देलक। बच्चा \nककरहुँ हो मुदा ओकरा Ćित कने ममता तँ हेबाक चाही? \nडॉ. ओिह पुरजापर आर िकछु िलखलक आ हमरा दुनूसँ हİताक्षर करबा \nलेलक। शैली, शाली गांवकर नामसँ हİताक्षर केने छल जे पूणर् रूपसँ  जाली \nछलैक। अपन हİताक्षर केलाक पĀात् ओ कलम हमरा हाथमे थमा देलक। हम \nकी करी, की निह एिह अंदŅर्ĠŅमे रही। शैली एकबेर हमरा िदस देखलक---हम \nबात बुिझ गेिलऐक, हमहुँ हİताक्षर क’ देिलऐक। डॉ. अपन अलमारीसँ िकछु \nदबाइक गोली आ एकटा किरया-सन शीशीमे दबाइ शैलीकेँ थमा देलकैक। शैली \nअपना पसर्सँ आठ सए टका िनकाललक आ तीन सए हमरासँ माँगलक। हम \nततेक ने नवर्स भ’ गेल रही जे शैलीए हमरा जेबीसँ ओ टका िनकािल डॉ. केँ \nदेलकैक। \nशैलीक ई ĭयवहार देख डॉ. केँ हँसी लािग गेलैक। “ साँचे अहाँ दुनूक  42 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nĆेम बेजोड़ अिछ।” \nहमरा दुनूक बीच पित-पėीक संबंध अिछ, ई िवĂास डॉ. केँ िदएबाक लेल \nशैलीक ई नाटक एकदम ‘परफेक्ट’ सािबत भेलैक। \n“िम. शागू! अपन पėीक ğयान राखब, िहनका एिह समए अहाँक सख्त \nआवĮयकता छैक।” ई कहैत डॉ. गीता हमरा सभकेँ िबदा कएलिथ। हम आ \nशैली बाहर एलहुँ। पेशेंट सभकेँ İƏेचरपर ल’ जएबाक जे पथ होइत अिछ ओिह \nबाटे हम सभ अबैत रही हमरा बुझाएल जे जेना हमर अपन संतुलन िबगिड़ रहल \nअिछ। हम शाइत अपनिहसँ उलिझ गेल छलहुँ। िकछु आगू चललाक पĀात् \nशैली दबाइक दोकानपर पुरजा दैत िकछु आर दबाइ िकनलक। हमरा मोनमे \nएकटा जबरदİत जĿोजहद भ’ रहल छल। “हम पापी छी, हĜयारा छी, हमरिह \nकारणेँ आइ एकटा ओहन िशशुक हĜया भ’ रहल छैक जे एखन धिर दुिनयाँमे \nआएलो निह छैक” कोनहुँ बच्चाक लेल संसारक सभसँ सुरिक्षत İथान होइत \nअिछ ओकर माइक कोिख, हम ओिह कोिखक लेल मृĜयुक सौदागर बिन गेल \nरही। दबाइ सभ गभर्नाड़ीकेँ बž क’ नेना ƚूणकेँ समाĢत करबाक Ćिƅया भ’ \nरहल छलैक। हमरा लागल आइ हम एहन अपराध केने छी जकरा लेल भगवान \nहमरा किहयो माफ निह करताह। मुदा जँ हम एहन निह किरतहुँ तँ शैलीओ तँ \nआĜमहĜया क’ लेितऐक? यैह सभ सोचैत हम बहुत कालक लेल एकदम गुĦम भ’ \nगेल रही। \nजखन हम कॉलेजमे पढ़ैत रही आ परीक्षामे कम अंक आबए तखन मैडम \nपापाकेँ बजा क’ आनए कहैत छलीह। तखन हम गलीक नुĸुड़पर जा क’ \n“साइिकल पायलट” केँ दस-बीस टका द’ कए िकछु कालक लेल भाड़ाक पĢपा \nबना कए ल’ जाइत छलहुँ। परीक्षाक अपन गलती छुपएबाक लेल भाड़ाक पĢपासँ \nनाटक करबैत छलहुँ....। आइ हम अपनिह नाटक करैत रही। शैली केँ \nबचएबाक नाटक। बातो तँ साँचे रहैक, घौर बला केलाक गाछमे जेना संतुलन \nबनएबाक लेल ‘ सॲगर’ लगाओल जाइत अिछ, तिहना आइ हम शैलीक संतुलन \nठीक रखबाक लेल सॲगरक काज क’ रहल छलहुँ। \n“चलू चलैत छी।” दबाइ ल’ कए घूिर आएल शैली बाजिल आ हम अपन \nिवचारसँ बाहर िनकलबाक Ćयास कएलहुँ। ओिह दबाइमे ओिह छोटका “ जीब” \nक लेल “जहर” छलैक। \nहम शैलीकेँ ओकरा घर धिर पहुँचा देिलऐक। शैली हमरा बैसबाक लेल \nकहलक। शाइत ओ बुझैत छलीह जे आइ जे िकछु भेल छैक तकर \nपिरणामİवरूप हमरा मोनमे की भ’ रहल हैत। आइ भोरसँ जे िकछु भ’ रहल \nछैक तकर जिड़केँ संबंधमे हम ओकरासँ पुछबैक। मुदा कािŎ भेंट करब, ई \nकिह हम ओकर मोन हĪलुक क’ देिलऐक। “ गुड नाइट” किह हम चिल \nदेलहुँ। राित शनैः-शनैः भीजल जाइत छलैक आ ओकरा संगिह हमर िचंतन सेहो \nगंभीर भेल जा रहल छल। हमर एकटा मोन हमरा लांिछत करैत छल आ दोसर \nमोन मजगूत क’ रहल छल।  मैिथली कथा २००९-१० 43 \nएिह अनजान शहरमे हमरा िसवाय शैलीक क्यो निह छलैक। जँ हम आइ \nओकरा सहारा निह देितऐक तँ ओ अपन इहलीला समाĢत क’ लेितहैक। हे \nभगवान! हमरा माफ करब! जािह ƚूणकेँ अहाँ जनम देबए चाहैत छलहुँ हम \nओकरिह िवनाश करबाक लेल शैलीक संग देलहुँ। कतेक पैघ गĿार छी हम! \nदोसर िदन शैली ऑिफस निह अएलीह। हमहुँ ओकरासँ िमलबाक साहस \nनिह जुटा पएलहुँ। एिहना कैक िदन बीित गेल। एक िदन अकİमातिह हमरा \nशैलीसँ ऑिफसमे भेंट भ’ गेल। \n“शागू हम घर जा रहल छी।” शैलीक बात सुिन हम छगुĠतामे पिड़ \nगेलहुँ। \n“मुदा एना अचानक?” \n“कािŎ भेंट करब” ई कहैत ओ ऑिफस चिल गेलीह। \nकािŎ शिन रहैक, से हम शैलीक घर जएबाक सोचलहुँ। आइ शुƅ िदन \nदेर धिर ऑिफसक काज करैत रहलहुँ। \nदोसर िदन हम शैलीक घर पहुँचलहुँ तँ देखैत छी जे ओकरा घरमे ताला \nलागल छल। तालाक भूरमे एकटा पचŰ खॲसल रहैक। ओ संभवतः हमरे लेल \nहैत से जािन हम ओकरा खोललहुँ। हमरे िचŇी छल। \nिĆय शागू, \nहम घर जा रहल छी। घरक लोक सभ हमर िबयाह तँइ क’ \nदेने छिथ। अहाँक कएल गेल उपकारकेँ हम िजनगी भिर निह \nिबसरब। हमरा जीवनक लेल अहाँ बहुत महĜवपूणर् छी। हम बुझैत छी \nजे हमरा िबसिर जाएब अहाँक लेल एकदम असंभव हैत। मुदा हम \nआइसँ अहाँकेँ िबसरैत छी, संभव भ’ सकए तँ अहूँ हमरा िबसिर \nजाउ। \n शैली \nिचŇी पिढ़ हमरा लागल जेना एकटा जोरगर समुƖक लहिर आएल आ \nहमरा पयरक िनचलका सभटा बालु बहा कए ल’ गेल। हमरा आँिखसँ नोरक \nदूइटा बुž कखन ओिह िचŇीपर पिड़ पसिर गेल के हम निह बुिझ सकलहुँ। \n“कािŎ भेंट करब” कहएवाली शैलीकेँ कािŎ आ आजुक बीचक अंतर िकएक \nनिह बुिझमे एलैक? शैली हमरा एिह तरहेँ िकएक फँसौलक? शाइत ओ सोचने \nहेतीह जे हम ओकरा िबयाह करबासँ मना क’ देबैक। जखन हम ओकरा \nगभर्पात करबैत काल निह रोकिलऐक तँ एखन िकएक रोिक देितऐक? \nशैली आब पिहनुक शैली निह रहल। ओ आब बहुत समझदार भ’ गेल \nछलीह। आब समाजक सामना करबाक साहस ओकरामे भ’ गेल छलैक। \nशैली शुƅ िदनक राितएमे रेलसँ चिल गेलीह आ छोिड़ गेलीह हमरा लेल \nकैकटा अनुþिरत Ćķ सभ। \nओिह दरबĔजाक आगू हमर ğयान गेल जतए शैली किहयो “ वाल” केर  44 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nलþी लगौने छलीह। ओ लþी आब खूब पैघ भ’ गेल रहैक। ओकर जिड़ चतिर \nगेल छलैक आ ओिह लþीपर आब कैकटा फूल-फल लािग गेल छलैक। एिह \n“आल” केर फूल-फल आ ओकर पातक तरकारी खएबाक लेल शैली एतए निह \nछलीह। शैली िबयाहक लग्न मंडपमे छलीह। ई सभ सोचैत हम देबालक कोनसँ \nसिट गेलहुँ एकदम “सॲगर” जकाँ।   मैिथली कथा २००९-१० 45 \n \nमूल कॲकणी कथा : \nनागपंचम \nिहĠदी अनुवाद :  \nनागपंचमी \nमैिथली अनुवाद : \nलेखक : अनुवादक :  \n \n  \n  \nāी वसंत भगवंत सावंत āी सेबी फनŭनडीस डॉ.शंभु कुमार िसंह \n \nनागपंचमी \nअĮलेशा नक्षÿिहसँ बरखा झमाझम होमए लागलैक। गत सात िदनसँ \nबरखा होइत छलैक। साओनमे तँ बरखा बž भ’ जएबाक चाही, मुदा ओ तँ बž \nहेबाक नामिह निह ल’ रहल छलैक। बोलकणųं केर Ņीप पािनसँ दहाबोह भ’ \nगेलैक। गामक खेतक फाटक सिहत दहोिदस पािनमे डूिब गेलैक। मिĪलकाजूर्न \nमंिदरक दू सीढ़ी धिर बरखाक पािन छूिब लेलकैक, मुदा ठेहपर रहए बलाक लेल \nकोनो असौकयर् निह रहैक। मजूरी आ रोजीमे ĭयवधान हेबाक कारणेँ लोक सभ \nहकोबको भ’ गेल छल। साँच तँ ई िथक जे खेती-बारीक काज साओन धिर भ’ \nगेलाक पĀात् लोक गोबरछþाक धंधामे लािग जाइत छल। बहुतॲ जंगलक खाक \nछानलाक पĀात् लोक गोबरछþा जमा क’ लगीच वला साकोƂडें नामक गाममे \nबेिच दैत छल। ओहुना ओ सभ ककड़ी ओ गैता फॲडाक बजारमे बेचैत छल। \nजँ पैघ-सन माछ हाथ आिब गेलिन तँ ओकरा देसाई पिरवारमे बेिच 10-20 टका \nकमा लैत छल। मुदा एिह बेर बरखा बेसी हेबाक कारणेँ भिर साल रोजगार \nबािधत भ’ गेलैक। नाह चलाबए वला मलाह सभ तँ कखने अपन-अपन नाहकेँ \nउपर आिन रािख देने छल। ओकरा नीक जकाँ लकड़ीक गुटखासँ अटका देल \nगेल छलैक। ओकरा उपर नािरयरक पातक छतरी सेहो बनाओल गेल छलैक \nजकर सुरक्षाक लेल ओकरा नािरयरक गाछसँ बािĠह देल गेल छलैक। \n \nहिर भगत अपन बरěडामे एकटा सॲगरक सहारे अपन पीठ अटका कए \nबैसल छल, बेर-बेर नदीमे आएल बािढ़केँ देखैत छल। घनघोर बरखाक कारणेँ \nओ नदीक दोसर िदसक गाम साकोडųंकेँ सेहो निह देख सकैत छल। ओिह क्षण \nओ सपनिहमे अपन भिवįयक सोचकेँ मूतर् रूप  देमए लागल। आिड़क बाटे जेबाक \nबजाए ओ िबसू भņजीक गाछी बाटे रİतासँ िनकिल गेल। वेगसँ बहैत नलीकेँ  46 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nपार क’ कए पनशी पहुँच गेल आ गाड़ीक Ćतीक्षा करए लागल। बरखाक कारणेँ \nगाड़ीक आवाजाही बहुत कम भ’ गेल छलैक। मोलेंसँ एकटा टेंपू आबैत रहैक। \nमोलें साकोडųंसँ लोक ससत दामपर गोबरछþा कीनए गेल छलैक आ आब ओकरा \nमडगांवक बजारमे बेचबाक लेल जाइत रहैक। हिर ओिह टेंपूसँ िलģट ल’ कए \nितİक्यार आिब गेल। डॉक्टरसँ िमिलकए बेमार नेनाक लेल औषिध लेलक आ \nदूधक सोसोइटीमे सभ िदन दूध लेबाक लेल आबय वला टेंपूपर बैिस ओ सांकोडųं \nआिब गेल। नदीक कछेर आिबतिह ओकर पएर काँपए लागलैक। नदी पािनसँ \nलबालब रहैक आ दुनू िदस बस पािनए पािन देखएमे आिब रहल छलैक। ओकर \nरूप  वीरभƖ ( रौƖ) जकाँ बुझाइत रहैक। ओिह काल ओकरा नजिरक समक्ष \nओकर बेमार नेनाक सूरित आिब गेलैक। ने जािन ओकरा देहमे तखन कतएसँ \nउजŭ आिब गेलैक, ओ आव ने देखलक ताव झटसँ ओिह भयानक नदीमे कूिद \nगेल। ओकरा समक्ष केवल मृĜयुये देखार दैत छलैक, मुदा ओ कोहुना हेलैत नदी \nपार क’ गेल। ओकर सॱसे देह पािनमे भीज गेल रहैक। ओ अपन सॱसे देहकेँ \nटटोललक तँ देखलक जे ओकर सभटा पीबएवला औषिध आ गोटी भीज गेल \nछलैक। \n* * * \nखाइक लगा दी.....खाएब ने? \nपėीक टोकलाक पĀात् ओ होशमे आएल। सपनासँ जागल लोक जकाँ \nओ एमहर-ओमहर देखलक। कĠहापर राखल गमछासँ ओ अपन मुँह पोछलक आ \nिकछु कालक लेल आँिख मुिन एकटा नमहर साँस लेलक। \nखाइक लगा िदऔक, हिर बाजल। \nपėी खाइक लगा देलकैक। \nİनानघर जा कए ओ हाथ-पयर धोलक। \nिचलका कखन सुतल? \nएखनिह सुतल छैक.....पėी नहुएँ बाजलीह। \nबोखार उतरलैक? \n“........” \nओकरा गोटी खोआ देिलयैक? \nहँ जे बाँचल छलैक ओ द’ देिलऐक। \nआब कोन दबाइ िदयैक िकछु बुझनामे निह आिब रहल अिछ। बुझाइत \nअिछ जेना ई अपन जĠमिहसँ मुँहमे दबाइक चĦमच ल’ कए आएल अिछ। \nदेिखयौक ने कािŎ नागपंचमी िछयैक हम बूट फूलबा लेल द’ देने िछऐक, \nभगवती करैथ िचलकाक बोखार कने कम भ’ जाइक। \nहँ, साँचे कािŎ तँ नागपंचमी छैक। ई तेसर खेप िछयैक...... ओ एकटा \nगिहरगर साँस लेलक। बुझाइत अिछ एहु साल हमरा सभक लेल अपशकुने \nअिछ, ओ बहुत आतर् İवरमे बाजल। \nभगवतीक ईच्छा.......। ई किह ओकर पėी ओकरा मुँहपर अपन हाथ  मैिथली कथा २००९-१० 47 \nरािख देलकैक आ ओकरा आँिखसँ दहो-बहो नोर बहय लागलैक। तकर बाद \nदुनूक मूँहमे एĸोटा दाना निह गेलैक। \nगामक सभटा नेना-बूढ़ राणू भगत (हिरक बाबूजी) केँ ƚƠाचारी भगत केर \nनामसँ िचढ़बैत छलैक। राणू भगत समूचा गाममे धािमर्क ओ आन अनुơान \nकरबैत छल। गामक गरीब लोककेँ भगवानक नामपर फँसएबामे ओ ततेक मािहर \nछल जे तकर कोनो सीमा निह। खेती-बारी सिहत आन सभटा िजĦमेदारी ओ \nहिरक काĠहपर लािद देने छल आ İवयं आरामक बंसी बजबैत छल। \n \nहिरकेँ अपन बाबूजी एĸोटा आदित पिसž निह छलैक, मुदा राणू भगत \nकिहयो हिरक बात निह बुझलकैक। \nओतिह राणू सदित हिर आ ओकर पėीकेँ अधलाहे बात कहैत रहैक। \nहिरक िबयाहक तीन मास भ’ गेल रहैक आ ओिह काल एकिदन राणू \nनेनपन जकाँ मजाक करबाक लेल नािरयरक गाछपर चिढ़ गेलैक आ ओतएसँ जे \nिगरलैक तँ अपन डाँड़ तोिड़ खाट पकिड़ लेलक। राणूक खाट पकिड़ लेलासँ \nहिरक िजĦमेदारी दुगूना भ’ गलैक। \n \n“एिह हराशंिखनीक कारणेँ हमरा घरक सभटा खुशी पािन भ’ गेल अिछ” \nराणू सदैव हिरक पėीकेँ कहैत रहैक। एतेक सुनलाक पĀातो हिरक पėी ओकर \nदेखभालमे कोनो कसिर निह छोड़ैक। िदनपर िदन बीतल गेलैक, राणू चिढ़ते \nअखाढ़ परलोक िसधािर गेलाह आ एिह कारणेँ हिरक पėीकेँ तीन मासक लेल \nघर छोड़ए पड़लैक। बाबूजीक मृĜयुक कारणेँ ओ ओिह बरख नागपंचमी निह मना \nसकल। दोसरिह बरख हिरक पėी एकटा नेनाकेँ जĠम देलकैक आ सोइरी \nहेबाक कारणेँ ओ ओहू बरख नाग देवताक पूजा निह क’ सकल। एिह बेर एक \nबरखक िचलका बोखारसँ जूझैत रहैक.....। जेना-जेना समए बीतैत छलैक, \nिचलकाक हालित आर िबगड़ले जाइत छलैक। आयुवųिदक औषिधक सेहो कोनो \nअसिर निह भ’ रहल छलैक। दोसर िदस नदीक पािन बिढ़ते जाइत छलैक आ \nिचलकाकेँ ल’ कए नदी पार करब संभव निह छलैक। \n \nहिर अपन गाछीक मोड़पर ठाढ़ छल। जँ हमर िचलका नीक भ’ जाएत \nतँ हम एिह बेर भगवान, कुलदेवता, Ƈामदेवता आिदकेँ छागर बिल देबैक। ओकर \nमनौन सुिन कए ओकर पėी अबाके रिह गेलीह। जाधिर ओ ओकरा देखैत \nताधिर ओ नदी पार क’ कए हाथमे पूजाक समान ल’ कए मंिदर पहुँिच गेल। \n* * * \nअहाँ िहĦमित निह हारब बाउ! बोखार उतिर जेतैक, एकटा पड़ोसनी \nओकरा सांĜवना देलकैक। तखनिह मंिदरक घंटा बािज उठलैक आ दुनू गोटे \nहाथ जोिड़ लेलक। ई हम एकदम साँच किह रहल छी, ई किह ओ िचलकाक \nमाथपर हाथ रािख देलक। देिखयौक बोखार उतिर रहल छैक। पसेना चिल  48 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरहल छैक। \n \nहिर मंिदरसँ आनल भेभूत िचलकाक माथपर लगा देलकैक। ओकर पėी \nबड़ भिक्त-भावसँ ओ भेभूत िचलकाक सॱसे देहमे मिल देलकैक। िचलकाक \nबोखार उतरैत देिख ओ दुनू परानी बेस खुश भेल। हिरक पėी भीजल बूटकेँ \nदेखबाक लेल गेलैक आ हिर जंगलसँ आनल मािटसँ देबालपर नागक आकृित \nबनबए लागलैक। ओिहपर कुंकुमसँ ओकर रेखांकन कएलक आ कोयलासँ \nओकरापर “ ओउम” बना देलकैक। हाथ धोलाक पĀात् हिर फेर दरबĔजापर \nआिब ठाढ़ भ’ गेलैक आ नदीक बहैत पािन िदस देखए लागल। खेतमे एकनहुँ \nपािन भरले रहैक, मुदा बीच-बीचमे छोट-छोट गाछ सभ लखा दैत छलैक। \n \nहिर घुमबाक लेल नकिल गेल आ तािह समए िचलकाक कानब-कुहरब \nसुरह भ’ गेलैक। हिरक पėी ओकरा छातीसँ सटा दूध िपयौलकैक। िचलका \nएक िमनटक लेल तँ चुप भेलैक मुदा चोņिहं जोर-जोरसँ कानए लागल। िचलका \nएकबेर ओछरलक आ सभटा दूध बाहर आिब गेलैक। िचलकाकेँ अचानक एकटा \nचĸर लागलैक आ ओ काठ जकाँ कठोर भ’ गेलैक। हिर केँ ई समाद कोनो \nआन नेनाक माğयमे भेटलैक। हिरक हाथमे दूटा नािरयर छलैक, ओ ओकरा \nओþिह फेकलक आ हकासल घर िदस भागल। घरमे पड़ोिसयाक भीड़ लागल \nरहैक। ओकर पėी जोर-जोरसँ कानैत रहैक आ ओकरा दूटा पड़ोिसया सभ \nसĦहारबाक Ćयासमे लागल रहैक। \nिचलकाक आँिख बž क’ रहल छलैक। एकटा पड़ोिसन िकछु औषिधए \nपातक चूणर् बना क’ ओकरा नाक लग रािख देलकैक। िचलकाक केवल साँसेटा \nचलैत रहैक।हिरक लेल ओतए िबलमब मोसिकल भ’ गेलैक, ओ बाहर आिब \nबरěडापर अपन दुनू हाथेँ माथ पकिड़ बैिस रहल। किरया मेघमे िछपल \nसूरूज ,पिछम िदस डूबिह बला छल। आब हिरक िजनगीमे एकटा आर आफत \nआबिह बला छल आ नागपंचमीक पाबिन ओिह आफतमे शरीक होमए बला रहैक। \nसभटा मनौती आ Ćाथर्ना बािढ़क पािनमे भािस गेलैक। िचलका एखन धिर आँिख \nनिह खोलने छलैक। \n \nलोहारक भŇी जकाँ हिरक छाती धड़कैत रहैक। िचलकाकेँ देखबाक लेल \nआएल लोक सभ अपन-अपन घर आपस जा रहल छल। पड़ोसी सभक शĤद \nहिरक हृदयमे तीर जकाँ लागैत रहैक ओ घवाह भ’ रहल छल। \nशाबा! िचलका आइ राित निह कािट सकतैक, एकटा İÿी बाजल। \nहमरा तँ बेचारा हिरपर दया आिब रहल अिछ, दोसर बाजल। \nभगवाने जानिथ ई कोन बेमारी चलल छैक, तेसर बाजल। \nएक-एक किर कए बहुत भयानक बेमारी पसिर गेलैक अिछ। िकछु िदन \nपिहलुके बात िथक, मालूक पोता, जे माÿ डेढ़ बरखक रहैक, ओकरो एहने  मैिथली कथा २००९-१० 49 \nचĸर ऐलैक आ छओ घंटाक भीतरे मिर गेलैक। ई गाम ककरो लेल शुभ निह \nअिछ। चारू  िदस पािनए पािन। एहनामे डॉक्टरो-बैदकेँ िक क्यो आसानीसँ बजा \nआिन सकैत अिछ? \nसाँच पूछू तँ हम एकटा बात कही, हिरक भिक्तमे िनĀये कोनो-ने-कोनो \nखोट हेतैक यैह कारण छैक जे ओ आइ तेसर बेर नागपंचमी निह मना सकत। \nहँ सþे ..... कािŎ तँ नागपंचमी छैक? मािटकेँ तँ हाथो निह लगा सकैत \nछी, आ एहनामे जँ िचलका मिर गेलैक तँ ओकरा गाड़तैक कोना? \n  \nहिरकेँ िकछुओ निह सुझैक। कािŎ नागपंचमी छैक आ मािटकेँ घवाह निह \nकरबाक चाही। जँ िचलका भोरिह मिर गेल तँ शव अंितम संİकारक िबना भिर \nिदन आर भिर राित घरिहमे पड़ल रहत.....आर...... \nओ आर िकछु निह सोिच सकल...... उठल आ घरक कोनमे पड़ल \nकोदािर आ गैंता ल’ क’ घरक बाहर िनकिल गेल अĠहारेमे। \nओ खािध खुनब सुरह क’ देलक..... \nकािŎ मर’ वला िचलकाकेँ गाड़बाक लेल.......!  \n  50 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nअनमोल झा (१९७०- )- \nगाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, सएसँ बेशी लघुकथा, \nतीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž \nपिÿका, İमािरका आ िविभž संƇह यथा- “कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, \nआ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” (दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), \n“Ćभात”-अंक २ ( िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) आिदमे संƇिहत।–\nसĦपादक। \nĆाथिमकता \n-बौआक मूड़नमे कतेक खचर् भेल हेतउ बुच्ची। \n-तोरा सऽ कोन लाथ माय, यैह बीस-पच्चीस हजारक आस-पास। \n-की कहले! बीस-पच्चीस हजार। \n-हँ, ओिहमे भोज-भात, कपड़ा-लþा, लेआओन-हकार सबटा ने भेलै। \n-अएँ गइ, एते पाइ छलिन ओझाक हाथपर। \n-नै सब पाइ तँ नै छलिन हाथपर, िकछु एĦहर-ओĦहर, पैंच उधार सेहो \nभेलै। \n-चल भगवतीक दयासँ काज नीक जकाँ पार लािग गेलउ, जस \nदेलकउ समाज आर की चाही। अच्छा कह तँ बौआक सभ भेकसीन (सूइ) \nसभ पड़लै की नै। \n-हँ गइ पड़लै। माÿ दू-तीनटा बेसी दामी बला पĠƖह सै, दु-हजार \nबला सभ बाँकी छैक से िदया देबै बादमे। \n-िछः िछः िछः। तोरा बेटाक भेकसीन बाँकी छउ देनाइ आ तू भोज \nकेले हे। कोन मनुक्ख भेलेँ तू...!!   मैिथली कथा २००९-१० 51 \n \nिमिथलेश कुमार झा \nपिरचय-पात-िपता- āी िवĂनाथ झा, जĠम- 12-01-1970 केँ मनपौर (मातृक) मे \nपैतृक Ƈाम-जगित, पो.-बेनीपņी, िजला-मधुबनी, िमिथला। िशक्षा : Ćाथिमक धिर- \nगामिहक िवńालयमे। मğय िवńालय धिर- मğय िवńालय, बेनीपņीसँ। माğयिमक \nधिर- āी लीलाधर उच्च िवńालय, बेनीपņीसँ इितहास-Ćितơाक संग İनातक-\nकािलदास िवńापित साइंस काँलेज उच्चैठसँ, पÿकािरतामे िडĢलोमा-पÿकािरता \nमहािवńालय (पÿाचार माğयम) िदĪलीसँ, कĦĢयुटरमे डी.टी.पी ओ बेिसक ज्ञान। \nरचना: िहĠदी ओ मैिथलीमे किवता, गजल, बाल किवता, बाल कथा, सािहिĜयक \nओ गैर-सािहिĜयक िनबंध, लिलत िनबंध, साक्षाĜकार, िरपोतŭज, फीचर आिद। \nĆकािशत पिहल रचना: िहĠदीमे– मुखपृơ अखबार का- जनसþा (कलकþा \nसंİकरण) मे 19-10-94 केँ (किवता) मैिथलीमे- िवधवा (किवता) -Ćवासक भेंट \n(मैिथली मािसक कोलकाता)-िरकाडर् ितिथ उपलĤध निह, आरक्षण िसफर् सþाक \nहेतु- आलेख(Ćवासक भेंट-कोलकाता)- नवĦबर 1994 कें। Ćकािशत रचना: \nमैिथली:- Ćायः 15 गोट किवता, 17 गोट बाल किवता, 18 गोट लघुकथा, 3 \nगोट कथा, 1 टा बालकथा, 44 गोट आलेख आ 6 गोट अĠय िविवध िवषयक \nरचना Ćकािशत। Ćकािशत रचना:- िहĠदी:- Ćायः 10 गोट किवता/गजल, 18 \nगोट आलेख, 1 गोट कथा ओ 3 गोट िविवध िवषय Ćकािशत।–सĦपादक। \nएडभांस युग मे \n___ की हाल-चाल यौ? भैयाक िवआह भ’ गेल की? केहन रहलै \nबिरयातीक सĜकार? \n____ सब ठीके रहलै।--- İवागत-सĜकारमे तँ बुझू जे कोनो कमी \nनिह।--- खूब एडभांस पिरवार छै। \n____ वाह ! खूब नीक बात। \n____ आ नीक बात आरो, जे बिरयातीमे İÿीगण- वगर् सेहो छलीह। \n____ ऐं ! --- ठीके? --- के सभ रहिथ? \n____ हँ यौ, सतबारावाली मौसी, सौराठवाली दीदी, मलंिगयावाली मामी, \nकहरुयावाली भौजी सभ रहिथ, खूब मोन लगलै।  52 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n____ िछः नाक कटेलौ। \n____ एह, दुिनयाँ कते एडभांस भ’ गेलै आ अहाँ परंपराकेँ पडनिह छी ! \n____ ऐं यौ, कोन मूहसँ बजै छी ! --- यौ सात लाख काटर नै लेने \nरिहतौ तखन ने एडभांस बुिझतहुँ, धुर जी !!   मैिथली कथा २००९-१० 53 \n \nपालन झा \n \nगरीबक िजĠदगी \nरामकुमार सभ बाले-बच्चे िचĜकार कािट कऽ कािन रहल छल। कानए \nिकएक निह सभ संसार ओकर उजिड गेलैक। दू चािरटा बकरी छलैक से हो \nसभ अिगलग्गीमे झुलिस क’ मिर गेलैक। लोकसभकेँ मुदा आब जुटनिह की।सभ \nचीज वİतु तँ सुƂडाह भ’ गेल छलैक। लोकसभके सांĜĶा देबाक अितिरक्त \nआओर कहाँ रिह गेल छलैक, हँ एकटाधिर भगवानक कृपा जे दुनू बाल-बच्चा \nसमेत रामकुमार दुनू Ćाणी बिच गेल। जतेक तरहक लोक ततेक तरहक गप। \nलोक सभ ढाढस बढबैत जे आब की करबा िवधाताक घरमे इएह मंजूर भेल \nछल, हुनको लगमे गरीबक दुःख देबालेल रहैत छिन रिजİटरमे िलखल, नीक \nकहाँसँ िलखिथन। कतेक िदन जोगार कएलाक बादे ओ खोपरी ठाढ भेल \nछलेक, कोनहुना सभ ओहीमे िनवाह करैत छल।वषॉ-बुžीसँ तँ बचल रहैत छल। \nथाकल-मारल चैनसँ तँ सुतैत छल। आब कतए रहतैक, कतए ई दुनू बाल-बच्चा \nरहतैक। आब ई कोना फेर खोपडी ठाढ करतै, दुनू बाल-बच्चाकेँ पोसतै िक घर \nबनेतै। आब किनए क’ की हेतैक, जे वİतु नƠ भ’ गेलैक से आब थोडेक \nघुिरकए अओतैक कतेक काल धिर कानैत रिहतए रामकुमार, किनते थोडे़ साहस \nक’ बजबाक Ćयास करैत कहैतािछ “आब हम कोना जीबै, हमर बाल-बच्चा कोना \nरहतै, कोनहुना भिरिदन काज कएके बोिन अनैत रही, ओहीमे सँ दोकान-दौडी, \nदबाइ-दारु करैत रही, टुटलो घर छलते रौद वसातसँ बचल रहैत छलहुँ, आबतँ \nओहो खोता उजिड गेल” एखनहु समाज िनơुर निह भेल छैक, टोल-पडोसक \nलोक सभ िकछु ने िकछु मदित करए लगलैक। आगाँ फेर सभ नीके होएबाक \nबोल भरोस देबए लगलैक।रामकुमार फेर भोकािर पािर क’ कनैत अिछ आ,िकछु \nसाहस क’ अपन दुःखनामा सुनबए लगैत अिछ “चािर िदन पिहने भुटकुन िगरहथ \nपरती बला खेत ल’ लेलिन। कहने रहिथ जे ई दसो कňा जमीनकेँ तोिडकए \nखेत बनाए ले आ हमरा तोँ एकर उपज तीन वषॅ धिर िकछु निह िदहे, तकर \nबाद तोरा जाबत धिर खेतकेँ अपन खून-पसेनासँ बनेलहुँ, बच्चाकेँ आिरपर  54 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसुताकए ओिह चैतक रौदमे काज करैत रही। पिहल वरख तँ िकछु निह भेल, \nएिहबेर आलू रोपैक िवचार कएनिह रही, की खेत ल’ लेलिथन, एिहलेल हम सभ \nबैसार कएके जाइ िछयिन कहैक लेल, जे हतैक से हतैक, फिरछा लेबिन, आ \nखेत धिर निह जोतए देबिन” किह कऽ ओिहठामसँ बच्चा सभक लेल िकछु \nखेनाइक इंतजाम करए चिल गेल। रामकुमार अपन टोल-पडोसक लोककेँ अपन \nदुःख ददर् सुनिबतिह छल जे कोना हमर बुिधया बेती हमरा सभक संग-संग काज \nकरैत छल, बडका-बडका ढेपकेँ फोडेत छल, घास-पात िविछ-िविछ क’ आिरपर \nजमा करैत छल। किहते छल िक मटकुनमा एक गेँट सोहारी, नोन-तेल-मिरचाइ \nसभ नेने ओिहठाम आिब गेल। रामकुमारक किनयाँ, अरहुिलयाकेँ हाथमे सोहारीक \nगेँट दैत कहैत अिछ- “बच्चा सभकेँ ताबत खुआ-िपआकेँ शांत करु आ अहूँ सभ \nिकछु खा-पी िलअ, आब जे वİतु नƠ भ’ गेल से घुिरकए थोडेक आएत आगाँक \nिचंता आब करू , भगवानक इच्छा हेतिन तँ फेर सभ भ’ जेतैक। हमहुँ सभएक-\nदू िदनमे भुटकुन िगरहथक अĠयाक िवरुŀ बैसार करैत छी।“रामकुमार िकछु \nसाकाँक्ष होइत-“निह, हम िगरहथ सभसँ झगडा निह करब, हमरा संग जे अĠयाय \nभेल अिछ तकर िनसाफ भगवान İवयं करिथन, फेरतँ हमारा एही समाज मेरहब, \nओने हमरा संग अĠयाय कएलिन हमतँ निह ने केिलअिन नीक उपजाक सभावना \nदेिख करेज फाटए लगलिन आ खेत छीन लेलिन। कतेक मेहनत हम कएने \nछलहुँसे निह देखने छलाह की कहाँ भेलिन जे दस टाका व दूसेर अžोक मदित \nकए िदयैक” बीचेमे लुटना किह उठैत अिछ –“ अहा कतेक मेहनितसँ घर \nबनओने छल, दू मासक बाद साओन-भादव आिब रहल छैक, कोना रहतैक! की \nकरतै! दू-चािर िदनक बात रहैक तखन ने घरोतँ ने छैक बेशी ककरो, जे एिह \nछोट-छोट नेनाक आāय भऽ जइतैक।”  \nरामकुमार एकमाÿ भगवानपर भरोस करैत,” चिल जेबैक िदĪली-पंजाब \nिदस। सुनैत िछयैक कजे ओिहठाम खूब काज भेटैत छैक, अपन जतेकटा ईगाम \nछैक ततेक-ततेकटा जगहमे पच-पच महलक मकान सभ बनैत छैक, एकबेर \nकाज लािग गेलापर पाँच-पाँच बरख धिर दोसर ठाम जाइक कोनो काज निह। \nसाल-दू-साल काज चलएबला मकानक’तँ कोनो किमए निह, ओतिह चिल जेबैक, \nकेओ ने केओ काज धराइये देते, एिहठाम हमरा आब की अिछ! अरहुिलया काज \nनिह करतै, िधया पुताकेँ तँ सोझाँमे रखतै, भानस-भातसँ करतै नै! ”एतेक कहैत \nदेरी की ओमहरसँ कĠहैया टोक दैत जे-हँ, रौ रामकुमार मंगल’क बेटा भोलबा \nपंजाब मे रहैत छैक आ ओ, जे सहदेबाक बेटा राजकुमार छौक सेहो पढनाइ \nछोिड िदĪली की हिरयाणा चिल गेलेक आ खूब कमाइ-खटाइ जाइ छै। \nसहदेब’क बेटा राजकुमार तँ अपन सार सभके सेहो ल’ गेलैक। चमर \nटोिलयो’क कतेक छौडा सभके काज धरेलकैक। चमर टोलीक छौडा सभके \nदेखैत िछयैक खूब नीक-नीक कपडा-लता पिहरने, हाथमे घडी आ काँख तर \nरेिडयो लटका क’ घुमैत-रहैत अिछ। आबतँ ओसभ खेतो भरना लेबए लागल \nअिछ, पिहने ई सभ खाइ बेतरेक मरैत छल। माए-बाप, भाइ-बिहिन सभलेल् सेहो  मैिथली कथा २००९-१० 55 \nनीक-नीक कपडा सभ अनैत अिछ। ओकरे सभसँ गप कएकेँ चिल जो िदĪली-\nहिरयाणा, तोरो िदन-दुिनयाँ नीक भ’ जेतौक िचंता निह। “िदĪली-पंजाब’क चचŭ \nचिलते छलैक की मंगल सेहो आिब गेलैक। मंगल सभ चीजके िनहािर रामकुमार \nलग आिवकए बैिस गेल की तखनिह रामकुमार हबो-ढकार भ’ कनैत अपन \nदुःċनामा सुनबैत-सुनबैत िदĪली ल’ जएबाक पैरवी करए लगलैक। राजकुमार \nकतहु हमरो िदĪली सभमे काज धराए िदनए तँ बाल-बच्चा सभकेँ पोिस िलतहुँ, \nसुनैत िछयेक जे ओतए बोिन बेशी दैत छैक, एतए तँ तीन सेर धान वा दू िकलो \nगहूम भेटैत छैक, एतेकमे कोना िनबŭह करबै, ताहूमे किह ओ बेराम भ’ जेबैक तँ \nबाल-बच्चा सभकेँ के देखतै? अरहुिलया सभ िदन बेरामे रहैत अिछ। मंगल \nबोल-भरोस दैत जे हँ, िकएक ने लए जेतैक, हमतँ कहबे करबे तोहुँ जाकेँ भेंट \nक’ अपनेसँ किह िदहक। ओ आब आठसँ दस िदनक भीतरे पूिणर्मा सभक \nलगीचमे जेतैक। रामकुमार अĠहरगरे भोरमे उिठ राजकुमारकेँ भेंट क’ अपन \nदुःख-ददर् सुनबैत िदĪली ल’ जएबाक आƇह करैत अिछ। राजकुमार काज \nधरएबाक आĂासन दैत रेल-मासूलक इंतजाम क’ लेबाक लेल कहैत \nअिछ।रामकुमारक मुखमěडलपर मुİकानक संग चमक आिब गेलैक। आĂİत भ’ \nरामकुमार घरमे पन-िपआइ क’ बोिन करबाक लेल चिल गेल। सांझुक पहर \nअबैत काल बेसाहक िकछु वİतुजात लएकेँ आएल। खाए-पीकेँ सुतबाक Ćयास \nकरैत अिछ मुदा िनĠदो होइक तखनने,कारण रेल मासूलक इंतजाम जे निह भ’ \nसकलैक।घरमे सĦपिþमे सĦपिþ माÿ अरहुिलयाक नैहरमे देलगेल`` हँसुलीटा \nछलैक मुदा ओकरा बेचला’सँ पैसे कतेक िदतैक, तीन सए निह साढे़ तीन सए \nटाका``।चािर गोटेक मासूल, बटखचŭ आ तािहपर बेर वख्त लेल िकछु हाथोमे \nरहैक चाही।जाइते देरी जँकाज निह भेिट सकै दू-चािर िदन रुकए परैक तखन \nकी हेतैक? िचंतासँ िनž निह भ’ रहल छलैक।कोनहुना पसरखोलबाक बेरमे िनž \nभेलैक, फेर भोरमे काजपर जएबाक छलैक। रामकुमार आइ एकेवेिरयाँ काज क’ \nसबेरे घर चिल आएल मासूलक इंतजाम करबाक लेल। मासूलक कोन-हुना \nइंतजाम क’ िदĪली जएबाक तैयारीमे लािग गेल। कािŎ अĠहरगरे िदĪली जएबाक \nछैक। राजकुमारसँ भेंटकए पुणर् आĂİत भ’ आइ राितएमे मोटरी-चोटरी पाथेय \nसभ बािĠह-छेक रािख देलक, भोरे आब माÿ Ćİथानक काज। \nरामकुमार सबेरे-सकाल उिठ बाले-बच्चे तैयार भ’ िनयत समएपर िवदा भ’ \nगेल। ƙŌİथानमे जाकए बैसल छल िक ताबत राजकुमार दस डेग पिहनेसँ \nचल-चल देरी भ’ गेलैक, बस छुटतै तँ Əेनो छुिट जेतैक। समएपर निह पहुँचबै \nतँ फेर Əेन कािŎये भेटतै। सभ झटिक क’ भगवती चौकपर पहुँचल िक \nओमहरसँ बस हनहनाइत पहुँिच गेल। कोनहुना सभ बससँ िदĪली टीशनधिर \nपहुँचल। गाडी अएबामे घंटा भिर िबलĦब छलैक। ताबत राजकुमार पैसा ल’ \nिटकट कटाए अनलक। िकछु पनिपआइ सभ करैत गेल िक Əेनो आिब गेलैक। \nभीड तँ छलैहेँ तथािप कोनहुना सभ चिढ क’ िदĪली İटेशन आिब गेल।  \nिदĪलीमे बडका-बडका शाँिपंग माल सभ बनैत देिख अचंिभत ओ मने-मने  56 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकाजक आशामे खुिशयो भ’ रहल छलैक। सएक-सए मजदूर काज क’ रहल \nछल। रामकुमार सभ किहओ महानगर देखने रिहतए तखन ने, िजज्ञासाथर् \nराजकुमारसँ िकछु-िकछु पुछए लागल। राजकुमार आब गामक भाषाकेँ छोिड \nटूटल-फूटल िहĠदीमे ओकरा बुझबैत िहĠदीमे बजबाक िनदųश दैत कहए लगलैक, \n”हे! ई बडका शहर िथकैक, एिहठाम गामक भाषा निह बिजहे, निहतँ लोक \nदेहाती बुझतौक, िनछĠछ देहाती। अपना सभमे गप करबहतँ निह कोनो, मुदा \nहािकम हुकुमसँ िहĠदीएमे बात किरहह, ओना ओ सभ अपनामे अंƇेिजएमे गĢप \nकरैत छैक” रामकुमार उþर दैत कहैत अिछ” अँए हौ राजकुमार! ओसभ जखन \nअंƇेजीमे गĢपकरैत छैक तँ Ąेर िरक्शा-टेĦपू-टेक्सी बला सभसँ कोना गĢप करैत \nहेतैक, ई सभतँ देखैत िछयैक जे िहĠदीएमे बजैत छैक ओकरा अंƇेजी बजैत \nकहाँ देखैत िछयैक” की राजकुमार कहैत अिछ हँ, हौ एिह लोककतँ ओ सभ \nउपेक्षा दृिƠएँ अवĮय देखैअ छैक, मुदा जािहठाम मजदूर-िरक्शा आिदक काज \nपडैत छैक तािहठाम ओकरो िहĠदीएमे बाजए पडैत छैक मुदा सभ छोटका \nिहĠदीएमे गĢप करैत छैक चाहे ओ चाय-पानबला हो ठेला-िरक्शाबला हो चाहे जन-\nमजदूर हो” ,रामकुमार िकछु आगाँ बढैत अिछ की,पुनः राजकुमारसँ पुिछदैत चैक \nजे अँए हौ एिहठाम देखैत िछयैक जे बुिढया-बुिढया सभ िजंस-पेंट पिहरने रहैत \nछैक, कतेककेँ देखैत िछयैक जे भिर देह कपडो निह पिहरने रहैत छैक, से \nिकएक? गाँव-घर सभमे एना रहतै तँ लोक कतेक चौल करतै।“ राजकुमार \nडँटैत जे, ” हे, ई बडका शहर िथकै एिहठाम सभ सेठ-साहूकार सभ छैक \nएिहठाम एिहना रहैत छैक, ई सभ बात एिहठाम निह बिजहेँ निहतँ पुिलसकेँ बजाए \nजेलमे द’ देतौक” रामकुमार सहिम गेल, मुदा भीतरसँ आओरो िजज्ञासा सभ \nउमिर रहल छलैक। गप-शप करैत सभ राजकुमारक डेरापर पहुँिच गेलैक। \nराİताक सभ झमारल छल। गामसँ जे िकछु अनने छल सएह सभ खा-पी क’ \nआराम करए लागल। \nसाँझुक पहर चािर बािज गेलैक, काजक तलाशमे से हो जएबाक छलैक। \nराजकुमार अरहुिलयाकेँ भानस भात करबाक सभ वİतु देखाए रामकुमारक संग \nिनकिल गेल। संयोगवश लगिहमे िकछु दुरीपर एकटा नवपर मकान बिन रहल \nछलैक। धखाइत- धखाइत ओिहठाम पहुँचल । मािलक मनेजरक संग ठीकेदार \nसेहो छलैक। राजकुमार मािलककेँ रामकुमारक िदस इशारा लकरैत जे काजक \nतलाशमे गामसँ आएल छैक। रामकुमार से हो टुटल-फूटल िहĠदीमे अपन \nदुदŶĠयक िवषएमे कहए लगलैक। संयोगवश रामकुमारकेँ काज भेिट गेलैक। \nदोसरेिदन मािलककेँ एकटा एपाटर्मेटक ने ओ लेबाक छलैक, सए-दूसए लेबरक \nकाज छलैक। दोसरे िदन आठ बजे काजपर बजाओल गेलैक। राजकुमारक देह \nसेहो हĪलुक भऽ गेलैक आ रामकुमार सेहो Ćसž भऽ गेल ।  \nरामकुमार दोसर िदन समएपर पहुँिच काज ĆारĦभ क’ देलक। मनसँ \nकाज करए लागल, मेहनितया तँ छलहे, मािलक काज देिख Ćसž भऽ गेलैक। \nदू-चािर िदन काज कएलाक उपरांत िकछु अिƇम आ िकछु अपनो िदससँ रहबाक  मैिथली कथा २००९-१० 57 \nलेल वİतु जात खरीद आनएलेल कहॴ देलकै। रहबाक लेल एकटा झोपडीनुमा \nघर दऽ देल गेलैक। सभ बाले-बच्चे रामकुमार रहए लागल। िकछुए िदनमे सभ \nिहिल-िमिल गेल। िधयो-पुतो सभ जगहसँ पिरिचत भऽ अपन खेलाए धुपाए \nलागल। बडका छौडा ललटुनमा काज करए कालमे बापक छोट-छीन टहल सेहो \nकऽ दैक। आबतँ ईसभक िĆय पाÿ बिनगेल। मािलक-मिलकाइन जखन अबैकतँ \nचाहो सभ िपआए दैक। मािलक आब गेटक चाभी सेहो एकरे हाथमे थĦहा \nदेलकै। कखनहु ककरो िबषएमे नीक अधलाह जे िकछु पुछबाक रहैत छलैकसे \nरामकुमारेसँ पुछैत छलैक। इहो सभटा बात सĜय-सĜय किह दैत छलैक। िकछु \nिदनमे घरक छत सभ ढला गेलैक, रामकुमारककेँ आब ओहीमे रहबाक लेल आज्ञा \nभेिट गेलैक। गेटक चाभी सेहो दऽ देल गेलैक। आवए-जाए बलापर नजिर \nरखबाक हेतु सेहो किहदेल गेलैक। मािलक-मिलकाइनकेँ कोनो गुĢत बातक \nजानकारी लेबाक होइतँ रामकुमारेसँ पुछैत छलैक। दू-तीन वरख धिर एिहमे काज \nचलतै से सोिच खूब Ćसž भ’ रहए लागल। समए िबतैत गेल देिखते-देिखते \nआब तेसरो बरख बीतल जाए रहल छलैक एपाटर्मेटक दोसरमहल घिरक सभ \nढांचा तैयार भ’ गेलैक, मुदा एखनो बहुत काज बाँकी छैल। आबतँ िफिनिशंगक \nकाज चालू कएल जेतैक। मािलक धीरे-धीरे मजदूर सभक छँटनी करए लागल, \nझोपडी सभ सेहो हँटए लगलै। रामकुमारक िचंता सेहो बढए लगलैक जे आब \nहमरो ई İथान छोडए पड़त। ठीकेदार,रामकुमारकेँ मकानक एकटा कातमे \nरहबाक İथान सीिमत कऽ देलकै। रामकुमार उदास भ’ कए रहए लागल तथािप \nओ छओ-मास घिर आओर ओहीमे खेप लेलक। पĠƖह िदन ठीकेदार मािलककेँ \nएपाटर्मेँटक चाभी सौप देतैक। रामकुमार पėी अरहुिलयाक संग भिवįयक िचंता \nकरैत अवसर पािब काजक खोज सेहो करए लागल। “ िदĪली सभ महानगरमे \nकाज कतहु निह भेटैक, ताहूमे मजदूरीक काज। एखनहुँ इंिजिनयर, डाक्टर, \nिशक्षकक काज पडततँ एकक बदला अनेक उपिİथत भऽ जाएत मुदा मजदूरक \nिदĸततँ सभ िदन रहतैक, कतबो मशीनी युग एलैक मजदूरकतँ काज पडबे \nकरतै। मजदूर की आब मजदूरे रहलैक? ओहो सभ आब अपन İवयंक काज \nकरए लागल आ ओिहमे ओकरा खूब आमदिनयो होइत छैक बाबू-भैया सभ गाममे \nजमीन बेचैत छिथ आ ओसभ खरीद करैत अिछ। “मकानमे िफिनिशंगक काज \nसेहो लगचाए गेलैक। बाहरमे रंग िवरंगक फूल सभ सेहो लागए लगलै। \nरामकुमार केँ भगवान-भगवतीक कृपासँ दोसरो ठाम काज भेिट गेलैक मुदा \nओिह काजमे एखन दस िदन समए आओर लगतै, एहने एकटा शाँिपंग माँल बनतै, \nओहूमे चािर-पाँच वषर् धिर काज चलतै। रामकुमार दुनू Ćाणी खूब खुश छल िक \nकुसंयोगसँ बडका बेटा ललटुनमा दुःिखत पिडगेल। टाइ-फाइड भ’ गेलैक की \nकालाĔवर एकसए तीन आ चािर िडƇी धिर बुखार रहए लगलैक। बुखार उतरए \nकेनाम निह। कखनहु-कखनहुँ आँिखसभ बž भ’ जाइक तँ कखनहु देह पािन-\nपािन मुदा िजĿी Ĕवर्र जĪदी छुटबाक नामे निह लैक। ठीकेदार एहनो िİथितमे \nघर खाली करबाक हेतु अंितम चेतावनी दऽ देलकै। घर तँ खाली कइये देने  58 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरहैक, पिरसरमे बनल एकटा िगलेबापर जोडल ईटक घरमे छलैक। मािलक से \nहो आिब कऽ किह गेलैक, मािलक İवयं ललटुनमाक मरनासž अवİथा देखलकै \nतथािप कोनो हालतमे पिरसर खाली करबाक आदेश दैत चिल गेल। \nआइ भोरे पिरसर खाली करबाक छलैक मुदा ओ खाली करबासँ िववश \nछलैक, छौडा एक-दूिदन िजतै की निह से कहब किठन छलैक। सांझुक पहर \nठीकेदार, मािलक, मिलकाइन सभ एलै एकरासँ िवनु िकछु कहनिह सामान सभ \nबाहरमे कनैल फूलक गाछ िदस छहर िदबालीक कातमे फेकए लगलैक। \nरामकुमार-अरहुिलया दुनू Ćाणी िनहोरा-िवनतीसँ जे,” मािलक दू चािर-िदनमे हम \nखाली क’ देब, एिह जड़कालामे राितमे ई लएकेँ कतए जेबैक। मािलक! \nमिरजेतैक ललटुनमा। इएह ललटुनमा छल जे अहुँ सभक टहल क’ दैत रहए। \nकिहओ चाह आनए, किहओ िसगरेट तँ किहओ पािन। एही जरकालामे किहयै \nललटुनमा ठँढ लािग जेतौक İवेटर खरीद क’ पिहिर िलहेँ, पएरमे चĢपल लए \nलेआ पैसो दैत रिहयै। मािलक! ओयेह ललटुनमा मिर रहल छैक कहाँ दूटा टको \nदैत िछयेक जे एकटा गोिटयो खेतै। मािलक दू चािर िदन रहए िदऔक हमारा \nखाली कए देब।“ मुदा ठीकेदार आ मािलकपर तकर कोनो Ćभाव निह। \nललटुनमा जािह टूटल खाटपर पड़ल छल, ओिह खाट सिहत ललटुनमाकेँ \nपिरसरसँ बाहर गाछक तर रािख देलक। ओकरा सभकेँ संका जे कही मिर गेल \nतँ आओरो आफत होएत। \nरामकुमार मािलकसँ Ćाथर्ना करैत कलजोिरकए जे” मािलक! एकरा बड \nकिठनसँ पोसने िछयैक, अहाँ सभ गरीबक ददर् ओ ममता निह बुझैत िछयैक। \nअहुँ सभकेँ बाल-बच्चा अिछ मुदा अहाँ सभतँ बच्चाकेँ माएक दूधो निह िपअए \nदैत िछयैक िकएक तँ माएक शरीर खराब भ’ जेतैक नब निह देखेमे \nअओतै।बच्चा सभकेँ दाइ सभक भरोसे छोिड जतए ततए रंगीन दुिनयाँमे घूमए \nचिल जाइत िछयैक। अपने सभखाली धनकघमौर करैत िछयैक। बच्चाकेँ रंग-\nिवरंगक कीमती कपड़ा-िखलौना गाडी जे चाहीसे दैत िछयैक मुदा असली İनेह तँ \nमाइये-बापसेँ होइत छैकसे İनेह देवए अहाँ सभ निह  जनैत िछयैक यिद से İनेह \nरिहतैक तँ ललतुनमाकेँ एना निह बाहर क’ िदितयै, अहाँ सभकेँ कनेक बो दरेद \nनिह अिछ मतलब ओतबे काल रहैत अिछ जतेक काल अपने लोकिनकेँ काजक \nजरुरी रहैत अिछ। “ मािलक! एकरा राित भिर रहए िदऔक। मुदा मािलक- \nमिलकाइन पर तकर कोनो Ćभाव निह। \nसगरो राित रामकुमार दुनू बच्चाकेँ नेने जगले रिहगेल। भगवान-भगवतीक \nİमरण करैत जे”, हे भगवान! सभटा दुःख हमरे सन गरीबकेँ देिलयै। गाममे तँ \nसरो समाज छल बोलो भरोस देलक एिहठाम तँ केओ निह अपन होइत छैक \nसभ İवाथर्मे लागल रहैत अिछ, गरीबक िदस ककरो ğयान निह। ओहो जे \nराजकुमार छल सेहो पंजाब चिल गेल, आब हम एखन कतए जाउ, हमर सभक \nरक्षा करु! रक्षा करु!”भोर होइतिह देरी ललटुनमाक आँिख खुिल गेलैक, साक्षात \nजेना सूयर् भगवान अपन Ćकाश पुĽसँ रोगकेँ हरण कए लेलिथन। ललटुनमा  मैिथली कथा २००९-१० 59 \nपािन मंगलकै पीबाक लेल। अरहुिलया-रामकुमारक बात जेना िदनकर दीनानाथ \nसुिन लेलिथन। दुनू Ćाणीकेँ होश आिब गेलैक। ललटुनमाकेँ गाएक दूध पीआए \nदवाइ द’ देल गेलैक। िकछु कालक बाद होश भेलापर ललटुनमा बजैत अिछ- \n“माए एतए िकएक िछयैक? मािलक सभ हमरा सभकेँ िनकािल देलिखन? माए \nमाथपर हाथ ध’ सहला बैत अपन दुःख कहए लगलैक। बीच-बीचमे ललटुनमा \nआिखँ सेहो मुिन िलअए। िकछु कालक बाद होश भेलापर ” माए! एतएसँ चल, \nएिह घरक सोझाँ हम निह रहब, गाछेक तरमे रहबाक अिछतँ बरक गाछ तर \nचल जाे, मुदा एिहठाम आब निहरह, एकोक्षण हमरा निह राख एिहठाम। ओिह \nĔवरसँ हमरा ई बेशी दुःख बुझाइत अिछ, जĪदी चल” रामकुमार सभ वİतु-\nजातकेँ एकटा बोिरयामे ल’, ललटुनमाकेँ काĠहपर लटकाए धमर्-वृक्षक छयामे \nरहबाक लेल बाले-बच्चे रामकुमारक दुनू Ćाणी एक-टक ओिह मकानकेँ िनहारैत \nिवदा भ’ गेल। निह जािन, कोन धमर्-वृक्षक छयामे ओ रुकल।  60 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nकािमनी कामायनी \n \nलाल काकी \nटक टक टक टक टुन टुन टुन टुन ....  \nघंटी बजबैत तांगा क’ सोरसँ ओिह सूतल सूतल सुİत सुİत टोलमे \nहरकत आिब गेलए । कोनो अĥयागत सएह आबैत छलाह ताँगापर िकनको बेटा \nपूतौह िकनको धी जमाए िकनको समधी़ िकनको सर कुटुम।आऽ टक टक टुन \nटुन क’ ğविन जेना अिह खबिरकेँ समİत घर धिर पहुँचा दैत़ िकयो आएल अिछ \nपाहुन पड़क । \nिदनक करीब दस बाजल छल । मुदा गाममे तँ पराते सभ उिठ  पराती \nगबैत पूजा पाठ नेम टेम करैत़ अपन िदनचयŭमे ĭयİत भऽ जाइत छल तािह लेल \nदस एगारह बजैत बजैत फुरसते फुरसत। \nिकछु अपन दरवĔजासँ िनकिल िकछु अपन दलानसँ बिहराित ताँगा धिर \nऔला़।आऽ खबिर पसिर गेल चारूकात  जे लालकाकी पटना जा रहल छिथ। \nहुनक बड़का पाैÿ कĠहैयाजी आिब गेलिखĠह लेबए लेल । लाल काकी अपन \nजमानाक परम सुžिर गोरवािह İÿी ततेक गोर जेना साक्षात चान बुिल रहल \nअिछ धरतीपर। आऽ एकदम लाल बूँद जेना अंगरेज । \nिखİसा छल हुनका पाछाँ जे बड़का घरक बेटीकेँ गौरव ढाह लेल \nसासुरमे हुनक पितकेँ दोसर िववाह कराओल गेल ।ओिह समए समाजमे बहु \nिववाह पूणर्रूपेण Ćचिलत छल । आऽ एकए गोट कतेक कतेक िववाह करैत \nछलाह । मुदा सौितिनयाँ डाह। सौितन संगे रहनाय एकटा बड़का दुखदायी \nĆसंग छलैक İÿीगण समाजक लेल । \nसौितन एतैĠह करेजपर राहिड़ दड़रतैĠह तखन िहनक टहंकार मारैत गौरव \nढहतैĠह बड़ उþान भऽ कऽ चलैत छिथ। घरवलाकेँ िववाह भऽ गेलिĠह मुदा \nनबकी किनया सासुरक मुँहो निह देख सकलीह।नैहरेमे भोजक पात उठब गेलीह \nतँ कोना नै कोना िबषहरा महाराज डँिस लेलिखĠह ।जखन लाल काकीकेँ ई \nखबिर भेटलैĠह तँ ठňा कऽ हॅसैत बजलीह ‘लैह हमर गौरव तँ भगवित सेहो निह  मैिथली कथा २००९-१० 61 \nढािह सकलीह ।’बाजए कालमे हुनक बुņी बुņी चमकैĠह । आऽ दोसर िखİसा \nहुनक जे Ćचिलत छल ‘िववाहक बड़ िदन धिर हुनका पूत नै होए छल खाली धी \nधी धी। तँ ओ भगवानसँ कबुला केलिथ़ ‘ हे स़þनारैन महाराज Ĕयोँ हमरा \nपूतौह झोँट पकिड़ कऽ मरत तँ हम बाजा गाजासँ अहाँक पूजा करब ।’एिहपर \nबड़ हॅसी ठňा भेलए मुदा भगवान जेना हुनकापर बड़ अनुƇही छलिखĠह । आऽ \nओहो िदन एलैĠह जखन घरमे पूतौह आिब गेलिĠह । मुदा ओ कबुला भगवानक \nपूजा कऽ। आब करल की जाए । कबुला कबुला छल।आखीरमे भगवानक \nपूजाक समए बीध जकाँ पूतौह हुनक एकटा लट पकड़लिखĠह ओ ढोल पीपहीसँ \nपूजा सĦपž भेल छल । \nमुदा हम जे लाल काकीकेँ देखने रिहयैĠह पाकल़ पाकल छोछ-छोट केश़ \nवृŅा़ किन देहगर मुदा गेराई वएह बड़ İनेिहल़ गĢपक सĢपक िसनेह । \nहम सभ जखन गाम जाई हमर पपा ढेर रास फलफूल नेने जाइथ ।आऽ \nशरीफा लाल काकीकेँ बड़ पिसž । ‘गै बच्चा दूटा सरीफा ला’।तखन एकोटा \nनैकसँ पाकल शरीफा नै छलै हम किन किन पाकल शरीफाकेँ हाथसँ कैस कैस \nकऽ दािब दािब कऽ एकदम घुĪलल बना कऽ दऽ देिलयैĠह ।किनए कालक बाद \nकाकी हमरा तकने िफरैत छलीह ‘ कþ छै बुिचया’ । आऽ हमरा देखैत मातर \nबजली ‘ हे ले अपन सरीफा काँचे छाै।’ \nएक िदन हमर आंगनमे बनल मॅड़वा़ भाई सबहक उपनैनकपर बैिस हमरा \nिखİसा सुनबूत छलीह ‘ जाजर् पंचम इंगलैंडक गĿी पर बैसलै तेकरा बाद जाजर् \nछठम जाजर् सĢताम ।’आऽ ओिहƅम जे ग्Ģपर मोन पङैत अिछ  ओ बाजल छलीह \n‘उजरा जीर होइत छै ऊजरा मरीच हमर पीþी कलकþासँ आनैत छलाह।लोक \nचान पर पहुँच गेलए।’ \nहम अपन दायसँ पूछिलयैĠह। ‘ दूर हुनक गĢपठ सĢपल एहने रहैत छैĠह \nउजरा मरीच आऽ चान परलोक ।चौरचनमे चान महाराजकेँ अरघ देल जाइत \nअिछ ओ भगवान छिथ हुĠकर िक ओ तँ किनए िदनक बाद सूरूज  महाराजपर \nसेहो लोकवेदकेँ पठा देती ।’ \nहुनक गĢपपर पीठ पाछाँ बड़ मखौल उड़ैए।जीभक बड़ पातिर नीक नूकूत \nखायब नीक पिहरब। \nएक िदन दाइकेँ बड़का पोत जमाए एलिखĠह तँ ’ हुनक किनए कालक \nबाद अपन दरवĔजासँ टहलैत टहलैत हमरा आंगनक मॅड़वापर आिब बैसिलह \n‘बौआ दाए मैयॉं अपन छोट िदयािदनीकेँ ओ अिह नामसँ बजबए छलीह ‘िक सभ \nबनेलहुँ अिछ जमाएक लेल’ । आऽ दाइ जे परम ओिरयानी बुिधयािर मृदूभाषी़ \nमयŭदा वाली सुžिर İÿी छलीह बड़ आदरसँ अपन पैघ िदयािदनीसँ जमाए्केँ \nगेलाक बाद चाह िपयाबैत बैस कऽ िवĠयाससँ गĢप करैथ । \nजीभ बसमे निह छलैĠह तँ पेट सेहो जवाब द’ देने छलैĠह । आऽ \nलालकाकी बीमार भऽ गेल छलीह ।छोटका बेटाकेँ पेलवार तँ लगमे छलैĠह मुदा \nपटना वला बेटाकेँ मोनमे छरपņी लािग रहल छलै ‘माएकेँ हम अपन लग रािख  62 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकऽ बड़का डाक्टारसँ इलाज करैब।आँिखक सोझा रहत तँ हमरो मोनमे चैन \nरहत।’ \nआऽ तािह लेल टमटम आएल छल । उĦहर काकी बड़काटा कऽ भांगिट \nठाढ केनो ‘मिर जाएब मुदा मगह निह जाएब कॅह कासी कॅह उसर मगहर मगहमे \nजे मरै छै तेकरा पैठ नै होय छाै मगं दोषं दधाित इित मगध ’ ‘ मगहीया डाेमसँ \nबþर हƛ जीनगी भऽ जाएतँ ‘िकžो िकžॲ हम मगह नै जाएब।’ \nछोटकी पूतौह दरवĔजापर बैस ĭयाख्यान दऽ रहल छलीह ‘ तीन िदनसँ \nअž पािन ितयागने छिथĠह भिर राइत जागल कुहरैत ‘हम मगह नै जाएब।’ \nअपन नूआ आंगीवला झोराकेँ छोटका टेबूलपर ठाढ भऽ क” दहीक खाली \nमटकूड़ीमे रािख चारसँ लटकैत सॴकपर टाँिग कऽ नूका देने रहिथ कखनो \nओकरा कोठी के दोगमे नूका दैथ मुदा ताकैत ताकैत लोक तािकए लैक।कखनो \nअपना लगमे रहए वला पोता सभकेँ बजा कऽ नहुँ-नहुँ िनहौरा करैथ’ ‘ हे बाऊ \nअपन िहİसाकेँ जमीन हम तोरे सभकेँ िलख देबऽ हमरा मगह नै जाए दऽ ।’ \nमुदा हुनक Ćाणक रच्छा करए लेल सभकेँ लगै पटना जेनाए आवĮयक छल \nओतए पैघ पैघ डाक्टर। \nकĠहैया जी हुनक झोरा झपटा उठाबैĠह ताँगापर राखए लेल गेल तँ ओ \nझपिट कऽ ओकर हाथसँ झीक कऽ अपन करेजसँ लगा कऽ घाना पसािर दैथ \n‘हम निह जाएब ई गाम छोि ड़ कऽ एतयसँ हमर अथŰए उठत अिह आंगनमे हम \nमॅहफापर सँ उतरल छलहुँ। ’आऽ ओ भोकासी पाि ड़ कऽ नीच्चामे औंघड़ा औघड़ा \nकानिथ  दरवĔजाक नीचा ठाढ सबहक आँिख झर झर बहैत छल िवशेष कऽ \nपूरना लोक सभकेँ जे हुनका बड़ िदनसँ कएक बरकसँ जनैत छल। Əेनक समए \nलगिचया गेल छल ।जेनाए परम आवĮयक ।आऽ बेर बेर अपन हाथक घड़ी \nदेखैत एþे काल धिर िकंकþर्ĭय िवमूढ ठाढ कĠहैयाजी काकीकेँ भिर पाॅज पकिड़  \nकोरामे उठा ताँगापर बैसा देलकैĠह जा ओ अž पािनक पोटरा पोटरी बाेरा झोरा \nराखए लेल मुड़ला असक्तद िनबर्ल कािक नै जािन कोन दैवीक शिक्तसँ \nउछैलकऽ ताँगासँ नीचा उतिर दुगŭİथान िदस पड़ए लगलीह।जेना कसाई के देख \nकऽ गाए िचकरैत छै ओिहना ओ अपन िĆय बड़का पाैÿकेँ देख कऽ। िचकरय \nलगलीह । िचकरैत िचकरैत हुनक गरा बािझ गेलिĠह़ । कĠहैयाजी हुनका पाछाँ \nभगला आऽ लपिक कऽ फेर अपन कोरामे उठा ताँगा पर बैसा देलकैĠह िकयो \nलोटा मुँहमे लगा कऽ दू चािर घोँट पािन पीया देलकैĠह।कĠहैयाजी अपनो छरिप \nकऽ बैस रहला आऽ कािककेँ पॅिजएने रहला। चीज वाेİत लोके सभ रािख \nदेलकै आऽ तांगा वलाकेँ इसारा किर देलकै ओ तड़रासँ भगबए लागल घाेड़ा ओ \nहुनक कानब जेना कोने बच्ची दुरगमिनया किनयाकेँ । ताँगाकेँ पाछाँ पाछाँ भिर \nटोलक लोक अिड़ यातए बाेल भरोस दैत़ िदयािदनी आऽ पुतौह सभ ‘हे बौआ यौ \nगोड़ लगैत छी काकी के अवİसे पठा देबैĠह ।’’ ‘ इलाज करा कऽ चिल \nअिबहिथ ’ ‘जुिन कानैथ़ िहनका हमर सĢपहत़ ।’ \nआऽ पोखिर धिर अि ड़यैत कऽ जखन ओ सभ आपस हुनक दरवĔजापर  मैिथली कथा २००९-१० 63 \nआिब बैसली तँ सबहक मूँह नाक आँिख लाल-लाल जेना रंग अबीर मिल देने \nहोइ । झर झर नोर बिह रहल छलै एखनो धिर । \nआऽ ओिह िदन की राितयोमे िधया पुþाकेँ छोि ड़ पैघ ककरो अž नै \nधसले मुँहमे। रिह रिह कऽ लाल काकीकेँ ओ करूण  ƅंदन जेना सबहक कानमे \nघुिरयाित रहल छल। पचासो वरखक अपन बास छोि ड़ पिहल बेर ओ नैहर वा’ \nसासूरक आगाँ कþाे पएर राखने छलीह।  64 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nजगदीश Ćसाद मंडल \nगाम-बेरमा, तमुिरया, िजला-मधुबनी। एम.ए.।कथाकार (गामक िजनगी-कथा \nसंƇह), नाटककार(िमिथलाक बेटी-नाटक), उपĠयासकार(मौलाइल गाछक फूल, \nजीवन संघषर्, जीवन मरण, उĜथान-पतन, िजनगीक जीत- उपĠयास)। \nमाक्सर्वादक गहन अğययन। िहनकर कथामे गामक लोकक िजजीिवषाक वणर्न \nआ नव दृिƠकोण दृिƠगोचर होइत अिछ।-सĦपादक  \nबहीन \n‘आब अिधक िदन माए निह खेपतीह। ओना उमेरो नĤबे बखर्क धत-पत \nहेबे करतिन। तहूँमे बखर् पनरह-बीसेकसँ किहयो बोखार कऽ कहए जे उकािसयो \nनिह भेलिन अिछ। एक तँ ओिहना पाकल उमेर तिहपर सँ देहक रोगो पछुआएल, \nतेँ भिरसक एिहबेिर उिठ कऽ ठाढ़ हेबाक कम भरोस। िकऐक तँ एक न एक \nउपƖव बिढ़ते जाइत छिĠह। अžो-पािन अरुिचये जेकाँ भेिल जाइ छिन।’’ -\nभखरल İवरमे राधेĮयाम पėीकेँ कहलिथन। \nपितक बात सुिन, कने काल गुĦम रिह, रािगनी बाजिल- ‘‘ककरो औरुदा \nतँ िकयो निहये दऽ सकैत अिछ। तहन तँ जाधिर जीवैत छिथ ताधिर हम-अहाँ \nसेबे करबिन की ने?’’ \n‘हँ, से तँ सैह कऽ सकैत िछयिन। मुदा िजनगीक किठन परीक्षाक घड़ी \nआिब गेल अिछ। एते िदन जे केलहुँ, ओकर ओते महĜव निह जते आबक \nअिछ। िकएक तँ कखनो पािन मंगतीह वा िकछु कहतीह, तिहमे जँ किनयो देरी \nहएत आ िकयो सुिन लेत तँ अनेरे बाजत जे फĪलांक माए पािन दुआरे \nिकिकहािर कटैत रहैत छिथन। मुदा बेटा-पुतोहू तेहन जे छै घुिर कऽ एको-बेिर \nतिकतो निह छिĠह। ककरो मुंहमे ताला लगेबै। देिखते िछयै जे गाममे कोना \nलोक झुठ बािज-बािज झगड़ो लगबैत आ कलंको जोडै़त अिछ। तेँ चैबीसो घंटा \nककरो निह ककरो लगमे रहए पड़त। जँ से निह करब तँ अंितम समएमे \nकलंकक मोटरी कपारपर लेब।’’ \n \n‘‘कहलहुँ तँ ठीके, मुदा बच्चा सबहक िहसाबे कोन, तहन तँ दू परानी  मैिथली कथा २००९-१० 65 \nबचलहुँ। बेरा-बेरी दुनू गोटे रहब। अĠतुका काज अहूँ छोिड़ िदऔ। िकएक तँ \nअंगनेक काज बिढ़ गेल। बहीनो सभकेँ जनतब दइये िदअनु।’’ \n‘‘अपनो मनमे सैह अिछ। जँ तीनू बहीिन आिब जाएत तँ काजो बँटा कऽ \nहĪलुक भऽ जाएत। ओना अंगनासँ दुआिर धिर काजो बढ़बे करत। जखने सर-\nसंबंधी, दोİत-मिहम बुझताह तँ िजज्ञासा करए अएबे करताह। जखन दरबĔजापर \nऔताह तँ सुआगत बात करै पड़त”। \nमूड़ी डोलबैत रािगनी बजलीह- ‘‘हँ, से तँ हेबे करत।’’ \n \n‘‘एखन िनचेन छी आ काजो करैऐक अिछ। तेँ अखने तीनू बहीिनयो आ \nममोकेँ जानकारी दइये दैत िछअिन।’’ आन कुटुĦबकेँ एखन जानकारी देब जरुरी \nनिह छै। मोबाइलमे मामाक नĦबर लगौलक। िरंग भेलै। \n  \n‘‘हेलो, मामा। हम राधेĮयाम।’’ \n \n‘‘हँ, राधेĮयाम। की हाल-चाल?’’ \n  \n‘‘माए, बड़ जोर दुिखत पिड़ गेलीह।’’ \n  \n‘‘एखन हम एकटा जरुरी काजमे बँझल छी। साँझ धिर आिब रहल \nछी।’’ मोबाइल बž कऽ राधेĮयाम जेठ बहीिन गौरीक नĦबर लगौलक। \n‘‘हेलो, बहीिन। माए दुिखत पिड़ गेलथुन।’’ \n‘‘एखन हम İकूलेमे छी आ अपनहुँ ( पित) कओलेजेमे छिथ। छुņीक \nदरखाİत दइये दैत िछअए। साँझ धिर पहुँच जाएब।’’ \nमोबाइल बž कऽ छोटकी बहीिनक नĦवर लगौलक। \n‘‘सुनीता। हम राधेĮयाम।’’ \n‘‘भैया, माए नीके अिछ की ने?’’ \n‘‘एखन की नीक आ िक अधलाह। तीिन िदनसँ ओछाइन धेने अिछ। तेँ \nिकछु कहब किठन।’’ \n‘‘हम अखने छुņीक दरखाİत दऽ आिब रहल छी।’’ \n‘‘बड़बिढ़या’’ किह मिझली बहीिन रीताक नĦबर लगौलक। \n‘‘हेलो, रीता। हम राधेĮयाम। माए, बड़ जोर दुिखत छथुन।’’ \n \n‘भैया, हम तँ अपने तते िफरीसान छी जे खाइक छुņी निह भेटैत अिछ। \nकािŎयेसँ दुनू बच्चाक Ćितयोिगता परीक्षा िछयै’ \nिबना िİवच ऑफ केनिह राधेĮयाम मोबाइल रािख अकास िदिश देखए \nलगल। ठोर पटपटबैत- ‘ बच्चाक परीक्षा......, मृĜयु सĔजापर माए....! केकरा \nĆाथिमकता देल जाए? एक िदिश, जे बच्चा एखन धिर िजनगीमे पैरो निह  66 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरखलक, सॱसे िजनगी पड़ल छैक। दोसर िदिश कƠमय िजनगीमे पड़ल बृŀ \nमाए। खैर, सभकेँ अपन-अपन िजनगी होइ छैक आ अपना-अपना ढ़ंगसँ सभ \nजीबए चाहैत अिछ। हम चािर भाँइ बहीिन छी तेँ ने दोसरपर ओंगठल छी। मुदा \nजे असकरे अिछ, ओ कोना माए-बापक पार-घाट लगबैत अिछ। िकछु सोिचतिह \nछल िक नव उĜसाह मनमे जगल। नव उĜसाह जिगतिह नजिर पाछु मुँहे \nससरल। चारु भाए-बहीिनमे माए सभसँ बेसी ओकरे ( रीता) मानैत छिल आ \nओकर सेबो केलक। कारणो छलैक जे बच्चेसँ ओ रोगा गेल छिल। मुदा \nआĀयर्क बात तँ ई जे जेकरा माए सभसँ बेसी सेवा केलक वैह सभसँ पिहने \nिबसिर रहिल अिछ। \nगोसाँइ डूबैत-डूबैत मामो आ दुनू बहीिन-बिहनोइ पहुँच गेलिख न। \nअिबतिह डॉ. सुधीर ( छोट बिहनोइ) आला लगा माए ( सासु) केँ देिख \nकहलिखन- ‘‘भैया, माए बँचतीह निह। मुदा मरबो दस िदनक बादे करतीह। तेँ \nएखन ओते घबड़ेबाक बात निह अिछ। अखन हम जाइ छी, मुदा बहीिन ( डॉ. \nसुिनता) रहतीह। ओना हमहूँ दू-िदन तीन-ि दनपर अबैत रहब।’’ \nडॉ. सुधीरक बात सुिन सभकेँ क्षिणक संतोष भेलिन। मामा कहलिखन- \n‘‘भािगन, ओना हम ककरो छॴटा-कİसी निह करैत िछअिन मुदा अपन अनुभवक \nिहसाबे कहैत िछअह जे भिर िदन तँ İÿीगण सभ मुİतैज रहथुन मुदा राितमे \nनिह। ओना हमरो गाम बहुत दूर निहये अिछ। एखन तँ धड़फड़ाइले चिल \nएलहुँ। तेँ एखन जाइ छी। कािŎसँ साँझू पहरकेँ एबह आ भोर कऽ चिल \nजेबह। भिर राित दुनू माम-भिगन गप-सप करैत ओगिर लेब।’’ \nदुनू बिहनोइयो आ मामो चिल गेलिखन। \n‘‘आइ सातम िदन माएकेँ अž छोड़ब भऽ गेलिन। दू-चािर चĦमच पािन आ \nदू-चािर चĦमच दूध, माÿ अधार रिह गेल छिन।’’ - आंगनसँ दरवĔजापर आिब \nरािगनी पितकेँ कहलिथन। \nपėीक बात सुिन राधेĮयाम मने-मन सोचए लगलाह। मनमे उठलिन चारु \nभाए-बहीिनक पािरवािरक िजनगी। कतेक आशासँ दुनू गोटे (माए-िपता) हमरा चारु \nभाए-बहीिनकेँ पोिस-पािल, पढ़ा-िलखा, िवआह-दुरागमन करा पिरवार ठाढ़ कऽ \nदेलिन। जिहना गौरी ( जेठ बहीिन) एम.ए. पास अिछ। तिहना एम.ए. पास \nबिहनोइयो छिथ। हाई İकूलमे बहीन नोकरी करैत अिछ तँ कौलेजमे बिहनोइ। \nपिरवारक Ćितơा, समाजोमे बढ़वे केलिन जे कमलिन निह। तिहना छोटिकयो \nबहीिन अिछ। बहीनो डॉक्टर आ बिहनोइयो डॉक्टर। तिहना तँ िपताजी मिझिलयो \nबहीिनकेँ केलिन। दुनू परानी इंजीिनयर। बĦबईमे दुनू गोटे नोकरी करैत अि छ। \nजिहना तीनू बहीिन पढ़ल-िलखल अिछ तिहना बिहनोइयो छिथ। अजीव \nनजिर िपतोजीक छलिन। मनुįयक पारखी। तेँ ने बहीिनक िवआह समतुĪय \nबिहनोइक संग केलिन। एक माए-बापक तीनू बेटी, पढ़ल-िलखल, एक पिरवारमे \nपालल-पोसल गेिल, मुदा तीनूक िवचारमे एते अंतर कोना अिब गेलै। एिह Ćķक \nजबाव राधेĮयामकेँ बुझैमे अयबै निह करिन। मन घोर-घोर होइत। एक िदिश  मैिथली कथा २००९-१० 67 \nमाइक अंितम अवİथापर नजिर तँ दोसर िदिश मिझली बहीिनक ĭयवहारपर। \nिवचारक दुिनयाँमे राधेĮयाम औनाए लगलाह। Ćķक जबाब भेिटबे ने \nकरिन। अपन पिरवारपर सँ नजिर हटा बहीिन सभक पिरवार िदिश नजिर \nदौड़ौलिन।  \nगौरीक ससुर उमाकाĠत हाई İकूलक िशक्षक रहिथन। अपने बी.ए. पास \nमुदा पėी साफे पढ़ल-िलखल निह। नाओ-गाँव िलखल निह अबिन। ओना िपता \nपंिडत रहिथन। मुदा बेटी कऽ पिरवार चलबैक लूिरकेँ बेसी महĜव देिथन। \nजािहसँ कुशल गृिहणी तँ बिन जाएत, मुदा ने िचŇी-पुरजी पढ़ल होइछै आ ने \nिलखल। ओना जरुरतो निह रहै। िकऐक तँ ने पित-पėीक बीच िचŇी-पुरजीक \nजरुरत आ ने कुटुĦब-पिरवारक संग। मुदा दुनू परानी उमाकाĠत आ सिरताक \nबीच असीम İनेह। माİटर सैहबकेँ अपन बाल-बच्चासँ लऽ कऽ िवńालयक \nबच्चा सभकेँ पढ़बै-िलखबैक माÿ िचĠता। जिह पाछू भिर िदन लगलो रहिथ। \nजखन िक पėी सिरता पिरवारक सभ काज सĦहारैत। एखनुका जेकाँ लोकक \nिजनिगयो फĪलर निह, समटल रहए। गौरीक पिरवारपर सँ नजिर हटा राधेĮयाम \nछोटकी बहीिन डॉ. सुिनताक पिरवारपर देलिन। जिहना बहीिन डॉक्टरी पढ़ने \nतिहना बिहनोइयो। जोड़ो बिढ़याँ। सुिनताक ससुर बैń रहिथन। जड़ी-बुņीक \nनीक जानकार। जिहना जड़ी-बुņीक जानकार तिहना रोगो िचĠहैक। जिहसँ \nसमाजमे Ćितơो नीक आ िजनिगयो नीक जेकाँ चलिन। तेँ अपन िचिकĜसाक \nवंशकेँ जीिवत रखैक दुआरे बेटाकेँ डॉक्टरी पढ़ौलिन। पिėयो तेहने। अंगनाक \nकाज सĦहािर, बाध-बोनसँ जिड़ओ-बुņी अनैत आ खरलमे कुटबो करैत रहिथ। \nदवाइ बैńजी अपने बनाबिथ िकऐक तँ माÿाक बोध गृिहणीकेँ निह रहिन। \nछोटकी बहीिनक पिरवारपर सँ नजिर हटा मिझली बहीिनक पिरवारपर देलिन। \nरीताक ससुर मलेटिरक इंजीिनयिरंग िवभागमे हेĪपरक नोकरी करैत। अपनिह \nिवचारसँ मलेटिरऐक बेटीसँ िवआहो - लभ-मैिरज- केने। मलेटिरक नोकरी, तेँ \nपाइयो आ रुआबो। हाथमे सिदखन हिथयार तेँ मनो सनकल। मुदा बेटा-बेटीकेँ \nनीक जेकाँ पढ़ौलिन। जिहना रीता इंजीिनयिरंग पढ़ने तिहना घरोबला। दुनू \nबĦवईक कारखानामे नोकरी करैत। कमाइयो नीक खरचो नीक, तिहना मनक \nउड़ानो नीक। एकाएक राधेĮयामक मनमे उठल जे आब तँ माइयक अंितमे समए \nछी तेँ एक बेिर रीताकेँ फेिर फोन कऽ कऽ जानकारी दऽ िदअए। मोवाइल उठा \nरीताक नĦवर लगौलिन। िरंग भेल बाजिल - ‘‘हेलो, हम राधेĮयाम।’’ \n‘‘हेलो, भैया। अखन हम İटाफ सबहक संग काजमे ĭयİत छी।’’ \nरीताक जबाव सुिन राधेĮयाम सž रिह गेलाह। राितक दस बजैत। \nइजोिरयाक सĢतमी अĠहार-इजोतक बीच घमासान लड़ाइ िछड़ल। िकछु पिहने \nजिह चĠƖमाक Ĕयोित अĠहारपर शासन करैत, वैह चĠƖमा पछिड़ रहल अिछ। \nतेज गितसँ अĠहार आगू बिढ़ रहल अिछ। तिह बीच छोटकी बहीन डॉ. सुनीता \nआंगनसँ आिब भाय राधेĮयामकेँ कहलक- ‘‘ भैया, हम तँ भगवान निह छी, मुदा \nमाइयक दशा जिह तेजीसँ िबगिड़ रहल छिन, तिहसँ अनुमान करैत छी जे कािŎ  68 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसाँझ धिर परान छुिट जेतिन।’’ \nएक िदिश माइक अंितम दशा आ दोसर िदिश रीताक िबचारक बीच \nराधेĮयामक धैयर्क सीमा डगमग करए लगलिन। िविचÿ िİथित। िजनगीक \nतीिनबņीपर वौआए लगलाह। तीिनबņीक तीनू रİता तीिन िदस जाइत। एक \nराİता देवमंिदर िदिश जाइत तँ दोसर दानवक काल-कोठरी िदिश। बीचक राİता \nपर राधेĮयाम ठाढ़। एकाएक िनणर्य करैत राधेĮयाम बहीिन सुिनताकेँ कहलिखन- \n‘‘कने गौिरयो कऽ बजाबह।’’  \nआंगन जा सुिनता गौरीकेँ बजौने आएिल। दुनू बहीिनक बीच राधेĮयाम \nबजलाह- ‘‘बहीिन, जिहना हमर बहीन रीता तिहना तँ तोड़़ो सबहक िछअह। तेँ, \nतोहूँ सभ एक बेिर फोन लगा माइक जानकारी दऽ दहक। हम िनणर्य कऽ \nलेलहुँ जे जिहना एिह दशामे माइक रहनहुँ, ओकरा अपन िधया-पूतासँ अिधक \nनिह सुझैत छैक तिहना हमहूँ ओकरा भरोसे निह जीबैत छी। तेँ जँ माए के \nजीिवतमे निह आओत तँ मुइलाक बाद नहो-केश कटबैक जानकारी निह देबइ। \nहमरा-ओकरा बीच ओतबे काल धिर संबंध अिछ जते काल माइक Ćाण बँचल \nछैक। कहलो गेल छैक ‘ भाए-बहीिन महीिसक सॴग, जखने जनमल तखने \nिभž।’ मन तँ होइत अिछ जे भने ओ एखन İटाफ सभक बीच अिछ, तेँ एखने \nसभ बात किह िदयै। मुदा कहनहुँ तँ िकछु भेटत निह, तेँ छोिड़ दैत िछयै।’’ \nजिहना अकासमे उड़ैत िचड़ैकेँ बंश रिहतहुँ पिरवार निह होइ छै तिहना जँ \nमनुक्खोक होइ तँ अनेरे भगवान िकऐक बुिŀ-िववेक दइ छिथन। िकऐक निह \nमनुक्खोकेँ िचड़ैइये-चुनमुनी आ िक चिरटंगा जानवरेक िजनगी जीबए देलिखन।’ \nबजैत-बजैत राधेĮयामोक आ दुनू बहीिनयोक करेज फाटए लगलिन। आँिखसँ नोर \nटघरए लगलिन। भाए-बहीिनक टूटैत संबंधसँ सभ अचंिभत हुअए लगलिथ। \nसबहक हृदयमे रीता नचए लगलिन। बच्चासँ िवआह धिरक रीताक िजनगी \nसबहक आँिखमे सिट गेलिन। एक िदिश रीता बĦबईक घोड़दौड़ िजनगीक \nĆितयोिगतामे आगू बढ़ए चाहैत छिल तँ दोसर िदिश देवालमे टांगल फोटो जेँका \nसबहक हृदयमे चुहुट कऽ पकड़ने। जिहना बाँसक झॲझसँ बाँस कािट िनकालैमे \nकड़चीक ओझरी लगैत तिहना िध या-पूताक ओझरीमे रीता।  \n‘तीनू ननिद-भौजाइ ( गौिर, सुिनता आ रािगनी) माए लग बैिस मने-मन \nसोचए लगलीह। िकयो-ककरो टोकैत निह। तीनू गुमसुम। िसफर् आँिख नािच-\nनािच एक-दोसरपर जाइत। मुदा मन Ăेतबान रामेĂरम् जेँका। एक िदिश िजनगी \nरुपी भूिम (İथल) जेँका िवशाल भूभाग देखैत तँ दोसर िदिश मृĜयु रुपी अथाह \nसमुƖ। यैह िथक िजनगी आ िजनगीक खेल। जिह पाछु पिड़ लोक आĜमाकेँ \nबिल चढ़वैत। तिह बीच माए बाजिल- ‘ रीता.....।’ रीताक नाम सुिन तीनूक \nहृदयमे ऐहेन धĸा लगलिन जिहसँ तीनू ितलिमला गेलीह। \nराितक एगारह बजैत। गामक सभ सुित रहल। इजोिरयो डुबैपर। झल-\nअĠहार। दलानक आगूमे, कुरसीपर बैिस राधेĮयाम आँिख मूिन अपन वंशक \nसंबंधमे सोचैत रहिथ। मनमे अएलिन जे आइ सĢतमीक चान डुिब रहल अिछ,  मैिथली कथा २००९-१० 69 \nअĠहार पसिर रहल अिछ, मुदा िक कŎुका चान आइसँ कम Ĕयोितक होएत? \nकी अिगला Ĕयोित पैछला अĠहारक अनुभव निह करत? सभ िदनसँ अĠहार-\nइजोतक बीच संघषर् होइत आएल अिछ आ होइत रहत। फेिर मनमे उठलिन जे \nआजुक राित हमरा लेल ओहन राित अिछ जे भिरसक माइक िजनगीक अंितम \nराित हएत। जिनका संग हजारो राित बीतल ओिहपर िवराम लिग रहल अिछ। \nिवचारक दुिनयाँमे उगैत-डूबैत राधेĮयाम। तिहकाल शबाना पोतीक संग पहुँचलीह। \nदलान-आंगनक बीच राİतापर दुनू गोटे चुपचाप ठािढ़। दुनू डेराएल। राधेĮयाम \nआँिख मुनने तेँ निह देखैत। परोपņामे िहĠदु-मुसलमानक बीच तना-तनी। जिह \nडरसँ शबाना िदनकेँ निह आिब अĠहारमे आएिल। िकऐक तँ सरोजनीक İनेह \nखॴिच कऽ लऽ अनलकै। रेहना शबानाकेँ कहलक- ‘‘दादी, अइठीन िकअए ठाढ़ \nछीही, अंगना चल ने?’’  \nरेहनाक अवाज सुिनतिह राधेĮयाम आँिख तकलिन तँ दुनू गोटेकेँ ठाढ़ \nदेखलिन। पुछलिथ- ‘‘के?’’  \nशबाना बाजिल- ‘‘बेटा, राधे।’’ \n‘‘मौसी।’’ \n‘‘हँ’’ \n‘‘एþी राित कऽ िकऐक अलेहेँ?’’ \n‘‘बौआ, से तू नै बुझै छहक जे गाम-गाममे केहेन आिग लािग रहल छैक। \nपाँचम िदन सुनलॱ जे बहीिन बड़ जोड़ अİसक छिथ। जखने सुनलहुँ तखने \nमन भेल जे जाइ। मुदा की किरतॱ? मन छटपटाइ छलए। बेटाकेँ पुछिलयै तँ \nकहलक जे से तू नै देखै छीही रİता-बाटमे इĔजत-आवरुक लुिट भऽ रहल \nअिछ। मार-काट भऽ रहल अिछ। ऐहन िİथितमे कोना जेमए। मुदा मन नै \nमानलक। िजनगी भिर दुनू बहीिन संगे रहलॱ, आइ बेचारी मिर रहल अिछ तँ \nमुँहो नै देखब? जी-जाँित पोतीकेँ संग केने एलॱ।’’ \nकुरसीपर सँ उिठ राधेĮयाम शबानाक बाँिह पकिड़ आंगन िदिश बढ़ैत \nबहीिनकेँ कहलिख न- ‘‘मौसी एलखुन। पाएर धोइले पािन दहुन।’’ \nराधेĮयामक बात सुिन दुनू बहीिनयो (गौरी आ सुिनता) आ रािगिनयो घरसँ \nिनकिल आंगन आइिल। गौरी बजलीह- ‘‘मौसी, शबाना मौसी!’’  \nशबाना बजलीह- ‘‘हँ।’’ \nदुनू गोटे (शबानो आ रेहनो) पाएर धोए सोझे बहीिन (सरोजनी) लग पहुँच \nदुनू पाएर पकिड़ कनए लगलीह। कनैत देिख सरोजनी पुछलिख न- ‘‘कनै िकअए \nछेँ। हम िक कोनो आइये मरब? एþी राितकेँ िकअए एलैहेँ?’’ \nशबाना बाजिल- ‘‘ बहीिन, रİता-पेरा बž अिछ। दू बखर्सँ भौिरयो-बņा \n(घुिम-घुिम बेचनाइ) बž भऽ गेल। जखैनसँ अहाँ दऽ सुनलॱ, तखैनसँ मनमे \nउड़ी-बीड़ी लिग गेल तेँ िदन-देखार नै आिब चोरा कऽ अखैन ऐलॱहेँ।’’ \nसरोजनी बहुत कठीनसँ बाजिल- ‘‘िधया-पूता नीके छौ कीने?’’  \nशबाना कहलकिन- ‘‘ शरीरसँ तँ सब नीके अिछ, मुदा कारबार बž भऽ  70 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nगेल अिछ।’’ \n‘‘गामो (नैहर) िदिश गेल छलेँ?’’ \n‘‘नै। कžा जाएब....। तेसर सालक बािढ़मे अहूँक गाम किट कऽ कमला \nपेटमे चिल गेल आ हमरो गाम कोसीमे। आब सुने छी जे हमरो गाम भरनापर \nबसल हेँ आ अहूँक गाम कमलाक पछबिरया छहरक पछबिरया बाधमे। \nघनĮयामपुर तक तँ रİता छइहो मुदा ओइसँ आगू रİते सबपर मोइन फोिड़ देने \nअिछ। पौरुका जे जाइत रही तँ लगमा लगमे डूबै लगलॱ।’ \nसरोजनी गौरीकेँ इशारासँ कहलक- ‘‘ दाइ, बड़ राित भेलइ। मौसीकेँ \nखाइले दहक।’’ \nशबाना बाजिल- ‘‘बहीिन, पिहने हम कना खाएब? पिहने बौआ (राधेĮयाम) \nके खुआ िदऔ। खा कऽ सुित रहत। हम भिर राित बहीनसँ गप-सप करब। \nबहुत िदनक गप पछुआइल अिछ।’’ \nशबानाक बात सुिन राधेĮयाम मने-मन सोचए लगल जे दुिनयाँमे बहीिनक \nकमी निह अिछ। लोक अनेरे अĢपन आ बीरान बुझैत अिछ। ई सभ मनक खेल \nिछअए। हँसी-खुशीसँ जीवन िबतबैमे जे संग रहए, ओइह अĢपन। शवानाकेँ \nकहलक- ‘‘मौसी, माए तँ ने िसफर् हमरे माए छी आ ने अहॴक बहीिन। सबहक \nअĢपन-अĢपन िछअए, तेँ िकयो अĢपन करत की ने?’’ \nपूबिरये घरक ओसारपर राधेĮयाम सुतल। बाकी सभ पूबिरया घरमे बैिस \nगĢप-सप करए लगलीह। गौरी \nपुछलिन- ‘‘मौसी, अहाँ दुनू बहीिन तँ दू गामक िछअए। दुनू गोरेमे चीĠहा-\nपिरचए किहया भेिल?’’  \nशबाना बाजिन- ‘जइहेसँ ज्ञान-परान भेिल, तेिहयेसँ अिछ। हमरा बाप आ \nतोरा नाना (कका) कऽ दोसितआरै रहिन। कोस भिर पूब हमर गाम (झगड़ुआ) \nअिछ आ कोस भिर पिछम बहीिनक। अखन तँ दुनू गाम उपिट कऽ दोसर ठीन \nबसल अिछ। मुदा पिहने बड़ सुĠदर दुनू गाम छलै।  \nगौरी बाजिल- ‘‘ मौसी, हम तँ बच्चेमे, बहुत िदन पिहने गेल रही। तइ \nिदनमे तँ बड़ सुĠदर गाम रहए।’’ \nशवाना बजलीह- ‘‘हँ, से तँ रहबे करए। मुदा आब देखवहक तँ िबसबासे \nने हेतह जे अइह गाम िछअए। हँ, \nतँ कहै छेिलहह, काकाकेँ ( गौरीक नाना) बहुत खेत-पथार रहिन। चािर \nजोड़ा बड़द खुņापर, चािर-पाँचटा महीिसयो रहिन। मुदा हमरा बापकेँ खेत-पथार \nनै रहए। गामेमे खादी-भंडार रहए। सौँसे गामक लोक चरखोे चलबै आ कपड़ो \nबीनए। सभसँ नीक कारीगर रहए हमर बाप। घरक सभ िकयो सुतो काटी आ \nकपड़ो बनबी। सलगा, चĿेिर, गमछी आ धोती बीनएमे हमरा बापक हाथ \nपकिड़िनहार िकयो निह। बहीिनक गामक सभ हमरे बापसँ कपड़ा कीनए। सौँसे \nगामसँ अपेछा रहए। पाँचे-सात वखर्क रही तिहयेसँ बहीिनक ( ऐठाम) अइठीन \nजेबो किरयै आ खेबो किरयै।’’  मैिथली कथा २००९-१० 71 \nशबानाक बात सुिन गौरीकेँ अचरज लगलै। मने-मन सोचए लगली जे एक \nतँ गरीब तहूमे मुसलमान। तिह बीच दोİती। मुİकी दैत रािगनी बाजिल- ‘‘कोन \nपुरना िखİसा मौसी जोित देलिखन। ई कहथु जे दुनू बहीिनक िबआह एĸे िदन \nभेलिन?’’ \nशबाना बाजिल- ‘धूरर् किनयाँ! अहाँ की बजै छी। हमरासँ बहीिन दू-तीन \nबरख जेठ छिथ। बहीिनक िवआहसँ \nदू वखर् पाछु कऽ हमर िवआह भेल। कĸा हमरा बापकेँ कहलिखन जे \nपूबिरया आ दिछनविरया इलाका कोिशकĠहा भऽ गेल तेँ आब कथा-कुटुमैती \nउþरेभर करब नीक हएत।’ \nकžे गुम रिह, शबाना बाजिल- ‘‘ बेटी, कपारक दोख भेल। आब अपनो \nबुझै छी जे नैहरक काजक जे महौत छेलै से अइ काजक (भौरीक) नै अिछ। \nमुदा की किरितयै? \nअइठीम ( सासुर) उ काज अिछये निह। ने खादी-भंडार छै आ ने \nकारोवार अिछ।’’  \nमुİकी दइत रािगनी बाजिल- ‘‘ मौसी, अपना िवआहमे तँ हम किनयेटा \nरही। सभ गप मनो ने अिछ। िहनका तँ मन हेतिन, िवआहमे झगड़ा िकअए भेल \nरहए?’’  \nकने काल गुम रिह शबाना ठाहाका मािर हँिस, बजए लगलीह- ‘‘ अहाँक \nबावू बड़ मखौिलया रहिथ। हँसी-चैलमे ककरो नइ जीतए देिथन। घरदेखीमे \nअयलिथ। हम दुनू बहीिन खूब छकौिलएिन। पीढ़ी तरमे खपटा, झुटका आ \nरुइयाँ तिर कऽ सेहो देिलएिन। खा कऽ जहाँ उठलाह िक एक डोल किरĸा रंग \nकपारपर उझिल देिलएिन। मुदा हुनका िलए धिन सन। तिहना बिरआतीमे ओहो \nछकौलकिन। सबहक धोतीमे चािर-पाँच िदनक सड़लाहा खैर लगा देलकिन। \nपिहने तँ बिरआती सभ अपनमे रĸा-टोकी केलक। मुदा जखन भाँज लगलै जे \nघरवारी सभकेँ सड़लाहा खइर लगा देलक। तखन बिरआितयो सभ टूटल। मुदा \nकहे-कही भऽ कऽ रिह गेलइ। मािर-पीिट निह भैल।’’ किह हँसै लागिल। सभ \nहँसल। \nराधेĮयाम ओसारपर सुतल रहिथ। मुदा एĸो बेिर आँिख बž निह भेलिन। \nिकऐक तँ मनमे शंका होइत जे अनचोकेमे ने माए मिर जाए। िखİसे-िपहानीमे \nराित किट गेल। \nभोर होइतिह शबाना राधेĮयामकेँ कहलक- ‘‘ बौआ, अपन मन अिछ जे \nआब बहीिनकेँ एक काठी (लकड़ी) चढ़ाइये कऽ जाएब। मुदा गामे-गाम जे आिग \nलगल देखै िछअए तइसँ डर होइए।’’ \nराधेĮयाम- ‘‘मौसी, एिहठाम िकयो िकछु निह िबगािड़ सकैत छओ। जिहया \nतक तोरा रहैक मन होउ, िनभŰकसँ रह।’’  72 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nशवाना बाजिल- ‘‘बौआ, मन होइए जे बहीिनक सभ नुआ-िबİतर हम खीिच \nिदअए। फेिर ई िदन किहया भेटत’’ \nराधेĮयाम- ‘‘दुनू बहीिनक बीच हम की कहबौ। जे मन फुड़ौ से कर।’’ \nइĦहर आब राधेĮयामक माए सरोजनीक टनगर \nबोलो मिŀम भेल जा रहल छलिन।  मैिथली कथा २००९-१० 73 \n \nसाकेतानĠद \nविरơ कथाकार, गणनायक (कथा-संƇह) लेल सािहĜय अकादेमी पुरİकारसँ \nसĦमािनत। Ćकािशत कृित: मैिथली कथा सािहĜयमे 1962 स’ सिƅय । गोडेक \nचािलस_पचास टा कथा, िरपोतŭज. संİमरण, याÿा_िववरण मैिथलीमे Ćकािशत \nअिधकांश पÿ_पिÿकामे छपल । पिहल मैिथली कथा “ग्लेिसयर” 1962मे \n‘िमिथलािमिहर’मे Ćकािशत । िहिĠदयोमे दू दजर्न कथा आिद Ćकािशत । सन \n99मे छपल पिहल कथा_संƇह “गणनायक’ के ओही वषर् ‘सािहĜय अकादमी \nपुरİकार। पैघ बाĠध’ स’ अबैबला िवपिþके रेखांिकत करैत, पयŭवरण के कथा \nवİतु बना क’ राजकमल Ćकाशन स’ Ćकािशत एवं अĜयंत चिचर्त उपĠयास \n(‘डौकूमेंƏी िफक्शन’) “सवर्İवांत” ।आकाशवाणीक राįƏीय कायर्ƅममे Ćसािरत दू \nटा उĪलेखनीय वृþ रूपक _ ‘महानĠदा अभयारěय’ पर आधािरत “जंगल बोलता \nहै” एवं झारखंड के Ƈामीण क्षेÿक Ĕवलंत डाइनक समİया पर आधािरत \nवृþरूपक “ नैना जोगन” चिचर्त एवं Ćिसŀ ।- सĦपादक। \nकृतं न् मĠये \n“नँइ बाबू साहेब, तलाशी तँ एक-एक वİतुक हएत, पुिलस पाटŰ आिब \nरहल अिछ...एस.पीए साहेबकेँ औडर्र छै, साहेब अपनिह आिब रहल छै... झट द’ \nजनी-जाितकेँ ल’ एक कात भ’ जैयौ...!” सभ साल परबी ल’ जाइबला हुनकर \nगाम चांवरडीहक चौकीदार अजोधी ; नमोनारायण िसंहकेँ किह रहल छलिन। \nकहै कहां छलिन महराज ! िधरा रहल छलिन, धमका रहल छलिन; बाप-दादाक \nबनाएल घरकेँ तुरंते खाली करैक फरमान सुना रहल छलिन।  \nचांवरडीह गाम धिर छैक बेस झमठगर । बारहो बरन बसै छल अिछ \nअिह दू धारक बीच, लमछुरका जमीनपर बसल ई गाममे। बीच गाम देने सडक; \nजे आब तँ धारपर पुल भ’ जेबाक कारणे सीधे िजला मुख्यालय तक जाइ छैक, \nमुदा तिहया कतए पाबी ? तिहया एक पेिडया िक सुखŰ बला सडकक चलनसार \nछलै। साफ-साफ कहॴ तँ अंƇेजक अमलदारी छलै। बाबू साहेबक गाम, ताहूमे \nनमोनारायणक İवगŰय िपता जीकेँ तहसीलदारसँ घुňी सोहार, तैं अमला-फैला, \nकर-कचहरी सभ ठां बाबू जयनारायण िसंहक जयजयकार होित रहै तािह िदन  74 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nचांवरडीहमे। भिर चौमासा तँ एतए आएब असंभवे छलै जे नीको समए सालमे \nतिहया, गाम आएब बड दुरूह  रहै। तखन भिर बरसात नावक सवारी रहै। \nगरीबो लोकके एकटा घसकņीयो, नाव जरूर  होइ छल। \nमुदा सभ एĸे बेर दमदमाकेँ पहुंिच गेलै....दू जीपमे भिर क’ िसपाही रहै। \nओकर संग हवलदार आ एकटा डी.एस.पी.। सभ हिथयार बĠद , जेना कोनो \nपैघ डकैतकेँ पकडैले आएल हुए। नमोनारायण अवाक् भेल आंगनक मोखा लग \nजे ठाढ भेलासँ िकĦहर पडे़ता िक की करता से िकछु फुरेबे निह करिन। ताबे \nएकटा िसपाही पाछांसँ िहनकर गंजी पकि़ड क’ अपना िदस टनैत पुछलकिन- ” \nतोरे नाम नमोनारायण िछयह...? चलए एस.पी. साहेब बजबै छथुन।“ \nनमोनारायण सदर् पि़ड गेला, नमोनारायणक मुँह कारी भ’ गेलिन, \nनमोनारायण मुँहमे धान दैथ तँ लाबा होिन । जिहना गंजी धोतीमे छला तिहना \nिसपाहीक पाछां-पाछां िवदा भेला बड़ए गाछतर, जािहठाम कािŎयेसँ िज़लाक \nएस.पी. कैĦप केने छै । वैह चतरलका बडक गाछ तँ एखनहु छैहे गवाही सभ \nकथुक। अही गाछ लगसँ सवणर् आ महादिलत टोला अलग-अलग होइ छै । \nअही बड़क गाछक चलते लोक चांवरडीहक दिलत बİतीके ‘बडतर टोल’ कहैत \nरहै। नमोनारयणक İवगŰय िपता, जे अिह कुकांडक नायक छला, से तँ गेला \nसुरपुर धाम। बांचल छिथन हुनकर एकमाÿ सुपुÿ, जे बिलदानी छागर जेकाँ \nबिढ रहल छिथन ओž जतए निह जािन कैक युगक तामस, घृणा आ बदलाक \nभावनासँ भरल एस.पी. Ćतीक्षा क’ रहल छिन। पिहने तँ चांवरडीहक आम Ƈामीणे \nजेकाँ िहनको पता निह रहिन जे ई सभ िकयैक भ’ रहल छिन, पुिलस एकाएक \nिहनकर घर-आंगनक एना तलाशी िकयैक ल’ रहल अिछ?  \nमुदा एस.पी.क नाम आ ई जिनते जे एस.पी. वैह घनĮयामक जमाए \nभाİकर िछयै; सभ बात िबजली जकां िदमागमे िछटिक उठलिन...आइसँ पच्चीस \nबरख पिहलुका घटना एना लागए लगलिन जेना काŎुक घटना हो ! ओ सभ \nबात िहनका आ िहनकर िकछु बूढ़ िदयादेटा के ने बूझल छिन? गामक लोक ई \nसभ कतएसँ जनलकै? खाएर, आब तँ जाइये रहला अिछ । आिखर कोन \nकारणसँ पुिलस घरक ओ दशा क’ रहल छिन आ िहनकर चोर-डकैत जकाँ पेशी \nभ’ रहल छिन, सेहो तँ लोककेँ बुझए जोगर होइतै? मुदा जेना भ’ क’ पुिलस \nघर ढुकलिन आ जेना भ’ क’ सचर् क’ रहल छिन....राम-राम ! से िक ई कोनो \nअपराधी छला अिछ ? होिथ िक निह होिथ; पुिलस तँ एखन तेहने ĭयवहार क’ \nरहल छिन; जेना चोर-डकैतक घरक तलाशी लेल जाइ छैक, तिहना एक-एकटा \nवİतु-जात खोिल-खािल क’, एþे तक जे कोठीक चाउर तक िनकािल क’ \nतलाशी ल’ रहल रहिन। ओ बड गाछ िदस जाइयो रहल छिथ आ सोिच रहल \nछिथ जे घनĮयमवाक ओ जमाए भाİकर एस.पी. बनत, आ बनबो करत तँ अही \nि जलामे आओत, ई तँ किहयो सपनोमे ने सोचने रहिथन। ... एह बातो आझुक \nिछयै ? जोडबै तँ कैक युग बीत जेतै! \nकोिसक झमारल चांवरडीह गाम, बारहो मास तीसो िदन अबै-जाइमे बड़  मैिथली कथा २००९-१० 75 \nतकलीफ होइ लोककेँ। भूिलये-भटिक क’ कोनो सर-कुटुĦब अबए। आजुक हाल \nदेिख क’ तँ अहांकेँ परतीते ने हएत जे वैह चांवरडीह िछयै! रोग-बेरामी, पर-\nपरसौत जँ गडबडायल तँ जाबे अहां चरŭइन िक सहरसा पहुंचब गे, रोगी भगवान \nलग दािखल भेल रहत। तािह िदनुका बात भेलै जखन कोसी, जंगल आ अंƇेज \nसन जािलयाक शासन रहै...मुंॅह देिख क’ मुंगबा परसैबला ! तिहया पुिलस थाना, \nकोटर् कचहरी जे रहिथ से जयनारायण िसंह छला। हुनकर फैसला पिहल आ \nअंितम होइ छलै तिहया अिह गाममे ! \nअही गाममे ओ वर बिन क’ आएल रहै...यैह बडक गाछ तर ओ \nकुसŰपर...आंॅिखमे काजर, गलामे बेली फूलक मौलाएल जाइत माला पिहरने बैसल \nरहै...बगलक खाटपर ओकर िपता आ िपþी बैसल रहिथन । घनĮयाम, ओकर \nहोइबला ससूर पीयर धोती आ गोलगला पिहरने अपन फूल सनक बेटी \nफुलमितयाक होइबला वरकेँ देख क’ मोन हुलिस आएल छलिन चांवरडीह गामक \nअधवयसू आ अपन समाजक Ćितिơत सदİय; घनĮयामके । ओ हलसल-\nफुलसल अपन आंगन िदस जा रहल छला जे अपन मोनक आƪाद अपन लोक, \nजनी-जाितकेँ कहिथ आ वर-विरयाती लए पान-सुपारी-बीडी-िसगरेट आिद आनिथ। \nमोन गदगदायमान छलिनहें जे बडतर; जतए वर-बिरयातीक डेरा माने \nजनवासा रहए, ओþएसँ उठलै हĪला...मचए लगलै गदर् आ गूंजए लगलै आतर्नाद \nिनरपराधक । \n“मार सारकेँ ! घेर क’ मार सभकेँ..क्यो बचौ निह, देिखहें नमोनारायण ! \nएह, खिटयापर मटोमाट केहन अिछ ? सुनरा! ला फरसा आ छफािट ले सबहक \nकुŎा !!” जयनारायण िसंह अपन चानीक मूिठ लागल डंटाकेँ चलाइयो रहल \nछला आ गरिजयो रहल छला। ठीक कोनो राक्षस सन लािग रहल छला। जखन \nओ एकरा लग, माने भाİकर लग पहुंचल रहिथ तँ माला पिहरने, थरथर कंपैत \nभाİकर धधकैत जयनारायणक आंॅिख िदस बड कातर भावे देखने रहिन आ कल \nजोिड क’ ठाढ होइते रहै जे चानीक मूठ बला लाठीक समधानल वार पीठपर \nभेलै आ तकर बाद की भेलै...कोना ओ पडा क’ ककरो घरमे शरण \nलेलक...कोना ओकर िबआह भेलै...टूटल हाथ-पैर लेने ओ आ ओकर बाप-िपþी \nकोना अहल भोिरये किनया संग ल’ क’ नावपर पड़एला... सभ ओकरा सपना \nसन लगैत अएलै अिछ एखन धिर । \nपिढते रहय तँ एक बेर फेर एतए आएल तँ पता चलल रहै जे जे \nकिनयांॅसँ एकर िबआह भेलै, ओकरापर नमोनारायणक नज़िर बहुत िदनसँ गडल \nरहिन, तेँ ओना तांडव मचौने छला ओकर िबआहक राित। कहां दन तीन िदन \nतक अिह टोलक लोक थर-थर कंपैत घरमे सुटकल रहल। ओ तँ सुकुर भेलै \nजे वर-विरआती संगे ओ राता-राती िनकिल गेल...ने तँ जान बांचब मोिİकल रहै \nओइ राित । ओही िदन ओ संकĪप केने रह जे ओ पढत, खूब पढत आ \nपुिलसक नौकरी करत।...साल दू सालपर ओ चांवरडीह आबै...छुņा सांढ जकां \nसभ कथूपर मुंॅह मारैत पिहने जयनारायणकेँ देखैत रहै आ तकर बाद ओकर बेटा  76 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nनमोनारायणकेँ, जे एखन सुटुकिपĪली सन िसपाहीक पाछां-पाछां बिलदानी छागर \nसन बढल जा रहला अिछ, िजĦहर अिह पलक Ćतीक्षा कैक युगसँ करैत \nअबैबला एस.पी. भाİकर ,सžŀ बैसल अिछ।  \nमुदा ई घटना कोनो आजुक िछयै ? पच्चीस वषर् पिहने भेल अपराधक \nसजाए, ओकरा आइ देल जेतै ? ओकरो अइ घटनाक पĀाताप भेल रहै। समए \nबदलल रहै, युग बदललै, नमोनारायणकेँ िवचारो बदलल रहिन। ई तँ सपनोमे नै \nसोचने रहिथन जे घटना चƅ अिह तरहें घुमतै। बाबुओकेँ मुइना तँ आब पंƖह \nवषर् भेल हेतिन।...पता निह, पुिलसकेँ आंगनमे घुिसते ओकर माए आ किनयांॅ \nकतए गेलै ! की पता ? ओहू राित ककरो कहांॅ पता चललै जे वर-विरयाती िक \nकिनयांॅ कतए गेलै? कुĦहर पडेलै? भिर गाम तँ जयनारायण िसंहक िसंहगजर्ना \nसुनैत रहलै-- “...मैिƏक पास जमाय छै तँ की ? आिग मूतत ? एþेटा साधंस \nजे हमरा सबहक सामने खाट-कुसŰपर बैसत...एþे धू-धू-पू-पूसँ बेटीक िबआह \nकरत? से की हम सभ मोसĦमात ? िक ई सभ बाबू साहेब बिन गेल ..? \nखच्चर निहतन...।“ \nसंग िसपाहीक जाइत ओ िफर क’ अपन Ņार, आंगन आ बरंडा िदस \nतकलिन...घरक सभ सामान ओइपर िरĿ-िछĿ भेल छलै...बक्सा...अलमीरा... \nपलंग...ओकर किनयांबला Ƒेिसंग टेबुल...ओकर, माइक आ बाबूक पुरना पेटी, \nओकर भी.आइ.पी. सभ मुंॅह बेने...ओकरा देखल निह गेलै ! आिखर ओकरा कोन \nअपराधक सजाए भेट रहल छै...जे आइसँ पच्चीस वषर् पिहने भेल छलै ? ओ \nआगां-आगां जाइत िसपाहीक पीठ िदस ताक’ लागल िक तखनिह माइक आवाज़ \nसुनाइ पडलै--”बौआ, हमहूं अबै िछय’ !” \nनमोनारायण पाछां पलिट क’ घरक सभ वİतु-जातकेँ देखैक बदला उĔजर \nसाडीमे डोलैत मायक काया देखै मोनमे होइ छिन जे ‘ ई कथी लए संग लािग \nगेली ?’ फेर भेलिन जे कहॴ-कदाच माएकेँ देिख क’ जँ एस.पीके दया आिब \nजाइ, भाİकरक मोन पिघल जाइ...!  \nभिर गामक लोक अपन-अपन दरवाजापर सँ अपन-अपन डांडपर हाथ धेने \nअइ घटना ƅमके, अपन-अपन ढंगसँ देिख रहल छल, अथर् लगा रहल छल। \nखाली बूढ-बुढानुस, दर-देयादकेँ पिछला सभ बात फटसँ मोन पि़ड \nएलै...जयनारायण िसंहक चानीक मूठ बला लाठी मोन पिड एलै.... \nनमोनारायणक सांढ जेकां सभ हक खेतमे मुंॅह मारैक लुतुक मोन \nपडलै...ओकर बापक कारİतानी सभ मोन पडलै। जखन बापे गुंडइ िसखाबे तँ \nबेटाकेँ की कहल जाए ? मुदा ई जरूर  जे ई सभ भेना बहुत िदन, पचीसो \nसाल भेलै...आब गडल मुदŭ उखाडल जेतै ? नमोनारायण दुनू बाप-पुते तिहया जे \nकेने रहै, तकर सजाए आब देतै भाİकर एस. पी. ? \nनै देबाक चाही ? जिहना खूनक घॲट पुĮत-दरपुĮत िपबैत आएल, तिहना \nिपबैत रहए ? िक ओइ राित ई दुनू बापं-पूत पशुतोक सब सीमाक उĪलंघन निह \nकेने रहिथ जखन िक वर बिन क’ ई गाम आएल भाİकरकेँ दुनू बाप-पूत िमल  मैिथली कथा २००९-१० 77 \nक’ बिरयातीक संगे अइ लेल मािर पीट क’बेइĔजत-बेइĔजत केलिखन जे ओ \nलोकिन खाटपर आ वर कुसŰपर िकयैक बैसल अिछ? ई चांवरडीह िछयै, बाबू \nसाहेबक बİती...तािह ठाम ई मजाल? लगलै जे िहनके दुनू गोटेक ज़िमĠदारीमे \nबसल हो सभ क्यो ! \nतेँ गामक लोक डांडपर हाथ देने, आगां-आगां िसपाही, तकर पाछां ओ, \nआ सभसँ पाछां हुनकर िवधवा माएकेँ दिलत-टोला जाइत देखैत रहल। मुदा, ने \nक्यो सबदल आ ने क्यो संग देलकिन ! \n \n \nबुझले अिछ जे नमोनारायणकेँ देिखतंिह एस.पी. केँ की भेल हेतै । \nपचीस वषर् बीतल होइ िक \nपचास...ई सभ िबसरैबला बात छै ? तेँ नमोनारायणकेँ सिर भ’ क’ \nएस.पी.क हाथो जोड़ल निह भेल रहिन \nजे अशोक-चƅक मूिठ लागल एस.पी.क हंटर सटाक पीठपर लागल \nरहिन...जाबे ई िकछु सोचिथ िक दोसरो \nहंटर बजरलिन, जे हुनकर पीठपर गुणाक िचƭ बना देने छलिन आ जे \nहुनका मािमर्क चोट पहुंचबैए \nपयŭĢत छलिन। हुनकर िचĜकारसँ ओिह ठाम उपिİथत हुनकर सभ \nगॱआक मोन दहिल गेलै तँ कोन आĀयर् ! मुदा कठोरसँ कठोर अपराधीकेँ \nमनोबल तोडबाक, तोिड क’ सĜय बोकरेबाके Əेिनंग भेटल छैक ओकरा; तैं \nओकर कडकदार आवाज़ गूंजैत अिछ--”हवलदार ! अइ डािरसँ उĪटा लटका \nएकरा !”  \nभूिमपर भाİकर एस.पी.क पैर गरेछने माइक काया थरथरा उठैत छिन, \nसंभवतः दांती लािग जाइ छिन कþौसँ एकटा मिहला िसपाही Ćगट होइत अिछ \nआ माइक पिरचचŭमे लािग जाइत अिछ।मुदा नमोनारायणक डांडमे रİसा बĠहा \nगेल अिछ...बस आब िहनका लटकैले जाइबला अिछ।िहनकर मुंहमे गदŭ उिड \nरहल छिन... \n...चेहरा कारी भ’ आएल छलिन...बुिŀ काज निह क’ रहल छलिन...िसņी-\nिपņी गुम। पीठ परहक चोटक संग अबैबला कƠक कĪपने करैत चौĠह अबैत \nरहिन।  \n“िकयै, हमरो अिहना चोट लागल रहै रे नमोनारायण...एखन तँ िकछु भेबे \nने केलौए...तोहर लाठीक मािरसँ तँ हमर िपþी दुइयो मासने बचला...हमर बापक \nमाथक ददर् किहयोने छुटलिन...तोरा तँ साले...!” \nताबे चांवरडीह गामक एĸा-दुĸा Ƈामीण बडतर एकňा हुअ’ लागल \nछलै...िहनकर मिसयौत दौिड क’ गेल आ िनहोरा-िमनती क’ क’ घंĮयामकेँ िखंचने \nआएल। ओहो सामनेक दृįय देिख भीडमे अवाक् भेल ठाढ...।पिहने सþो  78 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिनकलला तकर बाद धीरे-धीरे सभ हाथ जोडने कातर भावसँ देखैत। \n”मर, तँ अहांकेँ एþए केँ बजेलक ? गैरलाइसेंसी हिथयार एकर घरसँ \nबरामद भेलैए, एकरा जेल हेतै !” \nएस.पी. तþे जोरसँ बजला जािहसँ गामक लोक ठीकसँ सुिन िलयै। \nउþरमे क्यो िकछु निह बाजल। बजै जोग िकछु शेषो निह रहै। सब बस गुम \nभ’ क’ भाİकर एस.पी.के देिख रहल छल। ओ पिहने अपन ससुर घनĮयामक \nनत दृिƠ आ बादमे अपन सासुरक सभ गोटाक क्षमाक मूक गोहािर अनुभव \nकेलक...आगांमे पडिल नमोनारायणक माइक उĔजर साडीमे लपेटल काया \nछलैक।ओ चारूकात  नजिर घुमा क’ देखलक...अइ ठाम अĜयंत कातर भावसँ \nओकर ĆĜयेक िƅया-कलापकेँ देखैत आन क्यो निह, ओकरसासुरक लोक अिछ \n,जकरा ओ बच्चेसँ देखैत आिब रहल अिछ । अनकňल चुĢपी िक िनगूढ \nशांितकेँ भंग करैत भाİकर एस.पी.क İवर बडतर फेर गूंजल--”हवलदार ! खोिल \nदिहंक...आब एकरा ककरो अपमान करबाक साधंस निह हेतै ।“ \n  \n*** \n(ई कथा “कृतं न् मĠये” āी आर.बी. राम सेवा िनवृþ आइ.जी. के सİनेह एवं \nसादर ! लेखक।)   मैिथली कथा २००९-१० 79 \n \nसुजीत कुमार झा \n \nिĆयंका \nगामसँ छुņी िबतओलाक बाद काठमाěडूम जा रहल छलॱ । बसमे चिढ़ते \nएक युवतीके देखिलयै तþ क्षण मन रोमांिचत भऽ उठल मुदा अपनाके सĦहा। \nरैत िसटपर बिस गेलॱ । \nयुवती हमरे पाछुमे बैसल छली । बेर—बेर हमर मोन ओिह युवती िदश \nआकृƠत होइत छल ओकरासँ बात करबाक हेतु । तथािप हम अपन मनके \nिनयिĠÿ तँ कऽ ढĪकेसवर, पथलैया, हेटौडा, नारायणगढ़, मुगिलंग पार करैत \nकतेको İटेौशन गनैत काठमाěडू पहुँचलॱ । \nकाठमाडू बस पड़ावमे पहुँचैत—पहुँचैत Ćायः सभ याÿी उतिर गेल छल । \nमाÿ ओ युवती आ हम बाँिच गेल छलॱ । \nहम अपन बैंग सĦहाौिर उतिर गेलॱ । हमरे पाछा—पाछा ओ युवती सेहो \nउतिर गेली । हमर हृदय जोर जोरसँ धड़कऽ लागल िक आब ओ अपन घर \nचिल जएती । हम हुनकासँ गĢपह करबाक लेल Ĥय्ाकुल छलॱ । \nबस पड़ावमे उतैरते ","size_mb":1.79,"has_text":true},"Sadeha 05 v2.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 05 v2.pdf","name":"Sadeha 05 v2.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली िवहिन कथा \n(िवदेह-सदेह ५, िवदेह www.videha.co.in  पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवलg3छउलg2अइेलgथउइ  िवहिन कथाक एकटा समानालg288तर  संकलन) \n \nि व दे ह  मैि थ ल ी  स ा ि ह /g284 य  आ /g288 द ो ल न :  म ा नु ष ी ि म ह सं /g304 कृ त ा म् \n \nिवदेह -/g262थम मैिथली प ाि/g252क ई -पि/g255का  \nISSN 2229-547X VIDEHA  \n \nस /g294 प ा दक : गजेलg288लgथ0छ ठाकुर।  स ह -स /g294 प ा दक : उमेश म लg283 ड ल।  \nस ह ा य क  स /g294 प ा दक : िशव कु मार झा आ मुलg382ाजी (मन ोज कुमार कणलg3छउ)। \nभ ा ष ा -स /g294 प ा दन : नागेलg288लgथ0छ कु मार झा आ पलg3उइीकार िवलg32था नलg288द  झा।  \nक ल ा -स /g294 प ा दन : लg2इछयोित झा चौधरी  आ रिलg302म रेखा िसलg288हा।  \nस /g294 प ा दक - श ो ध -अ/g288 वे षण : डॉ. जया वमलg3छअ आ ड ॉ . राजीव कु मार वमलg3छअ।   \nस /g294 प ा दक : न ा ट क - रं ग मं च -च ल ि च /g255 - बेचन ठाकुर।  \nस /g294 प ा दक - सू च न ा -स /g294 प क/g361- स म ा द : पूनम मंड ल  आ िलg2छ2यंका झा।  \nस /g294 प ा दक - अ नु व ा द ि व भ ा ग : िवनीत उलg28थपल।  \n \n \n \n/g257ुित  /g262काशन   2 \n \nऐ पोथी क सवलg3छअिध  कार सुरिलg2अ2  त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक  छाया लg2छ2ित   एवं िर कॉ िड लg3छउंग सिह त इलेलg2इ0 लg399ॉ िन क अथवा यलg3छथिलg2अअ  क, कोनो \nमालg28इ य मसँ, अथवा लg2अ3ानक  संलg39उहण वा पुनलg2छ2लg3छउयोगक लg2छ2णाली  लg32अारा को नो लg2छअपमे  पुनलg2छथलg28थ पा दन \nअथवा संचार-लg2छ2सार  नै  कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-63-1  \nISSN: 2229-547X \n \nमूलg298 य  : भा. लg2छअ. १५०/- \nपिहल संलg30थ क रण : २०१२ \nद ोसर संलg30थकरण : २०१३ \n \n© लg2अइुित   लg2छ2काशन  \n \n \n/g257ुित   /g262काशन  \nरिज लg30थ टड लg3छउ आ◌ॅिफ  स : ८/२१, भूतल, लg288 यू राजेलg288 लgथ0छ  नगर, नई िद लg298 ली - ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैलg2इ0 स - (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite  : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at  : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset  by  : Umesh Mandal. \n \nDistribu tor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५ , ९९३१६५४७४२  \n \nVideha Maithili Vihani Katha : Anthology of Maithil i Seed Stories.   \n \nअनु/g389म  \nग जे /g288 /g406  ठ ाकु र  ग/gइफ4 सािह/gफ84य म/gफ8लय िवहिन कथाक /gइच4थान आ िवहिन \nकथाक समी/gफडफाशा/gइच4/gफडड  \nमु/gठ8हाजी सामािजक सरोकारक/gफ4इ छुबैत िवहिन कथा \n/gहथ6योित  सुनीत चौधरी  नबका पीढ़ी/ घर िदसका र/gइच4ता/ पािनमे खेती/  \nमैिथल िब आह/ िहमदूत \nदुग/gठ6णन/gह88 द  मंडल  पो/gइच4 टमाट/gइ6ऑम / /gफ6फदूषण / िक सना मु/gइफली\n \nकिप  ले/gहण8र राउत  किल युगक िन ण/gइ6ऑए  \nधीरे/gह88 /gबआ6  कुमार  राम-कथाक समापन \nराजदेव मंडल  बिढ़ या ग/gफजच प / ठोकर \nबेचन ठाकुर  आ/gफ84 मह/gफ84 या/ फुिसक फल \nराम /gह6हवेश मंडल  पछतावा/ बुरबक/ झगड़ा खतम/ मूल-मं/gफडड  \nभारत भूषण झा  /gफ6फेम  \nमाने/gहण8र मनुज  ई/ /gइच4/gफडडी-िलंग/ आप/ लोरी/ भूख-भूख भाकुर \nउमेश म/gह8ठ ड ल दो/gइच4 ती/ आधा भगवान/ /gफ6डपैयाक ढेरी/  \nजेहन मन तेहन िज नगी \nडॉ. शेफािलका वम/gठ6ण आनक बड़ाइ  \nजगदीश /gह6हसाद म/gह8ठ ड ल थल-कमल/ घरडीह/ खाता-खेसरा/ सबूत/ कौआक \nमैनजन \nर ाम कृ/g303 ण  म /g283 ड ल  ‘ छो टू ' बाबूजी लेल \nमु/gठ8हाजी रेवाज/ दरेग/ भूख/ िवजातीय/ रा/gइचइ/gइजजभि/gफलचत  \nरामलोचन ठाकुर  िगरिगट/ भारत र/gफलज  \nपरमे/gहण8र कापिड़  सतबरती \nअमरनाथ  देह/ िपयास/ /gइच4वीच ऑफ / िगरिगट/ फॲफ   \n \nच/gह8ठडे/gहण8र ख/gठ6ठ चेिकङ/ कछमछी/ िबसवास \nरघुनाथ मुिखया  इि/gफ8इडयन / जुलुम/ िनयित/ मुँहलगुआ/  \n/gइजऑीनहाउसमे कुकूर \nऋिष विश/gबअथ  /gफ6फमाण -प/gफडड / मनमौजी \nिशव कुमार झा “िट/gहओ8लू” फूिस नै बाजू \nिमिथलेश कुमार झा  झीक \nस/gह8बये/gह88/gबआ6 कुमार झा लेटे/gइच4ट  \nनवनीत कुमार झा  गाम आबह \nकौशल कुमार  दूमुँहा/ /gफ6फाथ/gइ6ऑना आ आ/gइच4था/ अपन इ/gफल6जित  \nअनमोल  झा  चेतना \nकुमार मनोज क/gठआहयप  मरीिचका/ परजा/ बदलैत समए/ जरल पेट/  \nजीतक आगू \nिवनीत उ/gह8बपल  /gफडली गु/gफ64 वै नम: \nडॉ धनाकर \n  ठाकुर  हमरा एकर एक बायोडाटा चाही  \nआशीष अनिच/gह88हार   नक/gइ6ऑ/ िनशान / ल/gइडचमी/ अंतर  \nसतीश च/gह88/gबआ6 झा  नोकरी \nगजे/gह88/gबआ6 ठाकुर  शारदानगर \nभवनाथ झा   ऊँचका डीह/ हेराफेरी \nनबोनारायण िम/gहणथ  घम/gफ8इडक फल  \nराम िव लास साहु  पिर /gफडलमक भीख  \nमु/gह88 नी कामत   हमर सं/gइच4 कार/ करैलाक मीठ गुण \nडॉ. शंभु कुमार िसंह   जेठ आ पूस/ सौदागर/ गरमी \nसंजय कुमार मंडल   अन/gइजजे/gफ88 ड  घुसखा◌ेर   \n \nडॉ. िमिथलेश कुमारी िम/gहणथ   वीरभो/gफलफया वसु/gफ88धरा/ अित सव/gइ6ऑ/gफडड वज/gइ6ऑयेत् \nदुइ गोट सं/gइच4कृत िव  हिन कथा  \n(अनुवाद योगान/gफ88द  झा)  \nिम िथ लेश मंडल  िव देशी बाबू \n/gह6हदीप िबहारी  स/gफ84संगी/ थापड़ \nल/gठणआ मी दास  बूिड़ बकक बूिड़ बक/ दाढ़ी \nअिमत िम/gहणथ  इशारा/ सरधुआ  \nजगदान/gह88द झा 'मनु' मसोमात / रह/gइच4य  \nच/gह88दन  कुमार झा  स/gइ88गित / अनकर दुग/gइ6ऑित \nओम/gह6हकाश  झा  कपारक िलखल/ /gइच4पेशल  परिमट \nस/gह88दीप कुमार साफी अ/gफ88ध िव/gफड8ास  \nजवाहर लाल क/gठआहयप  ह/gफज4मर माय तोहर माय / अ/gइफच/gइ6ऑस/gफ84य / लहास/ भगवानक \nभा/gफलफय / िग/gइफच  \nिमिहर झा  १०० टाका \nरामदेव /gह6हसाद म/gह8ठडल झा/gह6णदार  अ/g298 लूक चुमौन \n/gह6हेमच/gह88/gबआ6 पंकज  /gइ8जमश :.... \nअिखलेश कुमार मंडल  टीटनेस \nमनोज कुमार मंडल      बेमेल िब आह \nस/gह8बयनारायण  झा      सुिटया  \nपंकज चौधरी (नवल/gहणथी)  ई नोर छै गरीबीक  \nरिव भूषण  पाठक           मुि/gफलचत / िबदाइ/ एकातबला   \nमैिथली िवहिन कथाक सश/gहथआत ह/gठआबता/gहणहर  डॉ. तारान/gह88द िवयोगीसँ मु/gठ8हाजीक भेल \nग/gहओआप -स/gहओआप  \nदेवशंकर नवीन  िवहिन कथा लेखनमे अवरोधक त/gफ84व   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 1 \nगजेऋg2अअऋg4ष6  ठाकुर  \nग/gफऑइ  स ा ि ह /gऑउइ य  म /gऑउ7 य  ि व ह ि न  क थ ा क  /gफ0इ थ ा न   \nआ ि व ह ि न  क थ ा क  स म ी /gऑ5ऑ ाश ा /gफ0इ /gऑ55  \nगखg3एीक िविभखg3चए िवधा जेन ा खgएढ़एबखgएचचध , िनबखgएचचध , समालोचना , कथा - गखgएईचप , उपखgएचचयास , \nपखgएललाखgएचीमक  सािहखgएचीय , याखgएलला - संखg3ूीमरण , िरपोतखg3ढ़लज आिदक  मखgएचइय कथा - गखgएईचप , आखgएइटयान  आ  \nउपखgएचचयास अनुभव िमिखgएलइत कखgएईचपनापर िवशेष खgएढ़लपसँ आधाि रत अिछ। जक रा  हम  \nसभ िखखg3ूीसा -िपहानी कहै  िछ ऐ त इसँ ई सभ लग अि छ। कथा- गखgएईचप , आखgएइटयान  आ  \nउपखgएचचयास आ िक छु  दूर  धिर  नाटक  आ  ए कखg3ढ़ी की मनोरंजन क  लेल सुनल -सुनाओल-\nपढ़ल जाइत अिछ  वा  मंिचत  कएल  जाइत अिछ।  ई उखg3टईे खg3ूएयपूणखg3ढ़ट भऽ  सकैत अि छ  \nवा ऐमे ि नखgएढ़ीखg3टईेखg3ूएयता - एबसिडखg3ढ़टटी सेहो र िह सकै  छै। िज नगीक  भागादौड़ी मे  \nिनखgएढ़ीखg3टईेखg3ूएयपूणखg3ढ़ट सािहखgएचीय सेहो मनोरंज न खgएढ़एदान करैत अि छ। \n  \nिवहिन कथा कहने एकटा एहे न िवधा बिन सोझखg3ढ़3 आएल अिछ  जे पिहने  \nकथा िथक फेर िवहिन कथा। अंखg3ईटेजीमे सेहो लखgएईीबाइक आधारपर श ॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरी / \nनोवेलेट/ नोवेला/ नोवेल क िवभाजन कएल जाइत अि छ। मैिथलीमे सभ िवधामे  \nशखgएईएद संखgएइटयाक घटोखgएलीरी - बढ़ोखgएलीरी अंखg3ईटेजी वा दोसर यूरोिपयन भाषासँ बेशी होइत \nअिछ , ओना   अंखg3ईटेजी वा दोसर  यूरोिपयन भाषामे  सेहो सभ िवधामे लेखक क  \nखg3ूटयिखgएइूतगत खgएढ़ीिच आ कखgएचलयक आवखg3ूएयकता क अनुसार  घटोखgएलीरी - बढ़ोखgएलीरी होइते \nअिछ। तिहना वन - एखgएइूट खgएईूले भेल एकखg3ढ़ीकी  आ  खgएईूले भेल नाटक।  से िवहिन कथा  \nकथा तँ छीहे।  \nअहखg3ढ़3क अ नुभविमिखgएलइत कखgएईचपना  अहखg3ढ़3सँ ि कछु  कहबा  लेल कहैत अिछ।  \nआ ई कखgएचलय हाखg3ूीय - किणका वा अहाखg3ूीय - किणका बिन सकैत अिछ। लोक अहखg3ढ़3 कखgएी3  \nकिह सकै छिथ जे अहखg3ढ़3कखgएी3 ग खgएईूप बखg3चढ़ड फुराइए , अहखg3ढ़3 हािजर जवाब छी। आ  \nतकर बाद अहखg3ढ़3क िहखgएईीमत बढ़ैत अिछ आ अहखg3ढ़3 ओ इ कखgएचलयकखgएी3 िशखgएईचपक सखg3ढ़3 चामे  \nढलैखgएईलया कऽ िवहि न कथा बन ा दै छी।  \nहाखg3ूीय - किणका क संग सभसँ मुखgएइटय अवरोध छै जे अहखg3ढ़3क सुनाओल  \nहाखg3ूीय - किणका घूि म -िफिर अहॴ  लग आ िब जाएत , माने मौ िलकता कतौ  हेरा  \nजाएत। हाखg3ूीय -किणका  सेहो ए क - दू पखg3ढ़3तीसँ आध - एक पृखgीटइ धिर क होइत अ िछ।  \nकथा- उपखgएचचया समे एकर समावे श कएल जा  सकैत  अिछ  मुदा  िवहिन  कथा  एक र  \nपलखित नै दै त अिछ। मुदा कथा- उपखgएचचयासमे जेना कएल जाइत अिछ जे एकरा  \nकोनो  पाखgएललक  मुँहसँ कहाबी  वा  कोन ो आन खgएढ़एसंगसँ जोि ड़ साथखg3ढ़टक  बनाबी  तँ से   2 || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nअहखg3ढ़3 िवहिन कथामे सेहो कऽ  सकै छी। गखgएईचप आ खgएइटयानसँ बहराइत अिछ आ  \nनैितक िशखgएलएा , खgएढ़एेरक कथा आ िमिखg3ूीटक टेखgएईचस सेहो लघुसँ दीघखg3ढ़ट खgएढ़लप धिर जाइत \nअिछ। ए कर लघु खgएढ़लप िवहिन  कथा नै  भेल सेहो नै।  \nिवहिन कथामे जे खgएचीविरत िवचार क उपखg3ूीथापन देखल जाइ त अिछ से \nकथा- गखgएईचप आ उपखgएचचयासमे सेहो रहैत अिछ। मुदा जे खgएचीविरत िवचारक  उपखg3ूीथापन \nनै रहलासँ ओ िवहिन कथा नै रहत सेहो गप नै। उनटे जखन िवहिन कथा क  \nसमीखgएलएा करए लागब तखन समीखgएलएक क खgएचइयान खg3ूीथायी तखgएचीव िदस होएबाक चाही नै \nिक खgएचीवि रत उपखg3ूीथापन िदस। खgएचीविरत िवचा रक  उपखg3ूीथापनक खgएढ़एित बेसी झुकाव  \nओकरा  अहाखg3ूीय - किणका बना  दैत अिछ , ओ िवहिन कथा तँ रहत मुदा  खgएलइेखgीटइ  \nिवहिन कथा  नै  रहत। िवहि न कथा झम ािर  देत तँ  ओ  िवहिन  कथा  वा  खgएलइेखgीटइ  \nिवहिन कथा  भेल आ जे  ओ  झमािर  नै  सकत तँ ओ िवहिन  कथा भेबे नै  क एल-  \nई गप नै छै। कोनो खgएचीविरत िवचार आ एल , ओकरा कागचपर िलिख लेलॱ, ऐ  \nडरसँ जे कतौ िबसरा ने जाए - एतऽ धिर तँ ठीक अि छ। मुदा हरबड़ा क ऽ  \nएकरा िवहिन  कथा बना देबासँ पिहने िवचार कखgएी3 सीझऽ िदयौ। ओइमे की िमखgएइढ़झर  \nकरब  तँ ओइमे  खg3ूीथायी तखgएचीव  आिब  सकत तइपर  मनन  क खgएढ़ल। ओना  िबना  िसझने  \nजे झमारैबला  िवहिन कथा िलिख  देलॱ तँ ओ िवहिन  कथा तँ भेल मुद ा खgएलइेखgीटइ  \nिवहिन कथा ओ सेहो भऽ स कत तकर  सखgएईीभावना कम। ई ओिहना अिछ जेना  \nकोनो झमक ौआ गीत अपन खgएढ़एभाव बेसी िदन रखबे करत से िनिखgएलढ़त नै अिछ  \nतिहना कथाक ई  खg3ूीवखgएढ़लप खg3चीवखg3इूटी - खg3चीवखg3इूटी सन नै भऽ जाए  तइपर िवचार  कर ए  \nपड़त।  \nउपखgएचचयास तँ एक उखड़ाहामे नै पढ़ल जा सकैए मुदा लघुकथा ए क  \nउखड़ाहामे पढ़ल जा सकैए। एक उखड़ाहामे अहखg3ढ़3 कएकटा िवहिन कथा पिढ़  \nसकै छी। उपखgएचचयासमे लेखक वातावरणक , खgएईूलॉटक , खg3ूटयिखgएइूत क जािह िवशदतासँ \nवणखg3ढ़टन कऽ  सकैए  से लघुकथामे सखgएईीभव नै। ओ एकटा पखgएलएपर , जौँ कही  तँ  \nएकटा घटनापर  केिखgएचचखgीूढ़त रहैए आ ऐ  खg3चईममे  वातावरण  आ खg3ूटयिखgएइूतक जीवन क एकटा  \nमोटामोटी िववरणा खgएचीमक  खg3ूीके च म ाखgएलल खखg3इूिच  पबैए।  िवहिन  कथामे  वातावरण आ  \nखg3ूटयिखgएइूतक जीवनक एकटा  मोटामोटी िववरण ाखgएचीम क खg3ूीकेच  सेहो नै खखg3इूिच  सकै छी , \nसे पलखित िवहिन कथा अहखg3ढ़3कखgएी3 नै देत , हँ तखन िवहिन कथा सेहो एकटा  \nपखgएलएपर वा एकटा  घटनापर के िखgएचचखgीूढ़त रहैए। आ  ई पखgएलए वा घटना  तेहन रहत जे  \nलेखककखgएी3 ललचबइत रहत जे एकरा खg3ूीवतंखgएलल खgएढ़लपसँ िलखू, एकरा लघुकथा वा  \nउपखgएचचयासक भाग बना क ऽ ए कर खg3ूीवतंखgएललता नखgीटढ़  नै कखgएढ़ल।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 3 \nतखन उप खgएचचयासक खgएईूलॉटसँ कथाक  खgएईूलॉट  सरल ह एत आ  िवहिन  कथाक  \nलेल तँ एकर  आवखg3ूएयकते  नै  अिछ , पखgएलए वा घटना क वणखg3ढ़ट न िशखgएईचपक  सखg3ढ़3चा मे  \nढलैखgएईलया केलॱ आ पूणखg3ढ़ट िवहि न कथा बि न क ऽ तैयार।  \nि व ह ि न क थ ा क स म ी /g252 ा श ा /g304 /g255  \nिवहिन कथाक  समीखgएलएा  कोन ा करी ? दू- पखg3ढ़3तीसँ डेढ़ - दू पखg3चएा ध िरक  \nअ नुभविमिखgएलइत काखgएईचपिन क िखखg3ूीसा  िवहिन कथा कहएबा क अ िधकार ी अ िछ। लघु  \nआकार क कथामे क ोनो कथा पूणखg3ढ़ट खgएढ़लपसँ कहल गेल तँ फेर ओ िवहिन कथा नै  \nकहाओत। हँ जे ओइमे ए कटा घटनाक  शृंखलाक  वणखg3ढ़टन एकटा कखgएचलय कहक लेल  \nआवखg3ूएयक अि छ  तँ शृंखला पूणखg3ढ़ट हो एबाक  चाही।  ऐ  शृंखलाक  कड़ी  कने क  नमग र  \nभऽ सकै ए। खgएचीविरत उपखg3ूीथापनाक  हरबड़ी  ऐ शृंखलाकखgएी3 कमजो र कऽ  सकैए।  \nसिदखन उखgएईचटा धार  बहाबी आ  खgएचीवि रत उपखg3ूीथापना आनी -  ई पखg3एूित ि कछु  गणमाखgएचचय  \nिवहिन कथा लेखकक फामूखg3ढ़टला बिन गेल अि छ। ए काध -दूटा िवहिन कथामे ई  \nिसनेमाक “आइटम गीत ” सन सोहनगर लगैत अि छ मुद ा फे र समीखgएलए कक दृ िखgीटढ़  \nएकरा  पकिड़  लैत अिछ , कारण  ई ऋg262ो-एिऋg2आषटव  होएबाक साती िरएिऋg2आषटव  बिन जाइत \nअिछ। खg3ूीथायी खgएढ़एभाव ऐसँ नै  आिब  पबै छै, िवहिन कथा लेखक क खgएढ़एितभाक  क मी  \nऐमे खgएढ़एतीत होइ छै। िवहिन कथा वएह खgएलइेखgीटइ हएत जे ए कटा घटनाक शृंखलाक  \nिनमखg3ढ़लण करत आ अपन िनणखg3ढ़टय सुनेबाक लेल पाठककखgएी3 छोि ड़ देत। फिरछेबा क  \nपलखित िवहिन कथाकखgएी3  नै  छै, मुदा तक र  माने  ई नै  जे  दू - चािर  पखg3ढ़3तीमे  बात  \nकएल जाए। मुदा लेखक ज ौँ दू - चािर पखg3ढ़3तीक  गपकखgएी3 िवहिन  कथा कहै छिथ तँ  \nसमीखgएलएक ओकर ा िवहिन  कथा मा नबा लेल बाखgएचइय छिथ  मुदा  ओ  खgएलइेखgीटइ  िवहिन  कथा  \nहएत तकर सखgएईीभावना घिट जाइत अिछ। \n  \nिवहिन कथाक  वखgएच3यखg3ढ़ट िवषय माखgएलल चलैत -िफरैत घटना  नै अ िछ। िवहिन  \nकथा लेखककखgएी3 बखgएइीचाक लेल , नैितक िशखgएलएा  आ धाि मखg3ढ़टक  िवषयपर सेहो िवहिन  \nकथा िलखबाक चाही। खg3ईईेनमे, बसमे जाइ छी , घरमे दलानपर घूरतर  गप क रै छी  \nआ तकर अनुभव माखgएलल िवहिन कथामे आिब रहल अि छ। सामािजक आ आिथखg3ढ़टक  \nसमखg3ूीया सेहो एकर खg3ूीथायी व खgएच3यखg3ढ़ट िवष य भऽ सकैत अिछ। राजनैितक खgएढ़एखg3टट आ \nखgएढ़एाकृितक आपदा कखgएी3 वखgएच3यखg3ढ़ट िवषय बनाओल  जा सकैत  अिछ।  िवहिन     कथा \nसमीखgएलएक समीखgएलएा करबा  काल पौर ािणक  समीखgएलएा नै  क रिथ माने  िशव पु राण क  कथा  \nकाल मे सभसँ पैघ ि शव आ गखgएढ़ीड़  पुराण क  कथा क ाल मे सभसँ पैघ ग खgएढ़ीड़ , ऐ  \nतरहक समीखgएलएा नै क रिथ । माने  ई नै हो मए लागए  जे , जे अिछ  से िवहिन  कथा , \nचाहे ओ जेहेन  हुअए। जे ना उपखgएचचयासमे लेखककखgएी3  अपन पूणखg3ढ़ट  खgएढ़एितभा देखेबाक लेल   4 || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nपलखितक अभाव नै रहै छै , से लघुकथामे नै रहै छै आ िवहिन कथामे तँ से  \nआरो कम  रहै छै। मुदा  िवषयक िवखg3ूीतार कऽ  पाठक क म खg3ढ़3गकखgएी3  पूणखg3ढ़ट  कएल जा  \nसकैत अिछ । कथोपकथनक  गुंजाइश  क म र ािख वा  को नो उपखg3ूीथापनासँ पिहने  \nरािख िवहिन कथाक कथाकखgएी3 स शखgएइूत बनाओल जा स कैत अिछ , अखgएचचयथा ओ  \nएकखg3ढ़ीक ी वा  नाटक  बिन जा एत। िवहिन कथाक  समावेश कथा - उपखgएचचयासमे भऽ \nसकैए मुदा िवहिन कथामे हाखg3ूीय - किणकाक समावे श नै हुअए तखने ओ समीखgएलएा क  \nदृिखgीटढ़सँ खgएलइेखgीटइ हए त, कारण ए क तँ क म जगह , तइमे जे कथोपकथन आ हाखg3ूीय  \nकिणका  घोिसयेलहुँ तखन ओकर  खgएढ़एभाव दीघखg3ढ़टजीवी  नै हएत , भल िह ओ िबठु कखg3एढ़ा  \nिवहिन कथा बिन  जाए।  \nनीक िवहिन कथा खgएचीविरत उपखg3ूीथापनक आधारपर नै वरन ओइमे  \nतीखg3लूणतासँ उपखg3ूीथािपत मानव - मूखgएईचय , सामािजक  समरसताक तखgएचीव  आ  समानता - खgएचचयाय \nआधािर त सामािज क  माखgएचचयताक  िसखg3एूाखgएचचत क आधा र पर बनत। समाज ओइ आधारपर  \nकोना  आगू  बढ़ ए से  संदेश  तीखg3लूणतासँ आबैए  वा  नै  से देखए  पड़त। पा ठकक  \nमनिस बखgएचचधनसँ मुखgएइूत होइत अिछ वा नै, ओइमे दोसराक  नेतृखgएचीव क रबाक  खgएलएमता  \nआ आखgएचीमबल अबै छै वा नै, ओकर चाि रिखgएललक ि नमखg3ढ़लणक आ खgएलइमक खgएढ़एित सखgएईीमा नक  \nखgएढ़एित सखgएचचदेह दूर होइ छै  वा नै-  ई सभटा तखgएचलय िवहिन कथाक म ानदंड बनत।  \nकात- करोटमे रहिनहार तेहन काज कऽ जािथ जे सुिवधासखgएईीपखg3चए बुते नै सखgएईीभव  \nअिछ , आ से कात- करोटमे रहि नहारक आखgएचीमबल बढ़लेसँ हएत। हीन भावनासँ \nखg3ईटखg3ूीत सािहखgएचीय कखgएईचयाणक ारी  कोन ा भऽ  सकत ? बदलैत सामािजक - आिथखg3ढ़टक-\nराजनैितक - धािमखg3ढ़टक समी करण क पिरखgएढ़एेखg3लूयमे एकभखgएइएगू खgएढ़एखg3ूीतुितक रेखखg3ढ़ी कन , कथाकार -\nकिवक खg3ूटयिखgएइूतगत िजनगीक अदृ ढ़ता , चाहे ओ वाद क खgएढ़एित हुअए वा जाित - धमखg3ढ़टक  \nखgएढ़एित , सािहखgएचीयमे देखार भइए जाइ छै, शोषक खg3एला रा शोिषतपर क एल उपकार  वा  \nअपराधबोधक  अखgएचचतगखg3ढ़टत िलखल जाएबला  कथामे  जे  पैघखgएचीवक  (जे  हीन  भावना क  \nएकटा खgएढ़लप  अि छ ) भावन ा होइ छै , तकरा ि चिखgएचचहत क एल जाए।  मेिडयोिखg3चईटी  \nिचिखgएचचहत कखgएढ़ल -  तिकया कलाम  आ चालू खgीूईेिकं ग खgएचचयूज - आधुिन कताक  नामपर , नै  \nचलत।  \nिवहिन कथा एक  पखgएलए वा घटनाक वणखg3ढ़टन  अिछ आ ई आवखg3ूएयक नै जे  \nओकरा  ए खg3टएे पृखgीटइमे  िलखल जाए।  अहखg3ढ़3  ओ इ घटनाकखgएी3 ३ - ४ पृखgीटइमे सेहो िलिख  \nसकै छी आ ओ िवहिन कथा रहबे क रत। जेखgएईीस जॉयसक “ डखgएईएलाइनर ” िवहिन-\nकथा संखg3ईटहक सभ कथा एकटा घटनासँ अनच ोके कोनो वखg3ूीतुक खgएचीविरत खgएल3ान  \nद शखg3ढ़ल बैत अिछ। १५ टा िवहिन- कथा क संखg3ईटह जेखgएईीस जॉयसक “ डखgएईएलाइनर ” २००   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 5 \nपृखgीटइक अिछ  आ मै िथली िवहिन कथाक  सभ िवशेषतासँ युखgएइूत अिछ ,  खास क ऽ  \nएखg3टएेटा “ एपीफेनी” नाखg3ूईा तखgएचीव ए करा िवहिन कथा िसखg3एू करैए।  तिहना खलील  \nिजखgीूईान आ  एंटन चेखव क ढे र रास शॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरी नमगर रिहतो िवहिन  कथा अिछ।  \nअंखg3ईटेजीमे वा यूरोिपयन सािहखgएचीयमे शॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरी आ खg3ूीटोरी क खgएढ़एयोग कखनो  \nपयखg3ढ़लयवाचीक खgएढ़लपमे होइत अिछ , खलील  िजखgीूईानक िवहिन कथाकखgएी3 खgएढ़एोज - पोएखg3ईईी \nकहल जाइ छै, वा  खgएढ़एेरक  कथा।  नॉवेल ज करा  बखg3ढ़ीखgएइएला आ  मैिथलीमे  उपखgएचचयास आ  \nमराठीमे  क ादखgएईीबरी कहै िछऐ - क  िवखg3ूीतार बे शी होइ  छै।  मैिथलीमे ५० -६० पृखgीटइसँ \nउपखgएचचयास शुखgएढ़ल भऽ जाइत अिछ  जे अंखg3ईटेजी क शॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरी / नोवेलेट/ नोवेला/ ऐ  \nसभक ऊपरी सीमा खgएलएेखgएललमे अबैत अिछ। मुदा मैिथलीक िखg3ूीथित अंखg3ईटेजीसँ फराक  \nछै। मैिथलीमे बालकथा क ए क राित धिर  चलैत अिछ तँ पैघ लो कक कथा  \nिमनटमे सेहो खतम भ ऽ जाइत अिछ। मैिथलीक सखgएचचदभखg3ढ़टमे  ई तखgएचलय आब  सोझखg3ढ़3  \nआिब गेल अिछ  जे िवहिन कथाक सीमा  एक  पृखgीटइ , लघुकथाक तीन - चािर पृखgीटइ , \nदीघखg3ढ़टकथाक १५- २० पृखgीटइ आ उपखgएचच यासक ६० - ५०० पृखgीटइ अिछ। ऐमे िवहिन \nकथाक पृखgीटइ सीमा १ -४ पृखgीटइ धिर करबाक  बेगरता हम  बुझै छी।  \nमै ि थ ल ी क  िक छु  स व/g361 /g257े /g417  ि व ह ि न  कथ ा :  \nमैिथली िवहिन कथाक  कखgएचलय  आ शखgएईएदावलीमे बखg3चढ़ड  रास  गुणाखgएचीमक  \nपिरवतखg3ढ़टन  आएल अिछ। ओइ दृिखgीटढ़कोणसँ जँ िवहिन कथा सभकखgएी3 देखी तँ  खgएइढ़यो ित \nसुनीत चौधरीक  “नबका  पीढ़ी” आ “घर  िदसका रखg3ूीता ” िवषयवखg3ूी तुक  दृिखgीटढ़सँ \n२१म शताखgएईएदीक  िवहिन कथा  िथक। नबका  पीढ़ीक  बखgएइीचा  सभ  वृखg3एू  दखgएईीपितक  मोन  \nखराप भेलापर िचिखgएचचतत  होइ छिथ तँ  बाहर रिह  रहल बेटा, बेटा जकखg3ढ़3  नै डॉखgएइूटर  \nजेकखg3ढ़3  गप करऽ  लगैए। “घर  िदसका रखg3ूीता ”मे िबसलेरी पािनसँ  एयरपोटखg3ढ़ट होइत , \nमािटक  िढमकाकखgएी3 कािट  बनल  िवखg3एीालय  आ समाजक  िवकृितकखgएी3 उखgएइढ़जर  मटमैल \nरंगमे  टंगने  िवधवा युवती  धिरक  चचखg3ढ़ट भेिट  जाएत। िहनकर  “ पािनमे खेती ”  \nिवखgएल3ान  िवषयक मैिथलीक  पिहल  िवहिन  कथा अिछ।  \nदुगखg3ढ़लनखgएचचद  मखgएच3डल  जीक “ िकसना मुखg3एइी ” िवहिन कथा लेल  खखg3ढ़3टी  शखgएईएदावलीक  \nबेगरता देखबैत  अिछ। अंखg3ईटेजी  शखgएईएद  भखgएच3डारक  दखgएलएतापूणखg3ढ़ट खgएढ़एयोग  जेना आर . के . \nनारायण करै  छिथ तिहना दुगखg3ढ़लनखgएचचद  मखgएच3डल  मैिथली शखgएईएदावलीक  दखgएलएतापूणखg3ढ़ट खgएढ़एयोग  \nकरै  छिथ। रामखgएढ़एवेश  मखgएच3डल  अही तरहक  शखgएईएदावलीक  खgएढ़एयोगसँ साधारणो िवहिन \nकथाकखgएी3 असाधारण बना  दै छिथ। राजदेव मखgएच3डल  जेहने किवता िलखै  छिथ, \nतेहने उपखgएचचयास  आ तेहने िवहिन कथा, सभ  तरा-उपरी। कखgएचलय  आ  िशखgएईचपक  \nसंतुलन  लेल  ओ ओिहना  खgएढ़एिसखg3एू  नै छिथ। बेचन  ठाकुर  अंधिवखgएलचासक  सामािजक   6 || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nउपादेयतापर  िवहिन कथा िलिख  जाइ छिथ ( फुिसक  फल)।उमेश मखgएच3डलक  \nखgएढ़ीपैयाक  ढेरी  नारी  सशिखgएइूतकरणपर  मैिथलीक सवखg3ढ़टखgएलइेखgीटइ  िवहिन  कथा  अिछ।  \nजगदीश  खgएढ़एसाद  मखgएच3डल , परमेखgएलचर  कापिड़ , कौशल कुमार , भवनाथ झा, शखgएईीभु कुमार  \nिसंह, जगदानखgएचचद  झा “मनु ”, लखg3लूमी  दास आ रामलोचन ठाकुर क  िवहिन कथामे  \nजेखgएईीस  जॉयसक एपीफेनी खg3ूीपखgीटढ़  खgएढ़लपसँ दृिखgीटढ़गोचर  होइत अिछ जे आन  मैिथली \nिवहिन कथाकार मे  ओखgएलीे खg3ूीपखgीटढ़  खgएढ़लपमे नै देखबामे अबैत अिछ।  आशीष  \nअनिचखgएचचहार , अिमत िमखgएलइ  आ चखgएचचदन  कुमार  झा नवका पीढ़ीक  िवषय पिरवतखg3ढ़टन  आ \nखgएढ़एयोगक  साखgएलएी  छिथ। ओमखgएढ़एकाश  झा क  “ खg3ूीपेशल  परिमट”, रिव भूषण पाठकक  \n“ मुिखgएइूत ” आ िमिहर  झा क “१०० टाका” कखgएचलयक  नूतनता आ िभखg3चएताक  कारण  \nमैिथली िवहिन कथाक इितहासमे खास खg3ूीथान  राखत।  सखgएचचदीप  कुमार  साफीक  \n“ अखgएचचध  िवखgएलचा स” बेचन ठाकुर  जीक  “ फुिसक फल”क उखgएईचटा  अिछ , आ  ई दुनू  \nिवहिन कथा अपन खgएढ़एभावसँ देखबैत  अिछ  जे कोना  अखgएचचधिवखgएलचासक  पखgएलएमे आ  \nिवपखgएलएमे रिह कऽ  दुनु गोटे कोना  अपन-अपन िवहिन कथाकखgएी3 सोखg3टईेखg3ूएयता  खgएढ़एाखgएईूत  \nकरबैत छिथ। मुखg3चएाजीक “रेवाज” िवहिन कथा िलअ। गाम घरमे मसोम ातकखgएी3  \nलोक डाइन कहै छै मुदा  मुइलाक बाद घ राड़ी लेल ओक रा आ िग देबा लेल  \nउपरॱझ होइ छै। एतऽ मुदा िवहिन लेल जे बीआ छीटल गेल छै से कने उखgएइीच \nखg3ूीतरक छै। एतऽ मृतक कखgएी3 बेटा नै छै मुदा  पखgएइईी आ बेटी छै। से जखन मृतकक  \nभाइ कोहा उठब ऽ चाहै ए तँ िवधवा ओ करा  रो कै छै आ बेटीकखgएी3  कोहा  उठबैले कहै  \nछै। आ संग के देत ऐ नव रेवाजमे , जे आइयेसँ खgएढ़एारखgएईीभ भे ल अिछ। तखन \nउखgएलीरो भेटैए - िनपुतराहा सभ। जवाहर लाल कखg3ूएयपक  “ हखgएईीमर  माय तोहर माय” \nआ “ भगवानक  भाखgएइएय ” अखg3एएुत  खgएढ़लपखgएी3 कखgएचलयकखgएी3 खgएढ़एखg3ूीतुत  करैत  अिछ। \nमैिथली िवहिन  कथा  संसारक  संखgएइटयाखgएचीमक  आ गुणाखgएचीमक  अिभवृिखg3एू  हिखखg3ढ़टत  \nकरैबला अिछ। \n \n \nमुऋgूअ2ाजी  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 7 \nसामािजक स र ोक ा रक/gऑइफ छुबैत िवहिन कथा \nिजनगीमे उठैत  उकस- पाकसकखgएी3 सखgएईीवेदनापूणखg3ढ़ट मानवता क संग सिरयबैत  \nरचनाका र पखgएलल - पिखgएललकासँ समाज आ पाठकक म ोनमे बैिस गेलाह अिछ। रेशम आ  \nसूतीक बीच  फखg3ढ़3 क भेल िजनगी कखgएी3 खg3ूीपखgीटढ़  क रैत , आरामदायक  आ  सुखद अनुभव कखgएी3  \nसोझखg3ढ़3 आनब  आब  रचना कार  अपन  रच नाधमखg3ढ़ट बुिझ  गेलाह अिछ।  तखgएी3 आजु क  \nसमखg3ूीत रचनामे िजनगी क उतार -चढ़ाव , खसैत - उठैत सखgएईीबखgएचचध सुखाइत सन िसनेह \nसभकखgएी3 अपना  हृदएमे  बसा रच ना रचैत छिथ लेखक। ऐ युग क रचना कार कखgएी3 आब  \nगरीब बाभनबला िकताबी िखखg3ूीसा आ राजा - रानीबला िपहानीसँ ऊपर उिठ अपन \nसामािजक समरसताक  िनखg3ूीस न ि नशानी क बोध  भऽ गेल बुझाइत अिछ। मै िथली \nिवहिन कथा सभ सेहो लोकक िजनगी क गहॴरता नपैत ,  ओक र सुख-दुखक  \nफखg3ढ़3टक बीचसँ िनकिल ओइ फखg3ढ़3टकखgएी3 भरैत , ओकर ए क -एक अंश धि र जुिड़  \nिजनगीक द शखg3ढ़टन करबैत , सोझखg3ढ़3 आिब रहल अि छ ।  \nमोम आ पाथर  पिहने ए क दोसरा क िवपरीत ि जनगी कखgएी3 आ रेिखत करैत रहल।  \nमुदा आब नै , आब तँ एखg3टएै हृदएमे खgएलएणक बदलैत गितक संग मोम आ पाथर  \nदुनूक समखgएचचवयक बिन िजनगी क सभ अखgएचचतरंगताकखgएी3 छुबैत उखg3एलेिलत कऽ बेरा -बेरी  \nमुदा एखg3टएै ठा म केिखgएचचखgीूढ़त भऽ देखार भ ऽ उठैत अिछ। आजु क मानव क संवेदना  \nएतेक पिरवतखg3ढ़टनीय भऽ गेल अिछ जे एखg3टएे संग अहखg3ढ़3क चिरखgएललमे मो म आ पाथर  \nदुनूक खgएढ़लप  दृिखgीटढ़गो चर ह एत, रचना कार  ओ करा  सोझखg3ढ़3 आि न ओ कर  सखgएचीयकखgएी3 सािबत  \nकऽ रहलाह अिछ। सखgएचीय , एकटा काखgएईचपिन क िवजय माखgएलल नै िथक , सखgएचीय कतौसँ  \nअनायास नै टपिक पड़ैए। सखgएचीय पूणखg3ढ़टतः मानव  जीवनक  यथाथखg3ढ़ट िथक। सखgएचीय \nमानवकखgएी3 अनुि चत कायखg3ढ़टसँ रोकबाक वा िवधमखg3ढ़च हेबासँ बचेबाक खgएलइीयंखgएलल जकखg3ढ़3 अि छ , \nजकरा आजु क रचना कार अपना रचनाधि मखg3ढ़टतासँ लोकक हृदए धिर छु आ ओक र  \nयथाथखg3ढ़ट बोध करौलिन अिछ।  \nपिहनुक िवहिन  कथा  सभ दहेजक  दानवकखgएी3  उघार  कऽ , दहेज पीिड़ताक  \nममखg3ढ़टकखgएी3 व ा दहेजसँ भेल पि रणामकखgएी3  अपन  के खgएचचखgीूढ़मे आिन  सखgएईीवेिदत करैत  छल।  \nओइसँ इतर चुटुखg3टएा वा हाखg3ूीय - किणक ा लऽ तखgएचीक ालीन नेता सबहक िवपटावादी  \nचिरखgएललकखgएी3  उजागर  क ऽ अपन  रच नाक  इितखgएलइी बुझैत छला। एहेन नै  छलै जे  \nतिहयाक रचना कारक  सोच संकु िचत छल। ओहो  सभ दूर धि र सोचैत छला , गमै  \nछला आ तखन ओक रा सोझखg3ढ़3 अनै छला। मुदा ई पि रवेशक  दोष सेहो कहल जा  \nसकैए जे तिहयाक रचना कार सभ िवषए -वौ खg3ूीतुकखgएी3 संकुिचत क ऽ मैिथली िवहिन   8 || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nकथाकखgएी3 सेहो संकुि चत क ऽ देलिन। २० म सदी क छखg3एइम - सातम दशकमे खgएढ़एायः  \nओहने पिरवे श  संरिचत छल। जक र पि रणामे  िवहिन  कथा  माखgएलल  नै  वरन्  आ नो  \nिवधा यथा कथा/ नाटक/ उपखgएचचयास आिदमे वएह दहेज आ िखखg3ूीसा आ नेताजीक  \nकरनी कखgएी3 सोझखg3ढ़3 आ नल जाइत रहल छल।   \nआब पिरवेश बदललै, दृिखgीटढ़गत फिरछता एलै, सामािजक समरसता पसरलै। \nतहन समाजक छुआछूत माखgएलल क अवलोकन होइ छलै। मुदा आइ ओइ छुआछूतसँ  \nभेल पिरणाम, जाित - पाितमे बाखgएचचहल लोकक दृिखgीटढ़ - पिरवतखg3ढ़टन , आिथखg3ढ़टक सखgएईीपखg3चएता , \nपैघक संग सभ िबखgएचचदु, िवषय वा खg3ूीथानपर  ओ इ अछोप सन , िनंघेस बनल लोक क  \nसहचर बनब, ऐ सभकखgएी3 देखाओल जाए लागल अिछ । आब िवषय िव खg3ूीतार खg3ूीवतः  \nसभ तरहक घटनाकखgएी3 छुबैत कागचपर आबऽ लागल अिछ। आबक पिरवेश मे  \nदहेजक पसार भऽ गेल अिछ। एहेन पसार ज करा आब िवशेष मुखg3टईा नै बना , \nबिखgएईचक  ओक रा  जीवनक  सामाखgएचचय  िखg3चईयाकलाप  बुिझ , परखgएईीपराकखgएी3  उघबाक  खgएढ़एिखg3चईयाकखgएी3  \nदशखg3ढ़लओल जा ए लागल अि छ। तिहया दहेज द ानव ज कखg3ढ़3  छलै। जे रचना कार क  \nलेल खgएढ़एमुख िवषए छल। आइ दहेज दानव माखgएलल नै, महादानव बि न ठा ढ़ अ िछ मुदा  \nपिरवेश बदलल छै , माने आब तिहयाक अपेखgएलएा  आिथखg3ढ़टक सखgएईीपखg3चएता बिढ़  गेलैए ,  तखgएी3  \nलोकक ई महादानव अपन जीवन क  एकटा  अंग  बिन गेल अि छ , कोनो ब खg3चढ़ड पैघ  \nसमखg3ूीया  नै। आब तँ ओइसँ  पैघ - पैघ समखg3ूी या रचनाकार कखgएी3 उखg3एलेिलत करैत अिछ।  \nयथा िबआहक खुजल रखg3ूीता , िकयो कोनो ज ाित- धमखg3ढ़टसँ िबआह कऽ  सकैए आ  \nओकरा  खgएचचयायालय खgएढ़एमािणत तँ किरते अ िछ , सरकार ी संरखgएलएण  सेहो भेटै छै।  \nओइसँ ऊपर दहेज  उखgएचचमूलनक  िद शामे  समिलंगी िबआह समाज कखgएी3  जतऽ  डेरा  रहल  \nअिछ , ओतै रचनाक ारकखgएी3  ए कटा नव दृखg3ूएयखg3ढ़ीक नक अवसर दऽ रहल अिछ।   \nपिहने लोकक िवपखg3चएता सेहो दृिखgीटढ़ संकुचनक पयखg3ढ़लय छल। ई खg3ूीवाभािवक छै \nजे पेट भरल रहतै तखने लोकक सोच ओइसँ दूर धिर  जेतै। नै तँ सभटा सोच  \nभूखसँ उखgएचीपखg3चए भे ल आकुलतामे समािहत  भऽ रिह जाएत। आब िखg3ूीथित  उनटल  \nअिछ , आिथखg3ढ़टक उदारी करण आ वैखgएलची करण क आ एल चलनसािरमे। आब  लोक  \nआिथखg3ढ़टक खgएढ़लपखgएी3  सखgएईीपखg3चए भेल अिछ। आ िथखg3ढ़टक सखgएईीपखg3चएता आब पेटक  भूखसँ इतर आन -\nआन भूख जगेलक  अिछ , जइ का रणखgएी3 च ोिर , हखgएचीया आ बलाखgएची कार कखgएी3 सेहो ब ढ़ावा  \nभेटल अिछ,  जे ओक रे खgएढ़लप  अिछ, खgएढ़एितखgएढ़लप बदिल गेल अिछ। तँ आजुक \nलेखककखgएी3 कलम चलेबा लेल बदलल खgएढ़एितखgएढ़लप हिथयारक खgएढ़लपमे भेिट गेल आ  \nरचनाका र सभ ऐ सभ अपराध कखgएी3 अपन कलमक म ाखgएचइयमे नवीनीकर ण क ऽ सोझखg3ढ़3  \nआिन रहल छिथ। सखgएईीखgएढ़एित रचनाका र सभ पदयाखgएललासँ ऊपर उिठ  मंगलखg3ईटह याखgएललापर   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 9 \nजा रचन ारत छ िथ। पिहलु का जमान ामे लोक  शु खg3एू दूध  खg3ईटहण करैत छल , आब  \nदूध तँ दूर  पािन क समखg3ूीया लोक कखgएी3  घेरने  जा  रहल छै।  कतौ  पािनक  कमीसँ  \nहाहाकार मचै ए तँ कतौ लोक बािढ़क कोप भाजन बिन भूखे िबलिबलाइत नाङ ट  \nछतिवहीन भेल लोकक असरा तकैए। आ लेखक ऐ सभपर अपन दृिखgीटढ़ए नजिर  \nगरा ऐ  सभकखgएी3 का गचपर अ नैए।   \nभारतमे स◌ंिव धान सखgएईीमत िपतृसखgएलीाखgएचीमक पि रवारकखgएी3  उघबाक  िनिमखgएलीे पुखgएलल क  \nपैदाइशकखgएी3 बढ़ावा  देल जाइत रहल अिछ। ओना  तँ आइयो लोक  बेटाक िललसामे \nबेटीक हखgएचीया (खgीटूूण हखgएचीया ) क ऽ रहल अिछ जे  दुनू अवखg3ूीथा मैिथली िवहिन कथा  \nलेखकक कलम क धा रकखgएी3  िपजौलक अिछ।  मुदा ऐ सबहक  बावजूद जे  मु खg3टईा  \nलेखककखgएी3 मसाला देलक ओ  अिछ  नारी  सशिखgएइूतकरण। पिहने  मौगी क मूँह ज ा िब  \nकऽ ओक र सुरैतकखgएी3  घोघमे नुका एल रखबाक  पिरपाटी छल। मुदा आइ पुखgएढ़ीष सभ  \nअपन कमाइकखgएी3 िखg3एलतीयक आ मौगी क नो करी कखgएी3 खgएढ़एाथिमकता दऽ  रहल अिछ।  \nशहरक  कोन  कथा जे  गाम  देहातक मौ गी सभ आब सर कार ी नो करी क  राजनीितमे  \nआगखg3ढ़3 बि ढ़ क ऽ आिब रहल अि छ आ घरबला सभ िपछलगुआ  बिन जीवन िबता  \nरहल छिथ, जकरा मैिथली िवहिन कथाका र सभ अपन कलमक माखgएचइयमे भजा \nरहल छिथ। मिहलाकखgएी3 आरखgएलएण दऽ एक िदस सरका र अखgएईूपन कुसखg3ढ़च बचबैए तँ  \nदोसर िदस पुखgएढ़ीष सभ अपन घर बचेबा लेल संघषखg3ढ़टरत देखाइत छिथ , जइ सभ \nिखg3चईयाकलापपर कलमका रक व खg3चई दृिखgीटढ़ अिछ।  \nउपरोखgएइूत बदलावक अितिरखgएइूत सभ सँ पैघ पिरवतखg3ढ़टन देख ल जा रहल अिछ \nतकनीकी चलनसािर। आइ मोबाइल इखgएचचटरनेट िडश टी .वी./ एल.सी.डी. आ लेड \nटी.वी. लोकक ज ीवनकखgएी3  एगद मसँ चलायमान ब ना देलक  अि छ। तखgएी3 लो क धरती क  \nभीड़ आ भार कम करबा क लेल चान िदस नजिर द ऽ रहल अिछ। आजु क  \nमैिथली िवहिन कथाका र सेहो उपरोखgएइूत सभ िबखgएचचदुकखgएी3 छुबैत अपन रच ना क  एक - एक  \nसूखg3लूम गितिविधक सुखgएचचदर  वणखg3ढ़टन करैत देखार भ ऽ रहलाह अि छ।  \nसमाजक बदलैत घटनाखg3चईमक खgएढ़एखgएचीयेक  िबखgएचचदुपर चाहे  ओ सामािज क समरसता  \nहुअए, पिरिखg3ूीथितगत बदलैत पिरवेश हुअए , तकनीकी चलनक खgएढ़एभाव  हुअए , \nआिथखg3ढ़टक सखgएईीपखg3चएता - वैखgएलची करण - वा कोनो  अखgएचचयाखgएचचय खखg3ढ़3िहसँ जनमल कोनो समखg3ूीया  \nहुअए, आजुक मैिथली िवहिन कथा कार ओइ खgएढ़एखgएचीयेक िबखgएचचदुकखgएी3 अपन कलमसँ उठा  \nकागचपर  आिन  सोझखg3ढ़3 अ नैत छिथ। जइसँ सामािज क सर ोकारसँ  जुड़ल ए क  \nघटना मैिथली िवहिन  कथाक  िवषय बिन  लोक क सोझखg3ढ़3  आिब  रहल अि छ। ऐ सँ  \nई खg3ूीपखgीटढ़ होइए  जे पिहनु का  मैिथली िवहिन  कथा वा  िवहिन  कथाक ारक  एकटा   10  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nसीमा मे बाखgएचचहल सोचसँ आ गू बिढ़  आजु क रचना कार  मैिथली िवहिन कथा भखgएच3डार कखgएी3  \nएना भिर रहलाह अिछ , जइसँ कोनो उमेरक कोनो लो कक कोनो सोच क खािह  \nपूरा भऽ  सकए।  तखgएी3 समाजक  सभ खgएढ़एका रक  गितिविधकखgएी3  समेट  कऽ  चिल रहल  \nछिथ मैिथली िवहिन कथाक ार।  \nअमरनाथ छ ठम द शकमे  िवहिन कथा  िलखब शुखgएढ़ल केलिन आ  सातम दश कमे  \nअपन लघुकथा संखg3ईटह -  “ खgएलएिणका ” ( १९७५ई.) लऽ उपिखg3ूीथित दजखg3ढ़ट करौलिन , जे \nहमरा जनतबे  मैिथलीक खgएढ़एारिखgएईीभ क िवहिन  कथा  संखg3ईटह मे  सँ ए क  िथक।  ऐ सँ  \nपिहने हंसराजक िवहिन  कथा संखg3ईटह \"जे ि कने से\" १९७२ ई. मे खgएढ़एकािशत अि छ।  \nऐ पुरान पीढ़ीक  बादक मखgएचइयम पीढ़ी जे कथा सािहखgएचीय मे नवसंचार  अनलक  आब  \nसुखg3ूीता गेल अिछ , लगैए ओ सभ आब अपन  क एल पिरखgएलइ मक  पािरखgएलइि मक  यानी  \nपुरखg3ूीकार खg3ईटहण  माखgएललक  सोखg3टईेखg3ूएये सिखg3चईय अिछ।  \nपिहल मैिथली  िवहिन कथा गोखgीटइीक आयोजन  २० फरवरी १९९५ ई.  कखgएी3 \nिचखgएललगुखgएईूत खgएढ़एाखg3टलन , हटाढ़ खgएढ़ीपौली (मधुबनी)मे भेल छल। सं योजकखg3एलय मुखg3चएा जी आ \nमलयनाथ मखgएच3डन  छला।\n अखgएचइयखgएलएता -  खgएलइी  भवनाथ भवन  आ  मंच संचालन - कुम ार  \nराहुल केलिन। उपिखg3ूीथ त १९ गोट िवहिन कथाका रक २६ गोट िवहिन कथाक  \nपाठ भेल। उपि खg3ूीथत जनमे- पं.मितनाथ िमखgएलइ , पं.यखgएचचखgएललनाथ िमखgएलइ , खgएलइी खg3ूएयामानखgएचचद  \nठाकुर , उमाशंकर  पाठ क , ललन खgएढ़एसाद , सिचदानखgएचचद  सखgएइीचू, मु खg3चएाजी , कुमार  राहुल , \nअतुल ठाकुर , खgएढ़एेमचखgएचचखgीूढ़ पंकज , मलयनाथ मखgएच3डन , मीरा भारती कणखg3ढ़ट एवं सुनील  \nकणखg3ढ़ट अपन रचना  पाठ केलिन।  िवदेहक िवहिन कथा िवशेषखg3ढ़ी क ६७म अं क  कतेक  \nदशकक  उकस - पाकस एवं खg3ूीवतंखgएलल िवधाक उहाफोहक  बीच िवहिन कथाकखgएी3  \nमैिथलीमे खg3ूीवतंखgएलल िवधा हेतु िखg3ूीथर केलक।  \n“िवहिन कथा ” िवहिन अथखg3ढ़लत् बीआ। हम  ए करा  मैिथलीक खg3ूीवतंखgएलल न ामखgएी3 आगू  \nबढ़ेबाक खgएढ़एयास १९९५ ई . मे मैिथली मािसक “िवचार ” ( सहयाखgएलली खgएढ़एकाशन , \nलोहना, मधुबनी) खg3एलारा केने रही। वषखg3ढ़ट १९९५ मे ‘ सहयाखgएलली मंच ’ लोहना, \nमध्◌ुबनीक सािहि खgएचीयक िव मशखg3ढ़ट  खgएढ़एखg3ूीताव  रखलॱ, जक रा हुलसैत सहृदये मैिथलीक  \nकिव , कथाकार  खgएलइी  र ाज खg3एला रा समथखg3ढ़टन  क एल गेल। ई अंखg3ईटेजीक  शॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरीसँ \nइतर एकटा बीज -कथा (िवहिन कथा, सीड खg3ूीटोरी ) अि छ। उिड़यामे खgएलएुखgीूढ़कथा  \n(खुखgीूढ़ कथा ), पंजाबीमे “ िमखg3चएी कथा ”, बखg3ढ़ीखgएइएलामे “एक िमिनटेर कथा ”, मलयालममे \n“िनिमषा ”, तिहना मैिथलीमे “िवहिन कथा ” । िवहिन कथा मादखgएी3 विरखgीटइ  कथा /  \nलघुकथाकार खgएलइ ी राजक  मत छिन - जेना  ए कटा छ ोटछीन  बीआमे  गाछ क  सखgएईीपूणखg3ढ़टता \nिनिहत अिछ , तिहना िवहिन कथा अपने - आपमे क ोनो कथाक सखgएईीपूणखg3ढ़टताकखgएी3 समेटने   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 11  \nअिछ। \nआ फेर १०  िद सखgएईीबर  २०११ कखgएी3 ‘ सगर राित दीप जरय ’क  ७५ म कथा गोखgीटइी क  \nआयोजन पटनामे  क एल गेल ,  ऐ अवसरपर  मुखg3चएाज ी खg3एला रा  मैिथलीक पिहल  िवहिन  \nकथा पोखg3ूीटर खgएढ़एदशखg3ढ़टनी  कएल गेल  छल। िवहिन कथा आब खg3ूीथािपत  अिछ आ ई \nशखgएईएदावली  पाठकक  मोनमे पैिस गेल अिछ , आ  ऐसँ िवहिन कथाकार  लोकिनपर  \nएकटा  पैघ दाियखgएचीव  सेहो  आिब गेल  छिखgएचचह , दाियखgएचीव  एकर  खg3ूीतरकखgएी3 नीचखg3ढ़3  नै हेबऽ  \nदेबाक  आ उखgएलीरोखgएलीर  बढ़ैत सामािजक -राजनैितक  आ आिथखg3ढ़टक  चुनौतीकखgएी3 खg3ूीवीकार  \nकऽ  खgएलइेखgीटइ  िवहिन कथा िलखबाक।   12  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nऋg2आ6योित सुनीत चौधरी  \n \nजखgएचचम ितिथ -३० िदसखgएईीबर १९७८ ; जखgएचचम खg3ूीथान - बेखg33ीवार , मधुबनी ; िशखgएलएा - खg3ूीवामी \nिववेकानखgएचचद ि म  िडल खg3ूीकूल िटखg3ूीको साकची  गखgएईचसखg3ढ़ट हाइ खg3ूीकूल़, िमसेज के  एम  पी  \nएम इखgएचचट र कालेज , इिखgएचचदरा  गाखgएचचधी ओपन यूिनविसखg3ढ़टटी , आइ सी डबखgएईचयू ए आइ  \n(कॉखg3ूीट ए काउखgएच3टेखgएचचसी ); िनवास खg3ूीथान - लखgएचचदन , यू.के.; िपता- खgएलइी शुभंकर  झा , \nजमशेदपुर ; माता- खgएलइीमित  सुधा झा, िशवीपखg3एढ़ी। खgएइढ़योितकखgएी3 www.poetry.comसँ \nसंपादकक चॉयस अवाडखg3ढ़ट ( अंखg3ईटेजी पखg3एी क हेतु) भेटल छिखgएचचह। हुनकर अंखg3ईटेजी प खg3एी  \nिकछु िदन धिर  www.poetrysoup.com केर  मुखgएइटय पृखgीटइ पर सेहो रहल  \nअिछ। खgएइढ़योित िमिथला  िचखgएललकलामे सेहो पा रंगत  छिथ आ  िहनक र िम िथला \nिचखgएललकलाक खgएढ़एदशखg3ढ़ट नी ईिलंग  आटखg3ढ़ट खg3ईटुप केर  अंतगखg3ढ़टत ईिलंग  खgीूईॊडवे, लंडनमे खgएढ़एदिशखg3ढ़टत  \nकएल गेल अिछ। किवता संखg3ईटह ’अिचखg3ढ़टस्’ खgएढ़एकािशत।  \n \nनबका पीढ़ी \nफेर पिहने ज कखg3ढ़3 िलखgएईट टक केबाड़ खुजल की  नै दखgएईट तर आ  िवखg3एीालय जाएबला  \nलोक सबहक भीड़  नी चा ज ाए  लेल िलखgएईट ट  िदस लुधैक गेल।  बखgएइीचा तँ  बखgएइीचा़  \nवयखg3ूीकोमे सँ क करो  लग समए  नै रहए ऐ दुनू  वृखg3एू  पित - पखgएइईीसँ नमखg3ूीकार पाती  \nकरए लेल। रहै तँ ई  सभ  िदनुका बात मुदा आइ बूढ़ी कनी बेिसये िखिसआएल \nरहिथ “ ई अिछ आजुक पी ढ़ी़ कोनो संखg3ूीका र नै। ” \nभोरे भोर खgीटूमणपर  िनकलनाइ िहन कर  सबहक िबगड़ल खg3ूीवाखg3ूीखgएचलयक  खgएढ़एित सचेत \nरहक खgएढ़एयास छलिन जे िक़  डॉखgएइू टर बेटा क पराम शखg3ढ़ट छलिन। बड खgएढ़एयखgएची नसँ बेटा कखgएी3  \nपढा़ िलखा िचि कखgएची स क  बनेलिन। भेलिन बेटा कोनो बड़ का  कखgएईीपनीमे  िसखgएईट ट खg3चढ़यूटी \nकरत आ  खूब  कमा ओत। मुदा  बेटाकखgएी3  आर  पढ़ाइ क भूत किहया लगलै से  बुझबे  \nनै केलिखन। िब आह  भेलै़, बखgएइीचो भेलै़ मुदा ओ सिदखन खg3ूटयखg3ूीते रहल। िपछला   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 13  \nतीन सालसँ माए  बापक  इखgएइीछा रहिन जे  ओ  दुगखg3ढ़ल  पूजामे  ि कछु  िदन  अवकास  लऽ  \nकऽ िहन का सभ संगे रहए  िकखgएचचत़ु संयोग नै  िमलै छल। सभ बेर अखgएचचतमे आिब  \nकऽ  को नो ज खgएढ़लरी  क ाजक  बहखg3चएासँ कायखg3ढ़टखg3चईम  रखg3टई  भऽ  जाइत छल। ऐ  बातपर ओ  \nदुनू बूढ़ा -बूढ़ी वाद िववाद  करै  छलिथ जे ओ  ऐबेर  आएत की नै।  \nघूिरकऽ  घर एलापर बूढ़ी क सीनामे ददखg3ढ़ट उठलिन। खgएढ़एेसरक म रीज छली , तँए \nपितदेव तुरखgएचचत डॉखgएइू टरकखgएी3  फोन  केलिखन। ड ॉखgएइू टर सभ जखg3ढ़3च  केलक िन आ  \nकहलकिन जे िचखgएचचतासँ दूर रहू आ  सभ दवाइ समैपर खाउ। हुनका  सभकखgएी3 तँ  \nबहखg3चएा चाही छल बहस क रै लेल। फेर दुनू  गोटे ए क दोसरपर  आर ोप - खgएढ़एखgएची या रोप \nकरए लगलिथ। िवराम तखने लागल जखन फो नक घंटी बाजल। बेटाक फोन  \nछलिन। माएक खg3ूीवाखg3ूीखgएचलय िबगड़ल सुिन ओ  बेसी बात करए लागल। नै तँ आन  \nिदन कहखg3ढ़3  अतेक  समए रहैत छल ? खgएढ़एखg3टट ततेक जे  बुझनाइ मुिखg3ूए कल जे बेटाक  \nफोन छल आिक  िचि कखgएची सक क। बाप सभटा कहलिखन तँ इहो शु खg3एू िचि कखgएची स क क  \nभाषामे समैपर दवाइ खाए कऽ उपदेश िपयौलकिन। बूढ़ाकखgएी3 ऐ बातचीतमे खgएल3ात \nभेलिन जे बेटा क ोनो तेहेन  शोध  कायखg3ढ़टमे लागल अिछ  जे आब पूरा  होइपर छै आ  \nएकर  सफलतासँ सखgएईीपूणखg3ढ़ट मानव समुदायकखgएी3  बड़ का कखgएईचयाण हेतैक।  ओन ा अतेक  \nडर तँ  बूढ़ाकखgएी3  ज ॉबक  पिहल इंटरखg3ूटयूमे सेहो नै  भेल रहिन , जतेक पखgएइईीक  तिबयत \nगड़बड़ेलापर बेटासँ बात करैमे होइत छि खgएचच ह । \nखएर समए  बीतल आ बू ढ़ी फेर  पिहने ज कखg3ढ़3 बाज ऽ लगली । घुम नाइक  \nिदनचयखg3ढ़ल फेर  खgएढ़एारखgएईीभ भेल। फेर बीस िम नट सड़कक  काते- कात पाकखg3ढ़ट  तक आ  \nपाकखg3ढ़टसँ फेर  घर  वािपस। बूढ़ ी जखन  बेमा र होइत छली तँ बेटा क भावन ाखgएची म क  \nसखgएची का र बड  नीक  लागैत छलिन। तखने तँ लागैत छलिन , बेटा अखनो हुनक ा  \nसभकखgएी3 नै िबसरने छ िखgएचच ह । तकर बाद  जैने ई सभ ठीक  की ओ फे र िबगड़ल।  \nयएह सभ सोिच दुनू खुश छलिथ। िलखgएईट टमे चढ़लिथ घर पहुँचय लेल । िलखgएईट ट  \nखgएढ़ीकल की दु नू क ात भऽ गेलिथ। मुदा ई की - ओ सभ पुछैत छलिन जे अतेक  \nिदन कतए छलिथ - घूमए िकए ने गेलिथ आिद आिद। ओ कर सबहक भागैत  \nिखg3ूीथितक अनुसारे दु नू शीखg3ईएतासँ संिखgएलएखgएईू त  जबाब देलिखन। आइ बु झेलिन दुनू कखgएी3 जे  \nनवपीढ़ीकखgएी3 खgएढ़एितखg3ूीपखg3एूखg3ढ़लसँ भरल युगमे जीबै लेल अतेक भागाद ौड़ी करए पिड़  रहल  \nछै जइ का रणे औपचािरकता क समए नै छै मुदा सभमे भावुकता अखनो  जीिवत  \nछै। \nघूिमकऽ  लौटलाक बाद  बूढ़ी  दुनू  ग ोटे लेल क ॉफी  बनाबैत छली आिक  फो न  \nबाजल। बूढ़ा फोन उठेला आ किनये देरक बाद फो न रािख देलिथ। हुनकर   14  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nमुँहक उदासी क िनयो नाटकीय नै बुझाइत छल। कप प कराबैत बूढ़ी  बजली़ “की  \nफेर कुनो काज लािग  गेलै।” बूढ़ा हॕसैत बजला़ “ओ तँ नै  आिब रहल अिछ  \nमुदा हमरा सभ लेल िटकट पठा रहल अिछ। अिहबेर हम सभ पूजामे संगे  \nरहब। हम सभ बेटाक घर  जा एब आ  बेटा  पुतोहु सिहत पोती संगे  पाविन  \nमनाएब।” फेर  की  छल  आब कॉ फीक  ए क एक  चुखg3ूीकी  आ गखg3ढ़3क  कायखg3ढ़टखg3चईम बन ाबैमे  \nबीतल।  \n \nघ र ि द स क ा  र /gफ0इ त ा  \n कतेक न ीकसँ ऑंिख लागल छल , अतेक हरानी भेल छल गामपर। फे र  \nगामसँ पटनाक याखgएलला , पटनाक बादो तँ डोमेिखg3ूीटक एयरलाखgएचचस अखgएचचतःरा खg3ू3खg3ईईीय \nहवाइसेवा छल। तुरखgएचचत अखgएचचतर बुझा जाइत छै ऐ दुनूमे , िकखgएचचतु एकबेर गामपर ई  \nबात बजा गेल  तँ संगी सभ  कहलक  जे बड  पाइ अ िछ  तँ चाटखg3ढ़टडखg3ढ़ट  खgएईूलेन  क ऽ  \nिलअ। आब लैिखgएच3डंगमे माखgएलल बीस िमनट छल से एयरहोखg3ूीटेस  -िवमान सेिवका -  \nसभ िखड़की खोिल  देलक आ  सभ बखgएलीी  जड़ा देलक।  बुझु तँ  दूइए िमि नटमे  \nअखgएचचहिरया राितसँ दुपहिरया  भऽ गेल। नाखg3ूीता चाय संगे  इिमखg3ईटेसन फ ॉमखg3ढ़ट - आखgएढ़एवासन \nखgएढ़एपखgएलल -  सेहो बखg3ढ़3टल गेल। यखgएचचखgएललवत सभ तैयारी  क ऽ लेलॱ कारण  को नो पिहल बे र  \nतँ छल नै। आब  तँ तेहेन आदित भऽ  गेल अि छ जे  कतौ नाओं  लीखक  \nआवखg3ूएयकता हएत तँ नाओं संगे पता , जखgएचचमितिथ , खg3ूटयवसा य , पासपोटखg3ढ़ट नखgएईीबर आिद  \nसभ िलखा जाएत।  खg3ूटय वसाय लेल तँ सा लमे कएक  बेर हवाइ जहाजक पाला \nपड़ैत अिछ आ चािर सालसँ जिहयासँ िवदेश एलॱ एकबेर  गाम  तँ जाइते छी।  \nपखgएइईीमे समए आ पिरिखg3ूीथित संगे िहलिमल जाइक त तेक नीक गुण छ िखgएचचह जे  \nदोसरे बेरसँ  गाम  नै  जएबा क शपथ लेली। जखनसँ खg3ूीवावलखgएईीबनक  आखgएचीम िवखgएलचास  \nभेलिन हुनकर दु रद िशखg3ढ़टता कहलकि न जे ग ामक खgएढ़एगित किहयो नै हएत। ओइठा म  \nजाइ आबएमे  जे खचखg3ढ़ल  करैत छी तइमे पू रा दुि नयखg3ढ़3 घुमन ाइ भऽ  जाएत। हमर ा  \nअपन जखgएचचमखg3ूीथानसँ तेहेन आसिखgएइूत अिछ जे  सभ बेर परे शान होइत छी  मुदा गे नाइ  \nनै छोड़ैत छी। ए कबेर पूर ा चौहखg3टईी क चखg3टए र जखgएढ़लर  काटै छी। सभ िदस ताकैत  \nरहै छी जे कनी खgएढ़एगित देखा जा ए। वएह अपन छ ोट भायकखgएी3 कोर ा लेने बिचया  \nमिहसपर सवार बखgएइीचा , समाजक  िवकृितकखgएी3  मटमैल उखgएइढ़जर  रंगमे  टंगने  िवधवा  \nयुवती , नाटक  नौटं कीक  तैयारीमे  अपन बे रोजगा रीक  दुःख नुकाबैत  नवयुवक़ , \nघरपर खाइक आफद मुदा जमाय लेल ितलकोड़ा तरैत बेटीक माए , पुतोहुपर  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 15  \nकटा खgएलए क रैत बुिढ़या , टुटल आिरपर  चलैत मोखgएलएक  मा गखg3ढ़टपर शाखg3ूीखgएललाथखg3ढ़ट करैत  \nबुजुगखg3ढ़टवगखg3ढ़ट, ई सभ हमर पखgएइईीक बुिखg3एूमखgएलीा क गवाही  दैत अिछ।  \nजखन मािटक िढम काकखgएी3 ढ़ ािहकऽ उखgएइीचिव खg3एीालय बनैत देखिलऐ तँ अपन  \nनेनपनक िदन सभ भाइ-बिहन, संगी सभ संगे  ओतऽ लुकािछपी खेलेबाक याद  \nिमटाइक किन को दुःख नै भेल। खुशी भेल जे आब जाड़ क भोर मे वा ग रमी क  \nगुमारमे वा बरसातक िपखgएइीछड़मे बखgएइीचा सभकखgएी3 साइिकलसँ पखg3ढ़3च पखg3ढ़3च िकलोमीटर नै  \nजाए पड़तै। हम सभ तँ पएरे जाइ छलॱ, फेर बाबूजी अठ मासँ छाखgएललावासमे द ऽ  \nदेलिथ। तखन सँ जे घर छूटल से छुटले रहल। कॉलेज लेल दरभंगा , फेर  \nतकनीकी ि शखgएलएा लेल मुजखgएईटफरपुर आ नौक री लागल अखgएचचतररा खg3ू3खg3ईईीय कखgएईीपनीमे, ई \nसभ घर पिरवार छोड़ ाइए देलक। बाबूजीक सपना पू रा भेलिन ,  हमरा अ िभयखgएचचता \nबनैत देिखकऽ।  फलक  िचखgएचचता  केने  िबना  कमखg3ढ़ट करै क पा ठ  जे गीतामे  कहल गेल  \nअिछ तइपर हमर माता- िपता पूणखg3ढ़टतः अनुसरण करैत छिथ। बस खg3ूीवयंकखgएी3 िवदेशमे \nरहैबला अिभयंताक अिभभावक किह कऽ खु श भऽ जाइ छिथ। अपन  \nउपजाबाड़ी, िदयाद आ समाजकखgएी3 छोिड़क ऽ कतौ नै जाइ लेल खgएढ़एितबखg3एू छिथ। \n“ बस तँ ◌ू आनखgएचचदसँ रहऽ सएह चाहै छी ”, यएह जबाब भेटैत अिछ जखन अपना \nसंगे जाइ लेल कहै िछयिन। \nगाम भिरमे  िवखgएइटयात अि छ जे हम र समानमे  कपड़ा  कम  आ पाि नक  बो तल \nबेसी रहैत अि छ। सभ पटनामे  भिर  क ऽ  लऽ लैत छी। ग ामपर  लोककखgएी3  खूब  \nहँसी आबैत छै। सभ डेराबैत रहैत अिछ जे डुखgएईूली केट होइत अिछ। गामक  \nलोकक खgएल3ान ऐ सभमे बहुत िवलखgएलएण होइ त छै। अपने फटेहाल  रहत मुदा कोट \nपैखgएच3ट ब लाकखgएी3 तेहेन - तेहेन बात कहत जे ओ तुरखgएचचत खgीूटा इवास ब ला लग भागत ।  \nजाबे पढ़ैत रही ताबे  नौ करी क दु गखg3ढ़टमतापर ई  लोकिन  बखg3चढ़ड  िचिखgएचचतत  रहैत छलिथ , \nआब जखन न ौकर ीमे छी तँ हम र खg3ूटयखg3ूीततापर सहानुभूित छिखgएचच ह । गामसँ  िवदा  \nहोइत छी तँ सभ आबै छिथ अपन आि शष दइ लेल। िहनकर  सबहक यएह खg3ूीनेह  \nहमरा फेरसँ आबैक ि नमंखgएललण दैत अि छ।  \nपैघ कतार  छल खgएढ़एवासनक  पूछता छ  लेल, तइपर सँ खg3ूीखgएलली , बखgएइीचा आ  बुजुगखg3ढ़ट क  \nजे िविशखgीटढ़  सुिवधा  छै  तइसँ आर  देर  हेबाक  आ शंका  छल मुदा सभ  जिखgएईचदये भऽ  \nगेल। किन क समए  कखg3ूीटमसँ िनकासी क बाद  समान  आबैमे  लािग  रहल छल।  \nकखgएचचवेयर बेखgएईचट चलनाइ शुखgएढ़ल भऽ गेल छलै आ समानो आबए लागल छल। \nमोबाइलक बीपक संग अपन िध यान टुटल तँ देखलॱ जे  हमर समान सेहो आिब \nगेल छल। िपछला िकछु दे रमे हम खgएढ़एखgएचीये क िमनटमे एक सालक याखgएलला  कऽ  लेने   16  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nरही। समान लऽ क ऽ िवदा भेलॱ आ गखg3ढ़3। मोबाइलपर समाद छल जे पखgएइईी  \nअराइवल गेट आगमन खg3एलारपर हम र खgएढ़एतीखgएलएा कऽ  रहल छिथ। फोनसँ यथाथखg3ढ़टमे \nआिन देने छली आ जखन  भखgएी3ट हेती तखनसँ भिवखg3ू3यक सैओटा योजना सुनेती।  \nफेर किहयो फुरसतमे रहब तँ अतीतक ओइ भाग क  याखgएलला करब  जे अखन छूिट  \nगेल, िफलहाल तँ हम घर िदस िवदा भेलॱ। \n \nपािनमे खेती \nिववेक बाबू  ए क खg3ईटा मीण कृषक  पिरवा रसँ छिथ। बखgएइीचेसँ  रा◌ेपनी , पटौनी , \nकटनी , दाउन, यएह सभ देिख क ऽ पैघ भेलिथ। बहुत तरहक िववा दक  ओ  बखg3चढ़ड  \nनजदीकसँ सामना केने छिथ।  दमकल लगेलक िकया◌े आ िकया◌े आर िबन पुछने  \nआिर कािट  क ऽ अपन  खेतमे  पािन भि र  लेलक, पा◌ेखिरमे  जीरा  पड़ल की  नै , \nबखgएइीचा सबहक बंसी खेलेनाइ शुखgएढ़ल  अिछ , बाखgएचचह  बनाबै काल ककर ा◌े िदसक ा जमी न  \nबेसी नै चिल जाए तइ लेल कलह , ई सभ छा◌ेटमा◌ेट हलचल तँ ओतुखg3टएा  \nिदनचयखg3ढ़लमे शाि मल छल।  \nऐ सभसँ हा◌ेइत िववेक का◌ॅलेज  पहँ◌ु◌ॅिच गेला।जखन गाम क ला◌े ककखgएी3  खgएल3ात  \nभेलिन जे ओ कृिषिवखgएल3ानक अखgएचइययन कऽ रहल छिथ ,  तँ आखgएलढ़यखg3ढ़ट भेलिन। सभकखgएी3 \nभेलिन जे ऐ  िवषयमे हम रा  ला ◌ेकिन कखgएी3 पढ़ ाइक  की  आवखg3ूएयकता ? फेर  सभकखgएी3  \nभेलिन जे िववे क बाबू  नव - नव खgएढ़एजाितक  बीआ  नव - नव तरहक खाद , का◌े न मािटमे  \nका◌ेन तरहक उपजा बा री नी क आिद क िवषयमे खूब बितया◌ैता। सभ  बेर जखन  \nछुखg3एढ़ीमे िववेक  बाबू  गाम  आबैत छलिथ , ला ◌ेकक  क ानमे  बात जाए , तइसँ पिहने घुिर  \nजाइ छलिथ । अखgएचचततः अिहबेर  ओ सभकखgएी3  भेटलिथ।  संगी कखg3टएा , बाबा सभ \nिकया◌े घेर लेलिखन हुनका।  \nअपन िवषयमे बाजैमे िववेकबाबूकखgएी3 सेहा◌े का◌े ना◌े असमंजस नै छलिन।  मुदा  \nहुनका  लग जे खgएल3ान  रहिन  से ला◌ेक  सबहक आ शासँ क ा◌ेसा◌े हिट कऽ छलिन।  \nअसलमे िववेक बाबू हाइखgीूटा ◌ेपा◌ेिनक क खgएईचटीवेसन -पािनमे खेती-  क पढ़ाइ पिढ़ रहल \nछलिथ ।  \nिववेक बजलाह “ आब एहेन  तकनी कक  िवकास  भऽ गेल  अिछ  जे माखgएलल  \nपािनमे खेती भऽ सकैत अि छ। ” \nसभ पुछलिखऩ “ माखgएलल पािनमे । मािटक का◌ेना◌े  आवखg3ूएयकता नै?” \n“ नै मािटक  का◌ेन ा◌े आवखg3ूएयकता नै। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 17  \n“तँ गाछ ठ ाढ़ का◌ेना रहैत छै ?” \n“ पाइपमे भूर कऽ गा छकखgएी3 ठाढ़ कएल जाएत छै।  पाइपमे बहैत पािनमे सभ \nआवखg3ूएयक तखgएचीव िमला देल जाइत छै, जइ ले ल गाछ पिहने मािट आ खादपर  \nआिखgएलइत छल।  जिड़ पाइपक अ खgएचचदर  बहैत पािनसँ सभ पा◌ैिखgीटढ़क  तखgएचीव खg3ईटहण  क ऽ  \nलैत अिछ। गाछक शेष भाग पाइपक भूर बाटे बाहर रहैत अि छ। का◌ेना◌े का◌ेना ◌े  \nगाछकखgएी3 ओक र आ कार क अनुसार बाउल आ छा◌ेटकी पाथर क सहारे सेहा◌े राखल  \nजाइत अिछ।”  \n“आमक कलम लािग सकैत छै  की ए नामे ?” \n“अखन तक तँ नै ,  मु दा जॕ  िवशेष  संकर आ अखgएईचपा कार  खgएढ़एजाित िवकिसत  \nहोए तँ सेहा◌े भऽ सकैत अि छ ”। \nकिनक कालक चुखgएईूपी क बाद कृिष - िवखgएल3ानक ई संगा◌ेखgीटइी समाखgएईूत भेल। ला ◌ैटैत \nकाल सभकखgएी3  खgएल3ात रहिन  जे  ऐ  खg3ूटयवखg3ूीथाक खचखg3ढ़ल  पुछनाइ  ओ  िबसिर गेला मुदा  \nअफसा◌ेस नै रहिन। कारण जतए सभ िकछु खgएढ़एकृ ितपर आिखgएलइत अिछ , जे सुिवधा \nउपलखgएईएध अिछ तकरा◌े खgएढ़एाि खgएईूत  नै अिछ , ओतए एहेन चमखgएची कार क संकखgएईचपन ा ए क  \nअसंभव खg3ूीवखgएईढ़ सन छल। बेर - बेर सरकारक दा◌ेस तािक -तािक सभ थािक गेल \nरहिथ। ऐ खgएल3ानपर तँ िववेक बाबूकखgएी3  बाहरे◌े रा◌ेज गार लगतैन।  गामक ए कटा आर  \nखgएढ़एितभा अनका अिपखg3ढ़टत भेल।  \n \nमैिथल िब आह  \nिरिखgएचीसका  जी क पिरवार कखgएी3 अमेिर का मे ए क समृखg3एू मैिथल पिरवारमे िगनती  \nछलिन। मुखgएइटय शहर सँ किनये दूरपर स बखgएईएसखg3ढ़ट इलाका मे अपन बड़का टा मकान  \nलेने छली। घरमे  पित आ  दू  टा बखgएइीचा छ लिन । पड़ोसमे  िवखgएलच क सभ  िदसु का  \nलोक छलिन जइ मे सभसँ बे सी सखgएईीपकखg3ढ़ट बगलक अमेिरकी  पिरवारसँ छलिन।  \nिरिखgएचीसका ज ीकखgएी3 घ र पिरवार क देखरेख क बाद जे समए  भेटै छलिन तइमे इवेखgएच3 ट \nमैनेजमखg3इूटक काज  क रै छलिथ । ओ मुखgएइटय खgएढ़लपे मै िथल उपनयन , िब आह ,  कोजगर ा  \nआिदक खgएढ़एबखgएचचध क राबैत छलिथ  मुदा कखनो कऽ  अमेिर कन िब आह सेहो सखgएईीहारैत  \nछलिथ । अखgएइीछा , तँ हुनकर  गोर की अमे िरक न पड़ोसी कालखg3ढ़ल।  \nकालखg3ढ़ल कुन ो तरहे ि रिखgएचीसका कखgएी3 िप छड़ल सािबत करै मे लागल रहैत छलिथ । \nमुदा िरिखgएचीस का तेहेन मुँहफट छली जे मुँह चुप करा  दैत छलिखन।  कालखg3ढ़लक  \nपितक िकछु मैिथल संगी सेहो रहिन। एकिद न कालखg3ढ़ल ए कटा मैिथल िब आहक   18  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nभोजमे गेली। ओतए हुनका  िरिखgएचीसका भेटलिखन।  ओ पिरहास करैत बजलीह, \n“की कहू। िब आह क नाओंपर  एतए तँ मा नू कोनो  पूजा पाठ  होए।  आ भोजमे  \nकिनयखg3ढ़3 व र सँ बेसी तँ  आन  सभ आखgीएढ़ािदत  छिथ।  आने आन  नािच  गािब रहल  \nअिछ। किनया वर की मजा  लेता?” \nिरिखgएचीसका बजली - “ िकए ?  अ हखg3ढ़3  सभमे िब आह मौन खgएढ़लपमे मना ओल जाइत \nअिछ ? अहूँ सभ िब आहमे  धािमखg3ढ़टक खg3ूीथल चचखg3ढ़ट मे अथवा  पादरी क उपिखg3ूीथित मे करैत  \nछी। अहँ◌ू सभमे िब आहमे पाटखg3ढ़च  होइत अिछ। पिरवारक जुटान  होइत अिछ।  \nबिखgएईचक अहखg3ढ़3  सभमे तँ बेसी काल पाटखg3ढ़चयोक तैयारी  किनया वर अपना मोने करैत  \nछिथ। एनामे ओ सभ कोन अपन िब आहमे बेसी मज ा लैत हेता। पूरा िब आहमे  \nयएह िचखgएचचता रहैत हेतैन जे  िब आह क समा रोह ठीकसँ  सखgएईीपखg3चए भऽ  जा ए।  अपन  \nसाज- सखgएइढ़जाक िध यान आ आखgएचीमिवखgएलचास जतेक मैिथल आ दिखgएलएणी एिशयन मिहला मे  \nअिछ तेहेन  तँ आन सभमे दूर- दूर तक नै अिछ।  हमरा सभमे िब आहमे पूरा  \nपिरवारसँ सखgएईीबखgएचचध जोड़ल  जाइत अिछ।  ई एक  पािरवाि रक  समारोह  होइत अिछ।  \nकखgएचचयादान ए क पुखgएच3य कायखg3ढ़ट मानल जाइ छै। िब आहक साल भिर पाबिन होइत \nअिछ जइ मे पूरा पिरवा र सिखgएईीमिलत होइत अिछ आ किनया वर कखgएी3 सेहो मनोरंजन  \nहोइत छ िखgएचच ह  ।” \nकालखg3ढ़ल -  “ आर  किनया  वरकखgएी3  अपन  हेलमेल बढ़ाबयक कुनो  अवसर नै भेटै  \nछ िखgएचच ह ।”  \nिरिखgएचीसका  “िब आह दुराग मन  िमलाकऽ  सभ पाबिनमे  मुिखg3ूए कल सँ ए क मही ना  \nजाइत अिछ। ऐ कऽ  अितिरखgएइूत पूरा समए अपना लेल रहैत अिछ। ” \nकालखg3ढ़ल “ अनिचखgएचचहार लोक  सभ केना  िब आह कऽ लैत छिथ ?” \nिरिखgएचीसका -  “ अिचखgएचचहार सँ  किहयो  िब आह नै होइत छिखgएचचह।  हँ, पहचान  \nपिरवारक माखgएचइयम सँ होइत छिखgएचचह।  पिरवार आ समाज कखgएी3 मा न दैत अपन ि नजी  \nखुशी देखनाइये मैिथल िब आह अिछ। ” \nकालखg3ढ़ल ठी के देखने छली  जे केना बुजुगखg3ढ़टसँ पूि छ -पूिछ िब आहक  िविध पूरा  \nकएल गेल छल।  भोजमे सेहो की पु खgएढ़ीष  आ की मिहला , सभ सुसिखgएइढ़जत  \nछलिथ।  आन िसंगा र संगे  पारखgएईीपिर क  पिरधान , िटकली, चूड़ी,  गहना  आिद क  \nसखgएइढ़जा मे मिहला सभ च मिक  रहल  छलिथ । फेर  हाथक  मेहदी  आ  केशक  सखgएइढ़जा  \nआर अखg3एएुत छल। ओइ तुलनामे हुनक र महग  िडजायनर खgीूटेस बड  सादा लागैत  \nछलिन। \nखसैत आखgएचीमिवखgएलचासकखgएी3 सखgएईीहारैत कालखg3ढ़ल अपन  िजखg3टईी  खg3ूीवभावक कारण  बजली -   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 19  \n“हम क िनयाक  अपमान नै  क रए  चाहैत छलॱ तँए  हुनकासँ  बेसी सुखgएचचदर  नै  लागय  \nचाहै छलॱ।” \nिरिखgएचीसका  “तँ अ हखg3ढ़3  मैिथल सुखgएचचदरता कखgएी3  ललकािर  रहल छी  ज तए सीता  \nदेवीक िब आह  लेल बड़का खg3ूीवयंवर रचल  गेल रहि न । अहुना भा रतीय मॉडेल  \nसभ िवखgएलचसुखgएचचदरी क िखताब जीित रहल  छिथ। ”  \nकालखg3ढ़ल अपन मोबाइल क ॉल िरसीव क र ए कऽ  बहखg3चएे कात आ िब गेली।  \n \nिहमदूत \nहेमखgएचचतजी नौ करी क कारणे  पिरवा रसँ दूर  असगर  अ मेिर कामे  रहैत छलिथ  । \nजाड़क खgएढ़एकोप  अपन  पराकाखgीटइापर  छल।  तोरक तोर बफखg3ढ़ट क ब रखा सभ भूिमपर  \nचखg3ढ़3दीक ओ ढ़ना ओ ढ़ेने छल।  तइपर सँ  हुनकर तरबामे कि नक खg3चईै क भऽ गेल  \nछलिन, से बहुत िद नसँ खgएईूलाखg3ूीटर  छलिन।  नेङ रा कऽ  चिल  चिल कहुना अपन  \nजखgएढ़लरी काज करैत छलिथ  । अतेक िदनसँ ऑिफस नै ज ा रहल छलिथ से ओतौसँ  \nसूचना आिब गेल रहिन जे यथाशीखg3ईए दखgएईटतर औनाइ खgएढ़एारखgएईी भ कखgएढ़ल।  छुखg3एढ़ीक का रण  \nदेरसँ उठैत छलिथ  आ जखन बाहर ताकैत छलिथ तँ िहमदूतक छाप देखाइत \nछलिन जे नेखg3चएा भुटका  सबहक टोली  भिरसक बाहर ब फखg3ढ़टपर सूितकऽ  हाथ पएर  \nिहला िहलाकऽ बनौने छल। ई देिख हुनका अखgएईूपन  बाखgएईचयकाल िध  यान आिब गेलिन  \nजखन िहमदूतक िखखg3ूीसा सभ सुनैमे हुनको खूब मजा आबैत छलिन।  अखनो  \nमो न तँ बखg3चढ़ड छलिन जे बाहर जा कऽ बखgएइीचा सभ संगे बखgएइीचा बिन खेल करिथ \nमुदा पएर क  खgएईूलाखg3ूीटर आइये कटल रहिन।  डॉखgएइूटर अखनो  सतकखg3ढ़ट  रहै लेल कहने  \nछलिन। \nआब आर कायखg3ढ़ललय नै गेनाइ ठी क नै  छलिन से हेमखgएचचतजी अपन तैयारी  \nखgएढ़एारखgएईी भ  केला। ओ अतेक िद न बाहर क सफाइ नै कऽ सकल छलिथ से अनुमान  \nरहिन जे गैरेजक आ गू जे बफखg3ढ़टक  भरमार भऽ गेल हेतैन जकरा कार िन कालै  \nलेल साफ केनाइ अिनवायखg3ढ़ट भऽ  गेल छलिन। से सभसँ पिहने कहुना नेङ ड़ाइत  \nफड़सा लऽ बाहर गेला। बाहरक  दृखg3ूएय िविखg3ूीमत करैबला छल कारण  पूरा रखg3ूीता  \nआ खg3एलारक भाग साफ छल। बड आखgएलढ़यखg3ढ़टचिकत छलिथ  जे ई केना भेल। नै िकछु \nतँ िपछला दस िदनसँ लगातार बरफ खिस रहल छल। फे र बखgएइीचा सभ जे  \nिहमदूतक छाप  बनौने  छल  सेहो िबना बफखg3ढ़ट क म ोट ढे रक  िबना  केना  सखgएईीभव छल ? \nकहॴ ई िहमदूतक अ िखg3ूीतखgएचीव सच तँ नै, हेमखgएचचत जी सोचला।   20  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nदोसर िदन  हेमखgएचचतजी  काजप र जाइ  लेल जखgएईचदी उठला  तँ अपन  खg3एलार  लग  \nिकछु हलचल लगलिन। िखड़कीसँ तकला तँ देख ला जे बखgएइीचा सभ िम  िल कऽ  \nहुनकर  जगह साफ  करैत छलिन। जखन  ओ करा  सभकखgएी3 टोकलिखन तँ ओ सभ  \nकहलकिन  जे हुन कर अखg3ूीवखg3ूीथता सभकखgएी3 बुझल छलै तइ खg3एलारे  बखgएइीचा  सभ  खgएढ़एितिदन \nखेलाइ काल हुनकर रखg3ूीता साफ कऽ  दैत छलिन।  हेमखgएचचतजीक हृदए  भाविवभोर  \nभऽ अपन  आभार खg3ूटयखgएइूत कर ए मे असमथखg3ढ़ट भ ऽ गेल छलिन।  आइ हेमखgएचचतजी कखgएी3  \nअसली िहमदूतक दशखg3ढ़टन भ ऽ गेल  छलिन। \nρρρ \n \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 21  \n \nदुगऋgू6झनऋg2अअ द  मंडल  \nप ो /gफ0इ ट म ा ट/gफडच म  \nरामेखgएलचरबाबू गामक  लखgएईए धखgएढ़एित  िखg3ू3 ठ  त खg3ूट यिखgएइू त  , सभ तरहखgएी3 सुखी - समपखg3चए , कथुक क मी  \nनै। किन यखg3ढ़3 गामक खgएढ़एाइमरी खg3ूी कूलमे ि श िखgएलए  का। छ ठम बेतन भेने दरमोहो बिढ़ यखg3ढ़3।  \nअपने एकटा  उखgएइीच िव  खg3एीालयमे खgएढ़एधानाखgएचइ यापक पदपर वतखg3ढ़टमान मे  कायखg3ढ़टरत। कुल िम  ला  \nकऽ मािस क आमदनी लाखोसँ ऊपर ! लहना - पातीसँ आमदनी अलगे। खg3ूी व यं ज तए \nकतौ रहलाह खgएढ़एधानाखgएचइ यापक रहबाक क ारणखgएी3 औटी आमदनी क जो गार सिद  खन  \nलगौने रहैत छलाह। आन -आन काज करबा क लेल आरो ि श खgएलएकग ण। मुदा  \nआरम - फारम  भतखg3ढ़च - काल शुखgएईच का िद सँ उपरी  आद मनी  अपनिह  जेबीमे। सहयोगी  \nिश खgएलएक  आ छाखgएललो  सभसँ बनिन   नै।  हखgएईू ता  दस िद नपर िक छु - ने-िक छु  रम न -चमन  \nहोइते रहैत छलिन । तखने हुनकर  मन ठीक - ठाक रहैत छलिन । कए क बे र  \nकौमनखgएढ़लम , शौचालय, बोड \n  आिद क  लेल तोड़फोर  भेल  मुदा हुन का  लेल धैनसन ! \nएक िद नक  समए  छल। समैसँ घंटी  लागल, खgएढ़एाथखg3ढ़टना भेल , िश खgएलएक  लोकिन   अपन -\nअपन वगखg3ढ़टमे गेला।  \nरामेखgएलचरबाबू क सेहो कखgएलएा  दसमे वगखg3ढ़ट  छलिन  । बखgएइी चा  सबहक आखg3ईटहोप र वगखg3ढ़ट  दसमे  \nजेबाक लेल तैयार नै भेलाह तँ सभ बखgएइी चा वगखg3ढ़टसँ िन  क िल  िह नका  ऑिफ ससँ खीिच   \nबाहर आिन  कहा - सुनीक बाद, लाते- मुखg3टएे गखgएलल - गखgएलल फोिड़   देलकि न । आब कहबी क  \nपिर ‘अपने करन ी , गै मुसहरनी ’ भऽ गेलिन ।  \nखgएढ़एात भने गारिज  यन सभ बजाओल गेलाह। खg3ूी कूलपर बैसार भेल। मनधनबाबा  \nमाखg3ूी सैबसँ पुछलिख  न - “ माखg3ूी सैब, िक ए क हमरा  लोकिन कखgएी3 बैसौलॱ अिछ ?” \nरामेखgएलचरबाबू सभ बात कहलकिन  । मनधनबाबा आँिख  मुन ने िन चेनसँ सुिन  उखgएलीर  \nदेलकिन -  “ अहखg3ढ़3 अपने गु खgएढ़ल छ ी बखgएइी चा सँ समाज धि र  िश खgएलए ा  देबक  अिध का री छी   22  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nओहो माखgएलल समाजे  निह   सर कारो क नजि र मे। तखन....?” \n \n \n/gऑडऑ दू ष ण  \n  आजुक भैित कवादी  युगमे िव िभ खg3चए खgएढ़एका रक संसाधनािद  क उपभोगसँ मानव ज ीवन \nखgएललखg3ूी त  अइ। कतौ िम नटो भिर क लेल चैन नै। बढ़ैत ज नसंखgएइट या , गाड़ी- घोड़ा, \nिर खgएइू शा - तखg3ढ़ीगा , जर -जनरेटरक  आवाजसँ क ान बहीर ! शखg3ढ़ीित  पूणखg3ढ़ट ढंगसँ कम म ीठ \nआवाजमे बाजब , खg3ूी वखgएइी छ  हवा लेब किठ न ! फलखg3ूी वखgएढ़लप नाना खgएढ़एक ारक  रोग - खg3ूट या िध  क \nसाखgीटटाखgएइढ़ य  पसरल अिछ । घरे-घर नेना - भुटका सभ कोनो -ने- कोनो खgएढ़एका रक  रोग -\nखg3ूट या िध  सँ खg3ईटिस  त अिछ । ताखgएची पयखg3ढ़ट, सुख लेल एतेक संसाधन होइतो िक यो सुख-\nचैनसँ जीब नै रहल छिथ । दोसर िद स सहोदर होइतो सहोदराक  संग भैयारी नै  \nिन भा दुखg3ूए म नी राखब , खgएढ़एेमसँ नै रिह   झखgएइए ग र -झाटीमे फँिस  जाएब। ने सुखसँ अपने \nरहब आ ने द ोसरकखgएी3 रहए देब। र ोगहू पुछलक मोखg33ीुसँ-  “भाय, तखgएीी  तँ पढ़ल \nिल खल लोक छह। एकटा बात कहह , औझका मनुखमे एतेक अलगाउ ि क ए क ?” \nमोखg33ीु बाजलाह -  “से नै बुझहक , ऐ सबहक जिड़  बाहरी  खgएढ़एदूषण नै, अिप तु \nमनुखक िभ तरी खgएढ़एदूषण िथ  क। ” \n \n \nिक स न ा  मु /gफऑ7 ी  \nमरनी िभ नसुरके पहर बेलाराही चौ रीसँ एक गैलन काकोड़ बीि छ  अनने रहए।  \nमेला-ठेलाक समए रहै तखg3इ3, का◌ेठीसँ दू मुजेला काटू िन कािल  अंगनामे सुखैले  \nदेलकै। ओकर बाद  नहा - सोना आ खाए कऽ सुतैले खेखgएचचहरा लऽ डेि ढ़  यापर चल  \nगेल। पुरबा हलफी दैत छले , िन खg3चए टुटलै। आँिख   िम ड़ते उठल आ हखg3ढ़3इ - हखg3ढ़3इ कऽ  \nकखg3ढ़3टू डखg3इूगाब ए लागल। डखg3इूगा - ठठा लेलाक बाद  सुपसँ फटिक  माए क तहवनमे बा िखgएचच ह   \nमाएसँ नु का  क ऽ ध ऽ अ◌ाएल कोिठ क  दोगमे।  झल अखgएचच हा र भेलै तँ  भगबखgएलीा  \nदोकानसँ बेच अनलक। तीन  सेर भेलै। आठ अने द रसँ डेढ़ गो  टाका भेलै।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 23  \nओ भगवतेसँ किह  सुिन  क ऽ चाि र  ग ो चौवखg3चएी  आ दू  गो  अठखg3चएी  भजोखा लऽ चुपे-\nचाप आंगन चल गेली।  \nिव हान भेने  मेला छलै ‘िक सना मुखg3एइी ’ । मरनी  तरे -तर िह साब लगोने  जे  चािर - चािर    \nआना पाइ दुनू छ ोटकी बिह न अभेिल या आ सुिग याकखgएी3 देबै। चािर   आनामे  बौआले  \nएकटा क ठपुतरी ि क न लेब आ  एकटा  फूक ा। चािर  आना क कचौर ी आ  चप की िन   \nलेब। ओकर तँ मने  छलै चप -चप। \nआठ आन ामे ए कटा अलता आ फीता लऽ लेब। घुरती काल आठ  आना क िज लेबी  \nकीिन  लेब। \nभोरे िव हान  फे र ओ अपन गैलेन लऽ  चिल  गेल चौ र  आ बी छ  लेलक ए क गैलेन  \nकखg3ढ़3कोड़।  आंग न आिब   ब करी  घरमे  गैलेन  रािख  ओ  नहाइ -सोनाइले चिल  गेल आ  \nनहा- सोना, खा-पी कऽ सुित  रहल। \nएखgएईी ह र नेहेबा काल ओकरा  माए कखgएी3 तहबन नै भेटलै तँ औना कऽ एखgएईी ह र -ओखgएईी ह र  \nतकलक तँ देखलक , ओ तँ कोठी दोगमे फे कल अिछ - आ मड़ुआक ि क छु दान ा  \nलागल छलै। को ठी मुखg3चएा  से फुटल। से दे िख   ओकरा  आिग  लेस देलकै।  \nओकरा  हरलै ने  फुरलै सुतले मे मरनी कखgएी3 गखg3एढ़ा पकिड़   लाखgएलीे- मुखg3टएे धुि न   देलकै। ग ाि र   \nपिढ़ - पिढ़  पूछए लगलै-  “ बाज सौतीन बाज क ी केलही पाइ मखgएढ़ल आ बेच कऽ ? ” \nअबोध बखgएइी चा  कनैत बाजल-  “माए  गै म ाए , मेला देखैले जेबै बलवा परतीपर  \nमेला। ” \nमाए तामसे अघोड़ रहबे क रै फे र बाजिल - “बाज सौतीन  बाज कथीक मेला। ” \nमाए , गै माए , मेला देखैले जेबै मेला- िक सना मुखg3एइीक मेला।   24  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nकिप लेऋg2झअर राउत  \nकिल युगक िन ण/gफडचए  \nसतयुग - खgएललेता बीत गेल छल। खg3एलापरक समए पुरा भऽ गेल छलैक। क लयुगक  \nखgएढ़एवेश हुअए बला छलैक। किल  युग अपन राज -पाट चलैबा लेल सोिच  रहल  \nछल। िब चेमे तीनू युगक देवता सभ कल युग लग आिब   हाथ जोिड़  ठाढ़ भऽ  \nगेला आ किल युगो हाथ जोि ड़  ठा ढ़ भेल। जखन  िव चार - िव मशखg3ढ़ट शु खgएढ़ल भेलै तँ ती नू  \nयुगक देवता सभ कहलिख  न - “हम सभ तँ कहुना तीन युगक राज - पाट चले लॱ \nआब अहखg3ढ़3क पारी अिछ   तँए िच खgएचच तामे छी जे अह खg3ढ़3 केना कऽ राज -पाट चलाएब। \nिक एक  तँ हम  सभ देवासुर संखg3ईटाम , वृतासुर संखg3ईटाम कोन - कोन ने  केलॱ। खg3ूी वगखg3ढ़ट-\nनरक क फे रा सभ केलॱ। मुदा लो क सभ आ र उडखgएच3 ड होइते गेल। ऐ  लेल अहखg3ढ़3  \nलग एलॱ। अपने केना  चलाएब। ” \nकिल युग बजलाह -  “हे देवगण, हम अहखg3ढ़3 सभ जकखg3ढ़3 फाइल नै राख ब ,  मु खgएचच स ी  \nपेसकार नै राखब। हमर फैसला तुरंते हेतै । जे जेहन काज करता तकर भोग  \nहुनका तुरंते भेटतै।   अगुआ एल- पछुअ◌ाएल जनमक फे रा नै राखब। खg3ूी वगखg3ढ़ट- नरकक  \nफेरा नै  रहए देबै। ” \nतीनू युगक देवता क िल युगक िव चार  सुिन  गुखgएईी म  भऽ गेला। फेर किल युग बजलाह-  \n“ हम कृखg3ू3 ण क िक छु अंश लए कऽ चलब आ लो क सभकखgएी3 कहबै जे ‘कमखg3ढ़ट क खgएढ़ल , \nफलक इखgएइी छा  नै  कखgएढ़ल , जे हन कमखg3ढ़ट  क रब  ओहेन फल भेटत।  ”  \nई सुिन  तीनू युगक देवता अपन - अपन लोक िव दा भऽ गेलाह।  \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 25  \n \nधीरेऋg2अअ ऋg4ष6  कुम ार  \nराम कथाक समापन \nपूिणखg3ढ़टया िज  लाक ए कटा गाम - कखgएचच ह िर या। गाममे व कील , िश खgएलएक  खgएढ़एोजेखgएइूट खgएढ़एोफेसर आ  \nखgएढ़एबुखg3एू िक  सान।  गाम क पूवाि र  िद स  बाखgएचच ह  आ  बाखgएचच ह क  ि क नछि र मे  महानंदा  नदी।  \nकोठा -सोफा नी क -िन कुत घर। बड़ का -बड़का बखारी  आ दु आिर पर  गाए - माल -\nजाल। गाममे मोटर -साइिक ल, खg3ईईेकटर। िज  लाक खgएढ़एिस  खg3एू गाम।  \nगाममे आयोजन भेल- राम -कथाक। भखरी , कखgएचच ह िर या अबिथ  आ कथासँ लाभ \nउठा िव दा होिथ । औरतक  संखgएइट या  बेसी। गाम क कुटुम - पाहुनक पदापखg3ढ़टणसँ गाम मे  \nउखgएची स वी माहौल भऽ गेल। हमरो नोत छल। हमहूँ कथासँ लाभ उठा रहल  छी। \nखgएढ़एवचन कखgएलीखg3ढ़ल गेखgएढ़ल आ वखg3ूी खgएलल  धा रण के ने ,  कखgएचच हाप र गेखgएढ़ल आ गम छा , वाणीमे मधुरता आ  \nराम -कथाक वाचन। हम रो न ीक लाग ए। नीक - िन कुत दुनू सखg3ढ़3 झ भोजन  आ  \nकथाक लाभ। सात िद नक आयोजन  सिम ित । सभ िद न गुलाब बागसँ फल-\nफलहरी आबए ,  खgएढ़एवचन कखgएलीखg3ढ़ल महाराज सदासुख रामलाल जीकखgएी3 भोजन होइक। \nभोरखन युवकमे होर आिब  गेल - अ◌ाइ महाराज क सेवा  के करत ? धूमनक  \nआहूित सँ गाम मह - मह करए।  बूिझ  पड़ए  जे  इलाकामे रामराज  खg3ूी था िप त भऽ  \nगेल। गाम बाजए - “सतयुग आिब  गेल।  ”  \nहमर मोन सखg3ढ़3झ क पहिर   अ कछा  गेल। चोरा  कऽ  गाम क दो कानपर एकटा  \nिस गरेट-सलाइ लेलॱ आ बाध िद स िव दा  भेलॱ। खेतक बीचसँ बैलगाड़ ीक  लीक।  \nचाखgएढ़लकात धा न आ  उँचगर  खेतमे भाटा। समए अ खgएचच ह रा रहल अिछ । सूयखg3ढ़ट \nअखg3ूी ता चल ि◌ दस नुक ा गेल  छिथ । ि च ड़ै - चुनमुखg3चएी अपन -अपन खॲता िद स  िव दा भ ऽ  \nगेल अिछ । कािखg33ी   सातम िद न  अि छ - अिह ना शखg3ढ़ीित   पसिर  जा एत आ ला◌ैिड खg3ूी पी कर  \nअवाज सेहो बखg3चए  भऽ  जा एत। जेबीसँ िस ग रेट- सलाइ बहार कऽ  िस गरेट  सुनगबैत  \nनदी िद स िव दा होइत छी। कने -कालक पछ ाित  सुनै छी -   26  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n     ‘ हखg3टएा - बखg3टएा ,  हखg3टएा ब खg3टएा  \n     बिग या खा हौ क खg3टएा  \n     आउरो खेतोमे आऊ र -बाऊर , आऊर- बाऊर \n     हमरा खेतमे छु छै चाउ र -छुछै चाउ र  \n     हखg3टएा - बखg3टएा , हखg3टएा - बखg3टएा  \n     बिग या खा हौ क खg3टएा ’  \nखेत िद स देखैत छी -  थारीमे  बिग या आ अगरब खgएलीी  नेने  िक  यो  क खg3टएाकखgएी3 पूिज  रहल  \nअिछ । हमर  िस गरेट समा खgएईू त  भऽ रहल अिछ  आ हम रा बुझना  जाइत अिछ  जे  \nराम -कथाक समापन भऽ  गेल अि छ । \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 27  \n \nराजदेव मंडल  \nिशखgएलएा - एम.ए.खg3एलय , एल. एल. बी., पता- खg3ईटाम - मुसहरिनयखg3ढ़3 , रतनसारा ( िनमखg3ढ़टली , \nमधुबनी)। खgएढ़एकाि शत कृित - अखgएईीबरा - (क िवता सं खg3ईटह ), हमर टोल ( उपखgएचचयास ) । \nबिढ़ य ा  ग /gऑल0 प  \nगोपी मड़र सभ बापूत दुआिर पर बैसल अिछ । िद न ठेका गेल छै। चाि र  िद न क  \nबाद बेटाक  िब आह हेतै। नवका  समधी दहेज क ट का देबा क  लेल आएल छै।  \nगोपी मड़रक लबरा -भाए फॲकी लाल बाजल- “समधी जी, लेन - देनक गखgएईू प  पिह ले \nफिर छा एल रहै छै से नीक। िब आहक कालमे जे दहेजक ग खgएईू प  उखड़ै छै, से तँ \nबुझू जे थुकम फझैती। ऐ ठाम सभ समखg3ढ़ीग अपने छी। िन  कालल जाए  टाका। ” \n“हँ, हँ ओिह क सखgएईी बखgएचच ध मे तँ कहबाक लेल आ एल छी , कोनो तरहखgएी3 कुहरैत।  ”  \nफोकीलाल बाजल- “कतेक तँ बेटी िब आहमे मिर  जाइत अिछ । अहखg3ढ़3 तँ कुहरैत \nछी। बिढ़ या ग खgएईू प । िन कालल जाए। ” \nसमधी कहल-  “बिढ़ या ग खgएईू प ई जे  कािखg33ी   हमर ा बेटीकखgएी3  नौ करी क लेटर भेट   \nगेल। ” \n“ अहखg3ढ़3क बेटीकखgएी3  नै , हमरा पुतोहुकखgएी3। हमरासँ सखgएईी बखgएचच ध  भेलापर देिख यो फ एदा।  \nबिढ़ या गखgएईू प । ” \n “बिढ़ या गखgएईू प ई जे आब अहखg3ढ़3सँ बेसी सखgएईी प ि त  बला आ नीक वर िब नु दहेज क  \nिब आह करबा क लेल तैयार अिछ । ” \n “आ पिह ले िक यो नै पुछैत छल। ” \n “अहुँ तँ निह ए पुछै छलॱ। दहेजक लोभमे तैयार भेलॱ। आब तँ हमरा बेटीक  \nकमाइपर अहखg3ढ़3 क बेटा पलत।  ” \n“अपन- अपन भाखgएइए य । बिढ़ या गखgएईू प । ”  28  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nसमधी बाजल- “ आब जँ ई सखgएईी बखgएचच ध  क रबाक  अिछ  तँ जतेक  हमरा कहने रही  \nओते क दहेज अहखg3ढ़3 कखgएी3 लगत , कािखg33ी   टका लऽ कऽ  हमरा दु आिर पर  आउ।”  \n“ ई कोन ग खgएईू प । ”  \nिव दा होइत समधी बाजल- “टका लऽ कऽ आब ी तँ बिढ़ या ग खgएईू प । नै लऽ क ऽ  \nआबी  तैयो बिढ़ या गखgएईू प । ” \nठोकर \nचमकैत शहरक  भीड़ भरल  सड़क। सहरैत ग ाड़ी -घोड़ा, लोक-बेद। आठ  बिज   \nगेल छलै। घर पहुँचबामे राित  बेसी ने भ ऽ जाए  तइ दुआरे  साइ िकलकखgएी3 उड़ौने  \nजा रहल अिछ  घोरन मखg3ढ़3। आि क   ए कटा मोटर साइिक ल धड़ाक द ऽ ठो कर  \nमारलक। थकुचाएल साइिक ल तँ सड़केपर रिह  गेल िक खgएचच तु घोरनमखg3ढ़3 उछिल   कऽ  \nफुटपाथपर धड़ाम दऽ िग रल। बाप -माए करैत कुहि र  रहल अि छ । कलेजाक  \nचोट खgएढ़एाण िघ चने जा  रहल छै। परखgएचच तु आ◌ेइ ठाम के के करा  देखिन हार।  \nओइ बाटे जाइत एकटा पा ◌ॅिक टमार कखgएी3 दया लािग   गेलै। ओ लग जा कऽ कुहरैत  \nघोरनमखg3ढ़3क  लहु पोछ ए लगल। फे र अपन काजक  मो न पड़लै तँ  घोरनम खg3ढ़3 क सभ  \nजेबीक तलाशी  लेलक। िक खgएचच तु िक छु नै  भेटलै। फनकैत पॉ िक टमार  उठल आ  \nबाजल- “रे बेकुफ , मिर तोकाल दस टका जेबीमे रिख तँए से नै  । िभ खमंगा कहॴ  \nके, सगुण खराब कऽ  देलक। ”  \nकुहरैत घोरन मखg3ढ़3 बाजल - “रे मुरख , दस टका  जँ जेबीमे  रिह तै तँ  हमहूँ ने  \nदोसराकखgएी3 ठो कर  मािर  तॱ। ” \n“ईह, भेष देखहक आ उपदेश सुनहक।  ”-  घुनघुनाइत पॉिक टमार िब दा भऽ  \nगेल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 29  \n \nबेचन ठा कुर  \nगाम: चन ौरागंज , मधुबनी। खgएढ़एकािशत  कृित :  बेटीक अपमान  आ  छीन रदेवी  \n(नाटक) ; एक द जखg3ढ़टनसँ बेशी नाटक खgएढ़एक ाशन क खgएढ़एतीखgएलएामे।  \nआ/gऑउइ म ह /gऑउइ य ा  \nऐ संसारमे  ई खg3ू3 यखg3ढ़ल - खg3एलेषक भावना अित   खg3ूट याखgएईू त। सखg3एएावनाक  िड  िबयामे  तेल सधल \nजकखg3ढ़3 अिछ  । लोक अपन दुखसँ ओतेक दुखी नै अिछ  जतेक अनक र सुखसँ। \nकतखg3ढ़टखg3ूट य  अपन गाम छोिड़  आन  ठाम बौआए रहल अिछ । बेचा राकखgएी3 कतौ जगह नै  \nभेटै छै।  \nबारह बखखg3ढ़टक बेटी पूनम  आर  नौ बखखg3ढ़टक  बेटा सुमन बखg3चढ़ड  नीक  ढंगसँ भा ए -बिह नक  \nभूिम का अदाए कए रहल अि छ । पूनमक बाप मंगल अपन ताड़ीक धंधा मे खg3ूट यखg3ूी त  \nअिछ । िभ नसरसँ सखg3ढ़3झ धिर   तार वा खजूरसँ ताड़ी उतारैमे लागल  रहैत अिछ । \nकिह यो-किह यो खेनाइयोपर आफत। िव सराम तँ िद न भिर  िद खgएईच ली  दूर। मुदा  \nपूनमक माए हीरा ताड़ी बेच फुटान ीमे ओते क मखg3ूी त  अिछ  जे सामाजमे केकरो  \nसोहाए नै रहिल  अिछ । कारण  ओ  अपन पित  आ  संतानक िप यार कखgएी3 िब सिर  अपन  \nपसीनक सुखक लेल िट◌ ंकुक  संग र िह  रहिल  अि छ । मुदा  पापक घैला ए क ने  \nएक िद न अवखg3ूए य  फुटै छै।  एक  िद न  िद निह मे  मंगल ही राकखgएी3  िट ◌ ंकु क संग रंगल  \nहाथ पकिड़  लेलिन । बेचारे सोचलिन - “  हम ऐ दुिनयखg3ढ़3मे बेकार लए छी। जखन  \nहमरा को नो मोज रे ने दै ए। ”  \nखg3चईोिध  त भऽ ओ बािज  उठला - “सभसे बड़ो समाज।  समाज हमरा  जे जे ना  \nफैसला देिथ । ”   \nसखg3ढ़3झिह   पंचैती भेल। पंचक फैसला भेल- “िट◌ ं कुकखgएी3 एक  हजार  एक  टाका  जुमखg3ढ़लन ा  \nलगतै आ आइंदा ओ  एहेन  गलती नै करतै , जँ केलकै तँ भरल सभामे  ओक रा दू   30  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nखखgएच3 ड  कािट , गािड़  देल जेतै । ”  \nफेर पंच  हीरा कखgएी3  बजा सेहो  पुछलिन  - “ अहखg3ढ़3 हीर ा , एना  िक ए क  केिल ऐ , इखgएइढ़ ज त  \nखgएढ़एित  खg3ू3 ठा  कोि ठ क कखgएचच हा पर रािख  देिल ऐ की ? ” \nहीरा बाजिल - “ इखgएइढ़ ज त - खgएढ़एित  खg3ू3 ठा  हम की  को ठी  कखgएचच हा पर  र ाखब, हमर बापे  रािख   \nदेलिन । हम मुखgएढ़लख आ कुखgएढ़ीप छी तँए ि क   हम रा तँ खg3ूी माटखg3ढ़ट घरबला चाही  ने। ” \nपंचक मुड़ी िन खgएइी चॉं खिस  पड़ल। फेर सामािज क बंधन क िख यालसँ ओ सभ चुप  \nनै रिह  स कल- “अ हखg3ढ़3क बाप  गलती केलिन   तेक र फल मं गलाकखgएी3 हेतै , हमर  \nसमाज ि◌ धनाए ? अहखg3ढ़3 आइसँ चेत जाउ। नै तँ समाजसँ पैघ िक यो नै अि छ ।”  \nकहबी छै - “चािल , खgएढ़एकृित  , बेमाए तीनू मुइनेिह  ज ाए। ” \nहीरा िप◌ ंकु अपन कुकमखg3ढ़ट  नै छो ड़लक। अिप  तु सहचेती बतखg3ढ़टलक मुदा छुपल कहखg3ढ़3  \nरहल। दुनू बेटा -बेटी पकिड़ ये लेलक। हखgएईच ला  केलक तँ  दुनू दुनूसँ मािर ओ  \nखेलक। मुदा समाज ऐ  बे र मामला कखgएी3 गंभीरता  पूवखg3ढ़टक लेबाक िन  णखg3ढ़टए केलक। िट ◌ ंकु  \nकहुनाकखgएी3  गाम  छोिड़   पड़ा  गेल। पंच  सोचलिन -  “सजाएक भागी  दुनू  अि छ । मुदा  \nिट◌ ंकु पराएल अि छ । तँए ऐ  जनानी कखgएी3 तारन  देल जाए।  ” \nिब चार का िखg33ी   सखg3ढ़3झ क भेलै, तइ बीच िद नेमे  ओ  फसरी लगा  आखgएची महखgएची या  क ऽ  \nलेलक। पुिल  स खबिड़  पािब  घटना खg3ूी थलपर पहुँचल। बेचारी पोखg3ूी टमाटखg3ढ़टम भऽ \nधौजन- धौजन भए गेल,  मामला भिर आ गेलै। िन दखg3इढ़ष प ड़ोसी िव जय ओइ समए \nबाबा धाममे रिह तॱ केसमे ि च खg3टएनसँ लटपटा गेल आ पित  मं गलकखgएी3 तीस सालक  \nजहलक सजाए भेटल । दुनू भाए-बिह न टौआ-बौआ रहल अिछ । आगू नाथ ने  \nपाछू पगहा छै  ओक रा सभकखgएी3।  \n   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 31  \n \nफुिस क फल \nसंत कबी र दासक पखg3ढ़3ित   आिछ -  “ सखg3ढ़3च बरा बर तप नहॴ, झुठ बराबर पाप ,  जाके  \nहृदए सखg3ढ़3च है, ताके हृदए आप। ” \n ता खgएचीपयखg3ढ़ट अिछ  - “ सखgएची य मेव जयते।  ” \nएक  गोट फुिस कखgएी3  बचाबए  हेतू सहखg3ूी खgएलल  फुिस  बाजए  पड़ैत अि छ । मुद ा ओ खg3ूी था यी  \nखgएढ़लपसँ नै पिच   सकैत अिछ  कने दे रे सही , फुिस  फुिस ए खgएढ़एमािण  त होइत अिछ ।  \nगीतामे कृ खg3ू3 ण  कहने  छिथ न - “जेहन कमखg3ढ़ट तेहेन फल। ” \nमोहनक छोट भाए सोहन  मैखg3ईईीकक  बोडखg3ढ़ट पर ीखgएलएा द ऽ कऽ मधुब नीसँ घर आिब   रहल  \nछलै। दुनू भखg3ढ़3इ  संगे छल। रखg3ूी ता मे  िब ना  िट कट रेलगाड़ीसँ ि क छु  दूरी  तँइ  \nकेलक मुदा  िक छु दूर ी तँइ कर ए हेतु खg3ईईेकर - मैखgएइू सी  पकड़बाक खगता  भेलै आ दु नू  \nभखg3ढ़3इ मैखgएइू सी पर चिढ़  गेल। सोहनक अिभ  भावक मोहन लग भाड़ाक पाइ नै छलै। \nओ सोचलक - “ जँ हम सखg3ढ़3च बािज   दइ छी  तँ कखgएचच टेखgएइू टर मैखgएइू सी सँ उतािर  देत।  \nहम घर केन ा जा सकब। जँ  झुठ जोरसँ बाि ज  दैत छी तँ ओक रा हमरा  लऽ  \nजेनाइ मजबुरी भऽ  जेतै।” \nकखgएचच डखgएइू ट र भाड़ा ओसलैत- ओसलैत मोहन लग आिब  कहलिन -  “ खgएलइी मा न् कतए  \nजाएब। ” \nमोहन जबाव देलक - “झंझारपुर। ” \nकखgएचच डखgएइू ट र - “ भाड़ा िद यौ।  ”  \nझट मोहन बािज  उठल - “ भाड़ा देलॱ से?  ” \nकखgएचच डखgएइू ट र - “ अहखg3ढ़3 भाड़ा नै देिल  ऐ , मन पाड़ू। ” \nमोहन-  “मने -मन अिछ ।  मन की पाड़ू ? भाड़ा हम अहखg3ढ़3कखgएी3  दऽ  देलॱ। ” \nकखgएचच डखgएइू ट र सोचलिन -  भऽ सकै छै , एकरा लग पाइक  मजबुरी  होए। मुदा एक रा  \nफुिस  नै बजबाक  चाही।  बजलाह-  “जॱ अहखg3ढ़3 लग भाड़ ा नै अिछ   तँ बाजू  हम  \nओिह ना लऽ जा एब। मुदा बे कूफ नै  बनाउ। ” \nमोहन-  “ ए◌ेमे बेकू फक कोन  गखgएईू प ? हम अहखg3ढ़3कखgएी3 भाड़ ा देलॱ , अहखg3ढ़3 मन पा ड़ू। ” \nकखgएचच डखgएइू ट र िख िस आ कऽ  पुिछ  बै ठलाह-  “बाजू बेटा मिर  जाए , हम भाड़ा द ऽ  \nदेलॱ।  ”   32  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nमोहन-  “बेटा मिर  जा ए , हम भाड़ा दऽ देलॱ। ” \nकखgएचच डखgएइू ट र कहलिन -  “बेस चलु, आब भाड़ा नै मखg3ढ़ी गब।  ”  \nसोहन अपन भैयाक फुिस   गखgएईू पपर बखg3चढ़ड आखgएलढ़यखg3ढ़टमे पड़ल छल। मुदा बाजत तँ  \nबाजत की ?  \nगाम आिब  मोहन  िक छुए िद न क बाद बो कारो गेलाह। किन याक बखg3चढ़ड िज  खg3टई \nकेलाक बाद  हुनक ो संग  लए गेलाह। संगमे  दुगो  बेटो छलिन । पिर वा रक  संग  \nपिह ले खेप बाहर गेल छलाह। ओना ओ बोकारो पखg3ढ़3च साल पूवखg3ढ़टिह  सँ रहैत \nछलाह। तीन मिह नाक अंदर मोहन क छोटक ा बेटा रमन बेमार पड़ल। बोका रोमे  \nबखg3चढ़ड इलाज भेल मुदा ओ  चंगा  नै भेल। फेर  ओ  सपिर वार गाम आिब  गेल।  \nगामोमे बखg3चढ़ड इलाज भेल मुदा ओ बिच   नै सकल , मृखgएची युकखgएी3 खgएढ़एाखgएईू त  भेल। \nपिर िखg3ूी थ  ितवश सोहनकखgएी3  ओक रा  आिग   िद अए  पड़लै। आ ओर  मोहन कखgएी3 ओकर  उिच  त  \nकमखg3इढ़ करए  पड़लैक।  \nएगो कहबी  छै - “गज भिर  नै हा री , थान भिर  फार ी। ”  \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 33  \n \nराम ऋg262वेश मंडल  \nपछतावा \nमहाजन गै रखड़ रहए। कक रोसँ गप  करैत काल पिह ने  गाि र  पि ढ़  दैत छल।  \nजंगला आ मंगला दुनू  गोटे एखgएइू के  गाम  बेरमा क वासी  छलए। अखg3चए क ख रीद िब खg3चईी  \nकरैत छल। दुनू ि◌ मिल  िव चार केलक जे महाजनसँ ऐ गािर क बदला केना  \nसठाएल जाए ?  बड़ी काल धिर  ऐ िव षएपर ि◌ व चार करैत रहल। िन णखg3ढ़टए भऽ गेल। \nअिग ला िद न  दुनू गोटे महाजन  लग पहुँचल। महाजन  गाि र  पढ़न ाइ शु खgएढ़ल करैत  \nतइ सँ पिह  ने जंगल आ मंगल आपसमे थखgएईू प र -मुखgएइू का  चलबैत गािर  पढ़ैत महाजनक  \nदेहपर खिस  पड़ल। हखg3ढ़3 - हखg3ढ़3 क रैत महाजन  उठल। दुनूक  बीच -बचाव कर ए  \nलगल। बात तँ िव  चारे छल। जंगल मारै मं गलकखgएी3 आ मंगल मारै  जंगलकखgएी3।  \nसभटा चोट खसए महाजनपर। तरगुमका  घुखg3ूी सा सँ महाजन िच तंगे खसल आ  \nबेहोश भऽ गेल।  \nमहाजनक च ाकर  सभ ओक रा अखg3ूी प ताल लऽ गेल दवाइ -िव ड़ो चलए लगल। ि◌ क छु  \nखनक बाद  जंगल मंगल पहुँचल। महाजन कखgएी3  लगसँ देखलाक बाद  अखg3ूी प तालक  \nओसारपर आ िब  फुसराहैट करैत  आ हँसैत- हँसैत बाजल -  “ सारकखgएी3 गािर   पढ़बाक  \nआदित  आइसँ छूिट  जाएत। ” \nताबत महाजनक बेहो शी दू र भऽ  गेल छल ओ  जंगल आ मं गलक सभटा ग खgएईू प  \nसुिन  लेलक। ि◌  कछु पलक बाद दुनू  -जंगल आ मंगल- महाजन लग आिब     \nपुछलक-  “कहू महाजन , आब नी के छी  ने ?” \nमहाजन बाजल-  “आब हम गाि र  क करो नै पढ़बै मुदा , तोहूँ सभ ऐ करमकखgएी3 नै  \nदोहरिब हक।”  \nतीनूक चेहरापर  हँसी आिब    गेल।   34  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nबुरबक \nरेलगाड़ीसँ िद खgएईच लीक  याखgएलला  करैत  रही।  संखgएचइ याक सात बजै  छल। खg3ूी टेशनपर  गा ड़ी  \nठाढ़ भेल। ए कटा युवक  आिब  हमरा  सबहक  बीच  बैठला। हमरा  हुनक ा देखतिह   \nशंका भ ऽ गेल। ओ अपन झोरासँ िव िभ खg3चए  खgएढ़एकार क पोथी िन कािल  सबहक िद स  \nबढ़ाबैत बाजल- “पढ़ै जाउ नीक  पोथी अिछ । ” \nिक छु ख न क बाद झोरासँ देवी मैयाक खgएढ़एसाद िन  कालैत बाजल-  “चािर  च खg3टएा क  \nखgीूटाइवरी लाइसखg3इूस िन  कलल। मनोकामना  पूणखg3ढ़ट भेल। ओइ लेल खgएढ़एसाद चढ़ेलॱ। अहुँ  \nसभ िल  अ। ”  \nसभ िक यो खgएढ़एसाद लेलक मुदा हम  नै  लेलॱ। तखन सबहक सोझखg3ढ़3 मे नी कसँ  \nबुरबक ब नलॱ। गाड़ी  चलैत रहल। राित  होएबाक  कारण  िन◌ ंिद यादेवी  अपन  माया  \nपसारलक। सभ िक यो सुित  रहला। \nिक छु  लोककखgएी3  नी न खुजलाक  बाद  हखgएईच ला  भेलैक - हमर  समान  नै  अि छ । हमर ो  \nसमान नै अिछ । खgएढ़एसाद बखg3ढ़3 टैबला युवक  बीचसँ पिह ले िन किल  गेल रह ए। खgएढ़एसा दमे  \nनशा देल  रहैक।  सभ ि क यो उदास भऽ  गेल। हम  पुछलॱ - “  आब  कहु  हम  \nबुरबक आि क  अहखg3ढ़3  सभ बुरबक ? ”  \n \nझगड़ा खतम \nभूखसँ बखgएइी चा  िक नैर मारैत अि छ । पगली खgएढ़एसव पीड़ाक बाद अखg3एूखg3ढ़टचेतन अवखg3ूी था मे  \nपड़ल अिछ । भाग दौग क िजन गीमे कक रो ि क यो देखिन हार सुनिन हा र नै ।  \nदूटा शराबी लड़खड़ाइत आिब    रहल अिछ । बखgएइी चा क क ननाइ सुिन  पिहल \nपुछलक-  “मीता, एतेक अखgएचच हा र आ  सुनमसानमे बखgएइी चा  कतऽ कनैत अि छ ?  ” \nदोसर बाजल- “चलू,  चिल  क ऽ देखै छी। ” \nदुनू मीता पहुँचल। पहुँचतिह   बखgएइी चा  चुप भऽ गेल। दुनू िम ता िव चार केलक -  \nबखgएइी चा  उठा  क ऽ अपन ा घर  लऽ  चलू ,  भलिह बखgएइी चा क म ाए  सूतल अिछ । बखgएइी चा कखgएी3  \nलैत दुनू गोटेमे झगड़ा उठल। फेर समझौता भेल - पिह ने एकर ना ओं राखल   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 35  \nजाए। पिहल मीता बाजल- “राम। ”   \nदोसर बाजल- “ रहीम।” \nदुनू गोटेक आवाज मे ताइस रहए। मािर  पीटक िखg3ूी थ  ित  भऽ गेल। तावत् रतुका  \nगखg3ूी ती  पुिल  स पहुँचल। दुनू गोटेक बात बुझैत आ झगड़ा देखैत पुिल स बाजल-  \n“एकर  नाओं  न र ाम , आ न  रहीम , एकर ना ओं मनुख। ” \nहँ रौ मीता बि ढ़ या बात ई तँ सोचनिह  नै छलॱ। ले झगड़ा खतम। \nमूल-मं /gऑ55  \nतीन िद नसँ ऑिफ सक चखg3टएर कािट   रहल छी मुदा  अखनो धिर  खgएढ़एमाण पखgएलल बनैक  \nआशा नै  बुझना जाइत अिछ । चा करी  िन िम त आवेद न क रब, समए बड़ कम  \nअिछ । क करो पू छैत छी काज केना  हएत तँ कहैत अि छ - “कखनो हाि क म नै तँ  \nकखनो ि क रानी  नै । ”  \nकाज के ना होएत ? \nतखन बीखgएढ़ल भाय आिब   पुछलक -  “ अहखg3ढ़3 िक  ए  उदास भऽ बैसल छी ? ” \nबीखgएढ़ल भायकखgएी3  अपन  खg3ूट य था कथा किह  सुनौलॱ।  हुनक  गंजीपर  िल खल रहए -  \n‘होएबाक चाही ई मूलमंखgएलल खgीटूखg3ू3 टा च ारक  हुअए अंत ’। \nबीखgएढ़ल भाय बाजल -  “हँ!  काज भऽ जाएत मुदा  चाह-पानक खरच लगत? हाकीम  \nनै अिछ  तँ कोनो  बात नै । अहखg3ढ़3 क क ाज भऽ ज ाएत। ” \nचाह- पानक खरच कतेक  पखg3ढ़3च नै  दस टका आ ओर की , सोचैत हम बजलॱ -  \n“काज करा िद अ। समए बड़ कम अिछ । ” \nबीखgएढ़ल भाय सभटा कागज  लऽ कऽ  ऑिफ  स जाइत बजलाह-  “चाह -पान कऽ  ि क छु  \nकालक बाद अह खg3ढ़3 आपस आिब     खgएढ़एमा ण पखgएलल लऽ जाउ।  ” \nिक छु ख न क बाद पहुँचलॱ। बीखgएढ़ल भाय खgएढ़एमाण पखgएलल  दैत बाजल - “लाबह चाह \nपानक खचखg3ढ़ल ? ” \nएकटा दस टकही िस खgएइू का  िन कािल बीखgएढ़ल  भाय िद  स बढ़ेलॱ । बीखgएढ़ल भायक  खg3चईोध  \nआसमानपर चिढ़  गेल, ओ बाजल-  “एक सए चाह क , एक सए पानक , दुइ सए \nटाका िन कालह नै तँ ऐ  कागज कखgएी3 खखgएच3 ड - खखgएच3 ड कऽ फखg3इू क देबह।  ” \nकोनो उपा ए नै  देखैत लाचार  भऽ बी खgएढ़ल भायकखgएी3  दुइ सए  टाका िद  अ पड़ल आ  \nतखन हमरा समझमे आ एल, की होइत अिछ  ऐ मूलमंखgएलल क मतल ब!  36  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \n \n \nभारत भूषण झा \n/gऑडऑे म  \nकदम गाछ क छाहैर मे हम , ललन जी, नरेखgएचच खgीूढ़ आ एक दू गोटे आर बैसल गमखg3ढ़चसँ  \nपरेशान भऽ आ रामक अ नुभूित  करैत एक दोसरापर गखgएईू प क नहलापर दहला मारैत  \nआनखgएचच द क  अनुभव करैत रही , तखने ओतए  एकटा  कु कुर  आएल। ओ करा  देिख   \nहमर मन  िच िखgएचच त  त होमए  लगल, कारण  जे ओतए बैसल बकरी  आ  ओक र बखgएइी चा कखgएी3  \nकहॴ ओ कािट  ने लै। कुकु र धीरे - धीरे बकरी बखgएइी चा क लग जा ओक रा संग  \nखेलऽ लागल जेना  ए क द ोसराक  िज ग री  हुअए। एतबीमे ललन ज ी हम रा  मुँह  \nिद स देिख  बजला - “ औ जी अहखg3ढ़3  कोन  दुिन  यखg3ढ़3मे  छी  , हमरा  सभ तखैनसँ अह खg3ढ़3पर  \nकते गप्  प कऽ  रहल छी  आ अहखg3ढ़3 कखgएी3 तँ कोनो खgएचइ या ने नै । ” \nहुनक ग खgएईू प  सुिन  कहिल यिन - “यौ जी, अपन सबहक ग खgएईू प  तँ होइते रहत एतए  \nदेिख यौ कुकुर  आ ब करीक  खgएढ़एेम।   हमरा अहखg3ढ़3सँ तँ नीक  यएह सभ, जकरा मे  \nकोनो भेद - भाव नै छै। दु नू दू  जाित क  आ  खgएढ़एेम अपनोसँ बेसी। ” वाखg3ूी त वमे िज नगी  \nतँ एहने हेबक चाही  जइ मे को नो भेद -भाव नै रहए।  \n \n \nमानेऋg2झअर मनुज   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 37  \nई \nरखgएलएा - बखgएचचधन पवखg3ढ़टक  िबतला तीन मास भऽ गेल छलै। देवानजी अखन ो राखी कखgएी3  \nतावीज जकखg3ढ़3 बखgएचचहले रखने  छलिथ।  \nहम पुछिलयिन, “देवानजी , एतेक िदनक  बादो ई हाथमे रखने  छी। ि कए क ?” \nजवाब देबक बदला ओ ह मरे पुिछ  देलिन , “ई की छै क।”  \nहम कहिलयिन, “ राखी।” \nओ कहलिन - “जखन एक र नामे  छै क र ाखी तखन फे की ि कए क ?  राखी मयखg3ढ़लदाक  \nबखgएचचधन अिछ , तँए राखी। ” \n \n/gफ0इ /gऑ55 ी -िलंग \n“ िहखgएचचदीक पचास खgएढ़एितशत शखgएईएद खg3ूीखgएललीिलंग आ पचास खgएढ़एितशत शखgएईएद पुिलंग अिछ। ”  \n“नै, पचास खgएढ़एितशतसँ िकछु बेसी पुिलंग होइत अिछ। ”  \n“नै, उ खgएईचटे अहखg3ढ़3 बािज गेलॱ । पचाससँ िकछु बेसी खgएढ़एितशत शखgएईएद खg3ूीखgएललीिलंग होइत  \nअिछ।”  \n“ज इ शखgएईएदक बा रेमे नै  बुझल रहैत छै क से पुिलंग भ ऽ जाइत छै क , फेर पुिलंगक  \nखgएढ़एितशत बेसी िकएक ने हेतैक ?” \n“ आ जइमे सखgएचचदेह होबय ओक रा खg3ूीखgएललीिलंग क िह दी , तँ खg3ूीखgएललीिलंगक खgएढ़एितशत बेसी \nिकएक  ने हेतैक ?” \n“ खg3ूीखgएललीिलंगपर लोक बेसी  साकखg3ढ़ीखgएलए  रहैत अि छ तँए  खg3ूीखgएललीिलंगक  खgएढ़एितशत बेसी छै क  \nआ होबहोक च ाही।” \n \nआप \nरखgएइईेखgएलचर खg3ूीकूल जाइत छल िक चूड़ीबला रोिक पुछल कैक , “ कैसे हो रखgएइईेखgएलचर  \n“तुम”?- ( केना  छँ रखgएइईेखgएलचर  तूँ ?) \nरखgएइईेखgएलचर ओ कर  सखgएईीबोधनपर िखिसया कऽ  कहलकैक , “ आप कहो” । –- ( अ हखg3ढ़3   38  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nकहू।) \nचूड़ीबला सवाल जािन उखgएलीर देलकैक -  “ मखg3इ3 तो ठी क हूँ, तुम कहो ”। - ( हम तँ \nठीक  छी , अहखg3ढ़3  कहू।)  \nफेर रखgएइईेखgएलचर  िखिसयाइत बाजल , “तुम नै  आप  कहो , मखg3इ3ने कहा  न , तुमसे ”। - ( तूँ \nनै अहखg3ढ़3  कहू, हम कहिलयौ ने तोरा।)  \n“तो ठीक है ”। -( तखन ठीक  अिछ। ) \nआ गुनधुन करैत ओ आग खg3ढ़3  बिढ़  गेल। ओक रा ि कछु समिझ  अएलैक ? \n  \nलोरी \nरेलवे-खg3ूीटेशनक बगलमे रेलक टुटल - फाटल खgएइूवाटखg3ढ़टर , झोपड़पखg3एढ़ी सन रेल कॉलोनी।  \nखाटघरसँ आएल खg3ूएयामानखgएचचद कहलिन , “झाजी, खाटघर बड़ सुखgएचचदर जगह अिछ। \nसखg3ढ़3झ खन कऽ  ओतए  एहे न लगैत  छैक  जेन ा खg3ूीवगखg3ढ़ट  नै  पृखgएचलवीपर  उतिर  गेल  \nहोइक।” \nहम कहिलयिन , “मुदा जा ए आ  आब क कतेक  भारी  समखg3ूीया छैक।  ए क तँ हावखg3ढ़ट र  \nलाइनक नहू चलऽवाली गाड़ी  आ तइपरसँ दादरमे  चेखgएचचज कऽ चचखg3ढ़टगेट जा एब। ” \n“ दादरसँ चेखgएचचज  िक एक। नरीमन  खgएईूवाइखgएचचट जेबा क लेल सोझे छखgएललपित िशवाजी  चिल  \nजाइत छी।”-  ओ कहलिन।  \nहम कहिलयिन, “ हमरा लेल तँ दिहसरक रेल खgएइूवाटखg3ढ़टरे सभसँ उखgएलीम। ” \n“मुदा रेलक पटरीसँ सटल रे लक खgएइूवाटखg3ढ़टर। आवाज कतेक अबैत छै। सिदखन  \nिनखgएचचद हराम  रहै छै। ” \nहम कहिलयिन, “नै एहेन बात नै छै। हम रा तँ रेलक आवाज संगीत लगैत  \nअिछ। जाव त  तक गाड़ी  सभ चलैत रहैत  अिछ  चैन क  िनखgएचचद  अबैत अि छ। मुदा  \nजखन कखनो गाड़ी खgएढ़ीिक  जाइत अिछ  फटसँ िनखg3चए टूिट ज ाइत अिछ , जे ना मखg3ढ़3 क  \nलोरी िबखgएइीचेमे बखgएचचद भ ऽ गेल हुअए। ” \nओ कहलिन , “ अहखg3ढ़3 रेल - कमखg3ढ़टचारी  तँ ने छी ? ” \n \nभूख-भूख भाकुर  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 39  \nमड़ुआक महीना छलै मुदा खेतमे मड़ुआ नै। धानक महीना एलै मुदा खेतमे धान  \nनै। आँसुक महीना गेलै मुदा खेतमे आँसु नै। खgएचचयोतक मही ना छलै मुदा कतौसँ  \nखgएचचयखgएीीत नै। खेबाक  समए  छलै  मुदा  घरमे  अखg3चए  नै।  खेलबाक महीन ा छलै मुदा  \nघरमे उमंग नै।  \nओ िचतंग सूतल छल िक धरिनप र कतौ पखg3ढ़3च  िलखल लगलै। पखg3ढ़3च यानी पखg3ढ़3च \nफूल। पखg3ढ़3च यानी पखg3ढ़3च लोटा जल। पखg3ढ़3च यानी पखg3ढ़3 च आँगु र।  \nमुदा ओक र भूख खीिच कऽ  ओ करा पखg3ढ़3 च राखीपर  लऽ गेलैक।  \nखgीूईाखg33एणक बेटा माने पिवखgएलल लोक। भोजनक समखg3ूीया मुदा खg3ूीवभाव सुखgएचचदर। पढ़ाइमे \nकिनयो आसकैत नै। खgीूईखg33एचयखg3ढ़टक सभ गुणसँ पि रपूणखg3ढ़ट मुदा पेटमे खgएइढ़वाला।  \nतुर नै, ताग नै। कतए सँ आनत राखी। लखg3चढ़डू बाबाक  फाटल सीरकमेसँ कनेक  \nतुर आ थोड़ ताग िघचलक आ बना लेलक राखी। राखी सन नै  लगै मुदा  \nरािखये छलै। रंग नै छलै घरमे तँ फूल तोिड़ फूलक रंग ओइ तुर आ तागपर  \nलगौलक। मुदा राखी बनलै खाली चा िर। पखg3ढ़3च नै पुरलै।  \nराखी पुरान  सन लगै। \n भेलै राखी लेबऽ सँ िक यो म ना ने  क ऽ िद अए। एहेन  \nकतौ राखी भेलैए । एक राखी वैखg3एीजी कखgएी3 पिहराबए लागल तँ वैखg3एीजी कहलिथखgएचचह , \n“ पिहने खgएलइी कृखg3ू3णजी क मूितखg3ढ़टमे  बािखgएचचह आ उ। ” \nखgएलइीकृखg3ू3ण जीक लग जा  थोड़ेक काल ठाढ़  भऽ वा िपस आिब गेल कारण  राखी तँ  \nछलै िसफखg3ढ़ट चािर। खgएलइीकृ खg3ू3णजी तीन  िदनक  भूखल पेटमे की अखg3चए दे िथन।  \nवापस आिब रखgएलएाबखgएचचधन  रखgएलएा क हेतु एकटा राखी सुमनजी कखgएी3, एकटा मदनजी कखgएी3, \nएकटा रमण कखgएी3 आ ए कटा बैखg3एीजी कखgएी3 बखgएचचहलक। बदलामे ि कछु अनाज भेट गेलै।  \nमोन उखgएचीसाहसँ भिर गेलै। िनराहार कखgएी3 लगलै जेना भूखक टाइपमे भाकुर आ िब  \nगेलै। खेतमे फिसल नै, घरमे अखg3चए नै  मुदा म ोन उमंगसँ भिर  गेलै।  \n \n \nउमेश मऋg2अू ड ल  40  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nिपताक ना ओं - खgएलइी  जगदीश  खgएढ़एसाद मखgएच3डल , गाम - बेरमा , भाया -  तमुिरया, िजला -  \nमधुबनी, िबहार। जखgएचचम ितिथ : ३१.१२ .१९८ ० खgएढ़एकािशत पोथी - िनखg3ूएतुकी  ( मैिथली \nकिवता संखg3ईटह ) , िमिथलाक संखg3ूीकार  गीत , िवध- बेबहार गीत आ  गीतनाद (िमिथलाक  \nसभ जाित- धमखg3ढ़टक  लोकमे  खgएढ़एयुखgएइूत मैिथली लोकगीतक  पिहल संकलन) , िवकीपीिडयामे  \nमैिथलीक खg3ूीथानीयकीकरण मे योगदान , िमिथलाक जीव - जखgएचचतु/ वनखg3ूीपित आ िज  नगी क  \nिडिजटल सिचखgएलल ऑनलाइन संखg3ूीकरण , िमिथलाक सभ जाित - धमखg3ढ़टक लोकमे खgएढ़एयुखgएइूत \nलोकगीतक रे काडखg3इटड  ऑनलाइन ऑिडयो  और वीिडयो िडिजटल संकलन।  ई- पखgएलल \nसंकेत- umeshberma@gmail.com  \n \nद ो /gफ0इ त ी  \nएकटा गाम मे दूटा दोखg3ूी त  छल। ए कटाक  ना ओं  आखgएची म ा  आ  दोसराक  नाओं  शर ीर  \nछ लै। दुनूक दोखg3ूी ती बखgएइी चेसँ छल। दुनूक  बीच एहेन दोखg3ूी ती  रहै जे आ न ि क यो  \nबुझबे ने क रै छल, जे दुनू  दू छी। िक एक  तँ सिद खन दुनू  संगे रहैत। संगे  \nखाइत , संगे सुतैत आ संगे टहलैत-बुलैत। दुनू िन खgएलढ़य केने छल जे  िज  नगी  भिर   \nखgएढ़एेम आ िम  खgएललता िन  माहब। एक द ोसराक मदित  सदित  काल क रैत रहब। शर ीर  \nपरदेश जा  खg3ूट यापार कर ए लगल। खूब  धन अिजखg3ढ़टत केलक। धन  भेने  ऐश - मौजक  \nसभ सुिव  धा बना लेलक। नमग र -चौड़गर कोठी , एअर कंडीश न गाड़ी , टी.बी. \nमोबाइल इखgएची या िद  सभ िक छु क ीिन लेलक।  \nआखgएची माकखgएी3 जखन जानका री भेलै तँ मने- मन खूब खुशी भेलै। एक िद न आखgएची मा  \nशरीरसँ भखgएी3ट कर ए िव  दा भेल। शरीर लग पहुँिचते, अखgएची मो शरीर कखgएी3 िच  खgएचच ह लक आ  \nशरीरो  आखgएची मा कखgएी3। मुदा अनिच  खgएचच हा र बिन  शरीर  आखgएची माकखgएी3 पु छलक - “ अहखg3ढ़3कखgएी3 छी , \nकतए रहै छी , हम नै िच खgएचच ह लॱ ?” \nशरीर क बात सुिन  आखgएची मा  मने -मन सोचए लगल जे भिर सक एकरा धन क मद  \nआखgएचच ह र बना देल कै , तँए एहेन बात बजैए। मन  मसोिस  आखgएची मा  कहलक -  “दोस, \nसुनैमे आएल जे अह खg3ढ़3 आखgएचच ह र भऽ  गेलॱ, तँए िज खgएल3ासा करए  आएल छलॱ। मुद ा  \nऐठाम आिब  खgएढ़एखgएची यखgएलए भऽ  गेल जे अहखg3ढ़3 सचमुच  आखgएचच ह र  भऽ गेल छी। आब जाइ  \nछी। ” \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 41  \nआधा भगवान  \nपरोपखg3एढ़ामे खgएलइमपुराकखgएी3 छोिड़   एखg3टएोटा गा म एहेन नै  अिछ   जइ ग ाममे ऐबे र धान क  \nखेती भऽ सकल। एक र कारण  भेल रौदी। कतेक गा ममे तँ धा नक िवहिन  \nिब रारेमे पाि न  दुआरे  जिर  गेल।  \nखgएलइमपुरामे धा नक  खेतीक सुतरैक  का रण अि छ   जे  ऐ  गाम क ि क सान मेहनती  छिथ , \nआशावान  छिथ । ऐ ग ामक  ि क सान आपसमे  तालमेल कऽ  कऽ  लगभग चा िर   \nबीघापर एकटा बोिड़◌ ंग गरौ ने छिथ । तइपर सँ जो तखg3ढ़3 ◌ॅसक जमीन थोड़े िन चरस  \nसेहो छै। खgएलइमपु राक  लोक  साहसी आ मेहनती होइ छिथ   से परोपखg3एढ़ाक  लोक कखgएी3  \nबुझल छिखgएचच ह  । \nिव शेसर खgएलइमपुरेक एकटा ि क  सान जे आइ अपन सासुर िभ ठपुर िव दा भेल। \nिभ ठपुरक  सीमानेपर  ए कटा बाबन  बीघा क पोखि र। पोखिर  महारेप र खg3ूी कूल सेहो  \nअिछ। आ◌ेइ ठा म नवाह  होइत देिख  िव शेसर सोचलक  जे द शखg3ढ़टन  क रैत जाएब। ज ॱ  \nकहॴ सार \n भेट जेताह तँ संगे िन किल  जाएब। सएह केलक।  \nमंडपक आ गूमे िव शेसर ठाढ़  भेल। तखने कीतखg3ढ़टन मं डलीसँ िन  किल  जीयालाल \nिव शेसरकखgएी3 पु छल -  “पाहुन की  हाल- चाल...। घरपर सँ एिल ऐ आि क  गा मसँ आिब ये  \nरहल िछऐ ? ” \nअपन सार जीयालालकखgएी3 िच  खgएचच हैत िव शेसर बाजल- “गामेसँ अबै छी , अहॴ आ◌ेइ ठाम  \nजाएब। ” \n“ अखgएइी छा - अखgएइी छा  चलू। ” कहैत जी यालाल परसाद बलाकखgएी3  शो र पाड़ैत कहलक - “हे \nयौ खgएलइीमोहनबाबू, कने परसाद देल जाउ , पाहुन छिथ । ” \nपरसादबला  खgएलइीमोहन  चङ ेरा  नेने  आिब  िव शेसरक  हाथमे दैत जीयालाल िद स देखैत  \nपुछलकिन - “ कोन गखg3ढ़3  पाहुन रहै छिथ  ? ” जी यालालक बाजबसँ पिहनिह  िव शेसर  \nकिह  देलकिन -  “ खgएलइमपुरा रहै छी।  ” \n“ अखgएइी छा ...ऽ ,  आब िच िखgएचच ह   गेलॱ , ऐबेर अहुँ सभकखgएी3 तँ रौिद  ये भऽ गेल िक ने। धान  \nतँ निह ऐ भेल हएत? ” \nखgएलइीमोहनक  मुँह  िद  स देखैत िव शेसर कहलकिन -  “धान ि क ए क ने हएत ? हम सभ  \nअपनो अदहा भगवान  छी से नै बुझल अिछ । ” \nिव शेसरक  जबाब सुिन  खgएलइीमोहन  ि क  छु  बजला नै । बगलमे  ठाढ़  पान - सात आदमीकखgएी3  \nदेिख  टहैल परसाद बखg3ढ़3 टए लगला।   42  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nजीयालाल आ िव  शेसर दुनू सारे -बहनोइ घरपर िव दा भेलाह। राखg3ूी ता मे जखन \nलाउड खg3ूी पी करक अ◌ाबाज कमलै तखन असिथ  रसँ जी यालाल िव शेसरकखgएी3 पुछल -  \n“पाहुन, अहखg3ढ़3 जे कहिल  ऐ हम सभ अदहा भगवान  अपने छी से केना ?” \nिव शेसर-  “बरनी , पिह ने अहखg3ढ़3 ई कहू जे  नवाह अहखg3ढ़3  सभ िक ए ठनने  िछ ऐ ? ” \nजीयालाल जबाब सुनैक खgएढ़एित खgएलएामे तुरत जबाब देलक - “देखै नै िछ ऐ ,  पािन क  \nच लैत एखg3टएो अना  धानक  खेती नै भेलैहखgएी3। ” \nिव शेसर मुखg3ूी कुराइत बाजल- “हमरा सबहक आठ  अनासँ दस -बारह अना  तक  \nधानक   खेती भेल अिछ । अहॴ कहू जे हम सभ अदहा  भगवान भेलॱ क ी नै ?। ”  \n/gऑड5 पै य ा क ढे र ी  \nफुदकैत फुिल या िक ताब - कखg3ढ़3पीक बखg3ूी ता  मािट क रैकपर रािख  मा एकखgएी3 ताक ए  \nलगली। माए आंगन मे नै  छली। पछुआ रमे ग ोरहा पाथै छली। ओना  गोरहा  पाथैक  \nसमए नै छल तँए फुिल याक मनमे ग ोरहा पाथैक बात ऐबे नै कएल छल , नै  तँ \nओ तकबो क रैत आ शो रो पाड़ैत। आंगनसँ िन किल  जखने फुिल या डेिढ़ या ल ग  \nआयिल  की गोरहा मचान  लगसँ माएक बाजब सुनलक। गोरहा मचान लग  \nपहुँिचते फुिल या देखलिन   जे माए गो रहा पािथ  रहलीहखgएी3। मनमे तामस उठए  \nलगलिन  जे एक तँ काित क मास, तहूमे सूयखg3ढ़लखg3ूी त क समए, ई कोन समए  भेल? \nअनेरे ठं ढ़ लगतिन । मन खराब हेतिन । मुद ा िक छु बाजिल  नै । अ खgएईू प न बात  \nबाजिल - “ माए, परसू मधुबनी जाएब। लड़की  सबहक बीच मिह ला  \nसशखgएइू ती करणक  िव षयक खgएढ़एित  योिग ता अि छ । सॱसे िज लाक  छा खgएलला सभ रहती। \nहमहूँ जाएब। तइले कम- सँ - कम पखgएइी चीस टा खgएढ़लपैयाक ओिर  यान कए दे। ” \nमधुबनीक ना ओं सुिन  अपन सभ सुिध -बुइध  िब सिर  गेलीह। हाथ गोबरपर रहिन , \nआँिख  बेटीक  आँिख पर ; अ◌ा मन  अ कासमे कटल धागाक  गुखg3चढ़ड ी ज कखg3ढ़3 उड़ ए  \nलगलिन । पँजरामे बैिस फु िल या कहए  लगलिन -  “माए , हमरा ज खgएढ़लर  इनाम  \nभेटत।  ” \nअकाससँ माएक मन ध रतीपर खिस  पड़ल, मने -मन सोचऽ लगली जे पखgएइी ची स \nखgएढ़लपैया कत ऽ  सँ आनब ? कहलिख न - “ बुखgएइी ची , ताबे क करोसँ पखg3इ3च  लऽ  लएह, िक ए  \nतँ जुग -जमाना बदिल  रहल अि छ , िब नु पढ़ल -िल खल लोकक कोनो  मोज र रहतै? \nतँए कोनो धरा नी खgएढ़लपैया क ओिर यान कऽ लएह। गाए िब आएत तँ दूध बेिच क ऽ   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 43  \nदऽ देबै।”  \nमाएक बात सुि◌ न फुिल या मुखg3ूी कुर ाइत कहलकिन - “धुर बुिढ़ या निह तन , तीन \nखgएढ़लपैये गोरहा िब  काइ छै , दसेटा बेच लेब तहीमे तँ ती स खgएढ़लपैया भऽ जाएत। \nतइले ककरोसँ मुँह-छोहिन  ि कए क रब ?  ई तँ खgएढ़ल पैयाक ढेरी िछ यौ। जखैन जखgएलीे  \nखgएढ़लपैयाक काज हेतौ , तखैन तखgएलीे बेच िल  हखgएी3। तोरा िक   कोनो हेलीक ो खgएईू ट र कीनैक  \nछौ ?  ”  \n \nजेहन मन तेहन िज नगी \nसभ िद नेक समयानुसार एकटा साधु सबेरे खg3ूी ना न  कर ए लेल नदीक पािन मे  \nपैसलाह। डॉंड़ भिर  पािन मे पहुँिच पूब मुँहखgएी3 सूयखg3ढ़ट िद  स तकलिन । जिह ना मािट क  \nतरक बीजक अंकु र बीजसँ िन किल  धरतीक उपर अबैत रहैत तिह  ना सूयखg3इढ़ \nअखgएचच हारक  गभखg3ढ़टसँ िन  किल  अकास  िद स चढ़ैत रहिथ । जिह ना ध रतीक उपर का  \nपरत अंकु रक  पाग  सदृश  बिन  जाइत तिह ना सूयखg3ढ़टक  ि◌ क िर ण  अखgएचच हा र क  पाग  पहीि◌ र  \nलेलक। तइ काल ओ साधु एकटा मुसरी माने चुिह याकखgएी3 पािन  क वेगमे भसैत  \nअबैत देखलिन  । अवखg3ईटहमे पड़ल मुसरीकखgएी3 साधु हाथसँ उठा ऊपर आिब   रािख   \nपुन: खg3ूी ना न कर ऽ पािन मे  पैसलाह। खg3ूी नानक  उपराखgएचच त ओकरा  अपना  संगे कुखg3एढ़ीमे  \nअनलिन । कुखg3एढ़ीमे मुसरी  रहए लागिल  ।  \nसाधुक िखg3चई  या- कलाप देखैत ि◌  कछु मासक उपर ाखgएचच त  मुसरी नमहर भेल । ओकर ो  \nसाधुक बरदान  पबैक म न भेलै। अवसर पािब  मुसरी साधु कखgएी3 कहलक िन  - ‘‘आब  \nहम जुआन  भेलॱ। जुआन क पछा ित  बुढ़  हएब। बुढ़  भऽ  मिर  जाएब।  मुइलाक  \nपछाित  तँ वंश समाखgएईू त  भ ऽ जाएत। तँए िब आह कर ा िद अ ?’’  \nसूयखg3ढ़टकखgएी3 देखबैत साधु कहलिख  न - ‘‘ एकरासँ िब आह क रब?’’  \nआिग  ज कखg3ढ़3  धधकैत सूयखg3ढ़टकखgएी3  देिख   मुसरी बाज िल -  ‘‘ ओ तँ आिग क ग ोला िछ ऐ।  \nहमरा शा खgएचच त खg3ूी व भावक चाही। ’’  \nबादलकखgएी3 देखबैत साधु कहलिख  न-  ‘‘ ओ तँ ठंढ़ो अिछ  आ सूयखg3ढ़टसँ नखgएईी ह रो अि छ ।  \nदेखैते छहक जे सूयखg3इढ़कखgएी3 झॉंिप   दैत छिखgएचच ह  ?’’ \nमुसरीक मनमे  नै जँ चल ि◌ क एक  तँ ओ ओहूसँ नखgएईी ह र पित  ज ाचैत छिल । बाज िल -  \n‘‘ नै , ओहूसँ नमहरसँ क रा िद अ। ’’   44  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nपवनकखgएी3 देखबैत साधु कहलिख  न- ‘‘ओ तँ बादलोसँ नमहर अि छ । ि◌ क ए तँ  \nबादलोकखgएी3 एखgएईी हरसँ ओखgएईी ह र  उड़बैत अिछ । ’’  \nमुसरीकखgएी3 ओहो पिस  खgएचच न नै भेल। अपन नापसखgएचच दगी साधुकखgएी3 जनौलक। तखन  \nमुखg3ूी कुराइत साधु पहाड़ कखgएी3 देखबैत कहलिख  न - ‘‘ ओ तँ पवनोकखgएी3  रोि क   दैत अि छ ।’’  \nफेर  अपन  नापसखgएचच दगी  मुसरी  खg3ूट यखgएइू त  केलक। तखन पहाड़मे  ि◌ बल खुनैत मूसकखgएी3  \nदेखबैत साधु पुछलिख  न। \nमुसरीकखgएी3 पिस  खgएचच न  भऽ  गेल। चौवि खgएचच न  यखg3ढ़3 मुखg3ूी की  दैत बाजिल - ‘‘िब खgएईच कुल पिस खgएचच न  \nअिछ । कदो ए करंगाहे अ िछ । छोट कद रिह तॱ। पहाड़ कखgएी3 खुिन   खोखला \nबनाओत। जखने  पहाड़ खोखला बनत  तखने जे महर गुड़कबै क मन  हेतइ तेमहर  \nगुड़कौत।’’  \nमूसकखgएी3 बजा मुसरीसँ िब  आह करबैत बिर आती सभकखgएी3 साधु कहलिख  न-  ‘‘ िज नगीमे  \nसभकखgएी3 एिह  ना  रंग - िव रंगक अवसर  अबैत अ िछ । मुद ा , ओ अपन  मने क अ नुखgएढ़लप  \nअपन पित  चुिन  िज न गी ि◌बतबैत अिछ । ’’   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 45  \n \nडॉ शेफािलका वमऋgू6झ \nआनक बड़ाइ  \nभटकैत भुटकैत   एकटा बड पुर ान ि शखg3ू3य   अपन गुखgएढ़ी लग  पहुँचल । गुखgएढ़ी अपन  \nिशखg3ू3यकखgएी3 देिख  आखgीएढ़ािदत भऽ उठला ... की   हाल   छै िश खg3ू3य सुखgएचचदरम , जीवन केना  \nबी ित रहल अिछ अहखg3ढ़3 क ?  \nहम तँ बड अभागल छी  महाराज...    कलपैत िशखg3ू3य बाजल । \nकी भेल? अहखg3ढ़3 तँ खgएल3ान क  पोटरी लऽ कऽ ऐठाम  सँ गेल छी।  \nहम जइ वखg3ूीतुक कामना क रै छी व एह हमरासँ दूर भऽ जाइत अिछ, नै तँ हम  \nअथखg3इढ़पाजखg3ढ़टन केलॱ आ नै तँ जीवन क को नो सुख भोगलॱ। \nखg3ूीनेह भरल खg3ूीवरे  गुखgएढ़ी  बजलाह   .. अहखg3ढ़3 पिहने  देबा लेल िसखु ,तखन लेबाक लेल  \nसोचब। \nहम की  देब भगवन  !\n  हमरा अ िछए  की  ? नै तँ धन द ौलत, नै तँ घर -गाड़ी , नै  \nकपड़ा लखgएलीा देब तँ की  देब ? - िनराश खg3ूीवर  छल ।  \nअहखg3ढ़3 लग बहुत िक छु  अिछ ,  अहखg3ढ़3 चाही  तँ लो क कखgएी3 बहुत िकछु  दऽ सकैत छी।  \nचॱिक उठल   िशखg3ू3य -की अि छ जे द ऽ सकै छी हम ? \nअहखg3ढ़3कखgएी3 भगवन  सु खgएचचदर बोली   देने छिथ, अहखg3ढ़3 चाही तँ ओ कर उपयोगसँ लोक क  \nतारीफ क ऽ सकै  छी। दोसर  केर  बड़ाइ  कऽ  ओक र हृदैमे ख़ु शी  भिर  सकै छी , मुदा  \nअहखg3ढ़3 तँ एतेक दिरखgीूढ़   छी जे जइमे एको पाइ  नै खचखg3ढ़ट होइत अिछ, ओहो नै क ऽ  \nसकै छी। आदमी कखgएी3 कंजूस नै हेबाक  चाही, भगवान जे देने छिथ ओकरा जतेक  \nबखg3ढ़3 टब ओतेक बढ़त..    ककरो बड़ाइ करब तँ अह खg3ढ़3कखgएी3 अपने सखgएईीपखg3चएताक  भान \nहएत, मोनमे  उदारताक  भाव रहत। अहखg3ढ़3 लग  वाणीक  धन  अि छ , खg3ढ़ूदयकखgएी3 िवशाल  \nबनाउ।  एक बात जािन िलअ , ककरो बड़ ाइ केनेसँ ओ  पैघ नै होइ छै  वरन  बड़ाइ \nकरऽबला   लोगक दृि खgीटढ़मे पैघ  भऽ  जाइत अिछ।  अहखg3ढ़3 खाली  पए बा  लेल   जनै  छी   46  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nतँए  दुखी रहै छी।  जे    दैत   छिथ  ओ देवता  \nछिथ   आ   देवता   किहयो    अभावखg3ईटखg3ूीत  नै रहै छिथ। \nिशखg3ू3य   गुखgएढ़ीक  पएरपर  खिस प ड़ल।   \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 47  \n \nजगदीश ऋg262साद मऋg2अू ड ल \nजखgएचचम ५  जुलाइ १९४७। गाम -बेरमा , तमुिरया, िजला - मधुबनी। एम.ए.।  कथाका र  \n(दीघखg3ढ़टकथा संखg3ईटह -  शंभुदास; लघुकथा संखg3ईटह १.गामक िजनगी , २. \nअखg3एूखg3ढ़ढ़िग  नी..सरोजनी..  सुभखgीूढ़ा .. भाइक िसनेह इखgएची या िद ; आ तरेग न - बाल - खgएढ़एेरक  िवहिन  \nकथा संखg3ईटह ); नाटककार (१.िमिथलाक बेटी , २. कखgएईीखgएढ़एोमाइज , ३.झमेिलया िवयाह आ \n४.एकखg3ढ़ीकी -संचयन); उपखgएचचयासकार (मौलाइल गाछक फूल , जीवन संघषखg3ढ़ट, जीवन \nमरण , उखgएचीथान - पतन , िजनगीक  जीत)  आ  किव  (१. इखgएचचखgीूढ़धनुषी  अकास , २. गीतखg3ढ़ीजिल  \nआ ३.राित-िदन ) । माखgएइूसखg3ढ़टवादक गहन अखgएचइययन।  िहनकर कथामे गामक लोक क  \nिजजीिवषाक वणखg3ढ़टन आ नव दृि खgीटढ़कोण दृ िखgीटढ़गोच र होइत अिछ। गा मक िज नगी , \nलघुकथा संखg3ईटह लेल िवदेह समानाखgएचचतर सािहखgएचीय अक ादेमी पुरखg3ूी कार  २०११ क मूल  \nपुरखg3ूीकार , आ टैगोर  सािहखgएचीय सखgएईीमान  २०११; आ बाल- खgएढ़एेरक िवहिन कथा संखg3ईटह  \n\"तरेगन\" लेल बाल सािहखgएचीयक िवदेह  सखgएईीमान २०१२ ( वैकिखgएईचप क सािहखgएचीय  अकादे मी  \nपुरखg3ूीकार खgएढ़लपखgएी3  खgएढ़एिसखg3एू ) खgएढ़एाखgएईूत।  \n \nथल-कमल \nजिह ना अगुरबा र दरम ाहा उठा परदे शी घर क काज सखgएईी हारैक लेल पखgएइईीकखgएी3 पठबैत  \nआ ओइ खgएढ़लपैयासँ, टावरक िक रदानीसँ अकि छ  तेसर मोबाइल कीनए जाइत, \nतिह ना झंझारपुरक हाटक चाउर - दािल क बजारमे ठ काइ देहरादून चाउर क  \nदोकानक  आगूमे ठाढ़ भऽ  आँिख  गर ौने। थालमे जनमल कमलक भॱरा  सदृश  \nठकाइक  मनमे  उठलै-  सात िद नसँ दुनू  संझी नवका  गहूम क रोटी खाइत एलॱ , \nभूसीपर पाइ उठा चाउर कीनए एलॱ, जे सखg3ूी त  हएत सहए ने कीनब।  \nमुदा लगले थल - कमलक िब ढ़न ी जक खg3ढ़3 मन  घुनघुनाएल - चाउर तँ चाउरे छी , तहन  48  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nनीक ि क अए  ने कीनब। \nओझराएल म ने ठकाइ  सइओ खgएढ़लपैयामे िक  लो भि र  चाउर कीिन , गम छाक  खूँटमे  \nबािखgएचच ह  , तमाकू चुनबैत घर मुँहा भेल। \nबीघा भिर  बटाइ खेतक उपजासँ छह मास क बुतात ि न किल  ज ाएत। बैशाख क  \nपूिणखg3ढ़टमाक िद  न। गहूमक  लरती -तरती आिब  गेल आ  धान -चाउरक  चिल  गेलै।  \nबाड़ीक तरका री िन ङ हिट  गेल छलै, लऽ दऽ क ऽ पटुआक साग टा छलै। सेहो \nरोटी दुआरे छोिड़ ये देने। पटुआ सागसँ नीक नोन -मेर चाइ।  \nहाट जाइये काल परसुका  ढोलहो ठकाइकखgएी3  मन  पड़ल। मन प िड़ ते  मुँहसँ हँसी  \nिन कलल। मुदा हँसी खgएढ़ी कल नै, मोक रक  पािन  ज कखg3ढ़3  बिह  ते रिह  गेल। बाटो चलै  \nआ असकरे हँसबो करै। तइ बीच एकटा अधवयसू खg3ूी खgएलली गण माथपर छाउर क  \nपिथ  या नेने देखलिन  तँ मने -मन घुनघुनेलीह - “ पुखgएढ़लख छी की पुखgएढ़लख क नखg3ढ़ीगि ड़  ।  \nकेदैन हँसला कीदैन  देिख । ” मुदा ि क छु  बजलीह नै । \nठकाइक  खुशीक  क ारण छलैक जे  ढोलहो द ऽ सो रहा केल क जे  खgएीएटा -िस मटीक  \nघर, पािन  पीबैले कल, खाइक उपाए ए क सए पखgएइी चीस खgएढ़लपैयाक खgएढ़एित  िद न काज , \nरोग -खg3ूट या िध  क लेल खरतुआ दवाइ सभकखgएी3 भेट त। जखन सभ चीजक उपाए भइये  \nगेल तखन िक अए  लोक  अनेरे  मन कखgएी3 भरयौने  रहत। तँए मन  खुशी। द रदे ने  \nककरो  माथ टनकै  छै जॱ  ददखg3ढ़ट रहबे ने क रतै तँ माथ िक अए टन कतै।  \nगामक सीम ान टिप ते ठ काइक मनमे उठल। देिव यो -देवता हािर  म ानतीह। बड़ दइ  \nछेलिख न तखgएी3 एक िद आरी सखg3ढ़3झमे समखg3ढ़ीग , िव खg3एीा , धन दइ छेलिख  न। खgएीएटा -िस मटीक  \nघर, पािन  पीबैक कल आि क  सवा सौक  बोइन तँ नै दइ छेलिख न।  \nिक लो भिर  चाउरक  मोटरी  देिख  आंग न बाहरैत िब लटी बा ढ़ब छो िड़ ,  हाथमे बाढ़ िन   \nनेनिह  तरंिग  क ऽ पित कखgएी3 पुछल क -  “हाटमे चाउर नै छलै जे छुछे हाथे घुिम   \nगेलॱ? ” \nमुखg3ूी की  दैत  ठक ाइ बाजल-  “ आँिख मे रतौनी  भेल   अिछ  जे  चाउर क माट री नै  \nदेखै छीऐ। ” \nआँत मसोिस  िब लटी मने -मन सोचए  लागिल  जे जेहने  पटुआ साग गलनमा  \nहोइए तेहने अरबा  चाउ र। तहूमे मोट का चाउर  पखg3ढ़3च िद  न चलबो क रैत, ई तँ \nएखg3टएो िद  न  नै चलत। \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 49  \nघरडीह \nआध पहर र ाित येसँ,  जिह ना  हिथ या आ आ न नखgएलए खgएललक  सतैिह  या लधल रहैत तिह  ना  \nमास िद नसँ सासु- पुतोहुक बीच झगड़ा लधल आिब  रहल अि छ । ने बाप उधो  \nिक छु बजैत आ ने बेटा फोक चा। फखg3ढ़3क ज गह पािब  दुनू - सासु आ पुतोहु - भिर   \nमन उखला-उखली करैत। डेिढ़ यापर बैसल उधो सोचैत जे जिह ना पखgएइईी तिह  ना  \nपुतोहु। धधकल आिग मे आ िड़  कना देब , तँए चुप। तिह ना  फोक चोक  मनमे  उठैत  \nतँए ओहो चुपचाप ओसारपर बैसल तमाकु चु ना मुँहमे  देने रह ए।  \nदस सालसँ दुनूक - सासु - पुतोहुक- मधुर संबंध रहने किह यो हर -हर- खटख ट \nपिर वारमे नै  भेल। अनायास हवा बदिल  गेल। पखg3ढ़3च गोटेक  पिर  वारमे -  बाप-माए , \nबेटा-पुतोहु आ एकटा पोता। संबंध ि◌ बगड़ै क का रण भेलै इिखgएचच द  रा  आवास। \nजेहने टखg3ढ़3स बोली नवानीवाली  सासुक तेहने रहुआवाली पुतोहुक। सॱसे गामक  \nलोक सुनैत। \nअपना घरक मुँहथिर पर ठाढ़ भेल मेहथवाली किब  लपुरवालीकखgएी3 कहलकिन  - “पेट \nबोिन या लोककखgएी3 सिद  काल िक छु ने ि क छु  खगले रहै छै। तँए....। ”  \nमुँह िब जकबैत किबलपुरवाली बजली- “ गामक लेखे ओझा बताह आ ओझा लेखे  \nगाम। ” \nक लपर नवानीवाली रहुआवाली कखgएी3 देिख   िच कारी  देलिख न-  “भगवान पुतोहुओ  \nदेलिख  न तँ दीदी कखgएी3।  ”  \nआँिख  उनटबैत रहुआवाली - “अिह ना  िन मूधन कखgएी3 लो क दुसै  छै  िक  यो  अपन  घेघ  \nदेखए तब ने। ” \nडेिढ़ यापर बैसल उधोक हृद ए कुही होइत। कखनो  मुँहसँ हँसी िन कलैत तँ लगले  \nिब धुआ जाइत। मनमे उठलै - घराड़ीक कागज - पखgएलीर तँ अिछ  ये नै आ खgएीएटा -\nिस मटीक घरले झगड़ा। \n    50  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nखाता-खेसरा \nओना इिखgएचच द  रा  आवासक अंतगखg3ढ़टत दू- चािर  घर कतेक सालसँ बनैत अबै छै। मुदा ऐ  \n साल हवा उिड़ आएल जे सभकखgएी3 बनतै। चिर  -चिर  खgएढ़लपैये फामखg3ढ़ट क िब खg3चईी  तखgएलीे भेल \nजे खgएढ़एेसबला  सभ तेहरा-तेहरा छपलक। गामसेवकक सभ फामखg3ढ़ट भरा - भरा खgएईए लौ क \nपहुँिच गेल। हाथमे अपन - अपन फामखg3ढ़ट  नेने, अगनैत  परतीमे पित आनी  लगा  ठाढ़  \nभऽ गेल। नखgएईी ब र  अिब ते घुसका  फामखg3ढ़ट  बढ़ौलक।  फामखg3ढ़ट  देिख   बी डीयो  बाजल-  \n“खाता-खेसरा? ” \nचुपचाप घुसका आगू मे ठा ढ़। बगलमे फ ामखg3ढ़ट र िख   बीडीयो फे र बाजल - “ पित  आनीसँ  \nकात जाउ ?  ” \nघुसका-  “सबहक फारमपर  िल ख  देिल ऐ आ हम र रिख  देिल ऐ ? ” \nबीडीओ - “ िब ना खेसरा नखgएईी ब र च ढ़ौने पास नै  हएत। ” \nघुसका-  “पिह ने खेसरेक ओि र यान िक एक  ने केिल ऐ ?  ” \n \nसबूत \nतीन िद नसँ गामक रोहिन ये बदिल  गेल। जिह  ना रोहिन मे आम क िच खg3ू3 टा - चार, रंग-\nखgएढ़लप , बसंत पािब  मनुखg3ू3 य क। तिह ना  दस पिह या खg3ईईकपर तीिन  -तीिन  आदमी क बोझ।  \nखg3ईईेखgएइू टरपर झुलैत कुसखg3ढ़चक बाबू। कैल, चरक , िस लेब , गोल, गहुमन , िच तकाबरसँ  \nसभटा  भिर  गेल। गौआँ  चौ क छ ोिड़  गाम प किड़  लेलक  आ आनगौ आँ आिब  चौ क  \nपकिड़  लेलक। मुदा जे हउ , चाहक दो कान क खgीूईखg3इूच कखनो खा ली नै रहल।  \nसाढ़े छह बजैत- बजैत सभ हाटक दोकान जकखg3ढ़3 ठौ र पकिड़   लेलक। िक यो नव  \nपिर धानमे सिज  तँ ि क यो सफखg3ढ़टमे  साफ  कएल वखg3ूी खgएलल सँ सिज  भॲटक  बुथपर नखgएईी ब र मे  \nठाढ़ भऽ  गेल। भुटकुमरा  सेहो पित आनीमे  ठाढ़  भेल। जेना -जेना आगू क इंिज न  \nिख चै तेना -तेना अपन अिध का र देिख  भुटकुमरा क पेटमे  गुदगुदी  लगैत। जिह सँ  \nमन तर- ऊपर करैत। ससरैत-ससरैत अिग ला मुँहरापर पहुँच पुरजी बढ़ौलक।  \nपुरजी लैत खgएढ़एजाइिड ◌ ंग अफसर बाजल - “ फोटो पहचान पखgएलल ? ” \nिक छु  नै  बािज  भुटकुमरा  खुशीसँ  मुँह  नै  खोिल  वेबसीक  दखg3ढ़3त  ि◌ चआि र  देल क।  \nजेना फोटो िख चबै लए  सावधान भऽ गेल हुअए।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 51  \nदोहरबैत खgएढ़एजाइिड ◌ ंग अफसर बाजल - “ खgीूटाइभरी लाइसखg3इ3 स ? ” \n“सरकार  हम  हरबाह  छी। ” बकझ क करैत  देिख  गेटक िच तकबरा  िस पाही आिब   \nभुटकुमराक गखg3एढ़ा पकिड़   घी चने -घी चने सीमासँ बाहर कऽ  देलक।  \nभुटकुमरा बुदबुदाएल - “  कोन लपौरीमे पिड़  गेलॱ।” \nकौआक मैनजन \nजिह ना अख न आरखgएलएण क माखgएचइ य मसँ बेिस यो उखgीटटबला िश  खgएलएक बिन   गेला तिह ना  \nराजशाहीमे  मैनजन  सबहक बहाली  भेल छलिन । कुरसी पिब ते जिह ना पावर  नच ए  \nलगैत, तिह  ना कौओ -मेना , हिर णो- सुगर आ कुकुड़ो - िब लाइक मैनजनकखgएी3 पावर  \nिट कपर चिढ़  गेल। गाम महराजकखgएी3 बखg3ढ़3िट   क ए बखरो हुअए लगल। मैनजनीक  \nपावर पािब  िब  लाइ गोरसपट टक -िध यान लगबए लगल। जेहन उक नै तेहन फू क  \nभारी। जे ने बड़द जकखg3ढ़3 हर बिह   सकै ए आ ने खखg3ूी सी - बकरी ज कखg3ढ़3 खाएल जा  \nसकैए मुदा नजिर  सदित काल दूधे - छालहीपर!  \nजिह ना अपन  बेरादरी मे हिर ण -सुगर, कुकु ड़ -िब लाइ करैत तिह ना कौओ  उक  फेड़ ए  \nलगल। दोसराक जुआन किन यखg3ढ़3 देिख   उनट -फेरी क ऽ अपना घर अन ए लगल। \nमन मसोिस  सभ बरदास क रैत।  \n \nअपन कि न यखg3ढ़3कखgएी3 बलजोरी  घरसँ लऽ  जाइत देिख   बदलू कौआ क  हृदए दहि क   \nगेलै। िक छु  बजैक  आ  करै क साहसे ने  होइ। मुदा  मन  दलमिल त हुअए लगलै।  \nसोचैत-ि◌ वचारैत अपन दुखनामा  का िन -कािन  सभकखgएी3  कहलक।  \nबेरादरीमे बेसी ओहन जे पर ोछमे उिच त बजैत मुदा मैनज नक सोझामे सरखg3ूी व तीये  \nहरा जाइत! बदलू चालाकी केलक। म न दहकले रहै , बुढ़बा सभकखgएी3 छोि ड़   \nसमरथका कौआ सबहक जेर ब ना कहलक - “ भाय , जेहन दशा हमर भेल तेहने \nतँ सभकखgएी3 हेतह ? ” \nकखg3ढ़3व - कखg3ढ़3व करैत सभ बाजल -  “ एहेन अखgएचच याय सभकखgएी3 जाबे  रोकब  नै ताबे एका -\nएकी सभकखgएी3 ह एत।  ” \nजेरक  संग बदलू मै नजन  ऐठाम  िव दा  भेल। जेर  देिख  मै नजन  डोिल  गेल , घबड़ा  \nगेल! तइ  काल जइ क ौआकखgएी3  छी न कऽ  लऽ गेल रहै ओ अंग नेमे मैनजन क  \nिब  यौहती किन यखg3ढ़3कखgएी3 झॲट  पकिड़   िल ड़ी -िब ड़ी क रए लगलै। मैनज न भगै क ओ िर यान   52  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nकरए लगल। तइ  बीच गखg3एढ़ा  पकिड़  बदलू पुछलक-  “कतए पड़ाइक ओिर यान  \nकरै  छखgएी3?  ” \nथरथर कपैत मैनज न बाजल - “भैया,  अपन  कि न यखg3ढ़3 लेने ज ा। पएर  पकड़ै  ि छ अ,  \nजान छोिड़  दाए। ” \nकलपैत मैनजनक  बात सुिन  बदलूक मन ठमिक  गेल। जिह न ा धधकैत  आिग मे  \nपािन  पड़लासँ िम झा जाइत मुदा  गरम ी (ताव)  रहबे करैत तिह ना  ब दलूओकखgएी3 भेल।  \nरसे-रसे गरमी किम ते रहै आिक  तइ बीच अपन किन यखg3ढ़3 मुखg3ूी क ी दैत दरबखgएइढ़ जा पर  \nआएल। बदलू मैनजनकखgएी3 पु छलक - “एहेन काज फे र ने  ते करबह ? ” \n“ नै।” \nबदलूक पखgएइईी बाजिल  - “ जिह ना सीता महरान ी लंकामे रिह तो पिव खgएलल रहली तिह  ना  \nहमहूँ छी।”  \nदोसर कौ आ बदलूकखgएी3  कहलक -  “िद न भि र क  हराएल जँ  सखg3ढ़3◌ॅझू पहर  घुिर  क ऽ घ र  \nआिब  जाए तँ ओ हरा एल नै बुझल जाइत। तिह ना....।  ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 53  \n \nरामकृऋgूषू ण मऋg2अू ड ल ‘छोटू'  \nपुखgएलल खgएलइी भरत मखgएच3 ड ल। गाम - ि◌ नमखg3ढ़टली , वा डखg3ढ़ट- १२, िज ला-  सुपौल  \n \nबाबूजी लेल \nब ा बू ज ी  ले ल  \n \nहबलदार गोरचंदक ऐ ठाम आइ फेर गुम -शुमक म ाहौल बनल छै। आइ हुनकर  \nएकलौता बेटा बलदेवक इंटरक ि र जखgएईच ट  िन कलैबला अिछ ।  \nकनी  देरक बाद बलदेव मुँह लटकेने हाथमे िर जखgएईच ट लऽ क ऽ खgएढ़एवेश केलक।  \nबलदेवकखgएी3 एते िह  खgएईी म त  नै  जे बाबूजीसँ  आँिख - मे- आँिख  िम लाबैत। ए कठाम  बलदेव  \nमुँह लटकेने ठ ाढ़ अिछ ।  जेना कोनो  पखgएची थर क मु खgएढ़लत। आ एखgएईीह र गोरचंद क आँिख   \nलाल - लाल जेना बुझाइत दुगो आिगक गोला ओ करा चेहरापर अ िछ ।  \nबलदेवक माए खg3ूए या मवती, िखg3ूी थ  ित  कखgएी3 भखg3ढ़3ि◌ प पित क गुखg3ूी सा  याद क रैत िस हिर  उठै  \nछिथ । खg3ूए यामवती तुरखgएचच ते बलदेव लग जा  बलदेवक हाथसँ िर जखgएईच टबला पचखg3ढ़च  लऽ  \nचहैक उठल , आ पित  िद सन  तािक  बाजिल - “यौ-यौ देिख यौ, अपन बलदेव  \nसकेखgएच3 ड  िक लाससँ पास भेल।  ” \nगोरचंद िर जखgएईच ट  छीन बाजल-  “हम जानै छी , ई आवारा , बकलेल हखgएईी म र नाक  \nकटाओत, हखgएईी म र सभ अरमानपर पािन  फेर देत। हम सोचने रहॱ ई हखgएईी म र नाओं  \nरौशन  क रत। तब हमहूँ गवखg3ढ़टसँ सीना  फुला कऽ  क िह  ित ऐ ि क  हम रो  बेटा दोसर क  \nबेटा ज कखg3ढ़3 इंिज  िन यर , डॉखgएइू ट र , दरौगा अि छ । मगर - मगर ई कहखg3ढ़3 .... नसीब  \nहमरा। ” कहैत -कहैत कानए  लगल गोरचंद।  \nजेना- तेना बलदेवक एडिम शन शहरक  एगो  कॉलेजमे  भेल। ओइ कॉलेजमे ब ी.ए.   54  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nइित  हाससँ पढ़ाइ कर ए लगल। हँसैत-हँसैत साल िब  त गेलै। मगर बलदेवमे कोनो  \nपिर वतखg3ढ़टन नै  भेल। उ ओनािह ए  रहल। मुदा  पढ़ाइ क सम ए बीत  गेल। पाटखg3ढ़ट-वनक  \nपरीखgएलएा भेल। ऐबे र जे ना -तेना परी खgएलएामे  दे कसी मा रैत पास तँ  भऽ  गेल। घरपर  \nबापक डखg3ढ़3 ट -फटकारसँ  ओक रा  कानपर  तँ जूऔ  ने  िट कै। समए  फे र िब तैत  \nगेल। आब बलदेव पाटखg3ढ़ट-टू केर िव खg3एी ाथखg3ढ़च  भेल। ऐबेर कॉलेज क िक छु िव खg3एीाथखg3ढ़च  \nआगरा ताज महल देखए वा खg3ूी ते जाइक खgएढ़एोखg3ईटाम ब नेलक। जइमे बलदेव अपनो  \nनाओं िल खाओत। तइले सभ िव खg3एीाथीकखgएी3 एक - एक हजार  खgएढ़लपैया जमा  कर ए  \nपड़त।  \nबलदेव अपन बाबुजीकखgएी3 कहलक मुदा ओ साफे मना क ऽ देलिख  न। माएकखgएी3 बहुते  \nकिह  बलदेव अपन बाबूजीकखgएी3  मनेलक।  \nओ िद न आिब  गेल। आइ दुबिज या गाड़ी सँ याखgएलला कएल जेतै। एमहर गोरचंद  \nअपन बलदेवसँ कहलक िक  ओ  बारह  बजे ओकरा  ए क  हजार  खgएढ़लपैया कतौसँ, \nकेनािह ओ  खg3ूट यवखg3ूी था  कऽ द ऽ देतै। पर  ई ि क  बा रह बिज  गेलै, अखैन तक  \nगोरचंद थानासँ आपस नै  आएल। घरपर  बलदेव गुखg3ूी सा सँ अपन बाप कखgएी3 बहुत  \nभला - बुरा कहए लगल। माए खg3ूए या मवती जवान बेटाक मुँहसँ, अपन भगवान जकखg3ढ़3  \nदुखgएईच हा क बारे मे जली - कुखg3एढ़ी सुिन   आँिख सँ म ोती जकखg3ढ़3  नो र िग  रबए लगिल । तखने  \nबलदेवक जोरदार अवाज -  “माए- माए, देखिल हॴ बाबूक करतुत ,  हखgएईी मर बेइखgएइढ़ ज त \nकरा देलक , पुरे क ॉलेजमे। आब... आब हम केना कॉलेजमे.....?  ”  \nगुखg3ूी सा मे बलदेव अपन साइिकल िन  कािल चिल  पड़ल थाना तरफ। थाना पहुँचैत \nबलदेव देखै छै। ओक र बाबूजी  एगो  दरोगा क गोर द ाबैत छै आ बजै छै - “ हुजुर-\nहुजुर भऽ सकै तँ पानसौ खgएढ़लपैया पखg3इ3चा दऽ ि◌ दअ। आ हुजुर आइ हमरा कनी  \nजलदीए घर जेबाक  अिछ । हखgएईी म र बेटा आइ दुबिज या ग ड़ी सँ आगर ा जाइ छै। ” \nदरोगा गोरखनाथ अपन र ौब झाड़ैत - “चुप सार , बिढ़ यासँ जखg3ढ़3 तैले आबै नै छौ आ  \nबेटाकखgएी3 आगरा घुमैले भेजै छखgएी3। आ ई की जखैन देखू तखैन बेटाले पैसा मखg3ढ़ीग ए  \nलगै छी। किह यो ओकर एडिम शनले तँ किह यो कपड़ाले किह यो साइिकल ले , ई -  \nई की ि छ औ। एतए  तोहर बापक  खजाना  नै छौ बड़ ा मेहनतसँ आ बड़ा  िर खgएइू स पर  \nघूसक पैसा आबै छै , हराममे नै। चल िस करेट धरा। ” \nगोरचंद फफिक - फफिक  कानए  लगल-  “ हुजुर एखg3टएे  घंटा बचल छै  हखgएईी म र  \nबेटा....।  ”  \n“चुप चल िस क रेट धरा। भखg3ढ़3 ड़मे जाउ  तोहर बेटा। हूं, बड़ा आ एल आग रा   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 55  \nघुमबैबला। चल -चल जखg3ढ़3◌ॅत आ सुन, ई ले एकसौ खgएढ़लपैया। बाजार सँ  ि क  छु  स खgएईए ज ी  \nकीन कऽ  हखgएईी म रा  घर पहुँचा  आ  आ  कनी  हखgएईी म र  बेटा गोलुआ कखgएी3 खg3ूी कूलसँ लाइब \nिल हखg3इ3। ” \nकनीख न खgएढ़लि क   कऽ फेर बाजल-  “ तब देखबै सखg3ढ़3झमे कुछ पैसा बेबखg3ूी था  करबौ। \nजो- जो भाग....।  ” \nएते सुिन  बलदेवक भखgएीीह फरिक   उठल ओकर सभ बाप परक गुखg3ूी सा  दरोगापर  \nआिब  गेल। मन मािन  होइ ओकरा बगलक बंदू क उठाए धखg3ढ़3इ - धखg3ढ़3इ गोली दरोगाक  \nभेजामे उतािर  देत। पर बेचारा िक  कऽ  सकैत। चुपचाप घरक िद स िव दा  भेल \nआ कसम खा  लेलक। आइसँ प ढ़ब आ िस फखg3ढ़ट  पढ़ब।  अपन  बापक  ऐ  अपमान क  \nबदला हम कलखgएइू ट र बिन  कऽ  लेब। आब ने  जािन  बलदेवमे कोन  श िखgएइू त   आिब   \nगेलै, सभ िक छु छो िड़  सभसँ नाता तोिड़  िस फखg3ढ़ट िक  ताबसँ नाता जोिड़  लेलक।  56  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nमुऋgूअ2ाजी \nरेवाज \nखgएढ़लक ....। \nऊँक नै लगा  सकै छँ  तखgएीी।  \nरामरीत पासवानक  मुइलाक पछाित , भिर गाम क लोक ओक र अंगन ासँ दुरा धि र \nसोहरल छल। िवधवाकखgएी3 सखg3ढ़ीखgएचीवना देबा क लेल।  \nमुदा ओकर िदयादवादकखgएी3  लगलै कठाइन।  \nदरअसल मािलक मुखgएलीार क ई भीड़ तँ जुटल रहै बजरं गीक  सहयोगमे। बजरंगी , \nरामरीतक  छोट भाए , मािलक - मुखgएइूतारक पाछु  चटुआ आ  अखनुक  वाडखg3ढ़ट सदखg3ूीय।  \nओ भैयारी िनभेबाक  नै , घराड़ी हड़पबाक  फेरमे  छल , िकएक तँ रामरीत कखgएी3 बेटा नै \nछलै। \nओकर नजिर रहै रा मरीतक छः कखg3एइा घरारी  पर , तखgएी3 सभकखgएी3 जुटा लेने छल , \nगवाहक खgएढ़लपमे, भिवखg3ू3यक लेल। आ लहास उठेबासँ पिहने फरमा न सुना दे◌ेने  छल - \nआिग जे देतै आ  खgएलइाखg3एू  जे करतै, घरारीक अ िधकार ी तँ उएह ने  हेतै। \nसमवे त खg3ूीवीकृितये मुड़ी डोलल छल - हँ...। \nचलु-चलु लहास उठबै जाउ, बेशी िवलखgएईीब नीक  नै।  \nबजरंगी , कोहा उठाबऽ।  \nनै, िकखg3चएहुँ नै। िवधवा क आ खg3चईोश क खg3ूीवर कखgएी3 सुिन सभ श खg3ढ़ीत भऽ गेल।  \nमंजुला, कोहा उठा आ आि ग ले। अपन िपताक हृदयक  एक  माखgएलल टुक ड़ी अि छ \nओ। आिग उएह  देत। \nठीक छै , चलु...।  \nमुखा िखgएइएन हमहॴ देब िपता हमर  छिथ , हुनक अंश  हम छी , बजरंगी कखg3टएा  तँ हुनक \nसखgएईीबखgएचचधी माखgएलल छिथन।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 57  \nईह... जेना रामरीतक बेटा रहिथन , अिधकार जताबऽ  एलीहे। दबल खg3ूीवर भीड़क \nबीचमे सँ सुनाएल। \nबेटा नै छी तखgएी3 ि क , हम तँ हुनके रखgएइूतबीजक  पदापखg3ढ़टण छी। ओ िनपुखgएलल छिथ , मुदा \nिनःसंतान नै। \nआइ सँ अही रेवाजक  शु खgएढ़लआत बुझू।  \nआ संग के  देतौ? \nिनपुतराहा सभ। \n \n \nदरेग \nकारक  पखg3एढ़ा खुिजते िचखgएईचका कखgएी3 ओ कर द ादीमखg3ढ़3 आखgीएढ़ािदत होइत कोरामे लेलिन।  \nअहा! देिखयौ तँ कते फ किसयािर का िट रहल अिछ  नेना। एगदमसँ लहालोट भऽ  \nगेल अिछ।  \n- ऐँ यै कि नयखg3ढ़3 , बौआकखgएी3 दूध लगा लेबै से नै? \n- मखg3ढ़3 , दुध कहखg3ढ़3 हो इ छै , ओ तँ किहया ने सुखा गेलै। \n- तँ डॉखgएइूटरसँ नै पुछिलऐ दुध  हेबाक उपाए ? \n-ओ तँ बतौलक , मुदा...! जखन बजखgएढ़ीआ दुधसँ पलाइये जाएत तँ िचखgएचचता कोन ? \n-ऐँ यै , कतेक िनसोख छी  अहखg3ढ़3 , कहू तँ अखgएईूपन दुध  केन ा छोड़ ा देिलऐ ?  \n- मखg3ढ़3 , ई नै बुझिथन ने ,  दुध िपयेलासँ िफगर खर ाब भऽ जाइत छै।  \n-हँ यै, हम अंखg3ईटेिजया शखgएईएद तँ ठीके नै बुझबै। मुदा एतेक जखgएढ़ल र बुझबामे अबै ए  \nजे दुध नै सुखेलैए। ओ  तँ  कोन ो ने  कोनो  खgएढ़लपखgएी3  सभ ठाम  भेिटये जाइ छै। ...जँ  \nसुखा गेलैए तँ माएक  ममता। \n \nभूख \nसतबरतीक मोहर अपनापर लगेबाक लेल ओ नै जािन कतेको साउस आ माए कखgएी3  \nआरोिपत कएलक। एतेक ध ि र जे कोनो किनयखg3ढ़3 - बहुिरयाकखgएी3 सेहो नै  छोड़लक।  \nओकरापर  संदेह तँ  भिर गौँआ  क रए  मुदा ओक र छुटल मुँहक  सोझखg3ढ़3 सभ अखgएईूपन -\nअखgएईूपन मुँह बखg3चए राखैमे बुिधयारी  बुझए।   58  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nअसलमे ओकर  घरबलाक सेना क नो करीसँ छुखg3एढ़ीक अभाव  आ ओक र सुखg3चएरता गा मे  \nभिर नै , अनगॱओं छओँड़ा  सबहक आ कषखg3ढ़टणक केखgएचचखgीूढ़ बिन  गेल छल। \n  \nएक िदन गाम भिर क बुजुगखg3ढ़ट आ कािबल लोक सभ बैसारमे बजा ओकरा खूब  \nखgएल3ान देलक।  \nओ िनखgएलढ़य कएलक जे हम ऐ न रकसँ मुिखgएइूत हेतु ऐ गामकखgएी3 छो िड़ देब। मुदा  \nअपन क कखg3ढ़टश शखgएईएदवाण छ ोड़ैत गौँआ  सभकखgएी3 सुनौलक -  एँ, ऐ गामक  कोन  घर क  \nबेटी, पुतोहु हाट-बजार आि क मेला जा कऽ  नै  घुिम अबै ए। मुदा  हम तँ आइ  \nधिर अपन घ रसँ दुरापर  तक नै अबै  छी। कहू तँ िकयो पाहुन - परक  वा भखgएी3ट  \nकेिनहार अबैए तँ ि क ओ करा  अपन घरसँ भगा  िदऐ ? \n-यै, ककरो  घर  अएबासँ  नै  रो कबै , मुदा ओकर ा संग  अपन  रं ग - रभसकखgएी3 तँ रोि क  \nसकैत छी। मुिखयैन  दबले जीहे मुँह खोलने छलीह। फेर हँ , सबहक बेटी ,  \nपुतोहु अपन साउस  माएक संग कतौ जा घुमैए आ फेर घरमे इखgएइढ़जितक संग  \nवास करैए। ककर ो िक छु नै  भेलैए आइ धिर।  \n- अहखg3ढ़3 तँ घरे भिरमे रिह पेट कऽ लेलॱ। छीः छी , नै जािन जे को न जाित  \nधमखg3ढ़टक बीआ  बागल हएत। अह खg3ढ़3क  घरबला पिछला साल िदयाबातीक  छुखg3एढ़ीमे  आएल  \nछल आ फे र अिगला मास िदयेबातीमे आओत। की अहखg3ढ़3  ओक रा सोगाइतमे देबा क  \nलेल रखने छी ई अनजनु आ िच खgएईचका।  \n-बुझा देथुन ने ईएह सभ। हम तँ तार  पठा , फोन क ऽ थािक  गेलॱ जे न ोकरी  तँ  \nबुढ़ारी धि र हेतै मुदा जु आनी फेर  घुिम कऽ  ि कखg3चएौ नै  एतै। हम  पेट तँ मेटा  लेब  \nमुदा जखन देहक भूख लगतै तँ ओ फेर छोिड़ चल जेतै नोक रीपर। हमरा के  \nसखgएईीहारत ? \n \nिवजातीय \nपुरे पहाड़ीपर शुखgएचचयता पसिर गेल छल। ऊपर  मेघमे खg3ूीयाहपन , हवाक सखg3ढ़3ए - सखg3ढ़3ए  \nखg3ूीवर  जोड़ीकखgएी3  आओ र मजेदा र समैक अनुभूित कर ा रहल छल।  \n-यौ ठीके  कहै छिलऐ , हम तँ एतेक दू र धि र कखgएईचपनो नै करै  छलॱ जे  पहाड़ आ  \nजंगल िजनगीकखgएी3  खुशनुमा  बना सकै ए।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 59  \n-आह! कतेक  मजेदार  खgएलएण।  \nिबआह िजनगी कखgएी3 नवदशखg3ढ़टन  दैछ आ तक र पछा ितक िदन - राित खgएढ़एकृितक कोरा मे  \nजीवनक सखgएईीपूणखg3ढ़टताक सुखgएचचदर अनुभूित कर ा रहल अि छ।  \n-यै, अहखg3ढ़3कखgएी3 ई बुझल अिछ जे चोरा कऽ कएल खgएढ़एेम िबआह आनखgएचचद क पछाित  \nखg3ूीवगखg3ढ़टक रखg3ूीता सेहो खोिल छोड़ै ए।  \n-हँ यौ, तँ िकएक  ने  ऐ समाज क ड खg3ढ़ीगसँ अपना कखgएी3 बच ा , ऐ खgएलएणकखgएी3  जीवन क  \nअिखgएचचतम खgएलएण बना  ली। सोहाग तँ अचल रहत।  \n \nर ा/gफ0फ /gफलल भ ि /gऑ70 त  \nसीमाक मानवीय कटु सखgएईीबखgएचचध ओ करा  आलोचना क पाखgएलल बना  देने रहए। ए कसर  \nआ खg3ूीवतंखgएलल मुदा मखg3ूीत जीवन ज ीबामे खgएढ़एसखg3चए रहै छल।  \n  \nिबआहक पछा ित एकबे र फे र ओ सामािज क आलोचनाक  िश कार  भऽ गेल। िकए क  \nतँ ऐ नव दखgएईीपितक घर  खुजैत सभ नै देिख   पबै। \nआइ पितक जेब ाक  छखg3एइम  मास बीित  रहल छलै ि क ओ  सुखgएचचदर  पुखgएललक  जखgएचचमसँ  \nखgएढ़एसखg3चए भऽ पितकखgएी3 सूचन ाथखg3ढ़ट पखgएलल िलखैत मोन मे सोिच  रहल छ िल-  ऐ िचखg3एइी कखgएी3  \nडाकघर धि र पहुँचाओत के ?  \nिकएक तँ ओ कर ए काक ी जीवन पित माखgएललपर केिखgएचचखgीूढ़त हेबाक कारणे सभ  ओक रा  \nसमाजक सुखgएचचदर काटुखg3ढ़टन माखgएलल  बुझै।  \n “डािकया...” शखgएईएद सुिन ओ दु खg3चएा डेगे  सोइरी घरसँ बहरा एल।  \nडािकयाक पखgएलल  देबाक लेल बढ़ल हाथ ठम िकते ओ  िबजलीक करेखgएचचट क गितये पखgएलल  \nलऽ फाड़लक - \n“खेद अिछ - अहखg3ढ़3क पितक रणखgएलएेखgएललमे शहीद भऽ गेलासँ हम सभ एकटा वी रपुखgएलल  \nहेरा लेलॱ अिछ।”  \nबाप रे! कखgएढ़ीण  िचखgएची कार ...!  घरबैया, सर-समाजक सखg3ढ़ीखgएचीवना क  बीच मीिडयाकमखg3ढ़च क  \nखgएढ़एखg3टट ... खgएढ़एितिखg3चईया जनबाक लेल।  \nपखgएललकार सबहक खgएढ़एखg3टट क उतारा दैत - \n“नै, भारत मखg3ढ़3 अपन रखgएलएाथखg3ढ़ट एकटा आ ओर  सैिनक ठाढ़ कऽ  लेलक अिछ। ” \n   60  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nरामलोचन ठा कुर  \nजखgएचचम १८ माचखg3ढ़ट १९४९ ई.पिलमोहन , मधुबनीमे। विरखgीटइ किव , रंगकमखg3ढ़च , सखgएईीपादक , \nसमीखgएलएक। भाषाइ आखgएचचदोलनमे सिखg3चईय भागीदारी। खgएढ़एकाि शत कृित - इितहासहखgएचचता , \nमािटपािनक गीत, देशक ना म छल सोन िच ड़ैया, अपूवखg3ढ़ल (किवता संखg3ईटह ) , बेताल  \nकथा ( खg3ूटयंखgएइएय ), मैिथली लोक कथा (लोककथा ) , खgएढ़एितखgएचइविन (अनुिदत किवता) , जा \nसकै छी , िकखgएचचतु िकए  जाउ (अ नुिदत क िवता) , लाख खgएढ़एखg3टट अनुखgएलीिरत ( किवता) , \nजादूगर (अनुवाद ) , खg3ूीमृितक धोखरल रंग (संखg3ूीमरणाखgएचीम क िनबखgएचचध ) , आंिख मुनने:  \nआंिख खोलने ( िनबखgएचचध )। अनुवाद लेल भाषा- भारती सखgएईीमान २००३ -०४ \n(सी.आइ.आइ.एल. , मैसूर) “जा सकै छी , िकखgएचचतु िक ए जाउ ”- शिखgएइूत  \nचखg3एढ़ोपाखgएचइयायक बखg3ढ़ीखgएइए ला किवता - संखg3ईटहक मैिथली अनुवाद लेल  खgएढ़एाखgएईूत। िवदेह  \nसमानाखgएचचतर सािहखgएचीय अकादे मी अनुवाद  पुरखg3ूीकार  २०१२ [ िवदेह सािहखgएचीय सखgएईीमा न \n(वैकिखgएईचपक  सािहखgएचीय अ कादेमी  पुरखg3ूीक ार  खgएढ़लपखgएी3 खgएढ़एिसखg3एू )] “पखg3ए3ानदीक  माझी ”- बखg3ढ़ीखgएइएलासँ \nमैिथली अनुवाद, बखg3ढ़ीखgएइएला - उपखgएचचयास -  मािनक बं खg3एीोपाखgएचइयाय , लेल  खgएढ़एाखgएईूत।  \n \nिगरिगट \nबैशाखक ठहा ठही दुपहिरयामे अपन आ  अपन गभखg3ढ़टवती खg3ूीखgएलली क आहारक  जोगा र क ए  \nजखन खgएलइीमान िग रिगट अपन डे रा घुरलाह तँ देखैत छिथ जे पखgएइईी घोघना \nलटकओने बैसल छिथन। बेर - बेर ए कर  कार ण पुछला उखgएलीर  पखgएइईी क मओ न भंग नै  \nभेलिन तँ ओ िखिसया कऽ बजलाह-  एिहना घोघना फुलओने  रहब तँ लोक ि क  \nअगरजानी  जनैए जे  अहखg3ढ़3क  मन क बात बूिझ लेत।  \nपखgएइईी ओिहना िवधुआएल भनभनेलीह -  लोक बुिझए कऽ की करत ? जँ सिरपहुँ \nलोककखgएी3 हमर  कचोट क िचखgएचचता छै तँ सखgएली क रओ।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 61  \n- एक  सखgएली , दोसर सखgएली , तेसर सखgएली , अहखg3ढ़3क कहल जे नै क रए  से असी कुंड  \nनकखg3ढ़टमे पड़ए। आबो तँ बाजब ? िगरिगट आ खgएचीमसमपखg3ढ़टण क ऽ देलिन।  \nपखgएइईी खखास करैत बजलिथन - चलू हमरा लोकि न अखन एइ देशसँ चिल चली।  \nिगरिगट छगुखgएचचतामे  पिड़ गेलाह। “ आिखर  कून  एहेन  बात भेलैक जे  हमरा  \nलोकिनकखgएी3 अपन  जखgएचचमभूिम  छोिड़  चिल जेबाक  चाही ?” \nपखgएइईीक पारा  गमखg3ढ़ट भऽ गेलिन। “ किनयो जे खgएल3ानक छूित रहैत तँ ई पूछए नै  \nपड़ैत। आिखर कुनू ज ाित जखgएचचतुक  अपन  पिरचय रहैत छै क , िवशेषता रहैत  \nछैक। जँ सएह ने बचतै तँ लोक कखgएी3 लाजे मिर  नै जा  हेतैक ?  \n- अहखg3ढ़3क कहबाक अथखg3ढ़ट हमरा नै बुझैमे आएल। हमरा लोकिन अपन रं ग बदलाक  \nलेल िवखgएइटयात छी। पिरवेशक अ नुसार रंग  बदलबाक पटुता हमरा लोकिन मे  \nजखgएचचमजात होइए ... \n-मुदा ताहूमे हम सभ पाछू  पिड़ गेलॱ... पखgएइईी बीचेसँ लोिक लेलिथन।  \n- अहखg3ढ़3 ि क नेता लोकि नक बात कऽ  रहल छी ?- िगरिगट क खgएढ़एखg3टट भेल।  \n-तँ आर क कर ? आइ- कािलक नेता लोक िनक ब राबरी करबा क दखgएलएता िक हम रा  \nलोकिनमे रिह  गेलए ?  \nिगरिग टकखgएी3  बड़ जो रसँ हँसी लािग गेलिन। ओ  ठहाका  दैत बजलाह - तँए ने कहैत  \nछैक  खg3ूीखgएललीगणक  बुइध। हम रा लो किनकखgएी3  तँ  ऐ  मे  खgएढ़एसखg3चएता हेबाक  चाही।  कहबीयो  \nछैक जे  दस टके नै िनतराइ , दस समाङ े िनतराइ।  \n \nभ ा र त  र /gऑ7ल  \nमृखgएचीयु श खgएईलयापर पड़ल - पड़ल भीखg3ू3म िपतामह  सोिच रहल छलाह जे  अखgएचचयायी कौरव क  \nसंग दऽ ओ  नी क नै  केलिन। आ गामी इितहास हुनका  किहयो खgएलएम ा नै  करत।  \nअखgएचचतमे ओ फेर हिथयार उठेबाक आ पाखgएच3डव िदससँ लड़बाक घोषणा केलिन। ई  \nगखgएईूप जखन  दुयखg3इढ़धनक  का न तक  गेलै तँ  पिहने तँ ओ घबड़ा एल ि कखgएचचतु पखgएलढ़ात्  \nशकुनी क संग पराम शखg3ढ़ट कए दोसर िद न हिखg3ूीतनापुरमे िवराट सभाक  आयोजन  \nकेलक। ऐ सभामे ओ  भीखg3ू3म िपतामहकखgएी3  एगो  पैघ खgएढ़एशिखg3ूीतक संग “ भारत रखgएइई ”क  \nउपािधसँ अलंकृत केलक।  कहल  जाइछ  जे तक र  बाद जे  भी खg3ू3म िपतामह मओ न  \nवखg3ढ़एत धारण केलिन से जा  जीलाह मुँह नै खोललिन।   62  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 63  \n \nपरमेऋg2झअर कापिड़  \nसतबरती \nआभा आ  मनु क  खgएढ़एेम ज गजािहर  छल। दहेज  दुनू क िब  आहमे भदवा  बिन  गेल।  \nआभाक बाबू ओकर  िब आह सुमनसँ कऽ ि निफि कर भ ऽ गेलाह। \n- अनकोसँ खgएढ़एेम चलै छल तैयो सतवरतीए छी आभा ? \n- तँ की। खgएढ़एेम लोक  मनसँ क रैछ। हम  कोनो  देह समपखg3ढ़टण केिलऐ।  \n-आब जँ मौ का भेटौ ? \nआभा मौला जाइछ - धुर छोड़ िबसरल रा ग।... कहखg3ढ़3 के  बात कहखg3ढ़3 िबला गेल।  \n-तँ ठीके  िबसिर गेलही ?  \n- ईखg3ूीस ! शूल कहु िबसरइ।... ओहो िहयाक कीयामे बखgएचचद।   64  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nअमरनाथ  \n१९७५ ई. मे \" खgएलएिणका \" िवहिन कथा संखg3ईटह खgएढ़एकाि शत। हाखg3ूीय कथाकार।  \n \nदेह \nसखg3ढ़3झक लुकझुकमे लाल भौजीकखgएी3 घामसँ न हाएल धरफड़ाएल चल अबैत \nदेखिल यिन। खgएढ़ीकलॱ। पुछिलयिन - “ भौजी अहखg3ढ़3 ? ” \n“की पु छैत छी!  मंगल छै से हनुम ानजी मिखgएचचदर  गेल रही।  बुझिलऐ नै, सखg3ढ़3झ \nभऽ गेलै। ”  \nहुनका डे राएल देिख कऽ  कहिलयिन - “से ठीके! सुनसान  सड़कपर  लुटपाट \nबिढ़ गेल छै। ” \nअपन शरी र िदस देखैत कहलिन-  “से कोन गहना पिहरने  छी ? ..कोन  \nखgएढ़ीपैखgएईलया रहैए ?... ”  \n“तखन? ” \n“तखन? अहखg3ढ़3 की बुझबैक !...मौगी क लेल देहे जंजाल छै! ” \n \nिपयास \n“हे, कने ए क खgएइएलास पािन िद अ। ” \n“घैलामे पािन ठि र गेल हेतै। चुपचाप सुित रहू। देखू तँ , पएर उघारे  \nअिछ। कखgएईीबल ओढ़ा दैत छी। बाहरमे पाला खसै छै। मन माइर कऽ सुित  \nरहू।”  \n“ पचासी वषखg3ढ़टक भेलॱ। अहखg3ढ़3  एना किहयो उपदेश देने छलॱ! बएस बढ़ल तँ   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 65  \nपखgएइईीक धमखg3ढ़ट िबसिर गेलॱ। ” \n“आब िलअ , िनशाभाग र ाितमे धमखg3ढ़ट बुझबए  लगलाह। उकासी होइए। ठरल  \nपािन पीयब तँ हफनी बिढ़ जाएत। सुित रहू।... कहू तँ, जाड़मे कतौ लोक कखgएी3  \nएते िपयास लगलैए। ” \n“आब िहनका  के  बुझौतिन? एकटा िपयासे तँ छै जे  नै मेटाइ छै। ” \n \n/gफ0इ व ी च  ऑ फ  \nमोबाइलमे इजोत भेलै । कने पिहने घनघनेलै। अथवा दुनू एके संगे भेलै।  \nदेखलिन तँ पखgएइईीक एस .एम.एस. छलिन - \n“मोबाइलक अदला- बदली भऽ गेल। अहखg3ढ़3क मोबाइल हमरा लगमे अिछ।  \nआ◌ेइमे रंग -िबरंगी म िहला सबहक फोटो अि छ।... अहखg3ढ़3 हमरा एते िद न अखgएचचहा रमे  \nरखने छलॱ।  आ◌ेइमे खg3ूीवीटी  अखg3ईटवालक  सेहो फ ोटो छै, जकर  आँिख  नचैत रहै  \nछै। हम बैसल रहैवाली मिहला नै छी जे  नेप चुबबैत सिह लेब। से बूिझ  िलअ!  \n” \nपिहने नस तनेलिन। खg3चईोधमे  िहनक र ना क फ ड़क ऽ लगलिन। मोबाइलक  \nबटनकखgएी3 दबलिन। जबाब टाइप करए  लगलाह - \n“ अहखg3ढ़3 तँ छोटसन बातपर धरती - आसमान एक कऽ देिलऐ। एहेन सन खg3चईम  \nजे अहखg3ढ़3क िसउँथमे िसनुर देलॱ तँ सॱसे अहॴ क इखgएइीछासँ चली। ... जे जे मौगी  \nनीक  लगैत गेल, फोटो लैत गेिलऐ। त कर  कैि फयत की ? ”..पठा देलिथन  \nएस.एम.एस.। \nतखgएचीकाले पखgएइईीक जबाब अएलिन , “ अहखg3ढ़3 तँ ितलकखgएी3 ताड़ बना देिलऐक। मन  \nसुगबुगाएल तँ पुछबो नै कखgएढ़ल। ओना वएह लड़ैए जकर  पए रमे ताकित रहैत छै!  \nसे हमरामे जिहया होएत , जबाब देब। ” \nएस.एम.एस. दू बेर पढ़लिन आ मोबाइलक खg3ूीवीच  ऑफ क ऽ लेलिन।  \nिगरिगट \nएसकरे रहिथ। बाजार जाइले बरामदापर अएलाह तँ जेना लगलिन जे \n“भट” आबाज भेलैक।  पिहने बखg3ढ़3िहपर  िग रिगट खसलिन आ फेर  नीचखg3ढ़3मे  खिस  \nपड़लैक। मिर गेलैक ? नै, संचार भेलैक, ससिर कऽ देबालपर चल गेलैक।  \nकटलकिन तँ ने!  फेर  भेलिन जे  कटने  रिहतिन तँ िबसिबसाइत रिहतिन। तथािप  66  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nिगरिगट खसै छै  तँ ि कछु होइ छै!  ...िकछु होइ छै ? मरबाक पूवखg3ढ़ट सूचना  सेहो  \nभऽ सकै छै। म न पाड़ऽ लगलाह , पंिडत बाबा रटौने रहिथन - पतित जॱ \nपखgएईचली ... पति त जॱ पखgएईचली ...आगखg3ढ़3 मोन नै  पड़लिन। ...ओह, ई सभ पुरना बात भेलै। \nपएरपर ि क कतहु खसै छै  तँ धन क खgएलएित  होइ छै।  पीठपर िक  माथपर तँ लो क  \nमिर जाइये  ...ओह, फेर  वएह पुर ना बात! मोन  पड़लिन िग रिगट खसै छलै तँ  \nलोक गंगाजल ि छटैत छल। आब  िलअ , ई गंगाजल कतए  सँ अनताह ? देबालपर \nएक -दूटा िगरिगट रहए। ई िचखgएचचहबाक  खgएढ़एयास करए लगलाह जे कोन ि गरिगट  \nखसल रहिन। िगरिगटकखgएी3 देखैत -देखैत लगलिन जे िहनकर मनमे िग रिगट ससिर  \nरहल छिखgएचच ह । \n \nफॲफ \n“गै धोिछया  खोल केबाड़ी! ...खोल, खोलै छैँ िक तोिड़  िदयौ केबाड़ी। ”, \nकहैत-कहैत लुढ़िक गेल। उठल। केबाड़ी खुजलै। एकर मुँह भभकैत रहए। \nबाजल- “ला जे देबखgएी3 दू मुखg3एइी अखg3चए , से दे!... जखgएईचदी कर , नै तँ ठॲठी दािब  देबै।” \nकतेक झाड़ -फूक भेलै, टोना-टोटका करौलकै मुदा एकर पीनाइ नै छुटलै।  \nघरवालीक म न अप रितभ भऽ  गेलै। कहलकै -  “ जे कमाइ  छैँ  से उड़ा  लै छैँ!  \nरोटी कतए सँ जुटतै ? ” \n“गै छु छनिरया , ला जएह छौह सएह ला। एक धा री मा िटये ला, सएह \nभकिस लेबै।” \nभीतर गेिल। दािल गरम  क एलक। िछपलीमे रोटी आ  बाटीमे दािल लऽ  क ऽ  \nआएिल। बाजिल-  “जा, आब की करबै ? मरदबा भुइयखgएी3मे पड़ले-पड़ल फॲफ काटए  \nलागल। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 67  \n \nचऋg2अूडेऋg2झअर खऋgू6ू \nचेिकङ \nबजार िदससँ आिब थाना  चौ क होइत, खg3ईईेजरी िदस जाइत रही। थाना चौ कपर  \nभीड़ देिख  िक छु काल क लेल हमहूँ ठमिक  गेलॱ। \n  \nओना थाना चौ कपर ब रोबिर भीड़ होइत रहैत छै क , किहयो काल क ऽ िक छु  \nअपराधी पकि ड़ कऽ  आनल जाइत अिछ  तँ ि कछु  कालक  लेल भीड़  होइत \nअिछ। किहयो काल क ऽ हड़तालीक िग रखgएईटतारीक लेल भीड़ होइत अिछ।  \n मुदा आइ से सभ नै छल। बहुत रास म ोटर साइिकल थाना पि रसरमे पक ड़ा  \nकऽ राखल छलै आ जक र सभ कागच -पता ठीक -ठाक तकरा छोिड़ देल जाइत \nरहै। \nथानाक गेटपर  दजखg3ढ़टनसँ बेसी  सैपक जवा न आ  ि कछु  िबहार  पुिलस। ओइ बाट  \nधऽ कऽ \n जतेक मोटर साइिकल चलैत छल , सभकखgएी3 रोकैत छल आ कागच -पता \nदेखल जाइत रहै। कागज- पता देखबा लेल फराकसँ पुिलस हािकम सभ छला। \nओना ि कछु  लोक कखgएी3 कागच - पता ठीक -ठाक  रहला बादो  ि कछु  कालक  लेल िबलमा  \nलैत रहै, बादमे ओकर ा सभकखgएी3 केना छोड़ल जाइत रहै से नै कहब।  \nएकटा बीस - बाइस वषखg3ढ़टक जुआन  छौड़ ाक  मोटरसाइिकलक  चेि कङ  गेटपर  भऽ  गेल  \nरहै, ओकर सभ का गच - पखgएलीर ठीक -ठाक रहै , तैयो ओकरा भीतर लऽ गेलै। ओ  \nछौड़ा गरजऽ  लागल, जखन हमर सभ कागच - पखgएलीर ठीक  अि छ तखन ई  \nिकएक। ओक रा जोरसँ बजलापर आ◌ेइमे सँ एकटा  हािकम  तरा - तिर पखg3ढ़3च थापर  \nलगा देलकै आ थाना क हाजतमे ठेल  देलकै। ओ जहखg3ढ़3 - तहखg3ढ़3 फोन कएलक।  \nता हम खg3ईईेजरी िदस िबदा भऽ गेल रही। आधा घंटाक बाद घुरलापर देखल जे  \nथाना चौकपर  साफ सुखg3चए -साम भऽ गेल छल। \n \nकछमछी  68  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nकमखg3ढ़टचारी  सबहक महासंघक  आखgीएइा नपर आइ पचास िदनसँ हड़ताल चिल रहल  \nछल। \nसमझौता होएबाक क ोनो न ामे नै  रहै। सभ िदन धर ना - खgएढ़एदशखg3ढ़टन चलैत रहै।  \nबेसी िदन हड़ताल रहलासँ कमखg3ढ़टचार ी सभ दुबरा  गेल छल। बिनया -बेकाल मास  \nिदन धिर  तँ कहुन ा क ऽ कऽ  उधारी  दऽ  कऽ  सखgएईीहारने रहै। मुदा  आब ओहो सभ  \nथस लऽ लेने रहै। \nकमखg3ढ़टचारी  स भ, सभ िदन अखबार आ रेिडयो समा चार देखैत आ  सुनैत अिछ।  \nमुदा कोन ो नी क समाचा र नै देिख  कछ मछा ज ाइत छल। \nमुदा की क रत? जँ िकयो बीचमे हड़ताल तोिड़ काजपर घुमत तँ ओ कमखg3ढ़टचा री , \nकमखg3ढ़टचारी क नजिर मे बेइमान कहाओत। मुदा तइसँ की , बइमानो कहओलापर तँ \nदरमाहा नै ने भेटतैक। \nसे छोटका  कमखg3ढ़टच ारी  सभ कछ मछीमे  पड़ल अि छ। भोलाक पखgएइईी बेसी  िदनसँ  \nदुिखतािह छैक। दवाइ दो कानसँ दवाइ उठौ ना लैत अि छ। मुदा द ोकानदा रक  तीन  \nमासक उधारी क  चुकता  नै कए ने छल। तँए टाक ाक  खg3ूटयवखg3ूीथा कऽ  कऽ  दवाइ  \nअनबा लेल गेल छल। \nदोकानदार कखgएी3 पुरजा दऽ दवाइ देबा लेल कहलक। दोकानदार पुरजा उनटा - पुनटा \nकऽ देिख  किह देलकै -  ई दवाइ सभ हमरा दोकानमे  नै अि छ।  \nभोला बाजल -  अखन हम नगद ी लेब। \nई सूिन दोकानदा रकखgएी3 कछम छी लािग  गेलै।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 69  \n \nिबसवास \nहमर पखgएइईी तीन  बरखसँ दुिखतािह छिथ , गैखg3ूीटीकक रोग  छिखgएचच ह । एकपर  ए क  \nडागदरक  इलाज चलल अिछ मुदा ठीक  नै भऽ  रहल छिखgएचच ह ।  \nमुदा ऐबेर  ए कटा पैघ डा गदरसँ देखा  रहल िछयिन। ज खg3ढ़3चे-पड़तालमे हजारसँ बेसी  \nलािग गेल अिछ। डागदरकखgएी3 सभ बात पखgएइईी कािन -कािन कऽ कहने रहिथ।  \nडागदर साहेब  कहलिन - ऐबेर  िन रकटेल भऽ  कऽ  ठी क भऽ  जाएत।  जेना -जेना  \nहम कहलॱ तिहना क रब। \nडागदर  साहेबक कहब रहिन - िदनमे  कम -सँ-कम  चािर - पखg3ढ़3च बेर  थो ड़ -थोड़ भोजन  \nकरब। दवाइ किहयो नै  छोड़ब।  \nडागदरक  मोतािबक सभ बात चिल रहल छै। \nमुदा कािखg33ी  रिव छै। से पखgएइईी रिवक  तैयारीमे लागल छलीह।  \nहम पखgएइईीकखgएी3 बुझबैत कहिलयिन -  डागदर  साहेबक बात  मोन  अि छ ने , ओ कहलिन-  \nहँ हँ, डागदर साहेबक  सभ बात  मोने  अि छ , मुदा रिव केना  छो िड़ द ी। बाल  \nबखgएइीचा आ अहखg3ढ़3  छी। डा गदर तँ डा गदरे होइत छै। ओ को नो भगवान  नै छिथ।  70  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nरघुनाथ मुिखया \nइ ि /gऑउफ ड य न  \nई अिछ नेपालक जनकपुरधाम। िब आह मंडपक फुलवाड़ीमे युिखgएइूलखgएईूटसक  \nगाछ देिख ऋिष वि शखgीटइ बजलाह -  ई तेजपातक गाछ अि छ की ?  \nहम नजिर पिड़ते िचखgएचचह गेलॱ आ बजलॱ - नै- नै भाय, ई तेजपात नै, \nयुिखgएइूलखgएईूटस अिछ। एकर पातकखgएी3  मीर कखgएी3 सुंघलासँ िवखgएइूस जकखg3ढ़3 ग मकैत अि छ।  \nविशखgीटइजी पात तोड़बाक लेल अपन डेग उठौलिन िक नजिर पिड़ गेलिन  \nिवखgीटइाक चोतपर आ  बजलाह -  “ लगैए एखgएलीौ इिखgएच3डयन आबै छै। नै?  ”  \n \nजुलुम \nलोकसभा चुनावक खgएढ़एचार - खgएढ़एसार शुखgएढ़ल भऽ गेल रह ए। खg3ूीपीकरक गदखg3ढ़टिमश ान  \nकरैत अबाज “ छॱड़ी कखgएी3 देलकौ ध खg3टएा माइर ” क अबाज  सुिनते काज क सूिर टूिट  \nगेलै। गेनमा आ चुखg33ीाय सदाक कोदािर  खgएढ़ीिक  गेलै।  \nगेनमा आिड़पर  जा कऽ  डखg3ढ़3 र सीधा  क रए लागल। चुखg33ी ाय गम छासँ पसेना  \nपोिछ तमा कू चु नबैत पुछलकै -  अँय रौ  गेन मा! जीतै  लऽ ज ॱ एखg3टएे  थारीमे  गाए  आ  \nसुगरक मासु खाए  पिड़ जा ए तँ ओ के सभ खेतै रौ ? \nगेनमा तमा कूक  लेल हाथ पसारैत बाजल - हौ  क का! एखgएलीेटाक  दुिनयखg3ढ़3मे  एहेन  \nएखg3टएेटा जाित होइ  छै- “नेताजी।”  आ तइ मे जँ  िहसाब करबहक  जे ई नेता खेतै  \nकी ओ  नेता , से तँ जुलुमे ने करबहक।  \n \n \nिनयित  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 71  \nकॉमरेड ग नेसर कामित भोरे - भोर बलहा बाजारपर एलाह। हुनका संगमे \nिसंहजी रहिन। दुनू गोटए  बनारसी पासी क घर धि रक  कए क फे री लगेलक। फे र  \nमिखgएचचदरक  आगखg3ढ़3 मे ठा ढ़ भेल।  \nआब ए कटा कि रया चखg3ूएम ाबला भीमकाय कायाधारी  िमसरजी कखgएी3 इशा रा करैत  \nबाजए लागल-  घरो तोरे , िपनिसलो तोरे, लौनो तोरे , बीपैलो तोरे। बढ़मोखgएलीर  तोरे, \nिशवोखgएलीर तोरे।  आएल -गेल सेहो सभटा तोरे। तब अहॴ किहयौ ने। हम  गि रबाहा  \nसभ की लेबै- “बापक  हुिरया”। \nिमसरजी अपन जीहकखgएी3  दखg3ढ़3तसँ कुचैत मुसिक एला। अपन डखg3ढ़3ड़सँ ए कटा  \nकागच क पुिड़या आ आंगुर भि रक ऽ चीलम ि नकािल कॉमरे डक हाथमे थखgएईीहा  \nदेलक। \n \nमुँहलगुआ \nअँय रौ गणे श! ई हखg3चढ़डी भिर  राित च ौबखg3एढ़ीपर एिहना राखल रिह गेलै।  \nनिढ़यो- कुकुर नै छुलकै। ई केना भेलै रौ। लागैए जे ई हखg3चढ़डी कोनो शे रक  \nठमाएल छै। ड रे नि ढ़या- कुकूर नै छुलकै , नै ?  \nगणेश मौन भंग करैत बाजल-  नै, नै। शेरक ऐंठ ाएल हखg3चढ़डी - गुखg3चढ़डी तँ सभ \nिदनेसँ निढ़या- कुकूर चोभैत अइलैए ,  भाय साहेब। हमरा बुझने इहो हखg3चढ़डी कोनो  \nने को नो निढ़येक  राखल ि छऐ। तँए  अखन  धिर  डरे  िक ओ सुंघबो धि र नै  \nकेलकैए। क ारण जे  आब तँ साहेबसँ बेसी मुँहलगुएक ड र होइ छै  नै।  \n/gफलच ी न ह ा उ स मे  कु कूर  \nिदसखgएईीबरक अखgएचचत। आइ ४८ िड खg3ईटी तापमान  होएबा क  सखgएईीभावना अि छ। कृपया  \nअपन माथपर बरफ लपेिट ले ल जाउ। िकएक तँ भुखg3ूीसामे शीखg3ईएिह आिग \nपकड़बाक सखgएईीभावना रहै छै। जेन ा मािटकखgएी3  मािट खाइत अिछ , लोहाकखgएी3 लोहा  \nकटैत अिछ। माहुर कखgएी3 माहु र , हीराकखgएी3 हीरा  आ सोना कखgएी3 सोना  कटैत अिछ।  तँए  \nअहखg3ढ़3कखgएी3 कुकूर  कटैत अिछ।   72  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nऋिष विशऋg41आ  \n/gऑडऑ म ा ण -प /gऑ55  \nबखg3चढ़ड भारी समारोहक आयोजन क एल गेलै। िजलाक बड़का -बड़का  \nपदािधकारीक  जुटान ग ाममे भेल छलै। िजलािधक ारी तँ िजलाक नेतागण। भाषण -\nभूषण खतम भेलै तँ िजला ि शखgएलएा  अधीखgएलएक  गा मक  मुिखया िदस  एकटा  का गज  \nबढ़बैत बजलाह-“ मुिखयाजी  अपने ऐ पर  दखg3ूीतखत कऽ  िदयौ , अहखg3ढ़3क  पंचायत \nपूणखg3ढ़ट साखgएलएर भऽ गेल , तकरा लेल ई खgएढ़एमाणपखgएलल अिछ। ”  \nमुिखयाजी सकुचाइत बजलाह - “मुदा हम तँ औंठा छाप देब, हमरा तँ \nदखg3ूीतखत करए नै अबै ए ?  ”  \nअधीखgएलएक एखgएईीह र - ओखgएईीहर तकलिन आ  बािज उठलाह - हौउ , औंठो चलतै! कनेक  \nजखgएईचदी कखgएढ़ल। ”  \nमुिखयाजी कजरौटामे  औंठा रगिड़  कऽ  िन शान  लगौलिन। ओ औंठा कखgएी3 माथक  \nकेशमे पो छैत बजलाह-  “ अहोभाखgएइएय हमर आ हमरा  पंचायतक। ” \nअधीखgएलएक मं चपर ग रजैत घोषणा केलिन - “ गवखg3ढ़टक संग घोिषत कऽ  रहल छी  जे  \nअहखg3ढ़3क पंचायत संपूणखg3ढ़ट साखgएलएर भऽ गेल। ” \nमुिखयाजी खन ओइ खgएढ़एमाणपखgएलल िदस  तकैत छिथ खन  अपन किरयाओल  \nऔंठा िदस। \n \nमनमौजी \nमहादेव मंिदर क आ गखg3ढ़3 कनैल फूल क गा छतर गँजे री , भंगेरी आ तिरिपखgएईएबा  \nआपसमे बहस करैत छल। \nगँजेरीक कहब छलै जे -  “शेर अं डा दै छै।”  \nतिरिपखgएईएबाक कहब छलै जे -  “ शेर बखgएइीचा  दै छै। ”  \nबात बढ़ैत गेलै आ बातसँ बतंगर भऽ गेलै। िववाद बिढ़ कऽ  हाथापाहीक   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 73  \nनौबत आिब गेलै। \nजखन भंगेरीकखgएी3 दुनूक कटाउझ असहाज भऽ गेलै तँ ओ बािज उठल -  “ तखgएीी \nदुनू अनेरे लड़ै छह।  ..हौ एतबो नै बुझै छहक जे शेर जंगलक राजा होइ  छै,  \nओकरा  लेल को न छै ? जखन मोन  हेतै तँ अं डा देतै  आ  जखन मोन  हेतै तँ  \nबखgएइीचा देतै। जखन मोन  हेतै तँ शा काहारी  बनतै आ  जखन मोन हेतै तँ कखg3ढ़3चे  \nमाउस िचबेतै।” \nतिरिपखgएईएबाकखgएी3 जेना भखg3टए टुटलै। ओ बािज उठल -  “जा, से केना हेतै हौ! \nबखgएइीचा तँ देतै शेरनी। शेर केना  बखgएइीचा देतै? ” \nभंगेरी िबहुँसैत बाजल- “धुर  बतहा, एतबो नै बुझै  छही  जे ओ  भेलै सरकार!  \nआ सरका र को न!..ओकर  अपन मन मौजी छै , जे चाहतै से करतै।”  \n  74  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nिशव कुम ार झा  “ िटऋg2हअलू” \nफूिस नै बाजू \nआंगनमे  राखल चौ कीपर  शं कर  शा खgएचचत बैसल छल। माए  आिब  क ऽ पु छलिन -  \n“की भेल , िकए उदास छी” ? शंकर  क ानए  लागल- “ कृखg3ू3णचखgएचचखgीूढ़  भैया जखन  \nदेखैत छिथ तँ कहैत छ िथ जे फूिस  नै बाजू। एना  िक ए कहै  छिथ ?” शंकर  \nकथा सुनबए लागल। टोलक िकछु  नेना  िखg3चई केट खेलबाक लेल गा छी गेल छल।  \nिवकेट नै रहए तँए  कैलाश  कखg3टए ाक राहिड़ क खेतसँ रंजीत ि कछु  राहिड़ क मोटग र  \nगाछकखgएी3 उखािड़ िवकेट बनौलक। खgएलएणिहमे कैलाश कखg3टए ा गाछी द ऽ कऽ जाइत  \nछलाह। अपन खेतक द शा देिख सभसँ पुछलिन जे  राहिड़ कखgएी3 के उखाड़लक ? \nिक यो नै  बाजल। ओइ िदन  सखg3ढ़3झमे पंचैती  बैसाओल गेल। रंजीतकखgएी3  पता छल जे  \nमाखg3ूीटर साहेब माखgएलल हमरेटासँ पुछताह। तँए हमरा धमकी देलक - जौँ हमर ना ओं  \nकहबखgएी3 तँ मारबौ , ललवाकखgएी3 फँसा दही। हमहूँ डरक मारे ललवाक ना ओँ बिक  \nदेलॱ। ओकर  बड़ का  भाए कृखg3ू3ण चखgएचचखgीूढ़ भैया ओ करा  बड़ माइर मा रलिन। जखन ओ  \nसखgएचीयकखgएी3 बुझलिन , तखनसँ िखिसआएल रहिथ। शंकर क खg3ूटयथा सुिन मा ए अवा क  \nरिह गेली।–“ अहखg3ढ़3 बड़ पैघ गलती कएलॱ। ला ला अहखg3ढ़3क िखgएढ़एय िमखgएलल छिथ , जाउ \nआ हुनकासँ  माफी  मखg3ढ़3ि ग िलअ। भिवखg3ू3यमे  एहेन गलती नै करब। जइ खg3ूटयिखgएइूतसँ \nडर होइत अिछ ओकर ा संग िमखgएललता ि कए  करै  छी ? िनदखg3इढ़षक आ खgएचीमापर चोट नै  \nपहुँचेबाक चाही।  खgएढ़एण कखgएढ़ल जे सिदखन  सखgएचीय बाजब , जौँ कतौ  समखg3ूीया हुअए  तँ  \nचुखgएईूप रिह जा एब मुदा  झूठ नै  बाजब। “ \nमाएक खgएढ़एेर णासँ शं कर सखgएचीय हि रखgएलढ़खgएचचखgीूढ़ तँ नै  भऽ सकल मुद ा ओहेन  झूठ नै  \nबजैत अिछ जइसँ कक रो आखgएचीमा कखgएी3 दुःख  पहुँचए  वा सखgएचीय कलंिकत हुअ ए।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 75  \n \nिमिथलेश कुमार  झा  \nझीक \n“अँए गे  माए , पोखिरभीरावालीक मुँह आइ  भोरेसँ लटकल देखै िछ ऐ। की  \nभेलैए?  ”  \n“गइ हेतै की! आइ कए िदनसँ सखg3ढ़3ए क फो न नै एलैए ने, तँए ।...गइ हम \nसुखgएचचदरकाखgएचचतक  माए  ि छऐ से  िकखgएइी छु नै  आ  ए करा  माइले फटै  छै। ओ एको रखgएलीी \nगुदानै छै निहए।...एकटा बेटी भेला छः साल भऽ गेलै आ तकरा बाद जेना  \nकोिखए जिर गेलै। कथीपर गुदाखgएचचता करौ ! गइ ओक र तँ वंशे बुरएपर लागल  \nछै।” \nमाए बेटीक फद का क िनयखg3ढ़3 सुनलिन तँ कॲढ़ फािट गेलिन। घरसँ बहरा  \nसासु - ननिदक मुँहमे  झीक दैत बजली - \n“हे, एखgएईीहर  िक  यो  बखg3ढ़3झ नै छै। बेटाकखgएी3  िथतगर  नोक री  नै छिखgएचच ह  तँए भेल जे  \nएकेटाकखgएी3  जॱ मनुख बना  सकी  तँ सएह बहुत। आ  वंश  बुरए  क  बात करै  छिथ , \nजॱ मनुख नै  भेल तँ बेटोसँ वंश बुि र जाइ छै आ  बेटी लछमी  हुअय तँ आनो  गखg3ढ़3  \nमे वंशक  नखg3ढ़3 चलै छै, बुझलिखन! ”  76  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nसऋg2अ4येऋg2अअऋg4ष6 कुमार झा \nले टे /gफ0इ ट  \nएकटा इलेखgएइूखg3ईईॉिनक क नव दो कान।  मखgएचइय आय व गखg3ढ़टक  ए कटा खg3ूटयिखgएइूत दोका नमे  \nखgएढ़एवेश क रैत अि छ। कते क िद नसँ क नी -कनी  पाइ जमा  क ऽ म ोबाइल िकनबा क  \nहेतु आएल अ िछ। द ोकानद ारसँ सभसँ “ लेटेखg3ूीट ” मोबाइल िकनलक।  पाइ द ऽ  \nकऽ मोब ाइल लेने अित उखgएचीसाहक संग िबदा भइये रहल छल ि क ए कटा दोसर  \nखg3ईटाहक दोका नमे खgएढ़एवेश करैत अिछ। ओ सेहो  दोकानद ारसँ “ लेटेखg3ूीट ” मोबाइल \nदेखेबाक फरमाइश करैत अिछ। दो कानदा र काटूखg3ढ़टनमे सँ ए कटा मोबाइल िनकािल  \nसोझखg3ढ़3 रािख  दैत अिछ।  पिहल खg3ूटयिखgएइूत देखैत अिछ -  “ई तँ हम रबला मोबाइल नै  \nअिछ।” ओ द ोकानदा रसँ िजखgएल3ासा करैत अ िछ। दो कानदार  कहैत अिछ -  “ई \nसेट अखनिह उतरल अिछ... अहखg3ढ़3क ि कनलाक  बाद...।”  \nओ अपन मोबाइल िदस तकैत अिछ। ओक रा अपन मोबाइल पुरान सन  \nलगैत छैक। कोन मे राखल “ लैखgएच3ड फोन ”क चॲगा भभा कऽ हँसऽ लागल छल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 77  \n \nनवनीत कुमा र झा  \nगाम आबह \nखgएढ़एमोद कोनो  जखgएढ़लरी  काज मे लागल छलाह। मूड़ी  गोतने लीिख रहल छलाह। \nभीतरसँ किनयखg3ढ़3 कहलिखन - सुनै छी , गामसँ बाबू फो न के ने छलाह।  \nकागज - पखgएललकखgएी3 समेिट आ◌ेइपर  पेपरवेट रािख देलिन  आ किनयखg3ढ़3सँ पुछलिन - की  \nसभ किह रहल छलाह। \nकिनयखg3ढ़3 ठोड़े  ना क -भॱह चमकबैत  कहलिखन - कहता  की , कहलिन जे  \nकिनयखg3ढ़3 , बौआकखgएी3 क ने गाम  एबाक  लेल कहबिन।  \nखgएढ़एमोद कने तमसाएल जकखg3ढ़3 होइत भनभनाए लगलाह - ईह , एकटा हमहॴ भेटै \nिछयिन बू ढ़ा कखgएी3, चािर  बेटामे आ र कक रो ि कछु  नै  कहिथन। आब अखन  तँ हमर ा  \nफुसखg3ढ़टित नै अिछ  जे हम गा म जाएब।  \nकिनयखg3ढ़3 खgएढ़एमोद कखgएी3 तमसाएल  देिख  खgएढ़एसंग बदिल देबा क लेल पुछलिखन - अखgएइी छा  \nछोड़ू ऐ  खgएढ़एकरण कखgएी3, कॉफी पीब , बनाउ की ? \nकिनयखg3ढ़3 बड़ होिशयाि र छिथन। खgएढ़एमोदक उखgएलीर देबासँ पिहने ओ भनसाघर  \nचिल गेिल आ  कॉ फी ब नाबए मे लािग  गेिल। क ॉफी कखgएी3 चुिखg3ूी कयबैत खgएढ़एमोदक केशमे  \nआंगुर चलबैत किनयखg3ढ़3 कहै छिथन - एकटा बात कहू , नै होइए तँ चिल ने जाउ \nगाम। जिहयासँ ई छॱड़ी  क ाज छ ोिड़ देलक ए तिहयासँ असगरे सभटा काज  \nकरैत- करैत हम  अपखg3ूीयखg3ढ़3त भेल रहै छ ी। घुरनी  जँ  तैयार भऽ  जाए  अएबा क लेल  \nतँ ओकरो लऽ  आनब आ नवक ा मूँग भेल हेतै, सभटा खे ती-बाड़ी बाबू देखै  \nछिथन, तखन हमरा सभकखgएी3  चुटकी भि र िक छुओ  नै भेटैत अिछ  आ सिझला  \nबौआ-  छोटका बौआ  सभटा अपने बखg3ढ़3िट -चुिट लै जाइ छिथ। \n- ऐखन अखgएईूपन  बखgएइीचा सबहक  कैिरयर  देखू ि क हम  ई िदयादी - पटेदारी \nफिरयबैत रहू।  \nखgएढ़एमोद ई किह पुनः  अपन  काज मे खg3ूटयखg3ूीत भऽ गेलाह।  \nखgएढ़एमोद गाम  नै गेलाह। दू- तीन सखgएईूताह बीित गेलै। अच ानके  मंगल िद न   78  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nसखg3ढ़3झमे जटाशंकर  भाय फोन केलिखन - \n- खgएढ़एमोद , तोहर बाबू नै रहलखुन! \n-ऐं! की  भेलै, ऐना केना भेलै , अखन तँ थेहगरे छलाह। \n-तोरा िक छु नै बुझल छउ, िवनोद आ क ामोद दुनू गोटे पखgएचचखgीूढ़ह -प खgएचचखgीूढ़ह िदनक  \nपार बखg3ढ़3िट  देने  छलिखन। कखg3टएा  दुनू  बेटा कोतए पखgएचचखgीूढ़ह - पखgएचचखgीूढ़ह िदन  भोजन  क रै  \nछलिखन। रिव िदन जखन ओ नहा कऽ एलिखन तँ हुन का ई मोन नै रहलिन  \nजे आइ कामोद कोतए पार छि खgएचचह। दुआिरपर बैसल कखg3टएा कखgएी3 िवनोद क खg3ूीखgएलली  \nकहलिखन जे बाबू  आइ िहन कर  पार कामोद  बौआ  आ◌ेइठाम  छि खgएचचह , ओतिह जाथु। \nकखg3टएा के की भेलिन की नै ओ काम ोदक आ◌ेइठा म नै गेलाह , माहुर खा क ऽ  \nहमेशाक लेल सूित रहला। खैर जे  भेलै से भेलै, आब तखgएीी जखgएईचदी  गाम आबह , \nजेठ बेटा छहुन।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 79  \n \nकौशल कु मार  \nदूमुँहा \nआइ िमिथलाक लोकक छाती गवखg3ढ़टसँ चौड़ा  भऽ रहल छल आ िसया बाबूक  \nचचखg3ढ़ल सुिन क ऽ आ ओर हुन का  ऊपर िव मशखg3ढ़ट करैत अखgीएढ़ािदत छल लोक क हृदए।  \nिसया बाबू चिचखg3ढ़टत समाज  सेवक आ लोकसेव क छिथ , आइसँ दस बरख पिहने  \nहुनका लग  ि कछु  नै  रहिन  मुदा  आइ  अपना  िजला  मुखgएइटयालयक अलाबा  पटना आ  \nिदखgएईचलीमे अपन क ोठी छिखgएचच ह आ  बेस जन समथखg3ढ़टन आ ओर राजनीितक  खgएढ़ीतबा सेहो।  \nपरसू राितमे ए कटा खg3ूीथानीय का गतक ठॲ गा , झोरा आ ओर िलफा फ बनबएबला  \nइकाइसँ ओ सखgएललहटा बखgएचचधुआ बाल मजदूरकखgएी3 मुखgएइूत करौलिन , तइ ले ल मीिडया \nहुनकर डंका  दू िद नसँ पीट रहल अ िछ। हमहूँ , हुनका  अपन समाजसेवा क खgएलएेखgएललमे  \nआदशखg3ढ़ट म ािन कऽ  का ज करएबला , एकटा समाजसेवी छी  आ नारी  उखgएचीथानपर  \nएकटा कायखg3ढ़टखg3चईम क आयोजन क ऽ रहल  छी। कायखg3ढ़टखg3चईम क खgएढ़एधान अितिथ के बनता  \nएकर िव चार संगठ नमे क ऽ  कए िसया बाबूकखgएी3 खgएढ़एधान  अितिथ बनबाक हेतु हुन का  \nकोठीपर आखg3ईटह क ऽ आ एल छी।  \nझखg3टए - झखg3टए झलकैत कोठी कखgएी3 सुिनयोिजत सलीकासँ सजा ओल अितिथ कखgएलए मे  \nगहॴर न खg3टएाशीदा र मू ितखg3ढ़ट सभ जक र खgएढ़एखgएचीयेक  गह -गह झलकैत िसयाबाबूक धवल  \nखg3ूटयिखgएइूतखgएचीव जेना खgएढ़एदशखg3ढ़टन कऽ  रहल हो।  हमरा  पता लागल , िसया बाबू घरक  \nसफाइ अपने हाथे करै  छिथ। ऐ  सभमे हम ओझराएल रही ि क िसयाबाबू खgएलचेत  \nदखgएचचतरािशक  मधुर मुखिरत मुखg3ूीका नक संग  पधारलिन। हम अपन  कायखg3ढ़टखg3चईम क  \nखgएढ़लपरेखा बतबैत रहिलयिन आ ओ शालीनतासँ सुनैत रहला।  \nअही मखgएचइय एकटा बखgएइीचा  जूसक  दूटा िगलासक संग एकटा न खg3टएाशीद ार  \nशीसाक  जगमे  पािन  आ  ए कटा खाली  िगलास सेहो एकटा  खg3ईईेमे लऽ  कऽ  आएल।  \nओ हमरा सभकखgएी3 जूस लै लेल कहलिन आ अपने पाि न ढाि र क ऽ पीलिन। हम  \nसभ गखgएईूप कि रते रही  तावत फेर कने  कालक  बाद वएह  बखgएइीचा चुपच ाप आएल आ  \nसभ खाली िगला स आ जग खg3ईईेमे लऽ कऽ च िल गेल। कने कालक बाद झनाक   80  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nदऽ ए कटा अबाज  भीतरसँ आओल , लागल जेना ि कछु  शीसा क खसलै। िसयाबाबू \nहमरा सभकखgएी3 आखgएलचासन  दऽ कऽ  क ने हड़बड़ीमे  भीतर चिल गेला। हमहूँ अपना  \nसेखg3चईेटरीकखgएी3, जे नेता िचपकू  लोक  छला , चलबाक लेल उखg3एीत  केलॱ। तावत  \nएकटा जोर क ि चखgएचीक ार कानमे  पड़ल जेना ककर ो िजखgएईएब ह क एल जाइत हो। हमरा  \nरहल नै गेल , बाहर जा कऽ जुखgएलीा पिहरैक बदला कने भीतर िदस हुखgएईचकी देिलऐ  \nतँ िसया बाबूकखgएी3 देखलॱ जे ओही बखgएइीचाक दुनू कान पक रने हवामे लटकौने जेना  \nउखािड़ लेिथन आओर आँिखमे बहशीपन  रहिन जेना ओ हुन क सभसँ पैघ दुखg3ूएमन \nहो। ई दृखg3ूएय हमरा लेल असखg333 छल , हम पाछखg3ढ़3 मुिड़ कऽ ज खgएईचदीसँ जुखgएलीा पही  र  \nअितिथ कखgएलएक बाहर आिब ि कंकतखg3ढ़टखg3ूटयिवमूढ़ ठाढ़ रही तावत िसयाबाबू अपन ओही \nमुखिरत मुखg3ूीका नक  संग हाथमे  खg3ूीमािर काक  लेल अपन पखgएलल  लेने खgएढ़एकट  भेला। हम  \nसभ िवदा लऽ  िबदा  भेलॱ। कोठीसँ  बाहर  िन कलबाक सम ए वएह  बखgएइीचा कखgएी3 देखलॱ  \nजे हाथमे झोड़ ा लेने  सखgएईीभवतः बजार  जा  रहल छल। चुँिक  हमर  चा िल तीवखg3ढ़ए  \nछल तँए हम सभ ओकरासँ आगखg3ढ़3  िनकिल गेलॱ मुदा ओकर ा िदस देखलॱ तँ \nओकरा गालपर छल पखg3ढ़3चो आं गुरक छाप आ गालपर नीपल नोर संगिह कान दुनू  \nलगै छल जेना रखgएइूतरंिजत हो , ततेक लाल। हम खgएलएुखgएईएध रही , की ईएह दुमुँहा  \nखg3ूटयिखgएइूतखgएचीव हमर आदशखg3ढ़ट अि छ ?  \n \n/gऑडऑ ा थ/gफडच न ा  आ आ /gफ0इ थ ा  \nभगवतीक वंदनाच रण भ ऽ रहल छलिन , लोक सभ पूणखg3ढ़ट  उखgएचीसाहसँ गा िब रहल  \nछलिथ, िजनका खg3ूएलोक म ोन नै रहि न ओ  गाबै क भाभट क रैत मुँह चलबैत आ  \nठोर पटपटाबैत रहिथ। अही भीड़मे  एकटा  चािर - पखg3ढ़3च वषखg3ढ़टक बखgएइीचा  सेहो आगखg3ढ़3 मे  \nठाढ़ भेल कल जो ड़ने पता नै  कखन आिब कऽ ठाढ़ भ ऽ गेल। जखन खgएचीवमेव  \nमाता च िपता... हेबए लगलै तँ ओहो खूब जोर -जोरसँ संग देलकै, फेर ओकर  \nबाद बेचारा कखgएी3 चुप भ ऽ जा ए पड़लै। सभ गबैत वा गाबै क ढॲग करैत मुदा ओ  \nसबहक मुँह तकैत ठा ढ़ रहल। कने कालमे वखgएचचद ना खखgएचीम  भेलै तँ ओ  आरती लऽ  \nकऽ  आ खgएढ़एसाद  लऽ कऽ  हाथमे रखने  रहल आ जखन  भीड़  क म  होमऽ  लगलै तँ  \nभगवतीक मूितखg3ढ़टक  आ ओर  लगमे जा कऽ  अ  आ  सँ लऽ  कऽ  य र  ल व  खgएल3 धिर  \nपिढ़ देलकै आ  हाथ महक खgएढ़एसाद खgएढ़एणाम कऽ  कऽ  कने  खा लेलक आ कने  मुखg3एइीमे  \nरखने िबदा भेल। ई सभ देिख  पूजा-आयोजक -पिरवारक  एक  गोट जे बि ढ़ -चिढ़  \nकऽ खg3ूीतोखgएलल पाठ कऽ रहल छला , बखgएइीचासँ खg3ूटयंखgएइए ये पुछलिखन - ऐं रौ , भुटका खgएचीवमेव   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 81  \nमाता च िपता... तँ तखgएीी बखg3चढ़ड टहंकारमे कहलहॴ आ ओ कर बाद एसग रमे ई अ  \nआ िक ए भगवतीकखgएी3 पढ़ब ए लगलहुन ? \nबखgएइीचा कने  डेर ाइत तोतराइत बाजल - हमरा  इखg3ूीकूलमे खgएचीव मेव माता ...पढ़बै  \nछिथन माखg3ूीसाब ... आ अ आ  िक ए पढ़लहॴ ?  सखgएइढ़जन फेर  चुटकी  लेलिखन। \nतावत छटैत भीड़ फेरसँ उ खgएचीसुकतामे संगिठत होम ऽ लागल।  \nओ तँ ऐ  लेल जे ..  बखgएइीचा सखg3ढ़3स  भरैत बाजल -  भगवती अपने छ सभसँ नी क  \nकिवता बना लेितन... \nलोक ठठा कऽ हँसल मुदा पुछिनहा र झेप गेला - आ ई खgएढ़एसाद केकरा लेल  \nलऽ जाइ छहक ?- सखgएइढ़जनकखgएी3 अखनो उ खgएचीसुकता छलिन !  \n- ओ हमल  िपखgएईचलाक  माए  मिल गेलैए , ओकला खुआ  देबै  तँ ओ  जीब  जेतै।-  \nबखgएइीचा बाजल आ ओखgएईीहर  दौग गेल जेखgएईीहर  ओ कर िपखgएईचलाक  माए  पड़ल छलै।  \nसभ अवाक ओ करा देखैत रहल।  \n \nअ/gऑल0 प न  इ /gऑ7ड ज ि त  \nभरल देहक पखgएचचखgीूढ़ह वषखg3ढ़टक नवयौवना किहयौ वा बखgएइीचा ? नवयौवना नीक लगै  \nछै कहैयोमे आ सुनैयोमे , गाड़ी का करघाटी खg3ूीटेशनपर  खgएढ़ीकलै तँ हमरा ब गलमे  \nसीट खाली भेलै तँ रेलमपेल बोगीमे बैस गेल। जाड़क मास रहै मुदा श ीतलहरीमे  \nजैकेट- टोपीक बादो ठखgएच3डा लगैत छल तँए हा थ छातीपर बखgएचचहने गुड़मुड़ाएल बैसल \nरही। एकटा सीटपर सातगोटे बैस ल रही तै यो कोनो असुिवधा नै बुझा रहल \nछल का रण हाथ -पएर पसारैमे  भले असुिवधा  रहै  मुदा  कने  जाड़  तँ कम  लगै  \nछल। \nजखन ओ खg3ूएयामवणखg3ढ़ट नवयौवना गखg3ढ़3ती बखgएचचहने बगलमे बैसल तँ जेना करखgएी3ट  \nलागल आ देहमे गमखg3ढ़चक  ए कटा लहिर द ौिड़ गेल। हम जे हाथ  छातीपर  बखgएचचहने  \nरही से ओकर कि ठन  उभारसँ सिट गे ल। कने काल हम पूवखg3ढ़टवत रह लॱ मुदा \nजखन लागल ओ करा  को नो आपिखgएली नै  छै  तँ हखgएईीमर  िहखgएईीमित बि ढ़ गेल आ  हम  \nगखg3ढ़3ितक अ ढ़मे अपन  हाथ ओक रा छातीपर फेर ए लगलॱ , तैयो ओ िकछु नै बाजिल  \nआ पूवखg3ढ़टवत रहिल तँ अखgएईूपन  हाथ ओ कर खgएईएलाउजमे सिखgएचचहया दे िलऐ। समैक  संगे  \nहखgएईीमर मोन आ िहखgएईीमित बढ़ैत गेल मुदा ऐसँ बेसी िकछु सखgएईीभव नै छल तँए एतबे \nअित कऽ रहल छलॱ तावत गाड़ी उग ना हाखgएईचटपर पहुँिच  गेलै।  \nएकटा खgएढ़एौढ़  जक खg3ढ़3  खg3ूटयिखgएइूत तावत ओइ नवयौवनाक  हाथ पक िड़ कऽ  उठबए   82  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nलगलिखन तँ ओ उि ठ गेिल, तँ दोसर खg3ूटयिखgएइूत जे श ाइत कने  हुनक र पि रिचत  \nरहिथन, पुछलिखन- इहे बखgएइीचा िछ ऐ लछुआ क ?  \nओ खgएढ़एौढ़  हँमे मू ड़ी डोला  देलिखन आ  गेट िदस  नवयौवनाकखgएी3  लऽ कऽ  ससरए  \nलगला भीड़मे। दोसर खg3ूटयिखgएइू त िरखgएइूत खg3ूीथानपर बैसै त हमरा िचखgएचचहैत टोकलिन - की  \nमाखg3ूीटर साहेब ? कतए सँ आबै छी ?  \nआब हमहूँ हुन का  िचखgएचचहलॱ , ओ पखgएच3डौलक  रमेसर  रहिथ। उमे रक  खgएढ़एभाव क ने  \nजखgएईचदी हुनका  िलबा देने रहि न।  \nहम पुछिलयिन- के  रहै ओ  बखgएइीचा ?  \nआशय छल किहयो फेर मौ का भेट सक ए तँ! \nअखन हम पूणखg3ढ़ट  आखgएचचहर  भेल छलॱ। हम र पोिखg3ूीटंग  लगेमे सलेमपुर खg3ूी कूलमे  \nछल। - ओ लखg3लूमणक बेटी छलै, अहॴक नानी गा मक पुरिहतक पोती। ओक रा  \nखg3ूीकूलक नव का माखg3ूीटर ओ करा  संगे  केना  ने  के ना फुसला कऽ  जबदखg3ढ़टखg3ूीती  \nकेलकै। तिहयासँ मथसुखg3चए आ बौक  छै।  िक छु नै  बुझै छै आ  ने  बाजै छै। अह खg3ढ़3  \nसभ सन लोक खानदानी आनक बेटी - पुतोहु आ बखgएइीचाकखgएी3 अखgएईूपन इखgएइढ़जित  बुझए  \nबला लोक आब थोड़े रहलै माटसाब. ..  रमेसर बजैत रहल मुदा हखgएईीमर िदमाग  \nसुखg3चए भेल जा रहल छल ... । एखg3टएेटा शखgएईएद अहखg3ढ़3 सभ आनक बेटी - पुतोहुकखgएी3 अखgएईूपन  \nइखgएइढ़जित बुझै िछऐ ...िदमागमे फे र -फेर घुिम रहल छल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 83  \n \nअनमोल झा  \nचेतना \n- िगरहत पखg3ढ़3च सए  खgएढ़ीपैखgएईलयाक पखg3ढ़3 च सए सूिद केना भेलै।  \n-रौ बिहं! जे तोर ा बाप -पुरखाकऽ किहयो साहस नै भेलै पुछैक से तूँ पूछै  \nछखgएी3? \n-ओ िदन िबसिर जइयौ िगरहत! छह मासमे एतेक सूिद नै होइत छै। अबै  \nछै दलुआ हखgएईीमर खg3ूी कूलसँ तँ करत िहसाब !  84  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nकुमार  मनोज कऋgूष2यप  \nजखgएचचम मधुबनी िजलखg3ढ़ीतगखg3ढ़टत सलेमपुर गाम मे। बाखgएईचय क ाले सँ लेखनमे अिभखgएढ़ीिच।  \nक एक  गोट रचना आका शवाणीसँ खgएढ़एसािरत आ  िविभखg3चए पखgएलल - पिखgएललकामे  खgएढ़एकािशत।  \nसखgएईीखgएढ़एित कखg3इूखgीूढ़ीय सिचवालयमे अनुभाग आधकारी  पद पर पदखg3ूीथािपत।  \n \nमरीिचका \n “हे हर, हमरहुँ करहु  खgएढ़एितपाल ”- भवानीबाबूक मुँहसँ िन कलल ऐ गीतक  \nभावाथखg3ढ़ट मुहखgएईचलाक अबाल - वृखg3एू खgएढ़एायः सभकखgएी3 बुझल  छलै। एते तक  िक  नेनो -भुटको  \nसभ  बूिझ जाइत  छल जे भवानीबाबू आब  भोजनक  खgएढ़एतीखgएलएा  कय रहलाह अिछ।  \nभवानीबाबू िजला पिरषदक सेवा - िनवृत बड़ा बाबू। स खg3ूीती जमानामे भवानीबाबू \nएक - एक  टा खgएढ़ीपैया जम ा कऽ  क ऽ शहरमे जमीन  खरीद लेलिन। मुद ा घर  टा  \nबिन सकलिन सेवा-िनवृितक बादे। सेवा-िनवृितपर भेटल  सभ पा इकखgएी3 लगा कऽ  \nबनलिन  चािर को ठलीक पखg3टए ा - पुखgएइटता मकान।  जिहया मक ान बि न कऽ पू रा तैयार  \nभऽ गेलिन तिहया भवानीबाबू बाहर ठाढ़ भऽ कऽ बड़ी काल तक जोहैत रहलाह \nओइ मकान कखgएी3। जतबा खुशी शाहजहखg3ढ़3 कखgएी3 ताजमहल बनबा कऽ नै भेल हेतैक , \nओइसँ कएक  गुण आिखgएचीम क खु शी भवानीबाबू कखgएी3 भेट रहल छलिन अ पन  मकान  \nकखgएी3 देिख  क ऽ । हाथक  सभ पाइ खतम भऽ जेबा क सेहो आइ कोनो  दुख नै  बुझा  \nरहल छलिन हुन का। दुख  भेलिन तँ बस एतबे जे किनयखg3ढ़3  ऐ  मका नकखgएी3  देखबा  \nलेल नै रिह सकलिखन।  \nचाखgएढ़ी कोठली  दुनू बेटामे  आपसमे  बँटा गेल - दू टा क ोठली दुनू  बेटा - पुतोहुकखgएी3  \nआ दू टा पोता-पोती लेल। पूजा , खg3ूीटो र,पाहुन-परख ऐ सभ लेल घरक कमी  \nरिहये गेल। आब भवानीबाबू कतए जाथु ? अंतमे दुनू बेटा- पुतोहु सवखg3ढ़ट- सखgएईीमितसँ \nिनणखg3ढ़टय कऽ कऽ हुन का आखgएलइय देलकिन बालकनी क एकटा क ोनमे। किनयखg3ढ़3 तँ  \nपिहनिह खg3ूीवगखg3ढ़टवासी भऽ चुकल रहिथन। भवानीबाबू अपने  बनाओल  घरमे आन बि न   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 85  \nबालकनीक ए क क ोनमे टुटलहवा चौकीपर समए काटए लगलाह। हद तँ तखन \nभऽ गेल जखन एक िदन भवानीबाबूक पेट सेहो बँटा गेलिन , एक मिहना जेठक ा  \nबेटाक घर सँ तँ दोसर म िहना छ ोटका बेटा घरसँ।  \nआइ भवानीबाबू बड़ी काल धिर नहा - धो कऽ बैसल गीत गबैत रिह गेलाह-  \nबीच- बीचमे नजिर याचक  भावसँ दुनू भखg3ढ़3इक भनसा घर िदस सेहो बेरा-बारीसँ  \nजाइत रहल। गीत अंतरा धिर पहुँिच  गेल। खg3ूीवर मिखg3एू म पड़ऽ  लागल - उदास -  \nथाकल- हारल- हे हर, हमरहुँ क रहु खgएढ़एितपाल़़।  \n \nपरजा \nबड़का भैयाक दलान, दलान नै गामक चौक बुझू़।  देश - दुिनयखg3ढ़3 , खेत - पथार, \nनीित-राजनीित सभपर गमखg3ढ़लग रम बहस एतए सुनबा लेल भे टत। चुनावक समैमे \nकोनो आन टॉिपकपर  बहस हुअय से कने अ नसोहखg3ढ़3त हएत। सभ जुटल लोक \nचुनावक एक - एक मुखg3टई ापर तेना  िबखgएलएा - िबखgएलएा कऽ खॲइछ ा छ ोड़ा रहल छला जे  को नो  \nसेफोलोिजखg3ूीट  टी. वी.पर की करताह। बौबू- बाबूक कहब रहि न जे ऐबेर सखgएलीा  \nपिरवतखg3ढ़टन हेबे टा क रत।  सभ सखgएलीाखgएढ़लढ सरकार  सँ नाखुश  अिछ , तकर  औल ओ  \nस भ ऐबेर चु केबे करतिन।  ऐपर  नखgएचचहवू बम कैत बाजल - कखg3टएा  अहखg3ढ़3 कतए छी ! \nलोकक आँिख  बट् टम नै ि छऐ जे  चहुँक ात होइत िवकास कखgएी3  नै देखतै।  अपने  \nगाममे दे िखयौ ने  जे  कतेक कखgएी3 सर कार  पखg3टएा  म कान  बना  देलकै, क़ तेक कऽल  \nगड़ा गेलै़ , गामक  लेल रोड ो तँ सखg3इ3खgएइूश न भइये गेल अ िछ। बौवूबाबू  खgएढ़एित वाद  \nकेलिन--  कोन घर  आ  क ऽलक बात  क रैत छह ? जा कऽ  ओक रा  सभसँ पुछहक  \nगऽ ने  जे कतेक जो ड़ी पनही िखया कऽ  आ  कतेक  घूस दऽ कऽ  घर आ कऽल  \nभेलैए? फेर बजलाह- हौ ई सरकार पखg3ढ़3च साल तक जनताकखgएी3 मुखखg3ढ़ट बना कऽ  \nअपन धोिध बढ़बैत रहल। भल होअ य  जँ लोक ऐ चो रबा सभक जमानत जखgएईएत \nकरा िदअय ऐबेर।  ई वाद - खgएढ़एितवाद चिलये रहल छल ि क मखना  िबचिह  मे  बाजल-  \nयौ मािलक! अ हखg3ढ़3 आउर कथीले बेकारेमे बतकटाझु करै जाइ छी। हमर मुखखg3ढ़लहा  \nबुइध तँ एतबे बुझैत अि छ जे  ि क यो जीतए , िक यो हा रए , हम सभ तँ परज ा छी , \nपरजे रहब। दलानपर क नी क ालले चुखgएईूपी पसिर गेल छलै।  \n \nबदलैत समए  86  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nआइसँ दस वषखg3ढ़ट पिहने जखन ऑफीससँ घर घुमैत छलॱ तँ हमर नवका  \nकुखg3टएुर  भुिक  कऽ  आ  नवकी  क िनयखg3ढ़3 ग ऽर  लािग कऽ हम र खg3ूीवागत  करै  छली।  \nआब काल करोट फेि र चु कल अिछ , हमर पोसुआ कुखg3टएुर आ किनयखg3ढ़3 दुनू अपन  \nआदित अदला- बदली कऽ लेलिन। आब घर आिबते हमर  कि नयखg3ढ़3 हमरापर भुि क  \nकऽ आ हम र पोसुआ  कुखg3टएु र हम र गऽर  लािग कऽ  हमर  खg3ूीवागत करैत अ िछ।  \nसमए एिहना बदलै छै। \n \nजरल पेट \nजेठक खgएढ़एचंड दुपहिरयामे जखन छखg3ढ़3हॲ छखg3ढ़3ह तकैत छै, घामसँ लथ पथ िचखgएईूपी \nलागल मैल पिढ़या नुआ ,  जे ओकर  लाजकखgएी3  झँपबामे मुि खg3ूएकलसँ समथखg3ढ़ट भऽ  रहल  \nछलैक, पिहरने एकटा खg3ूीखgएलली कोरमे एकटा दू- तीन बरखक नेनाकखgएी3 लऽ कऽ हम रा  \nसोझखg3ढ़3 ठाढ़ भऽ जाइत अि छ।  िकताबपर सँ हमर नजिर ओकरा  िदस जाइत \nअिछ। ओ खg3ूीखgएलली हमरासँ याचना करैत अिछ , िकछु खेबा लेल देबाक। कहैत \nअिछ , जे कािखg33ी रा ितये सँ ओकरा दुनू माए - बेटाक मुँहमे अखg3चएक ए कोटा दाना नै  \nगेलैक अिछ। हम रा दया आिब  जाइत अिछ ओक रापर। आँग न जा कऽ  माए कखgएी3  \nकहैत िछऐ। मा ए भनसा घरमे  जा कऽ देखैत अि छ - पोिछ -पािछ क ऽ दू मुट् ठ ी  \nभात भेलै ,\n कने के दािल बखg3ढ़3चल छै।  तरकारी तँ बचबे  ने केलै। कतए  छै ओ ? \nकहॴ जे बारीसँ  के राक  दू  टुक पात  कािट  अनतै। अपना बासनमे  तँ नै देबै  \nखाय लेल।  \nओ खg3ूीखgएलली केरा क पात लऽ कऽ  दुखgएढ़लखgएइूखामे छखg3ढ़3हमे बैस गेल। मा ए भात आ  \nदािल ओकरा आगू मे परिस देलकै। हमर आखg3ईटहपर कने क आम क कुखgएइीचो दऽ देने  \nछलै। ओ खg3ूीखgएलली अपन ने नाकखgएी3  अपना हाथसँ खुआइये रहल छलै तैयो ओ  \nअनभरोस नेना अपने  दुनू हाथ लगा क ऽ भकोसए लागल रहै। तखने ओ  खg3ूीखgएलली  \nअपन बामा  हाथसँ नेना कखgएी3 दु नू हाथ  पकिड़  क ऽ कात कऽ  देलकै  आ  अपने पैघ -\nपैघ कौर ग ीड़य लगलै। नेना भुइयखg3ढ़3मे ओंघिरया म रैत रहलै ।  \n \nजीतक आगू \nछहिरमे  कने क  तँ कटाि र भेलै ि क  देिखते- देिखते सॱसे गाम  दहा  गेलै।  \nछातीसँ उपर पािन ठेिक  गेलै आर  बिढ़ते जा  रहल छलै। लोक वखg3ूीतु-जात जे   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 87  \nसमेिट सकल से समेट लक, नै तँ जान बचा कऽ  पड़ाएल। दस- पखg3ढ़3च टा लोक  \nजकरा  कोठ ा छलै  से तँ छतपर  जा कऽ  खgएढ़एाण बचेलक।  भुखनाकखgएी3  पड़ेबाक  कोन ो  \nरखg3ूीता नै सुझलै तँ अपन भीत  घरक चारपर चिढ़ गेल। पािनक ओइ माखgएढ़ी क  \nलहिरमे भीतक  घर कतेक  काल  ठिठतै , अरड़ा कऽ  खिस पड़लै। चा रपर  बैसल \nभुखना आब पािन क िहलकोरमे  ऊब -डुब करैत भिसयाएल जा  रहल छल।  \nहाकरोस कऽ  क ऽ लो क सभ सँ नेहो रा करैत  रहलै बचेबा  लेल। सभकखgएी3 तँ अपन  \nजान क ऽ पड़ल छलै ,  ओ करा के बचाब ओ ?  \nजीवन- मरनक बीच झुलैत भुखना चारकखgएी3 किसया कऽ पकड़ ने भासल जा \nरहल छल। ओ जीवन  हािरये देने  छल िक  चा र ए कटा पैघ नीम क ग ाछसँ टक रा  \nकऽ कनेक  काल लेल िवलमलै। ओ फुितखg3ढ़टसँ भिर पखg3ढ़3ज  किसया कऽ ग ाछ कखgएी3  \nपकिड़ लेलक। चार फेरसँ ओिहना भिसयाइत चिल जाइत रह लै। ओ अपना \nशरीरमे  बल अ नलक आ िपछड़ैत -चढ़ैत गा छपर चिढ़ये गेल। गाछ क  एक  फेड़प र  \nपएर रािख कऽ दोसर सँ अड़ि क कऽ उसास छोड़लक , लगलै जेना पुनजखg3ढ़टखgएचचम \nभेल होइ ओकर।  गाछपर  ठा ढ़ ओ बाि ढ़क  लीला देखैत रहल। ओिहना  ठा ढ़े -ठाढ़  \nकखन ओ कर आँिख लािग गेलै से अपनो  नै बुझलक ओ।  \nभोरमे जखन सुखgएढ़लज क लाली िछटकलै आ  फरी छ भेलै तँ ओ कर आँिख  \nखुजलै। चाखgएढ़ल कात तकलक ओ। सगरो  पािनये- पाि़न। कतहु कतौ दूर - दूरमे  \nकोनो  टा गा छ  िकंवा  क ोनो  कोठ ाक  घरक  आधा  भाग  टा माखgएलल देखबामे  एलै।  \nअंगैठी -मोर क रैत ओ अपन माथक उपर तकलक। तिकते िघिघयाय लागल।  \nसाखgएलएात यमराजकखgएी3 अपना  माथक  ऊपर देखलक ओ। ए कटा क ारी - भुजुंग सुखgएइीचा  \nगहुमन सँ◌ाप उपरका डािरमे लपटाएल। एकबेर मृखgएचीयुक मुँहमे जेबासँ बखg3ढ़3चल तँ \nदोसर मृखgएचीयु लगमे ठाढ़। गहुमनक डँसल तँ पािनयो नै मंगैत छै।  ओकरा  \nआँिखक आगू अखgएचचहा र होमय लगलै।  आब ओकर खgएढ़एाण जेबामे को नो टा भखg3ढ़3 गठ  \nनै। आँिख मुिन  लेलक ओ आ  आसखg3चए मृ खgएचीयुक खgएढ़एतीखgएलएा क रए लागल। \nिक ए कबेर फेर  कतौसँ िहखgएईीमत जगलै ओकर ामे।  नहुँए-नहुँए ओ दोसर  \nडिरपर आिब  गेल़। गाछ क ए कटा डाि र तोड़लक आ समधािन  क ऽ गहुमन क  \nमाथपर दऽ मारलक। िन शान सटीक रहलै। सँ ◌ाप अचेत भऽ क ऽ पािनमे खिस  \nपड़लै आ धार क  संग बिह गेलै। भुखना िवजयी  भावसँ चाखgएढ़ल  कात  तकलक।  \nओकर व ीरता देखैबला ओतए के छलै ?  88  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nिवनीत उऋg2अ4पल  \nजखgएचच म -  197 8 , आनंदपुरा , मधेपुरा। खgएढ़एारंिभक िशखgएलएासँ इंटर धिर मुंगे र िजला  \nअंतगखg3ढ़टत रणगखg3ढ़ीव  आ  तारापुरमे।  ितलकामखg3ढ़ीझी  भागलपुर , िवखgएलचिवखg3एीालयसँ गिणतमे  \nबी.एस.सी . (आनसखg3ढ़ट)।  गुखgएढ़ल जखgएईीभेखgएलच र िवखgएलचिव खg3एीालयसँ जनसंचारमे माखg3ूीटर िडखg3ईटी।  \nभारतीय िवखg3एीा  भवन , नई िदखgएईचलीसँ अंग रेजी  पखgएललकािरतामे  खg3ूीनातक ोखgएलीर ि डखgएईूलोमा।  \nजािमया िमिखgएईचलया इखg3ूीलािमया , नई िदखgएईचलीसँ जनसंचार आ र चनाखgएचीम क लेखनमे  \nखg3ूीनातकोखgएलीर िड खgएईूलोमा। नेखgएईचसन  मंडेला सखg3इूटर फ ॉर पीस एंड कनिखgएईटलखgएइूट \nिरजोखgएईचयूशन , जािमया िमिलया इखg3ूीलािमयाक पिहल बैच क छाखgएलल भ s सिटखg3ढ़टिफकेट \nखgएढ़एाखgएईूत। भारतीय िवखg3एीा भवन क खgएढ़ूखg3इू च कोसखg3ढ़टक छाखgएलल। आ का शवाणी भागलपुरसँ  \nकिवता पाठ , पिरचचखg3ढ़ल आिद खgएढ़एसािरत। देशक खgएढ़एितिखgीटइत पखgएलल - पिखgएललका सभमे िविभखg3चए \nिवषयपर खg3ूीवतंखgएलल लेखन। पखgएललकािरता  कैि रयर -  दैिनक  भाखg3ूीक र , इंदौर, रायपुर, \nिदखgएईचली खgएढ़एेस , दैिनक िहंदुखg3ूीतान , नई िदखgएईचली , फरीदाबाद , अिकंचन  भारत, आगरा , \nदेशबंधु, िदखgएईचली मे। एखन  र ाखg3ू3खg3ईईीय सहारा , नोएडा मे  विरखgीटढ़  उपसंपादक। \"हम  \nपुछैत छी\" किवता संखg3ईटह खgएढ़एकािशत।  “मोहनदास” ( िहखgएचचदी  उपखgएचचयास , लेखक उदय \nखgएढ़एकाश )क  मैिथलीमे अनुवाद। \n \n/gऑ57 ी गु /gऑडइ वै  न म : \nगुखgएढ़ीखgीूईखg3ढ़टखg33एा , गुखgएढ़ी  िवखg3ढ़टखg3ू3णु, गुखgएढ़ी  दखg3इटवो महेखgएलचर :।  \nगुखgएढ़ी  साखgएलएात परम खgीूईखg33ए तखg3ूीमै खgएलइी  गुखgएढ़ी वै नम:। \nनेनासँ ई खg3ूएलोक माखg3ूीटरजी लेल सुनैत रही। हमरो  एहने  माखg3ूीटर साहब  \nभेटल जे कहैत छलाह , खूब पढ़ू। पढ़िहक  संग अपन  जीवनमे  सेहो ईमानदा र  \nरहू। ईमानदार रहबै तँ शुखgएढ़ल मे िदखg3टएत ह एत , मुदा बादमे एक र गवखg3ढ़ट महसूस क रब।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 89  \nसमाजमे इखgएइढ़जत भेट त। झूठ नै बाजू। अपन बातपर रहू । जुबानक पखg3टएा र हू। \nसंगे-संग भगवान  राम क कथा सेहो बतौलिथन जे  -रघुकुल र ीित सदा चिल आई , \nखgएढ़एाण  जाय पर वचन  न जाई - आ राजा हि रखgएलढ़ंखgीूढ़ क कथा सेहो खgएइूलासक बाद  \nसुनाबैत रहए। \nएते सालसँ ई स भ गप सुनैत आ िपताकखgएी3 ऐ मागखg3ढ़टपर देखैत हमरोमे ई सभ  \nगुण आिब  गेल। ईमा नदार  रहलॱ तँ  खgएइूलास मे फखg3ूीटखg3ढ़ट  करैत  र ही ।  नी क खg3ूी कूल -\nकॉलेजमे एि डिमश न सेहो भऽ  गेल। पढ़ाइ ख खgएचीम केलाक बाद  नी क सन  नौ किरयो  \nभेट गेल। गामसँ िदखgएईचली आिब गेलॱ। िदखgएईचली बला  भ ऽ  गेलॱ मुदा बेइमा न नै भऽ  \nसकलॱ, जकरा  लेल िदखgएईचली जानल ज ाइत अिछ। तइसँ िदखgएईचली लेल लोक  कहैत  \nअिछ , -िबनु िदल के अिछ  िदखgएईचली।  \nसंजोगसँ माखg3ूीटर लड़कीसँ िब आह भेल। गाम मे रही।  सोचिह लागलॱ , की  \nकरी , किनयाकखgएी3 नौ करी कराबी  ि क \n नै। एक  िदन  मचानपर  गाम क लो क लग  \nबैसल रही । तखने इलाकामे खgएढ़एिति◌खgीटइत ५५ सालक माखg3ूीटरजी शंक रदेव एलाह।  \nगप- ठहाखg3टएा क बीच  किनयखg3ढ़3 क न ौकरी क गप आ एल। ओ सलाह देलिखन, एँ यौ, \nकिनयाकखgएी3 ि कए नौ करी छ ोड़ाएब ? देखैत नै िछऐ मुिखयाक पुतोहु कखgएी3। ओ कहखg3ढ़3  \nकिहयो खg3ूीकूल जाइत छै।  मुिखया अखgएईूपन  पुतोहुक बदलामे एकटा  मौगी कखgएी3 रािख  \nदेने छै। ओ गरीब अ िछ। ओ करा मुिखया दू हजार टका दैत अि छ। ऐ  \nकलयुगमे िकयो एक रा देखिनयार  अि छ ?  ईमानदारी क  जमाना  नै  अिछ  आब।  \nएकरासँ ओइ गरीब क क खgएईचयाण भऽ जाइत अि छ आ  काजो  भऽ जाइत अि छ। अ हूँ  \nिकए नै  ओिहना  को नो गर ीबक कखgएईचयाण कऽ दै  छी ? \nई गप सुिन कऽ लागल जे ना हम रा सॱसे देह कािठ  मािड़  देलक। हम रा  \nअपना माखg3ूीटरजीक  कहल आ िपताक आचा र -िवचार आँ िख क आ गू घूरय लागल।  90  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nडॉ. धनाक र  ठाकुर  \nहमरा एकर एक बायोडाटा चाही \nयखg3एीिप  बौआ झा खg3ूटयखg3ूीत छलिथ ओ िनणखg3ढ़टय लेने छलिथ जे आइ ओ खgएढ़एोफेसर \nखgएढ़एसादक डेरा  तिकये क ऽ रहता। ओहुना  सािर शारदा  कहने छलिथन जे हुन क  \nसखी उमा, जे गोखgएईचड  मेडिलखg3ूीट छलिख  न िपताक  िवषय भौितकीमे, से ने तँ  \nनौकरी  केिखgएईचखखgएचचह ने िबयाहे।  बौआ झा हर साल रेिडयो खg3ूीटेशन िदस हुनक  पूणखg3ढ़ट  \nडेरा ताकैले जािथ मुदा  हड़बड़ीमे वापस पटना चली जाइ छला। \nअहू साल गेला मुदा को नो थाह पता नै। ओ ए क उमेर गर लोक  लग गेलाह  \nजे सड़क क ात  ठाढ़ छलाह। \n\"यौ , अहखg3ढ़3 खgएढ़एोफेसर खgएढ़एसादक  डेरा  बताएब?\" \n\" कोन खgएढ़एसाद , एतए तँ तीन- तीन खgएढ़एसाद छिथ - गिणतबला, दबाइबला की \nिकताबबला?\"  \n\" अहखg3ढ़3कखgएी3 की कहू , ओ तँ पैघ  िवखg3एलान  छलिथ  िजनक  ि कताब हमर  िपताजी  \nछपैत छलिख न।\" \n\" तँ अहखg3ढ़3क िपताजी छापाखाना  बला। \" \n\"सएह बुझू।\"  \n\"देखू , एक भलमानुष िकताबबला खgएढ़एसादक खोजमे ि कयो ि कयो खgएढ़एोफेसर अबैत  \nरहैत अिछ - बड़का- बड़का खgएढ़एोफेसर। \" \n\"हँ यौ वएह, हुनके तँ हम तकैत छ ी।\" \n\" अहखg3ढ़3 चिल जाउ , ओही बड़ का पोखरी  कात जतए  कोणप र ए क म कान  \nहोएत।\"  \nबौआ झा परेश ान , पोखिरक हर कोनपर  मका न। \nमुदा आइ ओ ताि कये क ऽ रहताह। \nफेर ए क आदम ी -  \nमकान नै खgएईटलैट कहने हएत -  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 91  \nचिल जाउ सीधा एक  िकलोमीटर।  ओतएसँ दिहनामे  एक  खgएईटलैटमे एक बू ढ़  \nखgएढ़एोफेसर जखgएढ़लर  अिछ , जकर ए क  िबनु िब आहल बेटी छै , सेवा करै  छै  मा ए  \nबापक, बेटा पुतोहु अमेिरका मे।\" \nबौआ झा जा  क ऽ  िनचला खgएईटलैटक  घंटी बजेलाह। एक मिहला िन कललीह \nजे हुनका साि र जक खg3ढ़3 बुझेलीह।  \n\" केकरासँ भखgएी3ट क रक अिछ ?\"  \n\"तोहर िपताजीसँ।\"  \n\" अहखg3ढ़3क की  नाओं?\" \n\"नै बताएब- हुनके  बताएब।\" \n\"बताउ ने, हमहूँ पी एच  डी छी। \"  \n\" से जखgएढ़लर हएब , पैघ खgएढ़एोफेसरक बेटी। \" \n\" अहखg3ढ़3क की  नाओं?\" \nताबत हुनक माए ि नकललीह-  \n\"देखू  मखg3ढ़3 , ई अपन नामो  नै बतबैत छिथ आ तुम - ताम करैत छिथ। \" \n\" जखgएढ़लर िकयो लगके  छथुखgएचचह। \" \n\"बताउ अपन पिरचय?\"  \n\" खgएढ़एोफेसरिहकखgएी3 बतेबिखgएचचह। \"  \n\"की बात-  की होइत अिछ ?\"  खgएढ़एोफेसर िनकललाह।  \n\" अहखg3ढ़3  के ?\"  \n\" िचखgएचचहू\" \n\" नै िचखgएचचहलॱ। \"  \n\" िचखgएचचहू, हम वएह जे १० बरख पिहने  तक हर  साल रेिडयो खg3ूीटेशनबला डे रा  \nअबैत छलॱ, सालमे एकबेर।\" \n\"हम बूढ़ भेलॱ, माफ क खgएढ़ल नै  िचखgएचचहलॱ। \" \n\"मुदा हम नै बताएब , नै िचखgएचचहब तँ हम एिहना च िल जाएब। \" \n\"बोली तँ सुनल लागैत अिछ.. .. ओ अहखg3ढ़3 झाजी क बेटा। \"  \n\"हँ।\"  \nउमाक माइ सेहो िच खgएचचहलिन : \n\"झाजीक बेटा, तूँ, तोहर िपताक उपकार  हम सभ नै िबसरबौ , ...तोरा नै  \nिचखgएचचहिलऔ। \"  \n\"कोन उपकार , ओ तँ किहयो िकछु नै कहलाह.. हुनक मरनो आब १२   92  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nसाल भेल। \"  \nखgएढ़एोफेसर - “ओ बाजएबला नै छलाह िक छु।\" \nउमाक म खg3ढ़3 - \" जखन खgएढ़एसादजी इंखgएइएलखg3इ3ड छलाह ,  हमरा  सभकखgएी3  िकयो देखिनहा र  \nनै, िचखg3एइी देिलयिन तँ ओ झाजीकखgएी3 िलखलिन आ झाजी आिब क ऽ चालीस हजार  \nखgएढ़लपया दऽ  गेलाह आ हमरा कहलाह जे हुनको नै कहबिखgएचचह , ई खgएढ़लपया हुनक \nिकताबक रोयाखgएईचटीमे धी रे-धीरे चुि क  जेतैक वा  फे र ओ दोसर ो ि कताब िल ख  \nदेताह।  \nखgएढ़एोफेसर - \"जॱ आ◌ेइमे हमरा आर देबाक हो तँ कहू ,  हम अपन बता कऽ  \nिलखबैक वा  पखg3इूसन  िसखgएइूखg3ूीथ पे िरिवजन  भेलापर पठबा देब।\"  \nबौआ झा - \"नै यौ, हमरा तँ बाबूजी  िक छु नै  कहलाह क िहयो।  अहखg3ढ़3 तँ  \nिवखg3एलान छी , हमर िपता तँ अने क समखg3ढ़ीग कखgएी3 लेखक बनबा  देलिथ िलखबा \nिलखबाकऽ। हुनके  ना ओंपर तँ  हमहूँ सभ  िजबैत छी।  हम तँ अहखg3ढ़3क  दशखg3ढ़ट न लेल  \nआएल छलॱ, ओना उमा जँ अहखg3ढ़3क पोथीकखgएी3 िरवाइज कऽ देती तँ फेर हम छािप  \nदेब आ ओहो चलैत रहत।  \nआ एक क ातमे जा कऽ उमा क मखg3ढ़3 कखgएी3 कहलिख  न - \"हमरा एकर ए क  \nबायोडाटा चाही\"। \n\"िकएक ?  \n\"नै बताएब\" \nबूिझ गेलॱ। \nउमा ऐ बीच  घसिक गेल , जखgएईचदी दोसर कमरामे  अपन कएल श ीऊिथकखgएी3 \nशीसामे देखैत आ  सोचैत-  हमर वृ खg3एू म ाता - िपताकखgएी3 के  देखतिखgएचचह , जइ लेल हम  \nलखg3लूमीक कहलो उखgएलीर लेखgएइूचर रिशप छोिड देलॱ ?  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 93  \n \nआशीष अनिचऋg2अअहार  \nमैिथलीक पिहल बहरयुखgएइूत  गजल संखg3ईटह  “ अनिचखgएचचहार  आखर” खgएढ़एका िशत। \n \nनक/gफडच \n\"हे रौ,  खा ले पूरा। ऐंठ नै छोड़। \"  \n\"  ऊँ...ऊँह ...... नै आब नै खाएल हेतौ हमरासँ। पेट भिर गेलै।  \"  \n\"  हे देखही, ऊपरसँ  भगवान  देखै छथिखgएचचह जे  लोक  जतेक  बेर  ऐं ठ फेकै  छै  \nतकरा न कखg3ढ़टमे जा ए पड़ै छै  आ ओइठखg3ढ़3 ओकरा  ओतेक  िदन भूखल रहए पड़ै  छै।  \"  \n\"  नै हमरा भूख नै  छौ  ।\"  \nआ माए ओही छीपीमे अपनो िहखg3ूीसा लऽ खाए लागैए। बखgएइीचा तव जबान  \nभेलै , िहखg3ूीसक वएह मुदा बहखg3चएा दोसर --- ---  \n\"  छोड़ भगवान - तगवानकखgएी3। ओ क ोनो देखै छै। सभ झुखg3एइे छै ।\" \nआ िपखgएइढ़जा भरल पेट सँ आधे थारी खा उिठ जाइत अिछ। कालखg3चईमे जबान \nबूढ़ भेल। बेटा - पुतहु बाहरे। खाली अपने आ बुिढ़या घरपर। जिहया बुिढ़या  \nबेमार पड़ै तिहया उपासे सन  लागै। ओना  किहओ काल देआद  सभ सेवा कऽ  दै  \nमुदा ओहो सभ तेरहे\n -बाइस।  \nआ उपासे सन एकटा सखg3ढ़3झमे बूढ़ाकखgएी3 पड़ोिसया घरसँ सुनाइ पड़लिखgएचचह  \"हे \nदेखहॴ। उपरसँ भगवान देखै छिथखgएचचह जे  लोक जते क बेर  ऐंठ  फेकै  छै  तकरा  \nनकखg3ढ़टमे जा ए पड़ैत छै आ ओइठ खg3ढ़3 ओ करा  ओतेक िद न भूखल रहए पड़ैत छै। \n \"  \nआ की  ई सुिनते बुढ़बाक  रॲआ  ठा ढ़ भऽ गेलै। मोन पिड़  गेलै ओ करा अपन  \nमाएक ग खgएईूप। ठीक इएह तँ कहै छलै। आ िसहरैत - िसहरैत बूढ़ा अपन वतखg3ढ़टमानमे  \nआिब गेलाह आ िहसाब लगाबए लगलाह  जे ओ कते िदन कतेक बेर ऐंठ छोड़ ने  \nछिथ।  94  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nिनशान \nहाथमे माइक , गरामे फूलक  म ाला, आँिखमे तेज , वाणीमे ज ोश।  नेता जी  \nमंच पर ठाढ़ भए  कए  धूआँधार भाषण  दए रहल छलाह--- -  \nखाली एकबेर  हमरा  िजतएबाक  कखgीटढ़ क खgएढ़ी , हम समखg3ूीत जनताक कखgीटढ़ कखgएी3  \nअपन कखgीटढ़  बुझब। खgीटूखgीटढ़ाचारकखgएी3 मेटा  देबै। गुंडा-लफंगाक नामो - िनशान खखgएचीम क ए  \nदेबैक-- --- --  \nऐ अंित म आ खgएलचासन कखgएी3  खखgएचीम  होइतिह खgएलइोतामे सँ िक  यो िचि चआ उठल ---- ---  \nनेता जी जखन अहखg3ढ़3  गुंडा- लफंगाक नामो - िनशान मेटा देबैक तँ अहखg3ढ़3 क  \nिनशान कतए रहत।  \nआ नेता जी गखgएईूप कखgएी3 जािन - बूिझ अनठा कए मं चसँ उतिर िवदा भए गेलाह। \n \nल /gफ50 म ी  \nपिरछन --- भगवती गीत--- हास- पिरहासक गीत। बखgएइीचा स भ अनेरो औना  \nरहल छल। दरवखgएइढ़जापर धम गखgएइढ़जर म चल। तुमुल हास - खgएचइविन। नाना  खgएढ़एकार क  \nगखgएईूप - सरखg3टएा। वरक बाप कखgएचचयाक बापसँ कहलिथखgएचचह -- - \" आह बूिझ िलअ समिध \nजे हमरा  घरमे  लखg3लूमी देलहुँ अह खg3ढ़3 -- । कखgएचचयाक  बाप कहलिखखgएचचह \"हँ से तँ ठी के \" \nआ किहते आँिख झुिक गेलिखgएचचह आ मोने-मोन बजलिथ--\"एखन तँ लाखक-लाख \nटका संगमे अनलीहए ने ,  लखg3लूमी तँ बुझेबे क रतीह। जखन खखgएचीम भए जाएत  \nतखन इएह लखg3लूमी कुलखgएइीछनी बि न जाएत। \"  \n(मुखg3चएा जी कखgएी3 समिपखg3ढ़टत )  \n \n \nअंतर \nिकछु बखखg3ढ़टक पछाित मैि रज सेरेमनी क शुभ अधखg3ढ़टिन शाभाग राितमे बर अपन  \nकिनयखg3ढ़3सँ पुछलिखखgएचचह --- -- कहू तँ हमर सासुर आ  अहखg3ढ़3क सासुरमे  की अंतर  \nभेटल ?  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 95  \nकिनयखg3ढ़3 औंघाएल मुदा  चोटाएल खg3ूीवरे  कहलिखखgएचचह --  \" इएह जे अहखg3ढ़3  अपन  \nसासुरमे मािलक रहैत छी आ  हम अपन सासुरमे  बिहिकर नी।\" \n(मुखg3चएा जी कखgएी3 समिपखg3ढ़टत )   96  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nसतीश चऋg2अअऋg4ष6 झा \nनोकरी \nिपताक आकिखg3ूीम क िनधन रमेश क मो नमे ए कटा नव आ शाक ि करण जगा  \nरहल छलै। दुखी तँ  छल  मुदा भिव खg3ू3यक आशा मे  ए कटा पूणखg3ढ़टताक  सेहो अनुभव  \nभऽ रहल छलै। ए कटा बे रोजगार  खg3ूटयिखgएइूत  थािक हािर  कऽ  बैसल िपताक \nनौकरीपर  पूणखg3ढ़टतः  आिखgएलइत छल मुदा  भगवान क इखgएइीछा , िपता सरकारी  नोकरीमे  रिहते  \nखgएढ़एखg3ूीथान केलिन आ रमे शकखgएी3 अ नुकंपापर न ोकरी  भेट गेलिन। हुनका बैसलमे  \nसरकारी न ोकरी क तगमा भेट गेलिन।  दू बेकती अपने एकटा नेखg3चए ा एकटा छोट  \nभाय आ ए कटा बिह न संगिह समैसँ पिहने  बृखg3एू होइत हुन क माता।  माए क भीजल  \nआँिखमे िकछु संतोषक आभा  खgएढ़एवेश कएलक। पिरवा र चलब आब फेर किठन नै  \nरहत। िपताक बदला खgएइढ़येखgीटइ पुखgएलल अपन  कतखg3ढ़टखg3ूटयक पिरवहन अवखg3ूएय करताह तकर  \nपूणखg3ढ़ट िवखgएलचास। मुदा आठ  दस मास िबितते पिरवा रक  संपूणखg3ढ़ट िचखgएलल अखg3ूीपखgीटढ़ होमय  \nलागल। जीवनक समटल गितमे  खg3ूटयवधानक बसात खgएढ़एवेश  क र ए  लागल। घर \nखचखg3ढ़ट, छोट बेटाक पढ़बाक खचखg3ढ़ट, दोकान दौरी क खगता सभटा अपूणखg3ढ़ट रहय  \nलागल। खgएलएिणक आ एल हषखg3ढ़टमे ए कटा फे र खg3ूटयवधान।  \nएकिदन म ाए क  सहनशिखgएइूत टूिट गेलिन तँ रमेश के कहलिथ ,  बौआ ए ना  \nिकअए भ ऽ रहल अि छ , बाबू जाधिर छला सबहक  आवखg3ूएयकता पुरौलिथ मुदा  अहखg3ढ़3  \nनोकरी किरतो सभटा पाइ कौड़ी की करै छी से  िकछु नै बूिझ पबै छी। मा ए!  \nतँ◌ू की बुझिबही! आब पिहलका  समए नै छै। पाइ कौ ड़ीक कोनो  मोल नै छै।  \nझण दऽ खचखg3ढ़ट भऽ जाइ छै। ओना तोरो लग तँ बाबूक भिवखg3ू3य िनिध आ एल. \nआइ. सी. आिदक  पाइ तँ छौहे ,  ि कए  नै  खचखg3ढ़ट  करै  छैँह।  तँ◌ू की  करबखg3इ3  पाइ लऽ  \nकऽ। बहीन क िब आह तँ जेन ा  जे हेतै से हेबे करतै। \n \nमाए तँ सखgएलीे नै बूिझ  सकलीह। साले भिरमे के ना एतेक  पिरवतखg3ढ़टन भऽ  गेलै।  \nनै जािन  समैक दोष छै अथवा संसार क , देखा देखी बिन  रहल नव  परंपरा  जइमे   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 97  \nपुखgएलल अपन पिरवार क खgएढ़लप मे माखgएलल अपन  पखgएइईी आ बखgएइीचाकखgएी3  बुझैत छिथ।  \nनै जािन लोक पुखgएललक अिभलाषा मे अतेक ि कअए िवचिलत रहैत अिछ।  \nसोचैत सोचैत अपन पितक फोटोक समखgएलए ठाढ़ भ ऽ ओ  अपन बीतल समैकखgएी3  \nताकय लगली ।  98  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nगजेऋg2अअऋg4ष6 ठाकुर  \nशारदानगर \nदुगखg3ढ़ल पूजाक नाटकक  दू दृखg3ूएयक बी च नतखg3ढ़टकी क ना च। \n“ शारदान गरक  ढो ढ़खg3ढ़3इ दस टाका  तहे- तहे िदलसँ दइ छिथ ”- नतखg3ढ़टकी  \nखgएढ़ीखसाना बजै छिथ।  \n“बनारसक छै रौ। ” \n“धुर, मुजखgएईटफरपुरसँ लऽ अनै छै आ झुखg3एइो बना रसक .. ”। \n“हौ मुदा ई श ारदानग र कोन ग ाम छै ” ।  \n“ बुझलही नै। पखg3एढ़ी टोलक  जे  पाइबला सभ रहै, से सड़क क आ◌ेइपार टोल  \nबना लेलकै आ लखg3लूमी पुर नाओं  रािख लेलकै ,  जे पखg3एढ़ी टोलक हम सभ नै छी।  \nलखg3लूमी आ सरखg3ूीवतीक  झगड़ा  बुझल नै छौह। से भगवान क झग ड़ाकखgएी3  सोझखg3ढ़3 अन ने  \nअिछ। पखg3एढ़ी टोल गाम  गिरबहा  सबहक अिछ , सभटा अिछ मिहसबार  सभ। मुदा  \nभगवानक झगड़ा मे गाम क ना ओं सरखg3ूीवतीक नाओंपर शारदा नगर  रािख लै गेल  \nअिछ।”  \n“ चल नतखg3ढ़टकीकखgएी3 तँ अही बहखg3चएे पाइ दइ जाइ छै”।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 99  \n \nभवनाथ झा  \nऊँचका डीह \nराम बाबू क पुरखा  बड कलामी रहिथन। नदी कातक  वास रहिन  तखgएी3 खूब  \nऊँच कऽ डीह भरने रहिथ। ततेक मखg3ढ़3िट देल गेल रहै जे पूबमे पोखिर आ \nदिखgएइीछनमे डबर ा खुना गेल रहिन। ओही  डीहपर चौसा र घर , खिरहान , बाड़ी, \nझाडी सभटा ले जगह रहए।  \nपखgएढ़ीकखg3ढ़3 साल बाि ढ आएल रहए तँ  चूड़ा  आ  चीनी क पै केट हवाइ जहाजसँ  \nखसाओल गेल। िहनका अपन  डीहपर खूब  फिब गेल रहए , जावत आन  िक यो  \nपािनमे हेलैत िहनकर  डीहपर  आएल ताधि र इखgएइीछाभिर  को ठीमे  ढािर  नेने  रहिथ।  \nआ मनिह म न अपन पुरखा कखgएी3 खgएढ़एणाम  कए ने रहिथ।  \nऐबेर सेहो बािढ आएल। मुदा ऐबेर राहत- सामखg3ईटी नावसँ घरे घरे बँटबाक  \nखg3ूटयवखg3ूी था भेल रहए। रामबाबू बािढसँ खgएढ़एभािवत नै रहिथ तखgएी3 िहनका  िक  यो ि कए क  \nदेतिन! \nरामबाबू मसोिस  कऽ  रिह गेलाह। हरलिन ने फुरलिन  पुरखाकखgएी3 उकटैत  \nअपनिह ऊँचका  डीहपर बनल घर कखgएी3 डेङ बए लगलाह।  \n  100  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nहेराफेरी \nदुगखg3ढ़लपूजाक तैयारी दुनू  गाममे चिल रहल छल। खूब चंदा भेल रह ए तखgएी3  \nसबहक इखgएइीछा छलिन  जे हम र गामक  पूजा  बेसी नीक  हुअए।  पिहल चचखg3ढ़ल  उठल  \nजे ऐबेर अपन गामक जे पंिडतजी छिथ हुनका बदलल जाए। आ जँ हुनका  \nगामक पंिडतजी आिब जैतिथ तँ बड नीक होइतए। अपन पंिडतजी तँ बकलेल \nछिथ! \nदुनू गामक दु गखg3ढ़लपूजा सिमितमे ए के चचखg3ढ़ल छल। दुनू िदससँ लोक सभ \nपंिडतजीकखgएी3 पोखg33ीबै ले आबए -जाए लगलाह। दुनू गाम क पंिडतजी मिसयौते रहिथ  \nतँए बेसी िदखg3टएत नै भेलिन। एक दोसरा क घरमे पहुनाइ करैत पूजामे लागल  \nरहलाह मुदा ओते िदन हुन का दु नूक अपन - अपन गोसाउिन सीरपर दीप नै  \nजरलिन!!  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 101  \n \nनबोनारायण िमऋg2झआ  \nजखgएचच म  १९५५, िपता- खgएलइी गो िवखgएचचद िम खgएलइ , माता-  खgएलइीमित अढ़ूला  देवी। गाम -  कुशमौल , \nपो.नागदह-बलाइन, भाया-अरेड़हाट , िजला-मधुबनी। मैिथली रं गमंचसँ \"क ोिकल  \nमंच\" संखg3ूीथाक माखgएचइयमसँ सखgएईीबखg3एू।  \n \nघमंडक फल \nबखgीूढ़ीबाबूकखgएी3 कािबलक बड़ दाबा छलिन। चािर भैयारी मूखखg3ढ़ट क बीच एक माखgएलल  \nपढ़ल िलखल रहबाक का रणे पि रवारमे  वचखg3ढ़टखg3ूीव भेनाइ खg3ूीवाभािवके आ  ऐ वचखg3ढ़टखg3ूीव क  \nखgएढ़एितफल जे आखgएलइम साझी  नै रिह सकल। पैतृक सखgएईीपिखgएलीक अ ितिरखgएइूतो िक छु  \nजमीन अ िजखg3ढ़टत केने छलाह। सरक ारी  नौ करीमे  रहबा क कारणे  आ मदनीक  खgएढ़3ोत  \nबिढ़यखg3ढ़3 छलिन तँए शानसँ कहिथखgएचचह जे गाममे  हमरासँ पैघ के अि छ ?  \nखचखg3इढ़क न ाओंपर  एक माखgएलल कखgएचचयादान  छलिन  जे सखg3ूीतेमे सुतिर गेलिन। तीनटा  \nबालकमे दूटा छोट-छीन , एकमाखgएलल खgएइढ़येखgीटइ बालक कौलेजमे पढ़ैत छलिन। समाजमे \nबखgीूढ़ी बाबूक घमंड क चचखg3ढ़ल  जोर प कड़ने छल का रण जे साधारण ो बातमे लोक कखgएी3  \nकिह दैत छलिख न जे  तोरा हम  गा मसँ उजािड़  देबह। गाम क लो क अवसर क  \nखgएढ़एतीखgएलएामे छल। आमक गाछ लेल अपना पटीदारीमे झगड़ा बढ़लै आ लोक दुनूकखgएी3  \nपीठ ठोि क क ऽ केस मोकद","size_mb":1.29,"has_text":true},"Sadeha 05.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 05.pdf","name":"Sadeha 05.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली िवहिन कथा \n(िवदेह-सदेह ५, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ िवहिन कथाक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित Ćकाशन  2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त निह कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-63-1 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. १५०/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित Ćकाशन \n \n \nāुित Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Vihani Katha : Anthology of Maithili Seed Stories.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर गń सािहĜय मğय िवहिन कथाक İथान  1 \nआ िवहिन कथाक समीüाशाİÿ \nमुžाजी सामािजक सरोकारकó छुबैत िवहिन कथा 7 \nĔयोित सुनीत चौधरी नबका पीढ़ी/ घर िदसका रİता/ पािनमे खेती/  12 \nमैिथल िब आह/ िहमदूत \nदुगŭनĠ द मंडल पोİ टमाटũम/ Ćदूषण/ िक सना मुŇी 21  \nकिप लेĂर राउत किल युगक िन णũए 24 \nधीरेĠ Ɩ कुमार राम-कथाक समापन 25 \nराजदेव मंडल बिढ़ या गĢ प/ ठोकर 27 \nबेचन ठाकुर आĜ महĜ या/ फुिसक फल 29 \nराम Ćवेश मंडल पछतावा/ बुरबक/ झगड़ा खतम/ मूल-मंÿ 33 \nभारत भूषण झा Ćेम 36 \nमानेĂर मनुज ई/ İÿी-िलंग/ आप/ लोरी/ भूख-भूख भाकुर 37 \nउमेश मě डल दोİ ती/ आधा भगवान/ ĉपैयाक ढेरी/  40 \nजेहन मन तेहन िज नगी  \nडॉ. शेफािलका वमŭ आनक बड़ाइ  45 \nजगदीश Ćसाद मě डल थल-कमल/ घरडीह/ खाता-खेसरा/ सबूत/  47 \nकौआक मैनजन \nरामकृį ण मě डल ‘छोटू'- बाबूजी लेल 53 \nमुžाजी रेवाज/ दरेग/ भूख/ िवजातीय/ राįƏभिĎत 56   \n \nरामलोचन ठाकुर िगरिगट/ भारत रė 60 \nपरमेĂर कापिड़ सतबरती 62 \nअमरनाथ देह/ िपयास/ İवीच ऑफ/ िगरिगट/ फॲफ 63 \nचěडेĂर खū चेिकङ/ कछमछी/ िबसवास 66 \nरघुनाथ मुिखया इिěडयन/ जुलुम/ िनयित/ मुँहलगुआ/  69 \nƇीनहाउसमे कुकूर \nऋिष विशơ Ćमाण-पÿ/ मनमौजी 71 \nिशव कुमार झा “िटĪलू” फूिस नै बाजू 73 \nिमिथलेश कुमार झा झीक 74 \nसĜयेĠƖ कुमार झा लेटेİट 75 \nनवनीत कुमार झा गाम आबह 76 \nकौशल कुमार दूमुँहा/ Ćाथũना आ आİथा/ अपन इĔजित 78 \nअनमोल झा चेतना 82 \nकुमार मनोज कĮयप मरीिचका/ परजा/ बदलैत समए/ जरल पेट/  83 \nजीतक आगू \nिवनीत उĜपल āी गुĈवै नम: 88 \nडॉ धनाकर  ठाकुर हमरा एकर एक बायोडाटा चाही  90 \nआशीष अनिचĠहार  नकũ/ िनशान/ लŞमी/ अंतर 93 \nसतीश चĠƖ झा  नोकरी 96 \nगजेĠƖ ठाकुर शारदानगर 98 \nभवनाथ झा  ऊँचका डीह/ हेराफेरी 99 \nनबोनारायण िमā घमंडक फल 101   \n \nराम िव लास साहु  पिर āमक भीख 102 \nमुĠ नी कामत  हमर संİ कार/ करैलाक मीठ गुण 103 \nडॉ. शंभु कुमार िसंह  जेठ आ पूस/ सौदागर/ गरमी 105 \nसंजय कुमार मंडल  अनƏेĠ ड घुसखा◌ेर 109 \nडॉ. िमिथलेश कुमारी िमā  वीरभोĐया वसुĠधरा/ अित सवũÿ वजũयेत् 111 \nदुइ गोट संİकृत िव हिन कथा  \n(अनुवाद योगानĠद झा)  \nिम िथ लेश मंडल िव देशी बाबू 113 \nĆदीप िबहारी  सĜसंगी/ थापड़ 115 \nलŞ मी दास बूिड़ बकक बूिड़ बक/ दाढ़ी 118 \nअिमत िमā इशारा/ सरधुआ 120 \nजगदानĠद झा 'मनु'- मसोमात/ रहİय 122 \nचĠदन कुमार झा सƄगित/ अनकर दुगũित 125 \nओमĆकाश झा कपारक िलखल/ İपेशल परिमट 128 \nसĠदीप कुमार साफी अĠध िवĂास 131 \nजवाहर लाल कĮयप हĦमर माय तोहर माय/ अŀũसĜय/ लहास/  133 \nभगवानक भाĐय/ िगŀ \nिमिहर झा १०० टाका 137 \nरामदेव Ćसाद मěडल झाĉदार अĪ लूक चुमौन 138 \nĆेमचĠƖ पंकज ƅमश:.... 139 \nअिखलेश कुमार मंडल टीटनेस 140 \nमनोज कुमार मंडल     बेमेल िब आह 142    \n \nमैिथली िवहिन कथाक सशĎत हİताüर डॉ. तारानĠद िवयोगीसँ मुžाजीक  144 \nभेल गĢप-सĢप \nदेवशंकर नवीन िवहिन कथा लेखनमे अवरोधक तĜव 152   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 1 \nगजेĠƖ ठाकुर \nगń सािहĜय मğय िवहिन कथाक İथान  \nआ िवहिन कथाक समीüाशाİÿ \nगńक िविभž िवधा जेना ĆबĠध, िनबĠध, समालोचना, कथा-गĪप, \nउपĠयास, पÿाĜमक सािहĜय, याÿा-संİमरण, िरपोतŭज आिदक मğय कथा-\nगĪप, आďयान आ उपĠयास अनुभव िमिāत कĪपनापर िवशेष ĉपसँ आधािरत \nअिछ। जकरा हम सभ िखİसा-िपहानी कहै िछऐ तइसँ ई सभ लग अिछ। \nकथा-गĪप, आďयान आ उपĠयास आ िकछु दूर धिर नाटक आ एकŬकी \nमनोरंजनक लेल सुनल-सुनाओल-पढ़ल जाइत अिछ वा मंिचत कएल जाइत \nअिछ। ई उĿेĮयपूणũ भऽ सकैत अिछ वा ऐमे िनĈĿेĮयता-एबसिडũटी सेहो रिह \nसकै छै। िजनगीक भागादौड़ीमे िनĈĿेĮयपूणũ सािहĜय सेहो मनोरंजन Ćदान \nकरैत अिछ। \nिवहिन कथा कहने एकटा एहेन िवधा बिन सोझū आएल अिछ जे पिहने \nकथा िथक फेर िवहिन कथा। अंƇेजीमे सेहो लĦबाइक आधारपर शॉटũ-İटोरी/ \nनोवेलेट/ नोवेला/ नोवेल क िवभाजन कएल जाइत अिछ। मैिथलीमे सभ \nिवधामे शĤद संďयाक घटोþरी-बढ़ोþरी अंƇेजी वा दोसर यूरोिपयन भाषासँ \nबेशी होइत अिछ, ओना अंƇेजी वा दोसर यूरोिपयन भाषामे सेहो सभ िवधामे \nलेखकक ĭयिĎतगत Ĉिच आ कĝयक आवĮयकताक अनुसार घटोþरी-बढ़ोþरी \nहोइते अिछ। तिहना वन-एĎट Ģले भेल एकŬकी आ Ģले भेल नाटक। से \nिवहिन कथा कथा तँ छीहे। \nअहūक अनुभविमिāत कĪपना अहūसँ िकछु कहबा लेल कहैत अिछ। आ \nई कĝय हाİय-किणका वा अहाİय-किणका बिन सकैत अिछ। लोक अहūकó \nकिह सकै छिथ जे अहūकó गĢप बƂड फुराइए, अहū हािजर जवाब छी। आ \nतकर बाद अहūक िहĦमत बढ़ैत अिछ आ अहū ओइ कĝयकó िशĪपक सūचामे \nढलैħया कऽ िवहिन कथा बना दै छी। \nहाİय-किणकाक संग सभसँ मुďय अवरोध छै जे अहūक सुनाओल \nहाİय-किणका घूिम-िफिर अहॴ लग आिब जाएत, माने मौिलकता कतौ हेरा \nजाएत। हाİय-किणका सेहो एक-दू पūतीसँ आध-एक पृơ धिरक होइत \nअिछ। कथा-उपĠयासमे एकर समावेश कएल जा सकैत अिछ मुदा िवहिन \nकथा एकर पलखित नै दैत अिछ। मुदा कथा-उपĠयासमे जेना कएल जाइत  2 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nअिछ जे एकरा कोनो पाÿक मुँहसँ कहाबी वा कोनो आन Ćसंगसँ जोिड़ \nसाथũक बनाबी तँ से अहū िवहिन कथामे सेहो कऽ सकै छी। गĪप \nआďयानसँ बहराइत अिछ आ नैितक िशüा, Ćेरक कथा आ िमिİटक टेĪस \nसेहो लघुसँ दीघũ ĉप धिर जाइत अिछ। एकर लघु ĉप िवहिन कथा नै \nभेल सेहो नै। \nिवहिन कथामे जे Ĝविरत िवचारक उपİथापन देखल जाइत अिछ से \nकथा-गĪप आ उपĠयासमे सेहो रहैत अिछ। मुदा जे Ĝविरत िवचारक \nउपİथापन नै रहलासँ ओ िवहिन कथा नै रहत सेहो गप नै। उनटे जखन \nिवहिन कथाक समीüा करए लागब तखन समीüकक ğयान İथायी तĜव िदस \nहोएबाक चाही नै िक Ĝविरत उपİथापन िदस। Ĝविरत िवचारक उपİथापनक \nĆित बेसी झुकाव ओकरा अहाİय-किणका बना दैत अिछ, ओ िवहिन कथा तँ \nरहत मुदा āेơ िवहिन कथा नै रहत। िवहिन कथा झमािर देत तँ ओ िवहिन \nकथा वा āेơ िवहिन कथा भेल आ जे ओ झमािर नै सकत तँ ओ िवहिन \nकथा भेबे नै कएल- ई गप नै छै। कोनो Ĝविरत िवचार आएल, ओकरा \nकागचपर िलिख लेलॱ, ऐ डरसँ जे कतौ िबसरा ने जाए- एतऽ धिर तँ ठीक \nअिछ। मुदा हरबड़ा कऽ एकरा िवहिन कथा बना देबासँ पिहने िवचारकó \nसीझऽ िदयौ। ओइमे की िमĔझर करब तँ ओइमे İथायी तĜव आिब सकत \nतइपर मनन कĉ। ओना िबना िसझने जे झमारैबला िवहिन कथा िलिख देलॱ \nतँ ओ िवहिन कथा तँ भेल मुदा āेơ िवहिन कथा ओ सेहो भऽ सकत तकर \nसĦभावना कम। ई ओिहना अिछ जेना कोनो झमकौआ गीत अपन Ćभाव बेसी \nिदन रखबे करत से िनिĀत नै अिछ तिहना कथाक ई İवĉप ƀवŲटी-ƀवŲटी \nसन नै भऽ जाए तइपर िवचार करए पड़त। \nउपĠयास तँ एक उखड़ाहामे नै पढ़ल जा सकैए मुदा लघुकथा एक \nउखड़ाहामे पढ़ल जा सकैए। एक उखड़ाहामे अहū कएकटा िवहिन कथा पिढ़ \nसकै छी। उपĠयासमे लेखक वातावरणक, Ģलॉटक, ĭयिĎतक जािह िवशदतासँ \nवणũन कऽ सकैए से लघुकथामे सĦभव नै। ओ एकटा पüपर, जौँ कही तँ \nएकटा घटनापर केिĠƖत रहैए आ ऐ ƅममे वातावरण आ ĭयिĎतक जीवनक \nएकटा मोटामोटी िववरणाĜमक İकेच माÿ खŲिच पबैए। िवहिन कथामे \nवातावरण आ ĭयिĎतक जीवनक एकटा मोटामोटी िववरणाĜमक İकेच सेहो नै \nखŲिच सकै छी, से पलखित िवहिन कथा अहūकó नै देत, हँ तखन िवहिन \nकथा सेहो एकटा पüपर वा एकटा घटनापर केिĠƖत रहैए। आ ई पü वा  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 3 \nघटना तेहन रहत जे लेखककó ललचबइत रहत जे एकरा İवतंÿ ĉपसँ \nिलखू, एकरा लघुकथा वा उपĠयासक भाग बना कऽ एकर İवतंÿता नƠ नै \nकĉ। \nतखन उपĠयासक Ģलॉटसँ कथाक Ģलॉट सरल हएत आ िवहिन कथाक \nलेल तँ एकर आवĮयकते नै अिछ, पü वा घटनाक वणũन िशĪपक सūचामे \nढलैħया केलॱ आ पूणũ िवहिन कथा बिन कऽ तैयार। \nिवहिन कथाक समीüाशाİÿ \nिवहिन कथाक समीüा कोना करी? दू-पūतीसँ डेढ़-दू पžा धिरक \nअनुभविमिāत काĪपिनक िखİसा िवहिन कथा कहएबाक अिधकारी अिछ। \nलघु आकारक कथामे कोनो कथा पूणũ ĉपसँ कहल गेल तँ फेर ओ िवहिन \nकथा नै कहाओत। हँ जे ओइमे एकटा घटनाक शृंखलाक वणũन एकटा \nकĝय कहक लेल आवĮयक अिछ तँ शृंखला पूणũ होएबाक चाही। ऐ \nशृंखलाक कड़ी कनेक नमगर भऽ सकैए। Ĝविरत उपİथापनाक हरबड़ी ऐ \nशृंखलाकó कमजोर कऽ सकैए। सिदखन उĪटा धार बहाबी आ Ĝविरत \nउपİथापना आनी- ई पŀित िकछु गणमाĠय िवहिन कथा लेखकक फामूũला \nबिन गेल अिछ। एकाध-दूटा िवहिन कथामे ई िसनेमाक “आइटम गीत” सन \nसोहनगर लगैत अिछ मुदा फेर समीüकक दृिƠ एकरा पकिड़ लैत अिछ, \nकारण ई Ćो-एिĎटव होएबाक साती िरएिĎटव बिन जाइत अिछ। İथायी Ćभाव \nऐसँ नै आिब पबै छै, िवहिन कथा लेखकक Ćितभाक कमी ऐमे Ćतीत होइ \nछै। िवहिन कथा वएह āेơ हएत जे एकटा घटनाक शृंखलाक िनमŭण करत \nआ अपन िनणũय सुनेबाक लेल पाठककó छोिड़ देत। फिरछेबाक पलखित \nिवहिन कथाकó नै छै, मुदा तकर माने ई नै जे दू-चािर पūतीमे बात कएल \nजाए। मुदा लेखक जौँ दू-चािर पūतीक गपकó िवहिन कथा कहै छिथ तँ \nसमीüक ओकरा िवहिन कथा मानबा लेल बाğय छिथ मुदा ओ āेơ िवहिन \nकथा हएत तकर सĦभावना घिट जाइत अिछ।  \nिवहिन कथाक वěयũ िवषय माÿ चलैत-िफरैत घटना नै अिछ। िवहिन \nकथा लेखककó बĒचाक लेल, नैितक िशüा आ धािमũक िवषयपर सेहो िवहिन \nकथा िलखबाक चाही। Əेनमे, बसमे जाइ छी, घरमे दलानपर घूरतर गप करै \nछी आ तकर अनुभव माÿ िवहिन कथामे आिब रहल अिछ। सामािजक आ \nआिथũक समİया सेहो एकर İथायी वěयũ िवषय भऽ सकैत अिछ। राजनैितक \nĆķ आ Ćाकृितक आपदाकó वěयũ िवषय बनाओल जा सकैत अिछ। िवहिन      4 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nकथा समीüक समीüा करबा काल पौरािणक समीüा नै करिथ माने िशव \nपुराणक कथा कालमे सभसँ पैघ िशव आ गĈड़ पुराणक कथा कालमे सभसँ \nपैघ गĈड़, ऐ तरहक समीüा नै करिथ। माने ई नै होमए लागए जे, जे \nअिछ से िवहिन कथा, चाहे ओ जेहेन हुअए। जेना उपĠयासमे लेखककó \nअपन पूणũ Ćितभा देखेबाक लेल पलखितक अभाव नै रहै छै, से लघुकथामे \nनै रहै छै आ िवहिन कथामे तँ से आरो कम रहै छै। मुदा िवषयक िवİतार \nकऽ पाठकक मūगकó पूणũ कएल जा सकैत अिछ। कथोपकथनक गुंजाइश \nकम रािख वा कोनो उपİथापनासँ पिहने रािख िवहिन कथाक कथाकó सशĎत \nबनाओल जा सकैत अिछ, अĠयथा ओ एकŬकी वा नाटक बिन जाएत। \nिवहिन कथाक समावेश कथा-उपĠयासमे भऽ सकैए मुदा िवहिन कथामे हाİय-\nकिणकाक समावेश नै हुअए तखने ओ समीüाक दृिƠसँ āेơ हएत, कारण \nएक तँ कम जगह, तइमे जे कथोपकथन आ हाİय किणका घोिसयेलहुँ \nतखन ओकर Ćभाव दीघũजीवी नै हएत, भलिह ओ िबठुकņा िवहिन कथा बिन \nजाए। \nनीक िवहिन कथा Ĝविरत उपİथापनक आधारपर नै वरन ओइमे \nतीŞणतासँ उपİथािपत मानव-मूĪय, सामािजक समरसताक तĜव आ समानता-\nĠयाय आधािरत सामािजक माĠयताक िसŀाĠतक आधारपर बनत। समाज ओइ \nआधारपर कोना आगू बढ़ए से संदेश तीŞणतासँ आबैए वा नै से देखए पड़त। \nपाठकक मनिस बĠधनसँ मुĎत होइत अिछ वा नै, ओइमे दोसराक नेतृĜव \nकरबाक üमता आ आĜमबल अबै छै वा नै, ओकर चािरिÿक िनमŭणक आ \nāमक Ćित सĦमानक Ćित सĠदेह दूर होइ छै वा नै- ई सभटा तĝय िवहिन \nकथाक मानदंड बनत। कात-करोटमे रहिनहार तेहन काज कऽ जािथ जे \nसुिवधासĦपž बुते नै सĦभव अिछ, आ से कात-करोटमे रहिनहारक आĜमबल \nबढ़लेसँ हएत। हीन भावनासँ Ƈİत सािहĜय कĪयाणकारी कोना भऽ सकत? \nबदलैत सामािजक-आिथũक-राजनैितक-धािमũक समीकरणक पिरĆेŞयमे एकभĐगू \nĆİतुितक रेखŬकन, कथाकार-किवक ĭयिĎतगत िजनगीक अदृढ़ता, चाहे ओ \nवादक Ćित हुअए वा जाित-धमũक Ćित, सािहĜयमे देखार भइए जाइ छै, \nशोषक Ņारा शोिषतपर कएल उपकार वा अपराधबोधक अĠतगũत िलखल \nजाएबला कथामे जे पैघĜवक (जे हीन भावनाक एकटा ĉप अिछ) भावना होइ \nछै, तकरा िचिĠहत कएल जाए। मेिडयोिƅटी िचिĠहत कĉ- तिकया कलाम \nआ चालू ƙेिकंग Ġयूज- आधुिनकताक नामपर, नै चलत।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 5 \nिवहिन कथा एक पü वा घटनाक वणũन अिछ आ ई आवĮयक नै जे \nओकरा एĸे पृơमे िलखल जाए। अहū ओइ घटनाकó ३-४ पृơमे सेहो िलिख \nसकै छी आ ओ िवहिन कथा रहबे करत। जेĦस जॉयसक “ डĤलाइनर” \nिवहिन-कथा संƇहक सभ कथा एकटा घटनासँ अनचोके कोनो वİतुक Ĝविरत \nýान दशŭबैत अिछ। १५ टा िवहिन-कथाक संƇह जेĦस जॉयसक \n“डĤलाइनर” २०० पृơक अिछ आ मैिथली िवहिन कथाक सभ िवशेषतासँ \nयुĎत अिछ, खास कऽ एĸेटा “एपीफेनी” नाĵा तĜव एकरा िवहिन कथा िसŀ \nकरैए। तिहना खलील िजƙान आ एंटन चेखवक ढेर रास शॉटũ-İटोरी नमगर \nरिहतो िवहिन कथा अिछ। अंƇेजीमे वा यूरोिपयन सािहĜयमे शॉटũ-İटोरी आ \nİटोरीक Ćयोग कखनो पयŭयवाचीक ĉपमे होइत अिछ, खलील िजƙानक \nिवहिन कथाकó Ćोज-पोएƏी कहल जाइ छै, वा Ćेरक कथा। नॉवेल जकरा \nबŬĐला आ मैिथलीमे उपĠयास आ मराठीमे कादĦबरी कहै िछऐ- क िवİतार \nबेशी होइ छै। मैिथलीमे ५०-६० पृơसँ उपĠयास शुĉ भऽ जाइत अिछ जे \nअंƇेजीक शॉटũ-İटोरी / नोवेलेट/ नोवेला/ ऐ सभक ऊपरी सीमाüेÿमे अबैत \nअिछ। मुदा मैिथलीक िİथित अंƇेजीसँ फराक छै। मैिथलीमे बालकथा कएक \nराित धिर चलैत अिछ तँ पैघ लोकक कथा िमनटमे सेहो खतम भऽ जाइत \nअिछ। मैिथलीक सĠदभũमे ई तĝय आब सोझū आिब गेल अिछ जे िवहिन \nकथाक सीमा एक पृơ, लघुकथाक तीन-चािर पृơ, दीघũकथाक १५-२० पृơ \nआ उपĠयासक ६०-५०० पृơ अिछ। ऐमे िवहिन कथाक पृơ सीमा १-४ \nपृơ धिर करबाक बेगरता हम बुझै छी। \nमैिथलीक िकछु सवũāेơ िवहिन कथा: \nमैिथली िवहिन कथाक कĝय आ शĤदावलीमे बƂड रास गुणाĜमक \nपिरवतũन आएल अिछ। ओइ दृिƠकोणसँ जँ िवहिन कथा सभकó देखी तँ \nĔयोित सुनीत चौधरीक “नबका पीढ़ी” आ “घर िदसका रİता” िवषयवİतुक \nदृिƠसँ २१म शताĤदीक िवहिन कथा िथक। नबका पीढ़ीक बĒचा सभ वृŀ \nदĦपितक मोन खराप भेलापर िचिĠतत होइ छिथ तँ बाहर रिह रहल बेटा, \nबेटा जकū नै डॉĎटर जेकū गप करऽ लगैए। “ घर िदसका रİता”मे \nिबसलेरी पािनसँ  एयरपोटũ होइत, मािटक िढमकाकó कािट बनल िवńालय आ \nसमाजक िवकृितकó उĔजर मटमैल रंगमे टंगने िवधवा युवती धिरक चचũ भेिट \nजाएत। िहनकर “पािनमे खेती” िवýान िवषयक मैिथलीक पिहल िवहिन कथा \nअिछ।  6 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nदुगŭनĠद मěडल जीक “ िकसना मुŇी” िवहिन कथा लेल खūटी \nशĤदावलीक बेगरता देखबैत अिछ। अंƇेजी शĤद भěडारक दüतापूणũ Ćयोग \nजेना आर. के. नारायण करै छिथ तिहना दुगŭनĠद मěडल मैिथली शĤदावलीक \nदüतापूणũ Ćयोग करै छिथ। रामĆवेश मěडल अही तरहक शĤदावलीक \nĆयोगसँ साधारणो िवहिन कथाकó असाधारण बना दै छिथ। राजदेव मěडल \nजेहने किवता िलखै छिथ, तेहने उपĠयास आ तेहने िवहिन कथा, सभ तरा-\nउपरी। कĝय आ िशĪपक संतुलन लेल ओ ओिहना Ćिसŀ नै छिथ। बेचन \nठाकुर अंधिवĂासक सामािजक उपादेयतापर िवहिन कथा िलिख जाइ छिथ \n(फुिसक फल)।उमेश मěडलक Ĉपैयाक ढेरी नारी सशिĎतकरणपर मैिथलीक \nसवũāेơ िवहिन कथा अिछ। जगदीश Ćसाद मěडल, परमेĂर कापिड़, कौशल \nकुमार, भवनाथ झा, शĦभु कुमार िसंह, जगदानĠद झा “मनु”, लŞमी दास आ \nरामलोचन ठाकुरक िवहिन कथामे जेĦस जॉयसक एपीफेनी İपƠ ĉपसँ \nदृिƠगोचर होइत अिछ जे आन मैिथली िवहिन कथाकारमे ओþे İपƠ ĉपमे \nनै देखबामे अबैत अिछ। आशीष अनिचĠहार, अिमत िमā आ चĠदन कुमार \nझा नवका पीढ़ीक िवषय पिरवतũन आ Ćयोगक साüी छिथ। ओमĆकाश झा \nक “İपेशल परिमट” आ िमिहर झा क “१०० टाका” कĝयक नूतनता आ \nिभžताक कारण मैिथली िवहिन कथाक इितहासमे खास İथान राखत। \nसĠदीप कुमार साफीक “अĠध िवĂास” बेचन ठाकुर जीक “फुिसक फल”क \nउĪटा अिछ, आ ई दुनू िवहिन कथा अपन Ćभावसँ देखबैत अिछ जे कोना \nअĠधिवĂासक पüमे आ िवपüमे रिह कऽ दुनु गोटे कोना अपन-अपन िवहिन \nकथाकó सोĿेĮयता ĆाĢत करबैत छिथ। मुžाजीक “ रेवाज” िवहिन कथा \nिलअ। गाम घरमे मसोमातकó लोक डाइन कहै छै मुदा मुइलाक बाद घराड़ी \nलेल ओकरा आिग देबा लेल उपरॱझ होइ छै। एतऽ मुदा िवहिन लेल जे \nबीआ छीटल गेल छै से कने उĒच İतरक छै। एतऽ मृतककó बेटा नै छै \nमुदा पėी आ बेटी छै। से जखन मृतकक भाइ कोहा उठबऽ चाहैए तँ िवधवा \nओकरा रोकै छै आ बेटीकó कोहा उठबैले कहै छै। आ संग के देत ऐ नव \nरेवाजमे, जे आइयेसँ ĆारĦभ भेल अिछ। तखन उþरो भेटैए- िनपुतराहा सभ। \nजवाहर लाल कĮयपक “ हĦमर माय तोहर माय” आ “ भगवानक भाĐय” \nअłुत ĉपó कĝयकó Ćİतुत करैत अिछ। \nमैिथली िवहिन कथा संसारक संďयाĜमक आ गुणाĜमक अिभवृिŀ हिखũत \nकरैबला अिछ।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 7 \n \nमुžाजी \nसामािजक सरोकारकó छुबैत िवहिन कथा \nिजनगीमे उठैत उकस-पाकसकó सĦवेदनापूणũ मानवताक संग सिरयबैत \nरचनाकार पÿ-पिÿकासँ समाज आ पाठकक मोनमे बैिस गेलाह अिछ। रेशम \nआ सूतीक बीच फūक भेल िजनगीकó İपƠ करैत, आरामदायक आ सुखद \nअनुभवकó सोझū आनब आब रचनाकार अपन रचनाधमũ बुिझ गेलाह अिछ। तó \nआजुक समİत रचनामे िजनगीक उतार-चढ़ाव, खसैत-उठैत सĦबĠध सुखाइत \nसन िसनेह सभकó अपना हृदएमे बसा रचना रचैत छिथ लेखक। ऐ युगक \nरचनाकारकó आब गरीब बाभनबला िकताबी िखİसा आ राजा-रानीबला िपहानीसँ \nऊपर उिठ अपन सामािजक समरसताक िनİसन िनशानीक बोध भऽ गेल \nबुझाइत अिछ। मैिथली िवहिन कथा सभ सेहो लोकक िजनगीक गहॴरता \nनपैत, ओकर सुख-दुखक फūटक बीचसँ िनकिल ओइ फūटकó भरैत, ओकर \nएक-एक अंश धिर जुिड़ िजनगीक दशũन करबैत, सोझū आिब रहल अिछ । \nमोम आ पाथर पिहने एक दोसराक िवपरीत िजनगीकó आरेिखत करैत \nरहल। मुदा आब नै, आब तँ एĸै हृदएमे üणक बदलैत गितक संग मोम आ \nपाथर दुनूक समĠवयक बिन िजनगीक सभ अĠतरंगताकó छुबैत उŅेिलत कऽ \nबेरा-बेरी मुदा एĸै ठाम केिĠƖत भऽ देखार भऽ उठैत अिछ। आजुक मानवक \nसंवेदना एतेक पिरवतũनीय भऽ गेल अिछ जे एĸे संग अहūक चिरÿमे मोम \nआ पाथर दुनूक ĉप दृिƠगोचर हएत, रचनाकार ओकरा सोझū आिन ओकर \nसĜयकó सािबत कऽ रहलाह अिछ। सĜय, एकटा काĪपिनक िवजय माÿ नै \nिथक, सĜय कतौसँ अनायास नै टपिक पड़ैए। सĜय पूणũतः मानव जीवनक \nयथाथũ िथक। सĜय मानवकó अनुिचत कायũसँ रोकबाक वा िवधमŰ हेबासँ \nबचेबाक āीयंÿ जकū अिछ, जकरा आजुक रचनाकार अपना रचनाधिमũतासँ \nलोकक हृदए धिर छुआ ओकर यथाथũ बोध करौलिन अिछ।  8 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nपिहनुक िवहिन कथा सभ दहेजक दानवकó उघार कऽ, दहेज पीिड़ताक \nममũकó वा दहेजसँ भेल पिरणामकó अपन केĠƖमे आिन सĦवेिदत करैत छल। \nओइसँ इतर चुटुĸा वा हाİय-किणका लऽ तĜकालीन नेता सबहक िवपटावादी \nचिरÿकó उजागर कऽ अपन रचनाक इितāी बुझैत छला। एहेन नै छलै जे \nतिहयाक रचनाकारक सोच संकुिचत छल। ओहो सभ दूर धिर सोचैत छला, \nगमै छला आ तखन ओकरा सोझū अनै छला। मुदा ई पिरवेशक दोष सेहो \nकहल जा सकैए जे तिहयाक रचनाकार सभ िवषए-वौİतुकó संकुिचत कऽ \nमैिथली िवहिन कथाकó सेहो संकुिचत कऽ देलिन। २०म सदीक छŇम-सातम \nदशकमे Ćायः ओहने पिरवेश संरिचत छल। जकर पिरणामे िवहिन कथा माÿ \nनै वरन् आनो िवधा यथा कथा/ नाटक/ उपĠयास आिदमे वएह दहेज आ \nिखİसा आ नेताजीक करनीकó सोझū आनल जाइत रहल छल।  \nआब पिरवेश बदललै, दृिƠगत फिरछता एलै, सामािजक समरसता \nपसरलै। तहन समाजक छुआछूत माÿक अवलोकन होइ छलै। मुदा आइ \nओइ छुआछूतसँ भेल पिरणाम, जाित-पाितमे बाĠहल लोकक दृिƠ-पिरवतũन, \nआिथũक सĦपžता, पैघक संग सभ िबĠदु, िवषय वा İथानपर ओइ अछोप \nसन, िनंघेस बनल लोकक सहचर बनब, ऐ सभकó देखाओल जाए लागल \nअिछ। आब िवषय िवİतार İवतः सभ तरहक घटनाकó छुबैत कागचपर \nआबऽ लागल अिछ। आबक पिरवेशमे दहेजक पसार भऽ गेल अिछ। एहेन \nपसार जकरा आब िवशेष मुĿा नै बना, बिĪक ओकरा जीवनक सामाĠय \nिƅयाकलाप बुिझ, परĦपराकó उघबाक Ćिƅयाकó दशŭओल जाए लागल अिछ। \nतिहया दहेज दानव जकū छलै। जे रचनाकारक लेल Ćमुख िवषए छल। \nआइ दहेज दानव माÿ नै, महादानव बिन ठाढ़ अिछ मुदा पिरवेश बदलल छै, \nमाने आब तिहयाक अपेüा आिथũक सĦपžता बिढ़ गेलैए, तó लोकक ई \nमहादानव अपन जीवनक एकटा अंग बिन गेल अिछ, कोनो बƂड पैघ \nसमİया नै। आब तँ ओइसँ पैघ-पैघ समİया रचनाकारकó उŅेिलत करैत \nअिछ। यथा िबआहक खुजल रİता, िकयो कोनो जाित-धमũसँ िबआह कऽ \nसकैए आ ओकरा Ġयायालय Ćमािणत तँ किरते अिछ, सरकारी संरüण सेहो \nभेटै छै। ओइसँ ऊपर दहेज उĠमूलनक िदशामे समिलंगी िबआह समाजकó \nजतऽ डेरा रहल अिछ, ओतै रचनाकारकó एकटा नव दृĮयŬकनक अवसर दऽ \nरहल अिछ।  \nपिहने लोकक िवपžता सेहो दृिƠ संकुचनक पयŭय छल। ई İवाभािवक  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 9 \nछै जे पेट भरल रहतै तखने लोकक सोच ओइसँ दूर धिर जेतै। नै तँ \nसभटा सोच भूखसँ उĜपž भेल आकुलतामे समािहत भऽ रिह जाएत। आब \nिİथित उनटल अिछ, आिथũक उदारीकरण आ वैĂीकरणक आएल \nचलनसािरमे। आब लोक आिथũक ĉपó सĦपž भेल अिछ। आिथũक सĦपžता \nआब पेटक भूखसँ इतर आन-आन भूख जगेलक अिछ, जइ कारणó चोिर, \nहĜया आ बलाĜकारकó सेहो बढ़ावा भेटल अिछ, जे ओकरे ĉप अिछ, Ćितĉप \nबदिल गेल अिछ। तँ आजुक लेखककó कलम चलेबा लेल बदलल Ćितĉप \nहिथयारक ĉपमे भेिट गेल आ रचनाकार सभ ऐ सभ अपराधकó अपन \nकलमक माğयमे नवीनीकरण कऽ सोझū आिन रहल छिथ। सĦĆित रचनाकार \nसभ पदयाÿासँ ऊपर उिठ मंगलƇह याÿापर जा रचनारत छिथ। पिहलुका \nजमानामे लोक शुŀ दूध Ƈहण करैत छल, आब दूध तँ दूर पािनक समİया \nलोककó घेरने जा रहल छै। कतौ पािनक कमीसँ हाहाकार मचैए तँ कतौ \nलोक बािढ़क कोप भाजन बिन भूखे िबलिबलाइत नाङट छतिवहीन भेल \nलोकक असरा तकैए। आ लेखक ऐ सभपर अपन दृिƠए नजिर गरा ऐ \nसभकó कागचपर अनैए।  \nभारतमे स◌ंिवधान सĦमत िपतृसþाĜमक पिरवारकó उघबाक िनिमþे पुÿक \nपैदाइशकó बढ़ावा देल जाइत रहल अिछ। ओना तँ आइयो लोक बेटाक \nिललसामे बेटीक हĜया (ƚूण हĜया) कऽ रहल अिछ जे दुनू अवİथा मैिथली \nिवहिन कथा लेखकक कलमक धारकó िपजौलक अिछ। मुदा ऐ सबहक \nबावजूद जे मुĿा लेखककó मसाला देलक ओ अिछ नारी सशिĎतकरण। पिहने \nमौगीक मूँह जािब कऽ ओकर सुरैतकó घोघमे नुकाएल रखबाक पिरपाटी \nछल। मुदा आइ पुĈष सभ अपन कमाइकó िŅतीयक आ मौगीक नोकरीकó \nĆाथिमकता दऽ रहल अिछ। शहरक कोन कथा जे गाम देहातक मौगी सभ \nआब सरकारी नोकरीक राजनीितमे आगū बिढ़ कऽ आिब रहल अिछ आ \nघरबला सभ िपछलगुआ बिन जीवन िबता रहल छिथ, जकरा मैिथली िवहिन \nकथाकार सभ अपन कलमक माğयमे भजा रहल छिथ। मिहलाकó आरüण \nदऽ एक िदस सरकार अĢपन कुसŰ बचबैए तँ दोसर िदस पुĈष सभ अपन \nघर बचेबा लेल संघषũरत देखाइत छिथ, जइ सभ िƅयाकलापपर कलमकारक \nवƅ दृिƠ अिछ। \nउपरोĎत बदलावक अितिरĎत सभसँ पैघ पिरवतũन देखल जा रहल अिछ \nतकनीकी चलनसािर। आइ मोबाइल इĠटरनेट िडश टी.वी./ एल.सी.डी. आ  10 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nलेड टी.वी. लोकक जीवनकó एगदमसँ चलायमान बना देलक अिछ। तó लोक \nधरतीक भीड़ आ भार कम करबाक लेल चान िदस नजिर दऽ रहल अिछ। \nआजुक मैिथली िवहिन कथाकार सेहो उपरोĎत सभ िबĠदुकó छुबैत अपन \nरचनाक एक-एक सूŞम गितिविधक सुĠदर वणũन करैत देखार भऽ रहलाह \nअिछ।  \nसमाजक बदलैत घटनाƅमक ĆĜयेक िबĠदुपर चाहे ओ सामािजक \nसमरसता हुअए, पिरिİथितगत बदलैत पिरवेश हुअए, तकनीकी चलनक Ćभाव \nहुअए, आिथũक सĦपžता- वैĂीकरण- वा कोनो अĠयाĠय खūिहसँ जनमल कोनो \nसमİया हुअए, आजुक मैिथली िवहिन कथाकार ओइ ĆĜयेक िबĠदुकó अपन \nकलमसँ उठा कागचपर आिन सोझū अनैत छिथ। जइसँ सामािजक \nसरोकारसँ जुड़ल एक घटना मैिथली िवहिन कथाक िवषय बिन लोकक सोझū \nआिब रहल अिछ। ऐ सँ ई İपƠ होइए जे पिहनुका मैिथली िवहिन कथा वा \nिवहिन कथाकारक एकटा सीमामे बाĠहल सोचसँ आगू बिढ़ आजुक रचनाकार \nमैिथली िवहिन कथा भěडारकó एना भिर रहलाह अिछ, जइसँ कोनो उमेरक \nकोनो लोकक कोनो सोचक खािह पूरा भऽ सकए। तó समाजक सभ \nĆकारक गितिविधकó समेट कऽ चिल रहल छिथ मैिथली िवहिन कथाकार। \nअमरनाथ छठम दशकमे िवहिन कथा िलखब शुĉ केलिन आ सातम \nदशकमे अपन लघुकथा संƇह- “ üिणका” ( १९७५ई.) लऽ उपिİथित दजũ \nकरौलिन, जे हमरा जनतबे मैिथलीक ĆारिĦभक िवहिन कथा संƇह मे सँ एक \nिथक। ऐ सँ पिहने हंसराजक िवहिन कथा संƇह \"जे िकने से\" १९७२ ई. \nमे Ćकािशत अिछ। ऐ पुरान पीढ़ीक बादक मğयम पीढ़ी जे कथा सािहĜयमे \nनवसंचार अनलक आब सुİता गेल अिछ, लगैए ओ सभ आब अपन कएल \nपिरāमक पािरāिमक यानी पुरİकार Ƈहण माÿक सोĿेĮये सिƅय अिछ।  \nपिहल मैिथली िवहिन कथा गोơीक आयोजन २० फरवरी १९९५ ई. कó \nिचÿगुĢत ĆाĻन, हटाढ़ Ĉपौली (मधुबनी)मे भेल छल। संयोजकŅय मुžाजी आ \nमलयनाथ मěडन छला। अğयüता- āी भवनाथ भवन आ मंच संचालन- \nकुमार राहुल केलिन। उपिİथत १९ गोट िवहिन कथाकारक २६ गोट िवहिन \nकथाक पाठ भेल। उपिİथत जनमे- पं.मितनाथ िमā, पं.यĠÿनाथ िमā, āी \nĮयामानĠद ठाकुर, उमाशंकर पाठक, ललन Ćसाद, सिचदानĠद सĒचू, मुžाजी, \nकुमार राहुल, अतुल ठाकुर, ĆेमचĠƖ पंकज, मलयनाथ मěडन, मीरा भारती \nकणũ एवं सुनील कणũ अपन रचना पाठ केलिन। िवदेहक िवहिन कथा  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 11 \nिवशेषŬक ६७म अंक कतेक दशकक उकस-पाकस एवं İवतंÿ िवधाक \nउहाफोहक बीच िवहिन कथाकó मैिथलीमे İवतंÿ िवधा हेतु िİथर केलक।  \n“िवहिन कथा” िवहिन अथŭत् बीआ। हम एकरा मैिथलीक İवतंÿ नामó \nआगू बढ़ेबाक Ćयास १९९५ ई. मे मैिथली मािसक “ िवचार” ( सहयाÿी \nĆकाशन, लोहना, मधुबनी) Ņारा केने रही। वषũ १९९५ मे ‘ सहयाÿी मंच’ \nलोहना, मध्◌ुबनीक सािहिĜयक िवमशũ Ćİताव रखलॱ, जकरा हुलसैत सहृदये \nमैिथलीक किव, कथाकार āी राज Ņारा समथũन कएल गेल। ई अंƇेजीक \nशॉटũ-İटोरीसँ इतर एकटा बीज-कथा ( िवहिन कथा, सीड İटोरी) अिछ। \nउिड़यामे üुƖकथा ( खुƖ कथा), पंजाबीमे “ िमžी कथा”, बŬĐलामे “ एक \nिमिनटेर कथा”, मलयालममे “ िनिमषा”, तिहना मैिथलीमे “ िवहिन कथा”। \nिवहिन कथा मादó विरơ कथा/ लघुकथाकार āी राजक मत छिन- जेना \nएकटा छोटछीन बीआमे गाछक सĦपूणũता िनिहत अिछ, तिहना िवहिन कथा \nअपने-आपमे कोनो कथाक सĦपूणũताकó समेटने अिछ। \nआ फेर १० िद सĦबर २०११कó ‘ सगर राित दीप जरय’क ७५म कथा \nगोơीक आयोजन पटनामे कएल गेल, ऐ अवसरपर मुžाजी Ņारा मैिथलीक \nपिहल िवहिन कथा पोİटर Ćदशũनी कएल गेल छल। िवहिन कथा आब \nİथािपत अिछ आ ई शĤदावली पाठकक मोनमे पैिस गेल अिछ, आ ऐसँ \nिवहिन कथाकार लोकिनपर एकटा पैघ दाियĜव सेहो आिब गेल छिĠह, दाियĜव \nएकर İतरकó नीचū नै हेबऽ देबाक आ उþरोþर बढ़ैत सामािजक-राजनैितक \nआ आिथũक चुनौतीकó İवीकार कऽ āेơ िवहिन कथा िलखबाक।  12 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nĔयोित सुनीत चौधरी  \nजĠम ितिथ -३० िदसĦबर१९७८; जĠम İथान-बेŎवार, मधुबनी ; िशüा-İवामी िववेकानĠद \nिम िडल İकूल िटİको साकची गĪसũ हाइ İकूल़, िमसेज के एम पी एम इĠटर कालेज, \nइिĠदरा गाĠधी ओपन यूिनविसũटी, आइ सी डबĪयू ए आइ ( कॉİट एकाउěटेĠसी); िनवास \nİथान- लĠदन, यू.के.; िपता- āी शुभंकर झा, जमशेदपुर; माता- āीमित सुधा झा, \nिशवीपņी। Ĕयोितकó www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडũ (अंƇेजी पńक हेतु) \nभेटल छिĠह। हुनकर अंƇेजी पń िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com केर मुďय \nपृơ पर सेहो रहल अिछ। Ĕयोित िमिथला िचÿकलामे सेहो पारंगत छिथ आ िहनकर \nिमिथला िचÿकलाक Ćदशũनी ईिलंग आटũ Ƈुप केर अंतगũत ईिलंग ƙॊडवे, लंडनमे Ćदिशũत \nकएल गेल अिछ। किवता संƇह ’अिचũस्’ Ćकािशत। \n \nनबका पीढ़ी \nफेर पिहने जकū िलģ टक केबाड़ खुजल की नै दģ तर आ िवńालय \nजाएबला लोक सबहक भीड़ नीचा जाए लेल िलģ ट िदस लुधैक गेल। बĒचा \nतँ बĒचा़ वयİकोमे सँ ककरो लग समए नै रहए ऐ दुनू वृŀ पित-पėीसँ \nनमİकार पाती करए लेल। रहै तँ ई सभ िदनुका बात मुदा आइ बूढ़ी कनी \nबेिसये िखिसआएल रहिथ “ई अिछ आजुक पीढ़ी़ कोनो संİकार नै।” \nभोरे भोर ƚमणपर िनकलनाइ िहनकर सबहक िबगड़ल İवाİĝयक Ćित \nसचेत रहक Ćयास छलिन जेिक़ डॉĎ टर बेटाक परामशũ छलिन। बड ĆयĜ नसँ \nबेटाकó पढा़ िलखा िचिकĜ सक बनेलिन। भेलिन बेटा कोनो बड़का कĦपनीमे \nिसģ ट Ƃयूटी करत आ खूब कमाओत। मुदा बेटाकó आर पढ़ाइक भूत किहया \nलगलै से बुझबे नै केलिखन। िब आह भेलै़, बĒचो भेलै़ मुदा ओ सिदखन \nĭयİते रहल। िपछला तीन सालसँ माए बापक इĒछा रहिन जे ओ दुगŭ पूजामे \nिकछु िदन अवकास लऽ कऽ िहनका सभ संगे रहए िकĠत़ु संयोग नै िमलै  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 13 \nछल। सभ बेर अĠतमे आिब कऽ कोनो जĉरी काजक बहžासँ कायũƅम रĿ \nभऽ जाइत छल। ऐ बातपर ओ दुनू बूढ़ा-बूढ़ी वाद िववाद करै छलिथ जे ओ \nऐबेर आएत की नै। \nघूिरकऽ घर एलापर बूढ़ीक सीनामे ददũ उठलिन। Ćेसरक मरीज छली, \nतँए पितदेव तुरĠत डॉĎ टरकó फोन केलिखन। डॉĎ टर सभ जūच केलकिन आ \nकहलकिन जे िचĠतासँ दूर रहू आ सभ दवाइ समैपर खाउ। हुनका सभकó \nतँ बहžा चाही छल बहस करै लेल। फेर दुनू गोटे एक दोसरपर आरोप-\nĆĜ यारोप करए लगलिथ। िवराम तखने लागल जखन फोनक घंटी बाजल। \nबेटाक फोन छलिन। माएक İवाİĝय िबगड़ल सुिन ओ बेसी बात करए \nलागल। नै तँ आन िदन कहū अतेक समए रहैत छल? Ćķ ततेक जे \nबुझनाइ मुिĮकल जे बेटाक फोन छल आिक िचिकĜ सकक। बाप सभटा \nकहलिखन तँ इहो शुŀ िचिकĜ सकक भाषामे समैपर दवाइ खाए कऽ उपदेश \nिपयौलकिन। बूढ़ाकó ऐ बातचीतमे ýात भेलिन जे बेटा कोनो तेहेन शोध \nकायũमे लागल अिछ जे आब पूरा होइपर छै आ एकर सफलतासँ सĦपूणũ \nमानव समुदायकó बड़का कĪयाण हेतैक। ओना अतेक डर तँ बूढ़ाकó जॉबक \nपिहल इंटरĭयूमे सेहो नै भेल रहिन, जतेक पėीक तिबयत गड़बड़ेलापर बेटासँ \nबात करैमे होइत छिĠ ह। \nखएर समए बीतल आ बूढ़ी फेर पिहने जकū बाजऽ लगली। घुमनाइक \nिदनचयŭ फेर ĆारĦभ भेल। फेर बीस िमनट सड़कक काते-कात पाकũ तक \nआ पाकũसँ फेर घर वािपस। बूढ़ी जखन बेमार होइत छली तँ बेटाक \nभावनाĜ मक सĜ कार बड नीक लागैत छलिन। तखने तँ लागैत छलिन, बेटा \nअखनो हुनका सभकó नै िबसरने छिĠ ह। तकर बाद जैने ई सभ ठीक की \nओ फेर िबगड़ल। यएह सभ सोिच दुनू खुश छलिथ। िलģ टमे चढ़लिथ घर \nपहुँचय लेल। िलģ ट Ĉकल की दुनू कात भऽ गेलिथ। मुदा ई की - ओ \nसभ पुछैत छलिन जे अतेक िदन कतए छलिथ- घूमए िकए ने गेलिथ आिद \nआिद। ओकर सबहक भागैत िİथितक अनुसारे दुनू शीƈतासँ संिüĢ त जबाब \nदेलिखन। आइ बुझेलिन दुनूकó जे नवपीढ़ीकó Ćितİपŀŭसँ भरल युगमे जीबै \nलेल अतेक भागादौड़ी करए पिड़ रहल छै जइ कारणे औपचािरकताक समए \nनै छै मुदा सभमे भावुकता अखनो जीिवत छै। \nघूिमकऽ लौटलाक बाद बूढ़ी दुनू गोटे लेल कॉफी बनाबैत छली आिक \nफोन बाजल। बूढ़ा फोन उठेला आ किनये देरक बाद फोन रािख देलिथ।  14 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nहुनकर मुँहक उदासी किनयो नाटकीय नै बुझाइत छल। कप पकराबैत बूढ़ी \nबजली़ “ की फेर कुनो काज लािग गेलै।” बूढ़ा हॕसैत बजला़ “ ओ तँ नै \nआिब रहल अिछ मुदा हमरा सभ लेल िटकट पठा रहल अिछ। अिहबेर हम \nसभ पूजामे संगे रहब। हम सभ बेटाक घर जाएब आ बेटा पुतोहु सिहत \nपोती संगे पाविन मनाएब।” फेर की छल आब कॉफीक एक एक चुİकी \nआगūक कायũƅम बनाबैमे बीतल। \n \nघर िदसका रİता \n कतेक नीकसँ ऑंिख लागल छल, अतेक हरानी भेल छल गामपर। \nफेर गामसँ पटनाक याÿा, पटनाक बादो तँ डोमेिİटक एयरलाĠस \nअĠतःराįƏीय हवाइसेवा छल। तुरĠत अĠतर बुझा जाइत छै ऐ दुनूमे, िकĠतु \nएकबेर गामपर ई बात बजा गेल तँ संगी सभ कहलक जे बड पाइ अिछ तँ \nचाटũडũ Ģलेन कऽ िलअ। आब लैिěडंगमे माÿ बीस िमनट छल से एयरहोİटेस \n-िवमान सेिवका- सभ िखड़की खोिल देलक आ सभ बþी जड़ा देलक। बुझु \nतँ दूइए िमिनटमे अĠहिरया राितसँ दुपहिरया भऽ गेल। नाİता चाय संगे \nइिमƇेसन फॉमũ -आĆवासन Ćपÿ- सेहो बūटल गेल। यĠÿवत सभ तैयारी कऽ \nलेलॱ कारण कोनो पिहल बेर तँ छल नै। आब तँ तेहेन आदित भऽ गेल अिछ \nजे कतौ नाओं लीखक आवĮयकता हएत तँ नाओं संगे पता, जĠमितिथ, \nĭयवसाय, पासपोटũ नĦबर आिद सभ िलखा जाएत। ĭयवसाय लेल तँ सालमे \nकएक बेर हवाइ जहाजक पाला पड़ैत अिछ आ चािर सालसँ जिहयासँ िवदेश \nएलॱ एकबेर गाम तँ जाइते छी। \nपėीमे समए आ पिरिİथित संगे िहलिमल जाइक ततेक नीक गुण छिĠह \nजे दोसरे बेरसँ गाम नै जएबाक शपथ लेली। जखनसँ İवावलĦबनक \nआĜमिवĂास भेलिन हुनकर दुरदिशũता कहलकिन जे गामक Ćगित किहयो नै \nहएत। ओइठाम जाइ आबएमे जे खचŭ करैत छी तइमे पूरा दुिनयū घुमनाइ \nभऽ जाएत। हमरा अपन जĠमİथानसँ तेहेन आसिĎत अिछ जे सभ बेर \nपरेशान होइत छी मुदा गेनाइ नै छोड़ैत छी। एकबेर पूरा चौहĿीक चĸर \nजĉर काटै छी। सभ िदस ताकैत रहै छी जे कनी Ćगित देखा जाए। वएह \nअपन छोट भायकó कोरा लेने बिचया मिहसपर सवार बĒचा, समाजक  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 15 \nिवकृितकó मटमैल उĔजर रंगमे टंगने िवधवा युवती, नाटक नौटंकीक तैयारीमे \nअपन बेरोजगारीक दुःख नुकाबैत नवयुवक़, घरपर खाइक आफद मुदा जमाय \nलेल ितलकोड़ा तरैत बेटीक माए, पुतोहुपर कटाü करैत बुिढ़या, टुटल \nआिरपर चलैत मोüक मागũपर शाİÿाथũ करैत बुजुगũवगũ, ई सभ हमर पėीक \nबुिŀमþाक गवाही दैत अिछ। \nजखन मािटक िढमकाकó ढ़ािहकऽ उĒचिवńालय बनैत देखिलऐ तँ अपन \nनेनपनक िदन सभ भाइ-बिहन, संगी सभ संगे ओतऽ लुकािछपी खेलेबाक याद \nिमटाइक किनको दुःख नै भेल। खुशी भेल जे आब जाड़क भोरमे वा \nगरमीक गुमारमे वा बरसातक िपĒछड़मे बĒचा सभकó साइिकलसँ पūच पūच \nिकलोमीटर नै जाए पड़तै। हम सभ तँ पएरे जाइ छलॱ, फेर बाबूजी अठमासँ \nछाÿावासमे दऽ देलिथ। तखन सँ जे घर छूटल से छुटले रहल। कॉलेज \nलेल दरभंगा, फेर तकनीकी िशüा लेल मुजģफरपुर आ नौकरी लागल \nअĠतरराįƏीय कĦपनीमे, ई सभ घर पिरवार छोड़ाइए देलक। बाबूजीक सपना \nपूरा भेलिन, हमरा अिभयĠता बनैत देिखकऽ। फलक िचĠता केने िबना कमũ \nकरैक पाठ जे गीतामे कहल गेल अिछ तइपर हमर माता-िपता पूणũतः \nअनुसरण करैत छिथ। बस İवयंकó िवदेशमे रहैबला अिभयंताक अिभभावक \nकिह कऽ खुश भऽ जाइ छिथ। अपन उपजाबाड़ी, िदयाद आ समाजकó \nछोिड़कऽ कतौ नै जाइ लेल Ćितबŀ छिथ। “ बस तँ◌ू आनĠदसँ रहऽ सएह \nचाहै छी”, यएह जबाब भेटैत अिछ जखन अपना संगे जाइ लेल कहै \nिछयिन। \nगाम भिरमे िवďयात अिछ जे हमर समानमे कपड़ा कम आ पािनक \nबोतल बेसी रहैत अिछ। सभ पटनामे भिर कऽ लऽ लैत छी। गामपर \nलोककó खूब हँसी आबैत छै। सभ डेराबैत रहैत अिछ जे डुĢलीकेट होइत \nअिछ। गामक लोकक ýान ऐ सभमे बहुत िवलüण होइत छै। अपने \nफटेहाल रहत मुदा कोट पैěट बलाकó तेहेन-तेहेन बात कहत जे ओ तुरĠत \nƑाइवास बला लग भागत। जाबे पढ़ैत रही ताबे नौकरीक दुगũमतापर ई \nलोकिन बƂड िचिĠतत रहैत छलिथ, आब जखन नौकरीमे छी तँ हमर \nĭयİततापर सहानुभूित छिĠ ह। गामसँ िवदा होइत छी तँ सभ आबै छिथ अपन \nआिशष दइ लेल। िहनकर सबहक यएह İनेह हमरा फेरसँ आबैक िनमंÿण \nदैत अिछ।  \nपैघ कतार छल Ćवासनक पूछताछ लेल, तइपर सँ İÿी, बĒचा आ  16 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nबुजुगũक जे िविशƠ सुिवधा छै तइसँ आर देर हेबाक आशंका छल मुदा सभ \nजिĪदये भऽ गेल। किनक समए कİटमसँ िनकासीक बाद समान आबैमे लािग \nरहल छल। कĠवेयर बेĪट चलनाइ शुĉ भऽ गेल छलै आ समानो आबए \nलागल छल। मोबाइलक बीपक संग अपन िध यान टुटल तँ देखलॱ जे हमर \nसमान सेहो आिब गेल छल। िपछला िकछु देरमे हम ĆĜयेक िमनटमे एक \nसालक याÿा कऽ लेने रही। समान लऽ कऽ िवदा भेलॱ आगū। मोबाइलपर \nसमाद छल जे पėी अराइवल गेट आगमन Ņारपर हमर Ćतीüा कऽ रहल \nछिथ। फोनसँ यथाथũमे आिन देने छली आ जखन भóट हेती तखनसँ \nभिवįयक सैओटा योजना सुनेती। फेर किहयो फुरसतमे रहब तँ अतीतक \nओइ भागक याÿा करब जे अखन छूिट गेल, िफलहाल तँ हम घर िदस \nिवदा भेलॱ। \n \nपािनमे खेती \nिववेक बाबू एक Ƈामीण कृषक पिरवारसँ छिथ। बĒचेसँ रा◌ेपनी, पटौनी, \nकटनी, दाउन, यएह सभ देिख कऽ पैघ भेलिथ। बहुत तरहक िववादक ओ \nबƂड नजदीकसँ सामना केने छिथ। दमकल लगेलक िकया◌े आ िकया◌े आर \nिबन पुछने आिर कािट कऽ अपन खेतमे पािन भिर लेलक, पा◌ेखिरमे जीरा \nपड़ल की नै, बĒचा सबहक बंसी खेलेनाइ शुĉ अिछ, बाĠह बनाबै काल \nककरा◌े िदसका जमीन बेसी नै चिल जाए तइ लेल कलह, ई सभ छा◌ेटमा◌ेट \nहलचल तँ ओतुĸा िदनचयŭमे शािमल छल। \nऐ सभसँ हा◌ेइत िववेक का◌ॅलेज पहँ◌ु◌ॅिच गेला।जखन गामक ला◌ेककó ýात \nभेलिन जे ओ कृिषिवýानक अğययन कऽ रहल छिथ, तँ आĀयũ भेलिन। \nसभकó भेलिन जे ऐ िवषयमे हमरा ला◌ेकिनकó पढ़ाइक की आवĮयकता? फेर \nसभकó भेलिन जे िववेक बाबू नव-नव Ćजाितक बीआ नव-नव तरहक खाद, \nका◌ेन मािटमे का◌ेन तरहक उपजा बारी नीक आिदक िवषयमे खूब बितया◌ैता। \nसभ बेर जखन छुņीमे िववेक बाबू गाम आबैत छलिथ, ला◌ेकक कानमे बात \nजाए, तइसँ पिहने घुिर जाइ छलिथ । अĠततः अिहबेर ओ सभकó भेटलिथ। \nसंगी कĸा, बाबा सभ िकया◌े घेर लेलिखन हुनका। \nअपन िवषयमे बाजैमे िववेकबाबूकó सेहा◌े का◌ेना◌े असमंजस नै छलिन। मुदा  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 17 \nहुनका लग जे ýान रहिन से ला◌ेक सबहक आशासँ का◌ेसा◌े हिट कऽ छलिन। \nअसलमे िववेक बाबू हाइƑा◌ेपा◌ेिनक कĪटीवेसन - पािनमे खेती- क पढ़ाइ पिढ़ \nरहल छलिथ । \nिववेक बजलाह “आब एहेन तकनीकक िवकास भऽ गेल अिछ जे माÿ \nपािनमे खेती भऽ सकैत अिछ।” \nसभ पुछलिखऩ “माÿ पािनमे । मािटक का◌ेना◌े आवĮयकता नै?” \n“नै मािटक का◌ेना◌े आवĮयकता नै।” \n“तँ गाछ ठाढ़ का◌ेना रहैत छै?” \n“पाइपमे भूर कऽ गाछकó ठाढ़ कएल जाएत छै। पाइपमे बहैत पािनमे \nसभ आवĮयक तĜव िमला देल जाइत छै, जइ लेल गाछ पिहने मािट आ \nखादपर आिāत छल। जिड़ पाइपक अĠदर बहैत पािनसँ सभ पा◌ैिƠक तĜव \nƇहण कऽ लैत अिछ। गाछक शेष भाग पाइपक भूर बाटे बाहर रहैत अिछ। \nका◌ेना◌े का◌ेना◌े गाछकó ओकर आकारक अनुसार बाउल आ छा◌ेटकी पाथरक \nसहारे सेहा◌े राखल जाइत अिछ।”  \n“आमक कलम लािग सकैत छै की एनामे?” \n“अखन तक तँ नै, मुदा जॕ िवशेष संकर आ अĪपाकार Ćजाित \nिवकिसत होए तँ सेहा◌े भऽ सकैत अिछ”। \nकिनक कालक चुĢपीक बाद कृिष-िवýानक ई संगा◌ेơी समाĢत भेल। \nला◌ैटैत काल सभकó ýात रहिन जे ऐ ĭयवİथाक खचŭ पुछनाइ ओ िबसिर \nगेला मुदा अफसा◌ेस नै रहिन। कारण जतए सभ िकछु Ćकृितपर आिāत \nअिछ, जे सुिवधा उपलĤध अिछ तकरा◌े ĆािĢत नै अिछ, ओतए एहेन \nचमĜकारक संकĪपना एक असंभव İवĨ सन छल। बेर-बेर सरकारक दा◌ेस \nतािक-तािक सभ थािक गेल रहिथ। ऐ ýानपर तँ िववेक बाबूकó बाहरे◌े \nरा◌ेजगार लगतैन। गामक एकटा आर Ćितभा अनका अिपũत भेल। \n \nमैिथल िब आह  \nिरिĜसका जीक पिरवारकó अमेिरकामे एक समृŀ मैिथल पिरवारमे िगनती \nछलिन। मुďय शहरसँ किनये दूरपर सबĤसũ इलाकामे अपन बड़का टा मकान \nलेने छली। घरमे पित आ दू टा बĒचा छलिन। पड़ोसमे िवĂक सभ िदसु का  18 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nलोक छलिन जइमे सभसँ बेसी सĦपकũ बगलक अमेिरकी पिरवारसँ छलिन। \nिरिĜसका जीकó घर पिरवारक देखरेखक बाद जे समए भेटै छलिन तइमे \nइवेěट मैनेजमŲटक काज करै छलिथ । ओ मुďय ĉपे मैिथल उपनयन, \nिब आह, कोजगरा आिदक ĆबĠध कराबैत छलिथ  मुदा कखनो कऽ अमेिरकन \nिब आह सेहो सĦहारैत छलिथ । अĒछा, तँ हुनकर गोरकी अमेिरकन पड़ोसी \nकालŭ। \nकालŭ कुनो तरहे िरिĜसकाकó िपछड़ल सािबत करैमे लागल रहैत \nछलिथ । मुदा िरिĜसका तेहेन मुँहफट छली जे मुँह चुप करा दैत छलिखन। \nकालŭक पितक िकछु मैिथल संगी सेहो रहिन। एकिदन कालŭ एकटा मैिथल \nिब आहक भोजमे गेली। ओतए हुनका िरिĜसका भेटलिखन। ओ पिरहास करैत \nबजलीह, “की कहू। िब आहक नाओंपर एतए तँ मानू कोनो पूजा पाठ होए। \nआ भोजमे किनयū वरसँ बेसी तँ आन सभ आƪािदत छिथ। आने आन नािच \nगािब रहल अिछ। किनया वर की मजा लेता?” \nिरिĜसका बजली- “िकए? अहū सभमे िब आह मौन ĉपमे मनाओल जाइत \nअिछ? अहूँ सभ िब आहमे धािमũक İथल चचũमे अथवा पादरीक उपिİथितमे \nकरैत छी। अहँ◌ू सभमे िब आहमे पाटŰ होइत अिछ। पिरवारक जुटान होइत \nअिछ। बिĪक अहū सभमे तँ बेसी काल पाटŰयोक तैयारी किनया वर अपना \nमोने करैत छिथ। एनामे ओ सभ कोन अपन िब आहमे बेसी मजा लैत हेता। \nपूरा िब आहमे यएह िचĠता रहैत हेतैन जे िब आहक समारोह ठीकसँ सĦपž भऽ \nजाए। अपन साज-सĔजाक िध यान आ आĜमिवĂास जतेक मैिथल आ दिüणी \nएिशयन मिहलामे अिछ तेहेन तँ आन सभमे दूर-दूर तक नै अिछ। हमरा \nसभमे िब आहमे पूरा पिरवारसँ सĦबĠध जोड़ल जाइत अिछ। ई एक \nपािरवािरक समारोह होइत अिछ। कĠयादान एक पुěय कायũ मानल जाइ छै। \nिब आहक साल भिर पाबिन होइत अिछ जइमे पूरा पिरवार सिĦमिलत होइत \nअिछ आ किनया वरकó सेहो मनोरंजन होइत छिĠ ह ।” \nकालŭ- “ आर किनया वरकó अपन हेलमेल बढ़ाबयक कुनो अवसर नै \nभेटै छिĠ ह।” \nिरिĜसका “िब आह दुरागमन िमलाकऽ सभ पाबिनमे मुिĮकलसँ एक महीना \nजाइत अिछ। ऐ कऽ अितिरĎत पूरा समए अपना लेल रहैत अिछ।” \nकालŭ “अनिचĠहार लोक सभ केना िब आह कऽ लैत छिथ?” \nिरिĜसका- “ अिचĠहारसँ किहयो िब आह नै होइत छिĠह। हँ, पहचान  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 19 \nपिरवारक माğयमसँ होइत छिĠह। पिरवार आ समाजकó मान दैत अपन िनजी \nखुशी देखनाइये मैिथल िब आह अिछ।” \nकालŭ ठीके देखने छली जे केना बुजुगũसँ पूिछ-पूिछ िब आहक िविध पूरा \nकएल गेल छल। भोजमे सेहो की पुĈष आ की मिहला, सभ सुसिĔजत \nछलिथ। आन िसंगार संगे पारĦपिरक पिरधान, िटकली, चूड़ी, गहना आिदक \nसĔजामे मिहला सभ चमिक रहल छलिथ । फेर हाथक मेहदी आ केशक \nसĔजा आर अłुत छल। ओइ तुलनामे हुनकर महग िडजायनर Ƒेस बड \nसादा लागैत छलिन। \nखसैत आĜमिवĂासकó सĦहारैत कालŭ अपन िजĿी İवभावक कारण \nबजली- “ हम किनयाक अपमान नै करए चाहैत छलॱ तँए हुनकासँ बेसी \nसुĠदर नै लागय चाहै छलॱ।” \nिरिĜसका “तँ अहū मैिथल सुĠदरता कó ललकािर रहल छी जतए सीता \nदेवीक िब आह लेल बड़का İवयंवर रचल गेल रहिन । अहुना भारतीय मॉडेल \nसभ िवĂसुĠदरी क िखताब जीित रहल छिथ।” \nकालŭ अपन मोबाइल कॉल िरसीव करए कऽ बहžे कात आिब गेली। \n \nिहमदूत \nहेमĠतजी नौकरीक कारणे पिरवारसँ दूर असगर अमेिरकामे रहैत \nछलिथ । जाड़क Ćकोप अपन पराकाơापर छल। तोरक तोर बफũक बरखा \nसभ भूिमपर चūदीक ओढ़ना ओढ़ेने छल। तइपर सँ हुनकर तरबामे किनक \nƅैक भऽ गेल छलिन, से बहुत िदनसँ Ģलाİटर छलिन। नेङरा कऽ चिल \nचिल कहुना अपन जĉरी काज करैत छलिथ । अतेक िदनसँ ऑिफस नै जा \nरहल छलिथ से ओतौसँ सूचना आिब गेल रहिन जे यथाशीƈ दģतर औनाइ \nĆारĦ भ कĉ। छुņीक कारण देरसँ उठैत छलिथ आ जखन बाहर ताकैत \nछलिथ तँ िहमदूतक छाप देखाइत छलिन जे नेžा भुटका सबहक टोली \nभिरसक बाहर बफũपर सूितकऽ हाथ पएर िहला िहलाकऽ बनौने छल। ई \nदेिख हुनका अĢपन बाĪयकाल िध यान आिब गेलिन जखन िहमदूतक िखİसा \nसभ सुनैमे हुनको खूब मजा आबैत छलिन। अखनो मोन तँ बƂड छलिन जे \nबाहर जा कऽ बĒचा सभ संगे बĒचा बिन खेल करिथ मुदा पएरक Ģलाİटर  20 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nआइये कटल रहिन। डॉĎटर अखनो सतकũ रहै लेल कहने छलिन। \nआब आर कायŭलय नै गेनाइ ठीक नै छलिन से हेमĠतजी अपन तैयारी \nĆारĦ भ केला। ओ अतेक िदन बाहरक सफाइ नै कऽ सकल छलिथ से \nअनुमान रहिन जे गैरेजक आगू जे बफũक भरमार भऽ गेल हेतैन जकरा कार \nिनकालै लेल साफ केनाइ अिनवायũ भऽ गेल छलिन। से सभसँ पिहने कहुना \nनेङड़ाइत फड़सा लऽ बाहर गेला। बाहरक दृĮय िविİमत करैबला छल \nकारण पूरा रİता आ Ņारक भाग साफ छल। बड आĀयũचिकत छलिथ जे ई \nकेना भेल। नै िकछु तँ िपछला दस िदनसँ लगातार बरफ खिस रहल छल। \nफेर बĒचा सभ जे िहमदूतक छाप बनौने छल सेहो िबना बफũक मोट ढेरक \nिबना केना सĦभव छल? कहॴ ई िहमदूतक अिİतĜव सच तँ नै, हेमĠत जी \nसोचला। \nदोसर िदन हेमĠतजी काजपर जाइ लेल जĪदी उठला तँ अपन Ņार लग \nिकछु हलचल लगलिन। िखड़कीसँ तकला तँ देखला जे बĒचा सभ िम िल कऽ \nहुनकर जगह साफ करैत छलिन। जखन ओकरा सभकó टोकलिखन तँ ओ \nसभ कहलकिन जे हुनकर अİवİथता सभकó बुझल छलै तइ Ņारे बĒचा सभ \nĆितिदन खेलाइ काल हुनकर रİता साफ कऽ दैत छलिन। हेमĠतजीक हृदए \nभाविवभोर भऽ अपन आभार ĭयĎत करएमे असमथũ भऽ गेल छलिन। आइ \nहेमĠतजीकó असली िहमदूतक दशũन भऽ गेल छलिन।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 21 \n \nदुगŭनĠ द मंडल \nपोİ टमाटũम \nरामेĂरबाबू गामक लĤ धĆित िį ठ त ĭ यिĎ त , सभ तरहó सुखी -समपž, कथुक \nकमी नै। किन यū गामक Ćाइमरी İ कूलमे िश िü का। छठम बेतन भेने दरमोहो \nबिढ़ यū। अपने एकटा उĒच िव ńालयमे Ćधानाğ यापक पदपर वतũमानमे \nकायũरत। कुल िम ला कऽ मािस क आमदनी लाखोसँ ऊपर! लहना -पातीसँ \nआमदनी अलगे। İ वयं जतए  कतौ रहलाह Ćधानाğ यापक रहबाक कारणó औटी \nआमदनीक जोगार सिद खन लगौने रहैत छलाह। आन -आन काज करबाक \nलेल आरो िश üकगण। मुदा आरम  -फारम भतŰ-काल शुĪ कािद सँ उपरी आदमनी \nअपनिह  जेबीमे। सहयोगी िश üक आ छाÿो सभसँ बनिन  नै। हĢ ता दस \nिद नपर िक छु-ने-िक छु रमन -चमन होइते रहैत छलिन । तखने हुनकर मन \nठीक-ठाक रहैत छलिन । कएक बेर कौमनĉम , शौचालय, बोड  आिद क लेल \nतोड़फोर भेल मुदा हुनका लेल धैनसन! एक िद नक समए छल। समैसँ घंटी \nलागल, Ćाथũना भेल, िश üक लोकिन  अपन  -अपन वगũमे गेला।  \nरामेĂरबाबूक सेहो कüा दसमे वगũ छलिन । बĒ चा सबहक आƇहोपर वगũ \nदसमे जेबाक लेल तैयार नै भेलाह तँ सभ बĒ चा वगũसँ िन किल  िह नका \nऑिफ ससँ खीिच  बाहर आिन  कहा -सुनीक बाद , लाते -मुĸे गÿ-गÿ फोिड़  \nदेलकिन । आब कहबी क  पिर ‘अपने करनी, गै मुसहरनी’ भऽ गेलिन ।  \nĆात भने गारिज यन सभ बजाओल गेलाह। İ कूलपर बैसार भेल। \nमनधनबाबा माİ सैबसँ पुछलिख न - “ माİ सैब, िक एक हमरा लोकिन कó बैसौलॱ \nअिछ ?” \nरामेĂरबाबू सभ बात कहलकिन । मनधनबाबा आँिख  मुनने िन चेनसँ सुिन  \nउþर देलकिन  - “ अहū अपने गुĉ छी बĒ चासँ समाज धिर  िश üा देबक \nअिध कारी छी ओहो माÿ समाजे निह  सरकारोक नजिर मे। तखन....?”  22 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nĆदूषण \n आजुक भैित कवादी युगमे िव िभ ž Ćकारक संसाधनािद क उपभोगसँ मानव \nजीवन ÿİ त अइ। कतौ िम नटो भिर क लेल चैन नै। बढ़ैत जनसंď या, \nगाड़ी -घोड़ा , िर Ď शा -तŬगा, जर  -जनरेटरक आवाजसँ कान बहीर ! शŬित पूणũ ढंगसँ \nकम मीठ आवाजमे बाजब, İ वĒ छ हवा लेब किठ न! फलİ वĉप नाना Ćकारक \nरोग  -ĭ यािध क साƛाĔ य पसरल अिछ । घरे-घर  नेना -भुटका सभ कोनो -ने-कोनो \nĆकारक रोग-ĭ यािध सँ Ƈिस त अिछ । ताĜ पयũ , सुख लेल एतेक संसाधन होइतो \nिक यो सुख -चैनसँ जीब नै रहल छिथ । दोसर िद स सहोदर होइतो सहोदराक \nसंग भैयारी नै िन भा दुĮ मनी राखब , Ćेमसँ नै रिह  झĐ गर -झाटीमे फ ◌ँिस  जाएब। \nने सुखसँ अपने रहब आ ने दोसरकó रहए देब। रोगहू पुछलक मोŎुसँ - \n“भाय, तô तँ पढ़ल िल खल लोक छह। एकटा बात कहह, औझका मनुखमे \nएतेक अलगाउ िक एक?” मोŎु बाजलाह - “ से नै बुझहक, ऐ सबहक जिड़  \nबाहरी Ćदूषण नै, अिप तु मनुखक िभ तरी Ćदूषण िथ क।” \n \nिक सना मुŇी \nमरनी िभ नसुरके पहर बेलाराही चौरीसँ एक गैलन काकोड़ बीिछ अनने \nरहए। मेला-ठेलाक समए रहै तŵ, का◌ेठीसँ दू मुजेला काटू िन कािल अंगनामे \nसुखैले देलकै। ओकर बाद नहा-सोना आ खाए कऽ सुतैले खेĠहरा लऽ \nडेिढ़ यापर चल गेल। पुरबा हलफी दैत छले, िन ž टुटलै। आँिख िम ड़ते उठल \nआ हūइ-हūइ कऽ कūटू डŲगाबए लागल। डŲगा-ठठा लेलाक बाद सुपसँ \nफटिक माएक तहवनमे बािĠ ह माएसँ नुका कऽ धऽ अ◌ाएल कोिठ क दोगमे। झल \nअĠ हार भेलै तँ भगबþा दोकानसँ बेच अनलक। तीन सेर भेलै। आठ अने \nदरसँ डेढ़ गो टाका भेलै। ओ भगवतेसँ किह सुिन कऽ चािर गो चौवžी आ दू \nगो अठžी भजोखा लऽ चुपे-चाप आंगन चल गेली।  \nिव हान भेने मेला छलै ‘ िक सना मुŇी’। मरनी तरे-तर िह साब लगोने जे \nचािर-चािर  आना पाइ दुनू छोटकी बिह न अभेिल या आ सुिग याकó देबै। \nचािर आनामे बौआले एकटा कठपुतरी िक न लेब आ एकटा फूका। चािर आनाक \nकचौरी आ चप कीिन लेब। ओकर तँ मने छलै चप-चप।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 23 \nआठ आनामे एकटा अलता आ फीता लऽ लेब। घुरती काल आठ \nआनाक िज लेबी कीिन लेब। \nभोरे िव हान फेर ओ अपन गैलेन लऽ चिल गेल चौर आ बी छ लेलक एक \nगैलेन कūकोड़। आंगन आिब बकरी घरमे गैलेन रािख ओ नहाइ-सोनाइले \nचिल गेल आ नहा-सोना, खा-पी कऽ सुित रहल। \nएĦ हर नेहेबा काल ओकरा माएकó तहबन नै भेटलै तँ औना कऽ एĦ हर-\nओĦ हर तकलक तँ देखलक, ओ तँ कोठी दोगमे फेकल अिछ आ मड़ुआक \nिक छु दाना लागल छलै। कोठी मुžा से फुटल। से देिख ओकरा आिग लेस \nदेलकै। ओकरा हरलै ने फुरलै सुतलेमे मरनीकó गņा पकिड़ लाþे-मुĸे \nधुिन देलकै। गािर पिढ़ पिढ़ पूछए लगलै- “ बाज सौतीन बाज की केलही पाइ \nमĉआ बेच कऽ? ” \nअबोध बĒ चा कनैत बाजल- “ माए गै माए, मेला देखैले जेबै बलवा \nपरतीपर मेला। ” \nमाए तामसे अघोड़ रहबे करै फेर बाजिल “बाज सौतीन  बाज कथीक \nमेला।” \nमाए, गै माए, मेला देखैले जेबै मेला- िक सना मुŇीक मेला। \n  24 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nकिप लेĂर राउत \nकिल युगक िन णũए \nसतयुग-ÿेता बीत गेल छल। Ņापरक समए पुरा भऽ गेल छलैक। \nकलयुगक Ćवेश हुअए बला छलैक। किल युग अपन राज-पाट चलैबा लेल \nसोिच रहल छल। िब चेमे तीनू युगक देवता सभ कलयुग लग आिब हाथ \nजोिड़ ठाढ़ भऽ गेला आ किल युगो हाथ जोिड़ ठाढ़ भेल। जखन िव चार-िव मशũ \nशुĉ भेलै तँ तीनू युगक देवता सभ कहलिख न- “ हम सभ तँ कहुना तीन \nयुगक राज-पाट चलेलॱ आब अहūक पारी अिछ तँए िच Ġ तामे छी जे अहū केना \nकऽ राज-पाट चलाएब। िक एक तँ हम सभ देवासुर संƇाम, वृतासुर संƇाम \nकोन-कोन ने केलॱ। İ वगũ-नरकक फेरा सभ केलॱ। मुदा लोक सभ आर \nउडě ड होइते गेल। ऐ लेल अहū लग एलॱ। अपने केना चलाएब। ” \nकिल युग बजलाह- “ हे देवगण, हम अहū सभ जकū फाइल नै राखब, \nमुĠ सी पेसकार नै राखब। हमर फैसला तुरंते हेतै। जे जेहन काज करता \nतकर भोग हुनका तुरंते भेटतै। अगुआएल-पछुअ◌ाएल जनमक फेरा नै राखब। \nİ वगũ-नरकक फेरा नै रहए देबै।” \nतीनू युगक देवता किल युगक िव चार सुिन गुĦ म भऽ गेला। फेर किल युग \nबजलाह- “हम कृį णक िक छु अंश लए कऽ चलब आ लोक सभकó कहबै जे \n‘कमũ कĉ, फलक इĒ छा नै कĉ, जेहन कमũ करब ओहेन फल भेटत। ” \nई सुिन तीनू युगक देवता अपन-अपन लोक िव दा भऽ गेलाह।  \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 25 \n \nधीरेĠ Ɩ कुमार  \nराम कथाक समापन \nपूिणũया िज लाक एकटा गाम-कĠ हिर या। गाममे वकील, िश üक ĆोजेĎट \nĆोफेसर आ Ćबुŀ िक सान। गामक पूवािर िद स बाĠ ह आ बाĠ हक िक नछिर मे \nमहानंदा नदी। कोठा-सोफा नीक-िन कुत घर। बड़का-बड़का बखारी आ \nदुआिर पर गाए-माल-जाल। गाममे मोटर-साइिक ल, Əेकटर। िज लाक Ćिस ŀ \nगाम। \nगाममे आयोजन भेल- राम-कथाक। भखरी, कĠ हिर या अबिथ आ कथासँ \nलाभ उठा िव दा होिथ। औरतक संď या बेसी। गामक कुटुम-पाहुनक पदापũणसँ \nगाममे उĜ सवी माहौल भऽ गेल। हमरो नोत छल। हमहूँ कथासँ लाभ उठा \nरहल छी। Ćवचन कþŭ गेĉआ वİ ÿ धारण केने, कĠ हापर गेĉआ गमछा, \nवाणीमे मधुरता आ राम-कथाक वाचन। हमरो नीक लागए। नीक-िन कुत दुनू \nसūझ भोजन आ कथाक लाभ। सात िद नक आयोजन सिम ित । सभ िद न \nगुलाब बागसँ फल-फलहरी आबए, Ćवचन कþŭ महाराज सदासुख रामलाल \nजीकó भोजन होइक। भोरखन युवकमे होर आिब गेल- अ◌ाइ महाराजक सेवा \nके करत? धूमनक आहूित सँ गाम मह-मह करए। बूिझ पड़ए जे इलाकामे \nरामराज İ थािप त भऽ गेल। गाम बाजए- “सतयुग आिब गेल। ” \nहमर मोन सūझक पहिर अकछा गेल। चोरा कऽ गामक दोकानपर एकटा \nिस गरेट-सलाइ लेलॱ आ बाध िद स िव दा भेलॱ। खेतक बीचसँ बैलगाड़ीक \nलीक। चाĉकात धान आ उँचगर खेतमे भाटा। समए अĠ हरा रहल अिछ । \nसूयũ अİ ताचल ि◌ दस नुका गेल छिथ । िच ड़ै-चुनमुžी अपन-अपन खॲता िद स \nिव दा भऽ गेल अिछ । कािŎ सातम िद न अिछ अिह ना शŬित पसिर जाएत आ \nला◌ैिडİ पीकर अवाज सेहो बž भऽ जाएत। जेबीसँ िस गरेट-सलाइ बहार कऽ \nिस गरेट सुनगबैत नदी िद स िव दा होइत छी। कने-कालक पछाित सुनै छी-  26 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n‘हĸा-बĸा, हĸा बĸा \nबिग या खा हौ कĸा \nआउरो खेतोमे आऊर-बाऊर, आऊर-बाऊर \nहमरा खेतमे छुछै चाउर-छुछै चाउर \nहĸा-बĸा, हĸा-बĸा \nबिग या खा हौ कĸा’  \n \nखेत िद स देखैत छी- थारीमे बिग या आ अगरबþी नेने िक यो कĸाकó \nपूिज रहल अिछ । हमर िस गरेट समाĢ त भऽ रहल\n अिछ आ हमरा बुझना जाइत \nअिछ जे राम-कथाक समापन भऽ गेल अिछ । \n \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 27 \n \nराजदेव मंडल \nिशüा- एम.ए.Ņय, एल. एल. बी., पता- Ƈाम-मुसहरिनयū, रतनसारा ( िनमũली, मधुबनी)। \nĆकािशत कृित- अĦबरा- (किवता संƇह), हमर टोल (उपĠयास) । \n१ \nबिढ़ या गĢ प \nगोपी मड़र सभ बापूत दुआिर पर बैसल अिछ । िद न ठेका गेल छै। \nचािर िद नक बाद बेटाक िब आह हेतै। नवका समधी दहेजक टका देबाक लेल \nआएल छै। गोपी मड़रक लबरा-भाए फॲकी लाल बाजल- “समधी जी, लेन-\nदेनक गĢ प पिह ले फिर छाएल रहै छै से नीक। िब आहक कालमे जे दहेजक \nगĢ प उखड़ै छै, से तँ बुझू जे थुकम फझैती। ऐठाम सभ समŬग अपने छी। \nिन कालल जाए टाका। ” \n“हँ, हँ ओिह क सĦ बĠ धमे तँ कहबाक लेल आएल छी, कोनो तरहó \nकुहरैत। ” \nफोकीलाल बाजल- “कतेक तँ बेटी िब आहमे मिर जाइत अिछ । अहū तँ \nकुहरैत छी। बिढ़ या गĢ प। िन कालल जाए। ” \nसमधी कहल- “ बिढ़ या गĢ प ई जे कािŎ हमरा बेटीकó नौकरीक लेटर \nभेट गेल। ” \n“अहūक बेटीकó नै , हमरा पुतोहुकó। हमरासँ सĦ बĠ ध भेलापर देिख यो \nफएदा। बिढ़ या गĢ प। ” \n“बिढ़ या गĢ प ई जे आब अहūसँ बेसी सĦ पित बला आ नीक वर िब नु \nदहेजक िब आह करबाक लेल तैयार अिछ । ” \n“आ पिह ले िक यो नै पुछैत छल। ” \n“अहुँ तँ निह ए पुछै छलॱ। दहेजक लोभमे तैयार भेलॱ। आब तँ हमरा  28 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nबेटीक कमाइपर अहūक बेटा पलत। ” \n“अपन-अपन भाĐ य। बिढ़ या गĢ प। ” \nसमधी बाजल- “ आब जँ ई सĦ बĠ ध करबाक अिछ तँ जतेक हमरा कहने \nरही ओतेक दहेज अहūकó लगत, कािŎ टका लऽ कऽ हमरा दुआिर पर आउ।” \n“ई कोन गĢ प। ” \nिव दा होइत समधी बाजल- “ टका लऽ कऽ आबी तँ बिढ़ या गĢ प। नै \nलऽ कऽ आबी तैयो बिढ़ या गĢ प। ” \n \n२ \nठोकर \nचमकैत शहरक भीड़ भरल सड़क। सहरैत गाड़ी-घोड़ा, लोक-बेद। \nआठ बिज गेल छलै। घर पहुँचबामे राित बेसी ने भऽ जाए तइ दुआरे \nसाइिकलकó उड़ौने जा रहल अिछ घोरनमū। आिक एकटा मोटर साइिक ल \nधड़ाक दऽ ठोकर मारलक। थकुचाएल साइिक ल तँ सड़केपर रिह गेल िक Ġ तु \nघोरनमū उछिल कऽ फुटपाथपर धड़ाम दऽ िग रल। बाप-माए करैत कुहिर रहल \nअिछ । कलेजाक चोट Ćाण िघ चने जा रहल छै। परĠ तु आ◌ेइ ठाम के केकरा \nदेखिन हार। \nओइ बाटे जाइत एकटा पा◌ॅिक टमारकó दया लािग गेलै। ओ लग जा कऽ \nकुहरैत घोरनमūक लहु पोछए लगल। फेर अपन काजक मोन पड़लै तँ \nघोरनमū क सभ जेबीक तलाशी लेलक। िक Ġ तु िक छु नै भेटलै। फनकैत \nपॉिक टमार उठल आ बाजल- “ रे बेकुफ, मिर तोकाल दस टका जेबीमे \nरिख तँए से नै । िभ खमंगा कहॴ के, सगुण खराब कऽ देलक। ” \nकुहरैत घोरनमū बाजल- “रे मुरख, दस टका जँ जेबीमे रिह तै तँ हमहूँ \nने दोसराकó ठोकर मािर तॱ। ” \n“ईह, भेष देखहक आ उपदेश सुनहक। ”- घुनघुनाइत पॉिक टमार िब दा \nभऽ गेल। \n \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 29 \n \nबेचन ठाकुर \nगाम: चनौरागंज, मधुबनी। Ćकािशत कृित: बेटीक अपमान आ छीनरदेवी ( नाटक); एक \nदजũनसँ बेशी नाटक Ćकाशनक Ćतीüामे। \n \nआĜ महĜ या \nऐ संसारमे ईį यŭ-Ņेषक भावना अित ĭ याĢ त। सłावनाक िड िबयामे तेल \nसधल जकū अिछ । लोक अपन दुखसँ ओतेक दुखी नै अिछ जतेक अनकर \nसुखसँ। कतũĭ य अपन गाम छोिड़ आन ठाम बौआए रहल अिछ । बेचाराकó \nकतौ जगह नै भेटै छै।  \nबारह बखũक बेटी पूनम आर नौ बखũक बेटा सुमन बƂड नीक ढंगसँ \nभाए-बिह नक भूिम का अदाए कए रहल अिछ । पूनमक बाप मंगल अपन \nताड़ीक धंधामे ĭ यİ त अिछ । िभ नसरसँ सūझ धिर तार वा खजूरसँ ताड़ी \nउतारैमे लागल रहैत अिछ । किह यो-किह यो खेनाइयोपर आफत। िव सराम तँ \nिद न भिर िद Ī ली दूर। मुदा पूनमक माए हीरा ताड़ी बेच फुटानीमे ओतेक मİ त \nअिछ जे सामाजमे केकरो सोहाए नै रहिल अिछ । कारण ओ अपन पित आ \nसंतानक िप यारकó िब सिर अपन पसीनक सुखक लेल िट ◌ंकुक संग \nरिह रहिल अिछ । मुदा पापक घैला एक ने एक िद न अवĮ य फुटै छै। एक \nिद न िद निह मे मंगल हीराकó िट ◌ंकुक संग रंगल हाथ पकिड़ लेलिन । बेचारे \nसोचलिन “ हम ऐ दुिनयūमे बेकार लए छी। जखन हमरा कोनो मोजरे ने \nदैए।”  \nƅोिध त भऽ ओ बािज उठला- “सभसे बड़ो समाज। समाज हमरा जे जेना \nफैसला देिथ ।”  \nसūझिह पंचैती भेल। पंचक फैसला भेल- “िट ◌ंकुकó एक हजार एक टाका  30 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nजुमŭना लगतै आ आइंदा ओ एहेन गलती नै करतै, जँ केलकै तँ भरल \nसभामे ओकरा दू खě ड कािट , गािड़ देल जेतै ।”  \nफेर पंच हीराकó बजा सेहो पुछलिन “अहū हीरा, एना िक एक केिल ऐ, \nइĔ जत Ćित į ठा कोिठ क कĠ हापर रािख देिल ऐ की? ” \nहीरा बाजिल “इĔ जत-Ćित į ठा हम की कोठी कĠ हापर राखब, हमर बापे \nरािख देलिन । हम मुĉख आ कुĈप छी तँए िक हमरा तँ İ माटũ घरबला चाही \nने। ” \nपंचक मुड़ी िन Ē चॉं खिस पड़ल। फेर सामािज क बंधनक िख यालसँ ओ \nसभ चुप नै रिह सकल- “अहūक बाप गलती केलिन तेकर फल मंगलाकó हेतै, \nहमर समाज ि◌ धनाए ? अहū आइसँ चेत जाउ। नै तँ समाजसँ पैघ िक यो नै \nअिछ ।” \nकहबी छै- “चािल , Ćकृित , बेमाए तीनू मुइनेिह जाए। ” \nहीरा िप ◌ंकु अपन कुकमũ नै छोड़लक। अिप तु सहचेती बतũलक मुदा \nछुपल कहū रहल। दुनू बेटा-बेटी पकिड़ ये लेलक। हĪ ला केलक तँ दुनू \nदुनूसँ मािर ओ खेलक। मुदा समाज ऐ  बेर मामलाकó गंभीरता पूवũक लेबाक \nिन णũए केलक। िट ◌ंकु कहुनाकó गाम छोिड़ पड़ा गेल। पंच सोचलिन “सजाएक \nभागी दुनू अिछ । मुदा िट ◌ंकु पराएल अिछ । तँए ऐ जनानीकó तारन देल \nजाए। ” \nिब चार कािŎ सūझक भेलै, तइ बीच िद नेमे ओ फसरी लगा आĜ महĜ या \nकऽ लेलक। पुिल स खबिड़ पािब घटना İ थलपर पहुँचल। बेचारी पोİ टमाटũम \nभऽ धौजन-धौजन भए गेल, मामला भिर आ गेलै। िन दŸष पड़ोसी िव जय ओइ \nसमए बाबा धाममे रिह तॱ केसमे िच ĸनसँ लटपटा गेल आ पित मंगलकó तीस \nसालक जहलक सजाए भेटल। दुनू भाए-बिह न टौआ-बौआ रहल अिछ । आगू \nनाथ ने पाछू पगहा छै ओकरा सभकó। \n   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 31 \n२ \nफुिस क फल \nसंत कबी र दासक पūित आिछ “सūच बराबर तप नहॴ, झुठ बराबर पाप, \nजाके हृदए सūच है, ताके हृदए आप। ” \nताĜपयũ अिछ “सĜ यमेव जयते। ” \nएक गोट फुिस कó बचाबए हेतू सहİ ÿ फुिस बाजए पड़ैत अिछ । मुदा ओ \nİ थायी ĉपसँ नै पिच सकैत अिछ कने देरे सही, फुिस फुिस ए Ćमािण त होइत \nअिछ । गीतामे कृį ण कहने छिथ न- “जेहन कमũ तेहेन फल। ” \nमोहनक छोट भाए सोहन मैƏीकक बोडũ परीüा दऽ कऽ मधुबनीसँ घर \nआिब रहल छलै। दुनू भūइ संगे छल। रİ तामे िब ना िट कट रेलगाड़ीसँ िक छु \nदूरी तँइ केलक मुदा िक छु दूरी तँइ करए हेतु Əेकर-मैĎ सी पकड़बाक खगता \nभेलै आ दुनू भūइ मैĎ सीपर चिढ़ गेल। सोहनक अिभ भावक मोहन लग भाड़ाक \nपाइ नै छलै। ओ सोचलक- “ जँ हम सūच बािज दइ छी तँ कĠ टेĎ टर \nमैĎ सीसँ उतािर देत। हम घर केना जा सकब। जँ झुठ जोरसँ बािज दैत छी \nतँ ओकरा हमरा लऽ जेनाइ मजबुरी भऽ जेतै।” \nकĠ डĎ टर भाड़ा ओसलैत-ओसलैत मोहन लग आिब कहलिन “āी मान् \nकतए जाएब। ” \nमोहन जबाव देलक- “झंझारपुर। ” \nकĠ डĎ टर- “भाड़ा िद यौ। ” \nझट मोहन बािज उठल- “भाड़ा देलॱ से? ” \nकĠ डĎ टर- “अहū भाड़ा नै देिल ऐ, मन पाड़ू।” \nमोहन- “मने-मन अिछ । मन की पाड़ू? भाड़ा हम अहūकó दऽ देलॱ।” \nकĠ डĎ टर सोचलिन- भऽ सकै छै, एकरा लग पाइक मजबुरी होए। मुदा \nएकरा फुिस नै बजबाक चाही। बजलाह- “जॱ अहū लग भाड़ा नै अिछ तँ बाजू \nहम ओिह ना लऽ जाएब। मुदा बेकूफ नै बनाउ। ” \nमोहन- “ ए◌ेमे बेकूफक कोन गĢ प? हम अहūकó भाड़ा देलॱ, अहū मन \nपाड़ू। ” \nकĠ डĎ टर िख िस आ कऽ पुिछ बैठलाह- “बाजू बेटा मिर जाए, हम भाड़ा दऽ \nदेलॱ। ”  32 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nमोहन- “बेटा मिर जाए, हम भाड़ा दऽ देलॱ। ” \nकĠ डĎ टर कहलिन “बेस चलु, आब भाड़ा नै मŬगब। ” \nसोहन अपन भैयाक फुिस गĢ पपर बƂड आĀयũमे पड़ल छल। मुदा बाजत \nतँ बाजत की? \nगाम आिब मोहन िक छुए िद नक बाद बोकारो गेलाह। किन याक बƂड िज Ŀ \nकेलाक बाद हुनको संग लए गेलाह। संगमे दुगो बेटो छलिन । पिर वारक संग \nपिह ले खेप बाहर गेल छलाह। ओना ओ बोकारो पūच साल पूवũिह सँ रहैत \nछलाह। तीन मिह नाक अंदर मोहनक छोटका बेटा रमन बेमार पड़ल। \nबोकारोमे बƂड इलाज भेल मुदा ओ चंगा नै भेल। फेर ओ सपिर वार गाम \nआिब गेल। गामोमे बƂड इलाज भेल मुदा ओ बिच नै सकल, मृĜ युकó ĆाĢ त \nभेल। पिर िİ थ ितवश सोहनकó ओकरा आिग िद अए पड़लै। आओर मोहनकó \nओकर उिच त कमŸ करए पड़लैक।  \nएगो कहबी छै- “गज भिर नै हारी, थान भिर फारी। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 33 \n \nराम Ćवेश मंडल \nपछतावा \nमहाजन गैरखड़ रहए। ककरोसँ गप करैत काल पिह ने गािर पिढ़ दैत \nछल। जंगला आ मंगला दुनू गोटे एĎ के गाम बेरमाक वासी छलए। अžक \nखरीद िबƅी करैत छल। दुनू ि◌ मिल िव चार केलक जे महाजनसँ ऐ गािर क \nबदला केना सठाएल जाए? बड़ी काल धिर ऐ िव षएपर ि◌ वचार करैत रहल। \nिन णũए भऽ गेल। \nअिग ला िद न दुनू गोटे महाजन लग पहुँचल। महाजन गािर पढ़नाइ शुĉ \nकरैत तइ सँ पिह ने जंगल आ मंगल आपसमे थĢ पर-मुĎ का चलबैत गािर पढ़ैत \nमहाजनक देहपर खिस पड़ल। हū-हū करैत महाजन उठल। दुनूक बीच-बचाव \nकरए लगल। बात तँ िव चारे छल। जंगल मारै मंगलकó आ मंगल मारै \nजंगलकó। सभटा चोट खसए महाजनपर। तरगुमका घुİ सासँ महाजन िच तंगे \nखसल आ बेहोश भऽ गेल। \nमहाजनक चाकर सभ ओकरा अİ पताल लऽ गेल दवाइ-िव ड़ो चलए \nलगल। ि◌ कछु खनक बाद जंगल मंगल पहुँचल। महाजनकó लगसँ देखलाक \nबाद अİ पतालक ओसारपर आिब फुसराहैट करैत आ हँसैत-हँसैत बाजल- \n“सारकó गािर पढ़बाक आदित आइसँ छूिट जाएत।” \nताबत महाजनक बेहोशी दूर भऽ गेल छल ओ जंगल आ मंगलक सभटा \nगĢ प सुिन लेलक। ि◌ कछु पलक बाद दुनू - जंगल आ मंगल- महाजन लग \nआिब   पुछलक- “कहू महाजन, आब नीके छी ने?” \nमहाजन बाजल- “ आब हम गािर ककरो नै पढ़बै मुदा, तोहूँ सभ ऐ \nकरमकó नै दोहरिब हक।” \nतीनूक चेहरापर हँसी आिब   गेल।  34 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nबुरबक \nरेलगाड़ीसँ िद Ī लीक याÿा करैत रही। संğ याक सात बजै छल। \nİ टेशनपर गाड़ी ठाढ़ भेल। एकटा युवक आिब हमरा सबहक बीच बैठला। \nहमरा हुनका देखतिह शंका भऽ गेल। ओ अपन झोरासँ िव िभ ž Ćकारक पोथी \nिन कािल सबहक िद स बढ़ाबैत बाजल- “पढ़ै जाउ नीक पोथी अिछ । ” \nिक छु खनक बाद झोरासँ देवी मैयाक Ćसाद िन कालैत बाजल- \n“चािर चĸाक Ƒाइवरी लाइसŲस िन कलल। मनोकामना पूणũ भेल। ओइ लेल \nĆसाद चढ़ेलॱ। अहुँ सभ िल अ। ” \nसभ िक यो Ćसाद लेलक मुदा हम नै लेलॱ। तखन सबहक सोझūमे \nनीकसँ बुरबक बनलॱ। गाड़ी चलैत रहल। राित होएबाक कारण िन ◌ंिद यादेवी \nअपन माया पसारलक। सभ िक यो सुित रहला। \nिक छु लोककó नीन खुजलाक बाद हĪ ला भेलैक- हमर समान नै अिछ । \nहमरो समान नै अिछ । Ćसाद बūटैबला युवक बीचसँ पिह ले िन किल गेल रहए। \nĆसादमे नशा देल रहैक। सभ िक यो उदास भऽ गेल। हम पुछलॱ- “ आब \nकहु हम बुरबक आिक अहū सभ बुरबक? ”  \n \nझगड़ा खतम \nभूखसँ बĒ चा िक नैर मारैत अिछ । पगली Ćसव पीड़ाक बाद अŀũचेतन \nअवİ थामे पड़ल अिछ । भाग दौग क िजनगीमे ककरो िक यो देखिन हार \nसुनिन हार नै । \nदूटा शराबी लड़खड़ाइत आिब   रहल अिछ । बĒ चाक कननाइ सुिन पिहल \nपुछलक- “मीता, एतेक अĠ हार आ सुनमसानमे बĒ चा कतऽ कनैत अिछ ? ” \nदोसर बाजल- “चलू, चिल कऽ देखै छी। ” \nदुनू मीता पहुँचल। पहुँचतिह बĒ चा चुप भऽ गेल। दुनू िम ता िव चार \nकेलक- बĒ चा उठा कऽ अपना घर लऽ चलू, भलिह बĒ चाक माए सूतल \nअिछ । बĒ चाकó लैत दुनू गोटेमे झगड़ा उठल। फेर समझौता भेल- पिह ने \nएकर नाओं राखल जाए। पिहल मीता बाजल- “राम। ”  \nदोसर बाजल- “ रहीम।”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 35 \nदुनू गोटेक आवाजमे ताइस रहए। मािर पीटक िİ थ ित भऽ गेल। तावत् \nरतुका गİ ती पुिल स पहुँचल। दुनू गोटेक बात बुझैत आ झगड़ा देखैत पुिल स \nबाजल- “एकर नाओं न राम, आ न  रहीम, एकर नाओं मनुख।” \nहँ रौ मीता बिढ़ या बात ई तँ सोचनिह नै छलॱ। ले झगड़ा खतम। \n \nमूल-मंÿ \nतीन िद नसँ ऑिफ सक चĸर कािट रहल छी मुदा अखनो धिर Ćमाण पÿ \nबनैक आशा नै बुझना जाइत अिछ । चाकरी िन िम त आवेदन करब, समए बड़ \nकम अिछ । ककरो पूछैत छी काज केना हएत तँ कहैत अिछ “कखनो \nहािक म नै तँ कखनो िक रानी नै । ”  \nकाज केना होएत? \nतखन बीĉ भाय आिब पुछलक- “अहū िक ए उदास भऽ बैसल छी? ” \nबीĉ भायकó अपन ĭ यथा कथा किह सुनौलॱ। हुनक गंजीपर िल खल \nरहए- ‘होएबाक चाही ई मूलमंÿ ƚį टाचारक हुअए अंत’। \nबीĉ भाय बाजल- “हँ! काज भऽ जाएत मुदा चाह-पानक खरच लगत? \nहाकीम नै अिछ तँ कोनो बात नै । अहūक काज भऽ जाएत।” \nचाह-पानक खरच कतेक पūच नै दस टका आओर की, सोचैत हम \nबजलॱ- “काज करा िद अ। समए बड़ कम अिछ । ” \nबीĉ भाय सभटा कागज लऽ कऽ ऑिफ स जाइत बजलाह- “ चाह-पान \nकऽ िक छु कालक बाद अहū आपस आिब   Ćमाण पÿ लऽ जाउ। ” \nिक छु खनक बाद पहुँचलॱ। बीĉ भाय Ćमाण पÿ दैत बाजल- “लाबह \nचाह पानक खचŭ? ” \nएकटा दस टकही िस Ď का िन कािल बीĉ भाय िद स बढ़ेलॱ। बीĉ भायक \nƅोध आसमानपर चिढ़ गेल, ओ बाजल- “ एक सए चाहक, एक सए पानक, \nदुइ सए टाका िन कालह नै तँ ऐ कागजकó खě ड-खě ड कऽ फŲक देबह। ” \nकोनो उपाए नै देखैत लाचार भऽ बीĉ भायकó दुइ सए टाका िद अ \nपड़ल आ तखन हमरा समझमे आएल, की होइत अिछ ऐ मूलमंÿक मतलब!  36 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nभारत भूषण झा \nĆेम \nकदम गाछक छाहैरमे हम, ललन जी, नरेĠ Ɩ आ एक दू गोटे आर बैसल \nगमŰसँ परेशान भऽ आरामक अनुभूित करैत एक दोसरापर गĢ पक नहलापर \nदहला मारैत आनĠ दक अनुभव करैत रही, तखने ओतए एकटा कुकुर \nआएल। ओकरा देिख हमर मन िच िĠ त त होमए लगल, कारण जे ओतए बैसल \nबकरी आ ओकर बĒ चाकó कहॴ ओ कािट ने लै। कुकुर धीरे-धीरे बकरी \nबĒ चाक लग जा ओकरा संग खेलऽ लागल जेना एक दोसराक िज गरी \nहुअए। एतबीमे ललन जी हमरा मुँह िद स देिख बजला- “ औ जी अहū कोन \nदुिन यūमे छी , हमरा सभ तखैनसँ अहūपर कते गĢ प कऽ रहल छी आ अहūकó \nतँ कोनो ğ याने नै ।” \nहुनक गĢ प सुिन कहिल यिन “यौ जी, अपन सबहक गĢ प तँ होइते रहत \nएतए देिख यौ कुकुर आ बकरीक Ćेम। हमरा अहūसँ तँ नीक यएह सभ, \nजकरामे कोनो भेद-भाव नै छै। दुनू दू जाित क आ Ćेम अपनोसँ बेसी।” \nवाİ तवमे िज नगी तँ एहने हेबक चाही जइ मे कोनो भेद-भाव नै रहए।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 37 \n \nमानेĂर मनुज \nई \nरüा-बĠधन पवũक िबतला तीन मास भऽ गेल छलै। देवानजी अखनो \nराखीकó तावीज जकū बĠहले रखने छलिथ। \nहम पुछिलयिन, “ देवानजी, एतेक िदनक बादो ई हाथमे रखने छी। \nिकएक?” \nजवाब देबक बदला ओ हमरे पुिछ देलिन, “ई की छैक।” \nहम कहिलयिन, “राखी।” \nओ कहलिन- “जखन एकर नामे छैक राखी तखन फेकी िकएक? राखी \nमयŭदाक बĠधन अिछ, तँए राखी।” \n \nİÿी-िलंग \n“िहĠदीक पचास Ćितशत शĤद İÿीिलंग आ पचास Ćितशत शĤद पुिलंग \nअिछ।” \n“नै, पचास Ćितशतसँ िकछु बेसी पुिलंग होइत अिछ।” \n“नै, उĪटे अहū बािज गेलॱ। पचाससँ िकछु बेसी Ćितशत शĤद İÿीिलंग \nहोइत अिछ।” \n“जइ शĤदक बारेमे नै बुझल रहैत छैक से पुिलंग भऽ जाइत छैक, फेर \nपुिलंगक Ćितशत बेसी िकएक ने हेतैक?” \n“आ जइमे सĠदेह होबय ओकरा İÿीिलंग किह दी, तँ İÿीिलंगक \nĆितशत बेसी िकएक ने हेतैक?” \n“İÿीिलंगपर लोक बेसी साकŬü रहैत अिछ तँए İÿीिलंगक Ćितशत बेसी \nछैक आ होबहोक चाही।”  38 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nआप \nरėेĂर İकूल जाइत छल िक चूड़ीबला रोिक पुछलकैक, “ कैसे हो \nरėेĂर “तुम”?- (केना छँ रėेĂर तूँ?) \nरėेĂर ओकर सĦबोधनपर िखिसया कऽ कहलकैक, “ आप कहो”।–- \n(अहū कहू।) \nचूड़ीबला सवाल जािन उþर देलकैक- “ मŵ तो ठीक हूँ, तुम कहो”।- \n(हम तँ ठीक छी, अहū कहू।) \nफेर रėेĂर िखिसयाइत बाजल, “ तुम नै आप कहो, मŵने कहा न, \nतुमसे”। -(तूँ नै अहū कहू, हम कहिलयौ ने तोरा।) \n“तो ठीक है”। -(तखन ठीक अिछ।) \nआ गुनधुन करैत ओ आगū बिढ़ गेल। ओकरा िकछु समिझ अएलैक? \n \nलोरी \nरेलवे-İटेशनक बगलमे रेलक टुटल-फाटल Ďवाटũर, झोपड़पņी सन रेल \nकॉलोनी। \nखाटघरसँ आएल ĮयामानĠद कहलिन, “झाजी, खाटघर बड़ सुĠदर जगह \nअिछ। सūझ खन कऽ ओतए एहेन लगैत छैक जेना İवगũ नै पृĝवीपर उतिर \nगेल होइक।” \nहम कहिलयिन, “मुदा जाए आ आबक कतेक भारी समİया छैक। एक \nतँ हावũर लाइनक नहू चलऽवाली गाड़ी आ तइपरसँ दादरमे चेĠज कऽ चचũगेट \nजाएब।” \n“दादरसँ चेĠज िकएक। नरीमन ĢवाइĠट जेबाक लेल सोझे छÿपित \nिशवाजी चिल जाइत छी।”- ओ कहलिन। \nहम कहिलयिन, “हमरा लेल तँ दिहसरक रेल Ďवाटũरे सभसँ उþम।” \n“मुदा रेलक पटरीसँ सटल रेलक Ďवाटũर। आवाज कतेक अबैत छै। \nसिदखन िनĠद हराम रहै छै।” \nहम कहिलयिन, “ नै एहेन बात नै छै। हमरा तँ रेलक आवाज संगीत \nलगैत अिछ। जावत तक गाड़ी सभ चलैत रहैत अिछ चैनक िनĠद अबैत  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 39 \nअिछ। मुदा जखन कखनो गाड़ी Ĉिक जाइत अिछ फटसँ िनž टूिट जाइत \nअिछ, जेना मūक लोरी िबĒचेमे बĠद भऽ गेल हुअए।” \nओ कहलिन, “अहū रेल-कमũचारी तँ ने छी? ” \nभूख-भूख भाकुर \nमड़ुआक महीना छलै मुदा खेतमे मड़ुआ नै। धानक महीना एलै मुदा \nखेतमे धान नै। आँसुक महीना गेलै मुदा खेतमे आँसु नै। Ġयोतक महीना \nछलै मुदा कतौसँ Ġयôत नै। खेबाक समए छलै मुदा घरमे अž नै। खेलबाक \nमहीना छलै मुदा घरमे उमंग नै। \nओ िचतंग सूतल छल िक धरिनपर कतौ पūच िलखल लगलै। पūच \nयानी पūच फूल। पūच यानी पūच लोटा जल। पūच यानी पūच आँगुर। \nमुदा ओकर भूख खीिच कऽ ओकरा पūच राखीपर लऽ गेलैक। \nƙाŌणक बेटा माने पिवÿ लोक। भोजनक समİया मुदा İवभाव सुĠदर। \nपढ़ाइमे किनयो आसकैत नै। ƙŌचयũक सभ गुणसँ पिरपूणũ मुदा पेटमे \nĔवाला। \nतुर नै, ताग नै। कतए सँ आनत राखी। लƂडू बाबाक फाटल \nसीरकमेसँ कनेक तुर आ थोड़ ताग िघचलक आ बना लेलक राखी। राखी \nसन नै लगै मुदा रािखये छलै। रंग नै छलै घरमे तँ फूल तोिड़ फूलक रंग \nओइ तुर आ तागपर लगौलक। मुदा राखी बनलै खाली चािर। पūच नै \nपुरलै। \nराखी पुरान सन लगै। भेलै राखी लेबऽ सँ िक यो मना ने कऽ िदअए। \nएहेन कतौ राखी भेलैए। एक राखी वैńजी कó पिहराबए लागल तँ वैńजी \nकहलिथĠह, “ पिहने āीकृįणजीक मूितũमे बािĠह आउ।” \nāीकृįणजीक लग जा थोड़ेक काल ठाढ़ भऽ वािपस आिब गेल कारण \nराखी तँ छलै िसफũ चािर। āीकृįणजी तीन िदनक भूखल पेटमे की अž \nदेिथन। \nवापस आिब रüाबĠधन रüाक हेतु एकटा राखी सुमनजीकó, एकटा \nमदनजी कó, एकटा रमणकó आ एकटा बैńजीकó बĠहलक। बदलामे िकछु \nअनाज भेट गेलै। \nमोन उĜसाहसँ भिर गेलै। िनराहारकó लगलै जेना भूखक टाइपमे भाकुर \nआिब गेलै। खेतमे फिसल नै, घरमे अž नै मुदा मोन उमंगसँ भिर गेलै।  40 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nउमेश मě डल \nिपताक नाओं- āी जगदीश Ćसाद मěडल, गाम- बेरमा, भाया- तमुिरया, िजला- मधुबनी, \nिबहार। जĠम ितिथ : ३१.१२.१९८० Ćकािशत पोथी- िनĮतुकी (मैिथली किवता संƇह), \nिमिथलाक संİकार गीत, िवध-बेबहार गीत आ गीतनाद (िमिथलाक सभ जाित-धमũक लोकमे \nĆयुĎत मैिथली लोकगीतक पिहल संकलन), िवकीपीिडयामे मैिथलीक İथानीयकीकरणमे \nयोगदान, िमिथलाक जीव-जĠतु/ वनİपित आ िज नगीक िडिजटल सिचÿ ऑनलाइन \nसंİकरण, िमिथलाक सभ जाित-धमũक लोकमे ĆयुĎत लोकगीतक रेकाडųड ऑनलाइन \nऑिडयो और वीिडयो िडिजटल संकलन। ई-पÿ संकेत- umeshberma@gmail.com  \n \nदोİ ती \nएकटा गाममे दूटा दोİ त छल। एकटाक नाओं आĜ मा आ दोसराक नाओं \nशरीर छलै। दुनूक दोİ ती बĒ चेसँ छल। दुनूक बीच एहेन दोİ ती रहै जे \nआन िक यो बुझबे ने करै छल, जे दुनू दू छी। िक एक तँ सिद खन दुनू संगे \nरहैत। संगे खाइत, संगे सुतैत आ संगे टहलैत-बुलैत। दुनू िन Āय केने छल \nजे िज नगी भिर Ćेम आ िम ÿता िन माहब। एक दोसराक मदित सदित काल करैत \nरहब। शरीर परदेश जा ĭ यापार करए लगल। खूब धन अिजũत केलक। धन \nभेने ऐश-मौजक सभ सुिव धा बना लेलक। नमगर-चौड़गर कोठी, एअर \nकंडीशन गाड़ी, टी.बी. मोबाइल इĜ यािद सभ िक छु कीिन लेलक। \nआĜ माकó जखन जानकारी भेलै तँ मने-मन खूब खुशी भेलै। एक िद न \nआĜ मा शरीरसँ भóट करए िव दा भेल। शरीर लग पहुँिचते, अĜ मो शरीरकó \nिच Ġ हलक आ शरीरो आĜ माकó। मुदा अनिच Ġ हार बिन शरीर आĜ माकó पुछलक- \n“ अहūकó छी, कतए रहै छी, हम नै िच Ġ हलॱ?” \nशरीरक बात सुिन आĜ मा मने-मन सोचए लगल जे भिर सक एकरा धनक  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 41 \nमद आĠ हर बना देलकै, तँए एहेन बात बजैए। मन मसोिस आĜ मा कहलक- \n“दोस, सुनैमे आएल जे अहū आĠ हर भऽ गेलॱ, तँए िज ýासा करए आएल \nछलॱ। मुदा ऐठाम आिब ĆĜ यü भऽ गेल जे अहū सचमुच आĠ हर भऽ गेल \nछी। आब जाइ छी। ” \n \nआधा भगवान  \nपरोपņामे āमपुराकó छोिड़ एĸोटा गाम एहेन नै अिछ जइ गाममे ऐबेर धानक \nखेती भऽ सकल। एकर कारण भेल रौदी। कतेक गाममे तँ धानक िवहिन \nिब रारेमे पािन दुआरे जिर गेल।  \nāमपुरामे धानक खेतीक सुतरैक कारण अिछ जे ऐ गामक िक सान \nमेहनती छिथ , आशावान छिथ । ऐ गामक िक सान आपसमे तालमेल कऽ कऽ \nलगभग चािर बीघापर एकटा बोिड़ ◌ंग गरौने छिथ । तइपर सँ जोतū◌ॅसक जमीन \nथोड़े िन चरस सेहो छै। āमपुराक लोक साहसी आ मेहनती होइ छिथ से \nपरोपņाक लोककó बुझल छिĠ ह । \nिव शेसर āमपुरेक एकटा िक सान जे आइ अपन सासुर िभ ठपुर िव दा \nभेल। िभ ठपुरक सीमानेपर एकटा बाबन बीघाक पोखिर। पोखिर महारेपर \nİ कूल सेहो अिछ। आ◌ेइ ठाम नवाह होइत देिख िव शेसर सोचलक जे दशũन \nकरैत जाएब। जॱ कहॴ सार भेट जेताह तँ संगे िन किल जाएब। सएह \nकेलक। \nमंडपक आगूमे िव शेसर ठाढ़ भेल। तखने कीतũन मंडलीसँ \nिन किल जीयालाल िव शेसरकó पुछल- “पाहुन की हाल-चाल...। घरपर सँ एिल ऐ \nआिक गामसँ आिब ये रहल िछऐ? ” \nअपन सार जीयालालकó िच Ġ हैत िव शेसर बाजल- “गामेसँ अबै छी, अहॴ \nआ◌ेइ ठाम जाएब। ” \n“अĒ छा-अĒ छा चलू। ” कहैत जी यालाल परसाद बलाकó शोर पाड़ैत \nकहलक- “हे यौ āीमोहनबाबू, कने परसाद देल जाउ, पाहुन छिथ । ” \nपरसादबला āीमोहन चङेरा नेने आिब िव शेसरक हाथमे दैत जीयालाल िद स \nदेखैत पुछलकिन “कोन गū पाहुन रहै छिथ ? ” जी यालालक बाजबसँ \nपिहनिह िव शेसर किह देलकिन “āमपुरा रहै छी। ”  42 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n“अĒ छा...ऽ, आब िच िĠ ह गेलॱ, ऐबेर अहुँ सभकó तँ रौिद ये भऽ गेल िक ने। \nधान तँ निह ऐ भेल हएत? ” \nāीमोहनक मुँह िद स देखैत िव शेसर कहलकिन “धान िक एक ने हएत? \nहम सभ अपनो अदहा भगवान छी से नै बुझल अिछ ।” \nिव शेसरक जबाब सुिन āीमोहन िक छु बजला नै । बगलमे ठाढ़ पान-सात \nआदमीकó देिख टहैल परसाद बūटए लगला। \nजीयालाल आ िव शेसर दुनू सारे-बहनोइ घरपर िव दा भेलाह। राİ तामे \nजखन लाउडİ पीकरक अ◌ाबाज कमलै तखन असिथ रसँ जी यालाल िव शेसरकó \nपुछल- “ पाहुन, अहū जे कहिल ऐ हम सभ अदहा भगवान अपने छी से \nकेना?” \nिव शेसर- “ बरनी, पिह ने अहū ई कहू जे नवाह अहū सभ िक ए ठनने \nिछ ऐ? ” \nजीयालाल जबाब सुनैक Ćित üामे तुरत जबाब देलक- “ देखै नै िछ ऐ, \nपािन क चलैत एĸो अना धानक खेती नै भेलैहó।” \nिव शेसर मुİ कुराइत बाजल- “हमरा सबहक आठ अनासँ दस-बारह अना \nतक धानक खेती भेल अिछ । अहॴ कहू जे हम सभ अदहा भगवान भेलॱ की \nनै ?।” \n \nĉपैयाक ढेरी \nफुदकैत फुिल या िक ताब-कūपीक बİ ता मािट क रैकपर रािख माएकó ताकए \nलगली। माए आंगनमे नै छली। पछुआरमे गोरहा पाथै छली। ओना गोरहा \nपाथैक समए नै छल तँए फुिल याक मनमे गोरहा पाथैक बात ऐबे नै कएल \nछल, नै तँ ओ तकबो करैत आ शोरो पाड़ैत। आंगनसँ िन किल जखने फुिल या \nडेिढ़ या लग आयिल की गोरहा मचान लगसँ माएक बाजब सुनलक। गोरहा \nमचान लग पहुँिचते फुिल या देखलिन जे माए गोरहा पािथ रहलीहó। मनमे तामस \nउठए लगलिन जे एक तँ काित क मास, तहूमे सूयŭİ तक समए, ई कोन समए \nभेल? अनेरे ठंढ़ लगतिन । मन खराब हेतिन । मुदा िक छु बाजिल नै । अĢ पन \nबात बाजिल “माए, परसू मधुबनी जाएब। लड़की सबहक बीच मिह ला \nसशĎ तीकरणक िव षयक Ćित योिग ता अिछ । सॱसे िज लाक छाÿा सभ रहती।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 43 \nहमहूँ जाएब। तइले कम-सँ-कम पĒ चीस टा ĉपैयाक ओिर यान कए दे।” \nमधुबनीक नाओं सुिन अपन सभ सुिध बुइध िब सिर गेलीह। हाथ गोबरपर \nरहिन , आँिख बेटीक आँिख पर; अ◌ा मन अकासमे कटल धागाक गुƂडी जकū \nउड़ए लगलिन । पँजरामे बैिस फुिल या कहए लगलिन “माए, हमरा जĉर इनाम \nभेटत। ” \nअकाससँ माएक मन धरतीपर खिस पड़ल, मने-मन सोचऽ लगली जे \nपĒ चीस ĉपैया कतऽ सँ आनब? कहलिख न- “ बुĒ ची, ताबे ककरोसँ पŵच लऽ \nलएह, िक ए तँ जुग-जमाना बदिल रहल अिछ , िब नु पढ़ल-िल खल लोकक कोनो \nमोजर रहतै? तँए कोनो धरानी ĉपैयाक ओिर यान कऽ लएह। गाए िब आएत \nतँ दूध बेिच कऽ दऽ देबै।” \nमाएक बात सुि◌ न फुिल या मुİ कुराइत कहलकिन “धुर बुिढ़ या निह तन, तीन \nĉपैये गोरहा िब काइ छै, दसेटा बेच लेब तहीमे तँ तीस ĉपैया भऽ जाएत। \nतइले ककरोसँ मुँह-छोहिन िकए करब? ई तँ ĉपैयाक ढेरी िछ यौ। जखैन \nजþे ĉपैयाक काज हेतौ, तखैन तþे बेच िल हó। तोरा िक कोनो हेलीकोĢ टर \nकीनैक छौ? ”  \n \nजेहन मन तेहन िज नगी \nसभ िद नेक समयानुसार एकटा साधु सबेरे İ नान करए लेल नदीक \nपािन मे पैसलाह। डॉंड़ भिर पािन मे पहुँिच पूब मुँहó सूयũ िद स तकलिन । जिह ना \nमािट क तरक बीजक अंकुर बीजसँ िन किल धरतीक उपर अबैत रहैत तिह ना \nसूयŸ अĠ हारक गभũसँ िन किल अकास िद स चढ़ैत रहिथ । जिह ना धरतीक \nउपरका परत अंकुरक पाग सदृश बिन जाइत तिह ना सूयũक ि◌ किर ण अĠ हारक \nपाग पहीि◌ र लेलक। तइ काल ओ साधु एकटा मुसरी माने चुिह याकó पािन क \nवेगमे भसैत अबैत देखलिन । अवƇहमे पड़ल मुसरीकó साधु हाथसँ उठा ऊपर \nआिब रािख पुन: İ नान करऽ पािन मे पैसलाह। İ नानक उपराĠ त ओकरा अपना \nसंगे कुņीमे अनलिन । कुņीमे मुसरी रहए लागिल । \nसाधुक िƅ या-कलाप देखैत ि◌ कछु मासक उपराĠ त मुसरी नमहर भेल । \nओकरो साधुक बरदान पबैक मन भेलै। अवसर पािब मुसरी साधुकó \nकहलकिन ‘‘आब हम जुआन भेलॱ। जुआनक पछाित बुढ़ हएब। बुढ़ भऽ  44 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nमिर जाएब। मुइलाक पछाित तँ वंश समाĢ त भऽ जाएत। तँए िब आह करा \nिद अ?’’ \nसूयũकó देखबैत साधु कहलिख न- ‘‘एकरासँ िबआह करब?’’ \nआिग जकū धधकैत सूयũकó देिख मुसरी बाजिल ‘‘ओ तँ आिगक गोला िछ ऐ। \nहमरा शाĠ त İ वभावक चाही।’’ \nबादलकó देखबैत साधु कहलिख न- ‘‘ ओ तँ ठंढ़ो अिछ आ सूयũसँ नĦ हरो \nअिछ । देखैते छहक जे सूयŸकó झॉंिप दैत छिĠ ह ?’’ \nमुसरीक मनमे नै जँचल ि◌ कएक तँ ओ ओहूसँ नĦ हर पित जाचैत छिल । \nबाजिल ‘‘नै , ओहूसँ नमहरसँ करा िद अ।’’ \nपवनकó देखबैत साधु कहलिख न- ‘‘ ओ तँ बादलोसँ नमहर अिछ । ि◌ कए \nतँ बादलोकó एĦ हरसँ ओĦ हर उड़बैत अिछ ।’’ \nमुसरीकó ओहो पिस Ġ न नै भेल। अपन नापसĠ दगी साधुकó जनौलक। \nतखन मुİ कुराइत साधु पहाड़कó देखबैत कहलिख न- ‘‘ओ तँ पवनोकó रोिक दैत \nअिछ ।’’ \nफेर अपन नापसĠ दगी मुसरी ĭ यĎ त केलक। तखन पहाड़मे ि◌ बल खुनैत \nमूसकó देखबैत साधु पुछलिख न। \nमुसरीकó पिस Ġ न भऽ गेल। चौविĠ न यū मुİ की दैत बाजिल ‘‘िब Ī कुल पिस Ġ न \nअिछ । कदो एकरंगाहे अिछ । छोट कद रिह तॱ। पहाड़कó खुिन खोखला \nबनाओत। जखने पहाड़ खोखला बनत तखने जेमहर गुड़कबैक मन हेतइ \nतेमहर गुड़कौत।’’ \nमूसकó बजा मुसरीसँ िब आह करबैत बिर आती सभकó साधु कहलिख न- \n‘‘िज नगीमे सभकó एिह ना रंग-िव रंगक अवसर अबैत अिछ । मुदा, ओ अपन \nमनेक अनुĉप अपन पित चुिन िज नगी ि◌बतबैत अिछ ।’’  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 45 \n \nडॉ शेफािलका वमŭ \nआनक बड़ाइ  \nभटकैत भुटकैत एकटा बड पुरान िशįय अपन गुĈ लग पहुँचल। गुĈ \nअपन िशįयकó देिख आƪािदत भऽ उठला ... की हाल छै िशįय सुĠदरम, \nजीवन केना बीित रहल अिछ अहūक?  \nहम तँ बड अभागल छी महाराज... कलपैत िशįय बाजल। \nकी भेल? अहū तँ ýानक पोटरी लऽ कऽ ऐठाम सँ गेल छी। \nहम जइ वİतुक कामना करै छी वएह हमरासँ दूर भऽ जाइत अिछ, नै \nतँ हम अथŸपाजũन केलॱ आ नै तँ जीवनक कोनो सुख भोगलॱ। \nİनेह भरल İवरे गुĈ बजलाह ..अहū पिहने देबा लेल िसखु , तखन \nलेबाक लेल सोचब। \nहम की देब भगवन ! हमरा अिछए की ? नै तँ धन दौलत, नै तँ घर-\nगाड़ी, नै कपड़ा लþा देब तँ की देब? -िनराश İवर छल।  \nअहū लग बहुत िकछु अिछ, अहū चाही तँ लोककó बहुत िकछु दऽ सकैत \nछी।  \nचॱिक उठल िशįय -की अिछ जे दऽ सकै छी हम? \nअहūकó भगवन सुĠदर बोली देने छिथ, अहū चाही तँ ओकर उपयोगसँ \nलोकक तारीफ कऽ सकै छी। दोसर केर बड़ाइ कऽ ओकर हृदैमे \nख़ुशी भिर सकै छी, मुदा अहū तँ एतेक दिरƖ छी जे जइमे एको पाइ नै \nखचũ होइत अिछ, ओहो नै कऽ सकै छी। आदमीकó कंजूस नै हेबाक चाही, \nभगवान जे देने छिथ ओकरा जतेक बūटब ओतेक बढ़त.. ककरो बड़ाइ करब \nतँ अहūकó अपने सĦपžताक भान हएत, मोनमे उदारताक भाव रहत। अहū \nलग वाणीक धन अिछ, Ũदयकó िवशाल बनाउ। एक बात जािन िलअ, ककरो \nबड़ाइ केनेसँ ओ पैघ नै होइ छै वरन बड़ाइ करऽबला लोगक दृिƠमे पैघ भऽ  46 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nजाइत अिछ। अहū खाली पएबा लेल जनै छी तँए दुखी रहै छी। जे दैत \nछिथ ओ देवता छिथ आ देवता किहयो अभावƇİत नै रहै छिथ। \nिशįय गुĈक पएरपर खिस पडल।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 47 \n \nजगदीश Ćसाद मě डल \nजĠम ५ जुलाइ १९४७। गाम-बेरमा, तमुिरया, िजला-मधुबनी। एम.ए.। कथाकार \n(दीघũकथा संƇह- शंभुदास; लघुकथा संƇह १.गामक िजनगी, २. अŀŮिग नी..सरोजनी.. \nसुभƖा.. भाइक िसनेह इĜ यािद; आ तरेगन - बाल-Ćेरक िवहिन कथा संƇह); नाटककार \n(१.िमिथलाक बेटी, २.कĦĆोमाइज, ३.झमेिलया िवयाह आ ४.एकŬकी-संचयन); \nउपĠयासकार(मौलाइल गाछक फूल, जीवन संघषũ, जीवन मरण, उĜथान-पतन, िजनगीक \nजीत) आ किव ( १.इĠƖधनुषी अकास, २.गीतŬजिल आ ३.राित-िदन)। माĎसũवादक गहन \nअğययन। िहनकर कथामे गामक लोकक िजजीिवषाक वणũन आ नव दृिƠकोण दृिƠगोचर \nहोइत अिछ। गामक िजनगी, लघुकथा संƇह लेल िवदेह समानाĠतर सािहĜय अकादेमी \nपुरİकार २०११ क मूल पुरİकार, आ टैगोर सािहĜय सĦमान २०११; आ बाल-Ćेरक \nिवहिन कथा संƇह \"तरेगन\" लेल बाल सािहĜयक िवदेह सĦमान २०१२ (वैकिĪपक सािहĜय \nअकादेमी पुरİकार ĉपó Ćिसŀ) ĆाĢत। \n \nथल-कमल \nजिह ना अगुरबार दरमाहा उठा परदेशी घरक काज सĦ हारैक लेल पėीकó \nपठबैत आ ओइ ĉपैयासँ, टावरक िक रदानीसँ अकिछ तेसर मोबाइल कीनए \nजाइत, तिह ना झंझारपुरक हाटक चाउर-दािल क बजारमे ठकाइ देहरादून \nचाउरक दोकानक आगूमे ठाढ़ भऽ आँिख गरौने। थालमे जनमल कमलक भॱरा \nसदृश ठकाइक मनमे उठलै- सात िद नसँ दुनू संझी नवका गहूमक रोटी \nखाइत एलॱ, भूसीपर पाइ उठा चाउर कीनए एलॱ, जे सİ त हएत सहए ने \nकीनब।  \nमुदा लगले थल-कमलक िब ढ़नी जकū मन घुनघुनाएल- चाउर तँ चाउरे \nछी, तहन नीक िक अए ने कीनब।  48 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nओझराएल मने ठकाइ सइओ ĉपैयामे िक लो भिर चाउर कीिन , गमछाक \nखूँटमे बािĠ ह , तमाकू चुनबैत घरमुँहा भेल। \nबीघा भिर बटाइ खेतक उपजासँ छह मासक बुतात िन किल जाएत। \nबैशाखक पूिणũमाक िद न। गहूमक लरती-तरती आिब गेल आ धान-चाउरक \nचिल गेलै। बाड़ीक तरकारी िन ङहिट गेल छलै, लऽ दऽ कऽ पटुआक साग टा \nछलै। सेहो रोटी दुआरे छोिड़ ये देने। पटुआ सागसँ नीक नोन-मेर चाइ।  \nहाट जाइये काल परसुका ढोलहो ठकाइकó मन पड़ल। मन पिड़ ते मुँहसँ \nहँसी िन कलल। मुदा हँसी Ĉकल नै, मोकरक पािन जकū बिह ते रिह गेल। \nबाटो चलै आ असकरे हँसबो करै। तइ बीच एकटा अधवयसू İ ÿीगण \nमाथपर छाउरक पिथ या नेने देखलिन तँ मने-मन घुनघुनेलीह- “पुĉख छी की \nपुĉखक नŬगिड़ । केदैन हँसला कीदैन देिख । ” मुदा िक छु बजलीह नै । \nठकाइक खुशीक कारण छलैक जे ढोलहो दऽ सोरहा केलक जे òटा-\nिस मटीक घर, पािन पीबैले कल, खाइक उपाए एक सए पĒ चीस ĉपैयाक \nĆित िद न काज, रोग-ĭ यािध क लेल खरतुआ दवाइ सभकó भेटत। जखन सभ \nचीजक उपाए भइये गेल तखन िक अए लोक अनेरे मनकó भरयौने रहत। तँए \nमन खुशी। दरदे ने ककरो माथ टनकै छै जॱ ददũ रहबे ने करतै तँ माथ \nिकअए टनकतै।  \nगामक सीमान टिप ते ठकाइक मनमे उठल। देिव यो-देवता हािर मानतीह। \nबड़ दइ छेलिख न तó एक िद आरी सūझमे समŬग, िव ńा, धन दइ छेलिख न। \nòटा-िस मटीक घर, पािन पीबैक कल आिक सवा सौक बोइन तँ नै दइ \nछेलिख न। \nिक लो भिर चाउरक मोटरी देिख आंगन बाहरैत िब लटी बाढ़ब छोिड़ , हाथमे \nबाढ़िन नेनिह तरंिग कऽ पित कó पुछलक- “ हाटमे चाउर नै छलै जे छुछे हाथे \nघुिम गेलॱ? ” \nमुİ की दैत ठकाइ बाजल- “आँिख मे रतौनी भेल  अिछ जे चाउरक माटरी \nनै देखै छीऐ। ” \nआँत मसोिस िब लटी मने-मन सोचए लागिल जे जेहने पटुआ साग गलनमा \nहोइए तेहने अरबा चाउर। तहूमे मोटका चाउर पūच िद न चलबो करैत, ई तँ \nएĸो िद न नै चलत। \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 49 \nघरडीह \nआध पहर राित येसँ, जिह ना हिथ या आ आन नüÿक सतैिह या लधल \nरहैत तिह ना मास िद नसँ सासु- पुतोहुक बीच झगड़ा लधल आिब रहल अिछ । \nने बाप उधो िक छु बजैत आ ने बेटा फोकचा। फūक जगह पािब दुनू -सासु \nआ पुतोहु- भिर मन उखला-उखली करैत। डेिढ़ यापर बैसल उधो सोचैत जे \nजिह ना पėी तिह ना पुतोहु। धधकल आिग मे आिड़ कना देब, तँए चुप। तिह ना \nफोकचोक मनमे उठैत तँए ओहो चुपचाप ओसारपर बैसल तमाकु चुना मुँहमे \nदेने रहए।  \nदस सालसँ दुनूक - सासु-पुतोहुक- मधुर संबंध रहने किह यो हर-हर-\nखटखट पिर वारमे नै भेल। अनायास हवा बदिल गेल। पūच गोटेक पिर वारमे- \nबाप-माए, बेटा-पुतोहु आ एकटा पोता। संबंध ि◌ बगड़ैक कारण भेलै इिĠ द रा \nआवास। \nजेहने टūस बोली नवानीवाली सासुक तेहने रहुआवाली पुतोहुक। सॱसे \nगामक लोक सुनैत। \nअपना घरक मुँहथिर पर ठाढ़ भेल मेहथवाली किब  लपुरवालीकó \nकहलकिन “पेट बोिन या लोककó सिद काल िक छु ने िक छु खगले रहै छै। \nतँए....। ” \nमुँह िब जकबैत किबलपुरवाली बजली- “ गामक लेखे ओझा बताह आ \nओझा लेखे गाम। ” \nकलपर नवानीवाली रहुआवालीकó देिख िच कारी देलिख न- “भगवान पुतोहुओ \nदेलिख न तँ दीदीकó। ” \nआँिख उनटबैत रहुआवाली- “अिह ना िन मूधनकó लोक दुसै छै िक यो अपन \nघेघ देखए तब ने। ” \nडेिढ़ यापर बैसल उधोक हृदए कुही होइत। कखनो मुँहसँ हँसी िन कलैत \nतँ लगले िब धुआ जाइत। मनमे उठलै- घराड़ीक कागज-पþर तँ अिछ ये नै \nआ òटा-िस मटीक घरले झगड़ा।  \n  50 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nखाता-खेसरा \nओना इिĠ द रा आवासक अंतगũत दू-चािर घर कतेक सालसँ बनैत अबै छै। \nमुदा ऐ  साल हवा उिड़ आएल जे सभकó बनतै। चिर चिर ĉपैये फामũक िबƅी \nतþे भेल जे Ćेसबला सभ तेहरा-तेहरा छपलक। गामसेवकक सभ फामũ भरा-\nभरा Ĥ लौक पहुँिच गेल। हाथमे अपन-अपन फामũ नेने, अगनैत परतीमे \nपित आनी लगा ठाढ़ भऽ गेल। नĦ बर अिब ते घुसका फामũ बढ़ौलक। फामũ \nदेिख बी डीयो बाजल- “खाता-खेसरा? ” \nचुपचाप घुसका आगूमे ठाढ़। बगलमे फामũ रिख बीडीयो फेर बाजल- \n“पित आनीसँ कात जाउ? ” \nघुसका- “सबहक फारमपर िल ख देिल ऐ आ हमर रिख देिल ऐ? ” \nबीडीओ- “िब ना खेसरा नĦ बर चढ़ौने पास नै हएत। ” \nघुसका- “पिह ने खेसरेक ओिर यान िक एक ने केिल ऐ? ” \n \nसबूत \nतीन िद नसँ गामक रोहिन ये बदिल गेल। जिह ना रोहिन मे आमक िच į टा-\nचार, रंग-ĉप, बसंत पािब मनुį यक। तिह ना दस पिह या Əकपर \nतीिन तीिन आदमीक बोझ। ƏेĎ टरपर झुलैत कुसŰक बाबू। कैल, चरक, िस लेब, \nगोल, गहुमन, िच तकाबरसँ सभटा भिर गेल। गौआँ चौक छोिड़ गाम \nपकिड़ लेलक आ आनगौआँ आिब चौक पकिड़ लेलक। मुदा जे हउ, चाहक \nदोकानक ƙŲच कखनो खाली नै रहल।  \nसाढ़े छह बजैत-बजैत सभ हाटक दोकान जकū ठौर पकिड़ लेलक। \nिक यो नव पिर धानमे सिज तँ िक यो सफũमे साफ कएल वİ ÿसँ सिज भॲटक \nबुथपर नĦ बरमे ठाढ़ भऽ गेल। भुटकुमरा सेहो पित आनीमे ठाढ़ भेल। जेना-\nजेना आगूक इंिज न िख चै तेना-तेना अपन अिध कार देिख भुटकुमराक पेटमे \nगुदगुदी लगैत। जिह सँ मन तर-ऊपर करैत। ससरैत-ससरैत अिग ला मुँहरापर \nपहुँच पुरजी बढ़ौलक। पुरजी लैत Ćजाइिड ◌ंग अफसर बाजल- “फोटो पहचान \nपÿ? ” \nिक छु नै बािज भुटकुमरा खुशीसँ मुँह नै खोिल वेबसीक दūत ि◌ चआिर देलक।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 51 \nजेना फोटो िख चबै लए सावधान भऽ गेल हुअए।  \nदोहरबैत Ćजाइिड ◌ंग अफसर बाजल- “Ƒाइभरी लाइसŵस? ” \n“सरकार हम हरबाह छी। ” बकझक करैत देिख गेटक िच तकबरा \nिस पाही आिब भुटकुमराक गņा पकिड़ घी चने-घी चने सीमासँ बाहर कऽ देलक।  \nभुटकुमरा बुदबुदाएल- “ कोन लपौरीमे पिड़ गेलॱ।” \n \nकौआक मैनजन \nजिह ना अखन आरüणक माğ यमसँ बेिस यो उƛबला िश üक बिन गेला \nतिह ना राजशाहीमे मैनजन सबहक बहाली भेल छलिन । कुरसी पिब ते जिह ना \nपावर नचए लगैत, तिह ना कौओ-मेना, हिर णो-सुगर आ कुकुड़ो-िब लाइक \nमैनजनकó पावर िट कपर चिढ़ गेल। गाम महराजकó बūिट कए बखरो हुअए \nलगल। मैनजनीक पावर पािब िब  लाइ गोरसपट टक-िध यान लगबए लगल। \nजेहन उक नै तेहन फूक भारी। जे ने बड़द जकū हर बिह सकैए आ ने \nखİ सी-बकरी जकū खाएल जा सकैए मुदा नजिर सदित काल दूधे-छालहीपर!  \nजिह ना अपन बेरादरीमे हिर ण-सुगर, कुकुड़-िब लाइ करैत तिह ना कौओ \nउक फेड़ए लगल। दोसराक जुआन किन यū देिख उनट-फेरी कऽ अपना घर \nअनए लगल। मन मसोिस सभ बरदास करैत।  \nअपन किन यūकó बलजोरी घरसँ लऽ जाइत देिख बदलू कौआक हृदए \nदहिक गेलै। िक छु बजैक आ करैक साहसे ने होइ। मुदा मन दलमिल त हुअए \nलगलै। सोचैत-ि◌ वचारैत अपन दुखनामा कािन कािन सभकó कहलक।  \nबेरादरीमे बेसी ओहन जे परोछमे उिच त बजैत मुदा मैनजनक सोझामे \nसरİ वतीये हरा जाइत! बदलू चालाकी केलक। मन दहकले रहै, बुढ़बा \nसभकó छोिड़ समरथका कौआ सबहक जेर बना कहलक- “ भाय, जेहन दशा \nहमर भेल तेहने तँ सभकó हेतह? ” \nकūव-कūव करैत सभ बाजल- “एहेन अĠ याय सभकó जाबे रोकब नै ताबे \nएका-एकी सभकó हएत। ” \nजेरक संग बदलू मैनजन ऐठाम िव दा भेल। जेर देिख मैनजन डोिल गेल, \nघबड़ा गेल! तइ काल जइ कौआकó छीन कऽ लऽ गेल रहै ओ अंगनेमे \nमैनजनक िब  यौहती किन यūकó झॲट पकिड़ िल ड़ी-िब ड़ी करए लगलै। मैनजन  52 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nभगैक ओिर यान करए लगल। तइ बीच गņा पकिड़ बदलू पुछलक- “ कतए \nपड़ाइक ओिर यान करै छó? ” \nथरथर कपैत मैनजन बाजल- “ भैया, अपन किन यū लेने जा। पएर \nपकड़ै िछ अ, जान छोिड़ दाए। ” \nकलपैत मैनजनक बात सुिन बदलूक मन ठमिक गेल। जिह ना धधकैत \nआिग मे पािन पड़लासँ िम झा जाइत मुदा गरमी ( ताव) रहबे करैत तिह ना \nबदलूओकó भेल। रसे-रसे गरमी किम ते रहै आिक तइ बीच अपन किन यū \nमुİ की दैत दरबĔ जापर आएल। बदलू मैनजनकó पुछलक- “ एहेन काज फेर \nने ते करबह? ” \n“ नै।” \nबदलूक पėी बाजिल “ जिह ना सीता महरानी लंकामे रिह तो पिव ÿ रहली \nतिह ना हमहूँ छी।” \nदोसर कौआ बदलूकó कहलक- “ िद न भिर क हराएल जँ सū◌ॅझू पहर \nघुिर कऽ घर आिब जाए तँ ओ हराएल नै बुझल जाइत। तिह ना....। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 53 \n \nरामकृį ण मě डल ‘छोटू' \nपुÿ āी भरत मě डल। गाम- ि◌ नमũली, वाडũ- १२, िज ला- सुपौल \n \nबाबूजी लेल \nहबलदार गोरचंदक ऐठाम आइ फेर गुम-शुमक माहौल बनल छै। आइ \nहुनकर एकलौता बेटा बलदेवक इंटरक िर जĪ ट िन कलैबला अिछ । \nकनी देरक बाद बलदेव मुँह लटकेने हाथमे िर जĪ ट लऽ कऽ Ćवेश \nकेलक। बलदेवकó एते िह Ħ मत नै जे बाबूजीसँ आँिख- मे-आँिख िम लाबैत। \nएकठाम बलदेव मुँह लटकेने ठाढ़ अिछ । जेना कोनो पĜ थरक मुĉत। आ \nएĦहर गोरचंदक आँिख लाल-लाल जेना बुझाइत दुगो आिगक गोला ओकरा \nचेहरापर अिछ । \nबलदेवक माए Į यामवती, िİ थ ित कó भūि◌ प पित क गुİ सा याद करैत \nिस हिर उठै छिथ । Į यामवती तुरĠ ते बलदेव लग जा बलदेवक हाथसँ \nिर जĪ टबला पचŰ लऽ चहैक उठल, आ पित िद सन तािक बाजिल “यौ-यौ देिख यौ, \nअपन बलदेव सकेě ड िक लाससँ पास भेल। ” \nगोरचंद िर जĪ ट छीन बाजल- “हम जानै छी, ई आवारा, बकलेल हĦ मर \nनाक कटाओत, हĦ मर सभ अरमानपर पािन फेर देत। हम सोचने रहॱ ई \nहĦ मर नाओं रौशन करत। तब हमहूँ गवũसँ सीना फुला कऽ किह ित ऐ िक हमरो \nबेटा दोसरक बेटा जकū इंिज िन यर, डॉĎ टर, दरौगा अिछ । मगर-मगर ई \nकहū.... नसीब हमरा। ” कहैत-कहैत कानए लगल गोरचंद। \nजेना-तेना बलदेवक एडिम शन शहरक एगो कॉलेजमे भेल। ओइ कॉलेजमे \nबी.ए. इित हाससँ पढ़ाइ करए लगल। हँसैत-हँसैत साल िब त गेलै। मगर  54 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nबलदेवमे कोनो पिर वतũन नै भेल। उ ओनािह ए रहल। मुदा पढ़ाइक समए बीत \nगेल। पाटũ-वनक परीüा भेल। ऐबेर जेना-तेना परी üामे देकसी मारैत पास तँ \nभऽ गेल। घरपर बापक डūट-फटकारसँ ओकरा कानपर तँ जूऔ ने िट कै। \nसमए फेर िब तैत गेल। आब बलदेव पाटũ-टू केर िव ńाथŰ भेल। ऐबेर \nकॉलेजक िक छु िव ńाथŰ आगरा ताज महल देखए वाİ ते जाइक ĆोƇाम \nबनेलक। जइमे बलदेव अपनो नाओं िल खाओत। तइले सभ िव ńाथीकó एक-\nएक हजार ĉपैया जमा करए पड़त।  \nबलदेव अपन बाबुजीकó कहलक मुदा ओ साफे मना कऽ देलिख न। \nमाएकó बहुते किह बलदेव अपन बाबूजीकó मनेलक।  \nओ िद न आिब गेल। आइ दुबिज या गाड़ी सँ याÿा कएल जेतै। एमहर \nगोरचंद अपन बलदेवसँ कहलक िक ओ बारह बजे ओकरा एक हजार ĉपैया \nकतौसँ, केनािह ओ ĭ यवİ था कऽ दऽ देतै। पर ई िक बारह बिज गेलै, अखैन \nतक गोरचंद थानासँ आपस नै आएल। घरपर बलदेव गुİ सासँ अपन बापकó \nबहुत भला-बुरा कहए लगल। माए Į यामवती जवान बेटाक मुँहसँ, अपन \nभगवान जकū दुĪ हाक बारेमे जली-कुņी सुिन आँिख सँ मोती जकū नोर िग रबए \nलगिल । तखने बलदेवक जोरदार अवाज- “ माए-माए, देखिल हॴ बाबूक \nकरतुत, हĦ मर बेइĔ जत करा देलक, पुरे कॉलेजमे। आब... आब हम केना \nकॉलेजमे.....? ” \nगुİ सामे बलदेव अपन साइिकल िन कािल चिल पड़ल थाना तरफ। थाना \nपहुँचैत बलदेव देखै छै। ओकर बाबूजी एगो दरोगाक गोर दाबैत छै आ बजै \nछै- “हुजुर-हुजुर भऽ सकै तँ पानसौ ĉपैया पŵचा दऽ ि◌ दअ। आ हुजुर आइ \nहमरा कनी जलदीए घर जेबाक अिछ । हĦ मर बेटा आइ दुबिज या गड़ी सँ \nआगरा जाइ छै।” \nदरोगा गोरखनाथ अपन रौब झाड़ैत- “चुप सार, बिढ़ यासँ जūतैले आबै नै \nछौ आ बेटाकó आगरा घुमैले भेजै छó। आ ई की जखैन देखू तखैन बेटाले \nपैसा मŬगए लगै छी। किह यो ओकर एडिम शनले तँ किह यो कपड़ाले किह यो \nसाइिकलले, ई- ई की िछ औ। एतए तोहर बापक खजाना नै छौ बड़ा \nमेहनतसँ आ बड़ा िर Ď सपर घूसक पैसा आबै छै, हराममे नै। चल िस करेट \nधरा। ” \nगोरचंद फफिक फफिक कानए लगल- “ हुजुर एĸे घंटा बचल छै हĦ मर \nबेटा....। ”   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 55 \n“चुप चल िस करेट धरा। भūड़मे जाउ तोहर बेटा। हूं, बड़ा आएल \nआगरा घुमबैबला। चल-चल जū◌ॅत आ सुन, ई ले एकसौ ĉपैया। बाजारसँ \nिक छु सĤ जी कीन कऽ हĦ मरा घर पहुँचा आ आ कनी हĦ मर बेटा गोलुआकó \nİ कूलसँ लाइब िल हŵ।” \nकनीखन ĉिक कऽ फेर बाजल- “ तब देखबै सūझमे कुछ पैसा बेबİ था \nकरबौ। जो-जो भाग....। ” \nएते सुिन बलदेवक भôह फरिक उठल ओकर सभ बाप परक गुİ सा \nदरोगापर आिब गेल। मन मािन होइ ओकरा बगलक बंदूक उठाए धūइ-धūइ गोली \nदरोगाक भेजामे उतािर देत। पर बेचारा िक कऽ सकैत। चुपचाप घरक िद स \nिव दा भेल आ कसम खा लेलक। आइसँ पढ़ब आ िस फũ पढ़ब। अपन बापक \nऐ अपमानक बदला हम कलĎ टर बिन कऽ लेब। आब ने जािन बलदेवमे कोन \nशिĎ त आिब गेलै, सभ िक छु छोिड़ सभसँ नाता तोिड़ िस फũ िक ताबसँ नाता \nजोिड़ लेलक।  56 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nमुžाजी \nरेवाज \nĉक....। \nऊँक नै लगा सकै छँ तô। \nरामरीत पासवानक मुइलाक पछाित, भिर गामक लोक ओकर अंगनासँ \nदुरा धिर सोहरल छल। िवधवाकó सŬĜवना देबाक लेल। \nमुदा ओकर िदयादवादकó लगलै कठाइन। \nदरअसल मािलक मुþारक ई भीड़ तँ जुटल रहै बजरंगीक सहयोगमे। \nबजरंगी, रामरीतक छोट भाए, मािलक-मुĎतारक पाछु चटुआ आ अखनुक वाडũ \nसदİय। \nओ भैयारी िनभेबाक नै, घराड़ी हड़पबाक फेरमे छल, िकएक तँ \nरामरीतकó बेटा नै छलै। \nओकर नजिर रहै रामरीतक छः कŇा घरारी पर, तó सभकó जुटा लेने \nछल, गवाहक ĉपमे, भिवįयक लेल। आ लहास उठेबासँ पिहने फरमान सुना \nदे◌ेने छल- आिग जे देतै आ āाŀ जे करतै, घरारीक अिधकारी तँ उएह ने \nहेतै। \nसमवेत İवीकृितये मुड़ी डोलल छल- हँ...। \nचलु-चलु लहास उठबै जाउ, बेशी िवलĦब नीक नै। \nबजरंगी, कोहा उठाबऽ। \nनै, िकžहुँ नै। िवधवाक आƅोशक İवरकó सुिन सभ शŬत भऽ गेल। \nमंजुला, कोहा उठा आ आिग ले। अपन िपताक हृदयक एक माÿ \nटुकड़ी अिछ ओ। आिग उएह देत। \nठीक छै, चलु...। \nमुखािĐन हमहॴ देब िपता हमर छिथ, हुनक अंश हम छी, बजरंगी कĸा  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 57 \nतँ हुनक सĦबĠधी माÿ छिथन। \nईह... जेना रामरीतक बेटा रहिथन, अिधकार जताबऽ एलीहे। दबल \nİवर भीड़क बीचमे सँ सुनाएल। \nबेटा नै छी तó िक, हम तँ हुनके रĎतबीजक पदापũण छी। ओ िनपुÿ \nछिथ, मुदा िनःसंतान नै। \nआइ सँ अही रेवाजक शुĉआत बुझू। \nआ संग के देतौ? \nिनपुतराहा सभ। \n \nदरेग \nकारक पņा खुिजते िचĪकाकó ओकर दादीमū आƪािदत होइत कोरामे \nलेलिन। अहा! देिखयौ तँ कते फकिसयािर कािट रहल अिछ नेना। एगदमसँ \nलहालोट भऽ गेल अिछ। \n-ऐँ यै किनयū, बौआकó दूध लगा लेबै से नै? \n-मū, दुध कहū होइ छै, ओ तँ किहया ने सुखा गेलै। \n-तँ डॉĎटरसँ नै पुछिलऐ दुध हेबाक उपाए? \n-ओ तँ बतौलक, मुदा...! जखन बजĈआ दुधसँ पलाइये जाएत तँ िचĠता \nकोन? \n-ऐँ यै, कतेक िनसोख छी अहū, कहू तँ अĢपन दुध केना छोड़ा देिलऐ?  \n-मū, ई नै बुझिथन ने, दुध िपयेलासँ िफगर खराब भऽ जाइत छै। \n-हँ यै, हम अंƇेिजया शĤद तँ ठीके नै बुझबै। मुदा एतेक जĉर बुझबामे \nअबैए जे दुध नै सुखेलैए। ओ तँ कोनो ने कोनो ĉपó सभ ठाम भेिटये जाइ \nछै।...जँ सुखा गेलैए तँ माएक ममता। \n \nभूख \nसतबरतीक मोहर अपनापर लगेबाक लेल ओ नै जािन कतेको साउस आ \nमाएकó आरोिपत कएलक। एतेक धिर जे कोनो किनयū-बहुिरयाकó सेहो नै \nछोड़लक।  58 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nओकरापर संदेह तँ भिर गौँआ करए मुदा ओकर छुटल मुँहक सोझū सभ \nअĢपन-अĢपन मुँह बž राखैमे बुिधयारी बुझए। \nअसलमे ओकर घरबलाक सेनाक नोकरीसँ छुņीक अभाव आ ओकर \nसुžरता गामे भिर नै, अनगॱओं छओँड़ा सबहक आकषũणक केĠƖ बिन गेल \nछल। \nएक िदन गाम भिरक बुजुगũ आ कािबल लोक सभ बैसारमे बजा ओकरा \nखूब ýान देलक। \nओ िनĀय कएलक जे हम ऐ नरकसँ मुिĎत हेतु ऐ गामकó छोिड़ देब। \nमुदा अपन ककũश शĤदवाण छोड़ैत गौँआ सभकó सुनौलक- एँ, ऐ गामक कोन \nघरक बेटी, पुतोहु हाट-बजार आिक मेला जा कऽ नै घुिम अबैए। मुदा हम \nतँ आइ धिर अपन घरसँ दुरापर तक नै अबै छी। कहू तँ िकयो पाहुन-परक \nवा भóट केिनहार अबैए तँ िक ओकरा अपन घरसँ भगा िदऐ? \n-यै, ककरो घर अएबासँ नै रोकबै, मुदा ओकरा संग अपन रंग-रभसकó \nतँ रोिक सकैत छी। मुिखयैन दबले जीहे मुँह खोलने छलीह। फेर हँ, सबहक \nबेटी, पुतोहु अपन साउस माएक संग कतौ जा घुमैए आ फेर घरमे इĔजितक \nसंग वास करैए। ककरो िकछु नै भेलैए आइ धिर। \n-अहū तँ घरे भिरमे रिह पेट कऽ लेलॱ। छीः छी, नै जािन जे कोन \nजाित धमũक बीआ बागल हएत। अहūक घरबला पिछला साल िदयाबातीक \nछुņीमे आएल छल आ फेर अिगला मास िदयेबातीमे आओत। की अहū \nओकरा सोगाइतमे देबाक लेल रखने छी ई अनजनुआ िचĪका। \n-बुझा देथुन ने ईएह सभ। हम तँ तार पठा, फोन कऽ थािक गेलॱ जे \nनोकरी तँ बुढ़ारी धिर हेतै मुदा जुआनी फेर घुिम कऽ िकžौ नै एतै। हम \nपेट तँ मेटा लेब मुदा जखन देहक भूख लगतै तँ ओ फेर छोिड़ चल जेतै \nनोकरीपर। हमरा के सĦहारत? \n \nिवजातीय \nपुरे पहाड़ीपर शुĠयता पसिर गेल छल। ऊपर मेघमे İयाहपन, हवाक \nसūए-सūए İवर जोड़ीकó आओर मजेदार समैक अनुभूित करा रहल छल। \n-यौ ठीके कहै छिलऐ, हम तँ एतेक दूर धिर कĪपनो नै करै छलॱ जे \nपहाड़ आ जंगल िजनगीकó खुशनुमा बना सकैए।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 59 \n-आह! कतेक मजेदार üण। \nिबआह िजनगीकó नवदशũन दैछ आ तकर पछाितक िदन-राित Ćकृितक \nकोरामे जीवनक सĦपूणũताक सुĠदर अनुभूित करा रहल अिछ। \n-यै, अहūकó ई बुझल अिछ जे चोरा कऽ कएल Ćेम िबआह आनĠदक \nपछाित İवगũक रİता सेहो खोिल छोड़ैए। \n-हँ यौ, तँ िकएक ने ऐ समाजक डŬगसँ अपनाकó बचा, ऐ üणकó \nजीवनक अिĠतम üण बना ली। सोहाग तँ अचल रहत। \n \nराįƏभिĎत \nसीमाक मानवीय कटु सĦबĠध ओकरा आलोचनाक पाÿ बना देने रहए। \nएकसर आ İवतंÿ मुदा मİत जीवन जीबामे Ćसž रहै छल। \nिबआहक पछाित एकबेर फेर ओ सामािजक आलोचनाक िशकार भऽ \nगेल। िकएक तँ ऐ नव दĦपितक घर खुजैत सभ नै देिख पबै। \nआइ पितक जेबाक छŇम मास बीित रहल छलै िक ओ सुĠदर पुÿक \nजĠमसँ Ćसž भऽ पितकó सूचनाथũ पÿ िलखैत मोनमे सोिच रहल छिल- ऐ \nिचŇीकó डाकघर धिर पहुँचाओत के? \nिकएक तँ ओकर एकाकी जीवन पित माÿपर केिĠƖत हेबाक कारणे सभ \nओकरा समाजक सुĠदर काटुũन माÿ बुझै। \n“डािकया...” शĤद सुिन ओ दुžा डेगे सोइरी घरसँ बहराएल। \nडािकयाक पÿ देबाक लेल बढ़ल हाथ ठमिकते ओ िबजलीक करेĠटक \nगितये पÿ लऽ फाड़लक- \n“खेद अिछ- अहūक पितक रणüेÿमे शहीद भऽ गेलासँ हम सभ एकटा \nवीरपुÿ हेरा लेलॱ अिछ।” \nबाप रे! कĈण िचĜकार...! घरबैया, सर-समाजक सŬĜवनाक बीच \nमीिडयाकमŰक Ćķ...Ćितिƅया जनबाक लेल। \nपÿकार सबहक Ćķक उतारा दैत- \n“नै, भारत मū अपन रüाथũ एकटा आओर सैिनक ठाढ़ कऽ लेलक \nअिछ।”  60 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nरामलोचन ठाकुर \nजĠम १८ माचũ १९४९ ई.पिलमोहन, मधुबनीमे। विरơ किव, रंगकमŰ, सĦपादक, \nसमीüक। भाषाइ आĠदोलनमे सिƅय भागीदारी। Ćकािशत कृित- इितहासहĠता, मािटपािनक \nगीत, देशक नाम छल सोन िचड़ैया, अपूवŭ (किवता संƇह), बेताल कथा (ĭयंĐय), मैिथली \nलोक कथा ( लोककथा), Ćितğविन ( अनुिदत किवता), जा सकै छी, िकĠतु िकए \nजाउ(अनुिदत किवता), लाख Ćķ अनुþिरत (किवता), जादूगर (अनुवाद), İमृितक धोखरल \nरंग ( संİमरणाĜमक िनबĠध), आंिख मुनने: आंिख खोलने ( िनबĠध)। अनुवाद लेल भाषा-\nभारती सĦमान २००३-०४ (सी.आइ.आइ.एल., मैसूर) “जा सकै छी, िकĠतु िकए जाउ”- \nशिĎत चņोपाğयायक बŬĐला किवता-संƇहक मैिथली अनुवाद लेल ĆाĢत। िवदेह समानाĠतर \nसािहĜय अकादेमी अनुवाद पुरİकार २०१२ [ िवदेह सािहĜय सĦमान ( वैकिĪपक सािहĜय \nअकादेमी पुरİकार ĉपó Ćिसŀ)] “ पŃानदीक माझी”- बŬĐलासँ मैिथली अनुवाद, बŬĐला-\nउपĠयास- मािनक बंńोपाğयाय, लेल ĆाĢत। \n \nिगरिगट \nबैशाखक ठहाठही दुपहिरयामे अपन आ अपन गभũवती İÿीक आहारक \nजोगार कए जखन āीमान िगरिगट अपन डेरा घुरलाह तँ देखैत छिथ जे \nपėी घोघना लटकओने बैसल छिथन। बेर-बेर एकर कारण पुछला उþर \nपėीक मओन भंग नै भेलिन तँ ओ िखिसया कऽ बजलाह- एिहना घोघना \nफुलओने रहब तँ लोक िक अगरजानी जनैए जे अहūक मनक बात बूिझ \nलेत। \nपėी ओिहना िवधुआएल भनभनेलीह- लोक बुिझए कऽ की करत? जँ \nसिरपहुँ लोककó हमर कचोटक िचĠता छै तँ सþ करओ। \n-एक सþ, दोसर सþ, तेसर सþ, अहūक कहल जे नै करए से असी  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 61 \nकुंड नकũमे पड़ए। आबो तँ बाजब? िगरिगट आĜमसमपũण कऽ देलिन। \nपėी खखास करैत बजलिथन- चलू हमरा लोकिन अखन एइ देशसँ \nचिल चली। \nिगरिगट छगुĠतामे पिड़ गेलाह। “आिखर कून एहेन बात भेलैक जे हमरा \nलोकिनकó अपन जĠमभूिम छोिड़ चिल जेबाक चाही?” \nपėीक पारा गमũ भऽ गेलिन। “किनयो जे ýानक छूित रहैत तँ ई पूछए \nनै पड़ैत। आिखर कुनू जाित जĠतुक अपन पिरचय रहैत छैक, िवशेषता \nरहैत छैक। जँ सएह ने बचतै तँ लोककó लाजे मिर नै जा हेतैक? \n-अहūक कहबाक अथũ हमरा नै बुझैमे आएल। हमरा लोकिन अपन रंग \nबदलाक लेल िवďयात छी। पिरवेशक अनुसार रंग बदलबाक पटुता हमरा \nलोकिनमे जĠमजात होइए... \n-मुदा ताहूमे हम सभ पाछू पिड़ गेलॱ...पėी बीचेसँ लोिक लेलिथन। \n-अहū िक नेता लोकिनक बात कऽ रहल छी?- िगरिगटक Ćķ भेल। \n-तँ आर ककर? आइ-कािलक नेता लोकिनक बराबरी करबाक दüता \nिक हमरा लोकिनमे रिह गेलए? \nिगरिगटकó बड़ जोरसँ हँसी लािग गेलिन। ओ ठहाका दैत बजलाह- तँए \nने कहैत छैक İÿीगणक बुइध। हमरा लोकिनकó तँ ऐ मे Ćसžता हेबाक \nचाही। कहबीयो छैक जे दस टके नै िनतराइ, दस समाङे िनतराइ। \n \nभारत रė \nमृĜयु शħयापर पड़ल-पड़ल भीįम िपतामह सोिच रहल छलाह जे अĠयायी \nकौरवक संग दऽ ओ नीक नै केलिन। आगामी इितहास हुनका किहयो üमा \nनै करत। अĠतमे ओ फेर हिथयार उठेबाक आ पाěडव िदससँ लड़बाक \nघोषणा केलिन। ई गĢप जखन दुयŸधनक कान तक गेलै तँ पिहने तँ ओ \nघबड़ाएल िकĠतु पĀात् शकुनीक संग परामशũ कए दोसर िदन हिİतनापुरमे \nिवराट सभाक आयोजन केलक। ऐ सभामे ओ भीįम िपतामहकó एगो पैघ \nĆशिİतक संग “भारत रė”क उपािधसँ अलंकृत केलक। कहल जाइछ जे \nतकर बाद जे भीįम िपतामह मओन वŪत धारण केलिन से जा जीलाह मुँह नै \nखोललिन।  62 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nपरमेĂर कापिड़ \nसतबरती \nआभा आ मनुक Ćेम जगजािहर छल। दहेज दुनूक िब आहमे भदवा बिन \nगेल। आभाक बाबू ओकर िब आह सुमनसँ कऽ िनिफिकर भऽ गेलाह। \n-अनकोसँ Ćेम चलै छल तैयो सतवरतीए छी आभा? \n-तँ की। Ćेम लोक मनसँ करैछ। हम कोनो देह समपũण केिलऐ। \n-आब जँ मौका भेटौ? \nआभा मौला जाइछ- धुर छोड़ िबसरल राग।...कहū के बात कहū िबला \nगेल। \n-तँ ठीके िबसिर गेलही? \n-ईİस! शूल कहु िबसरइ।...ओहो िहयाक कीयामे बĠद।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 63 \n \nअमरनाथ \n१९७५ ई. मे \"üिणका\" िवहिन कथा संƇह Ćकािशत। हाİय कथाकार। \n \nदेह \nसūझक लुकझुकमे लाल भौजीकó घामसँ नहाएल धरफड़ाएल चल अबैत \nदेखिलयिन। Ĉकलॱ। पुछिलयिन- “भौजी अहū? ” \n“की पुछैत छी! मंगल छै से हनुमानजी मिĠदर गेल रही। बुझिलऐ नै, \nसūझ भऽ गेलै। ” \nहुनका डेराएल देिख कऽ कहिलयिन- “ से ठीके! सुनसान सड़कपर \nलुटपाट बिढ़ गेल छै। ” \nअपन शरीर िदस देखैत कहलिन- “से कोन गहना पिहरने छी? ..कोन \nĈपैħया रहैए?... ” \n“तखन? ” \n“तखन? अहū की बुझबैक!...मौगीक लेल देहे जंजाल छै!” \n \nिपयास \n“हे, कने एक Đलास पािन िदअ। ” \n“घैलामे पािन ठिर गेल हेतै। चुपचाप सुित रहू। देखू तँ, पएर उघारे \nअिछ। कĦबल ओढ़ा दैत छी। बाहरमे पाला खसै छै। मन माइर कऽ सुित \nरहू।”   64 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n“पचासी वषũक भेलॱ। अहū एना किहयो उपदेश देने छलॱ! बएस बढ़ल \nतँ पėीक धमũ िबसिर गेलॱ। ” \n“आब िलअ, िनशाभाग राितमे धमũ बुझबए लगलाह। उकासी होइए। \nठरल पािन पीयब तँ हफनी बिढ़ जाएत। सुित रहू।... कहू तँ, जाड़मे कतौ \nलोककó एते िपयास लगलैए।” \n“आब िहनका के बुझौतिन? एकटा िपयासे तँ छै जे नै मेटाइ छै। ” \n \nİवीच ऑफ \nमोबाइलमे इजोत भेलै। कने पिहने घनघनेलै। अथवा दुनू एके संगे \nभेलै। देखलिन तँ पėीक एस.एम.एस. छलिन- \n“मोबाइलक अदला-बदली भऽ गेल। अहūक मोबाइल हमरा लगमे अिछ। \nआ◌ेइमे रंग-िबरंगी मिहला सबहक फोटो अिछ।...अहū हमरा एते िदन अĠहारमे \nरखने छलॱ। आ◌ेइमे İवीटी अƇवालक सेहो फोटो छै, जकर आँिख नचैत रहै \nछै। हम बैसल रहैवाली मिहला नै छी जे नेप चुबबैत सिह लेब। से बूिझ \nिलअ! ” \nपिहने नस तनेलिन। ƅोधमे िहनकर नाक फड़कऽ लगलिन। मोबाइलक \nबटनकó दबलिन। जबाब टाइप करए लगलाह- \n“अहū तँ छोटसन बातपर धरती-आसमान एक कऽ देिलऐ। एहेन सन \nƅम जे अहūक िसउँथमे िसनुर देलॱ तँ सॱसे अहॴक इĒछासँ चली।... जे \nजे मौगी नीक लगैत गेल, फोटो लैत गेिलऐ। तकर कैिफयत की? ”..पठा \nदेलिथन एस.एम.एस.। \nतĜकाले पėीक जबाब अएलिन, “ अहū तँ ितलकó ताड़ बना देिलऐक। \nमन सुगबुगाएल तँ पुछबो नै कĉ। ओना वएह लड़ैए जकर पएरमे ताकित \nरहैत छै! से हमरामे जिहया होएत, जबाब देब। ” \nएस.एम.एस. दू बेर पढ़लिन आ मोबाइलक İवीच ऑफ कऽ लेलिन।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 65 \nिगरिगट \nएसकरे रहिथ। बाजार जाइले बरामदापर अएलाह तँ जेना लगलिन जे \n“भट” आबाज भेलैक। पिहने बūिहपर िगरिगट खसलिन आ फेर नीचūमे \nखिस पड़लैक। मिर गेलैक? नै, संचार भेलैक, ससिर कऽ देबालपर चल \nगेलैक। कटलकिन तँ ने! फेर भेलिन जे कटने रिहतिन तँ िबसिबसाइत \nरिहतिन। तथािप िगरिगट खसै छै तँ िकछु होइ छै! ... िकछु होइ छै? \nमरबाक पूवũ सूचना सेहो भऽ सकै छै। मन पाड़ऽ लगलाह, पंिडत बाबा \nरटौने रहिथन- पतित जॱ पĪली...पतित जॱ पĪली...आगū मोन नै \nपड़लिन।...ओह, ई सभ पुरना बात भेलै। पएरपर िक कतहु खसै छै तँ \nधनक üित होइ छै। पीठपर िक माथपर तँ लोक मिर जाइये ...ओह, फेर \nवएह पुरना बात! मोन पड़लिन िगरिगट खसै छलै तँ लोक गंगाजल िछटैत \nछल। आब िलअ, ई गंगाजल कतए सँ अनताह? देबालपर एक-दूटा िगरिगट \nरहए। ई िचĠहबाक Ćयास करए लगलाह जे कोन िगरिगट खसल रहिन। \nिगरिगटकó देखैत-देखैत लगलिन जे िहनकर मनमे िगरिगट ससिर रहल \nछिĠ ह। \nफॲफ \n“गै धोिछया खोल केबाड़ी! ... खोल, खोलै छैँ िक तोिड़ िदयौ \nकेबाड़ी।”, कहैत-कहैत लुढ़िक गेल। उठल। केबाड़ी खुजलै। एकर मुँह \nभभकैत रहए। बाजल- “ला जे देबó दू मुŇी अž, से दे!...जĪदी कर, नै तँ \nठॲठी दािब देबै।” \nकतेक झाड़-फूक भेलै, टोना-टोटका करौलकै मुदा एकर पीनाइ नै \nछुटलै। घरवालीक मन अपरितभ भऽ गेलै। कहलकै- “ जे कमाइ छैँ से \nउड़ा लै छैँ! रोटी कतए सँ जुटतै? ” \n“गै छुछनिरया, ला जएह छौह सएह ला। एक धारी मािटये ला, सएह \nभकिस लेबै।” \nभीतर गेिल। दािल गरम कएलक। िछपलीमे रोटी आ बाटीमे दािल लऽ \nकऽ आएिल। बाजिल- “ जा, आब की करबै? मरदबा भुइयóमे पड़ले-पड़ल \nफॲफ काटए लागल।”  66 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nचěडेĂर खū \nचेिकङ \nबजार िदससँ आिब थाना चौक होइत, Əेजरी िदस जाइत रही। थाना \nचौकपर भीड़ देिख िकछु कालक लेल हमहूँ ठमिक गेलॱ। \nओना थाना चौकपर बरोबिर भीड़ होइत रहैत छैक, किहयो काल कऽ \nिकछु अपराधी पकिड़ कऽ आनल जाइत अिछ तँ िकछु कालक लेल भीड़ \nहोइत अिछ। किहयो काल कऽ हड़तालीक िगरģतारीक लेल भीड़ होइत \nअिछ। \nमुदा आइ से सभ नै छल। बहुत रास मोटर साइिकल थाना पिरसरमे \nपकड़ा कऽ राखल छलै आ जकर सभ कागच-पता ठीक-ठाक तकरा छोिड़ \nदेल जाइत रहै। \nथानाक गेटपर दजũनसँ बेसी सैपक जवान आ िकछु िबहार पुिलस। ओइ \nबाट धऽ कऽ जतेक मोटर साइिकल चलैत छल, सभकó रोकैत छल आ \nकागच-पता देखल जाइत रहै। कागज-पता देखबा लेल फराकसँ पुिलस \nहािकम सभ छला। \nओना िकछु लोककó कागच-पता ठीक-ठाक रहला बादो िकछु कालक \nलेल िबलमा लैत रहै, बादमे ओकरा सभकó केना छोड़ल जाइत रहै से नै \nकहब। \nएकटा बीस-बाइस वषũक जुआन छौड़ाक मोटरसाइिकलक चेिकङ गेटपर \nभऽ गेल रहै, ओकर सभ कागच-पþर ठीक-ठाक रहै, तैयो ओकरा भीतर \nलऽ गेलै। ओ छौड़ा गरजऽ लागल, जखन हमर सभ कागच-पþर ठीक \nअिछ तखन ई िकएक। ओकरा जोरसँ बजलापर आ◌ेइमे सँ एकटा हािकम \nतरा-तिर पūच थापर लगा देलकै आ थानाक हाजतमे ठेल देलकै। ओ जहū-\nतहū फोन कएलक। ता हम Əेजरी िदस िबदा भऽ गेल रही। आधा घंटाक \nबाद घुरलापर देखल जे थाना चौकपर साफ सुž-साम भऽ गेल छल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 67 \nकछमछी \nकमũचारी सबहक महासंघक आƫानपर आइ पचास िदनसँ हड़ताल चिल \nरहल छल। \nसमझौता होएबाक कोनो नामे नै रहै। सभ िदन धरना-Ćदशũन चलैत \nरहै। \nबेसी िदन हड़ताल रहलासँ कमũचारी सभ दुबरा गेल छल। बिनया-बेकाल \nमास िदन धिर तँ कहुना कऽ कऽ उधारी दऽ कऽ सĦहारने रहै। मुदा आब \nओहो सभ थस लऽ लेने रहै। \nकमũचारी सभ, सभ िदन अखबार आ रेिडयो समाचार देखैत आ सुनैत \nअिछ। \nमुदा कोनो नीक समाचार नै देिख कछमछा जाइत छल। \nमुदा की करत? जँ िकयो बीचमे हड़ताल तोिड़ काजपर घुमत तँ ओ \nकमũचारी, कमũचारीक नजिरमे बेइमान कहाओत। मुदा तइसँ की, बइमानो \nकहओलापर तँ दरमाहा नै ने भेटतैक। \nसे छोटका कमũचारी सभ कछमछीमे पड़ल अिछ। भोलाक पėी बेसी \nिदनसँ दुिखतािह छैक। दवाइ दोकानसँ दवाइ उठौना लैत अिछ। मुदा \nदोकानदारक तीन मासक उधारीक चुकता नै कएने छल। तँए टाकाक \nĭयवİथा कऽ कऽ दवाइ अनबा लेल गेल छल। \nदोकानदारकó पुरजा दऽ दवाइ देबा लेल कहलक। दोकानदार पुरजा \nउनटा-पुनटा कऽ देिख किह देलकै- ई दवाइ सभ हमरा दोकानमे नै अिछ। \nभोला बाजल- अखन हम नगदी लेब। \nई सूिन दोकानदारकó कछमछी लािग गेलै। \n \nिबसवास \nहमर पėी तीन बरखसँ दुिखतािह छिथ, गैİटीकक रोग छिĠ ह। एकपर \nएक डागदरक इलाज चलल अिछ मुदा ठीक नै भऽ रहल छिĠ ह। \nमुदा ऐबेर एकटा पैघ डागदरसँ देखा रहल िछयिन। जūचे-पड़तालमे \nहजारसँ बेसी लािग गेल अिछ। डागदरकó सभ बात पėी कािन-कािन कऽ  68 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nकहने रहिथ। डागदर साहेब कहलिन- ऐबेर िनरकटेल भऽ कऽ ठीक भऽ \nजाएत। जेना-जेना हम कहलॱ तिहना करब। \nडागदर साहेबक कहब रहिन- िदनमे कम-सँ-कम चािर-पūच बेर थोड़-\nथोड़ भोजन करब। दवाइ किहयो नै छोड़ब। \nडागदरक मोतािबक सभ बात चिल रहल छै। \nमुदा कािŎ रिव छै। से पėी रिवक तैयारीमे लागल छलीह। \nहम पėीकó बुझबैत कहिलयिन- डागदर साहेबक बात मोन अिछ ने, ओ \nकहलिन- हँ हँ, डागदर साहेबक सभ बात मोने अिछ, मुदा रिव केना छोिड़ \nदी। बाल बĒचा आ अहū छी। डागदर तँ डागदरे होइत छै। ओ कोनो \nभगवान नै छिथ।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 69 \n \nरघुनाथ मुिखया \nइिěडयन \nई अिछ नेपालक जनकपुरधाम। िब आह मंडपक फुलवाड़ीमे युिĎलĢटसक \nगाछ देिख ऋिष विशơ बजलाह- ई तेजपातक गाछ अिछ की? \nहम नजिर पिड़ते िचĠह गेलॱ आ बजलॱ- नै-नै भाय, ई तेजपात नै, \nयुिĎलĢटस अिछ। एकर पातकó मीरकó सुंघलासँ िवĎस जकū गमकैत अिछ। \nविशơजी पात तोड़बाक लेल अपन डेग उठौलिन िक नजिर पिड़ गेलिन \nिवơाक चोतपर आ बजलाह- “लगैए एþौ इिěडयन आबै छै। नै? ” \n \nजुलुम \nलोकसभा चुनावक Ćचार-Ćसार शुĉ भऽ गेल रहए। İपीकरक गदũिमशान \nकरैत अबाज “ छॱड़ीकó देलकौ धĸा माइर”क अबाज सुिनते काजक सूिर \nटूिट गेलै। गेनमा आ चुŎाय सदाक कोदािर Ĉिक गेलै। \nगेनमा आिड़पर जा कऽ डūर सीधा करए लागल। चुŎाय गमछासँ पसेना \nपोिछ तमाकू चुनबैत पुछलकै- अँय रौ गेनमा! जीतै लऽ जॱ एĸे थारीमे गाए \nआ सुगरक मासु खाए पिड़ जाए तँ ओ के सभ खेतै रौ? \nगेनमा तमाकूक लेल हाथ पसारैत बाजल- हौ कका! एþेटाक दुिनयūमे \nएहेन एĸेटा जाित होइ छै- “नेताजी।” आ तइ मे जँ िहसाब करबहक जे ई \nनेता खेतै की ओ नेता, से तँ जुलुमे ने करबहक। \n \n  70 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nिनयित \nकॉमरेड गनेसर कामित भोरे-भोर बलहा बाजारपर एलाह। हुनका संगमे \nिसंहजी रहिन। दुनू गोटए बनारसी पासीक घर धिरक कएक फेरी लगेलक। \nफेर मिĠदरक आगūमे ठाढ़ भेल। \nआब एकटा किरया चĮमाबला भीमकाय कायाधारी िमसरजीकó इशारा \nकरैत बाजए लागल- घरो तोरे, िपनिसलो तोरे, लौनो तोरे, बीपैलो तोरे। \nबढ़मोþर तोरे, िशवोþर तोरे। आएल-गेल सेहो सभटा तोरे। तब अहॴ \nकिहयौ ने। हम गिरबाहा सभ की लेबै- “बापक हुिरया”। \nिमसरजी अपन जीहकó दūतसँ कुचैत मुसिकएला। अपन डūड़सँ एकटा \nकागचक पुिड़या आ आंगुर भिरकऽ चीलम िनकािल कॉमरेडक हाथमे थĦहा \nदेलक। \nमुँहलगुआ \nअँय रौ गणेश! ई हƂडी भिर राित चौबņीपर एिहना राखल रिह गेलै। \nनिढ़यो-कुकुर नै छुलकै। ई केना भेलै रौ। लागैए जे ई हƂडी कोनो शेरक \nठमाएल छै। डरे निढ़या-कुकूर नै छुलकै, नै? \nगणेश मौन भंग करैत बाजल- नै, नै। शेरक ऐंठाएल हƂडी-गुƂडी तँ \nसभ िदनेसँ निढ़या-कुकूर चोभैत अइलैए, भाय साहेब। हमरा बुझने इहो \nहƂडी कोनो ने कोनो निढ़येक राखल िछऐ। तँए अखन धिर डरे िकओ \nसुंघबो धिर नै केलकैए। कारण जे आब तँ साहेबसँ बेसी मुँहलगुएक डर \nहोइ छै नै। \nƇीनहाउसमे कुकूर \nिदसĦबरक अĠत। आइ ४८ िडƇी तापमान होएबाक सĦभावना अिछ। \nकृपया अपन माथपर बरफ लपेिट लेल जाउ। िकएक तँ भुİसामे शीƈिह \nआिग पकड़बाक सĦभावना रहै छै। जेना मािटकó मािट खाइत अिछ, लोहाकó \nलोहा कटैत अिछ। माहुरकó माहुर, हीराकó हीरा आ सोनाकó सोना कटैत \nअिछ। तँए अहūकó कुकूर कटैत अिछ।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 71 \n \nऋिष विशơ \nĆमाण-पÿ \nबƂड भारी समारोहक आयोजन कएल गेलै। िजलाक बड़का-बड़का \nपदािधकारीक जुटान गाममे भेल छलै। िजलािधकारी तँ िजलाक नेतागण। \nभाषण-भूषण खतम भेलै तँ िजला िशüा अधीüक गामक मुिखया िदस एकटा \nकागज बढ़बैत बजलाह-“ मुिखयाजी अपने ऐ पर दİतखत कऽ िदयौ, अहūक \nपंचायत पूणũ साüर भऽ गेल, तकरा लेल ई Ćमाणपÿ अिछ।” \nमुिखयाजी सकुचाइत बजलाह- “ मुदा हम तँ औंठा छाप देब, हमरा तँ \nदİतखत करए नै अबैए? ” \nअधीüक एĦहर-ओĦहर तकलिन आ बािज उठलाह- हौउ, औंठो चलतै! \nकनेक जĪदी कĉ।” \nमुिखयाजी कजरौटामे औंठा रगिड़ कऽ िनशान लगौलिन। ओ औंठाकó \nमाथक केशमे पोछैत बजलाह- “अहोभाĐय हमर आ हमरा पंचायतक।” \nअधीüक मंचपर गरजैत घोषणा केलिन-“गवũक संग घोिषत कऽ रहल छी \nजे अहūक पंचायत संपूणũ साüर भऽ गेल।” \nमुिखयाजी खन ओइ Ćमाणपÿ िदस तकैत छिथ खन अपन किरयाओल \nऔंठा िदस। \n \nमनमौजी \nमहादेव मंिदरक आगū कनैल फूलक गाछतर गँजेरी, भंगेरी आ तिरिपĤबा \nआपसमे बहस करैत छल। \nगँजेरीक कहब छलै जे- “शेर अंडा दै छै।”  72 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nतिरिपĤबाक कहब छलै जे- “शेर बĒचा दै छै।” \nबात बढ़ैत गेलै आ बातसँ बतंगर भऽ गेलै। िववाद बिढ़कऽ हाथापाहीक \nनौबत आिब गेलै। \nजखन भंगेरीकó दुनूक कटाउझ असहाज भऽ गेलै तँ ओ बािज उठल- \n“तô दुनू अनेरे लड़ै छह। ..हौ एतबो नै बुझै छहक जे शेर जंगलक राजा \nहोइ छै, ओकरा लेल कोन छै? जखन मोन हेतै तँ अंडा देतै आ जखन मोन \nहेतै तँ बĒचा देतै। जखन मोन हेतै तँ शाकाहारी बनतै आ जखन मोन हेतै \nतँ कūचे माउस िचबेतै।” \nतिरिपĤबाकó जेना भĸ टुटलै। ओ बािज उठल- “जा, से केना हेतै हौ! \nबĒचा तँ देतै शेरनी। शेर केना बĒचा देतै?” \nभंगेरी िबहुँसैत बाजल- “ धुर बतहा, एतबो नै बुझै छही जे ओ भेलै \nसरकार! आ सरकार कोन!..ओकर अपन मनमौजी छै, जे चाहतै से करतै।” \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 73 \n \nिशव कुमार झा “िटĪलू” \nफूिस नै बाजू \nआंगनमे राखल चौकीपर शंकर शाĠत बैसल छल। माए आिब कऽ \nपुछलिन- “ की भेल, िकए उदास छी”? शंकर कानए लागल- “ कृįणचĠƖ \nभैया जखन देखैत छिथ तँ कहैत छिथ जे फूिस नै बाजू। एना िकए कहै \nछिथ?” शंकर कथा सुनबए लागल। टोलक िकछु नेना िƅकेट खेलबाक \nलेल गाछी गेल छल। िवकेट नै रहए तँए कैलाश कĸाक राहिड़क खेतसँ \nरंजीत िकछु राहिड़क मोटगर गाछकó उखािड़ िवकेट बनौलक। üणिहमे \nकैलाश कĸा गाछी दऽ कऽ जाइत छलाह। अपन खेतक दशा देिख सभसँ \nपुछलिन जे राहिड़कó के उखाड़लक? िक यो नै बाजल। ओइ िदन सūझमे \nपंचैती बैसाओल गेल। रंजीतकó पता छल जे माİटर साहेब माÿ हमरेटासँ \nपुछताह। तँए हमरा धमकी देलक- जौँ हमर नाओं कहबó तँ मारबौ, ललवाकó \nफँसा दही। हमहूँ डरक मारे ललवाक नाओँ बिक देलॱ। ओकर बड़का भाए \nकृįणचĠƖ भैया ओकरा बड़ माइर मारलिन। जखन ओ सĜयकó बुझलिन, \nतखनसँ िखिसआएल रहिथ। शंकरक ĭयथा सुिन माए अवाक रिह गेली।–\n“अहū बड़ पैघ गलती कएलॱ। लाला अहūक िĆय िमÿ छिथ, जाउ आ \nहुनकासँ माफी मūिग िलअ। भिवįयमे एहेन गलती नै करब। जइ ĭयिĎतसँ \nडर होइत अिछ ओकरा संग िमÿता िकए करै छी? िनदŸषक आĜमापर चोट \nनै पहुँचेबाक चाही। Ćण कĉ जे सिदखन सĜय बाजब, जौँ कतौ समİया \nहुअए तँ चुĢप रिह जाएब मुदा झूठ नै बाजब।“ \nमाएक Ćेरणासँ शंकर सĜय हिरĀĠƖ तँ नै भऽ सकल मुदा ओहेन झूठ नै \nबजैत अिछ जइसँ ककरो आĜमाकó दुःख पहुँचए वा सĜय कलंिकत हुअए।  74 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nिमिथलेश कुमार झा \nझीक \n“अँए गे माए, पोखिरभीरावालीक मुँह आइ भोरेसँ लटकल देखै िछऐ। \nकी भेलैए? ” \n“गइ हेतै की! आइ कए िदनसँ सūएक फोन नै एलैए ने, तँए ।...गइ \nहम सुĠदरकाĠतक माए िछऐ से िकĒछु नै आ एकरा माइले फटै छै। ओ \nएकोरþी गुदानै छै निहए।...एकटा बेटी भेला छः साल भऽ गेलै आ तकरा \nबाद जेना कोिखए जिर गेलै। कथीपर गुदाĠता करौ! गइ ओकर तँ वंशे \nबुरएपर लागल छै।” \nमाए बेटीक फदका किनयū सुनलिन तँ कॲढ़ फािट गेलिन। घरसँ बहरा \nसासु-ननिदक मुँहमे झीक दैत बजली- \n“हे, एĦहर िक यो बūझ नै छै। बेटाकó िथतगर नोकरी नै छिĠ ह तँए भेल \nजे एकेटाकó जॱ मनुख बना सकी तँ सएह बहुत। आ वंश बुरए क बात करै \nछिथ, जॱ मनुख नै भेल तँ बेटोसँ वंश बुिर जाइ छै आ बेटी लछमी हुअय \nतँ आनो गū मे वंशक नū चलै छै, बुझलिखन! ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 75 \n \nसĜयेĠƖ कुमार झा \nलेटेİट \nएकटा इलेĎƏॉिनकक नव दोकान। मğय आय वगũक एकटा ĭयिĎत \nदोकानमे Ćवेश करैत अिछ। कतेक िदनसँ कनी-कनी पाइ जमा कऽ मोबाइल \nिकनबाक हेतु आएल अिछ। दोकानदारसँ सभसँ “ लेटेİट” मोबाइल \nिकनलक। पाइ दऽ कऽ मोबाइल लेने अित उĜसाहक संग िबदा भइये रहल \nछल िक एकटा दोसर Ƈाहक दोकानमे Ćवेश करैत अिछ। ओ सेहो \nदोकानदारसँ “ लेटेİट” मोबाइल देखेबाक फरमाइश करैत अिछ। दोकानदार \nकाटूũनमे सँ एकटा मोबाइल िनकािल सोझū रािख दैत अिछ। पिहल ĭयिĎत \nदेखैत अिछ- “ई तँ हमरबला मोबाइल नै अिछ।” ओ दोकानदारसँ िजýासा \nकरैत अिछ। दोकानदार कहैत अिछ- “ ई सेट अखनिह उतरल \nअिछ...अहūक िकनलाक बाद...।” \nओ अपन मोबाइल िदस तकैत अिछ। ओकरा अपन मोबाइल पुरान सन \nलगैत छैक। कोनमे राखल “ लैěड फोन”क चॲगा भभाकऽ हँसऽ लागल \nछल।  76 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nनवनीत कुमार झा \nगाम आबह \nĆमोद कोनो जĉरी काजमे लागल छलाह। मूड़ी गोतने लीिख रहल \nछलाह। भीतरसँ किनयū कहलिखन- सुनै छी, गामसँ बाबू फोन केने छलाह।  \nकागज-पÿकó समेिट आ◌ेइपर पेपरवेट रािख देलिन आ किनयūसँ पुछलिन- \nकी सभ किह रहल छलाह। \nकिनयū ठोड़े नाक-भॱह चमकबैत कहलिखन- कहता की, कहलिन जे \nकिनयū, बौआकó कने गाम एबाक लेल कहबिन। \nĆमोद कने तमसाएल जकū होइत भनभनाए लगलाह- ईह, एकटा हमहॴ \nभेटै िछयिन बूढ़ाकó, चािर बेटामे आर ककरो िकछु नै कहिथन। आब अखन \nतँ हमरा फुसũित नै अिछ जे हम गाम जाएब। \nकिनयū Ćमोदकó तमसाएल देिख Ćसंग बदिल देबाक लेल पुछलिखन- \nअĒछा छोड़ू ऐ Ćकरणकó, कॉफी पीब, बनाउ की? \nकिनयū बड़ होिशयािर छिथन। Ćमोदक उþर देबासँ पिहने ओ भनसाघर \nचिल गेिल आ कॉफी बनाबए मे लािग गेिल। कॉफीकó चुिİकयबैत Ćमोदक \nकेशमे आंगुर चलबैत किनयū कहै छिथन- एकटा बात कहू, नै होइए तँ चिल \nने जाउ गाम। जिहयासँ ई छॱड़ी काज छोिड़ देलकए तिहयासँ असगरे \nसभटा काज करैत-करैत हम अपİयūत भेल रहै छी। घुरनी जँ तैयार भऽ \nजाए अएबाक लेल तँ ओकरो लऽ आनब आ नवका मूँग भेल हेतै, सभटा \nखेती-बाड़ी बाबू देखै छिथन, तखन हमरा सभकó चुटकी भिर िकछुओ नै \nभेटैत अिछ आ सिझला बौआ- छोटका बौआ सभटा अपने बūिट-चुिट लै जाइ \nछिथ। \n-ऐखन अĢपन बĒचा सबहक कैिरयर देखू िक हम ई िदयादी-पटेदारी \nफिरयबैत रहू।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 77 \nĆमोद ई किह पुनः अपन काजमे ĭयİत भऽ गेलाह। \nĆमोद गाम नै गेलाह। दू-तीन सĢताह बीित गेलै। अचानके मंगल िदन \nसūझमे जटाशंकर भाय फोन केलिखन- \n-Ćमोद, तोहर बाबू नै रहलखुन! \n-ऐं! की भेलै, ऐना केना भेलै, अखन तँ थेहगरे छलाह। \n-तोरा िकछु नै बुझल छउ, िवनोद आ कामोद दुनू गोटे पĠƖह-पĠƖह \nिदनक पार बūिट देने छलिखन। कĸा दुनू बेटा कोतए पĠƖह-पĠƖह िदन \nभोजन करै छलिखन। रिव िदन जखन ओ नहा कऽ एलिखन तँ हुनका ई \nमोन नै रहलिन जे आइ कामोद कोतए पार छिĠह। दुआिरपर बैसल कĸाकó \nिवनोदक İÿी कहलिखन जे बाबू आइ िहनकर पार कामोद बौआ आ◌ेइठाम \nछिĠह, ओतिह जाथु। कĸा के की भेलिन की नै ओ कामोदक आ◌ेइठाम नै \nगेलाह, माहुर खा कऽ हमेशाक लेल सूित रहला। खैर जे भेलै से भेलै, आब \nतô जĪदी गाम आबह, जेठ बेटा छहुन।  78 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nकौशल कुमार \nदूमुँहा \nआइ िमिथलाक लोकक छाती गवũसँ चौड़ा भऽ रहल छल आ िसया \nबाबूक चचŭ सुिन कऽ आओर हुनका ऊपर िवमशũ करैत अƪािदत छल \nलोकक हृदए। िसया बाबू चिचũत समाज सेवक आ लोकसेवक छिथ, आइसँ \nदस बरख पिहने हुनका लग िकछु नै रहिन मुदा आइ अपना िजला \nमुďयालयक अलाबा पटना आ िदĪलीमे अपन कोठी छिĠ ह आ बेस जन \nसमथũन आओर राजनीितक Ĉतबा सेहो। \nपरसू राितमे एकटा İथानीय कागतक ठॲगा, झोरा आओर िलफाफ \nबनबएबला इकाइसँ ओ सÿहटा बĠधुआ बाल मजदूरकó मुĎत करौलिन, तइ \nलेल मीिडया हुनकर डंका दू िदनसँ पीट रहल अिछ। हमहूँ, हुनका अपन \nसमाजसेवाक üेÿमे आदशũ मािन कऽ काज करएबला, एकटा समाजसेवी छी \nआ नारी उĜथानपर एकटा कायũƅमक आयोजन कऽ रहल छी। कायũƅमक \nĆधान अितिथ के बनता एकर िवचार संगठनमे कऽ कए िसया बाबूकó Ćधान \nअितिथ बनबाक हेतु हुनका कोठीपर आƇह कऽ आएल छी। \nझĸ-झĸ झलकैत कोठीकó सुिनयोिजत सलीकासँ सजाओल अितिथ \nकüमे गहॴर नĸाशीदार मूितũ सभ जकर ĆĜयेक गह-गह झलकैत िसयाबाबूक \nधवल ĭयिĎतĜव जेना Ćदशũन कऽ रहल हो। हमरा पता लागल, िसया बाबू \nघरक सफाइ अपने हाथे करै छिथ। ऐ सभमे हम ओझराएल रही िक \nिसयाबाबू Ăेत दĠतरािशक मधुर मुखिरत मुİकानक संग पधारलिन। हम \nअपन कायũƅमक ĉपरेखा बतबैत रहिलयिन आ ओ शालीनतासँ सुनैत रहला। \nअही मğय एकटा बĒचा जूसक दूटा िगलासक संग एकटा नĸाशीदार \nशीसाक जगमे पािन आ एकटा खाली िगलास सेहो एकटा Əेमे लऽ कऽ \nआएल। ओ हमरा सभकó जूस लै लेल कहलिन आ अपने पािन ढािर कऽ  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 79 \nपीलिन। हम सभ गĢप किरते रही तावत फेर कने कालक बाद वएह बĒचा \nचुपचाप आएल आ सभ खाली िगलास आ जग Əेमे लऽ कऽ चिल गेल। \nकने कालक बाद झनाक दऽ एकटा अबाज भीतरसँ आओल, लागल जेना \nिकछु शीसाक खसलै। िसयाबाबू हमरा सभकó आĂासन दऽ कऽ कने \nहड़बड़ीमे भीतर चिल गेला। हमहूँ अपना सेƅेटरीकó, जे नेता िचपकू लोक \nछला, चलबाक लेल उńत केलॱ। तावत एकटा जोरक िचĜकार कानमे पड़ल \nजेना ककरो िजĤबह कएल जाइत हो। हमरा रहल नै गेल, बाहर जा कऽ \nजुþा पिहरैक बदला कने भीतर िदस हुĪकी देिलऐ तँ िसया बाबूकó देखलॱ जे \nओही बĒचाक दुनू कान पकरने हवामे लटकौने जेना उखािड़ लेिथन आओर \nआँिखमे बहशीपन रहिन जेना ओ हुनक सभसँ पैघ दुĮमन हो। ई दृĮय हमरा \nलेल असō छल, हम पाछū मुिड़ कऽ जĪदीसँ जुþा पही र अितिथ कüक \nबाहर आिब िकंकतũĭयिवमूढ़ ठाढ़ रही तावत िसयाबाबू अपन ओही मुखिरत \nमुİकानक संग हाथमे İमािरकाक लेल अपन पÿ लेने Ćकट भेला। हम सभ \nिवदा लऽ िबदा भेलॱ। कोठीसँ बाहर िनकलबाक समए वएह बĒचाकó देखलॱ \nजे हाथमे झोड़ा लेने सĦभवतः बजार जा रहल छल। चुँिक हमर चािल तीवŪ \nछल तँए हम सभ ओकरासँ आगū िनकिल गेलॱ मुदा ओकरा िदस देखलॱ तँ \nओकरा गालपर छल पūचो आंगुरक छाप आ गालपर नीपल नोर संगिह कान \nदुनू लगै छल जेना रĎतरंिजत हो, ततेक लाल। हम üुĤध रही, की ईएह \nदुमुँहा ĭयिĎतĜव हमर आदशũ अिछ? \n \nĆाथũना आ आİथा \nभगवतीक वंदनाचरण भऽ रहल छलिन, लोक सभ पूणũ उĜसाहसँ गािब \nरहल छलिथ, िजनका Įलोक मोन नै रहिन ओ गाबैक भाभट करैत मुँह \nचलबैत आ ठोर पटपटाबैत रहिथ। अही भीड़मे एकटा चािर-पūच वषũक बĒचा \nसेहो आगūमे ठाढ़ भेल कल जोड़ने पता नै कखन आिब कऽ ठाढ़ भऽ गेल। \nजखन Ĝवमेव माता च िपता... हेबए लगलै तँ ओहो खूब जोर-जोरसँ संग \nदेलकै, फेर ओकर बाद बेचाराकó चुप भऽ जाए पड़लै। सभ गबैत वा गाबैक \nढॲग करैत मुदा ओ सबहक मुँह तकैत ठाढ़ रहल। कने कालमे वĠदना खĜम \nभेलै तँ ओ आरती लऽ कऽ आ Ćसाद लऽ कऽ हाथमे रखने रहल आ जखन  80 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nभीड़ कम होमऽ लगलै तँ भगवतीक मूितũक आओर लगमे जा कऽ अ आ सँ \nलऽ कऽ य र ल व ý धिर पिढ़ देलकै आ हाथ महक Ćसाद Ćणाम कऽ \nकऽ कने खा लेलक आ कने मुŇीमे रखने िबदा भेल। ई सभ देिख  पूजा-\nआयोजक-पिरवारक एक गोट जे बिढ़-चिढ़ कऽ İतोÿ पाठ कऽ रहल छला, \nबĒचासँ ĭयंĐये पुछलिखन- ऐं रौ, भुटका Ĝवमेव माता च िपता... तँ तô बƂड \nटहंकारमे कहलहॴ आ ओकर बाद एसगरमे ई अ आ िकए भगवतीकó पढ़बए \nलगलहुन? \nबĒचा कने डेराइत तोतराइत बाजल- हमरा इİकूलमे Ĝवमेव माता...पढ़बै \nछिथन माİसाब... आ अ आ िकए पढ़लहॴ? सĔजन फेर चुटकी लेलिखन। \nतावत छटैत भीड़ फेरसँ उĜसुकतामे संगिठत होमऽ लागल। \nओ तँ ऐ लेल जे.. बĒचा सūस भरैत बाजल- भगवती अपने छ सभसँ \nनीक किवता बना लेितन... \nलोक ठठा कऽ हँसल मुदा पुछिनहार झेप गेला- आ ई Ćसाद केकरा \nलेल लऽ जाइ छहक?- सĔजनकó अखनो उĜसुकता छलिन! \n-ओ हमल िपĪलाक माए मिल गेलैए, ओकला खुआ देबै तँ ओ जीब \nजेतै।- बĒचा बाजल आ ओĦहर दौग गेल जेĦहर ओकर िपĪलाक माए पड़ल \nछलै। \nसभ अवाक ओकरा देखैत रहल। \n \nअĢपन इĔजित \nभरल देहक पĠƖह वषũक नवयौवना किहयौ वा बĒचा? नवयौवना नीक \nलगै छै कहैयोमे आ सुनैयोमे, गाड़ी काकरघाटी İटेशनपर Ĉकलै तँ हमरा \nबगलमे सीट खाली भेलै तँ रेलमपेल बोगीमे बैस गेल। जाड़क मास रहै मुदा \nशीतलहरीमे जैकेट-टोपीक बादो ठěडा लगैत छल तँए हाथ छातीपर बĠहने \nगुड़मुड़ाएल बैसल रही। एकटा सीटपर सातगोटे बैसल रही तैयो कोनो \nअसुिवधा नै बुझा रहल छल कारण हाथ-पएर पसारैमे भले असुिवधा रहै मुदा \nकने जाड़ तँ कम लगै छल। \nजखन ओ Įयामवणũ नवयौवना गūती बĠहने बगलमे बैसल तँ जेना करóट \nलागल आ देहमे गमŰक एकटा लहिर दौिड़ गेल। हम जे हाथ छातीपर बĠहने  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 81 \nरही से ओकर किठन उभारसँ सिट गेल। कने काल हम पूवũवत रहलॱ मुदा \nजखन लागल ओकरा कोनो आपिþ नै छै तँ हĦमर िहĦमित बिढ़ गेल आ हम \nगūितक अढ़मे अपन हाथ ओकरा छातीपर फेरए लगलॱ, तैयो ओ िकछु नै \nबाजिल आ पूवũवत रहिल तँ अĢपन हाथ ओकर Ĥलाउजमे सिĠहया देिलऐ। \nसमैक संगे हĦमर मोन आ िहĦमित बढ़ैत गेल मुदा ऐसँ बेसी िकछु सĦभव नै \nछल तँए एतबे अित कऽ रहल छलॱ तावत गाड़ी उगना हाĪटपर पहुँिच गेलै। \nएकटा Ćौढ़ जकū ĭयिĎत तावत ओइ नवयौवनाक हाथ पकिड़ कऽ \nउठबए लगलिखन तँ ओ उिठ गेिल, तँ दोसर ĭयिĎत जे शाइत कने हुनकर \nपिरिचत रहिथन, पुछलिखन- इहे बĒचा िछऐ लछुआक? \nओ Ćौढ़ हँमे मूड़ी डोला देलिखन आ गेट िदस नवयौवनाकó लऽ कऽ \nससरए लगला भीड़मे। दोसर ĭयिĎत िरĎत İथानपर बैसैत हमरा िचĠहैत \nटोकलिन- की माİटर साहेब? कतए सँ आबै छी? \nआब हमहूँ हुनका िचĠहलॱ, ओ पěडौलक रमेसर रहिथ। उमेरक Ćभाव \nकने जĪदी हुनका िलबा देने रहिन। \nहम पुछिलयिन- के रहै ओ बĒचा? \nआशय छल किहयो फेर मौका भेट सकए तँ! \nअखन हम पूणũ आĠहर भेल छलॱ। हमर पोिİटंग लगेमे सलेमपुर İकूलमे \nछल। -ओ लŞमणक बेटी छलै, अहॴक नानी गामक पुरिहतक पोती। ओकरा \nİकूलक नवका माİटर ओकरा संगे केना ने केना फुसला कऽ जबदũİती \nकेलकै। तिहयासँ मथसुž आ बौक छै। िकछु नै बुझै छै आ ने बाजै छै। \nअहū सभ सन लोक खानदानी आनक बेटी-पुतोहु आ बĒचाकó अĢपन इĔजित \nबुझए बला लोक आब थोड़े रहलै माटसाब... रमेसर बजैत रहल मुदा हĦमर \nिदमाग सुž भेल जा रहल छल...। एĸेटा शĤद अहū सभ आनक बेटी-\nपुतोहुकó अĢपन इĔजित बुझै िछऐ...िदमागमे फेर-फेर घुिम रहल छल।  82 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nअनमोल झा \nचेतना \n-िगरहत पūच सए Ĉपैħयाक पūच सए सूिद केना भेलै। \n-रौ बिहं! जे तोरा बाप-पुरखाकऽ किहयो साहस नै भेलै पुछैक से तूँ \nपूछै छó? \n-ओ िदन िबसिर जइयौ िगरहत! छह मासमे एतेक सूिद नै होइत छै। \nअबै छै दलुआ हĦमर İकूलसँ तँ करत िहसाब!  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 83 \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम मधुबनी िजलŬतगũत सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखनमे अिभĈिच। कएक \nगोट रचना आकाशवाणीसँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿकामे Ćकािशत। सĦĆित कŲƖीय \nसिचवालयमे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n \nमरीिचका \n “हे हर, हमरहुँ करहु Ćितपाल”- भवानीबाबूक मुँहसँ िनकलल ऐ गीतक \nभावाथũ मुहĪलाक अबाल-वृŀ Ćायः सभकó बुझल छलै। एते तक िक नेनो-\nभुटको सभ बूिझ जाइत छल जे भवानीबाबू आब भोजनक Ćतीüा कय \nरहलाह अिछ। \nभवानीबाबू िजला पिरषदक सेवा-िनवृत बड़ा बाबू। सİती जमानामे \nभवानीबाबू एक-एक टा Ĉपैया जमा कऽ कऽ शहरमे जमीन खरीद लेलिन। \nमुदा घर टा बिन सकलिन सेवा-िनवृितक बादे। सेवा-िनवृितपर भेटल सभ \nपाइकó लगा कऽ बनलिन चािर कोठलीक पĸा-पुďता मकान। जिहया मकान \nबिन कऽ पूरा तैयार भऽ गेलिन तिहया भवानीबाबू बाहर ठाढ़ भऽ कऽ बड़ी \nकाल तक जोहैत रहलाह ओइ मकानकó। जतबा खुशी शाहजहūकó ताजमहल \nबनबा कऽ नै भेल हेतैक, ओइसँ कएक गुण आिĜमक खुशी भवानीबाबू कó \nभेट रहल छलिन अपन मकान कó देिख कऽ । हाथक सभ पाइ खतम भऽ \nजेबाक सेहो आइ कोनो दुख नै बुझा रहल छलिन हुनका। दुख भेलिन तँ \nबस एतबे जे किनयū ऐ मकानकó देखबा लेल नै रिह सकलिखन।  \nचाĈ कोठली दुनू बेटामे आपसमे बँटा गेल- दू टा कोठली दुनू बेटा-\nपुतोहुकó आ दू टा पोता-पोती लेल। पूजा, İटोर,पाहुन-परख ऐ सभ लेल \nघरक कमी रिहये गेल। आब भवानीबाबू कतए जाथु? अंतमे दुनू बेटा-पुतोहु  84 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nसवũ-सĦमितसँ िनणũय कऽ कऽ हुनका आāय देलकिन बालकनीक एकटा \nकोनमे। किनयū तँ पिहनिह İवगũवासी भऽ चुकल रहिथन। भवानीबाबू अपने \nबनाओल घरमे आन बिन बालकनीक एक कोनमे टुटलहवा चौकीपर समए \nकाटए लगलाह। हद तँ तखन भऽ गेल जखन एक िदन भवानीबाबूक पेट \nसेहो बँटा गेलिन, एक मिहना जेठका बेटाक घर सँ तँ दोसर मिहना छोटका \nबेटा घरसँ। \nआइ भवानीबाबू बड़ी काल धिर नहा-धो कऽ बैसल गीत गबैत रिह \nगेलाह- बीच-बीचमे नजिर याचक भावसँ दुनू भūइक भनसा घर िदस सेहो \nबेरा-बारीसँ जाइत रहल। गीत अंतरा धिर पहुँिच गेल। İवर मिŀम पड़ऽ \nलागल- उदास- थाकल- हारल- हे हर, हमरहुँ करहु Ćितपाल़◌़। \n \nपरजा \nबड़का भैयाक दलान, दलान नै गामक चौक बुझू़। देश-दुिनयū, खेत-\nपथार, नीित-राजनीित सभपर गमŭगरम बहस एतए सुनबा लेल भेटत। \nचुनावक समैमे कोनो आन टॉिपकपर बहस हुअय से कने अनसोहūत हएत। \nसभ जुटल लोक चुनावक एक-एक मुĿापर तेना िबüा-िबüा कऽ खॲइछा छोड़ा \nरहल छला जे कोनो सेफोलोिजİट टी. वी.पर की करताह। बौबू-बाबूक कहब \nरहिन जे ऐबेर सþा पिरवतũन हेबे टा करत। सभ सþाĉढ सरकार सँ \nनाखुश अिछ, तकर औल ओ सभ ऐबेर चुकेबे करतिन। ऐपर नĠहवू बमकैत \nबाजल- कĸा अहū कतए छी! लोकक आँिख बट् टम नै िछऐ जे चहुँकात \nहोइत िवकास कó नै देखतै। अपने गाममे देिखयौ ने जे कतेककó सरकार \nपĸा मकान बना देलकै, क़तेक कऽल गड़ा गेलै़, गामक लेल रोडो तँ \nसŵĎशन भइये गेल अिछ। बौवूबाबू Ćितवाद केलिन-- कोन घर आ कऽलक \nबात करैत छह? जा कऽ ओकरा सभसँ पुछहक गऽ ने जे कतेक जोड़ी \nपनही िखया कऽ आ कतेक घूस दऽ कऽ घर आ कऽल भेलैए? फेर \nबजलाह- हौ ई सरकार पūच साल तक जनताकó मुखũ बना कऽ अपन धोिध \nबढ़बैत रहल। भल होअय जँ लोक ऐ चोरबा सभक जमानत जĤत करा \nिदअय ऐबेर। ई वाद-Ćितवाद चिलये रहल छल िक मखना िबचिह मे बाजल- \nयौ मािलक! अहū आउर कथीले बेकारेमे बतकटाझु करै जाइ छी। हमर  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 85 \nमुखŭहा बुइध तँ एतबे बुझैत अिछ जे िक यो जीतए, िक यो हारए, हम सभ तँ \nपरजा छी, परजे रहब। दलानपर कनी कालले चुĢपी पसिर गेल छलै। \n \nबदलैत समए \nआइसँ दस वषũ पिहने जखन ऑफीससँ घर घुमैत छलॱ तँ हमर नवका \nकुĸुर भुिक कऽ आ नवकी किनयū गऽर लािग कऽ हमर İवागत करै छली। \nआब काल करोट फेिर चुकल अिछ, हमर पोसुआ कुĸुर आ किनयū दुनू \nअपन आदित अदला-बदली कऽ लेलिन। आब घर आिबते हमर किनयū \nहमरापर भुिक कऽ आ हमर पोसुआ कुĸुर हमर गऽर लािग कऽ हमर İवागत \nकरैत अिछ। समए एिहना बदलै छै। \n \nजरल पेट \nजेठक Ćचंड दुपहिरयामे जखन छūहॲ छūह तकैत छै, घामसँ लथपथ \nिचĢपी लागल मैल पिढ़या नुआ, जे ओकर लाजकó झँपबामे मुिĮकलसँ समथũ \nभऽ रहल छलैक, पिहरने एकटा İÿी कोरमे एकटा दू-तीन बरखक नेनाकó \nलऽ कऽ हमरा सोझū ठाढ़ भऽ जाइत अिछ। िकताबपर सँ हमर नजिर \nओकरा िदस जाइत अिछ। ओ İÿी हमरासँ याचना करैत अिछ, िकछु खेबा \nलेल देबाक। कहैत अिछ, जे कािŎ राितये सँ ओकरा दुनू माए-बेटाक मुँहमे \nअžक एकोटा दाना नै गेलैक अिछ। हमरा दया आिब जाइत अिछ \nओकरापर। आँगन जा कऽ माएकó कहैत िछऐ। माए भनसा घरमे जा कऽ \nदेखैत अिछ- पोिछ-पािछ कऽ दू मुट् ठी भात भेलै, कनेके दािल बūचल छै। \nतरकारी तँ बचबे ने केलै। कतए छै ओ? कहॴ जे बारीसँ केराक दू टुक \nपात कािट अनतै। अपना बासनमे तँ नै देबै खाय लेल। \nओ İÿी केराक पात लऽ कऽ दुĉĎखामे छūहमे बैस गेल। माए भात आ \nदािल ओकरा आगूमे परिस देलकै। हमर आƇहपर कनेक आमक कुĒचो दऽ \nदेने छलै। ओ İÿी अपन नेनाकó अपना हाथसँ खुआइये रहल छलै तैयो ओ \nअनभरोस नेना अपने दुनू हाथ लगा कऽ भकोसए लागल रहै। तखने ओ  86 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nİÿी अपन बामा हाथसँ नेनाकó दुनू हाथ पकिड़ कऽ कात कऽ देलकै आ \nअपने पैघ-पैघ कौर गीड़य लगलै। नेना भुइयūमे ओंघिरया मरैत रहलै । \n \nजीतक आगू \nछहिरमे कनेक तँ कटािर भेलै िक देिखते- देिखते सॱसे गाम दहा गेलै। \nछातीसँ उपर पािन ठेिक गेलै आर बिढ़ते जा रहल छलै। लोक वİतु-जात \nजे समेिट सकल से समेटलक, नै तँ जान बचा कऽ पड़ाएल। दस-पūच टा \nलोक जकरा कोठा छलै से तँ छतपर जा कऽ Ćाण बचेलक। भुखनाकó \nपड़ेबाक कोनो रİता नै सुझलै तँ अपन भीत घरक चारपर चिढ़ गेल। \nपािनक ओइ माĈक लहिरमे भीतक घर कतेक काल ठिठतै, अरड़ा कऽ \nखिस पड़लै। चारपर बैसल भुखना आब पािनक िहलकोरमे ऊब-डुब करैत \nभिसयाएल जा रहल छल। हाकरोस कऽ कऽ लोक सभसँ नेहोरा करैत \nरहलै बचेबा लेल। सभकó तँ अपन जान कऽ पड़ल छलै, ओकरा के \nबचाबओ?  \nजीवन-मरनक बीच झुलैत भुखना चारकó किसया कऽ पकड़ने भासल जा \nरहल छल। ओ जीवन हािरये देने छल िक चार एकटा पैघ नीमक गाछसँ \nटकरा कऽ कनेक काल लेल िवलमलै। ओ फुितũसँ भिर पūज किसया कऽ \nगाछकó पकिड़ लेलक। चार फेरसँ ओिहना भिसयाइत चिल जाइत रहलै। ओ \nअपना शरीरमे बल अनलक आ िपछड़ैत-चढ़ैत गाछपर चिढ़ये गेल। गाछक \nएक फेड़पर पएर रािख कऽ दोसर सँ अड़िक कऽ उसास छोड़लक, लगलै \nजेना पुनजũĠम भेल होइ ओकर। गाछपर ठाढ़ ओ बािढ़क लीला देखैत रहल। \nओिहना ठाढ़े-ठाढ़ कखन ओकर आँिख लािग गेलै से अपनो नै बुझलक ओ। \nभोरमे जखन सुĉजक लाली िछटकलै आ फरीछ भेलै तँ ओकर आँिख \nखुजलै। चाĉ कात तकलक ओ। सगरो पािनये-पाि़न। कतहु कतौ दूर- \nदूरमे कोनो टा गाछ िकंवा कोनो कोठाक घरक आधा भाग टा माÿ देखबामे \nएलै। अंगैठी-मोर करैत ओ अपन माथक उपर तकलक। तिकते िघिघयाय \nलागल। साüात यमराजकó अपना माथक ऊपर देखलक ओ। एकटा कारी-\nभुजुंग सुĒचा गहुमन सँ◌ाप उपरका डािरमे लपटाएल। एकबेर मृĜयुक मुँहमे \nजेबासँ बūचल तँ दोसर मृĜयु लगमे ठाढ़। गहुमनक डँसल तँ पािनयो नै  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 87 \nमंगैत छै। ओकरा आँिखक आगू अĠहार होमय लगलै। आब ओकर Ćाण \nजेबामे कोनो टा भūगठ नै। आँिख मुिन लेलक ओ आ आसž मृĜयुक Ćतीüा \nकरए लागल। \nिक एकबेर फेर कतौसँ िहĦमत जगलै ओकरामे। नहुँए-नहुँए ओ दोसर \nडिरपर आिब गेल़। गाछक एकटा डािर तोड़लक आ समधािन कऽ गहुमनक \nमाथपर दऽ मारलक। िनशान सटीक रहलै। सँ◌ाप अचेत भऽ कऽ पािनमे \nखिस पड़लै आ धारक संग बिह गेलै। भुखना िवजयी भावसँ चाĉ कात \nतकलक। ओकर वीरता देखैबला ओतए के छलै ?  88 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nिवनीत उĜपल \nजĠ म- 1978, आनंदपुरा, मधेपुरा। Ćारंिभक िशüासँ इंटर धिर मुंगेर िजला अंतगũत \nरणगŬव आ तारापुरमे। ितलकामŬझी भागलपुर, िवĂिवńालयसँ गिणतमे बी.एस.सी. \n(आनसũ)। गुĉ जĦभेĂर िवĂिवńालयसँ जनसंचारमे माİटर िडƇी। भारतीय िवńा भवन, \nनई िदĪलीसँ अंगरेजी पÿकािरतामे İनातकोþर िडĢलोमा। जािमया िमिĪलया इİलािमया, नई \nिदĪलीसँ जनसंचार आ रचनाĜमक लेखनमे İनातकोþर िडĢलोमा। नेĪसन मंडेला सŲटर \nफॉर पीस एंड कनिģलĎट िरजोĪयूशन, जािमया िमिलया इİलािमयाक पिहल बैचक छाÿ \nभs सिटũिफकेट ĆाĢत। भारतीय िवńा भवनक ĄŲच कोसũक छाÿ। आकाशवाणी \nभागलपुरसँ किवता पाठ, पिरचचŭ आिद Ćसािरत। देशक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे \nिविभž िवषयपर İवतंÿ लेखन। पÿकािरता कैिरयर- दैिनक भाİकर, इंदौर, रायपुर, \nिदĪली Ćेस, दैिनक िहंदुİतान, नई िदĪली, फरीदाबाद, अिकंचन भारत, आगरा, देशबंधु, \nिदĪली मे। एखन राįƏीय सहारा, नोएडा मे विरƠ उपसंपादक। \"हम पुछैत छी\" किवता \nसंƇह Ćकािशत। “ मोहनदास” ( िहĠदी उपĠयास, लेखक उदय Ćकाश)क मैिथलीमे \nअनुवाद। \n \nāी गुĈवै नम: \nगुĈƙũŌा, गुĈ िवũįणु, गुĈ दųवो महेĂर:। \nगुĈ साüात परम ƙŌ तİमै āी गुĈवै नम:। \nनेनासँ ई Įलोक माİटरजी लेल सुनैत रही। हमरो एहने माİटर साहब \nभेटल जे कहैत छलाह, खूब पढ़ू। पढ़िहक संग अपन जीवनमे सेहो \nईमानदार रहू। ईमानदार रहबै तँ शुĉमे िदĸत हएत, मुदा बादमे एकर गवũ \nमहसूस करब। समाजमे इĔजत भेटत। झूठ नै बाजू। अपन बातपर रहू। \nजुबानक पĸा रहू। संगे-संग भगवान रामक कथा सेहो बतौलिथन जे - िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 89 \nरघुकुल रीित सदा चिल आई, Ćाण जाय पर वचन न जाई- आ राजा \nहिरĀंƖक कथा सेहो Ďलासक बाद सुनाबैत रहए। \nएते सालसँ ई सभ गप सुनैत आ िपताकó ऐ मागũपर देखैत हमरोमे ई \nसभ गुण आिब गेल। ईमानदार रहलॱ तँ Ďलासमे फİटũ करैत रही। नीक \nİकूल-कॉलेजमे एिडिमशन सेहो भऽ गेल। पढ़ाइ खĜम केलाक बाद नीक सन \nनौकिरयो भेट गेल। गामसँ िदĪली आिब गेलॱ। िदĪली बला भऽ गेलॱ मुदा \nबेइमान नै भऽ सकलॱ, जकरा लेल िदĪली जानल जाइत अिछ। तइसँ \nिदĪली लेल लोक कहैत अिछ, -िबनु िदल के अिछ िदĪली। \nसंजोगसँ माİटर लड़कीसँ िब आह भेल। गाममे रही। सोचिह लागलॱ, \nकी करी, किनयाकó नौकरी कराबी िक नै। एक िदन मचानपर गामक लोक \nलग बैसल रही। तखने इलाकामे Ćिति◌ơत ५५ सालक माİटरजी शंकरदेव \nएलाह। गप-ठहाĸाक बीच किनयūक नौकरीक गप आएल। ओ सलाह \nदेलिखन, एँ यौ, किनयाकó िकए नौकरी छोड़ाएब? देखैत नै िछऐ मुिखयाक \nपुतोहुकó। ओ कहū किहयो İकूल जाइत छै। मुिखया अĢपन पुतोहुक बदलामे \nएकटा मौगीकó रािख देने छै। ओ गरीब अिछ। ओकरा मुिखया दू हजार \nटका दैत अिछ। ऐ कलयुगमे िकयो एकरा देखिनयार अिछ? ईमानदारीक \nजमाना नै अिछ आब। एकरासँ ओइ गरीबक कĪयाण भऽ जाइत अिछ आ \nकाजो भऽ जाइत अिछ। अहूँ िकए नै ओिहना कोनो गरीबक कĪयाण कऽ दै \nछी? \nई गप सुिन कऽ लागल जेना हमरा सॱसे देह कािठ मािड़ देलक। हमरा \nअपना माİटरजीक कहल आ िपताक आचार-िवचार आँिख क आगू घूरय \nलागल।  90 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nडॉ. धनाकर ठाकुर \nहमरा एकर एक बायोडाटा चाही \nयńिप बौआ झा ĭयİत छलिथ ओ िनणũय लेने छलिथ जे आइ ओ \nĆोफेसर Ćसादक डेरा तिकये कऽ रहता। ओहुना सािर शारदा कहने छलिथन \nजे हुनक सखी उमा, जे गोĪड मेडिलİट छलिख न िपताक िवषय भौितकीमे, \nसे ने तँ नौकरी केिĪखĠह ने िबयाहे। बौआ झा हर साल रेिडयो İटेशन िदस \nहुनक पूणũ डेरा ताकैले जािथ मुदा हड़बड़ीमे वापस पटना चली जाइ छला। \nअहू साल गेला मुदा कोनो थाह पता नै। ओ एक उमेरगर लोक लग \nगेलाह जे सड़क कात ठाढ़ छलाह। \n\"यौ, अहū Ćोफेसर Ćसादक डेरा बताएब?\" \n\"कोन Ćसाद, एतए तँ तीन- तीन Ćसाद छिथ- गिणतबला, दबाइबला की \nिकताबबला?\"  \n\"अहūकó की कहू , ओ तँ पैघ िवŅान छलिथ िजनक िकताब हमर िपताजी \nछपैत छलिख न।\" \n\"तँ अहūक िपताजी छापाखाना बला।\" \n\"सएह बुझू।\" \n\"देखू, एक भलमानुष िकताबबला Ćसादक खोजमे िकयो िकयो Ćोफेसर \nअबैत रहैत अिछ- बड़का-बड़का Ćोफेसर।\" \n\"हँ यौ वएह, हुनके तँ हम तकैत छी।\" \n\"अहū चिल जाउ, ओही बड़का पोखरी कात जतए कोणपर एक मकान \nहोएत।\" \nबौआ झा परेशान, पोखिरक हर कोनपर मकान। \nमुदा आइ ओ तािकये कऽ रहताह। \nफेर एक आदमी-   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 91 \nमकान नै ģलैट कहने हएत- \nचिल जाउ सीधा एक िकलोमीटर। ओतएसँ दिहनामे एक ģलैटमे एक \nबूढ़ Ćोफेसर जĉर अिछ, जकर एक िबनु िब आहल बेटी छै, सेवा करै छै \nमाए बापक, बेटा पुतोहु अमेिरकामे।\" \nबौआ झा जा कऽ िनचला ģलैटक घंटी बजेलाह। एक मिहला \nिनकललीह जे हुनका सािर जकū बुझेलीह। \n\"केकरासँ भóट करक अिछ?\" \n\"तोहर िपताजीसँ।\" \n\"अहūक की नाओं?\" \n\"नै बताएब- हुनके बताएब।\" \n\"बताउ ने, हमहूँ पी एच डी छी। \" \n\"से जĉर हएब, पैघ Ćोफेसरक बेटी। \" \n\"अहūक की नाओं?\" \nताबत हुनक माए िनकललीह- \n\"देखू मū, ई अपन नामो नै बतबैत छिथ आ तुम-ताम करैत छिथ। \" \n\"जĉर िकयो लगके छथुĠह। \" \n\"बताउ अपन पिरचय?\"  \n\"Ćोफेसरिहकó बतेबिĠह।\" \n\"की बात- की होइत अिछ?\" Ćोफेसर िनकललाह।  \n\" अहū के?\" \n\"िचĠहू\" \n\"नै िचĠहलॱ।\" \n\"िचĠहू, हम वएह जे १० बरख पिहने तक हर साल रेिडयो İटेशनबला \nडेरा अबैत छलॱ, सालमे एकबेर।\" \n\"हम बूढ़ भेलॱ, माफ कĉ नै िचĠहलॱ।\" \n\"मुदा हम नै बताएब, नै िचĠहब तँ हम एिहना चिल जाएब।\" \n\"बोली तँ सुनल लागैत अिछ.. .. ओ अहū झाजीक बेटा।\"  \n\"हँ।\" \nउमाक माइ सेहो िचĠहलिन: \n\"झाजीक बेटा, तूँ, तोहर िपताक उपकार हम सभ नै िबसरबौ, ...तोरा \nनै िचĠहिलऔ।\"  92 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n\"कोन उपकार, ओ तँ किहयो िकछु नै कहलाह.. हुनक मरनो आब १२ \nसाल भेल।\" \nĆोफेसर- “ओ बाजएबला नै छलाह िकछु।\" \nउमाक मū- \" जखन Ćसादजी इंĐलŵड छलाह, हमरा सभकó िकयो \nदेखिनहार नै, िचŇी देिलयिन तँ ओ झाजीकó िलखलिन आ झाजी आिब कऽ \nचालीस हजार ĉपया दऽ गेलाह आ हमरा कहलाह जे हुनको नै कहबिĠह, ई \nĉपया हुनक िकताबक रोयाĪटीमे धीरे-धीरे चुिक जेतैक वा फेर ओ दोसरो \nिकताब िल ख देताह। \nĆोफेसर- \"जॱ आ◌ेइमे हमरा आर देबाक हो तँ कहू, हम अपन बता कऽ \nिलखबैक वा पŲसन िसĎİथ पे िरिवजन भेलापर पठबा देब।\"  \nबौआ झा- \"नै यौ, हमरा तँ बाबूजी िकछु नै कहलाह किहयो। अहū तँ \nिवŅान छी, हमर िपता तँ अनेक समŬगकó लेखक बनबा देलिथ िलखबा \nिलखबाकऽ। हुनके नाओंपर तँ हमहूँ सभ िजबैत छी। हम तँ अहūक दशũन \nलेल आएल छलॱ, ओना उमा जँ अहūक पोथीकó िरवाइज कऽ देती तँ फेर \nहम छािप देब आ ओहो चलैत रहत।  \nआ एक कातमे जा कऽ उमाक मūकó कहलिख न - \" हमरा एकर एक \nबायोडाटा चाही\"। \n\"िकएक?  \n\"नै बताएब\" \nबूिझ गेलॱ। \nउमा ऐ बीच घसिक गेल, जĪदी दोसर कमरामे अपन कएल शीऊिथकó \nशीसामे देखैत आ सोचैत- हमर वृŀ माता-िपताकó के देखतिĠह, जइ लेल हम \nलŞमीक कहलो उþर लेĎचररिशप छोिड देलॱ?  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 93 \n \nआशीष अनिचĠहार \nमैिथलीक पिहल बहरयुĎत गजल संƇह “अनिचĠहार आखर” Ćकािशत। \n \nनकũ \n\"हे रौ, खा ले पूरा। ऐंठ नै छोड़।\" \n\" ऊँ...ऊँह......नै आब नै खाएल हेतौ हमरासँ। पेट भिर गेलै। \" \n\" हे देखही, ऊपरसँ भगवान देखै छथिĠह जे लोक जतेक बेर ऐंठ फेकै \nछै तकरा नकũमे जाए पड़ै छै आ ओइठū ओकरा ओतेक िदन भूखल रहए पड़ै \nछै। \" \n\" नै हमरा भूख नै छौ ।\" \nआ माए ओही छीपीमे अपनो िहİसा लऽ खाए लागैए। बĒचा तव जबान \nभेलै, िहİसक वएह मुदा बहžा दोसर------ \n\" छोड़ भगवान-तगवानकó। ओ कोनो देखै छै। सभ झुŇे छै ।\" \nआ िपĔजा भरल पेटसँ आधे थारी खा उिठ जाइत अिछ। कालƅमे \nजबान बूढ़ भेल। बेटा-पुतहु बाहरे। खाली अपने आ बुिढ़या घरपर। जिहया \nबुिढ़या बेमार पड़ै तिहया उपासे सन लागै। ओना किहओ काल देआद सभ \nसेवा कऽ दै मुदा ओहो सभ तेरहे -बाइस। \nआ उपासे सन एकटा सūझमे बूढ़ाकó पड़ोिसया घरसँ सुनाइ पड़लिĠह \"हे \nदेखहॴ। उपरसँ भगवान देखै छिथĠह जे लोक जतेक बेर ऐंठ फेकै छै \nतकरा नकũमे जाए पड़ैत छै आ ओइठū ओकरा ओतेक िदन भूखल रहए पड़ैत \nछै। \" \nआ की ई सुिनते बुढ़बाक रॲआ ठाढ़ भऽ गेलै। मोन पिड़ गेलै ओकरा  94 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nअपन माएक गĢप। ठीक इएह तँ कहै छलै। आ िसहरैत-िसहरैत बूढ़ा अपन \nवतũमानमे आिब गेलाह आ िहसाब लगाबए लगलाह जे ओ कते िदन कतेक \nबेर ऐंठ छोड़ने छिथ। \n \nिनशान \nहाथमे माइक, गरामे फूलक माला, आँिखमे तेज, वाणीमे जोश। नेता जी \nमंच पर ठाढ़ भए कए धूआँधार भाषण दए रहल छलाह---- \nखाली एकबेर हमरा िजतएबाक कƠ कĈ, हम समİत जनताक कƠ \nकó अपन कƠ बुझब। ƚƠाचारकó मेटा देबै। गुंडा-लफंगाक नामो-िनशान \nखĜम कए देबैक------- \nऐ अंितम आĂासन कó खĜम होइतिह āोतामे सँ िक यो िचिचआ उठल----\n--- \nनेता जी जखन अहū गुंडा-लफंगाक नामो-िनशान मेटा देबैक तँ अहūक \nिनशान कतए रहत। \nआ नेता जी गĢप कó जािन-बूिझ अनठा कए मंचसँ उतिर िवदा भए \nगेलाह। \n \nलŞमी \nपिरछन--- भगवती गीत--- हास-पिरहासक गीत। बĒचा सभ अनेरो औना \nरहल छल। दरवĔजापर धमगĔजर मचल। तुमुल हास-ğविन। नाना Ćकारक \nगĢप-सरĸा। वरक बाप कĠयाक बापसँ कहलिथĠह--- \" आह बूिझ िलअ \nसमिध जे हमरा घरमे लŞमी देलहुँ अहū-- । कĠयाक बाप कहलिखĠह \" हँ \nसे तँ ठीके\" आ किहते आँिख झुिक गेलिĠह आ मोने-मोन बजलिथ--\"एखन तँ \nलाखक-लाख टका संगमे अनलीहए ने, लŞमी तँ बुझेबे करतीह। जखन \nखĜम भए जाएत तखन इएह लŞमी कुलĒछनी बिन जाएत।\" \n(मुžा जीकó समिपũत)  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 95 \nअंतर \nिकछु बखũक पछाित मैिरज सेरेमनीक शुभ अधũिनशाभाग राितमे बर अपन \nकिनयūसँ पुछलिखĠह----- कहू तँ हमर सासुर आ अहūक सासुरमे की अंतर \nभेटल ? \nकिनयū औंघाएल मुदा चोटाएल İवरे कहलिखĠह-- \"इएह जे अहū अपन \nसासुरमे मािलक रहैत छी आ हम अपन सासुरमे बिहिकरनी।\" \n(मुžा जीकó समिपũत)  96 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nसतीश चĠƖ झा \nनोकरी \nिपताक आकिİमक िनधन रमेशक मोनमे एकटा नव आशाक िकरण जगा \nरहल छलै। दुखी तँ छल मुदा भिवįयक आशामे एकटा पूणũताक सेहो अनुभव \nभऽ रहल छलै। एकटा बेरोजगार ĭयिĎत थािक हािर कऽ बैसल िपताक \nनौकरीपर पूणũतः आिāत छल मुदा भगवानक इĒछा, िपता सरकारी नोकरीमे \nरिहते Ćİथान केलिन आ रमेशकó अनुकंपापर नोकरी भेट गेलिन। हुनका \nबैसलमे सरकारी नोकरीक तगमा भेट गेलिन। दू बेकती अपने एकटा नेžा \nएकटा छोट भाय आ एकटा बिह न संगिह समैसँ पिहने बृŀ होइत हुनक \nमाता। माएक भीजल आँिखमे िकछु संतोषक आभा Ćवेश कएलक। पिरवार \nचलब आब फेर किठन नै रहत। िपताक बदला Ĕयेơ पुÿ अपन कतũĭयक \nपिरवहन अवĮय करताह तकर पूणũ िवĂास। मुदा आठ दस मास िबितते \nपिरवारक संपूणũ िचÿ अİपƠ होमय लागल। जीवनक समटल गितमे \nĭयवधानक बसात Ćवेश करए लागल। घर खचũ, छोट बेटाक पढ़बाक खचũ, \nदोकान दौरीक खगता सभटा अपूणũ रहय लागल। üिणक आएल हषũमे एकटा \nफेर ĭयवधान। \nएकिदन माएक सहनशिĎत टूिट गेलिन तँ रमेश के कहलिथ, बौआ एना \nिकअए भऽ रहल अिछ, बाबू जाधिर छला सबहक आवĮयकता पुरौलिथ मुदा \nअहū नोकरी किरतो सभटा पाइ कौड़ी की करै छी से िकछु नै बूिझ पबै \nछी। माए! तँ◌ू की बुझिबही! आब पिहलका समए नै छै। पाइ कौड़ीक कोनो \nमोल नै छै। झण दऽ खचũ भऽ जाइ छै। ओना तोरो लग तँ बाबूक \nभिवįयिनिध आ एल. आइ. सी. आिदक पाइ तँ छौहे, िकए नै खचũ करै छैँह। \nतँ◌ू की करबŵ पाइ लऽ कऽ। बहीनक िब आह तँ जेना जे हेतै से हेबे करतै। \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 97 \nमाए तँ सþे नै बूिझ सकलीह। साले भिरमे केना एतेक पिरवतũन भऽ \nगेलै। नै जािन समैक दोष छै अथवा संसारक, देखा देखी बिन रहल नव \nपरंपरा जइमे पुÿ अपन पिरवारक ĉपमे माÿ अपन पėी आ बĒचाकó बुझैत \nछिथ। \nनै जािन लोक पुÿक अिभलाषामे अतेक िकअए िवचिलत रहैत अिछ। \nसोचैत सोचैत अपन पितक फोटोक समü ठाढ़ भऽ ओ अपन बीतल समैकó \nताकय लगली ।  98 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nशारदानगर \nदुगŭ पूजाक नाटकक दू दृĮयक बीच नतũकीक नाच। \n“शारदानगरक ढोढ़ūइ दस टाका तहे-तहे िदलसँ दइ छिथ”- नतũकी \nĈखसाना बजै छिथ। \n“बनारसक छै रौ।” \n“धुर, मुजģफरपुरसँ लऽ अनै छै आ झुŇो बनारसक..”। \n“हौ मुदा ई शारदानगर कोन गाम छै”। \n“बुझलही नै। पņी टोलक जे पाइबला सभ रहै, से सड़कक आ◌ेइपार \nटोल बना लेलकै आ लŞमीपुर नाओं रािख लेलकै, जे पņी टोलक हम सभ \nनै छी। लŞमी आ सरİवतीक झगड़ा बुझल नै छौह। से भगवानक झगड़ाकó \nसोझū अनने अिछ। पņी टोल गाम गिरबहा सबहक अिछ, सभटा अिछ \nमिहसबार सभ। मुदा भगवानक झगड़ामे गामक नाओं सरİवतीक नाओंपर \nशारदानगर रािख लै गेल अिछ।” \n“चल नतũकीकó तँ अही बहžे पाइ दइ जाइ छै”।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 99 \n \nभवनाथ झा  \nऊँचका डीह \nराम बाबूक पुरखा बड कलामी रहिथन। नदी कातक वास रहिन तó खूब \nऊँच कऽ डीह भरने रहिथ। ततेक मūिट देल गेल रहै जे पूबमे पोखिर आ \nदिĒछनमे डबरा खुना गेल रहिन। ओही डीहपर चौसार घर, खिरहान, बाड़ी, \nझाडी सभटा ले जगह रहए। \nपĈकū साल बािढ आएल रहए तँ चूड़ा आ चीनीक पैकेट हवाइ जहाजसँ \nखसाओल गेल। िहनका अपन डीहपर खूब फिब गेल रहए, जावत आन \nिक यो पािनमे हेलैत िहनकर डीहपर आएल ताधिर इĒछाभिर कोठीमे ढािर नेने \nरहिथ। आ मनिह मन अपन पुरखाकó Ćणाम कएने रहिथ। \nऐबेर सेहो बािढ आएल। मुदा ऐबेर राहत-सामƇी नावसँ घरे घरे बँटबाक \nĭयवİथा भेल रहए। रामबाबू बािढसँ Ćभािवत नै रहिथ तó िहनका िक यो \nिकएक देतिन! \nरामबाबू मसोिस कऽ रिह गेलाह। हरलिन ने फुरलिन पुरखाकó उकटैत \nअपनिह ऊँचका डीहपर बनल घरकó डेङबए लगलाह। \n  100 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nहेराफेरी \nदुगŭपूजाक तैयारी दुनू गाममे चिल रहल छल। खूब चंदा भेल रहए तó \nसबहक इĒछा छलिन जे हमर गामक पूजा बेसी नीक हुअए। पिहल चचŭ \nउठल जे ऐबेर अपन गामक जे पंिडतजी छिथ हुनका बदलल जाए। आ जँ \nहुनका गामक पंिडतजी आिब जैतिथ तँ बड नीक होइतए। अपन पंिडतजी तँ \nबकलेल छिथ! \nदुनू गामक दुगŭपूजा सिमितमे एके चचŭ छल। दुनू िदससँ लोक सभ \nपंिडतजीकó पोŎबै ले आबए-जाए लगलाह। दुनू गामक पंिडतजी मिसयौते \nरहिथ तँए बेसी िदĸत नै भेलिन। एक दोसराक घरमे पहुनाइ करैत पूजामे \nलागल रहलाह मुदा ओते िदन हुनका दुनूक अपन-अपन गोसाउिन सीरपर दीप \nनै जरलिन!!  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 101 \n \nनबोनारायण िमā \nजĠ म १९५५, िपता-āी गोिवĠद िमā, माता- āीमित अढ़ूला देवी। गाम- कुशमौल, \nपो.नागदह-बलाइन, भाया-अरेड़हाट, िजला-मधुबनी। मैिथली रंगमंचसँ \" कोिकल मंच\" \nसंİथाक माğयमसँ सĦबŀ। \n \nघमंडक फल \nबƖीबाबूकó कािबलक बड़ दाबा छलिन। चािर भैयारी मूखũक बीच एकमाÿ \nपढ़ल िलखल रहबाक कारणे पिरवारमे वचũİव भेनाइ İवाभािवके आ ऐ \nवचũİवक Ćितफल जे आāम साझी नै रिह सकल। पैतृक सĦपिþक \nअितिरĎतो िकछु जमीन अिजũत केने छलाह। सरकारी नौकरीमे रहबाक \nकारणे आमदनीक ćोत बिढ़यū छलिन तँए शानसँ कहिथĠह जे गाममे हमरासँ \nपैघ के अिछ? \nखचŸक नाओंपर एकमाÿ कĠयादान छलिन जे सİतेमे सुतिर गेलिन। \nतीनटा बालकमे दूटा छोट-छीन, एकमाÿ Ĕयेơ बालक कौलेजमे पढ़ैत \nछलिन। समाजमे बƖी बाबूक घमंडक चचŭ जोर पकड़ने छल कारण जे \nसाधारणो बातमे लोककó किह दैत छलिख न जे तोरा हम गामसँ उजािड़ \nदेबह। गामक लोक अवसरक Ćतीüामे छल। आमक गाछ लेल अपना \nपटीदारीमे झगड़ा बढ़लै आ लोक दुनूकó पीठ ठोिक कऽ केस मोकदमामे \nफँसौलक। बƖीबाबूसँ लोककó बदला लेबाक ऐ सँ नीक आर कोन अवसर \nभेिटतै? गाममे बƖीबाबूकó एकहुटा गवाही नै भेटलिन तँए िसिवल कोटũसँ \nहाइकोटũ धिर केस हािरते गेलाह। केस मोकदमामे फँिस गेलाक कारणे \nआिथũक िİथित जजũर भऽ गेलिन। अनका गामसँ उजारैत-उजारैत अपनिह \nउजरबाक बाट धऽ लेलिन आ मुँहमे İवतः लगाम लािग गेलिन।  102 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nराम िव लास साहु \nरथक चĸा उलिट चलै बाट (हाइकू-टनका आ पń संƇह) Ćकािशत। \n \nपिर āमक भीख \nसोमना बोिन हार अपन पिर āमसँ पिर वारक भरण-पोषण करैत छल। सभ \nिद न अपन मजदूिर क बोिन सँ खाइत-पीबैत िज नगी िब तबैत छल। सोमना जेतबे \nपिर āमी ओतबे इमानदार सेहो छल। सोमनाकó जइ िद न काज नै भेटैत छल, \nमाने बैसारी रिह जाइत छल, ओइ िद न िबना भोजने पėी आ बाल-बĒ चा \nपािन पीब  अपन टुटली मरैयामे सुित रहै छल। एक िद न एिह ना भेल राित मे सभ \nपरानी पाि◌ न पीब  सुि◌ त रहल। भोर भेलापर काज खोजलक मुदा कोनो काज \nनै भेटलै। सोमना भुखक मारल थाि◌ क कऽ दलानपर बैसल छल। पėी आ \nबĒ चाकó भूखसँ पेट-पीठ एक भऽ गेल रहै। सोमना सभ परानी आँिख सँ नोर \nबहबैत भगवानसँ याचना करैत कहलक- “हम एþे गरीब छी मुदा काजो नै \nभेटैत अिछ जे परानो बचत। आब हम सभ भूखे Ćाण ित यािग देब। ”  \nसोमना माथपर हाथ रखने बैसल छल। तखने एकटा हŇा-कŇा िभ खारी \nआिब कऽ भीख मँगलक। सोमनाकó भीख देबाले िक छु बँचल नै छल। \nसोमना कहलक- “भीख तँ हम नै दऽ सकै छी, हम दऽ सकै छी पिर āम। ”  \nिभ खारी मने-मन सोचमे डूिम गेल, ओ सोचलक जे हम शरीरसँ ठीक छी \nतँ िक एक ने हमहूँ पिर āम करब तँ िभखारीक जीवनसँ छुटकारा पािब जाएब। \nिभ खारी खुश भऽ बाजल- “ आब हमहूँ भीख नै मūगब, अहūक वचन \nसुिन हमरो लागल जे आिख र पिर āमसँ तँ धन भऽ सकैत अिछ । बेकार हम \nभीखक फेर मे पड़ल छी। आब हम पिर āमेसँ अपन पेट भरब। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 103 \n \nमुĠ नी कामत \nहमर संİ कार \nआंगनमे बैस िब ņू कखैनसँ ने चाĉ भर चौकžा भऽ सभ घरकó \nिनङहारैत छलाह। पता नै कतैक सवालसँ अपन माथकó ओझरौने छला। ओ \nसिद खन सोचै छला- िक ए होइत िभनसर घरमे बगड़ा फुदकए लगैत अिछ । \nआिख र ओकर Ćाण हमरे घरमे िक ए लटकल रहैत अिछ । िक ए नै ओहो \nआन िच ड़ै जकū गाछ-िब रीछपर रहैत अिछ ? \nएक िद न बाबासँ िब ņू पुछलक- “ बगड़ाकó हमरा सभसँ ि◌कएक नै डर \nहोइत छै? हम तँ ओकरा कखनो नोकसान पहुँचा सकै छी। ” \nबाबा िब ņूक बात सुि◌ न मुİ कुराइत बजलाह  “बौआ, हमर ऊँच संİ कारक \nपहचान यएह बगड़ा छी, जे नीकसँ बुझैत अिछ जे हमर संİ कार एकरा \nनोकसान नै पहुँचा सकैत अिछ । िम िथ लाक समपũणक िख İ सा िव Ă भिर मे \nपसरल अिछ । जिह ना बĒ चाकó जकरासँ दुलार भेटैत अिछ ओ ओकरे अपना \nबुझए लगैत अिछ । एिह ना ई बगड़ा िम िथ लाक घर-घरमे दुलार पबैत अपन \nघर बसबैत अिछ ।” \n \nकरैलाक मीठ गुण \nसासु-पुतोहुक नाता तँ खटगर-मीठगर होइत अिछ । रगड़-झगड़क बीच \nिपसाइत ई संबंध हमरा समाजमे एक Ćित िį ठ त ऊँचाइ पबैत अिछ । ऐ \nटकराउक मुď य कारण ई होइत अिछ ने सासु पुतोहुकó बेटी जकū दुलार \nकरैत अिछ आ ने पुतोहु सासुकó माए जकū सĦ मान। \nिĆ यŬसी बी.ए. पास नव िव चारक मिह ला अिछ । जे सासुरमे पएर रखैत  104 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nसासु-पुतोहुक ऊँच-िन चक दीवारकó खदेर देलक। ओकरा नैहरसँ ई बात \nमनमे गिड़ गेल छल जे सासु माने हुनकर माए, कहैक मतलब ई जे ओकरा \nनजिर मे सासु आ सतौत माए दुनू एĎ के िस Ď काक दू परत छी। ऐ  सँ \nिĆ यŬसी सोचलक जे सासुर जाइत ई बुिढ़ या अपन सासुिग री करैत ऐ  सँ \nपिह ले हम एकर लगाम तनने रहब। तखने हमरा ई सासुर बसए देित ।  \nकोहबरसँ िन कलैत िĆ यŬसी डūरमे ऑंचरक खुट खॲसैत तइपर दुनू हाथ \nधऽ सासुकó कहलक- “ सुिन लौथु हम जेना नैहर रहैत छलॱ तिह ना रहबिन , \nहम सासुरक जहलमे नै खटबिन , मंजूर छिĠ ह तँ कहौथ नै तँ हमरा दुनू \nपरानीकó अखने अलग कए दौथु।” घोघ तरसँ बािज उठल किन यūक ई बोली \nसुिन सासु ित लिम ला गेली। मुदा मयŭदाक सĦ मान आ कुटुमक ď याल करैत \nबजली- “ आब ई राज-पाट अहॴक छी। एकरा अहū जेना राखी, आइसँ ऐ \nपिर वारक मान-सĦ मान हम अहūकó सॱपैत छी। ” \nिĆ यŬसी अपन ĭ यवहारसँ सासुरक लोककó नाकोदम कए देलक। जएह \nगरम िम जाज नैहरमे छल सएह तेवर सासुरोमे काइम करैत ओ उिध याइ \nछेलीह। ने भŵसुरक लेहाज आने ससुरक इĔ जत, ओकरा लेल सभ ओकर \nिद अर जकū छल। घरबलाकó तँ गणेशीए बुझैत छिल । ओ अपना आगū \nसभकó हीन बूिझ हँिस दैत छिल । एकर ऐ ĭ यवहारकó ला◌ेक ओकर मित छीĠ नू \nबुि◌ झ चुप रिह जाइ छल। कोइ ओकरासँ मतलब नै रखैत छल। ओकर \nघरबला सेहो ओकरासँ हिर दम ĉझाइल-ĉझाइल रहैत छल। \nिक छु मासक बाद िĆ यŬसीकó अपन ĭ यवहार आ पिर वारमे अपन िİ थ ित क \nनीक जकū ýान भऽ गेलै, ओ बूिझ गेिल जे लड़कीकó हरदम बेटीए नै पुतोहुओ \nबिन कऽ रहबाक चाही। एगो नीक मनुखक िन मŭण बदलैत पिर िİ थ ित आ समऐ \nकरैत अिछ । अगर नदीमे बािढ़ नै आबै तँ तलाबक पािन समुƖक गहराइकó \nकेना जािन सकैत अिछ । तिह ना बेटीकó उछलैत पएरमे मान-मयŭदा, पिर वार, \nसमाज आ देशक दािय Ĝ वक बेड़ी बािĠ ह ओकरा अपन कतũĭ यक ýान कराओल \nजाइत अिछ ।  \nसासु बेटीसँ बनल पुतोहुकó फूलक पगरी सॱपैत अिछ । जइ मे ओ अपन \nई काज कुमहार जकū करैत अिछ । जेना कुमहार मािट क बतũनकó पीट-पीट \nआ भŇीमे पका कऽ दुिन यū योग बनबैत अिछ । ओिह ना सासु कखनो िमठगर \nतँ कखनो िततगर बोलीसँ मĎ खनसँ पालल बेटीकó दुिन यūक अनुĉप बना कऽ \nओकर ĭ यिĎ त Ĝ वक िन मŭण करैत अिछ ।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 105 \n \nडॉ. शंभु कुमार िसंह \nजĠम: १८ अĆैल १९६५ सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक \nिशüा, गामिहसँ। आइ.ए., बी.ए. ( मैिथली सĦमान), एम.ए. मैिथली ( İवणũपदक ĆाĢत) \nितलका मūझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [ िबहार पाÿता परीüा \n(NET क समतुĪय) ĭयाďयाता हेतु उþीणũ, १९९५] “ मैिथली नाटकक सामािजक \nिववþũन” िवषय पर पी.एच.डी. वषũ २००८, ितलका मū. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार \nसँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समय-समय \nपर Ćकािशत। वतũमानमे शैिüक सलाहकार ( मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय \nभारतीय भाषा संİथान, मैसूर-६ मे कायũरत। \n \nजेठ आ पूस \nजेठ \n१० हजार टका जमा केनाय रामदीनक लेल पहाड़ तोड़ऽ सन किठन \nकाज छलै मुदा ओ बेचारा कओ की सकै छल? जँ ओहो बुचकुन मūझी \nजकū अपन बेटीकó जनम लेतिहं खैनी चटा कए माइर िदतै तँ आर गĢप \nरिहतै। ओ तँ बड़ जतनसँ ओकरा पािल-पोिस पैघ केने रहए से आब ओकर \nिब आह करबाक लेल दहेज-दानवक ƅूर सपना तँ ओकरा पूरा करिह पड़तै। \nओहो धून केर पĸा लोक िनकलल, गामक बीचोबीच बनएबला नव सड़कक \nलेल ओ हथौड़ीसँ दनादन-दनादन पाथर तोिड़ िगņीक ढ़ेर लगौने जा रहल \nछल। ओ भिर िदनमे तीन-चािर बेर अपन धोतीक गŲठसँ टका िनकालए आ \nगनए— एक, दू, तीन.....। बस कोनो तरहó ३x१५ केर एकटा आर ढेरी भऽ \nजाइक तखन तँ.....। लोग सभ कहै जे रामदीन पागल भऽ गेल छै,  106 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nतखनिह तँ जेठक एहेन दुपहिरमे ओ अपना-आपकó जरा रहल अिछ! मुदा \nरामदीन ककरहुँ बातक कोनो जबाब नै दै, बस मोने मोन कहै— ‘औ लोकिन! \nऐ समाजमे िजनका िकनकहुँ हमरा सन कुमािर कĠया छिĠ ह ितनकासँ \nपुछऔĠह जे बेटीक िब आहक लेल जेठक ई दूपहिर केहन शीतलता दैत \nछैक?’ \nपूस \nहौ दैब, हौ दैब! एकटा बाछीक कारणó ओ सभ हमरा बेटीक हĜया कऽ \nदेलक। रामदीनक घरवाली जोर-जोरसँ अपन छाती पीटैत छली। बगलमे \nठाढ़ रामदीनक १० बखũक बेटा हĸा-बĸा भऽ कए ठाढ़ छल। अपन \nबिहनक हĜयारा सभकó सबक िसखेबाक लेल पूसक ओइ सदũ राितमे ओकर \nखून खौलैत रहै। \n \nसौदागर \nसभिदन सūझकó ओ अपन िदनभिरक कमाइ केर िहसाब-िकताब करै छल \nआ भोजन-भातक पĀात् जखन ओ अपन ओछाओनपर जाइत छल तँ एकबेर \nई अवĮये सोचैत छल जे ओकर ई धĠधा अनैितक छै, मुदा सभिदन ऐ \nĆķक जवाबो ओकरा एĸिह रंगक भेटै— पाइ कमेबाक लेल सभ िकछु उिचत \nअिछ। ने जािन ओकरा सन Ćितभावान ओ मेधावी लोक एहेन धĠधामे केना \nआिब गेल? ओ सुžर-सुžर युवती लोकिनकó टकाक लोभ देखा फँसबैत छल \nआ शहरक नामी-िगरामी होटलक मालदार Ƈाहक धिर पहुँचबैत छल। सबहक \nलेन-देन केलाक पĀात् ओकर जे कमीशन बनै ओ रािश लगभग ३,००० सँ \n३,५०० धिर Ćितिदन भऽ जाइ छलै। संüेपमे ओकर मिहनवारी आमदनी \nलगभग १ लाखक लगधक पहुँच जाइ छलै जकर उदाहरणॲ ओ Ćİतुत केने \nछल। पिछले साल ओ अपन एकलौती बिहनकó, अपन शहरसँ बहुत दूर \nएकटा महानगरक Ćितिơत इंजीिनयिरंग कॉलेजमे जथगर डोनेशन दऽ कए \nनाओं िलखवा देने छलैक। \nआइ साल भिरक पĀात् ओ अपन बिहनसँ भóट करबाक लेल ओइ शहर \nपहुँचल छल। अपना-आपकó ओ एकटा िबजनेसमैन बुझैत छल से अहु शहरमे  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 107 \nअपन धĠधाक संभावना ताकबाक हेतु ओ िनकिल पड़ल। बेस छानबीन \nकेलाक उपराĠत ओकरा ऐ शहरक एकटा उĒचİतरीय वेĮयालय केर पता \nलागलै। सौदा तए करबाक ƅममे ओकरा ओतुका दलालसँ कहासुनी भऽ \nगेलै। दलाल कहैत रहै— औ जी! अहūकó अपन देहक लेल एकटा देह सएह \nचाही ने! तखन फेर ओकर चेहरा आ बोलीसँ अहūकó कोन मतलब? जँ मंजूर \nहुअए तँ.....। \nओ एक-एक कऽ कए सबहक गदराओल देहक तजबीज करैत छल। \nआ◌ेइमे सँ एकटा देहपर ओकर नजिर ठहिरए नै रहल छलैक.....ओ इशारा \nकेलक.....हे ई.....। \nयुवतीक चेहरापर नकाब रहै। एतबो धिर İपƠे छल जे ओ सेहो अपना \nसमüक लोककó नै देिख सकैत छली आ मुँह तँ िकओ खोिलए नै सकैत \nछल। कहबाक ताĜपयũ जे दुनूक बीच केवल İपशũक एहसास हेबाक रहै। \n.....सी.....सी..... अलबþे ई आबाज दुनूक मूँहसँ एĸिह संग बहरेलै। दुनूक \nदेह आब िनिįƅय भऽ गेल रहै मुदा िदमागमे िबजुरी चमकैत रहै। दुनूकó एक \nदोसराक आबाज जानल-पिहचानल लागलै। अĠतŅũĠŅ एतेक बिढ़ गेलै जे ओ \nयुवती उनटा मुँहó ठाढ़ भऽ कए अपन नकाब उठा एनाक छūहमे अपन \nसौदागरक चेहरा देिखए लेलकै। üणिह भिरमे सौदागर सेहो अपन बिहनकó \nचीिĠह गेल। ने जािन दुनूमे सँ के अपना-आपकó पाथरक सदृश कठोर होइत \nअनुभव केलक! \n \nगरमी \n-बाबूजी, अहū हमरा कॉĠवेĠटमे िकए पढ़ा रहल छी? \n-िकएक तँ हमरा मुžाकó पिढ़-िल ख पैघ लोक बनबाक अिछ तँए । \n-मुदा सौĦया तँ कहै छली जे ई İकूल खाली पैघ बापक िधया-पुताक \nलेल छै? \n-नै बेटा, हुनका बातपर अहū िध यान नै िदअ, जँ एहेन रहतैक तँ \nअहūक नाओं फादर िलिखतिथ? बाजू! \n-अपन घरक सोझū उतरैत Ćतीक बाजलाह—बाबूजी, बाबूजी, आइ बहुत \nजोरक शीतलहरी छै, चलू घरिहमे आराम करब। एहेनमे सवािरयो तँ निहए  108 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nभेटत। \n-नै बेटा, अखन हाट-बजारक समए छै, दुइयो चािरटा सवारी तँ भेिटए \nजाएत, अहū घर जाउ। हम जँ काज नै करब तखन हमरा मुžा राजाक \nलेल िकताब-कॉपी ओ महग Ƒेस सभ केना आओत? आ हमरा जाड़ लिगतो \nकहū अिछ? हम जखन उचिक-उचिक कए िरĎसा चलबै छी तखन अपनिह \nदेहमे गरमी आिब जाइत अिछ। \n-अहū फूिस बािज रहल छी बाबूजी, उचिक-उचिक कए िरĎसा चलएलासँ \nगरमी नै अबैत छै, घूस लेलासँ गरमी अबै छै। आइ भोरमे सौĦयाक माए \nसेहो बी.डी.ओ. अंकलकó ऑिफस जेबासँ मना केने छली मुदा ओ कहलिन जे \nआइ पĒचीसटा लोककó इंिदरा आवासक पाइ भेटबाक छै, सभसँ हमरा ५०० \nसय टकाक दरसँ घूस भेटएबला अिछ, तखन ने मुŇी गरम रहत? \nऐ बेर रामदीन िबनु िकछु बजनिह अपन िरĎसा आगू बढ़ा लेलिथ आ \nमोनिह मोन सोचय लगलाह— हँ बेटा, गरमीएक पिरभाषाकó बुझबाक लेल तँ \nहम अहūकó पढ़ा रहल छी।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 109 \n \nसंजय कुमार मंडल \nगाम- गोधनपुर, मधुबनी। \n \nअनƏेĠ ड घुसखा◌ेर \nपūच िम नटक भीतरे गामसँ लऽ कऽ बĦ बै िद Ī ली धिर समाचार पसिर गेल \nजे बड़ा बाबूकó घुसखोरीमे सी.आइ.डी. पकिड़ लेलकिन । सūझ-भोरक निढ़ या \nजकū गाममे जेĦ हर-तेĦ हर अवाज उठए लगल- \n“दुĮ मनीसँ फँसाओल गेलिन ।” \n“सी.आइ.डी. की कोनो हाड़-गोबर गीजैए जे िब नु देिख निह पकिड़ जहल \nपठा देलकिन ।” \n“सुनै छी जे एकटा मंÿीक भािग नक काजमे टाल-मटोल केलिख न, वएह \nधरा देलकिन ” \n“लाखक-लाख जे बेटीक ि◌ वआहमे खचũ केलिन से िक दरमहेक पाइ \nछलिन ।” \n“बेटाकó जे पūच लाख ĉपैया डोनेशन दऽ बंगलोरमे नाओं िल खौलिन से \nिक खेत बेच कऽ केलिन ।” \n“देखले िद न अिछ जे बाप िद न खाइ छलिन तँ राित ले झकै छलिन आ \nराित खाइ छलिन तँ िद नले झकै छलिन । तेकर बेटा गामक महाजन भऽ \nगेल?” \n“पसीनेक पाइ जकū सूिद कड़गड़ छिĠ ह।” \nऑंिफ समे गदिम शान हुअए लागल। \n“बड़ाबाबू बननिह िक हेतिन , बुइधो ने चाही। बुइध रिह गेलिन नवका िक रानी  110 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nजकū आ बिन गेला बड़ाबाबू।” \n“िज नगी भिर तँ बाĠ ह-सड़कक नĎ शा पास करैत रहलाह आ लुिर भऽ \nजेतिन पाइ कमाइक।” \n“जखन कोट-कचहरीक चĎ कर लगौताह तखन ने ƏेĠ ड हेताह।” \n“मुदा जाबे सीख ताह-सीख ताह ताबे तँ िर टायरे कऽ जेताह। तीिन ये मास \nनोकरी बँचल छिĠ ह तइ बीच जहलोसँ िन कलताह िक नै ।” \n“जखन लूिड़ क काज छलिन तखन लूिड़ ये ने भेलिन आ जखन \nलूिड़ हेतिन तखन काजे ने रहतिन ।”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 111 \n \nडॉ. िमिथलेश कुमारी िमāक \n \nदुइ गोट िव हिन कथा-लेिखकाक संİकृत िव हिन कथा संƇह “ लđवी”सँ \nमैिथली ĉपाĠतर: \n \nडॉ. योगानĠद झा \n \nवीरभोĐया वसुĠधरा \nदुभŭĐयसँ गृहİवामी देवदþक मृĜयु भऽ गेलिन। लगले हुनक दुनू पुÿ \nहुनक āाŀािदक कमũक बाद आपसी बūट-बखरा कऽ लेलिन। Ĕयेơ रमेश \nİवभावसँ िकसान छल। ओ अपन काजक ĭयवİथा İवयं संचािलत करए \nलागल। मुदा छोट पुÿ सुरेश परम आलसी छल। ओकर खेती-बाड़ी जन-\nमजूरपर आिāत रहए लगलै। तँए ओकर उपजा-बाड़ी अĜयĪप भऽ गेलै। \nƅमशः ओ अĜयĠत दिरƖ होइत चल गेल। एक िदन ओ अपन भाइसँ \nपुछलक- भाइजी यौ, हमर खेत सबहक उपजा-बाड़ी िकए कम होइत चल \nगेल? हमरासँ कोन ÿुिट भेल अिछ? हमहूँ तँ अहॴक संगे समयेपर रोपनी-\nपटौनी आिद करैत अएलॱ अिछ मुदा तैयो हमरा खेतमे पिहने जकū उपजा नै \nभऽ पािब रहल अिछ। आिखर कोन ढंगक दोष हमरासँ भऽ रहल अिछ? \nरमेश बाजल- सुरेश! तô िकछु करए नै चाहैत छó। तोहर खेती-बाड़ी  112 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nजने-मजूरपर िटकल छौ। ई जािनले जे जाधिर तô İवयं अपन खेतमे \nपिरāम नै करबó ताधिर पयŭĢत अž निहये उपजतौ। सनातनसँ ई नीितवाĎय \nĆचिलत छैक- “वीरभोĐया वसुĠधरा”। \n \nअित सवũÿ वजũयेत् \nकोनो दुघũटनामे महेशक अकालमृĜयु भऽ गेलिन। तखन हुनक युवती \nपėी माधुरी आ दुइ गोट छोट-छोट नेना अकİमात् अनाथ भऽ गेलिन। पर-\nपिरजन सभ हुनका सभकó सŬĜवना दऽ अपन-अपन काजमे लािग गेल। \nकेशव महेशक बालसंगी छल। ओ माधुरीक सहायताक हेतु कृतसंकिĪपत \nभेल। ओ सरकारी कायŭलयमे वरीय िलिपक छल। ओ अपन माइक संग \nमाधुरीयेक पड़ोसमे रहैत छल आ िनरािāता माधुरीक िध यान राखैत छल। ओ \nमाधुरीक हेतु बजार जाय खाń सामƇी कीिन कऽ अनैत छल आ ओकर \nआनो आवĮयकताक पूितũक हेतु किटबŀ रहैत छल। ओकर ऐ Ćकारक \nĆयासक कारणे माधुरी किहयो कƠक अनुभव नै कऽ सकल। केशवक माए \nसेहो माधुरीक िधया-पुता सबहक ताक-छेम कएल करिथ। ई सभ देिख कऽ \nलोकापवाद Ćचिलत होमऽ लगलै- “ ई सभ कोनो परोपकारक भावनासँ नै \nकएल जा रहल अिछ। माधुरीक युवावİथा ओ सौĠदयũ एकर मूल कारण \nअिछ। केशव माधुरीपर आकिषũत भऽ गेल अिछ आ ओकरासँ Ćेम करए \nलागल अिछ”। ऐ तरहक सĠदेहक दृिƠ सवũÿ ĭयापक होइत चल गेल। से \nसभ देिख केशवक माए बजलीह- बेटा, आइसँ माधुरीक घर जाएब बž कĉ। \nकहलो गेल अिछ- “अित सवũÿ वजũयेत्”। लोक िनरंकुश होइत अिछ।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 113 \n \nिम िथ लेश मंडल \nिव देशी बाबू \nअमेिर कासँ चलला िव देशी बाबू। बाटमे सोचैत रहिथ  िम िथ ला केहेन अिछ \nघुिम कऽ देिख ली। सþर-पचहþर सालक भऽ गेलॱ पाकल आम जकū छी, \nकखन छी कखन नै छी तेकर कोनो ठीन नै। मधुबनी पहुँचला तावतमे \nकिन यū फोन केलकिन “यौ हमर छोटकी बहीन मधुबनीयेमे रहैए। ” \nपता करैत हुनका घरपर पहुँचला। हुनकर सािर घरपर छिल मुदा साढ़ू \nनै। पिर चए दैत बैसला तखन साढ़ू दऽ साि◌ रकó पुछलिख न- “ साढ़ू कतए \nगेलाहó। ”  \nचाह हाथमे दैत सािर बजिल “ तावे अहū चाह पीबू, हम बजौने अबै \nिछ यिन ।”  \nतखने पैखाना तरफसँ साढ़ू अिब ते छलाह पėीकó देिख पुछलिख न- “ की \nबात? ” \n“बड़का पाहुन ऐलाहó चलू। ”  \n“घरेपर तँ जाइ छी। तावे अहū बहĉ, अबै छी। ” \nघरपर ऐला साढ़ूमे साढ़ू कुशल-छेम भेल। हाथ महक लोटा देिख बड़का \nसाढ़ू कहलकिन “पिह ने लोटा मिट या िल अ। ” \nई गĢ प सुिन ते कलपर जा लोटा मिट येला। हाथ-पएर धोय लगमे \nआिब बैसला। फेरसँ चाहक आƇह केलिन आ िव शेष कुशल समाचार हेतु \nपुछलिख न- “केमहर सुĉज उगलै यौ साढ़ू जे अपने हमरा ऐठाम.....। ” \nबड़का साढ़ू बजला- “ यौ साढ़ू, हमरा मोन भेल जे िम िथ ला घुिम कऽ \nली। सþर-पचहþर बरख भऽ गेल। कखैन छी कखैन नै। कžी अहū संग \nिद अ घुमैमे।”  \nछोटका साढ़ू अपन परेसानीपर सोचैत बजला- “ यौ साढ़ू, अहū कó  114 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nिम िथ ला घुमाएब तँ हमर फजũ भऽ जाइत अिछ। मुदा अहū तँ करोड़पित छी \nआ हम रोज बोिन करै छी आ रोज खाइ छी। मुदा चलू जहū धिर होइए चलै \nछी। िम िथ ला तँ बहु िद न लगत घुमैमे।” \nछोटका साढ़ूक गĢ पक भावकó जेना बूिझ तो िध यान नै देलिख न सटाक \nदन किह देलिख न- “चलू, चलू। ” \nएकसँ दू गाम घुमला तखन करीब दू बजैत रहए। बड़का साढ़ू सोचला \nजे चािर घंटाक बाद तँ सūझ पिड़  जाएत। कþऽ रहब। मने-मन सोचतो \nरहिथ आ चिल तो रहिथ । एते धिर सोिच लेलिथ जे कतौ नीक ठीम रहब। ताबे \nधनुक टोली पार करैत रहिथ । मुदा एĸोटा मकान नै देिख  सोचैत रहिथ जे \nअिग ला टोलमे रहब कोनो मकानबला घरमे। ताबे दिü णवािर टोल पहुँच गेला \nजइ टोलमे खाली मकाने-मकान रहए। मकान देिख तँ खुश होिथ मुदा सभ \nमकानमे कदीमा लटकल रहए। जे देिख िह नक मन नै भाबिन । अिग ला घर \nमाने गामक अंितम भागमे एकटा फूसक घर रहै जइ चारपर सीमक लþी \nपसरल आ घौदे-घौदे सीम फरल। छोटका साढ़ू कहलकिन “आब सūझ \nपिड़ गेल अिग ला गाम चलब आिक कतौ रिह जाएब? ” \nबड़का साढ़ू बजला- “ सहए तकतान करै छी हमहूँ जे कतए रहब। \nहमर मोन कहैए जे अही घरवारी ऐठाम रही। ” \n“ ई घर िछ ऐ िछ तन मĪ लीकक, ऐठाम कžा रहब। किह तॱ तँ पाछूए \nरिह जेतॱ। एþ हम िक žहुँ नै रहब।” \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 115 \n \nĆदीप िबहारी १९६३- \nजĠम İथान कĠहौली मिĪलक टोल, खजौली, मधुबनी, िबहार। चिचũत कथाकार, \nउपĠयासकार ओ रंगकमŰ। Ćकािशत कृित: गुमकी ओ िबहािड़, िवसूिवयस ( उपĠयास), \nऔतीह कमला जयतीह कमला, खěड-खěड िजनगी, सरोकार ( कथा संƇह)। २००७ मे \nसरोकार (लघु कथा संƇह) लेल सािहĜय अकादमी पुरİकार ĆाĢत। \n \nसĜसंगी \nतीन मासक बाद घरमे एकटा टहला अएलै। पिहलुक टहलाकó गे◌ेलाक \nबाद मोसिकल भऽ गेल रहै। दुनू िदयािदनी खटैत-खटैत अपİयūत भऽ जाइ \nछलीह। \nजेठकी अपन पितक संग सĜसंगमे जाइत छलीह- सĢताहमे दू िदन। \nओइ दुनू िदन छोटकीपर काजक बोझ बेसी पिड़ जाइ छलिन। ओ अपन \nनैहर फोन करै छलीह। पिहलुक टहला सेहो हुनके नैहरसँ आएल छलिन। \nओĦहर भेट जाइत छै काज कएिनहार। छोटकीक बिहन सबहक आ◌ेइठाम \nनैहरेसँ गेल छिĠ ह टहला। \nजेठकी दुनू Ćाणी िकछु सामािजक काज सभसँ सेहो जुड़ल छिथ तó \nटहलाक नै भेने बेसी मोसिकल भऽ जाइत छिĠ ह। संयुĎत पिरवारक \nमनोिवýान सेहो बुझए पड़ैत छिĠ ह। एĸिह गोटेपर बेसी भार देब उिचत नै। \nबािढ़क िवभीिषका समाĢत भेल रहै। छोटकीक नैहरसँ फोन अएलिन, \n‘‘बािढ़ सटिक गेलैए। कने ĉĎख होमए दहक। काज कएिनहार भेिटए जेतह \nकोनो।’’ \nफोनक िकछुए िदनक बाद छोटकीक भाय एकटा टहला अनलिन। \nिखआएल सनक नओ-दस बखũक छॱड़ा। बड़की बजलीह, ‘‘ ई तँ कुपोषणक  116 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nिशकार अिछ। काज की करत?’’ \n‘‘पोसए पड़त दीदी।’’ \n‘‘यएह तँ िवडĦबना छै। ई सभ नमहर होमए धिर कतौ रहत। पोसा-\nपला जाएत आ तकर बाद भागत िदĪली-लुिधयाना।’’ जेठकी बजलीह। \n‘‘ई नै जाएत। अपने जनक बेटा अिछ।’’ \nओइ राित साढ़े नओ बजे सĜसंगसँ घुरल रहिथ बड़की दुनू Ćाणी। टेप \nरेकॉडũरपर गीत बजैत रहै, ‘‘ वैįणव जन तो तेने किहए, पीर परायी जाने \nरे....।’’ पित पुछलिखन ओइ छॱड़ासँ, ‘अएँ रे मनसुĎखा! तॲ कोन जाितक \nछही?’’ \n‘‘दुसाध।’’ \nलगलैक जेना घरमे ठनका खसल होइक। \nतामसे माहुर भऽ गेलाह सĜसंगी। ओइ शŬत वातावरणमे हुनक एकमाÿ \nİवर सुनल जाइत छल, ‘‘ हम सभ िदन कहलॱ। परम झुŇा अिछ \nपरतापुरबला सभ। केना कहने छल जे मंडल अिछ ई। आब तँ बहुत िकछु \nबचा कऽ राखए पड़त मनसुĎखासँ।’’ \n \nथापड़ \nओ छॱड़ा पेƏोल पĦपपर माला बेचैत अिछ। पिहने पॉिलिथन बैगमे रखै \nछल, मुदा आब मूजक चंगेरीमे रखैत अिछ। खोराक लेबए आबए बला वाहन \nसभकó माला अिपũत करबा लेल उताहुल रहैत अिछ। \nहमहूँ अपन İकूटरक खोराक ओही पेƏोल पĦपपर लैत छी। \nएकटा सūझखन हम पेƏोल लेबए पĦपपर गेल रही। ओ छॱड़ा दौगल \nआएल आ हमरा İकूटरक माथ बाटŲ माला पिहराबए लागल। हम मना \nकेिलऐक। \nछॱड़ा बाजल, ‘‘ सर! आइ बोहिनयो ने भेलै हन। एĸे ĉपाक तँ बात \nिछकै।’’ \nछॱड़ाक आकृित परक दयनीय भावसँ हम Ɩिवत भऽ गेलॱ। जेबीमे हाथ \nघोिसएलॱ। आँगुरसँ खुदरा पाइ गनलॱ। माÿ सािठटा पाइ छल। कहिलऐ, \n‘‘खुदरा नै छौक।’’  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 117 \n‘‘कोन नोट िछकै? िदयौक ने सर! पĦप बला नमिरयोक खुदरा कए दइ \nछै।’’ \nएक टकाक माला। हमरा जेबीमे दसटकही। भजाएब उिचत नै लागल। \nके चानचुन राखत जेबीमे? मुदा छॱड़ाक आƇह। कने काल इथ-उथमे रिह \nगेलॱ। मुदा खनिह जेबीसँ सािठ पाइ बहार कऽ छॱड़ाकó दैत कहिलऐ, ‘‘ ई \nसािठ पाइ ले आ माला सेहो रािख ले।’’ \nछॱड़ा पाइ नै लेलक। माला अपन चंगेरीमे रखैत बाजल, ‘‘हमे हथउठाइ \nनै लै िछिकयै साहेब!’’ \nआब हमर िललसाक बादो ओ छॱड़ा हमरा İकूटरकó माला पिहराबए नै \nअबैत अिछ।  118 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nलŞ मी दास \nिमिथलाक िक सानी आĜ म िन भũर संİ कृितक संरüण  लेल िवदेह सĦमान- २०१२ ĆाĢत। \n \nबूिड़ बकक बूिड़ बक \nजेठ मासक तीन बजे दुनू बापूत गरमा धान रोपैले खेत पटा कऽ आएल \nरही। गरमीसँ मन तबधल रहए। मैƏीकक बेटा कहलक- “ बाबू नहाइले \nजाएब से साबून नैए। ” \nएक तँ जेबीक पचस टकहीक गरमी दोसर तबधल मन। कहिल ऐ- \n“जेबीमे छै लऽ लाए गऽ।” \nहमरा मनमे भेल जे पँच टकही लाइफबुआ लेत। बūकी पाइसँ खाद लऽ \nआनब। छौड़ा चालीस ĉपैयाबला पीयसũ साबून आिन िन चेनसँ नहाएल। हम \nजखन नहाइले िव दा भेलॱ तँ बौआकó पुछिल ऐ- “कतेक पाइ बचलह?” \nकहलक- “दस ĉपैया।”  \nसुिन ते मन जिर गेल। मुदा अपन हारल केकरा किह ित ऐ। एक तँ \nबुिड़ बक ओ जे हमर दुख नै बुझलक। दोसर अपनो तँ अहूसँ टिप गेलॱ जे \nओकरा किह नै देिल ऐ। \n \nदाढ़ी \nएहेन समधीन सबहक फेरमे िव वेक कĸा किह यो नै पड़ल छलाह जेहेन \nकािŎ पड़लाह। जिह ना-जिह ना ऋ◌ृतु बदलै छै तिह ना-तिह ना िर ता गेलापर  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 119 \nिव चारो बदलै छै। मुदा एना िक अए होइ छै? üुĤ ध भेल िव वेक कĸाक अĜ मा \nझहरए लगलिन । िव चार करए लगलाह जे पिह ने दाढ़ी कटा समिध और अबै \nछलॱ तँ मानो-दान बेसी होइ छलए आ समिध न सभ गालपर चुटिक यो बजबै \nछली। एक तँ पाकल दाढ़ी तहूमे आठ-नअ िद नक। जिह ना पाकल बūस \nबेलैस भऽ जाइ छै। तिह ना तँ ने बेलैस भऽ गेलॱ। एक तँ दस-बारह \nिद नपर दाढ़ी कटबै छी तैयो कटिन हारकó घंटा भिर लगै छै, तइपर जँ \nअखुनका लोक जकū सभ िद न कटबए लगब तहन तँ आरो गरदिन कņी \nकरब। गुĦ म भेल कĸाकó मन कहलकिन “ साल भिर क दाढ़ी कटाइ कमाइल \nएक पसेरी धान होइ छै जे एक िद नक बोइन भेल। एक ि◌ दनक बोइनमे \nसालो भिर काज कराएब कते उिच त अिछ ।” \nदोसर मन कहलकिन “िक यो बþू बुझए आिक सūढ़ िब ना कमाइ बढ़ौने ऐसँ \nबेसी काज कराएब अĠ याय छी। ”  120 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nअिमत िमā  \nइशारा \nचरũ .र . र . . । केबार खुजल । एकटा कारी छाह घर मे Ćवेश \nकेलक । लड़खड़ाइत डेग । पूरा घरमे सİतौआ शराबक गंध पसिर गेल। \nघरक एगो कोनमे देबालपर मūछ-बūस पाड़ल छल आ ओकर नीचū अिहबातक \nदीपमे लाल साड़ी चमिक रहल छल। लाल साड़ीवाली नारी ओइ कारी \nसायाकó खसैत देख दौड़ल। धĦम . . । जा धिर पहुँचल ताधिर पीठे भरे \nखसल छल ओ साया। ओ नारी ओइ सĸत देह बला मदũकó पūजमे पकिड़ \nउठेलक आ बैसेलक कोहबरक ओछैनपर। घंटो पंखा हौँकलक तखन जा \nकऽ होश एलै ओइ मदũकó। मुदा ई की? होश आिबते नोिच लेलक कानक \nबाली। हँसैत बाजल- कािŎ ऐसँ दाĉ िपअब। नाकपर सािड़ राखने छिल \nओ नारी। मुदा अपन गहना लेल िवरोध केलक। अथक िवरोध। एकर \nबराबर सजा देलकै ओ बेददŰ मदũ। ओ नारीक पीठपर लाठी मािर चामकó \nलाल कऽ देने छलै। ठोर आ कानसँ खून बिह रहल छल। अचेत पड़ल ओ \nनारी सोिच रहल छिल। ऐ जीवनमे ऐसँ बड़का दुख भेटतै, ई तँ माÿ \nदुखक पहाड़क िदस एकटा छोट इशारा छलै । \n \nसरधुआ \nधĦम. . . . । हम चौँक गेलौँ, तखने फेर िचĠहार सन आबाज आएल, \n\"सरधुआ, āाŀ कऽ देबौ।\" \nहम झट िपछु घुमलौँ, हमरा सामने िलची आ आमसँ लुबधल गाछी छोिड़ \nआर िकछु नै छल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 121 \nहम जखन ७ वषũक रही तँ ऐ गाछीमे देखने रही, उĔजर केश आ माÿ \nएकटा साड़ीमे सोन काकीकó। हुनक नामे माÿ सोन छल, बūकी पूरा देह \nखूनक कमीसँ उĔजर चानी भऽ गेल छल। देखने छलॱ बĦबइ आम तर \nखोपड़ीमे òटा जोिड़ जलखइ बनबैत। माए कहैत छली जे बड़का जमीनदारक \nबेटी आ किनया छिथ सोन काकी। \nजखन जखन गाछीमे धĦम. . होइ हम सभ छौड़ा आम लूझऽ लेल दौड़ै \nछलॱ आ तखने सुनै छलॱ, \"सरधुआ , āाŀ कऽ देब. ..\" \nतिहया एकर अथũ नै बुझैत छलॱ तँए हुनक ई बाजब नीक लागैत छल। \nहुनक चाĉ बेटा सभटा जमीन अपन नामे करएबाक लेल सोन काकीकó \nजीिवते जड़एबाक कोिशश केने छल तिहयेसँ ऐ गाछीमे रिह रहल छिथ सोन \nकाकी, आ शाइद िहनक बेटा समयसँ पिहले काकीक āाŀ करऽ चाहै छल \nआ तँए ई सभकó गािर पढ़ै छिथ, \"सरधुआ, āाŀ कऽ देब . . . \nआइ १५ वषũक बाद गाम जा रहल छी। आम पाकबाक समय छै। \nगाछी देख पिहलुक सभ बात मोन पिड़ रहल छल। भूखसँ तड़पैत सोन \nकाकीक मुँह आ हुनक Ćितýा जे हमरा घाटक डोम आिग देत से मंजुर, \nमुदा कोनो हालतमे बेटा हमर लाश नै छुअत। \nतखने गाछीमे आबाज पसरलै, धĦम . . . \nहम बैग रािख गाछी िदश दौड़लॱ। तखने शाइद ƚम मे आबाज एलै \nसरधुअ . . .  122 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nजगदानĠद झा “मनु” \nमसोमात \nचािर बरखक बाद, गामक मािट-पािन जó देहमे बिह रहल अिछ, िहलकोर \nमारलक तँ सभ काज-बाज छोिड़ नोकरीसँ सात िदनक छुņी लऽ कए गाम \nिवदा भेलॱ। जेना-जेना गामक दुरी कम भेल जाए तेना-तेना हृदयक बेग \nआओर गामक मािटक गंध दुनू तेज भेल जाए। Əेन आ बसक याÿा ƅमसँ \nखĜम भेलाक बाद गामक चौकसँ पएरे गाम हेतु िवदा भेलॱ जेकर दुरी करीब \nएक िकलोमीटर रहै। ओनािहतो असगर समानक नामपर कĠहापर एकटा बैग \nआ दोसर गाम देखक लौलसा, िरĎसा छोिड़ पएरे चलैक लेल Ćेिरत केलक। \nअपन टोलमे Ćवेश किरते सभसँ पिहले छोटकी काकीपर नजैर पड़ल। \nओना गामक सĦबĠधमे ओ हमर बाबी लगैत छलिथ मुदा गाममे सभ िकयो \nहुनका छोटकी काकी किह सĦबोिधत करैत छलिन। तइँ हमहुँ हुनका छोटकी \nकाकी कहैत छिलयैन। उĔजर पिढया सारी पिहरने आँचरसँ माथ आ एकटा \nखूटसँ नाक तक मुँह झपने। रİतासँ आंगन जाइत घरक कोĠटापर ओहो \nहमरा देखलिथ, जा हुनका गोर लािग आशीवŭद लेलॱ। \n\"के?... बĒचू\", छोटकी काकीक मुँहसँ खरखड़ाइत अबाज िनकलल- \n\"हँ काकी।\" \n\"किहया एलऽ?\" \n\"एखन आिबए रहल छी काकी।\" \n\"एसगरे एलऽ हó। \" \n\"हँ।\" \n\"आ िदĪलीमे किनयū, िधया-पुता सभ ठीक?\" \n\"अहūक आशीवŭदसँ सभ कुशल-मंगल, अहūक की समाचार, नीके छी?\" \nई Ćķ सुिनते हुनकर आँिखसँ नोर झहरऽ लगलिन। नोर रोकैक  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 123 \nअसफल Ćयास करैत - \" िक बौआ, ऐ मसोमातकó की नीक आ की बेजाए, \nबेजाए तँ ओइ िदन भऽ गेलॱ जिहया अहūक काका नबािड़येमे छोिड़ İवगũ \nचिल गेला, आब तँ ऐ बुढ़ारीमे िकयो धूओ नै देखए चाहैए, देखलासँ सभकó \nअमंगल होइत छै। नै जािन िवधाता ऐ अभागिनकó आर कतेक औड़दा देने \nछिथ। आइ महीनोक बाद ककरोसँ दूमुँह गĢप केलॱ आ िकयो हमरो दऽ \nपुछलक .....।\" \nई कहैत काकी अपन नोरकó नुकबैत कोĠटासँ अँगना दीस चिल गेली \nआ हमहुँ गामक िजनगीक, िवधवा, मसोमात, बुढ़ारी सोचैत आगु बिढ गेलॱ।  \n \nरहİय \nबाबा-बाबीक िववाहक चालीसम बषũगūठ। दुनू गोटे अपन सĦपूणũ पिरवारक \nिबच घेराएल बैसल। चाĉकात एकटा खुशीक वातावरण बनल। सभक \nमुँहपर हँसी, खुशी आ ĆशĠता झलिक रहल छल। बाबीक पंƖह बरखक \nपोती, बाबीक गरदिनपर पाछूसँ लटिक कए झुलैत पुछलक- \" बाबी एकटा \nगĢप पुछू?” \nबाबी- \"हँ, पूछै।\" \nपोती- \"बाबा-बाबी हम अहū दुनूकó किहयो झगड़ा करैत नै देखलॱ, एकर \nकी रहİय छै?\" \nबाबी लजाइत अपन पोतीकó कĠहासँ उतारैत- \"चल पगली, एकरा ई की \nफुरा गेलै?\" \nबाबीक छोटका बेटा- \"नै माए ई तँ हमरो बुझैक अिछ, ओनािहतो हमर \nनव-नव िववाह भेल-ए ई मĠÿ तँ चाहबे करी।\" \nबाबी- \" चल िनलũज, सभ एĸे रंग भऽ गेलŵ, अपन बाबूसँ पूछै, हुनका \nसभ बुझल छिन।\" \nछोटका बेटा बाबूसँ- \" हँ बाबू, अहॴ कहू ने अपन सफल वैवािहक \nजीवनक रहİय। हमहुँ अहū दुनूमे किहयो झगड़ा होइत नै देखलॱ, ई मĠÿ \nहमरो िदअ ने।, ( अपन किनयū िदस देख कऽ), देखू ने िनमũल तँ सिदखन \nहमरासँ लिड़ते रहैत अिछ।\" \nबाबा एकटा बƂडकाटा सūस लैत जेना अतीतकó देखैक Ćयास कए  124 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nरहल छिथ। छोटकाकó माथपर İनेहसँ हाथ सहलाबैत बजला- \"एकरा िकयो \nझगड़ा कहैत छैक? अहū दुनूमे जे İनेह अिछ ओइमे िकछु नोक-झॲक भेनाइ \nसेहो आवĮयक छै। जेना भोजनमे चटनी तेनािहते जीवनमे सभ पüक अपन-\nअपन महĜव छै, मुदा हँ ई माÿ नोक-झॲक तक रहबाक चाही, झगडा नै, नै \nतँ ऐसँ आगू जीवन नकũ भऽ जाइत छै। पित-पėीक िबचक आपसी सĦबĠध \nनीक अिछ तँ İवगũक कोनो जĈरी नै आ यिद सĦबĠध नीक नै अिछ तँ \nनकũक कोनो आवĮयकता नै, ओइ अवİथामे ई जीवने नकũ अिछ।\" \nसभ िकयो एकदम चुप एकाƇतासँ हुनक गĢप सुनैत। चुĢपीकó तोड़ैत \nबाबा आगू बजलाह- \" रहल हमर आ तोहर माएक िबचक सĦबĠध तँ ई बहुत \nपुरान गĢप छै, जखन हमर दुनूक िववाह भेल आ हम दुनू एक दोसरकó \nपिहल बेर देखलॱ तखने हम तोहर माएसँ वचन लेलॱ जे जखन हमर मोन \nतमसाए तँ ओ नै तमसेती आ जखन हुनकर मोन तमसेतिन तखन हम नै \nतमसाएब। बस ओ िदन आ आइ तक हमरा दुनूक िबच नोक-झॲक भेल \nझगड़ा किहयो नै।\"  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 125 \n \nचĠदन कुमार झा \nसƄगित \nअनहेर भऽ गेलै.... कोनाकó आब कटतै ओकर पिरवारक िदन.....? कंठ \nलागल बेटी छै घरमे...... दूटा संतानमे बेटीए जेठ छै......कोना हेतइ ओकर \nिबयाह? िकशन.. असेसरक बेटा... चौदहे बरखक छै... कोना कऽ सĦहारतै \nघर? कोना करतै बिहनक िबयाह? बेशी जथो-पात नै छै जे बेच लेत। पūचे \nकŇा खेत छै। ओकरो यिद बेच लेत तखन खेतै कथी? अनेको Ćķ.. \nअनेको मुँह... सगरो संवेदना... सगरो गाम एकिह टा बात.. जुलुम भऽ \nगेलै... भरल जुआनी मिर गेल असेसर......चालीसे बरखक अबİथामे... नै \nजािन कोन बेमारी धेलकै.. ओह .... कžारोहट... नै देखल जाइछ िकशुनमा \nमायक कानब ..हे भगवान... ई की भऽ गेलै? \nहाक-डाक छै...... के जेतै किठयारी...... एगारह गोटे िहĦमत कऽ कए \nिवदा भेल। आगū-आगū िकशन हाथमे आिगक कोहा नेने िवदाह भेल... \nमुखािĐन देलकै.. धधिक उठल अिछया.. कĸा ..... हबोढकार भऽ कानए \nलागल िकशुनमा हमरा काĠह पर मूड़ी रखने। संतोष बाĠह..... नै भेल ऐसँ \nआगū िकछु कहल हमरो.. कंठ बािझ गेल जेना। \nतीन िदन बीतल। बैसार छै आइ, कोना हेतै काज। गंगे कातमे बिढ़या \nहेतै- कहिलऐ हम। \n\"निह-निह, ई ठीक नइ हेतइ\"- चट दऽ कहलिखĠह पढुआ कका। चुप \nभऽ गेल रही हम। \n\"किनयū, अहū कोनो तरहक िचĠता नै कĉ.. हमरा लेल जेहने हमर \nअĢपन बेटा-पुतोहु अिछ तिहना अहूँ छी। हम करबै असेसरक āाŀ। ओकर \nāाŀ गामेमे हेतइ। अहūक जतेक खचũ करबाक हो से कĉ। अहūक जे \nकेने संतोष भेटै से कĉ। कोनो तरहक िबथुित नै रहतै।\" - असेसरक  126 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nकिनयūकó कहलिखĠह पढुआ कका। केबारक अढ़मे बैसिल िकशुनमा माय आ \nदरबĔजापर बैसल िकशन, िकछु नै बाजल रहय।  \n\"हū-हū, नीक जेकū āाŀ तँ हेबाके चाही जइसँ मृतककó सƄगित ĆाĢत \nहुअए।\"- बजलिथ पिěडत कका। \nपंचदान āाŀ आ दुनू सūझ सौजिनयū होयब िनिĀत भेल, एकादशा... \nŅादशा... बड़.. बड़ी.. पचमेर.. बƂड नीक काज भेलै। जेहने पिवÿ \nअसेसरक मोन रहै तेहने पिवÿ काज भेलै। सभ सामƇी एक पर एक... \nजस दैत नोतहारी... सौँसे गाम। \nमाछ-मौसक Ćात, आगū-आगū िकशुन आ पाछū ओकर मायकó चौक \nिदससँ अबैत देख मोनमे शंका भेल। लग अिबतिह पुछिलऐ- कतऽ सँ अबैत \nछह? \" झंझारपुर सँ\"- कहलक िकशुन। मोनक शंका आर बिढ़ गेल। \nतखनिह पाछūसँ पढ़ुआ ककाकó अबैत देख सभ शंका दूर भऽ गेल छल। \n-रिजİƏी आिफस सँ?... मुँह सँ बहरा गेल हमरा.. मूड़ी झुका लेलक \nिकशुन.. िकशुनक हाथमे झुलैत रसगुĪला भरल पžी देख अनायास मुँहसँ \nबहरा गेल- \"सƄगित भेट गेल असेसर कó।\" \n \nअनकर दुगũित \nहाथमे झोड़ा नेने, मोने मोन िकछो गुनधुनमे पड़ल हम बजार िदस चिल \nजाइत रही। एतबेमे हमर लंगोिटया भजार भुटकुन सोझūमे आिब गेलाह। ओ \nबĦबमसँ घर घुमल छलाह। दिहना हाथमे अटैची रहैĠह आ बामा काĠहपर \nबेश भिरगर बैग। नीक कमाइ छिथ से सुनैत छलॱ मुदा आइ हुनकर \nपिहरन-ओढ़न देख सबुत भेट गेल। लगीच अिबतिह भिर पūज पकिड़ \nलेलाह... की हाल-समाचार छौ रौ भजार.. बाप रे कतेक िदनुका बाद भóट \nभेल अिछ.. एह धĠय भऽ गेलॱ.. बजलाह। हमरो मोन हुनकर ऐ िमÿता \nआ हमरा Ćित İनेह देिख गद-गद भऽ गेल। पुछिलयैĠह ..की हाल छह.. बहुत \nिदनुक बाद गाम मोन पड़लह। िबहुँसैत बजलाह, काज-राजमे ĭयİत रहैत \nछी.. समये नै भेटैत अिछ जे गाम आयब। ई तँ आठम िदन िबयाह छी तँइ \nआबए पड़ल। हम पुछिलयैĠह- ठीके? ओ गंभीर होइत बजलाह- हँ, एिहठाम \nबगलेमे रखबारी... फेर पुछलाह- मुदा तô एना िकए पुछलैह \"ठीĸे\"?  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 127 \nहम कने अनमनİक होइत बजलॱ- नै, नै, अिहना। हमरा तँ िबसबासे नै \nभऽ रहल अिछ... ओना ई साल बƂड शुभ छै। देखहक ने। िबदेसराक सेहो \nिबयाह भऽ गेलै। आब ओ हĦमर बात बुिझ गेल रहए। िबहुँसैत बाजल- ऐ रौ, \nतुँ हमरा बुढ़ बुझैत छैह जे हमर िगनती ओइ पŵतािलस बरखक िबदेसरासँ \nकरैत छैँ। हम हँसैत कहिलयिĠह- नै...नै .. अरे हमरा कहने हेतै तँ हम \nतँ तोरा एखनो अहू पŵितस बरखक अवİथामे अठारह बिरखक छौड़ा कहबह। \nमुदा ई तँ गौआँ सभ कहैत रहैत छह। भुटकुन हँसैत बाजल- हū... हū.. \nठीके कहबी छै ने जे अĢपन िबयाह भऽ गेल तँ लगने खतम। हम कहिलयैĠह \n- नै.. नै। ई कहबी िबĪकुल गलत अिछ। हमरा बुझने कोनो िववािहत \nĭयिĎत ई नै चाहैत हएत जे अनकर िववाह नै हुअए। भुटकुन आĀयũचिकत \nहोइत बाजल- से िकएक? दोसरक दुगũित के नै देखए चाहैत अिछ?- हम \nकहिलयैĠह। ओ भभा कऽ हँसय लगलाह।  128 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nओमĆकाश झा \nकपारक िलखल \nशमŭजीक आिफस शिन आ रिव सĢताहमे दू िदन बž रहै छिĠह। आइ \nशिन छल। आिफस बž छल आ शमŭजी दरबĔजापर बैसल छलाह। तावत \nएकटा िभखमंगा दरबĔजापर आएल आ बाजल- \" मािलक दस टाका िदयौ। \nबƂड भूख लागलए।\" शमŭजी बजलाह- \" लाज नै होइ छौ। हाथ पएर \nदुĉİत छौ। भीख मūगै छŵ। छी छी छी।\" िभखमंगा बाजल- \"यौ मािलक, \nपाइ नै दे","size_mb":3.12,"has_text":true},"Sadeha 06.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 06.pdf","name":"Sadeha 06.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली लघुकथा \n(िवदेह-सदेह ६, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ लघुकथाक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित  Ćकाशन  2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त निह कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-64-8 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. २५०/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित  Ćकाशन \n \n \nāुित Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Laghu Katha : Anthology of Maithili Short Stories.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर- गń सािहĜय मğय लघुकथाक İथान आ  1 \nलघुकथाक समीüाशाİÿ \nमीना झा- ƙेİट कŵसर 11 \nरोशन जनकपुरी-  अिĐ नपुį पक गुĒ छासब 16 \nमहाĆकाश-  संभावना 21 \nवसंत भगवंत सावंत-  ( कॲकणी कथा): मृĜयुकó टारब 26 \nबीनू भाइ- उþाप 34 \nशĦभु कुमार िसंह-  भाए-बिहनक ĭयथा कथा 40 \nदुगŭनĠद मěडल-  लाल भौजी 45 \nवीरेĠ Ɩ कुमार यादव-  हमर समाज 49 \nउमेश मě डल-  अमैआ भार 52 \nनĠ द िव लास राय-  बाबाधाम/ ऐना 56 \nसुजीत कुमार झा-  एकटा अिधकार 62  \nसĠ तोष कुमार िमā-  मुसीबत– 68 \nकािमनी कामाियनी-  टुटल तारा 71 \nराज नाथ िमā-  मİती  77 \nअसगर वजाहत-  ( िहĠदी कथा)  हम िहĠदू छी  82   \n \nअतुलेĮ वर-  बसात 90 \nयोगेĠƖ पाठक ‘िवयोगी’-  देववाणी 94 \nकुमार मनोज कĮयप-  नोरक दू ठोप 102 \nसतीश चĠƖ झा-  हमहूँ कहū बुझिलऐ  106 \nडॉ. कैलाश कुमार िम ā-  Ćकृित  सुĠ दिर  आ चूहर िम İ ÿी/ चĠ दा 109 \nसĜयनारायण झा-  िरटायरमेĠट/ पलट 136 \nबचेĂर झा-  संगित 145 \nकिपलेĂर राउत-  थरथरी/ तरकारी खेती/ सलाह 148 \nमनोज कुमार मंडल-  घासवाली 157 \nअनमोल झा-  अबकी बेर फतंग/ गामक बताह 161 \nिशव कुमार झा-  लेबर पेन/ किĤजयत दूर भगाउ 171 \nĆभात राय भņ-  रोटी रोजीक खोजी 178 \nशĦभुनाथ झा “वĜस”-  अतीतक घटना/ सपना/ कोसीक Ćलयंकारी  184 \nबािढ़मे भūसल एकटा लड़कीक सĜयकथा  \nिकशन कारीगर-  दाम-िदगर 189 \nपंकज कुमार िĆयŬशु-  जीवनक अनमोल üण 193 \nनवीन ठाकुर-  िमिथला उवाच 196 \nओमĆकाश झा-  सफल अिधकारी/ डीहक जमीन /  200 \nबुिढया मैयū/ लोकतĠÿक माने \nअिमत िमā-  Ćेम नै जहर छै 212   \n \nराजदेव मंडल-  एलेĎसनक भूत 216 \nगजेĠƖ ठाकुर-  िदĪली 221 \nजगदीश Ćसाद मěडल-  सूिद  भरना/ पड़ाइन/ Ġ याय चाही/ कजũ 227 \nआशीष अनिचĠहार-  काटल कथा 250 \nिवनीत उĜपल            बेिसक इंिİटंĎट  255 \nकुमार भाİकर लछिमनीया 264   \n \n  िवदेह मैिथली लघुकथा || 1 \nगजेĠƖ ठाकुर \nगń सािहĜय मğय लघुकथाक İथान  \nआ लघुकथाक समीüाशाİÿ \nमैिथलीमे दीघũकथाकó सेहो कखनो-काल उपĠयास कहल जाइए। दीघũकथामे \nजीवनक िकछु पüक िवİतारसँ चचŭ होइत अिछ मुदा लघुकथामे से पलखित \nलेखककó नै भेटैत छै। मुदा िवहिन कथासँ बेशी पलखित तँ एतऽ रिहते छै। \nमैिथलीक लेखक आब गाम आ नƇ, देश आ िवदेशमे रहैत छिथ। Ćİतुत संƇहमे \nकथाक िवषय वİतुक िविवधता मैिथलीक लेखकक सभ वगũक वातावरणक \nĆितिनिधĜव करैत अिछ। िमिथलाक वातावरणक अितिरĎत Ćवासी मैिथलक संघषũ \nआ समİया लघुकथाक लेल एकटा फराक समीüाशाİÿक खगतापर ğयान \nआकिषũत करैए। \nलघुकथा समीüाशाİÿ: मैिथली लघुकथा बुĒची दाइ आ किनयū काकीसँ \nबहुत आगū बिढ़ गेल अिछ। पुरान समİया अिछ, मुदा नव ĉपमे। मैिथली \nलघुकथा ऐ नव समİयाकó रेखŬिकत करैत अिछ। एतए नारीवाद ( फेिमिनĔम), \nउþर आधुिनक अĤसिडũटी, हाİय ĭयंĐय, कĝय आ िशĪपक संतुलनक माğयमसँ \nलघुकथाकó गढ़ल जा रहल अिछ। शĤदावलीक संतुिलत Ćयोगसँ िवषयक जिड़ \nधिर लेखक पहुँिच रहल छिथ। गितशीलता,  उńोगीकरण,  İवतंÿता ĆािĢतक \nबाद नवीन राĔयक राजनैितक-सामािजक-आिथũक-सŬİकृितक समİया पिरवतũन आ \nएकीकरणक Ćिƅया, ई सभ कखनो काल परİपर िवरोधी अिछ। सामुदाियकताक \nिवकासमे मनोवैýािनक आ शैिüक Ćिƅयाक महĜव छै। िमिथलाक गाममे ĭयिĎतक \nĆितơा अखनो İथान-जाित आधािरत अिछ तँ Ćवासमे ओ Ćितơा ऐ सभ \nकारणसँ कखनो काल उनिट जाइत अिछ। İÿी-İवातंšयवाद आ मिहला \nआĠदोलन िमिथलामे आ Ćवासमे अलग-अलग तरहक अिछ। िविध-ĭयवİथाक \nिनधũन आ िपछड़ल वगũकó Ġयाय िदअएबामे Ćयोग होएबाक चाही, मुदा से नै भऽ \nसकल, कारण Ġयाय ओतेक सुलभ नै। मुदा राजनैितक समीकरण, जे चुनाव \nसभ पūच सालमे बनबैत अिछ, से ई काज कऽ रहल अिछ। माĎसũवाद \nसामािजक यथाथũक ओकालित करैत अिछ। Ąायड सभ मनुĎखकó रहİयमयी  2 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nमानैत छिथ। ओ सािहिĜयक कृितकó सािहĜयकारक िवĮलेषण लेल चुनैत छिथ तँ \nनव Ąायडवाद जैिवकक बदला सŬİकृितक तĜवक Ćधानतापर जोर दैत देखबामे \nअबैत अिछ। नव-समीüावाद कृितक िवİतृत िववरणपर आधािरत अिछ। उþर \nआधुिनक, अिİतĜववादी, मानवतावादी, ई सभ िवचारधारा दशũनशाİÿक िवचारधारा \nिथक। पिहने दशũनमे िवýान, इितहास, समाज-राजनीित, अथũशाİÿ, कला-िवýान \nआ भाषा सिĦमिलत रहैत छल। मुदा जेना-जेना िवýान आ कलाक शाखा सभ \nिविशƠता ĆाĢत करैत गेल, िवशेष कऽ िवýान, तँ दशũनमे गिणत आ िवýान \nमैथेमेिटकल लॉिजक धिर सीिमत रिह गेल। दाशũिनक आगमन आ िनगमनक \nअğययन Ćणाली, िवĮलेषणाĜमक Ćणाली िदस बढ़ल। माĎसũ जे दुिनया भिरक \nगरीबक लेल एकटा दैवीय हİतüेपक समान छलाह, ŅĠदाĜमक Ćणालीकó अपन \nĭयाďयाक आधार बनओलिĠह। आइ-कािŎक “ िडसकसन” वा ŅĠद जइमे पü-\nिवपü, दुनू सिĦमिलत अिछ, दशũनक ( िवशेष कए षडदशũनक- माधवाचायũक \nसवũदशũन संƇह-ƖƠĭय) खěडन-मěडन Ćणालीमे पिहनिहसँ िवńमान छल। से \nइितहासक अĠतक घोषणा कएिनहार ĄŬिसस फुिकयामा - जे कĦयुिनİट शासनक \nसमािĢतपर ई घोषणा कएने छलाह, िकछु िदन पिहने ऐसँ पलिट गेलाह, कारण \nहुनकर पिहने सोचब रहिĠह जे ĉसक कĦयूिनĔम खतम भेलाक बाद आब एĸेटा \nिवचारधारा रहत से िवचारक संघषũक अĠत माने इितहासक अĠत भेल; मुदा आब \nओ कहै छिथ जे अखनो सþा आ वंिचतक िवचारधारा अलग-अलग अिछ आ \nतँइ िवचारधाराक संघषũ जारी रहत आ इितहासक सेहो अĠत अखन नै हएत। \nउþर-आधुिनकतावाद सेहो अपन ĆारिĦभक उĜसाहक बाद ठमिक गेल अिछ। \nअिİतĜववाद, मानवतावाद, Ćगितवाद, रोमेिĠटिसĔम, समाजशाİÿीय िवĮलेषण ई \nसभ संĮलेषणाĜमक समीüा Ćणालीमे सिĦमिलत भऽ अपन अिİतĜव बचेने अिछ। \nसाइको-एनेिलिसस वैýािनकतापर आधािरत रहबाक कारण ŅĠदाĜमक Ćणाली जेकū \nअपन अिİतĜव बचेने रहत।  \nकोनो लघुकथाक आधार मनोिवýान सेहो होइत अिछ। लघुकथाक उĿेĮय \nसमाजक आवĮयकताक अनुसार आ ओकर याÿामे पिरवतũन समाजमे भेल आ \nहोइत पिरवतũनक अनुĉपे होएबाक चाही। मुदा संगमे ओइ समाजक संİकृितसँ ई \nकथा İवयमेव िनयिĠÿत होइत अिछ। आ ऐमे ओइ समाजक ऐितहािसक अिİतĜव \nसोझū अबैत अिछ।  \nउþर आधुिनकतावादी दृिƠकोण- िवýानक ýानक सĦपूणũतापर टीका, सĜय-\nअसĜय, सभक अपन-अपन दृिƠकोणसँ वणũन, आĜम-केिĠƖत हाİयपूणũ आ नीक- िवदेह मैिथली लघुकथा || 3 \nखराबक भावनाक रिह-रिह खतम होएब, सĜय कखन असĜय भऽ जाएत तकर \nकोनो ठेकान नै, सतही िचĠतन, आशावािदता तँ निहए अिछ मुदा िनराशावािदता \nसेहो नै, जे अिछ तँ से अिछ बतहपनी, कोनो चीज एक तरहó नै कएक तरहó \nसोचल जा सकैत अिछ- ई दृिƠकोण, कारण, िनयĠÿण आ योजनाक उþर \nपिरणामपर िवĂास नै, वरन संयोगक उþर पिरणामपर बेशी िवĂास, गणतŬिÿक \nआ नारीवादी दृिƠकोण आ लाल झंडा आिदक िवचारधाराक संगे Ćतीकक ĉपमे \nहास-पिरहास, भूमंडलीकरणक कारणसँ मुďयधारसँ अलग भेल कतेक समुदायक \nआ नारीक Ćķकó उþर आधुिनकता सोझū अनलक। िवचारधारा आ सावũभौिमक \nलŞयक ई िवरोध केलक मुदा कोनो उþर नै दऽ सकल। तिहना उþर \nआधुिनकतावादी िवचारक जैĎस देरीदा भाषाकó िवखिěडत कऽ ई िसŀ केलिĠह जे \nिवखिěडत भाग ढेर रास िविभž आधारपर आिāत अिछ आ िबना ओकरा बुझने \nभाषाक अथũ हम नै लगा सकैत छी। आ संवादक पुनİथŭपना लेल कथाकारमे \nिवĂास होएबाक चाही- तकũ-परक िवĂास आ अनुभवपरक िवĂास। ĆĜयüवादक \nिवĮलेषणाĜमक दशũन वİतुक नै, भािषक कथन आ अवधारणाक िवĮलेषण करैत \nअिछ। िवĮलेषणाĜमक अथवा तािकũक ĆĜयüवाद आ अिİतĜववादक जĠम \nिवýानक Ćित Ćितिƅयाक ĉपमे भेल। ऐसँ िवýानक िŅअथŰ िवचारकó İपƠ \nकएल गेल। Ćघटनाशाİÿमे चेतनाक Ćदþक Ćदþ ĉपमे अğययन होइत अिछ। \nअनुभूित िविशƠ मानिसक िƅयाक तĝयक िनरीüण अिछ। वİतुकó िनरपेü आ \nिवशुŀ ĉपमे देखबाक ई माğयम अिछ। अिİतĜववादमे मनुįय-अिह माÿ मनुįय \nअिछ। ओ जे िकछु िनमŭण करैत अिछ ओइसँ पृथक ओ िकछु नै अिछ, İवतंÿ \nहोएबा लेल अिभशĢत अिछ ( साÿũ)। हेगेलक डायलेिĎटĎस Ņारा िवĮलेषण आ \nसंĮलेषणक अंतहीन अंतİसंबंध Ņारा Ćिƅयाक गुण िनणũय आ अिİतĜव िनणũय \nकरबापर जोर देल गेल। मूलतĜव जतेक गहॴर हएत ओतेक İवĉपसँ दूर रहत \nआ वाİतिवकतासँ लग। ĎवाĠटम िसŀाĠत आ अनसरटेĠटी िĆिĠसपल सेहो \nआधुिनक िचĠतनकó Ćभािवत कएने अिछ। देखाइ पड़एबला वाİतिवकतासँ दूर \nभीतरक आ बाहरक Ćिƅया सभ शिĎत-ऊजŭक छोट तĜवक आदान-Ćदानसँ \nसĦभव होइत अिछ। अिनिĀतताक िसŀाĠत Ņारा िİथित आ İवĉप, अĠदाजसँ \nिनिĀत करए पड़ैत अिछ। तीनसँ बेशी डाइमेĠसनक िवĂक पिरकĪपना आ \nİटीफन हॉिकĠसक “ अ िƙफ िहİƏी ऑफ टाइम” सोझे भगवानक अिİतĜवकó \nखतम कऽ रहल अिछ कारण ऐसँ भगवानक मृĜयुक अवधारणा सेहो सोझū आएल \nअिछ।जेना वचुũअल िरअिलटी वाİतिवकताकó कृिÿम ĉपó सोझū आिन चेतनाकó  4 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nओकरा संग एकाकार करैत अिछ तिहना िबना तीनसँ बेशी बीमक पिरकĪपनाक \nहम Ćकाशक गितसँ जे िसĠधुघाटी सĥयतासँ चली तँ तइयो ƙŌाěडक पार आइ \nधिर नै पहुँिच सकब। लघुकथाक समü ई सभ वैýािनक आ दाशũिनक तĝय \nचुनौतीक ĉपमे आएल अिछ। होिलिİटक आिक सĦपूणũताक समĠवय करए पड़त \n! ई दशũन दाशũिनक सँ वाİतिवक तखने बनत। पोİटİƏĎचरल मेथोडोलोजी \nभाषाक अथũ, शĤद, तकर अथũ, ĭयाकरणक िनअम सँ नै वरन् अथũ िनमŭण \nĆिƅयासँ लगबैत अिछ। सभ तरहक ĭयिĎत, समूह लेल ई िविभž अथũ धारण \nकरैत अिछ। भाषा आ िवĂमे कोनो अिĠतम सĦबĠध नै होइत अिछ। शĤद आ \nओकर पाठ केर अिĠतम अथũ वा अपन िविशƠ अथũ नै होइत अिछ। आधुिनक \nआ उþर आधुिनक तकũ, वाİतिवकता, सĦवाद आ िवचारक आदान-Ćदानसँ \nआधुिनकताक जĠम भेल। मुदा फेर नव-वामपंथी आĠदोलन ĄŬसमे आएल आ \nसवũनाशवाद आ अराजकतावाद आĠदोलन सन िवचारधारा सेहो आएल। ई सभ \nआधुिनक िवचार-Ćिƅया Ćणाली ओकर आİथा-अवधारणासँ बहार भेल अिवĂासपर \nआधािरत छल। पाठमे नुकाएल अथũक İथान-काल संदभũक पिरĆेŞयमे ĭयाďया \nशुĉ भेल आ भाषाकó खेलक माğयम बनाओल गेल- लंगुएज गेम। आ ऐ सभ \nसþाक आ वैधता आ ओकर İतरीकरणक आलोचनाक ĉपमे आएल \nपोİटमॉडिनũĔम। कंĢयुटर आ सूचना ƅािĠत जइमे कोनो तंÿŬशक िनमŭता ओकर \nिनमŭण कऽ ओकरा िवĂĭयापी अĠतजŭलपर रािख दैत छिथ आ ओ तंÿŬश अपन \nिनमŭतासँ İवतंÿ अपन काज करैत रहैत अिछ, िकछु ओहनो कायũ जे एकर \nिनमŭता ओकरा लेल िनिमũत नै कएने छिथ। आ िकछु हİतüेप-तंÿŬश जेना \nवायरस, एकरा मागũसँ हटाबैत अिछ, िवğवंसक बनबैत अिछ तँ ऐ वायरसक एंटी \nवायरस सेहो एकटा तंÿŬश अिछ, जे ओकरा ठीक करैत अिछ आ जे ओकरोसँ \nठीक नै होइत अिछ तखन कĦĢयुटरक बैकप लऽ ओकरा फॉमųट कए देल जाइत \nअिछ- Ďलीन İलेट! पूँजीवादक जनम भेल औńोिगक ƅािĠतसँ आ आब पोİट \nइĠडिİƏयल समाजमे उĜपादनक बदला सूचना आ संचारक महĜव बिढ़ गेल अिछ, \nसंगणकक भूिमका समाजमे बिढ़ गेल अिछ। मोबाइल, ƅेिडट-काडũ आ सभ एहन \nवİतु िचĢस आधािरत अिछ। डी कĠसƏĎशन आ री कĠसƏĎशन िवचार रचना \nĆिƅयाक पुनगũठनकó देखबैत अिछ जे उþर औńोिगक कालमे चेतनाक िनमŭण \nनव ĉपमे भऽ रहल अिछ। इितहास तँ नै मुदा परĦपरागत इितहासक अĠत भऽ \nगेल अिछ। राĔय, वगũ, राįƏ, दल, समाज, पिरवार, नैितकता, िववाह सभ फेरसँ \nपिरभािषत कएल जा रहल अिछ। मारते रास पिरवतũनक पिरणामसँ, िवखंिडत  िवदेह मैिथली लघुकथा || 5 \nभए सĠदभũहीन भऽ गेल अिछ कतेक संİथा।  \nिमकेल फोकौĪट कहै छिथ - ýान आ सĜय बनाओल जाइत अिछ। \nडेलीयूज आ गुटारी कहै छिथ जे हम सभ इĒछा ऐ Ņारे करै छी कारण हम सभ \nइĒछा मशीन छी। िमकािहल बखितन भाषाकó सामािजक िƅयाक ĉपमे लै छिथ। \nĉसक ĉपवादी सािहĜयकó माÿ भाषाक िविशƠ Ćयोग मानै छिथ। जीन \nĄाĠकोइस िलयोटाडũ कहै छिथ- सĜयक आ इितहासक सĜयता माÿ आभासी \nअिछ। बौƑीलाडũ कहै छिथ- िवýापन आ दूरदशũन सĜय आ आभासीक बीच भेद \nमेटा देने अिछ। दुनू उþर आधुिनकताक मुďय िवचारक छिथ। लाकानक \nिवशेषता छिĠह जे ओ Ąायडक पŀितक भािषकी अनुĆयोग केलिĠह अिछ। ओ \nकहै छिथ जे अचेतनताक संरचना भाषा सन छै। जखन बĒचा भाषा सीखैए \nतखन ओकरा एकटा चेĠह लेल एकटा शĤद िसखाओल जाइ छै। इĒछा, ÿुिट आ \nआन ई तीनटा तĝय लाकान नीक जकū राखै छिथ। इĒछा आवĮयकता आ \nमūगनाइ दुनू अिछ मुदा एकरा ऐ दू ĉपमे िवखंिडत नै कएल जा सकैत अिछ। \nआनक वणũनमे ÿुिट आ िरĎतता अबैत अिछ। िवषय अथũक üिणक Ćभाव अिछ \nआ ई आन सन हएत जखन ई आभासी हएत आ ÿुिटक कारण बनत, जइसँ \nइĒछाक उदय हएत। उþर उपिनवेशवादक तीन िवचारक छिथ- होमी भाभा \n(फोकौĪट आ लाकानसँ लग), गायÿी İपीवाक (फोकौĪट आ डेरीडासँ लग) आ \nएडवडũ सईद ( फोकौĪटसँ लग) जे उपिनवेशवादीक पूवũक धूतũताक, िशिथलता \nआिदक धारणाक लेल कएल गेल कायũ आ िसŀŬतीकरणक ĭयाďया करै छिथ। \nरेमěड िविलयĦसक संİकृितक अğययन सािहĜयक आिथũक िİथितसँ सĦबĠध \nदेखबैत अिछ। नव इितहासवाद इितहासक शĤदशाİÿ आ शĤदशाİÿक \nऐितहािसकताक तुलना करैत अिछ। इलाइन शोआĪटर मिहला लेखनक मानिसक, \nजैिवक आ भाषायी िवशेषताकó िचिĠहत करै छिथ। िसमोन डी. बेवोइर नारीक \nनारीक Ćित Ćितबŀतामे वगũ आ जाितकó (जकर बादक नारीवादी िसŀŬत िवरोध \nकेलक) बाधक मानै छिथ। वजŰिनया वुĪफ नारी लेखक लेल आिथũक İवतंÿता \nआ िनजताकó आवĮयक मानै छिथ। िहनकर िवचारकó ƅािĠतकारी नै मानल गेल। \nमेरी वोĪİटोनƅाģट नारी िशüामे ƅािĠत आ औिचĜयक िशüाकó सिĦमिलत \nकरबापर जोर देलिन। नव समीüा- इिलएट किवतामे भावनाक Ćधानताक िवरोध \nकएल आ एकरा गएर वैयिĎतक बनेबाक आƇह केलिन। समीüकक काज \nलोकक Ĉिचमे सुधार करब सेहो अिछ। िवमसैट आ वडũİले कहलिन जे किवक \nउĿेĮय वा ऐितहािसक अğययनपर समीüा आधािरत नै रहत। ई पाठकपर पड़ल  6 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nभावनाĜमक Ćभावपर सेहो आधािरत नै रहत कारण से सापेü अिछ। ओ \nआधािरत रहत वाİतिवक शĤदशाİÿपर। िफिलप िसडनीसँ अंƇेजी समीüाक \nĆारĦभ देिख सकै छी- ओ किवताकó सौĠदयũ, अथũ आ मानवीय िहतमे देखलिĠह। \nजॉन Ƒाइडन- Ćाचीन सािहĜयमे नैितक Ćवचनपर आ एकर लाभ-हािनपर िवचार \nकेलिन। सैमुअल जॉनसन सेĎसिपअरक नाटकमे हाİय आ दुखद तĜवपर \nिलखलिĠह। ĉसोक रोमŬशवाद मनुĎखक नीक होएबापर शंका नै करैए \n(Ďलािसकल समीüक शंका करै छिथ मुदा नव-Ďलैिसकल कहै छिथ जे मानव \nİवभावसँ दूिषत अिछ मुदा संİथा ओकरा नीक बना सकैए) मुदा संगे ई कहैए जे \nसंİथा सभ दूिषत अिछ आ माÿ दूिषत लोकक मदित करैए। आधुिनक \nिİथितवाद ( सािहĜयक अविİथितपर कोनो Ćķ िचĠह नै) पर संरचनावाद Ćहार \nकेलक आ तकरा बाद लेखक İवयं िलखल टेकİटक िवĮलेषण करबाक \nअिधकार गमेलक। उþर संरचनावाद कहलक जे सािहĜय ओइसँ आगūक वİतु \nअिछ जे संरचनावाद बुझै अिछ। उþर-संरचनावादक एकटा Ćकार अिछ उþर \nआधुिनकता।  उþर संरचनावाद कहलक जे सािहĜयमे संरचना संİकृित आ \nिसŀाĠत मğय कायũ करैत अिछ जþऽ िकछु भाव आ सोच वंिचत अिछ जे \nिनरĠतरताक िवरोध करैए। िवखěडनवाद आ उþर आधुिनकता उþर \nसंरचनावादक बाद आएल। उþर उपिनवेशवाद उपिनवेशक नव ĉपकó नै मानैए \nआ अĭयवİथाक िसŀŬत जेना असफल उĿेĮयकó उिचत पिरणाम नै भेटबाक \nकारण मानैए। संरचनावाद दिमत करैबला पाĀाĜय ĭयवİथा आ समाजपर चोट \nकरैए आ ऐ सँ माĎसũवादकó बल भेटलै ( अलथूजर)। आधुिनकतावादी-िİथवादी, \nनव समीüा, संरचनावाद आ उþर संरचनावादक बाद िवखěडनवाद आ उþर \nआधुिनकतावाद आएल जकरा िवलिĦबत पूँजीवाद कहल गेल (Ąेडिरक जेनसन)। \nअठारहम शताĤदीमे आधुिनक माने छल जड़िवहीन मुदा बीसम शताĤदीक \nĆारĦभमे एकर अथũ Ćगितवादी भऽ गेल। १९७० ई.क बाद आधुिनक शĤद एकटा \nिसŀŬतक ĉप लऽ लेलक से उþर-आधुिनक शĤद पािरभािषक भेल जकर नजिरमे \nलौिकक महĜवपूणũ नै रहल। आधुिनक काल धिरक सभ जीवन आ इितहास \nअमहĜवपूणũ भेल आ खतम भेल। ई िसŀŬत भेल इितहासोþर, िवकासोþर आ \nकारणोþर। सĜय आ आपसी जुड़ावक महĜव खतम भऽ गेल। जादुइ \nवाİतिवकतावाद जइमे वाİतिवक िİथितमे जादुइ वİतुजात घोिसआओल जाइत \nअिछ। रचनाकार ऐ तरहक Ćयोग कऽ वाİतिवकताकó नीक जकū बुझबाक Ćयास \nकरै छिथ। उþर आधुिनक पाĀाĜय बुजुũआ दृĮय-āĭय मीिडयाक Ćयोक कऽ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 7 \nअसमता, अĠयाय आ वंिचतक अवधारणाकó माÿ शĤद कहै छिथ जे समता, ĆािĢत \nआ Ġयायक लगक शĤद अिछ। गरीबी जे पाĀाĜयमे समİया नै अिछ से आइ \nभारतमे पैघ समİया अिछ। उþर आधुिनकता नारीवादक आ माĎसũवादक िवरोधमे \nअिछ आ एकर नारीवाद आ माĎसũवाद  िवरोध केलक अिछ। जेना ऐितहािसक \nिवĮलेषणक पüमे माĎसũवाद अिछ आ ओइसँ ओ अपन िसŀŬत फेरसँ सशĎत \nकेलक अिछ, संरचनावाद-उþर-संरचनावाद आ उþर आधुिनकतावादक पिरĆेŞयमे। \nमाĎसũवाद लौिकक पüपर जोर दैत अिछ मुदा तó ई उपयोिगतावाद आ चावũकक \nदशũनक लग नै अिछ, कारण उपयोिगतावाद आ चावũकवाद माÿ शारीिरक \nआवĮयकताकó ğयानमे रखैत अिछ। नारीवादी दृिƠकोण सेहो उþर \nआधुिनकतावादक यथािİथवादक िवरोध केलक अिछ कारण यावत से खतम नै \nहएत ताधिर नारीक िİथितमे सुधार नै आओत। Ģलेटो- Ģलेटो कहै छिथ जे \nकोनो कला नीक नै भऽ सकैए िकए तँ ई सभटा असĜय आ अवाİतिवक अिछ। \nĢलेटोक ई िवचार İपाटŭसँ एथŲसक सैĠय संगठनक Ġयूनताकó देखैत देल िवचारक \nĉपमे सेहो देखल जएबाक चाही।  \nसĦवाद दू तरेहó भऽ सकैए- अिभभाषण वा गप Ņारा। गपमे दाशũिनक तĜव \nकम रहत। डेरीडाक िवखěडन पŀित ऊँच İथान ĆाĢत रचना/ लेखक कó नीचū \nलऽ अनैत अिछ आ िनचुलकाकó ऊपर। रोलेěड बाथųस िलखै छिथ जे जखन \nकृित रचनाकारसँ पृथक भऽ जाइए आ ओकर िवĮलेषण İवतंÿ ĉपó होमए लगै \nछै तखन कृित महĜवपूणũ भऽ जाइए जकरा ओ रचनाकारक मृत होएब कहै \nछिथ। \nउþर-संरचनावाद संरचनावादक सĦपूणũ आ सुगिठत हेबाक अवधारणाकó मािट \nदेलक। सौसरक भाषा िसŀाĠत- बाजब/ िलखब, वाİतिवक समएक सािहĜय वा \nऐितहािसक पिरĆेŞयक शĤदशाİÿ, महĜवपूणũ कोनो कृित वा मनुĎख अिछ, महþा \nएकटा भाव अिछ, वाİतिवक समएमे भाषा वा एकर ऐितहािसक पिरĆेŞय; मुदा \nएकरा सेहो डेरीडाक िवखěडन िसŀाĠत उĪटा-पĪटा करए लागल। \nिलंग एकटा जैव वैýािनक तĝय अिछ मुदा मिहला/ पुĈषक िसŀाĠत \nसामािजकताक Ćितफल अिछ। मिहला सापेü सािहĜय कला पुĈष Ņारा िनिमũत \nअिछ आ पुĈखक नजिरसँ मिहलाकó देखैत अिछ। सािहĜयक नारीवादी िसŀाĠत \nऐ समİयाक तहमे जाइए। िमिथलाक सĠदभũमे मिहलाक िİथित ओतेक खराप नै \nछै मुदा मैिथली सािहĜयक एकभगाह Ćवृिþक कारण उĒच वगũक नारीक खराप \nिİथित सािहĜयमे आएल। आधुिनकीकरण तथाकिथत सामािजक ĉपसँ िनचुलका  8 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nजाित सभमे सेहो नारीक िİथितमे अवनित अनलक अिछ। दोसर एकटा आर \nगप अिछ जे जाित आ धमũ नारीक अिधकारकó कएक हीसमे बūिट देने अिछ। \nनारीवादी दृिƠकोण सेहो कहैए जे सभटा िसŀŬत पुĈष Ņारा बनाओल गेल से ओ \nिसŀŬत पूणũ ĭयाďया नै कऽ सकैए। सरल मानवतावाद िसŀŬतक िवĈŀ आएल \nमुदा ई सेहो एकटा िसŀŬत बिन गेल। साथũक सािहĜयक िनमŭण एकर अĠतगũत \nभेल। \nअĜयिधक आलोचनासँ बचबाक चाही। समीüककó अपन िवŅþा Ćदशũनसँ \nबचबाक चाही। अĜयिधक आलोचनाक ƅममे लोक अपन िवŅता देखबऽ लगै \nछिथ। आलोचनाक ƅममे संयम रखबाक चाही, खराप शĤदावलीक Ćयोग \nसमीüकक खराप लालन-पालन देखबैत अिछ। लघुकथाकó िबना पढ़ने समीüा \nअनैितक अिछ। उदाहरणİवĉप कमũधारयमे धूमकेतु लघुकथा “ नमाजे \nशुकराना”क िवषयमे तारानĠद िवयोगी िलखै छिथ- िमिथलाक संİकृितमे युग-युगसँ \nĆितơािपत साĦĆदाियक सौहादũकó रेखŬिकत करैत िहनक कथा “नमाजे शुकराना” \nबहुत महĜवपूणũ िथक। (कमũधारय, पृ. १२७) (!) लघुकथाक शीषũक देिख कऽ \nऐ तरहक समीüा भेल अिछ कारण ऐ कथामे हाजी सैहेबक नमाजक समएमे \nिपंजराक सुĐगा “सीता...राम...।” बजैए आ सुĐगाक िपंजराकó हाजी सैहेब ताधिर \nमहिजदक देबालपर पटकै छिथ जाधिर सूगा मिर नै जाइए। सईदा कानऽ लगैए \nआ कथा खतम भऽ जाइए। आ ई कथा समीüकक मतमे साĦĆदाियक सौहादũकó \nरेखŬिकत करैए! \nसमीüककó अित Ćशंसासँ सेहो बचबाक चाही। ई देखाओल जएबाक चाही \nजे ऐ िवषयपर िलखल आन लघुकथासँ ई कोन ĉपó िभž अिछ, कोना ई िरĎत \nİथलक पूितũ करैए, ऐमे की-की छै आ ओइ िवषयपर िलखल आन लघुकथासँ \nएकर तुलना हेबाक चाही।  लघुकथाक सीिमत िवİतारकó ğयानमे रािख समीüा \nहजार शĤदमे हेबाक चाही।  समीüा सĦबिĠधत लघुकथाक हेबाक चाही लेखकक \nनै। लेखकक दोसर रचनाक िवĮलेषणसँ समीüाकó भरब नीक समीüा नै, जे ऐ \nसभ लघुकथाक समीिüत लघुकथासँ कोनो सोझ सĦबĠध हुअए तखने ओकर \nĆयोग कĉ। िमिथलाक िविवध संİकृित आ इितहासकó देखैत –मैिथली सािहĜयक \nएकभगाह िİथित िवशेष ĉपमे- ĭयिĎतगत आüेपक आ िजला-जबारकó ğयानमे \nरखबाक सेहो परĦपरा रहल अिछ। जाित-धमũ आ üेÿीयता मैिथली भाषा समीüामे \nकĦमे अबैए मुदा दोस-महीमक आधारपर नीक वा अधलाह समीüाक Ćवृिþ वा \nआƇहक भयंकर Ćभाव समीüकक मğय छिĠह। कोनो खास समीüासँ ओइ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 9 \nलघुकथापर Ćकाश पड़ैए वा नै से देखू। ई तँ नै अिछ जे ओ समीüा लेखकपर \nिटĢपणी कऽ रहल अिछ वा लेखकक आन रचनापर- गहॴरमे जाएब तँ बूिझ \nजाएब जे समीüा लघुकथा पिढ़ िलखल गेल छै आिक नै। आलंकािरक भाषाक \nिदन गेल, शĤदक सटीक Ćयोग कĉ, अनावĮयक शĤद आ पūतीकó िनकालू। \nआĜमकथाĜमक लघुकथाक समीüा लेल लेखकक िजनगीपर Ćकाश दऽ सकै \nछी। लघुकथा समीüामे मिहला िवरोधी वा जाित-üेÿक बĠहनसँ बाĠहल \nमानिसकताकó दूर राखू।  \nलघुकथाक वातावरण िनमŭणसँ लेखक आगū बढ़ैत छिथ, ओकर पाÿ सभक \nिववरण, लघुकथाक Ćाĉप आ तकरा लेल लोकक आ पिरिİथितक वणũन। ऐ \nमेसँ कोनो एक टा पü लऽ कऽ सेहो अहū लघुकथा िलख सकै छी। कोनो \nकृित कोना उĜकृƠ अिछ आ ओइमे की छुिट गेल अिछ से समीüककó देखबाक \nचाही। ओकर मूĪयŬकन एकभगाह नै हेबाक चाही, ओइ रचनामे की संदेश \nनुकाएल छै, लेखक कोन िदस िनदųिशत कऽ रहल अिछ से समीüककó बुझबाक \nआ िलखबाक चाही। लघुकथाक मुďय धाराकó िचिĠहत करबाक चाही। अपन \nिवचारधाराकó समीिüत लघुकथापर आरोपण नै होएबाक चाही। ओइ लघुकथाक \nआजुक समयक सĠदभũमे की आवĮयकता अिछ से देखाउ। ओइ लघुकथाक \nमहþा कोन ĉपमे अिछ से देखाउ, ओकर मुďय तĜव िचिĠहत कĉ। लेखकक \nजीवन दशũन, वाİतिवक, काĪपिनक आ आदशũक सĦबĠधमे ओकर दृिƠ आ \nसंदेहकó िचिĠहत कĉ। लेखकक लेखनशैलीक कलाĜमक पü, ओकर गप \nकहबाक üमता, रचनाक ढūचा आ ओकर िविभž भागकó जोड़बाक कलाक चचŭ \nकĉ, जेना नीक कमार ठोस आ कलाĜमक पलंग बनबैत अिछ, तँ दोसर \nकमारक जोर माÿ ठोस हेबापर होइ छै आ तेसरक कलाĜमकतापर, तिहना। \nिसŀाĠतक आवĮयकता की छै? सरल मानवतावाद कहैए जे सािहĜयक \nिसŀाĠतक बदलामे रचनाक की मानवीय दृिƠकोण छै, ओइमे साथũकता छै आिक \nनै से सामाĠय बुिŀसँ कएल जा सकैए। अपन बुिŀक Ćयोग कऽ रचनाक \nगुणवþा अहū देिख सकै छी, कोनो सािहिĜयक िसŀाĠतक आवĮयकता समीüा \nलेल नै छै।  \nमैिथलीक िकछु सवũāेơ लघुकथा: \nमीना झाक ƙेİट कŵसर, एकटा एहेन समİयापर अिछ जे मिहलाक समİया \nिथक आ कोनो मिहले एहेन मनोवैýािनक िवĮलेषणयुĎत कथा ऐ िवषयपर िलिख \nसकै छलिथ। मुदा कोनो मिहलो ऐ िवषयपर आइ धिर लघुकथा नै िलखने  10 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nछलीह। पėीक ƙेİट कŵसर ऑपरेशनक बाद पितक मनोदशाक िववरण सटीक \nभेल अिछ। रोशन जनकपुरी वंिचतक संघषũक ĆĜयü गवाही Ćİतुत करै छिथ जे \nदोसर ĉपमे जगदीश Ćसाद मěडल सेहो आनै छिथ, आ महाĆकाश सेहो एकरा \nएकटा लघुकथाक कथाक माğयमसँ कहै छिथ। वसंत भगवंत सावंतक कॲकणी \nकथा रोजी रोटीक जीवनक भावनाĜमक जीवनसँ संघषũक कथा िथक, आ एहने \nकथा Ćभात राय भņ नव फराक पिरवेशमे ओइसँ बेशी ददũसँ कहै छिथ। बीनू \nभाइ िवĮलेषणक माİटर छिथ आ शĤदावलीक Ćयोगसँ सĦबिĠधत वौİतुजात \nिवचारकó फिरछाबै छिथ। शĦभू कुमार िसंह मैिथलीक िİथितपर िलखै छिथ तँ \nअनमोल झा, सĜयनारायण झा आ ओमĆकाश झा गाम घर, नोकरी चाकरी आ \nघर-बाहरक चचũ करै छिथ। जँ Ćेम कथाक चचũ करी तँ दुगŭनĠद मěडलक \nलाल भौजी, सुजीत कुमार झा क एकटा अिधकार, कैलाश कुमार िमāक चĠदा, \nपंकज कुमार िĆयŬशुक जीवनक अनमोल क्षण, अिमत िमāक Ćेम नै जहर छै, \nकािमनी कामाियनीक टुटल तारा आ राजनाथ िमāक मİती सोझ ĉपमे Ćेमकथा \nअिछ मुदा ई सभ एक दोसरासँ िभž हाİय, गĦभीरता, सामĠतवादकó अपना तरहó \nसेहो िचिĠहत करैत अिछ। असगर वजाहत दंगाक समİयापर िटĢपणी करैत छिथ \nतँ राजदेव मěडल एलेĎशपर आ वीरेĠƖ कुमार यादव, सतीश चĠƖ झा, अतुलेĂर \nसेहो सामािजक समİयाक िविभž पüपर चचũ करैत छिथ। उमेश मěडल, नवीन \nठाकुर, िकशन कारीगर, िशव कुमार झा आ बचेĂर झा ĭयंĐयकó नव िदशा दऽ \nरहल छिथ। नĠद िवलास राय आ किपलेĂर राउत ĭयंĐय आ समİयाकó शĤदक \nजादूगरीसँ पिहने िमĔझर करै छिथ आ फेर फराक करै छिथ। सĠतोष कुमार \nिमāक कथा मुसीबत आ आशीष अनिचĠहारक काटल कथा उþर आधुिनक \nअĤसिडũटीक उदाहरण अिछ। योगेĠƖ पाठक “िवयोगी” परĦपरा आ आधुिनकताक \nŅĠŅक ओझरीमे ओझरा जाइ छिथ ( देववाणी)। मनोज कुमार मěडल घासवाली \nलघुकथामे İÿी-संघषũ िलखै छिथ आ शĦभुनाथ झा “ वĜस” İÿीक संघषũकó \nबािढ़क िवभीिषका संग जोिड़ अिवİमरणीय कथा किह जाइ छिथ। \nमैिथली लघुकथामे आएल कĝय आ िशĪपकक िवशालता आƪादकारी अिछ।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 11 \n \nमीना झा \nजĠम İथान: दरभंगा, िशüा: बी.ए (मैिथली ऑनसũ फİटũ Ďलास), १९७६; एम. ए (फİटũ \nĎलास) १९८० \nकायũ अनुभव: १९८२-१८८७ रा. रा.कैĦपस, जनकपुर (नेपाल) मैिथली िवभागमे ĭयाďयाता, \nĆकाशन: मैिथलीक िवभागाğयü İवगŰय डॉ धीरेĂर झा धीरेĠƖक Ćेरणासँ पिहल िनबंध \nनेपाक पिÿका \"िसंहावलोकन\" मे Ćकािशत भेल। वतũमान: पित डॉ. अĈण कुमार झा तथा \nपुÿ Ņय संगे सन १९८७ सँ इंĐलŵडमे िनवास, आ ओइठाम अपन बĒचा सभक संगे आन \nआन मैिथल बĒचा सभकó सेहो मैिथली भाषा आ संİकारक Ćित जागĉकता उĜपž करवामे \nĆयėशील। Mithila Cultural Society, UK क २०११ वािषũक अिधवेशनक  Ćमुख \nअितिथ  डाĎटर  āीमती शेफािलका वमŭक ĆोĜसाहन पािब पुन: मैिथलीमे िलखब ĆारĦभ \nकेलिन। \nƙेİट कŵसर \nलĠदनक थेĦस नदीक पिĀम िकनारपर नविनिमũत सŲट थोमस अİपतालक \nपūचम मंिजलपर कŵसर वाडũ रहै। िखड़की लगक कोनाबला बेड रहिन  मनोरमा \nिसंघक। िखड़कीक पैघ शीशासँ मनोरमाक आँिख िबग बेनक पैघ घड़ीपर \nअटकल छलिन। सूयŭİतक समयमे सूरजक िकरण िबग बेनकó मनोरम बना रहल \nछल मुदा मनोरमाक आँिख ऐ मनोरम दृĮयक आनंद नै लऽ घड़ीक सुइपर लागल \nछल जे आब ६ बािज ३५ िमनट देखा रहल छल। हुनकर पित सुरेश आ जॱवा \nबेटी रिĮम आ िकरणकó तँ अखन तक आिब जाइ कऽ चाही छलिĠह। पित \nअपन Ġयूज एजŲटक दोकान साढ़े ५ तक बंद कऽ दैत छिथन आ बेटी सभ सेहो \nİकूलसँ आिब जाइत छिĠह। ६ बजे नसũ हुनका रातुक भोजन दऽ गेलिन, ओ नै \nखयली, ओ अपन पिरवार संगे भोजन करए चाहैत छलीह। \nकŵसर वाडũमे १२ टा बेड रहै, पुĈख आ İÿीगनक वाडũ अलग-अलग।  12 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nİÿीगनक वाडũक सभटा बेड भरल रहै। ओना सबहक बेडक चाĉ कात हिरयर \nपदŭ लागल रहै, तैँ के की कऽ रहल छल से नै पता चलै। नसũ मनोरमाक \nटेबलसँ भरल Ģलेट लऽ गेलिĠह आ आइसƅीम दऽ गेलिĠह। आब आइसƅीम \nसेहो िपघिल कऽ चुबय लागल, जेना मनोरमाक आँिखसँ नोर। मनोरमा िपछला ३ \nसालमे १३  बेर अİपतालमे भतŰ भेल छिथ। जखने ददũ तेज होइĠह वा उलटी \nनै ĈकिĠह, अİपतालमे भतŰ भऽ जािथ। कखनो कोनो समय ९९९ नंबर \nघुमाबिथ, अĦबुलŲस  लेबय लेल आिब जािन। ओहू िदन िकछु एिहना भेल रहै। \nमनोरमा अपन पितक पसंदक भोजन मकइक रोटी आ सिरसॱक साग बनौने \nछलीह। दुनु बेटी भोजन कऽ बैठकमे टीवी देिख रहल छलिĠह आ पित देव मुँह \nहाथ धोअ लेल बाथĉममे गेल छलिखĠह। एĦहर मनोरमा दुकान बंद होबय कऽ \nआवाज सुिनते  टेबलपर २ टा थारीमे सिरसॲक साग हिरयर िमचŰक संगे, २टा \nकटोरीमे दही दऽ तवाकó चूŎापर रािख मकइक रोटी हाथपर गोल-गोल घुमाबऽ \nलगलीह। तवा गमũ होइते रोटी रािख देलिखĠह। अपन पसंदक लाल रंगक \nसलवार कुरता पिहरने मनोरमा चूŎा लग ठाढ़ छलीह, मुदा हुनकर आँटा लागल \nदिहना हाथ रोटीकó उनटाबय लेल उिठ नै रहल छलिĠह। अचानक हुनका दिहना \nछातीमे ददũ उठल जे बाहॴसँ होइत हाथ धिर पहुँिच गेल। ददũसँ छटपटा उठलीह \nमनोरमा। भानस घर सॱसे धुँयासँ भिर गेलै, İमोक अलामũ बजै लागल। घरक \nसभ लोक भानस घर िदस दौड़लाह। रोटीसँ धधरा िनकिल रहल छल। मनोरमा \nअपन बामा हाथसँ दिहना हाथ पकड़ने िचिचया रहल छलीह। ओही िदन \nअĦबुलŲस संगे फायर िƙगेड सेहो आएल छल। \n३ बरख पिहने मनोरमाकó कŵसर डैगनोस भेल रहिन, बामा ƙेİटमे, जे ६ \nमासक इलाजक बाद ठीक नै भेलिĠह, तैँ डॉĎटरकó हुनकर ƙेİट कािट हटाबय \nपड़लिĠह, जइसँ शरीरक आर भागमे कŵसरक कीटाणु नै फैलैक। मुदा हुनका \nरेिडओ थेरापी भेलिĠह आ कतेक तरहक दवाइ सेहो खाइत छलीह, तइ सभसँ \nकŵसर कěƏोलमे छलिĠह। नव दवाइ आ दवाइक खुराकमे फेर बदल कएलापर \nसाइड इफेĎट बिढ़ जाइत छलिĠह तैँ अİपतालक बेर-बेर चĸर लगाबय पड़ैत \nछलिĠह। ऐबेर ओ तेरहम बेर अİपतालमे भतŰ भेल छलीह। डॉĎटर सबहक \nअथक Ćयासक बादो मनोरमाक दिहना ƙेİटमे सेहो कŵसर भऽ गेल रहिन। \nहुनकर सबहक सलाह रहैक जे दवाइसँ ठीक नै हएत। ओइ लेल ओपरेसन माÿ \nउपाय अिछ। \nमनोरमा बƂड असमंजसमे छलीह। ओपरेसन करा लेने हुनका िकछु िदन  िवदेह मैिथली लघुकथा || 13 \nआर िजनगी भेट जयतिन मुदा की ओ िजनगी मृĜयुसँ कम भयावह हेतिĠह। \nमनोरमा लेल िनणũय लेब बहुत किठन लािग रहल छलिĠह। जौँ ओ ओपरेसन नै \nकरौतीह तँ कŵसर सॱसे शरीरमे पसिर जेतिĠह आ जॱ करौतीह तँ हुनकर İÿीĜव \nसमाĢत भऽ जेतिĠह। मोनमे उथुल-पुथल मचल छिĠह। पिहल बेर ओपरेसन \nकरौने  छलीह तिहयासँ  सुरेश शराब पीयब शुĉ कऽ देलिखन। शराबक लत \nतेहन लगलिĠह जे आब भोरका चाहक बदला शराबक गलास हाथमे रहए \nलगलिĠह। आमदनीक एक माÿ जिरया Ġयूज एजŲटक दोकान रहिन, तकर आधा \nकमाइ ओ अपन िसगरेट आ शराबमे खचũ कऽ दैत छलिखन। शराब िपला बाद \nहुनका तामस सेहो बहुत होइत छलिĠह। बेटी सभपर सेहो किहयो काल हाथ \nउठा दैत छलिखन। ओपरेसनक बादसँ सुरेश बेडĉममे मनोरमा संगे सुतब छोिड़ \nदेलिĠह, बेशी काल शराब िपबैत-िपबैत बैठकमे लुढ़िक जाइत छलाह। \nअपना लेल नै तँ अपन दुनो बेटी लेल तँ जीबय पड़तिĠह। दुनु बेटी “ए” \nलेवल कऽ रहल छलिĠह, आगū साल एकटा बेटी मेिडकल कॉलेजमे जेतिĠह आ \nदोसर लॉ पढ़तिन। मनोरमा ओपरेसन करा लेलीह। बेटीक भिवįयक लेल ओ \nअपन भिवįय दावपर लगा लेलीह। ममताक आगू सभ बात छोिड़ देलिखन, बेटी \nसभकó कॉलेज जाइत देखी से सपना रहिन। \nमनोरमाक आधा खुजल आँिखसँ नोर झर-झर बिह रहल छल। मū-बाप, \nभाइ-बिहन सभसँ एतेक दूर अपनाकó बहुत असगर महसूस कऽ रहल छलीह। \nिबग बेनक घड़ीमे ७ क घंटा बाजल। मनोरमाक मोन आशंिकत भऽ रहल छिĠह \nजे अखन धिर बेटी आ पित िकए नै अएलिखन। मनोरमा आइ भोरेसँ \nअİपतालसँ िडİचाजũ भऽ घर जाय लेल ĭयƇ रहिथ, जइ घरमे िपछला २० \nसालसँ एक-एक टा वİतु कीिन सजौने रहिथ। आगूमे पैघ दोकान रहिन आ \nपाछूमे भंडार घर, भानस घर आ İनान घर रहिन। ऊपरमे २ टा सुतयबला \nघर, एकटा İनान घर आ एकटा पैघ बैठक आ तइसँ लागल  छोट सनक \nबालकोनी। मनोरमाकó ई घर बƂड पिसž छलिĠह कारण इंĐलŵडमे बालकोनीबला \nघर बहुत कम भेटै छै। ओहुना आब जीवाक इĒछा जेना समाĢत भऽ गेल रहिन, \nबेटी सभक खाितर ओ घर जाय चाहैत छलीह। जइ कोठरीमे ओ पित संगे \nकतेओक मधुर पल िबतौने छलीह, आब ओ कोठरी हुनका काटय दौड़ैत छलिन। \nमनोरमा अपनाकó पित Ņारा ितरİकृत महसूस करैत छलीह। सुरेशक सहयोगक \nबदला उदासीनता हुनकर मोनकó आर आहत करैत छलिĠह। \nमनोरमाक िववाह बƂड धूमधामसँ बनारसमे भेल रहिन। मū-बापक बƂड  14 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nदुलाĉ रहिथ। िपता अपने आइ.ए.एस. ऑिफसर रहिथन। चाĈ भाइ बिहनक \nिशछा दीüा कॉĠवŲटमे भेल रहिन। मनोरमा देखै-सुनैमे िनक, मुदा चंचल रहिथ। \nमनोरमा ७-८ सालक रहिथ, तइ बेर िदवाली िदन फटाका छोड़ै कालमे छुरछुरी \nघूिम गेलै, जइसँ हुनकर दिहना बūही केहुनी तक आ दिहना गाल िनक जकū \nपािक गेलिĠह, कतेक िदनक इलाजक बाद ठीक भेलिथ मुदा दाग नै छुटलिन। \nऐ दागक कारण सवũगुण संपž होइतो मनोरमाक िववाह नै भऽ रहल छलिन जइसँ \nमū-बाप बƂड िचंितत रहैत छलिखन। मनोरमाक उƛ सेहो ३० पार कऽ गेल \nछलिन, सुरेशसँ हुनका अपन एकटा दोİतक घरमे भóट करायल गेलिन। सुरेशक \nअपन अंƇेज पėीसँ तलाक भऽ गेल रहिन, ओहो सुशील किनयūक खोजमे इंिडया \nआएल रहिथ। दुनो गोटाक बात िमिल गेलिĠह। चट मंगनी आ पट िववाह भऽ \nगेलिन। \nिववाहक बाद मनोरमा अपन घर गृहİथीसँ बƂड Ćसž छलीह। बेटी भेला \nबाद दुनो गोटा आर Ćसž रहै जाइ लगलाह। काजक बाद सुरेशकó जे समय \nभेटिĠह ओ अपन बिचया संगे िबताबिथ। किहयो काल बेटी सभकó लेगोलŵड, \nिडजनीलŵड घुमाबिथ आ किहयो मेला सभमे। बेटी पैघ भेलिĠह तखन पेिरस आ \nिİवटजरलŵड सेहो घुमा देलिखन। ३ साल पिहने िहनका सबहक ख़ुशीमे जेना \nƇहण लािग गेलिĠह। जिहयासँ मनोरमाकó कŵसर डैगनोस भेलिĠह, सभ बात \nउलट-पुलट भऽ गेलिन। मनोरमा ऐ बातसँ बƂड आहत महसूस करैत छलीह जे \nसुरेश हुनकर ĭयथा कोना नै बुिझ रहल छिथन। हुनका लागैत छलिĠह जे ओ \nहुनकासँ नै हुनकर शरीर माÿसँ Ćेम करैत छलिखन। \nककरो पदचाप सुिन मनोरमाक आँिख खुिज गेलिन। बाहर अĠहार भऽ गेल \nरहै, हुनकर आँिखक नोर सुखा गेल रहिन। हुनका आगू हुनकर दुनो बेटी \nनोराएल आँिखये मुँह लटकौने ठाढ़ छलिखन। मनोरमा धरफरा कऽ बैसैत \nपुछलिखन, “अहū  सभ कखन अएलहुँ?” \n“अखने मĦमी” - दुनु बेटी धीरेसँ जवाब देलकिĠह। \nमनोरमा चाĉ कात तकैत पुछलिखन- “ अहūक पापा कतए छिथ?” दुनु \nबेटी एक दोसराक मुँह ताकए लागल। \n“की बात छै बेटा? अहū सभ एना गम सुम िकए छी?” मनोरमा ĭयाकुल \nहोइत बजलीह। \n“मĦमी ... पापा.......” \n“हū बेटा पापा के की भेलिन?” मनोरमा आतुर होइत बजलीह। हुनकर  िवदेह मैिथली लघुकथा || 15 \nिचंता बिढ़ गेलिन। की बात भेलै? बĒचा सभ कािन िकए रहल अिछ? हुनकर \nआँिख सुरेशकó तािक रहल छलिन। तखने दुनु बेटी हुनकर गर पकिड़ कानए \nलगलिन। ओ दुनु बेटीक पीठपर हाथ फेरैत पुचकारैत कहलिखन,- “अहū सभ \nएना बĒचा जकū िकए कािन रहल छी?” \nरिĮम कनैत बाजल- “मĦमी, पापा हमरा सभकó छोिड़ चिल गेलाह?”  \n“कतए चिल गेलाह बेटा?” हतĆभ होइत मनोरमा बजलीह। हुनकर \nकरेजक धड़कन तेज भऽ गेलिन। \n“हम सभ जखन İकूलसँ अएलहुँ तँ पापा दोकानक भीतर खसल छलाह। \nओ नॴदक दवाइ खा आĜम हĜया कऽ लेलिन।” िकरण िससकैत बजलीह। \n“की............?” मनोरमा िचिचया उठलीह। \n“िनचū इमरजŲसी ĉममे पापाकó रखने छिĠह। हम सभ अĦबुलŲसमे पापाक \nसंगे अएलहुँ।” िकरण िहचकैत बाजल। मनोरमा अवाक रिह गेलीह।   16 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nरोशन जनकपुरी \nअिĐ नपुį पक गुĒ छासब \nदुĮ मनक नाइट िभजन हेिलकĢ टरसँ राित भिर बमबारीक बादो जनसेना Ņारा \nकएल गेल घेराबĠ दी नै टुटल  रहै। जेना िसनेमामे होइ छै, चहु िदस पसरल \nअĠ हारमे एĦ हर बम खिस रहल अइ, ओĦ हर बम खिस रहल अइ आ लोकसभ \nदौग रहल अइ, चिल रहल अइ , तिहना शाही सेनाक घेराबĠ दी कएने  जनसेना \nमुď य मोचŭपर लिड़ रहल छल। युŀ मोचŭमे  एकटा खपरैल İ कूलक एकटा \nकोठरीकó Ćाथिमक अİ पताल बना कऽ घाइल जनसैिनक सभक ĆारिĦ भक उपचार \nकऽ कऽ  युŀüेÿसँ बाहर पठाओल जा रहल छल । \nई काजरोसँ कारी अमवİ याक राितबला अĠ हिरया राइतक बमक िवİ फोट आ \nİ वचािलत हिथयार सभसँ कखनो िनरĠ तर कखनो ĉिक ĉिक कऽ  फूलझड़ी \nजकū िनकलल गोली सभक लाल िपयर बैगनी इजोत माÿ Ćकािशत करैत छल। \nनै तँ लĦ बा मीलो पसरल सुखलका नदीक ओ üेÿ अĠ हारेमे युŀक साüी बिन \nरहल छल। युŀक मुď य मोचŭ बनल चूरे पवũत āेणीक ओइ िटलासँ आिब रहल \nबम, मिसनगन आ िविवध आĐ नेयाİ ÿक समवेत भयावह आवाज एना बुझाइत छल \nजेना अनेको Ĕ वालामुखी एक साथ फूिट रहल हुअए। आ अ◌ोतऽ उिठ  रहल आतũ \nिचĜ कार, ƅĠ दन, नरकक आभास दैत छल। \nठीके युŀ नरके होइत अिछ  ।–एकटा घाइल जनसैिनककó İ Əेचरपर सुता \nकऽ दू गोटेक कĠ हापर रखैत हम बजलॱ । \nअहū ठीक कहलॱ, मुदा ऐ नरकक समािĢ तक हेतु ई बाğ याĜ मक युŀ अिछ। \nहमरा सहयोग कऽ रहल ĆारिĦ भक अİ पतालक रेखदेखक लेल िनयुĎत कएल \nगेल कमाě डर बाजल। बगलसँ िनदųशनाĜ मक आवाज आएल,–ठाढे ठाढे नै, बेĠ ड  िवदेह मैिथली लघुकथा || 17 \nभऽ क डūड़ मोिड़ कऽ। अĠ हारमे आँिख  िचयािर कऽ देखिलऐ, İ थानीयबासी सभ \nआबाल वृŀ युŀüेÿसँ बाहर भािग रहल छल आ जनसैिनक आ युŀ सहयोगी \nसभ ओकरा सभकó  सुरिüत पड़ाइनमे सहयोग कऽ रहल छल। किरब आधा \nिकलोमीटर चौड़ाइबला ऐ सुď खल नदीक पिछयारी िकनारा सुरिüत छल। ओकरा \nओइकात एकटा छोट गाम छल जतऽ शरण लेल जा सकैत छल। \nफायरक गजũनयुĎत आदेश संगे शुĈ भेल लड़ाइ, भोरक किरब साढे तीन \nबजे तक चलल। भोरका इजोत शाही सेनाक अितिरĎत बल मँगाबएमे सहयोगी \nभऽ सकैत छल आ शायद ऐ दुआरे िरƏीट ( लौटबाक) आदेश आएल। युŀक \nमुď य मोचŭपर िनरĠ तर िवİ फोट आ फायिरंगक लयबŀता टुिट रहल छल। \nİ वाİ ĝ य मोचŭपर िनयुĎत आ सहयोगी ĭ यिĎतसभ लौटैत जनसैिनक सभकó \nअĠ हारमे िठिकया कऽ िचĠ हबाक कोिशस कऽ रहल छल। ओकर िचĠ हल लौट \nरहल अिछ  िक नै ? ई Ćķ आ उĜ सुकता सबहक चेहरापर नािच रहल छल। \nयुŀ मोचŭक समाचार आब चाĈिदस पसैर रहल छल। जनसेनाक तीन तरफा \nमजबूत घेराबĠ दीमे पड़ल शाही सेनाक एक सय अठारह जवानबला जĜ थामे सँ \nकमसँ कम चॱसठ गोटे मारल गेल छल। \nओ तँ किरब एĎ के डेढ़ बजे दुĮ मन िनःसहाय भऽ कऽ आĜ मसमपũणक मुƖामे \nएकटा कोनामे दुबैक गेल छल। हम सभ तँ दू घě टासँ अĠ हारेमे अपनेमे फायिरंग \nकऽ रहल छलॱ। जūघमे छरŭ लािग कऽ घाइल एकटा सैिनक बाजल,–नै तँ \nजीत ि◌ निĀ त छल। \nयुŀकó अधूरा छोड़बाक िचरिचराहट Ćायः सभक चेहरापर छल, जे लौटैत \nआ घाइल सैिनकक İ थलगत देखरेखमे भेल ितल माÿ कोताहीक बाद ƅोध पूणũ \nĭ यवहारमे Ćकट भऽ रहल छल। \nऐ भीषण युŀमे जनसेना िदस चालीससँ बेसी घाइल भेल छल आ पचीस \nगोट शहादत ĆाĢ त कएलक।  \nजनसेनाक ई िसपाही सभ जनताक ओइ वगũक िधयापुता सभ अिछ  जे \nशासन आ अिभजाĜ य तथा सĦ पĠ न वगũक पकड़बला समाजŅारा युग युगसँ \nकछेरपर ठाढ कऽ देल गेल अिछ। एकरा सभकó नै कोनो दरमा◌ाक मोह नै कोनो \nिनजी सुख सुिवधाक मोह। बस एĎ केटा आस जे जनयुŀ सफल हएत तँ \nघूरत। सुखक िदन टुटली मरैया तक पहुँचत। लूट आ शोषण बला शासनक \nअĠ त हएत। लाल सलाम, जनताक सवŸþम धीया पुता सभ। लाल सलाम, \nमहान शहीद सभ।–अपने आप हमर कसल मुठी सलामीक मुƖामे अकाश िदस  18 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nउिठ  गेल। भोरका इजोत होबऽ लागल छल। नदीक पिछयारी काते काते दिüण \nिदस जाइत हम सभ युŀ मोचŭसँ ƅमशः दूर होइत जा रहल छलॱ। दुĮ मनक \nअितिरĎत बल हेिलकĢ टरसँ पहुँच चुकल छल। मुदा शाइद जनसेनाक वीरतासँ \nसंÿİ त दुĮ मनक फाइटर हेिलकĢ टर अकासमे घुिम-घुिम कऽ अखनो तक बम \nखसाइए रहल छल। हमरा संगे चिल रहल एकटा कĦ पनी कमाě डर पाछूसँ हमर \nिपňी थपथपएलक। अकास िदस उठैत हमर कसल मुňी ओ देिख  नेने छल।  \nउनैट कऽ हम तकलॱ। शाइद ओ हमरा मनमे उठैत भावकó पिढ़ लेने छल। \nराित भिरक युŀक थकान संगिह ओकरा आँिख मे उदासी सेहो छल। शाइद \nओकरो मनमे हमरे जकū भावसभ उमिर-घुमिर रहल छलै। ओ कमाě डर छल \nयुŀ मोचŭक। ओकरो नेतृĜ वमे युŀ भेल छल जइमे सेहो  शहीद आ घाइल भेल \nछल कइएकटा जनसैिनक। के सभ शहीद भेल? की ओ जनैत अिछ ? \n....िनĀय ओ जनैत अिछ। ओकर आँिख क उदासी सएह कहैत अिछ। के सभ \nभऽ सकैत अिछ ? मन भेल पुिछितऐ, मुदा पुछलॱ नै, आ चलैत रहलॱ चुपचाप। \nऐ सुखलाहा नदीक पछयारी कातक जंगलमे युŀक तैयारी आ Ćिशüणक \nअिĠतम üणमे जनसेनाक जवान सभक एकटा बटािलयनक सलामी İ वीकार करैत \nआ  जवान सभसँ गमũजोशी पूणũ कड़गर हाथ िमला कऽ िबदा करैत काल मनमे \nउठल भाव याद पड़ल, ऐ मेसँ के लौटत के नै लौटत? िचĠ हल चेहरा सभ एक \nएक कऽ आँिख क आगू घूमए लागल। महोþरीक बुधनी, जकर पाटŰ नाओं छल \nकमरेड उषा। तीन वषũ पिहने पाटŰ Ćवेश करैत कालक अĠ तरमुखी िवधवा आ \nसĦ पिþक कारण अपन सासुरसँ Ćतािड़त बुधनी युŀ Ćिशüणक ƅममे एक िदन \nहमरा कहने छलीह,–कमरेड, सुबोध कमरेड हमरा Ćेम Ćİ ताव कएने \nअिछ । कमाě डरकó हम सभ संयुĎत आवेदन सेहो देने छी। जॱ सभ ठीक रहल \nतँ तीन मिहनाक बाद हम सभ िब आह करब। अहū जतऽ रही, अहūकó आबऽ \nपड़त। \nगोर, हँसमुख रेशबहादुर मगर याद पड़ल, धनुषामे जकर पĜ थर कूटएबाली \nिवधवा बुिढया माए कनैत कहने रहै, बौआ, तô तँ पहाड़मे लड़ऽ चिल जाइ छó, \nमुदा हमरा केओ देखैबला नै रिह जाइए। बोखार लगलापर दबाइयो देबए बला \nकेओ नै रिह जाइए। मुदा ओ युŀसँ नै लौटल। एकटा किवतामे ओ िलखने \nरहए;–माए, हम नै चाहै छी कोनो माए पĜ थर कूटौ, तँए हम युŀमे छी। \nहमरा याद पड़ल ओ नेवारनी किरकबी दुबर पातर कमरेड कािमनी, जकरा \nमजदूर पितकó शाही सेना सभ माओवादी होबऽक शंकामे िनमũमतापूवũक पीिटपीिट  िवदेह मैिथली लघुकथा || 19 \nकऽ मािर देलकै। आ ओ अपन दू टा अबोध बĒ चाकó नाना नानी गऽ धऽ कऽ \nजनसेनामे शािमल भऽ गेली। हमर अनेको िचĠ हल जानल सभमेसँ ई किरकबी \nनेवारनी अĜ यĠ त िĆय छलीह। ओ हमरे नै सबहक िĆय छलीह। कम मुदा \nमृदुभाषी, ĆĜ येक मोचŭपर सभसँ आगू बिढ़ कऽ लड़िनहािर। तँए सभ कमाě डर \nसभ हुनका अपने समूहमे राखऽ चाहैत छल। \nएकबेर हम बेमार भेल छलॱ, बेहोश रहलहुँ कए िदन। एहेन अवİ थामे ओ \nहमर सभ तरहक सेवा कएने रहिथ। दोसर हुनक वगŰय Ćेम आ बौिŀकता हमरा \nहुनका संगे भावनाĜ मक सĦ बĠ ध बना देने छल  हम दाई(भैया) छलॱ आ ओ \nछलीह बिहनी(बिहन)। \nदाई , आइ हमरे Ď याĦ पमे खाउ ने।–युŀसँ एक िदन पिहने ओ हमरा नेओत \nदेने छलीह। हम हँिस कऽ आगू बिढ़ गेलॱ, मुदा ओ दौग कऽ हमरा मूँहमे \nमūउसक एकटा टुकड़ा रािख देलिन आ हँसऽ लगली।..... एहेन बहुत रास \nिचĠ हल चेहरा आँिख क आगू नाचऽ लागल। \nककरो िचĠहिलऐ की? के सभ शहीद भेल? रहल नै गेल, आ संगे चलैत \nकĦ पनी कमाě डरसँ हम पुिछए लेिलऐ। \nओ िकछु बाजए आ◌ेइसँ पिहने हम दोसरो Ćķ कएिलऐ, जइमे हमर िचĠ हल \nजानल कतेको नाओं छल। भावना जेना हमरा गरिस रहल छल। राितक युŀ \nमोचŭक कमरेड हम एकटा सामाĠ य मानवमे बदिल रहल छलॱ। \nओ िकछु नै बाजल। ओकर आँिख क उदासी ओिहना गंहीर छल। ठोर जेना \nकिस कऽ बĠ द छल। ओ िनःशĤ द चलैत रहल। \nदोसर िदन। िकछु शहीद सभक लाश ĆाĢ त भेल छल। हमरा जानकारी भऽ \nचुकल छल,–रेश बहादुर आ कमरेड कािमनी शहीद भऽ जाइ गेल छलाह। \nकमरेड कािमनी बūिच सकैत छलीह मुदा एकटा घाइल जनसैिनककó सहारा दऽ \nकऽ लबैत काल हुनका गोली लागल छल। \nहमर मन भावनासँ भिर गेल छल। कमरेड कािमनीक İ मृित हमरा िवचिलत \nकऽ रहल छल। िनमũम युŀकó भावनासँ कोनो मतलब नै होइ छै।  \nसभ शहीद सभक लाश सभकó हसुवा हथौड़ीबला झě डा ओढ़ाओल गेल, \nसलामी देल गेल आ शहीदक िचता धुधुवा उठल। थाकल पएर आ भारी मनसँ \nहम सभ सेĪ टर िदस लौटलॱ। मन नै लािग रहल छल। ओ कĦ पनी कमाě डर \nहमरा संगे छल। ओ अखनो उदास आँिख  नेने चुप छल। भावनासँ Ɩिवत मन \nएना भरल छल जेना सभ िकछु Ĉिक जाएत। अपन Ď याĦ पमे Ćवेश केलॱ तँ  20 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nिकछु पुĈष आ दूटा युवती Ćितüा करै जाइ छलाह। हमर सहायक जानकारी \nकरौलक जे ई सभ जनसेनामे शािमल भेल नव कायũकतŭ अिछ। मूड़ी उठा कऽ \nएकटा युवतीकó पुछिलऐ,–की नाओं अिछ ? \n-Ĉपकुमारी। \n दोसरकó सेहो पुछिलऐ, आ अहūकó की अिछ ? \n      - कािमनी। \nहम ओकर मूँह तकैत रहलॱ, िकछु काल िनिनũमेष। फेर फूितũसँ Ď याĦ पसँ \nबहार िनकललॱ आ ओइ कĦ पनी कमाě डरकó जोड़सँ बजेिलऐ आ कहिलऐ,–आउ \nकमरेड, देिखयौ, कािमनी जीिवते अिछ। \nहँ, कमरेड। शहीद सभ अमर होइत अिछ ।–ओ बाजल। \nगोर मुँहबाली मैिथलानी कािमनी Ď याĦ पक Ņारपर सँ हमरा देिख  रहल \nछलीह। आ हम देिख  रहल छलॱ Ď याĦ पक आगूमे  फरफराइत ललका झě डाकó, \nमैिथलानी कािमनीकó आ एĦ हर ओĦ हर गितशील आ पुनः लयबŀ होइत जनसेनाक \nपंिĎत सभकó। हमर सहायक धीरेसँ बाजल,–शाही सेनामे मरऽबलामे एकटा हमर \nसबहक कĦ पनी कमाě डरक जेठ भाय सेहो छल। आब हमर दृिį ट ओइ \nकमाě डरपर िİ थर छल। ओकर आँिख क गँहीर उदासीक अथũ आब हमरा लािग \nरहल छल। ललका झě डा अकाशमे फरफराइए रहल छल, आİ था मनमे आर \nगँहीर भेल जा रहल छल। आ िब सवासपर एकटा आओर òट रखा गेल। टुटली \nमरैया सभक जीत ि◌ निĀ त अिछ । \n  िवदेह मैिथली लघुकथा || 21 \n \nमहाĆकाश १९४६- \nजĠम: बनगūव, सहरसा, िबहार। विरơ किव ओ कथाकार। Ćकािशत कृित: किवता \nसंभवा, संग समय के (किवता संƇह)। \nसंभावना \nओ आिबते तपाकसँ पुछलिन- हाथी देखने छह, अथũ बूझल छह? \nओ अपन ऐ Ćķक संग टेबुलपर झुिक आएल रहिथ। हुनकर चािनपर उƛ \nआ अनुभव केर चमक रहिन। गĔजोभायक ऐ Ćķसँ कनेक अकबका गेल रहिथ \nजयवधũन। हुनक आँिखमे देखैत उतारा देलिन जयवधũन- हँ हौ... हाथीकó के \nपूछए, हम तँ ऐरावत सेहो देखने छी- अथũ सेहो बूझल अिछ। \nउþर सुनैत गĔजोभायक आँिख जेना फािट गेलिन। िवİमय आ अिवĂाससँ \nभिर अएलाह- ऐरावत! कतऽ देखलह? \n-िकए, बड़द देखऽ लेल अहū पशुपितनाथक ओतऽ जाउ से भऽ सकैत \nअिछ आ हम ऐरावत देखऽ इĠƖक ओतऽ जाइ से संभव नै! \n-इĠƖ तोरा कतऽ भेटलह? \nगĔजोभायक अिवĂास अİवभािवक नै रहिन। \n-इĠƖ तँ अहūकó कþहु भेटत... ğयानसँ देखहक ने... नै भेटतह तँ िवįणु! \nिव-िशƠ अणु –िव-शेष अणु-िवलüण अणु- िबįणु नै भेटतह- इĠƖ तँ आब जतऽ \nततऽ- जयवŀũनक İवरमे िवĂास रहिन। \nगĔजोभाय जोरसँ हँसलाह- तô ýानी लोक छह, आब जँ तô इĠƖकó िचĠहैत \nछह तँ राजाकó िचĠहैत छह, जमीĠदार-सरकारकó सेहो िचĠहैत छह.. नीक बात.. \nतोहर यएह गुण हमरा िववश करैत अिछ जे हम तोरा एकटा कथा सुनाबी.. \nसमय देबहक? \nबाहर िवकट रौद रहै। कायŭलयसँ अिधकŬश कमũचारी जा चुकल छल।  22 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nरौदमे थोड़बे काल चललासँ जयवŀũनकó पेशाब Ĉिक जाइ छिन। वीर रहिथ। \nअतएव हुनका कथा सुनबेक छल। \nबजलाह- समय अिछ, समय हमरा लेल पोİट काडũ िथक जे जतबा \nिलिख..। \n-बİस-बİस भऽ गेलै.. गĔजोभाय बजलाह- राजाक मूल होइत अिछ भय आ \nशंका.. बूझल छह? ओ उपरका हो अबैत मॲछ रािशकó दूअ िदससँ सĦहारैत हाथ \nफेरलिन- मुİटंड गवĉ छॱड़ा रोज देखैत छल, जमॴदारक हाथी सबार, परोपņामे \nघुमैत, दपũसँ धधकैत जमॴदार, ओकर हाथीक मİतान चािल.... वाम-दिहन मूड़ी \nआ झारैत। ओ देखय आ मोन मसोिस कए रिह जाए। ओकरा रिह-रिह कए \nजमॴदारक सूनल, देखल-मोगल कथा वृþाĠत ĭयिथत करै...। मुदा एक िदन... \nबाहर रौद अखनो Ćचěड रहै आ हवा सेहो उिठ गेल रहै, जयवŀũन \nिखड़कीसँ बाहर देखलिन। िवमछैत बजलाह- िखİसामे मोन नै लागैत छह, ğयान \nनै देबहक तँ कहबाक कोन Ćयोजन.. \n- नै-नै, ....एहेन कोनो बात नै- हबरब नै देखैत छहक.. केना आ कतेक \nगॲिगया रहल छै.. जयवŀũन िकंिचत Ħलान मुख भेलाह। \n- धूः बुिड़- हवाक Ĉख आिक िबगड़ैत पयŭवरणकó की तô बदिल देबहक.. \nकी हम बदिल सकै छी समयक गितकó, अकानैत रहऽ आ बİस.. भोगैत रहऽ। \nवİस..। \nजयबŀũनकó राजनीितक पयŭवरणक सेहो İमरण, मुदा आब ओ कथा रसमे \nĭयितƅम नै चाहैत रहिथ- आगू कहह... \n“मुदा एक िदन ओइ गवĈ मुİटंडकó नै रहल गेलै, जिहना ओ हाथीपर \nसवार दपũसँ धधकैत जमॴदार- सरकारकó देखलक ... ओकरा छातीमे जेना लहिर \nउठलै... ओकर पिहल इĒछा भेलै जे ओ सीधे जमॴदारपर छड़पए आ हौदाक संगे \nजमीनपर पटकए.. मुदा एतेक ऊँच ओ फािन नै सकैत छल.. अथच ओ हाथीक \nनाङिर पकिड़ अपन पएर जमीनपर अंगद जकū रोिप देलक... वाम दिहन, आजू \nबाजू देखैत... हाथीपर सवारकó आघात भेलै, हाथीक मİतान चािलमे ĭयवधान \nअएलै.. हाथी िचंघाड़ कएलक .... महावत जोरसँ बमकल... गज लए छौड़ापर \nउठल.... ”। \nभयाƅाĠत जयवŀũनक मुँह खुललिन, एकदĦमे अंितम  Ćķ कएलिन- “छौड़ा \nबजलै की नै?” \n-हँ हौ, जमॴदार पढ़ल िलखल लोक रहिथ िशिüत लोक.. हनकर पुरखा  िवदेह मैिथली लघुकथा || 23 \nसभ सेहो िवदेशी िवńालय आ िवĂिवńालय सभमे पढ़ने रहिन... अपनो कŵबिरज \nिक हावडũमे पढ़ने रहिथ... हुनका भाषाक मिहमा आ वाणीक Ćभावक िवशेष ýान \nरहिन। अतएव ƅोधकó घॲटलिन आ शŬत İवरó महावतकó वरजलिन- “ छोड़ह \nअबूझ छै… नेदरमित छै”। \nिकछु िदन हुनक िचþ अशŬत रहलिन। िकछुए कालक उपराĠत राĔयक \nसीमा रेखाकó दूरेसँ देखैत, िचंिततमना राजमहलमे घूिम अएलाह। \nĆात:काल ओ अपन दीवानसँ पुछलिन- “िकनक बालक छल ओ ...? दीवान \nसाहेबकó समƇ कथा बूझल छलिन। बजलाह- “ āीमन् ओतऽ फĪलामŬक बेटा \nिथक- बजाउ की? \nिकछुए कालक उपराĠत फĪलŬमाकó उपिİथत कएल गेल। भयाƅाĠत.. \nथरथर कŬपैत.. धोती Ćायः तीतल। जमॴदार साहेबकó देिखते मुलुंिबत िकंवा \nशाƠŬग दैत, िनहोरा करैत बाजल- “सरकार... अपराध üमा कएल जाउ”। \n“नै.. नै कोनो अपराध नै... बहुत करेजगर छिथ अहūक बालक... बहादुर... \nवाह रे वाह, संभावनासँ भरल... अपार संभावना अिछ अहūक बालकमे...”, \nजमॴदार साहेब शŬत िकĠतु गĦभीर İवरमे बजलाह। \nफĪलŬमाकó िकंिचत भरोस भेलै। हाथ जोड़ने ठाढ़ भेल— “ छौड़ा उकपाती \nछै.. िनĀये कोनो अपराध केने हएत.. हम ओइ अबंडसँ तंग छी सरकार.. जे \nसजा हो हुकुम... ओ घौना खसौने ठाढ़ रहल। \n“नेना सँ िकयो तंग हुअए! कोनो अपराध नै कएलक अिछ अहūक बालक, \nिकĠतु आब ओ िवहनजोग भेल.. ओकर Ĥयाह कऽ िदयौ... ĭयाह कऽ देबै तँ घर \nगृहİथीमे लागत.. िचþ शाĠत रहतै। शŬत िकĠतु आदेशाĜमक İवरमे बजलाह \nजमॴदार साहेब। \n“सरकार... के करतै ओइ अवंडसँ Ĥयाह... की हैतै ओकर Ĥयाह करा \nकऽ... करमे फूटल छै...”, िवलाप कएलक फĪलामŬ मरड़..। \n“आब अहū जाउ, ĭयाहक मोन बनाउ ..हम देखैत िछऐ”, जमॴदार सरकार \nआदेश कएलिन। \nफĪलŬमाक गेलाक उपराĠत जमीĠदार साहेब उपिİथत  दीवानसँ पुछलिन— \n“ककर बेटी छै रानी मुखजŰ आ कैटरीना सन, पता कĈ तँ... ओकरासँ ऐ \nछौड़ाकó ĭयािह देबाक छै ..।” \nजयवŀũनकó अपन हँसी रोिक नै भेलिन... गरीबक बेटी की रानी मुखजŰ आ \nकैटरीना सन होइत छै- ओ चिकत रहिथ।  24 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n“ऐमे हँसबाक कोन बात... जकरा जे बूझल रहतै से सएह ने बाजत... तô \nरोटी कहबह ओ ƙेड बाजत... ओना तô िबसिर रहलह अिछ जे महाराज \nशाĠतनुकó मĪलाहेक बेटी पिसž पड़ल रहिन...।” गĔजो भायक उþरसँ जयवŀũन \nिनĈþर भेलाह। \nिचĪलामŬक बेटी बड़ सुžिर। बड़ िदĭय। पाकल धान सन-ए। अगहनक \nदुपहिरया सन चमक। कोशीक धार सन चंचल। Ćायः सभकó बूझल रहै। तó... \nदरबारमे िचĪलामŬकó बजाओल गेल। अपराध बोघक बोझसँ ठाढ़ नै रिह \nपाबैत छल। हवोढेकार कानैत बाजल— “से िबनु मायक बेटी छै... जĈरे कोनो \nअपराध कएने छै हएत, लोकक झाड़ी फानब ओकर आदित भऽ गेलै अिछ.. \nअवİसे कोनो िदन कएने हएत... हम सरकारेक सोझūमे ओकरा दोखिर देबै.. \nिचĪलामŬक नोरक कोनो छोर नै रहै। \nसरकार ओकरा अपन पūजमे भिर कऽ उठौलिन। बजलाह- “कोनो बात नै \nछै... पिहने नोर पोछह, िचþ शŬत करऽ, बात िकछु नै छै... हम सुनलॱ जे \nतोहर बेटी आब िवयाह जोग छह, फĪलŬमाक बेटा पŇा जवान... कहलक Ďयो \nजे नीक जोड़ी हेतै, तँ से नीक बात... तô ĭयाह लेल तैयार हुअ तó, खरचाक \nकोनो िचĠता नै... हम सभ देखबै... हम छी.. सभटा मदिद करबह..। \nिचĪलामŬ िकछु बाजऽ चाहलक। मुदा बािज नै भेलै। कदाच् जमॴदार \nसरकारक उदारता आ दान सभक İमरणसँ ओकर कंठनली अवĈŀ भऽ गेल \nरहै। \nगĔजोभाय आगū कहलिन— “भेल... फĪलामŬक आ िचĪलामŬक बेटीक Ĥयाह \nसबिहक सहज सहमितसँ भेल। सरकार—जमॴदार ओकरा सबिहक समािजक \nिİथित अनुकुल खैयाल रखलिन। समाज कतोक बखũ धिर हुनकर ऐ कथा-\nĭयवहारक सोहर गावैत रहल। Ďयो जमीĠदारक सवारी रोकबाक कोनो िहĦमित नै \nकएलक। लोक तँ आइयो सरकार जमॴदारसँ बहुत रास आस राखैत अिछ। \nसंभावनाक आस आिक आसक संभावनामे समाĢत नै होइ छै.. िकछु कुकुर भुकैत \nअिछ, मुदा िकछुए.., अिधकŬशक गरमे पņा लािग गेलैक अिछ... कतोककó \nगरदिनमे तँ सोनाक जॴजीर छै, िकछु भुकैत मारलो गेल... जािन नै कतेक...” \n“अँए हौ भाय .... ओइ छौड़ा आ छउड़ीक की भेलै?”, जयवŀũन िजýासा \nकएलिन। \nगĔजोभाय एतवा सुिनते ƅुŀ भऽ गेलाह..? यएह िछअह तोहर पाखěडी \nĈप.. तोरा की नै बूझल छह।”  िवदेह मैिथली लघुकथा || 25 \n“हमरा िकए बूझल रहत... कथा तोहर.. कहलऽ तô आ बूझल रहत \nहमरा?”, जयवŀũन गĔजोभायकó लपेटलिन।   “हेतै की ..दुहू छौड़ा-छउड़ीक एक \nआāम भेलै- आगū कालक लीला—िबसरा गेल रंग  रभस, िबसरा गेल छउँड़ी.. \nतीन चीज यािद रहल, नोन-तेल लकड़ी, से दुनू नोन तेलमे लागल रहल.. \nबाजारमे ĭयोपारमे, चौअžी-अठžीकó के पूछए...टाका पचटकही धिर Ćमुख भऽ \nगेलै... समय एकदĦमे बदिल गेलै.. देश-काल। मन मोहनी छतरी तर आिब \nगेलै... टोपीपर टोपी.... टोपी टोपी... लोक टोपीक रंगे देख कऽ नेहाल, िकछु \nिदनक उपराĠत सुनल जे छौड़ा रोजी रोटीक खोजमे िदĪली िक हिरयाणा िक \nकुĈüेÿ चिल गेलै, आइ धिर नै घूमलै-ए।” \n“कतेक बखũ भेलै?”, जयवŀũनक İवर Ħलान रहिन। \n“िकए... हम बड़ बकलेल जे िजनगीक कैलŲडर राखी? तोरे सन मूखũ \nिजनगीक कैलŵडर राखैत अिछ”, गĔजोभाय िकंिचत उþेिजत आ िखž भेलाह”। \n“एĦहर फĪलामŬ आ िचĪलामŬ, बाĠह जे टुटलै ओही बािढ़मे कतहु बिह \nगेल... आब छउँड़ीक िदन पहाड़ भेलै आ राित ĆेतƇİत। हेमिनमे सूनल अिछ जे \nछउँड़ी Ćितिदन राįƏीय राजमागũ १९४७ पर जाइ छै- जतऽ दुिनयū जहानक बस-\nƏक आिब कऽ Ĉकै छै, छौड़ी जाइ छै, ऐ आस आ सĦभावनामे जे ओ छौड़ा \nऔतै.. कोनो िदन, कोनो िदशासँ औतै ..”। \nगĔजोभाय अĠततः मौन भेलाह। जयवŀũनकó कोनो Ćķ नै फुरलिन। \n  \n(गजेĠƖ ठाकुर लेल सİनेह)  26 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nवसंत भगवंत सावंत \n  कॲकणी कथा :  मणũताळणी, मूल \nकथाकार: ǑहĠदी अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह ओ  \n āी सेबी फनŮडीस: मैिथली अनुवाद :\n  डॉ. शंभु \nकुमार िसंह \nमृĜयुकó टारब \n“किनơ अिभयंताक जीप आिब रहल अिछ..... सभ िक यो काजपर लािग \nजाउ।” गाछपर चिढ़ मौध िनकालबाक Ćयास कऽ रहल ĄŬिसस पहाड़ीक बाटे \nहपसैत  अबैत जीपकó देिख  सभ मजदूरकó चेतएबाक İवरमे िचकरल आ İवयं \nसेहो शीƈिहं नीचū उतिर गेल। बीड़ी पीबाक बहžासँ काम बž कऽ कए गĢप \nकरएबला आ लगपासमे बैसल सभटा मजदूर हūइ–हūइ उिठ हाथमे दिबया लऽ \nकऽ गाछ–िबरीछ काटए लागल। आइ  भोरिहसँ मजदूर सभ मोन लगा कए काज \nनै केने छल। हमरा सभकó दाणे पहाड़ दए चिढ़कए अबैत–अबैत साढ़े नओ बिज \nगेल रहए। आइ हम İवयं ओकरा सबहक समü ठाढ़ भऽ कए काज नै लऽ \nरहल छलॱ, ऐ लेल ओहो सभ नहुएँ–नहुएँ काज कऽ रहल छल। िबना काजक \nिदन खेपैत देिखयो कए हम ओकरा सभपर गोİसा नै कऽ सकलॱ। आइ हमर \nमोन नीक नै रहए। भोरिहंसँ हम पहाड़क िटŎापर सातनक गाछक नीचū बैसल \nरही। हम जतए बैसल रही ओतएसँ नीचū सलावली नहरक काज चलैत रहै, जे \nसाफ झलकैत रहै। बहुतो रास मशीनक हĪला होइत रहै। नहरक काज आधासँ \nबेसी भऽ चुकल छलै। आगूक पūच–छओ बरखक भीतरिहं काज पूणũ भऽ \nजएबाक उमेद रहै आर अ◌ोइ  नहरक पािन पीबा आर आन Ćयोगक लेल ऐ दाणे \nपहाड़पर िƏटमŲĠट ĢलाĠट बनऽबला रहै। हमरा एतुका कायũभार भेटबासँ पूवũिहं \nिनरीüण भऽ गेल रहै। यएह िकछु िदनमे काजक ठीका िनकािल िठकेदारकó काज \nसंपž करएबाक आदेश दऽ देल गेल रहै। अिगले सĢताह मुďयमंÿीक हाथó  िवदेह मैिथली लघुकथा || 27 \nिशलाĠयास हेबाक रहै। ऐलेल अ◌ोइ  जमीनकó िचिƭत करबाक लेल कायũपालक \nअिभयंता साहेब एतेक मजदूरकó लगा कए ऐ महĜवपूणũ जमीनकó साफ करबाक \nलेल कहने छलै। कािŎ आ परसू तँ मजदूर सभकó लड़ा–चड़ा कए हम नीक \nजकū काज करा लेने रही मुदा आइ हमर मोन काजमे नै लािग रहल छल।  \nकिनơ अिभयंताक जीप पहाड़ीक बाटे एĦहरे आिब रहल छलै आ अ◌ोइ सँ \nआबए बला आवाजसँ हमर बेचैनी बढ़ल जा रहल छल। सभ मजदूर दौग  कए \nकाज करबाक नाटकमे लािग गेल, मुदा हमरा उिठ कए ठाढ़ होएबाक साधंस नै \nभेल। हमरा बुझाइत छल जेना हमरा देहसँ Ćाण िनकलल जा रहल हुअए। \nकािŎ भोरिहं तँ किनơ अिभयंता Ņारा कायũİथल केर िनरीüण कऽ लेल गेल \nछलै, तखन अखन िदनक बारह बजे ओ िकए आिब रहल छलै? िनिĀत ĉपó ओ \nहमरा बाबूजीक मृĜयुक खबिर लऽ कए आिब रहल हेताह, हमरा लागल। “आइ \nकाजपर नै जाउ” भोरिहसँ हमर घरक लोक सभ कहैत छलाह। बाबूजी कखन \nअपन अंितम सūस लेताह भरोस नै। ओछाओनपर पड़ल बाबूजीक हालित एकदम \nखराप भऽ गेल छलिन। मुदा दाणे पहाड़कó साफ करएबाक काज हमरा भेटल \nरहए। जँ ऐकालमे कोनो Ćकारक ĭयवधान भेलै तँ हमरा नोकरीसँ िनकािल \nदेबाक धमकी कायũपालक अिभयंता पिहनिहं दऽ देने रहए। हम किनơ \nअिभयंताक ĭयवहारसँ नीक जकū अवगत रही ऐलेल हम घरक लोक सबहक \nकथनी नै मािन िडĤबामे दूटा रोटी रािख काजपर चिल देलॱ। हमरा दाणे जंĎशन \nधिर पहुँचतिह आठ बिज गेल छल। सभ मजदूर अपन–अपन दिबया आ िडĤबा \nलऽ कए हमर बाट देखैत छल। दाणे पहाड़ िदस जाएबला Əक सबहक बाट नै \nदेिख  हम सभ पएरे चलब आरंभ कऽ देलॱ जे जँ बाटमे कतौ Əक भेट गेल तँ \nओकरा हाथ दऽ देबै। मुदा कुडų पहुँचऽ धिर हमरा सभकó एĸो टा गाड़ी नै \nभेटल। ओतएसँ एक पेिरया बाटे अएबाक कारणó हमरा सभकó बƂड िवलĦब भऽ \nगेल। \nमरणशħयापर पड़ल हमर बाबूजीक िचĠता आर पैदल चिलकए अएबाक \nथकानक कारणó हमर Ćाण कंठ धिर आिब गेल छल। आ अखन हमरा बाबूजीक \nमृĜयुक खबिर लऽ कए आबऽबला जीपकó देिख कए हमरा आँिखक सोझū तारा \nनाचए लागल। गाड़ी ऊपर आिब रहल छल। केहनो हृदैिवदारक समाद हो हम \nओकरा सुनबाक लेल अपना मोनकó एकाƇिचþ केलॱ आ आँिख मुिन लेलॱ। हमरा \nआँिखक समü िचÿ सभ नाचए लागल, ‘ आब ओ जीप ठहरत..... किनơ \nअिभयंता जीपसँ उतिर जेताह..... काज करएबला मजदूर सभसँ “पयũवेüक कतए  28 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nछिथ ?” पुछताह..... ओ लोकिन गाछ िदस आँगुर देखेतिन, अिभयंता घुिमकए \nहमरा िदस उपर अओताह..... हमरा काĠहपर हाथ रािख बजताह..... िमİटर \nनायक...... हमसभ अखन सŬगे केर कायŭलय जाएब।’  हम चुप रहब। \nअहūक लेल एकटा खबिर अिछ.... इट इज नॉट मच िसिरयस..... (ओतेक \nिचंताजनक नै अिछ.....) मुदा अहūकó शीƈिहं घर बजाओल गेल अिछ। हम जीप \nलऽ कए ओĦहरे जाएबला छी..... ओतिहसँ अहूँकó छोिड़ देब। किनơ अिभयंता \nजािन-बूिझकए हमरासँ बाबूजीक मृĜयुक खबिर नुका रहल अिछ, ई हमरा पता \nलागत..... हमर करेज फािट जाएत, हमरा आँिखमे नोर आिब जाएत। \nयू इिडयट (बदमाश)....., एमहर आउ! राजा जकū बैसल छिथ.... नॉनसेĠस \n(बेकूफ)। अहūकó देल गेल काजक कोनो परवािह नै अिछ? आब अहūकó घरिहं \nपठा देब.....। \nसोचलॱ की आ üणिहंमे भऽ गेल की, हमरो पता नै चिल सकल। आँिख \nखोिलकए देखलॱ तँ किनơ अिभयंताक जीप लऽ कए आएल कायũपालक \nअिभयंता हमरापर डūट–फटकारक बरखा केने जा रहल छल। अपना समü \nराüस सदृश  \nठाढ़ कायũपालक अिभयंताकó देिख  हमर तँ हƂडी कūिप गेल। \nहे भगवान, ऐ ƙŌ बबाक चūगुरसँ हमरा मुिĎत िदया िदअ।  \nमोनिह–मोन भगवानसँ Ćाथũना करैत हम कायũपालक अिभयंताक समü ठाढ़ \nरहलॱ। \nअहūक ओकािद एतेक बिढ़ गेल? मजदूर सभपर िध यान नै रािख, हमरा \nअबैत देिखयहुकó ओतए साहूकार जकū बैसल रहलॱ? ई सभटा काज चािर \nिदनक भीतरिह ने संपž करएबाक लेल कहने रही, कमीना निहतन? एना तँ \nअहū हमरहु संकटमे दऽ देब.... ठहĉ ! एखने हम अहūकó सबक िसखबैत \nछी.... हम एखने कायŭलय जा कए, अहūक ‘ टिमũनेशन ऑडũर’ िनकािल दै \nछी...।  \nüण भिरक लेल हमरा एहेन बुझाएल जेना एकटा अĪसेिशयन कुकुर \nहमरापर भूकैत एĦहरे आिब रहल अिछ। हमरा मुँहसँ एĸहुटा शĤद नै िनकिल \nसकल।  \nसाहेब, िहनक बाबूजी बहुत बेराम छिĠ ह.... ऐ लेल ओ कनेक कालक लेल \nबैस गेल छलाह, एकटा मजदूर हमर पü लैत कायũपालक अिभयंताकó समझएबाक \nĆयास कएलक, मुदा साहेबपर हुनक बातक कोनो असिर नै भेलिन।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 29 \nबेराम छिथ तँ होमए िदयौ, जीवैत तँ छिथ ने? ऐ तरहक बहžा बना कए \nअहū काजपर सँ बेसी नागा नै रहल कĉ, नै तँ सभिदनक लेल घरिहं बैसा \nदेब। कायũपालक अिभयंता हमरापर आर भड़िक गेलाह। अ◌ोइ  भरल दुपहिरयामे \nहमरा आँिखक समü तरेगन िझलिमलबए लागल। \nयूजलेस सुपरवाइजर.... ( बेकाम पयũवेüक....) एतए आउ.....देखू ई सभटा \nगाछ–िबरीछ कटबा लेब। परसू धिर ई सभटा साफ भऽ जएबाक चाही। मंगल \nिदन सी.एम. ( मुďयमंÿी) अओताह, आ◌ेइसँ पिहने किनơ अिभयंताकó िचिĠहत \nकरबाक लेल ई जगह साफ–सुथरा भेटबाक चाही। जँ ठीक समैपर ई काज नै \nभेल तँ हम अहūकó देिख  लेब। \nअहूँ सभ िक यो सुिन लेलॱ की नै? सभ मजदूरकó सुनएबाक लेल ओ \nओकरा िदस देखलक आ जा कए जीपमे बैस गेल। \nपल भिरक लेल हमरा एहेन लागल जेना ढलानसँ उतरएबला ओइ जीपक \nपाछू हमरा डोिरसँ बािĠह िघिसयाओल जा रहल अिछ। हमरा आँिखमे नोर आिब \nगेल। नोकरीसँ िनकािल देबाक धमकीसँ हमर सॱसे देह सुž भेल जा रहल \nअिछ, हमरा एहेन बुझाएल। ऐ नोकरीसँ हाथ धो लेब हमरा बसक गĢप नै \nछल। बी. कॉम. कएलाक बाद लगभग दू वषũ धिर हम बेरोजगार रही। पिछले \nसाल बाबूजीकó लकवाक Ćकोप भेल छलिन ओ तिहएसँ ओछाओन पकिड़ नेने \nछिथ। बाबूजीक दवाइ, कॉलेजमे पढ़एबला अपन छोट भाय आर मैिƏकमे \nपढ़एवाली अपन छोटकी बिहनक सभटा दाियĜव हमरिहं कĠहापर छल। कतेकोक \nपएर पकड़लाक पĀात् हमरा िहसाब-िकताबक काज भेटल छल, मुदा डेढ़ दुइ \nसय टकासँ बेसी हमरा किहयो नै भेट सकल। कतेको पैरवीक केलाक पĀात् \nहमरा बारह टकाक दैिनक मजदूरीपर सुपरवाइजर ( पयũवेüक)क ई काज भेटल \nछल। हमर दुĤबर-पातर कद-काठी देिख  किनơ अिभयंता हमरा सुपरवाइजरक \nनोकरी देबाक लेल िकžहुँ राजी नै छल, मुदा ओकरा लग लऽ जाएबला हमर \nशुभिचĠतक हमर िवषम पिरिİथित आ लचारीक तेना ने बखान कएलिन जे निहयो \nचाहैत ओ हमरा ई नोकरी दऽ देलक। हमर छोटो िछन गलतीकó लऽ कए ओ \nहमरा सिदखन उँच-नीच कहैत रहै छल। पिछला तीन माससँ तीन-सवा तीन \nसय टकाक मिहनवारी दरमाहासँ हम साधारण ĉपó अपन िजनगी चला रहल \nछलॱ। ऐ सĢताह बाबूजीक तबीयत िबगिड़ जेबाक कारणó हमरा लग जतेको पाइ \nछल, सभटा हुनक दबाइ आ डागदरक पाछू खचũ भऽ गेल। जँ बाबूजीक संग \nिकछु भऽ गेलिन तँ हम केना की करब, से सोचबाक साहस आब हमरामे नै रिह  30 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nगेल छल। \nहम अंतŅũĠŅमे फँिस गेल रही। कायũपालक अिभयंता हमरा नोकरीसँ िनकािल \nदेबाक धमकी दऽ कए गेल छल।  हमरा बुझाइत छल जेना हमर हƂडीक मĔझा \nजमल जा रहल अिछ। कोनो मजदूर दौग कए हमरा थािĦह लेलक आ गैलनमे \nभरल पािनसँ हमरा आँिखपर िछĒचा देलक नै तँ हम ओतिहं अचेत भऽ कए िगर \nजैतॱ। \nखएलाक पĀात् हम भारी मनसँ ओतए आिब ठाढ़ भऽ गेलॱ जतए आन \nमजदूर सभ काज करैत रहिथ। हमर नजिर घूिम-िफिर ओइ बाटक िदस जा \nरहल छल। बाबूजीक मरबाक खबिर लऽ कए जीप आब आएल तब आएल, यएह \nसोचैत-सोचैत हम आधा िदन िबता देलॱ। हमर ऐ िİथितपर दया करैत मजदूर \nसभसँ जतेक संभव भऽ सकलै ततेक काज कऽ देलक। जँ मजदूर सभ एहने \nलगनसँ काज करैत रहल तँ ई काज कािŎ धिर पूरा भऽ जेतै, हमरा बुझाएल। \nसūझुक पहर हम जĪदीए िनकिल कए पहाड़ीक बाटे उतरैत नीचū आिब गेलॱ। \nलकड़ी लऽ जाएबला Əक भेट गेलाक कारणó हम राित हेबासँ पिहनिहं बजार \nपहुँिच गेलॱ। झटिक कए चिल हम घरक बाट पकड़लॱ। िपचरोड खतम भेलाक \nबाद गलीबला मािटक सड़कपर हमर चािल कने मिŀम भऽ गेल। ऐ गलीक ओइ \nछĔजाकó पार कएलाक बाद हम अपन वाडũमे पहुँिच जैतॱ। हम सोचए लागलॱ जे \nहमरा आँगनमे हमर िकछु पड़ोसी लोकिन हाथपर हाथ धऽ ठाढ़ छिथ। हमरा \nदेखतिहं ओ लोकिन अपनामे गĢप करए लगलाह। हम जेना-जेना घरक िदस \nबढ़ैत रही तिहना-तिहना कानबाक शोर बढ़ैत जा रहल छल। जिहना हम अँगना \nपहुँचब, एकटा पड़ोसी आिब हमरा गल-बūही दऽ घर लऽ जेताह। घरमे बाबूजीक \nĆाणहीन लहास पड़ल रहतिन। एकटा कोनमे कािन-कािन कए बेदम भेल हमर \nमाए आ बिहनकó सĦहारबाक लेल पड़ोसक औरत लोकिन बैसल हेतीह। हुनका \nसोझū सोडाक बोतल आ काटल पेयाजु राखल रहतिन। बाबूजीक लहासक \nसमü एकटा दीप राखल हेतिन। एक िदस तĮतरीमे अगरबþी राखल रहत। \nलगिहमे एकटा पाÿमे चीनी राखल रहत। आ◌ेइमे लोक सभ Ņारा चुņासँ उठाओल \nगेल चीनीक चेĠह हएत। हमहूँ आ◌ेइमे सँ एक चुņा चीनी उठाएब आ बाबूजीक \nफुजलका मुँहमे धऽ देबिन आ “बाबा” किह जोरसँ कानए लागब।  \nजखन हम आँगन पहुँचलॱ तँ हमरा िक यो नै देखनामे आएल। घरसँ ककरहुँ \nबाजबाक आवाज आिब रहल छलै। हम जूता खोललॱ आ नहुएँ-नहुएँ पएर राखैत \nभीतर चिल गेलॱ।   िवदेह मैिथली लघुकथा || 31 \nआउ बाउ! शायद अहॴक खाितर िहनकर Ćाण कंठ धिर आिब कए अटिक \nगेल छिĠ ह। आब िहनका ऐ कƠसँ मुिĎतए भेट जेबाक चािहयिन, हमरा भीतर \nअबैत देिख  हमरा माए लग बैसिल एकटा औरत बाजिल। हम बाबूजीक ओछाओन \nिदस देखलॱ। जइ गितएँ हुनक छाती उपर-नीचū होइत छलिन, हमरासँ देखल नै \nजा रहल छल। मुँहसँ िनकलैबला शĤद सुनएमे नै आिब रहल छल। आँिख \nखुजले छलिन। बाबूजीक ई िİथित देिख  हमरा बुझा पड़ल जेना ओ सिरपहुँ \nहमरिहं बाट जोिह रहल छलाह।  \nहमर  छोटकी बिहन हमरा चाह देलिन। चाह पीब  हम अँगपोछासँ अपन मुँह \nझūिप बाबूजीए लग बैस गेलॱ।  \nदेखापर चाही, जँ आजुक राित ई कािट लैत छिथ तँ..... नै जँ आइ राितए \nिकछु भऽ गेलिन तँ एहना िİथितमे एमहर-ओमहर दौग ब नै, कािŎ भोरिहं उिठकए \nसंबंधी लोकिनकó समाद पठा देबिन, की ठीक ने? हमरा भरोस देबाक लेल \nएकटा पड़ोिसन कहलिथ। अंगपोछासँ झūपल अपन माथ डोला हम हँ \nकहिलयिन। राित बढ़ल जा रहल छलै मुदा हमरा िनž नै आिब रहल छल। हम \nओतिह बैसल रहलॱ। राितक बारह बािज गेल रहै मुदा बाबूजीक घरũ-घरũ केर \nआवाज अखनो नै कम भेल रहिन। घरक आन सभ सदİय एमहर-ओमहर कोनमे \nसूित रहल छलाह। राित तीन बजे धिर बाबूजीक हालितमे कोनो सुधार नै \nभेलिन। मुदा भोर होइतिहं हम ŅĠŅक िİथितमे आिब गेलॱ। आब की करी? \nनोकरीपर जाइ, वा नै? काज एकदम अिनवायũ रहै आ  जँ हम नै गेलॱ तँ \nकायũपालक अिभयंता हमरा छोड़त नै। जँ कायũपालक अिभयंताक डरे नोकरीपर \nचिलयो गेलॱ आ एमहर बाबूजीक संग िकछु खराप भऽ गेलिन    तखन की \nहएत?  \nमाए.... हम नोकरीपर चिल जाउ? हम साहस कऽ कए माएसँ पुछलॱ। माए \nतँ िकछु नै बाजलीह मुदा एखने हमरा घर आएल हमर िकछु पड़ोसी सभ \nहमरापर अपन गोİसा िनकालए लगलाह।  \nसūचे अहūक िदमाग ठौरपर अिछ िक नै?  एतए अहūक बाबूजी मरण-\nशħयापर पड़ल छिथ आ अहūकó नोकरी सूझैत अिछ? \nनै, नै, हमर कायũपालक अिभयंता बƂड खĉस छिथ।  \nओ शैतान छिथ की? नीक-बेजाए केर ओकरा ýान नै छिĠ ह?  \nहम चुप भऽ गेलॱ। दुपहर होइत-होइत घरŭहिट आर बिढ़ते गेलिन।  \nचलू नीके छै.... आइ बृहİपित िदन छै, Ćाण छोड़बाक लेल आजुक िदन  32 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nउþम अिछ। हमर बूढ़ पड़ोिसन बाजलिथ। एतबा सुनतिह हमर माए आर जोर-\nजोरसँ कानए लगलीह।  \nसūझ होइत-होइत हमरा मोनमे आर डर समा गेल। जँ आइयो बाबूजीक \nĆाण नै िनकललिन आ हुनक मृĜयु नै भेलिन तँ ‘कािŎ काजपर िकएक नै आएल \nछलॱ?’ एकर İपƠीकरण हम किनơ अिभयंताकó केना देबिन? बाबूजी मिर गेलाह \nतकर पिहलुक िदन अहū काजपर िकएक नै एलॱ? ऐ तरहक Ćķ सभ पुिछ-पुिछ \nओ हमर िपंड नै छोड़ताह.....जँ हम नोकरीपर नै गेलॱ आ मजदूर लोकिन \nकाजकó आर बेसी िघच लैक तखन ....? आ ऐ गोİसाक कारणó जँ ओ हमर \n‘टिमũनेशन आडũर’ िनकािल देलक तखन ...? कायũपालक अिभयंताक काŎुक \nपल-पल केर दृĮय हमरा आँिखक सोझū नाचए लागल।  \nदू बजेक पĀात् खराप नüÿ आरंभ होइ बला रहै, आ◌ेइसँ पिहनिह हुनका \nमुिĎत भेट जएबाक चािहयिन ...! िक यो एहेन बाजलिथ। मुदा हमरा बुझाएल दू \nबजे नै बारह बजेसँ पिहनिह हुनक Ćाण जएबाक चािहयिन, तािक बाबूजीक मृĜयु \nबृहİपितए िदन भऽ गेल छलिन, कायũपालक अिभयंताकó बतएबामे हमरा सुिवधा \nहएत।  \nराित आठ बजे हम एक बाटी मरिगĪला खा बाबूजी लग बैस गेलॱ। कािŎ \nराित भिरक जगरनाक कारणó हमरहुँ आँिख िनžक बाट जोिह रहल छल। अखन \nहमर आँिख लागलिह छल िक िक यो हमरा हाथ लगा उठा देलक। घरमे सात-\nआठ पड़ोसी लोकिन ठाढ़ छलाह। हुनका सबहक आँिख बाबूजीपर िİथर भऽ \nगेल छलिन। बाबूजीक मुँहसँ होमएबला घरũ-घरũ केर आवाज आर बेसी भऽ रहल \nछलिन। हम जĪदीसँ उिठकए बैस गेलॱ। बाबूजीक आवाज आर बिढ़ गेलिन। \nüण भिरक लेल हुनक सॱसे देह िहललिन आ अचानक सभ िकछु शŬत भऽ \nगेल। कतेक बािज रहल छै, कने िध यानसँ देिखयौक िक यो? िक यो बजलाह। \nिक यो आगू बिढ़ पलंगसँ लटकल बाबूजीक हाथ सीधा कऽ कए हुनक फुजल \nआँिख बž कऽ देलकिन।  \nहमर माए आ बिहन एĸिह सँग जोरसँ िचकरैत बाबूजीक लहासपर हाथ \nरािख कानब शुĉ कऽ देलिथ। अखन धिर ठाढ़ भए हमरा बाबूजीकó देखएबला \nहमर भाए झुिककए िगरिहबला छल िक तखनिह िक यो हुनका पकिड़ लेलकिन \nआर ओकरा मुँहपर पािनक िछņा देलकिन। मुदा हमरा तँ नीक लागल। \nहम एकटा दीघũ िनसūस लेलॱ आर देखलॱ..... हमर बाबूजी..... हमर खून, \nहमरिह सोझū मरल पड़ल छिथ..... , हमर साüात् बाबूजी हमरा सदाक लेल  िवदेह मैिथली लघुकथा || 33 \nछोिड़ कए चिल गेल छलाह। हम ई देखतिहं रिह गेलॱ। \nने जािन कोन-सन अनुभूित हमरा करेजसँ बाहर आिब गेल, बाबूजीकक \nलहास पकिड़ हम फूिट-फूिट कए कानब शुĉ कऽ देलॱ ..... हĦमर \nबाबूजी.........।   34 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nबीनू भाइ \nउþाप \nसभटा िमĝया िथक! \nिक यो कतौ नै देखाइत अिछ। िक यो तुरंते एलीह एवं देिखते चोटिह भािग \nगेलीह। िचिĠहयो नै सकिलयिन। अकार िचĠहारे सन छलिन। माथपर नुआक \nसंग अधा कपार तक घोघ छलिन। िवदीणũ मोने उĪटे डेग बाहरे पड़ेलीह। \nतखिĠह दु गोटा दौगिल एलीह। पएर छूिब छगुंतैल चट घुिर गेलीह। एक गोटा \nहाक देलिथन। समथũ सन िक यो दौगले एलाह। देखलिन। घोकरी सँ मोबाइल \nलगौलिन। िवįणुकó। कहलिथĠह İकूटरसँ तुरंते जाइ लेल। िवनयानĠद नै होिथ \nतँ सनिटटहा पएटघाटबलाकó संगिह नेने अबै लेल। िवनयानĠदे एलाह। छूिब कऽ \nदेखलिन। तजũनी-औंठासँ दुनू पलक सटा देलिन। मुँह िबजका चल गेलाह। \nआशाहीन िक िनरİत मोने। तथािप देखाइ पिड़ये रहल छल, जेना एतीकालसँ \nāवण काज करैत छल मुदा बुिझऐक नै जे के की बािज रहल छिथ, कारण \nिध यान कतौ छल। दृिƠपर केिĠƖत। िध यान अंतः रहलासँ समü आँिख कान \nनाक खुजलहु रहला संता कायũ नै करैत छै अथŭत Ăūस तक ठमकल रहै छै। \nिध यानमे। \nघरक िकछु-िकछु जुिट चुकल छल। िवįणु एवं सागर जुिम चुकल छलाह। \nहँय-हँय समान उठौलिन। धँय सँ वİतु बाहर लऽ गेलाह जइसँ िक यो ई नै बुझए \nजे घरेमे.....। सबहक बओल मुँहसँ बुझाइत छल जे सभ िक यो रोदन कऽ रहल \nअिछ। चािर गोटा जहū रोदन करै छै तँ शेषकó İवतः कना जाइते छै, भलिह \nडाहे माखे रहउ तथािप। तिहना चािर गोटाकó Ćसž भेलासँ खुशीक Ćभावो \nसĦपकũ लोकपर लüण होइ छै। सुगुन छल जे ओऽ नै छलीह। कतौ नै  िवदेह मैिथली लघुकथा || 35 \nछलीह। नै तँ मुछŭपर मुछŭक दृĮय होइत। परम पहपिट भऽ जइतैिन सभकó। \nभžिह नै छिथ! कतौ! कोनो समान दू गोटासँ घरसँ बाहर िक बाहरसँ घर होइत \nछै तँ भिरगर बुझाइते छै। िनįĆाण वİतु तँ िवशेष। मुदा एहेन समान घरसँ \nबाहर करैत काल िचंतन रहै छै जे अखन Ćाण छै। Ćाण बाहरमे जेबाक चाही \nतó धीयो-पुता हĪलुक जकū उठा लै छिथ हूबापर। ‘बी’ तँ अĪपहारी भऽ गेलीह, \nसािठक पĀाते जे ‘बĒचा’ सभकó भारी नै लगिथन।  \nबाहर होइत भŬतर नेमटेम ĆारĦभ। हरबासल, िजितया, एकादशी, गंगाजल, \nगोदान। कतेक लोक तँ सामान भऽ चुकल रहैत छिथ। वİतु देखै हेतु लोक \nगोिलया जाइत अिछ छनाक सँ। बानर बनरी नाच सन। मदारी िनपþा मुदा \nएकटामे सभ आनिĠदत तँ दोसरमे हाƅोश करैत। \nपरम सĜय एकेटा! से आइ िवĂास भऽ रहल अिछ। पिहनॱ कदाच से \nअभरय मुदा मरीिचका सन मृगतृįणा जकū। कड़गर िक उĜकंठा सँ नै। तँइ \nएक गोट परम सĜय जँ पिहने पĸा पĸी बूिझ जैितऐक तँ कमसँ कम घरहट \nसन जंजाल काज कदािप नै ठिनतॱ।पजेबा सीमŲट सुखŰ छड़ कोजैक टाइĪस \nमाखुल आ बūस कोड़ो बþी करची खाĦह, ģलैटक कजũ लऽ सूदपर सूद चुकता \nकरैमे डँर तोरी। राजो महराजोक अņािलका हĸन कनैत रिह जाइ छिĠ ह। ऐ \nसँ नीक वृüा-रोपण। बेसी पूंजीपगहोक हाहे बेरबा नै। एकोटा गाछ रोिप कऽ \nपोिस लेलॱ। संतानो सँ नीक बुझैत। अपनॱ फल खा सुख कĉ आनहुँ युग युग \nतक सुख करताह। फल पात जाड़िनसँ। नै िकछु तँ छायासँ। छाया जó बड़ \nिĆय होइ छै तँए िजनगी भिर संग नै छोड़ै छै। सबहक। कोनो भेदभाव नै। \nमनुįय़ छी िक वनİपित! सूयũहु कó संग नै छोड़ैत छिथ। हुनकिह संग िनपþा। \nहुनकहु वएह छिथĠह। सहचरणीय। ऋिष मुिन सभकó कुटी पसीन छलिन, बोन-\nझūखुर जंगलमे। ýानी छलाह तँए । राजो महराज िनंघुरैत छलिथन कुटी Ćवेश \nकाल। \nसभसँ उकňी जीव मनुष। यमराजोक तİवीर घीच लेलक। अĜयंत िवकराल \nभयावह। जखन िक कतौ िकछु नै। समान जकū पड़ल रहू। गाछक ढŲग सन। \nसेहो नै। ढŲग सड़ैत छै तँ पिहने कोकनैत छै तथािप िवकट दुगũĠध नै। तइ \nभभक दुआरे जड़ा देल जाइ छै आ खूब गहॴरमे गोिड़ देल जाइ छै तेल फुलेल \nचानन लगा कऽ। समानकó। एहेन समानकó जे सड़लासँ बोकरए लागत केहनो \nतĠदĉİत लोक। समाज डराइ छै एहेन एकटा समानसँ। \nतखन ऐंठी। िक यो अवंच नै।  सब िदक भऽ देल अिछ। भगवानो  36 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nभगवतीक िखİसासँ। कथो िपहानीमे सभ Ćेम तकै छै। ओ Ćेम नै। िसनेमाबला \nĆेम। दैिहक संभोगबला, िब आह भऽ जाइबला। िब आह संİथाकó थकुचयबला। ई \nकी भेलइ! पिहने वरदान फेर वध करै लेल अपİयūत। एके खेड़हा माÿ! सभ \nभगवानक। हुँह! मुदा ई िक यो नै बूिझ पबै छै तथािप जे अहंकार-वध बेर-बेर \nदेखौल जाइ छै, जे सभकó बेर-बेर मोन पड़ैक अपनहुँ अहंकार! जेकर मदũन \nकरी। तमसेबाक बदला जँ से सािध िलतॱ तखन तँ बुिधयार एवं ƙŌýानी भऽ \nगेल रिहतॱ, याýवĪĎय लोकिन सदृश। कतबहु देखलॱ िखİसा-टीली-िसनेमा आ \nवध; से कहū बुझिलऐ।  \nआब बुझाइये। से गूढ़ िवषय। एकटा सĜय! सभटा हुिस गेलाक पĀात्। \nएकटा सĜय! अठारहो पुरान छोड़ू। ĭयासक दुनू वचन भारी बुझाइत अिछ तँ \nएकेटा मानू। एकेटा सँ गित भेट जाएत। परोपकार टा कĉ। ताहूमे जँ बड़ \nशोिणत सोखैत बुझाइये तँ तहू सँ हĪलुक एकेटा बात अवधािर िलअ जे िकनकहु \nअधलाह नै करब संýान। बैसल ठाम िबनु मेहनितक तप। एकपर िवĂाससँ \nिसिŀ भेटत। ई एक सभसँ शीषũ िथक जतए पहुँचए आरĦभमे दू, तीन, चािर, \nपūच....। अथŭत् ..... पūच, चािर, तीन, दू तĜपĀात् एक। सभ आ लगभग \nसभ, दूइयेमे लेपटाएल बीत जाइ छिथ। जँ दू सँ एकक अनुभूित भऽ गेल तँ \nलŞय भेट गेल। इएह Ćेम छी। दोसर शĤद मे ई Ćेमक अितिरĎतहु सभ िकछु \nछी। तँए सभ िकछु Ćेमे छी। एकानन, चतुरानन, पंचानन; ....। \nपता चलैत अिछ बūसक फňीक िबछानपर पािड़ टŬग हाथ ममोिड़ जौड़सँ \nसĸतसँ बािĠह जेना भािग ने जाए कहॴ, तखन। कुमािरल भņ तँ जीिवते \nअिĐनक तापकó शीतल िसŀ केलिन। शेष ओिहना िनयित सँ İथान िवशेषपर \nजड़ैत छी, दुवŭशाक āापे नै। भोजघारा िक दैिनक चुŎा पजड़ैत नै रहत। मुदा \nई समान कūचे बीजू आमक फŲण संगे İवतः एना धधकैत अिछ िक İवयं धृत, \nधूमन, सरड़ रहए। भिर जीवन जे तेल घी चपने रहैत अिछ। जतबे-ततबे, मुदा \nसएह धू-धू धधकैत अिछ। \nमुदा कोनो तापबोध नै। से तँ मनुखक ललाटपर िलखल रहै छै िकंवा \nधİसल। जे चेतनावİथामे अिछ। आतंकवादी िक खूिनयū चेतनावİथामे नै होइत \nअिछ। ओ िन शामे होइत अिछ। वा हुनक रĎत दूिषत होइ छिĠ ह, जइ रĎतक \nƇूप पता लगेबाक ýान अखन तक िकनकहु नै। यएह किह सकैत छी जे एहेन \nकुलंगार आंतिरक ĉपŲ सामािजक Ćाणी नै होइत अिछ तँए समाजमे अछैत ओ \nअपराध करैत अिछ, जािन बूिझ कऽ अपहरण, हĜया, गदũिन रेतनाइ करैत  िवदेह मैिथली लघुकथा || 37 \nअिछ। भारŅाज सन िÿकाल दशŰ वैýािनक एहेनकó देिखये कऽ बािर िदतिथ। \nअिĐन सन पिवÿ! शीतल! लहलह करैत एवं धधराक संग। पुनः छाउर। \nफेर मािट। आ चुņीक भोजन भऽ पुनः üािरत भऽ मािट। एकिह बात भेल। \nतथािप अिİतĜव रिहते छै। मािट भऽ जाइत अिछ पाथर। पाथरसँ मूिþũ। जीवंत \nमूिþũ। मुिĎत कहū! आ मािटक संग अनंत सूŞम जीव बिन जाइत अिछ। एकटा \nबड़का जीव अंततः अमीबासँ। मािटयोमे उवũरा शिĎतक उजŭ समािहत रहै छै।  \nई अटल िवĂास जे समान बनैसँ पूवũ तइसँ िकछु िनİसन होइ छै; िन:सृत। \nĆाण िक आĜमा आ जे िकछु। से माÿ कĪपना अńाविध। कोनो Ćमाण नै। जे \nिन:सृत भऽ ƙŌमे िवलीन भऽ जाइ छै। विशơ नीितý कहै छिथ। अदृĮय \nसþाक तँ ढेर अिİतĜव आ Ćमाण अिछ। िवńुत, चुĦबकĜव, ğविन, Ćाणवाच \nĆभृिþ अदृĮय सþाक ĉप छी। देखबामे यएह अबै छै जे समान मँहक \nअंतिनũिहत िƅया ĉिक गेलैक अिछ। जेना कोनो चलैत मशीन बĠद भऽ जाइत \nछै तँ मशीनसँ िकछु भगैत नै छै। मुदा मशीन पुनः चलौल जाइ छै, कारण \nओकर रहİय मनुįयकó माने वैýािनक मनुįयकó मनुखक अपन रहİय अńाविध \nसोलहžी ýात नै। जे ýात करैत अिछ ततबे ĭयािध सँ आर ओझराएल जा \nरहल अिछ। सकरी, लोहट, हायाघाट, समİतीपुर िक िसĠदरीक मशीन तँ जंग-\nलोहा सँ मािट भइये गेल सन लगैत अिछ। िचिकĜसा िवýानसँ आब पुनः भोग \nिवýान। चहुँ िदस रहİय जानए वपिहं बपिहं। Ƈहपर तक। सृिƠ केना बनल। \nकेहन िवİफोट भेल छलै ओ? \nएना संतोष लेल चािर पūच तरहक गाछ रोपण। तó भीįम िपतामहबला गाछ \nथोड़े भेटत। कते रास ईँटा-तॴटा पिकला कारबार बूिझ करैत छिथ। फेर वएह \nबात! जखन राजा महराजाक अņािलकाओ धूल धुसिरत भऽ जाइत अिछ तखन \nई.....। केहन-केहन मिĠदर िगिरजाघर मिİजद काल कलिवत भऽ जाइछ। आब \nकी जमीĠदार! ठाकुर! महराजपर अňावĔजर करै छी उńोग पितक बदला। \nजिनक मोटका-मोटका गगनचुĦबी İतंभ कलŬतरे पताल लोक आ नङटे अकाश \nमुँहे ठार रिह जाइत अिछ। कालचƅ! सागरमे पहाड़ डुबा दैछ िक समुƖपर \nपहाड़ ठार कऽ दैछ।  \nई की भेलै? अकाश ठेकल मिĠदरमे एक बीतक मूिþũ। मिİजदमे तँ सेहो \nनदारत। छुĒछे ढ़ं ढ़ं। ऐसँ नीक İकूल। अंƇेजीबला नै। तइमे तँ पाइबला \nधिनकहाक बĒचा महान बनैत अिछ। मनुख बनबैबला पाठशाला। बोडũहु लािग \nगेलै। बीनू भाय बाल मिĠदर। कालŬतरे चपा गेल। अंƇेजी İकूलक उĜकषũसँ।  38 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nसभ अंƇेजीक गुलाम। बड़का गौरबबला बात। बोकबा अझĉĿीनहुँ कऽ टऽ कऽ \nकó बाजए लगलाह। िवĂİतरीयो ďयाित फीका िबनु अंƇेजी बजने। गुलामीक। \nिŅभाषककó रोजी भेट जेतैक ने! āी संत पयũंत! ऐ बीड़Ÿमे बोडũहु उिड़ कऽ कþऽ \nगेल पता नै। İकूलोक पता नै। माÿ लेखामे। दू गोटा मुदा दरमाहा उठबैत \nचुपेचाप जा कऽ पूिणũयū, आब ककरो अनका पतो नै जे बीनू भाय नामे İकूल \nचलै छै। कहुखनकó लागत जे परशुरामक िसŀ मन-गितये किलयुगमे सभ िकछु \nिवपरीत चलै छै। \nजखन मनुįय वİतु भऽ जाइत! तइमे एकटामे जीव नै रहैछ एवं नƠ भऽ \nजाइछ मुदा दोसर जीवंत समान। बुढ़ारीमे जखन छलॱ तँ सामाने छलॱ मुदा Ćाण \nिक हुकहुकी रहए। एसगर बगुला सन टकटक तकैत। िक यो पूछिनहार नै ने, \nफुरसितक अभावे। दया आबए मुदा वएह उĪटे दयाक पाÿ बुझए। अहाहा! \nझुनकुट भऽ गेलिथन। सþिर टिप गेलिन। की दवाइ दौरीमे! बेकार कऽ! ऐ सँ \nनीक जे आब ...। वषŰमे, पūच वषŰ तक जाइत जाइत अकĒछ! ितिथ, पतरा, \nमहापाÿ, गाम गेनाइ, छुņी लेनाइ। धुत्! अंƇेजी गुलाम लेल ऐ सँ सुनीनगर नीक \nफİट जनवरी, मैिरज डे, बथũ डे, भेलेनटाइन डे। हिरबाशर िक िजितया वŪत! \nबाप रे बाप! बथũ डे, मैरीज डे … बारहो मिहना! जतेक मोन हुअए! धुर छी, \nगुलाम! ितिथ बूिझते नै छिथन डेटपर जेता! छोछनए छोिड़ कऽ पोछनए। लोक \nआब करोड़मे महवारी पबैत अिछ! ई एतनीमे फुĒछ! खबाशीमे! \nअिहना एक िदन जा कऽ सोलहनी गुलाम भऽ जाइत अिछ, लेिकन माĎसũ \nलोकिनक चोला लगा वेद वाĎय सवų भवंतु सुिखनः, वसुधैव कुटुĦबकम्, ...नारी \nपूĔयंते रमंते... देवता... सावũभौिमक वैĂीकरणक सनातनी मत सभकó हरकुिच \nथकुिच। दोसर महाĜमा गाĠधी जĠमताह! से, बाट तिकते तिकते दūत िखशोिट \nदेब। से गीň बािĠह िलअ। ओना बाबा रामदेव अवतिरत भेलाह अिछ घोिधबलाक \nधोिध फोड़इ लेल, खेलहाकó बोकरबइ हेतु। तिहया तँ भूलचुक सँ आँिखमे \nअमेिरकन लŲस एवं हृदैमे अमेिरकन İटŵट लगबाबए पड़ल। कपालभाथी सँ बाहर \nने फेका जाएत तकर भय छले। मुदा हुनका कोन जे पोलीİटर चाउर, \nलेिमनेटेड भŇा िक दस िदनमे जĠमौल एक हाथक गेĠहारी िक सुइया देलहा \nसजमिन कदीमा अनरनेबा खाइ छी। फुलकोबीक नामे सुिन गैस िक भरोड़ िदअ \nलगैत अिछ! \nसभटा देिख  रहल छी। बूिझ रहल छी! अकािनयो रहल छी। टॉंट, जाड़िन \nसन पजड़ैत। तथािप ने कुहड़नए आने उþाप। एक िमिशया िचनगी उिड़ पड़ला  िवदेह मैिथली लघुकथा || 39 \nसँ लोककó लहरए लगै छै। कūच जाड़िनयो कािन कऽ नोर बहबए लगैत अिछ। \nधू धू धुधुऐतो शीतलताक बोध भऽ रहल अिछ हमरा! कारण जीवनमे ऐसँ उĜकट \nताप छलै डाह मारब, ईįयŭ, पĀाताप, ƅोध, अहंमे समावेशी नीित आरüणसँ िभžे \nअपमान बोध। Ćोžितयोमे। आबऽबबा बले फौदारी नै। अपनेमे लिड़ किट मिर \nजाउ। पाटलीपुÿो अपने कहū ठठला! आयŭवþũ कó डुबबैत अपनहुँ İवाहा। गþũमे \nकþŭ।  \nमैिथलीयो कó सािठ वषų दयाक भीख! संत महाĜमा ƙŌचारी कालमे। बाबा \nबले होइते तँ किहया ने भेटल रिहतै ई। पुनः एकटंगा देने रहुआ अपने मोने \nगĔजैत रहू। चािर गोटा। चानन ठोपबला। फोिĪडंग शीष-सूÿबला। िमिथला \nसासुरबला १०८ āी āी भगवान राम मū मैिथली कó ततेक सधलिथन जे िवơो \nदेिख  िमिथलावासी कहए लगलाह, राम राम! आब कहए पड़त-Ĝयज गोिवĠदम् \nĜयज गोिवĠदम्। माÿ मū शिĎतक शरणम् मैिथली शरणम्। \nमनुज Ćेम सूÿसँ बीनल माÿकó कथा कहैत छिथ। महाकिव लोकिन तिहया \nजँ रित ƅीड़ाक āम जलक बदला āिमकक āमजल परखने रिहतिथ तँ आइ \nāम जलधारी िपछड़लाहा āमजीवी मैिथलीसँ दूरİथ नै भऽ सभसँ बेसी संďयामे \nसमाजक आगū रिहतिथ। भगवान रामकó सीता मū सँ Ćेम आिक काट? से \nरामकथा कहैत अिछ। वएह काट िक िवधान-िनणũय Ćेमक Ćतीक, Ćेमक \nपिरभाषा। राधा िवरहक नोर Ćेमक Ćथम दृƠŬत। तó एहेन िवषादसँ पृथक \nसंसारो िनİसन Ćेम िथक। जे पढ़ल हुअए। जे पढ़ैमे नीक लागए। जे एकोरþी \nउþम संदेश हुअए। ĆĔविलत िशखो मğय हािदũकतासँ अिपũत हुअए। सभ तँ \nछाया सिहत भİम होइते छिथ। सबहक छाया भाİकर संग सūझ होइत-होइत \nभिर राित लेल िनपþा भऽ जाइछ तथािप हम यथावत छी। लहकैतहु भİम नै \nभेलॱ अिछ। भगवतीक दया मायासँ हमर छाया सेहो अńाविध अहिनũश सङ छिथ \nजे गीता सेहो िथकीह एवं Ćेमवश गीतू अथŭत् ऐ Ćेम कथाक राधा!  \nजाउ सभ अपन-अपन नीž गबए लेल! शेष अिगला जनममे! शुभ किलयुग!  40 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \n  \nशĦभु कुमार िसंह \nजĠम: १८ अĆील १९६५ सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक \nिशüा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. (मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणũपदक ĆाĢत) ितलका \nमūझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [ िबहार पाÿता परीüा (NET \nक समतुĪय) ĭयाďयाता हेतु उþीणũ, १९९५] “ मैिथली नाटकक सामािजक िववþũन” \nिवषयपर पी-एच.डी. वषũ २००८, ितलका मū. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। \nमैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समए- समेपर \nĆकािशत। वतũमानमे शैिüक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय \nभाषा संİथान, मैसूर-६ मे कायũरत।—सĦ पादक \nभाए-बिहनक ĭयथा कथा \nहुनका दुनूकó एकटा थाकल-हारल बटोही मािन सकैत छी। दुनूक चेहरा \nझमारल। आँिख सूजल। एकदम āीिवहीन। हुनका दुनूमे की संबंध रहिन वा \nसंबंधक िनधŭरण केना भेल हेतै, से कहब कने किठन मुदा संबोधनसँ बुझाइत \nछल जे दुनू गोटे भाए-बिहन जकū रहिथ। बैसतिह मैिथली वरसँ पुछलिथ- “कहू \nभाय की हाल-चाल! एहेन बगए िकएक बनौने छी?”   \nवर: बीज ĉपमे हम किहया ऐ धरतीक गभũमे पड़लॱ, केना हमर अंकुरण \nभेल, से सभ हमरा एकदम İमरण नै अिछ। हँ, हमरा अपन नेनपनक िकछु बात \nसभ İमरण अवĮय अिछ। तइ िदन हमर उिमर यएह कोनो छओ मासक \nलगधक रहल हएत। तखन हम एकदम छोट रही, ऐ लेल हमरा माल-जालसँ \nबचएबाक लेल यएह जगरनाथ िमसर (िशव मंिदरक Ćमुख पुजेगरी) चाĉ िदससँ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 41 \nजाफरीसँ घेर देने छलाह। तइ िदन मंिदरमे िशव आराधनाक लेल जतेको लोक-\nबेद अबैत छलाह, लोटाक बūचल जल हमरा जिड़मे उझिल दैत छलाह। िशव-\nĆŬगणमे रहबाक परताप बुझू वा हमर अपन भाĐय, िकछु मिहला लोकिनतँ हमरहुँ \nजिड़मे जल-फूल-अĒछत केर चढ़ौआ चढ़बए लागलीह। देिख ते-देिख ते हम अपन \nपूणũ यौवनकó किहया ĆाĢत कऽ लेलॱ से हमरो पता नै चिल सकल। भीमकाय \nहमर देह। हिरयर-हिरयर पातसँ आĒछािदत दूर-दूर धिर पसरल हमर डािर। \nजखन मंिदरमे िशव नचारी गाओल जाइक तँ पूरा वातावरण संगीतमय भऽ \nजाइक। बसात उĠमþ भऽ कए हमरा पात सभकó एĸिह संग झंकृत कऽ िदअए \nआ आ◌ेइसँ िनकसल मेहॴ सुर जेना नचारीक सुरसँ िम िल -जुिल एकटा मनोहर \nदृĮय उĜपž कऽ दैक। हमरा डािर-पातक छाहिरमे जेठक दुपहिरमे भिर गामक \nबूढ़-बुजुगũ ओइ मचानपर बैस शीतलताक अनुभव करै छलाह। नेना सभ कतौ \nखो-खो तँ कतौ बुिढ़या कबƂडी खेलाइत रहैत छल। हे ओइ कातमे भिर गामक \nमाल-जाल सबहक लेल िवāामİथल छलै। सालमे एकबेर बरसाइत (बटसािवÿी) \nिदन हमर नव ĉपó āृंगार कएल जाए। ओइ िदन हमर सॱसे घरे बुझू जे लाल-\nपीयर जनौसँ लिद जाइ छल। हम गवŸĠमþ रही। हमरा बुझाइत छल जे \nसभिदन एिहना हमर िजनगी किट जाएत। (एकटा दीघũ िनःĂास छोड़ैत) ....मुदा \nहमरा सुĠदरताकó ककरो नजिर लािग गेल। हमरा घमंडकó घून लािग गेल।  \nएकबेर अही गामक लþर खūक छोटका बेटाकó सॱसे देह खौजली भऽ गेल \nरहै। भिर सहरसाक डागदर-बैदसँ देखेलाक पĀातो ओकरा कोनो लाभ नै भेलै। \nिकओ हुनका कहलकिन जे ‘पūज भिर अमरलþीकó जँ तीन-चािर िदन धिर हुनका \nपएरसँ मोलबा िदयौ तँ खौजली जिड़सँ उपिट जाएत।’ लþर खū कतए-कहūसँ \nभिर पūज अमरलþी आनलिन आ बेटासँ पएर तरó मोलबौलिथ। खौजली \nउपटलिन िक नै से नै जािन मुदा हम ओइ अमरलþीसँ अवĮय पािट गेलॱ। भेलै \nई जे ओइ अमरलþीक एकटा टुकड़ी लþर खū हमरा गाछक उपर फेिक \nदेलिथ। आ ओ अमरलþी, जे ओहुना परजीवी होइत अिछ हमरा सन हिरयर \nगाछ पािब धĠय भऽ गेल। आइ तँ हमरा सॱसे देहपर ओकरिह राज छै। ओइ \nआयाितत सॱदयũक नीचū हमर नैसिगũक सॱदयũ फड़फड़ा रहल अिछ। हमर तँ \nदम िनकलल जा रहल अिछ। बूढ़-बुजुगũ लोकिन अखनो अबै छिथ, नेना-भुटका \nसभ अखनो बुिढ़या कबƂडी आ खो-खो खेलाइत अिछ मुदा हमर अिİतĜविवहीन \nभऽ जएबाक परबािह िकनको नै छिĠ ह। अहū तँ देिखतिह छी जे हमर \nिवशालकाय गाछ गामक Ćवेश Ņारपर अिछ, तँए भिर गाममे िब आह-िŅरागमन,  42 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nजनौ, मूड़न सन जतेको आयोजन होइत अिछ, सभमे लोक एþिहसँ तोरणŅार \nबना अपन-अपन घर धिर भुकभुिकया बĪब लगा कए बाटकó झकझबैत अिछ। \nएहेन सभ अवसरपर हमरा कतेक कƠ होइत अिछ से हम नै किह सकैत छी। \nहमरा डािर-पातपर गþर-गþर भुकभुिकया बĪब सभ लगा देल जाइत अिछ जे \nभिर राित िछनार छॱड़ा-छॱड़ी जकū कनखी मारैत रहैत \nअिछ..भुक...भुक...भुक...भुक। हमर तँ गþर-गþर झरिक जाइ ऐ। \n एकिदन भोगल पहलमान गामक लोक सभकó हमरिह गाछतर बजाकए \nĆाथũना केने छलाह जे- “ऐ बरक गाछपर सँ सभटा अमरलþीकó उजािड़-उपािर \nदेल जाए नै तँ ओ िदन दूर नै जखन ई परजीवी अइ बर गाछकó नेİतनाबूद \nकऽ देतै” मुदा गामक अिधकŬश लोकक कहब रहै जे- “ई िक कोनो लतामक \nगाछ िछऐ जे सूिख जेतै! बर िछऐ बर....” बर तँ हम सिरपहुँ छी, मुदा जँ \nएिहना ई अमरलþी सभ हमरा डािर-पातक खून चोसैत रहत तखन कतेक िदन \nधिर हम जीिब सकब से भगवतीए जानिथ.....। एतबा किह बर फेर उदास भऽ \nगेलाह। \nमैिथली: हमरो दशा तँ िकछु एहने अिछ भाय! हमरहुँ जनम किहया भेल, \nकिहया हम लोक सबहक जीभसँ उĒचिरत भेलॱ से सभ हमरो İमरण नै अिछ। \nहमरा तँ अहū जकū अपन नेनपनो İमरण नै अिछ। असलमे नेनपनमे हमरा \nसमİत मैिथल समाजसँ ततेक ने दुलार-मलार भेटैत रहल जे हमर नेनपन \nअŎड़पनिहमे बीत गेल। हमरा तँ जे िकछु İमरण अिछ से अपन जुआिनएक। \nजेना अहū अपन पूणũयौवनावİथामे भीमकाय देह आ अपन िवİतीणũ डािर-पातपर \nगवũ करैत छलॱ तिहना हमहूँ अपन जुआनीमे िमिथलाकó के कहए अपन पड़ोसक \nराज आसाम, बंगालसँ लऽ कए नेपाल (िवदेश) धिर अपन āुितमाधुयũ गुणक बले \nपसरल छलॱ। सािहĜयक कोनो एहेन िवधा नै जइसँ हमर āृंगार नै भेल हो।  \nĔयोितरीĂर, िवńापित, उमापित, चĠदा, मनबोध। \nहिरमोहन, याÿी, मधुप, ईशनाथ, राजकमल, Ćबोध।।  \nĆभृित सहİÿॲ किव-लेखक लोकिन Ņारा हमर सािहĜय-संसारक āृंगार कएल \nगेल छल। ई संभवतः १९म शताĤदीक उþराधũ रहल हेतै जखन िमिथलोपर \nअंƇेजी शासन आ िशüाक Ćभाव पड़ए लागलै। नाओं कथी लेल कहब ( भऽ \nसकैछ तइ िदन ओ हमरा लेल शुभे सोचने हेताह) अंƇेजी सािहĜयसँ Ćितİपधŭ \nकरबाक कारणे सभसँ पिहने ओ हमर अपन िलिप ितरहुता, जे हमर अिİतĜवक \nĆतीक िचƭ छल तकरा उतािर कए फेिक देलिथ आ हमरापर देवनागरी थोिप  िवदेह मैिथली लघुकथा || 43 \nदेल गेल। तिहया के जनैत छलै जे ई देवनागरी हमरा एकिदन सūस लेब किठन \nकऽ देत? आइ हमरा सॱसे देहपर ओकरे Ćभाव अिछ। ओकरा तरमे हम \nफरफरा रहल छी। एकर एकटा उदाहरण हम अहūकó दऽ सकैत छी- अहū \nभारतक कोनो कोनमे चिल जाउ आ लोकक समü बंगलाक कोनो पाƁय सामƇी \nĆİतुत कऽ कए पुिछयौिन जे “ ई कोन भाषा िथक? तँ ओ कहता जे बंगला” \nआ जँ से नै तँ बेसी सँ बेसी कहताह- असिमयū वा उिड़या, मुदा हुनकिह समü \nकोनो मैिथलीक पाƁय सामƇी रािख िदयौ तँ ओ फņ दऽ कहता जे ‘ िहĠदी’। \nआब अहū कĪपना कऽ सकै छी जे तखन हमर मनोदशा केहन भऽ जाइत छल \nहएत। आर तँ आर जखन कखनो हम अपन आन सखी-बिहनपा (बंगला, असमी, \nउिड़या आिद)क संग किहयो काल बैसै छी तँ ओ लोकिन हमरा तेना ने \nफजीहित करै छिथ से नै किह सकै छी। हुनकासभ ( बंगला, असमी, उिड़या \nआिद)क कहब छिĠ ह जे- “देखू हमर िधया-पुता सभ िवĂक कोनो कोनमे िकए नै \nहोिथ, कोनो भाषाक जानएबला िकए नै होिथ मुदा आपसी संवाद ओ लोकिन \nअपने भाषामे करै छिथ आ एकटा अहūक िधया-पुता सभ छिथ.......” सūच पुछू \nतँ ई सभ उपालĦभ सूिन करेज किट जाइत अिछ। जो रे दैब! जो रे हमर \nकपार! हमरा ( मैिथली) के कहए ओ लोकिन अपन मैिथल संİकृितओ कó तँ \nतिहना ताकपर रखने जा रहल छिथ- धोती, तौनी, पाग, जनौ..., सोहर, \nसमदाउन, बटगमनी, लगनी...., ितलौरी, अदौरी, ितिसऔरी, ितलकोर..., सभटा \nहेराएल जा रहल अिछ...। अपन ऐ सभ दुदũशाक चचŭ जखन किहयो काल \nआन-आन भाषा लग करैत छी तँ जनैत छी ओ लोकिन हमरा की कहैत अिछ? \nओ सभ कहैत अिछ- तô ईįयालु छó, तँए तोरा आन-आन भाषा सभसँ ईįयŭ होइत \nछौक, तô आन-आन सĥयता आ संİकृितसँ डाह करैत छैँ, समैक संग जँ नै \nचलबó तँ एिहना िपछड़ल रिह जेबó आिद-आिद। आब अहॴ कहू भाय! ई सभ तँ \nĭयथųक दोषारोपण छै ने? दुिनयūक कोन एहेन माए हेतै जकरा अपन िधया-पुताक \nसुख नै सोहाइत हेतै। अहū तँ हमर भाय िथकहुँ, अहū सँ हम जे िकछु कहब \nसे सūच आ हृदैसँ। हमर िधया-पुता सभ जे आइ िवĂक अनेको कोनमे पसरल \nछिथ, ओ सभ जखन सूट-बूट-टाइ पिहिर िनकलै छिथ आ फरũ-फरũ अंƇेजी, \nजापानी, İपैिनश, जमũन, Ąŵच आिद भाषा बौलैत छिथ, िफĪमी गाना गबैत छिथ, \nनीक-नीक होटलमे जा कए कūटा-छूरी सँ खाइ छिथ तँ ई सभ देिख  सिरपहुँ \nहमर करेज जुड़ा जाइत अिछ। भगवतीसँ गोहािर करैत रहैत िछयिन जे “हमर \nिधया-पुता सभ एिहना अिखल िवĂमे कला, संगीत, सािहĜय, राजनीित सभ üेÿमे  44 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nअपन-अपन नाओं आ जस करथु”। यएह परसूका गĢप िथक, Ąŵकफटũमे \nिवýानक üेÿमे कएल गेल कोनो पैघ उपलिĤधक लेल हमरिह एकटा ‘सपूत’ कó \nपुरİकृत कएल जाइत रहै, सॱसे दुिनयūक मीिडयाबला सभ ओइ समारोहक \nकवरेज करैत रहै, अपन सपूतक उपलिĤधपर गवũ करबाक लेल हमहूँ कोहुना \nओþए पहुँच गेल रही, जिहना-जिहना हुनका सĦमानमे िकछुओ बाजल जाइ, \nतिहना-तिहना हमर करेज गवũसँ पसरल जा रहल छल, मोनमे होइत छल \nजे  ओþिह मंचपर जा कए हम िचकिड़-िचकिड़ कऽ लोक सभकó किह िदऐक \nजे- देखू हम ईįयŭलू नै छी, हमरा िवĂक कोनो िवषय, भाषा, समुदाय, सĥयता, \nसंİकृितसँ कोनो Ćकारक परहेज नै...... मुदा कायũƅमक अंतमे जखन हमर ओइ \nसपूतसँ पूछल गेलिन जे- अहūक मातृभाषा की िथक? तँ हुनका मुँहसँ बहरेलिन \nअंƇेजी!!! सिरपहुँ कहैत छी भाय! ई सुिनतिह हमर करेज...., एतबे नै घर \nएलापर हुनकासँ हुनक पचमा िकलासमे पढ़एबला बेटा पुछलकिन- “बाबूजी! बाबा \nतँ कहैत छिथ जे हमरा सबहक मातृभाषा मैिथली िथक, तखन अहū अंƇेजीक \nनाओं िकएक लेलॱ? जँ अहū सन-सन लोक सभ अपन मातृभाषाकó एना अछूत \nबूझैत रहताह तखन तँ मैिथलीक भिवįय.....।” बाप कहलकिन- चुप रह बुिड़, \nई कोनो आन भाषा िथकै? मैिथली िथकै मैिथली, एकर जिड़ पताल धिर पसरल \nछै……। आब की कही भाय! हम अपन ऐ सपूतक अटुट िवĂासपर िवĂास \nकरी वा हुनक छोट बालक Ņारा कएल गेल हमर भिवįयक िचंताक Ćित आशा...! \nएतबा कहैत-कहैत मैिथलीक दुनू आँिखसँ दहो-बहो नोर खसए लागलिन।  \nबर, मैिथलीकó सŬĜवना दैत रहलिथ, हुनका मैिथलीसँ आर िकछु सुनबाक \nअपेüा रहिन मुदा मैिथलीक मुँहसँ जेना बकारे नै बहराइत रहिन, ओ कपिस-\nकपिस कए कािन रहल छलीह....।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 45 \n \nदुगŭनĠद मěडल \nलाल भौजी \nपिछला अड़तािलस बखũक सभ रेकाडũ đवİत करैत ऐबेर क जाड़ पाछū \nछोिड़ देलक। कहबी छै जाड़ मासमे Ĉइये आिक दुइये मुदा Ĉइ ततेक महग जे \nबेसाहब किठन। जँ दाम पुछबै तँ माघो मास सॱसे देह पसीनासँ तर-बþर भऽ \nजाएत। जहū धिर दूइएक सवाल अबैत अिछ तँ ई सुख Ćायः सबहक कपारमे \nिलखले नै अिछ। जँ िक यो िकशोरावİथाक बालक-बािलका छिथ तँ राित \nसपनाइते िबतैत छिĠह, आ बुढ़हा-बुिढ़क तँ कथे नै पुछू िकऐक तँ आइ ने ओ \nबुढ़ भेलाहहó मुदा एहेन कतेको जाड़कó ओ लोकिन देखने छिथ आ खेपने छिथ। \nतँए फलक Ĉपमे केराक घौड़ जकū हĝथे-हĜथाक असथानपर गĠडाक-गĠडा \nिधया-पुता सोहरल छिĠह। बाल-बĒचाक समथũ रहबाक कारणे, ओकरा सभकó तँ \nअपने खाए-खेलाएसँ पलखित नै। तहूपर सँ जँ कोनो पाहुन-परख चल आबिथ तँ \nघरक सवũथŭ अभावे। सभ घरकó बेटा-पुतोहु अलगे छेकने। तँए बुढ़ा-बुिढ़क लेल \nतँ माघ मासक जाड़ Ćाणक हार बनल रहै छिĠ ह।  \nकोनो तेहन अवसरे नै भेट पबै छिĠ ह जे समए सँ ओइ कहबीसँ िकछु लाभ \nउठाबिथ। तँए ओĦहर बुिढ़ कोने◌ा कोनमे धोकरी लगा पुआरमे घोिसआइल रहै \nछिथ आ एĦहर बुरहा दलानक कोनो के◌ानमे पोता पोतीक संग जाड़सँ संघũष \nकरैत रहै छिथ। कोनो तरहó दुनू परानी (बुरहा-बुिढ) राित खेपक लेल मजबुर। \nमुदा से कते िदन धिर? \nएक िदन मौका पाि़ब बुढ़ा बुिढ़कó हाक दैत छिथन- ‘‘ सुनै छै, हाथ-पएर \nजाड़े िठठुिर रहल अिछ, कनी कोनो मालीमे लहसुन तेल पका कऽ लेने आबौ \nतँ। बुिढ़ आंगनेसँ उतारा दैत छिथन, हँ हँ सुनै िछऐ, एते जोरसँ िकए हाक दइ  46 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nछै, कोनो की हम बहीर छी? लेने आबै िछऐ। ताबे माले घरमे आिग तापौ। \nबुरहा पुनः बािज उठै छिथ- ‘‘हे जĪदी सँ औतै, हम माले घरमे छी।’’ \nबुिढ़ करीब दस िमनटक बाद मालीमे लहसुन तेल पका दुĈखेसँ हाक दैत \nछिथन- ‘‘कतए छै हइया लौ।’’ \nबुरहा फेर बािज उठै छिथ- ‘‘एĦहरे लेने आबौ ने हइया िछऐ।’’ \nबुिढ़ लग अबैत बािज उठै छिथ- ‘‘ई िकछो नै बुझै छै? जे बेटी-पुतोहुबला \nअंगना-घर भेलै। सुतौ तेल लगा दैत िछऐ।’’ \nबुरहा पुआरक िबछौनपर ओंघरा जाइ छिथ आ बुिढ़ तेलक मालीश करए लगै \nछिथन। कने कालक बाद बुढ़ा तेल लगबैत गरमा जाइ छिथ। Ćेमसँ बुिढ़कó पुछै \nछिथन- ‘‘भानस भातमे देरी छै की? बĒचा सभकó अंगना दऽ आबौ, खा पी कऽ \nसुइत रहतै आ ई एþे आिग तापौ।’’ \nबुिढ़ आंगन जा िधया-पुताकó पुतोहु सभकó दैत अपने बुरहा लग आिब जाइ \nछिथ आ मालक घरमे पजरल घुरा लग बैस आिग तापए लगै छिथ। दुनू परानी \nगĢप-सĢप करैत बुरहा हाथ-पएर सुगबुगबए लगैत छिथ। आ अपन दिहना हाथ \nबुिढ़क बामा हाथपर दैत बािज उठै छिथ, एकरा एĸो रþी कोनो बातक đयान नै \nरहै छै। कहौ तँ कतेक जाड़ होइ छै..... कहैत बुिढ़कó पūजमे उठा आ पुआरक \nिबछौनपर ओंधरा जाइत छिथ। किनये जािक लņा-पटी होइत आिक तखने \nआंगनसँ पोता-पोती खा कऽ सुतैक लेल बाबा िकलोल करैत मालक घर िद स \nदौग पड़ैत अिछ। बुिढ़ बािज उठै छिथ- ‘‘छोड़ौ ने, छोड़ौ िधया-पुता सभ आिब \nरहल छै।’’ आ दुनू परानी माने बुढ़ा-बुिढ़ गरमाएले अवİथामे एक-दोसरासँ \nधड़फड़ा कऽ अलग भऽ जाइत छिथ। \nरहल जबान-जुआनक गĢप, जबानीक धाह पािब जाड़ो गरमाएले रहैत अिछ। \nबुझू तँ दू परानी जबान-जुआन होिथ आ उपरमे रजाइ पड़ल हो तँ जाड़ोकó \nजाड़मे पसीना छुटए लगैत छै। मुदा Ćकृित तँ िİथर रहत नै। ओ तँ अपना \nकालƅमे चलैत रहत। \nबीतल जाड़ मास आएल सरİवती पूजा उड़ए लागल वातावरणमे रंग-अबीर \nचाĈ कात डािर-पातपर िचड़ै-चुनमुनी चहकए लागल। कोइली धीया-पुताकó मुँह \nदुसब शुĈ कऽ देलक। आमक गाछ मंजरसँ महमह करए लागल। मुनगा फूल \nधरए लागल। राइ, तोड़ी, तीसी आ सिरसबमे पीअर-पीअर फूल सेहो लहलहाए \nलागल। वातावरण िकछु दोसरे रंगक भऽ गेल। चाĈ कात महमह करैत। \nकथा-कुटमैती शुĈ भऽ गेल। कथिकया सभ ठाम-ठाम जाए-आबए लगलाह।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 47 \nकथा फिरछैला उþर लाल-पीअर धोती आ तइपर लाठी हुरबला लाल-लाल ठĢपा \nअपन मैिथल सĥयताक पिरचए िदअए लागल। नेना-भुटका सभ फगुनहिर गीत \nगाबए लागल- ‘‘यै बड़की भौजी किरयौ िबचार, \nकतै िदन रहबै आब हम कुमार \nदैखैत देखैत हमरा ई भऽ गेलै \nअहū बिह नसँ हमरा लभ भऽ गेलै।  \nहरबाहो-चरबाहो सभ फगुआसँ सĦबिĠधत मैिथली गीत गाबए लागल। बाध-\nबोनमे मालो-मिहस चराबए आ घर-घसबिहनीकó देखैत ई गीत गाबए- ‘‘ तोहर \nलंहगा उठा देव रीमौटसँ....।’’ \nघसबिहनीयो सभ उþारा देनाइ नै िबसराए ओहो सभ गाबए ई गीत- ‘‘रओ \nछौड़ा बĔजर खसतौ....।’’ बुझू जे जाड़क खुमारी लोक सभ फागुनेमे उताड़ए \nचाहैत। िजनका पिरवारमे नव िब आह भेल रहिन, बुझू तँ हुनकर छओ आंगुर \nघीएमे। आिखर ऐ समैसँ भला गोधनपुर गामक रामदेव बाबूक छोटका बचबा \nउगन िकए ने लाभ उठिबतिथ। िकएक तँ अहीबेर बाइस िदसĦबर २००९मे हुनक \nअƇज दुगŭनĠद जीक िब आह दरभंगा िजलाक बĈआरा गाममे सĦपž भेल छलिन। \nतँए भैयासँ तँ डर जĉर रहिन मुदा नवकी किनयū अथŭत लाल भौजीसँ खूब \nरंग-रभस होइत छलिन। उगनक भौजी सेहो करीब एĸैस बखũक छलीह। बीस \nबसĠत तँ सुखले-साखले िबतौलिन मुदा एĸैसम वसĠत बुझू जे ओ तँ रससँ \nउगडुब करैत छलीह। बेस पūच हाथ नमहर-छड़गर, देहो दशा बेस भरल-पुरल, \nगाल तँ बुझू हाइ ƙीड टमाटर जकū लाल टरैस आ बेस गुदगर। आँिख एहेन \nकटगर जे जेकरा िद स एकबेर तािक देिथन तँ बुझू सोिनत एĸो ठोप नै खसैत \nमुदा ओ बेचारे घाइल भऽ जाइत। हुनकर जुņी तँ बुझू सुĒचा गहुमन सūप जकū \nफुफकार छौड़ैत छलिन। नव िववािहत भेलाक कारणे सिदखन भिर बūिह चूड़ी \nआ भिर हाथ मेहदी, आरतसँ रंगल पएर, भिर आँिख काजर आ भिर माङ सेनुर \nलाल टुहटुह करैत। िक यो जँ धोखहुँसँ देखैत तँ आँिख चोĠहरा जाइत। सभसँ \nसुĠदर हुनक वİÿाभूषणक पिहरब आ ओढ़ब छिĠह। एक तँ गोिड़ नािर, तइपर \nसँ सुगा पंखी रंगक साड़ी आ बेलाउज आ ओइ तरमे उĔजर धप-धप करैत \nƙेिसअर जे पिहरिथ ओकर उĔजरका िफता, से देिख  देिख  उगनकó तँ मौगित \nभऽ जाइत छलिन। ओ मने-मन िवचारिथ जे ऐबेर फगुआमे लाल भौजीकó सभ \nतरहó लाल कऽ देबिन। िदन िबतैत कोनो िक देरी लगैत छै। संयोग एहेन जे \nऐबेर फगुओ पिहले माचũमे छल। जेना-जेना फगुआ लिगचाइल जाए उगनक मन  48 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nतेना-तेना लाल भौजीक जुआनीसँ बौराइल जाइत छलिन। \nफगुआसँ एक िदन पिहने उगन दरभंगा अपना िडपटीपर सँ गाम अबैत \nछिथ। िकलो दुइ मधुर नेने िकलो एक अंगुर, आसेर काजू आ दू पैिकट \nिकशमीस आ चािर-चािर पैिकट हिरयर लाल रंग सेहो हाथमे टंगने आएल, संग-\nसंग दू शीशी रम सेहो नेने आएल। पीठपर एम.आर. बला बैग। उगन आंगनसँ \nससिर ओसारपर जाइत छिथ आ ओतैसँ हाक दइ छिथन- ‘‘भौजी, यै लाल भौजी \nकतए गेलॱ, आउ-आउ लग आउ, हम छी उगन।’’ \nलाल भौजी पलंगपर सँ उिठ बाहर अबैत छिथ। तात उगन पीठपरक बैग \nिनचū रािख एक हाथे मधुरक पैिकट लाल भौजीक हाथमे दैत आ दिहना हाथमे \nपिहनेसँ घोरल लाल रंग लाल भौजीक बामा गालपर लगबैत आ दिहना गालमे \nचुĦमा लइत बािज उठैत छिथ- ‘‘अधला नै मानब फगुआ छी। भौजी यै भौजी, \nआब कहू मन केहन लगैए?’’ \nलाल भौजी चौबिनयū मुİकी दैत बाजिल- ‘‘धूर जाउ, हमरा अहūक ई चािल \nनै सोहाइए।’’ बािज लाल भौजी अपना पलंगपर चिल जाइत छिथ। आ उगन \nअपन कोठलीमे। राित भिर उगनक आँिखमे नीन नै भेल। सुतलीयो राितमे रिह-\nरिह मन पिड़ उठैत छिĠह भौजी, लाल भौजी........।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 49 \n \nवीरेĠ Ɩ कुमार यादव \nƇाम- घोघड़िर या, पोİ ट- मनोहपņी, भाया- िन मũली, िज ला सुपौल \nहमर समाज \nिब žू आ बीĉ बालसंगी छलाह। दुनू गोटे कोशीक कछेर गाम घोघड़िर यामे \nमĉआक रोटी आ पोठी माछक चटनी जलखै खाइत छल। रेिड यो बािज  रहल \nछल जे “िल ◌ंक रोड िन रमलीमे िव į णु महायý शुĉ अिछ , जइ मे गणेशजी महाराज \nलोक सभकó लƂडू दैत छिथ Ġ ह । ” ई सुिन तिह  िब žू अपन भजार बीĉकó \nकहलिख न- “ यार, घोर किल युगमे गणेशजी लƂडू बँटैत छिथ ।  एक िद न चलु \nआ अपनो सभ Ćसाद लए आबी ।” \nदुनू  भजार आĀयũ किर तॱ यý मेला देखबाक ि◌ नĀए कएलक। ओइ बीच \nगामक ठकनी काकी मुँहमे पान गलठैत, हाथमे बजैत रेिड यो नेने लगमे आिब  \nबजलीह- “ यौ िब žू बौआ, ऐ रेडीमे कहलक जे िल ◌ंक रोड ईटहरीमे गणेश \nभगवान लƂडू बँटैत छिथ न, अपनो सभ चलै चलू गणेशक लƂडू लए आबी । ” \nबीĉ बजलाह- “ गै काकी धैरज धर, हम रेलगाड़ीक भūज करै िछ यौ, \nगामक सभ गोटे रेलपर चिढ़  गणेशजीक Ćसाद लेबाक लेल अवĮ य जाएब। ” \nठकनी काकी कने ठमिक  कऽ बजलीह- “ रौ बकलेलहा, ऐ गाममे बस, \nमोटर चलबाक तँ रİ ते नै अिछ , तô रेल मंगबैत छैँ।” \nबीĉ हँसैत बजलाह- “गै काकी जहन मािट क मुĉत गणेशजी लƂडू बūिट  \nसकैत छिथ , तखन िब नु पटरीक रेल िक एक नै आओत? ” \nबीĉक बात सुि◌ न िब चिह मे िब žू कहलिख न- “अहū सभ बकझक जुिन  कĉ, \nधमũक काज देखबा, सुनवा आ कएलासँ İ वगũ होइछ। हम सभ िम िल    देवी पूजा \nपाठ आ दशũन करए एक िद न अवĮ य जाएब। ”  50 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nगामक पैघ आ देहोदशासँ भिर गर पंिड त कमलशेखर बाबूसँ भóट  कए दुनू \nभजार शुभ िद न तकौलक आ भाड़ाक बदलामे तेलपर परमाबाबूक ƏेĎ टर भūज \nकएलक। \nजेठ मासक रौदमे ठकनी काकी, बीžू, बीĉ आ गामक लोक सभ ƏेĎ टरसँ \nयýमेला देखबाक लेल Ćİ थान कएलक। उबड़-खाबड़मे ƏेĎ टरक झोलामे झुलैत, \nरंग-िव रंगक गप-सĢ प करैत रý İ थल माने मेला पहुँच गेल। \nयý İ थलपर अनिग िन त लाउडİ पीकरक आवाजसँ भारी शोर-शराबा होइत \nछल। ऐ बीच साइिक ल İ टŲडसँ एगो चीकन युवती समतोला रंगक समीज \nसलवार पिह रने, आँिख पर रंगीन गोगुĪ स धरौने, हाथक मोबाइलसँ फोटोƇाफी \nकरैत ठकनी काकीपर नजिर  पिड़ तिह  बजलीह- “मौसी अहū आिब  गेलॱ, बिढ़ यū \nभेल, भóट-मुलाकात भऽ गेल। हम तँ Ćचारे सुिन  अएलॱ। एतेक लोकक भीड़ तँ \nऐठाम कॉलेज पिर सरमे देशक Ćधानमंÿी बाजपेयीजी आएल छलाह, ओहूमे नै भेल \nछल।” ई सोलह बिर सक बाला Ćेमलता जे हालिह मे पÿकािर तासँ जुड़लीहó सएह \nछिथ । \nऐ यý मेलामे अनेको लोक-लुभावन कायũƅममे भोĈकवा रेिड यो İ टेशन \nएफ.एम ९२.८, राजिव राज (नेपाल)सँ आएल मैिथ ली भाषी कलाकार सभ मैिथ ली \nभाषाक िव कासक लेल आ समाजकó Ćगित मूलक िश üाक हेतू बिढ़ या कायũƅम \nदेखौलक।  \nठकनी काकीक संगे Ćेमलता आ गामक लोक कायũƅमक आनंद लैत \nमुĉतक दशũन करए आगू बाढ़लाह। सभसँ पिह ने घोर किल युगमे सतयुगक \nकामधेनु गाए देिख तिह  Ćेमलता बजलीह- “ मौसी, कामधेनुक थनसँ चुबैत दूधक \nपान कĉ आ िज बतिह  İ वगũक बदलामे मोü ĆाĢ त कĉ। ”  \nĆेमलताक एतेक सुि◌ न बीĉ बािज  उठल- “ काकी कामधेनुक चाĉ िद स \nआँिख  खोिल  कऽ ताकू। ई बुइिध क कमाल आ ĭ यवसायक धािमũक तरीका छी। \nजइ पर कोनो तरहó ऑंगुर नै उठए आ शŬित सँ पाइक संचय हुअए। ई सभटा \nपाइ ि◌ हĠ दु धमũक ठीकेदार बाबा आ पंिड तजीक पािक टमे जाएत, जइ सँ बाबा आ \nपंिड तक िज नगी शान-शौकत आ भोगिव लासमे बीतत। ” \nठकनी काकी लोकक एतेक भीड़ रिह तॱ ठेल -ठािल  कऽ अमृत पान कएलक \nआ लोको सभकó करौलक। बीनू कहलिख न- “आ◌ेइ ठाम ला◌ेकक बƂड भीड़ छै, \nओतए चिल  देखू कोन देवता की बūटैत छिथ न।” सभ गोटे ओइ भीड़ लग \nगेल। āŀालु भĎतगण गणेश भगवानसँ टाका दए Ćसाद माने लƂडू लेबाक मुड़  िवदेह मैिथली लघुकथा || 51 \nकटबैत छल।  \nĆेमलता मुĉतक सजाओल दृĮ यक फोटो खॴचैत यýशालाक बगलमे ठाढ़ \nछलीह आ मोनमे रहिन  जे िक छु āŀालुजनसँ साüाĜ कार करी आ संवाद Ćेिष त \nकरी। ताबत काल माथपर भा◌ेगारसँ उजरका आ िस नुिर या चानन घसल गेहुमा \nरंगक मोटगर लोक उजरका धोती पिह रने Ćेमलताक सोझū आएल। Ćेमलता पुिछ \n  देलिख न- “पंिड तजी, ई की भए रहल अिछ? ” \nजोरसँ ठहाका दैत पंिड त जी बजलाह- “ई घोर किल युग बीत रहल अिछ । \nमनुखक गĢ प छोड़ू, आब तँ देवता लोकिन  सेहो पाइक लेल दोकान खोिल  \nदेलक। ि◌हĠ दु धमũक चादिर  ओिढ़  अधािमũक, अनैित क काज करबा लेल हमरा \nसमाजक Ćित िį ठ त ĭ यिĎ त  सभ कतेक तĜ पर अिछ  से सभ आँिख  खोिल  देखबाक \nलेल आएल छी। दुिन यūक लोक सभ चūदपर बसबाक लेल Ćयासरत अिछ , आ \nहमरा समाजक लोकसभ साहुकार गणेशक लƂडू पाइ दऽ कऽ पबैत अिछ । ” \nठकनी काकी Ćेमलताक लग आिब  बजलीह- “गै छौड़ी, केकरासँ गĢ प करै \nछó, चल ऐठामसँ आब गामो जाएब। ” \nमौसीकó िव दा होइसँ पिह निह  Ćेमलता वीĉ िद स मुİ की दैत बजलीह- “अपने \nिक छु कहब?” वीĉ झटसँ कहलिख न- “िक ए नै ? सभ लोककó धािमũक होएबाक \n चाही, मुदा ऐठाम जतेक आडĦ बर कएल गेल अिछ  से उिच त नै । आजुक \nवैýािन क युगमे ढ़ाइ-तीन लाख ĉपैया खचũ कए ऐ तमाशासँ वातावरणक शुिŀ , \nभिĎ त मय माहौल आ गामक नाओं ऊँच केलक, एकर अलावा की ĆाĢ त हएत? \nसमाजक एतेक रास रकमक खचũ आधुिन क सोचसँ गरीबक बĒ चाकó पढ़बा-\nिल खबामे, बेमारीसँ पी िड़ त लोकक इलाज करेबामे, गामक िव कासमे हेबाक चाही। \nजइ सँ हमरो समाजक धीया-पुताकó नोबेल पुरİ कार ĆाĢ त करबाक अवसर भेटए। \nधािमũक कायũƅमक उĿेĮ य बदिल  गेल अिछ । सभटा खेला पाइ हँसोथबाक लेल \nभऽ रहल अिछ । एना कएलासँ हमर समाज आगू नै बिढ़  पाओत। अिप तु पाछूए \nरहत। ई हमरा सबहक लेल हाİ याİ पद बात छी।” \nĆेमलता मुİ कुराइत हाथ आगू बढ़बैत बीĉसँ हाथ िम लाए मौसीसँ िव दा \nलेलिन । वीĉ Ćेमलता िद स आ Ćेमलता वीĉ िद स घुि◌ र-घुि◌ र तकैत चिल  गेल। \nिव žु भाय, अपन भजार वीĉक मुİ कुराइत चेहरा टुकुर-टुकुर तिक ते रिह  गेल। \nतĜ पĮ चात् ठकनी काकी िव žु, वीĉ आ गामक लोक सभ ƏेĎ टरपर चिढ़  गाम \nिद स िव दा भेल।   52 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nउमेश मě डल \nिपताक नाओं- āी जगदीश Ćसाद मěडल, गाम- बेरमा, भाया- तमुिरया, िजला- मधुबनी, \nिबहार। जĠम ितिथ : ३१.१२.१९८०  \nĆकािशत पोथी- िनĮतुकी ( मैिथली किवता संƇह), िमिथलाक संİकार गीत, िवध-बेबहार \nगीत आ गीतनाद ( िमिथलाक सभ जाित-धमũक लोकमे ĆयुĎत मैिथली लोकगीतक पहिल  \nसंकलन)। िवकीपीिडयामे मैिथलीक İथानीयकीकरणमे योगदान, िमिथलाक जीव-जĠतु/ \nवनİपित आ िज नगीक िडिजटल सिचÿ ऑनलाइन संİकरण, िमिथलाक सभ जाित-धमũक \nलोकमे ĆयुĎत लोकगीतक रेकाडųड ऑनलाइन ऑिडयो और वीिडयो िडिजटल संकलन।  \nअमैआ भार \nकलपर सँ कुĈड़-आचमन कऽ पüधर बाबा दरवĔ जाक सीढ़ीपर पिह ल पएर \nदइते रहिथ  िक  चाहक िग लास नेने लालकाकीकó आंगनसँ िन किल  कोनचर लग \nअबैत देखलिख न। काजक संयोग देिख  मन फुदिक  गेलिन । जाधिर  लालकाकी \nओसारक सीढ़ी लग अबैथ तिह सँ पिह निह  बाबा ओसारक चौकीपर पसरल मोथीक \nिब छानक ओठ पकिड़  दुइ बेर  झािड़ -िबछा, देवालसँ ओंगिठ  चौकीपर बैस गेलाह। \nबैसतिह  लालकाकी चौअिĠ न यū मुİ की दैत हाथमे चाहक िग लास पकड़ा देलकिन । \nभफाइत हाडũ-लीकर (कड़गर) चाह आ लालकाकीक मुİ की बाबाक मनकó जिह ना \nबĒ चाक फेकल गेन गुड़कैत तिह ना गुड़का देलकिन । मुँहमे चाह लइसँ पिह निह  \nटूिस  देलिख न- “मन बड़ िछ टकल बूिझ  पड़ैए। कतौ िक छु पेलॱहó की?” \nपितक  बातक उþर दइसँ लालकाकी अनसुन करए चाहलिन , कारण जाधिर \nचाह मुँहमे नै लऽ लैत छिथ  ताधिर  घरक कोनो बात कहब उिच त नै । हो न हो \nजँ कहॴ अधले लगिन । हम तँ कोनो हािक मक घरवाली नै छी जे आमद-खचũक \nफाइल खाइए-पीबै काल उĪ टा देबिन । आब भगवान िद न बदललिन  तँए ने बीअिन   िवदेह मैिथली लघुकथा || 53 \nडोलबैक दुख भागल नै तँ केहन भारी दुखक तरमे रहै छलॱ। पėी तँ पित क \nओहन खेलक संगी िछयिन  जे िद न-राित  खेलैत रहैए। चाहक चुİ की लइतिह  \nलालकाकीक मुँहसँ खसलिन - “एगारह सए ĉपैया समैध पठा देलिन हó।” \nĉपैयाक नाअँ◌ो सुिन तिह  बाबा चॱिक  गेलाह। मनमे उठलिन , िक अए ĉपैया \nपठौलिन ?  अखन ĉपै याक कोन काज अिछ ? तहूमे कहने तँ नै छेिल यिन । \nपित क टहलैत मनकó देिख  लालकाकी दोहरा देलिख न- “ ĉपैया◌े आ िच िŇ यो \nबौआकó भोरे डाक-पीन दऽ गेलिन । नवका समैध पठौने छिथ ।” \nनवका समिध क नाओं सुिन तिह  पüधरक मनमे धĎ का लगलिन । मुदा तैयो \nसंयिम त होइत पुछलिख न- “ि◌ चŇीमे की सभ िल खल छलै? ” \n“यएह जे, काजक धुमशाही एþे बिढ़  गेल अिछ  जे अमैया भारक लेल \nपाइऐ पठा रहल छी। गाम आएब मोसिक ल अिछ ।” \nअमैया भारक नाओं सुिन तिह  बाबाकó तेिल या सūपक िबख जकū सž दऽ \nआँिख येपर िबख पहुँच गेलिन । िबखसँ कारी होइत पित क देह देिख  लालकाकी \nबूिझ  गेलीह। सोझासँ ससरैक गर अँटबए लगलीह। जेना िक यो अंगनासँ सोर \nपाड़ने होिĠह   तिह ना अंगना िद स देिख  बजलीह- “ अबै छी किन यū।” कहैत \nचुपचाप ससिर  गेलीह। मुदा देह थरथराइते रहिन । पित -पėी रिह तॱ दुनूक बीच \nवैचािर क मन-भेद रिह ते रहिन । लालकाकीक िव चार जे सबहक संगे िम िल  -जुिल  \nचली जहन िक  बाबाक िव चार छिĠ ह  जे जिह ना जंगलमे अनेको ि◌ कİ मक गाछ \nकोनो-कोनो कोिढ़ला जकū तžुक अिछ  तँ कोनो-कोनो लोहा जकū सĸत। जँ \nदुनूकó एक रंग बूिझ  िक छु बनौल जाए तँ कते िद न चलत। जे तžुक अिछ  ओ \nलगले नį ट भऽ जाएत जहन िक  जे सĸत अिछ  ओ ओिह  ना तना-उताड़ रहत। \nतिह ना तँ मनुĎ खोक बीच अिछ । \nचाह सठबो नै कएल रहिन  िक  तिह क बीच ƅोध नाकपर आिब  गेलिन । \nƅोधे मन उनटए-पुनटए लगलिन  मुदा िक छु बाजिथ  नै ।  शुĉहेसँ पिर वारो आ \nटोलोक लोक शाĠ तीकó लालकाकी कहैत रहिन  जे अखनो धिर  किह ते छिĠ ह । \nƅोधसँ बाबा अधे-िछ धे चाह पीब  चौकी तरमे िग लास रिख  दलानक िभतुरका \nचौकीपर पिड़  सोचए लगलाह। अमैया भार िक  आइएक छी आिक  सािब केसँ \nअबैत अिछ । कोनो िक  अपने नै पुरने छी जे नइँ बुझल रहत। जूइड़ेशीतल \nपाविन सँ शुĉ कऽ आƖा धिर  पुरैत छलॱ। चटनी खेबासँ लऽ कऽ कसौनी-अँचार \nहोइत बिर साइतसँ पाकल आमक भार पुरने छी। शुĉमे रोहिन या सरही आ बमै, \nगुलाबखास जरदालूसँ शुĉ करैत छलॱ, कृį णभोग, लड़ूबा, मालदह होइत  54 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nकलकिþ यापर पहुँचै छलॱ। बरखो खसैत छलए आ आमो लिग जाइत छल। \nअĠ तमे मोहर ठाकुर, राइर, फैजली, िस Ď कूलक भार पुिर  समाĢ त करैत छलॱ। ई \nिक  भेल   जे आमक भारक तरे ĉपैया पठा देलॱ? हम िक  ĉपैया नै देखने छी \nआिक  कजŭ मंगिल यिन ? ऐसँ नीक जे नै पठिब तिथ । तइले केकरा के डūड़-बाĠ ह \nकरैए जे किर ित यिन । ई िक  बुइध -बिध  या केलिन । भारपर आएल वİ तु समाजमे \nबेन İ वĉप िब लहल जाइत अिछ , से िक  िबलहब?    केहन समए चलि आएल \nकेहन नै  , देखै छी जे जेकरा खूँटापर चिर -चिर  थान महीिस क रहैत छल सेहो \nसभ आब बजĉए दूधक दही पौिड़  चौरचनक हाथ उठबैए। एहेन पाविन  केनिह  \nकी? तरे-तर िम यािद  अिग या गेलिन । \nअ◌ा◌ंगन आिब  शाĠ ती माने लालकाकी पुतोहु लग बजलीह- “बूढ़ा िब गिड़  गेल \nछिथ ।” \nअंगनाक सभ सुनलिन , तँए सभ दरवĔ जा िद स जाएबे छोिड़  देलक। तइ \nकाल बाबासँ भóट  करए सुशील आएल। दरबĔ जापर नै देिख  सुशील आंगन ि◌ दस \nतकलक। आँिख क इशारासँ लालकाकी सुशीलकó बजा कहलिख न-  “भाय सहाएब \nबगदल छिथ ।” \nअचंिभ त होइत सुशील पुछलकिन - “िक अए? ” \n“समिध या◌ैरसँ अमैआ भारक ĉपैये समैध पठा देलिख नहó, तँए....।” \nमुİ कुराइत सुशील आंगनसँ िन किल  जोर-जोरसँ दरवĔ जाक आगूमे बजए \nलगल- “भाय सहाएब, यौ भाय-सहाएब।”  \nककरो उþर नै सुिन  घरेसँ पüधर बजलाह- “के, सुशील।” \n“हँ भैया, मन-तन गड़बड़ अिछ  की ? ” \nओसारपर आिब  पüधर बजलाह- “ मन िक  गड़बड़ हएत, तेहन-तेहन काज \nदेखै छी जे नीको मन अधलाह भऽ जाइए।” \n“से की? ” \n“िक छु नै।” \nचौकीपर बैसैत सुशील बाजल- “ िक  कहब भाय सहाएब, बे-ठेकानक गाम \nसभ भए गेल अिछ । फागुनक लगनमे बिर आती गेल रही बरकó दुअ◌ार लगबए, \nदाइ-माइ सभ चंगेरामे दूिभ -धान, चिरमुखी दीप जरौने पहुँचलीह। ले बलैया, \nतखने बिर आतीक अंƇेजी बाजा िफ Ī मी धुन शुĉ केलक। िक  कहू भाय, बुढ़ -\nबूढ़ानुस सभ तँ पूवũते गीत गबैत रहलीह मुदा जते नवतुिर या सभ रहए ओ सभ \nडाĠ स करए लगल।”  िवदेह मैिथली लघुकथा || 55 \nसुशील बिज ते रहै िक  िब चिह मे ठहाका मािर पüधर बजलाह- “ ई तँ आन \nगामक बात भेल। दुिन यū बड़ीटा अिछ । सॱसे दुि◌ नयūमे ने एक रंग लोक अिछ  \nआ ने चािल -ढािल । अपन कĪ याणक लेल सभकó अपन-अपन िज नगी बुझए \nपड़तै।” \nबाबाक िव चार सुिन  सुशील अपन िव चार मोड़ैत बाजल- “ भाय चाह नै \nपीलॱहó, मूड भंगठल बूिझ  पड़ैए।” \nदरवĔ जाक अढ़सँ लालकाकी सभ बात सुनैत रहिथ । पित क ठहाका सुिन  \nमन असिथ र भेलिन । आंगन ि◌ दस देिख  पüधर जा◌ेरसँ बजलाह- “ कने चाह \nबनौने आउ? ” \nपािन  पीब  हाथमे चाहक िग लास लैत पüधर बजलाह- “ तेहन मनुख सभ \nबिन  रहल अिछ  जे एको-िद न जीवैक मन नै होइत अिछ ।” \nपüधरक बातकó मोड़ैत सुशील बाजल- “एह भाय, अगुता जाइ छी। दुि◌ नयū \nसबहक सिझ या िछ ऐ िक  ककरो खानगी। िक यो अपन िज नगीक मािल क अिछ  \nआिक  दोसराक। जाबे ऐ धरतीक सुख-भोग आ अž-पािन क िह İ सा बचल अिछ  \nताबे मरबो नीक हएत।” \n“हँ, से तँ ठीके कहलह।” \nपüधरक समथũन देिख  सुशील बाजल-  “अपने गामक घटना कहै छी, \nमटकन भाइयक बेटाक कोजगरा रहिन । बĦ बैयेसँ समैध भाित ज िदयए ĉपैया \nपठा देलकिन । सेहो चौबीसम घड़ीमे। कोजगरे िद न। बेर झुकैत मटकन भाय \nआिब कऽ कहलिन  जे सुशील तô बड़ जोगारी छह। कने सĦ हािर  दाए। भाइक \nबात सुि◌ न कोनो गरे ने सुझाए, िकएक तँ अनका ऐठाम पुिछ -पुिछ  खाजा-लƂडू \nआ दही पबैत छिथ न। मनमे आएल जे समाजक लेल पान-मखानक तँ जोगार \nभइयो सकैए। मुदा िज नकर-िज नकर भोज खेने छिथ न ित नका-ित नका िक  खाइले \nदेिथ न। केना दही पौरल जाएत आ खाजा-लƂडू बनत। एहेन िİ थ ित मे अनेरे \nपिड़  दोखक मोटरी कपारपर लेब। मुदा एकटा बात मनमे उपकल।” \n“की?” \n“जखन माए-बाबूक भारसँ लऽ कऽ बाल-बĒ चा धिर क उतिर  ये गेल अिछ  \nतखन अनेरे जंजालमे पड़ब नाक-कान कटाएब छोिड़  आरो िक  भऽ सकैए? तइसँ \nनीक जे िक यो अपने केलहाक फल ने पाओत।” \nसुशीलक बात सुि◌ न पüधर बाबा गुĦ म भऽ िव चार करए लगलाह।  56 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nनĠ द िव लास राय \nजĠ म- 02.01.1957ò.मे, िश üा- बी.एस.सी. ( गिण त), आइ.टी.आइ. ( टनũर)। गाम+ \nपोİ ट- भपिट याही, टोला- सखुआ, वाया- नरिह या, िज ला- मधुबनी, ि◌ बहार।  \nबाबाधाम \nबोल-बम बोल-बम। बोलबम-बोलबम ई आवाज कमलीक कानमे पड़ल तँ ओ \nघास काटब छोिड़  सड़क िद स  तकलक। एकटा बसमे पीयर-लाल कपड़ा \nपिह िर ने लोक सभकó देखलक। बसक भीतर आ छतपर लोक सभ बैस कऽ \nबोलबम-बोलबमक नारा लगबैत छल। बस तेजीसँ सड़कपर दौड़ रहल छल। \nकमलीक खेत सड़कक कातेमे छल। ओ खेतक आिर पर घास कािट  रहल \nछिल । कमली सोचए लगली- कतेक लोक बाबा धाम जाइत अिछ  मुदा हमर तँ \nभागे खराप अिछ । कतेक िद नसँ िव कलाक बापकó कहैत छी मुदा ओ अिछ  जे \nिध याने ने दैत अिछ । \nकमली आ लखन दू परानी। एकटा बेटा ि◌ वकला। िव कला सातमे पढ़ैत। \nलखनक माए-बाप सþर अİ सी बखũक बूढ़। लखनकó पūच िब घा खेत, एक \nजोड़ा बड़द आ एकटा महीसो। लखनकó कतौ जाइक लेल सोचए पड़ए। िक एक \nतँ सþर बखũक बूढ़ माए आ अİ सी बखũक अथवल बापकó छोिड़  कतए जाएत। \nतइपर सँ एक जोड़ा बड़द आ महीसोक देख-रेख। पūच िब घा खेतमे लागल \nफसलक ओगरवाही। असगरे कमलीसँ केना पार लागत? तŵ कमलीक \nबाबाधामबला बातपर लखन िध यान नै दैत छल। लखन सोचए, कमलीकó गामक \nला◌ेक संगे बाबा धाम भेज देब तँ भानस के करत? घास के आनत? असगरे \nहम की सभ करब? बेटा िव कला पिढ़ते अिछ । ओकरा İ कूलसँ छुņी होइत \nअिछ  तँ ओ टीशन पढ़ै लए चिल  जाइत अिछ । िब ना टीशन पढ़ने केना परीüा  िवदेह मैिथली लघुकथा || 57 \nपास करत। सरकारी İ कूलमे की आब पढ़ाइ होइत अिछ ? माİ टर सभ बैस \nकऽ गप लड़बैत रहैत अिछ । चिट या सभ कोठरीमे बैस कऽ गप करैए अथवा \nलड़ाइ-झगड़ा। माİ टर सबहक लेल धिन  सन। लखन अपन खेती गृहİ थीक \nसंगे माए-बापक सेवा नीकसँ करैत अिछ । माए तँ थोड़े थेहगरो छिथ न मुदा \nबापकó उठबो-बैसबोमे िद Ď कते छिĠ ह। हुनका पैखाना-पैशाव लखनेकó कराबए पड़ैत \nअिछ । पौरकū साल फागुनमे लखनक िप ताजीकó लकबा मािर  देलकिन । िमāा \nपॉलीिĎ ल नीक दरभंगामे इलाज करेलासँ जान तँ बिच  गेलिन  मुदा अथवल भऽ \nगेलाह। भगवान लखन जका◌ॅ◌ँ बेटा सभकó देथुन। ओ तन मन आ धनसँ माए-\nबापक सेवा करैत अिछ । \nलखनक एकटा संगी अिछ । नाओं छी सुकन। सुकन लखनसँ बेसी धनीक \nअिछ । दूटा बेटा अिछ  सुकनकó। दुनू बेटा सातवū तक पिढ़  िद Īलीमे नौकरी \nकरैत अिछ । मासे-मासे बेटा सबहक भेजलाहा ढौआ सुकनकó भेट जाइत अिछ । \nसुकनोक माए-बाबू िजबते छिथ न। सुकनक माए कम देखैत छिथ न। हुनका \nराित कó सुझबे नै करैत छिĠ ह। एक िद न सुकनक माए राित कó ओसारपरसँ िग र \nगेलिख न, हुनका पएरमे मोच पिड़  गेलिĠ ह । लखनकó पता चलल तँ ओ सुकनक \nमाएक िज ýासा करै लए गेल। सुकनक माए लखनकó अपने बेटा जािह त मानैत \nछेलिख न। \nलखन सुकनक माएसँ पुछलक- “ माए केना कऽ ओसारपर सँ िग र गेले?” \nसुकनक माए बाजिल - “ बौआ, आब हमरा सुझै नै अिछ । राित  कऽ तँ \nसाफे नै देखैत छी। बेचू बाबूक छोटका कनटीरबा दरभंगामे डाकडरी पढ़ैत \nअिछ । ओ फगुआमे गाम आएल छल, हुनका कहिल ऐ तँ ओ हमर दुनू आँिख  \nदेखलक आ कहलक जे दुनू आँिख मे मोित यािव न भऽ गेलौहó। कहलक जे \nऑपरेशन करेलासँ ठीक भऽ जाएत आ नीक जहाित  सुझए लगत।” \nहम सुकनकó कहिल ऐ तँ ओ कहलक जे एखन ढौआ नै अिछ । ढौआ हएत \nतँ लहान लऽ जा कऽ ऑपरेशन करा अनबै। मुदा फागुनसँ भादो आिब  गेल, \nऑपरेशन नै करा आनलक। सुनै िछ ऐ चौठचĠ Ɩक परात दुनू परानी बाबाधाम \nजाएत।  \nसुकनक बाबूजी सþिर  बखũक छिथ न। ओ नामी िग रहत छलाह। तरकारी \nउपजा कऽ बेचै छलाह। तरकारी बेिच  कऽ पūच िब गहा खेत िकनलाह। आब \nउमर बेसी भेलासँ काज करै जोकर नै रहलाह। हुनका चाह पीबाक आदित  भऽ \nगेल छिĠ ह । भोर आ सūझ चाह हेबाके ताकी। एकटा आदित  आओर छिĠ ह ,  58 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nखैनी खाइक। सुकन अपनाबाबूजी कó चाह आ खैनी नै जुमाबैत अिछ । कहैत \nछिĠ ह - कŵसर भऽ जेतह। मुदा अपने पान-पराग, िस गरेट, दाĉ सबहक सेवन \nकरैत अिछ ।  \nएक िद न लखन सुकनक दलानक पाछūसँ जाइत छल तँ सुकनक जोर-\nजोरसँ बाजब सुिन  कऽ ठाढ़ भऽ गेल। सुकनक दलानक पाछūसँ सड़क गुजरै \nछै। सड़केपर सँ लखन सुनए लागल। सुकन बजै छल- “ हरदम चाह-चाह \nरटैत रहैत छहक। िक छु बुझबो करै छहक? चीनी चालीस टके िक लो भऽ \nगेल। चाहपþी जे बारह टाकामे भेटै छलै आब बीस टाकामे भेटै छै। पािन बला \nदुध पĠ Ɩह ĉपैये िग लास। के जुमत चाहमे। आ तोरा भोर-सūझ चाह हेबाके \nचाही। हम नै सकब तोरा चाह जुमबैमे।” \nबूढ़ा िक छु नै बजैत रहिथ । लखनकó कोनो जĉरी काज रहै तँए ओ आगū \nबिढ़  गेल।  \nसुकन अपना पड़ोिस या ओइठाम माए-बाबूक भोजनक जोगार लगा कऽ \nचौठचĠ Ɩक िव हाने दुनू परानी बाबाधाम िव दा भऽ गेल। सुलतानगंजमे गंगाजल \nभिर  कामौर लऽ बाबाधाम पहुँचल। एकादशीकó बाबाकó जल चढ़ा वासुकीनाथ, \nतारापीठ होइत ओतएसँ कलकþा चिल  गेल। एमहर ए◌े बीच सुकनक बाबूजी \nबेमार पिड़  गेलिख न। हुनका बोखर लािग गेलिन। लखनकó समाद भेटल जे \nसुकनक बाबूजी दुिख त छिथ न। लखन ओइठाम जा डाĎ टरकó बजा कऽ अपना \nिद ससँ खचũ कऽ बूढ़ाक इलाज करौलक। जाबे धिर  सुकन दुनू परानी \nबाबाधामसँ आपस नै आएल ताबे धिर  लखन िद नमे एकबेर सुकनक माए-बाबूक \nभóट करबाक लेल िन िĀ त जाए। दुनू गोटेक लेल अपना िद ससँ चाह आ \nखैनीयोक जोगार लखन कऽ देने छल।  \nसुकन िज ित या पाविन सँ तीन िद न पिह ने गाम आएल। सुकनकó बाबाधाम आ \nकलकþासँ आपस अएलाक दोसर िद न िभ नसरे चौकपर चाहक दोकानपर \nलखनक भóट सुकनसँ भऽ गेल। सुकन चाहक दोकानपर बैस कलकþाक वणũन \nकरैत छल। लखन सुकनसँ राİ ता-पेराक समाचार पुछलक। तँ सुकन कहलक- \n“रौ दोस, बाबाक कृपासँ सभ िक छु नीके रहलौ। दुनू पानी कलकþो घुिम ये \nलेिल यौ। तô खाली बŵकमे ढौआ राख ने। तô की बुझबó धरम-करम। तोरा जँ \nढौआक आमदनी हेतौ तँ तô खेत भरना लेमे नै तँ बŵकमे रखमे। हम दुनू परानी \nदस बखũसँ कामोर लऽ कऽ बाबाधाम जाइत छी।” \nसुकनक बात लखनकó नै सोहाएल। ओ सोचलक जे एखन एकरा जबाब  िवदेह मैिथली लघुकथा || 59 \nदेनाइ ठीक नै हएत। लखन- “रौ दोस, से तँ ठीके कहै छी। हम धरम-करम \nकी बूझब। मुदा हम अपन माए-बापक सेवा तन-मन-धनसँ करै छी। हमरा लेल \nतँ बाबाधाम हमर माइये-बाबू छिथ । हमरा लेल तँ हमर बाबूजी साüात् महादेव \nआ माए पावũती छिथ । हुनके दुनू गोटेक सेवा करब बाबाधाम कामोर लऽ कऽ \nजाएबसँ बेसी नीक बुझै छी। ककरो अधलाहो नै सोचै छी आ ने करै छी। तô \nकह जे माइक मोित यािव Ġ दक ऑपरेशनक लेल तोरा ढौआ नै छौ। बाबूजीक चाह \nिप याबैक लेल तोरा ढौआ नै छौ। मुदा बाबाधाम जेबाक लेल ढौआ छौ। \nकलकþा घुमैक लेल ढौआ छौ। दाĉ पीबैले ढौआ छौ। माएकó सुझै नै छौ। \nराित  कऽ ओसारापर खसलिख न तँ पएरमे मोच पिड़  गेलिन । जँ तô अपन माइक \nमोि◌ तयािव Ġ दक ऑरोशन करा आनने रिह तó तँ ओ ओसारापर सँ नै खिस तिथ न। \nअपने दुनू परानी बाबाधाम गेलाह मुदा माए-बाबूक भोजनक जोगार पड़ा◌ेिस या \nओतए लगा कऽ गेलó। तोहर बाबूजी बेमार पिड़  गेलखुन तँ डॉĎ टर बजा हम \nइलाज करौिल यिन । तô बूढ़ माए-बाबूकó एकोटा टाका नै देने गेल रहó। अपना \nदुनू परानी बापक अरजलहा सĦ पिþ  आ बेटा सभक कमाइसँ ऐश-मौज करै छó। \nमुदा माए-बाप एक कप चाहक लेल कािह  कटै छौ। धुर बूिर  तô की बजमे।” \nलखनक बात सुिन  सुकन गुĦ म पिड़  गेल। ओकरा कोनो जबाबे नै \nफुराएल। ओरका भेल जेना बीच बाजारमे िक यो नंगट कऽ देलक। \nऐना \nहम अपन सारक बेटाक िब आहमे गेल छलॱहó। हमर सारक बेटा रेलवेमे \nइंजीिन यर अिछ । ओ अलीगढ़ मुिİ ल म िव Ăिव ńालसँ इंजीिन यिर ◌ंगक िड Ƈी लेने \nअिछ , ओकर नाओं ललन थीक। ओ देखबा-सुनबामे वƂड सुĠ नर अिछ, गोर \nवणũ, पūच हाथक जवान। दोहरा कद-काठी। जेहने ओ सुĠ नर अिछ  तेहने ओ \nपढ़ैओ-िल खैयोमे तेज छल।  \nललनक िब आह पūच लाख टाकामे बेरमा गामक बुĒ चन ठाकुरक बेटीसँ तँइ \nभेल छल। बुĒ चन ठाकुर मğ य िव ńालकमे िश üक छिथ न। अपना बेटीकó इĠ टर \nपास करौने छिथ न। हमर सार महेशकó लड़की पसĠ द भेल आ ओ ललनक \nिब आह बुĒ चन ठाकुरक बेटीसँ पĎ का कए लेलक। बुĒ चन ठाकुर चािर  लाख \nटका तँ हमर सार महेशकó दए देलक मुदा एक लाख टका बūकी रिह  गेल।  60 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nबुĒ चन ठाकुर कहलिख न- “जेतेक टाका बūकी अिछ  िब आहक दू िद न पिह ने भेट \nजाएत” मुदा िब आह िद न जखन टका नै पहुँचल तँ हमर सार हमरासँ कहलिन - \n“पाहुन, टका तँ बुĒ चन बाबू अखन तक नै भेजलकहó। की  कएल जाए?” \nहम कहिलएिन - “ आइ िब आह थीक। आब की कएल जाए सकैत अिछ । \nिब आह तँ हेबे करत। भऽ सकैत अिछ  जे बुĒ चन बाबूकó कोनो मजबूरी भऽ गेल \nहोएतिन । चलू शुभ-शुभ कऽ िब आह करेबाक लेल।” \nहम सभ दुĪ हा आ बरातीकó लऽ सात बजे सūझमे बैरमा गाम पहुँच गेलॱ। \nबारातीकó सवेरे पहुँचलापर बैरमा गामक समाज आ बुĒ चन बाबूक सर-कुटुम सभ \nबƂड ĆसĠ Ġ ◌ा भेलाह।  \nबुĒ चन बाबू हमर सार महेशकó कातमे लऽ गेलाह, संगमे हमहूँ छलॱ। \nकहलिख न- “हम समैपर टका नै भेज सकलॱ तइ  लेल अपने सभ लग लिĔ ज त \nछी। मुदा वादा करैत छी, किन यū िव दागरीसँ पिह ने अहūक टका दऽ देब।” \nहमर सार िक छु नै बजलाह। हम कहिलयिन - “ ठीक छै, अहū अपना \nवादापर कायम रहब आ िव दागरीसँ पिह ने टका महेश बाबूकó दए देबिन ।”  \nबुĒ चन बाबू बजलाह- “ अवĮ य-अवĮ य।” अवĮ य-अवĮ य बजैत ओ आंगन \nचिल  गेलाह आ हम सभ वासापर आिब   बैसलॱ। जलखै-नाĮ ता, चाह-पान आिद  \nसभ चलए लगल। संगिह  ित लकक ओिर ओन हुअए लगलै। \nबरातीक İ वागत बƂड नीक जकū भेल। खान-पानमे कोनो कमी नै भेल। \nशुभ-शुभ कऽ िब आहो सĦ पĠ न भेल। मुदा बुĒ चन बाबू अपन वादाक मुतािब क \nकिन यū िव दागरीसँ पिह ने बिक यौताबला एक लाख नै दऽ सकलाह। हमर सार \nमहेशकó बƂड दुख भऽ गेलै। ओ बाजल तँ िक छु नै मुदा अबैत खान समधी \nिम लन नै केलक। हमरा ई गĢ प नै पसीन भेल। हम समझेबाक Ćयास केलॱ \nमुदा ओ हमरा गĢ प नै मािन  फटफिट यापर बैस कऽ चल गेलाह। हम किन यūकó \nिव दागरी करा कऽ अपन सासुर मैलाम पहुँचलॱ। हमरा अपना सारपर बƂड \nतामस छल। हम हुनका दरबĔ जापर जाइते अपन संतुलन नै रािख  सकलॱ आ \nमहेशकó देिख ते कहिल ऐ- “......” जे अहūकó किन यो मानवता नै अिछ । अहū \nअĭ यवहािर क लोक छी। एके लाख टकाले अपन पिर चए दए देिल ऐ। िक  कहैत \nअिछ  बेरमा गामक लोक आ बुĒ चन ठाकुरक सर-कुटुम सेहो सोचिल ऐ? जखन \nिब आह भए गेल तखन समधी िम लन नै केलासँ िक  फएदा भेल।  \nआरो बहुत िक छु किह  देिल यिन । महेश कहलाह- “ यौ पाहुन सभ एक-\nदोसरकó उपदेश दै छै। अपन मुँह कनेक सन ऐनामे तँ देखौ।”   िवदेह मैिथली लघुकथा || 61 \nहम िन ĉþर भऽ गेलॱ।  आ हमरा सामने हमर बेटा गणेशक िब आहक दृĮ य \nनाचए लागल। हमर बेटा गणेश मैिƏ कमे दू-बेर फेल कएने छल। तेसर बेरमे \nमैिƏ क पास कएलक। कॉलेजमे पढ़बाक लेल कहिल ऐ तँ िद Ī ली भािग  गेल। \nिद Ī लीसँ तीन वषũक बाद गाम अ◌ाएल। पता चलल जे सेĪ समैनक काज करै◌ैत \nअिछ । तीन वषũक बाद एलाक उपराĠ तो एकोटा टाका हमरा आ अपना माएकó नै \nदेलक। हमर पėी कहलक- “गणेशक कतौ नीक लड़की देिख  कऽ िब आह कए \nिद यौ। भऽ सकैत अिछ  िब आहक बाद सुधिर जाए। ” \nतइपर हम कहिल यिन - “ एहेन अवě ड लड़कासँ के अपना बेटीक िब आह \nकरत? करबो करत तँ िक छु नै देत। ” \nगणेशक माए बाजिल - “िक छु देत नै देत तँ  िक  हेतै, हमरा गणेशक िब आह \nकरबाक अिछ । हमरा पुतोहु आिन  िद अ।” \nहम गणेशक कथा लेल दू-चािर  गोटे लग चचŭ केलॱ तँ हमर सार महेशक \nĆयाससँ कैिथ िन यū गाममे टुनटुन बाबूक बेटी संग दू लाख टाकामे कथा पĸा \nभेल। टुनटुन बाबू साधारण गृहİ थ छिथ । ओ एक लाख टाका िब आहक पĠ Ɩह \nिद न पिह ने दए गेलिथ । मुदा एक लाख टका िब आहक तीन िद न पिह ने भेज \nदेबाक लेल वादा केलिन । मुदा िब आहक तीन िद न पिह ने जखन टाका नै \nभेजलाह तखन हम मोबाइलसँ सुिच त कऽ देिल यिन । जे कािŎ  बारह बजे िद न \nधिर  हमरा टाका नै पहुँचत तँ हम बराती लऽ कऽ नै अ◌ाएब। भोरे टुनटुन बाबू \nआ हुनकर िम ÿ अएलाह आ पĒ चास हजार टाका हमरा िग नलाह। हम \nकहिल यिन - “बाकी पचास हजार कखन देब?” \nटुनटुन बाबू बजलाह- “बƂड पिर यासे ई टाकाक ĆबĠ ध कएलॱहó। आब जे \nबाकी रहल ओ िŅ रागमनमे देब। ” \nहम İ पį ट कहिल यिन - “ िब आहसँ पिह ने हमरा टाका नै देब तँ िब आह नै \nहएत। कािŎ  िभ नसरे आठ बजे तक बिक यौता टाका नै दऽ जाएब तँ बरात लऽ \nकऽ नै आएब। ” \nटुनटुन बाबू आ हुनक िम ÿ लाख िन होरा करैत रहलाह मुदा हम नै \nमानलयिन । अĠ तमे टुनटुन बाबूक िम ÿ कहलिख न ठीक अिछ  अहūकó कािŎ  भा◌ेर \nआठ बजे पचास हजार टाका पठा देब अहū िब आहक तैयारी कĉ।  \nएक बीघा खेत भरना रािख  टुनटुन बाबू पचास हजार टाका हमरा भेजलक \nतखन हम गणेशक बराती लऽ कऽ कैिथ िन यū पहुँचलॱ। आइ हमरा आँिख क आगū \nसभ पुरनका दृĮ य नािच  रहल अिछ , हमरा अपने-आपपर Đ लािन  होइत अिछ ।  62 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nसुजीत कुमार झा \nएकटा अिधकार \nबहुत भयंकर हृदए छĪली करएबला हवाइ दुघũटना छल। िवराटनगरसँ \nकाठमाěडू आबैबला हवाइ जहाजमे लŵड करए काल अचानक आिग लािग गेल आ \nजहाज रनवे शुĈ होबएसँ पूवũ एकटा आिगक गोला बिन जमीनपर िछटा गेल \nछल। बाĈण यĠÿकó पहुँचए तक भीमकाय िवमान जिर कऽ छाउर भऽ गेल \nछल। समाचार िमिलते बाĈण यĠÿक अितिरĎत पुिलस, एयरलाइĠस आ \nएयरपोटũक अिधकारीक संग संग अपन िĆयजनकó लेबए एयरपोटũ आएल लोक \nसेहो दुघũटनाİथल पहुँच गेल छल। जतए हवाइजहाज खसल छल ओतएक दृĮय \nतँ बहुत बीभĜस छल। चाĈ िदस जड़ल जहाजक टुकड़ा, मानव शरीरक \nअधजĈ अंग बैग लगायत ओिहना पड़ल छल। माउस आ रबरकó जड़य कऽ \nिमलल जुलल गंधसँ वातावरण पूरा भरल छल। नाकपर Ĉमाल बँधने रेİकयू  \n(राहत) टीमक लोक गरम ढेरमे तĜपरतासँ लाश खोिज रहल छल। अहूसँ बेसी \nकिठन आ संवेशनशील काम ओइ अिधकारीक छल जे याÿीक पिरवारक \nपूछताछक जवाब दऽ रहल छल। नƛता आ शालीनता बनाबए राखए कऽ अथक \nĆयासक बावजूद हुनक सबहक ĭयवहारमे िखिसयाएब झलिक रहल छल। िविüĢत \nसन लािग रहल एक युवककó लागातार िहिचकयसँ ओतए कऽ वातावरण आओर \nिवƫल भऽ रहल छल। आिखर युवकक पालो आएल तँ कहलक, हमरा जकर \nखोजी अिछ ओ हिरयर रĻक साड़ी पिहरने छल। \nअखन धिर जतेक शव भेटल अिछ सभ üत-िवüत अिछ। हिरयर \nसाड़ीबला कोनो ĭयिĎत नै िमलल अिछ। मृतक सबहक गहना, पेन, मोबाइल, \nघड़ी लगायत कऽ समान अलग कऽ कऽ राखल जा रहल छल। याÿीक  िवदेह मैिथली लघुकथा || 63 \nिनकाललाक बाद जे समान िमलत ओ याÿीक करकुटुĦबकó देखाएल जाएत। मुदा \nहम हुनकर सĦबĠधी नै छी। युवक िससकल, ‘हम ओइ साड़ीक माğयमसँ माÿ \nहुनकर अिĠतम झलक देखए चाहैत छी। शायद ओहो हमर िहİसामे नै अिछ \n.........।’ \n‘धैयũ राखु’, अिधकारी कोमल İवरमे कहलक ‘ जे शव िनकलैत अिछ \nओकरा कीयो देिख  सकत। अपने जतए शव उठा कऽ राखल जाइत अिछ \nओतए जा कऽ आ शव आबए कऽ Ćतीüा कĈ।’ \nयुवक थाकल जकū चलैत लाइनसँ बाहर िनकिल गेल। दोसर युवक सेहो \nयाÿी सूची देखलाक बाद आँिख पोछैत लाइनसँ बाहर आएल। पिहल युवककó \nअसमंजसक िİथितमे एक िदस ठाढ़ देिख  ओ हुनका लग गेल। हुनका नै जािन \nिकए ओइ िनतŬत अपिरिचत ĭयिĎतसँ सहानुभूित भऽ रहल छल। \n‘एतए कखन धिर ठाढ़ रहब? ओĦहर चलू, चबुतरापर बैस लाश आबए कऽ \nĆितüा करी।’ \n‘ककरो अपनकó लाश कहब केहन लगैत अिछ?’ पिहल दोसरकó संग चलैत \nपुछलक। \n‘Ćाण लेबएबला, मुदा अओर की कहू? हवाइ जहाजक हालत देखैत ककरो \nबचएकऽ उĦमीद नै अिछ। ओना हमर किनयū सुरüा जūचमे जाएसँ पूवũ हमरा \nफोन कएने छल मुदा हम तैयो ऐ िनमृũ◌ूल आससँ, िक भऽ सकैत अिछ, अिĠतम \nसमैमे ओ अपन िनणũय बदिल लेने हुअए, याÿी सूची देखए गेल छलॱ। िलİटमे \nदोसर नाओं हुनके छल। आब तँ बस, हुनकर शवक Ćतीüा, अिĠतम संİकार \nआ फेर जीवन भिर हुनका İमरण करए कऽ अितिरĎत िकछु नै बँचल हमर \nजीवनमे।’ \n-तैयो अिĠतम संİकार तँ कऽ सकब। हम तँ शायद अिĠतम दशũन सेहो नै \nकऽ सकी? ककरो अओरकó देखएसँ पिहनिह हुनकर घरबला िगŀ जकū लपिक \nकऽ शव लऽ जेता। \n‘ओ एतए आएल छिथ ?’  \n‘जे लोक सभसँ आगू ठाढ़ छिथ, अवĮय ओइमे सँ एक हेता।’ \n-हुनका िचĠहैत नै िछऐ?  \n‘नै ओना हुनकर पसũमे हरेक समए तİवीर रहैत छल, मुदा हमरा देखैक \nकिहयो इĒछा नै भेल।’ \n‘िकए?’  64 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n‘हुनका सँ लगातार ई सुिन कऽ, हुनको की पिसन छिĠ ह, ओ आइ भोरमे \nकी कहने छलाह, कोन चुटकुĪला सुनौलिथ, बोर भऽ जाइत छलॱ। तİवीर देिख  \nलइतॱ तँ शाइद ओ एलबमे लाएब शुĈ कऽ दैतैथ देखाबए लेल।’ \n‘जखन हुनका घरबला सँ एतेक लगाव छलिन तँ ओ अपने संग केना \nअटिक गेली, एकतरफा Ćेम छल अपनेक?’  \n‘शाइद हम हुनकासँ एतेक नै कऽ पबैत छलौ जतेक Ćेम ओ हमरासँ करैत \nछिल, बहुत बेसी।’ \n‘आ अपन घरबलासँ?’ \n‘पागलपनक हद तक। तखनने हमरासँ एतेक लगाब भेलाक बादो ओ हुनका \nछोड़ए लेल तैयार नै छली।’ \n‘बĒचाक इĒछा छलिन हएत।’ \n‘बĒचा तँ छलै नै। हुनकर घरबला हुनका िकनको संग बūटए लेल तैयार नै \nछल। ही वाज भेरी पजोिसव, टू दऽ िलिमट ऑफ सफोकेशन परहैĢस ( ओ \nहुनका लऽ कऽ बƂड ĭयिĎतगत छल, शाइद घुटन धिर)।’ \nतखन ने शाइद ओ अपनेसँ Ćेम करए लागल छली।  \n‘जॱ वशमे होइत तँ किहयो ने कैरती। हुनका घरबलाक पोजेिसव होबए कऽ \nकोनो िशकाइत नै छल। मुदा Ćेम ओ चीज अिछ, िब ना इĒछोकऽ भऽ जाइत \nअिछ आ बहुत इĒछा भेलाक बादो नै होइत अिछ।’ \n‘मुदा Ćेम भेल केना? हमर मतलब अिछ, भेटघūट वा ĆारĦभ केना भेल?’ \n‘हवाइ जहाजमे। बड़ा संयोग अिछ ने जे Ćेम कहानी हवाइ याÿामे शुĈ \nभेल छल आ हवाइ याÿामे समाĢत भऽ गेल। जे हुअए, हम दुनू टुरपर पोखरा \nजा रहल छलॱ। बराबरक सीटपर बैसल छलॱ। ऐ दुआरे बातिचतक शुĈआत \nभऽ गेल। संयोगसँ हमरा दुनूकó बराही होटलमे Ĉकए कऽ छल। अही दुआरे \nएके टैĎसीमे होटल गेलॱ आ फेर सūझखन होटलक लौवीमे दोबारा भóट भऽ \nगेल। हम हुनका होटलमे िडनरक िनमĠÿण देलॱ, ओ मािन गेली। खाना खाइत \nपता चिल गेल, कािŎ भेने ओ रारा ताल देखए जेती। फेर हमहुँ ओतए जाए \nकऽ कायũƅम बनेलॱ। ओ तँ Ćात िभने काठमाěडू िफतŭ चिल एली मुदा हमरा \nकाम छल तó एक दू िदन Ĉकए पड़ल। नै ओ अपन फोन नĦबर देली आ ने \nहमर लेली। माÿ एतेक बुझल छल, काम कतए करैत छिथ।’ \n‘एतए िफतŭ भेलाक बाद एक िदन हुनक ऑिफस गेलॱ। ओ बहुत खुशी \nभेलिथ, लागल जेना हुनको हमर Ćतीüा छल। बस अही Ćकारे भेटक ƅम  िवदेह मैिथली लघुकथा || 65 \nबढ़ैत गेल आ सĦबĠध सेहो।’ \n‘हुनक िब आह भऽ गेल छल ई किहया पता चलल?’  \n‘पिहले भेटमे, अपन पिरचय संगिह ओ अपन घरबालाक जĠमपÿी सुना \nदेली। हुनक चचŭ कएने िब ना तँ कोनो गĢपे पुरा नै होइत छल।’ \n‘आ फेर अहū हुनका सँ Ćेम करए लगलॱ?’ \n‘कहलॱ ने Ćेम कएल नै जाइत अिछ, भऽ जाइत अिछ ।’ \n‘मुदा रोकल तँ जा सकैए।’ \n‘रोकए कऽ बहुत Ćयास केलॱ िमÿ, ओ सेहो आ हम सेहो। अनेक बेर नै \nभेटए कऽ Ćण केलॱ मुदा तैयो हम जेना कोनो वशीकरणमे बĠहल जकū İथानपर \nचिल जाइत छलॱ। आ ओ सेहो Ćतीüा करैत रहैत भेट जाइत छिल। हािर कऽ \nहम नै भेटए कऽ ĭयथũ कोिशस करब छोिड देलॱ।’ \n‘हुनक घरबलाक पता नै चलैत छल िक अपने सँ भóटए अबैत छिथ?’  \n-ओना तँ ओ हुनका आबएसँ पिहने घर पहँ◌ुच जाइत छिल, किहयो अबेर \nभेलापर ऑिफसक पाटŰ, बहुत कामक बहाना बना दैत छली।’ \n‘मुदा तैयो मुँहक हाव भाव, उिŅĐनतासँ पता चिलए जाइत अिछ। हमर \nकहए कऽ अथũ Ćेम िछपाएब आसान नै होइत अिछ।’  \n‘हँ मुदा ओ हुनकर Ćेममे ऐ Ćकारे डुबल छलाह जे हुनक िचĠता, हुनक \nअकुलाहट सभ अपने लेल सĦझैत छलाह।’ \n‘जखन हुनक घरबला हुनकासँ एतेक Ćेम करैत छल तखन कोनो अĠयसँ \nĆेम करए कऽ की आवĮयकता छल?’ \n‘कोिशस कऽ कऽ या सोिच समिझ कऽ Ćेम िब आहक बाद कएल जाइत \nअिछ। सहीमे Ćेम तँ वएह होइत अिछ जे अनजानमे नै चाहैत भऽ जाइत \nअिछ। लगैत अिछ अपने किहयो िकनकोसँ Ćेम नै केलॱ अिछ?’ \n‘केलौ तँ अिछ मुदा माÿ अपन किनयासँ, िब आहक बाद, मुदा सोिच-समिझ \nवा नािपतौल कऽ नै। िब आहसँ पिहने पढाइ आ फेर काममे एतेक ĭयİत छलॱ \nिक केकरो देखए कऽ फुरसत नै छल आ िब आहक बाद तँ हुनक अितिरĎत \nकेकरो िदस ताकए कऽ अवसरे नै भेटल वा कहॴ मने नै भेल। पूणũ सĠतुƠ \nछलॱ हुनक Ćेममे। भऽ सकैत अिछ अपनेक Ćेिमका अपन घरबलाक Ćेमसँ \nसĠतुƠ नै हुअए।’ \n‘एहेन बात नै छल। ओ हुनकासँ सवũथा सĠतुƠ छलिथ। बहुत पिसन \nकरैत छली ओ हुनका।’  66 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n‘फेर एतेक Ćेम करएबला घरबलाकó एतेक धोका केना दैत छली?’ \nओ एकरा धोका नै मानैत छली। िकएिक जखन ओ हुनका संग होइत छली \nतँ पूणũतया हुनका Ćित समिपũत होइत छली आ हुनका घर िफतŭ होबएसँ पूवũ घर \nपहुँच जाइत छली। यानी हुनक समए ओ किहयो हमरा लेल नै दैत छली। \nहुनक कहब छलिन िक ऐसँ हमरा घरबलाक कोनो नोकशान नै होइत अिछ। हँ, \nहमरा संग Ġयाय नै कऽ पबैत छली, अिहकऽ लेल हरेक समए Đलािन आ \nपĀातापक आिगमे सुलगैत रहैत छली बेचारी।’ \n‘अपनेकó तरस नै अबैत छल हुनकापर?’ \n‘बहुत अबैत छल, मुदा की किरतॱ, िदलक हाथ मजबुर छलॱ। छोिड़ नै \nसकैत छलॱ हुनका।’ \n‘अपनेकó İवयंपर यानी अपन पुĈषĜवपर तामस नै अबैत छल। बहुत İमाटũ \nछी, जीवनमे सेहो लगैत अिछ, सुĭयविİथत हैब, लड़की सभ सेहो अपनेपर \nअवĮय मरैत हएत। फेर अपने िकए एकटा िववािहत मिहलाक संग अटकल \nछलॱ, िजनका संग अपने इĒछा अनुसार समए सेहो नै िबता सकैत छी?’ \nकनी काल इĦहर उĦहर तकैत ओ कहला- Ćेम एकरे नाओं छै, मुदा.....’ \n‘हम तँ कहब, छुिट गेल दू नावपर एक संग सवार होबए कऽ यंÿणासँ।’ \n-मुदा ओ एकरा यĠÿणा नै गुलाबक संग उगल कūट कहैत छली। गुलाबक \nरĻ आ आकषũण दूरसँ देखल जा सकैत छल मुदा गमक सुंघय कऽ लेल तँ \nओकरा छुबहे पड़तै आ कūटक चुभन सेहो झेलहे पड़तै।  \n‘यानी हुनका चुभन पिसन छल?’ \n‘हुनका Ćेम पिसन छल आ ओइसँ जुड़ल हरेक चीज सेहो।’ \n‘यानी ओ हालतसँ Ćसž छली?’ \n‘हमरा लग सँ जाए काल ओ दुिखत भऽ जाइत छली मुदा हरेक समए \nĆसž रहैत छली। हंसैत छली, गुनगुनगुनाइत छली?’ \n-तािक ओ हुनकर गममे बताह भऽ जाए? नै हुनक िब ना जी सकैत छली \nआ ने हमरा। हमर समİया एहेन छल िमÿ, जेकर कोनो समाधान नै छल। \nहमरा हुनका संग जीबए कऽ छल आ िजिबयो रहल छलॱ। आब हुनका गेलासँ \nहमरा जीवनमे जे अभाव भऽ गेल अिछ ओ किहयो नै मरत। नै जनैत छी, \nजीिवयो सकैत छी वा नै हुनका िब ना?’ \n‘आ हुनक घरबला?’ \n‘हुनको लेल तँ आसान निहए हएत.... उĦहर देखू, ओइ गाड़ीसँ िकछु अओर  िवदेह मैिथली लघुकथा || 67 \nशव िनकालल जा रहल छै।’ \n‘चलू देखैत छी।’ \nआ दुनू जतए शव आिन राखल जाइत छलै ओतए चिल गेला। अिह बेर \nिनकालल जाइबला लाश शाइद ओइ ĭयिĎतक छल जे ढेरमे दिब कऽ मिर गेल \nछल आ पुरे जकū जरैसँ बचल यानी पहचानल जा सकैत छल। एक İƏेचरपर \nराखल ĭयिĎत, हिरयर साडीक िकछु भाग देहपर रहल, सेहो छल। ओना पुरे \nशरीर पुरे झुलिस गेल छल मुदा झुलसल मुँहकó पहचानल जा सकैत छल। \nपिहल युवक लाशकó◌े देिख  कऽ खिस पड़ल। दोसर हुनका उठेलिन, तोक भरोस \nदेलिन। \n‘अपने हुनकर अिĠतम संİकार करए चाहैत छी ने, अपनेक घरक लोक \nकरए देत?’ \n‘घरक लोक एतए नै अिछ। हम असगरे रहैत छी, मुदा ऐसँ की फकũ \nपड़तै? हम कोन अिधकारसँ हुनकर बॉडी Ďलेम कऽ सकैत छी।’ \n-Ćेमक अिधकारसँ। हुनका घर लऽ जा सकैत छी, हुनका मनभिर कऽ छू \nसकैत छी, हुनका जतेक चाही पकिड़ कऽ कािन सकैत छी....।’  \n‘एना हमरा के करए देत?’ \n‘हम करए देब......।’ \n‘अपने कोन अिधकारसँ?’ \n‘हुनकर घरबला होबए कऽ अिधकारसँ।’ \n‘अँए..........।’ जेना कोनो करेĠट लािग गेल हुअए। फेर अपनाकó संयिमत \nकरैत हुनका िदस तकलिथ आ फेर ओ तकैत रिह गेलिथ ओइ महापुĈषकó।  68 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nसĠ तोष कुमार िमā \nमुसीबत \n दुरागणे िदनसँ जे कननी–रोइनी ओकरापर सबार भेलै से अखन धिर छुटल \nनै छलै। तó हम सūझखन कऽ जखन कतौसँ आबी तँ सबहे िदन लोड–सेिडĻक \nकारणे अĠ हार ताहुमे ओ असगरे कनैत। किहयो मैन ( मुďय) बþी बड़ैत तँ \nकिहयो अपने बारए पड़ै छल। हुनका कनैत देिख कऽ हम मैन बþी लऽ कऽ \nहुनकर मुँहक चाĈ िदश घुमबैत कहए लिगतीऐ- “ आको मइया चाको, पहलाद \nमइया राखो, संझा मइया तारणी, सभ दुःख िनवारणी…. हँसनी–खेलनी आगु \nआउ, िडठ–मुिठ नजिर–गुजिर सभ पाछु जाउ, .........” एते किहते ओ छमिसया \nबĒ चा जकū िखलिखला-िखलिखला कऽ हँसए लिगतिथन। हम तँ कनही िबलाइ, \nमारे ितरिपत। हुनका हँिसते हमर सुप सन करेज भऽ जाइ छल। आ हम \nखुशीसँ दĻ पड़ैत किहितऐ “ सो डारिलĻ ı वाट टु डू ? ( िĆय, तखन की \nकरी?)” \nजेना बापक िजमदारी हुअए तिहना ओ तखनसँ काज अढ़ाबएकó शुĈ करै \nछलिखन। हम तँ धोखासँ अंƇेजीमे बजै छली आ तकर बाद ओकर अंƇेजी शुĈ \nहोइ छल। इहे तँ बात छै, कहूँ माथपर बैसल तँ सोिच िलअ, िदशा करबाक \nचाĠ स बेशी रहत।  \nसमए एिहना बड़ िनकसँ शुŀ पėीवतŭ पुĈष जकū चलैत रहए। मुदा एकबेर \nऑिफसक काजसँ काठमाě डू जाए पड़ल। समए तँ िकछु बेिस ए लागएबला रहै। \nकरीब एक मिहना। आ सबहे िदन फोनपर बात करब, से वचन सेहो देनेहे \nरही। आबए बेरमे ओ बेर–बेर कहैत रहिथन,–“काठमाě डूमे ठंढा बेशी छै, अहūकó \nिमसेज िड–कोĪ ड कऽ आवĮ यकता पड़त।” हम बेर–बेर जबाब िदऐ, “ अĒ छा,  िवदेह मैिथली लघुकथा || 69 \nजĉरत बुझएतै तँ िकन लेबै।” हमर जबाब ओ सुिनते हँिस दै। मुदा ई बात, \nजखन बसमे हमरा ठंढ़ा लागल, तखन महसूस भेल जे ओ िडकोĪ डक आगूमे \nिमसेज िकए लगेलकै? ओ तँ अपना लेल कहए। तखन मतलब साफ नजिर \nआएल जे हुनको काठमाě डू आबए कऽ मोन छलिन।  \nकाठमाě डू पहुचलाक बाद एक िदन पिहने बात कएने रही मुदा कािĪ हखन \nिदन भिर फोन लागले नै रहए। जखन फोन लगिबऐ तँ आवाज अबै–“तपाइले \n.....” मतलब सĦ पकũ नै हएत। मुदा तकरे Ćातः कलंकीसँ किनयūक फोन \nआएल, “ हम अĐ नी बसक काउĠ टर लग ठाढ़ छी, जĪदीसँ लेबए आउ।” ओ \nमाइ गॉड (हे भगवान), अखन तँ साढ़े चािरए बजलैए। पुछिलऐ टेĎ सीक बारेमे, \nतँ जबाब आएल जे आइ उपĜ यका बĠ द छै। किनयū आएल काठमाě डू, एकटा \nमुसीबत। उपĜ यका बĠ द, दोसर।   \nहम होटलक İ टाफक खुशामद कऽ कऽ गाड़ी तँ मंगलहुँ मुदा ओ कलंकीमे \nमाÿ छोड़त ओतएसँ िफतŭ नै आओत, से शतũ लगेलक। कहūदोन हड़तालमे \nटुट-फुटक इĠ İ योरेĠ स कभर नै करै छै। हम कलंकी पहुँचली। हुनका \nदेखिलयिन, ओते ठंढ़ामे पातर ओढ़नामे। मुदा ओढ़ना जतबे पातर छलै लोलमे \nिलपिİ टक ओतबे मोट। तै सँ ओतबे मोट लाठीसँ हुनका िपटए कऽ सेहो मन \nभऽ गेल । मुदा..... । \nहम हुनक नजदीक जा कऽ बड़ Ćेमसँ मुİ कैत कहिलऐ -“ चलु डारिलĻ, \n... अहūक बेग कतए अिछ?” ओ Ď लोज–अप İ माइल दैत अĢ पन ı याě ड बेग \nदैत कहली,–“हम तँ एतबे लऽ कऽ आएल छी।” ओ तँ काठमाě डू आिब कऽ \nबड़ खुश मुदा हमर मन तँ हुनक बेग देिख कऽ खॱझा गेल। तैयो हम सभ \nआगू बढ़लॱ। िकए तँ पैदले जाए कऽ आश छल। करीब एक िकलोमीटर चललो \nनै रही िक ओ कहए लगली,–“चाह िपअब।” किनके आगू जा कऽ देखिलऐ, \nएकटा मिहला टेबुलपर İ टोभ धऽ कऽ चाह बेचैत छली। हम दुनू गोटे ओतै \nचाह िपलॱ। आ ओतएसँ िबदा भेलॱ। ओतएसँ िबदा भेला दुइयो िमनट नै भेल \nरहए िक ओ अपन पेटपर हाथ हौİ तैत कहऽ लगली,–“हे यौ .... यौ सुनू ने, \nएहेन रİ ता दने चलू जतए लगमे ƀवाइलेट हुअए।” आब ई परेशानी संग \nपकड़लक। मतलब जे हम भोर खन कऽ िहनका बेड टी दइ छिलयिन तखन ई \nƀवाइलेट जाइ छलिखन। आदित सँ लाचार, की कĈ। जखन–जखन जोरसँ \nलगैन तखन–तखन मुँह घोकचऽबैत पेट पकड़ैत बजिथन,–“आहऽऽऽ।” आ जखन \nकने ठीक जकū जे हुऐन तँ बजिथन,–“दरएऽऽ, बĔ जरखसो ऐ काठमाě डूमे,  70 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nएकटा ƀवाइलेटो नै।” फेर कने आगू सएहे ताल। करीब एक िकलोमीटर आगू \nजा कऽ कालीमाटीक पुलक िनचū एकटा सावũजिनक शौचालय भेटल। मुदा ओतौ \nखाली नै। मुदा हुनक छटपटाहट देिख कऽ एकटा ƀवाइलेटक केबार हम \nढकढका देिलऐ। आ कने दूर हिट कऽ ठाढ़ भऽ गेलीऐ। तुरþे एकटा मोटचोट \nमिहला ओइ ƀवालेटमे सँ िनकलली आ एक थĢ पर हुनका माइर कऽ फेर आ◌ेइमे \nपैिस गेली। हुनकर मुँह तँ लाल रहबे करै, आब िक? किनके देर बाद एकटा \nदोसर ƀवाइलेटमे सँ एकटा पुĈष िनकलल आ ओ आ◌ेइमे गेली आ शाइद ओतै \nओ◌े उपĜ यका बĠ द सन पाविनकó सेलीƙेट कएली ।   िवदेह मैिथली लघुकथा || 71 \n \nकािमनी कामाियनी \nटुटल तारा \nअखन फिरछ हेबामे िकछुए िवलंब छल ।िüितज धा◌े मūिज कऽ अपन \nरतुका कारीख साफ करबामे लीन। चैती बयार गाछ िबरीछक पातकó हĪलुकेसँ \nछुबैत दुलराबैत सहलाबैत बिह रहल छल आ संगिह बिढ़ रहल छल़ जमुना \nनदीक पाĂũवतŰ िबरीछपर रैन बसेरा करैत खग िवहगक मधुर कलरव गान। \nउĦहर रिĮमरथीक सुआगतक तैयारी चिल रहल छल, इĦहर अंतःपुरमे रė जिड़त \nबड़का पलंगपर सूतल सुĪतानक आँ◌ॅिख फूिज गेलै़। पाĂũमे सूतल चंपाक िखलल \nिखलल कली सन मृग नयनी अपन सुतवा नाक गुलाबक फूल सन लाल लाल \nठा◌ेर ललाटपर कमानी सन सजल भा◌ै◌ंसँ अला◌ैिकक आभा पसारने। सा◌ै◌ंदयũक \nसाüात Ćितमूितũकó देिख  वजीरे आजम भाव िवभा◌ेर भऽ उठला़। आ◌े हुनका अपन \nआगा◌ेशमे भिर लेलिन। सुžरी जािग रहल छलीह मुदा लाथ केने पडल़ सुĪतानक \nबिलơ बū◌ॅिहमे कसमसाइत सन पड़ल नहू-नहू मनुहा़िर करैत िकछु Ćेमक फकड़ा \nदा◌ेहराबैत रहली़। का◌ेनमे आितशदान जड़ैत रहल छल। िखड़कीसँ अकासक \nकािलमा छँटैत देिख  ĉपसी हड़बड़ा कऽ उिठ बैसली। “जहūपनाह अžदाता बड़ \nिवलंब भऽ चुकल अिछ आब हमरा यथाशीƈ Ćİथानक आýा देल जाउ।’ \nसƛाटक आँ◌ॅिखमे पीड़ाक लहिर İपƠ देखार भऽ गेल छलै। मुदा तĜüण हुनक \nहाथ फराक भऽ गेल छलैĠह आ आ◌े एकदम मा◌ैन िखड़कीक बाहर नदीमे दूरसँ \nआिब रहल का◌ेना◌े कĮतीकó देखबामे लािग गेल छलाह। सुĠदिरक िवदाइक पछाइत \nआ◌ेही रė जिड़त महलक दरा◌ेिदवार जेना एकदम बे-रा◌ैनक, सून सून सन, लागए \nलगलै़। सुĪतान एतेक उदास भऽ गेल छलिथ जेना िकया◌े हुनक माथसँ ताज \nछीन नेने होइिन। बड़ असहाय हारल जुआड़ी सन। मिİतįकक सा◌ेर गुल कम  72 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nकरबा लेल आ◌े पलंगसँ उतिर अपन पएरमे बेस कीमती नागा◌ेरी जुþी पहीर, \nसुĠदर सुवािसत बागीचा िदश टहलए जेबा लेल Ćİतुत भेला मुदा नै जािन मा◌ेनमे \nका◌ेन तरंग िहलका◌ेर मािर रहल छलिĠह। पएर दीवाने खासक िवपरीत \nसंगमरमरक Ăेत धवल झरा◌ेखा िदस बढ़ैत गेलिन िजĦहर जमुनाक कारी कचा◌ेर \nपािन बड शŬत भावसँ कĮती बलाकó मधुर रससँ भरल गीत सुनैत बिह रहल \nछल। किन िवलमैत नहूँ नहूँ आ◌े वािटका िदस अƇसर भेला। सुžर महल एखनो \nऔंघाएल अलसाइत सन पड़ल छल। जा◌ैवनसँ ĆफुिĪलत पुįपदलपर मँड़राित \nभमरा सबहक गुंजन आ नदीक धीर गंभीर हहराइत İवर ऊपर अकासमे भा◌ेरक \nĉहानी़ आğयाĜमक ताकत़ िचड़ै चुनमुनीक मधुर तान मुदा सुĪतानक गमे इĮकपर \nिकछु मरहमक काज नै कऽ सकल। कþा◌े üण माÿ नै िबलमइत। जेना \nछरपņी लािग गेल हा◌ेिĠह। उिŅĐन हृदैसँ आ◌े खुदाक इबादत करबा लेल मा◌ेती \nमिİजद िदस बिढ़ गेल छलाह। दूरİथ मिİजदसँ आबैत अजानक İवर हुनक \nहृदएकó छूने िबनु दशा◌े िदशामे झहैर झहैर कऽ िवलुĢत भेल चलल जाइत छल। \nबड़ कुमनसँ कहुना कऽ अपन आसन िबछा ठेहुन मोिड़ नमाज पढ़लिन। कū◌ॅच \nपाकल अपन नाम नाम दाढ़पर हाथ फेरैत अतीतमे डूमल भिसयाएल सन İनान \nकरबा लेल आ◌े हमाम िदश मुिड़ गेलाह। चढ़ैत सुĉजक संग िदवसक िƅया \nकलाप Ćारंभ करए लेल दीवाने आममे दरबार सजए लागल। आब नै आ◌े गुल \nरहल आ नै आ◌े गुलशन। सुĪतानक आ◌े बुलंद साख सेहा◌े नै बū◌ॅचल छल मुदा \nतैया◌े बड़का नाओंक टेग तँ लागले छल लाल िकलाक संग। राजकाज सीिमते \nमुदा छलै तँ अवİस। बेसकीमती वİÿाभूषण आ◌े राजमुकुट पिहर राजिसंहासनपर \nबैस राजकीय मा◌ेहर लगबैत Ćशासक Ćबंधक आ Ġयायाधीशक भूिमका िनभाबैत \nिनभाबैत आ◌े जेना फेरसँ नशामे मातल बहकल बहकल सन ĭयवहार करए लागल \nछलाह। चतुर सुजान मंिÿ सबहक नजिरसँ ई नै बūिच सकल छल। \nिकंकþũĭयिवमूढ आ◌े सभ। आिखर किरतिथ तँ की? लाल़ टरेस उĠमþ आँ◌ॅिख आ \nनशाक आगा◌ेशसँ सुž हा◌ेइत िदमागक तंतु तंतु कó सुरा आ सुžिर अपन हुķक \nहुकुमतमे बंधक बना◌ैने नचा रहल छल। \nहुİन जाम आ इĮकक भमरमे घेराइिल उबचुभ हा◌ेइत मा◌ेिहत नजिरसँ आ◌े \nअपन चाĉ कात देखलक। सĦपूणũ दरबार दरबारी़ Ćजा आ मंिÿपिरषद हुनका \nशÿुसम दृिƠगा◌ेचर हा◌ेमए लागल छल़। मिİतįकक खा◌ेहमे तँ मंडीलक घंटी आ \nमिİजदक अजान सन एकेटा İवर Ćितğविनत हा◌ेमैत रहल छल, इिĦतयाज \nइिĦतयाज इिĦतयाज।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 73 \nहुनक वश चिलतिन  तँ सĦपूणũ संसारक िमिĪकयत आ◌ेकरा नाओं िलख \nआ◌ेकरा मिĪलकाए तरžुम बना िवĂ मानिचÿपर अमर बना दैतिथ। \nशनैः शनैः बढ़ैत Ćचंड धूप हुनक बेचैनीकó, अनमनİकताकó आआ◌ेर बेलगाम \nकरए लागल छल। तखने िवशाल िवशाल कारी चािर टा अĂ अपन वीर जा◌ेŀा \nसंग आ◌ेतए पधारल। सहायककó घे◌ाड़ा सा◌ै◌ंिप सैिनक सभ जहū◌ॅपनाहक िखदमितमे \nअपन आदाब अजũ करैत बड़का बड़का डेग भरैत दीवाने खास िदिस  मुिड़ चुकल \nछल। \nसंपूũण मंिÿमंडल संग किनकाल लेल सुĪतान सेहा◌े िचंताक अथाह सागरमे \nडूिम  गेल छलिथ। गुĢतचर सभ का◌ेन सनेस लऽ एहेन ĭयƇ भऽ पहुँ◌ॅचल अिछ? \nआ◌े सभ यथाशीƈ ओइठामक कायũवाही समाĢत कऽ उिठ चुकल छलाह। \nतीन सा◌ै बरखसँ जे साƛाĔय जनमानसमे घुिसक कऽ आ◌ेकर रग रगमे अपन \nजिड़ जमा चुकल छल़, जेकर असीम सþा आ Ćचुर दा◌ैलत सा◌ेन-चानी हीरा \nजवाहरात ला◌ेकक हृदैमे भय वा इĔजतक कारण बनल छल, जेकर िवराट \nĠयायिĆयता़ वा ƅूरताक शासन Ćबंधक चाĉकात पताका फहरा रहल छल़, ओइ \nिवďया़त साƛाĔयक हाथसँ एकक बाद एक कऽ िरयासत सभ िनकलल जा रहल \nछल। चाĉकात िवƖा◌ेहक अिĐन ĆĔĔविलत हा◌ेमए लागल। ऊपरसँ िवदेसी \nआƅमण घाघ आ शाितर खेलाड़ी इİ ट-इंिडया कपनी तँ बड़ चालाकीसँ टामस रा◌े \nकó पठा जहūगीरेक शासनकालमे ĭयापार करबाक अनुमित लइत शनैः शनैः अंगुिर \nपकैड़ कऽ पहुँचा पकड़नाइ Ćारंभ कऽ देने छलै। \nमैÿीक नाओंपर एते पैघ छलावा। आइ◌े पिहल अंगरेजक पछाित कþेक रास \nराजकó अपन ƚामक महाजालमे फँसबैत चलल गेल़  ऐितहािसक दİतावेज ऐ \nदुभŭĐय पूणũ गाथाक ĆĜयü Ćमाण अिछ जे भारत भूिमक अनेकानेक राज \nरजवाड़ाक कूप मंडूकता आपसी इरखा़ Ņेष आ अदूरदिशũताक लाभ उठबैत सभसँ \nफराक फराक संिध करैत, आ◌ेकर नाओं देलकै “ ƏीƏी फा◌ॅर ĄेĠडिशप ƏीƏी \nएडा◌ेĢटेशन।” चलाकीसँ कखना◌े संिध कखना◌े खेलमे हार जीतक बहाने हिथयाबैत \nरहल सभटा राĔय। उĦहर अंगरेजक सतकũ चुİत िदमाग, इĦहर अभाĐयक \nĆतीक ई सुİत़ सूतल सुĪतान। ला◌ेक चका◌ेर सन िहनका िदश तािक रहल छल़, \nसĪतनतक पुरान कला़ रणनीित देखाबए लेल, मुदा एतए तँ नजारे िकछु आर। \nदीवाने खासमे गुĢतमचर सभसँ वातŭ कऽ आपसी िवचार िवमशũ कऽ पĀात \nदरबार उिठ चुकल सुĪतानक कायũ अकुशलता क़þũĭयहीनता आ िवलािसतासँ \nउदास मंिÿगण माथ झुका◌ैने अपन अपन घर िदिस  Ćİथान तँ हा◌ेमए लगला़ मुदा  74 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nनाना िवध दुिĀĠतासँ आशंकासँ भरल मिİतįक पएरमे जेना भारी भारी पाथर बūिध \nदेने छल़। कहुना कऽ िघिसया िघिसया कऽ आगū बढ़ैत रहला अकİमात बड़ \nिहĦमत वृŀ वजीर हाजी िमयū अपन भारी भरकम कनी बझल बझल सन İवरमे \nबािज उठल छलाह, ‘ दा◌ैलते आजम, िवपिþक कारी कारी घनगर बादिर आब \nशाही आकाससँ बेशी दूर नै छै। खुदा माफ करिथ मुदा िकछुए िदनमे ई लाल \nसुखũ इमारत, सुसिĔजत वैभव पूणũ िकला, अंधार Įमशान घाट बनैत कालक तीवŪ \nĆवाहमे नै िवलुĢत भऽ जाए। अपने िकछु फरमान जारी किरितऐ ऐ िवपिþमे, \nआिखर कएल की जाए। सेना सभकó कþेका◌े माससँ दरमाहा नै भेटलै, अ◌े◌ाकरा◌े \nसबहक मा◌ेनमे आƅोशक लुþी ĆĔĔविलत भऽ रहल छै। तइया◌े जहū◌ॅपनाहक \nआदेशपर आ◌ेकरा सभमे नव İफूितũ नव ऊजŭ उĜपž कएल जा सकैत अिछ।’ नै \nजािन का◌ेन गपपर सुĪतान एकदम हĜथासँ उखिड़ गेला, खा◌ै◌ंझाइत बािज उठला \n‘खुदाक इबादत कĉ, सभ िम िल  जुल कऽ पाक कुरान शरीफ पढू, उपरबलाक \nरहमा◌े◌ंकरमसँ सभ िवपिþ टिल जेतै। अहū◌ॅ सभ ĭयथũ भयाƅŬत भऽ कऽ कािफर \nजकū गप कऽ रहल छी।’ \nहाजी िमयūक नजिर पिहनेसँ झूकल, आब आर झुिक गेल छल। ओइ वृŀ \nबुिŀमान पुĉखकó संग देबएबला कþेका◌े अमीर उमरा। \nकþेक षङयंÿ भऽ रहल छलै़ सभतिर। शाही सेनाक जŬबाज सेनापित़ \nकþेक बेर हाजी साहब िदिस  सüम नेतृĜवक उĦमेदसँ तकने रहै़ मुदा पुरान \nला◌ेक कृतýताक चासनीमे डूमल सुĪतानसँ बगावतक गप सा◌ेिचयो नै सकैत \nछल़। राजघरानामे का◌ेना◌े सüम नेतृĜव दूर दूर धिर नजिर नै आिब रहल छल। \nगुĢत षडयंÿक माğयमसँ आ◌ेइ सुžिरकó जानसँ मारबाक कþेक Ćयास कएल \nगेल, आ◌ेइ िनशाबŀ सुतली राितमे आ◌ेकर घरकó आिग लगा सुपुदų खाक कऽ देल \nगेल रहै़। मुदा िकİमत आ◌ेकर, आ◌े तँ ओइ राित अपन भवनमे नै भऽ कऽ \nहवेलीक नमũ नाजुक अलंकृत पलंगपर शा◌ेभायमान छल। ऐ अिĐन कŬडसँ \nसुĪतानक शरीरमे अपन पूवũजक वीर खून Ćवािहत हा◌ेमए लगलै। तामसे मुँहसँ \nझाग फेन बहराए लगलै, चाĉ कात गुĢतचर सतकũ भेल, आिखर ई का◌ेन आदम \nजातक किरİतानी अिछ। \nकएक िदन धिर आ◌ेहा◌े राज काज ठĢपा रहलै। चाĉ कात मचल भयानक \nडर आशंका आ अिİथरताक बीच फिरयादी सभ छाती िपटैत कानैत कĪपैत \nआपस जाइत रहलै। \nई तँ आआ◌ेर िवकट माहा◌ैल। आिखर कूटनीितक चािल चिल आ◌ेइ नतũकीकó  िवदेह मैिथली लघुकथा || 75 \nसमझा बूझा कऽ सुĪतानसँ कहाआ◌ेल गेल जे आिग आर िकया◌े नै आ◌ेकर अपने \nअसावधानीसँ जड़ैत मशालसँ लािग गेल छलै, हवा तेज रहै आ िखड़की खुजल। \nइएह सभ सा◌ेचैत हाजी िमयū आसमानमे ĉहानी ताकत िदिस  आससँ तकने \nछलिथ। \nसुĉजक भीषण तापसँ बचवा लेल तँ ओइ संगमरमरक वृहदाकार भवनमे \nजमुनाक पािन झॴक कऽ भीतरे भीतर शीतल बनेबाक साधन तँ वþũमाने छलै़ \nमुदा तैया◌े खस़ चाननक लेप आ िविवध ठंढा सरबतक मğय ओइ सहİÿ जीĭहा \nबला धाहकó रा◌ेकबाक भिरसक Ćयास कएल जा रहल छल। \nउĦहर Ćचंड भाİकर नहूँ नहूँ कऽ अİतगामी हा◌ेबाक फेराकमे छलिथ। \nइĦहर सūझमे सुĪतानक मना◌ेरंजनक लेल रंगमहलक फशũकó, झाड़फानूसकó, \nरा◌ेशनदानकó, दरो-दीवारकó धा◌े पा◌ेिछ कऽ चमका चमका कऽ सुसिĔजत कएल जा \nरहल छल। रंगशालाक देवारमे चुनैल बेशकीमती पाथर हीरा मा◌ेती़ पžा जवाहरात़ \nकदीलक रा◌ेशनीमे İवगũक सुषमा बखािन रहल छल। जमुना िदिस सँ अबैत शीतल \nमिŀम बयार इÿ फुलैल केवड़ा, रातरानी़क गंधसँ मह-मह करैत सुखमय \nवातावरण। \nमशालची तबलची ढा◌ेलिकया तानपूरा़ िसतार सरा◌ेद पखावज जलतरंग सारंगी, \nअपन अपन वाń यंÿ नेने िवशेषý सभ अपन िनधŭिरत İथान धऽ नेने रहिथ। \nहारमा◌ेिनयमपर राग छेड़ल जा चुकल छल।अपन ďवा◌ेबगाहसँ िनकिस \nरािÿपिरधानमे सुĪतान बड़का भĭय फा◌ैवारासँ किन मğय राखल गाव-तिकयापर \nİथान Ƈहण कऽ चुकल छलाह िक तखने मुनहिर सūझमे संğया सुžिर जकū छम \nछम पाजेब खनकाबैत़ अवगुंठनसँ मुँह झँपने नतũकीक Ćवेश़ भेलै। किन झुिक \nकऽ मा◌ेिहनी अदासँ सुĪतानकó सलाम पेश करैत घा◌ेघ उठा कऽ फŲकलक, \nभिरिदन आ◌ै◌ंधाएल िचĠतातुर मुखमंडलपर जेठमे जेना सावनक हिरयिर आिब गेलै़। \nआ◌े मुİकैल आ महिफल धĠय धĠय भऽ गेल। नामी िगरामी मुँह लगुआ अमीर \nउमरा, झरा◌ेखासँ झकैत़ गुलाम िकžर दास दासीगण। मा◌ैधसँ सनल İवर लहरी \nहवामे तूर जकū दूर दूर धिर िछतरै लागल छल़, ‘मा◌ेहĤबत ◌्◌्ऽ◌्◌्ऽऽ◌्◌्◌्◌्◌्◌्।’ बनल ठनल \nदू टा सुžिर अंगड़ाउर लैत सुĪतान लग नमगर बड़ दीव नĸासीबला सुराहीदार \nİवणũ पाÿसँ सुवणũक िगलासमे भिर भिर कऽ शराब परा◌ेिस रहल छल। गजल़ \nठुमरी कजरी नृĜय व गानसँ भरल माहा◌ैलमे जामपर जाम पीबैत सुĪतान आ \nअमीर। जखने शुĉ कएल ‘िजद ऽ◌्ऽऽ’ आ सुĪतान िगलास हाथमे नेने ठाढ़ भऽ \nझूमै लगला। ĉपकुँविरक İवर रंगशालासँ उछैल उछैल जमुनाक िवİतृत पाटपर  76 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nिवलीन हा◌ेमैत रहलै। \nिकछु शायर ला◌ेकिन सेहा◌े अपन शेरसँ ओइ रंगमे आर रंग िमलाबैत रहला। \nकिन कालमे सुžरीक सा◌ेझū ता◌ेहफाक ढेर लािग गेल रहै। \nभीतर बैसल बाहरसँ झकैत अमला सबहक रा◌ेम रा◌ेम िससिक रहल छल, \nमहलक बाहर चाĉ कात िवƖा◌ेह İवर सुनाइ दैत छलै, राजकमũचारीकó पकिड़-\nपकिड़ ला◌ेक मारै। आकुल ĭयाकुल जनानी सभ महलसँ पड़ेबाक Ĥया◌े◌ंतमे लागल। \nकþेका◌े नाह कĮती िकलाक सुरंगमे तैयार, केहना◌े आपद िİथितमे जमुना बाटे \nपड़ेबा लेल। अĠतःपुरसँ िनĜयकĆित कžा रा◌ेहटक आवाज, आ◌े असहाय İÿीगण \nदास दासीक मुँहसँ बाहरक गप सुिन मृĜयुंभयसँ कँपैत, जा◌ेर जा◌ेरसँ घाना पसारबा \nआ इबादत तिज आर की कऽ सकैत छलीह। \nमना◌ेरंजन खेनाइ िपनाइक बाद गहराइत राितमे अपन आराम गाहमे पसरल़ \nĉप सुंदिरक रंगमे मातल सुĪतान आइ आ◌ेकरा अपन घर नै जाए दऽ रहल \nछल। “आब अओर नै, üणभिरक अलगाव हमरा पागल कऽ दैत अिछ़। कहू तँ \nई लाल िकला, ई संपूणũ सĦपिþ, अहūक नाओं िलख कऽ ओइपर शाही मा◌ेहर \nलगा दैत छी।’ \n‘आलमपनाह हम अपने संग ऐ वैभव िवलासमे तँ अपार आनंद आ हषũक संग \nरिह सकैत छी, ई तँ हमर अहा◌े भाĐय हएत मुदा आ◌े दुिदũनक हमर सखी जे \nमहलक बाहर खरभुजा बेचैत अिछ़ हम आ आ◌े दू शरीर एक Ćाण आ◌े का◌ेना \nजीतै़, िबलिट जेतै ओ।’ सुžिरकó अपन आगा◌ेसमे नेने मþ-उĠमþ Ćेमी सुĪतान \nआँिख कनी खा◌ेलने खा◌ेलने बाजल छलाह ‘ हम अहūक संगीकó अहūक दासी \nमुकũरर कऽ रहल छी आब तँ खुश ऽ◌्ऽ◌्ऽ◌्।’ सुĪतान अपन छातीसँ आ◌ेकर मुँह \nउठा कऽ पुछने छल़, कारी कजरारी बड़का बड़का, िपपनी फड़फड़ाबैत आ◌े \nइĜम्ीनानसँ मुİकैल छल, जेना आ◌ेकर बड़ पाकल गुरक इलाज भऽ गेल हुअए। \nआरामगाहक का◌ेनमे जड़ैत मशाल सĪतनतक ऐ दुभŭĐयपर फफैक फफैक कऽ \nकानलाक बाद िमझा गेल छलै। दूर कþेका◌े निढ़या गीदड़ कुकूरक कननाइ \nĆारंभ भऽ चुकल रहै। \nचाĉ िदशा भीषण अंधकारमे िवलीन ऊपर आकासमे आइ चान सेहा◌े नै। \nभयंकर अंधेिरया़ अपन आिधपĜय कायम कऽ चुकल छलै़, तखने दिĒछन िदसक \nआकाससँ एक गा◌ेट लहकैत टुटल तारा महलक ĆŬगणमे खिस पड़ल छलै।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 77 \n \nराज नाथ िमā \nमİती \nराितक पिहल पहर बीत गेल छल। अलसाएल मदमातिल राजकुमारी \nरौशनआरा मसनदपर लुढ़किल पड़ल छिल। िचĠताƇİत Ćतीत होइत छिल। मुदा \nकामोþेिजत  वासनाक तीवŪ चमकसँ ओकर आँिखमे एक िविशƠ रंगत İपƠ \nपिरलिüत भऽ रहल छल। उþेजनाक पराकाơाक कारणे ओकर गोर वणŰय \nचेहरा असाधारण ढंगसँ रĎताभ भऽ उठल  छल । केराक बीर सनक धानी \nरंगक मलमलक पोषाकमे ओकर मŬसलता िझलिमला रहल छल, जेना िक शीसाक \nİवĒछ आ पारदशŰ बोतलमे मिदरा देिख  पड़ैछ । ई पोशाक ओकर यौवनक \nमनोरम छटाकó बहुगुिणत कए िकछु अिधके कमनीय बना रहल छल। कामसुĠदिर \nरौशनआरा अĆतीम यौवनक मलकािन छिल। ओकर ĉपसागरमे िकछु एहेन माधुयũ \nछल जे देखए बलाक मन अनायासे उĠमþ भऽ उठैत छल। अंग-ĆĜयंग सūचमे \nढलल-कोमलताक पराकाơा कमनीयताक उþुंगता। मुख-माधुयũ िवलाससँ पिरपूणũ \nकारी कारी केश, मदमातिल रतनार नयन। गौरवणũ चेहराक रंग जेना दूधमे \nिसĠदूर घोरल। ठोर लालटेस, डūर पातर, उžत उरोज, पुƠ िनतĦब, कामािĐन \nदहकाबएबला। ओकर सुषमा ओ लावěय ककरहु मुिछũत करबा हेतु पयŭĢत। धानी \nवİÿपर सोनहुला जरी बƂड फिब रहल छल।  केश-पाश बड़ सुĉिचपूणũ ĉपó \nगūथल छल, जइमे सँ िनकलैत फुलेलक मधुर सुगंिध वातावरणकó मादक बना \nरहल छल आ तइमे चोटीमे गūथल सुिवकिसत बेला फूलक मालासँ िनकलैत \nसुवास तइ मादकताकó अिभवृिŀ कए रहल छल। माथपर कनेक लापरवाहीसँ \nराखल िफरोजी रंगक जरीयुĎत मलमलक ओढ़नी। गरामे लालरंगक मिणमालाक \nसंगिह Ăेत मोतीमाल आपसमे ओझरा कऽ उžत उरोजसँ टकरा-टकरा कऽ खेल  78 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nकए रहल छल। दुहू कानमे बेस भिरगर सोनाक कणũफूल आ तइमे जड़ल हिरत \nपžा। छातीपर िचÿमय िविचÿ हार, तइमे अनेक हीरा जड़ल छल। नीलम \nजड़ल पहुँची हाथक शोभा बढ़ा रहल छल। अँगुठा छोिड़ सभ आँगुरमे  अँगूठी, \nजइमे  रंग-िबरंगा जवाहरात चमिक रहल छल। डūरामे तीन आंगुर चाकर सोनाक \nडरकस। कोमल पएरमे चानीक पाजेब, जइमे लटकल छोट-छोट घुंघĉक संग \nĂेत मोतीक लड़ी। संपूणũ पोषाक अतरसँ सराबोर। \nसĪतनते मुगिलयाक शाही मुगल खानदानक दू गोट िवशेषता खानदानक \nİÿीगणक दृिƠएँ अित िविशƠ रहल अिछ। Ćथम ई जे शाही खानदानक \nİÿीगण लोकिन परदाक अĥयĠतर रहैत छिल। मुदा सात परदाक तरमे रिहतो \nराजनीित ओ कूटनीित सतरंजक मािहर खेलािड़न सभ छिल। आ ऐ खेलमे पूणũ \nदüता ओ चातुरीसँ िहİसा लैत छिल। आ िŅतीयतः मुगल राजकुमारी -शाहजादी- \nलोकिनक िब आह नै होइत छल। यńिप शाहजादी लोकिनक  अिभसार आ \nअनुिचत गुĢत Ćेम Ćसंगक कथा कतेको बेर चिचũत होइत रहल छल मुदा मुगल \nबादशाह किहये◌ा ककरहु अपन जमाए नै बनबिथ। ई िनअम शहंशाह अकबर \nबनौलिन आ एकर अनुपालन सभ िक यो परवतŰ मुगल बादशाह लोकिन कएलिन। \n... \nकामवासनामे दहकैत रौशनआरा िकछु काल मसनदपर ओङठल   रहिल। \nफेर थपड़ी बजाए नौिरिनकó बजौलिन। राजकुमारीक इशारा पािब नौिड़िन मिदराक \nसुराही ओ İवणũ Ģयाली Ćİतुत कएलक। कामरसक पūच-सात Ģयाली जखन \nकंठक नीचा उतरबाक छल िक राजकुमारी मदमİत भए उठिल आ नौिड़िनकó \nगीत गौिनहािरकó बजएबाक आदेश देलिन। िकछुए कालक पछाित İवर लहरीक \nपंचम चतुिदũक अपन साƛाĔय पसािर लेलक। मुदा मनक अशािĠत बढ़ैत गेल। \nउįण होइत शरीरकó शीतलता Ćदान करबामे मिदराक मादकता ओ संगीतक \nसरगम दुहू िनįफल रहल।  उनटे उĿीपन ओ उताĢततामे आरो जुआिर आिब \nगेल। कामािĐनक बािढ़ जखन हदक बाĠह तोड़बा हेतु आतुर भऽ गेल तखन ओ \nहाथक इशारासँ  गीतगाइन लोकिनकó जएबाक आदेश देलिन। कामोþेजनासँ \nमुखाकृित आरो अिधक रĎताभ भए उठल छल। Ăास-ĆĂास तीवŪसँ तीवŪतर \nहोइत होइत, िबरड़ो जेना आिब गेल रहए। \nखासमखास नौिड़िन नसीमबानूक बजौहिट भेल । ओ उपिİथत भए चुपचाप \nमूड़ी झुकौने आदर भावे ठािढ़ छिल।  \n--बादशाह सलामत अखन की कऽ रहल छिथ?  िवदेह मैिथली लघुकथा || 79 \n--हुजूर !  अखन ओ दरबार-ए-खासमे आिब गेल छिथ। \n--की वाकयानबीस अपन रोजनामचा  सुना देलक? \n--अखन नै। अखन बादशाह सलामत बड़ी बेगम सािहबाक संग िकछु \nअंतरंग िबचार-िवमशũमे लागल छिथ।  \n--सुन तॲ जो। आ सुनने अबै। वाकयानवीस िकछु नव खबिर सुनबैत छिथ \nिक नै। \n--बेस  सरकार, जे हुकुम। \nखास नौिड़िन नसीमाबानूक गेलाक उपराĠत राजकुमारी अपनिह हाथे मिदरा \nढािर आ◌ेइमे गुलाबजल फóिट पीबए लागिल। िकछु üण टकटकी लगौने जड़ैत \nमोमबþी देखलिन आ फेर नौिड़िन बजएबाक हेतुए थपड़ी बजौलिन। पहरेदािरन \nनौिड़िन उपिİथत भेल। \n--रिजया कतए अिछ? \n--सरकारक आýाक Ćतीüामे बैसल छिथ। \n--ओकरा पठा दही आ देख  ऐ बीचमे िक यो भीतर नै आबए। \n-- आदेश। \nमाथ झुकबैत पहरेदािरन बाहर भेल। रिजया  आिब सलामी देलक। \nअलसाएल नजिरए ओकरा िदस तकैत राजकुमारी पुछलिन- \n--काज भेलौ? \n--जी सरकार। \n--Ĕयोितषीजी भेटलखुन? \n--जी, जी हँ। \n--सभ बात हुनका नीक जकū बुझा देलहुन। \n--जी सरकार, आýाक अपुĉपे सभ ठीक ठाक भऽ गेल। \n--तोरा बुझेलाक अनुĉपे  दारा िशकोहकó ƚिमत करबामे की ओ सफल \nरहलाह? \n--जी सरकार। सोलहो आना राजकुमारीजीक इĒछानुसारे सभ िकछु रहल \n। \nराजकुमारी देह परसँ ओढ़नी उतािर फेकैत पुनः मसनदपर ओलिर गेिल। \nिकछु üण सोचलिन। पुनः मिदराक Ģयाली उठबैत चुİकी लेलिन। \n--आ दोसर काजक की भेलौ? \n--ओ हो भऽ गेल सरकार।  80 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n--सुभीतासँ? \n--जी हुजूर। \n--के छौ? \n --एकटा अफीमची अिछ हुजूर। बहुत   िदनसँ जनैत िछऐक ओकरा। \n--काज संवेदनशील छौक, से बुझै छही? \n--सरकार हुजूर, अपने बेिफिकर रिहयौ ने। सभटा नीक जकū हेतै। \n--बेस तँ ठीक छौ। बनो एक Ģयाली। \nआýा पािब रिजया Ģयालामे मिदरा ढारलक। तइमे गुलाबजल फóटलक आ \nसेवामे Ćİतुत कएलक। मातिल राजकुमारी िकछु िवहुँसैत- \n-- बेस आ तेसर काज? \n--सेहो भऽ गेल हुजूर। \n--कतए छौक? \n--सरकारक खास कोठरीमे। \nमुगल शाहजादी राजकुमारी रौशनआरा अपन गरास मोतीमाल उतािर \nरिज यापर फŲकलिन। आ मुİकी दैत मिदरा िदस इशारा कएलिन। रिजया देबए \nलागिल। \nताबतिह नसीमबानू उपिİथत भेल। झुिक-झुिक कोिनũस करैत आदाब \nबजौलिन। राजकुमारी आँिखक इशारासँ रिजयाकó बाहर जएबाक आदेश देलिन। \nमातिल रौशनआरा नसीमा िदस तकलिन। \n--बादशाह सलामत ďवाबगाह गेलाह? \n--जी नै सरकार। अखन धिर तँ नै। \n--खबरनबीस रोजनामचा सुनौलिन? \n--जी हुजूर । \n--कोनो खास िवĠदु? \n--जी राजकुमार, दारा िशकोह ओइ चालीस कैदीक हाथ कटबा देलिन अिछ \nजे शहजादा शुजाक संग लड़ाइमे बĠदी बनाओल गेल छल। \n--आर? \n--पछाित सरकारे औिलया आ शाहजादा दारामे  खूब थुĸम फजीहत भेल। \n--कोन बातपर? \n--बादशाह सलामतक कथनी छलिन जे तुरत सुलेमानकó आपस बजबा \nलेबाक चाही, मुदा दारा ऐ बातपर अड़ल रहिथ जे सुलेमान  शहजादा शुजाकó  िवदेह मैिथली लघुकथा || 81 \nबंगाल धिर िखहारिथ। \nरौशनआरा िबहुँिस उठिल -- िदĭय, बड़ सुĠदर। नसीमा तॲ बादशाह \nसलामतकó ďवाबगाह जेबाकाल धिर ओतिह उपिİथत रिह सभ देख  सुन। \n--बड़ बेस सरकार। \nकहैत नसीमबानू चिल गेिल। थपड़ी पड़ल, रिजया आएिल। \n--अĒछा तँ तô ई बतो जे Ĕयोतषी शाहजादा दाराकó की कहलकै? \n--सरकार, शाहजादा दाराकó Ĕयोितषी नीक जकū बुझा देलिन अिछ जे \nसुलेमान िशकोह ऐ अिभयानमे िवजयी भए लौटताह। अखनुक Ƈह-गोचर िİथित \nपूणũतया अनुकूल अिछ। तँिह अखनिह बंगाल, िबहार, उड़ीसापर दखल कऽ लेल \nजाए।  \n--वाह, वाह, बेजोड़। \n--जी सरकार। सभ तँ हुजूरेक उवũरा मिİतįकक उपजा िथक। \n --रिजया। \n--सरकार। \n--तô कहलó जे ओ बहुत मनभावन अिछ। \n--जी सरकार, खनदानी िथक हुजूर। \n--अĒछा एक Ģयाली िपओ। \nरिजया Ģयाली भरलक। शाहजादी रौशनआरा ओकरा एकिह सūसमे गटिक \nगेिल। Ģयाली ओंघरा देलिन। उठिल। ऊपरसँ नीचा धिर ऐंचैत, देह तोडै़त \nउठिल। बाजिल-- लऽ चल खास कोठरीमे, देखी आजुक राितक िशकार केहन \nचुनलó अिछ। \nनौिड़न रिजयाकó सहारा दैत उठौलक, शाहजादी रौशनआरा डगमगाइत खास \nकोठरीमे चिल गेिल....  82 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nअसगर वजाहत \nहम िहĠदू छी- िहĠदी कथाक मैिथली अनुवाद िवनीत उĜपल Ņारा \nहम िहĠदू छी  \nएहेन कžारोहट जे मुदŸ कƙमे ठाढ़ भऽ जाए। लागल जे अबाज सोझे \nकान लगसँ आएल अिछ। ओइ िİथितमे हम कूिद कऽ िबछौनपर बैिस गेलॱ, \nअकासमे अखनो तरेगन छल.. िकंशाइत राितक तीन बाजल हएत। अĤबोजान \nउिठ कऽ बैिस गेला। कžारोहट फेरसँ सुनाइ पड़ल। सैफ अपन अखड़ा \nखाटपर पड़ल िचकिड़ रहल छल। अंगनामे एक िदससँ सभक खाट लागल \nछलै। \n“लाहौलिवलाकुĭवत ( भूत Ćेत भगबैले वा घृणा Ćकट करैले Ćयोग). . .', \nअĤबाजान लाहौल पढ़लिĠह “खुदा नै जािन ई िकए सुतलेमे िकए िचĜकार करऽ \nलगैए।” अĦमा बजली। “ अĦमा एकरा राित भिर छौड़ा सभ डरबैत रहै छै. . \n.” हम कहिलऐ। “ ओइ सरधुआ सभकó सेहो चेन नै पड़ै छै. . . लोक सभक \nजान आफदमे छै आ ओकरा सभकó बदमाशी सुझाइ छै”, अĦमा बजली।  \nसिफया चĿिरसँ मुँह बहार कऽ बाजिल, “एकरा कहू छतपर सुतल करए।” \nसैफ अखन धिर नै जागल छल। हम ओकर पलंग लग गेलॱ आ झुिक कऽ \nदेखलॱ जे ओकर मुँहपर घाम छलै। सūस खूब चिल रहल छलै आ देह थरथरा \nरहल छलै। केस घामसँ भीजल छलै आ िकछु केस माथपर सिट गेल छलै। \nहम सैफकó देखैत रहलॱ आ ओइ छौड़ा सभक Ćित मोनमे तामस घुरमैत रहल \nजे ओकरा डराबैए। \nतखन दंगा एहेन नै होइत छल जेहेन आइ कािŎ होइए। दंगाक पाछū  िवदेह मैिथली लघुकथा || 83 \nनुकाएल दशũन, ईलम, काजक पŀित आ गितमे ढेर रास  बदलेन आएल अिछ। \nआइसँ पĒचीस-तीस साल पिहने निहये लोककó िजिबते भकसी झोका कऽ मारल \nजाइ छलै आ निहये सॱसे टोल-मोहĪलाकó सुनसान कएल जाइत छलै। ओइ \nजमानामे Ćधानमंÿी, गृहमंÿी आ मुďयमंÿीक आशीवŭद सेहो दंगा करैबलाकó नै भेटै \nछलै। ई काज छोट-मोट İथानीय नेता अपन İथानीय आ üुƖ İवाथũ पूरा करै \nलेल करै छला। ĭयापािरक ĆितŅंŅ, जमीनपर कĤजा करै लेल, चुंगीक चुनावमे \nिहंदू वा मुिİलम वोट समटैले इĜयािद उĿेĮय भेल करै छल। आब तँ िदĪली \nदरबारपर कĤजा करबाक ई  साधन बिन गेल अिछ, सŬĆदाियक दंगा। संसारक \nसभसँ पैघ लोकतंÿक मुँहमे जाबी वएह पिहरा सकैए जे सŬĆदाियक िहंसा आ \nघृणापर शोिनतक धार बहा सकए।  \nसैफकó जगाएल गेल। ओ बकरीक असहाय बĒचा सन चाĉ िदस ऐ तरहे \nदेिख रहल छल जेना मūकó तािक रहल हुअए। अĤबाजानक बेमाÿे भाइक सभसँ \nछोट सĠतान सैफुĿीन Ćिसŀ सैफ जखन अपन घरक सभ लोककó चाĉ िदस \nघेरने देखलक तँ ओ अकबका कऽ ठाढ़ भऽ गेल। सैफक अĤबा कौसर चचाक \nमरबाक खबिर लेने आएल कोनमे कटल पोİटकाडũ हमरा अखनो नीक जकū \nमोन अिछ। गामक लोक सभ िचŇीमे कौसर चचाक मरबाके टा खबिर नै देने \nछला संगमे ईहो िलखने छला जे हुनकर सभसँ छोट सĠतान सैफ आब ऐ \nदुिनयामे असगर रिह गेल अिछ। सैफक पैघ भाइ ओकरा अपना संग बĦबै नै \nलऽ गेल। ओ साफे किह देलिĠह जे सैफ लेल ओ िकछु नै कऽ सकै छिथ। \nआब अĤबाजानक अलाबे ओकर ऐ दुिनयामे िकयो नै छै। कोन कटल पोİट \nकाडũ पकिड़ अĤबाजान बहुत काल धिर चुपचाप बैसल रहिथ। अĦमासँ कएक \nबेर झगड़ा केलाक बाद अĤबाजान पैतृक गाम धनवाखेड़ा गेलिथ आ बचल जमीन \nबेिच, सैफकó संग लऽ घुरलिथ। सैफकó देिख हमरा सभकó हँसी आएल रहए। \nकोनो देहाती बĒचाकó देिख अलीगढ़ मुिİलम युिनविसũटीक İकूलमे पढ़ैवाली \nसिफयाक आर की Ćितिƅया भऽ सकैए, पिहले िदन ई बुझा गेल जे सैफ खाली \nदेहाितये नै वरन् अŀũ-बताहसन सोझ वा मूखũ छल। हम सभ ओकरा कबदाबैत \nआ फुिचयाबैत रहै छिलऐ। एकर एकटा फाएदा सैफकó एना भेलै जे अĤबाजान \nआ अĦमाक हृदय ओ जीत लेलक। सैफ खूब मेहनित करए। काजसँ ओ देह नै \nनुकाबए। अĦमाकó ओकर ई ĭयवहार खूब पिसž पड़ै। जँ दूटा रोटी बेसी खाइए \nतँ की? काज तँ सेहो देह झािर कऽ करैए। सालक साल िबतैत गेल आ सैफ \nहमर सभक िजनगीक अंग बिन गेल। हम सभ ओकरा संग सामाĠय होइत  84 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nगेलॱ। आब मोहĪलाक कोनो बĒचा जँ ओकरा बताह किह दै तँ हम ओकर मुँह \nनॲिच लै छिलऐ। हमर भाइ अिछ ई, एकरा तूँ बताह कोना कहै छó? मुदा घरक \nभीतर सैफक की िİथित रहै से हमरे सभ टाकó बुझल छल।  \nनƇमे दंगा ओिहने शुĉ भेल छल जेना भेल करै छल, माने मिİजदसँ \nककरो एकटा पोटरी भेटलै, जइमे कोनो Ćकारक माउस छलै आ माउसकó िबन \nदेखने ई मािन लै जाइ छल जे िकएक तँ ई माउस मिİजदमे फेकल गेल छल \nतó ई सुĐगरक माउस हेबे टा करत। तकर बदलामे मुगल टोलमे गाय कािट देल \nगेल आ दंगा शुĉ भऽ गेल। िकछु दोकान जिड़ गेल मुदा बेसीकó लुटल गेल। \nछूरी-चĸूक ढेर रास घटनामे मोटा-मोटी सात-आठ गोटे मुइलाह आ Ćशासन \nएतेक संवेदनशील छल जे कģयूũ लगा देल गेल। आइ-कािŎबला बात नै छल \nजखन हजारक हजार लोकक मुइलाक बादो मुďयमंÿी मॲछपर ताव दैत घुमैत \nछिथ आ कहैत छिथ जे, जे िकछु भेल ठीक भेल। \nदंगा िकएक तँ लगपासक गामोमे पसिर गेल छल तइ दुआरे कģयूũ बढ़ा देल गेल \nछल। मुगलपुरा मुसलमानक सभसँ पैघ मोहĪला छल से ओतऽ कģयूũक Ćभाव \nछल आ िजहाद सन वातावरण सेहो बिन गेल छल। मोहĪलामे तँ गली-कुĒची \nहोइते छै मुदा कएकटा दंगाक बाद ई अनुभव कएल गेल जे घरक भीतरसँ सेहो \nरİता हेबाक चाही। माने आĢतकालक ĭयवİथा। से घरक भीतरसँ, छातक \nऊपरसँ देवारकó तड़पैत िकछु एहनो रİता बिन गेल छल जे ओकरा जानैबला \nमोहĪलाक एक कोनसँ दोसर कोन आरामसँ जा सकैत छल। मोहĪलाक लोक \nतैयारी युŀ जकū केने छल। एहेन बेबİथा रहै जे जँ एĸो मास धिर जँ कģयूũ \nजाइए तैयो जĉरतक बौİतुजात मोहĪलेमे भेिट जाए। \nदंगा मोहĪलाक छबारी सभकó अłुते उĜसाह देखेबाक मौका दैत छल। रौ.. \nहम सभ तँ ऐ िहĠदू सभकó गदŭ फँका देबै.. की बुिझ राखने अिछ ई धोती \nबाĠहैबला सभ.. धुरũ डरपोक होइ जाइए ई सभ।.. एक मुसलमान दस िहĠदूपर \nभारी पड़ैए.. हँिस कऽ लेने छी पािकİतान, लिड़ कऽ लेब िहĠदुİतान.. एहने सन \nवातावरण बिन जाइ छल। मुदा मोहĪलासँ बाहर िनकलैक नामपर सभक जान \nिनकलऽ लागै छलै। पी.ए.सी.क चौकी दुनू िदस रहै। पी.ए.सी.क बूट आ \nराइफलक हĜथाक मािर कतेको गोटेकó मोन रहै, से मौिखक धिर तँ सभ ठीक \nरहै मुदा ओइसँ आगū…. \nसंकटमे लोक एकता सीिख लैत अिछ, एकता अनुशासन आ बेबहार। सभ \nघरसँ एकटा छौड़ा पहरापर रहत। हमर घरमे हमरा अलाबे, हम २५ बरख पार  िवदेह मैिथली लघुकथा || 85 \nकऽ गेल रही से हमरा छौड़ा नै कहल जा सकैत छल, छौड़ा सैफ टा छल, से \nओकरा रतुका पहरापर रहऽ पड़ैत छलै। रतुका पहरा छातपर होइत छल। \nमुगलपुरा िकएक तँ नƇक सभसँ उपरका िहİसामे छल, से छातपरसँ सĦपूणũ नƇ \nदेखाइ पड़ैत छल। मोहĪलाक छौड़ा सभक संग सैफ पहरापर जाइत छल। ई \nहमरा लेल, अĤबा लेल आ सािफया लेल बƂड नीक गप छल। जँ हमरा घरमे \nसैफ नै रिहतए तँ शाइत हमरे राितमे धĸा खाए पिड़तए। सैफक पहरापर \nजेबाक कारणसँ ओकरा िकछु सुिवधा सेहो देल गेल रहै, जेना आठ बजे धिर \nओकरा सूतऽ देल जाइत रहै। ओकरासँ बाढ़िन नै िदआएल जाइत रहै। ई काज \nसिफयाक िजĦमा भऽ गेल छल जे सिफयकó एĸो रþी पिसž नै रहै।  \nकखनो-कखनो राितमे हम सेहो छातपर चिल जाइत रही, ओतऽ लाठी, \nलकड़ी आ पजेबाक ढेरी एĦहर ओĦहर लागल रहै छलै। दू चािरटा छौड़ा लग \nदेशी पेİतौल आ बेसी लग चĸू रहै। ओइमे सँ सभ छोट-मोट काज करैबला \nकारीगर छल। बेशी गोटे तालाक कारखानामे काज करै छल। िकछु दजŰक आ \nिकछु काठ-लकड़ीक काज करै छला। एĦहर बजार बž छल से हुनकर सभक \nकाज सेहो बž छल। ऐमे बेशी गोटेक घरमे कजŭसँ चूिŎ जिर रहल छलिन। \nमुदा ओ सभ Ćसž रहिथ। छातपर बैिस कऽ ओ सभ दंगाक नव खबिरपर \nटीका-िटĢपणी करै जाइ छला आ नै तँ िहĠदू सभकó गािर पढ़ै जाइ छला। \nिहĠदूसँ बेशी गािर ओ सभ पी.ए.सी.कó दैत छला। पािकİतान रेिडयोक सभटा \nकायũƅम हुनका सभकó जबानी मोन छलिĠह आ कम अबाजमे ओ सभ रेिडयो \nलाहौर सुनल करिथ। ऐ छौड़ा सभमे दू-चािर गोटे जे पािकİतान गेल रहिथ, \nहुनकर सभक इĔजित हाजी सन छल। ओ सभ पािकİतानक रेलगाड़ी \n“तेजगाम” आ “गुलशने इकबाल कॉलोनी”क एहेन िखİसा सुनबैत रहिथ जे लगै \nछल जे İवगũ जँ कतौ अिछ तँ ओ पािकİतानमे अिछ। पािकİतानक बड़ाइसँ \nजखन हुनकर सभक मोन भिर जाइ छलिĠह तखन ओ सैफ संगे हँसी करै जाइ \nछला। सैफ पािकİतान, पािकİतान आ पािकİतानक वणũन सुनलाक बाद एक \nिदन पुिछ देने रहए जे ई पािकİतान अिछ कतऽ? ऐपर सभ गोटे ओकरा संग \nबड हँसी केने रहिथ। ओ िकछु बुझने रहए मुदा ओकरा ठीकसँ ई पता नै \nचललै जे पािकİतान अिछ कतऽ? \nई पहĈआ छौड़ा सभ सैफकó मजाकमे डरबैत रहिथ, “देख सैफ, जँ िहĠदू \nतोरा देख लेतौ तँ बुझै छहॴ की करतौ? पिहने तोरा नाङट कऽ देतौ।” छौड़ा \nसभकó बुझल रहै जे सैफ अŀũ बताह हेबाक बादो नंगटे भेनाइकó बड खराप आ  86 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nअधला गप बुझै छल, “तकर बाद िहĠदू सभ तोरा तेलसँ मािलĮत करतौ।” \n“िकए, तेल-मािलĮत िकए करत?” \n“िकएिक जखन ओ सभ तोरा बŲतसँ मारौ तँ तोहर खाल िनकिल जाउ। \nतकर बाद धीपल छड़सँ तोरा दागै जेतौ।…” \n“नै”, ओकरा िबसवास नै भेलै। \nराितमे ओकरा डरौन आ मािर-कािट बला जे िखİसा सुनाओल जाइ छल, \nओइसँ ओ खूब डरा गेल छल। कखनो काल ओ हमरासँ भिसयाएल गप करऽ \nलागै छल। हमरा रĽ होइ छल आ ओकरा चुप करा दै छलॱ, मुदा ओकरा \nमोनक Ćķक उþर नै भेिट पाबै छलै। एक िदन ओ पूछऽ लागल- “ भैया, \nपािकİतानमे सेहो मािट होइ छै की?” \n“िकए? ओतऽ मािट िकए नै हेतै?” \n“ओतऽ खाली सड़के सड़क नै छै? ओतऽ टेरीलीन भेटै छै.. ओतऽ सİत \nछै.. आ” \n“देखू ई सभटा मोनक गढ़ल गप अिछ… तूँ अĪताफ आ ओकर संगी \nसभक गपपर काने नै दए।” हम ओकरा बुझेिलऐ। \n“भैया, की िहĠदू आँिख बहार कऽ लै छिथ..” \n“फूिस.. ई तोरा के कहलकौ?” \n“बĒछन।” \n“फूिस।” \n“तखन चरसा सेहो नै िखचैत छिथ?” \n“ऊँह.. ई की सभ पूिछ रहल छó..” \nओ चुप भऽ गेल, मुदा ओकरा आँिखमे सैकड़ाक संďयामे Ćķ छलै। हम \nबाहर चिल गेलॱ। ओ सिफयासँ यएह सभ गप करऽ लागल। \nकģयूũ बिढ़ते गेल। रतुका पहरेदारी सेहो चलैत रहल। हमर घरसँ सैफे \nजाइत रहल। िकछु िदन बाद एक िदन अनचोĸे सुतलमे सैफ िचकड़ऽ लागल। \nहम सभ घबड़ा गेलॱ मुदा ई बुझबामे भाङठ नै रहल जे ई सभ ओकरा डराएल \nजएबाक कारणसँ अिछ। अĤबाकó छौड़ा सभपर बƂड िपþ लहरल छलिĠह आ \nओ मोहĪलाक एकाध मुँहपुĈख लोकिनकó ई गप कहनिहयो रहिथĠह, मुदा तकर \nकोनोटा असिर नै भेल। छौड़ा सभ आ सेहो मोहĪलाक छौड़ा सभ िकए ऐ \nमनोरंजनकó छोिड़तिथ? \nबात कतऽसँ कतऽ धिर पहुँिच गेल अिछ एकर किनयो अंदेशा हमरा ओइ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 87 \nिदन धिर नै भेल जिहया सैफ हमरासँ खूब गĦभीर भऽ पुछलक, “ भैया, हम \nिहĠदू बिन जाउ?” Ćķ सुिन हम गुĦम पिड़ गेलॱ, मुदा तुरþे हमरा बुझऽ मे आिब \nगेल जे ई राितमे डरौन िखİसा सुनाओल जएबाक पिरणाम अिछ। हमरा तामस \nउिठ गेल, फेर सोचलॱ जे बताहपर तामस केलासँ नीक जे तामस पीिब जाइ आ \nओकरा बुझेबाक Ćयė करी। हम पुछिलऐ,  \n“िकए? अहū िहĠदू िकए बनऽ चाहै छी? बचबा लेल? एकर माने भेल जे \nहम नै बिच पाएब?” \n“तँ अहूँ बिन जाउ..”, ओ बाजल। \n“आ तोहर कĸा, हमर अĤबा”, हम अपन अĤबा आ ओकर कĸाक गप \nपुछिलऐ। \n“नै.. हुनक सभकó…”, ओ िकछु सोचऽ लागल। अĤबाजानक उĔजर आ \nनमगर दाढ़ीमे कतौ ओ ओझरा गेल छल। \n“देखलॱ, ई सभ छौड़ा सभक िकरदानी छी जे अहūकó भटकाबैए। ई जे ओ \nसभ अहūकó कहै छिथ, से सभटा झूठ अिछ। रौ, महेशकó नै िचĠहै छó?” \n“ओ जे İकूटरपर अबै छिथ…” ओ Ćसž भऽ गेल। \n“हँ हँ, वएह।” \n“ओ िहĠदू छिथ?” \n“हँ िहĠदू छिथ”, हम कहिलऐ। पिहने तँ ओकर मुँहपर िनराशाक छाह एलै \nफेर ओ गुĦम भऽ गेल। \n“ई सभ उचĸा सभक काज छी.. निहये िहĠदू लड़ैत अिछ आ निहये \nमुसलमान… उचĸा सभ लड़ैत अिछ, बुझलॱ?” \nदंगा शैतानक अँतड़ी सन नमड़ैत गेल आ मोहĪलामे लोक सभ परेशान हेबऽ \nलगला- भजार नƇमे दंगा करैबला िहĠदू आ मुसलमान उचĸा सभकó जँ िमलाइयो \nदेल जाए तँ कतेक हएत.. बेशीसँ बेशी एक हजार, चलू दू हजार मािन िलअ। \nतँ भाइ दू हजार गोटे लाख लोकक िजनगी नकũ बनेने अिछ आ हम सभ घरमे \nसुटिक कऽ बैसल छी।  \nई तँ वएह भेल जे दस हजार अंƇेज कोिट िहĠदुİतानीपर राज करैत छला \nआ सĦपूणũ सरकार ओकर अĠतगũत चलैत छल, आ फेर ऐ दंगासँ फएदा ककर \nअिछ, फएदा? \nऔ जी, हाजी अĤदुल करीमकó फएदा अिछ जे चुंगीक चुनाव लड़त आ \nओकरा मुसलमान वोट भेटतै। पंिडत जोगेĂरकó हेतै जकरा िहĠदूक वोट भेटतै।  88 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nआब तखन हम की छी? तूँ वोटर छó, िहंदू वोटर, मुसलमान वोटर, हिरजन \nवोटर, कायİथ वोटर, सुžी वोटर, िशया वोटर, यएह सभ होइत रहत ऐ देशमे? \nहँ, िकए नै? जतऽ लोक मूखũ अिछ, जतऽ भाड़ापर हĜया केिनहार भेटै छै, \nजतऽ राजनीितý अपन गĿी लेल दंगा करबै छिथ ओतऽ आर की भऽ सकैए? \nभजार, की हम लोक सभकó पढ़ा नै सकै छी? बुझा नै सकै छी? हह- हह- तूँ \nके होइ छह पढ़बैबला, सरकार पढ़ेतै। जँ चाहत तँ सरकार आ जँ नै चाहत \nसरकार तँ ऐ देशमे िकछु नै भऽ सकैए? हँ.. अंƇेज हमरा सभकó यएह िसखेने \nअिछ.. हम एकर अĥयासी छी.. चलू छोड़ू, तखन दंगा होइत रहत? हँ होइत \nरहत। मािन िलअ जे ऐ देशक सभटा मुसलमान िहĠदू भऽ जािथ? \nलाहौलिवलाकुĭवत ई की किह रहल छी? बेस तँ मािन िलअ जे ऐ देशक सभटा \nिहĠदू मुसलमान बिन जािथ? सुभान अĪलाह केहेन चोटगर गप कहलॱ.. तखन \nकी दंगा Ĉिक जाएत? ई तँ सोचबा जोग गप अिछ। पािकİतानमे िशया सुžी \nएक दोसराक जानक पाछū छिथ.. िबहारमे ƙाŌण दिलतक छाहसँ बचैत छिथ.. \nतँ की भजार लोक आिक मनुĎख कहू सार अिछये एहेन, जे लिड़ते रहऽ \nचाहैए? ओना देखू तँ जुĦमन आ मैकूमे बड़ दोिİतयारी छै। तँ िकए ने मैकू आ \nजुĦमन बिन जाइ… एह, केहेन बात किह देलॱ, माने… माने… माने…  \nहम भोरे-भोर रेिडयोक कान अमेिठ रहल छलॱ, सिफया बहािर रहल छिल \nआिक राजाक छोट भाइ अकरम भागैत भागैत आएल आ फूलल सūसकó रोकबाक \nअसफल Ćयė करैत बाजल, “सैफकó पी.ए.सी. बला सभ मािर रहल अिछ।” \n“की? की किह रहल छी?”  \n“सैफकó पी.ए.सी. बला मािर रहल अिछ”, ओ कने Ĉिक कऽ बाजल। \n“िकए मािर रहल अिछ? की बात अिछ?” \n“की जानी.. चौबिटयापर..” \n“ओतऽ जतऽ पी.ए.सी.क चौकी अिछ?” \n“हँ, ओतै।” \n“मुदा िकए…”, हमरा बुझल छल जे आठ बजे सँ दस बजे धिर कģयूũ \nखुजऽ लागल अिछ आ सैफकó आठ बजेक करीब अĦमा दूध अनबा लेल पठेने \nछिल। सैफ सन बताहोकó बुझल रहै जे जĪदी-जĪदी आपस एबाक अिछ, आब \nतँ दस बािज गेल अिछ। \n“चलू हम चलै छी।”, रेिडयोसँ बहराइत अनटोटल अबाजक िचĠता केने \nिबनु हम तेजीसँ बहरेलॱ। बताहकó िकए मािर रहल अिछ पी.ए.सी.बला सभ, ओ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 89 \nकोन एहेन कमũ केलक अिछ? ओ कइये की सकैत अिछ? ओ अपने एहेन \nभयभीत रहैत अिछ जे ओकरा मारबाक आवĮयकते की.. फेर की कारण भऽ \nसकैए? पाइ, औजी ओकरा तँ अĦमा दू टका देने अिछ। दू टका लेल पी.ए.सी. \nबला सभ ओकारा मारत? \nचौबिटयापर मुďय सड़कक बराबर कोठापर मोहĪलाक िकछु गोटे जमा \nरहिथ। सोझūमे सैफ पी.ए.सी.बलाक संग ठाढ़ छल। ओकर सोझūमे पी.ए.सी.क \nजवान सभ छल। सैफ जोर-जोरसँ िचकिड़ रहल छल, “ हमरा तूँ सभ िकए \nमारलó.. हम िहĠदू छी.. िहĠदू छी…” \nहम आगū गेलॱ। हमरा देखलाक बादो सैफ बिजते रहल, “हँ, हँ, हम िहĠदू \nछी..”, ओ थरथरा रहल छल। ओकर ठोढ़क कोनसँ शोिनतक एक बुž िनकिल \nकऽ टघिर कऽ ठोढ़ीपर ठाढ़ छल। “तूँ हमरा मारलó कोना.. हम िहĠदू..”। \n“सैफ… ई की भऽ रहल छी… घर चलू।” \n“हम.. हम िहĠदू छी।”  \nहमरा बƂड आĀयũ भेल.. की ई वएह सैफ छी, जे ई छल.. एकर तँ ĉपे \nबदिल गेल अिछ। ई एकरा भऽ की गेल अिछ?  \n“सैफ, होशमे आउ”, हम ओकरापर जोरसँ तमसेिलऐ। \nमोहĪलाक लोक सभ नै जािन केकरापर िभतरे-भीतर दूरसँ हँिस रहल \nरहिथ। हमरा िपþ चढ़ल। सार, ई सभ ई तँ नै बुझै छिथ जे ओ बताह \nअिछ। \n“ई अहūक के अिछ?”, एकटा पी.ए.सी. बला हमरासँ पुछलक। \n“हमर भाए छी.. कनेक मानिसक परेशानी छै एकरा।” \n“तँ एकरा घर लऽ जाउ”, एकटा िसपाही बाजल। \n“हमरा सभकó बताह बना देलक”, दोसर बाजल। \n“चलू… सैफ घर चलू। कģयूũ लागल अिछ, कģयूũ..”। \n“नै जाएब… हम िहĠदू छी.. िहĠदू.. हमरा… हमरा…”, ओ हबोढकार भऽ \nकानऽ लागल। \n“मारलक… हमरा मारलक.. हमरा मारलक.. हम िहĠदू छी.. हम”, सैफ \nिचतंग िनĒचū खसल.. शाइत बेहोश भऽ गेल छल.. आब ओकरा उठा कऽ लऽ \nगेनाइ आसान छल।  90 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nअतुलेĮ वर \nबसात \nआइ झंझारपुर बजार मे बहुत िदनक बाद माधव झा भेटल छलाह। भóट \nहोइतिह ओ शुĈ भऽ गेलाह अपन आĠतिरक गĢप बँटबामे। जेना-तेना छुटकारा \nभेटल आ हम अपनामे लगलॱ। मुदा हुनक कहल बहुतो रास बात अखनो घुिरया \nरहल अिछ। बेर-बेर मोन पिड़ जाइछ माधव झाक ĭयथा। माधव झाक बेटा \nिववेक मğयम कोिटक छाÿ छल, मुदा रहए मेहनितआ आ तैँ ओकर आकŬüा रहै \nजे इंजीिनयर बनी। माधव झा सेहो मğयम आयक लोक,  मुदा सĠतानक \nआकŬüाकó पूरा करबाक लेल अपना भिर Ćयास करैत रहिनहार। समाज मğय \nबसात तेहन बिह रहल छै जे जत-तत अथũक काज। तैओ ओ अपना लेखó ऐ \nĆयासमे हरदम लागल रहै छलाह जे जेना-तेना बेटाक आकŬüा पूरा होइक। मोन \nपड़ैत अिछ जखन इंजीिनयिरंग पढ़ाइक जūच-परीüा पिरणाम आएल रहै आ हमहॴ \nहुनक पुÿक िरजĪट देखने रिहअिन, ओ पिरणाम सूिन िनराश भए गेल रहिथ, \nकारण िववेकक पोजीशन बƂड िनĵ İतरक छलै। पिरणामक िहसाबे ओकर \nएडिमशन कोनो नीक इंजीिनयिरंग कॉलेजमे नै सĦभव रहै आ मनोनुकूल Ćभाग \nभेटबाक सĦभावना बहुत कम रहै। हम कहने रहयिन जे औ जी, आइ-कािŎ \nसभ गोटा अपन सĠतानकó इंजीिनयरे बनएबामे ĭयİत छिथ,  हमरा जनैत िकछु \nिदनमे ओकर हाल ठीक नै रहतै। तैँ अपन पुÿकó Ćितयोिगता परीüाक हेतु \nतैआर कĈ आ सĦĆित कॉमसũ रखबाक हेतु किहयौ। हमर गĢप सुिन माधवजी तँ \nसहमत भेलाह मुदा पुÿक आकŬüा ओ नै तोड़ए चाहैत छलाह। ऐ बीच पुÿ सेहो \nिदĪलीसँ परीüा दऽ घुिम आएल रहिन, कारण जे आब तँ एडिमशनक बेर भऽ \nगेल छलै। ई कथा ओ माधव झाकó सेहो कहलक, संगिह इहो जे कािŎ हम \nमुजģफरपुर जाएब, जतए ओकरा कॉनिसलॴगमे बजौने छै। Ćातः ओ मुजģफरपुर \nगेल आ एĦहर िचिĠतत माधवजीकó हम कहने रिहयिन जे जखन छाÿ İवयं एतेक  िवदेह मैिथली लघुकथा || 91 \nउĜसुक अिछ तँ ओइ उĜसुकताकó रोकब उिचत नै। \nिकछु िदनक अĥयĠतर पुनः ओ झंझारपुर बजारमे भेटलाह। हमर िजýासापर \nओ िचिĠतत िचþó चाहक दोकान िदस घीचैत कहलिĠह- गĢप कने माहूर भऽ गेल \nअिछ आ ई गĢप ठाढ़े-ठाढ़ नै किह सकैत छी। दूगोट चाहक आƇह करैत हम \nपुछिलयिन जे िक बात छै, अपने की कहैत छलॱ? ओ अĜयĠत गĦभीर भऽ कहए \nलगलाह- की कहू! िकछु नै फुरा रहल अिछ, एक िदस सĠतानक मोह आ दोसर \nिदस हमर आिथũक िİथित। पता नै जे कोना दुनूक बीच सामंजİय हएत। \nगĢपकó फिरछबैत कहलिन जे- कािŎ मुजģफरपुरसँ अएलापर ओ खुशीपूवũक \nकहलक जे कागज-पþरक कायũ भए गेल, हमर नामŬकन उड़ीसाक एकटा \nइंजिनयिरंग कॉलेजमे होएबाक अिछ। हम सभ üण भिरक लेल सुĠदर सपना \nदेखनिह छलॱ िक ओकर अिƇम पंिĎत झकझोिड़कó रािख देलक। ओकर कहब \nछलै जे ऐ लेल कमसँ कम पūच लाख टाका चाही। पūच लाख टाकाक गĢप \nसुिनतिह लागल जेना हमर शरीरसँ सभटा खून सोिख लेल गेल हुअए, मोनमे \nतĜकालिह आएल जे ने राधाकó नओ मन घी होएतिन आ ने राधा नचतीह। \nआँिखक आगū अĠहार भए गेल छल, आगū कोनो इजोत देखबामे नै आिब रहल \nछल। िकंकþũĭयिवमूढ़क िİथित छल। मुदा बेटाक ई शĤद सुिन जे आब बŵक \nसभ पढ़बाक हेतु कजũ दै छै, िकछु आशा जागल। हम ĭयƇ भए पूिछ बैसिलऐ \nजे ऐ हेतु हमरा सभकó की करए पड़त? ओ सहज ĉपó कहलक जे ऐ हेतु \nजमीनक कागज बŵकमे जमानित ĉपमे जमा करए पड़त। ई गĢप सुिन बाबूजी \nबजलाह, कोना हएत, कारण जखन हमरा तीनू भायमे बँटवारा नै भेल अिछ \nतखन जमीनक कागज बŵकमे कोना जमा कएल जाए सकैछ। हमर मुँहसँ \nअनायास िनकिल गेल जे ई तँ असĦभव अिछ। आ िववेक ई गĢप सुनतिह \nभनभनाइत ओतएसँ उिठ चल गेल आ अपन माएसँ किह बैसल- ‘लगैत अिछ हमर \nकैिरयर िहनके सभ जेकū अही खोनहीमे सिड़ जाएत’ आ ई कहैत घरमे जा कऽ \nसूित रहल। हमर िİथित िवकट छल, ने ओइ पार ने ऐ पार, बीच समुƖमे डुबैत \nएकटा िनरीह Ćाणी, जकर जीवनक कोनो आस नै। एतबा कहैत ओ िकछु \nकालक हेतु Ĉकलाह, हम हुनका िविभž तरहó आशािĠवत करैत अपन-अपन बाट \nधएल। \nमाधवजीकó िकछु अित आवĮयक कायũवश गाम जाए पड़लिन, जतए भóट भए \nगेलिखन एकटा िमÿ। िमÿक मिमयौतकó सेहो इंजीिनयिरंग पढ़बाक लेल चुनाओ \nभेल छलिन आ ओहो हुनके सन समİयामे पिड़ समाधान ताकल आ नामŬकन  92 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nकराओल। हुनकिह Ņारा ताकल समाधानक बाटे माधवजी सेहो पार उतरलाह आ \nबेटाक नामŬकन कतेओ ढ़क-पóचक बाद  भोपाल मे भऽ गेलै। पछाित अपन पेट \nकािट बेटाकó पढ़बैत रहलाह। कतेको िदनक बाद एकबेर फेर हुनकासँ \nझंझारपुरिहमे भóट भेल, ओ खूब Ćसžिचþ बुझएलाह। हमर भोज-भातक आƇहपर \nअĜयĠत आƪािदत होइत तĜकाल तैआर भए गेलाह, मुदा चाह-पान खाइत अपन-\nअपन घर िदस िबदा भए गेलॱ। हुनकासँ हóठ होइतिह नािच उठल अपन छाÿ-\nजीवन। सोचए लगलहुँ जे यिद हमरो सभक समय एतेक सहज रिहतै तँ आइ \nएम.ए. क कó सूप महक भņा बनल नै रिहतॱ। मुदा ओएह गĢप, आब सोिचए \nकऽ की! परĖच, भूत तँ पाछū छोड़िनहार नै, तó पुन: İमरण भए आएल अपन \nरोटी जोगाड़, आइ ऐ ठाम तँ कािŎ ओइ ठाम, कोनहुना जीवनक गाड़ी घीिच \nरहल छलॱ। ईएह दौगा–दौगीमे पहुँिच गेल रही कनŭटक। गामक सभ खुशी- \nअहा बेचारा बƂड िदनसँ बौआ रहल छल, ऐ बेर ओकर जोगड़क काज भेटलै। \nमुदा जे भेटल, केहन भेटल ओ तँ हमिहंटा जनैत छलॱ, मुदा िकछु संतोषजनक \nतँ अवĮय छल। एतेक दूर अएलाक पĀात गामसँ सĦपकũ किम गेल आ अपनाकó \nनव पिरवेशमे घुला लेलॱ। आइ कतेको सालसँ कनŭटकमे रचल-बसल छी, मुदा \nगाम तँ गाम होइ छै। \nिकछु िदनक अवकाशपर गाम पहुँचल छलॱ। गाम जाए झंझारपुर बजार नै \nजाएब ई सĦभव नै। संयोग एहन जे झंझारपुर जाइतिह भेिट गेलाह \nमाधवजी।  कुशल üेम पुछैत, कतऽ छी, बहुत िदनक बाद भेटलॱ, आिद Ćķक \nझड़ी लगा देलिन। हम कहिलयिĠह जे एतेक Ćķक उþर ठाढ़े-ठाढ़ नै दऽ \nसकैत छी। तइपर ठहĸा मारैत बािज उठलाह- अहū तँ हमर मुँहक गĢप छीिन \nलेलॱ आ ई कहैत हम दुनू गोटे चाहक दोकानमे पैिस गेलॱ। चाहक चुसकीक \nसङ अपन कथा हुनका सुनबैत गाम सँ एतेक दूर, तइपर सँ िनिĀतता नै, ई \nगĢप–सĢप कहैत िछयैĠह। मुदा ओ आशाक पोटरी खोलैत कहलिन- भगवती सभ \nआशा पूणũ करतीह। गĢप बढ़बैत हम िववेकक इंजीिनयिरंग पढ़ाइक िजýासु भेलॱ, \nसङिह छुņीमे गाम अएबाक िवषयमे पूिछ बैसिलएिन। हमर गĢप सुिन ओ एकबेर \nहमर मुँह िदस तािक आकाश िदस ताकए लगलाह। जेठक मास, तैँ भगवान \nभाİकर अपन रौƖ ĉपमे धरतीबासीकó अपन Ćतापó जरा रहल छलाह, तैओ ओ \nहुनके िदस तािक उठलाह। एकटा पैघ िनसūस लैत कहलिन- ‘हँ गाम आएल \nअिछ, लगभग आठ दस िदन भेल हेतै।’ एकटा पैघ Ăास छोड़ैत किह उठैत \nछिथ-  “मोनमे बहुत िदनसँ  एकटा गĢप घुिरया रहल छल आ मोन होइत छल जे  िवदेह मैिथली लघुकथा || 93 \nककरो किहऐ, मुदा केओ ओहन िवĂİत भेिटए नै रहल छल, आइ संयोगसँ अहū \nभóट भऽ गेलॱ, होइत अिछ जे ई गĢप अहūकó किह मोनकó हĪलुक करी।” हमर \nĆितिƅयाक Ćतीüा िबनु कएनिह ओ शुĈ भए गेलाह– “जीवनक ऐ याÿाक धारमे \nकतेक ठोकर लागत से नै किह। मोने मोन Ćसž छलॱ जे हम अपन लŞय \nपािब गेलॱ, जीवनमे नव िकिरणक आशा देखए लगलॱ, मुदा एकाएक सĦपूणũ \nभिवįय मेघाĒछािदत भए गेल।’’ ई कहैत दहो-बहो नोरमे डूिब गेलाह। बादमे \nबहुतो बुझौलापर ýात भेल जे एक िदन सभ गोटा सङिह भोजन कए रहल \nछलाह। माधवजीक बाबूजी िववेकसँ पुछलिखĠह जे ओतए कोना िक हौ। ऐपर \nओ एकटा संिüĢ त उþर देलक, सभटा ठीके ठाक। आ बाबूजी वाह! वाह! कहए \nलगलाह। गĢप बढ़ैत गेल आ ऐ ƅममे िववेक एकटा एहन गĢप कहलकिन जे \nसभक मोन तीत अकþ कए देलकिन। ओ कहलकिन जे ओतए सभ िकछु तँ \nठीक ठाक छै मुदा हमरा ई कहैत लाज होइत अिछ जे हमर पापा कोनो कायũ \nनै करैत छिथ आ नै तँ कोनो पैघ ĭयापारी छिथ। ओकर कहब छलै जे एतेक \nधिर हम पहुँचलॱ अिछ ओ तँ अपन िवĂाससँ, नै तँ हमरहुँ पापा जेकū पūच \nलाख टाकाक लेल पढ़बा आ नौकरी करबासँ पिहने अपन सĠतानकó कजũदार \nबनबए पिड़तए। आगū ओ दादाजीसँ किह बैसल- अहū तँ बहुत पैघ पंिडत छी \nतखन ई कखनो अहसास नै भेल जे अहūसँ कम पढ़ल-िलखल पंिडत जागे झा \nअपन दुनू बेटाकó कतऽसँ कतऽ पहुँचा देलिĠह, हमरा तँ अहūक ऐ बुिŀपर हँसी \nलगैत अिछ जे अहūक बेटा सभ हाथ-पएरक अछैतो लुŎ-नŬगर बिन बैसल रिह \nगेलाह, जइसँ सĦपूणũ पिरवार कािह कािट रहल अिछ। माधवजी ओ हुनक \nबाबूजीकó िकछु फुिरऐ नै रहल छलिन, मुदा िववेक लेल धिन सन, ओ  बुदबुदाइत \nरहल- कोन घरमे जĠम भऽ गेल, से नै जािन। \nमाधवजीकó शाĠत करबामे ठीके बहुतो समय लागल, यńिप छगुĠतामे अपनो \nपड़ल छलॱ। पान हुनक हाथमे दैत माÿ एतबिह किह सकिलएिन- माधवजी, ई \nनवका बसात िछऐ,  आ ऐ बसातमे अपने जे संवेद","size_mb":3.82,"has_text":true},"Sadeha 07.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 07.pdf","name":"Sadeha 07.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली पń \n(िवदेह-सदेह ७, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ पńक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक-नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक-अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \n \nāुित  Ćकाशन \n 2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित  एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-65-5 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. ३५०/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित  Ćकाशन \n \n \nāुित  Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Padya : Anthology of Maithili Verse.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर पń सािहĜय आ ओकर समीüाशाİÿ 1 \nअंजनी कुमार वमŭ “दाऊजी”  आĜमबल/ ओजक भोज/ समİया/  16 \nवासंती गीत/ दुइ गोट भूख/  \nसुखाएल अतीत/ बेरोजगारक आĜमा/  \nĆजा आ तंÿ/ कोसी \nिमिथलेश कुमार झा खĤबरदार/ गजल 22 \nबलराम साह आिक  नीन टूिट  गेल 24 \nगजेĠƖ ठाकुर कुěडिलया १-४/ [टनका-वाका/ हाइकू/  26 \nशेनयूũ/ हैबून/]-२/ Ĉबाइ/ कता १-२/  \nगजल १-२/ किटहारी \nरिव भूषण पाठक  हाइकू/ िक भेलए एकरा?/ ऐ  बेर छिठमे/  36 \nमरणोपरŬत/ बफũ भोर/ देश आ गेयर/  \nपॉंच केबी/ दोस मिहम/ मनोज भाय  \nक िचŇी/ िबयाह आ मॲछ/ Ģ लेटो आ  \nहमर किनयū/ िटĢ स Ąाम खņरकका/  \nबफũ पािन भाफ / बस तीने िदन/ उĜ थर \nलोक/ चमारक ऋण/ दीवाली क पिहले/ \nधनतेरस राित/ हम पुरिहितया/  \nचालीसक बात/   \nराजेश मोहन झा “गुंजन”  िम झाइत दीप/मूड़नक भोज/ थेथर  71 \nनेता/ केहेन खेल/ गरम जमाना/ चाहक  \nमिहमा/ आजुक लोक/ पलायन/ उनटा-पुनट/ \nअंतरकलह आ िवचार/ बैसल-बैसल सोची \nमनमे/  पादुका िव योग/ सुगर Ąी   \n \nनवीन कुमार \"आशा\"  सुनू सुनाउ अपन खबिर/रोटी/  84 \nहमरा भेटल \nशंभु नाथ झा ‘वĜस’  उƇवादी बिन जाइ 88 \nअिजत िमā नव वषũ 89 \nडॉ. शेफािलका वमŭ नव वषũ/ इजोिरयाक भाषा/ उपेिüत/  91 \nदेश/ िवधाता/ बĒचा आ बेवİ था /  \nİमृित-शेष/  \nसतीश चĠƖ झा  चुनाव१-२/ भाषा आ राजनीित/ सĜयक  98 \nजीत/ भूखल पेट/ पūच साल/ सॱसे  \nिबहार एखनो बेहाल/ नेžा तेतरी \nसुबोध कुमार ठाकुर  िवडĦबना/ Ćतीüा 109 \nिकशन कारीगर  दौगल चिल जाएब गाम/ एकटा तँ  112 \nओ छलीह \nराम िव लास साहु  कोइली कूहकै आमक डािर / Ćीतक गीत 116 \nपंकज कुमार झा भाई रे अना नै परो 118 \nपंकज कुमार झा  उŅोधन/ रीढ़ िवहीन पुĈष/ सहजता/  120 \nआउ सुनु कने बात हमर \nमुžाजी  हाइकू/ शेनयूũ/ बोिनहार/ मािटक ललकार 127 \nĔयोित सुनीत चौधरी हाइकू-टनका/ ƙŌाİÿ/ मोनक गित/  130 \nĆवासी पüी/ आसमानी अकास/ ƚƠाचार/ \nजीतक पिरभाषा/ ĆजातĠÿक खेल/ दूिबक \nभाग/ İवतंÿता िदवस/ पोखिरक कमल/ \nिविचÿ āŀा/ िमिथलŬचलक ĉपाĠतरण/ \nबचपन/ िमिथला िचÿकला \nअžावरन देवेĠदर  तेलुगु पń- अंितम शĤद 141   \n \nिगरीश चĠƖ लाल  नील अकास/ शुभ Ćभात/ मन मे  147 \nभेल अिछ भोर/ एक रंग अनेक रंग \nगंगेश गुंजन  ( आजाद गजल- १/२)/ İवतंÿता िदवस  151 \n२०१०  \nमनीष झा \"बौआभाइ\"  भेल एहेन अवतार छल 156 \nलालबाबु कणũ जĠमभूिम 158 \nचĠ Ɩशेखर कामित आइ काŎुक छॱड़ा सभ/ दुनू परानी  159 \nफूिक-फूिक पी/ गीत \nमनोज झा मुिĎत हाइकू/ देखाबटी छोिड़  दे 162 \nराजेĠƖ चौधरी  āीकृįण भजन/ मū ताराक भजन 164 \nरमाकाĠत राय “रमा”  वĠदना 166 \nĆकाश Ćेमी  गीत 168 \nसुमन झा \"सृजन\"  कैĎ टस जकū िद ल/ बिल 169 \nिश वकुमार ि◌ मā  भलमानुस समाज 171 \nडॉ. बचेĂर झा  भóट/ भावाĽिल  172 \nĮयामल सुमन  सĜ य 174 \nजय Ćकाश मंडल  उपराग/ भूल कतए भेल 175 \nसĜयेĠƖ कुमार झा  दस गोट üिणका 177 \nकिपलेĂर साहु  कोसी 181 \nराधा काĠत मंडल ‘रमण’  İवागत गीत 183 \nधीरेĠƖ Ćेमिषũ  िकछु रंग फगुआक/ फगुआ गीत/  184 \nगजल १-२ \nसरोज ‘िखलाडी’  गीत 189   \n \nनĠ द िव लास राय  गीत १-२/ जनसंďया 190 \nिवनीत ठाकुर  शािĠत दूत परवा 195 \nइĠƖकाĠत झा गीत १-२ 196 \nमनोज कुमार मंडल  िजनगी/ फैशनक धमाल/ चाह/ िम िथ ला/  198 \nिज नगीक बाट/ अखन िब हार/ िव Ăास/  \nबेटी/ नारी चिर ÿ \nडॉ राजीव कुमार वमŭ आ  हमर गाम 209 \nडॉ जया वमŭ \nरामभरोस कापिड ƚमर – गजल/ गीत 211 \nकािमनी कामायनी  वसंत/ बाजारमे İÿी/ बंजारा मोन 213 \nबेचन ठाकुर  गीत 217 \nरमण कुमार िसंह  िदĪलीमे...  218 \nिवńानĠद झा (िवदू)  हमर िमिथला/ दहेज 219 \nइĠƖभूषण कुमार सफलता हमर रानी/ हमर नगरक  223 \nदाİतान/ एना िकएक होइत अिछ?/  \nहम की कĉ?/ दहेज/ सहास/  \nिववेकानंद झा  नोरमे अिछ बेस संभावना/ हे िसंगरहार/  230 \nखĜम करऽ चाहैत छी िजनगी/ िĆये !/  \nहम/ िकए िĆये?/ ना होइत रहतै/ बहुत  \nिदनक बाद/ किवता किवते होइत छैक/  \nएक िदन अनचोकिहं िलखऽ लागलहु◌ँ  \nकिवता/ ढहल ढनमनाएल गाम/ अहा◌ँक \nमौलाइल अिİतĜव/ अĈिणमा आ इजोिरया/ \nकिहयो गलती सँ/ मऽन मे सिदखन रहैत  \nछी अहा◌ँ/ राित İवĨ मे िĆय !/ अहū नै    \n \nजाएब नारायणपņी गाम/ देबै ने िचनगी?/  \nओ Ćेमिह छल...!/ हम जी रहल छी/  \nतोरा मे हम/ जतऽ रहैत छैक लौलसा  \nओकर/ एकŬत मे अहū/ रहैत छी अहॴ  \nमाÿ ĉप बदिल कऽ/ ऐ संजोग सँ हम  \nकरैत छी Ćेम/ हाइकू- शेनयूũ \nरोशन झा िकछु हाइकू/ गजल 274 \nĆबीन चौधरी Ćतीक िकछु हाइकू- üिणका/ गजल 275 \nसुभाष चĠƖ üिणका 276 \nरवीĠƖ कुमार दास üिणका 276 \nकुसुम ठाकुर हाइकू/ शेनयूũ 277 \nरमा काĠत झा ‘सौराठ’  घर ने पथार अिछ टुटल मरैया/  278 \nचल चल रे हवा, पूब िदसा/  \nिखल रे बदन \nमृदुला Ćधान एकटा आपबीती/ ओइ िदन /  280 \nिमिथलाक माटीमे/ कतए गेल   \nगणतंÿ –िदवस/ यमुनाजी/ अंित म/  \nĆवीण कĮयप आĒछादन 292 \nअरिवĠद ठाकुर आजाद गजल-१-२ 294 \nधी रेĠ Ɩ कुमार हमर गाम 296 \nअिखलेश कुमार मěडल Əेनक चोरबा 298 \nकालीनाथ ठाकुर अिभशाप बापक पाप-कुěडिलया १-७/ 300 \nएक āŀाĽिल—कोिकलकó \nसĜयानंद पाठक आह! जाड़ चिल गेल! 304   \n \nदयाकाĠत मैिथ ल 307 \nरमेश गń किवता- डॉ. काĖचीनाथ झा  309 \n‘िकरण’ क नामक अŅैत मीमŬसा \nिशवशंकर िसंह ठाकुर Ĉबाइ/ गजल/ लगै छी अहū सोना  312 \nजकū/ āŀाĠजिल \nइरा मिĪलक भोर भेलै/ आँिख सुतल नै राितभिर/  317 \nिकछु हाइकू/ शेनयूũ/ टनका/ जीवन \nिवनीता झा हम छी बुिŀक थोड़ 324 \nअüय कुमार चौधरी वािणक लैस  326 \nजगदीश चĠƖ ठाकुर “अिनल” गजल १-१२ 327 \nिवकास झा रंजन नजिर/ गजल 335 \nअिनल मिĪलक गीत/ आजाद गजल १-३/ हम किह  337 \nदैत छी/ İवीकारोिĎत \nआनंद झा \"मैिथल\" पंचैती/ हमरा भेटल एक टा िचŇी  342 \nĆभात राय भņ जĠम लेलॱ हम जतए सीता माएक  347 \nअिछ गाम/ याÿा \nअिमत मोहन झा  कोना जीवन िबततै/ आएल  राखीक  349 \nĜयोहार  \nगुलसािरका संतोख अिछ/ जािह बएस हमर बिहना  353 \nफूल लोढ़ै छलीह/ अहūक जीवनक \nभावना नवीन  आजाद गजल- १-४ 356 \nिमिहर झा Ĉबाइ १-१२/ बĠद/ कसीदा १-२/  358 \nटनका-हाइकू-शेनयूũ / बदरा घुिम घुिम  \nआउ/ गजल/ चƅĭयूह   \n \nडॉ॰ शिशधर कुमर  की  इएह कहाबैछ   सुžरता ?? 368 \nअमरेĠ Ɩ कुमार िम ā  नेता 369 \nसुबोध झा बतिहया/ शाइरी १-५/ मनबितया/  371 \nसंİकृित ओ संİकार/ िजनगी/  \nवाह रे कपार \nमो. गुल हसन  सभटा िक सानमे हमहॴ बकलेल... 377 \nĆीित  िĆ या झा  बेटी 379 \nपवन कुमार साह  Ćेम/ गीत-१-२ 381 \nİतुित नारायण  मन पड़ैत अिछ 384 \nİवाती शाकĦभरी  िपताजी  385 \nअरिवĠद रंजन दास üिणका 386 \nिब.िप.उदासी एलै िजबनक आहार 387 \nĆमोद रंगीले देिखयौ अपन देशमे 389 \nरिव िमā “भारŅाज” अिĠतम üणमे/ मरहम/ मतदान/ कलेश/  390 \nआजाद गजल१-५/ नवकी बहुिरया  \nमधुपनाथ झा धरती हमरासँ िखिसआएल अिछ/  397 \nआएल वसंत उĪलास लए \nबृषेश चĠƖ लाल टनका/ हाइकू-शेनयूũ/ जीवन सपना 399 \nआशुतोष िमā  गीत १-३/ आजाद गजल १-२ 402 \nइिĢसता सारंगी  ओिड़या किवता- िहलकोर 405 \nमनोज कुमार झा  शासक लोकिनसँ (बािढ़क सĠदभũमे)  407 \nशािĠतलŞमी चौधरी हाइकू/ गń किवता/ ितलकोर,  409 \nबथुआक तीमन, गजल १-६   \n \nिश व कुमार झा ‘िट Ī लू’ हाइकू/ üणĆभा 417 \nनवीन ठाकुर  अंत- एक अनुभूित/ अनुभव 420 \nडॉ अĈण कुमार िसंह    सोधनपाल/ िĆयवर सĦपादकजी  422 \nकुĠदन कुमार आँिख झूठ नै बजैत अिछ 424 \nझा हेमĠत बापी माधुरी- एक नारी/ दोषी/ िधया/की कहू/  426 \nदानव/ जेकर नै कएल जाएत बखान \nराहुल राही  हमर िĆयतम! 434 \nजवाहर लाल कĮयप खाइ/ समयक धार/ छी धĠय हम, हĦमर 436 \nिमिथला/ अžा जी भऽ गेलिथ चुप/  \nकािट िलअ कोना दुनू पūिख/ हम  \nपुछिलयिĠह के छी बाबू? \nअĒ छेलाल शाİ ÿी  की देख रहल छी?/ दू हजार दस  442 \nāावणक दृĮ य \nसĜयनारायण झा पÿ/ गंगाकातमे/ धारक कछेर मे बैसल  444 \nटुकुर टुकुर तकइत छी \nिशवशंकर āीिनवास  गीत १-२ 448 \nिवनीत उĜपल  राजनीित/ भाषा/ शंका/ İमृितलोप/ Ćķ/  450 \nबेटी/ गजल १-२ \nिनĸी िĆयदिशũनी मĠतĭय/ समाजक Ćķ/ अहū अहॴ सन/  460 \nददũ आँिखमे नै मनमे  \nनारायण झा सरकार/ जाड़ 463 \nगणेश कुमार झा \"बावरा\" बड़का काका/ संघषũ/ अहū िबनु 465 \nपिरचय दास  भोजपुरी किवता- बेसीकाल शĤद जखन 468 \nİवाती लाल गजल १-२ 472   \n \nमुकुĠद मयंक गजल १-३ 474  \nआशीष अनिचĠहार  बĠद १-२/ कता १-४/ नात/ सोझ बाट 476 \nपर चलैत-चलैत/ सेनूरदानक गीत \nपवन झा “अिĐनवाण”  चिलयौ अĢपन गाम, जगत-जननी सीताक 487 \nधाम \nĆवीण नारायण चौधरी  सभ सँ सİता किवता!/ नीक लगै तोहर  488 \nमुİकान \nसंजीव कुमार ‘शमा’  ƅŬित  दीप 490 \nसुधीर कुमार ‘सुमन’  समए 491 \nउपेĠ Ɩ नारायण ‘अनुपम’  दुख हĦ मर/ घी कनी/ परदेिस या िĆ यतम 492 \nडॉ. िश व कुमार Ćसाद  िनमũलीक िनमũलतामे/ तŵ िक छु ने िक छु  496 \nिल खैत जाउ \nĆो. राजकुमार नीलकंठ  ćƠा 498 \nराजदेव मěडल  देश-गीत/ जुलूसक पछुआ/ कनेक सुनू/  500 \nअसल मरद/ पोसा परबा/ हेलवार/  \nकलीक Ćķ/ कुहेस/ जय हे िक सान \nजगदीश Ćसाद मěडल जरनिब छनी/ िद न-राित क खेल/ िक छु ने  507 \nबूझै छी/ चल रे जीवन/ बौड़ाएल बटोही/ \nसūझ/ घोड़ मन/ मन-मिण / रहसा चौर/  \nगीत १-६ \nमुžी कामत  समाजक िव डĦ बना/ बेटी/ िजंदगीक  526 \nमरीिचका/  ताकैत िजनगी कूड़ा ढ़ेरमे/ \nसंकĪप/ ठमकल शĤद/ दहेजक िबहािड़/  \nहराएल हमर ĉप/ िवदाइ \nसुनील कुमार झा टनका-हाइकू/ गजल १-२ 534   \n \nजगदानĠद झा “मनु”  हजल/ Ĉबाइ १-२/ गजल१-४/ एक  540 \nिदन हमहूँ मरब  \nकुĠदन कुमार कणũ आजाद गजल १-३ 545 \nअिमत िमā हजल/ गजल १-५ 547 \nचĠदन कुमार झा Ĉबाइ/ हजल/ गजल १-३ 551 \nĈबी झा गजल 554 \nअनुिĆया योग िकछु üिणका 555 \nसƖे आलम गौहर गजल/ अना हजारेसँ अनसन तोड़बाक  558 \nअनुरोध/ मैिथल सभकó ईद मुबारक \nिबनोद िमā Ćेम पुįप 561 \nरामदेव Ćसाद मěडल झाĉदार  झाĈ 563 \nओम Ćकाश झा Ĉबाइ १-२/ गजल १-४ 564 \nिÿपुरारी कुमार शमŭ आजाद गजल १-२ 567 \nराजीव रंजन िमā भिĎत गजल १-३ 569 \nदीप नारायण िवńाथŰ आजाद गजल 572 \nउमेश मěडल  भोगी/ āोता 573 \nउमेश पासवान  गवहा संƅाित 576 \nसंजय कुमार मंडल मीता हमरा मोन पड़ैए/ परदेिसया/  578 \nशीतलहिर \nĉपेश कुमार झा ‘Ĝयॲथ'  खाएब की/ हम छी आजुक नेता 584 \nकामोद झा िक यो नै 587 \nकिप लेĂर राउत मातृभाषा 588   \n \nजीबू कुमार झा Ćाथũना गीत/ पिहल भŲट 590  \nअनािमका राज नवका बाट 592 \nĆो. चĦपा शमŭ डोगरी किवता- İनेह-भरल सनेस 593 \nमोहन Ćसाद आउ करी नव िमिथलाक िनमŭण 600 \nनगीना कुमारी झा  साहसक डोरी/ मोन पड़ैए/ दहेज Ćथा 602 \nलालबाबू मěडल जुलुश 605  \nसंदीप कुमार साफी भकजोगनी/ वसĠत पंचमी 606   \n \n  िवदेह मैिथली पƭ || 1 \nगजेĠƖ ठाकुर \nपń सािहĜय आ ओकर समीüाशाİÿ \nसािहĜयक दू िवधा अिछ गń आ  पń । छĠदोबŀ रचना पń कहबैत \nअिछ-अĠयथा ओ  गń थीक। छĠद माने भेल एहन रचना जे आनĠद Ćदान \nकरए । हिरमोहन झा “ अकिवताक Ćित : किवताक उिĎत” िलखै छिथ आ \nगोपाल जी झा “गोपेश” “हे किव कोिकल आजुक युग मे अहū जे होइतहुँ” मे \nकहै छिथ –- अपनिह िलिखतहुँ अपनिह बुिझतहुँ- आ से किह अपन अपन मत \nİपƠ करै छिथ। मुदा ऐसँ ई नै बुझबाक चाही जे आजुक नव किवता गń \nकोिटक अिछ कारण वेदक सािवÿी ( गायÿी छĠदमे) मंÿ सेहो िशिथल/ उदार \nिनयमक कारण गायÿी छंदमे पिरगिणत होइत अिछ, जेना यिद अüर पूरा नै भेल \nतँ ĆĜयेक पादमे एक आिक दू अüर बढ़ा लेल जाइत अिछ, य आ व केर \nसंयुĎताüरकó ƅमशः इ आ उ लगा कए अलग कएल जाइत अिछ। जेना- \nवरेěयम्=वरेिणयम् आ İवः= सुवः। \nमैिथली पń सािहĜयक समीüाशाİÿ: किवताक लय, िबĦबपर िवचार करए \nपड़त संगिह किवताक खěडकó किवताक मुďय शरीरसँ िमलान करए पड़त। \nआजुक नव किवताक संग हाइकू लेल मैिथली भाषा आ िलिप ĭयवİथा सवŭिधक \nउपयुĎþ अिछ। गजल, Ĉबाइ आिदमे वािणũक आ मािÿक दुनू छĠद ĭयवİथा \nकारगर अिछ आ िबनु बहर (छĠदक) आजाद गजल सेहो िलखल जाइत अिछ। \nकोनो रचना अĆासंिगक नै होइत अिछ आ जौँ ओ अहūकó िहलोिड़ िदअए तँ ओ \nरचना साथũक कोना नै हएत? Ģलेटो- Ģलेटो कहै छिथ जे कोनो कला नीक नै \nभऽ सकैए िकएक तँ ई सभटा असĜय आ अवाİतिवक अिछ। Ģलेटोक ई िवचार \nİपाटŭसँ एथŲसक सैĠय संगठनक Ġयूनताकó देखैत देल िवचारक ĉपमे सेहो देखल \nजएबाक चाही। ओ काĭय/ नाटकक ऐ ĉपó िवरोध केलिĠह जे सĦवादकó रिट कऽ \nबाजैसँ लोक एकटा कृिÿम जीवन िदस आकिषũत हएत। अिरİटोटल किवताकó \nमाÿ अनुकृित नै मानै छिथ, ओ ऐ मे दशũन आ सावũभौम सĜय सेहो देखै छिथ। \nĆाचीन Ƈीसमे किवता भगवानक सनेस बूझल जाइत छल। एिरİटोिफनीस नीक \nआ अधला, ऐ दू तरहक किवता देखै छिथ तँ िथयोĄेİटस कठोर, उĜकृƠ आ \nभĭय ऐ तीन तरहó किवताकó देखै छिथ। किवता आ संगीत अिभž अिछ। मुदा \nयूरोपक िसĦफोनी, जइमे ढेर रास वादन एके संगे िविभž लयमे होइत अिछ,  2 || िवदेह मैिथली पƭ \nिसŀŬतमे अĠतर अनलक। िफिलप िसडनीसँ अंƇेजी समीüाक ĆारĦभ देिख सकै \nछी- ओ किवताकó सौĠदयũ, अथũ आ मानवीय िहतमे देखलिĠह। नव समीüा- \nइिलएट किवतामे भावनाक Ćधानताक िवरोध कएल आ एकरा गएर वैयिĎतक \nबनेबाक आƇह केलिन। रोमŬशवाद किवताक ĭयिĎतगत अनुभव होएबाक बात \nकहैए। बाथųज संरचनावाद-उþर-संरचनावादक सĠदभũमे लेखकक उĿेĮयसँ \nपाठकक मुिĎतक लेल लेखकक मृĜयुकó आवĮयक मानै छिथ- लेखकक मृĜयु माने \nलेखक रचनासँ अलग अिछ आ पाठक अपना लेल अथũ तकैत अिछ। जादुइ \nवाİतिवकतावाद जइमे वाİतिवक िİथितमे जादुइ वİतुजात घोिसआओल जाइत \nअिछ, रचनाकार ऐ तरहक Ćयोग कऽ वाİतिवकताकó नीक जकū बुझबाक Ćयास \nकरै छिथ। उþर आधुिनक पाĀाĜय बुजुũआ दृĮय-āĭय मीिडयाक Ćयोग कऽ \nअसमता, अĠयाय आ वंिचतक अवधारणाकó माÿ शĤद कहै छिथ जे समता, ĆािĢत \nआ Ġयायक लगक शĤद अिछ। गरीबी जे पाĀाĜयमे समİया नै अिछ से आइ \nभारतमे पैघ समİया अिछ। उþर आधुिनकता नारीवादक आ माĎसũवादक िवरोधमे \nअिछ आ एकर नारीवाद आ माĎसũवाद  िवरोध केलक अिछ। जेना ऐितहािसक \nिवĮलेषणक पüमे माĎसũवाद अिछ आ संरचनावाद-उþर-संरचनावाद आ उþर \nआधुिनकतावादक पिरĆेŞयमे ओइसँ ओ अपन िसŀŬत फेरसँ सशĎत केलक \nअिछ। माĎसũवाद लौिकक पüपर जोर दैत अिछ मुदा तó ई उपयोिगतावाद आ \nचावũक दशũनक लग नै अिछ, कारण उपयोिगतावाद आ चावũकवाद माÿ शारीिरक \nआवĮयकताकó ğयानमे रखैत अिछ। नारीवादी दृिƠकोण सेहो उþर \nआधुिनकतावादक यथािİथवादक िवरोध केलक अिछ कारण यावत से खतम नै \nहएत ताधिर नारीक िİथितमे सुधार नै आएत। आधुिनकतावादी-िİथितवाद, नव \nसमीüा, संरचनावाद आ उþर संरचनावादक बाद िवखěडनवाद आ उþर \nआधुिनकतावाद आएल, जकरा िवलिĦबत पूँजीवाद कहल गेल (Ąेडिरक जेनसन)। \nआधुिनक िİथितवाद (सािहĜयक अविİथितपर कोनो Ćķ िचĠह नै) पर संरचनावाद \nĆहार केलक आ तकरा बाद लेखक İवयं िलखल टेकİटक िवĮलेषण करबाक \nअिधकार गमेलक। संरचनावाद दिमत करैबला पाĀाĜय ĭयवİथा आ समाजपर \nचोट करैए आ ऐ सँ माĎसũवादकó बल भेटलै ( अलथूजर)।उþर संरचनावाद \nकहलक जे सािहĜय ओइसँ आगūक वİतु अिछ जे संरचनावाद बुझै अिछ। \nउþर-संरचनावादक एकटा Ćकार अिछ उþर आधुिनकता।  उþर संरचनावाद \nकहलक जे सािहĜयमे संरचना संİकृित आ िसŀाĠत मğय कायũ करैत अिछ, \nजþऽ िकछु भाव आ सोच वंिचत अिछ जे िनरĠतरताक िवरोध करैए।  िवदेह मैिथली पƭ || 3 \nिवखěडनवाद आ उþर आधुिनकता उþर संरचनावादक बाद आएल। उþर \nउपिनवेशवाद उपिनवेशक नव ĉपकó नै मानैए आ अĭयवİथाक िसŀŬत सन \nअसफल उĿेĮयकó उिचत पिरणाम नै भेटबाक कारण मानैए। \nकाĭयक भारतीय िवचार: मोüक लेल कलाक अवधारणा, जेना नटराजक \nमुƖा देखू। सृजन आ नाश दुनूक लय देखा पड़त। İथायी भावक गाढ़ भऽ \nसीिझ कऽ रस बनब- आ ऐ सन कतेक रसक सीता आ राम अनुभव केलिĠह \n(देखू वाĪमीिक रामायण)। कृįण भारतीय कमũवादक िशüक छिथ तँ संगमे रिसक \nसेहो। कलाक İवाद लेल रस िसŀŬतक आवĮयकता भेल आ भरत नाƀयशाİÿ \nिलखलिĠह। अिभनवगुĢत आनĠदवधũनक ğवĠयालोकपर भाįय िलखलिĠह। भामह \n६अम शताĤदी, दěडी सातम शताĤदी आ ĈƖट ९अम शताĤदी, एकरा आगū \nबढ़ेलिĠह। रस िसŀाĠत: भरत:- नाटकक Ćभावसँ रसक उĜपिþ होइत अिछ। \nनाटक कथी लेल? नाटक रसक अिभनय लेल आ संगे रसक उĜपिþ लेल \nसेहो। रस कोना बहराइए? रस बहराइए कारण (िवभाव), पिरणाम (अनुभाव) आ \nसंग लागल आन वİतु (ĭयिभचारी)सँ। İथायीभाव गाढ़ भऽ सीिझ कऽ रस बनैए, \nजकर İवाद हम लऽ सकै छी। भņ लोलट:- İथायीभाव कारण-पिरणाम Ņारा \nगाढ़ भऽ रस बनैत अिछ। अिभनेता-अिभनेÿी अनुसĠधान Ņारा आ कĪपना Ņारा \nरसक अनुभव करैत छिथ। लोलट किवकó आ संगमे āोता-दशũककó महĜव नै दै \nछिथ। शौनक:- शौनक रसानुभूित लेल दशũकक Ćदशũनमे पैिस कऽ रस लेब \nआवĮयक बुझै छिथ, घोड़ाक िचÿकó घोड़ा सन बूिझ रस लेबा सन। भņनायक \nकहै छिथ जे रसक Ćभाव दशũकपर होइत अिछ। किवक भाषाकó ओ िभž मानैत \nछिथ। रससँ āोता-दशũकक आĜमा, परमाĜमासँ मेल करैए। रसक आनĠद अिछ \nİवĉपानĠद। आ ऐसँ होइत अिछ आĜम-साüाĜकार। रस िसŀाĠत āोता-दशũक-\nपाठक पर आधािरत अिछ। ई āोता-दशũक-पाठकपर जोर दैत अिछ। ğविन \nिसŀाĠत: आनĠदवधũन ğवĠयालोक- सािहĜयक उĿेĮय अथũकó परोü ĉपó बुझाएब वा \nअथũ उĜपž करब अिछ। ई िसŀाĠत दैत अिछ परोü अथũक संरचना आ कायũ, \nरस माने सौĠदयũक अनुभव आ अलंकारक िसŀाĠत। आनĠदवधũन काĭयक आĜमा \nğविनकó मानैत छिथ। ğविन Ņारा अथũ तँ परोü ĉपó अबैत अिछ मुदा ओ अबैत \nअिछ सुसंगिठत ĉपमे। आ ऐसँ अथũ आ Ćतीक, ई दूटा िसŀाĠत बहार होइत \nअिछ। ऐसँ रसक Ćभाव उĜपž होइत अिछ, ऐसँ रस उĜपž होइत अिछ। Ġयाय \nआ मीमŬसा ऐ िसŀाĠतक िवरोध केलक, ई दुनू दशũन कहैत अिछ जे ğविनक \nअिİतĜव कतौ नै अिछ, ई पिरणाम अिछ अनुमानक आ से पिहनिहयेसँ लüणक  4 || िवदेह मैिथली पƭ \nअĠतगũत अिछ। आ से सभ शĤद Ņारा विणũत हएब सĦभव नै अिछ। İफोट \nिसŀŬत: भतृũहरीक वाĎयपदीय कहैत अिछ जे शĤद आिक वाĎयक अथũ İफोट \nŅारा संवािहत अिछ। वणũ İफोटसँ वणũ, पद İफोटसँ शĤद आ वाĎय İफोटसँ \nवाĎयक िनमŭण होइत अिछ। कोनो ýान िबनु शĤदक सĦबĠधक सĦभव नै अिछ। \nई भारतीय दशũनक ýान िसŀाĠतक एकटा भाग बिन गेल। अथũक संĆेषण अüर, \nशĤद आ वाĎयक उĜपिþ िबन सĦभव अिछ। İफोट अिछ शĤदƙŌ आ से अिछ \nसृजनक मूल कारण। अüर, शĤद आ वाĎय संग-संग नै रहैए। बाजल शĤदक \nफराक अüर अपनामे शĤदक अथũ नै अिछ, शĤद पूणũ हएबा धिर एकर उĜपिþ \nआ िवनाश होइत रहै छै। İफोटमे अथũक संĆेषण होइत अिछ मुदा तखनो \nİफोटमे ĆािĢत समए वा संचारक कालमे अüर, शĤद वा वाĎयक अिİतĜव नै \nभेल रहै छै। शĤदक पूणũता धिर एक अüर आर नीक जकū ƅमसँ अथũपूणũ \nहोइए आ वाĎय पूणũ हेबा धिर शĤद ƅमसँ अथũपूणũ होइए। सŬďय, Ġयाय,  \nवैशेिषक, मीमŬसा आ वेदाĠत ई सभ दशũन İफोटकó नै मानैत अिछ। ऐ सभ \nदशũनक मानब अिछ जे अüर आ ओकर ğविन अथũकó नीक जकū पूणũ करैत \nअिछ। ĄŬसक जैĎस डेरीडाक िवखěडन आ पसरबाक िसŀाĠत İफोट \nिसŀाĠतक लग अिछ। अलंकार िसŀाĠत: भामह अलंकारकó समासोिĎत कहै \nछिथ जे आनĠदक कारण बनैए। दěडी आ उłट सेहो अलंकारक िसŀाĠतकó \nआगū बढ़बै छिथ। अलंकारक मूल ĉपसँ दू Ćकार अिछ, शĤद आ अथũ \nआधािरत आ आगū सादृĮय-िवरोध, तकũĠयाय, लोकĠयाय, काĭयĠयाय आ गूढ़ाथũ \nĆतीित आधारपर। मĦमट ६१ Ćकारक अलंकारकó ७ भागमे बūटै छिथ, उपमा \nमाने उदाहरण, ĉपक माने कहबी, अĆİतुत माने अĆĜयü Ćशंसा, दीपक माने \nिवभािजत अलंकरण, ĭयितरेक माने असमानता Ćदशũन, िवरोध आ समुĒचय माने \nसंगबे। औिचĜय िसŀाĠत: üेमेĠƖ औिचĜय िवचार चचŭमे औिचĜयकó सािहĜयक \nमुďय तĜव मानलिĠह। आ औिचĜय कतऽ हेबाक चाही? ई हेबाक चाही पद, \nवाĎय, ĆबĠधक अथũ, गुण, अलंकार, रस, कारक, िƅया, िलंग, वचन, िवशेषण, \nउपसगũ, िनपात माने फािजल, काल, देश कुल, वŪत, तĜव, सĜव माने आĠतिरक \nगुण, अिभĆाय, İवभाव, सार-संƇह, Ćितभा, अवİथा, िवचार, नाम आ \nआशीवŭदमे। कंपायमान अिछ ई ƙŌाěड आ ई अिछ कंपन माÿ। किवता \nवाचनक बाद पसरैत अिछ शािĠत, शािĠत सवũÿ आ शािĠत पसरैत अिछ मगजमे।  \nअपन ĭयिĎतगत Ćशंसा आ दोसराक Ćित आüेपक किवतामे Ĥलैकमेलर \nसािहĜयकार Ņारा Ćयोग करबाक गुंजाइश रहैत अिछ। मुदा तĝयपूणũ मूĪयŬकनसँ  िवदेह मैिथली पƭ || 5 \nलेखकक ऐ Ćवृिþकó समीüक िचिĠहत करैत छिथ। जाितवाद-सŬĆदाियकतावाद \nआिबये जाइत छैक, तकरा समीüक िचिĠहत करैत छिथ, हीन भावनासँ Ƈİत \nसािहĜय कĪयाणकारी कोना भऽ सकत? समीüक ई सेहो िचिĠहत करैत छिथ। \nमैिथली सािहĜय, जतए पाठकक संďया शूĠय छलै, एक सािहĜयकार दोसराक \nसमीüा करैत छल आ एतए ĭयिĎतगत अहम् आ Ĥलैकमेिलंगक पूणũ गुंजाइश छलै, \nअखनो सुखाएल मुďयधारा (!) क पńमे ई लüण भेटैत अिछ। अहū दू-चािरटा \nसुखाएल मुďयधारा (!) क किव सĦमेलनमे चिल जाउ, उľोषकक उľोषणा आ \nथोपड़ी,  उľोषकक आ सािहĜयकारक पूवŭƇहकó िचिĠहत कऽ देत, माने \nĤलैकमेिलंग आ Ĥलैक-माकųिटंग Ņारा किवताक पुरİकार लेल िलखल जाएब। मुदा \nबुकर आ नोबल सािहĜय पुरİकार ĆाĢत सािहĜय सेहो कालातीत नै रिह पबैत \nअिछ, बहुत रासकó तँ लोक मोन रखैत अिछ मुदा ढेर रास िवİमृत भऽ जाइत \nछिथ आ पाठक ओकर मूĪयŬकन ऐ तरहó कऽ दैत छिथ। पń लोक कम पढ़ैत \nअिछ। संİकृतसन भाषाक Ćचार-Ćसार लेल कएल जा रहल Ćयास अĠतगũत \nसĦभाषण-िशिवरमे सरल संİकृतक Ćयोग होइत अिछ। कथा-उपĠयासक आधुिनक \nभाषा सभसँ संİकृतमे अनुवाद होइत अिछ मुदा पń ओइ Ćिƅयामे बारल रहैत \nअिछ। कारण पń िकयो नै पढ़ैत अिछ आ जइ भाषा लेल िशिवर लगेबाक \nआवĮयकता भऽ गेल अिछ, तइ भाषामे पńक अनुवाद ऊजŭक अनगũल Ćयोग \nमानल जाइत अिछ। मैिथलीमे िİथित एहन सन भऽ गेल अिछ, जे गाम आइ \nखतम भऽ जाए तँ ऐ भाषाक बाजएबलाक संďया बƂड Ġयून भऽ जाएत। लोक \nसेमीनार आ बैसकीमे माÿ मैिथलीमे बजताह। मैिथली-उĒचारण लेल िशिवर \nलगेबाक आवĮयकता तँ अनुभूत भइए रहल अिछ ( जाितवादी रंगमंचक नाटक \nदेिख िलअ, ई İपƠ भऽ जाएत जे हमरा सभकó सुखाएल मुďयधारा (!)क लेल \nमैिथली उĒचारणक लेल िशिवर लगाबए पड़त)। तँ ऐ िİथितमे मैिथलीमे पń \nिलखबाक की आवĮयकता आ औिचĜय ? समयाभावमे पń िलखै छी, ऐ गपपर \nजोर देलासँ ई िİथित आर भयावह भऽ सोझū अबैत अिछ। एहना िİथितमे \nआस-पड़ोसक घटनाƅम, ĭयिĎतगत महĜवाकŬüा, आüेप आ याÿा-िववरणी यएह \nसुखाएल मुďयधारा (!) क मैिथली पńकक िवषय-वİतु बिन गेल छल। मुदा ऐ \nसभ लेल गńक Ćयोग िकए नै? कथाक नाƀय-ĉपाĠतरण रंगमंच लेल कएल \nजाइत अिछ मुदा गńक पńमे ĉपाĠतरण कोन उĿेĮयसँ? समयाभावमे िलखल जा \nरहल ऐ तरहक पń सभक पाठक छिथ गोलैसी केिनहार समीüक लोकिन आ \nİवयं आमुखक माğयमसँ अपन पńक नीक समीüा केिनहार गńसँ पńमे  6 || िवदेह मैिथली पƭ \nĉपाĠतरकार महापńकार लोकिन ! पń सजũनाक मोल के बूझत ! ĭयिĎतगत \nलौिकक अनुभव ज◌ँ गहॴर धिर नै उतरत तँ से तुकाĠत रहला उपराĠतो उĜकृƠ \nपń नै बिन सकत। पारलौिकक िचĠतन कतबो अमूतũ रहत आ ज◌ँ ओ लौिककसँ \nनै िमलत तँ ओ सेहो अतुकाĠत वा गोलैसी आ वादक सॲगरक अछैतो िसहरा नै \nसकत। मनुĎखक आवĮयकता अिछ भोजन, वİÿ आ आवास, आ तकर बाद \nपारलौिकक िचĠतन। जखन बुŀ ई पुछै छिथ जे ई सभ उĜसवमे भाग लेिनहार \nसभ सेहो मृĜयुक अवĮयंभािवताकó जनै छिथ? आ से ज◌ँ जनै छिथ तखन कोना \nउĜसवमे भाग लऽ रहल छिथ! से आधुिनक मैिथली पńकार जखन अपन भाषा-\nसंİकृितक आ आिथũक आधारक आधार अपना पएरक नीचūसँ िवलुĢत होइत देखै \nछिथ आ तखनो आँिख मूिन कऽ ओइ सĜयकó नै मानैत छिथ, तखन जे देश-\nिवदेशक घटनाƅम आ वाद पńमे घोिसआबए चाहै छिथ, देशज दिलत समाज \nलेल जे ओ उपकिर कऽ िलखऽ चाहै छिथ, उपकार करऽ चाहै छिथ, तँ तइमे \nधार नै आिब पबैत अिछ। तँ पńकó उĜकृƠता चाही। भाषा-संİकृितक आधार \nचाही। ओकरा खाली आयाितत िवषय-वİतु नै चाही, जे ओकरापर उपकार \nकरबाक दृिƠएँ आनल गेल छै। ओकरा आयाितत सĦवेदना सेहो नै चाही जे \nओकर पएरक नीचासँ िवलुĢत भाषा-संİकृित आ आिथũक आधारकó तकबाक \nउपरझपकी उपकृत Ćयास माÿ हुअए। नीक पń कोनो िवषयपर िलखल जा \nसकैत अिछ। बुŀक मानवक भिवįयक िचĠताकó लऽ कए, असĽाित मनकó \nसĦबल देबा लेल, नै तँ लोक Ćवचनमे ढॲगी बाबा ऐठाम जाइते रहताह। \nसमाजक भाषा-संİकृित आ आिथũक आधारक लेल सेहो, नै तँ मैिथली लेल \nिशिवर लगाबैए पड़त। िबĦबक संĆेषणीयता सेहो आवĮयक, नै तँ पńकार लेल \nपिहनेसँ वातावरण बनाबए पड़त आ हुनकर पńक लेल मंचक ओिरआओन करए \nपड़त, हुनकर शĤदावली आ वादक लेल िशिवर लगा कऽ Ćिशüण देल जएबाक \nआवĮयकता अनुभूत कएल जाएत आ से िकछु पńकार लोकिन कइयो रहल \nछिथ!  िमिथलाक भाषाक कोमल आरोह-अवरोह, एतुĸा सवũहारा वगũक \nसवũगुणसंपžता, संगिह एतुĸा रहन-सहन आ सŬİकृितक कņरता; आ राजनीित, \nिदनचयŭ, सामािजक माĠयता, आिथũक िİथित, नैितकता, धमũ आ दशũन सेहो पńमे \nअएबाक चाही। आ से नै भेने पń एकभगाह भऽ जाएत, ओलिड़ जाएत, Ąेम \nलगा कऽ ट◌ंगबा जोगड़ भऽ जाएत। पń रचब िववशता अिछ, सािहिĜयक। \nजिहया िमिथलाक लोककó मैिथली भाषा िसखेबा लेल िशिवर लगाओल जएबाक \nआवĮयकता अनुभूत हएत, तिहया पńक अिİतĜवपर Ćķ सेहो ठाढ़ कएल जा  िवदेह मैिथली पƭ || 7 \nसकत। आ से िदन नै आबए तइ लेल सेहो पńकारकó सतकũ रहए पड़तिĠह, आ \nसे ओ सभ सतकũ छिथ।  \nपńमे जे पैघĜवक ( जे हीन भावनाक एकटा ĉप अिछ) भावना होइ छै, \nतकरा िचिĠहत कएल जाए। मेिडयोिƅटी िचिĠहत कĉ- तिकया कलाम आ चालू \nƙेिकंग Ġयूज- आधुिनकताक नामपर, युगक Ćमेयकó मािट देबाक िवचार ऐमे नै \nभेटत, से ऐ अĠतरŭįƏीय पिरदृĮयक, बुश-सĿामक आलोचनामे धार ओइ कारणसँ \nनै आिब पबैत अिछ। कोनो मिĠदर-मिİजदक जे ओ समथũन-िवरोध करैत छिथ \nवा कोनो नĠदीƇाम-लालगढ़क सेहो, तँ ओइमे सेहो तइ तरहक धार नै अबैत \nअिछ। दाĉ पीिब मँतल मानववादी, धमũिनरपेüतावादी, वामपंथवादी आ \nदिüणपंथवादी, िहनकर िवचार लागत ओंघाएल, युगक सभ शĤदावली भरताह आ \nपń तैयार। अमेिरकाक आलोचनामे धार कोना आओत आ वामपंथक पüमे सेहो- \nजखन अपन आजीिवका दिüणपंथक मदितसँ चिल रहल अिछ! संघषũक अभाव \nसृजनाĜमकताक İतरकó समए बढ़लासँ बढ़ेबाक बदला घटबैत अिछ। युगक \nअनुĉप सभ चलैए, ओकर िवपरीत चलब तखन ने सृजनाĜमकताक संग चाही, \nदोसराकó पलायनवादी कहिनहार ऐ तरहक सुिवधावादी तĜवकó िचिĠहत कĉ, गहॴर \nपैसब िजनका लेल संभव नै। इितहाससँ जुड़ाव ऐितहािसक मनोभावनासँ जोिड़ \nसकत। वतũमान सामािजक ĭयवİथाकó मािट देबामे धारक अभाव- हीनभावनाƇİत \nआ अपराध भावसँ भरल लेखकसँ संभव नै। Ġयाय वैशेिषक आ सŬďय-योगक \nवİतुवाद, बाōक यथाथũ आ मायाक िवरोध, गृहİथ जीवन, लोक िहत, कला आ \nसािहĜयक कृित; आĜमाक भीतरक ýान Ćýापर आधािरत होइत अिछ जे अखěड \nअिछ- गित, İवतंÿता, सजũनाĜमक पिरवतũन। इितहास वा सािहĜयक इितहास हम \nबदिल नै सकैत छी आ एतए उĒच आ मğयवगũक İमृित आधािरत िमिथलाक \nİवणũयुग(!); मुदा तकर महĜव दूरदशũन आ चलिचÿ टामे भऽ सकैत अिछ। \nउदारवाद, औńोिगकरण आ तकर आिथũक िवकासक सफलता-असफलता, \nसामािजक ĉपमे समाजक िपछड़ल वगũक िवरोधकó आरüण आ İवतंÿता पसािर \nदेलक मुदा संगिह एकर तीवŪता कम केलक से चाहे ओ नĎसलवाद हुअए वा \nमाओवाद वा मĎसũवाद-लेिननवाद। बुजुũआ वगũक लेल ई फाएदा रहल। बुजुũआ \nवगũक राजनैितक आ सŬİकृितक संगठन पसरल; आ सवũहारा वगũ धिर ई पहुँचए \nसे Ćयास; आ मिहला लोकिनकó ऐमे सिĦमिलत करबाक Ćयास। पाइ आ सुिवधा \nअपना संग परĦपरागत नैितकताकó तोड़लक। कĦपनी अपन İवतंÿ अिİतĜव \nबनेलक आ पिरवार आ ĭयिĎत ऐ तरहक कĦपनीकó नौकरीपेशा लोकक संग  8 || िवदेह मैिथली पƭ \nचलबए लागल। Ćकृितपर िनयĠÿण आ मानवीय ĭयवहारक अवलोकन, काजक \nलेल अž आ काजक बदला पाइ, रोजगार गारĠटी कायũƅम, जनिवतरण Ćणालीक \nदोकान, रोजगार लेल देश-िवदेश छोट हएब, पिरवारक आधारपर आघात, \nपूँजीवादी िवĂ अथũĭयवİथा, पिरवतũन आपĉपी नै वरन् संघषũ आ Ćयाससँ भेटत। \nİवतंÿ मानवीय संवेदना जे नीक भिवįयक गारंटी नै दैत अिछ तँ ई अधलाहक \nसेहो गारंटी नै दैत अिछ। हमरा लग िवकĪप अिछ आ मैिथली पńक \nपुनजŰवनक जे Ćमाण भेिट रहल अिछ से आƪािदत करैबला अिछ। िवकĪप \nहमरा सभकó तकबाक अिछ जे सनसनी पसारी आिक कायũ करी। \nसमीüाक ĆाĒय आ पाĀाĜय िसŀŬत सभक आलोकमे समीüा: (िसŀाĠत आ \nĆयोग) \nबूच जीक िकछु किवताकó समीüाशाİÿक िसŀाĠत आ Ćयोगक पाठशाला \nलेल हम चुनने छी। आउ आगū बढ़ी आ देखी:- \nजेठी करेह: बूच जीक किवता जेठी करेह, किवतामे किव कहै छिथ जे ई \nभोरमे उिधआइत अिछ, बखŭ हेठ भेलोपर उपलाइत अिछ। खतराक िबĠदु बƂड \nऊपर छै तखन ओ िकए अकुलाइत अिछ? आ आिखरीमे कहै छिथ जे बाĠह \nतोिड़ ई Ćलय मचाओत से बुझाइत अिछ! ई भेल ऐ किवताक सामाĠय पाठ। \nआब एतए एकरा संरचनावादी दृिƠकोणसँ देखी तँ लागत जे करेह सवेरे \nउिधआइत अिछ तँ आशा कĉ जे आन बेरमे ई नै उिधआइत हएत। बरखा हेठ \nभेने उपलाइत अिछ मुदा से नै हेबाक चाही। इĠहोर पािनक चमकब, मोरपर \nभौरी देब आ तकर पिरणाम जे डीहक करेजकó ई अपनामे समा लैत अिछ। \nओकर रेतक बढ़लासँ किवक धैयũ चहकै छिĠह। आब कने संरचनावादसँ हिट \nकऽ एकर ऐितहािसक िवĮलेषणपर आउ। ई नव युगक लेल एकटा नव अथũ \nदेत। खतराक िबĠदु जे किवक समएमे उँचगर लगैत हएत आब बाĠहक बीचमे \nभेल जमा धारक मवादक चलते ओतेक उँच नै रिह गेल। से नव पीढ़ी लेल \nकिवक किवता किवसँ फराक एकटा नव İवĉप लऽ लैत अिछ। आब कने \nसंरचनावादसँ हिट कऽ िवखěडनवाद िदस आउ। िवखěडनवादी कहत जे \nसंरचनावादीक Ɨुव दाशũिनक İवĉप लैत अिछ। बखŭ हेठ भेलै, तैयो उपलायब, \nबाĠह बनबैबला इंजीिनयरक करेहकó बाĠहबाक Ćयासक बुरबकीक ĉप लेब आ \nकिवक करेह Ņारा बाĠह तोिड़ Ćलय मचेबाक भिवįयवाणी İवयं किवक \nƗुवीकरणक İथायी वा üिणक होएबापर ĆķिचĠह लगेबाक Ćमाण अिछ। आब फेर  िवदेह मैिथली पƭ || 9 \nकने किवताक ऐितहािसकतापर जाउ। जादू-वाİतिवकतावादी सािहĜयमे भूतकालमे \nगेलापर हम देखै छी जे ६०क दशकमे बाĠह बनेबाक भूत सवार रहै, बाĠह, ऊँच \nआ चाकर, जे धारकó रोिक देत आ मनुĎख लेल की-की फाएदा ने करत! ओइ \nिİथितमे जादू-वाİतिवकताबला सािहĜयक पाÿ लग ई किवता जाएत तँ ओ ऐ \nकिवताक तेसरे अथũ लगाओत। किवक अिİतĜव ओतए खतम भऽ जाएत आ \nशĤदशाİÿ अपन खेल शुĉ करत। जादू-वाİतिवकताबला सािहĜयक ओ पाÿ जे \nभिवįयमे जीयत तकरा लेल सेहो ई एकटा अलगे अथũ लेत, ओ धारक खतराक \nिनशानक ऊँच होमएबला गप बुझबे नै करत आ किवक किवताक भावक तािकमे \nरहत। आब फेर िवखěडनवाद िदस आउ आ आगū िवखěडन कĉ। ई तकरा \nबाद अपने जालमे फँिस जाएत, बहुत रास बात नै रहत मुदा बहुत रास बात \nरहत। बरखा रहत, धार सेहो पिरवितũत ĉपमे रहबे करत, रौदमे ओकर पािन \nइĠहोर होइते रहत। उिधयेनाइ आ उपलेनाइ रहबे करत। İवागत गान: İवागत \nगानक सामाĠय पाठ- किव सभक İवागत कऽ रहल छिथ मुदा िमिथलाक उपटैत \nधरतीक कĈण ƅĠदनक बीच उĪलासक गीत कोन हएत। ƚमर िपयासल, \nफलक गाछ मौलायल, तखन ऐ समारोही गोơीसँ की हएत? किवताक संग लाठी \nआ रसक संग खोरनाठी िलअए पड़त। किवताक नीचūमे सूचना अिछ- िवńापित \nİमृित पवũ समारोह १९८४, Ƈाम-बैńनाथपुर, Ćखंड-रोसड़ा, िजला-समİतीपुरमे \nआगत अितिथक İवागत। ओ कालखěड िमिथलासँ पड़ाइनक ĆारĦभ छल। \nहाजीपुरमे गंगा पुल बिन गेल छल। िवकासक Ćितमान लागल जेना िवफल भऽ \nगेल। पैघ बाĠहक Ćित मोहभंग भऽ गेल छल। कृिषक आ कृषकक दुदũशाक \nलेल बािढ़क िवभीिषका छल तँ İथानीय फिसल आधािरत औńोगीकरण िनपþा \nछल आ िशüाक अिभयान कतौ देखबामे नै आिब रहल छल। आ ताइ िİथितमे \nसमारोही गोơीक İवागतक भार किवजी सĦहारने रहिथ। İवागत गानक ğविन \nिसŀाĠतक िहसाबसँ पाठ: िवńापित िशव İवĉप मृĜयुंजय मऽरल छिथ किह किव \nअथũ आ Ćतीक दुनू सोझū अनै छिथ। ğविन िसŀाĠतक Ġयाय दशũन िवरोध \nकेलक मुदा नैħयाियक उदयनक गाम किरयनक किव बूच जी दाशũिनक नै छिथ, \nकिव छिथ। ओ ğविनक जोरगर संरचना सोझū अनै छिथ- हमरा सबहक अभाग \nअजरो भऽ जऽड़ल छिथ, आ माÿ ई समारोही गोơी सँ की हेतै ? आगū ओ \nकहै छिथ- काĭय पाठ कĉ मुदा काĠह पर िलअ लाठी, एक हाथ रसक āोत \nदोसर मे खोर नाठी। ऐ Ćतीक सभसँ भरल ई किवता सुगिठत ĉपे आगū बढ़ैत \nअिछ आ अĥयागतक İवागत करैत अिछ। माĎसũवादी दृिटकोणसँ देखलापर  10 || िवदेह मैिथली पƭ \nलागत जे किवक काजकó ऐ किवतामे काĭयपाठसँ आगū भऽ देखल गेल अिछ। \nऐमे सकारबाक भावक संग ओकरा फुिसयेबाक, पुरान आ नव; आ िवकास आ \nमरण दुनूक नीक जकū संयोजन भेल अिछ। İवागत गान अपन पिरिİथितसँ \nकिट कऽ आह-बाह करऽ लगैत तँ माĎसũवादी दृिƠकोणसँ ई िनĵ कोिटक \nकिवता भऽ जाइत (जकर भरमार मैिथलीक सुखाएल मुďयधाराक İवागत आ \nऐĂयũ गान गीत सभमे अिछ), मुदा किव एकरा एकटा गितशील Ćिƅयाक अंग \nबना देलिĠह आ ई मैिथलीक सवũāेơ İवागत गान बिन गेल। बेटी बनिल पहाड़: \nबेटी बनिल पहाड़ किवताक सामाĠय पाठ: दुलरैितन बेटी घŲटक घैल बनल \nछिथ। बेटी अएलीह तँ उड़नखटोला चिढ़ कऽ मुदा हिर गĈड़कó Ĝयािग कार \nमūिग रहल छिथĠह। पŵतीस Ƈाम सोना पुड़ेलिĠह मुदा आब िबयाह राितक खचŭ \nचाही आ बिरयाती दस गाही अओताह; सौँसे बĪब जिड़ रहल अिछ मुदा माझे \nठाम अĠहार अिछ। दशरथ एको पाइ नै म◌ंगलिĠह, रामो िकछु नै बजलाह। \nइितहास तँ कृįणक Ćेमक छल मुदा तैसँ की। जनक वतũमानमे हाहाकार कऽ \nरहल छिथ। बेटाक कंठ बाप पकड़ने अिछ आ घरे-घर बूचड़खाना बनल अिछ \nआ गामे-गाम बजार लागल अिछ। बेटी बनिल पहाड़ किवताक समाजशाİÿीय \nसमीüा पŀितक दृिƠसँ पाठ: ई किवता काटर Ćथाक िवरोधक किवता अिछ। \nसमाजमे ओइ कालमे ( अखनो) काटर Ćथाक कारण उड़नखटोलापर चिढ़ कऽ  \nआयिल दुलरैितन बेटीक बाप अपİया◌ँत छिथ। कĉण गीत: कĉण गीत \nकिवताक सामाĠय पाठ: कोिकलक कĈण गीत सुिन āिवत लोचनसँ कुसिमत \nकानन देखब! सुवणũक शौयũ िशखरपर शािĠत सागरक सुलभ जीत! जिहना िकछु \nआिलंगन करै छी अनेको वƅशूल भोका जाइत अिछ। सुषमा दू üणक लेल \nआयिल, ( आ चिल गेिल!) Ćेमक मधु तीत भऽ गेल। रजनीक Ĉदन िवगिलत \nĆभात! कĉण गीत किवताक ĉपवादी दृिƠकोणसँ पाठ: कुसुिमत काननक āिवत \nलोचन Ņारा देखब, āृंगार सेज पर Ĕविलत मसानक रौƖ ĉपक आएब आ \nसुवणũक शौयũ िशखर पर - शŬित सागरक सुलभ जीत कó देखू। भाषाक \nअनभुआर पüक किव नीक जकū उपयोग करै छिथ। आ अहीसँ हुनकर \nकिवतामे किवĜव आिब जाइत अिछ। िवरोधी शĤद सभक बाहुĪय आ संयोजनक \nअनभुआर Ćकृित शĤदालंकारसँ युĎत भाषा ऐ किवताकó िविशƠ बनबैत अिछ। \nफूलक शूल सन ढुकब आ एहने आन संयोजन ऐ किवताकó ĉपवादी दृिƠकोणसँ \nāेơ बनबैत अिछ। गामे मोन पड़ैए: गामे मोन पड़ैए किवताक सामाĠय पाठ: \nगाममे रोटी एकोण रहए आ बथुओ साग अनोन रहए मुदा तैयो कलकþामे गामे  िवदेह मैिथली पƭ || 11 \nमोन पिड़ रहल अिछ। करेहक पािन पटा कऽ मोती उपजाएब तँ बĒचा सभ \nिबलटत? हुगलीक बाबू रहब नीक आिक कमला कातक जोन रहब? ईडेन \nगाडũनसँ नीक कमला कातक बोन अिछ, पित पėीकó ईडेन गाडũनमे माला पिहरा \nरहल छिथ मुदा कमला कातक बोनमे ितरहुतनी अपन भोला लेल धतूर अकोन \nतािक रहल छिथ! नारीवादी दृिƠकोणसँ गामे मोन पड़ैए किवताक पाठ: Ćवासक \nकिवता अिछ ई। ितरहुतनी अपन भोला लेल धतूर अकोन तािक रहल छिथ, आ \nभोला Ćवासमे छिथ। अिİतĜववादी दृिƠकोणसँ देखी तँ ई भोला अपन दशा \nलेल, असगर जीबा लेल, िचĠता लेल अपने िजĦमेदार छिथ। सोन दाइ: सोन \nदाइ किवताक सामाĠय पाठ: सोन दाइक जीवनमे ने हास रहतिĠह आ ने िवलास, \nमुदा से िकए? बाल वृĠद जा रहल छिथ, नव युवको चलल छिथ आ तकरा बाद \nबूढ़-सूढ़ गिल गेल छिथ। तैयो िकए िवĂास छिĠह सोन दाइकó? ऐ सभक उþर \nआगū जा कऽ भेटैत अिछ, देसकोस िबसिर ओ Ćवास कािट रहल छिथ। आ \nजौँ-जौँ उमेर बढ़तै, किहया धिर सोन दाइक घरमे वास हेतै। नारीवादी \nदृिƠकोणसँ सोन दाइ किवताक पाठ:  नारीक लेल वएह िसŀाĠत, िकए ने ओ \nकाĭयेक िसŀाĠत हुअए, जे पुĈष केिĠƖत समाजमे पुĈष लोकिन Ņारा बनाओल \nगेल अिछ, समीचीन नै अिछ। सोन दाइ देसकोस िबसिर ककरा लेल Ćवास \nकािट रहल छिथ? अकाल: अकाल किवताक सामाĠय पाठ: अकालक वणũनमे \nकिव नाङिरमे भूखक ऊक बािĠह ओकर चारपर ताल ठोकबाक वणũन करैत \nछिथ। अनावृिƠसँ अकाल आ तइसँ महगीक आगमन भेल, तइसँ जड़ैत गामक \nअकास लाल भऽ गेल। भारतमे लंका सन मृĜयुक ताěडव शुĉ भेल अिछ मुदा \nऐबेर िवभीषणक घर सेहो नै बūचत कारण ओकर मुंडमाल डोरीसँ बाĠहल अिछ। \nमाए भिर-भिर पūज कऽ धरती पकिड़ रहल छिथ। दशानन अपन बीसो आँिख \nओनािर माथ िहला रहल छिथ। अकाल किवताक औिचĜय िसŀाĠतक िहसाबसँ \nपाठ: ई अकाल निह, महाकाल अिछ, भूखक ऊक बािĠह नाड़िर सँ, चारे पर \nठोकैत ताल अिछ िमिथलाक काल-देशमे अकालक ई वणũन किवक किवताक \nऔिचĜय अिछ। रावण तँ उपटबे करत, िवभीषण सेहो नै बūचत। तोहर ठोर: \nतोहर ठोर किवताक सामाĠय पाठ: पानक ठोर आ सुžिरक ठोर। सुžिर Ņारा \nबातक चून लगाएब आ कऽथक सन लाल बुž कपोल सजाएब! मुदा Ćेमक पुंगी \nकतए? भोरक लाली सुžिरक ठोर सन, िबनु सुžिर ĭयाकुल  सūझ जेकū। \nबिधक जे बनत सुžिरक वर तँ हम बनब िवखिěडत राहु। İवगŸमे सुधा कĦमे \nअिछ, तिहना सुžिरक ठोर सेहो कतऽ पाबी! सकरी िमल महान बनत जे हम  12 || िवदेह मैिथली पƭ \nिवĂकमŭसँ िवýान सीखब, आ ओइ िमलसँ बहार हएत माधुयũ। कुिसयारक \nपाकल पोर सन सुžिरक ठोर अिछ। पुनजũĠममे सेहो धान आ िचƠाž बिन \nसुžिर हम अहūक लग आएब। मुदबा एतबा बादो शĤदसँ उĿेĮय कहū Ćगट \nभेल। अलंकार िसŀाĠतक िहसाबसँ तोहर ठोर किवताक पाठ: बातक चून \nलगाएब अĆİतुत; कऽथक सन लाल बुž कपोल, पानक ठोर आ सुžिरक ठोर, \nभोरक लाली सुžिरक ठोर सन, कुिसयारक पाकल पोर सन सुžिरक ठोर, ई \nसभ उपमा किव Ņारा ĆयुĎत भेल अिछ। मुदा कतऽ छह Ćेमक पुंगी हूक? मे \nसादृĮय-िवरोध अिछ। अहū िबनु ĭयाकुल वाटक मūझ मे ĉपक ĆयुĎत भेल \nअिछ। रस िसŀाĠतक िहसाबसँ तोहर ठोर किवताक पाठ: लगौलह बातक पाथर \nचून । आ सजौलह कऽथ कपोलक खून । िवभाव अिछ आ ऐ कारणसँ देिख \nकऽ लहरल हमर करेज अनुभाव माने पिरणाम बहार होइत अिछ। İफोट \nिसŀŬतक आधारपर तोहर ठोर किवताक पाठ: आब नैħयाियक उदयनक किरयनक \nधरतीपर रहबाक अछैतो Ġयाय िसŀाĠतक İफोट िसŀाĠतकó नै मानब किवक \nकिवताकó नै अरघै छिĠह। मने मे रहल मनक सभ बात  किह ओ अलĥय िचत \nचोर सँ सुžिरक ठोरक तुलना कऽ दै छिथ। उदयनक गामक किव बूच कहै \nछिथ भऽ रहल वणũ - वणũ िनःशेष, शĤद सँ Ćगटल निह उƄय़ेĮय; एतए शĤदसँ \nनै मुदा İफोटसँ अथũक संĆेषण किव Ņारा तोहर ठोर आ ऐ संƇहक आन किवता \nसभमे जाइ तरहó भेल अिछ, से संसारक सभसँ लयाĜमक आ मधुर भाषा मैिथली \n(यहूदी मेनुिहनक शĤदमे) मे िवńापितक बादक सभसँ लयाĜमक किवक ĉपमे \nबूचजी कó Ćİतुत करैत अिछ आ मैिथली किवताकó ऐ ĉपमे फेरसँ पिरभािषत \nकरैत अिछ। \nमैिथलीक िकछु सवũāेơ पń:  \nअंजनी कुमार वमŭ “ दाऊजी” क ओजक भोजमे आĜमीयताकó मृगमरीिचका \nकहल गेल अिछ, तँ समİया मे ओ पूछै छिथ जे लोक कोना उĪलिसत हएत? \nआĜमबलमे हुनक मानब छिĠह जे जखन अपन वा अनकर जानक मोह खतम भऽ \nजाइए तखने अिभमĠयुबला खून आबैए। बलराम साह कó सभ नीक गप अजूबा \nलगै छिĠह, आ हुनकर नीन टूिट जाइ छिĠह। रिव भूषण पाठक आ िववेकानĠद \nझा बहुत रास गपकó फिड़छाबैत छिथ। ऐ बेर छिठमे मे रिव भूषण पाठक \nसुĈजक उगबाक İथानक एकटा नूतन िबĦब लऽ सोझū आएल छिथ- भगवान तँ \nऐ बेर दुसधटोलीक पाछूसँ उिग रहल छिथ /…… दुसधटोलीक पाछू अकास \nटकाटक लाल छलए....। िववेकानĠद झा हम किवतामे िलखैत छिथ- हमही  िवदेह मैिथली पƭ || 13 \nअहा◌ँक फूलडाली स◌ँ उिझक कऽ खसल कनेर/ हमही कोशीक नव-जल \nभिसआएल का◌ँट कुश अनेर। \nसतीश चĠƖ झा बाल िदवसपर नेžा तेतरीक ĭयथाकó सुरमे िलखै छिथ आ \nओ सुर आ लय राजेश मोहन झा गुंजन आ िशव कुमार झा िटĪलू मे सेहो \nछिĠह। मुžाजी बोिनहार आ मािटक ललकार मे पńकó वतũमान समİयासँ जोड़ैत \nछिथ। Ĕयोित सुनीत चौधरी िविचÿ āĿा मे िलखै छिथ- ईĂर अहū जॱ भेिटतॱ \nतँ पुिछतॱ/ नीक लागैत अिछ की एहेन सĜ कार । \nअिमत िमā, चĠदन कुमार झा, जगदानĠद झा मनु, ओमĆकाश झा आ \nआशीष अनिचĠहार, ई सभ बहरमे गजल िलखै छिथ आ पुरान गजलकार सभक \nबहर अýानताकó देखार करै छिथ। जगदानĠद झा मनु शेर कहै छिथ- बरखा \nखुबे बिरसय तँ  गरजय बदरबा/ छितया दगध भेलै िहया कानै हमर।  िहनकर \nसभक गजलमे जे तीवŪता अिछ, İतर अिछ, से बएसमे पैघ राजेĠƖ िवमल आ \nअरिवĠद ठाकुरक ( २०११ मे दुनू गोटेक आजाद गजलक संƇह आएल छिĠह) \nिशिथल गजल सभसँ İतरमे बƂड आगū अिछ। सूयŭİतसँ पिहनेमे राजेĠƖ िवमल \nबहरक नाम तँ गनबै छिथ मुदा बहुत तकलोपर ऐ संƇहक गजलमे बहरक दशũ \nनै होइत अिछ, ई मोटा-मोटी िसयाराम झा सरसक ओइ उिĎत जे ओ İवयंक \nिवषयमे िलखने रहिथ जे ओ (िसयाराम झा सरस) गोर-बीसेक बहरमे िलखै छिथ, \nसँ मेल खाइत अिछ, कारण सरस जी सेहो राजेĠƖ िवमल जकū आजाद गजले \nटा िलखै छिथ। जीवन युगक आन आजाद गजलकार लोकिनक िशिथल गजल \nलेल सेहो ई सभ गजलकार एकटा पैघ चुनौती सािबत हेता। नवीन कुमार आशा \nमे आगū बढ़बाक लüण छिĠह। िकशन कारीगर हाİयसँ गĦभीर िदस आएल छिथ \nआ दुनूमे आगū जा रहल छिथ। जँ गीत गेबाक हुअए तँ चĠƖशेखर कामित, \nजगदीश चĠƖ ठाकुर अिनल, धीरेĠƖ Ćेमिषũ, जगदीश Ćसाद मěडल, Įयामल \nसुमन, Ćकाश Ćेमी, रमाकाĠत राय रमा, नĠद िवलास राय, बेचन ठाकुर आ राम \nिवलास साहुक गीत-गजल पढ़ू-गाउ। जयĆकाश मěडल िलखै छिथ- एिशयाड \nओलोिपंकमे नामो िघनेलॱ/ धिन ई मĪलेĂरी जे कūİय एगो पएलॱ । सĜयेĠƖ \nकुमार झा क üिणका सभ नीक छिĠह- Įमसानोमे आब कहū छै खाली परती/ \nधरती सभपर कएक बेर कएकटा लाश जरल छै-/ आब तँ आबैबला ĆĜयेक शव/ \nअपना संग अपन पूवŸजोकó/ एक बेर फेर जरा दैत अिछ। पंकज कुमार झाक \nउŅोधन आ सहजता समाजसँ किवताक जुड़ाव देखबैत अिछ। जँ मैिथलीक  \nसवũāेơ हाइकू/ टनका पढ़बाक अिछ तँ वृषेश चĠƖ लाल आ Ĕयोित सुनीत  14 || िवदेह मैिथली पƭ \nचौधरीकó पढ़ू। मनोज कुमार मěडल िलखै छिथ- अĢ पन लगाओल गाछ पतझड़ \nलेलक। अžावरन देवेĠदरक तेलुगु किवता, चĦपा शमŭक डोगरी किवता, पिरचय \nदासक भोजपुरी किवता आ इिĢसता सारंगीक ओिड़या किवता सेहो अलग-अलग \nिवषयपर अिछ। अžावरन देवेĠदरक किवता आĜमहĜयाक पिहने िकसानक उƄगार \nअिछ तँ चĦपा शमŭक किवता सैिनकक Ćित समिपũत अिछ। इिĢसताक दाशũिनक \nकिवता छोट मुदा घनगर िबĦब लेने अिछ। िमिहर झाक Ĉबाइ मैिथलीक सवũāेơ \nĈबाइ अिछ, छेद भेल करेज मे शराब कोना राखी/ बहकल िदमाग मे िहसाब \nकोना राखी/ जिड़ऐल िसनेह छल सात जनमक/ िबतल उलहनक जवाब कोना \nराखी। मनोज झा मुिĎत िलखै छिथ, जॱ शुĈएमे भगबे तँ भािग जो । \nकिपलेĂर साहु कोसी किवतामे िलखै छिथ, बास डीहकó कुěड बनौलिथ, बūस नै \nलैत अिछ थाह। इĠƖभूषण कुमार सहास किवतामे िलखै छिथ- अचानक मंचपर \nअवतिरत भेल एक नारी/ जेहने देखैमे कारी/ … भय नै, जँ किह हुसब/ āोता \nसभ भिरमन दूसत …. नै आबैत छल ओकरा शĤदक जाल बुननाइ । मृदुला \nĆधान जतेक िलखलिन से खुिल कऽ िलखलिन, हुनकर किवतामे िकछु चमĜकार \nतँ अवĮये अिछ, ओ िलखै छिथ.. कलमक माğयमसँ,/ कुमरपतक गाम-घरमे,/ \nिवचरण करबाक लोभ। कालीनाथ ठाकुरक दहेजपर िलखल कुěडिलया सभ \nअłुत अिछ। िनĸी िĆयदिशũनी िलखै छिथ- İÿीकŲ देखक, ĭयवहार करइक, \nअहा◌ँ İÿी छी ई एहसास सिदखन,कहा◌ँ बदलल अिछ। मो. गुल हसन िलखै \nछिथ, एहेन सुĠदर गहुम काका पाड़ा चिर  गेल/ दौगू-दौगू यौ काका जुलुम भऽ \nगेल। रमेश आ शािĠतलŞमी चौधरीक गń किवता िवलüण अिछ। मुžी कामत \nिलखै छिथ- भऽ जाएब िवलीन कतौ/ ĉिक जाएत ई कलम/ आर/ हरा जाएत \nशĤद कतौ। मैिथलीक पिहल जनकिव रामदेव Ćसाद मěडल झाĉदारक झाĉ \nसभ ऐ किवक भावनाक नैसिगũक उƄगार अिछ, आ तó लोक िहनका मैिथलीक \nिभखारी ठाकुर कहऽ लागल छिĠह, देखू एकटा झाĉ, हमरासँ पिह ले कोनो नै \nशासन, नै छै कोनो धमũक िव धान। हमरा िब नु जगत सुžा छै, हतैबला छै पशु \nसमान।।। रिव िमā भारŅाज िलखै छिथ- बेचैन भऽ कऽ कानए लागल/ \nहमरेपर जखन हमर आँिख/ हँिस कऽ लोक हमरा देखऽ लागल। Ćमोद रंगीले \nिलखै छिथ- ददũक बाजैत ताल देिखयौ।/ मरदा पर फेकैत जाल देिखयौ। \nराजदेव मěडल, जे २१म शताĤदीक सवũāेơ मैिथली किवता संƇह अĦबरा क \nलेखक छिथ, िलखै छिथ- जेना करैत अिछ  खुिन यū बड़द/ तामसे करैत गरद \nआइसँ बनलॱ असल मरद। उमेश मěडल, उमेश पासवान, अनािमका राज  िवदेह मैिथली पƭ || 15 \nआ सĠदीप कुमार साफीमे किवताक ममũ छिĠह, शĤदावली छिĠह, भोगल यथाथũ \nछिĠह आ तँए ऐ चाĉ गोटेक हाथमे किवताक रािस छिĠह, जखन जइ िदशामे ई \nसभ किवताक गुƂडी उड़ेताह सएह मैिथली पńक िदशा हएत, जतेक आगū \nसािहĜय, समाज आ पńकó ई सभ लऽ जाए चाहताह, लऽ जेताह। अनािमका \nराजक किवता नवका बाट मे ई पūती देखू- बोिनहार आिक नारी!/ दुनू सामĠत \nिक पूँजीवादी Ņारा/ भोगबाक चीज बिन रिह जाइछ/ आ/ भोगिनहार एकर/ मदũन \nकरैत/ अपन पुĈषारथ देखेबाक माउग Ćयास करैए। \nऐ पń संƇहमे किवता, गीत, गń-किवता, गजल, आजाद गजल ( बेबहर), \nभिĎत-गजल, Ĉबाइ, कता, हजल, नात, बĠद, कसीदा, हाइकू, टनका-वाका, \nहैबून, शेनयूũ, कुěडिलया ( दोहा+रोला), कसीदा आ झाĉ सभ िकछु भेटत। \nनारीवादी İवर हुअए वा दिलत िवमशũ, माĎसũवाद हुअए वा मानवतावाद वा उþर \nआधुिनक िवचारधारा सभक समूह, सभ ठाम ऐ संƇहक माğयमसँ एकटा İतर \nĆाĢत कएल गेल अिछ। ई संƇह मैिथली पńक लेल एकटा िदशा तँ िनधŭिरत \nकरबे करत, सभ िवधा लेल ई जे एकटा बेĠचमाकũ बनेने अिछ ओइसँ आगū \nबढ़बाक मागũ सेहो खुिज जाएत।   16 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nअंजनी कुमार वमŭ “दाऊजी”, सहरसा। \nआĜमबल \nसंघषũमय िजनगीसँ फराक रहब नीक अिछ \nअइ िबगड़ल समाजसँ सुनसान जंगले नीक अिछ \nमुदा कतेक िदन धिर? \nउिचतक बातपर नै कऽ सकैछ धनुषाकार \nआĜमबलकó रािख देखू आĜमबलक इितहास  \nधनुषाकारक बाद भऽ जाइछ जनजागरण  \nƅŬितक िवकराल ĉप कऽ लैछ धारण  \nजगिविदत अिछ ƅŬित केर की की होइछ पिरणाम  \nरौƖ ĉप धारण कए जखन लैछ तीर-कमान  \nनै अĢपन Ćाण केर भय होइछ  \nनै दोसराक Ćाणक मोह \nतखैन देहमे आिब जाइत अिछ  \nअिभमĠयु केर खून  \nसोइच िलअ हे पथƚƠ जयƖथ  \nहएत कोन उपाय  \nकतेक िदन धिर सहन करत  \nदुिखया केर समुदाय  \nलौह-भुजा आब फड़िक रहल अिछ \nĆाण-Ćाण लेल तड़िप रहल अिछ \nƅŬितक Ĕवाला भड़िक रहल अिछ \nआब सोचू अĢपन उपाय  \nनै मानत पीिड़त समुदाय  \nƅािĠतये ठीक अंत उपाय..........  िवदेह मैिथली पƭ || 17 \nओजक भोज \nई आĜमीयता िथक मृगमरीिचका  \nजइ पाछू आम लोक सदृश  \nिİथितकó खुआ रहल छी ओजक भोज  \nझūपल हाड़ भऽ गेल बहार  \nवसन तरसँ दऽ रहल अिछ देखार \nई कतũĭयक Ņार, केयो नै पाबैछ पार \nगलब अिछ सहज मुदा  \nİवणũ बनब किठन  \nई सĦबĠध अिछ अनंत  \nई आĜमीयता अिभž..... \nसमİया \nआबक लोक की करत वसंतक अनुभव \nकी सुनत कोइलीक गीत \nकी घुमत पुįप वािटकामे, \nकपारपर राखल किरया पागकó \nउघैत-उघैत बनल रहैछ बताह \nनै पािब सकैछ थाह \nनै सुित सकैछ सुखसँ \nनै बािज सकैछ दुःखसँ \nगॲताह पािनमे डूबल रहैछ कंठ धिर \nछटपटाइत रहैछ, बऊआइत रहैछ मन \nसपनहुँमे देखैछ सिदखन दुःख-धंधा \nघŲटमे लागल फंदा, \nनै रौदक िचंता अिछ, नै पािनक \nमाÿ िचंता अिछ सभकó अĢपन पेटक \nफंदा लागल घóटक .... \n  18 || िवदेह मैिथली पƭ \nवासंती गीत \nकोइली कुहू -कुहू कुहुकै हो रामा वन उपवनमे  \nनव िकसलयसँ गाछ लागल अिछ \nमंजिर गम-गम गमिक रहल अिछ \nरंग िबरंगक फूल गाछमे  \nĆकृित कएल āृंगार हो रामा वन उपवनमे ...... \nिटकुलासँ अिछ झुिक गेल मंजिर  \nनेना सभ हिषũत अिछ घर -घर  \nगाछ-गाछपर िवरिहणी कोइली  \nकुहू-कुहू िपयाकó बजाबै हो रामा वन उपवनमे .... \nĂेतवसन कचनार पिहिर कए  \nƚमर आँिख केर काजर बिन कए  \nकामदेवकó लजा रहल अिछ \nबढ़बै ĉप हजार हो रामा वन उपवनमे ..... \nमहुआ गम-गम गमिक रहल अिछ \nनेना चहुँिदिस दौिड़ रहल अिछ \nडाली-झोरीमे अिछ महुआ  \nगाबए चैत बहार हो रामा वन उपवनमे ...... \nदुइ गोट भूख \nखिस गेलैक-ए आँिखक पािन \nआब लोक चौबिटयापर बेच दैछ \nअĢपन अिİतĜव, \nखोिल दैछ नीबी-बंध \nिकएक तँ पेटक होम कुंडमे \nदेबए पड़ैछ आहुित ... \nबढ़ले जा रहल अिछ िदनानुिदन  \nअनंत िदशामे वासना केर भूख  \nवासनाक भूखल कीिन लैछ  िवदेह मैिथली पƭ || 19 \nरोटीक लेल छटपटाइत लोकक अिİतĜव  \nलोकमे आब कोन वृिþ आिब गेल अिछ  \nदानवी, पाशिवक आ की कोनो तेसर ......  \nएकर वगŰकरण करब अिछ असंभव  \nदुनू भुखक सĦबĠध भऽ गेल अिछ \nअĠयोĠयाāय ..... \nसुखाएल अतीत \nदीप तँ लेसैत छी  \nमुदा बातीये सुखाएल अिछ \nहमर ख़ुशी तँ हुनक उदासीमे नुकाएल अिछ.... \nकतेको बसंत आएल  \nआ चिल गेल बएसकó समेिट \nआशा-अिभलाषाक पूनम लऽ लेलिन ऐमे समेिट \nगीत तँ गाबऽ चाहैत छी  \nमुदा राग भोिथआएल अिछ \nहमर ख़ुशी तँ हुनक उदासीमे नुकाएल अिछ.... \nमृगतृįणा केर पाछू तँ  \nहम सिदखन दौिग रहल छी  \nĂेत वसन केर कािरखकó  \nसिदखन ढोइ रहल छी  \nडेगिह डेगपर अिछ शंका  \nमुदा संगी हमर पछुआएल अिछ \nहमर ख़ुशी तँ हुनक उदासीमे नुकाएल अिछ.....! \nबेरोजगारक आĜमा \nआँिख खुजतिह हेरए लगलॱ छūह  \nसरकारी शासनसँ मारवाड़ीक बासन धिर \nमुदा सūस िİथर होइतिह  \nहमरा भेट गेल ओइ बहुरंगी अĮमशानक आिगमे......  20 || िवदेह मैिथली पƭ \nĆजा आ तंÿ \nलोहासँ लोहा कटै अिछ \nिवष काटै अिछ िवषकó, \nमुदा ƚƠसँ कहū उखड़ै अिछ  \nƚƠाचारक ओइध ...? \nिनज İवाथũ हेतु आĂासनसँ  \nसागरमे सेतु बना दै अिछ, \nरामक दूत İवयं बिन सभ  \nमयŭदाकó दशŭबै अिछ, \nजनमत केर हार पहीर कऽ ओ  \nरावण दरबार सजाबै अिछ, \nजॱ करब िवरोध तँ शंकर बिन  \nओ तेसर नेÿ देखाबै अिछ, \nिथक Ćजातंÿ तó रावणोकó  \nभेटल अिछ समता केर अिधकार,  \nहमरे सबिहक शोिणत-पोिषत  \nिथक Ćजातंÿक सरकार..... \nकोसी \nिहमिगरीक आँचरसँ ससिर, \nिमिथला केर मािटमे पसिर \nदुहु कूल बनल िसकटाक ढेर, \nपसरल अिछ झौआ कास पटेर \nमĉ ĆाĠत बनल कोसी कछार, \nिनिİसम बनल मिहमा अपार \nसावन भादो केर िवकराल ĉप, \nपािब अहū यौवन अनूप \nउĠमþ मन, मदमİत चािल, \nभयभीत भेल मानव बेहाल  िवदेह मैिथली पƭ || 21 \nकी गाम-घर, की फसल-खेत, \nकी बंजर भू, लए छी समेिट \nĆलयलीन छी अिवराम, \nमानव बुिŀ नै करए काम \nकतए कखन टूटै पहाड़, \nभीषण गजũन अिछ आर-पार \nतिहयो हम सभ संतोष रािख, \nकतũĭयलीन भेल िदन-राित \nवषŭ बीतल हिषũत िकसान, \nखेतीमे लागल गाम-गाम \nलहलहाइत खेत देखै िकसान, \nकोसी मैयाकó शत-शत Ćणाम ....... \n \n  22 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nिमिथलेश कुमार झा \nिपता- āी िवĂनाथ झा, जĠम-१२-०१-१९७० कó मनपौर(मातृक) मे पैतृक-Ƈाम-जगित, पो-\nबेनीपņी,िजला-मधुबनी, िपन- ८४७२२३, िशüा: Ćाथिमक धिर- गामिहक िवńालय मे। मğय \nिवńालय धिर- मğय िवńालय, बेनीपņी सँ। माğयिमक धिर- āी लीलाधर उĒच िवńालय, \nबेनीपņीसँ इितहास-Ćितơाक संग İनातक-कािलदास िवńापित साइंस कūलेज उĒचैठ सँ, \nपÿकािरता मे िडĢलोमा, पÿकािरता महािवńालय(पÿाचार माğयम) िदĪली सँ, कĦĢयुटर मे \nडी.टी.पी. ओ बेिसक ýान। टीस (िवहिन कथा संƇह) Ćकािशत। \nखĤबरदार \nहे यौ ! \nऐ महान जनतंÿक नेता, \nऐ देशक जनता \nबुिझ गेल अहūक चािल-Ćकृित-फूटनीित, \nगिम लेलक अहūक \nगामसँ गĿीक धिरक \nसİत बेबहार… \nबैसलाक धार; \nतŵ सरकार, खĤबरदार! \nजनतंÿक जनताकó \nबुिझऔ जुिन \nिनमूधन… \nशिĎत सँ हीन; \nजनताक संगिठत शिĎत \nबनत Ćचěड िबहािड़ \nअहūकó पछािड़  िवदेह मैिथली पƭ || 23 \nगढ़त इितहास \nरहत साüी धरा-आकाश!! \n \nगजल \nउžित केलक गाम आब शहर लगैए \nलोक-लोकमे भेद आ जहर बढ़ैए \n \nिनधोख बुलै अिछ चोर रखबार दम सधने \nऔंघाएल कोतबाल धिर पहर पड़ैए \n \nिनŇाह पड़ल अिछ रौदी जजाित जड़ै अिछ \nपािन ने फानए धार से छहर पड़ैए \n \nअमावİयाक राित की इजोतक आशा \nसगरो पसरल धोिĠह दुपहर िबतैए \n \nअपनो गūवमे \nलोक बनल अनिचĠहार सन \nअनटोला केर लोक देिख कऽ कुकुर भुकैए \n  24 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nबलराम साह \nजĠ म- २१.११.१९७३, िप ताक नाओं āी जीबछ साह, गाम- नौआबाखर, पÿालय-हटनी, \nभाया-घोघरडीहा, िज ला- मधुबनी (िब हार)। संĆित - अिध वĎ ता, िज ला Ġ यायालय, मधुबनी। \nआिक  नीन टूिट  गेल \nकाजक थाकल  \nिव चारक मारल \nआ िच Ġ ताक टुटल \nओछाइनपर रही पड़ल \nआँिख  लािग  गेल \nदेखलॱ एकटा सपना \nआिक  नीन टूिट  गेल। \nसपना छल िव िच ÿ \nदेखलॱ जे गामक रिध या \nजे अिछ  दैवक मारल मसोमात \nओकरा भेटलै इिĠ द रा आवास \nओहो िब ना घूसकó \nआिक  तखने हमर नीन टूिट  गेल। \nगाममे भेलै मािर  \nचलल लाठी आ फरसा \nभेलै लठम-लठ \nजाित -जाित क एकता \nबैसल एकटा पंचैती \nअओर हािक म-दरोगा िम िल  \nसभटा झगड़ा मेटा देल  िवदेह मैिथली पƭ || 25 \nआिक  हमर नीन टूिट  गेल। \nजखन नीनमे िन नवासले रही \nपढ़ल-िल खल बेटा \nकरैत छिथ  बापक सेवा \nपढ़ल पुतोहू करैत रहिथ  \nसासुक उĜ कृį ट सेवा \nभाय-भायमे छल िम लानी \nजाबत देखतॱ आगू की भेल \nताबत हमर नीन टूिट  गेल। \nगामक बेटी पढ़लक-िल खलक \nगरीबीसँ लािद  लेलक बी.ए.क िड Ƈी \nबगलक गामक माİ टर सहएबक \nबेटा सेहो बनल हािक म \nआ िब ना दहेजक दुनूक \nिबआह भऽ गेल \nआिक  ताबत हमर नीन टूिट  गेल। \nयौ समाजक की हएत, \nहमर सपना हएत सūच किह यो \nिक एक तँ हमर नीन टूिट  गेल।  26 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nिपता-İवगŰय कृपानĠद ठाकुर, माता-āीमित लŞमी ठाकुर,जĠम-İथान-भागलपुर ३० माचũ \n१९७१ ई., मूल-गाम-मŲहथ, भाया-झंझारपुर, िजला-मधुबनी ( िबहार)। िशüा: एम.बी.ए. \n(फाइनेĠस), सी.आइ.सी., सी.एल.डी., कोिवद। लेखन: कुĈüेÿम् अĠतमũनक सात खěड- \nखěड-१ ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना, खěड-२ उपĠयास-(सहćबाढ़िन), खěड-३ पń-संƇह-\n(सहİÿाĤदीक चौपड़पर), खěड-४ कथा-गĪप संƇह ( गĪप गुĒछ), खěड-५ नाटक-\n(संकषũण), खěड-६ महाकाĭय- ( १. ĜवĖचाहĖच आ २. असĽाित मन), खěड-७ \nबालमंडली िकशोर-जगत। Learn International Phonetic Alphabet \nthrough_Mithilakshara, Learn MithilakShara, Learn Braille through \nMithilakshara. दोसर उपĠयास स॒हć॑ शीषŭ॒ । जगदीश Ćसाद मěडल ( बायोƇाफी)। \nकुĈüेÿम् अĠतमũनक सात खěडक बाद गजेĠƖ ठाकुरक कुĈüेÿम् अĠतमũनक-२ खěड-८ \n(ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना-२)। सहćाĤदीक चौपड़पर क बाद दोसर पń-संƇह स॑हćिजत् \n। गĪप गुĒछ क बाद दोसर कथा-गĪप संƇह शĤदशाİÿम् ।  संकषũण क बाद दोसर \nनाटक उĪकामुख। ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन क बाद तेसर गीत-ĆबĠध नाराशं॒सी ।  \nनेना-भुटका आ िकशोरक लेल तीनटा नाटक- जलोदीप। नेना-भुटका आ िकशोरक लेल \nबाङक बङौरा। नेना-भुटका आ िकशोरक लेल िखİसा-िपहानी संƇह- अüरमुिƠका । \nमैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी-मैिथली शĤदकोषक ऑन लाइन आ िĆंट संİकरणक सिĦमिलत \nĉपó िनमŭण। पĽी-ĆबĠधक सिĦमिलत ĉपó लेखन-शोध-सĦपादन आ िमिथलाüरसँ देवनागरी \nिलĢयंतरण \"जीनोम मैिपंग (४५० ए.डी. सँ २००९ ए.डी.)-िमिथलाक पĽी ĆबĠध\" आ एकर \nदोसर खěड जीिनयोलोिजकल मैिपंग - िमिथलाक पĽी ĆबĠध भाग-२ नामसँ। मैिथलीसँ \nअंƇेजीमे कएक टा कथा-किवताक अनुवाद आ कžड़, तेलुगु, गुजराती आ ओिड़यासँ \nअंƇेजीक माğयमसँ कएक टा कथा-किवताक मैिथलीमे अनुवाद। उपĠयास ( सहćबाढ़िन) \nक अनुवाद अंƇेजी, कॲकणी,  कžड़ , संİकृत, मराठी आ तुलुमे। संगिह ऐ उपĠयास \nसहćबाढ़िनक मूल मैिथलीक ƙेल संİकरण (मैिथलीक पिहल ƙेल पुİतक) सेहो उपलĤध \nअिछ। कथा-संƇह(गĪप-गुĒछ) क अनुवाद संİकृतमे। पń-संƇह-(सहİÿाĤदीक चौपड़पर) \nक अनुवाद  अंƇेजीमे। उपĠयास स॒हć॑ शीषŭ॒ क अनुवाद आ अपन िकछु कथाक अनुवाद \nलेखक İवयं अंƇेजीमे कऽ रहल छिथ। अंतजŭल लेल ितरहुता आ कैथी यूनीकोडक \nिवकासमे योगदान आ मैिथलीभाषामे अंतजŭल आ संगणकक शĤदावलीक िवकास, मैिथली  िवदेह मैिथली पƭ || 27 \nिवकीपीिडयाक संİथापक आवेदक। गूगल मैिथली ƏाĠसलेटमे योगदान। संİकृत वीथी \nनाटकक िनदųशन आ ओइमे अिभनय। शीƈ ĆकाĮय रचना सभ: १.सहćबाढ़िन आ स॒हć॑ \nशीषŭ॒ क बाद गजेĠƖ ठाकुरक तेसर उपĠयास,२.िमिथलाक इितहास- भाग-२,  ३. A \nSurvey of Maithili Literature- Vol.II- GAJENDRA THAKUR। \nसĦपादन: अĠतजŭलपर ई-पिÿका “ िवदेह” http://www.videha.co.in/ ISSN \n2229-547X क सĦपादक जे आब िĆंटमे (देवनागरी आ ितरहुतामे) सेहो मैिथली सािहĜय \nआĠदोलनक ĆारĦभ कएने अिछ- िवदेह: सदेह:१(देवनागरी आ \nितरहुता):२:३:४:५:६:७:८:९:१० Ćकािशत। \nिवशेष: अĠतर-महािवńालय िƅकेट Ćितयोिगतामे \"मैन ऑफ द सीरीज\" ( १९९१), सĦĆित \nअमेĒयोर गोĪफर। ई-पÿ संकेत- ggajendra@videha.com मोबाइल \nनं.०९९११३८२०७८ \nकुěडली \n१ \nछþा घुरछा पĪलौसँ, भेल िदने अĠहार। \nिदन िबतलापर घर घुरी, काल भेल िवकराल॥ \nकाल भेल िवकराल, पोरे-पोर िसहरैए। \nसुनत केओ सवाल, बोल बगहा लगबैए। \nऐरावत बेहाल, बोल कतऽ भेल िनपþा। \nघुिरयाए बिन काल, पैिस िबच घोरन छþा।। \n२ \nसत असत मे भेद कĉ, राखू नै िकछु रोख \nततमत नै कĉ किनयो, जे छै होनी लेख \nजे छै होनी लेख, हुए से नीक िनकेना  \nसĜयक जीत हएत , जँ करबै अकसितकसने  \nडर संग असत केर, डर ढाहू मğय हृदयक    \nऐरावतक बुझैत, यएह छी असĜयक  सत  28 || िवदेह मैिथली पƭ \n३ \nिवजय िबन गवũ हएत जँ, बुझू तखन ई नीक \nहािर भेने घबराउ नै, बात बुझू ई मीत \nबात बुझू ई मीत, हुअए जँ एक झमेला \nहािर मािन बिढ़ जाउ, कĉ ने फेर बखेरा \nभेल काज Ćसž जतऽ, नीक अिछ टा सएह \nमोन ऐरावत बुिझ, देिख ली हािर-िवजय \n४ \nबोल वचन हुअए नीक, बूिझ बाजी जँ बात \nगुĦम रहनाइए  ठीक, हुए जँ नमहर जाल \nहुए जँ नमहर जाल, लेत ओ लप दऽ भीतर \nहĪला बिन जाएत, नै अिछ जँ बेर उिचत पर  \nसुनू हमर ई बात, बात होइए अनमोल \nऐरावत किह जाय,  कहू नै ओल सन बोल \nटनका/ वाका- हाइकू- शेनयूũ- हैबून/ \n१ \nĆकृित रोष \nकुश ितल जलसँ \nिवधवा बिन \nसधवा की िवभेद \nदूिब अüत जल (टनका/ वाका) \nकरबीरसँ \nघर गाछ पहाड़ \nघेरल अिछ (हाइकू) \nबनैया लोक \nघरक पिनबह \nिबदित निह (शेनयूũ)  िवदेह मैिथली पƭ || 29 \nकरहड़ उपािर कऽ खाउ, Ćकृितकó घरमे बसाउ, फुलवारी बनाउ, पहाड़क \nफोटो बना कऽ घरमे लटकाउ। आ भऽ जाउ Ćकृित Ćेमी। गामकó नƇमे लऽ \nआउ, िचÿकारीसँ, कलाकारीसँ, बुिधयारीसँ।  \nखेलाइ हम \nकिरयाझुĦमिरमे \nनीचū अकास    \nएकपेिड़या सड़क कतऽ पाबी आब, आब तँ चािर लेन सेहो कम चकरगर \nमानल जाइए। छह लेन, आठ लेन। अकास मिलछॲह, गाछक हिरयरी मिलछॲह। \nमोन मिलछॲह। मुदा सड़क, घर, सभ फोटो सन िचĸन चुनमुन। \nिलखी िचÿसँ \nघरक खाका आइ \nछी जङलाह  \n(हैबून) \n२ \nई फूल फल \nचढ़ैत जाइ आगū \nकम होइए \nउनिट देखी फेर \nलगमे कम दूरे बेशी  \n(टनका/ वाका)  \n \nतािग Ćकृित \nताकैले भेलॱ पार \nसुखल पात  \n(हाइकू)  \n \nरंग छाड़ल \nपहाड़ आर गाछ \nमुदा जीवन  \n(शेनयूũ) \n  30 || िवदेह मैिथली पƭ \nझझायल रंग कतेक वणũक। बĒचाक िकताबोसँ बेशी चमकैए ई Ćकृित, \nफूल, पात, बाट आ अकास। आ एकरा सभकó तँ छोड़ू ई बरफ, जे रेिगİताने \nने छी, बालुक बदला बरफ। मुदा नै अिछ ऑĎसीजन आ निहये फूल-पात। मुदा \nएकर सेहो देिखयौ शान। जइ रİतासँ अबै छलॱ से ओतेक कहū चमकै छलए। \nजखन ओइ Ćकृितक लग छलॱ तँ कहū ओकर ĉप िनङहािर पाबै छलॱ। िकयो \nदूरसँ देखैत हएत तँ िनङहािर पबैत हएत हमरो, Ćकृितक बीचमे हमहूँ Ćकृित \nबनल हएब। मुदा ऐ िशखरपर आिब जे सनगर लगैए ई Ćकृित!    \nगाछ भेल छै \nअसगĈआ बौआ \nपात भेल छै \nिखलौना Ćकृितक \nिशखर देिख \nमुदा आब ऐ िशखरपर एलाक बाद लगैए जे बेकारे एलॱ एतऽ। ऐ िशखरकó \nओइ ठामसँ देखै छलॱ तँ कतेक सुžर लगै छल ई िशखर। मुदा िशखरपर \nएलाक बाद आब तँ वएह गाम नीक लगैए। तुलना तखने ने हएत जखन गामक \nĆकृितकó िशखरसँ देखबै। गामसँ िशखर आ िशखरसँ गाम! मुदा िललसासँ, हाइ \nरे हाइ। आब चलै छी िशखरक ओइ पार। देखै छी ओइ िदसुका लोक समाज। \nदूरसँ लगैए दुनू कातक गाम नीक, तराउपड़ी। मुदा ओइ कातक गामसँ िशखर \nओतेक सुžर लागत जतेक ऐ पारक गामसँ लगैए!  \nनै ठाढ़ होउ \nचलू चली घुरैले \nबिनजार छी \nलोकक बीचमे छी \nजाइत घुरैत छी \n(हैबून) \n……………..  िवदेह मैिथली पƭ || 31 \nĈबाइ \nकारी अनहार मेघ आ नै होइए \nकþौ बलुआ मािट खा नै होइए \nदाहीजरती देिख िहलोरै-ए मेघ \nभगजोगनी भकरार जा नै होइए \nकता \n१ \nएĸेटा गप बुझबैत सūझ भेल बुझाइए \nझूरो झमाने इजोिरयो तँ कएल  बुझाइए \nऐमे तँ अĠहिरये नीक कारी छल गुजगुज \nनै कोनो राितक आ नै िदनक मेल बुझाइए  \n२ \nसबहक सपना समेटल आ आगū बढ़लॱ \nई सĜयक पथ छै िनकलल सभ चलै चलू \nिनžोक बाद खुजल रİता िबन लीखक जे छै \nसे धŬगल आब बाट  बनल सभ चलै चलू  \nगजल \n१ \nबहरे मुतकािरब मुतकािरब आठ–ĈĊ फ ऊ लुन (U।।) – चािर बेर \n \nउचिर नव ĉप अपन िलखैब तखन िकने \nउतर दिछन डगहर    बहैब तखन िकने  \n  \nकनकन करत बनत सिदखन तिलया यौ \nसुअद पैब जौँ अहँ झखैब तखन िकने  32 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nमनक भूख असगर नुकैब बुझल अिछ \nअपन बोल-वाणी घुरैब तखन िकने \n \nखधाइ गढ़ अिछ भरल सभतिर दहारे \nजलक धार िबच घर भरैब तखन िकने  \n \nिनमहतासँ िनभता िनभैब िसखल निह \nनव युग किनक उगल बुझैब तखन िकने \n \nपड़ाइनपर कनैत अिछ भाग जँ कतौ \nगजेĠƖ मन बूझै िहयैब तखन िकने \n२ \nबहरे मुतकािरब \nबहरे मुतकािरब मुतकािरब आठ–ĈĊ फ ऊ लुन (U।।) – चािर बेर \n \nअहū बूिझ लै छी जुआरी अनेरे \nिजबै कोन बैबे िनयारी अनेरे \n \nहहारो उठेलॱ उदासी गबेलॱ \nिसहाबै िकए छी मदारी अनेरे \n \nजतेको नबारी छबारी बुरैए \nघुरेबै िकयो नै सुतारी अनेरे \n \nघरोमे उपासे बहारो िनरासे \nदहारे अकाले नचारी अनेरे \n \nचलै छी खटोली उठा ऐ भरोसे \nभसाठी अबैए िवचारी अनेरे   िवदेह मैिथली पƭ || 33 \nकिटहारी \nकनकनी छै बसातमे \nहाड़मे ढुिक जाएत ई कनकनी \nपोİटमाटũम कएल शरीर जे राखल अिछ \nसातटा मोटका िशĪलपर, जड़त कनीकालमे \nगोइठामे आिग जे अनलिन हó सुमनजी \nरािख देल नीचū \nकनकनाइत पािनमे डूम दऽ \nगोइठाक आिगसँ आिग लऽ \nशरीरकó गित-सƄगित देबा लेल \nकऽ देलिन  अिĐनकó समिपũत \nतृण, काठ आ घृत समेत \nघुिर कऽ जएताह सभ \nलोह, पाथर, आिग आ जल नŬिघ, छूिब \nडेढ़ मासक बĒचाकó कोरामे लेने माएकó छोिड़ \nघर सभ घुरत \nएĸैसम शताĤदीक पिहल दशकक अिĠतम राितक भोरमे \nमुदा नै छै कोनो अĠतर \nपिहराबा आ पुĈखपातकó छोिड़ िदयौ \nमिहलाक अवİथा देखू \nऐ  कनकनाइत बसातसँ बेसी माĈख \nहाड़मे ढुकल जाइत अिछ \nकमला कात नै यमुनाक कात \nहजार माइल दूर गामसँ आिब \nिमĔझर होइत अिछ खरड़खवाली काकीक Ăेत वİÿ \nसाइठ साल पूवũक वएह िखİसा \nवएह समाज \nमाÿ पिहराबा बदिल गेल \nमाÿ नदी-धार बदिल गेल \n  34 || िवदेह मैिथली पƭ \nसातटा िशĪलपर राखल ओ शरीर \nअिĐन लीिल रहल सुƂडाह कऽ रहल \nएकटा पिरवार फेरसँ बनबए पड़त \nआ तीस बखũक बाद देखब ओकर पिरणाम \nताधिर हाड़मे ढुकल रहत ई सदũ कनकनी \nऐ  बसातक कनकनीसँ बƂड बेसी सदũ \n........... \n \nगोपीचानन, गंगौट, माला, उĔजर नव वİÿ \nमुँहमे तुलसीदल, सुवणũ खěड गंगाजल \nकूश पसारल \nभूिम तुलसी गाछ लग \nउþर मुँहे \nपोİटमाटũम कएल शरीर  \nसुमनजी सेहो नव उĔजर वİÿ पहीिर \nजनौ, उþरी पहीिर, नव मािटक बतũनक जलसँ \nतेकुशासँ पूब मुँहे मंÿ पढ़ै छिथ \nआ ओइ जलसँ मृतककó िशĎत करै छिथ \nवामा हाथमे ऊक लऽ गोइठाक आिगसँ धधकबैत छिथ \nतीन बेर मृतकक Ćदीüणा कऽ \nमुँहमे आिग अिपũत होइत अिछ \nकपास, काठ, घृत, धूमन, कपूũर, चानन \nकपोतवेश मृतक \n \nपūच-पūचटा लकड़ी सभ दैत छिथ \nकपोतक दĐध शरीरावशेष सन मŬसिपěड भऽ गेलापर \nसतकिठया लऽ सातबेर Ćदिüणा कऽ \nकुरहिड़सँ ओइ ऊकक सात छौसँ खěड कऽ \nसातो बनहनकó कािट \nसातो सतकिठया आिगमे फेिक  \nबाल-वृŀकó आगū कऽ \nएड़ी-दौड़ी बचबैत  िवदेह मैिथली पƭ || 35 \nनहाइ लेल जाइ छिथ \nितलाĽिल मोड़ा-ितल-जलसँ \nिबनु देह पोछने \nआ फेर मृतकक आंगनमे \nŅारपर ƅमसँ लोह, पाथर, आिग आ पािन \nİपशũ कऽ घर घुिर जाइ छिथ \nएĸैसम शताĤदीक पिहल दशकक अिĠतम राितक भोरमे। \n \n \n  36 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nरिव भूषण पाठक \nगाम किरयन, िजला समİतीपुर। “िरहसũल” (नाटक) Ćकािशत। \nहाइकू \nई खचरहबा \nखोिज रहल छओ \nभाग फितंगा \nिक भेलए एकरा? \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए एकरा? \nमाँगिलयइ रोसड़ा आ दऽ देलकए तेघड़ा \n \nरौ बिह ! रौ बिह ! िक भेलए? एकरा \nपटनाक बात छोड़ू, िदĪलीक बखरा! \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए एकरा? \nसोचैत रहॱ मंÿी बनब, शुĉएमे खतरा \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए? एकरा  \nहरम-महल-अंतःपुर वा\n छुपल घरघुसरा! \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए? एकरा  \nदस लाखक िटकट छल, केकरासँ बात करी \nअĪसेिसयन आँिख देखबए, दūत देखबए झबड़ा! \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए  एकरा? \n \n  िवदेह मैिथली पƭ || 37 \nऐ  बेर छिठमे \nऐ  बेर छिठमे \nपिहले छिठमे सूयũदेव उगैत छलाह \nया तँ खुटेरी बाबूक गाछीक पाछू \nया िनसहरा पोखिरक पाछू \nकोनो-कोनो बेर शिश बाबूक गाछीक बीचसँ  \nआ कोनो बेर मिझला कĸाक बँसिबņीक पाछू \nएहन बात तँ किहयो नै भेलए \nिक ओ टेलीफोन टावरक पाछूसँ उगिथ \nया डाĎटर साहेबक दुमहलाक पाछूसँ \nऐ  बेर İकूलक मोटका हेडमाİटर आĂİत छिथ \nमğयाहन भोजनक पिहल कौर भगवान खाइ छिथ \nहमरे घरक पाछू िकए ने उगताह? \nमुĎखनकó जोतखी जी कहने छिथन \nभगवान अहūकó छोिड़ कऽ कतए जेताह? \nभुटकुन बाबू आ मुंशी जी डराएल छिथ \nिक भगवान रİता िबसिर जेताह? \nबĒचा बाबू एकटक लगेने छिथ \nसभसँ पिहले ओ भगवानकó देिख  कऽ  \nखूब जोरसँ िचकरताह  \nदेिखयौ देिखयौ भगवान तँ ऐ बेर मिĠदरक पाछूसँ िनकललाह। \n \nजुआएल कुहेस आ भफाइत पोखिरमे सभ भक-चक छिथ \nतखने बटोरन बाजल- \n‘भगवान तँ ऐ बेर दुसधटोलीक पाछूसँ उिग रहल छिथ \nमुĎखन मुिखया, डाĎटर आ माİटर साहेब दुसधटोली िदस देिख  रहल \nछिथ \nसूयũदेव उगैबला छिथ \nदुसधटोलीक पाछू\n अकास टकाटक लाल छलए...........। \n  38 || िवदेह मैिथली पƭ \nमरणोपरŬत - १ \nकामना \nहुनकर मृĜयुक कामना के करैत अिछ \nजखन िक कतेको वृŀ जवान  \nिवदा भऽ गेलाह। \nिबला गेलइ \nकतेको सरकार \nबĠहा गेलइ कतेको बūध \nआ िमटा गेलइ बािढ़ भूकĦपक  \nछोट नमहर िनशान । \nजीवनशतक तरफ अƇसर \nऐ धतालबूढ़ सँ के डराइत अिछ \nकोन पंिडत आ के किव \nचऽर चŬचड़क सठ लěठ \nकतऽ के Ĕयोितष \nआ किहया के कहबैका \nपरोपņाक पुरिनया \nआंगन टोलक अýिवý \nिदयाद फरीक \nजिजमान पुरिहत \nसेवा सँ पूतोहू \nआ मयŭदा सँ बेटा \nअपन अपन नौकरी आ बालबĒचा \nकऽ पोसैत पोता नाती \nके धखाइत अिछ \nबाभन िक सोलकन \nडीही िक भिगनमान \nिजरात िक नाशी \nगाछी िक मचान \nककरा की चाही ?  िवदेह मैिथली पƭ || 39 \nसमाचार \nदलान पर खोखैत \nरİता िदस देखैत \nछोटका बाबू  \nकतेको गणना के◌ँ असफल करैत \nअड़ल रहिथĠह \nदोसरक िदन गुणैत \nजोगीभाइ िवजय बाबू \nहािर गेलाह \nअंदाज लगबैत \nडाĎटर लोकिन \nथािक गेलाह \nआला लगबैत \nगॱआ घĉआ \nिबसिर गेलाह \nिक केओ वृŀ मरणासž छैक \nबेटा पोताक \nसेवा िजýासाक संगे \nजमल रहलिखĠह \nछोटका बाबू। \nिजजीिवषाक आगū \nहािर गेलाह \nयमराज  \nहृदयाघातक दू-दू Ćयासक \nबाद पİत भेलाह। \nमुदा छोटका बाबू \nहािर गेलाह \nउपेüाक कĪपनासँ \nसिह नइ सकलाह \nअपन रोपल फुलवाड़ी \nमे वृथा कŬट कूश  40 || िवदेह मैिथली पƭ \nअमरबेलक लþी \nसोहराय जहरफूस। \nई ƙेिकंगĠयूज नइ अिछ \nनĤबेपार बूढ़क मरला मे कोन आĀयũ \nकथीक दुख आ केहन असौकयũ \nमृĜयुक एकािधक बेर अफवाह सँ \nअइ समाचारक सŲसेशन खतम रहए \nबेटा भतीजा पोता नाती तैयार \nपिहनिह सँ छुņीक जोगाड़ \nकाननाइ पीटनाइ \nआ लोरक िदशा \nपिहनिह छल ƚिमत। \nमृतकक औदाĜय \nओकर मŬगिलकता  \nपर नइ भेलइ यथेƠ चचŭ \nपता नइ \nई कोन िकिसमक कंजूसी भेलइ। \nसमाचार िमलला पर \nई जþे अंितम संİकार रहए \nततबे अंितम ĉिढ़ \nछोटका बाबू वरक गाछ जकū \nशतािधक जिड़के◌ँ समेटने छलिखĠह \nतीन भाइ, पūच बेटा \nचौदह जवान नाती पोताक पिरवार \nआ भाितजक अलगे खूट \nिपितयौतक तीनटा बेटा \nसेहो ततबे नजदीक \nजमाए भािगन \nबिहनोइक बात नइ पूछू \nएकटा महान मğयिवĠदु  िवदेह मैिथली पƭ || 41 \nपिरवारक गुĉĜवकŲƖक \nसमािĢतपर \nजे जिहना छल \nतिहना भागल \nिसमिरया घाट। \nिसमिरया घाट पर \nकिव िदनकरक घर सँ \nकोस भिर पूरब \nचैत ƅुŀ भऽ जेठ भेलइ \nदुखी सूयũ झुिक गेलिखĠह \nगंगा मे खसब की ? \nदुपहिरया बालू \nआिग उगलैत छल \nसाबुत मािट कतौ नै \nजरल लकड़ी ĉइया कपड़ा \nहƂडीक टुकड़ा बाउल \nपžी घीक िडĤबा आ फूल  \nचकमिकया कपड़ा \nिजंदगीक सभ ऊ◌ँच-नीच \nके◌ँ धिकयाबैत। \nजड़बए सँ पिहले \nअनुपात िबसिर गेलिखĠह  \nघरवारी  \nकþे मून लकड़ी \nकþे घी \nआ कþे चंदन \nिचंताक कोनो बात नइ \nअİसी पार जोगी भाइ \nजे कून हĢता \nनइ आनैत छिथĠह \nएकटा लहाश  42 || िवदेह मैिथली पƭ \nसþर के◌ँ लगभगबैत रामाāय बाबू \nआ तिहना मजगूत \nजगदीश आ संतोष \nिबना चालीसे के \nशंभूपंडी जी कं◌े आदत भऽ गेलइ \nजरैया िचरैया गंध लेबाक \nगūवक शतािधक ĭयिĎत \nभऽ गेलिखĠह \nम्◌ूकसाüी \nअंितम दशũन ĆारĦभ भऽ गेलइ \nजड़बैत काल \nकतेको अनुभवी  \nभीिड़ गेलिखĠह  \nमचान बनऽ लागलइ \nअपन अपन बाप माए के◌ँ जारए बला \nकेओ केओ अपन किनया आ भाए के◌ँ \nएक दू टा महाअभागा  \nजे जरेने गाड़ने रहए अपन संतानके◌ँ \nसबहक ğयान महादाहक \nसफलता िदिस \nजोगी भाइ चेरा िबछबऽ लागलाह \nरामाāय बाबू दोहराबऽ लागलाह \nउठऽ जगदीश बायū सँ मजगूत करह \nĉकू संतोष \nपतरका चेरा उपर मे देबइ \nगणेश भाइ चाĉ खंभा ठोकऽ लागलाह \nगंगेश जी कहलिखĠह \nमुँह पर चेरा नइ रािखयौ \nमुखािĐन पड़तै \nसुरेश जी टोकलिखĠह \nमाÿ िवध छैक  िवदेह मैिथली पƭ || 43 \nकेवल सटएबाक काज \nचंƖदेव भाए जीपे मे रहलाह \nयमक डरे \nवा थाकल हारे \nघनĮयाम जी एगो के◌ँ डा◌ँिट देलिखĠह \nखड़ही के◌ँ हाथ नइ लगाबहक \nऔखन बƂड काज छैक \nओ अलगे ĉसल \n“हमहूँ देखब \nकोना लहाश जरत!” \nअंितम पिरƅमाक बाद \nमुखािĐन पड़लै \nआ अिĐन खॴचऽ लागलिखĠह \nिदशŬतक कोणŬतक हवा \nसूयũदेव माथ पर आिब गेलाह \nगंगाक धार ĆशŬत भऽ गेलइ \nपिरजन िनिĀंत भेलाह \nएकटा नवतुिरया खोललक िबİलेरी \nटो टािप कऽ शीतल जल बँटऽ लागल \nमुँहगर सभ जुड़बऽ लागला अपन कěठ पेट \nएकाएक दिछनबिरया कोना लिच गेलइ \nसभ एक दोसर पर बाजऽ लागलइ \n“हम त◌ँ पिहले कहैत छिलयइ \nदिछनबिरया कोना फलū बाबू बनेलिखĠह \nहओ बाबू आँचक िदशा बदलऽ \nलाबऽ पतरका चेरा संठी ढ़ŵचा घी \nतू◌ँ ओमहर सँ बūस िभराबह \nहे हे उþर सँ देह उघार भेलइ \nदेिखयौ त◌ँ हाथ पएर अकिड़ रहल छइ \nिक ओ आशŰवादक हाथ छैक ? \nबूढ़बा अखनो तमसाइल छैक”  44 || िवदेह मैिथली पƭ \nिवदेहक धरती \nपैकबंद बोतल के◌ँ फुिजते \nबदिल गेलइ मौसम \nजेना िक मृĜयु नइ  \nकोनो जĠमक उĜसव हो \nिवदेहक ई धरती \nदेहक मजाक उड़बऽ लागल \nरंग रंगक चुटकुला \nहवा बसात \nüेÿक वगũक गामक \nअलग अलग अनुभव। \nजगह धु◌ँएने रहए \nमुदा किठहारीक याÿी \nनहबऽ लागला  \nरगिड़-रगि़ड़ कऽ  \nदेहŬतक बात िबसिर \nआ दस िमनट बाद \nखाए लागलाह \nचूड़ा-दही \nिजलेबी पूरी \nगरम गरम \nमसाला नमकक चचŭ करैत \nओएह पेटक लेल \nओएह देहक लेल \nऐ िवदेहक धरती पर \nऐ िसमिरया मे \nमाÿ देहे नइ \nधमũ आ धनहु क Ćित \nिवरागक लेल तैयार रहू \nऐ गंगाक मािट मे  िवदेह मैिथली पƭ || 45 \nएकिह ढūचाक आदमी \nबūध सँ घाट तक। \nघाटक डोम \nआ पंिडत \nसभ लोकिन \nएके संďया कहताह \nएक हजार एक \nआ तिहना होटलबला \nनाम िलअ \nअžपूणŭ िवńापित िमिथला \nवैįणव शंकर आिद आिद \nसभ िमला कऽ एके बात \nएक हजार एक \nचचŭक िवषय \nचचŭक िवषय ई नइ छैक \nिक छोटका बाबू कþे परहल िलखल \nकþे बड़का िवŅान Ĕयोितषी \nके◌ाना कऽ पढ़ेलाह िधया पूता के◌ँ \nिक ओ चाहैत छलाह \nिक पओलाह आ \nिक मूने रिह गेलिĠह \nचचŭ ई छैक \nिक कोना मरलिखन \nके सेवा केलकए \nआ के अनठेलकए \nककरा िक देलिखĠह \nआ के की चाहैत अिछ \nकोना हेतै āाŀ \nआ कोना कोना भोज \nके सĦहारतै \nआ के चौकी बजारतै  46 || िवदेह मैिथली पƭ \nहरेक गॱआ घĉआक \nहाथ मे छैक  \nिचÿगुĢतक धमũदěड \nओ नािप तौिल रहल छैक \nआ आिब रहल छैक \nिनणũय बदिल बदिल कऽ \nसभ चौकस अिछ \nके एलै \nके िबसरलै \nअएबाक कारण \nआ िबसरबाक बात पर \nभऽ रहल छैक गोल गोलैसी  \nिघन िघन घॲघाउज । \nमरणोपरŬत-२ \nकी केना \nमतलब ई जे भोजक कोन ĭयवİथा? \nगॱआरी वा छगिमया \nकेवल भात िक चूड़ा \nया दूनू िदन \nइİÿगने पुरखे \nवा सबजाना \nएकजानाक बाते जुिन कĉ \nभोजक सभ िरकाडũ टूिट जेतइ \nजकरा घर मे पūच टा सरकारी माİटर \nआधा दरजन इंजीिनयर \nसे िक ओिहना मािन जेतइ \nओ त◌ँ गūववला के पािनयो िपयेतइ \nआ पािन िपयाए कऽ मानतइ \nमुदा बात एतबे नइ  िवदेह मैिथली पƭ || 47 \nभात के खाएत \nया नइ  \nएकर िनणũय त◌ँ अलग अलग खूट लेत \nतइ दुआरे हे पंचोभय बुधवारय \nपगुलवारय आ आनोआन खूटक \nम्◌ुिखया आ ठीकेदार \nआबू आ िनणũय िलअ । \nजेना जगदीश बाबू कहलिथĠह \n“एना त किहयो ने भेलइ \nघरवारी िकछु कहलक आ \nनौत िकछु आर भऽ गेलइ \nकतेको बेर बात घचपचा गेलइ \nतइ दुआरे İपƠ कहू  \nककरा कही आ ककरा छोड़ू \nसबजाना िक इİÿगने पुरखे \nआ नौतक संगे िबजौ \nबस हम उतरबाइ टोलक भागी” \nनौत देलाक बाद घुमल जगदीश \nबैिस कऽ धाÿी गाछक नीचा◌ँ \nकहऽ लागलाह अपन बात \n“ओ जखने कहलक \nकी कथीक ĭयवİथा \nहम कहिलयिĠह, अओ बाबू \nओइ घर मे छऽ छऽ टा इंजीिनयर \nचािर टा तरकारी \nपūच टा मधुर  \nआ बीस बेशी सौ मन दूधक दही \nचािर साल पुरनका चाउर \nराहिड़क दािल \nबरी सकरौड़ी घी पापड़ \nकþे खाएब  48 || िवदेह मैिथली पƭ \nउपरो सँ \nनीचो सँ खुएताह \nखाउ ने कþे खाएब” \nजगदीश झुठे छūटैत रहलाह \nसभ बूझैत अिछ \nओ एþे नइ बाजैत छिथ \nफेर िबजौक बात पर कहऽ लागलाह \n“हम किह देिलयिĠह \nआब कून िबजौ आ कोन िवनय \nजेहने खुएनहार \nतिहना खेिनहार” \nहे सूयũ \nहे भाİकर  \nआइ माथ पर नइ आएब \nबादले मे रहब \nजोन मजूर खबास  \nभनसीया पिनभरनी \nसभ तिप जेतीह \nत◌ँ काज के करत \nहे पवनदेव \nआइ मंद मंद बहब \nखाउ हनुमान सĢपत \nआइ पूरबे रहब \nएमहर आएब त◌ँ \nतीमन तरकारी भात दािल \nसभमे मािट बाउल खपटी \nसना गोजा जाएत। \nहे इंƖदेव \nअहūक जĉरी \nआइ खेत मे छैक \nगūव मे नै  िवदेह मैिथली पƭ || 49 \nअहū आइ शचीए लग रहू \nअहū आएब! \nतखन कोना अओताह \nगौआ◌ँ घĉआ \nटोल समाज \nƙाŌण महाƙाŌण। \nहे देवगण \nआइ अंतिरüे मे ĭयİत रहू \nआइ िलअ िदअ Ćकृितक İवाद \nआइ रमऽ िदअ समाज मे \nआइ बैसऽ िदअ जमीन पर \nआइ मūगऽ िदअ पािन केराक पात \nआइ सूँघऽ िदअ महकौआ चाउरक भात । \nजेना मžू बाबू कहलिखĠह \nतीने बजे पिड़ जाए आलू उसनए लेल \nचािरए बजे बनऽ लागए चटनी \nभोरे बनए बरी सकरौड़ȣ \nसात बजे तक जमा भऽ जाए  \nबालटीन डोल गमला \nकरछुल चंगेरा। \nआठ बजे हुअ लागइ  \nतरकारीक सूर सािर \nदस बजे बीड़ी बिन जाइ \nबारह बजे तक नौत िनमंÿण \nएक बजे पþा कटा \nजमा भऽ जाइ दलान पर। \nदू बजे चिढ़ जाइ  \nभातक पिहल खेप \nतीने बजे सँ रतरत करए \nगūव टोलक नबका बारीक। \nअइ होटल आ केटररक जमाना मे  50 || िवदेह मैिथली पƭ \nअहū कोन सामािजकताक बात करइ िछयइ \nआठ बजे एिलयइ \nआ दूनू बापुत बैिस गेिलयइ \nकोना कऽ िनबाहबए \nगūव टोलक मरजाद। \nअशोकक गाछ \nकामकाज मे पाछू मुदा \nललकारए मे आगू \nओ नमगर छीटधारी युवक  \nआलोक बाबूक सार छिथ। \nचलबा बाजबाक तरीका सँ \nİपƠ रहए ओ कोनो डी.एस.पी.ए क बेटा हेिथĠह \nचलाकी पकड़ेला पर ईमानदार भऽ गेलाह \n“हमरा लोकिन भेलॱ \nअशोकक गाछ \nने फूल देब \nने छाया \nने फल बीज \nने आरोĐयक चीज। \nमुदा हम दलान पर बनल रहब \nहम छी शोभा \nकाटबा हटेबाक वİतु नइ \nĆितơोऽपकरण।” \nमरणोपरŬत-३ \nमरनाहर के◌ँ यािद कĉ \nहे चĠƖदेव, राम, भूषण  \nआ कृįणमोहन \nमरनाहर के◌ँ यािद कĉ \nजे◌ेना मंिदरक िनरमाल  िवदेह मैिथली पƭ || 51 \nबीतल सĦमेलनक पोİटर \nआरती पूजाक बाद शािलƇाम। \nई नइ िक  \nई देलाह \nआ ई नइ देलाह \nरोड पर अपने घर बनेलाह \nआ हमरा बँसिबņी देलाह \nअपने भीठा \nआ हमरा उसरौठी देलाह \nभाइ पर कम \nआ बेटा पर बेशी ğयान देलाह \nई आहक तुकबĠदी बंद कĉ \nमरनाहर ककरो सँ िकछु नइ लेलक \nभले ककरो िकछु कम देने हुअए। \nतइ दुआरे आबू \nआ काजमे रिम जाउ  \nजमीन जाल खेत मकान \nगाछी बūस रहबे करतइ \nकािŎ सँ बūटब \nआ बūिटते रहब। \nहयउ इंजीिनयर साहेब \nबजाबू खुआबू िवनय सँ \nई धरती हरदम नीचा◌ँ \nआ अकाश हरदम ऊपरे रहै छै \nअहūक पुĉषाथũ सँ अिवचिलत \nमूड़ी किन नीचा◌ँ आ \nछाती िबन उतान केने \nआनू मुँह पर किन \nिवýािपत नकली मुसकान \nगौआ◌ँ घĉआ  \nिनमंिÿत छिथĠह  52 || िवदेह मैिथली पƭ \nई नइ छिथĠह \nखबास आ जोन \nई नइ छिथĠह \nपुल बाĠहक ठीकेदार \nिबसिर अपन नाम पद \nİवागत कĉ सभ के◌ँ। \nचाहे केओ कतबो खगल \nकपड़ा लþा फाटल चीटल \nझुिक जाउ İवागत मे \nसĦमान, मयŭदाक तमघैल किहया ले राखब \nखुिल कऽ खचũ कĉ \nसंिचत Ćितơाक बेन बनाउ \nआउ, झुिक जाउ \nभोज काल \nपसिर गेलइ सुअžक गंध \nआबऽ लागलाह िनमंिÿत \nघुसकऽ लागलइ िबलाइ कुकुर \nचौकस कौआ उĪलू बनिबलाइ \nबैसऽ लागलइ पा◌ँितक पा◌ँित \nआबऽ लागलइ जेिरक जेर \nिवदा भेलाह गौआ◌ँ िदयाद \nनून तीमनक मीमŬसा करैत \nसुपारी चून लैत \nकुरता खोिल गरदिन पर राखैत \nसाफ करऽ लागलइ जोन खबास \nपा◌ँित मे िगरल पþा \nभात दािल दही बरी \nफाटल पात िछņा मे जाइतो जाइत \nिगिर जाइ िकछु भात िकछु दही \nदहीक िवषैन गंध दािल तरकारी मे िमिल \nबना देलकए भोजैन! भोजैन!  िवदेह मैिथली पƭ || 53 \nभोजगंध अलिसयाबऽ लागलइ \nदौड़ऽ लागलइ गोला किरया कुकुर \nहा हा करऽ लागलाह दामो सुरेश \nिचकरऽ लागलाह बैजू बाबू \nगंगेश जी मžू बाबू \n“जĪदी ला रे खरŭ पािन झाड़ू \nउठाबू अओ पात \nलाबू भात \nकहū गेलइ तरकारी दािल \nदूनू तरकारी एक साथ उठाबू \nआब बरी भऽ गेलइ \nबस दही उठाउ \nओमहर सँ के उिठ रहल अिछ \nबैसू ! बैसू ! बैसू ! \nदेखब कुकुर पा◌ँित मे नइ घुसए \nहओ एमहर दही छूिट गेलइ \nचलू आब पाितल राखू \nभंडार घर बĠद कĉ ” \n………………………………. \nबफũ भोर  \nसूयũदेव कतऽ लुĢ त भेला \nकोन अंतिरü, मंदािकनी मे \nया जाड़ हुनको खेहाड़इ छइ \nदेिखयौ ने कुĦ हरबा \nमटकूरी नइ बनाबै छइ । \nबनाओत की मटकूरी \nघैल चुĎ का पाितल तौला \nउगता नइ सूयũदेव \nलेब की हम बमभोला।  54 || िवदेह मैिथली पƭ \nतिहना पसरल अĠ हार कुहेसा \nहिƂडयो कंपकंपाइ छइ \nबीलटबा सूतले-सूतल \nओछैने पर खाइ छइ। \nĉकल जीवन İ पंदन \nगाय भŵस कुकुर बकरी \nडोलबै छै गरदिन \nडोलबै नŬगिर पुछड़ी \nकानए िबना नोर \nदŬत देखबै छै। \nबंद भेलै िवńालय \nबंद कटनी रोपनी \nएहन बफũ भोरोमे \nनहा कऽ छुĠ नू पंिडत \nपिहर ओिढ़ काजल टीका \nतीन कोस जिजमिनका \nसाइिकल के◌ँ गĉड़ बूिझ \nघंटी डोलबै छइ  \nदेश आ गेयर  \nदेश सुİ ता रहल छइ \nया पनहा रहल छइ \nचाही एकरा तेल Ƈीस मोिबल \nआ तिहना सािहĜ य आ सĦ बĠ धो मे \nपिहले हमरा पढ़ैत देिख \nमū आनइ छली चाय पािन \nबाबू तमाकू चुनबैत  \nचिल जाइत छलाह अकाश सँ आगू \nआ किनया पिहरैत छली चूड़ी ,पायल िन:शĤ द \nझनझनाहट सँ भंग नइ हुअए हमर ğ यान  िवदेह मैिथली पƭ || 55 \nहवा िबहािड़ सेहो बहैत छलए पूिछ कऽ। \nहमरे खॲखी सँ खॲिखयाइ पूरा दुिनया◌ँ  \nहमरे सपना सपनाइत उगैत छलइ चान सुĈज। \nओ आर जमाना छलए नेता जी  \nयािद अिछ अहūक एक संकेतपर देश िबछ जाइत छलइ \nअहū मतलब देश आ देश मतलब अहū नेताजी \nआब दोसरे हवा बिह रहल \nसभ अपना िवषयमे सोिच रहल \nİ ÿी, सोलकन, जािĦबया, भूटान, लातेहार, पलामू \nसभके◌ँ पता छइ अपन िहत अपन बात \nदेश, सĦ बĠ ध, सािहĜ य चढ़ाइ पर चिल रहल \nचाही बेशी दम गेयर नĦ बर चािर \nबेशी गित बेशी तेल पािन \nया फेर बĒ चाक िबिछये जँका बढ़ा िदयौ लेवेल \nधूतũता, छल, धोखाक लेवेल बढ़बऽ पड़त \nचाही नया नया मुखौटा \nमोिबलाइजेशन Ćोपेगंडा \nपाखंडक अńतन संİ करण \nदोसरे हवा बिह रहल छैक \n देश दुिनया जािग रहल छइ \nपॉंच केबी \nइंटरनेटक मंद गित  \nआ सुĠ निर तोहर फोटो \nससरैत बढ़ैत लहिर \nजेना İ वगũक परदा  \nखुलैत हो धीरे धीरे  \nिसतार पर राग भैरवीक साथ \nपॉंच केबी मे माथ  \nदस मे कपार पंƖह मे आ◌ँिख िपपनी िडĦ मा सिहत  56 || िवदेह मैिथली पƭ \nफेर ĉिक गेलइ नेट \nपता नइ आइ देिख सकब आ◌ँिखक िनचला ढलान \nअरे आ◌ँिखयो देखा गेलइ  \nआ◌ँिखयो सँ नीचा◌ँ \nिसंधु-गंगाक िवशाल मैदान \nकिन नाक त◌ँ देिखयौ \nिहमालयक बिहन बनल जाइ \nदेिखयौ त◌ँ नेटक नरहेरपनी \nकेवल वामे देखाइ छै \nदिहना त◌ँ िगड़ने जाइ छै \nकी दिहनो ओतबे पिवÿ \nओिहना गंगाजल। \n \nनेटकंपनीक लेल िनकृį टतम पंचाüरी गािर के◌ँ घॲटैत  \nबंद करैत हम जाल जंजाल सत झूठ \nआ खेहारने अनेरे किव याÿी \nआध फा◌ँक आ◌ँिख  \nआ आध फा◌ँक नाक \nदोस मिहम  \nकखनो जाितक लसैर लगबैत \nकखनो कुल गोÿक सॲगर नेने \nउपकारक पंजी समेटने \nबीतल युग पर टीका करैत \nकोनो िचÿ पर सँ जाल मकरी साफ करैत \nआिब गेलिखन दोस \nओ कहिथन आ किहते र हिथन \nओ सुनबा ले नइ आएल छिथन \nहुनका मोल चाही  \nओ तौल रहल छिथन  िवदेह मैिथली पƭ || 57 \nअतीतक िसनेहके◌ँ \nओ खोिज रहल छिथन \nसभसँ बड़का अंक \nजे अचूक हुअए \nआ बटखराक बदला  \nरािख देने छिथन \nबीतल युगक दोसितयारी  \n२ \nआब दोस डेली बितयाइ छिथन \nसामना सामनी नइ त◌ँ फोने सँ \nथाहइ छिथन \nकोन नस कĜ तऽ सँ पकड़ी \nथाहैत छछारैत मुिİकयाइ छिथन \nहम दिब रहल छी हुनकर जानकारी सँ \nकािलदास मैिथली मोहĦ मद रफी  \nआब हुनको िĆय िवषय अिछ \nपिहले िमलबा सँ बचैत रही \nआब नइ आबइ छिथन  \nत◌ँ कोनािदन लागैत अिछ \nदोस तमाकू जका◌ँ  \nठोर किĤजयेने जाइ छिथ \nआ भŬग जका◌ँ िदमाग \nकी कही \nिदमाग त◌ँ पिहले सँ \nहफीिमयाइल अिछ \nदोस एता \nओ कहता \nआ हम करब \nयńिप नफा नुकसान जनइ छी \nमुदा दोस िशį ट बना गेला \nबाजइ भूकइक तरीका  58 || िवदेह मैिथली पƭ \nनीक जका◌ँ िसखा गेला \n३ \nगीत गाबैत Į लोक पढ़ैत \nउŀरणक बरसा करैत \nकखनो Ćेरक Ćसंग \nकखनो वेद पुराण \nतिहना अथũ-राजनीित \nकखनो भकुआइ \nअकछी कखनो \nदोस देवता देखािथन \nदया बेचैत \nओ छली फरेबी वंचक \nबहुĉिपया छलइ \nकखनो कािलदास \nिवńापित जपइ छलइ \nमहान ýानी नइ \nजानकार छलइ \nफ◌ँसा लै छलै \nकोनो चरचा मे \nमनबा लै छलै बात \nभऽ जाइ छिलऐ िचĜ त \nपटो मे िकछु नइ करैत छिलऐ \nओ कखनो बीमा \nकखनो किवता \nकखनो िकताब बेिच पड़ा जाइत छल। \nओ आब चुप अिछ \nने दुĮ मनीक बात \nने दोİ तीक चचŭ छइ \nकािŎ फेर आएत \nकोनो नया िडĤ बा पेटी िकताब \nमोबाइल İ कीम नेने  िवदेह मैिथली पƭ || 59 \nहम फेर िचĜ त हेबइ  \nओ फेर भुितया जाएत \nअपन बटुआ सĦ हारैत। \nमनोज भायक िचŇी  \nकी भाय आबो राजदूत उड़बै िछयइ सौ पर \nकी भाय आबो हंसइ िछयइ ओिहना हहा कऽ \nकी भाय आबो देखइ िछयइ रौद बरखा के◌ँ ओिहना Ćेम सँ \nकी भाय आबो कचकूह आम देिख पािन आबैत अिछ मु◌ँहमे \nअपन गाछी आ दोसरक आम एखनो नीक लागैत अिछ \nकी भाय जालंधरो किरयने जका◌ँ छै \nकोना साधै िछऐ उदयनाचायũ आ जालंधरनाथके◌ँ एक साथ \nनĭ य-Ġ याय आ नाथपंथक सूÿ कतऽ िमलैत अिछ \nया हमरे जका◌ँ उलझैत देरी छोिड़छािड़ िनवृĜ त भऽ जाइ छी \nसही कहलॱ भाइ \nिवदेहो त◌ँ हमरे छिथ \nआ हम पूरा दुिनया मे पसरलाक बादो ओतबे लोकल छी \nसĎ कत मािट खॴचैत अिछ हमरा \nआ दिरƖ-िछĦ मिर रिहतॱ ओतबे सामंतवादी छी \nसंग मे अिछए की, जे दुिनया छीनत \nतैयो पकड़ने छी अपन दूिबके◌ँ बकुņा मे \nछोड़ू ई सभ \nकी  ओतौ एिहना गामघर गीतनाद धूपदीप \nयािद आबै छी हम, गाम आ समाजक लोक \nबड़ी, िसंगराही, नबकी नौला पोखिर \nबिड़याही, बलहा घाट \nककरहा, ठकुरनीया, मिहसर बाध \nकखनो सुनइ छी Ćाती, नचारी, समदओन \nचाखै छी नबका चूड़ा पर छिलऐल पूष मासक टटका दही \nह◌ँसए कऽ बात पर ह◌ँसै छी  60 || िवदेह मैिथली पƭ \nआ कानइ कऽ मौका पर \nिगरैत अिछ नोर \nया अहू◌ँ के◌ँ मािर देलक समय \nजेना हमरा मारलक सĦ हरल डŬग सँ \nिबयाह आ मॲछ  \nओ िबयाह नइ, मॲछक लड़ाइ छलइ \nआ सभक अपन अपन Ģ लान रहए \nबाबू, मū, दोस, सासु-ससुर \nसंİ कार कम, नाच बजार छलइ। \nबाबूए पढ़ेने िलखेने रहिथन \nते◌ँ िबआह हुनके पिसĠ नक जगह, लड़की आ ितिथके◌ँ िनिĀत छलै \nभैयाक लेल ई छलए अचूक मौका \nसािबत करबाक लेल बहुत रास चीज \nते◌ँ केवल नवका चमचम गाड़ीक जखीरा रहए \nआ यिद ऐ साल िबयाह नइ हेतइ \nतखन बाबूक मॲछ आ माथ नीचा भऽ जेतिन। \nयिद हम काजर लगेबा सँ रोकबाक Ćयास करितऐ \nतखन जनानी सभक नजिरमे \nमū बहुत छोट भऽ जेतइ \nआ ससुर महराज सेहो लगेने रहिथन बाजी ककरो सँ \nते◌ँ िदसĦ बर पĎ का रहए \nआ ने हमर उमेर कम रहए \nने हम बेरोजगार रिहऐ \nते◌ँ ससुरक ससुर जा◌ँच करबा लेल पहु◌ँच गेलिखन \nबागमती सँ केन \nकहॴ कोनो जनानाक चĎ कर त◌ँ नइ छइ \nआ िबयाह मे जĉरी रहए दाĉ पीनाइ आ नाचनाइ \nिकएक त◌ँ वीिडयो गड़बड़ा जेतइ \nआ िधयान देने रहए बहुत लोक िगŀो सँ बेशी  िवदेह मैिथली पƭ || 61 \nहम हुिसऐ \nआ ओ ĆारĦ भ करए। \n Ģ लेटो आ हमर किनया  \nअंतत: \nĢ लेटोके◌ँ योĐ य िशį या िमिलये गेलिन \nहे मैिथलीक İ वगŰय किवगण \nबता देबिन Ģ लेटोकó  \nओ एकटा युवा मिहला छिथĠ ह \nआ जिहना Ģ लेटो दौड़ैत छलिथĠ ह  \nकिवता िदिस राजदंड लऽ कऽ \nतिहना ललकारैत छिथĠ ह ई \nएकटा नवोिदत किवके◌ँ \nआ पुछैत छिथĠ ह एकटा अİ थािपत किव सँ  \nकी हेतओ ऐ किवता लऽ कऽ \nकाज रोजगािर छोिड़  \nिकए बताह भेल छे◌ँ  \nसजमिन छीलैत आटा सानैत  \nफोड़न दैत छॱकक मŲजन तैयार करैत \nबĒ चाक मु◌ँहमे कौर दैत  \nनेटा का◌ँची पोछैत \nनाना Ćकारक मुखाकृित \nभाव भंिगमा  \nखुसुर फुसुर  \nखॱझाइत बड़बड़ाइत  \nगािर गीत जका◌ँ  \nकखनो गायÿी मंÿ  \nकखनो सĢ तशती \nकखनो कोनो अतुकŬत वैिदक ऋचा \nअरबीक अबूझ नेमाज जका◌ँ।  62 || िवदेह मैिथली पƭ \nआ Ģ लेटा जे नइ कऽ सकला मंÿी पद अछैत बधाइ Ģ लेटो।  \nअहūक योĐ य िशį य अरİ तू वा  \nहमर किनया◌ँ \nओ िनणũय िनकािल नेने छिथ  \nएिहना िफिफयाइत रहब \nिहिहयाइत रहब िकछु देखने सुनने \nऐ दुिनया मे सभ केओ अिछ आ \nदुिनया ढĠ नूक लालसँ नइ चलैत अिछ \nमुदा ई दुिनया ढĠ नुको लालक छै। \nिटĢ स Ąाम खņरकका  \nĠ यूटनक िनअममे \nिकछु जोिड़ घटा देबहक \nकोनो दोसर भाषा कोनो आन फाěटमे \nिकछु शĤ द बदिल कऽ  \nƅम बदिल कऽ \nतखन की \nओ िनअम तोहर भऽ जेतऽ  \nनइ ने \nमुदा सािहĜ यमे ई Ąाड खूब लोकिĆय अिछ \nटीपू आ छिप जाउ \nबूझलहो वौआ \nआ केओ पकिड़ लए \nतखन किह दहो हम त◌ँ हुनका सँ Ćेरणा लेने छी \nआ बूिड़भकुआ तैयो नइ मानऽ \nतखन जोरसँ बािजहऽ  \nओकर कान तीरैत \nकािनहऽ खीिजहऽ \nअपनो मु◌ँह कान नोचैत  \nओकरो केश टीक तीरने  िवदेह मैिथली पƭ || 63 \nसाल दू साल त◌ँ िबताए देबऽ  \nसािहĜ यो िवýान होइछ \nतावत केओ आन कतउ सँ टीपतइ \nओ मंच पर आिब जेतइ \nआ फेर नया िसरासँ तीरमतीरा Ćारंभ भऽ जेतइ \nबफũ पािन भाफ  \nदेह ओकर बफũ छलइ \nमोन ओकर पािन छलइ \nİ वĢ न ओकर भाफ छलइ \nदेह मोन İ वĢ न ओकर \nबफũ पािन भाफ छलइ \nउमेर ओकर तेहने सन \nसतरह अठारह छलइ \nमोनक उĠ नीस बीस \nिजनगी केर पैघ छोट \nजाउ किन एमहर \nवा ओमहर लजाित छलइ \nमुसकाबैत मंद मंद \nआ◌ँिख नाक तीर तािर \nनहू नहू डेग ओकर \nकखनो िबहािड़ छलइ \nइितहासक घंटी मे गिणते  \nबुझाइत रहइ \nरामजीक सासुर  \nअयोğ या देखाइत रहए ।   64 || िवदेह मैिथली पƭ \nबस तीने िदन  \nलािग रहल पटना दरभंगा \nतीन िदन लसेर अओ \nजुिट रहला बड़ बड़ महĠ थ \nसेर केओ सवा सेर अओ \nसुनु सुनु रंगिबरही बाजा \nबौआ पटना कĎ का झाझा \nपाउडर काजर खूब लगेने \nकिवक राग बहेर अओ  \nलİ सी पेĢ सी मुरगा माछक \nपĠ नी शीशी  हƂडी का◌ँटा \nलािग रहल अिछ ढ़ेर अओ \nबस तीने िदन जय िवńापित \nजय िमिथला के फेर अओ \nफेर बौआ तिहना िदन रहतइ \nकािनपीट के◌ँ भागऽ पड़तइ  \nजगत जानकी सासुर बसतइ \nबस तीने िदन िदनक फेरा \nिबसरत सभ नरहेर अओ  \nउĜ थर लोक  \nजेहने हम \nतेहने हमर ई उĜ थर शĤ द \nकिरया मािटक बड़का चेका \nसुĎ खल बĔ जर सन \nहर बड़दक बात छोडू \nƏेĎ टरोक चĎ का धसैत छै \nआ कखनो भुसभुिसया उİ सर \nपिनसोिखया बलुआही  िवदेह मैिथली पƭ || 65 \nकिनयो लैस नइ \nकी चापलूसी  \nकोन कृतýता \nनोकगर खतरनाक \nसटला पर घॲपएबाक गारंटी \nकखनो लाल लाल \nजेना मािट खूनक दोİ ती हुअए \nसुĪ तानगंज भागलपुरक जमीन \nअलगे उपज जेजात \nबूझू कोनो गऽरक लोक नइ \nअहū उपकार करब \nहम हİ तüेप मानब \nअकिछयाएब अलगे \nहम छी उĜ थर लोक \nपिरिध पर रहए बला। \nचमारक ऋण  \n बहुत नमहर मोट पुरान रिजİ टर छै \n चमार सभक संगमे \n हँ हँ सभक संगमे छै \n ककरो िजĪ द रंगगर छै \n ककरो सादा \n तिहना नव पुरान सेहो \n केओ छंद िनछंद \n सĥ यासĥ य \n सभपर छै ƅोधक िनशान \n कोनो कोनोमे Ćितिहंसाक आिग, लोहा, पाथर \nकेओ तकũक साथ \nई तकũ तकũशाİ ÿक उधार नइ \nिवýानक छै  66 || िवदेह मैिथली पƭ \nआ कखनो फूले, अंबेदकर \nकखनो कपूũरीक फोटो \nसजा गेलइ ई रिजİ टर \nई केओ चोरा नइ सकै छै \nकेओ जरा गला नइ सकै छै \nएकर सभ शĤ द  \nचमार सभक Ũदयपर अंिकत छै \nपाथरक शĤ द \nलोहाक शĤ द \nकोनो आर भिरगर वİ तु होइ त◌ँ कहब \nदीवालीक पिहले  \nदीवाली सँ पिहले  \nकोदािर सँ खूनैत \nकिरया मािट \n पािन दऽ छछारैत सानैत िमलबैत कुĦ हार \n चाक पर बैसा कऽ  \nगा◌ँिर काटैत कुĦ हार \nकखनो हवा बसातसँ बचबैत \nरौद मे सुखबैत कुĦ हार \nगोइठा जारन कोइला \nसँ जरबैत कुĦ हार \nलाल लाल दीप देिख \nमॲछ िपजाबैत कुĦ हार \nधनतेरस राित  \nबहुतो रास दूटिकया लॉटरी \nअखबारक ईनामी कूपन सभ \nदू नĦ मरसँ छूटैत िडवीजन \nतीनू बेर बेिटये बेटी।  िवदेह मैिथली पƭ || 67 \nतैयो साहस करैत  \nघुसलउँ बजार \nसोना चानीक कोन बात  \nिटनही लेल भेल Ćात  \nडोलैत करौछ छोलनी बेलना सभ \nजेना डरबए लेल नाच करैत छल \nकठौत टुकुर टुकुर ताकैत रहए  \nजेना हमहॴ सनेबए \nउसनए कऽ नौत दैत छल  \nउ फूलही डेकची \nअओ बाबू आइ त◌ँ भŬगो नइ खेिलऐ  \nई कूकर कथी लेल सीटी मारइ छइ  \nअरे बाप चूिŎयो कहū पजारल छइ \nधुर जो \nई की भेलइ हमरा  \nिकछु ने िकछु त◌ँ खरीदनाइ जĉिरए \nचलू थारी खरीदल जाए \nछोट छोट बĒ चा छइ  \nतीन चािर खाना वला थारी \nनाना िविध ĭ यंजन नइ \nछĢ पन भोग नइ \nनवाĠ नो त◌ँ हेतइ \nएकटा मे रसदार एकटा भूिजया  \nएकटा मे अँचार पापर \nआँिख नइ लगबू \nजीअ िदअ हमरा \nजाइ छी गाम पर \nअहू◌ँ जाउ।   68 || िवदेह मैिथली पƭ \nहम पुरिहितया  \nइजोत सँ अĠ हारक अनंत याÿा \nहँ हँ पूिणũमा स◌ँ अमावİ या बुझू \nपतरा देखैत िदन गुनैत \nपितया कटैत \nसभ शुभाशुभ जेना हमरे पाछū लागल अिछ \nठीके िचĠ हलउ◌ँ \nहम छी िमिथलाक पुरिहितया बाभन। \nसुरजो सँ पिहले शहिरयो सँ पिहले \nजोतुआ बड़द बहलमानो सँ पिहले \nिमयॉं जीक मुरगाक बŬगो सँ पिहले \nसभसँ पिहले उिठ कऽ \nपूजऽ चाहैत छी \nअपन कम  \nदोसरक भगवानके◌ँ बेशी \nपाप पुě य वŪत िविध \nसभ दोसरे लेल \nिमलबो करैछ दोसरेके◌ँ \nआ हम िनĜ य िनĜ य  घुिम रहल छी \nकखनो पैदल कखनो साइिकल \nहमरो दुिनया◌ँ खूब जमल अिछ \nजिजमिनकाक ऐ तीन गाम सँ \nĆित सūझ हम आबइ छी \nपाव भिर गहूम आसेर मकइ \nिकलो धानक पोटरी लऽ कऽ \nसंगिह-संग एक मटकूरी दही लेने \nपंिडताइन खोलइ छिथन \nई पोटरी \nजेना रानी खोलइ  िवदेह मैिथली पƭ || 69 \nपड़ोसी रानीक भेजल उपहार। \nवा कुबेरक किनया◌ँ जेना देखिथ  \nघरबलाक कृत-कृĜय। \nआ किहयो राित बारहो एक  \nिजĠ न सभसँ बितयाइत  \nƙŌराüसकŲ चून तमाकुल दैत  \nचुड़ैल सभके◌ँ धिकयाबैत  \nपछुआबैत ƙŌडािकनीके◌ँ  \nसिरयाबैत अपन मटकूरी। \nआ बौआ बड किठन छइ  \nजिजमानी बचेनाइ  \nकम देबहो तैयो  \nĉसनाइ मना छइ  \nबेशी देबहो तैयो  \nĆशंसा नइ सुनबहक  \nगिम लेबहक तॲ सभ  \nसभ बड़ा बिढ़या  \nखूब नीक  \nचिल रहल छइ  \nभगवानक माया छइ। \nचालीसक बात \nतेरह साल पिहलेक बात छइ \nओ सभ \nओ सभ बात \nआब त◌ँ हमहूँ चालीसक लगभगाएल छी \nतोहू◌ँ जĉर चॱतीस पŵतीसक भऽ गेल हेबे◌ँ \nकहा◌ँ पूिछ सकिलयौ तोरास◌ँ कोनो बात \nआब त◌ँ ĆĮ नो सभ िबसिर गेलॱ \nजे यािद केने छिलयौ तोरास◌ँ पूछए लेल  70 || िवदेह मैिथली पƭ \n हवाक साथ दइबला केश हमर \n िकछु उिड़ गेल \n िकछु पािक कऽ डरा रहल अिछ \nह◌ँसीक साथ िनकलइबला धवल दा◌ँतक पा◌ँित \nिकछु टुिट गेल \nिकछु िहल रहल अिछ \nतिहना गोरनार चमरो ई \nभेल कारी बदरंग  \nतू◌ँ केहन भऽ' गेले◌ँ \nकतौ देखबौ \nत◌ँ कोना िचĠ हबौ \nई कहनाइ त◌ँ िबसिरये गेिलयौ \nहमरा दू टा बĒ चो अिछ \nतोरा कएक टा छौ \nआ तो◌ँ कतऽ रहैत छे◌ँ \nकी तू◌ँहू◌ँ हमरे जका◌ँ नौकरी करैत बनरा गेले◌ँ \nआबो सुनइ छे◌ँ राितक रेिडयो \nआ िलखै छे◌ँ पोİ टकाडũ \nकी तोरो कोनो पता नइ छौ \nई िनरथũक गń बस तोरे लेल \nतूही◌ं बूझबीही छंदक भयानक दुिनया मे \nतुकहीन पद मे छुपल  \nएकटा नीरव एकŬत अथũ  िवदेह मैिथली पƭ || 71 \n \nराजेश मोहन झा “गुंजन” \nिम झाइत दीप \nिब नु वातीक दीप बनल छी \nमोती िब नु ित रİ कृत सीप बनल छी \nकहब की िब नु टाकाक गरीबक बेटी \nने ताज ने राज महीप बनल छी \nसाज सौĠ दयũ रिह तो मुदा \nिब नु लŞ मी शारदा की करती \nमोनक बेथा केकरासँ कही \nित लक िस Ġ धुक ि◌ नजũन Ņीप बनल छी \nआĜ मो भावे तन अिछ  जिह ना  \nिब नु सोनक āृंगार अिछ  तिह ना  \nजनकक हृदए पझाइत भुİ सी सन \nसौराठ-सभामे अपरतीप बनल छी  \nनोरक धारसँ आँिख  सुखाएल \nिव ńा गुणक पुį प मौलाइल  \nऐ धनक वसĠतमे  \nजेठक दुपहिर याक िव रह गीत बनल छी \nआगū बढ़ू नव तĉण सभ िम िल  कऽ \nनै मौलाइत İ वणũ पुį प धन िब नु \nिम झाइत दीपमे भĉ िस नेह-सर \nकĉ आलोिक त बुझब अकासदीप बनल छी.....। \n  72 || िवदेह मैिथली पƭ \nमूड़नक भोज \nरसगुĪ लामे िब Ē ची, िज लेबी कūच, \nगरम तरकारीपर बैसला पूरी पūच \nमूड़नक भोज कएलिन  इंिज िन यर, \nहाथे लोटा िब गड़ल इंटीिर यर। \n \nजेठक दुपहिर यामे भागम भाग, \nधŬगलॱ मूंग आ पलūकी साग। \nपेटमे िमठका टीस उठैए \nजिह ना मकइया सीस झड़ैए।। \nहेĪ थ िव भाग लगौलिन  अनुमान, \nगरजक संग बौछार समान। \nबाजू\n मोनसँ केहन लगैए, \nसूइया पहाड़पर कंकड़ गड़ैए।। \nिब रेĠ Ɩ बचावू, मुĠ ना बचावू, \nआब एहन नै भोज देखाउ। \nइंिज िन यर माİ टर केर कुचƅमे, \nअĠ हारे हाथे लोटा धेलॱ।। \nआब एहन नै खाएब िज लेबी, \nहजम चूणũ आ जमैनक सेवी। \nभगवान अहūक आमद बढ़ाबथु, \nआगū बिढ़ यū भोज खुआबथु।। \nिस ŀ अž खाएब अहū घर जिह या \nउऋ न हएब भोज दोससँ तिह या। \nसुनू औ कतबो वेतन बढ़तिन , \nमुदा नै खानदानी İ वभाव बदलतिन ।।  िवदेह मैिथली पƭ || 73 \nथेथर नेता \nगुƂडी फँसलै, गुƂडी फँसलै \nदेखही बौआ, नेता खसलै। \nजोर लगावह उठावह िह नका \nसािह  दहुन डूबैत केर ित नका।। \nमोन कनैए, आँिख  भरैए, \nिह नका कारणे Ćजा मरैए। \nभारी भरकम मंÿी संÿी गण, \nपेट भूखल आ गहुम सड़ैए।। \nआइ.सी.सी. आ एफ.सी.आइ., \nकतेको आइमे ‘यू’ िन मþा। \nएक मासमे बनौता िद Ī ली, \nतोिड़  जोिड़  मचोिड़  केर सþा।। \nहऽर घऽर आ बेट खिर हार, \nमंÿी रिह तो Ĕ योित ष केर जान। \nकुिट ल मुİ कान लए सदन चलाबिथ , \nभोजन पािन  िब  नु गंगा İ नान।। \nहमर सनेश ई सभ जनता केर, \nमंहगी बढ़त सĦ हाĉ धोती। \nलोकक गरदिन मे फūस लगौलिन , \nपिह रिथ  अपने माला मोती।। \nकहिथ  सुदामा सुनू मुरारी, \nएहन थेथर नेता नै भारी। \nबुिध   हरण भेल भूखे मरै छी, \nदौड़ू लाउ संग सİ ता थारी।।  74 || िवदेह मैिथली पƭ \nकेहेन खेल \nखेल-खेल धुरखेल-खेल \nएहेन खेलमे कतेको खेल \nखेल संİ कृित क नाओ हँसाबिथ  \nबना कऽ छĔ जी नीव डोलाबिथ  \nकहिथ  तीस िद न आरो चाही \nबनाविथ  कोठी गंडा गाही \nखेतक िब Ē चे बाट बनौलिन , \nपािन  भरल पोखिर क उड़ाही \nसोनक िस Ī लसँ िप रही बनाबिथ  \nिब नु पौदानक िस रही बनाबिथ  \nकलमाटी आइ डंडा मािर  कऽ \nिश तलहरीमे ए.सी. चलाबिथ  \nचमकैत िद Ī लीकó देखत दुिन यū \nइसकूल खाली भागल सभ मुिन यū \nहटा कऽ झुĐ गी िफ लैट बनाएब \nमेलवोनũसँ बेसी नाओ कमाएब \nएकपर एक िम नेजर आ Ģ लेयर \nसभटा धनमे सबहक शेयर \nभगवान बचाबथु नाक देिख  केर \nबादमे बूझब खचũ Ď लेश केर \nगरम जमाना \nऔ बाबू ई गरम जमाना । \nनगर िसनेमा आर चौवाट, \nअिधकारक झंडा नेने हाथ, \nठोकिथ ताल नेÿी गण िमिल कऽ \nपुĈष जाित सभ बनल बेगाना ।। \nĆितशत तŵतीस जĪदी चाही  िवदेह मैिथली पƭ || 75 \nनेना भूखे वĉ काटिथ काही, \nखसाविथ वƌ लगाबिथ अगराही, \nअĢपन जन भऽ गेल बेगाना।। \nममता रखैत छिथ कोठीक काĠहपर, \nसĦमेलन करती पुनमा बाĠहपर  \nसगर िनयोजन िहनके चाही, \nमदũ बनल फाटल पैजामा ।। \nसाड़ीमे नै िहनका देखबै, \nबेलऽ पड़त सोहारी तखने बुझबै \nजौ◌ं बैसलहुँ वेदी वर किहयो, \nजीवन भिर भरबै हजŭना ।। \nचाहक मिहमा \nजखन चाह कंठ तर गेल \nसरस तामरस हृदए उर भेल \nफुलायिल वनलता गमकल उपवन \nकेना कहू कते Ćģफुिलत मन \nसūझ-िभनसर चाहे चाही \nनै भेटत तँ काटब काही \nचीनक अĦयागत भारतक āृंगार \nअिछ अंगरेिजया अवĉप उपहार \nवौकूबाबू अĉ जुगेसर \nराधाजी संग िनकालिथ आह \nबड़का कĸा काटैत सुपारी \nचाहक मिहमा सुनैत छलाह \nवएस जखन होउ चालीस पार \nचाह करिथ बड़ तन उपकार \nएकरा छोड़ब नै सोचू बाबू \nहएत जीवनक पैघ गुनाह \nअपन गिरमा सुिन चाह भफाए  76 || िवदेह मैिथली पƭ \nराखल-राखल गेल सेराए \nवेश तँ ठंढो चाहकó पीअब \nदौगब नै बĉ िकछु तँ जीअब \nआजुक लोक \nमानव छिथ मानवता नै छिĠ ह , \nकेना चलत जगतक दुहू चĸा? \nबूिझ नै पड़ैए कखनो-कखनो, \nघीचै छिथ वा दइ छिथ धĸा।। \nझूठ Ćपंचक खेल सगरो िदन, \nअपराधक भाभट बढ़ा रहल छिथ। \nअपने हाथे तĠमयतासँ, \nिĆयंजनक चचरी सजा रहल छिथ। \nिचड़ै िचĠत छिथ िचलका उिड़ कऽ \nĆकृितकó ललकािर रहल छिथ। \nमुदा मनुĎख िनिĀ Ġ त भऽ \nिवनाश लीलाकó हकािर रहल छिथ।। \nकनैत आĜमा कोने-कोनेमे, \nअचला अबला बिन िससिक रहल छिथ। \nकहै छिथ Ɩुतगामी बिन गेलॱ, \nजुिन पुछू सभ घुसिक रहल छिथ।। \nआबहु जागू सचेतन बिन कऽ \nनै भेल िवलĦब ऐ  सĜयकó जानू। \nबढ़ू कने चमĜकार कĉ औ, \nवसुधैव कुटुĦब छिथ एकरा मानू ।। \nपलायन \nĆĮ न-  औ बाबू अहū कतए रहैत छी? \nउþर-  भरैए पोख जतए ओतए रहैत छी। \nĆĮ न-  ओ कोन ठाम अिछ , कोन देश अिछ   िवदेह मैिथली पƭ || 77 \n     की भाषा अिछ  की भेष अिछ ? \nउþर-  ने कोनो पिर चए नै िक छु पिह चान \n      आन देश िथ क भाषा आन \n      देशक नाम सौराį Ə जुिन  बूझब सौराठ \n      कतेक राज लाठी नेने \n      करैत छिथ  अपन मोनक राज \n      लोकक बेथासँ हुनका नै मतलब \n      मानवतासँ नै िक छु काज \nĆĮ न- िक ए गेलॱ परदेशी भेलॱ \n    छोिड़  कऽ अपन मािट - ई िम िथ ला  \nउþर-  नै काज भेटैए नै पेट भरैए \n      िम िथ ला आब बिन  गेली िश िथ ला \nĆĮ न-   शİ य Į यामला घटा अिछ  अपन \n     खूब मेहनित  कĉ खूब उपजाऊ \nउþर- सभटा सुž कए देलिन  अिछ  कोसी \n     ककर सेवा कĉ की उपजाऊ?  \n     बेश तँ जाइत जाउ छोिड़  कऽ गाम \nिन णũए- मुदा! नै िब सरब अपन भाखा \n     अपन ठाम आ अपन गाम।।। \nउनटा-पुनटा  \nकोइली काली बगुला गोर  \nहे भगवान ई केहेन अĠ होर  \nताड़ खजूरक मान बढ़ल छै  \nपीपर आमक Ćाण उड़ल छै।  \nकलयुग एकरे कहल जाइत छै  \nउनटा-पुनटा सभ सटल जाइत छै  \nसोन बनल छै टलहा चानी  \nĆजा भुĎ खल नेता खािथ  िव रयानी।  \nछूटल सūस टुटल आश छै   78 || िवदेह मैिथली पƭ \nसभ ठािढ़ पर उĪ लूक वास छै  \nफगुआ बनल जेठक दुपहिर या  \nअनाहूत उपेिü त मधुमास छै।  \nकंठी माला माथे चानन  \nअपने आइना अपने आनन  \nहाथमे पोथी देिख  रहल छी  \nदुहू जेबी भरल ताश छै।  \nधमũ-अधमũक अंतर गाएब  \nजतेक लगाएब ओतेक पाएब  \nिब नु ढौआक फाइल छै Ĉकल  \nĆजातंÿमे कतेक िव Ăास छै। \nअंतरकलह आ िवचार \nजुिन पुछू हमर हाल \nहम छी भऽ गेल बेहाल \nदेिख  ई समाजक कुरीित \nमन भऽ जाए आिग \nबनैत ई कीड़ाक \nखािध बना कऽ आचार। \nबनल अिछ ई चचŭ \nछपल अिछ जगमे पचŭ \nभगलए यौ फेर एकटा बेटी \nफेर ककरो संग यौ  \nऐमे नै िलअल मजा \nई तँ अिछ एकटा सजा \nजँ भागल दोसरक बेटी \nओकरो बुिझयौ अपन सुता। \nबदलू ऐ कुरीितकó \nबेटा होिथ वा बेटी \nिदयौĠह हुनका ýान  िवदेह मैिथली पƭ || 79 \nजुिन बनु अýान  \nआइ जँ लेब मजा \nफेर बनत ओ सजा। \nई अिछ जगक रीित \nिनक काजमे नै देत संग \nअधला लेल आओत आगू \nजखन करब अहū िकछु अधला \nबिन जाएत ओ िपछला \nफेर नै देत संग \nभऽ जाएत अपनेमे मĐन \nबना लेत ओकरा चयŭ \nकऽ देत अहūक पुजŭ-पुजŭ। \nकेना बदलत ई समाज  \nजकर होइ अिछ नाश \nिनक गĢप नै करए िक यो \nअधला लेल सदैब तैयार। \nकी भेल जाइत छै ऐ  समाजकó \nअपन सĥयता सभ िक यो िबसरए \nपिĀमी हुअए हावी \nकी हएत भावी समाजकó \nिचिĠतत मन सोचै अिछ। \nआजुक िधया-पुता नै बुझए \nओकरा आरो िकछु नै सुझए \nनै सोचए घरक मान \nओकरा बस अिछ अपन िध यान \nसजा कए माइ-बापक अथŰ \nबिन जाए ओ İवाथŰ \nनै सोचए हुनका बारेमे \nजे हुनकर करिथ पालन। \nदेिख  समाजक ई कुरीित \nमोन भऽ जाइ अिछ पागल  80 || िवदेह मैिथली पƭ \nजा धिर नै िमलत समाज \nनै अिछ तावए इलाज। \nकेना बदलत ई पिरभाषा \nकेना बदलत ई समाज \nजकर करै नव पीढ़ी नाश \nलाबए पड़तै हुनका सड़कपर \nकहए पड़तै हुनका बेधड़क \nजुिन कĉ पूवũजक अपमान \nहुनकर तँ राखू मान। \nबैसल-बैसल सोची मनमे \nबैसल-बैसल सोची मनमे \nमुदा नै लþा तनपर \nआिग बड़ैत ऐ  गमŰमे \nबैसल हम उघार आंगनमे \nसूयũक तिपस ने झेलल जाए \nने अधलाह िकछु देखल जाए \nजा धिर नै उठाएब डंडा \nनै भेटत मनकó ठंढ़ा \nआब ओ गेलै जमाना \nजइमे होइ तराना \nसभ िदस अिछ दू मुँहा रİता \nई जीवन नै अिछ सİता \nसभ िदस अिछ एकटा मोल \nजँ अिछ पाइ तँ अहū अनमोल \nबदलल जाए Ćेमक पिरभाषा \nअिछ जँ üमता तँ कĉ आशा \nƚƠाचार अिछ पएर पसारैत \nिशƠाचार गेलै कहūदन \nआब नै अिछ  िवदेह मैिथली पƭ || 81 \nबेटा बापक हाथमे \nिकछु िदन बाद हएत ई \nबेटाक आगū बाप झुकाएत माथ \nबेटा बैसत कुसŰपर \nबाप डोलाएत पंखा \nदेखी जे ई फड़ैत िवष \nसोची मनमे हरदम \nकेना हएत ऐ समाजक िवकास \nकतौ ने एकटा आस \nसभ िदस होइक िनĠदा \nऐ सँ होअय शिमũĠदा \nबैसल बैसल सोची मनमे। \nपादुका िव योग \nभरल फगुनहिट  गंगाक बसात छल \nĆदीप भैयाक िव याहक परात छल \nबाबू िश वदानीक भरल दलानपर \nबिर आती सभ मारै छल ठहĸा \nझणिह ◌ंमे अएला माİ टर साहेब \nसिर आती मğ यक पाहुन अनूप \nसटकल चņीमे दड़बर  मारैत  \nगंगाक बालुसँ मोन छिĠ ह  तĢ त \nह◌ँफैत अपिस या◌ँत काĠ हपर गमछा \nटुटल पादुका लेलिन  नुकाए \nनवका सैिĠ ड ल तािक  रहल छिथ  \nकतौ भेटत तँ लेब चोराए \nतखने नजिर  पड़लिन  एक जोिड़   \nनवका चĢ पल छल बड़ सोहनगर \nबिढ़ यū हएत एकरे पएर लगावी \nसभ िद न हवाइएपर चललॱ  82 || िवदेह मैिथली पƭ \nआबहु गदũभ छान छोड़ाबी \nहाथमे लऽ कऽ फुलही लोटा \nनव चĢ पल पिह िर  नदी कात चललिथ   \nदेखते चņी चोिर  लुटकुन बाबू \nपंकज संग चोरकó दौग खेहाड़लिन  \nसभ बिर आती लग पहुँि◌ च गेल \nई चĢ पल तँ िट Ī लूक िथ क \nखोिल  िद यौ औ माİ टर साहेब \nकतेक िद न काटब लऽ आनक चीज \nबतीसी िन पोिर  माİ टर बजलिथ   \nगलती भऽ गेल देखू उदर बेगमे \nबूिझ  गेलॱ ई हमरे चĢ पल \nलोटा लऽ चललॱ उŅेगमे \nदुरजी साहेब फूिस  बजै छी \nजोरसँ बजला पंकज झट दऽ  \nटुटल चņीमे अहū गामसँ अएलॱ \nकेना पिह रलॱ नैका खट दऽ \nिक नै छी सभ िद न सड़ले आलू \nमहकल भņा भिर  कऽ बोरी \nकी पढ़बै छी नेना सभकó \nअपने िश üक मुदा करै छी चोिर  \nदेखू महादेव केहेन अĥ यागत  \nअहūक दलानक नाम ह◌ँसेलिन  \nपाहुन तँ छिथ  बिर आतक गामे केर \nई किह  महादेव अĢ पन जान छोड़ैलिन  \nउदयन गामक छिथ  पुĈष ई \nअपĉप जीवन छिĠ ह  काज महान \nटुटल चĢ पल फाटल छिĠ ह  धोती \nिब नु टीकट रामदीरीमे गंगा İ नान।.....।  िवदेह मैिथली पƭ || 83 \nसुगर Ąी \nसुगर Ąी सभ सुगर Ąी  \nआब चीनी सेहो सुगर Ąी \nसंवतक पूआ गेल पिन आएल \nगिन  कऽ हूरिथ  āीमती आ āी। \nआँिख  आँिख पर िग लास गाडũ छै, \nभिर  गेल मधुमेह वाडũ छै \nचूड़ा-दही संग टेबलेटक िड Ĥ बा \nखाइत रहू वन-टू-ƕी \n‘ि◌ नरामया' भेल जीवनक मील \nमुँहक चĸीमे टीश उठल छै \nजमैन सॲफ संग देखू पान-बीड़ी \nदेहक पलंगमे उड़ीस भरल छै \nजोड़क झटका धीरे लगिथ  \nलİ सी पुį प रससँ नेना सभ भागिथ  \nबगũर-िच Ģ सक एलै जमाना \nबिढ़  रहल चाउमीनक िब ƅी \nगाम धरमे डॉĎटर भरल \nनाली बĠ द पा◌ॅलीथीन सभ पड़ल \nदूधमे सोतीक पािन  लबालब \nसोमरस मिद रा सभ टेĎ स Ąी \nआंĐ ल वाणी āृंगार बनल छै \nमातृभूिम कó िब सिर  रहल छै \nअपन मैिथ ली अिछ  मधुराएल \nई नै  बूझब सुगर Ąी।  84 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nनवीन कुमार \"आशा\" (१९८७-) \nिपता āी गंगानाथ झा, माता āीमती िवनीता झा। गाम- धानेरामपुर, पोİट- लोहना रोड, \nिजला- दरभंगा। \nसुनू सुनाउ अपन खबिर \nनै बनू अहū बेखबर \nबेखबर बनैक नै समए अिछ मीत \nअखन गाउ संगीत \nसंगीतक नै कĉ अभेलना \nओकर सभ İवरमे अिछ तान \nओकरा नै कĉ अनजान \nजँ आइ फेरब ओकरासँ मुँह \nफेर जीनाइ भऽ जाए दुĉह \nएखन अिछ बेर संघषũक \nओकरा नै िदयौ िवराम \nजँ आइ लगाएब अहū िवराम \nनै बिन पाओत अहūक पिहचान \nकते िदन लोक पिहचानत \nछिथन ओ हुनकर सĠतान \nिकछु तँए कĉ ĆĜयत \nकĉ तखन अपनाकó संयत \nरचथु भऽ संयत \nई अिछ सĜय यौ मीत \nजँ अहū छी िनबũल \nनै देत अहūकó िकयो बल  िवदेह मैिथली पƭ || 85 \nजँ अहū िकछु करब अपने \nतखन बिन पाओत पिहचान \nहमर ऐ गामक राखब िध यान \nदेबिन माता िपताकó सĦमान \nऐ सँ नै बनू अनजान \nजँ आइ कनी हएत अपमान \nनै राखू अपन मान \nबस देखू एकटा लŞय \nओकरा जुिन कĉ भü \nजे आइ होइ अपमािनत \nतँ तँए राखू ई िध यान \nलीअए चाही ई शपथ \nनै हएब ऐ मे दू मत \nजखन अहū पाएब सĦमान \nनै करब ककरो अपमान \nआब आशा गपकó िवराम लगाबिथ \nअपनो आब पिह चान बनाबिथ \nसुनू सुनाउ अपन खबिर। \n(िमÿ पी.एस.ठाकुर “बबलू” लेल) \nरोटी \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \nĆाण अखन हमरासँ कहए \nहमरा िदअ दू चुĈक पाइन \nपाइन पीिब भूख मेटाए \nरोटी ने चाही हमरा भाइ \nकतबो बुझाबी अĠतमũनसँ \nिकछु ने िकछु हेतै जोगाड़ \nओ तखनो नै हुअए तैयार  86 || िवदेह मैिथली पƭ \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \n  \nभोर िबतल सūझ िबतल \nपसेनासँ कपड़ा तीतल \nआब पसेना सेहो देलक जवाब \nओहो मūगै अिछ हमरासँ जवाब \nभूखसँ लागैए जाएत जान \nडगमग-डगमग करैए Ćाण \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \n  \nआजुक अिछ ई ĭयथा \nजँ भेटैत जूठन हमरा \nलागत घुिर आएल Ćाण \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \n  \nतखने दूर देखाइ देलक आस \nजागल जेना िमटत Ģयास \nबटै छलै मैयाक Ćसाद \nलगबै छला पुजारीजी अबाज \n“आशा” कहला अपना मोनसँ \nलगलौ आजुक रोटीक जोगाड़ \nआजुक भूख तोहर मेटेतौ \nनै जािन आब फेर कतेक िदन सहेतौ \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \n“आशा”क अिछ एकटा िवनती \nजुिन करी खेनाइक अपमान \nओकरो अिछ सĦमान  िवदेह मैिथली पƭ || 87 \nअिछ ओकरा अपनापर अिभमान \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \nहमरा भेटल \nहमरा भेटल एकटा िवषय \nओइ लेल भेटल िकछु समए \nकहल गेल हमरासँ मीत \nिलखू युवा वगũ लेल गीत \nफेर मūगल िकछु समए \nआ युवा मंचमे पैसल हम \nदेिख  हुनकर İफूितũ \nमन भऽ जाए Ćसž \nई देिख  कही मनसँ \nई छिथ देशक भिवįय \nऐसँ नै िकयो अनजान \nएतए सोिच बढ़ल मन \nफेर आएल दममे दम \nफेर कलम आगू बढ़ल \nआब केलक िकछु िलखैक मोन \nयुवाक मन हम जानी \nहुनकर दुख-ददũकó जानी  \nिक हुअए हुनकर अिभलाषा \nजँ युवा आगू बढ़ता \nतँ समाजक सĦमान बढ़त \nफेर राज आओत युवा वगũक \nऐमे नै संदेह रहत \nहमरा भेटल...।  88 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nशंभु नाथ झा ‘वĜस’ \nगाम-बहोरा, िजला- पूिणũया। \nउƇवादी बिन जाइ \nकी कहब यौ लĪलूबाबू,  \nदेश-गाम केर हाल। \nकेतौ बािढ़ केतौ अिछ सूखल, \nमजूर-गृहİथ बेहाल। \nमहगीक मािर-हािर जीवनसँ, \nकृषक तजै अिछ Ćाण। \nतेयौ नारा बुलंद करै छी, \nहĦमर देश महान॥ \nजेकर वोटसँ राज करै अिछ, \nतेकर फाटल लþा। \nसŬसद सदनमे छोिड़ समİया, \nबढ़बए वेतन भþा॥ \nजेकर āमसँ देश पािलत अिछ, \nतेकर िजअब अिछ धिन सन। \nअपराधी जँ सदन पहुँिच गेल, \nतेकर आजीवन पŲशन॥ \nनेता सभ केर करनी देिख  कए,  \nिकछु नै फुरए उपाय।  \nमोन होइये जे कलम छोिड़ कऽ,  \nउƇवादी बिन जाइ।  िवदेह मैिथली पƭ || 89 \n \nडॉ. अजीत िमā \nजĠम İथान- नबटोल(मािÿक), पैिÿक- ‘आिदĜय वास’, पाहीटोल, सिरसब-पाही, मधुबनी। \nलिलत नारायण िमिथला िवĂिवńालय दिड़भĻासँ İनातकोþर(मैिथली) कएलाक बाद १९९४ \nसँ २००६ धिर आकाशवाणी, दिड़भĻामे आकिİमक मैिथली अĠतरवातŭकार ओ समाचार-\nवाचक Ĉपमे कायũ। पछाित भारत सरकारक अĠतगũत भारतीय भाषा संİथान, मैसूरमे \nमैिथलीक Ćवेशक उपराĠत मैिथलीक पिहल Ćितिनिधक Ĉपमे पूवŰ Ćादेिशक केĠƖ, \nभुवनेĂरमे पाहुन Ćाğयापक भए १० जुलाइ, २००६सँ कायũ ĆारĦभ। एतए लगातार तीन \nवषũ धिर कायũ सĦपादनक बाद भारत सरकारक राįƏीय ýान आयोगक अनुशंसा पर \nराįƏीय अनुवाद िमशन केर गठनक उपराĠत मैिथलीक मुďय शैिüक सलाहकारक Ĉपमे \nमइ, २००९ सँ भारतीय भाषा केĠƖ, मैसूरमे कायũरत। \nनव वषũ \nशुभ-शुभकó नव वषũ तुलाएल  \nभगवित वĠदन दृिƠ समाएल  \nहोएत चहु िदस नीक धमाल  \nनवता Ĉपमे करब कमाल  \nबिन जाएब सभ मालोमाल  \nवषũ एगारहकó मिणमाल  \nएĦहर-ओĦहर सभ खुशहाल  \nगाएब मन भिर मचे धमाल  \nरहब ने िक यो कतहु पमाल  \nहमर मनोरथ पूरए ई साल \nसुĠदर मनगर पवũ महान \nसुĠदर मनगर पवũ महान \nखाजा मुंगबा भरे जहान \nसुनगल उकक करे भसान  90 || िवदेह मैिथली पƭ \nकण-कणमे जत नव उठान \nराजा- रंकसभ एक समान \nतीत-मीठ आ िबसिर गुमान \nिदआबाती पवũ महान \nआन-अपन, एक जुटान  \nबाटए चहु, ई मुसकान \nतीरथ सुख भरे-जहान  िवदेह मैिथली पƭ || 91 \n \nडॉ. शेफािलका वमŭ \nजĠम:९ अगİत, १९४३,जĠम İथान : बंगाली टोला, भागलपुर । िशüा: एम.ए., पी-\nएच.डी. ( पटना िवĂिवńालय), ए. एन. कालेज, पटना मे िहĠदीक Ćाğयािपका पदसँ \nसेवािनवृþ। २००४ ई. मे याÿी-चेतना पुरİकार। यायावरी (याÿावृþाĠत), अथũयुग (कथा \nसंƇह), एकटा अकास (कथा संƇह), भावŬजिल (गń गीत), नागफŬस (उपĠयास), िकİत-\nिकİत जीवन (आĜम कथा) Ćकािशत। \nनव वषũ \nअंकक बदिल गेनाइ  \nबिरसक बदिल गेनाइ  \nनव वषũ िथक की? \nएकटा कैलेěडर हटैत अिछ दोसर  \nलाि◌ ग जाइत अिछ आ  \nबरस बदिल जाइत अिछ ... \nमोनक तहमे डूबल  \nशĤदक रसमे तीतल  \nराित वएह, िदन वएह  \nकैĎटसमे िखलल फूल जकū  \nबरस बदिल जाइत अिछ... \nचाĈ िदस भीड़ भरल, सभ िकछु  ऐंठाएल  \nचेहरापर चेहरा ओढ़ने  \nलोग केना िजबैत अिछ  \nकी मोन नै हुनक कचोटैत अिछ? \nसभटा खाली-खाली लगैत अिछ  \nबरस बदिल जाइत अिछ ...  92 || िवदेह मैिथली पƭ \nिदनपर िदन बीत  रहल नै बीत रहल  \nबाट भािग  रहल,  \nनै भािग  पबैत छी हम  \nकखनो बाट हमर, कखनो बाट हमहॴ  \nबिन जाइत छी  \nखĜम नै हएत सūस हमर  \nबाट खतम भऽ जाइत अिछ  \nबरस बदिल जाइत अिछ ... \nनै कोनो कामना नै कĪपना  \nएकटा बस ‘एहसास' अिछ  \nछाउर  जकū ठोरसँ लागल \nएकटा आर साल उदास  अिछ \nकūटमे िबहुँसल जेना  गुलाब अिछ ........ \nइजोिरयाक भाषा \nचलु, परछाहॴक पार हम घुइम आबी.. \nिलखल जे सा◌ँसक गाथा  \nमौनक भाषामे ओकरे हम  \nगुनगुनाबी... \nददũ Ćाणमे अहūक İमृित केर  \nिबलिख-िबलिख छटपटा रहल  \nआहत गीत उमिड़ -उमिड़   \nबैस अधरपर कुहिर रहल! \nसūझुक दम तोड़ैत बेला  \nचैती बयारक कĦपन  \nचŬदनी बैिस हमर अहūक \nिलख रहल ओ भाषा  \nजे नै किह सकलॱ हम अहūकó  \nनै किह सकलॱ अहū हमरा  \nचलु, तखन इजोिरयासँ पूिछ आबी   िवदेह मैिथली पƭ || 93 \nअपन अहūक मूक गाथा  \nमौनक भाषामे ओकरे हम \nगुनगुनाबी...। \nउपेिüत \nअपन सोचक बेिडंग  \nिदमागक कĦपाटũमŲटमे  \nिरजवũ बथũपर दैत छी पसािर \nकĪपनाक रंग िवरंगी िबछोना  \nबेिडंगमे से गेल बिहराए! \nआ  \nहृदैक नयन टुक टुक तकैत अिछ   \nके आिब  ऐ  भावक बेिडंगकó  \nअपनाओत??? \nमुňीसँ रेत जकū समए ससिर  जाइछ \nआ सोचक बेिडंग ओिहना पड़ल रिह  जाइछ \nउपेिüत अनछूअल...। \nदेश \nहे बौआ! \nकी बाबा? \nसुनैत छी गūधी िफिलम लागल अिछ   \nबड़ नीक, बड़ दीब अिछ  \nचलू ने देिख  अबै छी.... जेना  \nलुþी लािग गेल बौआकó \nहुँह.. आंधी लागल छल बाबा \nजइ मे हीरो िहरोइन दुनू छल \nसे हम देखबे नै केलॱ \nआ ओइ बुढ़बाकó देखै लेल \nपाइ आ समए बबŭद करी..  94 || िवदेह मैिथली पƭ \nहे एना नै बाजुबाबू \nआइ ई देश İवतंÿ भेल गūधीक कारण \nहम अहū देशभिĎतक İवादमे \nडूबल रहैत छी गūधीक कारण  \nदेश देश देश....। \nओ İकूली बĒचा िचिचया उठल  \nजेना कुनैन गरमे आबी गेलैक... \nबाबा, हम त◌ँ कतौ देश नै देखैत छी  \nनै त◌ँ देĮभािĎतक कोनो गीत कþौ  \nसुनैत छी  \nदेश शĤद पढ़ैत छी िकताबमे  \nदेशभिĎतक शĤदाथũ बूझैत छी िकताबसँ  \nअहū िकदन कहū बजैत छी..... \nबाबाक आँिख पिनआए गेल, सूनमे तकैत  \nपीठपर मारल गोराक कोड़ाक ददũ  \nफेर शुĉ भऽ गेल..... \nिवधाता \nहम नारी छी, ई अपराध हमर त◌ँ नै \nहँ हम नारी छी।  \nअहūक लेखनी हमरा संİकृितक  \nउĜकषũपर पहु◌ँचा देलक धरतीक Ćाणी नै \nदेवी धिर बना देलक  \nिकĠतु, अहū बनाए देलॱ  \nपातालक छाती िवदीणũ करएवाली  \nएकटा िच ÿकार  \nĆकृित-पटीपर उमड़ैत कोसीक हाहाकार! \nठोरपर अबैत अिछ  कखनो  \nशरद-Ćात, कखनो  \nपूसक सदũ राित;  िवदेह मैिथली पƭ || 95 \nदपũणमे जखन-जखन अपन चेहरा देखैत छी  \nअचĸे सीताक ĭयिथत परछाही  \nपलकक कोरपर थरथरा जाइत अिछ  \nहमर आँचर चान तारासँ नै \nराहु-केतु स◌ँ भिर  जाइत अिछ  \nमुदा,  \nआब नै, आब हवा छूिब  नारीक मैल \nनै करत  \nहाड़-मŬसक ए◌े देहमे िकछु नै  \nजकरासँ अहū बनल छी, हम बनल छी   \nĆकृित कुसुमार बनल अिछ  \nतखन दोषी हमहॴ िकए? \nअहū िनक हमहूँ िनक  \nआब जमाना बदिल गेल, नारीक अंतरमे  \nउतिर गेल एकटा तीवŪ, Ćखर रौद पसिर  गेल \nघर-बाहर जगमग करैत  \nअकास छुबाक पिरकĪपनासँ िसहड़ैत \nपरंपरा-अपरĦपाराकó ğवİत करैत  \nनव िनमŭणक अकासमे नवल सूयŸदयक  \nरंग भरैत \nनारी आगू बिढ़  रहल अिछ  \n‘अहम् ƙŌािİम’क भावसँ Ƈिसत हमर  \nसमपũण अहū देिख  नै पबैत छी  \nसभ िकछु सहैत जनम अहॴकó दैत छी \nसृजन हम  करैत छी \nिवधाता अहū बनैत छी, तँए आइ \nपुĈष-िवमशũ छोिड़ , नारी-िवमशũक गप करैत छी ....।  96 || िवदेह मैिथली पƭ \nबĒचा आ बेवİ था  \nछोट छोट नेनाकó देखू  \nबेवİथा  कतेक भारी  अिछ  \nझुिक रहल काĠह \nलचिक रहल पीठ  \nई बİता कतेक भारी अिछ! \nसमİत देशक ýान नुकाएल  \nिवदेशक भंडार भरल अिछ  \nअंƇेजी िहसाबक  \nगप नै पुछू  \nĆकाशक Ćेसक धूम मचल अिछ  \nिनरीह आँिख सँ तकैत नेना  \nकी पढ़ी की नै पढ़ीमे हेराएल नेना.... \nफुसũत नै माए-बापकó  \nसमए नै हुनका लेल केकरो  \nके सĦझाओत, केना सĦझाओत  \nघरोमे तँ चैन नै \nभारी भारी बİता देखू  \nलंच, बोतल पािनक देखू  \nĆाइवेट İकूलक धूम मचल  \nजन जनमे होड़ मचल  \nककर बĒचा कतेक तेज  \nकेकरा कतेक आएल अंक  \nआनक नेना आनकó भाएल  \nबĒचा फ◌ँसल बेवİथाक पंक  \nिकĠतु, ऐ   िशüाक की अथũ एतए \nइंजीिनयर करैत ठेकेदारी \nडाĎटर खोलल दोकान सड़कपर  \nकी हā ऐ  नौिनहालकó \nकी भिवįय  देशक कणũधार के◌ँ...????  िवदेह मैिथली पƭ || 97 \nİमृित-शेष \nआइ वटवृüक मधुर छाहिर कतए \nदनुजताक लंकामे अंगदक  \nअटल पएर कतए? \nकाल पथपर चिल गेलाह जे  \nिसनेह हुनक  \nससराबैत अिछ  \nमोन Ćाणक ƚिमत िदशाके◌ँ  \nबाट वएह देखाबैत छिथ   \nिचर मंगलमय छल लŞय महान  \nजीवन एक, पग एक समान! \nिİनĐध अपन जीवनक üार \nकरैत रहलाह आलोक Ćसार \nāृिƠक ई अिमट िवधान  \nिमटबामे सएह वरदान... \nसुिन  हुनक हुंकार \nनव यौवन बल पाबैत छल \nमाथपर बūिध  कफन   \nकमũüेÿमे आिब अĜयाचार  \nमेटाबैत छल  \nहुनक सहास देिख -देिख  \nतĈण िसंह लजाइत छल! \nऐ  \nमानवताक धवल आकास कतए \nमानव एक मानवता गुण,  \nबतबैबला धाम कतए \nहे िवĂ! \nअहॴ बताउ  \nभारतवषũ सन गाम कतए???  98 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nसतीश चĠƖ झा \nचुनाव-१ \nबिज उठल चुनावक रणभेरी \nपसरल जय हो! के तुमुल नाद। \nसभटा दल उतरल महल छोिड़  \nकऽ उठल िवजयकó शंखनाद। \n \nिहंसा, हĜया, तृįणाक आिग \nपसरत सगरो जड़तै िबहार। \nइितहास बनत छल बल धनसँ। \nनै जािन ककर छै जीत हार। \n \nसाकŬü भेल जन जन सगरो  \nभयसँ जीवन की ÿाण लेत!  \nई घृणा\n, Ņेषक महापवũ  \nनै जािन कतेक Ćाण लेत! \n \nĆितपü अिगला सरकारक \nगĿी लए अिछ बुिन रहल जाल। \nसþा सुख सबहक परम लŞय \nके देिख  सकत रौदी अकाल! \n \nभिर गūव टोल सगरो घुइम-घुइम \nबोधत कहुना जीतत चुनाव!  िवदेह मैिथली पƭ || 99 \nसामĝयũवानक संग लेत \nभूखलसँ◌ॅ एकरा की लगाव! \n \nसम दोष एक दोसरकó दऽ \nछीनत भिवįयक पūच साल। \nसुख दुख ओिहना, जीवन ओिहना  \nजिहना छल बीतल पūच साल! \nचुनाव-२ \nछल केहन हवा आएल उदंड। \nतृįणाक आिग पसरल Ćचंड। \nसभ जाित धमũक फेर बūिट \nकऽ देलक समाजक खंड-खंड।  \n \nसþा सुख, धन बल मान लेल। \nिनज İवाथũ धमũ सĦमान लेल। \nिवष घृणा Ņेष सगरो दऽ कऽ \nसभ भोट समिट कऽ ससिर गेल। \n \nउĠमादक तेज हवा उठलै। \nउिधया कऽ केकरा\n की भेटलै? \nछुĒछे बातक जल बृिƠ छलै \nपोखिर इनार सॱसे भरलै। \n \nबड़काकó किह कऽ मधुर बोल। \nछोटका लोकक जिड़ गेल टोल। \nअिछ कतेक तुĒछ मानव एखनो \nजीवनक नै छै कतौ मोल। \n \nकिहयौ ओकरा की हेतै लाज।  100 || िवदेह मैिथली पƭ \nनै भेल गाममे कतौ काज। \nअिछ बाट तािक कऽ थािक गेल \nबासिठ बरखक जीिवत समाज। \n \nअिछ राजनीितमे के सुयोĐय? \nअİसी Ćितशत एखनॱ अयोĐय। \nओ केना हमर उŀार करत \nओकरा लए छै ई देश भोĐय। \n \nजिड़ गेल झड़िक कऽ कतेक देह।  \nमिर गेल हृदेसँ Ćेम िस नेह। \nदेलक की हमरा Ćजातंÿ? \nदुख\n िवपदा अिछ ओिहना सदेह। \n \nजनमत अिधकारक मोल भाव। \nघर घर िछिड़याएल बैर भाव। \nसभ बेर कतेक बिलदान लेत \nअिछ रĎत िपपासू ई चुनाव। \nभाषा आ राजनीित \nअिछ घातक आतंकवादसँ  \nबिढ़ कऽ ई भाषाक झगड़ा। \nकखन कतय ई आिग लगाएत \nकेना एकर पिहचानब चेहरा। \n \nअिछ रहİयमय राजनीितक \nिƅया कलाप कमũ मन वाणी। \nछािप रहल अिछ पÿ पिÿका \nĆितिदन एकरे एक कहानी।  िवदेह मैिथली पƭ || 101 \nकखनो बūटत जाित जाितकó  \nकखनो सीमा शरहद भारी। \nकखनो बात धमũक किह कऽ \nलगा देत सॱसे िचनगारी। \n \nकतेक होइत छइ चेहरा एकरो \nजािन सकल नै िकयो एखन धिर। \nसपथ लैत अिछ ‘सेवा धमũक’ \nसमिट लेत धन आँजुर भिर भिर। \n \nİवाथũ कते धिर खसत खािधमे  \nकते आओर लिĔजत üण आएत। \nिहĠदीपर लागल\n कलंक जे \nकेना एकर इितहास मेटाएत। \n \nसीख लेथु सभ भूखल जन-जन \nअलग अलग सभ ĆŬतक भाषा। \nतखने भरतिन पेट आब नै \nरहलै िहĠदी देशक भाषा। \n \nसþा पü िवपü कानमे  \nकेना तूर छिथ धऽ कऽ सूतल। \nसीख रहल अिछ आइ मराठी \nटैĎसी चालक भयसँ कलबल।  \n \nजतए देशमे छै एखनो धिर\n \nलाखो लोकक रोटी सपना। \nसड़क कात छतहीन िजĠदगी \nकंकर पाथर घास िब छौना। \n \nकी मतलब छै ओकरा की छै?  102 || िवदेह मैिथली पƭ \nभाषा, भेष कतए की बाĠहल। \nिबना पिरāमसँ औतै नै \nभात दािल थारीमे सानल। \n \nजनिहतक कĪयाण आब नै \nराजनीितसँ रहलै आश। \nछल Ćपंचकó अİÿ शİÿसँ  \nसþा सुख सभकó अिभलाष। \n \nभले लेथु ई शपथ मंचपर  \nिवĂक Ćचिलत सभ भाषामे। \nनै बदलत तकदीर देशक  \nजन जन ठाढ़ रहत आशमे। \nसĜयक जीत \nिकछु िवलंबसँ मुदा सĜयकó जीत होइत छै। \nबुĠद-बुĠदसँ सागरक िनमŭण होइत छै। \nकतबो बादल झūिप देत िदनकरकó नभमे \nजागत तैयो Ćात, राित नै अमर होइत छै। \n \nनै भेटत अिधकार मūिग कऽ इएह िवधान छै। \nबūिट सकी जे जते, सĜयक असल ýान छै। \nअपनेसँ अनुरोध िस नेह दुख सुख सभ बūटी\n \nअपने दइ छै संग, िवपितमे आन-आन छै। \n \nएखनो धिर िमिथलाक िनत अपमान होइत छै। \nअिधकारक संघषũ करब सĦमान होइत छै। \nएक डेग सभ चलब मैिथली बढ़तै आगū \nअपने भाषापर सभकó अिभमान होइत छै। \n  िवदेह मैिथली पƭ || 103 \nिलअ आइ संकĪप करब संघषũ फेरसँ  \nजय िमिथलाक शंखनाद हम करब फेरसँ। \nछटतै लागल धुइन बाटपर चलबै जखने \nफुटतै अपने िकिरण भलिह ◌ं िकछु िवलंबसँ। \n \nजे छी जतय ओतैसँ आगū चलू झटिक कऽ। \nअिछ सĦमानक बात लेब हम किहयो लिड़ कऽ। \nएक बेर सभ िलअ Ćितýा İवĒछ मोनसँ  \nअपने भुİसा\n हएत बाटक बाधा जिड़ कऽ। \nभूखल पेट \nसड़कक काते गली-गलीसँ  \nपžी कागत बीछ-बीछ कऽ। \nजीब रहल अिछ एखनो मानव \nदृĮय ठाढ़ अिछ केहन िवकासक। \n \nरĿी-फĿी, िडĤबा-डुĤबी \nजे भेटल लऽ गेल समिट कऽ। \nगंदा-गुĠदी िकछु नै बूझत \nलऽ जाएत सभ तािक हेिर कऽ। \n \nजड़तै तखने ओकरो चुŎा \nभरतै पेट राितमे कहुना। \nिशüाक अिधकार \nकरत की \nछै एखनो जे रोटी सपना। \n \nफाटल साटल वİÿ देहपर  \nलाज अबोधक कहुना झūपल। \nजाएत केना İकूल पीठपर  \nशीशी बोतल दइ िकछु बाĠहल।  104 || िवदेह मैिथली पƭ \nछोट छोट नेžा उिठ भोरे \nदौग जाइत अिछ रौद बसाते। \nभरतै पेट केना पिरवारक \nअिछ गरीब अüरसँ काते। \n \nमासक मास अभाव सुअžक \nएक सūझ िकछु खा कऽ जीबए। \nअिछ िधĸार समाज राĔयकó  \nआबो िकछु भूखल सूतय। \nपūच साल \nछल भेल ĆफुिĪलत गाम गाम \nजिहया जड़ शासन अंत भेल। \nİवागतमे जन जन छलै ठाढ़ \nसुĠदर भिवįयक İवĨ लेल। \n \nबदलल Ćदेशक िकछु बसात \nसुख शŬित फेरसँ उतिर गेल। \nचिल पड़ल िवकासक िववध चƅ \nजीवनक जड़ता लुĢत भेल। \n \nलऽ सकल मुदा नै िचÿ अपन \nसंपूणũ सुभग सुĠदर İवĉप। \nभऽ सकल नƠ\n नै एखनो धिर \nƚƠाचारक दानव İवĉप। \n \nबिन रहल योजना िनत नव नव \nघुिर रहल िजलासँ देल पाइ। \nऑफीसर लागू करत केना \nनै छै जइमे एकरा कमाइ।  िवदेह मैिथली पƭ || 105 \nĆितपü अिगलका सरकारक \nगĿी लए अिछ बुिन रहल जाल। \nवातानुकुिलत घरक जीवन \nनै िकछु बुझतै रौदी अकाल। \n \nछै आिब गेल ओ समए फेर \nधन बलसँ सभ जीतत चुनाव। \nसामĝयũवानक संग लेत \nभूखलसँ एकरा की लगाव। \n \nसभ दोष एक दोसरकó दऽ \nछीनत फूसला कऽ पūच साल। \nसुख दुख ओिहना जीवन ओिहना \nजिहना छल बीतल पūच साल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल \nदुख ĭयथा िबहारक बūिट सकय \nओ जĠम कहū लऽ सकल लाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n \nबीतल चुनाव सरकार बनल \nमत पड़ल िवकासक आशामे, \nजाितक टुटल सभ समीकरण \nडूबल Ćितपü िनराशा मे। \n \nउतरल नभमे नव आशाक \nजागल Ćभात नव िकिरण लाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n  106 || िवदेह मैिथली पƭ \nअिछ भाĐयहीन सþे िबहार \nनै बदिल सकल तकदीर एकर। \nरौदी अकाल बािढ़क Ćकोप \nदाहर सुखार तİवीर एकर। \n \nनै जािन िवधाता छिथ िलखने \nकी लऽ िबहारक वƅ भाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n \nनĎसलवादीक बंदुकसँ  \nपसरल अिछ सगरो केहन आिग। \nछै राजनीितक खेल बेल \nनै तँ ई जइतै कतौ भािग। \n \nजॱ नै \nरोकत सरकार आब \nरिĎतम भऽ उठतै नदी ताल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n \nउतरत उńोग एतय किहया \nिबजली किहया चमकत सगरो। \nमजदूर जाएत नै दूर देश \nरोजगार एतय भेटत सगरो। \n \nभूखल दूखलक जीवनमे \nकिहया लौटत सगरो सुकाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n \nसािहĜय हमर मिर रहल आइ \nअिछ कहū सृजनता ओ पिहलुक। \nसĦमान\n लेल छिथ लीख रहल \nअिधकŬश लोक ĭयथų एखनुक।  िवदेह मैिथली पƭ || 107 \nअĢपन भाषाक मान लेल \nकिहया जागब बūटब गुलाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \nनेžा तेतरी \nनोकर चाकर गाड़ी बंगला \nरोब दाब हािकम छिथ बड़का। \nसौ सैकड़सँ कम नै सेवक \nअिछ लागल सेवामे िहनका। \n \nआĢत सिचव छिथ ई मंÿीकó  \nĭयİत लोक िदनचयŭ भारी। \nउĒच पदक अिभमान देहमे  \nउĔजर देह मोनसँ कारी। \n \nपोिछ रहल छल ओþिह पĸा \nनेžा तेतरी रगिड़-रगिड़ कऽ। \nĭयİत छला बाबू िलखबामे  \nकािŎक\n भाषण िकछु गिढ़-गिढ़ कऽ। \n \nमंÿीक भाषण छल कािŎये \nअपन üेÿमे बाल िदवसपर। \nिशüा भोजन वİÿ गरीबक \nबाल मजूरी-पाप िवषयपर। \n \nउड़लै िकछु पžा बाबूकó \nभीजल पĸापर उिधया कऽ। \nतेतरीकó दऽ दोष ƅोधमे  \nदौग गेला बाबू िचिचया कऽ।  108 || िवदेह मैिथली पƭ \nपड़लै थापर ओकर पीठपर \nमाइक बला आिब गेल छल। \nसीिख रहल छल काज गरीबक \nकािन कािन कऽ लाल भेल छल। \n \nमेटा गेल छल कागतपर सँ  \nबाल िदवसक शĤद उखिड़ कऽ। \nजीब रहल अिछ िस नेह भावना \nसभ कागतपर माÿ उतिर कऽ।  िवदेह मैिथली पƭ || 109 \n \nसुबोध कुमार ठाकुर \nगाम- हŵठी-बाली, िजला मधुबनी। पेशा- सी.ए.।  \nिवडĦबना \nके सुनत िवचार मोनक  \nकेकरा कहबै उƄगार मनक \nसभ जेना बनल करकरेत छै  \nसभ आपसे दंशमे अचेत छै \n \nमनमे चलैत छै रİसा-कİसी  \nछोिड़ जाउ आब हम कोन बİती \nसगरे एकै रंगक रेिगİतान आर बहैत रेत छै  \nसभ जेना बनल करकरेत छै \n \nकतए गेल वसुĠधराक हिरयरी  \nजतए होइत छल Ćकृितक\n िववाह िबनु िवधकरी \nनै जािन िकएक नै भेटए आब  \nरिसक सावनक सनेस छै  \nसगरे एĸे रंगक रेिगİतान आर रेत छै \n \nजीबैक आब ढंग बदिल गेल  \nजीबैक आब रंग बदिल गेल \nउĿेĮय आर उमंग बदिल गेल \nनै जािन कंिटरबा आ कंिटरबीमे एखनो िकएक भेद छै \nसभ बनल जेना \nअचेत छै  110 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nनै भेटैत अिछ केकरो आब शािĠत मनक  \nजीब रहल सभ कलाहĠत मनसँ, \nकŵचा लेल सभकó लागल रहैत सिदखन उŅेग छै \nसभ अपनेमे अचेत छै। \n \nमहगाइक सþा अिछ  \nगरीबक पेट िनपþा अिछ \nचाउरमे आँकर की आँकरमे चाउर  \nनै जािन केना फेटम-फेट छै \nतैयो केहन िवडĦबना छै  \nसरकार बनल करकरेत छै, \n \nसुनू हे िशिƠक सृजनहार, किव सुबोधक हृदैक चीĜकार \nकĉ अनुकĦपा एहेन जइसँ सभ लोक जाइ चेत छै \nजे बनबै कुनू देशकó āेơ छै...। \nĆतीüा \nभेल जखन-जखन िकछु इĒछा \nकरए पड़ल तखन-तखन Ćतीüा \nिजनगीक बाटमे सगरे भेटल चौबिटया \nजाएब केĦहर िकछु फुराइत नै \nछी एकसरे नै संग सह-बटोिहया \n \nकाटल कतेक राित गुज-गुज अĠहिरया सनक \nजे आएत िकछु िदन उपराĠत  \nिखल-िखलाएत, राित इजोिरया सनक \nजुिन पूछू हाल, एखनो धिर देमए पड़ए\n अिछ परीüा \nकए रहलॱ अिछ एखनो धिर ओइ üणक Ćतीüा \n   िवदेह मैिथली पƭ || 111 \nउठैए बेर-बेर सवाल मनमे \nफँसै छी सिदखन अही अĠतŅũĠŅमे \nजे केहेन िनःशोख आ िनलũĔज होइ छै इĒछा \nजे करए पड़ै छै जेकरा लेल Ćतीüा \n  \nजे जोगी बनए वा बनए संत \nनै छोड़ए ओकरो अही Ćतीüाक फĠद \nरहए ओकरो परम धाम पाबैक इĒछा \nकरए पड़ै ऐ लेल तप आ Ćतीüा \n  \nजĠम बालक जे लए तँ ओकरा माइक दूधक इĒछा \nजे िकशोर भेल ओकरा खेल आ उमंगक इĒछा \nजे जवान भेल ओकरा सुĠदर रमणीक इĒछा \nतँए कहैए सुबोध दैत ई िशüा \nजँ चाह अनĠत आ अिŅतीय इĒछा \nतँ करए पड़त िनĀय Ćतीüा \nिकअए िक िजनगीक माने िछऐ Ćतीüा।  112 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nिकशन कारीगर \nदौगल चिल जाएब गाम \nमनुĎख दौग रहल अिछ मचल अिछ आपा-धापी \nजतए केकरो िकयो ने िचĠह रहल अिछ \nएहेन नगर आ पाथर हृदैसँ दूर \nएखने होइए जे दौगल चिल जाएब गाम।। \n \nलोहाक छड़ आ सीमŲट कंƅीटसँ बनल \nओना तँ ई एकटा आधुिनक महानगर अिछ \nमुदा शहरक ऐ  आपा-धापीमे \nमनुĎखक हृदए जेना पाथर \nभऽ गेल अिछ।। \n \nिकएक मचल अिछ आधुिनकताक ई हरिब ड़Ÿ? \nिक भेटत ऐ सँ िकयो ने िकछु बूिझ रहल अिछ \nजेकरे देखू ĉपैयाक ढेरी लेल अपिसयūत रहैत अिछ \nपाथर हृदए मनुĎख मानवताक मूĪय केने अिछ जीरो।। \n \nिलģट लागल उ दसमंिजला मकान \nएĸे फलैटपर रिहतौ लगैत छी अनजान \nओ अड़ोसी हम पड़ोसी \nमुदा \nएक दोसर के◌ँ नै कोनो जान-पिह चान।। \n \nकहू एहेन कंƅीटक शहर कोन काजक \nआधुिनकताक काल कोठरी अिछ साजल  िवदेह मैिथली पƭ || 113 \nऐ  चमचमाइत कोठरीमे िकयो ने केकरो िचĠह रहल अिछ \nĉपैयाक खाितर आबक मनुĎख की िक ने कऽ रहल अिछ।। \n \nइित यौत-िपितयौत मिमयौत-िपिसयौत जेकरा देखू  \nअपनेमे मगन िचĠहा पिरचेसँ कोन काज \nआधुिनकताक काल कोठरीमे आब  \nअनिचĠहार भऽ गेलाह जĠमदाता बूढ़ माए-बाप।। \n \nशहरक एहेन अमानवीय आपा-धापी देिख  कऽ  \nपसीज \nगेल हमर हृदए \nएहेन अनिचĠहार नगर छोिड़ कऽ मोन होइए  \nएखने आब दौगल चिल जाएब गाम।। \n \nहे यौ भलमानुस आधुिनक मनुĎख \nएहेन अनिचĠहार नगर ने नीक \nऐ  कंƅीटक महलसँ एक बेर तँ देखू \nगामक कोनो टुटली मरैया बƂड नीक।। \n \nमनुĎख एक दोसरकó िचĠह रहल अिछ \nिचड़ै चुनमून चूँ चूँ कए \nरहल अिछ \nरİता-पेरा िनĮछल Ćेमक धार बिह रहल अिछ \nहिरयर-हिरयर खेत-पथार आइ सोर कऽ रहल अिछ।। \n \nटुटलाहा टाट खर-पतारक िकछु घर \nजतए नै िकयो अनिचĠहार नै कोनो डर \nचौबिटया लग फड़ैत अिछ खूम आम \nएहने नगरकó औ बाबू लोग कहैत छैक गाम।।  114 || िवदेह मैिथली पƭ \nएकटा तँ ओ छलीह \nकनैत छलॱ माए गे माए- बाप रौ बाप \nहे रौ नंगट छॱड़ा रह ने चुपचाप \nनूनू-बाबू कऽ ओ हमरा चुप करा दैत छलीह \nएकटा तँ ओ छलीह। \n \nबापे-पूते कऽ कनैत छलॱ कखनो तँ \nओ हमरा दूध-भात खुआ दैत छलीह \nबौआक मूहँमे घुटूर-घुटूर किह ओ \nअपन आँिखक \nनोर पोिछ हमरा हँसबैत छलीह। \n \nखूम कनैत-कनैत केखनो हम बजैत छलॱ \nमाए गे हम कोइली बिन जेबउ \nनै रे बौआ नीक मनुĎख बिन जो ने \nआओर कोइली सन बोल सभकó सुनो ने। \n \nकेखनो िकछु फुराइत छल केखनो िकछु \nनाटकमे जोकर बिन बजैत छलॱ बुिढ़या फूिस \nमुदा तैयो ओ हँिस  कऽ\n बजैत छलीह \nिकछु नव िसखबाक Ćयास अओर बेसी करी। \n \nĉिस कऽ मुँह फुला लैत छलॱ \nतँ ओ हमरा नेहोरा कऽ मनबैत छलीह \nकतौ रही रे बाबू मुदा मातृभाषामे बजैत रही \nअपना कोरामे बैसा ओ एतबाक तँ िसखबैत छलीह। \n \nमातृभाषाक Ćित अपार िस नेह गाम आिब \nनािĠहटामे हुनकेसँ हम िसखलॱ \nगाम छोिड़\n परदेशमे बिस गेलॱ  िवदेह मैिथली पƭ || 115 \nमुदा मैिथलीक िमठगर गप नै िबसरलॱ। \n \nअवİथा भेलाक बाद ओ तँ चिल गेलीह ओतए \nजतएसँ किहयो ओ घूिम कऽ नै औतीह \nमुदा माएक फोटो देिख  बाप-बाप कनैत छी \nमोनमे एकटा आस लगेने जे किहयो तँ बुिढ़या औतीह। \n \nसमाजक लोक बुझौलिन नै नोर बहाउ औ बौआ \nबुिढ़या छेबे नै करिथ ऐ\n  दुिनयūमे \nतँ िक आब ओ अपना नैहरसँ घूिर कऽ औतीह \nमरैयो बेरमे बुिढ़या अहūकó मनुĎख बना दऽ गेलीह। \n \nबुिढ़याक मुइलाक बाद आब मइटुĐगर भऽ गेल ‘िकशन’ \nओइ बुिढ़याकó हम करैत छी नमन \nअपन िबपित  केकरासँ कहू औ बौआ \nिकयो आन नै ओ बुिढ़या तँ हमर माए छलीह।  116 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nराम िव लास साहु \n“रथक चĸा उलिट चलै बाट” (किवता, हाइकू, टनका आ शेनयूũ संƇह) Ćकािशत)। \nकोइली कुहकै आमक डािर  \nकोइली कूहकै आमक डािर   \nसुिन  हमर मनुआ घबराए \nिप या हमर रिह तए तँ \nधीरज दैतए बĠ हाए \nअĠ हिर या राित  हम \nबाट देखैत दुनू आँिख  िन हािर  \nइजोिर या राित  हम चान देखैत \nचकवा-चकोर बिन  जाइ \nचĠ दा बादल लुक-छुप खेले \nिप या रिह तए तँ हमहूँ  \nसंगे खेलतॱ बिह ने \nकोइली बोलीसँ हमरा  \nिद लमे लगैए गोली \nिप या रिह तए तँ िक छु कहबो किरतॱ \nअनका केना िक छु कहबै \nिप या परदेिश या बड़ िन रमोिह या \nकिह या बनत हमर रखबैया \nकोइली बोली सुिन  हमर \nदेह भऽ जाइए बही र \nकेकरा कहबै ई दुखक बात \nकोइली कुहकै आमक डािर ।।  िवदेह मैिथली पƭ || 117 \nĆीतक गीत \nफागुन मास हमर िब तए यौवनमा \nहमर दुख किह या हरत सजनमा \nगौना कराए िल अ एबकी फगुनमा \nआमक गाछपर बैसल कोइली \nĆीतक गीत सुनबए एबकी फगुनमा \nचैत मास जेना टपकै महुआ \nओिह ना टपकै हमर यौवनमा \nसावनक मेघ िभ जबए बदनमा \nिब जली चमकए बादल बरसै \nदेहसँ छुटै पिस नमा \nबरखा बरसै घनघनमा \nिप या बनल अिछ  बैमनमा \nउमरल निद या, दरद जगाबै \nदरदक दुख केना केकरो कहबै \nआिब ते सजनमा दरद हिर  लैत फगुनमा \nगौना कराए िल अ एबकी फगुनमा \nĆीतक गीत सुनबै छी सजनमा।  118 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nपंकज कुमार झा \nभाई रे अना नै परो \nभाई रे अना नै परो, \nदहेज मुĎत िमिथला चाही त◌ँ, \nदहेज मुĎत मैिथल बिन जो,  \nभाई रे अना.......... \nजौँ ललचेवे टका तू◌ँ लेवे, \nिजनगी बनी जेतौ पिनसोह, \nअपनॲ कनवे किनयो कनतौ, \nताइ अंतराĜमा के◌ँ नै जरो, \nभाई रे अना........ \nकिनयास◌ँ िवयाह कर मिनयास◌ँ नइ, \nमिनया नचेतउ किनया सजेतउ, \nमिनयाक मोहस◌ँ अपना आपके◌ँ बचो,  \nकिनयाक İनेहमे तोउ◌ँ डूिब जो, \nभाई रे अना............. \nिजनगी रहलौ त◌ँ पाइ बड़ कमेवे, अपनॲ उड़ेबे हमरो बजेबे, \nजौँ िकयो कहतौ ससुरबला पाइ छिन, तखन कहए ककरा मु◌ँह देखेबे, \nअखनो छउ मौका आब त◌ँ सुधिर जो, \nकĪलर के◌ँ ठाढ़ कर गीत गुण गुणो, \nभाई रे अना...... \nबाबूके◌ँ मोन छिन लाथ नइ ई करए, \nएक गलतीस◌ँ िजनगी नइ ई सड़ए,  िवदेह मैिथली पƭ || 119 \nतोहर िजनगी छउ तू◌ँ बाबू के◌ँ बूझो, \nउĔवल भिवįय के◌ँ अपने नइ सुतो, \nभाई रे अना नै परो \nदहेज मुĎत िमिथला चाही त◌ँ, \nदहेज मुĎत मैिथल बिन जो,  \nभाई रे अना...............  120 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nपंकज कुमार झा \nिपता-āी महŲƖ मोहन झा, माता-āीमती अĦबी देवी झा : माड़र, िजतबारपुर, मधुबनी, िबहार \n८४७२११, पंकज जी एच.सी.एल.मे सोģटवेयर इंिजनीयर छिथ। \nउŅोधन \nकिहयो पूिणũमा सन आलोिकत, \nमैिथल, िमिथला आ मैिथली, \nआइ घोर अĠहिरयामे हराओल अइ, \nिकछ दूर िटमिटमाइत तारा सन, \nिकछ िमटैल पगडěडी, \nआिर-धुिरमे ओझराएल अइ, \nसĥयताक सूयũ, \nकिहया पिरचयकó बदिल देलक, \nिकछ आभासो नै भेल, \nमुदा! \nजहन-जहन पाछू तकैत छी, \nहृदैमे िकछु उथल-पुथल, \nबहराइ लेल ĭयाकुल अइ, \nमुदा! \nभीतरे-भीतर घुिट जाइत अइ, \nİवĒछĠदता-İवतंÿता नै अइ, \nअपन अहंग, \nसैहबी डोरीमे बĠहाएल, \nजाबी लगौने, \nबड़द जकū ऑिफसक दाउनमे लागल छी,  िवदेह मैिथली पƭ || 121 \nअपन सहजता-सरलतासँ डेराइत, \nजे पाछू नै भऽ जाइ, \nअपन पिरचयसँ भागैत, \nनव पिरचय बनाबैमे लागल छी, \nमुदा! \nओ İविणũम गौरव गाथा, \nकेना िलखब, \nमाता-िपता आ पूवũजक Ćित āŀा िबनु, \nभाषाक Ćेम िसनेह िबनु, \nकोन रंगसँ रंगब \nअपन कैनवासकó..... \nकोन गीतसँ सजाएब \nअपन जीवनकó …… \nमुदा! \nहम सूतल नै छी, \nमरल नै छी, \nजागल छी, \nहमर अŎड़ता, हमर सहजता, हमर नƛता \nहमर पिरचय अइ, \nसĥयातक आलोकसँ आलोिकत, \nआइ आब हम समथũवान छी, \nतँ िकएक ने अपन समृिŀसँ, \nअपन पिरचयकó सॴची, \nअतीत तँ İविणũम छल, \nआब आइ आ आबैबला कािŎकó सेहो  \nİविणũम बनाबी, \nसभ गोटे िम िल  कऽ, \nएक दोसरकó मैिथलीक रसपान कराबी।  122 || िवदेह मैिथली पƭ \nरीढ़ िवहीन पुĈष  \nपुĈषक पुĈषाथũ कतए हेराएल अइ, \nनै बुझना जाइत अइ, \nदहेजक बैशाखी पकिड़, \nअमरलþी जकū, \nरीढ़ िवहीन, \nपिरचय..... \nसुनैत छलॱ, \nİÿीक नोरक समुƖमे, \nपुĈषाथũक नाह हेलैत छैक, \nमुदा! \nजँ नाहमे भूर भऽ गेल, \nतँ ओ पुĈष आ समाज दुनूकó डुमा दैत छैक, \nमुदा! \nरीढ़ िवहीन पुĈषाथũक नाहे की, \nजेकर कोनो पतबारे नै अइ, \nिदशा हीन, \nऊजŭ िवहीन, \nदोसरक धनसँ िसंिचत भऽ, \nअपन İवािभमान बनाबएमे लागल अइ, \nिबना सुगंध, \nकृिÿम फूल जकū, \nसोझे सजाबट लेल....... \nसृजनाĜमकतासँ दूर, \nĆकृतसँ िवमुख, \nिसनेमाक रील जकū, \nअपन जीवन िबतबैत अइ, \nहे िवधाता! \nअहॴ तँ रचने छी,  िवदेह मैिथली पƭ || 123 \nपुĈष पहाड़-पवũतकó छाती चीिर, \nİÿी नदी सृजनक सुĠदर संसार रचैत छिथ, \nतँ िकएक ने आइ, \nदहेजक दावानलमे, \nपुĈषक रीढ़ िव हीन पुरषाथũकó जरा कऽ,  \nओकर समूल िवनाश कऽ, \nपुनः मेघक घोर गजũनमे, \nिशवक तŬडवसँ, \nपुĈषक पुरषाथũकó ठाढ़ करी, \nआ झर-झर बुžी बसातमे, \nनव कोपलक संग, \nमधुर गीतक गुंजनमे, \nİवािभमानी रीढ़युĎत समाजक पिरचय बनी। \n \nसहजता \nýान आ िवýान,  \nअनुसंधानेसँ बढ़ै छै। \nसािहĜयक सृजन, \nमंथनेसँ होइ छै। \nचाहे ĉप गढ़ू, \nआिक रंग घोĉ, \nĆेम कĉ, \nवा नोर बहाउ, \nमोनक उŅेग, \nसंयमेसँ Ĉकै छै। \nपीड़ा हृदैक, \nसहजतेसँ कमै छै।  124 || िवदेह मैिथली पƭ \nआउ सुनु कने बात हमर \nआउ सुनु कने बात हमर, \nनै पकड़ू अहū कान हमर, \nकहै छी हम आइ कनी अिĆयगर, \nमुदा िपबहे पड़त ƅोधक जहर, \nअहंकार आ ƅोध कó, \nकंठेमे धĈ, \nअहū आब नीलकंठ बनू, \nजेकरा पुजैत एलॱ सभ िदन, \nवएह महादेव बनू अहū, \nğयान कĉ, \nकनी ýान कĉ, \nिवýानक अहū संग धĈ, \nपरंपराकó बुझू अहū, \nतकũ तĝयसँ तौलू अहū, \nकसौटीपर कसलाक बादे, \nओकरा अहū अंगीकार कĉ, \nअंध मोिह धृतराįƏ जकū, \nआ  गŬधारी ने बनू अहū, \nिहसाब कĉ, \nकनी िवचार कĉ, \nअलग अलग िवधासँ साüात कĉ, \nअğययन कĉ, \nिनमŭण कĉ, \nसृजनाĜमĎताक अहū आयाम बनू, \nतास छोडू, \nभा◌ंग छोड़ू, \nिबना बातक बात छोड़ू, \nअपन बड़ाइक राग छोड़ू,  िवदेह मैिथली पƭ || 125 \nदलानक बैसार छोड़ू, \nराजनीतक कौचयũ छोड़ू, \nआब समय नै भोज भातक, \nआब समय अइ समय संग चलैक, \nउĒच अğययनमे पाइ लगाउ, \nĭयपार वािणĔयसँ हाथ िमलाउ, \nअपन सहजता अपन सरलता, \nअपन दशũनकó आर बढ़ाउ, \nइितहासमे नै, \nआब बतũमान कó,  \nअपन कमũठतासँ सजाउ, \nिवýानक ýाता बनू, \nदशũनमे छलॱ अƇणी,  \nआब िवýानक बारी अइ, \nपूजा पाठकó िवýानसँ जोड़ू, \nिनअम िनơाकó İवाİĝयसँ जोड़ू, \nतहने टा कĪयाण हएत, \nजहने पान माछ मखानसँ उबरब, \nखेबा टाक िसफũ बात नै करब, \nसūस सūसमे ğयान करब, \nआ बात बातमे िवýान, \nगिणत गिणतक  चचŭमे, \nतकनीकक आधुिनकतामे, \nसमय अपन पूरा िबतैब, \nकनी याद कĉ, \nसीता उठाबै छलीह िशव धनुष, \nआ अहū दबल छी दहेजक  Ĕवालासँ, \nगाम गाम नशामे डूबल, \nकुंठाक िनüेपसँ भरल, \nआरोप आ ĆĜयारोपसँ उबĈ, \nअपनाकó अहū कलासँ जोड़ू,  126 || िवदेह मैिथली पƭ \nआब समय िवāामक नै अइ, \nआब पिरāमक अइ जĉरत, \nजनकक गीते टा नै गाउ, \nफेर जनक जकū िवýानक हर चलाउ, \nýानक मटकूरमे सीता िनकलतीह, \nलŞमीसँ भरपूर धरती, \nराम पुĈषाथũ İवयं औताह, \nसीताक वरन करताह, \nकतौ दुखक दरस नै हएत, \nसबहक मोन िनमũल भऽ जाएत, \nमाता िपता नै डराएल रहताह, \nबाल बĒचाकó पढ़ाएल करताह, \nगाम गाममे हएत िवýानक चचŭ, \nहिषũत मोनमे खुशहालीक बषŭ, \nखेल खेलमे गिणतक पाठ, \nबैसारीमे किवता कहानी, \nपुनः मैिथल ýान िवýानसँ आलोिकत, \nकरताह पूरा जगमे इजोत। \n  िवदेह मैिथली पƭ || 127 \n \nमुžाजी, मूलनाम मनोज कुमार कणũ \nजĠम–२७ जनवरी १९७१ ( हटाढ़ ĉपौली, मधुबनी), िशüा–İनातक Ćितơा, मैिथली \nसािहĜय। वृत–अिभकþŭ, भारतीय जीवन बीमा िनगम। पिहल िवहिन कथा–‘कūट’ भारती \nमěडनमे १९९५ मे Ćकािशत। पिहल कथा–कुकुर आ हम, ‘ भिर रात भोर’मे १९९७ मे \nĆकािशत। एखन धिर दजũनो िवहिन कथा, लघु कथा, üिणका, गजल आ िवहिन कथा \nसĦबĠधी आलेख Ćकािशत। Ćतीक (िवहिन कथा संƇह) आ मūझ आंगनमे कितआएल छी \n(मैिथली गजल संƇह) Ćकािशत। मुďयतः मैिथली िवहिन कथाकó İवतंÿ िवधा ĉपó \nİथािपत करबाक िदशामे संघषũरत। \nहाइकू/ शेनयूũ \nनाम बदिल/ साइबर ƅाइम/ पकड़ा गेला \nगहॴर दोİती/ जग कैल िवğवंश/ खुशीए भेल \nबािढ़ आएल/ मुďयमंÿी धिनक/ चूड़ा बटल \nअइंठ धो कऽ/ कोठा कोठामे भेल/ Ćितơा पैघ \nमुसक िबल/ सþामे भागीदारी/ वास सūपक \nिनसū चढ़ल/ से सĜय कहलिन/ लोक छै सĥय \nछुĒछे Ćचार/ जाितक फुटौĭवल/ िमिथला राĔय \nअĪलाक देन/ पेट भरैले मािर/ सड़क छाप \nगािर गĽन/ पेट भरैए एतै/ कान मुनै छी \nजतन भिर/ पोिस पािल रखलॱ/ िनभरोस छी \nएहेन पढ़/ दूटा बĈ समाज/ बचौ घर \nअंƇेजी लेल/ मैिथली िबसरल/ चाही िमिथला \nनवका पीढ़ी/ तकनीकीक जोर/ संİकारहीन \nआƅाĠत नƇ/ सरकार उदास/ असगरे छी \nघटल İथान/ बनै बीस मंिजला/ लोक बढ़ल  128 || िवदेह मैिथली पƭ \nपूत कमाउ/ बढ़बैए इĔजत/ शेष बेकार \nबढ़लै मन/ मंगलपर लात/ नै Ćदूषण \nसुख सुिवधा/ बढ़बैए बीमारी/ गमैये नीक \nपाइक जोर/ वासमित चिचũत/ भाते भूखल \nतुĦमाक फेरी/ सटक सीताराम/ नाम गाएब \nबोिनहार \nचेžैयोमे आब जखन आओत यौवना, \nमानू इहो िदĪलीये जकū खास भऽ जेतै। \n \nसभ भइया जिहया घुिर जएत İवराĔय, \nबुझू लुिधयाना, मुĦबइ मसोमात भऽ जेतै। \n“राज”क राज किहया धिर िटकतै मराठामे, \nāमशिĎतमे पुरे हमर धाख भऽ जेतै। \nहम बिन कऽ राजा रहब, राजİथानक, \nāमशिĎतमे जखन ठाठ भऽ जेतै। \nउĪफाक सुĪफा \nहेतै भीतर, \nअसमोकó हमरा हटने पüाघात भऽ जेतै। \nसगरो घुइम-घुइम देखल, छै ओतैक रीित, मुदा \nसॱसे देशमे किहयो िमिथलेक रेवाज भऽ जेतै॥ \nमािटक ललकार \nरहै खुटेसल, जेना छलैहó \nनै तँ जाबीसँ मुँह जािब देबौ। \nसभ िमिल कािन रहल छó भोरेसँ, \nतँ िमिथला राĔयक झुनझुना आिन देबौ। \nमुदा तô तँ छó नै खढ़-पात बीछएबला, \nबािढ़क Ćकोप छौ शिन जकū ठाढ़। \nितलक-चानन लगा,  \nिपछलगुआ जुटबै दु-चािर,  िवदेह मैिथली पƭ || 129 \nजĠतर-मĠतरपर माइकक बोले, \nछौ नै कोनो फरक पड़ैबला॥ \nजोर-जोर तô मािटक लोककó। \nतखन िनजगुत हेतौ İवर। \nमūग-िवकास, माğयम मैिथली, िशüाक \nबढ़ा घरैती संसाधन, दहॴ एतै सभकó रोजगार \nतखने बुिझहó जे। \nराĔयक मūग भऽ सकतौ İवीकार।  130 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nĔयोित सुनीत चौधरी \nजĠम ितिथ - ३० िदसĦबर १९७८; जĠम İथान- बेŎवार, मधुबनी ; िशüा- İवामी \nिववेकानĠद िम िडल İकूल़ िटİको साकची गĪसũ हाई İकूल़, िमसेज के एम पी एम इĠटर \nकालेज, इिĠदरा गाĠधी ओपन यूिनविसũटी, आइ. सी. डबĪयू. ए. आइ. ( कॉİट \nएकाउěटेĠसी); िनवास İथान- लĠदन, यू.के। िपता- āी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- \nāीमती सुधा झा, िशवीपņी। Ĕयोितकó www.poetry.com सँ संपादकक चॉयस \nअवाडũ ( अंƇेजी पńक हेतु) भेटल छिĠह। हुनकर अंƇेजी पń िकछु िदन धिर \nwww.poetrysoup.com केर मुďय पृơ पर सेहो रहल अिछ। Ĕयोित िमिथला \nिचÿकलामे सेहो पारंगत छिथ आ िहनकर िमिथला िचÿकलाक Ćदशũनी ईिलंग आटũ Ƈुप \nकेर अंतगũत ईिलंग ƙॊडवे, लंडनमे Ćदिशũत कएल गेल अिछ। किवता आ हाइकू संƇह \n“अिचũस्” Ćकािशत। \nहाइकू \nधुनल Ĉइ/ उड़ैत हवा संग/ बदरी बिन \nपरदेश मे/ अपन संİकृित के◌ँ/ मान भेटल \nभीड़क बीच/ कतेक असगर/ ĆĜयेक जन \nफुसũत कहū/ ई ĭयİत शहरक/ भागदौड़ मे \nधारमे भेल/ आकाशक देवके◌ँ/ अđयũ अपũण \nमोनक छिव/ िसंगार केने अिछ/ कैनवासके◌ँ \nबड़ी वीरान/ रेतक जहाजके◌ँ/ भेल थकान \nİवĨ उड़ैए/ कखनो दूर धिर/ कखनो लग \nनीलमिणक/ अंतिरü ƚमण/ लागल पंख  िवदेह मैिथली पƭ || 131 \nटनका \nठोस बरफ \nिठठुरल बसात \nतरल पािन \nचमकैत आकाश \nĆाणीक निह आस \nƙŌाİÿ \nअĠतजŭलक सुिवधा छल त◌ँ बड़ नीक \nऐ मेल स◌ँ दुिनया भऽ गेल छल नजदीक \nĆितŅंिदतामे दामो भऽ गेल छल ठीक  \nऑनलाइन Ĕयोितष धेने पाखंडीक टीक \n \nसमाचार हुअए वा हुअए मनोरंजनक बात \nवेबसाइट देने छल टी.वी. रेिडयो के◌ँ मात \nमोनक मािफत घरे बैसल कĉ बजार हाट \nशौक स\n◌ँ सीखू आ िसखाउ भानसभात \n \nमुदा अवगुणक मेल रिहते अिछ गुणक संग \nहैकरक उĿěडता स◌ँ ĭयाकुल रहल मन \nउपाय बड़ नीक सूझल फेर ƙहाİÿ सन \nपासवडũ मे िलखलॱ हैकरक नामपर डहकन।। \nमोनक गित \nअसगर बैसल एक कोठलीमे \nदृिƠ कैद छल चाĉ देवारमे \nमुदा मोन जा चुकल छल दूर \nअपन चािलसँ मजबूर  132 || िवदेह मैिथली पƭ \nिवचािर रहल छल बीतल काल \nसोचैत अ◌ानकó आनक हाल \nएक-एक Ćािण जकरासँ भेटल \nसबहक िचĠता अपनेमे समेटल \nजँ जे भेलै से नै भेल होइतै \nतँ ऐ कऽ की हाल होइतै \nसĜ यक संग Ćयोगक साहस \nकĪपनामे आĠहर भऽ केने बास \nसमैक मोलसँ अपिरिचत \nकतेको िदन राित रहल छल बीत \nएक एहेन उĔĔवल भा◌ेर चाही छल \nजे असĜ यक नॴदमे जे सूतल छल \nतइ मोनकó झकझा◌ेिर कऽ जगाबए \nवाİतिवकताक सुĠदरता बुझाबए \nसĜ यक संग कराबैत साüाĜ कार \nकाĪपिनक जीवनक Ćितकार \nआशावािदता जकर मूल धारणा \nआगū बढ़क एक अłुत Ćेरणा  \nĆवासी पüी \nĆवासी पüी अĄीकासँ \nआएल कएक मील उिड़ कऽ \nगमŰमे जीवनयापन लेल \nनĦहर िदवस पािब कऽ \nभोजन ताकत बेसी समए \nभोजनो बेसी उपलĤध रहए \nभागल अपन देश छोिड़ \nभीषण गमŰसँ िनदान भेटए \nअपन जĠमİथानसँ िभž \nककरो लागल दुइ तीन िदन  िवदेह मैिथली पƭ || 133 \nथिĦह-थिĦह कऽ आबैमे \nिकयो लेलक मिहना िदन \nरंग-िब रंगक आकार Ćकार \nĆकृितक अितिथ Ƈीįमकाल \nसाल भिरसँ Ćतीüा कएल \nभीड़ लगेने सभ देखिनहार। \nआसमानी अकास \nऋतुक बदलैत ĉप संग \nधरैत िभž िभž रंग \nबीत रहल मानवक जीवन \nसभ िदन देखैत नव पिरवतũन \nसमİयाक आगमन िबनु सूचना \nअविध सेहो अýाते जेना \nİवयमकó कालानुसार रमौने \nğयेयपर मुदा आँिख िटकौने \nिवपरीत काल समाधान ताकैत \nबाधाकó एक-एक कऽ छūटैत \nधैयũ आ पिरāमकó हाथ धऽ \nअसंभवोकó बनाओल सĦभव \nअनेक िदनुका अनवरत Ćयास \nİवĒछ िवशाल आसमानी अकास \nƚƠाचार \nƚƠाचारपर आरोपक इĒछा छल \nलेखनी पकड़लॱ तइ कारणे \nकतएसँ ĆारĦभ कĉ से समİया \nअकर समावेश लागल सभ üेÿमे \nखेती बारीसँ जोगा कऽ अपन पेट कािट कऽ \nएक गरीब िकसानक पूँजी िनपटल बेटाक पढ़ाइमे  134 || िवदेह मैिथली पƭ \nने Ćयासमे कमी आ ने बुइिध   कम िवलüण \nपैघ लोलक पैरवी चाही महािवńालयक नामŬकनमे \nपढ़ाइ तक कहुना पार लागल तँ \nअितिरĎत मुƖा आवĮयक नौकरीक बहालीमे \nअतेक तरबदुतक बाद जँ नौकरी लागल \nमाता-िपता िभड़ला नगद वसूलीमे \nएक संİकारी पुतौहक Ćतीüा करैत \nबस हेराफेरी संİकारक पिरभाषामे \nएहेन संİकार जे घर बदिल िदऐ \nसभ Ćगित Ĉकल दहेजक आशामे। \nजीतक पिरभाषा \nजीतक पिरभाषा तािक रहल छी \nİपधŭसँ भरल जुगमे  \nअथũक संचयमे िवजय अिछ \nभौितकताक पगमे \nआिक ýानक ĆािĢतसँ जीतब \nभावुकताक ठगने \nबाहुबलसँ बलवान घोिषत हएब \nहाथ रŬिग रĎतक रंगमे \nआğयाĜमक Ćपंच सीख धमũगुĉ बनब \nढॲगक ओढ़ना ओढ़ने \nसþा पािब कऽ देशकó लूटब \nƚƠ नेताक ĉपमे \nसबहक महþा üणभंगुर अिछ \nिबतैत समैक संगमे \nसĜय आ िववेकसँ जीवनयापन \nशािĠत अĠतमũनमे।  िवदेह मैिथली पƭ || 135 \nĆजातĠÿक खेल \nशुĉ भेल फेर ĆजातĠÿक खेल  \nतानाशाहीक सबतिर िबगुल बाजल \nऐसँ नीक अवसर कतए \nअिशिüतकó रा◌ेजगार लागल  \nआइ.ए.एस. बनए लेल ला◌ेक \nपा◌ेथी रिट रिट नै थाकल  \nआ◌ेतै देशक Ćशासन हिथयाबैमे \nअिशिüत मूखũ भऽ रहल पागल \nजे आĜ मिवĂास आ दृढ़तासँ \nखूब रिच-रिच िमĝया बाजल \nसभकó बागडा◌ेर सĦहारए लेल \nनेता बिन कऽ अिछ जागल \nपūच साल धिर सूतत जी भिर \nअपन ितजा◌ेरी नीकसँ सĦहारत \nनै तँ बीचेमे चुनाव करा \nजनताक का◌ेष फेरसँ झारत \nदूिबक भाग \nघासक फुĠगीपर बैसल \nदूिब सोचैत अपन भाग \nकेहेन गित हएत की जािन \nअĠत लीखल ककर हाथ \nजँ पुजारीक हाथ लागत \nखॲटत सभ सĦहािर कऽ \nāŀासँ अिपũत करत \nपूजामे ईĂरक नाम लऽ \nदुगũित नै कोनो आन एहन \nपड़त लोकक बाटमे जँ  136 || िवदेह मैिथली पƭ \nिपसाएत अĠत हएत तखन \nबाट बटोिहक पएरसँ \nचरवाहा के◌ँ िध यान पड़लापर \nलऽ जाएत घर उखािड़कऽ \nनै तँ अपन माल जाल \nचराएत ओतए आिन कऽ। \nİवतंÿता िदवस \nİवतंÿता िदवस आएल छल \nदेशभिĎ तक अिभĭयिĎ तक िदन \nदेशक शहीदकó āŀŬजिल देबक \nजकर ऋणी हम सभ Ćितिदन \nएक सदीक Ćयासक बाद सफल \nसाढ़े तीन सए साल रहल पराधीन \nवीर वीरŬगणा पुĈष İÿीक बिलदान \nकेलक िफरंगीकó शिĎ तिवहीन \nएक İवतंÿ Ćजातंÿक िनमŭण भेल \nएक-एक ितनकासँ िबन-िबन \nसभ जनिहतक कानून बनल मुदा \nýाता वएह जे छिथ उĒच पदपर आसीन \nदेशक आिथũक सहायताकó भोगैत  \nउńोगपित अपन ितजोरी भरैमे लीन \nसþाक ताकत लेबऽ लेल Ćयासरत  \nनेता केने Ăेत वदŰकó मयŭदाहीन  \nİवयंकó शिĎ तशाली बनेनाइ Ćाथिमक  \nराįƏ िवकासक İथान जेना हुअए सभसँ अंितम \nपोखिरक कमल \nसरकारी कमũचारी िकए िनठĪलू  \nजखन कखनो ई Ćķ उठल  िवदेह मैिथली पƭ || 137 \nएक ĭयिĎ त की करत नीक भऽ \nजतए सभ ƚƠ अिछ भरल  \nसुनैत सुनैत ऐ जवाबकó \nरहैत छलॱ मोने मोन कुहरल  \nदलदल सन दूिषत पािनमे  \nकीट पतंगसँ मचल हलचल \nशीतल कोमल पĪलव समेट ने \nमोन मुİकाइत अिछ कमल \nओ गुणे की जे अपन महþा \nसभमे Ćमािणत नै कऽ सकल \nमोजर नै ओइ िसŀाĠतक जे  \nपरीüाकाल नै अिवचिलत रहल \nिविचÿ āŀा \nएक िदस देश डूबल पािनमे \nबािढ़सँ दहाइत घरŅार \nदोसर ठाम लाखक लाख लागल \nमूितũपूजन आ पाबिन  Ĝयोहार \nकेहेन िविचÿ āŀा अिछ ई \nिकए िबसिर रहल छी परोपकार \nईĂर अहū जॱ भेिटतॱ तँ पुिछतॱ \nनीक लागैत अिछ की एहेन सĜ कार \nपाइक जोर अहूँकó बदलने अिछ \nिक अखनो सुनैत छी पावन पुकार \nएक िसŀाĠतवादी लेल धनाजũन \nकतेक दुलũभ भेल से अिछ देखार \nƚƠाचारक लूटल पाइसँ \nभऽ रहल अिछ अहūक िसंगार \nिदनोिदन संघषũ कऽ रहल अिछ  \nमाÿ जीबए लेल कमũ करिनहार  138 || िवदेह मैिथली पƭ \nजॱ अहū सĒचे मोनमे बसै छी \nतँ मोन नै करैत अिछ İवीकार \nधूप जरा कऽ आडĦबर िकए  \nकþũĭय पूितũमे अहūक जय जयकार \nसभमे सĜ कमũक शिĎ त भिरतॱ \nतँ होइतै वाİतिवक चमĜ कार। \nिमिथलŬचलक ĉपाĠतरण \nİवĢ न छल जे िमिथलŬचलक ĉपाĠतरण होइतै \nठामठाम सड़क आ भĭय भवन ठाढ़ रिहतै \nकमũ-सुकũमक एकटा बड़का िवमान पþन \nसुगमतासँ बिढ़तै अमीर ला◌ेकक आवागमन \nİथानीय बेरा◌ेजगार ला◌ेककó लिगतै रा◌ेजगार \nअखन भटिक रहल अिछ इĦहर उĦहर बेकार \nना◌ैकरी लेल छा◌ेड़ पिड़ रहल अिछ अपन गाम \nटैĎ स सिहत सभ खचũ दा◌ेसर राĔयक नाम \nजखन िध यानमे आबैत छल Ćाकृितक Ćका◌ेप \nसदैव कम पिड़ जाइत छल सरकारी का◌ेष \nआब जखन िवĂबŵकसँ भेटल अिछ ऋण \nदुĉपया◌ेगक संदेह बिढ़ रहल अिछ िदना◌ेिदन \nपिहल अिवĂास जे राजनेता की करता \nफेर नै ýात जे उńा◌ेगपित कतेक पचेता \nतकनीकक कमी आिक अकुशल कारीगर \nिदĪलीमे नविनमŭण ढिह रहल अिछ धराधर \nबरसातमे िनमŭण केनाइ बड़ मुिĮकल छिथ कहैत \nबाहर कतेका◌े जगह सभ िदन बरसाते अिछ रहैत \nतैया◌े पूरा देश कĠƅीटक बिन गेल अिछ \nबरसाता◌ेमे ने का◌ेना◌े रİता ĉकैत अिछ  िवदेह मैिथली पƭ || 139 \nबचपन \nउिठते देरी परातमे  \nिदवसक पिहले पुकारमे  \nदूिबपर िछतराएल ओसक मोतीकó  \nधŬिग धŬिग मािटमे िमलाबै छल \n \nिदनक रौद तपलाक बादमे \nकुिसयारकó पकड़ने हाथमे \nजड़ैत अकासमे िमझाइत सुयũकó  \nसŬझक सŬझ िनहारै छल \n \nकिनया पुतराक खेलमे  \nसंगी सबहक मेलमे  \nपूरा िवĠयाससँ िवयाह रचाबैत \nनĦहरो िदनकó पछाड़ैत छल \n \nछतपर ठाढ़ भेल कातमे \nराितक गहन \nअĠहारमे \nबड़का पसरल बाधक सžाटापर  \nदूर दूर नजर दौड़ाबै छल \n \nजाड़मे आिक आममे \nबीतल अिछ जे गाममे \nघुिर कऽ फेर नै आएत किहयो \nबचपनक ओ बीतल पल \nिमिथला िचÿकला \nएकटा कैनवास पड़ल उĔजर िरĎ त  \nताकैत छल मुँह बƂड िजýासासँ  140 || िवदेह मैिथली पƭ \nतूिलका उठेलॱ रंगसँ कऽ िसĎ त  \nघा◌ेर मनन करए लगलॱ तĪलीन भऽ  \nअनकर पžा सेहा◌े  केलॱ अंगीकृत \nĆेरणा लऽ नीक करक अिभलाषासँ।। \n \nिलयोनादो बिढ़या कलाकारी गिढ़ गेला \nमोनािलसाक Ćिसŀ रहİयमयी मुखाकृित  \nतकũ िवतकũ करैत रहल छिवकारक मेला \nइितहासक ललकार बनल ओ कलाकृित  \nईĂरक कृित बĒचाक िनĮछल मुİकान देखल \nओइसँ\n अłुत आर कोन अिभĭयिĎ त।।  \n \nिध यान आएल एĤसƏैĎ टक नव पैटनũक \nमोन भेल िकछु करी आधुिनक  ढंगमे  \nभेटल अमूतũ एĤसƏैĎ ट ĉप िचÿक  \nउड़ैत भागैत रंग िबरंग िततलीक पंखमे \nिवचार आएल जखन िवधा फैशनक   \nशानदार सĔजा छल सीप आ शंखमे।। \n \nिकछु नवीन करक इĒछा ĉिक जाइ छल \nजखन\n देखै छलॱ अपन चाĉ कात \nईĂरक बनाआ◌ेल ऐ दुिनयामे भेटल \nसभ तरहक उपलĤध छल सवũāेơ  करामात  \nİवयं ईĂरक िव याहमे जे सजाएल रहल  \nसा◌ेचलॱ िमिथला कलाकó करी आĜ मसात।  िवदेह मैिथली पƭ || 141 \n  \nअžावरन देवेĠदर \nतेलुगु पńक अंƇेजी अनुवाद \n \nपी.जयलŞमी \nआ मैिथली अनुवाद \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nकिव अžावरन देवेĠदर आĠƗ Ćदेशक करीमनगर िजलासँ छिथ आ तेलुगु भाषाक तेलंगाना \nबोलीमे तेलंगाना राĔयक संवेदना आ संİकृित आ ओकर अलग राĔयक लेल संघषũकó İवर \nदैत छिथ। हुनकर छह टा किवताक संƇह छपल छिĠह। ओ महाĜमा जोितबा फुले \nफेलोिशप २००१, रंजनी कुĠदुरती किवता पुरİकारम् २००६, डॉ. मलयāी सािहित \nपुरİकारम् २००६, रŬिगनेनी येनĦमा सािहĜय पुरİकारम् २००७ पुरİकारसँ सĦमािनत \nछिथ। ओ िजला पिरषद, करीमनगरक पंचायती राज िवभागमे सीिनयर अिसİटेĠट छिथ। \nपी.जयलŞमी, ओİमािनया िवĂिवńालयक, िनजाम कॉलेज हैदराबादमे अंƇेजी िवभागक \nअÚय¢ आ एसोिसएट Ćोफेसर पदसँ सेवािनवृƣ भेल छिथ, िवगत ३० बखũसँ अंƇेजीक \nअğयापन के ने छिथ। हुनकर िवशेषýता अंƇेजीमे भारतीय किवता, अनुवाद आ \nअनुवादशाİÿ अिछ। २००३ मे भागũवी रावक संग िम िल  कऽ शीला सुभƖा देवीक \n“िसतĦबर ११ आ ओकर पिरणाम”पर तेलुगु काĭयक अंƇेजीमे वार अ हƀसũ रैवेज नामसँ \nअनुवाद। २००७ मे गोपीक ननीलू ( छोट सभ) केर अंƇेजी अनुवाद। फाम[लैÖड \nृ े गरेÛस नामसँ अžावरम् देवेĠदरक किवताक अंƇेजी अनुवाद, २०११। ृ े ÖÔस फोरेवर \nनामसँ पी. अशोक कु मारक तेलुगु उपÛयास ǔजगरȣ क अंमेजीमे अनुवाद, २०१२।  142 || िवदेह मैिथली पƭ \nअंितम शĤद  \n(तेलंगानाक िकसान Ņारा आĜमहĜयासँ पिहने पėीसँ कहल) \n \n“लछĦमा, िĆय! हम छोिड़ कऽ जा रहल छी \nहमर िशüा मोन राखू... अपन बĒचाक नीक पालन करब \nई हमरा सकमे नै अिछ- जीब \nकजũ देिनहार सभ बिन गेल छिथ यम। \nआइ-कािŎक समए नै अिछ िकसानक लेल \nहम छोिड़ कऽ जा रहल छी \n \nओ सभ हमरा नै छोड़ताह जीिवत \nहम कतबो चाही \nई िजनगी कोन तरहक, जतए अž नै अिछ खएबाक लेल \nमहाजन सभ तीिर रहल छिथ \nकजũदाता हमर सĦमानकó लिĔजत कऽ रहल \nछिथ \nहम नै जीब सकब लछमी, नै, नै आब आर! \n \nएकटा बीस वा चालीस हजार \nहमरापर कजũ छै समाजक- सुनै सएह छी \n \nआर पचासेक देबाक अिछ साहूकारकó \nआ एकर अलाबे, सुनू! ऋण मािरते रास एþऽ आ ओþऽ \nअपनासँ घृणाक अनुभूित \nऐ  िजनगीकó जीबाक िवचार माÿसँ छी लिĔजत। \nऐ  ऋण सभकó Ģलेग\n जकū बढ़ैत देिख ! \n \nऋण देिनहार सभ आबए लागल छिथ घर सेहो \nरोकए लागल छिथ बाटे-घाटे \nपछोड़ धऽ लैत छिथ जखने तखने  िवदेह मैिथली पƭ || 143 \nअपन िजनगीक बाद जतए कतहु हम जाएब \nिजबैत अपन मुख, बािलũस सन पातर \nकी हम करब आ केना हम जीब? \nई समए नै अिछ छोिड़ कऽ ऐ  जगकó जएबाक \nकतहु पािन नै \nमुदा नोर बहैत हुहुआइत \nपोखिर किहयासँ ने सुखाएल \nइनारमे हिरयरी देखाइत \nबोरवेलसँ पाइ माÿ जाइत \nखुनैत सए फीटसँ बेसी, पाताल धिर \n \nकोनो टा मे मुदा पािन नै \nहम िपटैत हाथसँ कपार \nखुनल मािटक पहाड़ देखैत \nहँसीक उƄगम सबहक लेल! \nबोरवेल लेल एकड़क-एकड़ बेचैत \nजे एना अिछ \nतँ कतए अिछ कटही गाड़ी आ कतए अिछ खेती \nआ केना िजबै अिछ बĒचा सभ? \nआउ आब! \n \nबरखा नै हएत \nनिहये जाएत \nअकाल आिक भुखमरी \nपािन नै बहत \nनिहये जाएत अपन नोर \nखेत सभ तिप कऽ सुखाएल \nसमए सेहो उनिट अिछ गेल \n \nबरखा जइसँ नै खसै अिछ एĸोटा बुž \nबीआ बाओग करैत काल \nसएह बहैत अिछ मोनसँ कटनीक समैमे  144 || िवदेह मैिथली पƭ \nजे एकाध टा दाना रहए बचल \nबिह गेल बािढ़क पिनमे \nजे दाना जाइत कंठमे \nसे बिह गेल  \nनालामे \nकपासक खेती सेहो तेहने \nकीड़ा.. सभटा कीड़ा, खतम भेल दहो-िद िस  \nबीआसँ रसायन धिर \nधोखा... धोखा.. बेइमानी चाĉ िदस \nबेइमानी बोिनहारसँ \nसभटा üित, जेĦहरे देखू तेĦहरे \n \nहािन.. आ ओहूसँ बड़का हािन ओकरा\n दबेबा लेल \nिबनु Ćयोजन \nकतबो बिरखसँ करैत होइ खेती \nिबनु Ćयोजन \nहमर बĒचा सभ अिछ पैघ भऽ रहल \nिकसान सभ अिछ मिर रहल \nहमरा ई कहए िदअ, हम सेहो छी मिर रहल \n \nहम नै जीब सकब आर अिधक काल \nहे लĒछैħया! छी हम जा रहल! \n  \nहाल-िफलहालमे पाइ के \nअिछ मँगने? \nकी ओ सभ चाहै छिथ \nजे िकसान बž कऽ देअए खेती? \nजकरा चाही दरमाहा जीबाक लेल? \nकेना जीब आ केना मरब.. \nकेना कऽ भरब कजũक अĦबार.. \nअपनो बेच कऽ की चुका सकब? \nकी अपन खेितहर भूिम सेहो बेच दी?  िवदेह मैिथली पƭ || 145 \nमुदा से ऐ  अकालमे कीनत के? \nजे हमर जीवन-संघषũ तेहेन अिछ \nसुनलॱ धिनक लोक सबहक ओहेन शĤद-सभ? \n“मरैत अपच होइत जे ओ सभ लेने छिथ”। \nहमर बाउ! कतएसँ आनै छी ओ सभ दाना जे अहū खाइ छी? \nएक बेर फेर, ई अिछ िहİटीिरया रोग! \nजे खेतीकó बदिल देलिन  रोगमे? \nजे खेतीकó बदिल देलिन  जुआमे? \nआ बढ़ा लेलिन  अपन धोइध? \nकी अहū नै देिख  पािब रहल छी िकसानक अँकड़ल पेट? \nकी अž देिनहार भऽ गेल रोगी? \nनै एकटा चातकक माउस ओकरा देहमे, हमर बाउ! \nधानक खेतीसँ पोसल ई देश \nआ आब हमरा दाना देबासँ मना कऽ देलॱ अहū, नै की? \n \nओ कहै छिथ \nहम मिर रहल छी अनुकĦपा रािश लेबाक लेल \nओ केना ई किह सकै छिथ... एहन शĤद सभ? \nकी अहū देखने छी, हमर लĒछैħया? \nई शĤद सभ दाह उĜपž करैत अिछ हमरा देहमे, \nअहūक पाइक खगता? केकरा छै ई खगता? \nहम सभ गाए जकū छी पिवÿ, अहūसँ\n कहै छी। \nअहū सभ मरब हमरा सबहक शाप माथपर लेने \nहम सभ नै छी ऋणखौक \nहृदए राखू.. हम सभ छी İवािभमानी मनुĎख \nमिर जाएब से एतए \nफेर लेब जĠम एतए \nअपन िजनगी काटल गंगासन पिवÿतासँ  \nहम सभ छी ऋणमे डूमल \nआ ऋणदाता सभ बिन गेल छिथ यम, िĆय \nहम आब नै.. हम आब नै.. छी जा रहल  146 || िवदेह मैिथली पƭ \n............................. \n \nलĒछħया! लĒछħया! \nअहū एना िकएक छी कलिप रहल? \nई अिछ िलखल अपना सबहक भाĐयमे \nततेक िदन जीब जतेक िदन अिछ िलखल \nहम जा रहल छी जिहया हमरा जेबाक छल \n......................... \nहमर िदनक गणती शुĈ अिछ भऽ गेल \nनै İवीकार करब लĒछैħया, अनुकĦपा रािश \nहमरा गेलाक बाद सरकार ई देबाक गप करत \nओ नै कहैत अिछ जे, हम जे छी मिर रहल से, जे खेलॱ तकर \nअपच भेलासँ छी मिर रहल? \nओकरा लऽ जाए िदयौ  \nओ पाइ अपना सारामे? \nिधक् ओइ घरकó। \n \nहम जा रहल छी... \nअहūकó हािनमे दैत, लĒछा! \nबĒचा सबहक लेल नै िकयो आर \nहम जा रहल छी.. जा रहल छी\n \nऋण देिनहार सबहक Ņारे” \n(मनकĦमा थोटा लेबर अƂडासँ “आखरी माता”)   िवदेह मैिथली पƭ || 147 \n \nिगरीश चĠƖ लाल  \nकाठमŬडू, नेपाल। – िगरीश जी नेपालक सवŸĒच Ġयायालयमे Ġयायाधीश छिथ। \nनील अकास  \nजीवनकó शुĠय समैमे अकास िद िस  देखू,  \nअकास, नील अकास आ िनराकार अकास,  \nिनĮछल, शाĠत आ िनरामय!  \nजेना सभ आ सभटा हेरा गेल हुअए। \n \nसूयũक सĢतरंगी छिव आ चानक इजोिरया,  \nिनवीड़ अĠधकारकó चीरक Ćयास करैत,  \nअनĠत अकासमे थाकल खĿोत जकū,  \nथाकल, ठेिहयाएल आ भन-भन करैत अिछ।  \n \nके छिथ सूयũ, \nके छिथ चान आ के छिथ तरेगन सभ?  \nिकछु रहिथ  तखन ने पिरचए हुअए।  \nउठा लाबी, बजा लाबी,  \nआ बैसा ली अपन आंगनमे।  \n \nआिद नै, अĠत नै आ मğय जकर नै अिछ,  \nतकर ठाम कोन एकठाम खोजू।  \nआ केना जोडू अपन नाम ओइ नामसँ  \nजकर नाम  \nसभ नाम आ सभ \nनाम जकर नाम छैक।  148 || िवदेह मैिथली पƭ \nशुभ Ćभात  \nउदयाचल पर होइत अĈिणमाक आरोह  \nआशा आर िवĂासक संग  \nतन मन एवं जन जन मे  \nपूवũ संिचत अिभलाषाके◌ँ साकार करक लेल भेल अिछ  \nİवागत अिछ हे शुभ Ćभात, İवागत अिछ  \nअहū हमर धरती पर नव Ćाणक संचार हेतु  \nअपन सभटा शुभेĒछा संग अएलहुँ  \nİवागत अिछ।  \nमुदा ई नै बुझब जे  \nआबो अहūक याÿा िनिवũČ चलबे करत  \nसमय केर धवल एवं कृįण पट  \nिकनको चलऽ देलकिĠह अिछ िनįकĠटक?  \nिबसिर गेलहुँ िकछुए िदन पिहलका इितहास  \nअहūक अनĠत याÿाक ƅममे  \nिकछुए िदन पिहले त◌ँ राम अवतिरत भेल छलाह  \nवनवासक Ďलेश पėीक अपमान  \nआ की की नै सहऽ पड़लिĠह।  \nतिहना कृįण कतबो हँसला कतबो बजला  \nमुरली पर गीत गौलिथ, रथ पर गीता रचलिथ  \nमुदा जखन एकटा िशकारीक गुलेटी पर  \nयएह धरती सँ Ćयाण कएलिथ  \nतखन हुनक सुदशũन कतऽ रहिथन  \nईशा जइ शूली पर मसीहा बनलाह  \nसे त◌ँ मोने हएत  \nओइ शूलीक र◌ंग एखनो भटरंग नै भेल अिछ  \nकबũलाक शहीद त◌ँ अहा◌ँक नोरेमे छिथ  \nतŵ हे Ćभात।  \nअहū सिदखन एहने शीतल आ िनĮछल नै रहब  \nसे जिनतहुँ बुिझतहुँ   िवदेह मैिथली पƭ || 149 \nअहा◌ँक याÿाक मंगल कामना कऽ रहल छी  \nअहा◌ँ त◌ँ िनरĠतर अपन िĆय Ćकाशक संग  \nपूवũ सँ पिĀम आ पिĀम सँ पूवũ  \nसतत चलैत हमरो धरती पर अएलहुँ \nİवागत अिछ हे शुभ Ćभात ! İवागत अिछ । \nमन मे भेल अिछ भोर \nमन मे भेल अिछ भोर Ćभुजी। \nमन मे भेल अिछ भोर। \nअपũण अिछ ई नोर Ćभुजी। \nअपũण अिछ ई नोर। \nनयन भेल छल पाथर पाथर। \nपथ हेरैत छल आखर आखर।  \nशूĠय हृदय मे Ćगट भेल अिछ  \nĈनझु◌ुन Ĉनझुन शोर।  \nमन मे भेल अिछ भोर Ćभुजी।  \nमन मे भेल अिछ भोर।  \nचैन चैन के◌ँ आस लगौने।  \nसुखक मनसा मनमे धैने।  \nचलैत चलैत हम āाĠत भेल छी  \nनै अिछ कोनो छोर।  \nनै अिछ कोनो छोर Ćभुजी।  \nनै अिछ कोनो छोर।  \nअपũण अिछ ई नोर Ćभुजी।  \nअपũण अिछ ई नोर।  \nअयन अयन मे ĭयाĢत अहū छी।  \nसभक अंगमे रंग जकū छी।  \nपािब रहल नै नयन हमर अिछ  \nअहūक कोनो ओर।  \nअहūक कोनो ओर Ćभुजी।   150 || िवदेह मैिथली पƭ \nअहūक कोनो ओर।  \nमन मे भेल अिछ भोर Ćभुजी।  \nमन मे भेल अिछ भोर। \nएक रंग अनेक रंग \nएक रंग अनेक रंग रंगक ई खेल  \nबुझैत बुझैत िजनगी सभक शेष भेल।  \nओर नै छोर नै कोरक कोनो पोर नै  \nभेदक यएह खेल मे सūझ नै भोर नै  \nएक रंग सभक संग सभक संग एक रंग  \nएक Ĉप अनेक Ĉप एक एक भेल।  \nएक रंग अनेक रंग...................  \nधरती अिछ नभक संग नभक अंग रंग रंग  \nचलैत चलैत संग संग मनक तार भेल दंग  \nभूतल आर सागर मे खेत आर रेत पर  \nखोज िनत नव नव Ćगट Ćगट भेल ।  \nएक रंग अनेक रंग ...............  \nफूलपर पातपर गाछ सभक हाथ पर  \nबीजक पिरवतũन पर Ćकृितक समथũन पर  \nएक फूल अनेक तुल तुल तुल धूल धूल  \nधूल संग तुल िमिल फूल फूल भेल ।  \nएक रंग अनेक रंग..............   िवदेह मैिथली पƭ || 151 \n \nगंगेश गुंजन, १९४२- \nजĠम İथान- िपलखबाड़, मधुबनी। āी गंगेश गुंजन मैिथलीक Ćथम चौबिटया नाटक \nबुिधबिधयाक लेखक छिथ आ िहनका उिचतवĎता ( कथा संƇह) क लेल १९९४ मे \nसािहĜय अकादमी पुरİकार भेटल छिĠह। एकर अितिरĎþ मैिथलीमे हम एकटा िमĝया \nपिरचय, लोक सुनू (किवता संƇह), अĠहार- इजोत (कथा संƇह), पिहल लोक (उपĠयास), \nआइ भोर ( नाटक)Ćकािशत। िहĠदीमे िमिथलŬचल की लोक कथाएँ, मिणपŃक नैका- \nबिनजाराक मैिथलीसँ िहĠदी अनुवाद आ शĤद तैयार है (किवता संƇह)।  \nआजाद गजल \n१ \nकोन एहन ÿुिट भऽ गेल हमरा अहū जकर गीरह  बĠहने छी  \nककरो कोनो समाद तँ निहये िच ठी-पÿी बंद केने छी  \n \nसभटा युगसंभव मानय मोन  बजारकó हमहूँ िचĠहने छी  \nककर िस नेह आ कोन समपũणक ऐ  युगमे िनơा धेने छी \n \nकरी िहसाब तँ की हािसल यौ Ũदए अहū जेहो\n पओने छी  \nसभ अभाव-अिभयोग कातमे मन जūित  सभ अनठा देने छी  \n \nभिर संसार वİतुएक बाजार िकछुए मुदा हमहूँ िकनने छी  \nअपनो वİती ओहने शो-ĉम िकछु ने िकछु अहूँ सजने छी \n \nदाम पास नै रहल आब तँ पुरने सभटा अङेजने छी  \nमानल अहū! बहुत देलौहó िकछु तँ हम किहयो\n देने छी  \n  152 || िवदेह मैिथली पƭ \nयएह िनयित तँ यएह हो सही अहūक देल सभटा धेने छी  \nकहū एलिन गुंजनकó गनऽ अहूँ तँ भिरसĸे गनने छी \n२  \nकोनो एक üण केना कखन इितहास बनैत छै  \nबूझल भेल आब जीवनक ऐ  पहरमे \n \nसॱसे दुिनया अपन-अपन आकŬüाक अĠहड़  \nकऽ रहलए िनयŭत सोहनगर वİतु घर-घरमे \n \nलोकगुणक, बोधक िववेक सबहक पिरभाषा  \nगढ़ल जा रहल नव संİकृित मधु िम िल  जहरमे \n \nआब गाम सन गामो बनल धमũक िहंसागृह  \nसĦĆदाय-दं\nगा-धमũक छल जे बसल शहरमे \n \nिनơा-Ćेम-Ćसंग भेल गेलय राजनीितक चयŭ  \nभोरे पहरक कएल Ćितýा िबसरल बेĈ पहरमे \n \nसĦवेदना सड़ल अचार फुटल बुआममे राखल  \nसभ İवाद-रस-आİवादन आāय लेलक अवसरमे \n \nकूटनीित आ राजनीित िवĂ-नैितक तेहन Ćबंधन  \nअफसर भेटत राजनीितमे नेता सभ अफसरमे \n \nओ छिथ कतौ Ćवासी\n कोनो यू.के.- यू. एस.ए.मे  \nजिनक भूिम ई से िनिįƅय छपकल अपना घरमे \n \nबुिध  काज ने करिन गुंजनकó लागल ठकमूड़ी  \nऐ  षडयंÿक मोशिकल काटब जाल असकरमे \n  िवदेह मैिथली पƭ || 153 \nİवतंÿता-िदवस २०१० \nगुदरी-चेथरी सीबैए \nबड़ िदब जनता जीबैए \nजेहने ई पिवÿ पाविन \nतेहन अिछĠजल पीबैए \n \nनव मिलकाना ढब पसरल \nघोड़ी-घास छीलैए \nकखनो राजा आ महराज \nएखन अंगरेजसँ मीलैए \n \nजखन चलय पिरवतũन चƅ \nसभसँ अवसर छीनैए \nअपन िबलासी बजटक भार \nजनताक काĠहपर धरैए \n \nसुनैत छी आब अपनो देश \nमंगल Ƈहपर चढ़ैए\n \nभिर संसारक यूरो-युŀ \nलोकक भूखे लड़ैए \n \nदाना-दानाक लोक बेहाल \nगहुम गोदाममे सड़ैए \nफुटपाथी दोकानमे ठाढ़ \nपुरने बİÿ मौलबैए \n \nदेशक नायक सभा समेत \nğवजा ऊँच फहरबैए \nलोकगीत-नादक नामे \nरॉक एन रॉल करबैए  154 || िवदेह मैिथली पƭ \nगाम भिरक अनेक घरमे  \nदीपो कहū आब जरैए \nसभ जेना िमझाएल मुरझल \nिदĪली जगमग करैए \n \nसंभव छैक पटनो हो इजोत \nगाम िबहारक कानैए \nई महान राįƏक Ĝयोहार \nधरती रौदसँ जरैए \n \nलोक कजũमे डूबल अिछ \nिकसान लोक सभ मरैए \nअमेिरकामे जे डॉलर \nĄūसमे यूरो फरैए \n \nहमरा गामक बाध समİत \nधहधह जेना \nिक धधकैए \nओतए उमेद आ आĂासन \nबाट देखैत लोक मरैए \n \nजािन ने किहयाक चलल  \nिरलीफ हमरो बİती पहुँचैए \nछीन लेलक से बड़ सुĥयİत \nठाढ़ रहल भीख मūगैए \n \nशहरक सभ लाल बþी \nभीखक हाथ पसारैए \nआजुक िदनक खोराकीक खोज \nसाधारण जन लड़ैए \n \nदेश शीषũपर होइत परेड  िवदेह मैिथली पƭ || 155 \nचैनल सभ दरसबैए \nएक-एक पल डेगक झūकी \nदुिनयाकó झलकबैए \n \nई नै अपने देखय ओ \nजे िकछु सभटा करैए \nकेहन िवकट ŅĠŅ आगū \nजीअय लोक ने मरैए \n \nसोझūक शिĎत िवĈŀ अछैत \nतैयो िकएक ने लड़ैए \nभिरसक नैितक दुिवधा-ŅĠŅ \nसभ संबंधीए लागैए \n \nतिहयाक समए छलय दोसर \nबूझल िवदेशी छलैए \nआइ\n तँ ई नवका अंƇेज \nसोहोदर-मिसयौत लगैए \n \nतँए एहनो महान ई िदन \nआĜमामे नै उतरैए \nहो िजनकर ई देश रहौ \nहमरा तँ नै अरघैए \n \nआब लागय गुंजन सभ युग \nमुँह देिख  मुँगबा परसैए  \n \n(१५ अगİत, २०१०ई.)  156 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nमनीष झा \"बौआभाइ\" \nमूल नाम- मनीष कुमार झा, िपता- पं. āी नारायणजी झा, िपतामह- İव. पं. सĜयदेव झा, \nजĠमितिथ- २५ अगİत १९८१ ò., जĠम İथान/ İथायी पता : Ƈाम+पोİट- बड़हारा, \nभाया- अंधरा ठाढी, िजला-मधुबनी (िबहार), िपन-८४७४०१  \nभेल एहेन अवतार छल \nभारत केर ऐ  पावन धरतीपर \nकिलयुगमे भेल एहेन अवतार छल  \nजे राįƏिपतासँ संबोिधत भेलाह  \nĭयिĎतĜ वे आजादीक आधार छल  \n \nसĜय-अिहंसा-सहयोगक बलपर  \nĆेमक डेग बढ़ेने गेलाह  \nशŬत İवभावक पिरचए दऽ कऽ \nसिदखन उिचते िनणũय लेलाह  \nिवĂ बंधुĜवक िसŀŬत बना कऽ  \nमानवतापर बड़ पैघ कएल उपकार छल  \nकिलयुगमे भेल \nएहेन अवतार छल \n \nतूर तागलिĠह जे चरखापर  \nदेलिन  सभ के◌ँ एकर िशüा  \nजुिन िबसĉ िक यो संİकृित अĢपन  \nजे देने गेलाह दीüा  \nİवािभमानमे जीबू सभ िक यो \nछल-Ćपंचसँ दूर िजनक संसार छल   िवदेह मैिथली पƭ || 157 \nकिलयुगमे भेल एहेन अवतार छल  \n \nŅापरमे भऽ āीकृįण जनमलॱ \nÿेतामे बिन āीराम  \nसतयुगमे āीहिरĀंƖ बनल छी  \nकिलयुगमे गūधी नाम \nओइ िसŀपुĈषकó \"मनीषक\" पुįपŬजिल \nिजनकर हृदए İवĒछ आ िनिवũकार छल  \nकिलयुगमे भेल एहेन अवतार छल।  158 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nलालबाबु कणũ \nजĠमभूिम \nपावनमय ई जĠमभूिमकó \nसतसत कोिट Ćणाम करै छी \nमū केर लाज राखए लेल \nहम बेर-बेर कवूल करैत छी \nजानकी हमर सुपुÿी िमिथला केर \nÿाही-ÿाही माम िकए करै छी? \nबाप–भायकó कतũĭय पुरा लेल \nसभकó हम आƫान करै छी। \nउठू यौ मैिथल िमिथलावासी \nहाथ जोिड़  हम िवनय करै छी \nयुवा शिĎत एकवŀ भऽ \nलाल खूनक लाज रखै छी। \n \n  िवदेह मैिथली पƭ || 159 \n \nचĠ Ɩशेखर कामित, १९५९- \nिश üा- एम.ए. (राजनीित शाİ ÿ) , िप ता- İ व. योगेĠ Ɩ कामित , गाम-पोİ ट- किर यन, \nभाया- इलमास नगर, थाना- रोसड़ा, िज ला- समİ तीपुर, िब हार। संĆित -Ćखě ड \nसहकािर ता Ćसार पदािध कारी (बेनीपņी)। \nआइ काŎुक छॱड़ा सभ \nबाप रौ बाप, ऐ  दुिन यामे अĠ हार भ ऽ गेलै \nनयका-नयका छॱड़ा सभ बेकार भऽ गेलै \nगरम ƚį टाचारक बजार भऽ गेलय-२ \n \nपढ़ल-िल खल बैसल-बैसल माछी मारै छै, \nजानय घोड़ा-घास ने से अंƇेजी झारै छै \nकाज-धंधा छॲिड़ -छोिड़  कऽ छॱड़ा टĪ ली मारै छै \nिल ख \nलोड़हा पढ़ पĜ थर बेटा िद Ī ली मारय छै \nघरमे भुĔ जी भŬग नै सरकार भऽ गेलै, \nनयका-नयका छॱडा सभ बेकार भऽ गेलै \nगरम ƚį टाचारक बाजार भऽ गेलय-२ \n \nपढ़ल-िल खल बैसल-बैसल माछी मारै छै \nजे ने पढ़ल-िल खल से फुटानी झाड़ै छै \nदुइऐ िद नमे ई बेटा होिश\n यार भऽ गेलै \nशूट-बूट लगौने िद लीप कुमार भऽ गेलय \nगरम ƚį टाचारक बाजार भऽ गेलै-२ \n  160 || िवदेह मैिथली पƭ \nबापक जेबी काटै छै सिल या देखै छै \nमाइƅोसॉģट गहना बेचै छै मा◌ेहĤ बत करै छै \nढĸा-ढनमन लगबै छै फुटानी करै छै \nगुपचुप-गुपचुप ई छॱड़ा िप हानी करै छै \nघरसँ ताला तोिड़  कऽ फरार भऽ गेलै \nनयका-नयका छॱड़ा सभ बेकार भऽ गेलै \nगरम ƚį टाचारक बाजार भऽ गेलै-२। \nदुनू परानी फूिक-फूिक पी \nसािर नाम लƂडू सरहोिज नाम घी \nसासु ससुरकó कहबिन की \nबकरीक दूधमे चाहो बनैत छैक \nदुनू परानी फूिक-फूिक पी॥ \n \nसूित उिठ िलअ āीमतीजीक नाम \nछोड़ू कहनाइ बाबी जय िसयाराम \nछुĒछे फुटानी इजोिरयामे टॉचũ \nसिठ गेल अĠहिरयामे सभ बैटरी॥ \n \nमोट-मोट रोटी खेसारीक दािल \nजलखैमे तोड़ै छलॱ मकइक बािल \nिघवही कचौड़ीपर\n चोटे करै छी \nमौगीक बड़द बेकार बनै छी॥ \n \nभऽ गेल दुरागमन की ठेही भेल दूर \nदेखू गृहİथी आ फūकू चनाचूर \nराित िदन तेरहो तरेगन गनै छी \nकनै अिछ मौगी मेटाएिल िसनूर \nदेखू ने चेहरापर तेरह बजैए \nरोटीपर नीमक अचार गनै छी॥  िवदेह मैिथली पƭ || 161 \nगीत \nिटकली करय चमचम मुँह छै मिहसक चाम सन \nदेिख  क ऽ पड़ेलॱ किनयū लागय कारी झाम सन \nकारी-कारी मुँह बड़-बड़ आँिख टुकुर-टुकुर \nअĠहिरयाक कीड़ी जकū बड़य भुकुर-भुकुर \nठोरो लागय जरल-जरल िचिनया बदाम सन...॥ \nनीपल-पोतल नाक तैपर खुņा सन-सन बुņा \nहĤबर-हĤबर बाजब मुँहमे पानक गुलुŇा \nपेटोक कटिन लागय िटनही डराम सन...॥ \nमधमॲगर सन देह लगैए डĦफा सन-सन डūर \nनाकोसँ चुबैए जेना पसबए िक यो मūड़ \nहाथो पएर लगै छिĠ ह  जेना िटटहीक टŬग सन...॥  162 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nमनोज झा मुिĎत, काठमाěडू। \nहाइकू \nदुहु बकरी \nखेलू खूब छकरी \nदĠदन कĈ \nदेखाबटी छोिड़  दे \nलगबे तँ लािगजो \nभगबे तँ भािगजो \nलगबे तँ सफल होएबे \nया तँ मिर जएबे । \nमरलापर तोहर मायकó गवũ हेतै \nतोरा शहादतपर ओकर करेज जुरेतै । \nजॱ शुĈएमे भगबे तँ भािग जो । \nजॱ भगबे तँ, तोहर माय ओते दुखीत नै हेतौ, \nतोरा कमजोरीकó सहषũ İवीकार करतौ। \nजहन नामेक लेल लड़ैत छó \nदेखाबटी ढॲग करैत छó  \nतँ, तॲ अपराधी छó \nअपन, अपना मायकó। \nजहन तोहर माय ई बात बुझतौ \nतँ तोहरा वाİते धारण कएने, \nनौ मिहना धिर सहेिज कऽ रखने  िवदेह मैिथली पƭ || 163 \nअपना ‘गभũ’ Ćित ओ पछतेतौ। \nजे करबे से करैत जो,  \nŅैध चिरÿकó छोड़ैत जो, \nसþसँ नाता जोड़ैत जो \nमाएकó अपना हँसबैत जो \nतँए, आब सūचिह पड़तौ, \nएकटा िनणũए करिह पड़तौ । \nकरबे की? \nलगबे तँ लािगजो \nभगबे तँ भािगजो ।  164 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nराजेĠƖ चौधरी \n(बी.ए. आनसũ), Ƈामः- चरैया, पो. मगंलवार चरैया, थानाः- भरगामा, िजलाः- अरिरया, \n(िबहार) \nāीकृįण भजन \nदेवकी नĠदन, यशोदाक लाल। \nसुदामाक संगी, राधाक Ģयार॥ \nऋिषक नारायण, वŪजक गोपाल। \nउŀव सखा, गोिप सबहक यार॥ \nराजेĠƖक मुरली मनोहर, मीराक िवशाल। \nभĎतक भगवन, दुƠक काल॥ \nकेना जाउ Įयाम, तोहर नगिरया, \nओिढ़ कऽ मैल चदिरया। \nिवकल अिछ मन-Ćाण, \nतोरासँ िमलन लेल Įयाम-सŬविरया। \nदऽ िदअ हमरा भिĎत अपन, \nतूँ पित रिधया। केना जाउ Įयाम.....। \nहे गोिवĠद हे गोपाल, \nआिब गेल छी तोहर Ņार। \nहे गोिवĠद हे गोपाल, \nलाजक नाह तोरे हाथ, \nचाहे कĉ ओइ पार वा राखू मझधार। \nहे गोिवĠद हे गोपाल, \nराजेĠƖ करैए पुकार,  \nहे तारक हमरा तार, \nहे गोिवĠद हे गोपाल.....।  िवदेह मैिथली पƭ || 165 \nमū ताराक भजन \nभव सागर कĉ पार हे तारा \nभव सागर कĉ पार हे तारा \nआएल छी हम अहॴक शरणमे \nहमर कĉ उŀार हे तारा \nभव सागर कĉ पार हे तारा \nबीच भ◌ँवरमे नाह फसल अिछ, \nहमर कĉ उŀार हे तारा \nभव सागर कĉ पार हे तारा.....।  166 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nरमाकाĠ त राय “ रमा” \n१९४७- , Ćथम रचना- बटुक, बाल मािसक Ćयाग, कथा िव शेषŬक िŅ तीय भागमे \n१९६४ई., Ćकािश त कृित -(क) ती नटा बाबाजी-(ĉसीसँ मैिथ लीमे मैिथ लीमे टाĪ İ टायक \nकथाक अनुवाद-१९६७ई.मे, ( ख) फूलपात, किव ता संƇह १९७८, ( ग) भŬगक गोला \n(२००४ ई.मे), (घ) कटैत पūिख  : हँसैत आँिख  , कथा संƇह-२००५, कृį णकाĠ त िम ā \n(िविन बĠ ध), २०१२, सािह Ĝ य अकादेमी नई िद Ī ली। Ćाय: डेढ़ सए रचना ( कथा-िन बĠ ध \nकिव ता) मैिथ ली िह Ġ दीक पÿ-पिÿ का, आकाशवाणी एवं दूरदशũनसँ Ćकािश त/ Ćसािर त। \nसािह Ĝ य अकादेमी Ņारा आयोिज त किव  सĦ मेलनक आयोजनक ƅममे रेलक चपेटमे पिड़  \nदिह ना पएर छाबा धिर  गमा िव कलŬग। सेवा िन वृत अğ यापक (उĒ च िव ńालय)। सĦ पकũ- \nāी रमािन वास, मानाराय टोल पो. नरहन (समİ तीपुर)। \nवĠ दना \nजनिन , कने िद यौ वीण बजाय \nसुिन  जकर झंकार जन-मन \nआश कुसुम फुलाय \nपवनमे गित , तपन ओ शिश  \nजिन क नेह नहाय! \nककर कĦ पन दनुज उर-िब च \nĆलय दैछ मचाय? \nजकर İ वरसँ सकल सृिį ट क \nपाप üणिह ◌ं दुराय! \nसून नभ उर ककर कĉणा \nवािर सँ भिर  जाय \nजइ तारक खग िव हग \nकल-कंठ सुधा बसाय! \nजिन क तरजिन  अƇ भागे  िवदेह मैिथली पƭ || 167 \nसृिį ट  रहल नचाय \nअिथ र-िथ र नर-नारी उर \nजे Ćणय लय िस रजय! \nअý ýान िव हीन मानव \nतूँ दयामिय  माय \nमृदुल तव पद कमल वंदन \nकरी माथ झुकाय!  168 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nĆकाश Ćेमी, जनकपुर \nगीत \nसुनैत छी फुलबारीमे Ćेम रस बहै छै \nिनĜय कली संग भमरा नचै छै। \nचुिम नचै छै भमरा कलीकó कोमलता \nमुİकै छै कली आ िनखरै छै सुĠदरता ।। \nिसनेिहयाकó बाट हम सिद खन तकै छी \nĆेम रस िपबैले कछमछ करै छी \nआउ िसनेिहया जुड़ा िदअ मनकó \nपरती अिछ अंग िभजा िदअ तनकó \nवसĠतक बहार हमर मन तरसाबए \nकोइलीकó कुहकी िजया ललचाबए \nमधुआएल मĔजर नै िटकुला \nकोषा भेल आम हम डमरस लगै छी \nĆेम रस िपबैले कछमछ करै छी \nसाउन सरधुवा अगन लगाबे \nिरमिझम बदिरया हमरा सताबे \nबएसक उमंग आब रहलो नै जाइए \nĆेमक अगन आब सहलो नै जाइए \nभमरा हमर अहū कतए बैसल छी \nĆेम रस िपबैले कछमछ करै छी  \nĆेम राग रससँ गगरी भरल अिछ \nबŬटैले सिद खन िजया तरसल अिछ \nआिब घनĮयाम Ćीतसँ नहा िदअ \nतृĢत होइसँ रस हमर िपया िदअ \nĤयाकुलता सहेजने िपपिहया बनल छी \nĆेम रस िपबैले कछमछ करै छी।।  िवदेह मैिथली पƭ || 169 \n \nसुमन झा \"सृजन\" \nगाम+पोİ ट- ि◌ नमũली, भाया- ि◌ नमũली, िज ला- मधुबनी, (िब हार) \nकैĎ टस जकū िद ल \nअपन शहरक कात-करोटमे चलैत \nअहū बुझए लगलॱ \nिज नगीक रİ ता अिछ  एतबे असान \nिझ İ सी-बुžीकó देिख    \nिब सिर  गेलॱ अछारबला बरखाकó \nमुİ कुराइत लोककó देख  \nि◌ बसिर  गेलॱ \nĆकृित क ƅूर मजाककó  \nघरमे बैस  किव ता िल खैत  \nभेल अहūकó ƚम \nगरीबकó िच Ġ हैक \nमुदा, \nनै चिल  सकलॱ अहū िक छुओ डेग \nिज नगीक िव रानक रौदमे \nनै सुित  सकलॱ अहū एĸो राित   \nिग रैत घरक डरसँ कोठरीमे  \nनै दऽ सकलॱ अहū संग \nभूखल आ सुखल मुँहक मुİ कीकó \nआ, \nछोिड़  असकर चिल  गेलॱ \nअहū ओइ  िद लकó   170 || िवदेह मैिथली पƭ \nजे अिछ  कैĎ टस जकū \nजेकर कोमलता लऽ  \nउिग आएल अिछ  कūट \nजेकरा छूबए लेल  \nसभ हाथ भऽ जाइत लहूलुहान \nआ हरेक बेर  आिन  लैत अिछ  िद ल  \nअपन जलैत चेहरापर  \nएकटा मुरझाएल मुİ कान। \nबिल  \nचुपचाप ठाढ़ भऽ देखने छल ओ \nजखन ओकरा शहरमे भेल छल पिह लुक बेर   \nदू जाित क बीच तकरार \nखामोश छल ओ तखनॱ \nजखन अ◌ािब  गेल छल हाथमे तलवार \nĈकले रहल ओ तखनॱ   \nभोरे-भोर आ सभ िभ नसर \nहĜ याक खबिर सँ  \nसजए लगल छल अखबार।  िवदेह मैिथली पƭ || 171 \n \nिश वकुमार ि◌ मā \nगाम- बेरमा, पोİ ट बेरमा, वाया- तमुिर या, िज ला- मधुबनी, िब हार, िप न ८४७४१० \nभलमानुस समाज \nबेवहािर क लोककó घाटा होइत छैक \nमरनोपराĠ त ओकर नाअ◌ो◌ं लैत छैक \nसोनमा हमरा गामक सबहक काज करैत छैक \nतकरेपर सभ खूब गरजैत छैक \nबेवहािर क लोककó घाटा होइत छैक। \n \nकॉमरिश यल लोककó घाटा सुझैत छैक \nसामािज क लोक घाटा नै बुझैत छैक \nसमाज आओर सामािज कताक पिर भाषा लोक दैत छैक \nमुदा,  \nओ लोक िक एक नै समाजसँ जुडै़त छैक \nबेवहािर क लोककó घाटा होइत छैक \nिश वजी अपन भावनापर नोर पोछैत छैक \nककरो िक एक नै अपन बुझैत छैक \nजाित -पाित क िढ ढ़ोरा सेहो िप टैत छैक \nतेकरा सरकारमे िक एक İ थान दैत छैक \nबेवहािर क लोककó घाटा होइत छैक।  172 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nडॉ. बचेĂर झा \nजĠ म- १५ माचũ १९४७ò, एम.ए, पी.एच.डी., पूवũ Ćाचायũ, िन मũली महािव ńालय िन मũली।  \nभóट  \nकी कहू केहन लोकसँ भेल भóट, \nउƛ िस यानी मधुरीवाणी,  \nित नकर िथ क ई िक रदानी,  \nलािर  चुगली कािट  रहल छिथ , \nसबहक घóट \nकी कहू केहन लोकसँ भेल भóट। \n \nकायũ कलापसँ पिक या नारद, \nअपन िह त छिĠ ह  अनका मारब, \nउजर केश, दया-धमũक नै लेश, \nछिथ  कंजूस बेवहारमे ठŲढ़ेश \nकी \nकहू केहन लोकसँ भेल भóट। \n \nिव ńा बल नै Ćखर \nतरक भरकमे छिथ  अƇसर \nरंग-िब रंगी पिर धान वान भऽ \nरखने छिथ  ई समैक टेक \nपीब उƛकó बनल युवक छिथ , \nगामक पीपरहुँसँ जेठ \nकी कहू केहन लोकसँ भेल भóट। \n  िवदेह मैिथली पƭ || 173 \nअपन Ćशंसा अपने करबामे \nनै छिथ  ककरोसँ झूस \nआदर पएबा लेल बजैत सिद खन सुĒ चा झूठ \nकी कहू केहन लोकसँ भेल भóट। \nभगवान ने करिथ  एहन लोकसँ हुअए पुन: भóट। \nभावाĠ जिल \nिच र Ćती िü त मैिथ लक छल सतत् मŬग, \nजकरा हेतु कतेको गमओलक जान। \nराजनेता सभ िम िथ लाक नै देलिन  िधयान, \nमाय मैिथ लीक आँचल सतत् रहल Ħ लान। \nिन ज मातृभाषाक सभ तरहó भेल अपमान, \nतथािप  मैिथ लीक अिİत Ĝ वक नै भेल अवसान। \nधĠ य! धĠय! वाजपेयी जे मैिथ लीक कएल सĦ मान, \nआइ मैिथ ली पओलक अį टम् सूचीमे İ थान। \nसमए तुलाइल अिछ  सभ िम िल  कĉ मैिथ लीक उĜ थान, \nकिव , लेखक ओ सािह Ĝ यकार वĠ धु कĉ योगदान \nकोिट मैिथ ल िन ज मातृभाषाक बढ़ाउ सान! \nसबहक िज ƫापर बसिथ  मैिथ ली ई हो अरमान, \nपूब-पिछ म बँटल िम िथ लाक जोड़ल नीित श देल अवदान, \nतó िव कास पुĈष कहबैत ओ छिथ  महान् \nहुनक अमर कीितũ सतत् रहए दुनू अइठाम \nपुलिक त कहल धरा धाम जय िम िथ ला! \nजय मैिथ ल! İ वीकार करी  \nबचेĂरक  सत्-सत् Ćणाम।  174 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nĮयामल सुमन \nगाम- चानपुरा (सहरसा), सĦĆित जमशेदपुरमे। \nसĜ य \nकहू िक फूिस बजै छी? \nगĢपेटा हम नीक करै छी सभटा उनटा काज \nऐ  कारणसँ टूिट रहल अिछ मैिथल सकल समाज। \nकहू िक फूिस बजै छी? \nटाका देलॱ बेटी देलॱ केलॱ कĠयादान \nओइ टाकासँ फुटल फटाका मनमे भरल गुमान \nदाता बनल िभखारी देिखयौ केहेन बनल अिछ रीत \nकेना अयाची केर बेटा सभ मūिग देखाबिथ शान। \nकहू िक फूिस बजै छी? \nमाछ मŬस केर मैिथल Ćेमी मचल जगतमे शोर \nसĦहिर सĦहिर कऽ घरमे खेता सािन-सािन कऽ झोर \nबिरयातीमे झोर िकनारा काली मŬसक बुņी, \nिमिथला केर बेवहार केना कऽ बनल एहेन कमजोर। \nकहू िक फूिस बजै छी? \nनै सĦहरब तँ सच मानू जे भेटत कƠ अथाह \nजाित-पाितकó छोिड़ कऽ बेटी करती कतौ िबयाह \nतखन सुमन केर गोÿ मूल सभ करब केना पिह चान \nबचा सकी तँ बचाऊ िमिथला बिन कऽ अपन गवाह। \nकहू िक फूिस बजै छी....। \n  िवदेह मैिथली पƭ || 175 \n \nजय Ćकाश मंडल \nअिधवĎता, िनमũली अनुमěडल कोटũ िबहार, एम.ए., एल.एल.बी., Ƈाम- मझौरा, िनमũली, \nिजला- मधुबनी। \nउपराग \nहम दइ छी उपराग  \nहे यौ समाजक लोक \nजाित धरम अहū िकए बनौिलऐ \nजन-जनमे अहū लड़ौिलऐ \nकेिलऐ केहन ई खोज,  \nहे यौ समाजक लोक  \nहम दइ छी उपराग.....। \n \nदहेज Ćथा अहū िक अए चलेिलऐ \nनारीकó अहū पाइये जोखिलऐ \nदेिलऐ केहन ई नोर \nहे यौ समाजक लोग \nहम दइ छी \nउपराग.....। \n \nिहĠदु, मुिİलम, िसख, इसाइ \nअपनामे सभ भाइ-भाइ \nमंिदर मिİजद लेल झगिड़ गेिलऐ \nहे यौ समाजक लोक  \nहम दइ छी उपराग.....।  176 || िवदेह मैिथली पƭ \nभूल कतए भेल \nबड़ नीक गप कहलॱ \nई बुझलॱ यौ \nअपन देश अिछ  महान \nसेहो मानलॱ यौ \nमुदा घोटालामे देश भेल िदवाला \nकहू भूल कतए भेल। \n \nसएमे नĤबे बेइमान  \nफेर देश ई महान \nहम रटै छी \nगūधी गौतम केर नाम हम बेचै छी, \nअसमाने जँ फाटत तँ दरजी िक सीयत \nजतए मंÿी बइमान \nओतए Ćजा िक करत \nयौ भूल कतए भेल \nकहू सुिध कतए भेल। \n \nखेलोमे आब धोखेबाजी चलैए \nिƅकेटमे आब सट्◌ेबाजी चलैए \nएिशया ओलोिपंकमे नामो िघनेलॱ \nधिन ई मĪलेĂरी जे कūİय एगो पइलॱ \nभूल कतए भेल यौ, \nसुिध कतए गेल।  िवदेह मैिथली पƭ || 177 \n \nसĜयेĠƖ कुमार झा \nजĠम ०१.०१.१९६९ संकटमोचन नगर, मधुबनी। किव, कथाकार, अिभनेता। पोथी- \nअहॴकó कहै छी ( िवहिन कथा संƇह), मैिथली िफĪम िपिरितया, दुलĈआ बाबू आ Įयामा \nदशũन आ सौभाĐय िमिथलाक सीिरयल डॉ. टोपीवाला मे अिभनय। आकाशवाणीमे कायũरत। \nदस गोट üिणका \n१ \nशहरमे \nपैघ लोक छोट आİथाक संग जीबै छिथ । \nगाममे \nछोट लोक पैघ आİथाक संग जीबै छिथ । \nजीबै दुनू छिथ \nमुदा जीबामे अंतर छै । \nलोक आ आİथाक छोट-पैघ भेने \nजीवनमे फकũ एबे करतै ने। \n२ \nĮमसानोमे आब कहū छै खाली परती धरती \nसभपर कएक बेर कएकटा लाश जरल छै- \nआब तँ आबैबला ĆĜयेक शव \nअपना संग अपन पूवŸजोकó \nएक बेर फेर जरा दैत अिछ। \n३ \nअहū िलखै छी ढाकीक ढाकी  178 || िवदेह मैिथली पƭ \nमुदा िकए नै पढ़ै छै समए तेकरा \nएकसर अĠहार कोठरीमे \nअहūक सभ पūित \n‘सफोकेशन’क िश कार भऽ पड़ले रिह जाइत अिछ \nअहū छोड़ू िलखनाइ \nआ पिहने िमला िदयौ \nइĠƖधनुषकó \nसंगीतक सारेगामाक संग। \n४ \nसूरजक İथानपर यिद \nमनुĎख ठाढ़ रिहतै \nएको िकरण रोशनीक \nधरतीपर नै पड़ऽ दैतै। \nसूरज सेहो अपन रोशनीक संग \nिबनु बतौने मनुĎखकó \nिदन राित जिरते रिहतै \nआ- मनुĎख अपन रोशनीकó पीब \nसूरजक रोशनीमे आधा िहİसा मŬिगतै। \n५ \nनारी यिद भोĐया छै तँ ठीक छै \nकोनो हजũ नै/ भोगैत रहू \nमुदा एतबा तँ सĜय अिछ \nजे अहūके◌ँ एखन धिर नै भेटल अिछ \nअपन माइक देहक गंध। \n६ \nअकासमे मेघ \nपसरल जा रहल छै धरा धिर  \nकारी-कारी मेघक परछūिह \nएखने बरसतै मूसलाधार बरखा  िवदेह मैिथली पƭ || 179 \nबाहर पसारल गोट-गोट कपड़ा समेिट  एलॱ, \nदलानपर सूतल बाबूटा माÿ छूिट गेला। \n७ \nकेस बढ़ल, कटा लेलॱ \nनह बढ़ल, कािट लेलॱ \nकतौ देहमे भिर रहल छै \nएकटा िवषकुĦभ, अमाशयक नीचū \nसभ कहैछ- जुिन हटाबऽ ऐ  कुĦभकó \nĆाणो जा सकै छह \nअदौसँ जीिबये रहल छै \nमनुĎख- \nऐ  िवषकुĦभक संग। \n८ \nछोटका लþीमे \nभिरपोख जल ढारैत छी \nलþी ƅमश: बढ़ल जा रहल छै। \nएकटा बūसक फŇी लगा देने िछऐ \nलþी ओइमे लपटा रहल छै। \nबगलमे ठाढ़ एकटा पुरान पीपरक गाछ \nसमैसँ पिहने \nउपेिüत भेल ‘ठाढ़’ अिछ। \n९ \nकिवता िस नेह अिछ, भूख अिछ \nसĜकार अिछ, बेवहार अिछ। \nमुदा- नै अिछ किवता \nरोटी, कपड़ा, मकान आ \nनचैत/नचबैत बजार।  180 || िवदेह मैिथली पƭ \n१० \nभूख सभकó लगै छै \nभूख सबहक लेल छै \nभूख सबहक मेटाइत छै \nमुदा मायक भूख \nनै खĜम होइत छै कखनो \nबेटाक थारीमे \nअपन हाथक बनल  \nितलकोरक तĉआ दैत \nबेटाक भूख \nमाइयेमे सिĠहया जाइ छै।  िवदेह मैिथली पƭ || 181 \n \nĆो. किपलेĂर साहु \nजĠम- ०२.१२.१९६२, Ƈाम-कड़हरबा, पोİट-बेलही भवानीपुर, िजला- मधुबनी ( िब हार), \nिशüा- İनातकोþर (मैिथ ली), संĆित - अशफŰ दास साहु-समाज मिह ला इě टर महािव ńालय, \nिनमũली, सुपौल। \nकोसी \nहे माइ कोसकी हम करै छी अहūकó Ćणाम् \nहम िवकल भऽ बैसल छी अहūक कछेरमे \nहम जाएब केना अपन गाम, हे माइ। \nबहुत िदनसँ बहैत अिछ कोसी, \nछै नाजुक भेल िİथित बेचारीकó! \nअखन कािट रहल अिछ-  \nिनमũली, भपिटयाही, िदिधया,  \nदुधैला, बेला अĈ मझाड़ीकó। \nहरल-भरल छल वाग बगीचा  \nओ सोना कटोरा सन खेत  \nदेिख -देिख  कऽ िहया फटैत अिछ  \nसगरे भरल अिछ रेत। \nजतए चलै छल जानकी एĎसĆेस सन गाड़ी \nततए बहैत अिछ जल अथाह \nबास डीहकó कुěड बनौलिथ, \nबūस नै लैत अिछ थाह। \nअपनो आएल कोसी मइया  \nकएने आएल अĠदेश, \nिपलही, बोखार, मलेिरया लेने आएल सĠदेश।  182 || िवदेह मैिथली पƭ \nकतएसँ लाएब दवाइ कुनाइन गाएक दुध अĈ धान \nकतएसँ लाएब साबूदाना केना कऽ बचतै Ćाण। \nजतए उपजै छल नाजीर, कनकजीर,  \nकिरयाकामौर ओ पिलया धान। \nतइ गामक नर-नािरकó अŎुआ रखने अिछ Ćाण। \nदरभंगा, मधुबनी, सुपौल सहरसा, मधेपुरा,  \nपूिणũयū लगैत छल सभा केर ढेर। \nछओ िजलापर राज करैत अिछ झौआ, काश, पटेर। \n \nहे माइ कोिस की समेटू अपन भाभट  \nआ दए िदअ हमर हिरयरका खेत \nनै तँ किनये िदनक बाद अपनेक ऊपरसँ चिल देत गंगा यमुना \nएĎसĆेस। \nहमर कĈण ƅĠदनकó सुिन किरयौ समİयाक िनदान  \nवहए छी हमर समाजवादी नेता  \nआ वहए छी िमिथलाक भगवान। \nहे माइ कोिस की हम करै छी अहūकó \nĆाणाम्।  िवदेह मैिथली पƭ || 183 \n \nराधा काĠत मंडल ‘रमण’ \nजĠम- ०१.०३.१९७८, पुÿ āी तुरĠत लाल मěडल, गाम- धबौली, लौकही, भाया- िनमũली, \nिजला-मधुबनी, (िब हार)। िश üा- İनातक। \nİवागत गीत \nहे अयोğया वासी āीराम  \nअहū İवागत हमर İवीकार कĈ \nहे िदĭय पुत हे शािĠत दूत  \nिनज काम भावसँ बढ़ैत रहू,  \nअहū सĜय मागũपर चलैत रहू \nहे अयोğया वासी āीराम अहū İवागत हमर... \nधĠय माए ओ िपता धĠय अिछ \nिजनक अहū सन भेल संतान \nजनकपुरी आिब धनुष भंग कऽ \nसीताक रखलॱ अहū Ćाण \nधĠय-धĠय छी अहū अयोğया वासी  \nअहū अयोğया वासी  \nāीराम अहū İवागत  \nहमर İवीकार कĈ \nहे अयोğया वासी āीराम अहū İवागत हमर...।  184 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nधीरेĠƖ Ćेमिषũ \n१९६७, िसरहा, नेपाल। िव.सं.२०२४ साल भादब १८ गते िसरहा िजलाक गोिवĠदपुर-१, \nबİतीपुर गाममे जĠम लेिनहार Ćेमिषũक पूणũ नाम धीरेĠƖ झा िछयिन। कािĠतपुरसँ हेĪलो \nिमिथला कायũƅम Ćİतुत कतŭ जोड़ी ĉपा-धीरेĠƖक धीरेĠƖ। “पĪलव” मैिथली सािहिĜयक \nपिÿका आ “समाज”मैिथली सामािजक पिÿकाक सĦपादन। \nिकछु रंग फगुआक \nकोन ĉप फगुआ खेलाएब? \nिदनभिरक पसेनासँ  \nराित हमर पेट भरए  \nिजनगीक िचतापर  \nसेहĠताक लाश जरए  \nहोड़ी केना हम गाएब!  \nकोन ĉप फगुआ खेलाएब! \n  \nपĈकóक देल वचन  \nखूब खाएब पूआ \nबौआ लए अĻा, आ  \nघरनी लए नूआ  \nजेठक इनारसँ \nघीचैए पािन āम  \nगगरी कखन भिर पाएब!  \nकोन ĉप फगुआ खेलाएब! \n \nआश लेने\n िहरदय  िवदेह मैिथली पƭ || 185 \nनै किहयो जुड़ाएल  \nसūसक िचड़इ एतबा  \nमुफतिह उड़ाएल  \nचूिर–चूिर पाथर  \nथुराएल अिछ हाथो  \nआब केना डĦफा बजाएब!  \nकोन ĉप फगुआ खेलाएब! \n \nमधुसनक बोलहुटा  \nहमराले गीत हएत  \nसĠतोषक मुİकी  \nअभावोक मीत हएत  \nनेह भरल िजनगी िथक  \nसतरĻी इĠƖधनुष  \nकोन काज रĻे उड़ाएब!  \nएिहना हम फगुआ खेलाएब। \nफगुआ गीत \nनायकः   एमकी होरीमे गोरी मचेबै हुड़दंग \nिक यो कहै मतवाला िक कहै रे मतंग  \nनाियकाः   एमकी होरीमे जोड़ी चढ़ेलॱ िक भंग \nिकए हमरा सताबैत, करै छी एना तंग  \n  \nनायकः   होरीक ई बलजोरी गोरी Ćेमक बस इजहार छै  \nआिलंगनमे अहū छी तइसँ फगुओमे ई बहार छै  \nनाियकाः  बड़ लागए सोहनगर ई Ćेमक तरंग  \nमुदा किट ने जाए ककरो नजिरसँ पतंग  \n  \nनाियकाः         मदमातल ई पवन बहैए, िचनगी जुिन सुनगाउ यौ \nझुलसए नै ई Ćेमिचड़ैया, लऽग ने आरो आउ यौ   186 || िवदेह मैिथली पƭ \nनायकः   अहū हमरा बूझै छी िकएक अवढंग \nहम तँ Ćेमक बजाबै छी मन–िमरदंग  \n  \nनायकः   रंगक नै उĜसव ई खाली िजनगीक सेहो वसĠत छै \nरंिग ली मनकó Ćेमक रंग तँ केहनो पतझड़ अĠत छै  \nनाियकाः  एना िहयामे िपया नै जगबू उमंग  \nनै तँ सŵतल ई मनमे िछलिक जाएत रंग  \nअसली रĻ उड़ेिलऐ ना  \n  \nपुĈषः   िबहुँसैत फगुआ फेरो आएल  \nमनमे नव उमĻ समाएल  \nडĦफा बजैबे, होिरयो रे गेबै,  \nछाती जुड़ेबै ना  \nहम तँ रĻ उड़ेबै ना  \nİÿीः   िबहुँसैत फगुआ फेरो आएल  \nमनमे नव उमĻ समाएल  \n   नचबै नचेबै, गेबै गबेबै,  \nछाती जुड़ेबै ना  \nहम तँ रĻ उड़ेबै ना \n \nपुĈषः   नव–पĪलव लऽ गाछ पनुघलै  \nनैनकó चहुँिदस फूले सुझलै  \nİÿीः  दैव रे की भऽ गेल ई हमरा  \n    सबतिर देखी भमरे भमरा  \n \nपुĈषः   गोरीक छमछम बाजैत पायल  \nकऽ गेल सोझे हमरा घायल  \nमरबै िक जीबै, Ćेमरस पीबै,  \nछाती जुड़ेबै ना  \nहम तँ रĻ उड़ेबै ना \n   िवदेह मैिथली पƭ || 187 \nİÿीः   मन–मिĠदर ई छल अजबारल  \n   तोरिह मुĈतसँ गेल अजबारल \n  \nİÿीः  सŵतल सेजौट गेल धिङआएल  \n   तोहर बातसँ मन भिड़आएल \n  \nपुĈषः   एमकीक होरी, धािर गेल गोरी  \n   छाती जुड़ेिलऐ ना  \n   असली रĻ उड़ेिलऐ ना \nगजल \n१ \nजोर जुलुमसँ जे ने झुकए से भले लगए िपअरगर यौ \nइĠƖधनुषी ऐ  दुिनयामे लाले लगए िपअरगर यौ \n  \nठोरे जँ सीयल रहतै तँ गुदुर बुदुर की हेतै कपार! \nएहन मुदŭ शािĠतसँ तँ बबाले लगए िपअरगर यौ \n  \nकुĒची–कलमक ĉप सुरेबगर रहलै, रहतै सबिदनमा \nजखन अĠहिरया पसरल होइक, मशाले लगए िपअरगर यौ \n \nखािल शĤदक जाल बुनल नइ चाही आब जवाब कोनो \nनगर–डगरमे गुĽैत सबल सबाले लगए िपअरगर यौ \n  \nजुड़शीतलकेर भोरहिरयामे धह–धह जरए कपार जखन \nजलथपकी नइ, तखन जūघपर ताले लगए िपअरगर यौ \n  \nमाथा बĠहबैत कफन, उड़ाबए लाल गुलाल अकाशे जँ \nहमरा तँ ओिह  समए–सुĠदरीक गाले लगए \nिपअरगर यौ  188 || िवदेह मैिथली पƭ \nसाल–सालपर अबैत रहैए, सगरो दुिनया नवका साल \nनवयुगक मुहथिर खोलैत नव साले लगए िपअरगर यौ। \n२ \nदेखू कतबा तील बहै छी, नइ जाउ हĦमर कūितमे \nिखĒचिड़मे कने घीओ चाही, आब ितला-सकरūितमे \n  \nजइ ितलाठकó तपैत िगरहतनी देह अहūसुन सेदै छी \nओहो िछयै हमहीँ जनमओने घाम िसँिचकऽ मािटमे \n  \nहँ यौ मािलक खूब जनै छी, शासनके तरजू की होइ! \nभँटा-मुरइसन हमरासुनके अहीँ बँटिलयै जाितमे \n  \nधरम नामके अिफम सुँघाकऽ परदादा-परनानाकó \nछी धपाएल अहū करऽ उगाही परपोता-परनाितमे \n  \nई नइ बुझबै पिहनिहसन सभ दँतिखसठीमे ठाढ़ अिछ \nअĢपन अिधकारक लेल सभĎयो िमिलकऽ बैसल पūितमे \n \n२०६२/१०/०१, ितला-सकरūित \n  िवदेह मैिथली पƭ || 189 \n \nसरोज ‘िखलाडी’ \nनेपालक पिहल मैिथली रेिडयो नाटक संचालक। \nगीत \nभोरका िकरण सन अहūकó Ĉपरंग \nकतेक िनक सुĠ दर मुİ कान अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ-२ \nचĠ Ɩमासँ िगरल चĠ Ɩमाकó टुकड़ा \nओ बिन गेल अिछ अहūक मुखरा \nİ वगũक पिर अहū आकऽऽऽऽऽऽऽ \nİ वगũक पिर अहū दुिखकó सपना \nअहū छी सबहक मुİ कान अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ-२ \nभोरका िकरण सन अहūकó Ĉपरंग  \nकतेक िनक सुĠ दर मुİ कान अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ-२ \nनै देिख  अहūकó तँ मन नै लगैए \nदेखी  जँ अहūकó तँ मन नै भरैए \nिखलैत गुलाब अहūक \nिखलैत गुलाब अहū किवक रचना \nअहū छी गजलक भाव अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ- २ \nभोरका िकरण सन अहūकó Ĉपरंग \nकतेक िनक सुĠ दर मुİ कान अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ- ३  190 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nनĠ द िव लास राय \nजĠ म- ०२.०१.१९५७ ò., िश üा- बी.एस.सी. (गिण त), आइ.टी.आइ. (टनũर)। गाम-पोİ ट- \nभपिट याही, टोला- सखुआ, वाया-नरिह या, िज ला- मधुबनी, ि◌ बहार। \nगीत \n१ \nकतेक िद नसँ हम िच Ňी िल खै छी, \nकथीले ĉसल छी िप या, ि◌ कए ने अबै छी \nबीत गेलै दुगŭपुजा, ि◌ बतलै िद यारी, \nि◌ बरहा सतबैए हमरा राित  कारी-कारी, \nएक िद न ि◌ जबै छी िप या, एक िद न मरै छी, \nकथीले ĉसल छी िप या, िक अए ने अबै छी। \n \nजिह यासँ \nपरदेश गेलॱ अहū, िद लकó नै अिछ  चैन यौ, \nकनेको नै दै छी अहū हमर गĢ पक माि◌ न यौ, \nिन नो नै अबै राित कó तारा िग नै छी, \nकथीले ĉसल छी राजा ि◌ कअए नै अबै छी। \n \nगाछ सभमे लटकल अिछ  एमकी रंग-िब रंगक आम यौ \nआम खाइले िप या हमर, \nआिब  जाएब गाम यौ, \nभा◌ेरसँ हम सūझ धिर  अहūक राİ ता तकै छी, \nकथीले ĉसल छी िप या, िक अए नै अबै छी। \n \nअपन शरीरपर िप या देबै अहū िध यान यौ,  िवदेह मैिथली पƭ || 191 \nदुि◌ नयūमे नै अिछ  हमरा, अहū छोिड़  आन यौ, \nअहūकó दीघŭयु खाित र पूजा करै छी, \nकथीले ĉसल छी िप या, िक अए नै अबै छी \n \nबुĒ चीकó ओझा आनलक लहंगा-पटोर यौ, \nआँिख सँ झहरै हमरा िद न-राित  नोर य","size_mb":5.16,"has_text":true},"Sadeha 08.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 08.pdf","name":"Sadeha 08.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n(िवदेह-सदेह ८, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक समानाĠतर रंगमंचक गितिविधक संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित  Ćकाशन  2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-66-2 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. २००/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित  Ćकाशन \n \n \nāुित Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Drama Festival : Maithili Parallel Theatre Archive.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर- नाƀय सािहĜय, समानाĠतर मैिथली नाटक  1 \nआ रंगमंच; आ नाƀय सािहĜयक समीüाशाİÿ/ \nजाितवादी रंगमंचक Ćितिनिध नाटक-छुतहर- \nछुतहर घैल- छुतहा घैल/ चािरटा अंƇेजी  \nनाटक- डॉĎटर फॉİटस, सैमसन एगोिनİटेस,  \nमडũर इन द कैथेƑल आ İƏाइफ \nहम पुछैत छी बेचन ठाकुरसँ मुžाजीक गपशप/ बेचन ठाकुर 31 \nŅारा मैिथली नाटकक िनदųशन/ मंचन \nिवदेह सĦमान २०११-१२  52 \nĔयोित सुनीत चौधरी केसर 88 \nमुžी कामत- अंधिवĂास 93  \nधीरेĠƖ कुमार उदय नारायण िसंह “निचकेता” क नाटक  98 \nनो एंƏी : मा Ćिव श/ जड़ैत मोमबþी  \nिशव कुमार झा-     भफाइत चाहक िजनगी/ िम िथ लाक बेटी/  104 \nमैिथ ली नाटकक िव कासमे आनंद जीक योगदान/ \nगजेĠƖ ठाकुरक नाटक संकषũण/ िवभारानीक  \nनाटक बलचĠदा  \nरिव भूषण पाठक-  िवभारानीक नाटक भाग रौ 119 \nशĦभू कुमार िसंह-  मैिथली सामािजक नाटकक मूल केĠƖ िबĠदु-  122 \nनारी समİया/ आधुिनक मैिथली नाटकमे  \nिचिÿत िनधũनताक समİया  \nदुगŭनĠ द मěडल नाटक बेटीक अपमानपर एक नजिर  142 \nआशीष अनिचĠहार बेचन ठाकुरक नाटक छीनरदेवी/ बेटीक अपमान 145 \nसुजीत कुमार झा- िमिथला नाƀयकला पिरषद (िमनाप)  149   \n \nिमिथलेश कुमार झा- मैिथली नाटक Ćİतुित (मधुबनी िजलाक  152 \nपजुआिरडीह टोल)-ऐितहािसक संकलन  \nहम पुछैत छी मुžाजीसँ रमेश रंजनक अĠतवŭतŭ  154 \nसरोज िखलाड़ी-  बोतल राम/ सोच/ ललका कपड़ा 159 \nिकशन कारीगर-  आब मािन जाउ ने (हाİय रेिडयो  नाटक) 173 \nमैिथली रंगमंचक गितिविधक संकलन \n उमेश मěडल-मैिथलीमे ई-पÿकािरता/ 182  \nिवदेह गोơी   \n िमिथला नाƀयकला पिरषद (िमनाप),  187 \nजनकपुरक बौवाबुĒचीक लेल िƅयाĆधान  \nनाटक \"बुिधयार छौड़ा आ राछस\"  \n(िरपोटũ रोशन झा)  \n जानकी नवमीपर जनकपुरमे बम िवİफोट  189 \nŅारा संİकृितकमŰ सभक हĜया-  \n(िरपोटũ पूनम मěडल)  \n मैिथली नाटक तथा सŬİकृितक कायũƅम  190 \nसĦपž (िरपोटũ सुजीत कुमार झा)  \n लोकोĜसव १०-१५ जून २०१२  190 \n(िरपोटũ गजेĠƖ ठाकुर)  \n गोिवĠद झाक मैिथली नाटक \"अिĠतम Ćणाम\"  193 \nआब संİकृतमे  \n जीवन झाक सुĠदर संयोग, सामवती पुनजũĠम  194 \nआिदक मंचन  \n मैिथली नाटककारकó सािहĜय अकादेमी  194 \nपुरİकारक सूची \n मैिथला भाषाक सड़क नाटक Ćदशũन-  195   \n \n(िरपोटũ सुजीत कुमार झा) \n उपĆधानमĠÿी िमनापमे  195 \n(िरपोटũ सुजीत कुमार झा)  \n िमिथयािÿक-झंकार  196 \n(िरपोटũ िदनेश िमā) \n िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव  196 \n(िरपोटũ उमेश मěडल) \n युवा नाƀयकला पिरषद परवाहा देउरी  202 \nŅारा िबƅमी शĦवत २०६९क पूवũ सĠğयामे   \nअĠतररािįƏय मैिथली नाटक महोĜसव  \nआयोिजत  \n(िरपोटũ ĮयामसुĠदर शिश) \n निचकेताक \"एक छल राजा\"क मंचन  205 \n(िरपोटũ āी िजतेĠƖ कुमार झा \"जीतू\") \n मैिथली िफĪमक िलİट 209 \n आशुतोष अिभýकó शैलबाला पुरİकार आ  215 \nरीतू कणũकó कामेĂरी देवी पुरİकार  \n(िरपोटũ āी सĜयनारायण झा) \n बेरमामे ''अĢपन कमũक फल'' नाटक  216 \nमंिच त भेल \n नाटककार आनĠद कुमार झा कó सािहĜय  217 \nअकादेमी युवा पुरİकार २०११  \n(िरपोटũ गजेĠƖ ठाकुर)  \n \" भोरक भुथलायल\"-लेखक जवाहर लाल  218 \nकĮयपक मंचन  \n मैिथलोĜसव २०११ 218   \n \n(मुžाजीक िरपोटũ) \n नाटककार जगदीश Ćसाद मěडल जी  219 \nकó हुनकर मैिथली लघुकथा संƇह  \n\"गामक िजनगी\" लेल टैगोर सािहĜय  \nपुरİकार २०११ (िरपोटũ पूनम मěडल) \n “ बाप भेल िप þी” ओ “ अिध कार”  220 \nनाटक'क सफल मंचन  \n(िरपोटũ मनोज कुमार मě डल) \n िझिझया Ćİतुित  221 \n(िरपोटũ बृषेश चĠƖ लाल)  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 1 \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nनाƀय सािहĜय, समानाĠतर मैिथली नाटक आ रंगमंच;  \nआ नाƀय सािहĜयक समीüाशाİÿ \nमैिथली नाटकक एकटा समानाĠतर दुिनयū \nरामखेलावन मě डल गाम- कटघटरा, Ćखě ड– िश वाजीनगर, िजला- \nसमİतीपुर, िहनके संग िबĠदेĂर मě डल सेहो छलाह। उठैत मैिथली कोरस आ \nमū गै मū तूँ हमरा बंदूक मंगा दे िक  हम तँ मū िस पाही हेबै- एखनो लोककó मा◌ेन \nछिĠ ह । ए◌े मंडली Ņारा रेशमा-चूहड़, शीत-वसĠ त, अŎाऊदल, नटुआ दयाल ई \nसभ पń नािट का Ćİ तुत कएल जाइत छल। पूिणũयासँ िप आ देसūतर ( मैिथ ली \nिब देिस या)क टीम सुपौल-सहरसा-समİतीपुर आिद ठाम अबैत छल। हसन हुसन \nनािट का होइत छल। रामरüा चौधरी नाƀयकला पिर षद, Ƈाम- गायघाट, पंचायत \nकिर यन, पो. वैńनाथपुर, िज ला- समİ तीपुर िव ńापित  नाटक गोरखपुर धिर  \nखेलाएल छल। ऐ मंडली Ņारा Ćİ तुत अĠ य नाटक अिछ- लॱिग या मेरचाइ, \nिव ńापित , चीनीक लƂडू आ बसात। \nअंिकया नाटमे Ćदशũन तĜवक Ćधानता छल। कीतũिनयū एक तरहó संगीतक \nछल आ एतौ अिभनय तĜवक Ćधानता छल। अंकीया नाटकक ĆारĦभ मृदंग \nवादनसँ होइत छल। \nसभ सािहिĜयक िवधा  दू Ćकारक होइत अिछ। लोकधमŰ आ नाƀयधमŰ, \nलोकधमŰ भेल ƇाĦय आ नाƀयधमŰ भेल शाİÿीय उिĎत। ƇाĦय माने भेल \nकृिÿमताक अवहेलना मुदा अýानतावश िकछु गोटे एकरा गाममे होइबला नाटक \nबुझै छिथ, आ बुझै छिथ जे गमैया नाटक दब होइ छै। लोकधमŰमे İवभावक \nअिभनयमे Ćधानता रहैत अिछ, लोकक िƅयाक Ćधानता रहैत अिछ, सरल \nआंिगक Ćदशũन होइत अिछ, आ ऐ मे पाÿक से ओ İÿी हुअए वा पुĈष, तकर  2 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसंďया बƂड बेसी रहैत अिछ। नाƀयधमŰमे वाणी मोने-मोन, संकेतसँ, \nआकाशवाणी इĜयािद Ņारा होइए आ नृĜयक समावेशसँ, वाĎयमे िवलüणतासँ, \nरागबला संगीतसँ, आ साधारण पाÿक अलाबे िदĭय पाÿक आगमन सेहो ऐमे \nरहैए। कोनो िनजŰव/ वा जĠतु सेहो संवाद करऽ लगैए, एक पाÿक डबल-िƏपल \nरोल, सुख दुखक आवेग संगीतक माğयमसँ बढ़ाओल जाइए। \nवैिदक आďयान, जातक कथा, ऐशप फेबĪस, पंचतंÿ आ िहतोपदेश आ \nसंग-संग चलैत रहल लोकगाथा सभ। सभ ठाम अिभजाĜय वगũक कथाक संग \nलोकगाथा रिहते अिछ। ऋगवेदक िशिथर, दूलभ, इĠदर आिद शĤद जनभाषाक \nसािहĜयीकरणक Ćमाण अिछ। ओना एकर ĆारिĦभक Ćयोग अशोकक अिभलेखसँ \nतेरहम शताĤदी ई. धिर भेिट जाएत मुदा पािरभािषक ĉपमे जइ Ćाकृतक एतए \nचचŭ भऽ रहल अिछ ओ पिहल ई.सँ छठम ई. धिर सािहĜयक भाषा दू अथų \nरहल, पिहल संİकृत सािहĜयक नाटकमे जन सामाĠय आ İÿी पाÿ लेल \nशौरसेनी, महाराįƏी आ मागधीक ( वरĈिच चािरम Ćाकृतमे पैशाचीक नाम जोड़ै \nछिथ) Ćयोग सेहो भेल ( कािलदासक अिभýान शाकुĠतलम्, मालिवकािĐनिमÿम्, \nशूƖकक मृĒछकिटकम्, āीहषũक रėावली, भवभूितक उþररामचिरत, िवशाखादþक \nमुƖाराüस) आ दोसर जे फेर ऐ Ćाकृत सभमे सािहĜयक िनमŭण İवतंÿ ĉपó \nहोमए लागल। फेर ऐ Ćाकृत भाषाकó सेहो ĭयाकरणमे बाĠहल गेल आ तखन ई \nभाषा अलंकृत होमए लागल आ अपƚंश आ अवहŇक Ćयोग लोक करए लगलाह, \nओना अपƚंश Ćाकृतक संग Ćयोग होइत रहए, तकर Ćमाण सेहो उपलĤध अिछ। \nमोटा-मोटी गń लेल शौरसेनी, पń लेल महाराįƏी आ धािमũक सािहĜय लेल \nमागधी-अधũमागधीक Ćयोग भेल। नाटकमे İÿी-िवदूषक बजैत रहिथ शौरसेनीमे, \nमुदा पń गाबिथ महाराįƏीमे, नाटकक तथाकिथत िनĵ āेणीक लोक मागधी बजैत \nछलाह। \nमैिथली नाƀय सािहĜय आ नाƀय सािहĜयक समीüाशाİÿ \nबĒचा आ पैघ नाटकसँ िशüा लैए, लोककó आ वातावरणकó बुझबाक Ćयास \nकरैए। मिĠदरक उĜसव आ राजाक Ćासादमे होइबला नाटक İवतंÿ भऽ गेल आ \nएकर उपयोग वा अनुĆयोग दोसर िवषयकó पढ़ेबामे सेहो होमए लागल। दोसर \nिवषयक िवशेषýक सहभािगता आवĮयक भऽ गेल। İवतंÿ ĉपó सेहो ई िवषय \nअिछ आ एकर अनुĆयोग सेहो कएल जाइत अिछ। पारĦपिरक नाटक पेशेवर \nनाटकसँ जुड़त, उदाहरण İवĉप कएल गेल नाटक, मंचक साजसĔजा, आ \nअसल नाटकक मंचन रंगमंचक इितहास बनत। मुदा ऐ सँ पिहने रंगमंचक  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 3 \nĆारिĦभक ýानक संग नाटक पढ़बाक आदितक िवकिसत भेनाइ सेहो आवĮयक \nअिछ। आ से पढ़बा काल एकर मंच ĆबĠधन आ अिभनयक दृिƠसँ तकर \nिवĮलेषण सेहो आवĮयक अिछ। बĒचा आ पैघ नाटक आ रंगमंचसँ जुड़त तँ \nिजĦमेवार नागिरक बनत, आिथũक ĉपó आĜम-िनभũर बनत आ सिƅय नागिरक सेहो \nबनत। \nनाƀय शाİÿमे वणũन अिछ जे नाटकक उĜपिþ इĠƖक ğवजा उĜसवसँ \nभेल। नाƀय शाİÿ नाटककó दू Ćकारमे १.अमृत मंथन आ २.िशवक िÿपुरदाह, \nमानैत अिछ। एहेन लगभग दस टा दृĮय वा ĉपकक Ćकार भरत लग छलिĠह \n(दशĉपक) आ ओइमे नृĜय, संगीत आ अिभनय सिĦमिलत छल; आ ऐ \nदशĉपकक अितिरĎत āĭय गीत सभ सेहो छल। \nपūचम शताĤदी ई. पू. मे पािणनी िशलािलन् आ कृशाĂक चचŭ करै छिथ जे \nनट सूÿक संकलन केने रहिथ। नट माने अिभनेता आ रंग माने रंगमंच। नटक \nपयŭयवाची होइत अिछ, भरत, िशलािलन् आ कृशाĂ! \nमैिथली नाटक जे आइ धिर माÿ नृĜय-संगीतसँ बेशी आ िचÿकला आ \nदİतकारीसँ मामूली ĉपसँ जुड़ल छल, से समानाĠतर रंगमंचक हİतüेपक कारण \nआब भौितकी, जीव िवýान, इितहास, भूगोल, आ सािहĜयसँ सेहो जुिड़ रहल \nअिछ, तकर आर Ćयास हेबाक चाही। \nĔयोितरीĂरक धूतũसमागम, िवńापितक गोरüिवजय, कीतũिनञा नाटक, \nअंकीयानाट, मुंशी रघुनĠदन दासक िमिथला नाटक, जीवन झाक सुĠदर संयोग, \nईशनाथ झाक चीनीक लƂडू, गोिवĠद झाक बसात, मिणपŃक तेसर किनयū, \nनिचकेताजीक “ नायकक नाम जीवन, एक छल राजा”, āीशजीक पुĈषाथũ, \nसुधŬशु शेखर चौधरीक भफाइत चाहक िजनगी, राम भरोस कापिड़ ƚमरक \nमिहषासुर मुदŭबाद, गंगेश गुंजनक बुिधबिधया, निचकेताक नो एěƏी: मा Ćिवश; \nमाने ĔयोितरीĂरक धूतũसमागमक अबसिडũटी सँ निचकेताक नो एěƏी: मा Ćिवश \nक उþर आधुिनक अबसिडũटी; मैिथली नाटकक एकटा वृþ सĦपूणũ भेल।  \nउþर आधुिनकताक लüण: एके गोटेक कएक तरहक चिरÿ िनकिल बाहर \nअबैत अिछ, कोनो घटनाक सĦपूणũ अथũ नै लािग पबैत अिछ, सĜय कखन \nअसĜय भऽ जाएत तकर कोनो ठेकान नै। उþर आधुिनकताक सतही िचĠतन \nआ तेहन चिरÿ सभक भरमार लागल अिछ, आशावािदता तँ निहए अिछ मुदा \nिनराशावािदता सेहो नै अिछ। जे अिछ तँ से अिछ बतहपनी, कोनो चीज एक \nतरहó नै कएक तरहó सोचल जा सकैत अिछ- ई दृिƠकोण िवńमान अिछ।  4 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nकारण, िनयĠÿण आ योजनाक उþर पिरणामपर िवĂास नै, वरन संयोगक उþर \nपिरणामपर बेशी िवĂास दशŭओल जाइत अिछ। गणतŬिÿक आ नारीवादी \nदृिƠकोण आ लाल झंडा आिदक िवचारधाराक संगे Ćतीकक ĉपमे हास-पिरहास \nसोझū अबैत अिछ, तó नारीवाद आ माĎसũवाद उþर आधुिनक दृिƠकोणक िवरोध \nकेलक अिछ। नीक-खराबक भावना रिह-रिह खतम होइत रहैत अिछ। सभ \nमुखौटामे रिह जीिब रहल छिथ। \nभारत आ पाĀाĜय नाƀय िसŀŬतक तुलनाĜमक अğययनसँ ई ýात होइत \nअिछ जे मानवक िचĠतन भौगोिलक दूरीकक अछैत कतेक समानता लेने रहैत \nअिछ। भारतीय नाƀयशाİÿ मुďयतः भरतक “ नाƀयशाİÿ” आ धनंजयक \nदशĉपकपर आधािरत अिछ। पाĀाĜय नाƀयशाİÿक Ćामािणक Ƈंथ अिछ \nअरİतूक “काĭयशाİÿ”। भरत नाƀयकó “कृतानुसार” “भावानुकार” कहैत छिथ, \nधनंजय अवİथाक अनुकृितकó नाƀय कहैत छिथ। भारतीय सािहĜयशाİÿमे \nअनुकरण नट कमũ अिछ, किव कमũ नै। पिĀममे अनुकरण कमũ िथक किव \nकमũ, नटक कतौ चरचा नै अिछ। अरİतू नाटकमे कथानकपर िवशेष बल दै \nछिथ। Əेजेडीमे कथानक केर संग चिरÿ-िचÿण, पद-रचना, िवचार तĜव, दृĮय \nिवधान आ गीत रहैत अिछ। भरत कहैत छिथ जे नायकसँ संबंिधत कथावİतु \nआिधकािरक आ आिधकािरक कथावİतुकó सहायता पहुँचाबएबला कथा Ćासंिगक \nकहल जाएत। मुदा सभ नाटकमे Ćासंिगक कथावİतु हुअए से आवĮयक नै, नो \nएěƏी: मा Ćिवश नाĵा उþर-आधुिनक नाटकमे निहये कोनो तेहन आिधकािरक \nकथावİतु अिछ आ निहये कोनो ĆासŬिगक, कारण ऐमे नायक कोनो सवũमाĠय \nनायक नै अिछ। कोनो पाÿ कमजोर नै छिथ आ समय-पिरिİथितपर िरबाउĠड \nकरैत छिथ। कथा इितवृिþक दृिƠसँ Ćďयात, उĜपाń आ िमā तीन Ćकारक \nहोइत अिछ। Ćďयात कथा इितहास पुराणसँ लेल जाइत अिछ आ उĜपाń \nकिĪपत होइत अिछ। िमāमे दुनूक मेल होइत अिछ। अरİतू कथानककó सरल \nआ जिटल दू Ćकारक मानैत छिथ। अरİतू इितवृþकó दĠतकथा, कĪपना आ \nइितहास ऐ तीन Ćकारसँ सĦबिĠधत मानैत छिथ। अरİतूक Əेजेडीक चिरÿ \nयशİवी आ कुलीन छिथ- सत् असत् केर िमāण। भरत नृĜय संगीतक Ćेमीकó \nधीरलिलत, शाĠत Ćकृितकó धीरĆशाĠत, üिÿय Ćवृिþकó धीरोदþ आ ईįयŭलूकó \nधीरोŀþ कहैत छिथ। भारतीय िसŀŬत कायũक आरĦभ, Ćयė, ĆाƬयाशा, \nिनयतािĢत आ फलागम धिरक पūच टा अवİथाक वणũन करैत अिछ। ĆाƬयाशामे \nफल ĆािĢतक Ćित िनराशा अबैत अिछ तँ िनयतािĢतमे फल ĆािĢतक आशा घुिर  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 5 \nअबैत अिछ। पाĀाĜय िसŀŬतमे अिछ आरĦभ, कायũ-िवकास, चरम घटना, िनगित \nआ अिĠतम फल। Ćथम तीन अवİथामे ओझराहिट अबैत अिछ, अिĠतम दू मे \nसोझराहिट। कायŭवİथाक पंच िवभाजन- बीया, िबĠदु, पताका, Ćकरी आ कायũ \nअिछ। पताका आ Ćकरी अवाĠतर कथामे होइत अिछ। बीआक िवकिसत ĉप \nकायũ अिछ, अरİतू एकरा बीआ, मğय आ अवसान कहैत छिथ। आब आउ \nसिĠधपर, मुख-सिĠध भेल बीज आ आरĦभकó जोड़एबला, Ćितमुख-सिĠध भेल िबĠदु \nआ Ćयėकó जोड़एबला, गभũसिĠध भेल पताका आ ĆाƬयाशाकó जोड़एबला, िवमशũ \nसिĠध भेल Ćकरी आ िनयतािĢतकó जोड़एबला आ िनवũहण सिĠध भेल फलागम आ \nकायũकó जोड़एबला। पाĀाĜय िसŀŬत İथान, समय आ कायũक केĠƖ तकैत \nअिछ। अिभनवगुĢत कहैत छिथ जे एक अंकमे एक िदनक कायũसँ बेशीक \nसमावेश नै हुअए आ दू अंकमे एक वषũसँ बेशीक घटनाक समावेश नै हुअए। \nिÿकक िवरोध Ƒाइडन कएने छलाह आ शेĎसिपअरक नाटकक İवĒछĠदताक ओ \nसमथũन कएलिĠह।  \nभारतमे नाटकक दृĮयĜवक समथũन कएल गेल मुदा अरİतू आ Ģलेटो एकर \nिवरोध कएलिĠह। मुदा १६म शताĤदीमे लोडोिवको कैİटेलवेƏो दृĮयĜवक समथũन \nकएलिĠह। िडटेटाटũ सेहो दृĮयĜवक समथũन कएलिĠह तँ Ƒाइडज नाटकक \nपठनीयताक समथũन कएलिĠह। देिसयर पठनीयता आ दृĮयĜव दुनूक समथũन \nकएलिĠह। अिभनवगुĢत सेहो कहने छलाह जे पूणũ रसाİवाद अिभनीत भेला उþर \nभेटैत अिछ, मुदा पठनसँ सेहो रसाİवाद भेटैत अिछ। पिĀमी रंगमंचक \nनाƀयिवधान वाİतिवक अिछ मुदा भारतीय रंगमंचपर सŬकेितक। जेना \nअिभýानशाकुंतलम् मे कािलदास कहैत छिथ- इित शरसंधानं नाटयित। सैमुअल \nजॉनसन सेĎसिपअरक नाटकमे हाİय आ दुखद तĜवपर िलखलिĠह। Ģलेटो- Ģलेटो \nकहै छिथ जे कोनो कला नीक नै भऽ सकैए िकएक तँ ई सभटा असĜय आ \nअवाİतिवक अिछ। Ģलेटोक ई िवचार İपाटŭसँ एथŲसक सैĠय संगठनक Ġयूनताकó \nदेखैत देल िवचारक ĉपमे सेहो देखल जएबाक चाही।  काĭय/ नाटकक ओ ऐ \nĉपó िवरोध केलिĠह जे सĦवादकó रिट कऽ बाजैसँ लोक एकटा कृिÿम जीवन \nिदस आकिषũत होएत। अिरİटोटल किवताकó माÿ अनुकृित नै मानै छिथ, ओ ऐ \nमे दशũन आ सावũभौम सĜय सेहो देखै छिथ। ओ नाटकक दुखाĠतकó आ \nअनुकृितकó िनसास छोड़ैबला कहै छिथ जे आनĠद, दया आ भयक बाद अबैत \nअिछ। सĦवाद दू तरेहó भऽ सकैए- अिभभाषण वा गप Ņारा। गपमे दाशũिनक \nतĜव कम रहत। Ćाचीन Ƈीसमे किवता भगवानक सनेस बूझल जाइत छल।  6 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nएिरİटोिफनीस नीक आ अधला ऐ दू तरहक किवता देखै छिथ तँ िथयोĄेİटस \nकठोर, उĜकृƠ आ भĭय ऐ तीन तरहó किवताकó देखै छिथ। किवता आ संगीत \nअिभž अिछ। मुदा यूरोपक िसĦफोनी जइमे ढेर रास वादन एके संगे िविभž \nलयमे होइत अिछ, िसŀŬतमे अĠतर अनलक। यएह सभ िकछु नाटकक İटेज \nलेल सेहो लागू भेल। नाटकमे भावनापूणũ सĦवाद आ िƅयाकलापक योग रहत। \nजीवन झा मैिथली नाƀय सािहĜयमे हुनका Ņारा आनल नूतन कĝय-िशĪप लेल \nमोन राखल जाइत छिथ, संİकृत आ पारसी तĜवक सिĦमāण नीक जकū जीवन \nझा केने छिथ। \nउþर आधुिनकता: ई तािकũकता आ आधुिनकताक वİतुिनƠताकó ठाम-ठाम \nनकारैत अिछ, िवýानक ýानक सĦपूणũतापर टीका अिछ ई, जे देिख रहल छी \nसे सĜय नै सपनो भऽ सकैत अिछ, सĜय-असĜय, सभ अपन-अपन दृिƠकोणसँ \nतकर वणũन करैत छिथ। ई आĜम-केिĠƖत हाİयपूणũ होइत अिछ आ नीक-\nखराबक भावना रिह-रिह खतम होइत रहैत अिछ। लोक मुखौटामे रिह जीिब \nरहल छिथ, कोनो घटनाक सĦपूणũ अथũ नै लािग पबैत अिछ, सĜय कखन \nअसĜय भऽ जाएत तकर कोनो ठेकान नै, उþर आधुिनकताक सतही िचĠतन आ \nतेहन चिरÿ सभक भरमार लागल रहैए उþर आधुिनक नाटकमे जतए \nआशावािदता तँ निहए अिछ मुदा िनराशावािदता सेहो नै अिछ। जे अिछ तँ से \nअिछ बतहपनी, कोनो चीज एक तरहó नै कएक तरहó सोचल जा सकैत अिछ- ई \nदृिƠकोण एतए िवńमान अिछ। कारण, िनयĠÿण आ योजनाक उþर पिरणामपर \nिवĂास नै वरन संयोगक उþर पिरणामपर बेशी िवĂास दशŭओल गेल अिछ। \nगणतŬिÿक आ नारीवादी दृिƠकोण आ लाल झंडा आिदक िवचारधाराक संगे \nĆतीकक ĉपमे हास-पिरहास सोझū अबैत अिछ। दशũक कथानकक मğय \nउठाओल िविभž समİयासँ अपनाकó पिरिचत पबैत छिथ। जे ŅĠद ऐ तरहक \nनाटक मे रहैए जीवनमे तइ तरहक ŅĠदक िनĜय सामना लोक करैत छिथ। \nभरतक नाƀयशाİÿ \n१९५६ ई. संगीत-नाटक अकादेमी Ņारा Ćथम राįƏीय नाƀय उĜसव- \nकािलदासक अिभýान शाकुĠतलम् ( संİकृत) सँ उĜसवक ĆारĦभ ( गोवा ƙाŌण \nसभा Ņारा) भेल, नाटकक कालखěडक अनुĉप मंच आ पिहराबाक अğययन \nहेबाक चाही। पारसी नाटकक िकछु Ćिसŀ नाटक जेना इĠदर सभा, आलम आरा \nआ खोžे नहाक (सेĎसिपयरक हेमलेट आधािरत) िसनेमा बिन सेहो Ćİतुत भेल। \nनाटक दू Ćकारक लोकधमŰ आ नाƀयधमŰ, लोकधमŰ भेल ƇाĦय आ  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 7 \nनाƀयधमŰ भेल शाİÿीय उिĎत। नाƀयधमũक आधार अिछ लोकधमũ। लोकधमŰकó \nपिरįकृत कĉ आ ओ नाƀयधमŰ भऽ जाएत। \nलोकधमŰक दू Ćकार- िचþवृĜयिपũका ( आĠतिरक सुख-दुख) आ \nबाōवİĜवनुकािरणी ( बाō- पोखिर, कमलदह)। नाƀयधमŰ-सेहो दू Ćकारक \nकैिशकी शोभा ( अंगक Ćदशũन- िवलािसता गीत-नृĜय-संगीत) आ अंशोपजीवनी \n(पुįपक िवमान, पहाड़ बोन आिदक सŬकेितक Ćदशũन)। सĦपूणũ अिभनय- आंिगक \n(अंगसँ), वािचक(वाणीसँ), सािĜवक(मोनक भावसँ) आ आहायũ ( दृĮय आिदक \nकĪपना साज-सĔजा आधािरत)। आंिगक अिभनय- शरीर, मुख आ चेƠासँ; \nवािचक अिभनय- देव, भूपाल, अनायũ आ जĠतु-िचड़ैक भाषामे; सािĜवक- İतĦभ \n(हषũ, भय, शोक), İवेद (İतĦभक भाव दबबैले माथ नोचऽ लागब आिद), रोमŬच \n(सािĜवकक कारण देह भुकुटनाइ आिद), İवरभंग ( वाणीक भारी भेनाइ, आँिखमे \nनोर एनाइ), वेपथु (देह थरथरेनाइ आिद), वैवěयũ (मुँह पीअर पड़नाइ), अāु (नोर \nढब-ढब खसनाइ, बेर-बेर आिद), Ćलय (शवासन आिद Ņारा); आ आहायũ- पुस्त \n(हाथी, बाघ, पहाड़ आिदक मंचपर İथापन), अलंकार ( वİÿ-अलंकरण), अंग-\nरचना ( रंग, मॲछ, वेश आ केश), संजीव ( िबना पएर-सūप, दू पएर-मनुĎख आ \nिचड़ै आ चािर पएरबला-जĠतु जीव-जĠतुक Ćİतुित) Ņारा होइत अिछ। दूटा आर \nअिभनय Ćकार- सामाĠय (नाƀयशाİÿ २२म अğयाय) आ िचÿािभनय (नाƀयशाİÿ \n२२म अğयाय): चतुिवũध अिभनयक बाद सामाĠय अिभनयक वणũन, ई आंिगक, \nवािचक आ सािĜवक अिभनयक समिĠवत ĉप अिछ आ ऐ मे सािĜवक अिभनयक \nĆधानता रहैत अिछ। िचÿािभनय आंिगकसँ सĦबŀ- अंगक माğयसँ िचÿ बना कऽ \nपहाड़, पोखिर िचड़ै आिदक अिभनय िवधान। नाƀय-मंचन आ अिभनय: \nकािलदासक अिभýान शाकुĠतलम् नाƀय िनदųशकक लेल पठनीय नाटक अिछ। \nरंगमंच िनदųश, जेना, रथ वेगं िनĉĢय,  सूत पĮयैनं ĭयापाńमानं, इित शरसंधानम् \nनाटयित, वृü सेचनम् Ĉपयित, कलशम् अवरजायित, मुखमİयाः \nसमुžमियतुिमĒछित, शकुĠतला पिरहरित नाƀयेन, नाƀयेन Ćसाधयतः, किह कऽ \nवाİतिवकतामे नै वरन् अिभनयसँ ई कएल जाइत अिछ। नाƀयेन Ćसाधयतः, \nएतए अनसूया आ िĆयĦवदा मुƖासँ अपन सखी शकुĠतलाक Ćसाधन करै छिथ \nकारण से चाहे तँ उपलĤध नै अिछ, चाहे तँ ओतेक पलखित नै अिछ। तिहना \nवृü सेचनम् Ĉपयित सँ गाछमे पािन पटेबाक अिभनय, कलशम् अवरजायित सँ \nकलश खाली करबाक काĪपिनक िनदųश, रथ वेगं िनĉĢय सँ तेज गितसँ रथमे \nयाÿाक अिभनय, इित शरसंधानम् नाटयित सँ तीरकó धनुषपर चढ़ेबाक िनणũय,  8 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसूत पĮयैनं ĭयापाńमानं सँ हिरणकó मािर खसेबाक दृĮय देखबाक िनदųश, \nमुखमİयाः समुžमियतुिमĒछित सँ दुĮयĠतक शकुĠतलाक मुँहकó उठेबाक इĒछा, \nशकुĠतला पिरहरित नाƀयेन सँ शकुĠतला Ņारा दुĮयĠतक ऐ Ćयासकó रोकबाक \nअिभनयक िनदųश होइत अिछ। \nभरतक रंगमंच: ऐ मे होइत अिछ- पाछūक पदŭ, नेपĝय (मेकप ĉम बुझू), \nआगमन आ िनगũमनक दरबĔजा, िवशेष पदŭ जे आगमन आ िनगũमन İथलकó \nझūपैत अिछ, वेिदका- रंगमंचक बीचमे वादन-दल लेल बनाओल जाइत अिछ, \nरंगशीषũ- पाछūक रंगमंच İथल; मþवणŰ- आगū िदस दुनू कोणपर अिभनय लेल \nहोइत अिछ आ रंगपीठ अिछ सोझūक मुďय अिभनय İथल। \nअिभनय मूĪयŬकन माने नाƀय समीüा: अğयाय २७ मे भरत सफलताकó \nलŞय बतबै छिथ, मंचन सफलतासँ पूणũ हुअए। दशũक कहैए, हँ, बाह, कतेक \nदुखद अĠत, तँ तेहने दशũक भेलाह सहृदय, भरतक शĤदमे, से ओ नाटककार \nआ ओकर पाÿक संग एक भऽ जाइत छिथ। नाƀय Ćितयोिगता होइत छल आ \nओतए िनणŭयक लोकिन पुरİकार सेहो दै छलाह। भरत िनणŭयक लोकिन Ņारा \nधनाĜमक आ ऋणाĜमक अंक देबाक मानदěडक िनधŭरण करैत कहै छिथ जे- \n१. ğयानमे कमी, २. दोसर पाÿक सĦवाद बाजब, ३. पाÿक अनुĉप ĭयिĎतĜव \nनै हएब, ४. İमरणमे कमी, ५. पाÿक अिभनयसँ हिट कऽ दोसर ĉप धऽ लेब, \n६. कोनो वİतु, पदाथũ खिस पड़ब, ७. बजबा काल लटपटाएब, ८. ĭयाकरण वा \nआन दोष, ९. िनįपादनमे कमी, १०. संगीतमे दोष, ११. वाक् मे दोष, १२. \nदूरदिशũतामे कमी, १३. सािमƇीमे कमी, १४. मेकप मे कमी, १५. नाटककार वा \nिनदųशक Ņारा कोनो दोसर नाटकक अंश घोिसयाएब, १६.नाटकक भाषा सरल \nआ साफ नै हएब, ई सभ अिभनय आ मंचनक दोष भेल। िनणŭयक सभ üेÿसँ \nहोिथ, िनरपेü होिथ। नाटकक सĦपूणũ Ćभाव, तारतĦय, िविभž गुणक अनुपात, \nआ भावनाĜमक िनĉपण ğयानमे राखल जाए। İटेजक मैनेजर- सूÿधार- आ \nओकर सहायक – पिरपाĂũक- नाटकक सभ üेÿक ýाता होिथ। मुďय अिभनेÿी \nसंगीत आ नाटकमे िनपुण होिथ, मुďय अिभनेता- नायक- अपन üमतासँ नाटककó \nसफल बनबै छिथ। अिभनेता- नट- क चयन एना कĉ, जँ छोट कदकाठीक \nछिथ तँ वाणवीर लेल, पातर-दुĤबर होिथ तँ नोकर, बकथोथीमे मािहर होिथ तँ \nिबपटा, ऐ तरहó पाÿक अिभनेताक िनधŭरण कĉ। संगीत-दलक मुिखया- तौिरक- \nकó संगीतक सभ पüक ýान हेबाक चाही जइसँ ओ बाजा बजेिनहार- कुशीलव- \nकó िनदųिशत कऽ सकिथ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 9 \nमैिथली नाटक: बƂड रास भाषण मैिथली आ आन नाटकक Ćाचीनसँ \nआधुिनक काल धिर रहल तारतĦयक िवषयमे देल गेल अिछ। मुदा सĜय यएह \nअिछ जे भारत वा नेपालक कोनो कोनमे रंगमंच आ ĉपकक िनदųश भरतक \nनाƀयशाİÿक अनुĉपó उपलĤध नै अिछ, ओकर पुनः İथापन भिरगर काज तँ \nअिछये, मुदा समानाĠतर रंगमंच एकर Ćयास केलक अिछ। िबनु ýानक \nकािलदासक नाटकक लघुĉप भयंकर िववाद उĜपž करैत अिछ। लोक नाƀयक \nनाƀयशाİÿक अनुĉप िनĉपण कऽ उपĉपकक मंचनक सĦभावना मैिथलीमे \nअिछ। बेचन ठाकुर जीक िनदųशनमे िवदेह नाƀय उĜसव २०१२ ऐ िदशामे एकटा \nĆयास छल। \nमैिथली नाटक आ रंगमंच लेल एकटा समीüाशाİÿ:  \nगńमे कथा होइत अिछ आ िवİतारक अनुसार ई लघुकथा, कथा आ \nउपĠयासमे िवभĎत कएल जाइत अिछ तइ सĠदभũमे उपĠयास ( वा बीच-बीचमे \nनाटक) क पń ĉपाĠतरण महाकाĭय कहल जाएत। जँ ऋगवैिदक परĦपरामे जाइ \nतँ महाकाĭयकó गीत-ĆबĠध कहल जएबाक चाही। लŞमण-परशुराम सĦवाद हुअए \nवा मंथरा आ कैकेयीक सĦवाद आिक रावण आ अंगदक सĦवाद, सभ ठाम \nनाटकक सĦवाद शैली सन रोचक पń अहūकó भेटत। कथा-गĪप, आďयान आ \nउपĠयास आ िकछु दूर धिर नाटक आ एकŬकी मनोरंजनक लेल सुनल-सुनाओल-\nपढ़ल जाइत अिछ वा मंिचत कएल जाइत अिछ। ई उĿेĮयपूणũ भऽ सकैत अिछ \nवा ऐमे िनĈĿेĮयता-एबसिडũटी सेहो रिह सकै छै- कारण िजनगीक भागादौड़ीमे \nिनĈĿेĮयपूणũ सािहĜय सेहो मनोरंजन Ćदान करैत अिछ।  \nवन-एĎट Ģले भेल एकŬकी आ Ģले भेल नाटक। कथोपकथनक गुंजाइश कम \nरािख वा कोनो उपİथापनासँ पिहने रािख लघुकथा आ कथाकó सशĎत बनाओल \nजा सकैत अिछ, अĠयथा ओ एकŬकी वा नाटक बिन जाएत। भरत:- नाटकक \nĆभावसँ रस उĜपिþ होइत अिछ। नाटक कथी लेल? नाटक रसक अिभनय \nलेल आ संगे रसक उĜपिþ लेल सेहो। रस कोना बहराइए? रस बहराइए कारण \n(िवभाव), पिरणाम ( अनुभाव) आ संग लागल आन वİतु ( ĭयिभचारी)सँ। \nİथायीभाव गाढ़ भऽ सीिझ कऽ रस बनैए, जकर İवाद हम लऽ सकै छी। \nसजũनाĜमक सािहĜयमे नाटक सभसँ किठन अिछ, फेर किवता अिछ आ \nतखन कथा, जँ अनुवादकक दृिƠकोणसँ देखी तखन। नाटकमे नाटकक \nपृơभूिम आ परोü िनिहताथũकó िचिĠहत करए पड़त संगिह पाÿ सभक मनोिवýान \nबूझए पड़त। कािलदासक संİकृत नाटकमे संİकृतक अितिरĎत अपƚंशक Ćयोग  10 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nगएर अिभजाĜय वगũक लेल ĆयुĎत भेल तँ चयŭपदक भाषा सेहो मागधी िमिāत \nअपƚंश छल। \nआइ आवĮयकता अिछ जे मैिथली नाटक आ रंगमंचमे जाितवादी शĤदावली \nककरो अपमािनत करबा लेल Ćयोग नै कएल जाए। पुरान लोककथा वा आďयान \nनव सĠदभũमे उपयुĎत तखने भऽ सकैए जखन नाटककारमे सामĝयũ हुअए। \nनाटक आ रंगमंच जाितभेदकó दूर करबाक आ सामंजİय उĜपž करबाक हिथयार \nभऽ सकैए मुदा यावत लोक ओकरा देखत नै तावत कोना ई हएत? ऐ लेल \nनाटककार आ रंगमंच िनदųशकमे Ćितभा हेबाक चाही जइसँ ओ गूढ़ िवषयकó \nसोझरा कऽ रािख सकिथ। माÿ िवषय वा माÿ मनोरंजन āेơताक आधार नै \nबिन सकत। जाितवादी रंगमंच मनोरंजनक नामपर जे खेल खेलाएल तकर \nपिरणाम मैिथलीकó भेिट चुकल छै। समİया, समाधान, मनोरंजन आ िशĪपमे \nसामंजİय बनाबए पड़त। \nआधुिनक मैिथली नाटक: मैिथली नाƀय संİथा आ नाƀय िनदųशक  \nधूþũसमागम: तेरहम शताĤदीमे ĔयोितरीĂर ठाकुर Ņारा रचल गेल जे संİकृत \nआ मैिथलीमे उपलĤध अिछ। ĔयोितरीĂर ठाकुरक संİकृत धूþũसमागममे सेहो \nमैिथली गीतक समावेश अिछ। ई Ćहसनक कोिटमे अबैत अिछ। मैिथलीक \nअिधकŬश नाटक-नािटका āीकृįणक अथवा हुनकर वंशधरक चिरतपर अवलंिबत \nआ हरण आिक İवयंवर कथापर आधािरत छल। मुदा धूþũसमागममे साधु आ \nहुनकर िशįय मुďय पाÿ अिछ। धूþũसमागमक सभ पाÿ एकसँ-एक धूतũ छिथ। \nतइ हेतु एकर नाम धूþũसमागम सवũथा उपयुĎत अिछ। Ćहसनकó संगीतक सेहो \nकहल जाइए तइ हेतु ऐमे मैिथली गीतक समावेश सवũथा समीचीन अिछ। ऐमे \nसूÿधार, नटी,  İनातक, िवĂनगर, मृतŬगार, सुरतिĆया, अनंगसेना, अİĔजाित \nिमā, बंधुवंचक, मूलनाशक आ नागिरक मुďय पाÿ छिथ। सूÿधार कणŭट \nचूड़ामिण नरिसंहदेवक Ćशिİत करैत अिछ। फेर ĔयोितरीĂरक Ćशिİत होइत \nअिछ। ऐमे एक Ćकारक एĤसिडũटी अिछ जे िनतŬत आधुिनक अिछ आ ऐमे जे \nलोच छै से एकरा लोकनाƀय बनबै छै। िवĂनगर İÿीक अभावमे ƙŌचारी \nछिथ। िशįय İनातक संग िभüाक हेतु मृतŬगार ठाकुरक घर जाइत छिथ तँ \nअशौचक बहाना भेटै छिĠह। िवĂनगर िशįय İनातक संग िभüाक हेतु \nसुरतिĆयाक घर जाइत छिथ। फेर अनंगसेना नामक वैĮयाकó लऽ गुĈ-िशįयमे \nमािर बजिर जाइ छिĠह। गुĈ-िशįय अनंगसेनाक संग असĔजाित िमā लग जाइ \nछिथ, िमāजी लंपट छिथ जे जुआ खेलाएब आ संगम ईएह दूटाकó संसारक सार  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 11 \nबुझै छिथ। असĔजाित िमā पुछै छिथ जे के वादी आ के Ćितवादी? İनातक \nउþर दै छिथ- अिभयोग कहबाक लेल हम वादी िथकॱ आ शुĪक देबाक हेतु \nसंĠयासी Ćितवादी िथकाह। िवĂनगर अपन शुĪकमे İनातकक गाजाक पोटरी \nĆİतुत करै छिथ। िवदूषक असĔजाित िमāक कानमे अनंगसेनाक यौनक Ćशंसा \nकरैत अिछ। असĔजाित िमā अनंगसेनाकó बीचमे रािख दुनूक बदला अपना पüमे \nिनणũय लैत अिछ। एĦहर िवदूषक अनंगसेनाक कानमे कहैत अिछ- ई संĠयासी \nदिरƖ अिछ, İनातक आवारा अिछ आ ई िमā मूखũ तó हमरा संग रहू। अनंगसेना \nचाĉक िदिश देिख बजैछ- ई तँ असले धूतũसमागम भऽ गेल। िवĂनगर \nİनातकक संग पुनः सुरतिĆयाक घर िदिश जाइ छिथ। एमहर मूलनाशक नौआ \nअनंगसेनासँ साल भिरक कमैनी म◌ंगैए। ओ हुनका असĔजाित िमāक लग पठबैत \nअिछ। मूलनाशक असĔजाित िमāकó अनंसेनाक वर बुझैत अिछ। गाजा शुĪकमे \nलऽ असĔजाित िमāकó गतािन कऽ बािĠह तेना मािलश करैत अिछ जे ओ बेहोश \nभऽ जाइत छिथ। ओ हुनका मुइल बुिझ कऽ भािग जाइत अिछ। िवदूषक अबैत \nअिछ आ हुनकर बंधन खोलैत अिछ आ पुछैत अिछ जे हम अहūक Ćाणरüा \nकएल अिछ आ जे िकछु आन िĆय कायũ हुअए तँ से कहू। असĔजाित कहैए- \nजे छलसँ संपूणũ देशकó खएलॱ, धूþũवृिþसँ ई िĆया पाओल, सेहो अहū सन \nआýाकारी िशįय पओलक, ऐसँ िĆय आब िकछु नै अिछ, तथािप सवũÿ सुखशŬित \nहुअए तकर कामना करैत छी। \nिवńापित ठाकुरक गोरüिवजय नाटक- ऐसँ पिहने - धूतũसमागमकó छोिड़- \nकृįणपर आधािरत नाटकक Ćचलन छल। ऐ अथũमे ई सेहो एकटा ƅŬितकरी \nनाटक कहल जाएत। नाथ संĆदाय िकंवा गोरü संĆदायक Ćवþũक योगी \nगोरüनाथक कथा लऽ ऐ नाटकक कथावİतु संगिठत भेल अिछ। गोरüनाथक \nगुĈ मĜİयेĠƖनाथ योग Ĝयािग कदिलपुरमे राजा बिन १८ टा रानीक संग भोग \nकऽ रहल छिथ। गोरü आ काननीपादकó Ņारपाल रोिक दैत अिछ। मंÿी ढोलहो \nिपटबा दैत अिछ जे योगी सभक Ćवेश कतौ नै हुअए आ रानी सभकó राजाक \nमोन मोहने रहबाक हेतु कहल जाइत अिछ। गोरü आ काननपाद नटुआक वेष \nधरैत छिथ आ मोहक नृĜय राजाकó देखबैत छिथ। ऐ बीच राजाक एकमाÿ पुÿ \nबौधनाथ खेलाइत-खेलाइत मिर जाइत अिछ। राजाक शंका नट पर जाइ छै आ \nओकरा मारबाक आदेश होइ छै। नट बĒचाकó िजआ दैत अिछ। राजा हुनकर \nपिरचय पुछैत छिथ तखन ओ हुनका अपन पूवũ जĠमक सभटा गप बता दै छिĠह, \nजे अहū तँ जोगी छी भोगी नै। ऐ नाटकक पाÿमे महामित(राजाक मंÿी) आ  12 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nमहादेवी-मĜİयेĠƖनाथक Ĕयेơ रानी सेहो छिथ। मĜİयेĠƖनाथ कदलीपुरक राजा \nआ पूवũ जĠमक योगी छिथ। मĜİयेĠƖनाथ अंतमे कहैत छिथ जे गोरü जेहन \nिशįय हुअए आ महादेवी जेहन सभ नारी होथु। \nजीवन झा \nजीवन झा िलिखत नाटक सुĠदर संयोग, (1904), मैिथली सņक (1906), \nनमũदा सागर सņक (1906) आ सामवती पुनजũĠम (1908), ऐ चाĉ नाटकक \nसामवेद िवńालय काशीमे कएक बेर मंचन १९२० ई.सँ पिहनिहये भऽ चुकल \nअिछ, \" सुĠदर संयोग\" एतैसँ Ćकािशत सेहो भेल। सुĠदर संयोगक िकछु आर \nमंचन: १९७४ ई. माली मोड़तर ( हसनपुर चीनीिमलक बगलमे), लŞमीनारायण \nउĒच िवńालय पिरसरमे- िनदųशक āी कालीकाĠत झा \" बूच\", मुďय अितिथ āी \nफजलुर रहमान हासमी। दुगŭपूजामे। आयोजक देवनĠदन पाठक चीफ इĠजीिनयर, \nआ केशनĠदन पाठक ( ऑडीटर टीका बाबू), उľाटन: उिदत राय मुिखया। \n१९७६: किरयन, समİतीपुर। िनदųशक: कामदेव पाठक। १९८१: पिěडत टोल, \nटभका ( दलिसंहसरायक बगलमे): संयोजक डॉ उमेĠƖ झा \" िवमल\", पूवũ Ćो. \nभाइस चाĠसलर, का.िस. संİकृत िव.िव. आ म.म. िचÿधर िमā जे दरभंगा \nिकलाक भीतरक शंकर मिĠदरक अिधơाता रहिथ आ म.म. उमेश िमā आ म.म. \nगंगानाथ झा िहनकर िशįय रहिथĠह। १९८३:मउ बािजतपुर ( िवńापित नगरक \nबगलमे)। \nसंİकृत परĦपरा आ पारसी िथयेटरक गुणसँ ओतĆोत जीवन झाक ऐ नाटक \nसभक अĠयाĠयो ठाम मंचन भेल अिछ। \nजाितवादी रंगमंचक ई दुįĆचार अिछ, ऐ नाटकक पिहल मंचन मलंिगया \nजीक संİथा करत, जखनिक हुनकर जĠमसँ पिहने कएक बेर ऐ नाटक सभक \nमंचन भऽ चुकल छै। मलंिगया जीक संİथाक पुनलųखन \"सुĠदर संयोग\" नाटक \nकó सेहो जाितवादी तँ नै बना देतै, मलंिगया जीक इजाद कएल तथाकिथत \nराड़बला मैिथली आ ƙाŌणबला सामĠतवादी मैिथली आ दोसर \"खदेरन की मदर\" \nवा \" बुझता है िक नहॴ\" बला ƚƠ िहĠदीक संगम कए कऽ, ई शंका ĭयĎत \nकएल जा रहल अिछ। मलंिगया जीक जाितवादी रंगमंचक सरकारी फěड लै \nलेल पिहल मंचनक ई झूठ पसारल जा रहल अिछ। \nईशनाथ झा  \nउगना: ई नाटक सभ महािशवरािÿकó गौरीशंकर İथान, जमथुिरमे खेलाएल  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 13 \nजाइत अिछ। िवńापित िशव-भĎत, हुनकर गीत-नचारी सुनबा लेल महादेव \nिवńापितक घरमे उगना नोकर बिन आिब गेला। एक बेर िवńापित याÿापर छला \nआ उगना संगमे छलिĠह। रİतामे िपयास लगलापर उगना जटाक गंगधारसँ पािन \nिनकािल िवńापितकó िपयेलिĠह मुदा िवńापितकó ओइमे गंगाजलक İवाद भेटलिĠह \nआ ओ उगनाक केश भीजल देिख सभटा बुिझ गेलाह। उगना अपन असल \nĉपमे एलाह। मुदा उगना कहलिखĠह जे िवńापित ई गप ककरो नै कहताह नै \nतँ ओ अĠतधŭन भऽ जेताह। पावũती चािल चललिĠह, िवńापितक पėी उगनाकó \nबेलपÿ अनबा लेल पठेलिĠह आ देरी भेलापर ओ उगनापर बाढिन उसाहलिĠह, \nिवńापित भेद खोिल देलिĠह आ उगना िबला गेलाह। \nचीनीक लƂडू: सुधाकŬत-ĆेमकŬतक िपता गुजिर जाइ छिथ आ से देखभाल \nमामा धमŭनĠद Əİटी जकū करै छिथ आ हुनकर सभक समथũ भेलाक बाद \nसुधाकŬतकó भार दऽ घुिर जाइ छिथ। सुधाकŬतक मुंशी बटुआ दास ĆेमकŬतक \nपėी चिěडका आ खबासनी छुलहीक सहयोगसँ बखरा करबा दै छिथ, सुधाकाĠत \nअपनो िहİसा ĆेमकाĠतकó दऽ दै छिथ। सुधाकŬत, पėी सुशीला आ बेटा सुकमार \nघरसँ बाहर कऽ देल जाइ छिथ। सुधाकŬतकó टी.बी. रोग मािर दै छिĠह। बटुआ \nदासक संगित ĆेमकŬतकó सेहो दिरƖ कऽ दैत अिछ। माम धमŭनĠद सुकमारकó \nअपन सĦपित िलिख दै छिथ कारण हुनका सĠतान नै छिĠह। ĆेमकŬत आ बटुआ \nदास सुकुमारकó  मारबाक Ćयėमे िबख िमला कऽ चीनीक लƂडू सनेसमे \nसुकमारकó दै छिथ मुदा ओइसँ बटुआ दास मिर जाइए, आ भेद खुजैए।  \nउदय नारायण िसंह निचकेता  \nनायकक नाम जीवन : नवल नव िवचारक अिछ, शिĎतराय धिनक, कलुिषत \nअिछ आ अपन सहयोगी िवनयपर चोिरक आरोप लगा ओकर बेटीक अपहरण आ \nबलाĜकार करबैए। िवनय आĜमहĜया कऽ लैए। नवल आ ओकर िमÿ Ćकाश आ \nदीपक सभटा भेद खोलैए। ओकर Ćेिमका बलाĜकारक पिरणामİवĉप आĜमहĜया \nकरैए। नवल िविüĢत भऽ जाइए।  \nएक छल राजा: एकटा राजा अिभमान कुमार देवक िदन मिदरा आ वैĮयाक \nपाछū खराप भेलै। ओकरा एĸेटा बेटी मोिहनी छै, टकाक अभावमे ओकर िबआह \nनै भऽ पािब रहल छै। मुंशी िवरंची, सेवक चतुरलाल आ धमũकमũवाली पėी संगे \nनाटक आगū बढ़ैए। मोिहनी आ िशüक शुभंकरक बीच Ćेम होइ छै।  \nनो एěƏी: मा Ćिवश: पोİटमोडनũ Ƒामा, जकर एबसिडũटी एकरा ĔयोितरीĂरक \nधूतũ समागम लग घुरबैए। İवगũ आिक नकũक Ņारपर मुइल सभ अबै छिथ आ  14 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिखİसा-खेरहा सुनबै छिथ, बादमे पता चलैए जे िचÿगुĢत/ धमũराज सभ नकली \nछिथ आ Ņारपर लागल अिछ ताला, नो एěƏी। \nगोिवĠद झा   \nबसात: कृįणकŬत िपता Ņारा ठीक कएल युवती पुįपा संग िववाह नै करै \nछिथ, ओ िशिüतसँ िववाह करऽ चाहै छिथ, िललीसँ Ćेम करै छिथ। हुनकर \nिपता घर Ĝयािग दै छिथ। पुįपा घर छोिड़ मिहला जागरणमे लािग गेलिथ। \nिपताकó ताकैमे कृįणकाĠत असफल होइ छिथ, िललीकó छोिड़ रेलगाड़ीसँ कटऽ \nचाहै छिथ, आāमक लोक हुनका बचा लै छिĠह, ओतए िपता, पुįपा सभसँ भóट \nहोइ छिĠह, िलली सेहो बतािह भेिल ओतऽ आिब जाइ छिथ।  \nसुधŬशु शेखर चौधरी   \nभफाइत चाहक िजनगी: महेश बेरोजगार अिछ, ओ चाह दोकान खोलैए ओ \nकिव सेहो अिछ। इंजीिनयर उमानाथक पėी चĠƖमा दोकानपर देखलिĠह जे \nपुकार भेलापर महेश किवता पाठ लेल जाइए, चĠƖमा चाह बेचऽ लगै छिथ, \nउमानाथ तमसा जाइ छिथ। महेशक संगी सिरता, जे आइ.ए.एस.क पėी छिथ, \nआबै छिथ।  \nलेटाइत आँचर: दीनानाथक एकेटा पुÿी ममताकó पित काटरक कारणसँ \nछोिड़ दै छिĠह। मुदा पुÿ मोदनाथक िववाहमे दहेज लेबाक Ćयėपर पुÿ हुनका \nरोकै छिĠह। \n  गुणनाथ झा  \nगुणनाथ झा \"लोक मĖच\" मैिथली नाƀय पिÿकाक संचालन- सĦपादन केने \nछिथ। मैिथलीमे आधुिनक नाटकक Ćणयन। हुनकर नाटक किनयū-पुतरा, पाथेय, \nओ मधुयािमनी, सातम चिरÿ, शेष निञ, आजुक लोक आ जय मैिथली सभक \nबेर-बेर मंचन भेल अिछ। बाĻला एकाĹी नाƀय-संƇह- ऐमे बŬĐलाक २४ टा \nनाटककारक २४ टा नाटकक संकलन ओ सĦपादन अिजत कुमार घोष केने \nछिथ आ तकर बŬĐलासँ मैिथली अनुवाद āी गुणनाथ झा Ņारा भेल अिछ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 15 \nकिनयū-पुतरा- गुणनाथ झा जीक ई पिहल पूणŭĹ नाटक िथक। नाटक \nबहुदृĮय समिĠवत करैबला घूणŰय मĖचोपयुĎत अिछ। कथा काटर Ćथापर \nआधािरत अिछ आ तकर पिरणामसँ मुďय अिभनेता आ मुďय अिभनेÿी \nमनोिवकारयुĎत भऽ जाइत छिथ, तइ मनोदशाक सटीक िचÿण आ िवĮलेषण भेल \nअिछ। \nमधुयािमनी: एकाĹ नाƀय शैलीमे दूटा पाÿ, पुĈष संयुĎत पिरवारक पü \nलेिनहार आ İÿी तकर िवरोधी। संयुĎत पिरवारक पü लेिनहारक सामंजİयपूणũ \nिवजय होइत अिछ। ई \"लोक मĖच\" मैिथली नाƀय पिÿकामे Ćकािशत अिछ। \nपाथेय: एकाĹ नाƀय शैलीमे रिचत, मुदा पूणŭĹक सभ िवशेषता ऐमे भेटत। \nमुďय अिभनेता िमिथलाक अधोगितसँ दुखी भऽ गामकó कमũİथली बनबैत छिथ, \nİवजन िवरोध करै छिथ। मुदा बादमे पėी हुनकर संग आिब जाइ छिथĠह। \nभाषा मधुर आ चलायमान अिछ। \nलाल-बुझĸर: एकाĹ नाƀय शैलीमे रिचत। दाही रौदीसँ झमारल िनĵ आ \nमğय-िनĵ वगũ İवतंÿताक पिहनिहयो आ बादो जीिवकोपाजũन लेल Ćवास करबा \nलेल अिभशĢत छिथ। माता-िपता िवहीन लाल बुझĸरजी किनयūकó नैहरमे बैसा \nकऽ आ सĠतानहीन िपþी िपितयैनकó छोिड़ नƇ Ćवास करै छिथ। \nसातम चिरÿ: एकाĹ नाƀय शैलीमे रिचत। मैिथली रंगमंचपर मिहला \nअिभनेÿीक अभाव, सातम चिरÿक Ćतीüामे पूवŭĥयास खतम भऽ जाइत अिछ। \nई \"लोक मĖच\" मैिथली नाƀय पिÿकामे Ćकािशत अिछ। \nशेष निञ: आधुिनक सामािजक पूणŭĹ नाटक। िपता-माताक मृĜयुक बाद \nअƇजक अनुजक Ćित िपतृवत ĭयवहार। अनुज चाकरी करै छिथ, पिरवतũनशील \nसामािजक पिरिİथितक िशकार भऽ अिचĠतनीय कायũकलाप करै छिथ आ अƇज \nĆतािरत होइ छिथ। मुदा अƇज मरणासž पėीक Ćाणरüाथũ साहसपूणũ डेग उठा \nलैत छिथ।  \nआजुक लोक: पूणŭĹ नाटक। िवषय िनĵमğयवगŰय बेरोजगारी आ िबयाहक \nदाियĜवक बोझ।  \nजय मैिथली: पूणŭĹ नाटक। िमिथलाक भािषक-सŬİकृितक समİया एकर \nकथावİतु अिछ।  \nमहाकिव िवńापित: िवńापितक नव िवĮलेषण। \nजगदीश Ćसाद मěडल \nिम िथ लाक बेटी- Ćथम दृĮ य- महगीक िव रोधमे कमũचारीक हड़ताल। महगीक  16 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nकारण अिछ नोकरी िद स झुकनाइ आ खेतीक Ũास। भू-सĦ पिþ क Ũास, दान \nदहेज झर-झंझटक बढ़ोतरी। िबआहक लाम-झाम, पैसाक दुĉपयोग। कला Ćेमी \nधन सĦ पिþ कó तुĒ छ बुझै छिथ। कौरनेिट याक संग कओलेजक लड़की, जे नाच-\nगान िस खैत, चिल  गेिल । झर-झंझटमे पोकेटमारी सेहो, सरकारी पदािध कारीक \nबाजैपर रोक। अपहरणक बढ़ोþरी, रंग-िव रंगक अपहरणोक कारण ि◌ सफũ पाइये नै \nजानोक खेलवाड़। सरकारी अफसरक नैित क Ũास। चĦ मछक घटना, सरकारी \nतंÿ कमजोर भेने असुरüाक वृिŀ । समाजक िव घटनमे जाित , सĦ Ćदाय इĜ यािद क \nयोगदान, जइसँ इĔ जत-आवĉ धिर  खतरामे। िस नेमाक Ćभावसँ नव पीढ़ी अपन \nसभ िक छु- कुल-खनदान-बेवहार छोिड़  बाहरी हवाक अनुकरणमे पगला रहल \nअिछ । ढहैत सामंतमे संİ कारक छाप। इनार-पोखिर  İ ÿीगणक झगड़ाक अƂडा। \nिम िथ ला नारी शिĎ त क Ćतीक सीता। दहेजक मािर मे जाित -पūित क नास। धन-\nसĦ पिþ  आचार-िव चार नį ट करैत कोट-कचहरीक चपेटमे समाज, आपसी झगड़ाक \nकुĆभाव। नवयुवकमे आĜमबलक अभाव, नारीक बीच असीम धैयũ, बाल-िव धवा \nमनुį यपर समाजक Ćभाव। पढ़लो-ि◌ लखल कारगरो लड़कीक मोल दहेजक आगू \nचौपट अिछ । ओना पुĉषक अपेüा नारीक महĜ व, पुĉष Ćधान ĭ यवİ थामे कम \nरहल गहना-जेबर सेहो अिह तकर। नव पीढ़ीक नारीमे नव उĜ साहक जĉरत। \nनव-नव काज िस खैक हुनर। दोसर अंक- सामंती ĭ यसन- भा◌ंग। नव पीढ़ी सेहो \nĆभािव त। āम चोर िम हनतसँ मुँह चोराएब। भाĐ य-भरोसपर िब सवास। धनक \nĆभावसँ पिर वारक िब खरब। िप ता-पुÿक बीच मतभेद बलजोरी वा फुसला कऽ \nलड़का-लड़की िबआह। खेतक लेन-देनमे घोखाधड़ी। जबूिर या, दोहरी रिज İƏी, \nघुसखोरी, कमाइ, Ćित į ठा। माइयो-बापक इĒ छा रहैत जे बेटा घुस िल अए। \nनोकरीक िव रोध, पुĉष Ćधान ĭ यवİ थामे नारीक रंग-िब रंगक शोषण। पढ़ौने आरो \nसमİ या। तेसर अंक - बहुराį Əीय कĦ पनीक कृिष पर दुį Ćभाव, देशी उĜ पादनक \nअभाव। दहेज समथũक समाज आ दहेज िव रोधी समाज, दू तरहक समाज। \nपरĦ परा आ परĦ परा िव रोधी नव जाƇत समाज। खě ड-पखě डमे समाज टूटल। \nनव मनुį यक सृजन, नव तकनीक, नव सोच आ नव काज पकड़ने बहुराį Əीय \nĆभावसँ पिर वार, समाज आ कला संİ कृित पर दुį Ćभाव, बेबİ था बदलने समाज \nबदलत। चािर म अंक- पाइ भेने िव चारोमे बदलाव जइसँ नव समाजक सूÿ पात-\nजĠ म सेहो होइए। रामिव लास ( िम İ ÿी) मनुį यक महĜ व दैए जइसँ दहेजकó धĸा \nलगैए। पिह नेसँ िम िथ लŬचलक लोक बंगाल, असाम, नेपाल, ढाका, धिर  \nधनकटनी, पटुआ कटनीक लेल जाइत छल। िश üाक िव संगित , ओकरा मेटाएब।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 17 \nपūचम अंक- आदशũ िबआह। नव चेतनाक जागरण जे बेबİ था बदलत।   \nकĦ Ćोमाइज- सामंती समाजमे टुटैत कृिष  आ िक सानी जीवन, नव पूँजीवादी \nसमाजमे कृिष कó पूँजी बनेबाक बेबİ था, बुिŀ जी वी आ āिमकक पलायनसँ गामक \nिब गड़ैत दशा, समĠ वयवादी िव चार-दशũन।  \nझमेिल या िब आह- िम िथ लाक समाजमे अबैत िब आह-संİ कारक Ćिƅ यामे रंग-\nिब रंगक बाहरी Ćभाव, बाहरी Ćभावसँ रंग-िब रंगक िव वाद, झमेलक जĠ म, \nझमेिल याक ĉपमे िब आह Ćिƅ यामे होइत िव वादक िव षद चचũ।  \nवीरŬगना- Ƈामीण जीवनक बजारोĠ मुख हएब, सİ ता āम-शिĎ त  भेटलासँ \nपूँजीपित  वगũ Ņारा शोषण, āमक लूटसँ Ƈामीण लोक जानवरोसँ बþर िज नगी \nजीबए लेल मजबूर, ĉपैयाक लालचमे नीच-सँ-नीच काज करबाक लेल तैयार \nलोक।  \nतामक तमघैल- ढहैत सामंती समाजमे िछ ž-िभ ž होइत पिर वार, रीित -नीित  \nएवं पिर वािर क सĦ बĠ ध, िछ ž-िभ ž होइत पिर वारक आिथũक आधार।  \nसतमाए- कोनो संबंध दोषपूणũ नै होइ छै बिĪ क  मनुį यक बेबहार आ िव चारमे \nदोष होइत छैक, तही बेबहार आ िव चारक सĦ यक चचũ करैत ‘सतमाए’क आदशũ-\nĉप Ćİ तुत कएल गेल अिछ ।  \nकĪ याणी- िद न-देखारे होइत अĠयायक Ćित  सजगताक उĪलेख करैत नारी \nजागरणक िच ÿण, बुिन यादी समİ या िद स इशारा करैत समİ याक समाधान हेतु \nपैघसँ पैघ दाम चुकबए पड़ैत अिछ, तेकर िच ÿण।  \nसमझौता- समाजमे कृिष कó पूँजी बनेबाक लेल टुटैत कृिष संİ कृित क \nबुिन यादी समİ याक वणũन आ तकर िन दान लेल समझौता हेतु सĦ यक सोचक \nजĉरित पर Ćकाश दैत ओकर महĜव ओ आवĮ यकताक वणũन। \nबेचन ठाकुर \nबेटीक अपमान आ छीनरदेवी: ƚूण हĜया, मिहला अिधकार (बेटीक अपमान) \nआ अĠधिवĂास (छीनरदेवी) पर आधािरत दुनू नाटक मैिथली नाटककó नव िदशा \nदैत अिछ। \nअिधकार: इिĠदरा आवास योजनाक अिनयिमतताकó आर.टी.आइ.(सूचनाक \nअिधकार) सँ देखार करैबला आ िरĎशासँ झंझारपुरसँ िदĪली जाइबला असली \nचिरÿ मंजूरक कथा अिछ। \nिवĂासघात: नेशनल हाइवेक जमीनक मुआवजामे ढेर रास पाइ देल जाइ छै \nआ ओकरा हड़पै लेल पािरवािरक सĦबĠधक बिल चिढ़ जाइ छै।  18 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिवदेह नाƀय उĜसव २०१२ मे भरत नाƀय शाİÿ आधािरत नाटक रंगमंच \nसंकĪपना आधािरत गजेĠƖ ठाकुर िलिखत आ āी बेचन ठाकुर िनदųिशत जादू-\nवाİतिवकतावादी “ उĪकामुख” मंिचत कएल गेल, जे मैिथलीमे ऐ तरहक पिहल \nĆयास छल, ऐमे मÿ अिभनेÿी लोकिनक माğयमसँ नाटक मंचन भेल, ऐमे पुĈख \nपाÿक अिभनय सेहो मिहला कलाकार Ņारा भेल। भरत नाƀयशाİÿक आधारपर \nरंगमंचक Ƒाइंग āीमती एस.एस.जानकी क छल। ऐ तरहक एकटा Ćयास \nसंİकृत रंगमंचपर चेžैमे कएल गेल छल।  \nबेचन ठाकुर जी आधुिनक समकालीन िवषयपर नाटक िलखै छिथ आ उĒच \nकोिटक िनदųशक छिथ। भरतक नाƀयशाİÿपर आधािरत मंच संकĪपनाकó पिहल \nबेर ई िवदेह नाƀय उĜसव २०१२ मे मूतũĉप देलिĠह। िहनकर अनेक Ćयोगमे \nएकटा Ćयोग अिछ पूणũ ĉपेण अिभनेÿी लोकिनक माğयमसँ नाटक मंचन करब, \nजइमे पुĈख पाÿक अिभनय सेहो मिहला कलाकार Ņारा भेल। आ ई ओ कतेको \nबेर केने छिथ। \nआनंद कुमार झा \nटाटाक मोल : काटर Ćथापर आधािरत नाटक। गरीबनाथ आ सुिम ÿाक 'पुÿ \nकामनाथũ' पūच गोट कĠ या । पिह ले बेटीक िव वाहमे हुनकर बहुत खेत िब का \nगेलिन । दोसर बेटीक कĠ यादानक लेल माÿ बारह कŇा जमीन बūचल छिĠ ह । \nबेटी Ćभा कॉलेजमे पढ़ैत छिथ , अपन बिह नक देओर Ćभाकरसँ िस नेह करै छिथ , \nछोट मŬगल-चŬगल भाए महीस चरबैत छिĠ ह ।  \nकलह :  आकाश बेरोजगार छिथ । िव भाता सुिम ÿा अपन पुÿ राजीव लेल \nĔ येį ठ पुÿक संग यातना दैत छिथ। एकटा अबोध नेनाक जĠ म भेल.....। \nबदलैत समाज :  एकटा Ĥ लड कŵसर पीिड़ त घूरन जी अपन बीमार पुÿक \nिव आह करा दैत छिथ । हुनका ओना बूझल नै छलिन  जे पुÿ अवधेश Ĥ लड-\nकŵसरसँ पीिड़ त अिछ । भजेĠ Ɩ मुिख याक पुÿ अवधेशक मृĜ युक भऽ गेलिन । \nअंतमे िव धवा शोभाक एकटा सĒ चिर ÿ युवक वीजेĠ Ɩसँ पुनũिव वाहक कĪ पना कएल \nगेल।  \nधधाइत नवकी किन यūक लहास :  िक छु गहनाक खाित र िश खाक \nआĜ महĜ याक Ćयास। \nहठात् पिर वþũन : देशभिĎ त  नाटक। \nनाƀय रंगमंच सिमित सभ  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 19 \nिमिथयािÿक(कोलकाता), झंकार ( कोलकाता), िमिथयािÿक-झंकार \n(िमिथयािÿक आ झंकार क िवलय उपराĠत बनल कोलकाताक संİथा), भंिगमा, \nपटना ; चेतना सिमित, पटना, जमघट-, मधुबनी; िमिथला िवकास पिरषद, \nकोलकाता; अिखल भारतीय िमिथला संघ, कोलकाता; िमिथला कला केĠƖ, \nकोलकाता; मैिथली रंगमंच, कोलकाता; कुमŰ-üिÿय छाÿवृिþ कोष, कोलकाता; \nआल इिěडया मैिथल संघ, कोलकाता; कणũ गोơी:जयĠत लोकमंच, कोलकाता; \nिमिथला सेवा संİथान, कोलकाता; िमिथ यािÿक, कोलकाता; वैदेही कला मंच, \nकोलकाता; कोिकल मंच, कोलकाता;  िमिथला कĪयाण पिरषद, िरसरा, कोलकाता \n(िनदųशन मुďय ĉपसँ āी दयानाथ झा Ņारा १९८२ ई.सँ। सĦĆित āी रěजीत \nकुमार झा िनदųशन कऽ रहल छिथ, ०८.०१.२०१२ कó हुनकर िनदųशनमे तंÿनाथ \nझा िलिखत “ उपनयनक भोज” मंिचत भेल।) ; झंकार, कोलकाता; िमिथला \nसेवा सिमित बेलुर, कोलकाता; उदय पथ, कोलकाता। िमिथला नाƀय पिरषद \n(िमनाप), जनकपुर; रामानĠद युवा Ďलब, जनकपुरधाम; युवा नाƀय कला पिरषद \n(युनाप), परवाहा, धनुषा; आकृित (उपेĠƖ भगत नागवंशी), जनकपुर; रंग वािटका, \nनेपाल; चबूतरा, िशरोमिण मैिथली युबा Ďलब, गŬगुली, भैरब, मैिथली सŬİकृितक \nयुबा Ďलब, बौहरबा, āी सरİवती सŬİकृितक नाƀय कला पिरषद, गाम ितलाठी \n(सĢतरी, नेपाल); अĈणोदय नाƀय मंच, राजिबराज; सरİवती नाƀय कला \nपिरषद, मŲहथ, मधुबनी; मैिथली लोकरंग (मैलोरंग), िदĪली; िमिथलŬगन, िदĪली। \nमधुबनीक पजुआिरडीह टोलमे āीकृįण नाƀय सिमित āी कृįणचĠƖ झा रिसक, \nिशवनाथ झा आ गंगा झाक िनदųशनमे मैिथली नाटक मंिचत होइत रहल अिछ। \nसŬİकृितक मंच, लोिहयानगर, पटना; िचÿगुĢत सŬİकृितक केĠƖ, जनकपुर; \nगदũनीबाग कला सिमित, पटना; िमिथलाüर, जमशेदपुर; मैिथली कला मंच, \nबोकारो; उगना िवńापित पिरषद, बेगूसराय; िमिथला सŬİकृितक पिरषद, बोकारो \nİटील िसटी; भानुकला केĠƖ, िवराटनगर; आंगन, पटना; नवतरंग, बेगूसराय; \nभारतीय रंगमंच, दरभंगा; भƖकाली नाƀय पिरषद, कोइलख, िमिथला अनुभूित \nदरभंगा, सरİवती सŬİकृितक नाƀयकला पिरषद्, ितलाठी ( सĢतरी); āी हरगौरी \nनाƀय कला पिरषद, ितलाठी(सĢतरी), अĈणोदय नाƀय मंच ( राजिबराज), िवदेह \nअंतरŭįƏीय मैिथली ई-जनũलक नाƀय उĜसव। \nिनदųशन: कालीकाĠत झा \" बूच\", कामदेव पाठक, āी कमल नारायण कणũ \n(चीनीक लƂडू-ईशनाथ झा/ चािरपहर- मूल बŬĐला िकरण मैÿ, मैिथली अनुवाद- \nिनरसन लाभ), āी āीकाĠत मěडल ( चĠƖगुĢत मूल बŬĐला डी.एल.राय, मैिथली  20 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nअनुवाद- बाबू साहेब चौधरी/ पाथेय- गुणनाथ झा/ नायकक नाम जीवन- \nनिचकेता); āी िवįणु चटजŰ आ āी āीकाĠत मěडल ( िनįकलंक- जनादũन झा); \nĆवीर मुखोपाğयाय; वीणा राय, मोहन चौधरी, बाबू राम िसंह, गोपाल दास, \nकुणाल, रिव देव, दयानाथ झा, िÿलोचन झा, शĦभूनाथ िमā, काशी झा, अशोक \nझा, गंगा झा, गणेश Ćसाद िसĠहा, नवीन चĠƖ िमā, जनादũन राय, āी कृįणचĠƖ \nझा रिसक, िशवनाथ झा, रवीĠƖनाथ ठाकुर, अिखलेĂर, सिĒचदानĠद, रमेश \nराजहंस, मोदनाथ झा, िवभूित आनĠद, जावेद अďतर खū, कौशल िकशोर दास, \nĆशाĠत काĠत, अरिवĠद रंजन दास, मनोज मनु, रोिहणी रमण झा, भवनाथ झा, \nउमाकाĠत झा, लĪलन Ćसाद ठाकुर, रघुनाथ झा िकरण, महेĠƖ मलंिगया, कुमार \nशैलेĠƖ, िवनीत झा, िकशोर कुमार झा, कुमार गगन, िवनोद कुमार झा, \nके.अजय, छÿानĠद िसंह झा, नीलम चौधरी, काजल, मनोज कुमार पाठक, \nआशनारायण िमā, āी āीनारायण झा, Ćिमला झा, तनुजा शंकर, केशव नĠदन, \nƙŌानĠद झा, संजीव तमžा, िकसलय कृįण, Ćकाश झा, मुžाजी संजय कुमार \nचौधरी, कमल मोहन चुžू, अंशुमान सĜयकेतु, Įयाम भाİकर, Ćेम कुमार, संगम \nकुमार ठाकुर, एल.आर.एम. राजन, भाİकरानĠद झा, आशुतोष कुमार िमā, \nआनĠद कुमार झा, मनोज मनुज, संजीव िमā, İवाित िसंह, İविणũम, आशुतोष \nयादव अिभý, अशोक अĮक, िदलीप वĜस, तĈण Ćभात, माधव आनĠद, नरेĠƖ \nिमā, भारत भूषण झा, िकशोर केशव, बेचन ठाकुर, उपेĠƖ भगत नागवंशी, अिनल \nचĠƖ झा, अंशुमान सĜयकेतु, आनंद कुमार झा, हेमनारायण साहू, रामकृįण मंडल \nछोटू, धीरेĠƖ कुमार,उĜपल झा, अिभषेक के. नारायण, चिĠƖका Ćसाद, नागेĠƖ \nझा। \n \nजाितवादी रंगमंचक Ćितिनिध नाटक-छुतहर/ \nछुतहर घैल/ छुतहा घैल \n \nछुतहा घैल मैिथलीक जाितवादी रंगमंचक İवघोिषत सेĎसिपयर महेĠƖ \nमलंिगयाक नवीन नाटकक नाम छिĠह। ऐ छोटसन नाटकक भूिमका ओ दस \nपžामे िलखने छिथ।  \nपिहने ऐ भूिमकापर आउ।  हुनका कƠ छिĠह जे रमानĠद झा “ रमण” \nहुनका सुझाव देलिखĠह जे “छुतहर घैल”कó माÿ “छुतहर” कहल जाइ छै। से  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 21 \nओ तीन टा गप उठेलिĠह- पिहल-  \n “ तॲ किहयो पोथी के लेखी, \n हम किहयो अँिखयन के देखी।” \n दोसर- याÿी जीक िवलाप किवता- \n “ काते रहै छी जनु घैल छुतहर \n आिह रे हम अभागिल कत बड़।” \nआ कहै छिथ जे ओइ किवताक िवधवा आ ऐ नाटकक कबूतरी देवीकó \nिशवक महेĂरो सूÿ आ पािणनीक दश लकारसँ (वैिदक संİकृत लेल पािणनी १२ \nलकार आ लौिकक संİकृत लेल दस लकार िनधŭिरत कएने छिथ..खएर…) कोन \nमतलब छै? \nतेसर ओ अपन िİथितकó कापरिनकस सन भेल कहैत छिथ, जे लोकक \nकहलासँ की हेतै आ गाम-घरमे लोक “छुतहर घैल” बिजते छैक!! \nमुदा ऐ तीनू िबĠदुपर तीनू तकũ मलंिगयाजीक िवĈŀ जाइ छिĠह। “अँिखयन \nदेखी” आ लोकĭयवहार “छुतहर” माÿ कहल जाइत देखलक आ सुनलक अिछ, \nघैलचीपर छुतहरकó अहū रािख सकै छी? लोइटसँ बड़ैबमे पान पटाओल जाइ छै \nतखन मलंिगयाजीक िहसाबे ओकरा “ लोइट घैल” कहबै। घैल, सुराही, कोहा, \nतौला, छुतहर, लोइट, खापिड़, कुड़नी, कुरवाड़, कोिसया, सरबा, सोबरना, ऐ \nसभ बौİतुक अलग नामकरण छै। फूलचĠƖ िमā “ रमण” ( Ćायः फूलचĠƖजी \n“छुतहा घैल” शĤदक सुझाव हँसीमे देने हेिथĠह, आ जँ नै तँ ई एकटा नव \nभाषाक नव शĤद अिछ!!)क सुझाव मानैत मलंिगया जी “छुतहर घैल” कó “छुतहा \nघैल” कऽ देलिĠह, ई ऐ गपक ńोतक जे हुनका गलतीक अनुभव भऽ गेलिĠह \nमुदा रमानĠद झा “ रमण”क गप मािन लेने छोट भऽ जइतिथ से खुņा अपना \nिहसाबे गािड़ देलिĠह। आ बादमे रमानĠद झा “ रमण” चेतना सिमितसँ ओइ \nपोथीकó छपेबाक आƇह केलिखĠह आ, चेतना सिमित माÿ २५टा Ćित दैतिĠह तó \nओ अपन संİथा मैलोरंगसँ एकरा छपबेलिĠह, ऐ सभसँ पाठककó कोन सरोकार? \nआब आउ याÿीजीक गपपर, याÿीजीकó िहĠदी पाठकक सेहो ğयान राखऽ पड़ै \nछलिĠह, हुनका मोनो नै रहै छलिĠह जे कोन किवता िहĠदीमे छिĠह, कोन \nमैिथलीमे आ कोन दुनूमे, से ओ छुतहर घैल िलिख देलिĠह, एकर कारण \nयाÿीजीक तुकबĠदी िमलेबाक आƇहमे सेहो देिख सकै छी। आ फेर आउ \nकॉपरिनकसपर, जँ याÿी जी वा मलंिगया जी “घैल छुतहर”, “छुतहर घैल” वा \n“छुतहा घैल” िलिखये देलिĠह तँ की नेिटव मैिथली भाषी छुतहरकó, “ घैल  22 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nछुतहर”, “ छुतहर घैल” वा “ छुतहा घैल” बाजब शुĉ कऽ देत? से \nकॉपरिनकस सेहो मलंिगयाजीक िवĈŀ छिथĠह।  \nकॉपरिनकसक िकंवदĠतीक सटीक Ćयोग मलंिगयाजी नै कऽ सकलाह, Ćायः \nओ गैिललीयो सँ कॉपरिनकसकó कĠģयूज कऽ रहल छिथ, कॉपरिनकसक \nिसŀाĠतक समथũन पोप Ņारा भेल छल आ कॉपरिनकस पोप पॉल-३ कó अपन \nहेिलयोसेिĠƏक िसŀाĠतक चालीस पžाक पाěडुिलिप समिपũत केने रहिथ। \nमलंिगयाजी सनसनीखेज सािहĜय पढ़बामे Ĉिच लै छिथ, अिमताभ बĒचनक शराबी \nआिद िफĪमक डायलोगक दशũ हुनकर नाटकमे भऽ जाएत, Ćायः ओ ई नाटककó \nचहटगर बनबैले करैत हेता! खएर मलंिगयाजीक िवýानक Ćित अनिभýता आ \nिवýानक िसŀाĠतकó िकवदĠतीसँ जोड़बाक सोचपर अहūकó आĀयũ नै हएत जखन \nअहū हुनकर खūटी लोककथा सभक अýानताकó अही भूिमकामे देखब।  \n“अली बाबा आ चालीस चोर”- सĦपूणũ दुिनयūकó बुझल छै जे ई मğयकालीन \nअरबी लोककथा अिछ जे “अरेिबयन नाइƀस (१००१ कथा)” मे संकिलत अिछ \nआ ओइमे िववाद अिछ जे ई अरेिबयन नाइƀसमे बादमे घोिसयाएल गेल वा नै, \nमुदा ई मğयकालीन अरबी लोककथा अिछ, ऐ मे कोनो िववाद नै अिछ। \nबलबनक अĜयाचार आिदक की की गप साĦĆदाियक मानिसकता लऽ कऽ \nमलंिगया जी किह जाइ छिथ से हुनकर लोककथाक Ćित सतही लगाव माÿकó \nदेखार करैत अिछ। “िमिथला तĜव िवमशũ” वा “रमानाथ झा”क पंजीक सतही \nýान बहुत पिहनिहये खतम कऽ देल गेल अिछ, आ तó ई िलिखत ĉपसँ हमरा \nसभक पंजी पोथीमे विणũत अिछ जे गोनू झा संİकृत आ अवहŇ बला ƙाŌण \nिवńापित ठĸुर सँ ३०० बखũ पिहने भेलाह आ मैिथली पदावली बला नौआ ठाकुर \nमहाकिव िवńापित सँ २०० बखũ पिहने। मुदा मलंिगयाजी ५० साल पुरान गप-\nसरĸाक आधारपर आगū बढ़ै छिथ। हुनका बुझल छिĠह जे गोनूकó धूतŭचायũ \nकहल गेल छिĠह मुदा संगे गोनूकó महामहोपाğयाय सेहो कहल गेल छिĠह, से \nहुनका नै बुझल छिĠह!! गोनू झाक समयमे मुिİलम िमिथलामे रहबे नै करिथ \nतखन “तहसीलदारक दाढ़ी” कतऽ सँ आओत, लोकक कěठमे छुतहर छै ओकरा \n“छुतहा घैल” कऽ िदयौ, लोकक कěठमे “ कर ओसूली”करैबलाक दाढ़ी छै \nओकरा “तहसीलदार”क दाढ़ी किह  साĦĆदाियक आधारपर मुिİलमकó अĜयाचारी \nकरार कऽ िदयौ, आ तेहेन भूिमका िलिख िदयौ जे रमानĠद झा “रमण” आ आन \nगोटे डरे समीüा नै करताह। एकटा पैदल सैिनक आ एकटा सतनामी (दिलत-\nिपछड़ल वगũ Ņारा शुĉ कएल एकटा Ćगितवादी सĦĆदाय)क झगड़ासँ शुĉ भेल  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 23 \nसतनामी िवƖोह औरंगजेबक नीितक िवरोधमे छल आ ओइमे मिİजदकó सेहो \nजराओल गेलै, मुदा गोनू झाक कर ओसूली अिधकारी मुिİलम नै रहिथ, \nलोककथामे ई गप नै छै, हँ जँ साĦĆदाियक लोककथाकार कहल कथामे अपन \nवाद घोिसयेलक आ िलखै काल बेइमानी केलक तँ तइसँ मैिथली लोककथाकó \nकोन सरोकार? फीĪडवकũक आधारपर जँ लोककथाक संकलन नै करब तँ \nअिहना हएत। से मलंिगयाजी बलबनक अĜयाचार क कथा “ अलीबाबाक..”क \nकथाकó कहै छिथ! \nमहेĠƖ नारायण राम िलखै छिथ जे लोककथामे जाइत-पाइत नै होइ छै, मुदा \nमलंिगयाजी से कोना मानताह। भगता सेहो हुनकर कथामे एबे करै छिĠह। आ \nअसल कारण जइ कारणसँ ई मलंिगया जीक नाटकक अिभž अंग बिन जाइत \nअिछ से अिछ हुनकर आनुवंिशक जातीय āेơता आधािरत सोच। हुनकर \nनाटकमे मोटा-मोटी अढ़ाइ-अढ़ाइ पžाक घीच तीिर कऽ सÿहटा दृĮय अिछ, \nजइमे पĠƖहम दृĮय धिर ओ छोटका जाइतक (मलंिगयाजीक अपन इजाद कएल \nभाषा Ņारा) किथत भाषापर सवणũ दशũकक हँसबाक, आ भगताक ƚƠ-िहĠदीक \nमाğयमसँ छŃ हाİय उĜपž करबाक अपन पुरान पŀितक अनुसरण करै छिथ। \nकथाकó उĿेĮयपूणũ बनेबाक आƇह ओ सोलहम दृĮयसँ करै छिथ मुदा बाजी तावत \nहुनका हाथसँ िनकिल जाइ छिĠह। आइ जखन संİकृत नाटकोमे Ćाकृत वा \nकोनो दोसर भाषाक Ćयोग नै होइत अिछ, मलंिगयाजीक भरतकó गलत सĠदभũमे \nसोझū आनब संİकृतसँ हुनकर अनिभýताकó देखार करैत अिछ आ भरत \nनाƀयशाİÿपर िहĠदीमे जे सेकेěडरी सोसũक आधारपर लोक सभ पोथी िलखने \nछिथ, हुनका Ņारा तकरे कएल अğययन िसŀ करैत अिछ। \nमलंिगयाजीक ई कहब अिछ जे नाटक जँ पढ़बामे नीक अिछ तँ मंचन \nयोĐय नै हएत, वा मंचन लेल िलखल नाटक पढ़बामे नीक नै लागत?  हुनकर \nसंİकृत पūतीकó उľृत करबासँ तँ यएह लगैत अिछ। जँ नाटक पढ़बामे उŅेिलत \nनै करत तँ िनदųशक ओकर मंचनक िनणũय कोना लेत? आ मंचीय गुण की होइ \nछै, अढ़ाइ-अढ़ाइ पžाक सÿहटा दृĮय, तथाकिथत िनĵ वगũकó अपमािनत करैबला \nजाितवादी भाषा, भगताक “ बुझता है िक नहॴ?” बला िहĠदी आ ऐ सभक \nसिĦमलनक ई “ İलैपिİटक ōूमर”? आ जे एकर िवरोध कऽ मैिथलीक \nसमानाĠतर रंगमंचक पिरकĪपना Ćİतुत करत से भऽ गेल नाटकक पठनीय \nतĜĜवक आƇही आ जे पुरातनपंथी जाितवादी अिछ से भेल नाटकक मंचीय \nतĜवक आƇही!! की २१म शताĤदीमे मलंिगयाजीक जाित आधािरत वाĎय संरचना  24 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसंİकृत, िहĠदी वा कोनो आधुिनक भारतीय भाषाक नाटकमे ( मैिथलीकó छोिड़) \nİवीकायũ भऽ सकत? आ जँ नै तँ ऐ शĤदावली लेल १८०० बषũ पुरनका संİकृत \nनाटकक गएर सĠदिभũत तĝयकó, मूल संİकृत भरत नाƀयशाİÿ नै पढ़ैबला \nनाटककार Ņारा, बेर-बेर ढालक ĉपमे िकए ĆयुĎत कएल जाइए? माथपर िछņा \nआ कūखमे बĒचा जँ िकयो लेने अिछ तँ ओ िनĵ वगũक अिछ? ओकर आंगनक \nबारहमासामे ओ ऐ िनĵ वगũकó राड़ कहै छिथ, कएक दशक बाद ई धिर सुधार \nआएल छिĠह जे ओ आब ओइ वगũकó िनĵ वगũ किह रहल छिथ, ई सुधार İवागत \nयोĐय मुदा ऐ दीघũ अविध लेल बƂड कम। बबाजी कोना कथामे एलै आ गाजा \nकोना एलै आ ओइसँ बिगयाक गाछक बिगयाक कोन सĦबĠध छै? मलंिगयाजी \nअपन जाित-आधािरत वाĎय संरचना, आ ƚƠ-िहĠदी िमिāत वाĎय रचना कोना \nघोिसया सिकतिथ जँ भगता आ िनĵ वगũक छŃ संकĪपना नै अिनतिथ? ई तĝय \nओ बƂड चतुराइसँ नुकेबाक Ćयास करै छिथ, आ तó ओ मेिडयोिƅटीसँ आगū नै \nबिढ़ पबै छिथ। िनĵ वगũक İÿीक जŬघक ितल गोनूकó देखेबा लेल आ İवयं \nदेखबा लेल मलंिगया ĭयƇ छिथ, थोपड़ी चाही!! ऐ तरहक जाितवादी नाटकक \nशृंखलाक पūती लगेने छिथ मलंिगया, आ हुनकर जाितवादी रंगमंचसँ मैिथलीकó \nजतेक नुकसान पहुँचबाक छलै, जे भोग मैिथलीकó भोगबाक छलै ओ मैिथली \nĆाĢत कऽ लेने अिछ! गुणनाथ झा ठीके कहै छिथ जे आशा छल जे मलंिगयाजी \nउमेरक संग आधुिनक नाटक आ रंगमंचकó बुिझ जेता, मुदा से नै भऽ सकल।  \nमलंिगयामे ऐ नाƀय-कथाकó उĿेĮयपूणũ बनेबाक आƇह तँ छिĠह मुदा सामĝयũ नै \nआिब पबै छिĠह।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 25 \nचािरटा अंƇेजी नाटक- डॉĎटर फॉİटस, सैमसन \nएगोिनİटेस, मडũर इन द कैथेƑल आ İƏाइफ \nऐ  िनबĠधक आधार अिछ परशुराम झाक “ डाइमेĠशĠस ऑफ पीस इन \nइंिĐलश Ƒामा- İटडीज इन डॉĎटर फॉİटस, सैमसन अगोिनİटेस, मडũर इन द \nकैथेƑल एěड İƏाइफ”। \n \n   परशुराम झा १९३८-  \nगाम- मŲहथ ( मधुबनी), कृित- डाइमेĠशĠस ऑफ पीस इन इĠगिलश Ƒामा, \nिƅिĀयन पोएिटक Ƒामा। परशुराम झा अंƇेजी सािहĜयक आजीवन अğयापन केने \nछिथ। \n \nडॉĎटर फॉİटस एिलजाबेथ युगक, सैमसन एगोिनİटेस एज ऑफ रीजनक, \nमडũर इन द कैथेƑल आधुिनक युगक नाटक अिछ। ई तीनू मुďयतः धािमũक \nनाटक अिछ। İƏाइफ आधुिनक धमũिनरपेü नाटक अिछ, ई िसŀ करैत अिछ जे \nधमũिनरपेüता धमũसँ िनकलल अिछ, कम-सँ-कम धमũक नैितक सĠदभũसँ। \nडॉĎटर फॉİटस ( द Əैिजकल िहİƏी ऑफ द लाइफ एěड डेथ ऑफ \nडॉĎटर फॉİटस) िƅİटोफर मारलोवे (१५६४-१५९३) िलिखत अिछ। िƅİटोफर \nमारलोवे सेĎसिपयर(१५६४-१६१६)क समकालीन छलाह। िƅİटोफर मारलोवेकó \nकोनो आपिþजनक पाěडुिलिप लेल िĆवी काउिĠसल Ņारा वारĠट जारी कऽ \nबजाओल गेल आ तकर दस िदन बाद हुनकर चĸू मािर हĜया कऽ देल गेल, \nतखन ओ माÿ २९ बखũक छलाह। ओ जँ अपन सĦपूणũ िजनगी िजिबतिथ तँ \nसेĎसिपयरसँ पैघ नाटककार होइतिथ वा नै से इितहासक गभũमे नुकाएल रिह \nगेल। ई नाटक Ĥलŵक वसũ आ गń िमिāत अिछ। Ĥलŵक वसũमे मीटर रहै छै \nमुदा लय नै। मारलोवेक जीवन कालमे एकर मंचन भेल मुदा एकर Ćकाशन \nहुनकर मृĜयुक एगारह बखũक बाद भेल। \nसैमसन अगोिनİटेस (सैमसन, Ćितयोगी-योŀा) जॉन िमĪटन (१६०८-१६७४)  26 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिलिखत दुखाĠत Ďलोजेट पń-नाटक अिछ। Ďलोजेट नाटक तकरा कहल जाइत \nछै जे मंचन लेल नै वरन् असगर पढ़बा लेल िलखल जाइ छै वा िकछु गोटे संगे \nजोर-जोरसँ पिढ़ कऽ सुनबा-सुनेबा लेल। \nमडũर इन द कैथेƑल टी.एस. इिलयट (१५६४-१५९३) िलिखत पń-नाटक \nअिछ। \nİƏाइफ ( कटु संघषũ) जॉन गाĪसवदŰ ( १८६७-१९३३) िलिखत नाटक \nअिछ। \nडॉĎटर फॉİटस - िƅİटोफर मारलोवे \n१५९२ ई.मे “इंिĐलश फाउİट बुक”मे िकछु घटोþरी-बढ़ोþरी कऽ “डॉĎटर \nफाउİटस” नाटक रिचत भेल, जे आ◌ेइ युगक वाİतिवकताकó देखबैत अिछ। \nडॉĎटर फॉİटस “मेिडएवल िमİƏी Ģले”, \"मोरेिलटी Ģले” आ “इĠटरĪयूड”सँ \nसĦबिĠधत अिछ- कĝय आ ĉप दुनूमे। फेर फॉİटसक “ असीिमत ýान”, \n“लौिकक आनĠद” आ “शिĎत”क लेल अदĦय लालसा ऐ  नाटककó पुनजŭगरणक \nआĜमाक िनकट लऽ जाइत अिछ। \nफॉİटसक पिहल Ćवेश ओकरा लेल दूटा िवकĪप लऽ अबैत अिछ। ओकरा \nआğयािĜमक जीवन चुनबाक छै आिक लौिकक। ओकरा नै खतम हुअएबला \nआनĠद चाही आिक आğयािĜमक अंधकूप आ मुĜयु। ओकरा अपन इĒछाक पालन \nकरबाक छै आिक भगवानक। ओ ýानी अिछ, एिरİटोटलक तकũ िचĠतन ओ \nपढ़ने अिछ, रोग-ĭयािध दूर करैबला िचिकĜसाशाİÿ ओ जनैत अिछ। ओ \nधमũशाİÿमे डॉĎटरेट अिछ। मुदा ई सभ ýान ओकरा शािĠत आ आनĠद नै दै \nछै। मुदा ओ चुनैए जादू आ लौिकक इĒछाक तृिĢतक रİता। \nऐ  जादूक चयन कऽ ओ “भरोस”पर भरोस छोिड़ दैए। \nफॉİटसक लौिकक इĒछा छै वेİट इंडीजक आ अमेिरकाक (जे मारलोवेक \nसमैमे इंिडया कहल जाइ छल) सोना, पूवũक मोती, नीक फल। ओकर इĒछाक \nलेल जादूगर वाĪडेस आ कॉरनेिलयस छै। \nनाटकक बादक भागमे मेिफİटोिफिलसक आगमन होइ छै- फॉİटस ओकरासँ \nकहैत अिछ जे ओ लूसीफरकó सूिचत करए जे फॉİटस अपन आĜमाक बदलेन \nलौिकक भोग लेल करबाक लेल तैयार अिछ। “नीक दूत”क फॉİटसकó सुझाव \nजे ओ İवगũ आ İवगŰय वİतुक िवषयमे सोचए, फॉİटस “खराप दूत”क सलाह \nमािन धनक इĒछा करैए। \nअपन आĜमाक िनलामीक बंधकपÿ अपन खूनसँ िलखैत अिछ फॉİटस।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 27 \nलूसीफरकó अपन आĜमा समिपũत कऽ दैत अिछ ओ। मेिफİटोिफिलस ओकरा \nनकũक िवषयमे कहैत अिछ मुदा ओ आ◌ेइपर िध यान नै दऽ “सुतनाइ”, “खेनाइ” \nआ “ चलनाइ”पर िध यान दैत अिछ। बहस केनाइ, ýानक संचय, खगोलशाİÿ \nआ वनİपितशाİÿक ýान आ सौĠदयũशाİÿ ई सभ मेिफİटोिफिलसक सहयोगसँ \nफॉİटस ĆाĢत करैत अिछ। \nफॉİटसक लŵिगक इĒछाक पूितũक पिहने मेिफİटोिफिलस ओकरा बुझबैत \nअिछ मुदा ओकर मानलापर ओ एकटा “ खराप आĜमा”कó İÿी बना फॉİटसक \nपėीक ĉप दैत अिछ।  \n“खराप आĜमा” कोनो मृत ĭयिĎतक अनुकरण कऽ सकैए मुदा İवयं जीिवत \nनै भऽ सकैए। से तकर पिरणाम ई भेल जे ओकर ठोढ़ फॉİटसक आĜमाकó \nचूिस लैत छै। “ खराप आĜमा”सँ संसगũक पाप फॉİटस करैए आ पिरणाम छै \nओकर आğयािĜमक मृĜयु।  \nओ भगवानसँ दूर भऽ जाइए आ ओ “ खराप आĜमा” संगे चौबीस बखũ \nिबतेबाक लेल रस-रंगमे डूिम जाइए। \nमुदा जखन ओकर मृĜयुक बॉĠडक समए िनकट अबै छै, ओ कहैए- “ हम \nजे िजिबतॱ एकरा सबहक संग तँ िİथर जीवन िजिबतॱ मुदा आब मरब तँ सदा \nलेल मिर जाएब”। \nआ ओकर अिĠतम üण- जखन ओकर मृĜयु हेबाक छै तकर पूवũ- बारह \nबजेक घड़ीक िटकिटक। ओ दुखी भऽ कहैए- “ ओकर आĜमा अखनो जीबए \nनकũमे रहबाक लेल” मुदा... \nओ िवŅान् सभकó कहैए- ओ सūप जे ईवकó Ćलोिभत केलक से बिच सकैए \nमुदा फॉİटस नै। \nओ पĀातापो नै कऽ सकैए, ओकरा üमा नै कएल जा सकै छै, पिवÿ नै \nकएल जा सकै छै। ओ İवीकार करैए जे ओ भगवानकó अपमािनत केने अिछ। \nसैमसन एगोिनİटेस- जॉन िमĪटन \nनाटकक ĆारĦभमे सैमसनकó आĠहर कऽ गाजाक जेलमे āम मजदूरी लेल \nहेबाक आ एक गोटे Ņारा जेलक सोझūक चमकैत िकनारपर लऽ जएबाक दृĮय \nअिछ। ई एकटा छुņीक िदन छल, कारण छल िफिलİतीनक भगवान डेगोनक, \nजे अदहा मनुĎख आ अदहा मūछ छिथ, केर भोज छै। बसात लगलासँ सैमसन \nअपनामे ऊजŭक संचार पबैए। ओकरामे İवगũसँ भेटल शिĎत छै जे िफिलİतीनक \nपरतंÿतासँ इćायलकó मुिĎत िदएबा लेल छै। मुदा तखने ओकरा लगै छै जे  28 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nभगवान ओकरा जतेक शिĎत देलिन ततेक बुिŀ नै देलिन, नै तँ ओ ओतेक \nजĪदी अपन शिĎतक रहİय डेिललाकó नै बतिबतै। मुदा भगवानक बुिŀपर ओ \nकोनो बहस कोना कऽ सकैए, जे िक इĒछा छै ओकर। \nओकर िपता मनोआ सैमसनकó जेलसँ बाहर िनकालबाक एकटा योजना लऽ \nअबैत अिछ। ओकर योजना जे िफिलİतीनक सामĠतकó पाइ दऽ सैमसनकó \nछोड़बाबी, ई सैमसनकó नीक नै लगै छै, नै मानै अिछ ओ। \nमनोआ ओकरा कहै छै जे िफिलİतीन सभ भोजक ƅममे डेगनक Ćशंसा \nकरत आ इćायलक भगवानक अपमान करत। ई सुिन सैमसन दुखी भऽ \nजाइए। ओ मनोआकó कहै अिछ जे ओकरा कोनो आशंका नै छै जे इćायलक \nभगवान डेगोनपर िवजय करत। मनोआक गेलापर ओ कोरसमे मुदा ई कहैए जे \nमुदा ओ कोना भगवान लेल काज कऽ सकत? \nडेलीला अबैए आ सैमसनकó कहैत अिछ जे ओ िफिलİतीनी सामĠतकó किह \nओकरा छोड़बाओत मुदा सैमसन ओकरा रहİयकó खोलैवाली कहैए।  \nहराफा सैमसनकó कहैत अिछ जे भगवान सैमसनकó छोिड़ देने छिथ। \nअिधकारी अबैत अिछ आ ओ िफिलİतीनक सामĠतक आदेश अनैत अिछ जे \nसैमसनकó अपन करतब डेगनक भोजक अवसरपर देखेबाक छै। पिहने ओ मना \nकरैए फेर िकछु सोिच कऽ मािन जाइए। िमĪटन िफिलİतीनीकó लौिकक आनĠदमे \nखसल आ डेगनकó आ◌ेइ लौिकक आनĠदक देवताक ĉपमे देखबैत छिथ। सैमसन \nदूटा खाĦहक बीचमे जाइत अिछ, Ćाथũना करैत अिछ आ भवनकó खसा दैत \nअिछ।  \nदूतक ऐ  वणũनसँ सैमसनक िपतामे शाĠत Ćितिƅया होइत अिछ। ओ कहैत \nछिथ- दुखी होएबाक समए नै अिछ। ओ अपन मुĜयुसँ इćायल लेल सĦमान आ \nİवतंÿता अनने छिथ। \nमडũर इन द कैथेƑल- टी.एस. इिलयट \nमडũर इन द कैथेƑल कŵटरबरीक मिहलाक कोरस İवरसँ ĆारĦभ होइत अिछ \nजइ मे Ćकृितक İवĉपक िहतकारी नै हएब आ सुरेब नै हएब विणũत अिछ। \nदूत आकũिबशपक इंĐलŵड आगमनक  सूचना दैत अिछ। बेकेट ĄŬसमे सात \nबखũ रहलाक बाद कŵटरबरी घुरैत छिथ। एतए हुनका लेल बाहरी आ आĠतिरक \nदुनू İतरपर संघषũ छै। राĔयक आ धमũक, राजा आ आकũिबशपक संघषũ तँ छैहे, \nआĠतिरक संघषũ सेहो छै जे भीतरक इĒछा छै। ओ अपन भूतकालकó, जइ मे \nबैरन सबहक िमÿता आ चाĠसलरिशप अबैत अिछ, कó “छाह” कहै छिथ, ऐ सँ  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 29 \nसेहो हुनका संघषũ करबाक छिĠह। \nबेकेटक बाहरी शÿु चािरटा “ नाइट” तĈआिर भँजैत अबैत छिथ। बेकेट \nतावत अपन आĠतिरक शÿुपर िवजय ĆाĢत कऽ लेने छिथ आ ओ शािĠतसँ \n“नाइट” सभकó कहै छिथ- “अहū सबहक İवागत अिछ, चाहे अहūक उĿेĮय जे \nहुअए”। \nओ कहै छिथ जे हुनका किहयो इĒछा नै भेलिन जे ओ राजाक पुÿक \nमुकुट छीिन लैिथ। \nनाइटक राजाक आदेश सुनेलापर जे ओ देश छोिड़ देिथ, बेकेट कहै छिथ \nजे आब नै। सात साल ओ अपन लोकसँ दूर रहलाह, सएह बेशी। \nओ अपन हĜया कएल जएबासँ पूवũ नाइट सभसँ कहै छिथ- “हमर अहū जे \nचाही कĉ मुदा हमर लोक अहūकó छूबो नै करताह”। \nपुरोिहत सभ हुनकर इĒछाक िवĈŀ हुनका जबरदİती कैथेƑलक भीतर लऽ \nजाइ छिथ आ चचũ बĠद कऽ दै छिथ। मुदा बेकेट कहै छिथ- “ चचũ सवũदा \nखुजल रहबाक चाही, शÿुक लेल सेहो”। \nजखने चचũक दरबĔजा खुजैत अिछ मातल “नाइट” सभ बेकेटक हĜयाक \nउĿेĮयसँ पैस जाइ छिथ।  \nबेकेटक हĜया भऽ जाइ छिĠह, पुरिहत सभ भगवानकó धĠयवाद दइ छिथ जे \nओ कŵटरबरीमे एकटा आर सĠत देलिन। \nİƏाइफ-जॉन गाĪसवदŰ \nƏेनाथŭ िटन Ģलेट वĎसũमे एकटा औńोिगक िववादक कारण अĎटूबरसँ \nāिमकक हड़ताल ĆारĦभ भेल। चािर मासक बाद ७ फरबरीकó एकटा िवशेष बोडũ \nमीिटंग ऐ पर भेल, मैनेजर ĄŬिसस अंडरवुडक, जे कĦपनीक चेयरमेन जॉन \nएĠथोनीक जमाए छिथ, डाइिनंग ĉममे। ऐ  मीिटंगमे डाइरेĎटर Ąेडिरक एच. \nवाइĪडर, िविलयम İकŵटलबरी, ओलीवर वŵकिलन आ एंथोनीक छोट पुÿ एडगर \nसेहो छिथ।  \nएडगर āिमकक दशासँ आहत छिथ। मुदा वाइĪडर उƇ छिथ कĦपनीक \nशेयर नीचū गेलासँ आ पचास हजारसँ बेसी घाटासँ ओ िचिĠतत छिथ। \nİकŵटलबरी अिहंसाक पिथक छिथ तँ वŵकिलन मğयमागŰ छिथ। \nएंथोनी मुदा āिमकक लेल कोनो सहानुभूितक िवĈŀ छिथ। \nवाइĪडर सुझाव दै छिथ जे सŲƏल यूिनयनक हारनेसकó िववाद दूर करबा \nलेल कहल जाए मुदा एंथोनी मना करै छिथ।  30 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nवकũमेन कमेटीक आन सदİयक संग छिथ रॉबƀसũ, ओ एंथोनीक िवरोध करै \nछिथ। हारनेसक िवपरीत ओहो उƇ छिथ। \nएंथोनीक पुÿी एिनड िपताक वगŭĠतरक िवĈŀ छिथ। हुनकर खबासनी एनी \nरोबƀसũसँ िबआहल छिĠ ह, एनीक सहायता एिनड करए चाहै छिथ। एिनडक भóट \nरॉबƀसũसँ ओकर झोपड़ीपर होइ छिĠह। ओ ओकरा समझौता लेल कहै छिथ मुदा \nओ एंथोनीकó आततायी कहै छिथ। कहै छिथ जे एंथोनी मरैत रहत आ \nरॉबƀसũक हाथ उठेलासँ जे ओकर जान बिच जेतै तँ रॉबƀसũ अपन कंगुिरया \nआँगुरो नै उठाओत। \nāिमक मीिटंगमे रॉबƀसũक समथũक इवाĠस आ जॉन बलिगनमे झगड़ा भऽ \nजाइ छै। हेनरी थॉमस आगू अबैए आ कहैए–“लाज होइए तोहर “İƏाइफ”पर। \nबेĉ पहरक मीिटंगमे ओ āीमती रॉबƀसũक मृĜयुक सूचना दैत अपन \nसदİयतासँ इİतीफा देबाक गप करैत अिछ। \nमुदा एंथोनी कहैए- युŀ तँ युŀ होइ छै। \nरॉबƀसũ बोडũ मीिटंगमे कनेक देरीसँ अबैए, ओकरा पता लगै छै जे ओकर \nāिमक सभ ओकरा हटा देलकै। आ एंथोनीकó सेहो िनदेशक सभ हटा देलकै। \nहारनेसक नेतृĜवमे समझौताक गप आगū बढ़ै छै। हेनरी टेक, कंपनीक \nसिचव संतुƠ छिथ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 31 \nहम पुछैत छी: िवदेह मैिथली समानाĠतर रंगमंचक संİथापक \nमैिथली नाटक आ रंगमंचक आइ धिरक सभसँ पैघ नाम \nबेचन ठाकुरसँ \n मुžाजीक गपशप  \nगमैया नाटकक पिर वेशजĠय आधुिनक मैिथली समानाĠतर नाटक आ \nरंगमंचक सृजनकþŭ एवं िन İवा थũ भावनासँ रचनारत āी बेचन ठाकुर जीसँ हुनक \nरचनाĜमक Ćिƅ या मादे युवा िवहिन कथाकार मुžाजी Ņारा कएल गेल िव िभ ž \nĆķक उतारा अहū सबहक समü देल जा रहल अिछ । \n \nमुžाजी- Ćणाम ठाकुरजी! \nबेचन ठाकुर- Ćणाम मुžा \nभाय! \n \nमुžाजी- सािह Ĝयक मुďय : दू गोट िव धाक एतेक रास Ćकारमे सँ अपने \nनाटकक सजũनकó Ćाथिम कता देलॱ िक ए? एकर कोनो िव शेष कारण तँ नै अिछ ? \nअहūक समानाĠतर रंगमंच जे आĠदोलन शुĉ कएने अिछ ओकर मादó िकछु कहए \nचाहब। \nबेचन ठाकुर- मुžाजी, अहūकó तँ बुझले हएत जे मैिथलीमे जाितवादी\n रंगमंच, \nखास कऽ महेĠƖ मलंिगया ( ओकर आंगनक बारहमासासँ लऽ कऽ छुतहा घैल \nधिरमे ई जाितवादी शĤदावली भरल अिछ) आ हुनकर िवचारधाराक लोक, कोन \nतरहó पÿ-पिÿकाक माğयमसँ आ सरकारी आ गएर सरकारी फěड आ सहयोगक \nमाğयमसँ गएर सवणũक Ćित गािर आिदक Ćयोग कऽ रहल छिथ, ओकर \nसंİकृितकó तोिड़ कऽ Ćİतुत कऽ रहल छिथ, ओकरा लेल एहेन मैिथलीक Ćयोग \nकऽ रहल छिथ जकरासँ ई िसŀ हुअए जे ओ सभ मैिथली भाषी छिथए नै, \nकतौ बाहरसँ आएल छिथ। आब मलंिगयाक संİथा ई काज िहĠदीसँ मैिथलीमे \nअनूिदत नाटकमे सेहो केलक, रामेĂर Ćेमक नाटकक मैिथलीमे “ जल डमĉ \nबाजे” ĉपमे घृिणत अनुवाद आ मंचन भेल, गएर सवणũ लेल तथाकिथत छोटहा \nमैिथलीक Ćयोग कएल गेल, िहĠदीमे रामेĂर Ćेम ऐ तरहक Ćयोग नै केने छिथ, \nरामेĂर Ćेम सेहो ई हेबऽ देबा लेल दोषी छिथ।  िहĠदी सन कोनो भाषा आ  32 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nमैिथलीकó िमिāत कऽ ओ लोकिन ई िसŀ करबामे लागल छिथ जे ईएह िमिāत \nभाषा िमिथलाक भाषा छी, आ ऐ तरहó मैिथलीकó मारबा लेल िबतũ छिथ; िकछु \nथोपड़ीक लोभó सेहो ओ ई कऽ रहल छिथ। ओना तँ जइ पिÿका आ सरकारी-\nगएर सरकारी माğयममे एकर चचũ होइए ओकर पढ़िनहारक संďया तँ शूĠये अिछ \nमुदा ओ सभ जँ अहū पढ़ू तँ लागत जे जे अिछ से जाितवादी रंगमंचे अिछ, \nओना ओ वाİतिवकतामे मैिथली रंगमंचक दसो Ćितशत नै अिछ। आ यएह सभ \nकारण शुĉसँ िवńमान छल जइ कारणसँ हम समानाĠतर रंगमंच पिछला २५ \nसालसँ चलबैत रहलॱ। मुदा एकर कोनो िववरण मैिथलीक जाितवादी पिÿकामे नै \nआएल। मुदा जखन पिहल िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव २०१२ भेल तँ ९०% \nलोकक समानाĠतर रंगमंचक धाह ओइ जाितवादी रंगमंचकó/ मानिसकताकó बुझा \nपड़ऽ लगलै। रामदेव झा अपन दूटा पुÿ िवजयदेव झा आ शंकरदेव झाक संग \nमैदानमे आिब गेलाह आ अपशĤदक Ćयोगक शुĈआत केलिĠह। मलंिगया जी अपन \nदुनू पुÿ लिलत कुमार झा आ ऋिष कुमार झाक संग मैदानमे आिब गेलाह आ \nअपशĤदक Ćयोगक शुĈआत केलिĠह। तँ दुनू गोटेमे (रामदेव झा आ महेĠƖ झा \nमलंिगयामे) समानता फेर सोझū आिब गेल। जाितवादी रंगमंच सािहĜय अकादेमी \nपुरİकारक लेल मलंिगयाक नाम उठेलक, कमल मोहन चुžू नाटककारकó नाटक \nलेल पुरİकार देबाक गप केलिĠह आ महेĠƖ मलंिगया लेल ऐ पुरİकारक अनुशंसा \nकेलिĠह, ओ कहलिĠह जे आइ धिर ई नै भेल अिछ जे मैिथलीमे नाटककारकó \nनाटक लेल पुरİकार भेटल अिछ, ओ रामदेव झाकó भेटल पुरİकारकó खािरज \nकरैत कहलिĠह जे रामदेव झाकó जइ नाटक- एकŬकी लेल पुरİकार भेटलिĠह से \nकथाकó कथोपकथनमे िलखल मेहनित माÿ अिछ ( िमिथला दशũनमे हुनकर \nलेख)। आ जखन महेĠƖ मलंिगयाकó जाितवादी रंगमंचक “ मैिथली एकŬकी \nसंƇह”क ठेका सािहĜय अकादेमीसँ चĠƖनाथ िमā “ अमर”-रामदेव झा ( ससुर-\nजमाएक जोड़ी)क अनुकĦपासँ भेटलिĠह तँ ओ मैिथलीक ( जाितवादी रंगमंचक) \n१९ टा सवũāेषठ एकŬकीमे रामदेव झाक “ िपपासा” लेने रहिथ, आब िलअ, \nरामदेव झा सवũāेơ नाटककार भऽ गेलाह!! आ ओइ पोथीक भूिमकामे ओ \nचĠƖनाथ िमā “ अमर”-रामदेव झा कó खुश रखबा लेल गोिवĠद झा आ सुधŬशु \nशेखर चौधरीक मजाक तँ उड़ेनिहये छिथ संगमे राधाकृįण चौधरी आ मिणपŃकó \nिकए ओ ऐ संƇहमे शािमल नै केलिĠह, ओइ लेल हाİयाİपद तकũ सेहो देने \nछिथ। गुणनाथ झाकó ओ शािमल िकए नै केलिĠह!! सवũहाराक रंगमंचकó ओ \nशािमल िकए किरतिथ, ई संकलन तँ जाितवादी रंगमंचक छल िकने!! आ जँ  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 33 \nअहū जाितवादी रंगमंचक िवरोध करब तँ मलंिगया जीक दुनू बेटा लिलत कुमार \nझा, ऋिष कुमार झा फोन नĦबर +२३४८०३९४७२४५३ सँ अहūकó धमकी देत \nजेना लिलत कुमार झा उमेश मěडल जी कó देलिĠह वा िवजयदेव झा \n+९१९४७०३६९१९५ नĦबरसँ धमकी देत जेना ओ उमेश मěडल जी कó २६ \nअगİत २०१२ कó धमकी देलिĠह। आ आब अहū सोचमे पिड़ जाएब जे ई \nलोकिन कखन एक दोसराक पüमे आिब जाइ छिथ आ कखन िवरोधमे, कखन \nरामदेव झा नाटककार बिन जाइ छिथ आ कखन खािरज भऽ जाइ छिथ। \nजाितवादी रंगमंच आपसमे खěड-पखěड अिछ, मुदा िवदेह मैिथली सािहĜय \nआĠदोलन आ िवदेह मैिथली समानाĠतर रंगमंचक िवरोधमे ई सभ एक भऽ जाइत \nअिछ। कमल मोहन चुžूकó नाटककार जगदीश Ćसाद मěडलकó लघुकथा संƇह \n“गामक िजनगी” लेल टैगोर सािहĜय सĦमान भेटलासँ एतेक कƠ भेलिĠह जे ओ \nएक बेर फेर “घर-बाहर”मे मलंिगया जीकó सािहĜय अकादेमी पुरİकार भेटए, से \nफतवा जारी कऽ देलिĠह ई किह कऽ जे मलंिगया जी मैिथलीक ( जाितवादी \nरंगमंचक दृिƠकोणसँ) सवũāेơ नाटककार छिथ, मुदा ऐबेर ओ ई सतकŰ केलिĠह \nजे सवũāेơ समालोचक, लघुकथाकार आ किवक नाम सेहो जोड़लिĠह, आ हुनको \nसभकó सािहĜय अकादेमी भेटए से चचũ कऽ देलिĠह, जे आरोप नै लागए। \nकहबाक आवĮयकता नै जे ऐ िलİटक सभ समालोचक, लघुकथाकार आ किव \nचुžू जीक ƙाŌण जाितक छिथ आ दोसरक हुनका पढ़ल नै छिĠह। सवũहारा वगũ \nनीक जेकū बुिझ गेल जे ई सािहĜय आ ई रंगमंच ओकरा लेल नै अिछ, से ओ \nअपनाकó ऐसँ कात कऽ लेलक, आ जँ िवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन आ िवदेह \nमैिथली समानाĠतर रंगमंच नै अिबतए तँ मािमला खतमे छल। हम आगū २५ \nसाल धिर ई समानाĠतर रंगमंच चलबैत रहब। पिछला २५ सालमे जतेक \nसफलता भेटल अिछ ओइसँ हम उĜसािहत छी, अिगला पचीस सालमे जँ हम \nजाितवादी रंगमंचक िकरदानीक कारण मैिथलीसँ भागल सवũहारा वगũक िकछु आर \nगोटेकó मैिथलीसँ जोिड़ सकब आ जे काज हमरासँ छूिट जाएत से अिगला पीढ़ी \nकरत। जाितवादी रंगमंच आब सरकारी आ गएर सरकारी संİथाक हिथयार बिन \nकऽ रिह गेल अिछ, ई ढहब शुĉ भऽ गेल अिछ, िकछु ऊपरी सुधार, नामे लेल \nसही, ई कऽ रहल अिछ। हमर लŞय अिछ जे अिगला पचीस सालमे ई जिड़सँ \nखतम भऽ जाए। \n \nमुžाजी- अहūक नाटकक कथानकमे केहेन िİथित वा पिर वेशक समावेश  34 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nरहैए। \nबेचन ठाकुर- जखन हम पिर वारक संग वा पड़ोसीक संग गमैया नाच वा \nनाटक देखैले जाइत रही तँ हुनके सभसँ Ćेिर त भऽ नाटकक Ćित  अिभ ĉिच  \nजागल आ िद नोिद न बढ़ैत रहल आ तँइ हमर नाटकक कथानकमे समाजक \nिİथित-पिर िİथित आ ओकर यथासंभव समाधानक पिर वेश रहैए।  \nमुžाजी- अहū जिह या नाटक लेखन ĆारĦभ केलॱ, कहू जे तिह या आ आजुक \nसामािज क, सŬİकृि◌ित क उपİथापन वा बदलावक Ćित  अहūक नजिर ये केहेन \nि़İथ ित  देखना जाइछ? \nबेचन ठाकुर- कओलेज जीवनसँ िक छु-िक छु िल खैक Ćयास करैत रहलॱ जैमे \nनाटक मुďय रहल। नाटकक दृिƠ एँ Ćारंिभ क सामािज क आ सŬİकृितक िİथित \nतथा आजुक िİथितमे बƂड अंतर देखना जाइए। गमैया नाटक जस-के-तस \nपड़ल अिछ , कनी-मनी आगू घुसकल अिछ । मुदा शहरी नाटक अपेüाकृत आगू \nअिछ, मुदा ओतए सोचक अभाव अिछ । \n \nमुžाजी- आइ नाटक कथानक, िश Īप एवं तकनीकी दृिƠकोणे उĦदा İतरक \nĆािĢतक संग िथ येटरमे आिब जुमल अिछ\n , अहū िथ येटरमे Ćदिशũत आ गमैया \nनाटकक बीच कतेक फūट देखै छी। आ िक ए? \nबेचन ठाकुर- कथानक, िश Īप एवं तकनीकी दृिƠएँ िथ येटर आ गमैया \nनाटकमे बƂड फūट देखै छी। दशũकक आ कलाकारक साüरता, İÿी-पुĉषक \nभूिम का, साज-बाजक ओिर यान, इजोतक जोगार इĜयािद मे बƂड फūट अिछ । \nफलİवĉप गमैया नाटक अपेüाकृत पछुआएल रिह  गेल अिछ मुदा िवषय वİतुमे \nई आगū अिछ । \n \nमुžाजी- गाममे आइयो बūस-बþी आ परदाक जोगारे नाƀय Ćदशũन होइछ आ \nदशũक सेहो जुटैछ तँ अपने गमैया नाटक अतीतक दशा आ भिव įयक िद शा मादे \nकी कहब? \nबेचन ठाकुर- गमैया नाटकक Ćदशũनमे दशũकक भीड़ रहैए। कारण गाम-\nघरमे मनोरंजनक साधनक सामूिह क İतरपर अभाव छै। शहरक देखादेखी आब \nगामो-घरक िİथितमे सुधार भऽ रहलैए। तŵ गमैया नाटकक दशा भिव įयमे अवĮय \nसुधरत, िव Ăास अिछ ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 35 \nमुžाजी- अहū एतेक रास िव िभ ž तरहक नाटक िल ख मंचन कैयौ कऽ \nहेराएल वा बेराएल रहलॱ, िक ए? मलंिगया जीक रंगमंचक एकटा िनदųशक Ćकाश \nझा हमरा कहलिĠह जे अहū भिर िदन केश कटैत रहैत छी, रंगमंच अहū िकए \nने गेिलऐ! \nबेचन ठाकुर- हम एकटा िन जी िश üकक दृिƠएँ अपन िव ńाथŰक बौिŀ क \nिव कास हेतु अपन कोिचंगक ĆŬगणमे कोनो िव शेष अवसरपर, तैमे खास कऽ \nसरİवती पूजामे, रंगमंचीय सŬİकृित क कायũƅमक बेबİथा  करै छी जैमे अपन \nिनदųशनमे िव ńाथŰ Ņारा कायũƅम संपािद त होइए। ओइ तरहó दजũनो नाटकक \nमंचन सराहनीय ढंगसँ भऽ चुकल अिछ ।  \nमलंिगयाजीक जाितवादी रंगमंचक िवरोधमे समानाĠतर रंगमंच अिछ तँ अहū \nहुनका लोकिनसँ की आशा करै छी! ( हँसैत) ओना हमर ठाकुर टाइिटल सँ \nहुनका लोकिनकó भेल हेतिĠह जे हम नौआ ठाकुर छी, तó ओ ई बाजल छिथ। \nमुदा जँ िकओ ई काज कऽ रहल छिथ आ अपन संİकृितक रüा कऽ रहल \nछिथ, जेना नौआ ठाकुर लोकिन, तँ की हजũ। िवńापित ठाकुर, जे िबİफीक \nनौआ ठाकुर रहिथ, कó िबदापत नाचक माğयमसँ िजआ कऽ राखलिĠह नौआ \nठाकुर लोकिन, िवńापित आ मैिथलीकó हजार साल धिर िजआ कऽ राखलिĠह, तँ \nऐमे ककरो िकए कƠ छै? आब तँ ओ लोकिन िवńापितकó ƙाŌण बनेबामे लागल \nछिथ। ओना हम बरही जाितक छी, से महेĠƖ झा मलंिगया जी आ Ćकाश झा \nजीकó अहū भóट भेलापर किह देबिĠह। \nसूÿक अभावमे हम हेराएल रही।  मुदा आब ĆाĢत सूÿ आ बेबİथाक \nकृतý छी। \n \nमुžाजी- अहū नाटकक अित िर Ďत अओर की सभ िल खै छी, सभसँ मनलĐगू \nकोनो िव धाक कोन Ćकारक अहū Ćेमी \nछी आ िक ए? \nबेचन ठाकुर- हम नाटकक अित िर Ďत िवहिन कथा, लघुकथा, राįƏीय गीत, \nभिĎतगीत, किव ता, टटका घटनापर आधृत गीत इĜयािद  िल खबाक Ćयास करैत \nरहै छी। गोơीमे उपिİथत भऽ कऽ कथा पाठो केलॱहó। सभसँ मनलĐगू \nिव धा  हमर संगीत अिछ । ओना हमर Ćित ơाक िव षय गिण त अिछ । \n \nमुžाजी- जाित -वगũ िव भेद अहūक रचनाकó कतेक Ćभािव त कऽ पौलक अिछ , \nअपने ऐ जातीय िव षमताक टापर-टोइयामे अपनाकó कतऽ पबै छी?  36 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबेचन ठाकुर- जाित -वगũ िव भेद हमर रचनाकó अंशत: Ćभािव त केलक। ऐमे \nहम अपनाकó अपन जगहपर अड़ल पबै छी। \n \nमुžाजी- नाटक वा अĠयाĠय रचनाĜमक सिƅ यताक मादे अपनेक अिग ला \nĉिख  की वा केहेन रहत? \nबेचन ठाकुर- नाटक वा अĠयाĠय रचनाĜमक सिƅ यताक मादे अपन अिग ला \nĉखक संबंधमे िक छु िन\n िĀ त नै कहल जा सकैए, समानाĠतर रंगमंच तँ चिलते \nरहत। इĒछा Ćबल अिछ । जतए धिर  संभव भऽ सकत करब। \n \nमुžाजी- अपनेक अमूĪय उतारा हेतु बहुमूĪय समए देबाक लेल हािदũक \nधĠयवाद! \nबेचन ठाकुर- अपनेक Ćķक यथासंभव जबाबसँ अपनाकó गौरवािĠवत बुिझ  \nअपनेकó हािदũक धĠयवाद ýािप त करैत हमरो अपार हषũ \nहोइए। \n \nबेचन ठाकुर Ņारा मैिथली नाटकक िनदųशन/ मंचन (भाग-१)  \nसरİ वती पूजा १९९५ केर अवसरपर नाटक मंचन नाओं- रमेश डीलर \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज  \nि◌ नमŭता ि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं   \n१. रमेश Ćधान       रामबाबू साह िप ता İ व. िव Ăनाथ साह, गाम- चनौरागंज \n२. सीताराम तेली    िव जय कुमार पासवान िप ता İ व. कारी पासवान  चनौरागंज \n३. सुकन पासवान बुŀदेव कुमार āी पंचू महतो बेरमा \n४. ढोलहा             रामकुमार पंिज यार İ व. गोपाल पंिज यार चनौरागंज \n५. भोलाराम मě डल नवीन कुमार āी कामेĂर मě डल       चनौरागंज \n६. मो. वासील रामİ वĉप पासवान āी किप लेĂर पासवान    चनौरागंज \n७. गुलाव चĠ Ɩ ठाकुर    केशव कुमार āी हेमनारायण साह      नरिह या \n८. Į याम मě डल       चĠ Ɩदेव महतो  İ व. लŞ मी महतो         बेरमा \n९. एम.ओ            रामनारायण राउत  āी जागेĂर राउत       चनौरागंज  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 37 \nमंचनक सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-    āी भीखन महतो        चनौरागंज  \nढोलिक या-             āी कारी पासवान        चनौरागंज  \nमनोज कुमार पुवų        āी रामावतार पुवų              चनौरागंज \nअमरेĠ Ɩ कुमार          āी ƙज िक शोर साह     चनौरागंज \nशÿुğ न Ćधान           āी लŞ मी Ćधान         चनौरागंज \nगणेश ठाकुर           āी लŞ मी ठाकुर        चनौरागंज \nिव जय कुमार महतो      İ व. परमेĂर महतो       चनौरागंज \nकृį ण देव ठाकुर         āी रामखेलावन ठाकुर     मझौरा \nिव शेष सहयोगकþŭ व Ćेरक... \nसामाĠ य पढ़ाइक गुĉ- āी शुभ चĠ Ɩ झा (मोहना) \nसंगीत गुĉ............. āी रामवृü िस ◌ंह (फुलबिर या) \nसािह Ĝ य गुĉ......... āी जगदीश Ćसाद मě डल (बेरमा) \nनाƀयकलाक गुĉ..... Ćो. पुलिक त कामत (पौराम) \nरचना Ćकाशन Ćāय..........  āी गजेĠ Ɩ ठाकुर \nिन जी िव ńालयक सलाहकार.. āी अजय कुमार मě डल (िब शौल)  \nिव ńालय एवं कोिच ◌ंग मकान दाता...  āी महावीर साह (चनौरागंज)  \nकायũƅम अिभ भावकĜ व................  āी ƙज िक शोर साह (चनौरागंज) \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक मंचन (भाग-२)  \nसरİ वती पूजा १९९६ केर अवसरपर मंिच त एकŬकी- महावीरलाल  \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज  \nनाटककार- बेचन ठाकुर \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता गाम  \n१. महावीरलाल रामबाबू साह           िप ता İ व. िव Ăनाथ साह,  चनौरागंज \n२. हनुमान संजीव कुमार मě डल āी रामिव हारी मě डल      चनौरागंज \n३. वासील अ◌ाफताब आलम मो. मुखतार आलम        चनौरागंज \n४. पुरहीत अमरेĠ Ɩ कुमार िम ā āी िव नोद िम ā           बेरमा \n५. छĤ बीस नĦ बर मोहन कुमार ठाकुर āी महाकाĠ त ठाकुर       चनौरागंज  38 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-    āी भीखन महतो        चनौरागंज  \nढोलिक या-             āी कारी पासवान        चनौरागंज  \nराम िक शोर पासवान      āी किप लेĂर पासवान     चनौरागंज \nपवन कुमार            āी रामबहादुर ठाकुर      चनौरागंज \nइĠ दू कुमारी            āी राजेĠ Ɩ यादव        चनौरागंज \nĆित मा कुमारी          āी ƙज िक शोर साह     चनौरागंज \nराहुल कुमार           āी शÿुđ न साह         चनौरागंज \nअशोक कुमार राउत      İ व. जगदीश राउत      चनौरागंज \nबेचन पासवान          āी ित रिप त पासवान      चनौरागंज \nरामनाथ मě डल         āी िव Ġ देĂर मě डल       चनौरागंज \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक मंचन (भाग- ३)  \nसरİ वती पूजा १९९७ केर अवसरपर मंिच त एकŬकी- िक सुन बम   \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज िज ला- मधुबनी (िब हार)   \nनाटककार- बेचन ठाकुर \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \n     पाÿ             अिभ नय कतŭ        िप ताक नाओं   पता   \n१. िक सुन बम          āवन कुमार पासवान िप ता İ व. भोला पासवान  चनौरागंज \n२. राजेĠ Ɩ महतो साकेत िव हारी राउत āी रामसेवक राउत        चनौरागंज \n३. िश वकारक रामबाबू साह İ व. िव Ăनाथ साह         चनौरागंज \n४. मो. इंताज नदीम आलम मो. वकील हक           चनौरागंज \n५. पिह ल घटक रहबरे आजम मो. ईषा आलम           चनौरागंज \n६. दोसर घटक रामिक शोर पासवान āी किप लेĂर पासवान     चनौरागंज  \nसहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-     āी भीखन महतो        चनौरागंज  \nढोलिक या-             āी कारी पासवान        चनौरागंज  \nभगीरथ Ćधान                āी महावीर Ćधान        चनौरागंज \nअशोक कुमार पोĿार      āी रामसेवक पोĿार       चनौरागंज \nपवन कुमार            āी रामवहादुर ठाकुर      चनौरागंज  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 39 \nराहुल कुमार           āी शÿुđ न साह         चनौरागंज \nआफताब आलम         मो. मुखतार आलम       चनौरागंज \nबैजू कुमार मě डल       āी जगदीश मě डल       चनौरागंज \nइĠ दू कुमारी            āी राजेĠ Ɩ यादव        चनौरागंज \nरामानĠ द Ćसाद         āी बैńनाथ Ćसाद साहु    चनौरागंज  \nराम नारायण राउत       āी जागेĂर राउत       चनौरागंज \nशमशाद आलम         मो. ईषा आलम         चनौरागंज \nअजय कुमार           Ćो. पुलिक त कामत       पौराम  \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक मंचन/िन दųशन (भाग- ४)  \nसरİ वती पूजा १९९८ केर अवसरपर मंिच त चािर म एकŬकी- लŞ मी मě डल  \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- ०१/ ०२/ १९९८ (रिव  िद न)  \nनाटककार- बेचन ठाकुर \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता गाम \n१. लŞ मी मě डल संजीव कुमार          āी योगेĠ Ɩ Ćधान         चनौरागंज \n२. राजेĠ Ɩ मě डल आफताब आलम       मो. मुखतार आलम       चनौरागंज  \n३. जोगी Ćधान  राहुल कुमार           āी शÿुđ न साह          चनौरागंज  \n४. मो. ईषा आलम रहबरे आजम         मो. ईषा आलम         चनौरागंज  \nमंचनक सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ āी भीखन महतो        चनौरागंज  \nढोलिक या-                 āी कारी पासवान       चनौरागंज  \nपुį पा कुमारी              āी लŞ मण साह         चनौरागंज \nसुलेखा कुमारी           āी भरत साह          चनौरागंज \nिद गमंबर यादव           āी जीबछ यादव        चनौरागंज \nसमीम आलम             मो. वकील हक         चनौरागंज \nअजुũन कुमार राम        āी सीयाराम राम         चनौरागंज \nराजराम पासवान         āी लŞ मी पासवान       चनौरागंज  40 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक िन दųशन/मंचन (भाग- ५)  \nसरİ वती पूजा १९९९ केर अवसरपर मंिच त पािच म एकŬकी- भाए-बिह न    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- २२/ ०१/ १९९९ (शुƅ िद न)  \nनाटककार- बेचन ठाकुर \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार,  िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. अमर             हीरा कुमारी      āी दयाकाĠ त पोĿार      गाम- चनौरागंज \n२. बनबारी            गुंजा कुमारी     āी भरत साहु          चनौरागंज  \n३. हेमĠ त             िक रण कुमारी    āी नारायण Ćधान       चनौरागंज  \n४. मोहन             कंचन कुमारी     āी गौड़ी शंकर राउत     चनौरागंज  \n५. सोहन             अचũना कुमारी    āी रामसेवक राउत      चनौरागंज \n६. Į याम             िप ◌ंकी कुमारी     āी सोहन दास         कनकपुरा \n७. सोनू              सुधा कुमारी     āी महेĠ Ɩ पोĿार         चनौरागंज \n८. रेखा              िक शोरी कुमारी  āी किप लदेव यादव      चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-    āी परमानĠ द ठाकुर      जगदर  \nढोलिक या-             āी बुĒ ची महतो        नवानी  \nधीरेĠ Ɩ कुमार           āी ƙज िक शोर साहु     चनौरागंज \nसंजीव कुमार           āी चेत नारायण साह     चनौरागंज \nरंजीत कुमार           āी भरत साह          चनौरागंज \nशिश  रंजन            āी नĠ द िक शोर गुĢ ता     चनौरागंज \nरामİ वĉप पासवान       āी किप लेĂर पासवान     चनौरागंज \nरामाशीष यादव         āी तीरथ यादव         नौरागंज \nकुमुद रंजन           āी नागेĂर कामत       पौराम \nपवन कुमार मě डल       āी राजेĠ Ɩ मě डल       चनौरागंज \nछोटे कुमार यादव       āी सुकन यादव         चनौरागंज \nगणेश कुमार यादव       āी उþम लाल यादव     कनकपुरा  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 41 \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक मंचन/ िन दųशन २०००सँ २००४ (भाग- ६)  \nसरİ वती पूजा २००० केर अवसरपर मंिच त छठीम एकŬकी- कौआसँ गेŎ बुिध यार    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- १०/ ०२/ २००० (वृहİ पित  िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ,              कलाकार,          िप ता              पता  \n१. सोमन             हीरा कुमारी            āी दयाकाĠ त पोĿार       गाम- चनौरागंज \n२. बुधन              सुनीता कुमारी          āी रघुवीर यादव        चनौरागंज  \n३. भूखन             ĉकिम नी कुमारी         āी िद नेश झा (पंडीजी)    कनकपुरा  \n४. शोभा             संजीत कुमार पासवान āी भोला पासवान        चनौरागंज  \n५. राधा             वीभा कुमारी āी उपेĠ Ɩ कामत        पौराम \n६. गोपी              संजय कुमार āी महावीर कामत       पौराम \n७. रीता              कंचन कुमारी āी गौड़ी शंकर राउत चनौरागंज \n८. िक शन             āीराम पासवान āी लŞ मी पासवान       चनौरागंज \n९. मखना            रिव Ġ Ɩ कुमार साफी āी लŞ मी साफी         चनौरागंज \n१०. बĒ चा सुनील िप ◌ंकी कुमारी           āी सोहन दास         कनकपुरा \n११. जुआन सुनील रामकरण यादव         āी हरेराम यादव        चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-     āी परमानĠ द ठाकुर      जगदर  \nढोलिक या-             āी बुĒ ची महतो        नवानी  \nसंतोष कुमार महतो       āी सूरत महतो        चनौरागंज \nपवन कुमार दास        āी दया काĠ त दास      कनकपुरा \nमुरली कुमार मě डल      āी कामेĂर मě डल       चनौरागंज \nमुकेश कुमार पासवान     āी बौधू पासवान        चनौरागंज \nकमलेश कुमार         āी उपेĠ Ɩ साह          चनौरागंज \nरामबाबू यादव          āी िब लट यादव         चनौरागंज \nअनील कुमार पासवान     āी सुशील पासवान       चनौरागंज \nरामकुमार यादव         āी अबध यादव         चनौरागंज \nरामआशीष महतो         āी कुशेĂर महतो        चनौरागंज  42 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसरİ वती पूजा २००१ केर अवसरपर मंिच त साित म एकŬकी- िस मरीयाक पंडा    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- २९/ ०१/ २००१ (सोम  िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ,  कलाकार,  िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. पंिड त लंगट िम ā  अिभ नव कुमार सागर āी हनुमान पोĿार गाम- चनौरागंज \n२. झामलाल यादव  संजीत कुमार पासवान āी भोला पासवान चनौरागंज  \n३. रामलाल यादव  संजय कुमार महतो  āी राजाराम महतो  चनौरागंज  \n४. यदू झा  रामबाबू यादव āी िब लट यादव  चनौरागंज  \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-  āी परमानĠ द ठाकुर जगदर  \nढोलिक या- āी बुĒ ची महतो   नवानी  \nिब Ď की कुमार मंडल    āी जगदीश मंडल   चनौरागंज \nकमलेश Ćसाद  āी रामचĠ Ɩ साहु चनौरागंज \nममता कुमारी      āी नागेĂर कामत   पौराम \nअशोक कुमार महतो   āी रामअवतार महतो  चनौरागंज \nरेखा कुमारी    āी हरेराम यादव  चनौरागंज \nदुगŭनĠ द ठाकुर    İ व. भरत ठाकुर चनौरागंज \nरामआशीष महतो   āी परमेĂर महतो  बेरमा \nसरİ वती पूजा २००२ केर अवसरपर मंिच त आिठ म एकŬकी- होनहार चेला    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- १७/ ०२/ २००२ (रिव   िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार,  िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. रामष  रामशरण यादव   āी दयाकाĠ त पोĿार गाम- चनौरागंज \n२. बुधन  सुनीता कुमारी   āी रघुवीर यादव चनौरागंज   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 43 \n३. भूखन  ĉकिम नी कुमारी  āी िद नेश झा (पंडीजी)  कनकपुरा  \n४. शोभा  संजीत कुमार पासवान āी भोला पासवान  चनौरागंज  \n५. राधा   वीभा कुमारी  āी उपेĠ Ɩ कामत   पौराम \n६. गोपी   संजय कुमार  āी महावीर कामत पौराम \n७. रीता  कंचन कुमारी  āी गौड़ी शंकर राउत  चनौरागंज \n८. िक शन  āीराम पासवान   āी लŞ मी पासवान  चनौरागंज \n९. मखना  रिव Ġ Ɩ कुमार साफी  āी लŞ मी साफी  चनौरागंज \n१०. बĒ चा सुनील  िप ◌ंकी कुमारी  āी सोहन दास  कनकपुरा \n११. जुआन सुनील  रामकरण यादव  āी हरेराम यादव  चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-  āी परमानĠ द ठाकुर जगदर  \nढोलिक या- āी बुĒ ची महतो   नवानी  \nसंतोष कुमार महतो    āी सूरत महतो   चनौरागंज \nपवन कुमार दास   āी दया काĠ त दास  कनकपुरा \nमुरली कुमार मě डल     āी कामेĂर मě डल  चनौरागंज \nमुकेश कुमार पासवान   āी बौधू पासवान  चनौरागंज \nकमलेश कुमार   āी उपेĠ Ɩ साह  चनौरागंज \nरामबाबू यादव   āी िब लट यादव चनौरागंज \nअनील कुमार पासवान   āी सुशील पासवान  चनौरागंज \nरामकुमार यादव  āी अबध यादव  चनौरागंज \nरामआशीष महतो  āी कुशेĂर महतो  चनौरागंज \nसरİ वती पूजा २००३ केर अवसरपर मंिच त नवम एकŬकी- तेतैर  गाछमे आम \nकोना    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- ०६/ ०२/ २००३ (वृहİ पित  िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ,  कलाकार,  िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. चंदुबाबू  रेखा कुमारी   āी अशफŰ महतो गाम- चनौरागंज  44 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n२. नंदु  सोनी कुमारी   āी रमेश Ćधान चनौरागंज  \n३. राम   वीभा कुमारी  āी उपेĠ Ɩ कामत   पौराम  \n४. Į याम  नूतन कुमारी    āी भागवत महतो  चनौरागंज  \n५. मोहन   आरती कुमारी  āी िव पीन साह   चनौरागंज \n६. धीरेĠ Ɩनाथ   सुधा कुमारी  āी महेĠ Ɩ पोĿार चनौरागंज \n७. शुभकाĠ त  मुĠ नी कुमारी  āी शंभू मě डल  चनौरागंज \n८. चंदन  सिर ता कुमारी   āी सĜ यनारायण महतो चनौरागंज \n९. कुĠ दन  Ĕ योित  कुमारी  āी रमेश Ćधान  चनौरागंज \n१०. रंजन  अनीता कुमारी  İ व. लखन महतो  चनौरागंज \n११. रामलाल  हीरा कुमारी  āी दयाकाĠ त पोĿार  चनौरागंज \n१२. िर ◌ंकु  गुिड़ या कुमारी  āी देवेĠ Ɩ मě डल  चनौरागंज \n१३. िट ◌ंकु  अनुराधा कुमारी  āी नĠ द िक शोर गुĢ ता  चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-  āी परमानĠ द ठाकुर जगदर  \nढोलिक या- āी बुĒ ची महतो  नवानी  \nअमरेĠ Ɩ कुमार  āी ƙज िक शोर साह   चनौरागंज \nरंजीत कुमार    āी भरत साह  चनौरागंज \nरामİ वĉप पासवान      āी किप लेĂर पासवान  चनौरागंज \nराम शरण पासवान   āी कुशेĂर पासवान  चनौरागंज \nराजीव कुमार   āी चेतनारायण साह  चनौरागंज \nसरİ वती पूजा २००४ केर अवसरपर मंिच त दसम नाटक- सपूत    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- २६/ ०१/ २००४ (सोम िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. सोमन  अनुराधा कुमारी  āी नĠ द िक शोर गुĢ ता गाम- चनौरागंज \n२. बुधन  Ĕ योित  कुमारी   āी रघुवीर यादव चनौरागंज  \n३. भूखन  ĉकिम नी कुमारी  āी िद नेश झा (पंडीजी)  कनकपुरा   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 45 \n४. शोभा  संजीत कुमार पासवान āी भोला पासवान  चनौरागंज  \n५. राधा   वीभा कुमारी  āी उपेĠ Ɩ कामत   पौराम \n६. गोपी संजय कुमार  āी महावीर कामत पौराम \n७. रीता  कंचन कुमारी  āी गौड़ी शंकर राउत  चनौरागंज \n८. िक शन  āीराम पासवान āी लŞ मी पासवान  चनौरागंज \n९. मखना  रिव Ġ Ɩ कुमार साफी āी लŞ मी साफी  चनौरागंज \n१०. बĒ चा सुनील  िप ◌ंकी कुमारी  āी सोहन दास  कनकपुरा \n११. जुआन सुनील  रामकरण यादव  āी हरेराम यादव  चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-  āी परमानĠ द ठाकुर जगदर  \nढोलिक या- āी बुĒ ची महतो  नवानी  \nसंतोष कुमार महतो    āी सूरत महतो   चनौरागंज \nपवन कुमार दास   āी दया काĠ त दास  कनकपुरा \nमुरली कुमार मě डल     āी कामेĂर मě डल  चनौरागंज \nमुकेश कुमार पासवान   āी बौधू पासवान  चनौरागंज \nकमलेश कुमार   āी उपेĠ Ɩ साह  चनौरागंज \nरामबाबू यादव   āी िब लट यादव चनौरागंज \nअनील कुमार पासवान   āी सुशील पासवान  चनौरागंज \nरामकुमार यादव  āी अबध यादव  चनौरागंज \nरामआशीष महतो  āी कुशेĂर महतो  चनौरागंज \nबेचन ठाकुर Ņारा नाटक मंिच त २००५ ò.मे (भाग-७)  \nसरİ वती पूजा २००५ केर अवसरपर मंिच त छठीम एकŬकी- राखीक लाज    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- १३/ ०२/ २००५ (रिव  िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. उदयशंकर          अिन ता कुमारी Ćो. पुलिक त कामत      पौराम \n२. Į याम सुĠ दर    सािव ÿी कुमारी āी सूयũनारायण कामत     पौराम   46 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n३. मालती            Ĕ योित  कुमारी          āी िव पीन कुमार साह     चनौरागंज  \n४. िĆ यंका            अनुराधा कुमारी         āी नĠ दिक शोर गुĢ ता      चनौरागंज  \n५. सुĠ दरलाल          मुĠ नी कुमारी           āी शंभू मě डल         चनौरागंज \n६. मोनू              संगीता कुमारी          āी सĜ यनारायण महतो    चनौरागंज  \n७. टोनू             Ćीती कुमारी           āी रमेश Ćधान          चनौरागंज \n८. शंकर             मीना कुमारी           āी उपेĠ Ɩ कामत         पौराम \n९. Ćेमनाथ            रानी कुमारी           āी बैńनाथ साह         िस मरा \n१०. मोहन            शीला कुमारी           āी परमेĂर साह        चनौरागंज  \n११. रामलाल          पूजा कुमारी          āी लालबहादुर यादव      चनौरागंज \n१२. मदनलाल         सुलेखा कुमारी          āी हरेराम यादव         चनौरागंज \n१३. कमलकŬत       रेखा कुमारी           āी अशफŰ महतो         चनौरागंज \n१४. गजानंद           गुिड़ या कुमारी          āी देवेĠ Ɩ महतो        चनौरागंज \n१५. राम दुलारी       अिन ता कुमारी          İ व. लखन महतो        चनौरागंज \nमंचन कायũक सहयोगकþŭ- \nिव जय कुमार           āी बैńनाथ साह         िस मरा (मधुबनी) \nकĠ हैया कुमार          āी कामेĂर मंडल       चनौरागंज \nĆदीप कुमार           āी शÿुğ न साफी        चनौरागंज \nमुरली कुमार मě डल      āी कामेĂर मě डल       चनौरागंज \nिस ŀाथũ सौरभ          āी जगदीश मě डल      चनौरागंज \nबेचन ठाकुर- सरİ वती पूजा २००६ केर अवसरपर मंिच त एकŬकी- उगना \n(भाग-८)  \nसरİ वती पूजा २००६ केर अवसरपर मंिच त छठीम एकŬकी- उगना    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- ०३/ ०२/ २००६ (शुƅ िद न) \nनाटककार- ईशनाथ झा   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ गामक नाओं...  \n१. महादेव अिन ता कुमारी,         İ व. लखन महतो,       पौराम \n२. िव ńापित            रेखा कुमारी           āी अशफŰ महतो चनौरागंज   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 47 \n३. गौरी             पूजा  कुमारी āी āीलाल महतो        चनौरागंज  \n४. िप पासा            शीला कुमारी          āी परमेĂर साह       चनौरागंज  \n५. रामा              सुलेखा कुमारी          āी हरेराम यादव        चनौरागंज \n६. अिभ मान           Ĕ योित  कुमारी          āी रमेश Ćधान         चनौरागंज  \n७. साधू             सुधा कुमारी           āी महेĠ Ɩ पोĿार         चनौरागंज \n८. शुƖ              अनुराधा कुमारी   āी नĠ द िक शोर गुĢ ता     चनौरागंग \n९. सुधीरा            सिर ता कुमारी āी सĜ य नारायण महतो  चनौरागंग \nमंचन कायũक सहयोगकþŭ- \nअğ यü-        āी ƙज िक शोर साह           चनौरागंज  \nसिच व-          Ćो. पुलिक त कामत              पौराम \nउपाğ यü-        āी रामसेवक यादव              चनौरागंज \nकोषाğ यü-       āी Ćदीप कुमार साफी            चनौरागंज \nउपकोषाğ यü-     āी कुमुद रंजन                 चनौरागंज \nİ वागताğ यü-     āी कĠ हैया कुमार              चनौरागंज \nउľोषक-         āी मनोज कुमार पोĿार           चनौरागंज   \n२००७ सँ २००९ धिर बेचन ठाकुर Ņारा िनदųिशत नाटकक िववरण (भाग-९)  \nसरİ वती पूजा २००७ केर अवसरपर मंिच त तेरहम नाटक- āवण कुमार   \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- २३/ ०१/ २००७ (मंगल िद न) \nनाटककार- पंिड त िव į णु कुमार दीपक   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ, कलाकार, िप ता आ गामक नाओं...  \n१. āवण कुमार अनुराधा कुमारी  āी नĠ द िक शोर गुĢ ता चनौरागंज  \n२. शॉĜ वन       Ĕ योित  कुमारी    āी िव पीन कुमार साह  चनौरागंज  \n३. āानवती      चॉदनी  कुमारी  āी हिर नारायण महतो  चनौरागंज  \n४. ýानदेव  आशा कुमारी   āी रामसेवक पौĿार  चनौरागंज  \n५. दशरथ            रानी कुमारी    āी सĜ य नारायण महतो चनौरागंज \n६. िव ńा              संगीता  कुमारी āी सĜ य नारायण महतो चनौरागंज  \n७. ƙŌा             रेखा कुमारी   āी अशफŰ महतो   चनौरागंज  48 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n८. पिहल ĭ यिĎ त  सवीता कुमारी     āी महेĠ Ɩ साफी         पसटन   \n९. दोसर ĭ यिĎ त      गीता कुमारी      पंिड त खुशीलाल महतो    चनौरागंज \n१०. पंडा        सपना कुमारी        āी देवराज मě डल      चनौरागंज \n१२. िव į णु    पूजा कुमारी    āी लालबहादुर यादव     चनौरागंज \n१३. महेश      ĉबी कुमारी    āी दयाकाĠ त पौĿार      चनौरागंज \n१४. फकीरचĠ Ɩ    Ĕ योित  कुमारी     āी रमेश Ćधान         चनौरागंज \n१५. ि◌ नमũला      मुžी कुमारी        āी शĦ भू मě डल         चनौरागंज \n१६. चमेली      अनीता कुमारी      İ व. लखन महतो        चनौरागंज \nसहयोगकþŭ- \nअğ यü-              āी ƙज िक शोर साह İ व. महावीर साह       चनौरागंज (मधुबनी) \nसिच व-               Ćो. पुलिक त कामत  पौराम \nउपाğ यü-             āी िव जय कुमार   āी बैńनाथ साह      िस मरा \nकोषाğ यü-             āी āी कĠ हैया कुमार āी कामेĂर मě डल     चनौरागंज \nमंच उľोषक-          āी कुमार पौĿार  āी दयाकाĠ त पौĿार    चनौरागंज \nसरİ वती पूजा २००८ केर अवसरपर मंिच त चौदहम एकŬकी- सĜ यवान \nसािवÿी  \n(िद नक कायũƅम) \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nनाटककार- भोला ĆशाĠ त \nमैिथ ली अनुवाद- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. सĜ यवान           पूजा कुमारी           āी लालबहादुर यादव     चनौरागंज  \n२. ńुमĜ सेन           बेबी कुमारी            āी दयाकाĠ त पौĿार      चनौरागंज  \n३. अĮ वपित            आशा कुमारी           āी रामसेवक पौĿार      चनौरागंज  \n४. नारद             पूज कुमारी            āी महेĠ Ɩ साह          चनौरागंज  \n५. यमराज            िश Ī पी कुमारी          āी लŞ मण झा          चनौरा गोठ \n६. शाĪ वन            ĉबी कुमारी           āी दयाकाĠ त पौĿार      नौरागंज  \n७. यमदूत           गीता कुमारी           पंिड त खुशीलाल महतो   चनौरागंज  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 49 \n८. सुमित              िĆ यंका कुमारी          āी बैńनाथ साह        िस मरा   \n९. दुमũित              लŞ मी रंभा            āी हिर  नारायण महतो    चनौरागंज \n१०. भगवती           इंदु कुमारी            āी राजेĠ Ɩ मंडल    चनौरागंज \n१२. सैिन क           िव भा कुमारी           āी अमर राम          चनौरागंज \n१३. Ćहरी            Ćीित  कुमारी           āी रमेश Ćधान      चनौरागंज \n१४. सािव ÿी           संगीता कुमारी          āी सĜ यनारायण महतो  चनौरागंज \nसहयोगकþŭ- \nāी ƙज िक शोर साह     İ व. महावीर साह        चनौरागंज (मधुबनी)  \nĆो. पुलिक त कामत      İ व. जगदीश कामत      पौराम \nमनोज कुमार पौĿार      āी दयाकाĠ त पौĿार      चनौरागंज \nदयानंन कुमार          āी दुिन लाल महतो             बेरमा \nराजाराम ठाकुर         āी महाकाĠ त ठाकुर      चनौरागंज \nराघव कुमार           āी लŞ मण झा          चनौरागंज \nİ वेता कुमारी           āी बालेĂर कामत       पौराम \nसुलेखा कुमारी          āी हरेराम यादव        चनौरागंज \nअिम त रंजन           āी नागेĂर कामत             पौराम \nसरİ वती पूजा २००८ केर अवसरपर मंिच त पĠ Ɩहम एकŬकी- छीनरदेवी \n(राित क कायũƅम)   \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ गामक नाओं...  \n१. सुभाष   रमणजी              āी दयाकाĠ त पौĿार      चनौरागंज  \n२. ललन             राधवेĠ Ɩ झा            āी लŞ मण झा          चनौरागंज  \n३. पवन              पĢ पू कुमार महतो  āी अशफŰ महतो    चनौरागंज  \n४. मटुक             रौशन कुमार  İ व. āवण साह         चनौरागंज  \n५. राजू              िव काश कुमार महतो  āी Ćमोद कुमार महतो   चनौरागंज \n६. संजय             सागर कुमार ठाकुर     āी िव जय ठाकुर        चनौरागंज  \n७. सुखल           िम िथ लेश कुमार महतो āी रासधारी महतो       चनौरागंज  50 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n८. यदुलाल            िव į णु िव भाकार          āी हिर नारायण महतो     चनौरागंज       \n९. सोमन             सुभाष कुमार साह  āी बाबू सहाएब साह      चनौरागंज \n१०. परबित या          सोभा काĠ त महतो āी रामावतार महतो      चनौरागंज \n१२. घटकराज         सुनील कुमार महतो āी िव नोद महतो        बेरमा \n१३. बलदेव           रंजन कुमार महतो  āी महादेव महादेव महतो चनौरागंज \n१४. िव नोद            राजाराम ठाकुर   āी महाकाĠ त ठाकुर      चनौरागंज \n१५. मीरा             रजनीश कुमार          āी िव िप न कुमार साह     चनौरागंज \n१६. सुकनी           िश वकुमार िश व         āी बचनू मě डल        िस मरा \n१७. मालती           रामबाबू भारती          āी अमरनाथ राम       चनौरागंज \n१८. अंनु अंजना        लालू कुमार यादव       āी िव į णुदेव यादव       चनौरागंज \nसहयोगकþŭ- \nāी संजय कुमार        āी बैńनाथ साह        चनौरागंज (मधुबनी) \nिश वकरण यादव         āी हरेराम यादव        चनौरागंज \nदेव सुĠ दरी कुमारी             āी मोहन राम          चनौरागंज \nअंजली िĆ यदिशũनी       āी गणेश ठाकुर        चनौरागंज \nदुगŭनĠ द ठाकुर         İ व. भरत ठाकुर        चनौरागंज \nरमेश कुमार           āी भागवत महतो        बेरमा \nशोभाकाĠ त महतो              āी रामअवतार महतो     चनौरागंज \nसरİ वती पूजा २००९ केर अवसरपर मंिच त सोŎम एकŬकी- बेटीक अपमान \nिद नŬक- ३१/ ०१/ २००९ (शिन  िद न) \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. दीपक चौधरी िश Ī पी कुमारी          āी लŞ मण झा          चनौरा गोठ  \n२. मोहन चौधरी  िव भा कुमारी           āी अमरनाथ राम       चनौरागंज  \n३. गोपाल चौधरी  िप यंका कुमारी          āी बैńनाथ साह  िस मरा  \n४. Ćदीप गीता कुमारी           āी खुशीलाल महतो चनौरागंज  \n५. बलवीर आशा कुमारी           āी रामावतार यादव  कनकपुरा  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 51 \n६. महेĠ Ɩ             सपना कुमारी           āी देवराज मंडल        चनौरागंज  \n७. गंगाराम           लŞ मी रंभा            āी हिर नारायण महतो     चनौरागंज \n८. चĠ देĂर            पूजा कुमारी           āी महेĠ Ɩ साह         चनौरागंज \n९. वीणा              नेहा कुमारी            āी बोधकृį ण दास       चनौरा गोठ \n१०. सुनीता           देवसुĠ दरी                   āी मोहन राम          चनौरागंज \n१२. संजू             İ वेता कुमारी           āी बालेĂर कामत       पौराम \n१३. राधा             संगीता कुमारी          āी सĜ यनारायण महतो    चनौरागंज \nसहयोगकþŭ- \nāी संजय कुमार        āी बैńनाथ साह        चनौरागंज (मधुबनी) \nदुगŭनĠ द ठाकुर         İ व. भरत ठाकुर        चनौरागंज \nरमेश कुमार           āी भागवत महतो        बेरमा \nवेदĆकाश             āी सूयũनारायण कामत     पौराम \nअिम त रंजन           āी नागेĂर कामत       पौराम \nरामकुमार ठाकुर         āी िल लाधर ठाकुर       चनौरागंज \nदयानंद कुमार          āी दुिन लाल महतो       चनौरागंज \nलालू कुमार यादव       āी िव į णुदेव यादव       चनौरागंज \n \n  52 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n \nिवदेह सĦमान २०११-१२ \nिवदेह समानाĠतर सािहĜय अकादेमी सĦमान \n१. िवदेह समानाĠतर सािहĜय अकादेमी फेलो पुरİकार २०१०-११  \n२०१० āी गोिवĠद झा (समƇ योगदान लेल) \n२०११ āी रमानĠद रेणु (समƇ योगदान लेल) \n२. िवदेह समानाĠतर सािहĜय अकादेमी पुरİकार २०११-१२  \n२०११ मूल पुरİकार- āी जगदीश Ćसाद मěडल (गामक िजनगी, लघुकथा \nसंƇह) \n२०११ बाल सािहĜय पुरİकार- ले.क. मायानाथ झा (जकर नारी चतुर होइ, \nलघुकथा संƇह) \n२०११ युवा पुरİकार- आनĠद कुमार झा (कलह, नाटक) \n२०१२ अनुवाद पुरİकार- āी रामलोचन ठाकुर- ( पŃानदीक माझी, बŬĐला- \nमािनक बंńोपाğयाय, उपĠयास, बŬĐलासँ मैिथली अनुवाद) \nिवदेह भाषा सĦमान २०१२-१३ (वैकिĪपक सािहĜय अकादेमी पुरİकारक \nĉपमे Ćिसŀ) \nबाल सािहĜय पुरİकार २०१२- āी जगदीश Ćसाद मěडल (“तरेगन” बाल \nĆेरक िवहिन कथा संƇह)  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 53 \nनाटक, गीत, संगीत, नृĜय, मूितũकला, िशĪप आ िचÿकला üेÿमे िवदेह \nसĦमान २०१२ \nअिभ नय \nमुďय अिभनय \nसुāी िश Ī पी कुमारी, उƛ- १७, िप ता āी लŞ मण झा \nāी शोभा काĠ त महतो, उƛ- १५ िप ता- āी रामअवतार महतो, \nहाİ य-अिभनय \nसुāी िĆ यंका कुमारी, उƛ- १६, िप ता- āी वैńनाथ साह \nāी दुगŭनंद ठाकुर, उƛ- २३, िप ता- İ व. भरत ठाकुर \nनृĜ य \nसुāी सुलेखा कुमारी, उƛ- १६, िप ता- āी हरेराम यादव \nāी अिमत रंजन, उƛ- १८, िप ता- नागेĂर कामत \nिच ÿकला \nāी पनकलाल मěडल, उमेर- ३५, िपता- İव. सुĠदर मěडल,  \nāी रमेश कुमार भारती, उƛ- २३, िप ता- āी मोती मě डल \nसंगीत (हारमोिनयम) \nāी परमानĠ द ठाकुर, उƛ- ३०, िप ता- āी नथुनी ठाकुर \nसंगीत (ढोलक) \nāी बुलन राउत, उƛ- ४५, िप ता- İ व. िच Ī टू राउत \nसंगीत (रसनचौकी) \nāी बहादुर राम, उƛ-५५, िप ता- İ व. सरजुग राम \nिशĪपी-वİतुकला \nāी जगदीश मिĪलक, उƛ-५०, गाम- चनौरागंज \nमूितũ-मृिþका कला \nāी यदुनंदन पंिड त, उƛ-४५, िप ता- अशफŰ पंिड त \nकाơ-कला \nāी झमेली मुिखया, िपता İव. मूंगालाल मुिखया, उƛ- ५५  54 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिकसानी-आĜमिनभũर संİकृित \nāी लछमी दास, उमेर- ५०, िपता İव. āी फणी दास \nिवदेह मैिथली पÿकािरता सĦमान \n२०१२ āी नवेĠदु कुमार झा \n१ \n \n    \n  \nफाइल फोटो āी परमानंद ठाकुरकó िव देह हारमोिन यम कला सĦमान- २०१२ क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत āी नĠ द िक शोर गुĢ ता।  \nपिर चए- āी परमानĠ द ठाकुर, िप ताक नाओं- āी नथुनी ठाकुर, गाम- जगदर, \nपोİ ट- कछुबी, भाया- तमुिर या, िज ला-मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी छिथ । \n३० वषŰय परमानĠ द एखन पंचायत िश üक छिथ । ऐसँ पिह ने ओ बŵड पाटŰमे \nकैिस यो माİ टरक कायũ करैत छलाह। ढोलक सेहो बजेबाक कला छिĠ ह । ओना \nहारमोिन यम कलासँ दशũक-āोताकó मंÿ-मुĐ ध करैत रहला अिछ । िह नक कलाकó \nझंझारपुर üेÿमे सभ सराहै छिĠ ह  । जे.एम.एस. कोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंजक \nĆŬगणमे सरİ वती पूजाक अवसरपर नाƀय उĜ सवमे िह नक कलाक Ćदशũन नीक \nहोइत रहलिन  अिछ । िह नक कलामे आशातीत उžित  हेतु िव देह पिर वार िह नका \nिव देह कला सĦमान- २०१२ सँ सĦमािन त करैत अपनाकó गौरवािĠ व त महसूस \nकएलक अिछ । \nपरमानĠ द ठाकुर ( परमानĠ द ठाकुर कó िव देह संगीत कला सĦ मान \n(हारमोिनयम) - २०१२  देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nप.ठाकुर-  ऐ कायũक Ćित  १९७१ ई. सँ Ĉिच जगल। िव ńालय ĆŬगणमे अचानक  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 55 \nएक सŬİ कृित क कायũƅमक आयोजन भेल, ओइमे हमहूँ भाग लेलौ। \nहमरा ओही कायũƅमसँ झुकाव भेल। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nप.ठाकुर-  ऐ कायũकó करबामे हमरा सभसँ बेसी ĆोĜ सािह त माता-िप ता एवं \nअिभ भावक करै छिथ । \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nप.ठाकुर-  हमरा ई काजũ करबामे सबहक सहयोग अओर असीरवाद भेटैत अिछ । \nजखन हम ऐ कायũक Ćित  िन į ठा अिपũत करैत छी तँ सबहक सहयोग \nनीकसँ भेटैत अिछ। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nप.ठाकुर-  पिह ल बेर हम संİ कार भारती पिĤ ल क İ कूल झंझारपुरसँ कायũ आरĦ भ \nकेलॱ। िव ńालयक िश üक िद ली प बाबू हमरा ĆोĜ सािह त केलाह आ \nिĆ ◌ंसपल बालेĂर बाबू सĦ मािन त केलिन । ओ कायũƅम छल नुĸर \nनाटक जे सरİ वती पूजाक अवसरपर आयोिज त छल। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nप.ठाकुर-  ऐ काजमे हम अपन सोचकó Ćधानता दैत छी। हमर सोच हरदम बनल \nरहैए जे हम नीकसँ नीक कृित  करैत रहूँ। \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nप.ठाकुर- हम जइ काजमे लागल छी ओकर पिह ल िव शेषता अिछ  अपन कला-\nसंİ कृित सँ जुड़ल रहब। दोसर ई अिछ  जे कोनो मंचपर अपन बात \nरखबामे किनĸो िद ĸत महसून नै करब। \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nप.ठाकुर- राम देव ठाकुर, बालगोिव Ġ द दास, जागेĂर राउत, भागवत Ćसाद सोित , \nरमानĠ द पासवान, बनारसी राम, राज कुमार राम, दुखन महतो, रामेĂर \nमहतो, रमण िक शोर झा, जोगेĠ Ɩ ठाकुर इĜ यािद  बहुतो गोटे \nछिथ ।  लगभग सभ गाममे हारमोिन यम, ढोलक, तबला, रसनचौकी  56 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nइĜ यािद क कलाकार सभ छिथ । िव ि◌ शį ट तँ अिछ ये जे गाम-घरमे \nसŬİ कित क कायũƅम हुनके सभपर ि◌ नभũर अिछ , बचल अिछ।  \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nप.ठाकुर- कोनो बाधा नै पहुँचबैए, हम अपन दैिन क काजसँ समए िन कािल ये कऽ \nऐ सभमे दइ छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nप.ठाकुर- संगीत सुनब, भजन सुनब आिद  हमर ĉिच  अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nप.ठाकुर- हम संदेश देबाक योĐ य तँ नै छी। हम अपन एकटा बात ĭ यĎ त करैत \nकहै छी जे िम िथ लŬचलक िव कासमे हम पाछू नै हटब।  \n२ \n \n  \nफाइल फोटो-१, सुāी िश Ī पी कुमारीकó \nिव देह अिभ नय सĦ मान- २०१२ क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत डॉ. उषा महासेठ। \nफाइल फोटो-२, िव देह अिभ नय सĦ मानसँ \nसĦमािन त िश Ī पी कुमारीकó उपहार Ćदान \nकरैत डॉ. उषा महासेठ। \nपिर चए- सुāी िश Ī पी कुमारी, िप ताक नाओं āी लŞ मण झा, पता- गाम-\nचनौरागोठ, पÿालय- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, (िब हार)। १७ \nवषŰय िश Ī पी दसम वगũक छाÿा छिथ । पंचायत, Ćखě ड आ अनुमě डल İ तरपर \nअपन Ćित भासँ कतेको बेर पुरİ कृत भऽ चुकल छिथ । जे.एम.एस. कोिच ◌ंग \nसेĠ टर, चनौरागंजमे सभ üेÿमे िह नक नीक Ćदशũन रहलिन  अिछ, खास कऽ \nअिभ नय कलाक मादे दशũक लोकिन क बीच बƂड सराहल गेलीह। िव देह अिभ नय \nसĦ मान- २०१२ सँ सĦमािन त करैत िव देह पिर वार हिषũत अिछ ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 57 \nिश Ī पी कुमारी (िश Ī पी कुमारीकó िव देह अिभ नय सĦ मान- २०१२ देल गेल। \nबेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nिश Ī पी- हमरा ऐ कायũक Ćित  ĉिच  ओइ िद नसँ भेल जइ िद न हम बेचन सर \nअहūक नाटक देखलॱ, तँ हमरो मनमे भेल जे हमहूँ सर लग पिढ़ तॱ \nआ नाटकमे भाग िलतॱ आ बिढ़ यासँ नाटकमे भूिम का िन भैतॱ। वषũ \n२००८ ई. मे बेचन सरक कोिच ◌ंगमे Ćवेश केलॱ। सित  सािव ÿी \nनाटकमे यमराजक भूिम का अदा कएल आ हमर भूिम का बेसी बिढ़ या \nरहल। ओही िद नसँ हमरा ऐ कायũक Ćित  ĉिच  जागल आ बढ़ल।  \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nिश Ī पी- ऐ कायũ करबामे हमरा बेचन सर अहū बेसी ĆोĜ सािह त केलॱ आ  आ \nकरै छी । \nबे.ठाकुर-अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nिश Ī पी- हमरा ऐ कायũ करबामे मोन ĆोĜ सािह त करैत अिछ । \nबे.ठाकुर-पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ \nकिहयासँ? \nिश Ī पी- पिह ल बेर हम सĜ यवान सािव ÿी नाटक केलॱ। ई नाटक २००८ ई.मे \nचनौरागंजमे भेल। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nिश Ī पी- हम कायũमे िश Ī पकó Ćधानता दइ छी। \nबे.ठाकुर-अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपक एक पūितमे कोन ĉपमे \nवणũन करब। \nिश Ī पी- हम जे िक छु केलॱ बेचन सर जी अहॴक कृपासँ केला◌ै◌ं। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nिश Ī पी- हमर ऐ काजक समाजमे बड़ पैघ İ थान अिछ । हमर नाटक देिख  कऽ \nसमाजक बुजुगũ लोक आनंिद त भऽ हमरा लोकिन कó ĆोĜ सािह त करैत \nछिथ । ऐसँ समाजमे पिर वतũन अवĮ य हएत। ऐ काजक समाजमे बड़  58 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nपैघ İ थान छै जेकरा देखलासँ दोसरो बĒ चा सभकó मनमे ऐ काजक \nĆित भावना जागत। ऐसँ हमरा जीवनमे आगू बढ़बाक साहस हएत। \nनाटक करैत-करैत हम एक िद न बड़ पैघ नािय का बिन  सकैत छी। \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nिश Ī पी- हम जइ िव धामे लागल छी ओकर ĭ यिĎ त गत िव शेषता अिछ । ऐ üेÿमे \nई काज दोसर लोकक काजसँ ऐ तरहó िभ ž अिछ  जे नाटक एक \nकला अिछ । जे नाटक कला सबहक समü Ćदिशũत कएल जाइत \nअिछ । जखन िक  सभ काज सबहक समü नै कएल जाइत अिछ ।  \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nिश Ī पी- हमर ऐ िव धाक üेÿमे बेचन सर आ हुनक िव ńाथŰ सभ छिथ । हमर \nगुĈजीक ( āी बेचन ठाकुर) मुख कायũ पढ़ेनाइ छिĠ ह । एकर अलाबा, \nनाटक, किव ता, गीत आिद  िल खैत छिथ । हमर गुĈजी लगभग सभ \nकलामे िन पुण छिथ । ओ संगीतकार, नाटककार, िच ÿकार आिद  सभ \nछिथ । अपन बĒ चा सभसँ अपना कलाकó Ćदिशũत कराबैत छिथ  आ \nसमाजमे अपन Ćित į ठा पबैत छिथ । \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nिश Ī पी- हमर ई काज जीवन-यापनक üेÿमे बाधा नै सहायता पहुँचाबैत अिछ । \nघरेलू काज करबाक लेल मū आ बिह न छिथ । घरेलू काजक िच ◌ंता \nहमरा नै रहैत अिछ । हमरा ऐ काजमे िक यो बाधा नै पहुँचबैत अिछ । \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nिश Ī पी-  हमरा सभसँ बेसी पढ़बामे ĉिच  अिछ । जे पिढ़ -िल िख  कऽ पैघ बनी। \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nिश Ī पी- एकटा संदेश जे हम अहūकó देबए चाहै छी, नाटकमे तँ ĉिच  हमरा \nअिछ ये मुदा पढ़बामे सेहो अिछ । हम यएह संदेश दइ छी जे हम एक \nगरीब िव ńाथŰ छी। अहॴ सबहक कृपासँ हम आगू बढ़ैत रहब, हमरा \nआगू बढ़ेबामे अहū सभ मदित  कĉ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 59 \n३ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी अिमत रंजनकó िव देह \nनृĜ यकला सĦ मान- २०१२ क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत āी किप लेĂर राउत (वामसँ) \nएवं āी जगदीश झा (दिह नासँ)। \nफाइल फोटो-२, िव देह नृĜ यकला सĦ मानसँ \nसĦमािन त अिमत रंजनकó उपहार Ćदान \nकरैत āी जगदीश Ćसाद मě डल। \nपिर चए- āी अिमत रंजन, िप ताक नाअ◌ो◌ं- āी नागेĂर कामत, गाम- पौराम, \nपोİ ट- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी \nछिथ । १८ वषŰय अिम त १२म कüाक छाÿ छिथ । अनुमě डल İ तरपर \nनृĜ यकलामे िह नका Ćथम पुरİ कार भेटल छिĠ ह । जे.एम.एस. कोिच ◌ंग सेĠ टर, \nचनौरागंजक ĆŬगणमे आयोिज त सŬİ कृित क कायũƅममे नृĜ य लेल सराहल जाइत \nरहला अिछ । िव देह नृĜ यकला सĦ मान- २०१२ सँ सĦ मािन त करैत िव देह पिर वार \nĆसžता महसूस करैत अिछ । \nअिम त रंजन (अिम त रंजन कó िव देह नृĜ यकला सĦ मान- २०१२ देल गेल। \nबेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nअिम त- जखन हम सभ कोइकó मंचपर नृĜ य करैत देखलॱ तँ हमरा इĒ छा भेल \nजे एना हमहूँ किर तॱ। २००५ ई.क ओ समए रहए। \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nअिम त-  āी बेचन ठाकुर जीक ĆोĜ साहन हमरा सभकó भेटैत रहल अिछ । ओ \nहमर गुĈजी सेहो छिथ । \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ?  \nअिम त-  पिह ल बेर हम गीत गेलॱ। İ कूलमे। शुĉमे बेसी गीते गबैत छलॱ।  60 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nधीरे-धीरे नृĜ यमे सेहो भाग िल अए लगलॱ। ओना हमरा नृĜ यमे बेसी \nĆोĜ साहन भेटल।  \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nअिम त-  हम ऐ तीनूमे सोचकó बेसी ĆधाĠ ता दइ छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे \nवणũन करब। \nअिम त-  हम अखन बी.ए. पाटũ-वनमे पढ़ैत छी। िह Ġ दी ऑनसũ अिछ । दसमामे \nमैिथ ली एिĒ छ क िव षयमे पढ़ने छी। मैिथ लीसँ Ćेम अिछ । मौका भटैत \nरहत तँ आरो िक छु-िक छु करैत रहब। \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nअिम त-  संगीसँ िस नेह अिछ । गबैयोमे बƂड मन लगैए। \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nअिम त-  हमर जीवन-यापनमे घरेलू काज कोनो महĜ वपूणũ नइए। हम ओइ सभसँ \nअलग छी। खाली पढ़ै-िल खैक रहैए। तँए हमरा कोनो बाधा नै अिछ । \nघरसँ बहुत सहायता भेटैए। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nअिम त-  संगीसँ िस नेह अिछ । गबैयोमे बƂड मन लगैए।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 61 \n४ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी बहादुर रामकó िव देह \nसंगीत कला सĦ मान- २०१२ क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत āी उमेश मě डल वायासँ \nएवं दिह नासँ āी बेचन ठाकुर। \nफाइल फोटो-२, िव देह संगीत-कला \nसĦ मानसँ सĦमािन त बहादुर रामकó āी बेचन \nठाकुर उपहार Ćदान करैत एवं मंच \nसंचालन करैत āी दुगŭनĠ द मě डल। \nपिर चए- āी बहादुर राम, िप ताक नाओं İ व. सरजुग राम, गाम+पोİ ट- \nचनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, िब हार केर İ थायी िन वासी छिथ । \nिह नक उƛ ६० बखũ छिĠ ह । िवगत ४० बखũसँ रसनचौकी बजबैत छिथ । \nसमाजक सभ वणũक लोकक मğ य िह नक उĎ त कला लेल िव शेष मŬग रहैए। \nपढ़ल-िल खल तँ नै छिथ  मुदा रसनचौकी कलासँ गाम-घरमे लोकिĆ य ĭ यिĎ त  \nछिथ । आिथũक ĉपसँ िन ĵ रिह तो िम िथ लाक सŬİ कृित क धरोरहकó अüुěण रखने \nछिथ । एतदथũ िह नका िव देह संगीत कला सĦ मान- २०१२ सँ सĦ मािन त कऽ \nिव देह पिर वार हिषũत भऽ रहल अिछ । \nबहादुर राम ( बहादुर राम कó िव देह संगीत कला सĦ मान ( रसनचौकी) - \n२०१२  देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nब राम-  िप ताजी सँ बाजा बजेनाइ िस खलॱ, रसन चौकी बजेनाइ िस खलॱ। \nतइघड़ी हमर उमर रहए १८ बरख। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nब.राम-  रसनचौकी बजेनाइ हमर जीिव का छी। पūच गामक लोक साटा \nबनबैए।  \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ?  62 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nब.राम-  हम १८ बखũक रही, चािर  आदमी िम िल  पिह ल बेर भगवानक पूजामे \nबजेने छेलॱ। \nबे.ठाकुर-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nब.राम-  लगभग सभ गाम लोक छिथ  जे ई काज करै छिथ । संगमे खेती-बाड़ी \nसेहो करै छिथ  जे िव िश į ट भेल आ अलग महत सेहो रखैए। \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nब.राम-  कखनो-कखनो बाधा होइए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nब.राम- सहनाइ- िपपही बजबैमे सेहो ĉिच  अिछ । \nबे.राम-  कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nब.राम-  सहनाइ, रसनचौकी आिद लुĢत नै हुअए,  बजैत रहए समाजमे। \n५ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी शोभा काĠ त महतोकó \nिव देह अिभ नय कला सĦ मान- २०१२ क \nĆशिİत पÿ Ćदान करैत āी किप लेĂर \nराउत। \nफाइल फोटो-२, िव देह अिभ नय कला \nसĦ मानसँ सĦमािन त शोभा काĠ त महतोकó \nमाĪ यापũण करैत āी उमेश मě डल। \nपिर चए- āी शोभा काĠ त महतो, िप ताक नाओं āी राम अवतार महतो, \nगाम+पोİ ट- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी \nछिथ । १६ बखũक शोभाकाĠ तजी नवम कüाक छाÿ छिथ । िव देह नाƀय \nउĜ सवक संग-संग जे.एम.एस. कोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंजक ĆŬगणमे आयोिज त सभ \nकायũƅममे िह नक Ćदशũन बिढ़ या रहैत छिĠ ह । नाटकमे िह नक अिभ नयसँ दशũक  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 63 \nवृĠ द Ćसž भऽ सराहैत रहलिख न अिछ । पंचायत एवं Ćखě ड İ तरपर सुĠ दर \nअिभ नय लेल िह नका पुरİ कृत कएल गेल छिĠ ह । िव देह अिभ नय कला सĦ मान- \n२०१२ सँ सĦ मािन त कऽ िव देह पिर वार हिषũत भऽ रहल अिछ । \nशोभा काĠ त महतो (āी शोभा काĠ त महतोकó िव देह अिभ नय कला सĦ मान- \n२०१२  देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nशो.का.म- हम जखन केकरो गीत गबैत, नाटकमे पाट खेलैत देखैत रही तँ हमरो \nमन होइत छल जे हमहूँ नाटकमे भाग ली आ अपन कलाकó Ćदिशũत \nकरी। मुदा अपन कलाकó Ćदिशũत किरतौ◌ं कतए। İ कूलमे जखन \nकोनो कायũƅम होइ छल आ शिन कó गीत नादक कायũƅम होइ छल तँ \nहम गीत गाबए लगी। हमरा िव शेष ĉपसँ ĉिच  तिह या जागल जिह या \nहम छअम कüामे पढ़ैत रही।  \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nशो.का.म- हमरा ई कायũ करबामे हमर मū-बाबूजी आ जेठ भाय संगे हमर गुĉदेव \nāी बेचन ठाकुर जी िव शेष ĉपसँ हमरा ĆोĜ सािह त करैत छिथ । \nबे.ठाकुर- अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nशो.का.म- हमरा ई कायũ करबामे सभ लोक तथा गुĉदेव जी ĆोĜ सािह त तँ किर ते \nछिथ । जखन हम कोनो काज करबामे िह चिक चाइ छी तँ हमर \nमनसुबाकó बढ़ेबाक हेतु हमरा ओ खुद िस खबै छिथ न आ हमरा हुनका \nŅारा कतेक बेर सĦमान समारोहमे पािर तोिषक सेहो भेटल अिछ । \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nशो.का.म- हम पिह ल बेर गुĈदेव जीक रिच त नाटक “ छी नरदेवी”मे एकटा \nपरबित या कोइर नामक मनोवैýािन कक अदामे २००९ ई.मे आरĦ भ \nकेलॱ। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nशो.का.म- हम अपन काजमे कोनो पुरान वा नव लीखकó ऐ तीनूमे सँ बेसी \nĆधानता दइ छी।  64 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nशो.का.म- जखन हम रंगमंचपर रहै छी हमरा बड़ आनĠ द भेटैए, लेिक न हम \nहरदम वएह सोचैत छी जे हम अपन कलासँ दशũककó भरपूर मनोरंजन \nदी। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nशो.का.म- हमर काजक समाजमे एगो महĜ वपूणũ İ थान छै, हम देखैत छी जे ऐसँ \nसमाजमे िक छु पिर वþũन भेलैए तँए हम कहब जे ऐसँ समाजमे पिर वþũन \nएतै। \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nशो.का.म- हम ऐ िव धामे लागल छी मुदा हम दशम कüा (२०१२)क छाÿ सेहो \nछी। ई काज ऐ üेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ िभ ž छै जे \nकलाक üेÿमे लोक बहुत कमे अबैत अिछ । लोक पाइ कमाइ खाित र \nदोसर काज करए लगैत अिछ । जइसँ लोकक िध यान ऐ üेÿपर पिड़ ते \nनै छै। ऐ üेÿमे लोकक एगो िव शेष पहचान छै। \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन \nतरहक िविशƠ काज कऽ रहल छिथ? \nशो.का.म- हमरा िव धाक üेÿमे हमर गुĈदेव बेचन ठाकुर सेहो छिथ न। ओ एगो \nबड़ नीक काज कऽ रहल छिथ न जे अहु üेÿक सभ िव ńाथŰकó, \nजेकरामे कलाक िक छु गुण छै ओकरा अपन कला Ćदशũन करबाक \nमौका दैत छिथ । ओ हरेक साल मū सरोसतीक पूजा िद न कायũƅम \nकरै छिथ न। हुनका हमर आƇह जे ई कायũƅमकó सभ िद न बरकरार \nरखिथ  आ िम िथ लामे कलाक िव İ तार करिथ । \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nशो.का.म- हमर काज हमरा जीवन यापन काजमे ने तँ सहायता पहुचाबैए आ ने \nबाधा। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 65 \nशो.का.म- ऐ कó अलाबा हमरा पढ़ैमे िव शेष ĉिच  अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nशो.का.म- हम सलाह देबए योĐ य नै छी मुदा हम तँ हरेक ĭ यिĎ त  समाजकó यएह \nसलाह देबए चाहब जे समैकó सही उपयोग करी। िक एक तँ जे समैक \nसही उपयोग करैए वएह महान बनैत अिछ । एगो कहिब यो छै, समैकó \nपालन करै बलाक पास िव ńा छै आ िव ńाक पास धन छै िक एत तँ \nTime is money and money is everything आ धनसँ सभ \nिक छु पूरा कएल जा सकैत छै तथा अनुशासनमे रिह  अपन जीवन-\nयापन करी िक एत तँ कहल गेल छै- Money is lost nothing is \nlost. Character is gone everything is gone. धनकó चिल  \nगेने ओ पुन: आनल जा सकैए मुदा चिरऽकó गेने आपस नै भऽ \nसकैए। िक एक तँ चिरऽ ओ वİ तु नै छी जे अहū बाजारसँ कीिन  \nलेब। इĔजत बनाबए पड़ैत छै। संगे अपना मनमे इĔ जतक भावना \nकोनो दोसर आदरणीय ĭ यिĎ त क Ćित  रखने रही। िक एक तँ िब ना \nआदरक िस ¼¢पर चढ़ने सफलताकó कोइ नै छुलक। अगर आइ अपने \nकेकरो आदर करै छी तँ आबएबला िज नगी अपनेक आदर करत। \nअपन िम िथ लासँ िव लुĢ त होइत मैिथ लीकó बचाउ आ मैिथ लीकó एकटा \nमहतपूणũ İ थान भेटए ऐ खाित र हमेशा सĦ पूणũ िम िथ ला वासीकó जागृत \nकऽ अनेको अनेक कायũƅम कऽ सभकó जागृत करी। धĠ यवाद। \n६ \n \n  \nफाइल फोटो, āी जगदीश मिĪल ककó िव देह हİ तकला सĦ मान- २०१२ क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत āी बेचन ठाकुर।  66 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nपिर चए- āी जगदीश मिĪ ल क, िप ताक नाओं- İ व. İ वĉप मिĪ ल क, \nगाम+पोİ ट- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी ( िब हार) केर İ थायी \nिन वासी छिथ । िश Ī पकलामे िह नक Ćित į ठा छिĠ ह । िह नक बनाओल पिथ या, \nकोिन यū, चंङेरा, िब आहक डाला इĜ यािद  Ćशंसनीय होइत छिĠ ह । िव देह हİ तकला \nसĦ मान- २०१२ सँ सĦ मािन त करैत िव देह पिर वार Ćसžता महसूस कएलक \nअिछ । \nजगदीश मिĪल क ( āी जगदीश मिĪल ककó िव देह हİ तकला सĦ मान- २०१२ \nदेल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nजगदीश मिĪल क- पिथ या, कोिन यū, चंङेरा, िब आहक डाला बनेनाइ हमर \nखानदानी पेशा अिछ, बĒचेसँ ई िसखाएल गेल।  \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nजगदीश मिĪल क-  हमरा लेल ई काज हमर जीिवका अिछ, हमर माए-बाबू \nिव शेष ĉपसँ हमरा ĆोĜ सािह त करैत रहिथ । \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nजगदीश मिĪल क- लोककó हमर काजक महीनी नीक लगै छै, सएह हमरा \nĆोĜ सािह त करैत अिछ । \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ \nकिहयासँ? \nजगदीश मिĪल क-  पिथ या, कोिन यū, चंङेरा, िब आहक डाला, िबअिन, िघरनी, \nिफरकी, गुड़चĪला,  बĒचेसँ बनबै छी। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव \nलीख” वा ३ “िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nजगदीश मिĪल क-  हम अपन काजमे िशĪपकó ऐ तीनूमे सँ बेसी Ćधानता दइ । \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे \nवणũन करब। \nजगदीश मिĪल क-  हमर िशĪप लोककó नीक लगै छै, हमरा लोक िबसिर जाइए \nमुदा हमर िशĪपकó मोन राखैए।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 67 \nबे.ठाकुर-  अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे \nपिरवतũन एतै? \nजगदीश मिĪल क-  लोकक आवĮयकताक पूितũ होइ छै, हम सभ अखनो \nसमाजसँ अलगे छलॱ मुदा हमर सभक िशĪप अछूत नै \nअिछ। \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता \nछै, ई ऐ üेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų \nिभž छै? \nजगदीश मिĪल क-  हम ऐ िव धामे लागल छी, ऐ üेÿमे लोकक एगो िव शेष \nपहचान रहबाक चाही छलै मुदा से नै छै। सुĠदर कलाकृित \nबनेनहार अछोप छै!! \nबे.ठाकुर-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन \nतरहक िविशƠ काज कऽ रहल छिथ? \nजगदीश मिĪल क-  हमरा िव धाक üेÿ जातीय आधारपर अिछ आ एकसँ एक \nबİतु सभ बनबै छिथ।  \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू \nकाजमे बाधा होइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nजगदीश मिĪल क- हमर यएह जीवन यापन छी तó ई सहायता पहु◌ँचाबैए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nजगदीश मिĪल क-  ऐ कó अलाबा हमर सभक पुĮतैनी सुअर पालनक ĭयवसाय \nअिछ, मुदा नव पीढ़ी पिढ़ सेहो रहल अिछ। \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nजगदीश मिĪल क-  ऐ सभसँ की हएत। लोकक िदमागमे जे खेला छै तकरा दूर \nकरए पड़त। सभकó समाजक अंग बुझए पड़त। िशĪपीकó \nसĦमान देबए पड़त, कोनो काजकó खास कऽ हाथसँ करैबला \nकाजकó सĦमान देबए पड़त। कतेक िशĪपी मिर खिप गेला। \nिम िथ लामे कलाक िव İ तार केना हएत जखन सुĠदर वİतु \nबनबैबलाकó असुĠदर मािन बिहįकार करब । अहū लोकिन \nहमर िशĪपकó सĦमान देलॱ ओइ लेल आभार। पढ़ाइ िलखाइ  68 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nआ बदलल सोच िदमागी खेलाकó दूर कऽ सकत, गलत \nसोचकó पटकिनयū दऽ सकत, तखने िशĪप आ िशĪपकार आ \nहाथसँ काज केिनहारकó सĦमान भेटतै। अहū सभ जीती \nतकर शुभकामना दै छी। \n७ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी झमेली मुिख याकó िव देह \nवİ तुकला सĦमान- २०१२ क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत āी हेमनारायण साहु। \nफाइल फोटो-२, िव देह वİ तुकला सĦमानसँ \nसĦमािन त झमेली मुिख याकó उपहार Ćदान \nकरैत āी अजय कुमार दास। \nपिर चए- āी झमेली मुिख या, िप ताक नाओं- İ व. मुंगालाल मुिख या, \nगाम+पोİ ट- छजना, भाया- नरिह या, िज ला- मधुबनी (िब हार) \nजĠ म– लगभग १९५०, िश üा- िन रüर, बेवसाय- बरहीिग री, मुिख याजी \nवाĪ यकालिह सँ िश Ī पी (वİ तुकला)क कायũ कऽ पिर वारक भरन-पोषण करैत रहला \nअिछ । ऐ लेल सामािज क संघषũ सेहो करए पड़लिन  । मुदा आब एक तरहसँ \nअनुकरणीय ĭ यिĎ त क ĉपमे समाजमे जानल-मानल जाइ छिथ । िव देह वİ तुकला \nसĦमान- २०१२ सँ सĦमािन त कऽ िव देह पिर वार गौरव महसूस कऽ रहल अिछ । \nझमेली मुिख या (झमेली मुिख याकó िव देह वİ तुकला सĦमान २०१२ देल गेल। \nराम िव लास साहु हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।)  \nरा.िव .सा-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nझमेली मु-  हम भूिमहीन छलॱ। आने-आनक खेत सभमे खेतीक-बाड़ीक काज \nकरै छलॱ। कोनो कारणे काज छुटलापर बैसारी भऽ जाइ छलए। \nगामेमे हमर पड़ोिस ये बरही छिथ  िज नका सभकó देिख  लकड़ी काज \nिस खलॱ। बादमे अपने कारबार करै छी। आइ तीस बरखसँ ई काज \nहम कऽ रहल छी।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 69 \nरा.िव .सा-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nझमेली मु-  ऐ काज करैमे हम आĜ मिन भũर छी, केकरो ऐसी-तैसीमे नै रहए पड़ैए। \nआ सएह हमरा ĆोĜ सािह त करैए। \nरा.िव .सा-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nझमेली मु-  हमरा काज करबामे हमर हुनर आ आĜ मबल ĆोĜ सािह त करैत रहल। \nहमरा अपना काजपर िव Ăास अिछ  जे ई काज सभ िद न चलैत रहत \nआ किह यो भुखमरी नै रहैए आ ने रहत। \nरा.िव .सा-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nझमेली मु-  पिह ल बेर हम चौकी, चौकैठ, केबाड़, कुसŰ-टेबुल आ काठक बĎ सा \nबनेनाइ शुĉ केलॱ। हम पढ़ल-िल खल नै छी। तँए िद न-तारीख नै \nबता सकै छी, लगभग तीस बरखसँ ई काज करै छी। \nरा.िव .सा-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nझमेली मु-  हमरा अपन काजमे हम अपन सोचकó Ćधानता दै छी। \nरा.िव .सा-  अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nझमेली मु-  लकड़ी काजमे रोजगारक सभ िद न अवसर रहै छै। पिहलैयो छल \nआ बादमे सेहो रहत।  \nरा.िव .सा-  अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nझमेली मु.- हमर काजक, बरहीगीरीक İ थान समाजमे मुď य छै। समाजमे रहैबला \nसबहक घरमे लकड़ीसँ बनल समानक जĉरत पड़ै छै। जइले \nलकड़ी िम İ ÿीक जĉरत छै। ऐ काजमे बेसी रोजगार भेटै छै तँए \nसमाजमे पिर वतũन अवİ स हेतै। \nरा.िव .सा-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nझमेली मु-  हम जइ िव धामे लागल छी ओकर ĭ यिĎ त गत िव शेषता छै। जे ई \nकाज मेहनित या होइ छै। मुदा काजमे किह यो रौदी-दाही नै होइ छै। \nरख मजदूरी चोखा काम। दोसर िव शेषता छै जे काज करैमे ने \nरौदक आ ने बखŭक समİ या छै। घर बैठल काज होइ छै। ई काज  70 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसभ नै करै छै तँए दोसर लोकक काजसँ िभ ž छै। \nरा.िव .सा-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nझमेली मु-  ओना तँ ऐ िव धामे बरही जाित क लोक काज करै छिथ  मुदा हम तँ \nमलाह छी। हम सभ जाित क लोककó ऐ काज लेल ĆोĜ सािह त करै \nिछ यिन  आ जे मौका देलक ओकरा काजक लूिर  िस खेबो करै छी। \nहम अपन चाĉ बेटाकó सेहो इएह काजक लूिर  िस खौने छी, ओ सभ \nखूम नीक िम सितिर आइ करैए, ĉपैया सेहो कमाइए।  \nरा.िव .सा-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nझमेली मु-  हमर काज जीवन-यापनक काजमे सहायता पहुँचाबैए। घरेलू काजमे \nबाधा िक अए हएत। कोनो बाधा नै। \nरा.िव .सा- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nझमेली मु-  हमर अपन आन ĉची गाए-भŵस पोसनाइ अिछ । जइसँ पिर वारमे दूध, \nदही, घी आ गोइठा-करसीक भरपाइ भऽ जाइए। \nरा.िव .सा-  कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nझमेली मु-  हम एहन संदेश दइले चाहै छी जे कमो पूंजीमे लोक अपन काज \nठाढ़ कऽ अपने काज करए। \n८ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी रमेश कुमार भारतीकó \nिव देह िच ÿकला सĦमान- २०१२ क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत मो. समसाद आलम। \nफाइल फोटो-२, िव देह िच ÿकला सĦमानसँ \nसĦमािन त रमेश कुमार भारतीकó उपहार \nĆदान करैत वरीय उपसमाहतŭ सह Ćभारी \nएस.डी.ओ. चेतनारायण राय एवं \nसािह Ĝ यकार जगदीश Ćसाद मě डल।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 71 \nपिर चए- āी रमेश कुमार भारती, िप ताक नाओं- āी मोती मě डल, जĠ म \nित िथ - १० माचũ १९८६, िश üा- अĠ तर İ नातक, गाम+पोİ ट- बेरमा, भाया- \nतमुिर या िज ला- मधुबनी (िब हार), िप न- ८४७४१० \nरमेश कुमार भारती (रमेश कुमार भारतीकó िव देह िच ÿकला सĦमान- २०१२ \nदेल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nरमेश-  बĒ चेसँ ऐ काजक Ćित  ĉिच  अिछ । खेत-खिर हान अ◌ािद क दृĮ य देिख  \nकागजक पžापर बनबैत फोटोकó देिख  कएक गोटे धĠ यवाद दैत \nछलाह। हमर ĉिच  बढ़ैत गेल। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nरमेश-  ओना तँ समाजोक लोक मुदा मुď य ĉपसँ हमर गुĈ āी सुमन ठाकुर \nिज नक घर रैयाम िछ यिन । हमरापर ओ बहुत िध यान रखैत छिथ । \nजखन-कखनो हुनका लग जाइ छी तँ ĆोĜ सािह त करैत रहै छिथ । \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nरमेश-  नीक करबाक भावनासँ उपजल एकाƇता। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nरमेश-  पिह ल बेर हम पेिĠ स ल आ सादा कागजपर İ ƅेिच ◌ंग केलॱ जखन हम \nछठा वगũमे पढ़ैत रही। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nरमेश-  हम अपन पŲिट ◌ंग कायũमे सभसँ पिह ल सोचकó Ćधानता दइ छी। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nरमेश-  कलाक अथũ अिछ  सुĠ दरता जे कोनो चीज देखबामे नीक लगै वा \nसुĠ दर लगै ओ कला छी। ĭ यवसायक üेÿमे बहुत मायने रखैत अिछ , \nएक-दोसरकó िद सा बतबैत अिछ , देशक कोन-कोनमे एक दोसराकó सही \nसमानक पिह चान कराबैत अिछ  जइसँ समाजमे पिर वतũन होइत अिछ । \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए?  72 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nरमेश-  कोना बाधा नै, सहायता पहुँचबैए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nरमेश-  हमर दोसर ĉिच  अमानत कायũ आ कĦ Ģ यूटर अिछ । \nबे.ठाकुर-  कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nरमेश-  सĦ बिĠ ध त üेÿक कलाकारसँ आƇह अिछ  जे ओ अपना üेÿमे रोजगार \nलेल मŬग करिथ , तĜ पर होिथ । जाधिर रोजगारक अवसर नै औत, \nिम िथ लोक İ कूल-का◌ॅलेजमे पŲिट ◌ंग-पढ़ाइक बेवİ था नै हेतै, ताधिर  \nसमुिच त िव कास केना हेतै। मुदा तइले संघषũक जĉरत  अिछ । \n९ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी पनक लाल मě डलकó \nिव देह िच ÿकला सĦ मान- २०१२क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत āी हेमनारायण साहु। \nफाइल फोटो-२, िव देह िच ÿकला सĦ मानसँ \nसĦमािन त पनक लाल मě डलकó सĦमािन त \nकरैत वरीय उपसमाहतŭ सह Ćभारी \nएस.डी.ओ. चेतनारायण राय एवं किव  \nजनक िक शोर लाल दास। \nपिर चए- āी पनक लाल मě डल, िप ताक नाओं İ व. सुĠ दर मě डल, गाम एवं \nपÿालय- छजना, भाया- नरिह या, िज ला- मधुबनी ( िब हार), बेवसाय- िचÿकला। \nजĠ म ित िथ - ०५/ ०९/ १९६७, िश üा- बी.ए. (१९९३-९५), िच ÿकलासँ इलाकामे \nĆिस ŀ छिथ । िव ńालय, महािव ńालय, अनुमě डल कायŭलय इĜ यािद मे अनेको िच ÿ \nबना अपन पिह चान एकटा नीक िच ÿकारक ĉपमे बनौनो छिथ ।  \nिव देह िच ÿकला सĦ मान- २०१२ सँ सĦ मािन त करैत िव देह पिर वार Ćसžता \nमहसूस कएलक अिछ । \nपनक लाल मě डल (पनक लाल मě डलकó िव देह िच ÿकला सĦ मान- २०१२ \nदेल गेल। राम िव लास साहु हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।)   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 73 \nरा.िव .सा-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nप.ला.मं.-  ऐ कायũक Ćित  लूिड़  हमर बड़-भाय āी रामदेव मě डलसँ िम लल। \nहुनके संगे १९८४ ई. सँ कायũ केनाइ शुĉ केलॱ।  \nरा.िव .सा-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nप.ला.मं-  ऐ कायũकó करबामे हमर आĜ मबल आ अपन िव Ăास अिछ । \nरा.िव .सा-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nप.ला.मं-  हमरा ऐ कायũक ĆोĜ साहनमे हमर नीक-काज माने İ तरीय ि◌ चÿक \nयोगदान अिछ । \nरा.िव .सा-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nप.ला.मं-  १९८९ ई. मे हम इěटर परीüा दइले दरभंगा गेल छलॱ। ओहीठाम \nएक पŲटरकó “ तुम मेरे हो” िफ Ī मक पोİ टर-वैनर बनबैत देखलॱ। \nतही िद नसँ हमरोमे इĒ छा जगल। \nरा.िव .सा-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nप.ला.मं-  हम अपन काजमे िश Ī पक Ćधानता दइ छी। हमरा बुझने, िश Ī पक \nजॱआ-भाए िछ ऐ पŲिट ◌ंग। \nरा.िव .सा-  अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nप.ला.मं-  हमर जे पŲिट ◌ंग कलाक काज अिछ  तइमे हम साफ देिख  रहल छी \nजे बहुत पैघ रोजगारक अवसर छै ऐ िफ Ī डमे। ई कला सभ िद नसँ \nछै आ आगूओ रहत।  \nरा.िव .सा- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nप.ला.मं-  हमर पŲिट ◌ंगक İ थान समाजमे नीक अिछ । हमरा कखनो छुņी नै \nहोइए। तइसँ बुझै छी जे अजũनक बिढ़ या संभावना छै। जखने \nअजũन हेतै तँ समाजमे बदलाब हेबे करत। \nरा.िव .सा- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै?  74 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nप.ला.मं-  हम जइ िव धामे लागल छी ओकर िव शेषता ई छै जे ऐ काजक हुनर \nसभकó नै होइ छै कला ईĂरीय देन होइ छै तँए ई काज सभ नै कऽ \nसकै छै। ऐ लेल ई काज दोसर लोकक काजसँ िभ ž छै। आन-\nआन काज सभ िद न नै होइ छै मुदा हमर ऐ काज करबाक मौका \nसभ िद न भेटै छै। आन का◌ेनो काजमे जे मजदूरी आ सĦमान भेटै छै \nओइसँ बेसी मजदूरी आ मान-सĦ मान ऐ काजमे भेटै छै।\\ \nरा.िव .सा-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक \nिविशƠ काज कऽ रहल छिथ? \nप.ला.मं-  हमरा िव धामे माने िच ÿकलामे सभ जाित  धमũक लोक जुड़ल छिथ । \nिक एक तँ ई िव धा कोनो खास जाि◌ त वा धमũक खिर दल नै िछ ऐ। ई \nकाज करैबलामे एक िव िश į ट गुण होइ छै। महीनसँ-महीन िच ÿकó \nसुĠ दर आकषũक आ नĦ हर िच ÿमे सेहो बदलऽ पड़ै छै। ऐ üेÿमे \nएक-सँ-एक सराहनीय आ िव िश į ट काज करैबला छिथ।  \nराम.िव .सा- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nप.ला.मं-  हमर काज हमरा जीवन-यापनक काजमे कोनो बाधा नै, सहायक \nहोइए। \nराम.िव .सा- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nप.ला.मं-  हमर अपन आन ĉिच  पढ़नाइ, संगीत सुननाइ आ समाजक दसनामा \nकाजमे अिछ । \nराम.िव .सा- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nप.ला.मं-  हम तँ ओइ योĐ य नै छी मुदा ई जĉर कहब जे ऐ üेÿमे िव िभ ž \nतरहक अवसर छै, तँए धैयũ आ िब सवास रािख  आगू मुँहे समैकó \nपरेिख -परेिख  चलैक चाही। \n  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 75 \n१० \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी लŞ मी दासकó िव देह \nिक सानी आĜ म िन भũर संİ कृित  सĦमान- \n२०१२क Ćशिİत-पÿ Ćदान करैत āी \nजगदीश झा।  \nफाइल फोटो-२, िव देह िक सानी आĜ म िन भũर \nसंİ कृित  सĦमानसँ सĦमािन त लŞ मी दासकó \nसĦमािन त करैत एवं उपहार Ćदान करैत āी \nबेचन ठाकुर एवं दुगŭनĠ द मě डल। \nपिर चए- āी लŞ मी दास, िप ताक नाओं İ व. फनी दास, गाम+पोİ ट- बेरमा, \nभाया- तमुिर या, िज ला- मधुबनी िब हारक İ थायी िन वासी छिथ । गाममे रिह कृिषũ \nकायũसँ जीवन-यापन करैत रहला अिछ । डीहक अलाबे कŇा पūचेक जमीन रहने \nआवĮ यकता अनुसार बटाइ खेती-वाड़ी करबामे अपन गुंजाइश कएलिन । अपने \nअĪ प िश िü त रिह तो बेटा-बेटीकó नीक िश üा िद एबामे गाममे अनुकरणीय ĭ यिĎ त  \nछिथ । एतदथũ िह नका िव देह िक सानी आĜ मिन भũर संİ कृित  सĦमान- २०१२ सँ \nसĦमािन त कऽ सĦ पूणũ िव देह पिर वार Ćसž अिछ । \nलŞ मी दास (āी लŞ मी दासकó “िक सानी आĜ म िन भũर संİ कृित” लेल िव देह \nसĦमान २०१२ देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nलŞ मी दास- शुĈएसँ, बेरमामे कथा गोį ठीसँ ऐपर लोकक ğयान गेलै। \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nलŞ मी दास-  बेरमामे सािह िĜ य क Ćेमी बहुत गोटे छिथ  जेना āी जगदीश Ćसाद \nमě डल, āी किप लेĂर राउत आिद । हुनके सबहक संग हमरो \nिज ýासा जागल। \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nलŞ मी दास-  वामपंथी िव चार।  76 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nलŞ मी दास- कŇा भिर खेतमे खेती शुĉ केलॱ आ नव िविधसँ ई सĦभव भऽ \nसकल। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा \n३ “िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nलŞ मी दास-  बामपंथी सोच आ नव िव चार। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nलŞ मी दास-  āिम क छी āिम कक Ćित  Ćेम रहैत अिछ , ओही िद शामे काज करैत \nछी। \nबे.ठाकुर-  अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nलŞ मी दास-  मजदूर वगũकó लाभ होइत छै, ओकरे ऊपर छाप छै।  \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nलŞ मी दास- कम पढ़ल िल खल रहने दोसर िव धामे असुिव धा भऽ रहल अिछ  \nलेिक न अपन िव चार ĭ यĎ त करै दुआरे ऐ िव धामे कायũरत छी। \nबे.ठाकुर-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक \nिविशƠ काज कऽ रहल छिथ? \nलŞ मी दास-  ऐ üेÿमे āी जगदीश Ćसाद मě डल, āी किप लेĂर राउत, āी उमेश \nमě डल, āी िश व कुमार िम ā और बहुत गोटे बहुत तरहक काज \nकऽ रहल छिथ । \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nलŞ मी दास-  पिर वारक कायũसँ जे समए बचैए तइमे काज करै छी, तँए कोनो \nबाधा नै बुझै छी। जहū तक िक छु लाभे होइए।  \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nलŞ मी दास- िव हिन  कथासँ शुĉ केलॱ आ पिह ल कथा छल ‘ झुटका’। पढ़ैक \nĉिच  तँ सभमे अिछ , मुदा िल खै छी अहीटामे।   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 77 \nबे.ठाकुर-  कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nलŞ मी दास- संदेश यएह देबए चाहै छी जे पढ़ै-िल खैक ĉिच  सभ गोटे \nजगबिथ । \n११ \n \n  \nफाइल फोटो-१, सुāी िĆ यंका कुमारीकó \nिव देह हाİ य अिभनय सĦ मान- २०१२ क \nĆशिİत पÿ Ćदान करैत āीमित नीतू \nदेवी। \nफाइल फोटो-२, िव देह हाİ य अिभनय \nसĦ मानसँ सĦमािन त िĆ यंका कुमारीकó \nसĦमािन त करैत डॉ. उषा महासेठ। \nपिर चए- सुāी िĆ यंका कुमारी, िप ताक नाओं āी बैńनाथ साह, गाम- िस मरा, \nपÿालय- िस मरा, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी ( िब हार)। १६ वषŰय िĆ यंका \nदसम वगũक छाÿा छिथ । पंचायत İ तरपर अपन नीक Ćदशũन लेल पुरİ कृत भऽ \nचुकल छिथ । जे.एम.एस., कोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंज केर ĆŬगणमे सरİ वती \nपूजाक अवसरपर आयोिज त सŬİ कृित क कायũƅममे हाİ यक üेÿमे िह नका Ćित į ठा \nभेटलिन । िव देह हाİ य कला सĦ मान- २०१२ सँ सĦमािन त करैत िव देह पिर वार \nĆसž अिछ  । \nिĆ यंका कुमारी (िĆ यंका कुमारीकó िव देह हाİ य अिभनय सĦ मान- २०१२ देल \nगेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nिĆ यंका- हमरा ऐ कायũक Ćित  आ◌ेइ िद न ĉिच  जागल जखन हम छोटे िध या-\nपुता छलॱ। देखैत छलॱ जे नाटकमे केना लिड़ की केकरो बेटा बिन  \nगेल तँ माए बिन  गेल। एनािह ते सभ लिड़ की िम िल  कऽ नाटक करैत \nछलीह। ई सभ देखलापर हमरा बुझैमे आएल जे कोनो लिड़ की दस  78 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nगोटेक बीच बजैमे सुकुचाइत रहैए। मुदा ओही लड़की सभकó जखन \nसबहक सामने किनये िद नक बाद नाटक खेलाइत देखलॱ, सबहक \nसोझा◌ँमे बजैत देखलॱ, धाक टुटैत देखलॱ, नीक-नीक रौल करैत \nदेखलॱ तँ हमरो मनमे आएल जे हमहूँ दस गोटेक बीचमे बाजी। आ \nधीरे-धीरे ई काज शुĉ केलॱ। आइ ओकर फल हमरा◌े भेट गेल। आइ \nहमहूँ दस गोटेक बीच बाजए लगलॱ। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nिĆ यंका-  ऐ कायũ करबामे पिह ने तँ हमर घरक गारजन ĆोĜ सािह त करै छिथ  जे \nओ ऐ कायũ हेतु आýा दैत छिथ । जॱ ओ कोनो काजक महत निह यो \nबुझै छिथ  तँ कोनो बुजूगũ Ņारा बूिझ -समिझ  कऽ ओकर महत हमरो \nबुझा ĆोĜ सािह त करै छिथ । \nबे.ठाकुर- अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nिĆ यंका-  हमर मन, इĒ छा आ लगाउ। \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nिĆ यंका-  २००५ ई. मे पिह ल बेर हम नाटकमे ओ रौल लैत रही जइमे मंचपर \nबाजए नै पड़ए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nिĆ यंका-  िम िल -जुिल कऽ कायũ करएबला सोच। \n बे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे \nवणũन करब। \nिĆ यंका-  ऐ तरहक कायũƅम एनाि◌हये जारी रहए, हमरा संग आरो सखी-बिह नपा \nसोझū औतीह, कला-संİ कृित क िव कास सामुिह क ĉपó हएत। \nबे.ठाकुर-  अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nिĆ यंका-  हमरा सनक लोककó देिख  िज ýासा बढ़तै, िव Ăास जगतै। पिर वतũन \nहेतै। \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै?  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 79 \nिĆ यंका-  कॲिच गमे पढ़ै छी बेचन सर लग, वएह ई कायũƅम करबै छिथ । \nसुिव धा अिछ , मū-बाबू जीक सहयोग भेटैए। तँए ई हमरा लेल िव शेष \nअिछ ।  \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nिĆ यंका- संबंिध त िव धाक üेÿमे बहुतो गोटा छिथ  जेना िक  āी बेचन ठाकुर। \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nिĆ यंका-  हमरा ऐ कायũसँ हमर जीवन-यापनक काजũमे कोनो बाधा नै पहुँचैत \nअिछ  बिĪक  सहायता होइत अिछ । \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nिĆ यंका-  पढ़ैमे आ घरेलू काजमे सेहो ĉिच  अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nिĆ यंका-  अहू कायũकó आवĮ यक बूझक चाही। \n१२ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी यदुनĠ दन पिě ड तकó \nिव देह िश Ī प कला सĦमान- २०१२क \nĆशिİत पÿ Ćदान करैत āी जगदीश Ćसाद \nमě डल। \nफाइल फोटो-२, िव देह िश Ī प कला \nसĦमानसँ सĦमािन त यदुनĠ दन पिě ड तकó \nसĦमािन त करैत पूवũ िज ला पाषũद सदİ य \nबलराम साहु एवं किव  जनक िक शोर लाल \nदास। \nपिर चए- āी यदुनĠ दन पिě ड त, िप ताक नाओं- āी अशफŰ पिě ड त, \nगाम+पोİ ट- बेलाराही, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी ( िब हार) केर İ थायी  80 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिन वासी छिथ । उƛ ५० बखũ। िह नका बचपनसँ कुĦहारक कायũमे अिभ ĉिच \nछिĠ ह । मािट क बतũन-बासन आिद क अित िर Ď त िव िभ ž देवी-देवताक मूितũ बनेबामे \nिस ŀİ त छिथ । उĎ त कलासँ ई इलाकामे Ćिस ŀ छिथ । सरİ वती सनक देवीकó \nदूगो हाथ काटैबला कुĦहारकó कलाक संग मजाक बुझै छिथ , मुदा अपने चािर  \nहाथवाली Ćित मा बना अपन üेÿमे Ćिस िŀ  हािस ल कएने छिथ । िव देह िश Ī प कला \nसĦमान- २०१२ सँ सĦमािन त कऽ िव देह पिर वार हिषũत अिछ । \nयदुनĠ दन पंिड त (यदुनĠ दन पंिड त कó िव देह िश Ī प कला सĦमान- २०१२देल \nगेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nय.पंिड त-  हम ई काज माने मूितũ बनेनाइ आ कुĦ हारक जे वतũन होइए, बĒ चेसँ \nयानी िक  ताबए दसे बरखक रही तिह येसँ करै छी। ई काज हम \nिप ताजी आ नानासँ िस खलॱ।  \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nय.पंिड त-  ऐ कायũ करबामे हमरा Ƈाहकक संतुिį ट  आ जश ĆोĜ सािह त करैए। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nय.पंिड त-  शुĉमे हम छोट-छोट काज जेना हाथी बनेनाइ, घोड़ा बनेनाइ शंकरजी, \nसरİ वती मूितũ इĜ यािद सँ काज शुĉ केलॱ यएह सभ Ćथम काजमे अिछ  \nहमर। ओइ समैमे हम लगभग चौदह बखũक रही। \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nय.पंिड त-  हमर काज हमरा जीवन-यापनक काजमे सहायता पहुँचाबैए चू◌ँिक  ई \nकाज हमरा समाजक जĠ मजात वृिþ  अिछ , ऐ काजसँ पूरा पिर वारक \nभरन-पोषन होइए। ई हमर जीिव का छी।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 81 \n१३ \n \n  \nफाइल फोटो, āी बुलन राउतकó िव देह वाńकला (ढोलक) सĦमान- २०१२क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत āी Ćेम Ćकाश एवं āी भगी रथ Ćधान। \nपिर चए- āी बुलन राउत, िप ताक नाओं İ व. िच Ī टू राउत, गाम+पोİ ट- \nबेरमा, भाया- तमुिर या, िज ला- मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी छिथ । उƛ ५० \nबखũ। बुलनजी पानक खेती कऽ जीवन यापन करैत छिथ । ढोलक बजौनाइक \nĉिच  िह नका आइ नै, वरण बĒ चेसँ रहल छिĠ ह । अपना इलाकामे उĎ त कलाक \nमादे चिचũत छिथ । लय-तालक अĠ दाज बेजोर छिĠ ह । ई अपन कीतũन मंडलीक \nरीढ़ मानल जाइत छिथ । िव देह वाńकला (ढोलक) सĦमान- २०१२सँ सĦमािन त \nकऽ िव देह पिर वार हिषũत अिछ । \nबुलन राउत (बुलन राउतकó िव देह वाńकला (ढोलक) सĦमान- २०१२ देल \nगेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nबु-राउत-  बचपनेसँ ई ĉिच  हमरा अिछ । धीरे-धीरे भजन-कीतũनमे रिम  गेलॱ। \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nबु.राउत-  नाल वादनमे हमर जेठ भाय āी बाल गोिव Ġ द दास ĆोĜ सािह त केलिन । \nबे.ठाकुर- अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nबु.राउत-  जखन हम नाल बजबै छी तखन हम आनĠ दमĐ न रहै छी। \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nबु.राउत-  सभसँ पिह ल हम बचपनेसँ नाल बजबैक शौकीन रही। गाममे भजन-\nकीतũनमे हम खूब भाग लैत रही।   82 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nबु.राउत-  हम अपना काजमे सभसँ बेसी सोचकó ĆधाĠ ता दै छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nबु.राउत-  नाल बजा कऽ हम आनĠदक िद शामे अपनो जाइ छी आ संगीयो सभकó \nलऽ जाइ छी। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nबु.राउत-  हमरा काजसँ समाजमे सा◌ंİ कृित क िव कासक संग Ćेमक फूल िख लैत \nअिछ । \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nबु.राउत-  हम ऐ üेÿमे ई देखलॱ जे लोकक ĭ यिĎ त Ĝ व बिढ़  जाइ छै। आन \nüेÿक काजसँ ई काज िभ ž अिछ । \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nबु.राउत-  āी उपेĠ Ɩ चौधरी, दुखी कामित , बासू चौपाल, संतोष चौधरी तँ बेरमेक \nिछ याह आ रमेश कुमार मě डल, छोटकिन  मुिख या, काितũक कुमारजी \nइĜ यािद  पड़ोसी गामक छिथ । ई सभ गोटा नाल वादनक नीक ýान \nरखै छिथ  आ अपन कलाक Ćदशनũ करै छिथ ।  \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nबु.राउत-  नाल वादनसँ हमरा घरमे िक छु बधो होइए आ िक छु सहायतो होइए। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nबु.राउत-  नाल वादनसँ तँ हम खूश िछ हे मुदा हमर ĉि◌ च अिछ  भगवानक \nभजनमे। \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nबु.राउत-  āी बेचन जीकó हम असीरवाद देबए चाहै छी जे कला केर ऐ üेÿमे  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 83 \nसभ वगũक सभ लोककó ĆोĜ सािह त करै छिथ । हमर संदेश यएह अिछ  \nऐ तरहक आन जे िक यो छिथ  ओहो सभ कलाकारक गोÿपर िध यान नै \nदैिथ । कलाकó िब ना कोनो जाित वादी सोचसँ आगū बढ़ाबिथ , अवसर \nदेिथ न।  \n१४ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी दुगŭनĠ द ठाकुरकó \nिव देह हाİ य अिभनय सĦमान- २०१२क \nĆशिİत पÿ Ćदान करैत वामासँ āी \nजगदीश Ćसाद मě डल एवं दिह नासँ āी \nनĠ द िक शोर गुĢ ता। \nफाइल फोटो-२, िव देह हाİ य कला \nसĦमानसँ सĦमािन त दुगŭनĠ द ठाकुरकó \nसĦमािन त करैत अवकाश ĆाĢ त िश üक \nहिर नारायण झा एवं वरीय उपसमाहतŭ सह \nĆभारी एस.डी.ओ. चेतनारायण राय। \nपिर चए- āी दुगŭनĠ द ठाकुर, िप ताक नाओं- İ व. भरत ठाकुर, गाम+पोİ ट- \nचनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी छिथ । \nदुगŭनĠ दजी अंƇेजी िव षयसँ बी.ए. कएने छिथ । आिथũक ĉपसँ पछुआएल रहलाक \nकारणे िनजी अğ यापन कायũ करैत पिर वारक भरन-पोषन करैत छिथ । जे.एम.एस. \nकोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंजक िव Į वसनीय छाÿमे अƇगě य छिथ । िह नक हाİ य \nĆदशũन दशũक वृĠ दकó बƂड चोटगर लगैत छिĠ ह । िव देह हाİ य सĦ मान- २०१२ \nसँ सĦमािन त करैत िव देह पिर वार Ćसžताक अनुभव कएलक अिछ । \nदुगŭ नĠ द ठाकुर ( दुगŭ नĠ द ठाकुर जी कó िव देह हाİ य अिभनय सĦमान- \n२०१२  देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nदु.न.ठा- ऐ कायũक Ćित  हमरा बचपनेसँ लगाउ अिछ , जखन हम छठा-सतमामे \nपढ़ैत रही। गुĈदेव āी बेचन ठाकुर जीक िव ńालयमे पढ़ैत रही जतए  84 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nĆित  वषũ कायũƅम होइत अिछ । आ◌ेइ कायũƅमकó देिख  कऽ हमरो मनमे \nअिभ नय करबाक इĒ छा भेल। एकबेर हम अपन गुĈदेवकó ‘ उगना’ \nनाटकमे उगनाक पाट खेलैत देखलॱ जइसँ हम काफी Ćभािव त भेलॱ \nआ हमरो मनमे हाİ य अिभ नयक ĉिच  जािग  गेल। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nदु.न.ठा-  ऐ कायũ करबामे हमरा हमर गुĈदेव बेचन ठाकुर ĆोĜ सािह त करै छिथ ।  \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nदु.न.ठा-  हमरा ऐ कायũ करबामे हमर गुĈजी बेचन ठाकुर जीक मागũदशũन आ \nĆोĜ साहन हमरा ĆोĜ सािह त करैए। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nदु.न.ठा-  पिह ल बेर लगभग सात-आठ साल पिह ने अही रंगमंचपर एकटा \nĭ यंĐ याĜ मक किव तासँ आरĦ भ केलॱ।  \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nदु.न.ठा-  हम अपन काजमे सोचकó Ćधानता दइ छी। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nदु.न.ठा-  हमर काजसँ समाजमे ĭ याĢ त तनाव िक छु कालक लेल कम भऽ जाइत \nअिछ । अगर हमरा काजसँ एĸो आदमीक मन Ćसž होइत अिछ  तँ \nहम बुझै छी जे हम िक छु िव िश į ट कायũ केलॱ। अखुनका समैमे \nलोककó दुखे-दुख आ तनावे-तनाव अिछ । तँए अगर लोक एक-दोसरकó \nĆसž कऽ दैत अिछ  तँ हम बुझै छी जे ऐ काजसँ समाजमे पिर वþũन \nजĉरे हेतै। \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nदु.न.ठा-  हमर ऐ िव धामे ĭ यिĎ त गत िव शेषता ई अिछ  जे सिद खन लोककó खुश \nरखैक Ćयास करैत छी। जेना हमर जीवन-यापनक पेशा अğ ययन-\nअğ यापन अिछ  आ ऐ üेÿमे हम सेहो अपना िव ńाथŰकó हँसा-खेला कऽ \nपढ़बैत छी। ऐ üेÿमे कायũरत िक छु लोक पाइ लेल काज करैत छिथ   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 85 \nतँ िक छु Ćित į ठाक लेल मुदा हम अपन आ दोसराक मनोरंजन लेल ई \nकाज करै छी। \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nदु.न.ठा-  हमरा िव धाक üेÿमे दयानĠ द, संजय आिद  ऐ संİ थानक छाÿ सभ \nअिछ  ओ सभ अखन इंजी िन यिर ◌ंग कऽ रहल छिथ । \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nदु.न.ठा-  हमर ई काज घरेलू अ◌ा जीवन-यापनक काजमे कोनो बाधा नै \nपहुँचबैए। ई काज हम सिद खन नै बिĪक  मौका भेटलापर करै छी आ \nऐ काजसँ हमरा सहायता ई भेटैए जे हमहूँ तनावमुĎ त भऽ जाइ छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nदु.न.ठ-  हमर आन ĉिच , अखबार पढ़नाइ आ का◌ॅमेडी शो देखनाइ अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nदु.न.ठ-  हम संदेश देबाक योĐ य तँ नै छी मुदा एतेक जĉरे कहब जे हमरा \nसभकó अĢ पन मातृभाषाक िव कासमे पूणũ योगदान देबाक चाही। \n१५ \n \n  \nफाइल फोटो, सुāी सुलेखा कुमारीकó िव देह नृĜ यकला सĦमान- २०१२क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत डॉ. उषा महासेठ। \nपिर चए- सुāी सुलेखा कुमारी, िप ताक नाओं āी हरेराम यादव, गाम आ \nपÿालय- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी ( िब हार)। १६ वषŰय \nिश Ī पी, āी हरेराम यादवक िŅ तीय पुÿी छिथ । नवम वगũक छाÿा छिथ । पंचायत \nआ Ćखě ड İ तरपर नृĜ य कलाक लेल कतेको बेर पुरİ कार भेटल छिĠ ह ।  86 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nजे.एम.एस. कोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंजक  ĆŬगणमे आयोिज त सŬİ कृित क कायũƅममे \nई दशũक लोकिन क मन मोहैत रहली अिछ । िव देह नृĜ य कला सĦ मान- २०१२ \nसँ सĦमािन त करैत िव देह पिर वार गौवािĠ व त महसूस करैत अिछ । \nसुलेखा कुमारी ( सुलेखा कुमारीकó िव देह नृĜ यकला सĦमान- २०१२ देल \nगेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nसुलेखा-  हम चौथा Ď लाशमे पढ़ैत रही। टेलीिव जन देखैमे बड़ नीक लगैत \nरहए। हमरा लगैए जे हम दूरदशũनसँ Ćभािव त भेलॱ। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nसुलेखा-  ऐ काज करबामे हमर जेठ बिह न रेखा कुमारी हमरा सभसँ बेसी \nĆोĜ सािह त करै छिथ । \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nसुलेखा-  ऐ काज करबामे माने नृĜ य करैमे जे सĦमान भेटैए वएह हमर \nĆोĜ साहनक जिड़  छी। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nसुलेखा-  पिह ल बेर, कüा चािर मे िव ńालय İ तरपर सŬİ कृित क कायũƅम \nआयोिज त छल तइमे हम नृĜ य केने रही।  \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nसुलेखा-  सभसँ पैघ मनुĎ खक िव चार होइए। तँए हम पिह ल Ćधानता ‘ सोच’कó \nदै छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nसुलेखा-  जेना नृĜ य सĦ पूणũ शरीरकó पिर वतũन करैत अिछ  तिह ना ýानी सĦ पूणũ \nदुिन याकó पिर वतũन करैत अिछ । \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nसुलेखा- िफ लहाल हमर ऐ कायũक ऐ समाजमे कोनो खास महत नै अिछ । मुदा  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 87 \nहमरा सबहक काजक आबैबला पीढ़ीपर अवİ स पड़त। \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nसुलेखा-  आगू अबैबला पीढ़ीमे नृĜ यक िव शेषता बड़ छै। आब नृĜ य हरेक \nआदमीक सख बनल जा रहल छै। ई काज ऐ üेÿमे कायũरत दोसर \nलोकक कायũसँ िभ ž छै। जे दोसर लोक एकरा मनोरंजन बुझै छिथ  \nमुदा हमरा लेल ई ‘काज’ छी ।  \nबे.ठाकुर-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nसुलेखा-  हमर गुĈजी āी बेचन ठाकुर जे नाटक िल खबो करै छिथ  आ ि◌ नदųशन \nसेहो करै छिथ । सखी-सहेली-बिह नपा आिद  बहुत गोटे सभ छिथ ।  \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nसुलेखा-  हमर ई काज जीवन-यापनक काजमे कोनो बाधा नै पहुँचबैए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nसुलेखा-  गीत गौनाइ आ सुननाइमे Ĉिच अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nसुलेखा-  हमर संदेश अिछ  जे मैिथ लीकó िव Ă İ तरपर पहुँचबैले संघषũ सिम ित  \nबनाएल जाए। आ हमहूँ अपनाकó ओइ संघषũ सिम ित क एकटा सदİ यक \nĉपमे देखए चाहै छी।   88 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n \nĔयोित सुनीत चौधरी \nएकŬकी: केसर \nपाÿ \nसूÿधार वा पाĂũğविन- (ई मिहला वा पुĈख कोनो İवर भऽ सकैए, मिहला İवर \nरहए तँ बेशी नीक) \nपुĈष पाÿ: \nिपता \nमिहला पाÿ : \nकैश (माने केसर) \nवृŀा \nिवदेशी मूलक सैĦयुएला माने सैम \nनवयुवती Ƈाहक \n  \n(घरक दृĮय, दूटा कुसŰ लगेलासँ सेहो काज चिल जाएत। पाĂũसँ रेिडयो \nवा टी.वी.क अबाज सन अबाज कऽ िदयौ वा दू चािरटा बासन ढनमना िदयौ तँ \nसेहो ठीक रहत।) \nपाĂũğविन::  केसर एक मğयम वगŰय पिरवारक उĒच महĜवाकŬüी। ओइ \nहजारक हजार Ćवासी भारतीय िकशोरीमे सँ एक छिथ जे बƂड अिभलाषासँ \nसीमा टपै छिथ। खाली देशक नै वरन भारतीय िहĠदू वैवािहक संİथाक नामपर \nजे हुनका सभकó सामािजक बĠधन ĉपी िपछड़ापन लागै छिन, तइ मानिसकताक \nसेहो। बहुत Ćतीüाक बाद İटुडेěट ( िवńाथŰ) वीसा आ İकॉलरिशप भेटलिन। \nमाता-िपता जखन अपन िचĠता ĭयĎत करै छलिखन, जखन ओ सभ अपन \nपरामशũ दैत रहै छलिखन, तखन केसर अपन İवĨक उड़ान भरैत रहै छली।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 89 \nिपता: भारतमे एकसँ बिढ़ कऽ एक संİथान छै, तखन िवदेश लेल अतेक \nिकए मोन लागल अिछ? भारतक पढ़ल लोक सभकó िवदेशी कĦपनी सभ \nĆाथिमकतासँ बहाली करै छै, सेहो िचĸन वेतन संगे। तखन अहॉंकó िवदेशमे पढ़ै \nलेल एतेक िकए मोन लागल अिछ? \nकैश: हम जइ िवषयमे शोध करब तकर बिढ़या संİथान िवदेशेमे छै आ \nजखन हमरा खचŭ भेिट रहल अिछ तखन अहॉं सभकó कोन परेशानी अिछ? \nमū: माÿ खचų महĜवपूणũ नै छै। अतेक दूर आन देशमे असगर कोना रहबŲ? \nकैश: अरे मॉं, सभ साल कतेको िवńाथŰ बाहर जाइ छै। बहुत भागसँ एहेन \nअवसर भेटै छै। हम ऐ अवसरकó बेकार नै होमए देब। \nमū: तोहर तुिरया सभक िबयाहो भऽ गेलौ। कतेकोकó बĒचो भऽ गेलै। \nकैश:  अरे मॉं, यएह तँ अहॉं सभ नै बूिझ रहल िछऐ। हम अपन िजĠदगी \nखेनाइ, पकेनाइ, पित, सासु-ससुरक सेवा, बĒचा पोसनाइ ऐ सभमे नै ĭयथũ करए \nचाहै छी। हमरा आिथũक ĉपसँ İवाबलĦबन चाही। हम अपन अिİतĜव बनाबए \nचाहै छी। \n(पुनĀ पाĂũğविन शुĉ हएत। एकर उपयोग मū आ िपताजीक Ćİथानसँ कऽ \nसकै छी। मū-िपताजीक पाटũ खेलिनहार कुसŰ सिहत Ćİथान करथु।) \nपाĂũğविन: बेटीक ऐ महĜवाकŬüाक सोझū माता िपता नतमİतक भऽ गेला। \nअĠततः िवदेशक एक महािवńालयमे  शोधकायũ लेल नामŬकन भऽ गेलिन। एकटा \nसĦबĠधी सेहो रहिन ओइ ठाम जे आƇह केने रहिन पेइंग गेİट बिन कऽ रहै \nलेल। मुदा िहनका अपन İवाधीनता बेसी िĆय छलिन जे ओइ सĦबिĠधयोकó बेसी \nसुिवधाजनक लगलै शाइत। केसरसँ कैश तँ ओ भारतेमे भऽ गेल छलिथ, एतौ \nमानिसक ĉपसँ पूणũतः पढ़ाइपर ğयान दै लेल एक िडपाटũमेěटल İटोरक \nकाउěटरपर पाटũ टाइम कैिशयरक काज पकड़ने छलिथ। िवńालयसँ भागैत-\nभागैत काज लेल पहुँचैत छलीह। रİतामे सभ िदन एकटा वृŀा भेटैत छलिखन। \nकनी वातŭलाप सेहो भऽ जाइन। \n(मंच खाली। कैश आ वृŀाक Ćवेश।) \n \nकैश:  नमİकार, केहेन छी? \nवृŀा:– बिढ़या। धĠयवाद, अहॉं अपन कहू। \nकैश: हमहूँ ठीक छी। धĠयवाद। अहॉंकó बहुत िदनसँ देखैत छी, अहॉं \nअसगर घुमैत रहैत छी। पिरवार कतए अिछ?  90 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nवृŀा:– पितक देहाĠत भऽ गेल अिछ आ बॉंकी पिरवारमे बेटा, पुतहु, बेटी, \nजमाय, नाती, पोता सभ अिछ। सभ अपन-अपन घरमे रहैत अिछ। \nकैश: कतेक दुःखक बात छै जे अहॉंकó असगर रहए पड़ैत अिछ। \nवृŀा:–नै, ई हमर अपन िनणũय अिछ। जिहना हुनका सभकó अपन िनजी \nिजĠदगीक गोपनीयता पसĠद छिन तिहना हमरा अपन İवाधीनता पसĠद अिछ। \nफेर जĉरत पड़लापर सभ एक दोसरकó देिखते िछऐ। \n(केसर अपनेसँ आब बजतीह, तइ बीच बूढ़ीक Ćİथान हएत। एकटा \nदोकानक दृĮय आओत, मॉल सन चहल-पहल। नै हुअए तँ पदŭपर एहन िचÿ \nबना कऽ वा ĆोजेĎटर Ņारा ई Ćभाव उĜपž कऽ सकै छी। पाĂũğविनसँ दोकानक \nदृĮय सेहो उĜपž भऽ सकैत अिछ, दोकानक काउĠटर एकटा टेबुल रािख \nबनाओल जा सकैए जे िवदेशी मूलक सैĦयुएला वा सैम लऽ आिब सकै छिथ, \nसंगमे दूटा बार-कोड İकैनर/ रीडर सेहो चाही। नै हुअए तँ दूटा कारी लोहाक \nछोट रौडसँ काज चलाउ। İकैन करबाक İवŬग कĉ आ पाĂũसँ िĎलक-िĎलकक \nğविन कĉ।) \nकेसर ( İवगत): हमर नानी-दादी सभ तँ अपन समİत िजनगी पिरवारक \nनामे कऽ देने छली। पिरवारक पिसžक खेनाइ पकौनाइ, पिरवार लेल पूजापाठ, \nबĒचा सभक ğयान राखनाइ, आजीवन पिरवार लेल खटैत रहनाइ, यएह सभ \nहुनकर िजनगी छलिन। हुनका सभकó तँ अपन İवतंÿता एतेक िĆय नै छलिन। \nमुदा हुनकर सबहक ऐ गुण लेल सभ हुनकासँ एतेक İनेह करैत छलिन। \n(दोकानक काउěटर पर पहुँचैत देरी केसर अपन काज पूरा तĜपरतासँ करए \nलगली आ संगमे अपन सहकमŰ िवदेशी मूलक सैĦयुएलासँ बात सेहो करैत \nछली।) \nकैश:  नमİकार सैम, केहेन छी ? \n(कैश ई पूिछ बार-कोड रीडरसँ समान İकैन करए लगली।) \nसैम: बहुत नीक कैश, हमर बĒचाकó नसũरीमे मंगनीमे जगह भेट गेल। \n(तखने एकटा नवयुवती Ƈाहक अबै छिथ। कैशक ğयान अपन नवयुवती \nƇाहक पर नै गेलिन जे हुनकर सबहक बात सुनैत छलिन। ओ भारतीय मूलक \nछल से ĉप रंगसँ बुझाइत छल मुदा जनमल आ पढ़ल िलखल िवदेशक छल।) \n \nकैश: वाह, एतेक िदन बƂड तकलीफ छल अहॉंकó। बĒचाकó संगी सभ \nलग िनहौरा कऽ राखए पड़ै छल।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 91 \nसैम: ओतबे नै, संिगयोक बĒचा सभकó कखनो कऽ देखए पड़ै छल हमरा। \nसĢताहाĠतमे सेहो बुझू तँ हम काज करैत छलॱ। \nकैश: चलू से नीक भेल, आब आगॉं की? \nसैम: हम अपन पुĉष िमÿसँ िरĮता तोिड़ रहल छी। \nकैश: ओह, तँ बĒचा ककरा लग रहत? \nसैम: हमरा लग। \nकैश: अहॉं तँ पढ़ाइक खचųसँ परेशान छलॱ, आब बĒचाक पालन पोषण \nकेना करब? \nसैम: ओहो कोन कमाइ छल, ओ तँ संगे पढ़ने छलॱ तŵ दोİती छल। \nबĒचाक नामपर सरकारी सहायता भेटत, फेर एकटा कुĸुर सेहो पोसने छी \nतकरो लेल सरकारसँ मदित भेटत। \n(कैश कनी काल चुĢप भऽ गेली फेर किनये देर बाद बजली।) \nकैश: किहया धिर अहॉंक पढ़ाइ पूरा भऽ जाएत? \nसैम: अिगला छह मासमे, तकर बाद Əेनीक कायũ भेटत जइमे दरमाहा सेहो \nभेटत।  \nकैश: चलू तखन ई सभ तँ सĦहिर गेल। बस अहॉंक िनजी िजनगी कनी \nगड़बड़ा गेल। \nसैम: नै-नै, हम एक जगह बात कऽ रहल छी। अिगला सĢताह तक ओकर \nनोकरी पĸा भऽ जेतै, तकर बाद डेटपर जाइक इरादा अिछ। \n(कैश दोसर बेर कने काल लेल चुप भेलिथ।) \nकैश:  ओह, बिढ़या, शुभकामना। \nसैम:   धĠयवाद। \n(तखने ओइ नवयुवती Ƈाहकपर कैशक ğयान गेलिन जे हुनकर सबहक बात \nसुनैत छलिन। ओ भारतीय मूलक छल से ĉप रंगसँ बुझाइत छिल मुदा जनमल \nआ पढ़ल िलखल िवदेशक छिल, से बोलीसँ बुझाइत छल। ओकर समानमे \nवाइनक बोतल छल।) \n \nकैश: (नवयुवती Ƈाहककó आँिख \nमाड़ैत) मजा कĉ। \nनवयुवती Ƈाहक: ई हमर बॉस लेल अिछ। \nसैम: िकए, अहॉं नै लै छी की ? \nनवयुवती Ƈाहक: नै, हमर माता-िपता एकर अनुमित नै देने छिथ।  92 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nकैश: तँ अहॉं नोकरी करै छी? जँ खराब नै मानी तँ हम बूझए चाहब जे \nअहॉंक पुĉष िमÿ अिछ आिक अहū िबयाहल छी? \nनवयुवती Ƈाहक: पुĉष िमÿ अिछ, िबयाहल नै छी। \nकैश: (मुİकुराइत) ओहो। \nनवयुवती Ƈाहक: ऐमे आĀयũ की? िमÿता तँ भारतीय संİकृितक सुĠदरता \nअिछ। िकयो िमÿ जे पुĉष अिछ से पुĉष िमÿ भेल ने। \nकैश: नै, हमर इशारा एतुĸा चलन दऽ छल। \nनवयुवती Ƈाहक: भारत कोनो आब ऐ चलनसँ दूर अिछ की ? लागैए एतुĸा \nचलन तँ अहॉंकó एकदम नै बूझल अिछ। एतए हम सभ दू पीढ़ी पिहनेसँ बसल \nछी मुदा कोनो पाबिन नै िबसरै छी। यथासĦभव अपन पारĦपिरक पिरधान सेहो \nपिहरै छी। अपन मातृभाषा सेहो नै िबसरल छी। िववाह सेहो माता-िपताक \nइĒछासँ करबाक इĒछा राखै छी। एतुĸा भारतीय समाज तँ अपन संİकृितकó \nजीवĠत राखैले पूरा Ćयास करैत अिछ मुदा जे नवतुिरया सभ भारतसँ आबैत \nछिथ सएह कलंिकत करै छिथ। \nकैश: अहॉं एतुĸा बसल सĦपž पिरवारसँ छी तŵ िवदेशोमे रिह कऽ अपन \nरीित रेवाज मानैकऽ साहस अिछ आ İवयंकó सĥय बनाकऽ रखने छी। बेसी \nसुिवधा ककरा ने आकिषũत करैत छै। जे नवतुिरया आबै छिथ से जॱ एतुĸा \nसुिवधामे रहऽ चाहती तँ हुनका िकछु समझौता तँ करए पड़तिन। जे एतुĸा \nिनवासीसँ िबयाह करती, एतए अपन बĒचाकó जĠम देती तँ हुनका सरकारसँ सभ \nसुिवधा भेटतिन आ किहयो हुनका आ हुनकर बĒचाकó अिशüा, अकुशलता आ \nबेरोजगारीक दुःख नै बदŭĮत करए पड़तिन। \nनवयुवती Ƈाहक: सरकारी िनअम तँ अहॉं अपन देशमे सेहो पिरįकृत कऽ \nसकै छी, आिखर ĆजातĠÿ छै ओतए। हमरा सभकó अपन देशक उžित लेल \nयोगदान देबाक चाही, ओइसँ पड़ेबाक नै चाही। हम Ćिशüण िवभागमे कायũ करैत \nछी आ यदा कदा समए िनकािल भारतीय संİथा लेल सेहो अवैतिनक काज \nकरैत छी। आवĮयकताक अĠत नै छै। तखन तँ िनणũय अहॉंकó लेबाक अिछ जे \nअहॉं कैश बनए चाहैत छी आिक केसर।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 93 \n \nमुžी कामत \nअंधिवĂास \nĆथम दृĮय \n(मंचपर चौकीपर शंकर सुतल अिछ, गंगाक Ćवेश।) \n \nगंगा- बउआ-बउआ, सुतल छहक की, देखहक बाबू दरबाजा पर बजबै छऽ। \nशंकर- िक, आ..हू हू हू…। \nगंगा- िक भेलऽ? एना िकए कराहै छहक। माय गे, माय हो, दे◌ेह तँ \nझरकैत छह। बउआ आँिख खोलऽ, ( ĉदन İवरमे) हयौ सुनै िछऐ, दौड़ू यौ, \nदेिखयौ बउआ कऽ िक भेल। यौ, आँिख तūिख उलटेने छै यौ, जĪदी आउ ने। \n(रामाक धोती सĦहारैत आंगनमे Ćवेश।) \nरामा- एना िचकरनाइ भोकरनाइसँ काम नै चलत। जाउ दौड़ कऽ गोसाò \nघरसँ गंगाजल नेने आउ। \n(गंगा दौड कऽ जाइत अिछ आ गंगाजलक िडĤबा नेने अबैत अिछ आ \nकनैत-कनैत कहैत अिछ।) \nगंगा- हे काली माइ, हमरा कोइखक लाज राखब। हमर लालकó ठीक कइर \nिदअ। हम सिह कऽ सा◌ँझ देब। \nरामा- पिहले गंगाजल लाउ ने तब कोबला-पाती करैत रहब। ( रामा अपन \nपėीकó हाथसँ झटैक कऽ गंगाजलक िडĤबा छीन लैत अिछ आ शं◌ंकरक उपर \nगंगाजल छीट हुनकर मु◌ॅ◌ंह वएह जलसँ धोइ दैत अिछ।) \nरामा- बउआ उठऽ, केना लगै छऽ आब। \nशं◌ंकर- बाबूजी, हमर माथा ददũसँ फाटल जाइत अिछ आ जाड़ सेहो होइत \nअिछ।  94 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nरामा- अĒछा लए, ई कĦबल ओिढ़ कऽ सुइत रहऽ, किनकबे कालमे सभ \nठीक भऽ जेतऽ। यै सुनै िछऐ शंकरक माय। \nगंगा- िक कहै िछऐ? \nरामा- बउआक माथपर पीरी परहक भभूत लगाउ आ अकरा अराम करऽ \nिदयौ। \nपटाüेप \n \nदोसर दृĮय \n(पित-पėी अपन कüमे बेटाक हालत पर िवचार िवमशũ करैत।) \n \nगंगा- की भेल, िकए अहū कािŎसँ चुप िछऐ? की कोनो अभास भऽ रहल \nअिछ? कहू ने, के भइडाही केने छइ। एक बेर अहū नाम किह िदअ, अखने \nझोटा पकिड़ पोटा िनकािल देबै आ िघिसयाबैत पूरा गाम ओंघरेबै। सँइखोउकी \nबेटखोइकी सभ ककरो नीक देखै लेल नै चाहै छइ। \nरामा- (जोरसँ) बĠद कĈ अपन सĜयनरायलनक कथा। ई ककरो केलहा नै \nअपने घरक गोसūइ अिछ। आइ तक ककरो एहेन बोखार देखने रिहऐ। अपन \nदेहमे अतेक आिग देिवये रखैत अिछ। जĉर हमरासँ कोनो गलती भेल जे हमरा \nपर मइया तमसा गेलिखन। हमरा िहनका शŬत करै लेल गुहार लगबइये पड़त। \nगंगा- अहū तँ अपने भगत छी। कौŎका िदन िनक अिछ, कािŎये बैसकी \nबैठाउ। हम जाइ छी, पूजाक सामƇी जुटबै लेल। \n(गंगाक Ćİथान होइत अिछ आ रामा गĦभीर सोचमे डुबल रहैत अिछ।) \nपटाüेप \n \nतेसर दृĮय \n(एगो दौरामे पूजा सामƇी एकŇा किर गंगा आ शं◌ंकरक आगमन,  \nहुनके पाछू दू-चाइर लोकनी सेहो अबैत अिछ।) \nगंगा- बउआ बाबू आबै छऽ, ताबे तूँ पूजा करऽ। ई फूल अüत चढ़ा कऽ \nधूप देखबऽ। \nशंकर- (फूल जल चढ़बैत कहैत छिथ) आब की करब?  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 95 \nगंगा- अतऽ कल जोइड़ बैठू। \n(रामाक संगे चािर लोग जे ढोल आ झाइल लेन अिछ, हुनकर Ćवेश।) \nरामा- शंकरक माय, सभ तैयारी कऽ लेलॱ? गंगाजल संगेमे राखने रहब। \n(रामा गोसūइ िनपैत अिछ आ फूल अüत चढ़ा कऽ मūक Ćाथũना करऽ \nलगैत अिछ। चाĉ लोकनी डाला िबचमे रखैत मūक गुहार लगबैत अिछ आ ढोल \nझाइल सेहो बजबैत अिछ।) \nचाĉ लोकनी- तोहरे दुआरे मइया हम \n          अजŰ लगैिलयइ हेऽऽऽऽऽऽऽऽऽ हूंऽऽऽऽऽऽऽ \n          बोल जय गंगे, \n          बोल जय गंगे, \n          बोल जय गंगे। \n   बोल की कƠ छउ, िकए बजेलऽ हमरा, बोल, बोल, की भेलउ? \n \nगंगा- हे मइया, की गलती भेल हमरासँ आ हमरा घरबलासँ। सभ िदन तँ \nअहॴक िपरी िनपैत आँिख खुलैत यऽ हमर, िक अपराध भेल जे हमरा बेटाकó \nअहū चािर िदनसँ मतेने छी। \nरामा- अिहना भूइज कऽ खेबउ। अपना\n खाय छऽ छĢपन Ćकार आ हमरा \nलऽ फूल अüत। एक िदशसँ सभकó भूइज-भूइज खेबउ। \nगंगा- एना िकए कहै छऽ, अगर हमरासँ कोनो कुघटी भेल तँ हमरा माफ \nकइर िदअ, अहū जे कहब हम सभ करै लेल राजी छी। \nरामा- तँ ठीक छइ, हमरा जानक बदले जान चाही। हमरा हर अमावĮयाक \nराइतमे इकरंगा खİसीक बैल देबही तँ तोहर कĪयाण भऽ जेतउ। ले ले, लेह \nअüत, बोल बोल जय गंगे, बोल बोल जय गंगे, बोल बोल जय गंगे। \nगंगा- अिहना हएत भगवान, हम जानक बदले जान देब। \nरामा- होऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ हएऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ बोल जय गंगा, बोल बोल \nजय गंगे, बोल बोल जय गंगे। आब हम चलै छी। \nपटाüेप 96 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nचािरम दृĮय \n(Ƈामीणक बीचमे) \n \nगंगा- हयोउ, जब घरक देवता बैल मŬगै छइ तँ अहūकó दइमे िक \nिहचिकचाहट भऽ रहल अिछ। बउआ िदश देिखयौ तँ, आइ पॉंच िदन भेल, बेदरा \nएक बेर नै आँिख खोलइ यऽ। \nरामा- आब अपन गहबरमे बैल नै पड़ैत अिछ, हमर बाबा अपन अंगोिरया \nआंगुर िचर कऽ बैल सौपने रहिथ, ओही कऽ बदले लĉ चढ़बैत रहिथ। केना \nफेरोसँ बैल दी वएह सोचै छी। \nगंगा- अहūकó बेटाक िचं◌ंता नै अिछ? हम बैल देबै, हम वचन देने छी। \nएगो Ƈामीण- हो रामा, िकए अतेक सोचै छऽ तूँ। अपना मने तँ नइ दै \nछऽ। मū मŬगलकऽ। जाधिर तूँ बैल नइ देबहक शं◌ंकर ठीक नइ हेतऽ। बेटा \nलऽ दऽ दहक। \nगंगा- सुगनी लग एक रंगा खİसी छइ। लऽ आनू गऽ। हम कहने रिहऐ तँ \nकहलकै, लऽ जाउ। \nपटाüेप \n \nअंितम दृĮय \n(Ƈामीणक भीड़क बीच बेहोस अवİथामे शं◌ंकर।) \n \nगीत- काली मइया हे किनये, काली मइया हे किनये \n    होइयो न सहायऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ \nरघुनाथ- हयोउ, िक बात िछऐ। यौ रामा, कĸाक अइठाम अतेक भीड़ \nकथी कऽ िछऐ। \nएगो Ƈामीण- हुनका बेटा कऽ देहमे काली समैल छइ, कहै छइ िक जानक \nबदले जान नइ देबही तँ अकरा भूइज कअ खेबउ। अखन वएह बइल दैत \nअिछ, ओकरे भीड़ िछऐ। \nरघुनाथ- किहया तक ई अंधिवĂास रहत अइ गाममे। चलू चिल कऽ देखै \nछी। \n(रामाक घरमे रघुनाथक आगमन।)  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 97 \nरघुनाथ- काकी, कतऽ अिछ बउआ, देखू। \nगंगा- रघुनाथ बउआ, आइब गेलहक सहरसँ। अए, देखहक ने आइ छऽ \nसात िदन भऽ गेलैए, आँिख नइ खोलै छइ। जाधिर बइल नइ देबइ, नइ \nछोड़िथन मइया। \n(रघुनाथ शं◌ंकरक नĤज देखैत आ िसर पर हाथ रािख आँिख देखैत कहैत \nछिथ।) \nरघुनाथ- काकी अहū सभ अपन मूखũताक कारण अकरा जानसँ माइर \nदेबइ। अकरा िदमागी बुखार भेल अिछ। अगर इलाजमे देर करबै तँ बेटा कतौ \nनइ िमलत। \nरामा- बेसी तूँ इंगिलस नइ बितया, ई कोनो बुखार नइ देवीक केलहा िछऐ, \nहमरा अपन काज करऽ दए। \nरघुनाथ- हौ कĸा, एगो बातक जबाब तूँ सभ Ƈामीण िमल कऽ दए। तोरा \nदुगो पुÿ छऽ, एगो िबमार छऽ तँ िक तूँ एगो पुÿक जान लऽ कऽ दोसर पुÿक \nजान बचेबहक, नइ ने। तँ फेर मū काली ई कोना करिथन। हुनका लेल तँ \nअइ संसारमे रहैबला हर जीव मūक संतान छी। फेर ओ ई कोना करिथन। \nअंधिवĂासक चादरमे नइ िलपटल रहऽ। जागऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ आबो तँ \nजागऽ। \nरामा- तूँ आइ हमर आँिख खोइल देलहक। चलऽ बउआकó अİपताल लऽ \nचली। \n            जानक बदले जान देनाइ \n            अिछ ई अंधिवĂासक बाइन \n            करी परन हम सभ ई िक \n            नइ लेब आब ककरो Ćाण। \n \nइित।  98 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n \nधीरेĠ Ɩ कुमार-१९५४, \nिन मũली, सुपौल, िब हार। (िह ◌ंदी िव भाग, सी.एम. बी. कॉलेज, डेओढ़, मधुबनी) \nउदय नारायण िसंह “निचकेता” क नाटक  \nनो एंƏी : मा Ćिव श \nनाटक अधुनातन अिछ । समैक संगे लेखन, िव षए-वİ तु, पाÿ काल सभमे \nपिर वþũन होइत अिछ । मैिथ ली सािह Ĝ यकó अधुनातन हेबाक चाही, तइ आकŬüाक \nई नाटक पूितũ करैत अिछ । नाटककारकó एकर सĦ यक बोध छिĠ ह  तँए मैिथ ल \nहोएबाक कारणे हम आभार ĭ यĎत करैत छी। \nसमाजमे जे घिट त होइत अिछ  रचनाकार Ćाय: ओकरे िच ÿण करैत छिथ । \nनाटककार İ वगũ-नरकक अवधारणापर नाटक िल खने छिथ  मुदा नाटकक िव षए-\nवİ तु Ćासंिग क धरतीक िव Ɩूपता अिछ । ऐ िव Ɩूपताक माğ यम बनौने छिथ , भागम-\nभाग, Ď यू, वणũ-ĭ यवİ था समाजसँ उपजल चा◌ेिर , बेरोजगारी आ धूतũता सन \nसमİ या, जे ऐ नाटकमे संयोिज त अिछ । \nनाटकमे पाÿक संď याक अनुकूल िव षए-वİ तु जे उठैत गेल अिछ  ओकरा \nनाटककार ऐसँ कमो पाÿमे मंचपर आिन  सकैत छलाह। पाÿक आिध Ď य मंचपर \nसफल ि◌ नदųशककó सुलभ हेतिन , िम िथ लामे एकर अभाव हएत। भऽ सकैत अिछ  \nहुनकर दृिį ट मे संपूणũ धरती हुअए। \nसमİ याकó मंचपर आनबे पूणũ सफलता होइत अिछ।  ओकरा तीŞ णता संगे \nराखब जइसँ दशũकक हृदैपर Ćभाव पड़ए तइमे कमी अनुभव होइत अिछ । कोनो \nरचना जँ हमरा बािĠ ह  िल अए तकर ऐमे अभाव अिछ । \nनाटकक संवादमे शĤ दक खेल कतौ-कतौ देखएमे अबैत अिछ  पृį ट  सं- \n२०-२१ Ɩį टĭ य अिछ । संवादकó बाĠहल नै जा सकल अिछ । \nनाटककार अतीतक ĆĜ यंचापर भिव į यक वाण चढ़ा शर-संधान करैत अिछ ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 99 \nसमाजक िİ थ ित सँ ओकर िव संगित  लŞ य छिĠ ह ।  \n “ चोर िस खावय बीमा-मिह मा \n पाकेटमारो करै बयान! \n मार उĒ चका झािड़  लेलक अिछ  \n पाट-कपाट तऽ जय िस याराम।।” \nसमाजक छŃ, राजनीित क उलटा-फेर आकषũक ढंगसँ ĭ यĎ त अिछ । \nनाटककारकó नवीन आकŬüा छिĠ ह - \n आऊ पुरातन, आऊ हे नूतन। \n हे नवयौवन, आऊ सनातन।। \n Ćाण-परायण, जीणũ जरायन। \nनाटकमे गीतक Ćयोग Į लाğ य अिछ । संगीत दशũककó बािĠ ह  कऽ रखैत अिछ  \nतइमे नाटककार सफल छिथ । हाİ य जइ ढंगे मुखर अिछ , कĉण तेना मुखर \nनै अिछ । नाटककारकó संİ कृतक नीक ýान छिĠ ह - नाटकसँ उłािष त होइत \nअिछ । काल-बोध आ वाİ तिव कतो िच ÿणमे जतए उपयोगी अिछ  ततिह ◌ं आम \nदशũक लेल बोधगĦ यतामे अशĎ त अिछ । \nओना āी गजेĠ Ɩ ठाकुर जी िव चार ĭ यĎ त केने छिथ । पाĀाĜ य आ भारतीय \nकाĭ यशाİ ÿीय दृिį ट कोणसँ हुनकर िव चार İ वागत योĐ य अिछ । \nकोनो रचनामे गुण-अवगुण दुनू होइत अिछ । तइ दृिį ट कोणसँ हम सशĎत \nभऽ सकैत छी नाटक सफल अिछ  आ मैिथ ली सािह Ĝ यक एकटा उपलिĤ ध  अिछ । \n \nजड़ैत मोमबþी \n(मंचपर बादक नाटकक शुĉ होएबाक पूवũक वाń-यंÿ बिज रहल अिछ । \nबंठा दशũक िद िस  पीिठ  केने गुƂडी उड़ा रहल अिछ । वादक दीघŭ  \nिद िस  हĪ ला होइत छैक।) \n \nगŬधी: हे यौ, नाटक िक ए नै  शुĉ होइ छै। \nबटेसर: यौ नटिक या सभ गा◌ँजा िपबैत हेतै। \nरंिज त: िस नेमा देखऽ चिल  गेल हेतै।  100 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबटेसर: अĒ छा, ओ सभ नै छै तँ की  भेलै, िक यो तँ शुĉ कĉ। \nगŬधी: िप आरे गणमाĠ य लोकिन । अहū सभ ğ यान लगा कऽ बैसल छी नाटक \nदेखैले। मुदा नाटक ओिह ना थोड़े भऽ जाइ छै। पिह नेसँ मोन बनाउ, योजना \nबनाउ, षडयंÿ कĉ, तखने नाटक होइत अिछ । अहū सभ तँ नाटक हरेक \nसमए देखतै रहैत छी। हालेमे िब हार िव धान सभामे नाटक भेलै, अभूतपूवũ \nनाटक- जूता टुटलै, चĢ पल टुटलै, गमला टुटलै आ टुटलै ओ Ćित ýा जे िब हार \nिव धान सभाक सदİ यता Ƈहण करए लेल ओ सभ लेने रहिथ । आइ-कािŎ  \nसपþक कोनो महĜ व थोड़े रिह  गेल अिछ । िल अ, आब हमहॴ नाटक शुĉ करैत \nछी आ हम बिन  जाइ छी गŬधीजी। \n(मंचेपर गŬधी आँिख पर चĮ मा रखैत अिछ । पिह नेसँ पिह रने धोतीकó गŬधी \nİ टाइलमे रािख  हाथमे लाठी लऽ मूितũवत ठाढ़ भऽ जाइत अिछ । गुƂडी उड़बैत-\nउड़बैत बंठा पाछू मुहó भगैत अिछ  आ गŬधीसँ टकरा कऽ खसैत अिछ , डराइत \nअिछ  आ मूितũवत गŬधी जीक İ पशũ करैत अिछ। ) \nबंठा: अहūकó िथ कॱ? \nगŬधी: बĒ चा, हम गŬधी जी छी। महाĜ मा गŬधी। मोहनदास करमचंद गŬधी। \nबंठा: के महाĜ मा गŬधी? अहū सनक लोक तँ भीख मंगैत अिछ । मुदा हमरा \nलग पाइ नै अिछ । \nगŬधी: हम भीख नै मंगैत छी। आइ तॲ जइ  देशमे जीिब  रहल छह ओकरा \nआजादी देिन हार हम छी। \nबंठा: आजादी की होइ छै? कोन दोकानमे भेटै छै। हमरा तँ नै भेटल \nआजादी? \nगŬधी: बĒ चा, आजादी कोनो बİ तु नै छै। भारत अंƇेजक गुलाम छल ओकर \nअपन िनअम, कानून रहए, जइ सँ हम सभ बाĠ हल रही। हम अपन इĒ छासँ िक छु \nनै कऽ सकैत रही। हमर सभ अिध कार अंƇेज छीिन  लेने रहए। ओ हमरापर \nअĜ याचार करैत रहए, हमर शोषण करैत रहए। \nबंठा: िनअम, कानून, अĜयाचार तँ आइयो भऽ रहल अिछ । इंिद रा आवासमे \nपūच हजार टाका, वृŀा पŲशनमे दू सए टाका; कागचपर सड़क बनैत अिछ । \nमकान, पुल तैयार होमएसँ पिह ने खिस  पड़ैत अिछ । ई सभ तँ अखबार \nपढ़एबला लोक बुझैत अिछ । \nगŬधी: यएह काज अंƇेज करैत छल। अपन मोन आ िनअमसँ हमर शोषण \nकरैत छल। अंƇेजक अनुज छिथ  ई सभ। जनताकó जागĉक होमए पड़तै,  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 101 \nगलतक िव रोध करए पड़तै। सभकó िश िü त होमए पड़तै, सĜ य बाजए पड़तै, \nचा◌ेिर  नै करए पड़तै। दया-भाव-कĉणाकó अपनाबए पड़तै, तखने हम कृिÿ म \nगुलामीसँ बūिच  सकैत छी। \n(दू पाÿ, िस ŀŬत, अिध कारी आ िन यमनक बीचेमे Ćवेश, गŬधीजी बिजते रहै \nछिथ।) \nहम अंƇेजक िख लाफत केलॱ, अिह ◌ंसाĜ मक आंदोलन चलेलॱ। समİ त भारत \nवषũमे İ वराज अलख जगेलॱ, सुभाष चंƖ बोस, खुदीराम, भगत िस ◌ंह, चंƖशेखर \nआजाद सन सैकड़ो लोक अंƇेजसँ लड़ाइ लड़लाह, तखन बड़ मोसिक लसँ हमरा \nआजादी भेटल। हम अपन देशसँ खुश नै छी। İ वगũ-नरक दुनूमे İ वतंÿता \nिद वसपर ई खबि","size_mb":7.85,"has_text":true},"Sadeha 09.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 09.pdf","name":"Sadeha 09.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली िशशु उĜसव \n(िवदेह-सदेह ९, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ िशशु, बाल आ िकशोर सािहĜयक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित  Ćकाशन  2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \nISBN : 978-93-80538-67-9 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. २५०/- \nसंİ करण : २०१२ \n© āुित  Ćकाशन \nĔयोित सुनीत चौधरीक नानीक िखİसाक छह टा िचÿ Ĕयोित सुनीत चौधरी  \nŅारा İवयं बनाओल गेल। िचÿ- डायƇाम िवकीपीिडयासँ साभार।  \nपोथीक रेखासिचÿ Ćीित, आİथा आ ओम Ņारा। \n \nāुित  Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Shishu Utsav : Anthology of Maithili Children Literature \n(Prose & Verse) .  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर िशशु, बाल आ िकशोर सािहĜय आ  1 \nओकर समीüाशाİÿ \nĔयोित सुनीत चौधरी  ğविन-Ćितğविन/ अदृĮय बĠधन/ नानीक  8 \nिखİसा (भलुिनया मौसी, िसžुरक पुल,  \nएक राजाक सात मेहरी, पĠसाया कुĦमिर,  \nसुहान बोन) \nĤयुटी कुमारी            राहुलजी एक नजिरमे/ कैदी 21  \nभावना नवीन            हमर िĆये नेना भुटका 27  \nशबनम āी              कंĢयूटर क खेल  29 \nडा◌ॅ. रमण झा  गोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा/ 31  \nमैिथली िचÿकथा \nिवनीत उĜपल           कतए गेल िफĪमक बाल कलाकार 34 \nडा◌ॅ० अभयधारी िसंह अिभनव वषũ 36 \nअनमोल झा एकटा बाल िवहिन कथा- भěडाफोर 39 \nिश वकुमार झा ‘िट Ī लू’ तरेगन देखाइए/ दहीक ठोप/ खॲइछक लेल  40 \nसाड़ी (दुगŭनĠद मěडल जीक िटĢपणी सिहत)/ \nनािर यर- गाछ/ िमिथलाक लोकदेवता/ तरेगन \nāीमित शेफािलका वमŭ आनक बड़ाइ/ साबरमती आāम/ मूखũ राजा  56 \nआ ओकर बेटा / देश-Ćेम/ गोनू झा आ  \nआन मैिथली िचÿकथा/ बाल िदवस \nअचũना कुमर  िवŅान (दादीसँ सुनल कथाक पुनलųखन) 65 \nमुžाजी  पथ दशũन 67   \n \nकाĮयप कमल  बाबूक सुनाएल िखİसा (सहćमुखक दीप/  69 \nगĢपक अथũ/ जिहयासँ काल धेलक/ नीक  \nकरी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के?/  \nपढ़बे टा नै करी ओकरा गुनबो करी/  \nअिकलक मोल)  \nगंगेश गुंजन  लाट साहेबक िकरानी 78 \nदुगŭनĠद मěडल  पारस/ राखी/ İ वतंÿता िद वस 81 \nनवीन ठाकुर चंदा मामा आ चंƖमा 91  \nिबिपन कुमार झा  ऐ चराचर जगतमे मनुĎख के?/ सुखकó 93 \nमृगमरीिचका बुझू।(āी देवƙत बसुक  \nसंİकृत कथाक मैिथली अनुवाद  \nिबिपन कुमार झा Ņारा) \nअिनल मिĪलक  दादीक गीत 97 \nवृषेश चĠƖ लाल गोलबा/ एकदĠत हाथी आ नौलखा हार 99 \nजगदानĠद झा “मनु”'  चोनहा (बाल उपĠयास) 109 \nजगदीश Ćसाद मěडल बुिढ़ या दादी/ मान 127 \nगजेĠƖ ठाकुर  तरहिरमे परीलोक 132 \nदमन कुमार झा  हीरा-मोती 150 \nडॉ॰ शिशधर कुमर “िवदेह” दिüणी Ɨुव पर मनुĎखक पएरक सए  152 \nवषũ अथŭत् िखİसा अěटाकũिटका केर/  \nउिड़ ने सकी पर िचड़ै छी हम/  \nअĠतरŭिįƏय मातृभाषा िदवस/  \nचžा मामा (बालगीत) \nपंकज कुमार झा  माए गइ माए 181 \nगजेĠƖ ठाकुर  बड़द करैए दाउन ने यौ 183 \nĔयोित सुनीत चौधरी  बचपन/ सैěटाक अिİतĜव/ दलमा 184   \n \nजगदीश Ćसाद मěडल  दू टा गीत (सुनू बौआ यौ सुनू नूनू यौ / 187 \nपुÿ-िपता सĦवाद) \nडॉ. नरेश कुमार ‘िव कल’ दूटा गीत (बाल गीत/ सुनू बौआ मोर) 190 \nसंİकृित वमŭ कतए जाइ/ अहū आबु/ हमर दादी मū/  192 \nकाश हमरा पंख रिहतैक तँ \nअनमोल झा अपन गाम/ मामा गाम 195 \nराजेश मोहन झा “गुंजन”   साओन कुमार / चुņी  198 \nिशव कुमार झा िटĪलू पेटू गोलू 200 \nरमाकाĠ त राय रमा उĪ लूक िश कारी 201 \nिमिथलेश कुमार झा  बाबाक रोपल गाछ िसनुिरया 202 \nमहाकाĠत ठाकुर िस नेहक सरगम/ खगता भगतिसंहक/  203 \nअपन भूिम/ भिर पोख/ ýान दीप \nडॉ जया वमŭ बेटी 206 \nचĠƖशेखर कामित  भात छै नाम-नाम/ गीत  208 \nडॉ॰ शिशधर कुमर हम  फूल बनब, हम कūट बनब 210 \nसƖे आलम गौहर  नेना भुटकाक लेल एकटा सुंदर किवता 211 \nजगदीश चंƖ ठाकुर ‘अिनल’ तीनटा बाल गीत 212 \nĆेमचĠƖ िमā दूटा बालगीत 215 \nबृषेश चĠƖ लाल दसटा बालगीत 217 \nशािĠतलŞमी चौधरी  बाल गजल १-४/ कुĦहर/ बरखा रानी 223 \nइरा मिĪलक छम-छम बरसा/ मū           229 \nनवीन कुमार \"आशा\"  िहंगलू भाइ यौ िटंगलू भाइ 232 \nमुžी कामत  जड़ैत Ĕयोत 233 \nराजदेव मंडल मुिन यūक िच Ġ ता/ कथीक गाछ 235   \n \nचĠदन कुमार झा  हमहूँ पढ़बै आब/ बुžी 237 \nशंभू नाथ झा Ġ यूटनक िसŀŬत/ पाकल आम 239 \nचंदन कुमार झा  दू टा मैिथली अगड़म-बगड़म 241 \nमनोज कुमार मěडल  खेल 242 \nĆभात राय भņ  चुनमुन चुनमुन करैत िचिड़या 244 \nदुगŭनĠ द मě डल  हम िह Ġ दुİ तानी छी 246 \nअिमत िमā  बाल Ĉबाइ/ बाल गजल 247 \nआशुतोष िमā बाल गजल 248 \nदेवŬशु वĜस Ćगितक रहİय 249 \nिचÿकला \nतुिनशा िĆयम   253 \nगुंजन कणũ  255 \nĔयोित सुनीत चौधरी   256 \nगणेश ठाकुर   257 \nअनुपमा िĆयदिशũनी   258  \nĂेता झा चौधरी   259 \nĂेता झा (िसंगापुर)   268 \nĆवीण कुमार ठाकुर   269 \nकैलाश कुमार कामत  270 \nमोना पाěडेय   271 \nइरा मिĪलक  272  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 1 \nगजेĠƖ ठाकुर \nिशशु, बाल आ िकशोर सािहĜय आ ओकर समीüाशाİÿ \nबाल सािहĜयमे मोटा मोटी एक बखũसँ कम उमेरक बĒचासँ लऽ कऽ \nअŇारह बखũक िकशोर धिरक उपयोगक सािहĜय सिĦमिलत अिछ। मानिसक \nĉपसँ आİते-आİते सीखएबला बĒचा लेल ई वगŰकरण कने दोसर तरहó \nहएत, जेना जे सा माĠय छह बखũक बĒचा लेल बाल सािहĜय मानल जाइए से \nहुनका लोकिन लेल दस बखũक आयुमे ĆयुĎत भऽ सकैए। \nसरİवती नदी, जल-Ćलय, मनु आ महामĜİयक कथा, िगĪगमेश कथा \nकाĭय, Ćाणवंतक देश िगĪगमेशक खोज, सृिƠकथा आ देवतंÿक िवकास ई \nसभ ऋगवेद आ अवेİता आिदक सĠदभũमे ĆारिĦभक बाल सािहĜय मानल जा \nसकैए। अरा-युĎत रथक वणũन वेदमे भेटैत अिछ। निहये तँ ई पिĀम \nएिशयामे छल आ निहये यूरोपमे। भारतीय देवनाम, िशĪप, कथा, अĂिवńा, \nसंगीत, भािषक तĜव आ िचंतनक संग ई उľािटत होमए लागल पिĀम \nएिशया, िमā आ यूनानमे। दोसर सहćाĤदी ई.पूवũ अरायुĎþ रथ, भारतीय \nदेवनाम, भारतक धार, ऋगवैिदक तĜविचंतन, अĂिवńा, िशĪप-तकनीकी आ \nपुरातन् कथा भारतसँ पिĒछम एिशया, ƅीट-यूनान िदिश जाए लागल। \nकालƅमसँ िमā, सुमेर-बेबीलोन आिद सĥयता आ िमþनी आ िहþी सĥयतासँ \nबहुत पिहनिहये ऋगवेदक अिधकŬश मंडलक रचना भऽ गेल छल। वैिदक \nसंİकृतक Ćाचीनतम ƇĠथ ऋगवेदसँ पिहने सेहो भाषा अिİतĜवमे रहल हएत। \nकतेक मौिखक सािहĜय जेना गाथा, नाराशंसी, दैवत कथा आ आďयान सभ \nओइ भाषामे रचल गेल हएत। एहने गाथा सभक गायकक लेल “ गािथन”, \n“गातुिवद्” आ “ गाथपित” ऋगवेदमे ĆयुĎत भेल। Ćďयात कथा इितहास \nपुराणसँ लेल जाइत अिछ आ उĜपाń किĪपत होइत अिछ। वैिदक आďयान, \nजातक कथा, ऐशप फेबĪस, पंचतंÿ आ िहतोपदेश आ संग-संग चलैत रहल \nलोकगाथा सभ। सभ ठाम अिभजाĜय वगũक कथाक संग लोकगाथा रिहते \nअिछ। सलहेसक कथाक िववरण िलअ, üेÿीय पिरिध पार किरते सलहेस \nराजासँ चोर बिन जाइत छिथ आ चोरसँ राजा। तिहना चूहड़मल üेÿीय \nपिरिध पार किरते जतए सलहेस राजा बनैत छिथ ओतए चोर बिन जाइत \nछिथ, आ जतए सलहेस चोर कहल जाइत छिथ ओतुĸा राजा/ शिĎतशालीक \nĉपó जानल जाइत छिथ।  2 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nकथा-गाथा सँ बिढ़ आगू जाइ तँ आधुिनक कथा-गĪपक इितहास उžैसम \nशताĤदीक अĠतमे भेल। एकरा लघुकथा, कथा आ गĪपक ĉप मानल गेल। \nरवीĠƖनाथ ठाकुरसँ शुĈ भेल ई याÿा भारतक एक कोनसँ दोसर कोन धिर \nसुधारवाद ĉपी आĠदोलनक पिरणामİवĉप आगाँ बढ़ल। जे हम वैिदक \nआďयानक गप करी तँ ओ राįƏक संग Ćेमकó सोझाँ अनैत अिछ। आ \nसमाजक संग िमिल कए रहनाइ िसखबैत अिछ। जातक कथा लोक-भाषाक \nĆसारक संग बौŀ-धमũ Ćसारक इĒछा सेहो रखैत अिछ, ऐमे जे िचड़ै आ \nमालजालक माğयमसँ कथा कहल गेल अिछ से पंचतंÿ आ िहतोपदेशसँ बहुत \nपिहने बालसािहĜयक अवधारणा Ćİतुत करैत अिछ। जेना िवįणु शमŭ \nपंचतंÿक कथा कहैत-कहैत İÿी आ शूƖक पाछाँ अकारण ƅूर भऽ जाइ \nछिथ सएह हाल राम चिरत मानसक अिछ। ऐसप Ƈीसक दास रहिथ आ \nअपन मािलकक बĒचाकó कथा सुनबैत रहिथ जे ऐसĢस फेबĪस ĉपमे \nजगतďयात भेल, अंगूर नै भेटलापर लोमड़ी कहैए जे ई अंगूर बƂड अĦमत \nहेतै, ई सभ िखİसा अमर भऽ चुकल अिछ। मुिİलम जगतक कथा जेना \nĉमीक “मसनवी” फारसी सािहĜयक िविशƠ ƇĠथ अिछ जे ýानक महĜव आ \nराĔयक उžितक िशüा दैत अिछ। कथा पिढ़ सभ Ćबुŀ नै हेताह तँ İवİथ \nमनोरंजन तँ ĆाĢत कऽ सकताह। आ जे एकोटा ĭयिĎत कथा पिढ़ ओइ \nिदशामे सोचत तँ कथाक साथũकता िसŀ हएत। आ जकरा लेल रिचत अिछ \nई कथा ज◌ँ ओ नै पढ़ताह तँ ओकर ओइ पिरिİथितमे हİतüेप करबामे सüम \nĭयिĎत तँ पढ़ताह। आ जे समाज बदलत तँ सामािजक मूĪय सनातन रहत? \nĆगितशील कथामे अनुभवक पुनिनũमŭण करब, पिरवतũनशील समाजक लेल, \nजइसँ Ćाकृितक आ सामािजक यथाथũक बीच समायोजन हुअए। आिक ऐ \nपिरवतũनशील समएकó İथाियĜव देबा लेल परĦपराक İथायी आ मूल तĜवपर \nआधािरत कथाक आवĮयकता अिछ? ĭयिĎत-िहत आ समाज-िहतमे Ņैध अिछ \nआ दुनू परİपर िवरोधी अिछ। ऐमे संयोजन आवĮयक, िवĂ दृिƠ आवĮयक। \nकथा माÿ िवचारक उĜपिþ नै अिछ जे रोशनाइसँ कागचपर जेना-तेना उतािर \nदेिलऐ। ई सामािजक-ऐितहािसक दशासँ िनिदũिशत होइत अिछ। तँ कथा \nअनुभवकó पुनरũिचत कऽ गढ़ल जएत आ ĭयिĎतगत चेतना तखने सामािजक \nआ सामूिहक चेतना बिन आओत। शोषककó अपन Ćवृिþपर अंकुश लगबए \nपड़तिĠह तँ शोिषतकó एकर िवरोध मुखर ĉपमे करए पड़तिĠह। कथा ƅमबŀ \nहुअए आ सुƇाō हुअए तखने ई उĿेĮय ĆाĢत करत, बुिŀपरक नै  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 3 \nĭयवहारपरक बनत। वैिदक सािहĜयक आďयानक उदारता संवादकó जĠम दैत \nछल जे पौरािणक सािहĜयक Ĉिढ़वािदता खतम कऽ देलक। \nई सूयũ अरब-खरब आन सूयũमेसँ एकटा मğयम कोिटक तरेगण- \nमेिडओकर İटार- अिछ। ओइ मेिडओकर İटारक एकटा Ƈह पृĝवी आ \nओकर एकटा नगर-गाममे रहिनहार हम सभ अपन माथपर हाथ रािख िचिĠतत \nछी जे हमर समİयासँ पैघ ककर समİया? हमर कथाक समü ई वैýािनक \nआ दाशũिनक तĝय चुनौतीक ĉपमे आएल अिछ। संवादक पुनİथŭपना लेल \nकथाकारमे िवĂास होएबाक चाही- तकũ-परक िवĂास आ अनुभवपरक \nिवĂास। आĜमĆशंसा आ परİपर Ćशंसाक परĦपरा जइमे दोसराक िनĠदा सेहो \nसिĦमिलत अिछ, उĜकृƠ बाल सािहĜयक िनमŭणमे बाधक अिछ। सरकारपर \nआलĦबन, Ćाथिमकताक अýान- जकर कारणसँ महान बनबा/ बनेबा लेल \nलेखक-समीüक जान अरोपने छिथ, आ ओइ िİथितमे जखन भाषा मिर रहल \nअिछ। कायũयोजनाक İपƠ अभाव अिछ आ जेना-तेना िकछु मैिथली लेल \nकऽ देबा लेल सभ ĭयƇ छिथ, कऽ रहल छिथ। İवयं मैिथली नै बािज \nबाल-बĒचाकó मैिथलीसँ दूर रखबाक अिभयान चलल अिछ आ ऐमे मीिडया, \nकाटूũन चैनल आ िशüा-Ćणालीक संग एĸे खाढ़ीमे भेल अĜयिधक Ćवास \nअपन योगदान देलक अिछ। मैिथलीक कायũकतŭ लोकिनक कएक Ɨुवमे \nबँटल रहबाक कारण समथũनपरक लॉिबइंग कतŭक अभाव अिछ।  क बदला \nअपन/ अĢपन लोकक की लाभ, ऐ लेल लोक बेशी िचिĠतत छिथ। मैिथली \nछाÿक संďयाक अभावक कारण उĜपाद उþम रहला उþर सेहो िवƅय \nकौशलक अभाव बिढ़ जाइए। मैिथलीमे उþम उĜपादक अभाव तँ अिछए, \nिवƅयकौशलक सेहो अभाव अिछ। \nमैिथलीक सĠदभũमे बाल सािहĜय आ ओकर समीüाशाİÿ \nबाल सािहĜय लेखकसँ अनुरोध जे ङ आ ञ क Ćयोग करिथ जइ सँ \nबĒचाकó सुिवधा हएत। नै बाल सािहĜयमे िलखल जा सकैए। भाङ िलखल \nजएबाक चाही, भŬग नै। फेर छिन , कहलिन कó बĒचा ƅमसँ छनी, कहलनी \nपढ़ैए, वकũशापमे एहन देखल गेल; से छिĠह, कहलिĠह आिदक Ćयोग कĉ। \nमैिथली बाल सािहĜयक लेखनमे संयुĎताüर, आ ङ क Ćयोग भाषाक \nिविशƠता काएम रखबामे सहायक हएत। \nतिहना सरल शĤद मुदा खाँटी मैिथली शĤद जेना अकादाĈण आिदक \nĆयोग कĉ। बाल सािहĜयमे गń आ पń दुनू महĜवपूणũ अिछ जँ कही तँ  4 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nपń कने बेिस ये। गńमे कथामे िवषयक समावेश जेना िवýान, समाज िवýान \nआिद देलासँ मनोरंजन आ िशüाक मğय तालमेल भऽ सकत। मैिथलीमे \nबालकथा कएक राित धिर चलैत अिछ तँ पैघ लोकक कथा िमनटमे सेहो \nखतम भऽ जाइत अिछ। मैिथलीमे िचÿ-शृंखला, िचÿकथा, िवýान, समाज \nिवýान, आğयाĜम, भौितक, रसायन, जीव, İवाİĝय आिदक पोथीक अभाव \nअिछ। संğया िवńालय आ िचÿकला-संगीतक माğयमसँ िशüा नै देल जा \nरहल अिछ। दूरİथ िशüाक माğयमसँ/ अĠतजŭलक माğयमसँ मैिथलीक \nपढ़ाइक अĜयिधक आवĮयकता अिछ। सङे मैिथली लेल सभक हृदएमे अिĐन \nछिĠह, से ओ परİपर एक दोसराक िवरोधी िकए ने होथु। लोकक बीचमे ऐ \nभाषाक आरोह, अवरोह आ भािषक वैिशįƀयकó लऽ कऽ आदर अिछ आ ऐ मे \nमैिथली नै बजिनहार भाषािवद् सिĦमिलत छिथ। आğयािĜमक आ सŬİकृितक \nमहĜवक कारण सेहो मैिथली महĜवपूणũ अिछ। ऐ भाषामे एकटा आĠतिरक \nशिĎत छै। बहुत रास संİथा, जइमे िकछु जाितवादी आ सŬĆदाियक संİथा \nसेहो सिĦमिलत अिछ, एकर िवकास लेल तĜपर अिछ। ऐ भाषाक जनिनहार \nभारत आ नेपाल दू देशमे तँ रिहते छिथ आब आन-आन देश-Ćदेशमे सेहो \nपसरल छिथ। \nशंकराचायũक िवषयमे कहल गेल जे ओ अपन कमंडलमे धार भिर लेलिĠह। \nभेल ई जे बािढ़मे बीचेमे पहाड़ रहलाक कारण एक िदस बािढ़ अबैत छल आ \nएक िदस दाही। बीचक गुफाकó शंकर अपन िशįयक सहयोगसँ तोिड़ जखन \nकमěडल लेने बहरओलाह तँ लोक देखलक जे दोसर कात पािन आिब रहल \nअिछ। सभ शंकराचायũक İतुित कएलिĠह जे अहाँ अपन कमंडलमे धार आिन \nहमरा सभकó दाही सँ आ दोसर कातक लोककó बािढ़सँ मुĎþ कराओल। अहाँ \nकमěडलमे पािन आ धार अनलॱ! बादमे अवसरवादी लोकिन एकरा चमĜकारसँ \nजोिड़ देलक। आशा अिछ जे मैिथली बाल सािहĜय लेखक सेहो अपन लेखमे \nउगनाक कथाक तकũ आ āŀासँ िववेचना करता। गोनू झाक गाम भरौड़ाक \nराजकुमार \" बहुरा गोिढ़न नटुआ दयाल\" लोककथाक मĪलाह कथानायक \nराजकुमार दुलरा दयाल,  भरौड़ामे एखनो िहनकर गहबर छिĠह। मैिथली बाल \nसािहĜय लेखक गोनूसँ आगू ईहो देखथु। Əेजेडीमे कथानक संग चिरÿ-िचÿण, \nपद-रचना, िवचार तĜव, दृĮय िवधान आ गीत रहैत अिछ। बाल सािहĜयमे \nƏेजेडी नै हुअए, ओइ िवचारकó हमर समथũन नै अिछ, समाजक िनĵ वगũ वा \nअİपृĮय वगũक लोकदेवता सेहो कोना अİपृĮय भऽ गेला से बĒचाकó बुझबैए  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 5 \nपड़त। मुदा बुझबैक ढङ एहेन हेबाक चाही जे बĒचा अपन धरोहरकó चीिĠह \nसकए, ओकर आदर कऽ सकए। िमिथलाक लोककथामे जाित-पाइत नै होइ \nछै, साĦĆदाियकता नै होइ छै। गोनू झाक समएमे मुिİलम िमिथलामे आएले नै \nरहिथ तखन मुिİलम तहसीलदारक अĜयाचारक कथा गोनू झाक िखİसामे \nिकए घोिसयाएल जा रहल अिछ।  \nकंĢयुटर आ सूचना ƅािĠत जइमे कोनो तंÿŬशक िनमŭता ओकर िनमŭण \nकए ओकरा िवĂĭयापी अĠतजŭलपर रािख दैत छिथ आ ओ तंÿŬश अपन \nिनमŭतासँ İवतंÿ अपन काज करैत रहैत अिछ, िकछु ओहनो कायũ जे एकर \nिनमŭता ओकरा लेल िनिमũत नै कएने छिथ। आ िकछु हİतüेप-तंÿŬश जेना \nवायरस, एकरा मागũसँ हटाबैत अिछ, िवğवंसक बनबैत अिछ तँ ऐ वायरसक \nएंटी वायरस सेहो एकटा तंÿŬश अिछ, जे ओकरा ठीक करैत अिछ आ ज◌ँ \nओकरो सँ ई ठीक नै होइत अिछ तखन कĦĢयुटरक बैकप लए ओकरा \nफॉमųट कए देल जाइत अिछ- Ďलीन İलेट ! बाल सािहĜय सेहो एहने तंÿŬश \nअिछ जे बाल मनपर अंिकत भऽ जाइत अिछ, मुदा एतऽ फॉमųट करबाक \nिवकĪप नै छै। तó बाल सािहĜयक िनमŭणमे सतकŰ आवĮयक अिछ, सावधानी \nआवĮयक अिछ। उमेरक िहसाबसँ बाल सािहĜयक वगŰकरण आ ओकर \nसमीüा हेबाक चाही। िशशु ( ०-५ बखũ), बाल ( ५-१२ बखũ) आ िकशोर \n(१२-१८ बखũ) उमेर मğय बाल सािहĜयक वगŰकरण कऽ एकर समीüा \nसमीचीन हएत। िचÿकथा पाँच बखũसँ छोट बĒचा लेल रचल सािहĜय होइत \nअिछ, ई İकूल जाइसँ पिहने अिभभावक Ņारा पढ़ाओल जाइत अिछ। \nअिभभावक बĒचाकó कथा पिढ़ कऽ सुनाबै छिथ आ बĒचा िचÿक माğयमसँ \nओकर अनुभव करैए। बĒचाक तीवŪ मानिसक िवकास एकर पिरणामİवĉप \nहोइत अिछ। जखन बĒचा İकूल जाए लगैए आ वणũमाला सीिख लैए तखन \nओ ई पोथी सभ अपने पढ़ऽ लगैए आ एकर संग आन आन पाƁयपुİतक आ \nिचिÿत पोथी सभ पढ़ऽ लगैए। सात बखũक बाद ओ छोट-छोट अğयायबला \nपोथी आ नौ-दस बखũसँ पैघ-पैघ अğयाय बला पोथी पढ़ऽ लगैए। बारह \nबखũक बाद बाल उपĠयास आिदक अğययन बĒचा सभ शुĉ कऽ दैए। बाल \nसािहĜयमे पारĦपिरक लोककथा, इितहास-महाकाĭयक कथा आिद सुनाओल \nजाइत अिछ। साहिसक आ Ćेरणादायक जीवनी आ नीित-Ćेरक कथा सेहो \nबाल सािहĜयक अĠतगũत अबैए। परीकथा, जादू, गीत आिदक माğयमसँ \nसाथũक बाल सािहĜयक िनमŭण होइए। तó बाल सािहĜयक समीüामे बाल  6 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nसािहĜयक Ćकारपर सेहो ğयान देबए पड़त। की बाल सािहĜय अिĠğवĂासकó \nबढ़ावा तँ नै दऽ रहल अिछ? की बाल सािहĜय अपन धरोहरकó िचĠहबामे \nबĒचाकó सहयोग दऽ रहल अिछ? की बĒचामे मानव मूĪयक ýान ऐ \nसािहĜयकó पढ़बासँ एतै? की जाितवादी आ वैचािरक कņरताक िवĈŀ बĒचाकó \nĆिशिüत करबाक उĿेĮयमे बाल सािहĜय सफल भऽ रहल अिछ? वैचािरक \nतराजू पसङाह तँ नै भऽ रहल अिछ, बĒचाक İवİथ मनोरंजनमे कोनो \nकņरता तँ सायास-अनायास नै घुिस गेल अिछ? सरल शĤदावली, सरल \nभाषा आ सरल िवचार बाल सािहĜयक उĜकृƠताक लेल कसौटी बनत। \nमैिथलीक िकछु सवũāेơ बाल सािहĜय रचना: \nĔयोित सुनीत चौधरीक नानीसँ सुनल िखİसा (भलुिनया मौसी, िसžुरक \nपुल, एक राजाक सात मेहरी, पĠसाया कुĦमिर, सुहान बोन), काĮयप कमलक \nबाबूक सुनाएल िखİसा ( सहćमुखक दीप/ गĢपक अथũ/ जिहयासँ काल \nधेलक/ नीक करी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के?/ पढ़बे टा नै करी \nओकरा गुनबो करी/ अिकलक मोल), अिनल मिĪलकक दादीक गीत आ \nअचũना कुमरक दादीसँ सुनल कथा ( िवŅान) मैिथली लोककथा-गीतक िरĎत \nİथानक पूितũ करैत अिछ। िशव कुमार झा “िटĪलू” जीक तरेगन देखाइए, \nदहीक ठोप आ खॲइछक लेल साड़ी बाल मनोिवýानकó गिहया कऽ पकड़ैत \nअिछ। दुगŭनĠद मěडल जीक लघुकथा पारस एकटा सĜय चिरÿपर आधािरत \nअिछ, आ अदĦय इĒछासँ लोक की-की कऽ सकैए, से देखबैत अिछ। वृषेश \nचĠƖ लाल जीक  लघुकथा गोलबा आ जगदानĠद झा “ मनु” जीक बाल \nउपĠयास चोनहा मैिथली बाल सािहĜयक अमूĪय धरोहर अिछ, गोलबा आ \nचोनहा मे मनोिवýान जबदũİत ĉपमे सोझाँ आएल अिछ। वृषेश चĠƖ लाल \nबĒचा सभक लेल सुĠदर-सुĠदर किवता सेहो गाबै छिथ। पंकज कुमार झाक \nमाए गइ माए आ चĠदन कुमार झा क दूटा अगड़म-बगड़म जइ सरलतासँ \nगाओल गेल अिछ से अłुत अिछ, दुनू गोटे इĠजीिनयर छिथ आ गामक \nसंİकृितसँ पूणũतः पिरिचत छिथ। संİकृित वमŭ ४था मे पढ़ै छिथ आ \nबİताक बोझ आ अिभभावकक आ सूचना Ćौńोिगकीसँ परेशान छिथ आ अपन \nमनोभाव ĭयĎत करै छिथ। मनोज कुमार मěडल, िशव कुमार झा िटĪलू, \nराजेश मोहन झा गुंजन, नरेश कुमार िवकल, रमाकाĠत राय रमा आ \nमहाकाĠत ठाकुरक बाल किवतामे Ćवाह अिछ। मुदा जँ बाल मनक िहसाब सँ \nदेखी तँ चĠƖशेखर कामित Ćवाह आ भावमे सभकó पाछाँ छोिड़ दै छिथ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 7 \nमुžी कामतक पाÿा कहै छिथ नै खेबै तरकारी, रोटी/ हमरा नूने रोटी खाए दे/ \nमुदा माय गे,/ हमरा तूँ पढ़ै लेल जाए दे। ई पढ़बाक ललक चĠदन कुमार \nझाक हमहूँ पढ़बै आब मे सेहो देखबामे अबैत अिछ। शĦभू नाथ झा मैिथलीमे \nĠयूटनक िसŀाĠत पढ़बै छिथ। Ćभात राय भņक चुनमुन चुनमुन करैत \nिचिड़या सुĠदरतासँ भाव आ शĤदक कएल िमलन अिछ। संगमे देवŬशु वĜसक \nĆगितक रहİय आ तुिनशा िĆयम/ गुंजन कणũ/ Ĕयोित सुनीत चौधरी/ गणेश \nठाकुर/ अनुपमा िĆयदिशũनी/ Ăेता झा चौधरी/ Ăेता झा ( िसंगापुर) क \nिचÿकला अिछ। Ăेता झा चौधरीक िमिथला िचÿकलाक कोनो जोड़ नै \nअिछ। \nई िशशु उĜसव मैिथली बाल सािहĜयकó फिरछेलक अिछ आ बĒचा सभ \nŅारा एकटा िपकिनकक ĉपमó एकर Ćयोग आबैबला कएक वषũतक होइत \nरहत, से आशा अिछ।  8 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nĔयोित सुनीत चौधरी \nğविन-Ćितğविन \nğविन आ Ćितğविन नाओंक \nदूटा जुड़बा बिहन छली जे िक \nपहाड़ी इलाकामे रहै छली। ğविन \nİवभावसँ बƂड शाĠत आ िनमũल \nछलिथ  जखन िक Ćितğविन \nहुनकर िवपरीत बहुत चĖचल आ \nउपƖवी छलिथ । ğविन हमेशा घरमे \nअपन माएकó काजमे मदिद करै \nछलिथ । Ćितğविन पहाड़ीमे एĦहर-उĦहर भागैत रहैत छलिथ । एकिदन \nĆितğविन बाहर घुमै छली तँ हुनका एकटा राजकुमार देखेलिन । आ◌े \nराजकुमार हुनका बƂड नीक लगलिन । Ćितğविन ओइ राजकुमारसँ खूब \nदा◌ेİती केली आ आ◌ेकरा घुमाबए िफराबए लगली, कारण आ◌े राजकुमार \nओइठाम ककरा◌े अितिथ बिन कऽ आएल छला। राजकुमार हुनकासँ बƂड \nĆसž छला। \nिदन बीतल आ Ćितğविन ओइ राजकुमारसँ िब आहक मा◌ेन बनाबए लगली \nमुदा एकिदन जखन आ◌े घर गेली तँ देखली जे आ◌े राजकुमार हुनकर \nबिहनकó िब आहक Ćया◌ेजनसँ देखए  लेल आएल छलिन।  \nराजकुमार हुनकर बिहन ğविनकó पसĠद कए िब आह कऽ लेलाह। \nĆितğविनकó बहुत पैघ आघात पहुँचल छलिन। हुनका बहुत üा◌ेभ भेलिन जे \nला◌ेक हुनकर दुःख नै बुझलकिन । आ◌े पहाड़ीसँ कूिद कऽ अपन Ćाण ित आिग \nदेली। मुदा हुनकर आĜ माकó मुिĎ त नै भेटलिन। हुनकर आĜ मा पहाड़क \nखािध मे अखना◌े भटकैत रहै छिĠ ह। अखना◌े जँ िकया◌े पहाड़क खािध मे िकछु \nजा◌ेरसँ बाजैत अिछ तँ Ćितğविन ओइ आवाजकó बेर-बेर बाजै छिथ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 9 \nअदृĮय बĠधन \nİवतंÿ िवचारक İवािमनी माया अपन पेशाक Ćित अĜयिधक समिपũत एक \nबाĪय मनोिवýानक िवशेषýा छली। ऐ िवषयमे हुनका बĒचेसँ लगाव छलिन \nआ हुनकर अपन पिरवार सेहो बƂड आधुिनक िवचारक छलिन। माता-िपताक \nिदससँ किहयो कुनो जोर नै छलिन, ने ĭयवसायक चयन बेरमे आ ने \nिब आहक िनणũयमे। \nओना मायाक एक बƂड नीक पुĈष िमÿ छलिखन जे ने माÿ हुनकर, \nवरन हुनकर पिरवारक सेहो बहुत İनेही छलिथ । मुदा ई मायाक अपन \nĭयवसायक Ćित अनुराग आ अपन िनजी महĜवाकŬüाक उĠमाद छलिन जे ओ \nअपन एहेन पुरान आ घिनơ िमÿ Ņारा आएल िब आहक Ćİतावके◌ँ अİवीकार \nकऽ एकटा ƅेश - छोट बĒचा सभकó िदनमे देखभाल करैबला संİथा- मे \nनोकरी पकड़ली। िवषय िवशेषमे पारंगत मायाके◌ँ कायũमे अपन िनपुणता \nĆमािणत करए मे किनयो देरी नै लगलिन। ओ अपन ƅेशक सभ बĒचाक \nĭयिĎतगत ĭयवहारपर िवशेष िध यान राखै छलिथ  आ आवĮयक परामशũ \nअिभभावक सभकó दै छलिथ । बĒचा सभक अिभभावक लग कोनो समİया नै \nछल जकर उपाय िहनका लग नै छलिन। ऐ तरहे◌ँ बहुत शीƈ हुनका अपन \nकायũüेÿमे Ćिसिŀ आ Ćशंसा भेट गेलिन। आİते-आİते अपन कायũमे अĥयİत \nभेलापर मायाकó अपन िनजी जीवनक िवषयमे सोचैक समए सेहो भेटए \nलगलिन। \nएक मनोवैýािनकक ĉपमे तँ ओ अपन अिİतĜव बना लेने रहिथ मुदा \nजखन कखनो ओ बĒचा सभसँ आĠतिरक Ćेम İथािपत करए कऽ Ćयास करै \nछली, हुनका आन हुअ कऽ आभास आिब   जाइत छलिन। िदन भिर बĒचाक \nभोजनक पौिƠकता, रहन-सहनक शुŀता आ खेलमे मिİतįकक िवकासक \nसमावेशक िध यान राखैमे माया कतेक āम करैत छिथ मुदा जखन बĒचा \nसभकó ओकर अिभभावक लेबऽ आबै छल तखन बĒचा सभमे एकटा अłुत \nखुशी बुझाइत छल। अिभभावकोक कहब छल जे अपन बĒचाके◌ँ पािब सभटा \nथकान दूर भऽ जाइत अिछ। बĒचा सभक मुँहपरक ओ खुशी जे ओकरा \nसभमे अपन माता-िपताकó देखलापर आबैत छल से खुशी देबाक सेहĠता \nमायामे जािग गेल रहिन । बहुत सोच िवचारक बाद ओ िनणũय केली जे अपन \nमाता-िपतासँ अपन िमÿक जानकारी ली। ýात भेलिन जे ओकर कुनो खोज  10 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nखबिर नै अिछ। मायाके◌ँ िवचार एलिन जे एक बĒचाके◌ँ गोद ली। मुदा सभ \nकहलकिन जे एनामे बĒचाके◌ँ िपताक सुख नै भेटतिन। तखन माया अपन \nमाता-िपतासँ अपन िब आह लेल एहेन वरक चएन करए कहलिखन जे एक \nबĒचाकó गोद लेबएसँ मना नै करिन; अĠयथा ओ ओिहना बĒचाकó गोद लेती \nकारण दुिनयाँमे कतेको बĒचा िबना माता-िपताक सेहो रहैत अिछ। \nमाता-िपता अपन कायũमे लािग गेला। िकछु िदन बाद ‘ वेलेĠटाइĠस’ \nिदवसपर मायाक अिभभावक हुनका अपना लग बजेलिखन। माया अपन \nकायũसँ कĦमे िदनक छुņी लऽ अपन घर गेली। ओतए हुनकर अिभभावक \nघरपर पाटŰ रखने रहिथन जइमे हुनका एक टा बिढ़या आĀयũजनक उपहार \nभेटलिन। मायाक पुरान िमÿ ओइ पाटŰमे आएल छलिन जे अखनो मायासँ \nिब आह लेल तैयार छलिन। अतबे नै, ओ मायाक जे िवचार रहिन, अनाथ \nबĒचाके◌ँ गोद लऽ अपन बनाबक, तहूसँ सहमत छलिन। सभ बेर माया अपन \nमाता-िपताकó वेलेĠटाइĠस डे पर िकछु उपहार दैत छलिखन मुदा ऐबेर हुनका \nअपन माता-िपतासँ अमूĪय उपहार भेटल रहिन। अपन कायũ हेतु समिपũत \nमाया कखन गृहİथीक अदृĮय बĠधनमे बँिध गेली से हुनको नै बुझेलिन। \n \nनानीक िखİसा \nहम जखन चािर पाँच वषũक रही तखनसँ मोन अिछ जे ई िखİसा नानी \nसुनाबै छलिथ। ĭयाहक बाद बहुत िदन हुनकासँ भóट नै भेल। बादमे जखन \nभेटली तँ हम फेर कहिलयिन िखİसा सुनाबए, तँ हुनका खूब हॕसी लगलिन। \nकहलिन जे आब तँ बाउ हइ तूँ अपन बĒचाकó सुनेबहॴ। हम िबसिर गेल \nरही मुदा़ नĤबेसँ बेसी वषũक अवİथा भेलाक बादो हुनका सभटा िखİसा मोने \nछलिन। हम बस कोिशश कऽ रहल छी हुनके जकाँ कहैक। \n१. भलुिनया मौसी \nसुखनी आ दुखनी नाओंक दू बिहन छली। नाओंक अनुĉपे सुखनीक \nिब आह खूब सĦपž घरमे भेलिन आ दुखनीक गरीब घरमे। सुखनीक İवभाव \nघमěडी आ टेढ़ छलिन आ दुखनीक बƂड शालीन आ मृदुल। सुखनीकó \nअपन बिहनक Ćित कखनो दया नै आबै छलिन। बिहनक बĒचा सभ जखन  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 11 \nकखनो िकछु मा◌ंगै लेल आबैत छलिन तँ ओ दुĜ कािर कऽ भगा दइ \nछलिखन। \nएक िदन दुखनी फर-फूल ताकै लेल बोन िदस चिल गेली। जाइत-\nजाइत एकटा घर देखेलिन। िखड़कीसँ भीतर तकली तँ एक टा दुगũĠध \nगĠहाइत भलुिनयाकó सूतल देखलिन। ओतएसँ पड़ाइते छली आिक ओ \nभलुिनया देिख  लेलकिन आ अपन ककũश बोलीमे पुछलकिन “के छŵ गै”।  \nआब सुखनी डेरा तँ खूब गेल रहिथ मुदा कोनो रİता नै छलिन। तुरĠत \nहॕसए लगली आ बƂड आपकतासँ जबाब देलिन- “नै िचĠहलŵ गइ मौसी़, हम \nदुखनी। बƂड मोन लागल छल तोरा देखै लेल।” \nभलुिनया फेर कहलकिन “ हम तँ ठीके नै िचĠहिलयौ। एतँ की करै \nछलŵ?” \n“हम देखै छलॱ तोहर घर, कतेक नीक कोठा छौ। मोन होइत अिछ \nतोहर खूब सेवा किरयौ। अतेक िदन बाद भेटलŵ। कहै ने, की काज कऽ \nिदयौ।\" दुखनी जबाब देलिखन। \n \nअतेक नीक बोलीसँ भलुिनया खुश भऽ गेल। दुखनीकó अपन घर \nघुसेलक। अĠदर खूब बड़का घर छल। एक कोठली सोना़-चाँदी़-हीरा़-\nअसफŰसँ भरल छल तँ एक कोठली कपड़ा लþाक ढेर छल। भनसा घर \nतरह-तरहक पकवाऩ, फल आिदसँ भरल छल। दुखनी पूरा घर नीप कऽ \nसाफ कऽ देलिखन। तकर बाद भलुिनयाक सेवा करए लगली। तेलसँ \nमािलस कऽ खूब जाँित देलिखन। भलुिनया बƂड Ćसž भेल आ दुखनीकó \nखूब समान पाती संगे िवदा केलक। \nपूरा ठेला गाड़ी सोना-असफी़ũ कपड़ा-लþा आ पूरी-पकवानसँ भिर कऽ  12 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nदुखनी घर पहुँचली। बĒचा \nसभकó पिहल बेर भिर पेट \nभोजन करेलिथ। फेर अपन \nबेटीकó कहलिखन जे \nमौसीसँ तराजू लेने आ। \nिसखा देलिखन जे भलुिनया \nदऽ िकछु नै किहयिन । \nदुखनीक बेटी जखन सुखनी \nलग तराजू मा◌ंगए गेल तँ \nसुखनीकó आशंका भेलिन। ओ तराजूक पलड़ाक नीचाँ गॲद लगा देलिखन। \nदुखनी पूरा सोना-असफŰ सभ तौल कऽ तराजू लौटबा देलिखन। एकटा \nअसफŰ आ िकछु सोना तराजूमे सिट कऽ सुखनी लग पहुँिच गेलिन। आब \nतँ सुखनी दौगल गेली बिहन लग। बƂड िनहौरा करै लगलिखन तँ दुखनी \nसभटा बता देलिखन। \nलोभी सुखनी सेहो गेली बोनमे भलुिनया लग। फेर ओिहना भलुिनया \nदेिख  लेलकिन आ पुछलकिन तँ ई कहलिखन जे हम दुखनी छी। भलुिनया \nतुरत अĠदर बजा लेलकिन। सुखनी भीतर गेली आ सभसँ पिहने ठेलामे घर \nलऽ जाइ लेल समान पाती बािĠह लेलिन। फेर भलुिनया लग एली तँ ओकर \nमहकैत शरीर नै बदŭĮत भेलिन से बाजऽ लगली -“ गए मौसी, गए मौसी़। \nतोहर देह केहेन महकै छौ गए। घर केहेन िघना कऽ रखने छŵ गए, एनामे \nकेना रहल होइ छौ।” \n \nएतेक सुनक छलै आिक भलुिनयाकó तामस उठलै। ओ उठल आ \nसुखनीक कěठ मचोिड़ कऽ माइर कऽ खा गेल।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 13 \n २. िसžुरक पुल  \nएकटा ƙाŌण छलिथ जे भीख मा◌ंिग कऽ अपन िदन काटैत छलिथ। \nएक घर भीख मा◌ंगैत छलिथ तैयो एक सेर चाउर होइत छलिन आ चालीस \nघर मा◌ंगैत छलिथ तैयो एके सेर होइत छलिन। हुनकर संगे एक टा कुĎ कुर \nआ एक टा िबलािड़ सेहो रहैत छलिन। कुĎ कुरमे आसपासक खतरा देखैक \nशिĎ त छलै आ िबलािड़मे भिवįय देखबाक िदĭयदृिƠ छलै। \nएक िदन ƙाŌण भीख लऽ कऽ लौिट रहल छलिथ तँ िबलािड़ \nकहलकिन जे मािलक अहाँकó कािŎ बड धन सĦपिþ भेटत़, ताबे कुĎ कुड़ \nभॱकऽ लागल। मुिड़ कऽ देखलिन तँ एकटा नाग साँप कादोबला \nखþामे  खिस पड़ल छलै। ƙाı मण ओइ नागकó एकटा डािरक सहारे बाहर \nिनकािल देलिखन। ओ नाग साधारण सपũ नै छल। ओ ƙाı मणकó एकटा \nमिणबला अंगूठी देलकिन आ कहलकिन जे अहाँ भोरेमे नहाकऽ ठाँउ कऽ पूब \nमुँहó बैस कऽ ऐ अंगूठीक पूजा करब तकर बाद जे मŬगब से भेटत। \nƙाı मणके◌ँ िवĂास तँ नै भेलिन तैयो ओ लऽ कऽ िवदा भेला। \nभोरे जखन ƙाı मणक नॴद खुजलिन तँ मोन भेलिन जे अंगूठीके◌ँ जाँचल \nजाए। सभटा बताएल तरीकासँ पूजा कऽ ओ अपना लेल एकटा सुĠदर महल \nआ खूब धन सĦपिþ मंगलिन। सभटा पूरा भऽ गेलिन। तकर बादसँ \nƙाı मणक िदन बदिल गेलिन। जखन जे जĉरत से मा◌ंिग लैत छलिथ। एक \nिदन िकछु लोक िढंढोरा पीट आएल जे जमीĠदार साहब कहलिखन हó जे \nहुनका अपन सुĠदरी बेटी लेल एकटा वर चािहयिन। जे जमॴदारक घरसँ \nशुĉ कए अपन घर तक िसžूर पुल बनाओत तकरासँ ओ अपन बेटीक \nिब आह करेिथन। गछलाक बाद नै बनेलासँ सजा भेटत। ई ƙाı मण गिछ \nलेलिखन। िवदा भेला सेवक सभ संगे। कुĎ कुर कहलकिन- अंगूठी हम \nअपन मुँहमे लऽ कऽ जाएब। ƙाı मण मािन गेला। िबलािड़कó िकछु अनथũ \nहोइक आशंका भेलै से ओहो संगे लािग गेल। \nरİतामे एकटा पोखिरक कात सभ िवāाम लेल ĉकला। कुĎ कुरकó \nपोखिरमे अपन ĆितिबĦब देखेलै। ओ ओकरा अपन संगी बूिझ उþेिजत भऽ \nकऽ भॱकऽ लागल। एनामे अंगूठी पोखिरमे खिस पड़लै। आब ƙाı मण बहुत \nदुखी भऽ गेला। सेवककó कहलिखन जे आब हमरासँ नै हएत पुल बनाओल। \nसेवक सभ हुनका कैद कऽ लेलकिन आ जमॴदार लग िवदा भेल। िबलािड़  14 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nओतै ĉिक गेल। कुĎ कुर कारण पुछलकै तँ कहलक जे कािŎ एतए माछ \nमारल जाएत। अंगूठी एकटा माछ गीर गेल अिछ। जखन मĪलाह सभ \nमाछक भॲिट फेकत तँ हम आ◌ेइमे सँ अंगूठी िनकािल लेब। कुĎ कुर सेहो \nĉिक गेल। \nभोरे सभटा ओिहना भेलै जेना िबलािड़ कहने रहए। िबलािड़कó इĦहर \nउĦहर घूमैत देिख  मĪलाह सभटा मा◌ँछक भॲिट ओकरा िदस फेक देलकै। \nकुĎ कुर िबलािड़ दुनू सभटा भॲिट िचबाबए लागल। आिखर एकटामे अंगूठी \nभेटलै। दुनू अंगूठी लऽ कऽ जमीĠदारक कोठा िदस िवदा भेल। ओतए \nƙाı मण कारावासमे बĠद छलिथ। िबलािड़ घुिसया कऽ गेल आ अंगूठी \nदेलकिन। ƙाı मणक जानमे जान एलिन। तुरĠत सेवक सबहक Ņारा \nजमॴदारकó खबिर देलिखन। जमॴदार सेवक सभकó बिढ़यासँ ठाँउ करै लेल \nकहलिखन। भोरे ƙाı मण नहाकऽ पूब िदस बैस कऽ अंगूठीक पूजा केलिन \nआ फेर िसžुरक पुलक मŬग केलिखन। पुल तुरत बिन गेल। \nजमॴदार Ćसž भेला आ अपन बेटीसँ ओइ ƙाı मणक िब आह करा \nदेलिखन। फेर ƙाı मण अपन पėी आ कुĎ कुर-िबलािड़ लऽ कऽ िसžुरक पुले \nबाटे अपन महल आिब गेला आ खुशी-खुशी रहए लगला। \n३. एक राजाक सात मेहरी \nएकटा राजा रहिथ िजनकर सात टा रानी रहिन। राजाक छोटकी रानी \nअपन सरल İवभाव Ņारे सभसँ बेसी िĆय रहिन जइ कारणे बाँकी छौओ \nरानीकó ओकरासँ बƂड डाह होइ छलै। राजाकó एकोटा संतान नै छलिन तँए \nसंतान ĆािĢ त लेल ओ यý केलिन। साधु कहलकिन जे अहाँ आमक गाछ़मे \nबाम हाथे झŇा फेकू आर दिहना हाथे आम लोकू़, तखन ओइ आमकó सातो \nरानीकó किहयनु खाइ लेल। एना केलासँ अहाँकó शीƈ पुÿ ĆािĢ त हएत। \nराजा सएह केला आ लोकल आमकó बड़की रानीकó देलिखन आ कहलिखन \nजे सभ बाँिट कऽ खा िलअ।  \nबड़की रानी आमकó छोटकी रानीकó नै देलिखन आ सभटा आम छहो \nरानी िम िल  कऽ खा गेली आ आ◌ँठी खॲइचा छाउरक ढेरपर फेक एली। \nजखन छोटकी रानीकó पता लगलिन तँ ओ छाउरक ढेरपर सँ आ◌ँठी खॲइचा \nआिन कऽ ओकरा धो कऽ चािट गेली। समए बीतल, छहो रानीकó िकछु नै \nभेलिन आ छोटकी रानी गभũवती भऽ गेली। राजाकó ýात भेलिन तँ ओ तुरĠत  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 15 \nसभ सेिवका सभकó छोटकी रानीक बेसी िध यान राखैक िनदųश दऽ देलिखन। \nऐ सँ आन रानी सभ आरो तमसा गेली। जखन छोटकी रानीकó Ćसव भेलिन \nतँ बड़की रानी हुनकर नवजात बेटाकó छाउरक ढेरपर फेकवा देलिखन आ \nकान-खापैड़ देखा कऽ कहलिखन जे छोटकी रानीकó यएह संतान भेलिन। \nछोटकी रानी खूब कानए लगली। राजा सेहो बƂड िनराश भेला। \nउĦहर एकटा िसयािरन, जे राहिड़क खेतमे रहै छल़, रोज राजमहलक \nपछुआड़मे छाउरक ढेरमे खाना ताकऽ आबै छल। ओ जखन ओइ बĒचाकó \nदेखलक तँ सभ बात बूिझ गेल। ओ िसयािरन ओइ बĒचाकó अपन खोिहमे \nलऽ गेल आर अपन दूध िपया कऽ पालय लागल। राजमहलसँ चोरा चोरा \nओकर पूरा पिहरन ओढ़न राजकुमार जकाँ राखने छल। एकटा सेिवकाकó ई \nबात ýात भऽ गेल। ओ बड़की रानीकó ई सभटा गĢप पाइक लोभमे किह \nदेलक। बड़की रानीकó भेलिन जे िसयारकó मरबा देब तँ बĒचा फेर अनाथ \nभऽ जाएत आ कुनो जानवर ओकरा खा जेतै। ओ तुरĠत बेमार हुअए कऽ \nभĐगल कऽ लेलिन। राजा पुछलिखन जे की भेल तँ कहलिखन जे हम \nबƂड बेमार छी। हमरा राहिरक खेतबला िसयारक कलेजी तिर कऽ खाए \nपड़त नै तँ हम मिर जाएब। राजा तुरĠत अपन सैिनककó कहलिखन जे ओइ \nिसयारकó माइर कऽ आनू। सैिनक सभ िसयारकó माइर कऽ बड़की रानी लग \nहािजर केलकिन, रानी फेर Ćसž आ İवİथ भऽ गेली। \nओइ बĒचाक औरदा अखन बाँकी छलै। एकटा िचŎोिड़ जे नदीक \nकातक गाछपर घर बना कऽ रहैत छल़ से ओइ बĒचाकó रहिड़क खेतसँ उठा \nअपन घॲसलामे आिन कऽ पोषण करऽ लगलै। ओकर पिहरन देिख  कऽ ओ \nचीिĠह गेलै जे ई राजकुमार अिछ। ओइ घाटपर राजमहलक कपड़ा सभ \nधुआइत छल। िचŎोिड़ सेहो उĦहरसँ कपड़ाकó चोरा कऽ बĒचाकó पिहराबए \nलागल। ओ जगह-जगहसँ खाना लुिझ कऽ बĒचाकó आिन कऽ दै छलै। आब \nबĒचा कनी ठेकनगर भऽ गेल छल, तँ िचŎोिड़ ओइ बĒचाकó एकटा फकड़ा \nिसखेलकै आ कहलकै जे ई गािब-गािब कऽ तूँ लोक सभसँ भीख मा◌ंग। \nबĒचा से करए लागल।  \nजखन ई गीत राजमंÿीक कानमे गेलिन तँ ओ राजाकó कहलकिन जे \nराजा ई गीत तँ अहॴक िखİसा लागैत अिछ। अहाँक छोटकी रानीकó बĒचा \nभेल रहिन। सभ कहलक कान-खापड़ भेलिन से लागैत अिछ झूठ अिछ। \nराजा बĒचाकó राजमहल बजेलिन। कहलिखन जे अपन गीत गाबै। बĒचा  16 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nगौलक- “एक राजा कऽ सात मेहरी, छोटकी मेहरी मोर महतिरया,  रहिड़क \nखेतमे फेक देली, िचŎोिर पाओल,  हम समचिरया़, िभüा दे मैया।” राजाक \nमाथा ठनकलिन। ओ सेिवका सभकó डरा कऽ सभ बात ýात केलिन। \nरहिड़क खेत तकक िखİसा सेिवका कहलकिन आ बाँकी ओइ िचŎोड़क \nिसखाएल गीतसँ बुझा गेलिन। िबना देर केने राजा छौहो रानीकó मृĜ युदěड \nदेलिखन आ िचŎोिड़कó इनाम देलिखन। अपने छोटकी रानी आर राजकुमार \nसंगे महलमे खुशी खुशी रहए लगला। \n४. पĠसाया कुĦमिर \nएक िदन एकटा राजा िशकारपर गेला। जाइत-जाइत ओ एक जगह \nपहुँचला जतए एकटा िवशाल सुĠदर पानक पात छल। राजा जइने ओ पात \nतोडै़ लगला आिक ओ पात एकटा सुĠदर राजकुमारीमे बदिल गेल। राजा \nमोिहत भऽ गेला। ओइ राजकुमारीक नाओं पĠसाया कुĦमिर छल। राजा \nपĠसाया कुĦमिरसँ िब आह कऽ हुनका अपन महलमे आिन लेलिन आ खुशीसँ \nरहए लगला। \n \nिकछु िदनक बाद राजा फेर िशकारपर गेला। फेर जाइत-जाइत ओ \nथािक गेला तँ एकटा महल देखेलिन। राजा ओइ महलमे Ćवेश केलिन तँ \nओकर वैभव देिख  चिकत भऽ गेला। अĠदर जाइते नौकर चाकर हुनकर \nसĜ कारमे लािग गेल। राजा बहुत Ćसž भेला। तखन एकटा राजकुमारी \nएलिखन आ कहलिखन जे जॕ अहाँकó हमर सĜ कार नीक लागल तँ हमरासँ \nिब आह कĉ। राजा फँिस गेला। ओइ राजकुमारीक नाओं छल पहुनाइ।   िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 17 \n \nराजा पहुनाइसँ िब आह कऽ ओइ महलमे रहय लगला। \nसमए बीतल। राजाक घर नै घुरलास◌ँ पĠसाया कुĦमिर िचिĠतत रहए \nलगली। ओ सैिनक पठेली चाĉ िदस, राजाक खोजमे। सैिनक सभ खबिर \nआिन कऽ देलकिन। पĠसाया कुĦमिर एकटा पÿ राजाक नामे पठेलिखन \nजइमे राजासँ घर लौटक आƇह केने रहिथ। पÿ महल तँ पहुँचल \nमुदा  राजासँ पिहने पहुनाइक हाथ लागल। पहुनाइ जबाब पठौलिखऩ-  \n“जरथु मरथु पĠसाया कुĦमिऱ दय बसहु पहुनाइ। \nजइ देस रहत पĠसाया कुĦमिर तइ  देस िपया घुिर नै जाय।। ” \nजबाब पिढ़ पĠसाया कुĦमिर तमसा गेली। अपन सेवककó कहलिखन- \nहमरा एक पेटी मूस आ एक पेटी िझंगुर िदअ। जुŎासँ काँच रंगमे रंगल \nखूब चटकदार साड़ी मंगेली। चटकदार साड़ी पिहन पेटी लऽ िवदा भेली \nपहुनाइक महल िदस। पहुनाइक महल लग ĉिक कऽ नाचए लगली। \nपहुनाइक नजिर हुनकर साड़ीपर गेलिन। राजासँ िजĿ करए लगली जे हमरा \nवएह साड़ी चाही। राजा बƂड बुझेलिखन जे हम अहूसँ नीक आिन देब मुदा \nओ िजĿपर अिड़ गेली। हािर कऽ  पĠसाया कुĦमिरकó बजाओल गेल। पĠसाया \nकुĦमिर राजासँ कहलिखऩ- हम एकेटा शतũपर अपन साड़ी देब। कािŎ भोरमे \nअहाँ हĦमर साड़ी जेहेन अखन ऐ तिहना लौटाएब। नै तँ अहाँकó हमरा संगे \nचलए पड़त।” राजा शतũ मािन गेलिखन।  18 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nराितमे जखन पहुनाइ ओ साड़ी पिहन कऽ सुतली तँ पĠसाया कुĦमिर \nहुनकर कोठलीक िखड़की बाटे भिर पेटी मूस आ भिर पेटी िझंगुर अĠदर दऽ \nदेलिखन। राित भिरमे मूस साड़ीकó जतए ततए कािट देलकिन आ िझंगुर \nसभटा रंग चािट गेलिन। भोरे पहुनाइ जखन उठली तँ साड़ीक दुदũशा देिख  \nकानए लगली। मुदा राजा एकटा नै सुनलिखन। अपन वचनबŀताक कारण \nपĠसाया कुĦमिर संगे ओ िवदा भऽ गेला। \n५. सुहान बोन \nएकटा राजाकó सात टा रानी रहिन। सभ िम िल -जुिल कऽ नीकसँ रहैत \nरहिथ। िकछु िदनका बाद छोटकी रानी गभũवती भेलिखन। राजा खूब Ćसž \nभेला। एक िदन ओ िशकारपर गेला। जाइत-जाइत ओ सुहान बोन पहुँच \nगेला जतए एकटा राüसीक राज रहए। राüसीक एकटा बेटी रहै जकर \nनाओं सुहान रहए। राüसी जखन राजाकó देखलक तँ अपन बेटीकó खूब \nसुĠदर ĉप दऽ कऽ राजाक रİतामे बैसा देलक। राजा ओकर ĉपपर मोिहत \nभऽ ओकरासँ िब आह कऽ लेला। आब सुहान सेहो सातो रानी संगे महलमे \nरहए लागल। अपन राüसी Ćवृितक अनुसार ओ सभकó खूब तंग करए \nलागल। राजाकó जखन अकर आभास भेलिन ओ सुहानपर सँ िध यान हटाबए \nलगला। सुहानकó से बदŭĮत नै भेलै  आ ओ सातो रानीक आँिख िनकािल \nकऽ जंगल िदस बैला देलक। सातो रानीक चौदह टा आँिखकó ओ अपन \nमाएकó दऽ देलक। ओकर माए आ◌ेइकó सीकपर टा◌ंिग कऽ रािख लेलक। \nजखन राजा पुछलिखन सुहानकó जे बाँकी रानी सभ कतए छिथ तँ सुहान \nकहलकिन जे ओ सभ महल छोिड़ कऽ भािग गेली। राजाकó बƂड üोभ \nभेलिन।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 19 \nएĦहर सातो रानी फल-फूल खा कऽ गाछक नीचाँ जीवन काटै लगली। \nएहनेमे छोटकी रानीकó बेटा भेलिन। िदन िबतैत गेल आ ओ बेटा पैघ भेल। \nएक िदन ओ जंगलसँ जाड़िन जमा कऽ शहरमे बेचलक आ जे पाइ भेलै \nतइ सँ सभ लेल भोजन कपड़ा आिद िकनने आएल। अतेक िदनका बाद अž \nखा कऽ सभ माए ओइ बĒचाकó खूब आशीवŭद देलिखन। धीरे-धीरे ओ बĒचा \nएकटा झोपड़ी सेहो बना लेलक। अिहना एक िदन ओ बĒचा जाड़ैन ताकैत \nरहए तँ ओकरा फूलक ढेर देखेलइ। लग गेल तँ ओ एकटा पूजाक İथल \nरहए। ओ तुरĠत सभ िनमŭलकó बहा कऽ जगहकó नीप पोइछ कऽ ठीक कऽ \nलेलक आ नुका कऽ ताकऽ लागल जे एतऽ के पूजा करैत अिछ? किनक \nकालक बाद एकटा साधुबाबा एला। जगह साफ देिख कऽ बड खुश भेला। \nओ आवाज देला जे जे िकयो ई केलॱहó से सामने आउ। बĒचा सामने गेल \nतँ साधु बाबा कहलिखन जे अहाँ वरदान मा◌ंगू तँ बĒचा कहलकिन जे हमर \nमाए सभकó सभटा पिहनेबला सुख, आँिखक रौशनी़, राजमहल आिद भेट \nजाए। साधु कहलिखन जे सभटा भेटत मुदा अहाँकó अपने Ćयास करए \nपड़त। \n \nसाधु अपन िदĭय दृिƠसँ देिख  कऽ सुहानक माइक घरक रİता पता \nकेलिन। फेर एकटा उड़ैबला घोड़ा बनेला। तखन कहलिखऩ “अहाँ सुहान  20 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nबोनमे सुहानक नैहर जाउ। घोड़ाकó बाड़ीमे नुका कऽ ठाढ़ कऽ लेब आ \nअपने कौआ बिन कऽ चारपर बैस कऽ ई फकरा गाएब ‘ बुिढ़या मैया नाित़ \nसुहान, मैया पूत़ लवा खाँऊ खाँऊ खाँऊ।’ ई सुिन कऽ ओ राüसनी बुझत \nजे अहाँ ओकर नाित आ सुहानक बेटा छी। अहाँकó असौरापर बैसा कऽ \nकहत जे माछी माइर-माइर कऽ फाँकू। हम रोपणी आ कटनी केने आबै \nछी। ओ बारहो मास धान रोपै छै आ बारहो मास काटै छै। जखने ओ खेत \nिदस जाएत अहाँ मनुखक ĉप धऽ सीकपर सँ आँिखक कोहा उठा कऽ \nघोड़ापर चिढ़ भािग जाएब।” \nओ बĒचा सभटा तिहना केलक जेना साधु बाबा िसखेने रहिथन। मुदा \nजखन ओ भागै छल तँ सुहानक माए पाछाँ-पाछाँ भागए लगलै आ कहए \nलगलै़  “ रे मुि़ड़ घुिर ताक, रे मुि़ड़ घुिर ताक।” ओ बĒचा जइने पाछाँ \nतकलक की बĒचा आ घोड़ा जिर कऽ भįम भऽ गेल। सुहानक माए फेरसँ \nसभटा आँिख सीकपर टा◌ंिग लेलक। साधु बाबा कहनाइ िबसिर गेल रहिथन \nजे पाछाँ घुिर कऽ नै ताकब। \nसमए बीतल। आĠहर माए सभकó भेलिन जे बĒचाकó कुनो जानवर खा \nगेल। साधु बाबाकó सेहो कनी िदन बाद िध यान एलिन जे ओइ बĒचाक हाल \nबुिझऐ। जइने िदĭय दृिƠ दौगेला तँए अपन गलतीक ýान भेलिन। तुरĠत \nअमृत छीट कऽ बĒचा आ घोड़ाकó िजयेला। एकटा काज आर केला जे \nसुहानक माएकó ऐ घटनाक İमृित ओ हिर लेलिखन। फेरसँ बĒचा ओिहना \nसुहानक माए लग गेल, सभटा ओिहना भेलै मुदा ऐबेर बĒचा पाछाँ घुिर कऽ \nनै ताकलक। ऐबेर ओ सुरिüत आँिख लऽ कऽ आिब गेल छल। आब सभटा \nआँिख ओ माए सभकó लगा देलक। सातो रानीकó सूझए लगलिन। सभ बƂड \nĆसž भेली। सभ साधु बाबाकó खूब धĠयवाद देलिखन आ बेटाकó खूब \nआशीष। \nसाधु सिहत सभ िकयो िम िल  कऽ राजमहल गेला। राजाकó सभ बात \nकहलिखन। राजा सुहान आ ओकर माएकó मृĜ युदěड देलिखन आ बाँकी \nसभसँ माफी म◌ंगला। फेर सभ िकयो संगे खुशीसँ रहए लगला। \n  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 21 \n \nĤयुटी कुमारी \nसहायक िशिüका, संİकृत मधुराम इंटर İतरीय िवńालय, Đवालपाड़ा, मधेपुरा ( िबहार)। \nİनातक धिर पटना आ मधेपुरामे िशüा लऽ कऽ लेिखका बी.एड. जĦमू िवĂिवńालयसँ आ \nएम.ए. िमराěडा हाउससँ केलिĠह। संगिह कĦĢयूरमे डी.सी.ए. केने छिथ। पी.एच.डी. िडƇी \nलेल थीिसस सेहो “ इशावĮयोपिनषदक  भौितकवादी ĭयाďया: जĠमना जातीय समाजक \nपिरपेŞयमे” िवषयपर जमा केने छिथ। \nराहुलजी एक नजिरमे \nदुिनयाँमे Ćितभाक धिनक लोकक कमी नै अिछ, \nतखन सवũतोमुखी Ćितभाक धिनक ĭयिĎत तँ ओंगुरीपर \nिगनल जा सकैत अिछ। राहुल सŬकृĜयायन िगनल-\nचुनल ओहेन Ćितभाक धिनक लोकमे छिथन िजनकर \nजोड़ नै अिछ। िहनकर तुलना करै लऽ Ĉपकक \nकĪपना करनाइ दुİसाğय लागैत अिछ। \nराहुलजी जीवनक सभ अंगक, सामािजक \nिवýानक सभ शाखाकó समृŀ आ िवकिसत कऽ िलखने छिथ। बौŀ \nधमŭवलĦबीक तँ दावा अिछ िक २०म सदीमे भगवान बुŀक िवचारक सभसँ \nबेसी Ćचार- Ćसार करैबला लोकमे राहुलजी अƇगěय छिथ। औपिनषिदक \nपरĦपरासँ आधुिनक İवĈपक कĪपना करैबला, ýानक खोजमे तलवारक \nधारपर चलैबला मनीषी राहुल सŬकृĜयायन छिथ। दशũन, सािहĜय, राजनीित \nआ इितहासक पिěडतो İवीकार करै छिथ िक राहुलजी āेơ पिěडत छलाह। \nराहुलजी अ◌ो महापिěडत रहिथ जे अतीतक Ćामािणक आ ĆासŬिगक \nअनुभवसँ लाभ लऽ नव ýानक मागũ Ćशİत कएलिथ। राहुलजी कमũठ \nकमũयोगी जकाँ अपन अनमोल समैक उपयोग कए वाİतिवक İवĈपकó \nदेखलिखन आ बुझलिखन। ओकर संगे-संग अपन देशक लोकोकó बुझबैक  22 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nĆयास केलिख न। हुनका लेल चुपचाप बैसनाइ असंभव रहए। ओ अपन एक-\nएक üणक उपयोग साथũक कायũमे करैत रहिथ । चरैवेित-चरैवेितक िसŀाĠतक \nअüरशः पालन करैत रहिथ । िवĮलेषण आ संĮलेषण कलामे महारत हािसल \nरहै हुनकामे। Ƈाō आ अƇाō वİतुकó पिरखैत रहिथ  राहुलजी। \nराहुलजीक ĭयिĎतĭयक िनमŭण कोना भेल एकर अğययन जतेक मजेदार \nअिछ ओतबे Ćेरणादायक। आजमगढ़ िजलाक मझोला िकसान पिरवारमे \nिहनकर जĠम भेल रहए। नाओं छलिन केदारनाथ पाěडे। पाँच सालक उमेरमे \nिहनकर िशüा आरĦभ भेल मुदा पिरवारक वातावरण एहन नै रहै िक पढ़ाइ-\nिलखाइ ठीक-ठाक चिल सकै। इएह बीचमे िहनकर िब याह भऽ गेल। \nपिरवारक वातावरणसँ केदारनाथक मन उचैट गेल, तखन घरसँ भागैक \nिसलिसला शुĈ भऽ गेल- कलकता, बनारस, मƖास, अयोğया, लाहौरक चĸर \nलगाबए लगलाह। अही चĸरमे ओ एक मठक महĠतक िशįयĜव Ƈहण \nकएलिथन जेकर बाद हुनकर नाओं रामोदार साधु भऽ गेल। बादमे मठक \nमहĠती िमलैत रहिन  मुदा अपना आपकó बािĠ ह  कऽ नै रािख सकलाह। \nतखनक मनोदशाक वणũन ओ आगू आिब कऽ कएने छिथ- \nभावी महĠत बनबै लऽ महĠत लŞमणदास हमरा बनारससँ आनलिथ। यिद \nहम मठमे ठहिर  कऽ नै रिह सकलॱ आ महĠत नै बिन सकलॱ तँ ऐ मे हमर \nअपन घुमĸड़ी आ ýानक तीवŪ िजýासाक भाव रहए। भागैक दौरमे कतौ \nिकछु समए Ĉिक कऽ संİकृत, अंƇेजी, िहĠदी, अरबी सबहक अğययन \nकेलिन। लाहौरमे अğययन करैत आयũसमाजक अनुयायी भऽ गेलाह। बौŀ \nसािहĜयक संग बड़ लगाव भऽ गेल रहिन । घुमĸड़ Ćवृित तँ रहबे करिन, \nआब बौŀधमũक Ćित झुकाव होएबाक कारणó लुिĦबनी, सारनाथ, राजगृह, \nनालĠदा आिद बौŀ तीथũİथानक याÿा कएलिन । अही बीच गाँधीक आँधीमे \nअथŭत् İवाधीनता आĠदोलनोमे कूिद गेलिथ । छह मासक जेलमे सजा भऽ \nगेलिन। संĠयासी रामोदार उफũ केदारनाथ उफũ राहुलजीकó आजादी खाितर \nलड़ैत देिख  लोक हुनकर चरण धूिल पाबैले दौड़ैत रहिथ । ओ राजनीितमे \nित याग आ समपũण भावक िवशेष महĜव दैत रहिथ । हुनकर कहब रहिन - \nराजनीितमे खूनक वएह İथान अिछ जे पूजा पाठमे चĠदनक। राजनीितमे \nरहैत हुनकर िवńानुराग कम नै भेल। जेल याÿा आ ýान याÿा दुनूक ƅम \nनै टूटल। ýानक खोजमे कते बेर āीलंका, ितĤबत, इंगलैěड, Ĉस, ईरान, \nमंगोिलया, चीन आिद देशक याÿा कएलिन । ितĤबत जा कऽ एहेन-एहेन दुलũभ  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 23 \nƇĠथक खोज कएलिखन जे भारतक इितहासक अिभž अंग भऽ गेल। \nýानक साधना जारी रहल। िकछु िदन बौŀक चीवर धारण कऽ ओकरोसँ \nमुँह मोिड़ लेलिन । १९३७ ई. मे सोिवयत संघ गेलिथ , ओतै एक Ĉसी \nमिहला संग िब याह केलिन, िजनकासँ पुÿ ईगोरक जĠम भेल। अखन धिर \nराहुल सŬकृĜयायन Ćिसŀ भारतीय िवŅानक Ĉपमे सभठाम Ćितिơत भऽ गेल \nरहिथ । हुनकर ƇĠथ आ लेख केर धूम मचल रहए। आम लोकक मुिĎत \nलऽ राजनीितक हिथयारकó ओ सही तरीकासँ उपयोगमे लबैपर जोर दैत \nरहिथ । अपन अनुभवक आधारपर ƅािĠतकारी दृिƠकोणक समथũक भऽ गेल \nरहिथ  राहुलजी। १९३८-३९ क जमाना रहए। देशपर अंƇेजक शासन \nरहए। िकछुए राĔयमे का◌ंƇेसक शासन रहए। राहुलजीक इĒछा रहिन  िक \nिकसानकó जमीĠदारक आ भू- İवािमक अĠयायसँ छुटकारा िमलबाक चाही। \nभला ईहो कोनो नीक बात भेल िक िकसान जमीन जोतै, बुनै, फसल \nउपजाबै आ िमलै भूİवामीकó? राहुलजी एहेन अĠयायक घोर िवरोधी छलाह। \nगरीब िकसानक पüमे िबहारक अमवारी गाममे राहुलजी सĜयाƇहीक दलक \nसंग उतिर गेलाह सĜयाƇह करबाक लेल। हुनका सभकó कुचलैक लेल \nजमीĠदारक हाथी, गुěडा, पुिलस, िसपाही सभ रहए। राहुलजी हाथमे हिसया \nलऽ फसल काटए लगलाह। हुनकर ई ĉप देिख  जमीĠदारक इशारापर एगो \nमहावत राहुलजीक माथपर जोरदार लाठीक Ćहार कएलक, हुनकर माथ फाि◌ ट \nगेल। खूनक धारा बिह गेल। तैयो राहुलजीकó अĠय सĜयाƇही संग िगरģतार \nकऽ लेल गेल। तखन िबहारमे कŬƇेसक शासन रहए। राहुलजीकó हथकड़ी \nपिहरा पुिलस जेल लऽ गेल। लोकमे ऐ  धटनासँ üोभ आ रोष रहए। मुदा \nराहुलजीक मनमे Ćितशोधक भावना नै रहिन । िसŀाĠतपर चलैबला िनभŰक \nयोŀा जेना शोषणमुĎत समाजक İथापना खाितर संघषũरत रहिथ  राहुलजी। \nमुदा अमवारीमे जे हुनका माथपर चोट लागल रहिन  ओ बड़ गहीर रहै जेकर \nपिरणाम भेल िक १९६१ मे माथक पüाघातसँ ओ पीिड़त भऽ गेलाह। ईएह \nहुनकर मौतक कारणो बनल। \nदोसर िवĂयुŀक जमानामे राहुलजी अमवारी सĜयाƇहबला केसमे जेलक \nसजा कािट रहल रहिथ । आ◌ेइ समैमे महाĜमा गाँधी, नेहĈ, आ रवीĠƖनाथ \nठाकुर सनक लोक िहटलरक नाजीवाद आ जापानक सैĠयवादक िखलाफ \nलोककó जागĈक करैमे लागल रहिथ । राहुलजी सेहो एकरा खाितर \nलोकभाषामे नाटक िलखलिन  जेकर मंचन किर आम लोककó फासीवाद िवरोधी  24 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nआĠदोलनमे भाग लेबाक खाितर Ćेिरत केलिन।  \n१९४५ मे राहुलजी लेिननƇाद िवĂिवńालयक ĆाĒयिवभागमे Ćाğयापकक \nपदकó सĦहारबाक लेल सोिवयत संघ गेलिथ । ओतए अपन अधŮगनी आ \nपुÿसँ िमिल  कऽ ओ बड़ Ćसž भेलाह। अखन दोसर िवĂयुŀ खतमे भेल \nरहए। İतािलनƇादमे सहİÿ टूटल-फूटल मोटर आ हवाई जहाजक ढेर \nलागल रहए। आधासँ अिधक मकान धराशायी भऽ गेल रहए। मुदा लोकक \nजोश देखैत बनैत रहए। सभ एकजुट भऽ िनमŭण कायũमे लागल रहिथ । \nआमजनक भागीदारी देिख  सोिवयत जन, सोिवयतक भूिम दुनुक Ćित हुनकर \nअनुराग आ सĦमान दुगुना भऽ गेल। एकर चचŭ करैत ओ िलखै छिथ- \nइितहास मानैत अिछ आ मानैत रहतै िक मानवताक Ćगितमे सभसँ बड़का \nबाधक शिĎत िहटलरक फािसĔमक ĉपमे उपजल रहै, जेकर नाश करैक \nāेय सोिवयत ĉसकó जाइत अिछ। \nऐ बेर राहुलजी पचीस मास तक सोिवयत संघमे रहला। ओतए \nअğयापनक संगे मğय एिश याक इितहासक ढेर रास सामƇी आ दुलũभ ƇĠथ \nओ जमा केलिन । अनेक भाषा िसखलिन आ अनेक िकताबक िहĠदी अनुवादो \nकेलिन। सोिवयत संघसँ िवदा होइ काल पुÿ आ अŀŮिग नी दुनूमे सँ िकयो \nहुनका छोड़ै लेल तैयार नै रहिथ  न। ओ दुनू फूिट-फूिट कऽ कानैत रहिथ न \nमुदा जीवन कतũĭय कोनो माया-मोहकó मानैले तैयार नै रहैत अिछ। Ɩिवत \nहृदैकó कठोर कऽ राहुलजी िवदा भेलाह। ऐ  याÿाक बाद राहुलजी िहĠदीक \nĆचार-Ćसार, ƇĠथक सĦपादन, लेखनमे अपन जीवन समिपũत कऽ देलिख न। \nराहुलजी सामािजक कुरीित, वणũ - ĭयवİथा, जातीय उĠमाद, साĦĆदाियक \nवैमĠİयक सभिदन िवरोध केलिख न। हुनकर समझ रहिन  िक आिथũक \nिवषमता सभ कुरीितक जिड़  िथक। भाषा◌ेक सĦबĠधमे हुनकर िवचार साफ \nरहिन  िक अंƇेजीकó भारतक लोकपर नै थोपबाक चाही। एकर िवकĪप \nखोजैमे जतेक अबेर भऽ रहल अिछ, राįƏीय एकता ओतेक खतरामे पिड़ \nरहल अिछ। \n  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 25 \nकैदी \nजीवनक सुखक आ दुखक छाया तँ मनुषक मुँहपर सिदखन हेलैत रहैत \nअिछ तखन  ओकर अĠवेषण करबाक üमता िकछुए  Ćितभाशाली लोकमे \nहोइत अिछ। \nओ एक िचÿकार छलाह। भावना आ वाİतिवकताक सामंजİय हुनक \nिचÿक वैिशįƀय अिछ। एक बेर िहनका मनमे ईसामसीहक िचÿ बनेबाक \nबात उठल। सोचैत-सोचैत ओ ऐ िनįकषũपर एलाह जे िचÿमे ईसामसीहक \nिचÿण एकटा अबोध बालकक Ĉपमे रहबाक चाही, िजनका शैतान हěटर सँ \nमारैत रहै। मुदा िचÿ बिनये नै रहल छल। हुनक मिİतįकमे जे \nईसामसीहक Ĉप बनैत छल ओकर तँ मानव Ĉपमे दशũने दुलũभ छल। बहुत \nिदन धिर खोज-पुछािर भेल मुदा मनक मुतािबक ओहेन तेजİवी मुखड़ा नै \nभेटाएल। \nएक िदन ƚमण करैत अनाथालयक आठ वषũक बालकपर हुनकर दृिƠ \nपड़ल। बालकक मुĈत भोला-सुĠदर-िनįछल-िनमũल आ िनįपापयुĎत छल, जेहेन \nईसामसीहक िचÿ खाितर हुनका मनमे चेहरा बसैत रहै। ओ ओइ बालककó \nकोरामे उठाए िशüकसँ अनुमित लए अपन िचÿघर आनलिथ। िचÿकार अपूवũ \nउĜसाहसँ किनये कालमे ईसामसीहक िचÿ पूरा कए बालककó पुनः \nअनाथालयमे दऽ एलिखĠह।  \nईसा मसीहक िचÿ बनेबाक बाद आब शैतानक िचÿ बनबैक लेल फेरसँ  26 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nहुनकर मन शूĠय भऽ गेल, िकएक तँ शैतानक िचÿो खाितर हुनक मनपर \nएक छायŬकन भेल रहैत, जे ƅूर आ शिĎतशालीयो होएबाक चाही। िदन के \nकहै मिहनापर मिहना बीतै लागल। शराबक घर, वैĮयाक मोहĪला, मवालीक \nअƂडा सगरे खाक छािन एलिथ मुदा शैतानक छाप कतौ नै भेटल। \nचौदह बरखसँ फोटो आधेपर पड़ल रहै। एक िदन जेलक आगासँ \nिचÿकार जी जाइत रहिथ आिक एगो कैदीपर हुनक नजर पड़ल जे जेलसँ \nछूिट कऽ िनकलैत रहै। साँवला रंग, बढ़ल केश-दाढ़ी, िविचÿ हँसी। \nिचÿकारकó हुनका देिख अपार Ćसžता भेल। हुनकर आकृित एहन रहै जे \nिचÿकारक िचÿ पूरा भऽ जैितऐ। आिखर मनक अनुĈप शैतानक मूितũ हुनका \nभेट गेल रहिन। कैदीकó मनाए िचÿ बनबै खाितर रोिक लेलेिĠह िचÿकार \nजी। चौदह साल बाद हुनक िचÿ पूरा भऽ गेल। \nिचÿ पूरा होएबाक बाद कैदी कहलिखĠह- कनी हमहूँ देिखऐ अहाँक \nिचÿकó। िचÿ देिख कऽ हुनका पसीना आबै लागलिĠह, हकलाबै लागलाह। \nकैदी कहलिखन- अहाँ चौदह साल पिहने हमरे अनाथालयसँ उठा कऽ अनने \nरही ईसामसीहक फोटो बनेबाक लेल। अहाँ हमरा नै िचĠहिलऐ, लगैत अिछ।   िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 27 \n \nभावना नवीन \nहमर िĆये नेना भुटका \nजय मैिथली।  आइ बाल िदवसक शुभ अवसरपर अहाँ सभकó बधाइ। \nहम आइ िकछु कहबा लेल चाहैत छी। हमर सबहक मातृभाषा मैिथली छी \nआ राįƏ भाषा िहंदी छी, ई हम सभ जनैत छी। माय आ मातृभाषासँ बिढ़ \nसंसारमे िकछु नै। तखन अहाँ सभ मैिथली िकए नै बजैत छी; CHARITY \nBEGINS AT HOME अहाँ नै सोचैत छी जे हम िकए ने मैिथली बजैत \nछी? की हमरा लाज लागैत अिछ, की हमर ĭयिĎतĜवकó ई छोट कऽ दैत \nअिछ?  \nअहाँ सोचू जे अंƇेजी, ĄŲच, रिसयन आिद भाषा जानबा लेल हम कतेक \nपाइ खचũ करै छी, िकĠतु जे हमर माताक भाषा िथक ओकरे हम उपेüा कऽ \nदै छी, जे हम दूधक संग घॲटैत छी। अपन भाषा बजबामे जे मजा छै ओ \nकोनो आन बİतुमे नै। अहाँ दस टा अंƇेज बĒचाक सामने आपसमे मैिथलीमे \nबाजब तँ ओकरा सभकó अवचंक लािग जेतै। अरे, ई कोन भाषा िथक, िहंदी \nतँ बूझैत छलॱ मुदा ई कोन भाषा िथक? अहाँ ओकरा सभकó िविİमत देिख  \nआर खुश भऽ बाजै लगब। अहाँ जनैत छी, अपने देशमे बंगाल अिछ, \nआ◌ेइठामक बĒचासँ लऽ वृŀ जन तक बड़का बड़का िवदेशीसँ बंगलेमे बात \nकरत। अपन भाषा बजबामे ओकरा शान लागैत छैक। कþौ हीनताक भाव नै \nअबैत छैक। अहाँक माता िपता यिद िहंदीमे गप करैत छिथ, तँ अहाँ हुनका \nबुझाबू। अपन मातृभाषामे गप करैत, अपन भाषा सभ जग िमňा। पिहने \nअपन देशमे उदूũक Ćचलन छल। िहĠदीक İथानपर उदूũ पढ़ओल जाइत  छल। \nउदूũमे पािनके◌ँ “आब” कहल जाइत अिछ। अंƇेजी जकाँ आ◌ेइ समए उदुũ लोकक \nमाथपर चढ़ल छल। ८-९ बिरसक एकटा İकूली नेनाकó बोखार लािग गेलै। \nघरमे वृŀ माय बाप। बोखारक  तीवŪतामे ओ अड़-बड़ बिक रहल छल। माय  28 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nबाप कान दऽ सुनलक, की बािज रहल अिछ बĒचा। ओ खाली आब-आब \nसुनिथ। सोचैत रहल आब की, आब की हेतै? िकएक आब आब कऽ रहल \nअिछ? बĒचा बेहोश भऽ गेल। दुनू गोटे छाती िपटैत डाĎटरकó बजेलक। \nतावत बĒचाक मृĜयु भऽ गेल।  \n-डाĎटर साहेब ओ बोखारमे खाली आब आब  बजैत छल। \nडाĎटर चिकत भऽ गेल, ओ तँ पािन  मंगैत छल। फेर तँ माँ िपता दुनू \nछाती पीिट-पीिट कानए लागल।  \nआब आब कय रहलॱ पुþा,  \nखिटया तर छल पािन;  \nएहेन फारसी पढ़लॱ पुþा,  \nअपने िसर िबसािन।   \nतŵ कहै छी, सबहक माता िपता बेसीतर मैिथली जनैत छिथ, मुदा िवदेशी \nभाषा कĦमे सĦमे.. एहेन कोनो काज नै करी जे अपने माथ िबसा जाए। हम \nबेसी िकछु नै बाजब, अहाँ सभ अपने बुझनुक छी, िकएक तँ हम जनैत छी \nआइ कािŎक बĒचा कंĢयूटर, रोकेटकó मात करैत अिछ। तŵ तँ वोƂसũवोथũ \nकहने छिथ- child is the father of the man. आइ बाल िदवस केर ऐ  \nशुभ अवसरपर अहाँ सभ सĢपत खाउ जे हम अपन मातृभाषाक माथ किहयो \nनै झुकऽ देब। अपन संगी सभसँ, पिरवारसँ अवĮय मैिथली बजबाक आ \nपढ़बाक अनुरोध करब।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 29 \n \nशबनम āी \nकंĢयूटरक खेल \n \nहम सभ अपन कोनो पाठ यािद करैत छी तँ अपन पोथीसँ आिक \nकोपीसँ। गिणत, िवýान, अंƇेजी आिद सभ िवषयकó बुझबा लेल िशüकसँ \nबुझए पड़ैत अिछ। िकĠतु समए बदिल \nगेल, िवýानक चमĜकारसँ आब कंĢयूटर \nसभ काज करैत अिछ। बहुत शैüिणक \nĆोƇाम कंĢयूटरमे अिछ जे ओइमे रन करैत \nअिछ, जकरा हम \nदेिख  सकैत छी, पिढ़ सकैत छी आ \nसुिनयो सकैत छी। जेना अंƇेजी िवषय केर हम कतेक शĤदावली यािद कऽ \nसकैत छी, सॱसे ĭयाकरण पिढ़ सकैत छी। नव नव कथा पिढ़ सकैत छी। \nगिणतमे गुणा भाग आिद ĆĜयेक िहसाब नीक जकाँ खेल खेलमे सीख जाइत \nछी। िवýानमे भौितकी, रसायन, जीव िवýान सबहक interesting \nproblem सभ हल कऽ सकैत छी। कतेक तरहक सी. डी. rom भेटैत \nअिछ जइ मे सभ िवषय केर program  रहैत छै। सी. डी. रोम एकटा \nचमकैत Ģलािİटक केर िडİक होइत छै जइमे िविभž Ćकारक पाठ आ \nसूचना नुकाएल रहैत अिछ। एहेन बहुत Ćकारक सी.डी. सँ बाजार पाटल \nअिछ यिद अहाँ चाही तँ İकूलक उपरŬत अपन कंĢयूटरपर बैस हँसैत खेलैत \nकतेक टाİक सीख लेब। साँच तँ ई अिछ जे ऐ मे मजो आिब जाइत छैक, \nजेना Ćेमशंकर पंचतंÿ केर कथा जानए लेल चाहैत छल, ओ खņ दऽ \nकंĢयूटरमे पंचतंÿ केर सी. डी. लगा देलक। तखन बहुत उĜसाहसँ ओ एक-\nएक कथाक मजा लेबए लागल, ओना अहाँ जनैत छी, पंचतĠÿक िखİसा \nमानवक जीवन िनमŭणमे बड़का सहायक होइत अिछ। अहाँ जĈर एकरा  30 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nदेखब। नै पढ़ने-देखने ओिहनो कोनो चीजक ýान लेल कंĢयूटरक İƅीनपर \nफोटो, गीत-संगीत, कथानक, animation क संग सूचना आबए लगैत \nअिछ। अहाँकó खूब मोन लागत, अहाँ पएर झुलाबैत, गुनगुनाबैत िसखैत \nरहब। गिणत एहेन नीरस िवषयकó हँसैत-हँसैत सीख लेब। दू दोİत एक \nसाथ िमिल  गिणतक सी. डी. divide एंड conquer मे सीख लेब। दुनू \nदोİत िमिल  खेलैत अिछ, कĦयूटर ओकरा सही कऽ दैत अिछ। सही  गलत \nभऽ जाइत छै तँ कंĢयूटर फेरो िसखबए लगैत छै। आ सभसँ पैघ बात छै \nजे कंĢयूटर कोनो िशüक जकाँ मारैत नै अिछ। ऐ  बहाने try अगेन क \nसमाद कĦपूटर दैत रहैत अिछ, बĒचा सभमे िसखबाक िहİसक लगबैत \nअिछ। जाधिर अहाँ right नै हएब ताधिर अहाँ हािर नै मानू। जीवनमे ऐ सँ \nएकटा बड़का संकĪप लेबाक िहİसक बिन जाइ छै। चाचा नेहĈकó िवýानसँ \nबहुत Ćेम छलिन। िवýानमे िनिहत शिĎतसँ देशक िवकासक संभावना हुनका \nदेखा पड़ैत छलिन आ तँए आइ हम सभ कंĢयूटर, रोकेट आिदक जमानामे \nजीब रहल छी।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 31 \n \nडा◌ॅ. रमण झा \nगोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा/ मैिथली िचÿकथा \n \nāीमित Ćीित ठाकुरक दू गोट सिचÿ कथा संƇह -मैिथली िचÿकथा एवं \nगोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा देखलॱ आ पढ़लॱ ( ई पोथी पी.डी.एफ. \nडाउनलोड लेल िलंक http://sites.google.com/a/videha.com/  32 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nvideha-pothi पर सेहो उपलĤध अिछ।) । िचÿक माğयमे कथाक Ćİतुित \nएकटा अिभनव Ćयोग िथक जे लोककó, िवशेषतः बĒचा सभकó अपना िदस \nआकृƠ करत। \nिखİसा िपहानी कहबाक आ सुनबाक परंपरा िमिथलामे अदौसँ चल आिब \nरहल अिछ। बूढ़ पुरान İÿीगण लोकिन छोट-छोट बĒचा सभकó सुतएबाक \nकाल नाना Ćकारक िखİसा सभ सुनबैत छिथ जे मनोरंजनक संग संग \nउपदेशĆद एवं िशüाĆद सेहो रहैत अिछ। आ◌ेइ िखİसा सभमे Ćिसŀ अिछ -\nदैĜय सभक िखİसा, राज कुमार सबहक िखİसा, रामायण महाभारतक \nिखİसा, गोनू झाक िखİसा Ćभृित। उĒच िवńालय एवं महािवńालयमे Ćवेश \nकएलाक बाद छाÿ-छाÿा लोकिन İवयं कथा पढ़ैत छिथ, बुझैत छिथ, ओकर \nरसाİवादन करैत छिथ आ समैपर लोककó सेहो सुनबैत छिथ।  \nमैिथलीक संग िवडĦबना ई अिछ जे महािवńालय एवं िवĂिवńालय \nİतरपर लोक िवषयक ĉपमे मैिथली रिखतो अिछ, पिढ़तो अिछ िकĠतु \nिवńालय İतरपर सरकारी घोषनाक बादो लोक ने मैिथली िवषयक ĉपमे \nरखैत अिछ आने मैिथली माğयमे कोनो आने िवषय पढ़ैत अिछ। एतेक धिर \nजे िमिथलŬचलक िवńालय सभमे गुĈओजी लोकिन मैिथलीमे पढ़यबामे \nहीनताक बोध करैत छिथ। नव युवक लोकिन िब याह होइतिह पėीक संग \nिहĠदी झारए लगैत छिथ। कनेक पढ़ल िलखल आ पदवीबला लोक सभकó \nदेखबिन जे अपनामे जँ मैिथलीयोमे गĢप करताह तँ बĒचा सभसँ िनĀय \nĉपसँ िहĠदीमे। हुनका सभकó ई नै  बुझाइत छिĠह जे मैिथली भाषा किठन \nछै। एकर समुिचत ýान जँ बĒचामे नै  हेतै तँ बादमे होएब किठन छै। \nकवीĂर चĠदा झा अमैिथलीभाषी ( अĠयदेशीय)क हेतु मैिथली भाषा ओहने \nकिठन कहलिन अिछ जेहन एकटा इचना माछक बĒचाक हेतु समुƖक सभटा \nजलकó पीयब छै- \nभाषा यदĠयदेशीयोः िमिथलायाः भवेþदा। \nप्◌ीतिमंचाकपोतेन समİतं वािरधेजũलम्।। \nजतए धिर िहĠदीक Ćķ अिछ तँ ओ तँ राजभाषा िथक। अिनवायũ िवषय \nिथक। ओकर ýान तँ İवतः ĆĜयेक ĭयिĎतकó होएतैक आ रिहते छैक।  \nएहन िİथितमे āीमित Ćीित ठाकुरक उपयुũĎत िववेĒय पोथी देिख  हमर \nमन गदगद भए गेल। गोनू आ आन मैिथली िचÿकथामे कुल १६ गोट कथा \nअिछ जइमे  गोनू झासँ सĦबŀ नओ गोट कथा, महाकिव कािलदाससँ सĦबŀ  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 33 \nएक गोट आ शेष छओटामे राजा सलहेस, नैका बिनजारा इĜयािद Ćमुख \nचिचũत कथा सभ काĪपिनक िचÿक माğयमे िचिÿत कएल गेल अिछ। ऐ  \nसभ कथामे िकछु बात तँ शĤदक माğयमे अिभĭयĎत कएल गेल अिछ आ \nिकछु गĢप िचÿ İवयं कहैत अिछ। ऐ  कथा सबहक Ćसंग जे लोकक मनमे \nएकटा भाविचÿ छल होएतैक से एतए बूिझ पड़ैत अिछ जेना साकार भए \nउठल हो।  \nिवदुषी कथा लेिखकाक दोसर संƇह िथक मैिथली िचÿकथा जइमे कुल \n१० गोट Ćमुख कथा सभ विणũत अिछ। ऐ  कथा सबहक बीच बीचमे \nकाĪपिनक िचÿ सबहक समायोजन कथाक यथाथũताकó Ćमािणत करैत अिछ। \nऐ  संƇहमे संƇिहत महĜवपूणũ कथा सभ िथक -राजा सलहेस, बोिध कायİथ, \nदीना भदरी, नैका बिनजारा, िवńापितक आयु अवसान Ćभृित। \nहमरा पूणũ िवĂास अिछ जे उपयुũĎत दुनू कथा संƇह बĒचा सभकó तँ \nआकृƠ करबे करत अिपतु समाजक सभ वगũक लोककó एक बेर  एकरा \nउलटयबाक िलĢसा होएबे करतैक। ऐ  िदशामे āीमित ठाकुरक İतुĜय Ćयास \nअिछ, साहिसक डेग अिछ आ अिभनव Ćयोग अिछ। हमर शुभकामना अिछ \nजे कथा लेिखका एहने सरस, सहज आ सजल रचना सभसँ मैिथली \nसािहĜयक भěडारकó सुरिभत करैत रहिथ।  34 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nिवनीत उĜपल \nकतए गेल िफĪमक बाल कलाकार \nकिहयो समए रहै जे बाल कलाकार अओर बाल गीत िहĠदी िसनेमा \nदेखैबला लोकक मनमे उतिर जाइत छल। मुदा आजुक समैमे नै  तँ एहन \nबाल कलाकार अिछ आ नै  ओहन डायरेĎटर अिछ जे बĒचाकó लऽ कऽ \nिफĪम बनौलिथ जे िदल कऽ छू िल अए। १९५४ मे एकटा िफĪम िरलीज \nभेल छल जागृित। कहल जाइत अिछ जे ई िफĪम पिहल िफĪम छल जइमे \nबĒचाकó लऽ कऽ नीक गीत छल। गीत किव Ćदीप िलखलिन । आओ बĒचो, \nतुĦहŲ िदखाए◌ँ झा◌ँकी िहĠदुİतान की एखनो लोक सभ गाबैत अिछ। ऐ िफĪमक \nएकटा गीत आर अिछ जे मोहĦमद रफीक गाएल छल हम लाए हŵ तूफान से \nकĮती िनकाल के..। \nसमए बदलैत गेल, कएकटा गीत िलखल गेल। ‘‘ बूट पािलस\"मे नĠहे \nमुžे बĒचे तेरी मुटठी मŲ Ďया है, “āी ४२०” मे इचक दाना िबचक दाना, \n“धूल का फूल” मे तू◌ँ िहĠदु बनेगा न मुसलमान बनेगा, \" गंगा जमुना\"मे \nइंसाफ की डगर पे बĒचो िदखाओ चल के, \"सन ऑफ इंिडया\"मे नĠहा मुžा \nराही हू◌ँ, \" ƙŌचारी\"मे चĸे पे चĸा, \" दो किलयŬ\" मे बĒचे मन के सĒचे; \nसभटा गीत बĒचा सभकó खूब नीक लागल। अओर तँ अओर, िफĪम \nआराधनाक गीत चंदा है तँ◌ू मेरा सूरज है तू◌ँ आइ धिर लोक अĢपन सोना \nबेटाकó सुताबैक कालमे गाबैत अिछ, जखन खेलाबए लागत तखन आशीवŭद \nिफĪमक गीत रेलगाड़ी, रेलगाड़ी... गाबैत छल जकरा अशोक कुमार गएने \nछल। जखन घरमे मामा आबै छिथन या राितमे आंगनमे सुतल लोरी जना \nलोग सुनाबैत अिछ चंदा मामा दूर के.. गीत सुनिहमे खूब नीक लागैत \nअिछ। ओिहनो िफĪम अपना देशक गीत रोना कभी नहॴ रोना, कालीचरणक \nगीत एक बटा दो, िमİटर नटवरलालक गीत आओ बĒचॲ मŵ तुĦहŲ कहानी \nसुनाता हू◌ँ, अंधा-कानूनक गीत रोते-रोते ह◌ँसना सीखो खूब सुनल  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 35 \nअओर गाओल जाइत अिछ। मासूम िफĪमक गीत छोटा बĒचा जानकर.. \nकोनो कालमे सबहक मुँहमे रहैत छल। \nिहĠदी िफĪमी दुिनयाँमे एहनो काल छल जिहया बेबी तबİसुम, बेबी \nगायÿी, माİटर रतन, हनी इरानी, पĪलवी जोशी, नीतू िसंह, माİटर मयूरकó \nदेखए लेल लोक िसनेमा हॉल जाइत छल। मुदा ऐ गपसँ इनकार नै  कएल \nजा सकैत अिछ जे आब िफĪममे अलग तरहक İवादक लेल बाल \nकलाकारक अिभनय देखल जाइत अिछ। किहयो दूटा Ćेमीकó िमलबए लेल \nबाल कलाकारकó िफĪममे लेल जाइत छल जे आबक िफĪममे नै  अिछ। \nिकएिक मोबाइल, इंटरनेटक दुिनयाँ आिब गेलासँ ने कबूतर, तोता अिछ आ \nने  कोनो बĒचा, जकरासँ Ćेमपÿ भेजबामे मजा आबैत छल। \nएकटा िफĪम आएल छल \" Ĥलैक\"। ओ संजय लीला भंसाली बनौने \nछल। आयशा कपूर ओइमे अिभनय केने छल जइ सँ खूब िफĪम देखल गेल \nआ सवũāेơ िफĪम बिन गेल छल। अमोल गुĢतेक तारीफ कएल जा सकैत \nअिछ, िकएिक आिमर खानक संग िडसलेिĎसयासँ पीिड़त बĒचापर \"तारे जमॴ \nपर\" बनौलिन। खूब नीक अिभनय करैक लेल दशŰल सफारीकó घर-घरमे \nलोक िचĠहए लागल। ऐमे अिमताभ बĒचन कोना ककरोसँ पाछाँ रिहतिथ, \nभूतनाथमे अिभनय कऽ लोकक िदल जीत लेलिखन आ अमन िसĿकी एकरामे \nबंकूक भूिमका केलिन।  36 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nडा◌ॅ० अभयधारी िसंह \nसĦपादक- जाƭवी संİकृत ई जनũल, पता- इितहास िवभाग, िनमũĪली कालेज, िनमũĪली, \nिबहार \nअिभनव वषũ \nअिभनव वषũ केर İवागत करबाक \nहेतु जोर-शोरसँ तैयारी चिल रहल \nअिछ। कोइ अपन छुņी लऽ अपन \nपिरवारक संग मनपसĠद पयũटन İथलक \nलेल Ĉख कऽ रहल अिछ तँ कोइ \nिमÿमěडलीक संग कायũƅम कऽ रहल \nअिछ तँ ओतिह कोइ घरेमे भोजन आ \nमनोरंजन केर साधन जुटा रहल अिछ। \nएतए एकटा िजýासा होइत अिछ जे \nऐ  नूतन वषũ केर इितहास की अिछ? १ \nजनवरीएकó ई िकएक मनाओल जाइत \nअिछ? की ई भारतीय वैिशįƀयकó \nपिरलिüत करैत अिछ? एहने बहुतो \nिजýासा केर Ćशमन हेतु ई लेख Ćİतुत \nअिछ। \nभारतवषũमे ईİवी संवत केर Ćचलन \nअंƇेज शासक Ņारा वषũ १७५२मे शुĉ \nकएल गेल। एकर संबंध ईसा मसीहसँ \nअिछ जे रोम केर सƛाट जूिलयस  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 37 \nसीजर Ņारा ईसाक जĠम केर तीन वषũ बादक कालाविधसँ जोिड़ Ćचलनमे \nआनल गेल। \nभारतवषũमे İवतĠÿता केर उपराĠत १९५२मे वैýािनक आ औńोिगक \nपिरषद् Ņारा पंचŬग सुधार सिमितक गठन भेल जे अपन िरपोटũ १९५५ मे \nदैत िवƅमी संवतकó İवीकार करबाक िसफािरश कएलक। मुदा तĜकालीन \nĆधानमĠÿी नेहĉ केर आƇहपर Ƈेगेिरयन कलेěडरे सरकारी कायũ िनिमþ \nİवीकृत भऽ सकल। ई २२ माचũ १९५७ सँ राįƏीय कैलेěडर केर ĉप \nलेलक। \nकी एकर राįƏीय कैलेěडर केर ĉप लेब समुिचत अिछ? \nĆाचीनता- एकर उþर देबासँ पूवũ अĠय कैलेěडर केर Ćाचीनता देिख  \nली- \nƇेगेिरयन-   लगभग २००० वषũ पुरान \nयूनानक काल गणना- लगभग ३५७९ वषũ पुरान \nरोमक काल गणना- लगभग २७५६ वषũ पुरान \nयहूदीक काल गणना- लगभग ५७६७ वषũ पुरान \nिमćक काल गणना- लगभग २८६७० वषũ पुरान \nपारसी काल गणना- लगभग १९८८७४ वषũ पुरान \nचीनक काल गणना- लगभग ९६००२३०४ वषũ पुरान \nभारतक काल गणना- लगभग १ अरब ९७ करोड ४९ लाख १०९ \nवषũ पुरान ( पृĝवी केर आयु) जेकर नामकरण चƅवतŰ राजा िवƅम केर \nनाओंपर  \nधमũकेर दृिƠसँ- \nईİवी संवत- ईसाइ \nिहजरी संवत- मुसलमान \nिवƅमी संवत- कोनो धमũिवशेष स◌ँ नै अिपतु Ćकृित एवं खगोल िसŀाĠत \nस◌ँ सĦबŀ। \nउĎत पिरĆेŞयमे ई कहल जा सकैत अिछ जे ईİवी संवत भारतवषũ हेतु \nउपयुĎत कैलेěडर नै। एकरे पृơभूिममे ई तकũ देल जा सकैत अिछ- \nसŬिवधािनक दृिį ट यó भारत पंथिनरपेü राįƏ अिछ एतए कोनो धमũ िवशेषसँ \nसĦबŀ कैलेěडर केर İथानपर पंथिनरपेü कैलेěडर होएब िविध सĦमत। \nĆाचीनता केर दृिƠसँ सेहो भारतीय गणना उपयुĎत अनेक भारतीय  38 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nपरĦपरासँ जुड़ल तĝय भारतीय काल गणनासँ जुड़ल अिछ। Ćाकृितक दृिƠसँ \nभारतीय गणना उपयुĎत अिछ िकएक तँ ऐ मे वषũक Ćारंभ चैÿ (वसĠत) होइत \nअिछ। \nबहुत रास तĝय ऐ सँ जुड़ल अिछ जे राįƏक Ćित गौरव केर अनुभूित \nकरबैत अिछ। अİतु नूतनवषũक ĉपमे भारतीय सŬİकृितक िवरासत िवƅम \nसंवतक अनुगम सवũथा उपयुĎत। मुदा सरलताक दृिƠसँ ईसवी सĦवत \nसवũथा उपयुĎत अिछ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 39 \n \nअनमोल झा \nएकटा बाल िवहिन कथा: भěडाफोर \nओ कहबी नै छै जे बूढ़ भेने लोक दूिर जाइत अिछ, सएह बात। ओना \nगाम बाबा संगे से बात नै छलिन। बूढ़ तँ छलाहे बेचारा मुदा लोककó लगै \nजे थोड़े ई नाटको करै छिथ। \nजखन िकयो आबिन दलानपर आ कहिन गोर लगै छी बाबा, िचĠहलॱ \nहमरा? तँ किह उठिथन- पिरचय देब तखन ने िचĠहब। माने ओ जेना कम \nदेखैत रहिथ आ आगĠतुक अपन पिरचय दैत छल तखन ओ िचĠहैत \nछलिखन। \nएिहना एक िदन òटाक भŇाक मािलक पाइक तगेदामे िहनका ओतए \nआएल आ कहलकिन- बबा Ćणाम। िचĠहलॱ हमरा। तँ कहलिखन- नै तँ।  \n-हम िसयाराम, òटा भŇाबला।  \nएतबे किहते गाम बाबा बमिक उठलाह- ऐँ हौ, हमरा सभटा दू नĦबरक \nòटा दऽ देलह। तोरा ठकै लेल हमहॴ भेटिलयह की?  \nआ मार-मार कऽ उठलाह बाबा ओकरा। \nिसयाराम कहलिन- बाबा हम सात फीटक जवान छी से अहाँ सामनेमे \nठाढ़ छलॱ, िबना पिरचयक अहाँ िचĠहबे नै केलॱ आ सात इंचक òटा छैहो नै \nसे अहाँ एक नĦबर आ दू नĦबर िचĠह गेिलऐ...!!  40 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nिशव कुमार झा ‘‘िटĪलू”  \nतरेगन देखाइए \nसन सतासीक बािढ़ मे सĦ पूणũ िम िथ लŬचल िछ ž-िभ ž भऽ गेल। \nİ वाभािव क छल हमरो गाम कोना बचैत? िज रात सभमे खािध  फूिट  गेल \nछल। पािन क मा◌े◌ंका सभ िक सानकó बुिड़ बक बना देलक। भदैयाक कोन गĢ प \nजे रĤ बी सेहो कोसी, बागमती आ करेजक लीलासँ नै  पनिक  सकल। \n“रौ कािŎ  सĦ मत छै, िक छु नार-पुआर तँ नै  उपजलौ, आक धतूरोक \nसंठीक जोगार तँ करबó। ” बाबूजीक ऐ िज ýासापर हमरा सबहक नेना \nटोलीक नेता रंजीतमे जोश आिब  गेल। ओ पंकज, लाला, Ćदीप, हेमĠ त, \nबबलू आ हमरा संग कऽ चिल  देलक, होिल काकó जड़एबाक लेल \nĭ यवİ थामे.....। \nकतौ िक छु नै भेटल। शİ य Į यामला किर यनक वसुĠ धरा मĉİ थिल  भऽ \nगेल छिथ । की कĉ, िक छु नै फुराइत अिछ ? सोचैत बढ़ैत छलॱ आिक \nललबा बाजल- “रौ िट Ī लू एकटा उपाए छौ। ” रामलोचनक िभ राठमे पाि◌न नै \nलागल छलै, ओ साग तरकारी लगेने छिथ । हम ओकर ित तĦ भासँ िख ž भऽ \nगेलॱ- “एक दूटा भाटा तोिड़  ओइ मे होिल का सन मा उिग  कऽ कोना जड़ेबó?” \n-नै -नै , रामलोचन जीक खोपड़ी उखािड़  कऽ लऽ जाएब। चल ने, एखन \nओिर आन कऽ लैत छी, राित मे खोपड़ी....। \nसभ छॱड़ा खोपड़ी लग गेलॱ। ओइ ठाम केओ नै छल। सभटा खुņाक \nजिड़ कó कोिर  बगलमे गाड़ल चापाकलसँ पािन  लऽ कऽ जिड़ कó फुलाओल \nगेल। सुĎ खल मािट सँ फेर ओइ  खुņाक जिड़ कó ललबा झाँिप  देलक। ओ \nहमरा दलक Ġ यूटन छल। एतेक ğ यान जॱ पढ़बामे लगिबतए तँ आइ िक छु \nआर रिह तए। हम पुछलॱ- “एना िक ए कएलó?” \nओ ठामिह ◌ं बाजल- “एखन सूयŭİ तो नै भेलै, खोपड़ी लऽ कऽ चलबó तँ \nकेओ देिख  लेतौ, फेर आगाँ की हएत से तँ बुझले छौ।  पĉकॉं साल  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 41 \nहािक मक गहूमक बोझ सĦ मतमे जड़एबाक लेल चोिर  करैत पकड़ा गेल \nछलॱ। ओ दादाकó परचािर  देलिन । ततेक मािर  खएलॱ जे जॱ एखनो पुरबा \nबसात बहैत अिछ  तँ पीठमे ददũ हा◌ेमए लगैए । ”  \nठीक राित  नौ बजे हम सभ फेर लŞ य भेदनक लेल खोपड़ी लग आिब  \nगेलॱ। खोपड़ीक भीतर एकटा खाटपर रामलोचन बाबा अधसर साँप जकाँ \nदीघũĮ वास लैत छलाह। बगलमे हुनक पाँच बरखक पोता सूतल छल। राित मे \nओ साग तरकारीक ओगरबाही करैत छल। ई गĢ प ललबाकó बूझल छल। तó \nखोपड़ीक खुņा लगक मािट कó पािन सँ िग Ī ल कऽ देने छल। ई गĢ प हम आब \nबुझलॱ। जय लंकेशक मंद ğ विन सँ हम सभ खोपड़ी उखािड़  चिल  देलॱ। \nपोखिर क दिछ नबिर या मोहारपर सĦ मतक İ थान छल। ओतऽ पहुँचैत देरी \nदूरसँ गाड़ी क ğ विन  सुनलॱ। िज रात पोखिर क उþर कातमे छल। हम सभ \nबूिझ  गेलॱ। सĦ मतक मुहूतũ तँ चािर  बजे भोरमे अिछ । आब की करबó? \nआिग  तँ वएह लगाओत जकर बाप मरल हुअए। हम सभसँ िप तृयुĎ त छी। \nहमर ऐ  िट Ģ पणीपर ललबा बगलक कंसारसँ आिग  खोिड़  कऽ आिन  सĦ मतपर \nधऽ देलक। खोपड़ी कुĉ-कुĉ İ वाहा। \nराित मे पंचैती लागल। सरपंच āी रामĆकाश जी लोचन बाबासँ पुछलिन - \n“अहाँ कोना बुझलॱ जे खोपड़ीक चोिर  भेल? ” \n“ हमर पोता डोला कऽ उठौलक। बाबा हौ बाबा, तोरी बािह ◌ं, तरेगन \nदेखाइए। हम अकचका कऽ उठलॱ, खोपड़ीक चारमे तरेगन....। कोना \nउगल? उिठ  कऽ देखलॱ, चारक कोन कथा, खुņा सेहो गोल अिछ ।” \nसभ पंच ठोिह  पािर  कऽ हँसलाह । हम सभ माफी मŬिग  लेलॱ। काज तँ \nसमाजक लेल कएने छलॱ तó रामलोचन बाबा माफ कऽ देलिन । \nबाबाक पोता आब जवान भऽ गेल छिथ । एखनो जॱ केओ ओकरा \n‘तरेगन देखाइए’ कहैत अिछ  तँ ओ मंद-मंद मुİ की मािर  फेर अपन İ वगŰय \nबाबाक İ मरणमे शŬत भऽ जाइत अिछ .....। \nिप तृयुĎ त ललबा सĦ मतमे आिग  लगौलक, अठासीक कोन कथा ओकर \nिप ता एखन धिर  İ वİ थ छिथ । भगवान हुनका एिह ना लहलहाइत राखथु।   42 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nदहीक ठोप \nराित मे िश वनगरमे रामखेलावनक िपआ-देशाĠतर ( िबदेिस या नाच) देखैले \nचिल  गेल छलॱ। बाबाक हुरपेटलाक बाद भोरे देरीसँ नीन फूजल। भोĉका \nİ कूल छल। झटपट İ नान कऽ बिस का रोटी आ पलाँकी साग हूिर  बİ ता \nसमेटलॱ। \nहमर लङोिट या संगी सभ जेना रिव , धनĮ याम पिह ने िव ńालयक लेल \nिव दा भऽ गेल छल। एकसर झटकल चिल  देलॱ। बाटमे उद वाकल चŬडाल \nचौखरी भेटल। सभ सहपािठ ए छल, मुदा िव ńासँ ओकरा सबहक कोनो संबंध \nनै । सभ िद न गुĉजी सँ धुनाइत छल, मुदा कोनो Ćभाव नै । नै  चािहतो संग \nलािग  गेलॱ। ककर रोिह िन याँ आम तोड़त, कतए की उजाड़त पता नै ।  \nगामसँ कोस भिर  दूरमे बैńनाथपुर उĒ च िव ńालयमे पढ़ैत छलॱ। आइ \nलगै छै िक छु नै फबतै, हलधर अपने आमक जिड़ कó पिज औने छै। िज तबाक \nऐ  िह लकोरकó सुिन  करेज काँपए लागल। एतबामे उĒछृंखल संघक नेता \nआशुतोष िच िच आएल- “रौ िह रबा, दौड़ आगाँ, भिर या जा रहल छै....। भार \nछीिन  कऽ दही चाखब। ” सभ दौड़ल नहुँ-नहुँ भिर या लग आिब  गेल छलॱ। \nभिर या Ćलयक संकेत बूिझ  ठाढ़ भऽ गेल। \n“हौ ककरा ओइ  ठाम भार लऽ कऽ जाइ छहक? ” आशुतोष बाजल।  \n“तोरा ओइसँ की मतलब, बेसी टभ-टभ करबó तँ उठा कऽ पटिक  \nदेबौ?”, भिर या िब गिड़  कऽ बाजल।  \nसिरपॱ ओ नेना सबहक उĿेĮ य बूिझ  गेल छल। हम आशुतोषसँ िव नती \nकएलॱ, छोिड़  दहॴ गऽ, कोनो अिह वाती बिह नक भार छै। आशुतोष हमरा \nिद श आँिख  गुरड़ैत बाजल- “रौ हिर Į चĠ Ɩक नाित,  तô भाग ऐठामसँ, हम सभ \nदही अवĮ य खाएब। ” \nहमर िन वेदनपर दलमे फूिट  पिड़  गेल। हमरा संग-संग िक छु छॱड़ा आगाँ \nबढ़ए लागल। िज तबा बड़ पारखी छल, ओ ई गĢ प बूिझ  गेल, उŀोषणा \nकएलक- जे छॱड़ा ऐ दहीसँ अपन माथमे चानन ठोप नै  करत ओकर बाप \nतीन िद नक भीतर मिर  जाएत। ई कहैत पिह ने ओ दहीमे भूर कऽ अपन \nमाथमे ठोप कएलक। हमर िव रोध असफल भऽ गेल। अपन डेग पाछाँ करैत \nिप तृमोहक दुआरे हमहूँ राजित लक लगएलॱ। देिख ते-देखैत दहीक पाित लमे \nअकाशक तरेगन जकाँ सहİ ÿ िछ Ɩ भऽ गेल।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 43 \nभिर या भारकó छोिड़  ठामिह ◌ं गायघाट गाम िद िश  गािड़  पढ़ैत भागल। सभ \nछॱड़ा ओइ  दहीसँ पारन कएलक।  \nहम मूकदशũक छलॱ। िव ńालय पहुँचैत देरी महेĠƖ बाबू माİ टर साहेबक \nसटĸासँ रĎ त रंिज त भऽ गेलॱ। ओ सभ खा कऽ धुनाएल आ हम िब नु \nअपराध कएने।  \nसोचऽ लगलॱ हमर कोन दोख, हम तँ िप तृमोहमे फँिस  गेलॱ। \n \nखॲइछक लेल साड़ी \n \nआिसनक नवराÿक महाƠमीक िदन। दशोिद स जगत जननीक गुणगान। \nभगवती İथानमे यİया Ćभाव मतुलं...क जयघोषसँ मातृभिĎतक परम अनुभूित \nभऽ रहल अिछ। बाहर आनंदक हुिलमािल। मुदा ! आंगन अबैत देरी देखलॱ \nजे हमर माँ ओलतीमे शŬत िचþ बैसिल छलीह। की भेल माँ, िकए एकातमे \nबैसिल छी? महाƠमीक खॲइछ भरए लेल कखन जाएब? िनशा पूजाक बाद  44 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nखॲइछ भरब ने। माँ गुĦम, मुदा हम बडबड़ा रहल छलॱ।  \n-हम तँ आठ बजे चिल जाएब। आइ िवńापित नाटक अिछ। हम बाल \nिवńापितक रोल नेने छी। कनेक हमर अिभनय देिख  लेब तँ हमरा नीक \nलागत। \nमाँ अकĒछ भऽ कऽ बजलीह- हम आइ खॲइछ नै भरब। चैती दुगŭमे \nदेखल जाएत।  \nहम पुछिलयिन- िकए एना बजैत छी?  \n-चैती दुगŭमे खोइंछ भरबाक लेल अďखड़ साड़ी नै अिछ आ ओहुना दूर \nरानीपरती जाए पड़त, माँ तमसा कऽ आगाँ बजली, - अहाँकó सभटा गĢप \nबुझब आवĮयक नै। नेना छी, नेना बिन कऽ रहू। \nबुिटया माएसँ जा कऽ पुछलॱ तँ बुझना गेल जे माँक संगमे नव वİÿ नै \nअिछ। भगवतीक खॲइछ अďखर साड़ीमे भरल जाइत अिछ। \nहम असमंजसमे पिड़ गेलॱ। की करब, िकछु नै फुिर रहल? एकाएक \nमोन पड़ल जे गामक पा◌ँजिड़मे वाधोपुर बजार अिछ। दू – एक बेर बाबू \nजीक संग ओइठाम देबू महाजनक कपड़ा दोकानमे गेल छलॱ। ओ हमरा \nिचĠहैत छिथ। िकनसाइत उधार दऽ देताह तँ माँक खॲइछ भरब सĦभव भऽ \nजाएत। चुपचाप िवदा भऽ गेलॱ। दोकानमे पैसैत देरी देखलॱ जे महाजन \nगĿीपर बैसल छलाह। हमरा िदिस  तकैत पुछलिन- एकसरे अएलॱ। बाबूजी \nऐबेर कपड़ा नै लेलिन। हम लग जा कऽ अपन ĭयथासँ अवगत करेलॱ। \nमहाजन आĀयũमे पिड़ गेलाह। अपन पुÿ िदनेश जीसँ कहलिन- बौआ, आइ \nतँ उधार देबाक नै अिछ, मुदा ऐ बालकक मातृ Ćेम.....। \nओना ई िक यो आन नै, किव जीक पुÿ छिथ। िनराश करब उिचत नै।  \nएकटा नीक सूती साड़ी पैक कऽ कए अपन मुंशी जनादũन जीक हाथमे \nदैत बजला- जनादũन िहनका किरयन धिर छोिड़ आबू। साँझ पिड़ गेल, \nअĠहारमे एकसिर िहनका मुरदैयामे डर लगतिन। \nजनादũन बाबू हमरा साइिकलपर बैसा कऽ हमर दलानपर उताड़ैत बजला- \nजाउ, साड़ी माँकó दऽ िदयौन, हम कनेक ढĪलू िमिसरसँ भóट कऽ लैत छी, \nतखन वाधोपुर चिल जाएब। \nहम अितशय Ćसž दौगल आ◌ंगन गेलॱ। माँ िचनुआर लग बैसिल पूजाक \nदीपमे तेल भरैत छलीह। माँ!! अहाँ लेल साड़ी अनलॱ माँ। साड़ीक पžी \nमाँक हाथमे थमा देिलअिन। माँ पžीसँ साड़ी िनकालैत बजलीह- कŵचा कतए  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 45 \nसँ अनलó? ककर जेबी कटलó? हमरा बड़ िवĂास छल ऐ छौड़ापर। धत..... \nबापक नाओं मािटमे िमला देलक।, माँ काँपए लगलीह। थापर, मुĸा, लाितक \nताबरतोड़ बरखा होमए लागल। हाथक चूड़ी झž-झž टूिट कऽ मािटपर \nखसए लागल। िकछु काँचक कण माँक हाथमे गिड़ गेल। टप-टप शोिणतक \nअपादान। अखन धिर माÿ माँ क ĉप देखने छलॱ। पिहल खेप बेगूसरायक \nबेटीक ĉप देखलॱ। सुनैत छलॱ, आइ पĪला पिड़ गेल।  \nबुिढ़या माए झटकल आिब माँक हाथ पकड़ैत बाजिल, नेनाक Ćाण लऽ \nलेब की? किनया एतेक तामस नीक नै। कोन गलती कएलक?  \n-की कहबिन, माँ, ई चोर भऽ गेल। नै जािन केकरा घरमे सािĠह कािट \nकए हमरा लेल साड़ी अनलक? भगवान एहेन कुपुÿसँ िनपुÿ नीक। \nहम गुĦम। की बाजब? सोचैत की छलॱ आ की भऽ गेल। बहुत \nउधेड़बुžक बाद मुँह खोललॱ- माँ हम चोिर नै कएलॱ।  \nसभटा कथा सुना देिलयिन । माँकó िवĂास नै भेलिन, बाबाक सेवक \nसोहनकó ढĪलू कĸाक दलानपर पठौलिन। संजोगसँ जनादũन बैसले छलाह। \nसोहन आिब कहलिथĠह- बहुआिसन, िटĪलू िमĝया नै बाजलिन। \n-हा! हम ई की कएलॱ? भरल पाविनमे िचलकापर अĜयाचार। आइ तँ \nमाँ गौरीक िदन िथक, मुदा हमरासँ कतेक पैघ गलती भऽ गेल।  \nअपन दुनू हाथक मुŇीसँ देवालमे मारए लगलीह। अāु उĒछवाससँ हमर \nकंठ भिर गेल। माँक चरण पकड़ैत बजलॱ- नै नै। जुिन अपराध बोधक \nअनुभव कĉ। अहाँक शंका İवाभािवक छल। मातृ धमũक वाİतिवक ĉप \nइएह िथक। अपन संतानपर अंध िवĂास नै करबाक चाही। मुदा! हमरा जे \nबुझना गेल सएह कएलॱ।  \nझट दऽ माँ बैस कऽ हमरा कोरमे लऽ कऽ िसनेह सागरक अिवरल \nधार बिन गेली- भगवती, िशव सन पूत सभकó देथु। जेहन नाओं तेहेन \nकाज।  \nअपन आँचरसँ हमर आँिख पोछैत बाजिल- बौआ एकटा खुशीक गĢप \nकहैत छी जे जखन अहाँ वाधोपुर गेल छलॱ तखने अहाँक बाबूजी आिब \nगेलाह। सबहक लेल वİÿ अनने छिथ। अहुँ लेल खूब सुĠदर अंगा आएल \nअिछ। हमरा लेल तँ लाल रंगक िसफनक सोहनगर साड़ी.....। मुदा हम \nखॲइछ भरब तँ अहॴक आनल साड़ीसँ। पूत Ćेमक ऐ पराकाơाकó नै िबसरए \nचाहैत छी। ओ तँ सभ पाविनमे अनैत छिथ।   46 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nहम माँक हाथ पकिड़ जोरसँ कानए लगलॱ। \nमाताक कतेक ĉप होइत अिछ। धमũ, िसनेह, मोह, अनुशासन, \nदुĜकार.....। संतितक नव िनमŭणक लेल आवĮयक। गिवũत छी, आयŭवþũक \nनारीक संतान भऽ कऽ। \n \n(िटĢपणी: िश व कुमार झा िट Ī लू जीक िल खल खॲइछक लेल साड़ी कथापर दुगŭनĠ द \nमंडल जीक दू शĤ द) \nकथा पढ़ल ि◌ चĠ तन कएल, बुझना गेल कथा यथाथũपरक अिछ  जेना कथाकार \nअपनिह  ऐ िİ थ ित सँ गुजरल होिथ । जॱ   अनुभव हमर सĜ य तँ साथũकता शत्-Ćित शत।  \nएक कात कथाकार िव ńापित क भूिम कामे छिथ,  मनमे िस नेह छिĠ ह  जे माए कने ओ \nभूिम का देिख  लेती तँ हमरा नीक लागत। एĦ हर माए ओलतीमे गुम-सुम बैसल छलीह, \nकारण महाअį टमीक राित  एक टूक अखड़ साड़ी नै रहलाक कारणे ओ भगवतीक खॲइछ \nका◌ेना भरती? ई जाि◌ न बालक मातृĜ व Ćेमवश बाबूजीक साखपर कपड़ाबला महाजनक \nदोकानसँ एकटूक साड़ीक पžी माएक हाथमे थमा दैत छिथ न। माएक टूटैत िब सवास \nमाएक ĉपमे नै अिप तु बेगुसरायक बेटी ĉपमे İ पį ट होइत अिछ । हाथक चूड़ी टुटब, \nकाँचक िक छु कण माएक हाथमे गड़ब आ टप-टप शोिण तक अपादान- किव जीक साखपर \nदाग सदृश बुझना गेल। मुदा सĜ य जािन  अपन अपराध बोधक अनुभव कऽ माए बैस \nबालककó कोरामे लऽ कऽ िस नेह सागरक अिव रल धारा Ćवािह त केलिन । सारĜ व İ वĉप \nİ वामीक अथŭत कथाकारक बाबूजीक आनल लाल रंगक िस फनक सोहनगर साड़ी नै \nपिह र बालकक आनल सुती साड़ीसँ भगवतीक ď ◌ा◌ो◌ंइछ भरब, Ćभु Ćेमक एकटा अलग \nपराकाơाक पिर चएकó पाठक बĠ धु नै िब सिर  सकताह। कथाक साथũकतापर इजोत छोड़ैत \nअिछ  जे िन Į तुकी एकटा मा◌ँजल कथाकारक कथा बुझना जाइछ। मुदा जँ माँक जगह \nकोनो आन उपयुĎ त, समुिच त शĤ दसँ सजिब तिथ  तँ कथामे मैिथ ली समृŀता आरो İ पį ट \nहोइत। शेष सभ िच कनिह  िच Ď कन। \n \nनािर यर गाछ  \nबाबूजी सरायरंजन Ćखě डमे कायũरत छलाह। गामसँ दूर रहबाक कारण \nशिन  िद नकó अबैत छलाह, फेर  सोमन िभ नुसरबेमे गामसँ िव दा...। \nबुझू जे आन पाँच िद न हमरा सबहक लेल िप किन क जकाँ छल। हम \nआ हमर िप िस औत शंभू एकतुिर या छलॱ। भोरसँ साँझ धिर  धमिग Ĕ जिड़ , \nककरोसँ डर नै । बाबा बूढ़, खाट धएने छलिथ । हुनक जुआनीक िख İ सा \nसुिन  देह िस हिर  जाइत छल। बड़ अनुशािस त िश üक छलाह मुदा आब हमरा \nसबहक माİ टरीक आगाँ चुĢ प भऽ जाइत छिथ ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 47 \nरिव  िद न भा◌ेरे बाबा, बाबूजीकó उपराग देलिन - “ िट Ī लूकó कतेक िद नसँ \nकहैत छी, Ćयाग बाबूक ओइ ठासँ नािर यरक गाछ आनैले मुदा हमर के \nसुनए।”  \nहमरा िद स बाबूजीक आँिख  पड़ल डऽरसँ औना गेलॱ। \nिव नय भायकó संग कऽ Ćयाग बाबूक टोल बंिड हा चिल  देलॱ। Ćयाग \nबाबू समाजक लेल कोनो अपिर िच त नाओं नै । सभक लेल बाबू छोिड़  कोनो \nदोसर नाओं हुनका लैत नै सुनने छलॱ। किर यन गामक पूवũ मुिख या आ \nĆिस ŀ वैध Ćयाग बाबू ककरोसँ इलाज करबाक ƅममे फीस नै लैत छलाह। \nएकर पिर णाम कनेक-कनेक मोन अिछ  जे सन १९७७ई.मे रोसड़ा िव धान \nसभाक िन दũलीय िव धायकक ĉपमे िन वŭिच त भेल छलाह। फेर दोसर बेर \nचुनाव नै लड़लिन , पिह ले चुनावक खचũमे िक छु जमीन िब का गेल छलिन । \nसमाजमे एतेक सĦ मान ‘न भूतो न भिवįयित ’। दलानक ĆŬगणमे पहुँचैत देरी \nखूब सĦ मान पूवũक आवाहन कएल गेल- “बौआ हम तँ माİ टर साहेबकó पंƖह \nिद न पिह ने नािर यरक गाछ लेल कहने छलॱ आ अहाँ सभ अखन आिब  रहल \nछी। ” Ćयाग बाबूक ऐ Ćķपर हम दुनू भाँइ मौन सहमित  देलॱ। फेर ओ \nखुरपीसँ नािर यरक थĪ ला कोिर  एकटा गाछ हमरा हाथमे थमहा देलिन ।  \nहुनक बालक वसĠ त बाबू दलानपर बैसल छलाह। बैńजी हुनका बजा \nकऽ कुņी काटएबला कþा मंगौलिन । Ď यारीमे १५-१६गोट अओर नािर यरक \nगाछ रोपल छल। सभटा गाछकó एक िन शामे िव धायक जी उखािर  कऽ \nलकड़ीक गाड़ल कुņी कटबाक लेल सङग लग लऽ जा कऽ अį टमीक \nबिल Ćदान जकाँ नाि◌ रयर गाछक बिल  चढ़बए लगला । हम अजगुतमे पिड़  \nगेलॱ। कोन अपराधक दंड ऐ गाछ सभकó भेट रहल अिछ । अपन हाथमे \nलेल छोट नािर यर गाछकó ठामिह ◌ं मािट पर रािख  अपन टोल िद स दौग  गेलॱ। \nिव नय भाय सेहो पाछाँ....। \nदलानपर अ◌ािब  बाबाकó सभ कथा सुनबए लगलॱ नै की बाबूजी कानपर \nजोरसँ एक थĢ पर जिड़  देलिन । हमरा पकिड़  कऽ Ćयाग बाबूक दलानपर \nबाबूजी अनलिन । डॉĎ टर साहेबसँ बाबूजी हमर अपराधक िज ýासा कएलिन  \nतँ Ćयाग बाबू कहलिथ न- “ नै -नै, ऐ नेनाक कोनो अपराध नै । अखन धिर  \nहम पचास गोट नािर यरक गाछ बाँिट  देने छी। समाजक लोकक  लागल \nअिछ । केकरा देब केकरा नै ....। ऐसँ बिढ़ या नै रहतै बाँस आ नै बजतै \nबँसरी, तँए सभटा गाछकó कािट  देलॱ। बड़ सखसँ िब चड़ा खसौने छलॱ  48 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nहमरो दलानपर शोभा बढ़त आ िक छु समाजक लोकó सेहो देब, मुदा....। \nअहाँक नेनाक गाछ देवालक कातमे राखल अिछ  अपने लऽ जा सकैत \nछी।” \nबाबूजी गाछ लऽ कऽ चिल  देलिन  की सोचैत िव दा भेलिथ  ई हम \nकिह यो नै पुिछ सकलॱ।   \n \nिम िथ लाक लोक देवता \n \nकोनो सािह Ĝ यक समृिŀ क आधार महाकाĭ य, ĆबĠध काĭ य, उपĠ यास वा \nकथाक उþर आधुिन क िव वेचनकó मानल जाइत अिछ । ऐ िद शामे मैिथ ली \nएखन बड़ पाछू अिछ  िक एक तँ समƇ सािह Ĝ य िव धाक परĦ परागत ĉपसँ ई \nभाषा बाझल मानल जा सकैछ। सािह Ĝ यक िव कास तखने संभव जखन  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 49 \nभाषाक दीघũकालीन संभावना पिर लिü त हएत। पुरना खा ढ़ी झखिड़  रहल छिथ  \nआ नवका पी ढ़ीमे िश üाक माğ यम अंƇेजी तखन मैिथ लीक अिİ त Ĝ वपर अपने \nआप ĆĮ न िच Ġ ह लागब दशũनीय। गाम-घरक नेना-भुटकाकó जॱ छोिड़  देल \nजाए तँ मैिथ ल पिर वारक शैशवक मातृभाषा िन िĀ त ĉपó बदिल  रहल अिछ।  \nĆारंिभ क िश üाक माğ य अंƇेजी आ िह Ġ दी िथ क। ऐ दशामे सािह Ĝ यसँ \nबेशी आवĮ यक अिछ  भाषाकó बचाएब। मैिथ ली तखने अपन अिİ त Ĝ वकó दृढ़ \nĉपó रािख  सकतीह जखन नवका पी ढ़ीमे मातृ आ वाĜ सĪ य िस नेहक वेदना \nहुअए। ए◌े लेल आवĮ यक अिछ  बाल मनोिव ýानकó İ पशũ करएबला बाल \nसािह Ĝ यक ĆोĜ साहन। \nऐ िद शामे कहबाक लेल तँ बहुत रास कायũ भेल अिछ  परंच वाİ तिव क \nबाल सािह Ĝ यमे आधुिन क पी ढ़ीक रचनाकारक समूहमे अƇगĠ या छिथ  āीमित \nĆीित  ठाकुर। िह नक तेसर पोथी ‘ िम िथ लाक लोक देवता’ āुित  Ćकाशनक \nसौजĠ यसँ २०१० ò.मे बहार भेल। \nटी.एस. इिल यटक Tradition and the individual talent ( सन \n१९४७) क अनुसार कोनो किव , कथाकार वा कलाकार İ वयंमे पूणũ अथũ नै \nİ पį ट करैत छिथ । हुनक कलाक तुलना मृत किव  वा कलाकारक रचनासँ \nकएलाक बादे हुनक मूĪ यŬकन कएल जा सकैछ। जॱ ऐ मतकó Ćासंिग क \nमानल जाए तैयो Ćीित जी अतुलनीय छिथ  िक एक तँ िह नकासँ पूवũ ऐ Ćकारक \nिच ÿाĜ मक आ लयाĜ मक शैलीमे बाल गń पिह ने मैिथ लीमे िल खल नै गेल। ई \nअüरश: सĜ यो िथ क िक एक तँ आिद  पुĈषक माथपर पाग रखबाक साहस \nिक यो नै कऽ सकल। संगिह  ऐ तĝ यकó जानब सेहो आवĮ यक जे अĠ य भाषा \nसमूहसँ तुलनाक बाद Ćीित जी कतए छिथ ? \n‘सामा चकेबा’ परĦ परागत जनāुित  आ पौरािण क कथाक आधारपर \nिम िथ लाक गाम-गाममे Ćचिल त काितũक पूणũमासीक पाविन  ि◌ थक। ऐ कथाकó ऐ \nपोथीमे सिĦ म िल त कऽ Ćीित जी कोनो नव रचनाĜ मक कायũ नै कएलिन  परंच \nअनचोकेमे नवका पी ढ़ीकó अपन संİ कृित सँ अवĮ य अवगत करा देलिख न। \nअनचा◌े◌ेके शĤ दक Ćयोग ऐ दुआरे कएलॱ िक एक तँ बहुत रास गामसँ ई पाविन  \nलुĢ त भऽ रहल अिछ , शहरमे तँ एकर अिİ त Ĝ वक कĪ पना करब सेहो \nअसंभव। आन ठाम जकाँ िम िथ लामे सेहो पलायनवाद हाबी भऽ गेल छैक। \nकोनो आवĮ यक नै जे पलायनक बाद लोक अपन संİ कृि◌ तकó दड़भंिग या \nĆभावमे झाँिप  कऽ रािख  सकिथ । तँए एहेन पाविन क चचũ आधुिन क पी ढ़ी लग  50 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nआवĮ यक। जखन चचũ हएत तँ भऽ सकैछ जे Ćवासी नेनामे ऐ Ćकारक \nसंİ कृित सँ जुड़ल रहबाक Ćेरणा जागए। मधुāावणी वा कोजगराक सदृश \nसामा चकेबा कोनो जाित  िव शेषक पाविन  नै िथ क वरन् ई सĦ पूणũ िम िथ लाक \nĆित िन िध Ĝ व कएने अिछ । \nसािह Ĝ यानुरागी लोकिन  ऐ पोथीकó रचनाĜ मक कथा (creative story) \nनै मानताह ई Ɨुव सĜ य, िक एक तँ एकर कथा सभ नूतन कĪ पना नै भऽ \nकऽ परĦ परागत शैली आ कथाक Ćित ĉप िथ क। ऐ दुआरे रचनाकारक \nआलोचना सेहो संभव अिछ । मुदा ई िध यान राखब सेहो आवĮ यक जे अबोध \nनेनाकó िĎ ल į ट सािह Ĝ यसँ कोनो िस नेह नै होइछ। आ◌े तँ महाकाĭ यक पाँित सँ \nबेसी ‘आनी-मूनी हम नै जानी’ सदृश अथũहीन पाँित सँ िस नेह रखैत अिछ । तó \nचालिन  बाढ़िन  डेढ़ िब तना, जेहन करनी, चािर  बटोही, बिग याक गाछ आिद  \nजनāुित सँ संबंिध त कथानककó बाल मनोिव ýानसँ संबंिध त माननाइ उिच त \nहएत। लेिख का पिह निह  ईमानदारीसँ ई İ वीकार कएने छिथ  जे बाल कालमे \nबूढ़-पुरानक मुखसँ जे सुनने छलीह तकरा अपन शĤ दमे कथाक ĉप दऽ \nदेलिख न। \nऐ पोथीक सबल पü अिछ  कथाक िच ÿाĜ मक िव वेचन। मोती साएर, \nलालबन बाबा, गरीबन बाबा, िब हुला, सीता आ सुĐ गा, अयाची िम ā, पüधर \nिम ā आ उगना सन कथा िच ÿकó तैयार करबामे कतेक मेहनित  आ समए \nलागल हेतिन  ओ तँ लेिख के किह  सकैत छिथ । परंच ई िच ÿ अपन िव िव ध \nमूक शैलीमे नेना-भुटकाक संग अवĮ य वातŭलाप करत। आलोचनाĜ मक पüसँ \nजॱ देखल जाए तँ एकरा आन भाषा सािह Ĝ यक िचÿकथासँ बेसी नै मानल \nजाएत, मुदा एहेन दीघũसूÿी आलोचके कऽ सकै छिथ । िक एक तँ ई कोनो \nकĦ Ģ यूटरक खेल नै अपन मिİ त į कमे उपजल बालउŅोधनक िच ÿाĜ मक शैली \nिथ क जे समालोचनाक भयसँ मुĎ त रहैत लेिख का माÿ नेनाक लेल कएने \nछिथ । \nरंग समंजन सेहो नीक लागल। अंित म िक छु िच ÿ Ăेत-Įयाम ĉपó देल \nगेल जइमे नेना İ वयं रंगरोगन कऽ सकैत छिथ । \nऐ पोथीक कथानक परĦ परागत अिछ  मुदा शैली आ िच ÿŬकन नव तँए \nअपन उĿेĮ यमे रचनाकार सफल छिथ ।  \nदुबũल पü जे िच ÿक संग जे िक छु कथा देल गेल अिछ  ओकरा आर \nिव İ तृत कएल जा सकैत छल। जेना मोती साएरसँ लऽ कऽ मीरा साहेब  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 51 \nधिर क िच ÿकथामे कथानक एकाएक बदिल  जाइत अिछ । जे सारंश जकाँ \nलागल, मुदा आशा करैत छी जे नेना सभकó नीक लािग  रहल होएतिन ।   \n(ई पोथी पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िलंक http://sites.google. \ncom/a/videha.com/videha-pothi पर सेहो उपलĤध अिछ।) \n \nतरेगन \nवþũमान युगक मानव-जीवन “ अथũनीित  ”क \nउĎ खिड़ मे तेना कऽ कुटा रहल अिछ  जे गाँधी आ \nलेिन नक िस ŀाĠ त मिट यामेट भऽ गेल। नीि◌ त आ \nधमũक गĢ प केिन हार लोक अित वादी आ कमũहीन \nमानल जाइत छिथ । ए◌े   भागमभाग भरल जीवनमे \n“सािह Ĝ य ” सन शĤ द हाİ याİ पद जकाँ बुझा रहल \nअिछ। İ वाभािव के छैक, िब नु दाम सभ सुž! ए◌े   \nपिर िİ थ ित मे सािह िĜ य क अवधारणा सेहो बदिल  रहल अिछ । आब महाकाĭ य \nपढ़िन हार लोक बड़ अĪ प छिथ  िक एक तँ सबहक जीवनमे समयाभाव छैक। \nहमहूँ ए◌े   गĢ पकó मğ यकािल क राित मे िल ख रहल छी, िक एक तँ िद नमे िल खब \nतँ खाएब की?  \nए◌े   सभ कारणसँ िवहिन कथा आ लघुकिव ताक अिन वायũता Ćतीत भऽ \nरहल अिछ। सािह Ĝ य समागममे लघुकथाक İ थान बड़ महĜ वपूणũ मानल \nजाइछ। मैिथ लीमे एखन धिर  परंपरा जकाँ रहल जे छोट कथा चाहे ओ \nिब िĦ ब त हुअए वा नै   िवहिन कथा िथ क। िक छु सािह Ĝ यकार माÿ ए◌े   िद शामे \nसंकलन कऽ सकलाह। जइ मे मनमोहन झा अƇगĠ य छिथ । तारानंद िव योगी \nजीक िवहिन कथा संƇह “िश लालेख ” आ अमरनाथ रिच त “üिण का ” उþम \nāेणीक मैिथ ली िवहिन कथा संƇह अिछ । मुदा जॱ सािह Ĝ यक सकल \nअवधारणा वा िव धाक िब िĦ ब त छायाक चचũ कएल जाए तँ āी जगदीश Ćसाद \nमě डल िल िख त िवहिन कथा संƇह “तरेगन ” मैिथ ली सािह Ĝ यक Ćथम सĦ पूणũ \nिवहिन कथा मानल जाएत। ए◌े   पोथीमे एक सएसँ बेशी िवहिन कथा देल \nअिछ ।  52 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nछोट-छोट ताराकó मैिथ लीमे “तरेगन ” कहल जाइत अिछ । राित मे िच त \nभऽ कऽ वसुĠ धरापर लेिट  İ वतंÿ गगनकó िद ĭ यदशũन कएलापर तरेगनक समूह \nसबहक मğ य İ थािप त संबंधकó देखल जा सकैत छैक। लगैत अिछ  जे एक \nतरेगन दोसर तारासँ सटल छैक मुदा िव ýानक अनुसंधानसँ ई İ पį ट भऽ \nसकल जे अकाशक तरेगनक समूहक बीचक दूरी पृĝ वी आ अ◌ाकाशक बीचक \nदूरीसँ बेसी छै। ओिह ना ए◌े   कथा संƇहमे िल िख त सभटा कथा एक दोसरसँ \nसटल रिह तो एक-दोसरसँ बहुत दूर अिछ । Ġ याय, कमũ, मीमŬसा, नीित  आ \nबाल मनोिवýान सन िब Ħ बकó अनचोकेमे जगदीशजी एक संग बािĠ ह  देलिन । \nमैिथ लीमे नैित क िश üाक अभावकó तरेगन बहुत हद धिर  पूणũ करबाक Ćयास \nकएलक। \nमूल ĉपसँ ई संƇह नेना सबहक लेल िल खल गेल अिछ  मुदा पैघो लोक \nजॱ ए◌े   िस ŀाĠ तक अनुपालन करिथ  तँ समाजक िव गिल त मनोवृिþ क ĉपमे \nपिर वþũन अवĮ य◌ंभािव त अिछ । कोनो पोथीक समीüाĜ मक िव वरणमे सĦ पूणũ \nरचनाक िच ÿण करब अिन वायũ नै   मुदा रचनाक समाजमे Ćभावक दशũन \nकराएब वŬिछ त होइत छैक।  \nसĦ पूणũ पोथीक अवलोकन कएलापर एकरा माÿ नेना-भुटकाक कथा \nसंƇह नै   मानल जा सकैछ। कथा - उĜ थान पतन- मे नीित  िश üा नेना \nभुटकाक संग-संग गृहİ थ धमŰ लोकक लेल Ćेरणादायी लागल। संयम जीवन \nजीबाक कलासँ धमũ, अथũ, काम आ मोüक अवलंबन सहज होइत अिछ । -\nĆित भा- मे डॉ. राममनोहर लोिह याक माğ यमसँ जगदीश जी ýान आ समैक \nमğ य तारतĦ य İ थािप त करबाक Ćयास कएलिन । ए◌े   कथाकó मौिल क रचना \n(Creative writing)  नै   मानल जा सकैत अिछ , िक एत तँ कोनो \nमहापुĉषक जीवन शैलीक चचũ कोनो पोथी पिढ़  कऽ कएल गेल अिछ । मुदा \nनीक लागल जे जगदीश बाबू साĦ यवादी Ćवृिþ क मनुĎ ख छिथ  आ लोिह या \nसमाजवादी छलाह। ओना तँ समाजवादेसँ साĦ यवादी धाराक पिर कĪ पना कएल \nजा सकैछ, परंच सैŀािĠ त क ĉपसँ भारत वषũमे दुहू राजनैित क धारामे िव लग \nनीित  अिछ । अपन अğ ययनशीलतासँ सĦ पूणũ मानव जाित कó एकसूÿमे \nबाĠहबाक जगदीश जी Ćयास कऽ रहल छिथ । ममũ  कथाक िब Ħ ब पढ़लासँ \nİ वामी िव वेकानंदक सरल राजयोगक िस ŀाĠ तक दशũन होइत अिछ । हेलैक \nकलासँ सŬसािर क जीवन जीवाक तुलना, वैभवक कुĆावक छोट मुदा िव शेषाथũ \nĆİ तुित  नीित  अनुपालनमे सफल Ćयास कहल जाए। अý नीक नै   तँ खराब  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 53 \nसेहो नै  , सवũý िक ओ नै   भऽ सकैत अिछ  बहुý समाजक पथ Ćदशũक परंच \nअĪ पý जकरा देिस ल बयनामे “अधखड़ुआ ” कहल जाइत अिछ  ओ समाजक \nिव कासमे बाधक होइत छिथ ।  \nअंƇेजी सािह Ĝ यक Ćखर हाİ य रचनाकार सर एलेĎ जŲडर पोप सेहो कहने \nछिथ - little knowledge is a dangerous thing . अथŭत अŀũýान \nबड़ खतरनाक वİ तु होइत छैक। पिह ने तप तखन ढिल हó- शीषũक कथामे \nकुĦ हारक आचायũ ĉपक आ मािट कó िश į य मािन  नैित क िव Į लेषण नीक \nलागल। नीित -धमũ आ शैüिण क दशũनसँ भरल दोहासँ ए◌े   कथाक तुलना \nअपेिü त भऽ सकैछ- \n  गुĉवार कुĦ हार िश श कुĦ ह है, गिढ़ -गिढ़  काढ़े खोट \n  अंतर हाथ सहार दे, बाहर मारे चोट। \nए◌े   Ćसंगमे ýानपीठ पुरİ कारसँ पुरİ कृत िह Ġ दी सािह Ĝ यक ĆŬजल किव  āी \nनरेश मेहताक किव ता - मृिþ का-क चचũ करब अनुकूल लागल। नरेश जीक \nरचनाक अनुसार मािट  कहैत छिथ - हम तँ माÿ मािट  छी, जखन अहाँ अपन \nचरणसँ पददिल त करैत छी आ हऽरक फाढ़सँ चीड़ दैत छी तखन हमरामे \nमातृĜ वक बोध होइत अिछ  आ मातृĜ वक Ćेरणा आ संसगũसँ शİ य Į यामला \nधन धाĠ य अž हिर यरीक ĉपó संसारकó जीवन Ćदान करैत अिछ । \nकमũपथपर िƅ याशील मनुĎ खक लेल कालक आ Ćहरक कोनो बाĠ ह नै   \nहोइत छैक। - जखने जागी तखने परात- शीषũक लघुकथामे डॉ. ƅोिन नक \nजीवन दशũनक माğ यमसँ रचनाकार नेना-भुटकामे काकचेį टा आ Į वान िन Ɩाक \nझाँपल दशũन करएबाक लेल आतुर छिथ । जे ĭ यिĎ त  सĜ य कमŰ होइत छिथ  \nओ सिद खन सĜ यकó िज तएबाक लेल Ćयास करैत छिथ । महाभारतक कथाक \nगभũसँ एहेन कालजयी िब Ħ बकó िन कािल  कऽ - उƇधारा- कथाक ĉप देबाक \nकलासँ जगदीश जीकó हंस मानल जा सकैत अिछ । जेना हंस नीर दुĐ ध \nिम āणमे सँ üीरकó सॲिट  लैत अिछ  आ नीर पाÿेमे रिह  जाइछ ठीक ओिह ना \nमहाभारतक सĦ पूणũ कथा िब Ħ बकó नीर, अिम य आ मधु मानल नै   जा सकैत \nअिछ । अजुũनकó िव जयी बनएबाक लेल āीकृį ण अपन पा◌ँजरपर हनुमानक \nअगम देह भारकó रोिक  “भारत ”कó िव जयी बनौलिन । ई कथा छाÿक संग-\nसंग िश üकक लेल अनुकरणीय अिछ । ĭ यवहािर क, समपũण, देवता, पाप आ \nपुě य शीषũक कथामे उदयनाचायũक Ġ याय कुसुमŬजिल क üिण क İ पशũक अनुभव \nबुझना गेल।  54 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nअढ़ाइ आखरक शĤ द Ćेमक ĉप वाİ तिव क जीवनमे अथũनीित क आिह मे \nअĆासंिग क भऽ गेल हुअए मुदा रचनामे एखन धिर  जीिव त अिछ । िह Ġ दी \nसािह Ĝ यमे ĆेमचĠ Ɩ रिच त कथा ईदगाह, नागाजुũन रिच त किव ता गुलाबी चूिड़ याँ \nआ माखनलाल चतुवųदी रिच त किव ता Ćेमकó पिढ़  कऽ ित रिप त होइत तँ छलॱ \nपरंच हिर वंश राय बĒ चन जीक आ रही  रिव  की सवारी अंित म पń मोन \nपिड़ ते üणिह ◌ंमे अकुला जाइत छलॱ जे िह Ġ दी िव जयी भऽ रहल छिथ  सूयũक \nसमान मुदा मैिथ ली उषाकालक चĠ Ɩमा सन झ◌ँपा रहलीह। जगदीश जीक Ćेम \nपिढ़  गुमानक अनुभव भऽ रहल अिछ  जे हमरा सभक भाषामे ए◌े   िब Ħ बपर जे \nकथा िल खल गेल अिछ  ओ कतऽ कतऽ आन भाषामे भेटत, हेरबाक चाही? \nओना ई कथा मौिल क रचना नै   भऽ कऽ अंƇजीक Ćď यात लेखक ओ. \nहेनरीक एकटा कथापर आधािर त अिछ ।  \nāमक सĦ मान तखन भऽ सकैत अिछ  जखन āमजीवी सĦ मािन त कएल \nजािथ। वंश, ित याग, सिŅ चार, साहस, बरदाİ त, भूल, धैयũ, मनुį यक मूĪ य, \nमेहनतक दरद सन भाववाचक संýाक दशũन माÿ दाशũिन के कऽ सकैत छिथ  \nमुदा ए◌े   पोथीमे पाठक सेहो ई देख  सकैत छिथ । \nएकाƇता छाÿ जीवनक धरोहिर  होइत अिछ । भाषण तँ सभ केओ दऽ \nसकैत छिथ  मुदा पाँच पाँित  िल खबाक कला कतेक लोकमे छिĠह। हमरा \nिव Į वास अिछ  जे एकाƇिच त िब Ħ बकó रचनाकार पढ़थु, मित ƚम दूर भऽ \nजेतिन । अनुभव, सौĠ दयũ, धमũ, आĜ मबल सन मौन िव षएकó कथाक ĉपमे \nिब िĦब त करब असंभव तँ नै   मुदा अ◌ाĮ चयũजनक। समाजमे ƅŬित क दीप \nĆĔ विल त करबाक लेल नेना-भुटकामे ƅŬित दीप जराएब आवĮ यक अिछ । ए◌े   \nलेल समाजक कुĆथाक गभŭवलोकन करएबाक Ćयास Ćासंिग क मुदा कतेक \nरचनाकार मैिथ ली सािह Ĝ यमे ई काज कएलिन । िव धवा िव वाह, देश सेवाक \nवŪत, नारीक सĦ मान, सादा जीवन, पėीक अिध कार, जाित  नै   पािन  शीषũक \nकथा सभकó बाल मनोिव ýानक मौिल क कथा मानल जाए। \nिन į कषũत: जीवनकó जीवĠ त बनएबाक लेल जतेक Ćकारक तारĜ Ħ य \nहोएबाक चाही जगदीश जी ओइ   सभ िब Ħ बकó िबिĦब त कएलिन । ए◌े   पोथीमे \nदशũनक सभ िव धाक सरल भाषामे िच ÿण केलिन । खटकल तँ माÿ एक \nअथũमे जे बाल मनोिव ýानक िव कास करबाक लेल जे सरस िवĮ लेषण \nहोएबाक चाही ओ ए◌े   पोथीमे नै   देल गेल। गरीबक दीनतामे हाİ यक समागम \nसेहो होइत अिछ । बाल सािह Ĝ यमे दशũनक िव Į लेषणमे कतौ-कतौ  रीित  आ  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 55 \nĆीित कó हाİ य रससँ बोरबाक चाही। पंिड त हिर मोहन झा तँ िवहिन कथा नै   \nिल खलिन  मुदा हुनक जे गń सािह Ĝ य उपलĤ ध अिछ  ओइ   सभमे दशũनक \nिब Ħ बपर हाİ य आ āं◌ृगारक माखन चढ़ल भेटैत अिछ।  जगदीश जीक रचना \nतँ अनुशािस त होइत छिĠ ह   मुदा तरेगन मे बाल मनोिव ýानक सरल Ćİ तुित  \nकिर तो कनेक चूिक  गेल छिथ । एक अथũमे ई पोथी मैिथ ली सािह Ĝ यक लेल \nपथ Ćदशũक पोथी अिछ , तँए जगदीश बाबू Ćशंसाक पाÿ छिथ । सĦ पूणũ \nपोथीक अĠ तũदशũनक लेल योĐ य आचायũक, िज नकामे अनुशासनक संग-संग \nसंतुिल त अनुशीलन हुअए, अिन वायũता Ćतीत होइत अिछ । िन į कषũ ĉपó \nमैिथ ली भाषा-सािह Ĝ यमे तरेगन कó बेछĢ प नैित क िश üाĆद रचना मानल जाए। \nबालकथाक वाİ तिव क ĉप अिछ  जे रचनाकारकó ĆĮ नसँ बेसी समाधानपर \nिध यान देबाक चाही। ए◌े   पोथीमे सभसँ नीक लागल जे रचनाकार ĆĮ न ठाढ़े \nनै   कएलिन । \n \nपोथीक नाओं- तरेगन \nिव धा- बाल Ćेरक कथा संƇह \nरचनाकार- जगदीश Ćसाद मě डल  \nĆकाशक- āुित  Ćकाशन, िद Ī ली \nपा◌ेथी ĆिĢ त  İ थान- पĪ लवी िड İ ƏीĤ यूटसũ, ि◌ नमũली (सुपौल) \nĆकाशन वषũ- २०१० \nदाम- १००टाका माÿ \n  \n(ई पोथी पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िलंक \nhttp://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi पर सेहो \nउपलĤध अिछ।)  56 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nडॉ. शेफािलका वमŭ \nआनक बड़ाइ  \nभटकैत भुटकैत  एकटा बड पुरान िशįय अपन गुĈ लग पहुँचल। गुĈ \nअपन िशįयकó देिख  आƪािदत भऽ उठलाह...   \n-की  हाल  छै िशįय सुĠदरम? जीवन केना बीित रहल अिछ अहाँक?  \n-हम तँ बड अभागल छी महराज... कलपैत िशįय बाजल। \n-की भेल? अहाँ तँ ýानक पोटरी लऽ कऽ  ऐठामसँ गेल छी। \n-हम जइ वİतुक कामना करै छी वएह हमरासँ दूर भऽ जाइत अिछ, नै \nतँ हम अथŸपाजũन केलॱ आ नै तँ जीवनक कोनो सुख भोगलॱ..... \nİनेह भरल İवरे गुĈ बजलाह- अहाँ पिहने देबा लेल िसखू, तखन \nलेबाक लेल सोचब.. \n-हम की देब भगवन!  हमरा अिछए की? नै तँ धन दौलत, नै तँ घर-\nगाड़ी, नै कपड़ा लþा। देब तँ की देब?, िनराश İवर छल।  \n-अहाँ लग बहुत िकछु अिछ।  अहाँ चाही तँ लोककó बहुत िकछु दऽ \nसकैत छी।  \nचॱिक उठल िशįय- की अिछ जे दऽ सकै छी हम? \n-अहाँकó भगवान सुĠदर बोली देने छिथ, अहाँ चाही तँ ओकर उपयोगसँ \nलोकक तारीफ कऽ सकै छी, दोसर केर बड़ाइ कऽ ओकर हृदैमे ख़ुशी भिर \nसकै छी, मुदा अहाँ तँ एतेक दिरƖ छी जे जइमे एको पाइ नै खचũ होइत \nअिछ, ओहो नै कऽ सकै छी। आदमीकó कंजूस नै हेबाक चाही, भगवान जे \nदेने छिथ ओकरा जतेक बाँटब ओतेक बढ़त..ककरो बड़ाइ करब तँ अहाँकó \nअपने सĦपžताक भान हएत, मोनमे उदारताक भाव रहत। अहाँ लग वाणीक \nधन अिछ, हृदएकó िवशाल बनाउ। एक बात जािन िलअ, ककरो बड़ाइ \nकेनेसँ ओ पैघ नै होइत छै, वरन बड़ाइ करए बला, लोकक दृिƠमे पैघ भऽ \nजाइत अिछ। अहाँ खाली पएबा लेल जनैत छी तँए दुखी रहैत छी। जे दैत  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 57 \nछिथ  ओ देवता छिथ आ देवता किहयो अभावƇİत नै रहैत छिथ। \nिशįय गुĈक पएरपर खिस पड़ल। \n \nसाबरमती आāम  \nसाबरमती आāमक ĆŬगनमे िवİमय \nिवमुĐध मृगी सन हम ठाढ़ छलॱ। \nओइठामक कण-कणमे एकटा संतक साँस \nĆाणवंत छल। ई आāम कतेक िदन धिर \nबापूक कमũİथली बनल रहल, सघन \nआबादी आ िचनगी सबहक उńोगी धुइयाँसँ \nĆदूिषत औńोिगक नगर अहमदाबादकó दुइ भागमे िवभĎत करएवाली साबरमती \nनदीक तटपर ई आāम अविİथत अिछ। साबरमती नदी आāम सँ \nलटपटाएल करघनी जकाँ लागैत अिछ, जखन गाँधी जी डरबन ( दिüण \nअĄीका) मे टोलİटाय आāम लेल Ćयėरत छलाह तखने हुनक मोन मानसमे \nभारतमे एहेन आāमक İथापनाक िचÿ आकार लऽ नेने छल। भारत घुरलाक \nउपरŬत समाज सेवी जीवनलाल देसाई हुनक ऐ सपनाकó साकार करबा \nलेल आिĜमक सहयोग देलिन। अहमदाबाद लग कोचरबमे बनल अपन मकान \nहुनका सुपुदũ कऽ देलिन। एवं Ćकारे २५ मइ १९१५मे सĜयाƇह आāम \nबनल, िकĠतु एकर दुइ बिरस उपरŬत जुलाइ १९१७ मे सĜयाƇह आāम \nसाबरमतीक तटपर İथानŬतिरत भऽ गेल। ई आāम ऐितहािसक दŬडी-याÿाक \nसाüात् गवाह अिछ जे २०० बिरससँ बेसीक अंƇेजी शासनकó झकझोिर \nदेलक। \n“Ũदय कुĽ” ऐ आāमक Ćेरणाİथल अिछ। ऐठाम गाँधी जी दिलत \nवगũकó पिहलुक बेर हिरजन किह आिĜमक संबोधन देलिन। बापू आ बा ए◌े \nकुंजमे लगभग १२ बिरस धिर संग रहलाह। बापूक कोठरीमे हुनक अपन \nचरखा, छोट सन मे, तीन बानर आ एकटा छोट घड़ी सभ İमृितक संग \nअविİथत छल। लागले बा क कोठरीमे कलम, ताƛपÿ, खडाऊ◌ँ, चĮमा, मथनी \nआिद राखल छल। बापू अपना हाथसँ खादीक वİÿ बनाए आāममे रहैबला \nहिरजनकó दैत छलाह। आāममे बनल वीिथका संƇहालय, पुİतकालयसँ \nगाँधीजीक आĜमा, हुनक वैचािरक ĭयिĎतĜवकó उजागर करैत छल। ठाम- 58 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nठामपर बापूक जीवनयाÿा, कायũ शैली आ अĠय घटना सबहक सजीव फोटो \nआ फोटो-कृित सभ राखल छल। िवĂक कोना-कोनास◌ँ आएल बापूक नाओं \nकेर पÿ कþौ-कþौ देवारपर टŬगल छल। गाँधी जीक संग आरंभसँ अंत \nधिर रहएबला हुनक िपितयौत भाइ “ मगन भाई”क आवास सेहो बगलमे \nछल। गŬधीक िवचारसँ अनुĆािणत िबनोबा भावेक कुिटया सेहो जगजगार छल। \nसाँझक सुरĦय बेलामे Ćाकृितक सुषमाक मğय सॲĐस एंड Ƒामा िडवीजन \nिदिसस◌ँ गाँधीक समİत जीवन देखौल गेल। हम सभ अिभभूत भऽ गेलॱ.. \nसाबरमती के संत तँ◌ू ने कर िदया कमाल... İवतंÿता संƇामक कायũİथली \nसाबरमती आāम ऐ लेल महĜवपूणũ आ Ćेरणाİपद अिछ जे अिहंसाक पुजारी \nबापू अपन वैचािरक ƅŬितक उľोष ऐठामस◌ँ केने छलाह। “ वैįणव जन तो \nतेने किहये..” बापूक िĆय भजन स◌ँ अनुगुंिजत आāमक वातावरण मोन Ćाणके◌ँ \nउŅेिलत कऽ देने छल। \n \nमूखũ राजा आ ओकर बेटा  \nएकटा राजा छल। ओकरा चािर टा बेटा छल। चाĉ राजकुमार बĒचेस◌ँ \nमहलमे पालल पोसल गेल छल। जखन चाĉ पैघ भऽ गेल त◌ँ हुनका मोनमे \nचहारदीवारीक बाहर देखबाक िहलस उठलै। चाĉ भाई आपसमे सलाह \nमोिİवरा कए राजा लग पहु◌ँचल- िपता जी, हम चाĉ भाइ राजमहलक बाहरक \nदुिनयाँ देखऽ  चाहैत छी। जॱ अपनेक आýा हुअए त◌ँ हम सभ बाहर जा कऽ \nघूिम आबी। \nराजा बजलाह- हँ हँ, िकए नै। हम सभ ĭयवİथा कऽ दैत छी। सैिनक \nसभ अहाँक संग जाएत, घूिम िलअ, जतए  मोन  होइत अिछ| \n-नै िपताāी। हम सभ आम लोग जकाँ जेबा लेल चाहैत छी। अपन पिहचान \nककरो नै बताएब। \nराजा मािन गेलाह। ठीक छैक, जे अहाँ सभकó नीक लागए। \nचाĉ राजकुमार अपन भेष बदिल, साधारण लोक जकाँ महलसँ बाहर \nिनकललाह.. बाहर पएर रािखतिह जेना हुनक मन मİत भऽ गेल। किनक \nकाल ठाढ़ भऽ खुलल वातावरणमे साँस लेलिन, एक दोसराक मुँह देिख  खुश \nभऽ गेलिथ जेना मुिĎतक İवाद पिहलुक बेर भेटल हुअए। नहु-नहु पएर \nराखैत आगू बढ़ैत गेलाह। एकटा चाहक दोकान देिख  बैिस रहलाह  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 59 \nआ◌ेइठामक बŲचपर। गरम गरम िसंघाड़ा, िजलेबी देिख  जीहमे पािन  आिब \nगेलै। ई की थीक? छोड़ू ने, जे हुअए, खेबाक बाद सोचब जे की छल। \nभिर भिर Ģलेट िसंघाड़ा-िजलेबी चाĉ भाइ दबेलक। हुनक अंतराĜमा तृĢत \nभऽ गेल। ओह, नोकर चाकर जे दैत छल सोना चानीक थारीमे पकवान सभ, \nओइमे ई İवाद कतऽ? \nचाĉ भाइ घुमैत रहलाह, तरह तरहक लोक, तरह तरहक रहन सहन \nदेखैत चिकत होइत रहलाह। एक बेर घुमैत घुमैत  एकटा गाममे पहुँचलाह। \nचाĉ िदस  माइटक घर, छोट छोट। भूखल िपआसल नंग धड़ंग नेना सभ। \nओ सभ सोचए लगलाह, ई कोन दुिनयाँ थीक, सभटा झबरल माथ, आँिख मे \nका◌ँची-पीची, िबमािरयाह लोक सभ, पेट पीठ दुनू सटल, जेना कतेक िदनसँ \nअžक दाना नै देखने हुअए िक यो| \nओ सभ िविचÿ दृिƠसँ देखैत छल, दीनतासँ भरल आँिख  देिख  चाĉ \nभाँइक िदल पसीज गेलै। अपन बटुआसँ िकछु िसĸा िनकािल ओकरा सभमे \nबा◌ँिट देलक। चाĉ ख़ुशी ख़ुशी िवदा भऽ गेलाह। िकĠतु िवधना ककर \nभाĐयमे की िल ख देने छै से िक यो नै जनै छै। किनए दूर आगू बढ़लाह तँ \nएतेक जोरसँ अĠधर तूफान, बखŭ होबऽ लागल जे सुनसानमे डिर गेलाह। \nपािन मे िभजैत-िततैत डेगे-डेगे एक दोसर केर हाथ पकड़ने आगू बढ़ैत \nरहलाह। किनक दूरपर एकटा मािट क भीतबला कोनो घर देखा पड़लै। \nचाĉ ओइ भीतक आड़मे ठाढ़ भऽ गेलाह, मुदा ओ माइटक भीत अरड़ा कऽ \nखिस पड़ल। दुभŭĐ यसँ एकटा राजकुमार भीत तर िपचा कऽ मिर गेल। आब \nत◌ँ तीनू भाइ डरसँ थरथरा गेल। जेĦहरे बाट भेटलै ओĦहरे पड़ाए लगलाह। \nगहन जंगलमे भोितआए गेलाह आिक ओइ अĠहारमे िकĦहर दनसँ एकटा भŵसा \nआिब गेल, ई सभ किहयो भŵसा नै देखने छलाह, एक त◌ँ एकटा भाइक मृĜयु, \nतइपर संकटे संकट। ओ भŵसा आिब अपन िसंघसँ एकटा भाइक पेट फािड़ \nदेलक। ओ तĜüण मृĜयुकó ĆाĢत भऽ गेलाह। आब त◌ँ दुनू भाँइ ले लंक \nभागला। भŵसा एकरा सभ िदिस  दौगल। ई दुनू भाँइ जान Ćाण नेने भागल, \nपाछू-पाछू भŵसा। सामने एकटा नदी तीवŪ गितस◌ँ बिह रहल छल। दुनू भाँइ \nजान बचेबा लेल ओइमे कूिद गेल। मुदा नदीक वेगमे एकटा भाइ कतऽ सँ \nकतऽ बिह गेल। एकटा राजकुमार असगर बिच गेलाह। दुइ मास बीित गेल \nछल, िपतासँ तीन मासक करार लऽ कऽ आएल छलाह। िकĠतु दुइये मासमे \nएतेक Ćहार िवधाताक भऽ गेल, के जनैत छल।  60 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nबचल असगर राजकुमार दुिनयाँक जंगलमे भोितआए गेल, कोहुना \nभटकैत, हकासल, िपआसल अपन राजभवन पहु◌ँचल। \nराजा ओकर ई हाल देिख  चॱिक गेल। - कहू बेटा, दुिनयाँक केहेन \nरीित। \nशोकाकुल बेटा बाजल- एक िपचाएल भीत  \nराजा- बा◌ँचल छल ने पैसा। \nबेटा- एकके◌ँ मारलक भŵसा।  \nराजा- आहा, आहा, आह।   \nबेटा- एकटा नदीमे बह। \nराजा- धुरũ।  \nबेटा- (मुड़ी नुघरोने) एक आएल घुिर। \n \nदेश-Ćेम \n \nई कथा ओइ कालक थीक, जखन ĉस आ जापानमे युŀ चिल रहल \nछलै। एकटा िकलापर Ĉसी सैिनकक अिधकार छल, िकलाक चाĉ कात \nबेस गही◌ंर खािध  छल आ ओइमे पािन भरल। खािधक उपरका पुल Ĉसी \nसभ तोिड़ देने छल। िकलामे Ĉसी सैिनकक संďया बड कम छल। खािधके◌ँ \nपार केने िबना जापानी सैिनक िकलापर अिधकार नै कऽ सकैत छल आ \nओकरा लग पुल बनेबाक कोनो साधन नै छलै। ओकरा सभकó भए होइत \nछल जे अिगला िदन Ĉसी सेना आ◌ेइठाम आिब जाएत।  \nसेनापित घबड़ाय गेल। किनक काल सोचबाक उपराĠत ओ सैिनक \nसभसँ बाजल- ऐ खािधकó मानव शरीरसँ पाटबाक अितिरĎत आर कोनो उपाय \nनै अिछ। जापानक Ćसžता लेल जे अपन जीवन उĜसगũ करबा लेल चाहैत  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 61 \nछी ओ दुइ डेग आगू आिब जाउ। समİत सेना आगू बिढ़ गेल। एको सैिनक \nएहेन नै छल जे Ćाण देबासँ पाछू हटल होिथ। \nसेनापित संďया िगनती करबाबए लेल बाजल। तकर बाद ओ आýा \nदेलक जे Ćित पाँचम सैिनक अपन वİÿ उतािर, हिथयार फेिक खािधमे \nकूदी  जािथ। \nअपन देश-Ćेममे बताह भेल जापानी सैिनक सभ एकक ऊपर एक कूदऽ \nलागल। पािनसँ भरल सउँसे खािध सैिनक सबहक शरीरस◌ँ पािट पुल बिन \nगेल। िकलापर जापानक आिधपĜय भऽ गेल। सभ नेनाके◌ँ ऐ कथासँ \nदेशĆेमक िशüा लेबक चाही। अपन राįƏक रüा लेल अपन Ćाणक िचंता नै \nकरबाक चाही। जननी जĠमभूिमĀ İवगŭदिप गरीयसी। माता आ मातृभूिमस◌ँ \nबिढ़ िकछु नै। \n \nĆीित ठाकुरक गोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा \nĆĜयेक भाषामे िकछु \nएहेन रचनाकार होइत \nछिथ, मिहला आिक पुĈष-\nवगũ, अपन िवलüण \nĆितभाक कारण सभसँ \nफराक बुझा पडै़त छिथ। \nई दोसर बात िथ क जे \nआलोचक वगũ मिहला \nलेखनकó इितहासक पžाक \nएकटा कोनमे दऽ दैत \nछिथ । िकछु भाĐयशाली \nलेिखकाकó िकछु İथानो \nभेट जाइत छैक, मुदा \nसमƇतामे नै। लेखनमे \nमिहला पुĈष नै होइत \nछैक, जइ िवषएपर  लेखक \nिलखैत छिथ आ◌ेइपर  62 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nलेिखका सेहो िलखैत छिथ , कखनो बेसी नीक। बस आब एकेटा Ćतीüा \nअिछ जे कोनो सशĎत मिहला आलोचककó देखी, जे मिहला नै भऽ माÿ \nआलोचक रहिथ , पूवŭƇहसँ रिहत नीक आलोचनाकó जĠम दैत। मैिथली \nसािहĜयक इितहासमे चािर चान लगाबिथ , हम जनैत छी एहेन िवŅान \nलेिखकाक कमी नै अिछ। \nआइ Ćीित ठाकुरक िचÿकथा गोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा \nपोथी देिख  चमĜकृत भऽ गेलॱ। पिहने तँ हम एकरा मैिथलीक नेना \nभुटका लेल कोिमĎस बुझलॱ मुदा पढ़ए लगलॱ तँ एकरामे डूिब गेलॱ। गागरमे \nसागर...। अłुत.. मैिथली लोकगाथाक िवपुल संसारकó िशवक जटाजूट जकाँ \nकोना समेिट लेने छिथ , ई पढ़ला उपराĠते बुझा पड़त। कतेक कथाक \nखाली नाओं सुनने छलॱ, ओ सभ ऐ  पोथीमे साकार छल। जिहना आजुक \nसमाज अकबर बीरबलकó िबसिर रहल अिछ, ओिहना गोनू झाकó।  \nĆİतुत पोथीक माğयमसँ पाठक अपन समाजक सभ वगũक आदशũकó \nचीिĠह  सकैत छिथ । \nĆीित जीकó अशेष शुभकामना एतेक सुĠदर पोथी लेल, Ćीितजी आ \nगजेĠƖजी सँ हम एकटा आƇह करबिन  जे कोसी नदी लेल बड़ िखİसा कथा \nसमाजमे पसरल छैक, ओकरो िचÿकलामे समेिट  लैिथ । कोसी नदीक \nरहİयमय चिरÿ, िसंघेĂर बाबासँ िब याह आिद, आिद िखİसा सभ.....जिहना \nसमाजक ĆĜयेक üेÿमे नारी आइ िनरंतर आगू बिढ़  रहल छिथ, ओिहना \nमैिथली िमिथलाक िवकासमे आजुक नारी अपन अपन İतरसँ अमूĪय योगदान \nदऽ रहल छिथ । अशेष साधुवाद, Ćीितजी, असंďय शुभाशंसा...।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 63 \nबाल िदवस \nĆĜयेक साल हम सभ \n१४ नवĦबरकó बाल िदवसक \nनामसँ मनबैत छी। ऐ मे \nकोनो संदेह नै जे अहाँ \nसभ जनैत छी जे चाचा \nनेहĈक जĠम िदवसकó ई \nनाओं देल गेल। पंिडत \nजवाहर लाल नेहĈ हमर \nİवतंÿ राįƏ केर Ćथम \nĆधान मंÿी छलाह, नेना सभसँ एतेक Ćेम  छलिन जे बĒचा सभ हुनका  चाचा \nनेहĈ कहऽ लगलाह। ओ कहैत छलाह \" नेनागण, हमरा अहाँ सभसँ गप \nकरबामे, अहाँ सभ संग खेलबामे नीक  लागैत अिछ। कनी काल लेल हम \nिबसिर जाइत छी जे हम वृŀ भऽ गेल छी, हमर बाĪयकाल हमरासँ हजारो, लाखो \nकोस दूर चिल गेल अिछ। बुढ़ पुरानकó देखैत छी जे नवतुिरयाकó \nसीख देबामे हुनकापर अपन सलाह लादबाक अĥयİत भऽ जाइत छिथ। हमहूँ \nजखन नेना छलॱ तँए ई सभ उपदेश किनको नीक नै लागैत छल। मुदा \nआब सोचैत छी तँ हुनक कहल कतेक गप जे तखन अनसोहाँत लागैत छल, \nआइ अनजानिह हमर संİकार बिन गेल..\" \nबाĪयकालेसँ नेहĈ जीकó िवýानमे बड़ ĉिच छलिन। जखन ओ İकूलमे \nपढ़ैत छलाह तखनेसँ हुनका िवýानक Ćित बहुत अिभĈिच छलिन। एक बेर \nओ टेिलİकोपक िवषयमे कþौ पढ़ने छलाह। हुनक मोनमे िजýासा उठलिन, \nआिखर कोना बनैत अिछ ई? \nओ अपन घरेमे दूरबीन बनेबाक Ćयė करऽ लागलिथ, मुदा िबना केकरो \nमदितक। अथाह बूिझ पड़ैत छलिन। बड सोच िवचार कएलाक उपरŬत \nनेहĈ अपन िशüक िमİटर ƙुĎससँ सलाह केलिन। \n-अहाँकó दूरबीनक कोन आवĮयकता पिड़ गेल?, अचंिभत भऽ ƙुĎस \nपुछलिन- अहाँ तँ İकूलोमे एकर उपयोग कऽ सकैत छी।  64 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n-सर, हम अपना लेल İवयं अपन टेिलİकोप बनाबऽ चाहैत छी। हम \nअपन घरसँ समİत ƙŌाěड देखए चाहैत छी। \nजवाहरक मोनमे बहुत उĜसाह छल। ƙुĎस नेहĈक ĉिच िवýानमे देिख  \nबहुत हिषũत भऽ गेलाह। ओ सभ समानक जुगाड़ करए लागलिथ। \nसभ समान जखन जमा भऽ गेल तँ नेहĈ ख़ुशीसँ हुमचइ छलाह। \n-सर, आब तँ सभटा जोगाड़ भऽ गेल। आब काज शुĉ करी? \n-हँ, हँ। िकए नै?, आ तकर बाद गुĈ िशįयक सहयोगसँ दूरबीन तैयार \nभऽ गेल। जइ िशįयक जइ  िदस ĉिच रहैत छैक गुĈ िनĀय Ĉपे◌ँ ओकरा \nआगू बढ़बै छिथ। \nजवान बालक अपन बनाओल दूरबीनसँ सॱसे ƙŌाěडकó अपना  लग देिख  \nख़ुशीसँ भिर उठल। िवýानक Ćित हुनक ĉिच िदनॲ-िदन बढ़ैत गेल। जखन \nओ भारतक Ćधान मंÿी बनलाह तँ कहलिथ- खाली वैýािनक तरीकासँ हम \nसभ भारत केर िवकास कऽ सकैत छी। ओ सभ िदन िवýान आ \nटेĊोलोजीकó ĆोĜसािहत करैत रहलाह। िवýानक Ćित हुनक İपƠ िवचार \nदेशवासीक सĦमुख खुिज गेल। ऐ िवषयक पढ़ाइ देशक कोन-कोनकó \nउĜसािहत कऽ देलक। हुनक कहब छल, -िवýान हमरा सभकó अĠधिवĂाससँ \nदूर लऽ जाइत अिछ। ĆĜयेक कायũक Ćयोजन देखबैत अिछ। िबना कारण \nकोनो काज नै   होइत छै। मुदा ओ चाहैत छलाह जे िवýान ğवंसक कारण नै \nबनए वरन नव िनमŭणक नवल सूरज बनए। तŵ कोनो तरहक तोड़-फोड़ कए \nअपन देशक छिवकó हम सभ धुिमल नै करी। कोनो राįƏ माÿ नदी-नाला, \nवन पवũत, अरěयसँ सुĠदर नै  बनैत छैक मुदा देशकó सुĠदर बनेबा लेल एहेन \nनागिरक केर आवĮयकता होइत अिछ जे परİपर िस नेह, समता आ सौहाƖũमे \nपलल हुअए।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 65 \n \nअचũना कुमर \nिवŅान (दादीसँ सुनल कथाक पुनलųखन) \nएक िवŅान पंिडत रहिथन। मुदा ओ बƂड गरीब रहिथन। तइ कारण \nहुनका हुनकर पėी सिदखन कहिथन- कतौ जाउ कमाइले। िकछु कĉ। \nबĒचा सभ भूखे मरैए। कृपा कऽ कऽ िकछु तँ कĉ जे दू वĎतक भोजन \nनसीब हुअए। \nतँ ओ पėीकó कहिथन जे हम एतेक पैघ िवŅान छी जे िवŅता लेल पैसा \nिकयो दैये नै सकत। तैयो अहाँ कहै छी तँ हम जाइ छी। \nआर ओ एक पाँती िल ख लेलिखन आ बजार जाए ओइ पाँितक चािर \nलाख दाम लगा देलिखन। ओइ पाँितक चािर लाख टका दाम देिख  सभ \nअचिĦभत भऽ जाइत रहिथन आ िकयो नै िकनिथन। एकटा ĭयापारी \nरहिथन। ओ सोचलिखन जे िकछु तँ बात अिछ ऐ पाँतीमे जे एकर चािर \nलाख टाका दाम छै, से नै, ई हम लऽ लै छी। आ ओ चािर लाख टाका \nदऽ कऽ ओ पाँती कीिन लेलिखन, आ अपन तलवारपर खोदबा लेलिखन। \nओ शĤद रहए। \nआसनम Ćभु चालन। \nफेर ओ अपना ĭयापार करैले िनकललिखन। हुनका लग ढेिरक पैसा-\nकौड़ी सभ रहिन। एक जगह राित हुअए लागल तँ सोचलिखन, अपना दोİत \nआ◌ेइठाम रिह जाएब। दोİत लग गेलिखन तँ बात-बातमे दोİतकó पता लािग \nगेल जे िहनका िजĦमा ढेिरक पैसा छिĠ ह। भोर भेल, िहनकर दोİत अपना \nपėीकó बतेलिखन जे दोİत लग ढेिरक पैसा छै। फेर दुनू िम िल  कऽ हुनका \nमारैक सोचलिखन आर अंगनामे बड़का तरहरा खुिन लेलिखन, आर िबना \nघोरल खाट ऐपर िबछा, नीकसँ ओछैन कऽ देलिखन, आ अपना दोİतकó \nबजेलिखन जे चलू खाइले। आइ अंगनेमे भोजन लागल अइ। \nई गेलिखन खाइले अंगना, जिहना खिटयापर बैसए लागलिखन तिहना  66 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nहुनकर नजिर तलवारपर पड़लिन। ओइमे िलखल रहै- \nआसनम Ćभु चालन। \nमाने कतौ बैसी तँ िबछौन कनी झािड़ ली। ओ िबछौनकó जिहना \nझाड़लिखन तिहना अंदर देिख  दंग रिह गेलिखन आ सोचलिखन हमर मौüक \nपूरा इĠतजाम भेल रहए। जे आइ ई शĤद नै पढ़ने रिहतॱ तँ आइ हम ऊपर \nपहुँिच गेल रिहतॱ। से नै तँ पंिडतकó एक लाख आर हम देब। आर ओþऽ \nसँ ई किह कऽ भािग गेलिखन जे हम पैखानासँ आबै छी।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 67 \n \nमुžाजी \nपथ दशũन \n \nअहाँकó एतेक मना केलॱ, परĖच निहये मानब अहाँ, तँ जाउ। \nमुदा रौद बड़ करगर छै, बिचये कऽ रहब।  68 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nभइया आइ िविभž Ćकारक सŬİकृितक कायũƅम छै İकूलमे। \nहँ, उľाटन सÿ तँ बेजोड़ हेतै, की कहू एगदम धमिगजर, अहूँ एबै ने \nभइया? \nहम मौन रिह गेल रही। मुदा लाउिडİपीकरक अवाज, अ◌ोइ पर िविभž \nवाńयंÿक पó...पô... आ िशüा मंÿीक भाषण, हमर सबुरक बाĠह तोिड़ \nदेलक। िवदा भेलॱ İकुल िदस...। \nिवńालयक ĆाĻणमे पएर रिखते हमर शरीर थरथरा उठल। कानमे \nपड़ल नेना सबहक समवेत İवरसँ...आवारा हूँ...आवारा हूँ। चोņिह घुिर एलॱ \nघर। मोनमे उकस पाकस होमए लागल- “ की ईएह िथकैक आइ-कािŎक \nİकूली सŬİकृितक कायũƅम। आ गुĈजी दैत छिथĠह एहने िशüा?” \nवाह रे भिवįय। \nदोसर िदन गुĈजीकó िशकाइत केलापर उतारा भेटल- जे बĒचा जेहेन \nधरनदार रहै छै तेहने तैयािरयो रहै छै।  \nआ अहाँ सभ की करै िछऐ? \n“हम सभ तँ माÿ रİता देखबैत िछऐ आगाँ बढ़बाक लेल”।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 69 \n \nपवनकाĠत झा (काĮयप कमल) \nबाबूक सुनाएल िखİसा \nसहćमुखक दीप \n \nएक टा राजा छलाह। ओ अपन Ćजाक बड नीक जेकाँ ğयान रखैत \nछलाह। राजा साहेब रोज राित कऽ भेष बदिल कऽ अपन राĔयमे घुमैत \nछलाह। \nएक राित राजा घुमैत छलाह तँ देखलिखन जे एकटा गरीब आदमी घूर \nतपैत रहै, तखने ओकर पėी आिब कऽ कहलकै.. चलू भोजन कऽ िलअ। \nपित पुछलकै- पŵचा लगेलॱ?  70 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nपėी कहलिखन- ह◌ँ। \nपित पुछलकै-–पŵचा सधेलॱ? \nपėी कहलिखन- ह◌ँ। \nपित कहलकै-–तँ चलू, सहćमुखक दीप जराउ गऽ, हम अबैत छी। \nपėी चिल गेलीह। \nराजा नुका कऽ सभटा गĢप सुनैत रहिथ। राजा सोचलिĠह जे ई गरीब \nआदमी पŵचा लगबैतो अिछ, पŵचा सधैबतो अिछ आ सहćमुखक दीप बािर \nकऽ खाइत अिछ। हम राजा छी से एक-दू नै तँ पाँच मुखक दीप जरबैत \nछी आ ई सहćमुखक दीप जरबैत अिछ आ ई सभ िदन पŵचा लगबैत-सधबैत \nअिछ। एकरा एतेक धन कतएसँ अबैत छैक? अवĮय ई कतौ चोिर करैत \nहएत। एकरा सजा भेटबाक चाही। \nभोरे राजा दरबारमे ओइ आदमीकó बजेलिĠह। \nदरबारमे राजा ओकरा पुछलिखĠह- तô कोन काज करैत छे◌ँ? \nओ कहलकिĠह- महाराज, हम मजदूरी करैत छी। \nराजा बजलाह- तô झूठ बजैत छó। \nओ कहलकिĠह- नै महाराज, हम झूठ नै बजैत छी। \nराजा तमसा कऽ पुछलिखĠह-  तहन तोरा रोज कतऽ सँ पŵचा लगबैत \nआ सधबैत छó? सहćमुखक दीप बािर कऽ भोजन कतए सँ करैत छó? \nओ मजदूर िवनती कऽ कऽ पुछलकिĠह तँ राजा रातुक सभ वृþाĠत \nकहलिथĠह। \nओ मजदूर ह◌ँसए लागल आ बाजल- महाराज, हम सभ मजदूरी कऽ कऽ \nगुजर करैत छी तैयो अपन संİकारसँ हिट नै सकलॱ। राित जे हम अपन \nपėीसँ कहिलऐ से पŵचा लगेबाक अथũ भेलै जे – हमर दू टा छोट िधया-पूता \nअिछ तकरा भोजन करेनाइ आ पŵचा सधेबाक माने भेलै जे बूढ़ माए-बापकó \nभोजन करेनाइ। हमर घरवाली जखन कहलक ह◌ँ, तकर बाद हम कहिलऐ \nसहćमुखक दीप जरबै लेल। सरकार, हमरा सभकó लालटेम-िडिबया कतएसँ \nएतै? हम सभ तँ एक मुŇी पुआर जरा कऽ ओकरे इजोतमे खा लैत छी। \nहमरा सभ लेल वएह सहćमुखक दीप भेलै। \nसभ दरबारी ओकर जय-जयकार केलक आ राजा ओकरा बहुते रास \nइनाम देलिखĠह।   \n  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 71 \nगĢपक अथũ \nएक बेर एकटा राज दरबारमे नाच होइत रहै, ताइ िदन नाच भिर रातुक \nहोइ, ƙŌमुहुतũ सँ कनी पिहने नटुआकó औंघी लािग गेलै, ई देिख नाचमे जे \nमूलगैन रहै से इशारामे कहलकै- \nगये रे बहुतरे काले संजनम मन \nरंजनम… आ नटुआ गाबए लागल। \nई सुिन राजकुमार अपन \nगलाक हार नटुआकó इनाममे दऽ \nदेलकै। राजकुमारी अपन िगरमोहार \n(िगरमलहार) नटुआकó इनाममे दऽ \nदेलकै। सभकó आĀयũ भेलै। \nजहन पुछल गेलै तँ राजकुमार \nकहलकै- हमर बाबू ( राजा) ८० \nबरखक बूढ़ भऽ गेलाह तैयो एखन \nतक हमरा राजा नै बनेलिĠह, आइ \nहम सोचने रही जे राितमे तलवारसँ \nकािट िदितयिĠह। िकĠतु अइ \nनटुआक शĤदक अथũ हमरा लािग \nगेल, संयम राखै लेल मूलगैन \nकहलक। \nतकर बाद राजकुमारीसँ पुछल \nगेल तँ ओ कहलिथ- हमरा मंÿीक \nबेटासँ Ćेम अिछ परंतु हमर बाबू (राजा) हमर िववाहक िवĈŀ छिथ आ आइ \nहम दुनू गोटा भािग जैतॱ मुदा ई नटुआ हमरा कहलक से हमरा अथũ लािग \nगेल, संयम राखै लेल मूलगैन कहलक। \nते◌ँ िकछु लोक कó गĢपक अथũ आ लŞमीनाथ गोसाँइक पाँितक ज◌ँ अथũ \nबुझाए, से ने मनुख.. \n  72 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nजिहयासँ काल धेलक \nएक टा जोतखी जी \nरहिथ। Ćकाěड िवŅान। \nिवŅतामे समİत राĔयमे \nहुनकर धाख छलिĠह। \nभादव मास, सĠğया \nकाल। जोतखी जी लोटा \nलऽ कऽ पैखाना िदस िवदा \nभेलाह। बुनछेक भेल रहै \nपरंच मेघ लागल रहै। गामक \nबाहर रİता कातमे िमरचैया \nगाछक झाँखुर लग धोती \nखोिल बैिस गेलाह। जहाँ \nबैसला िक बोनमे नुकाएल \nसाँप पाछूमे कािट लेलकिĠह। \nजोतखी जी धरफराएल \nगामक कĠहा भगता लग \nगेलाह। ताइ िदन तँ गामक भगता सभ बेसी मुखų होइत छल। भगता झाड़ए \nलगलिĠह आ कहिĠह- केहेन बेकूफ छी, कुठाममे साँप कािट लेलक। \nजोतखी जी चुप रहला। \nभगता फेर हँसैत कहलकिĠह- धुर जोतखी जी, केहेन बेवकूफ छी। \nजोतखी जी फेर चुप। \nतेसर बेर भगता फेर कहलकिĠह- “  ”। \nअइ बेर जोतखी जीकó नै रहल गेलिĠह, कहलिखĠह- हमरा सन िवŅान \nअइ राजमे नै छौ। परंच जहनसँ ई काल धऽ लेलकए तहनसँ ठीके हम \nबेवकूफ भऽ गेलॱ। \nकहैत जोतखी जी िवदा भऽ गेलाह। \n  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 73 \nनीक करी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के? \nएक टा पिěडतजी रहिथ, ओइ राĔयक राज कुमारकó िशüा देनाइ सेहो \nहुनके काज रहिĠह। पिěडतजी अपन बेटाकó िसखबिथĠह जे नीक करी तँ \nपैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के? छोट बुिŀबलासँ संगत नै करी आ \nजनानीकó सभ गĢप नै किहऐ। \nजहन पिěडतजी बूढ़ भऽ कऽ \nमिर गेलाह तँ हुनकर बेटा राज \nपिěडत भेलाह। ओइ राजाकó बुढ़ारीमे \nएकटा बेटा भेलिĠह। राजकुमार जहन \n५-६ बरखक भेलाह तँ पिěडतजीसँ \nिशüा Ƈहण करए लगलाह। \nएक िदन पिěडतजीकó बुझेलिĠह \nजे बाबू सभ िदन कहैत छलाह नीक \nकरी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ \nके? छोट बुिŀबलासँ संगत नै करी \nआ जनानीकó सभ गĢप नै किहऐ। से \nएकरा भजेबाक चाही .... एक िदन ओ एकटा बड़का टा सĠदूक लेलिĠह, \nओइमे खेबा-िपबाक ĭयवİथा कऽ देलिखĠह आ राजा बेटाकó कहलिखĠह जे \nअहाँ अइ सĠदूकमे बĠद भऽ जाउ आ कतबो िकयो सोर पाड़ए तँ नै बाजब। \nजाबे हम नै कही तावत नै िनकलब। \nपिěडतजी बाहर एलाह आ एकटा चĸू लेलिĠह आ चĸूक संग अपन \nहाथमे लाल रंग लगा लेलिĠह आ हड़बड़ाइत पंिडताइनकó कहलिथĠह जे हमरा \nबुते जुलूम भऽ गेलै, चĸूसँ करची कलम बनबैत काल उछिņ कऽ \nराजकुमारक नरेटी कटा गैलै। ई सुिन पंिडताइन छाती पीटऽ लगली। \nहरेलिĠह ने फुरेलिĠह पंिडताइन अपन पड़ोिसया चौकीदारक किनयाँ, िजनकासँ \nपंिडताइनकó बड़ अपेिछतारे छलिĠह, दौड़ कऽ कहऽ गेलिखĠह। चौकीदारनी \nदौड़ कऽ खेतमे हर जोतैत चौकीदारकó कहलकै। चौकीदार ने यएह \nसोचलक ने वएह, सोझे आिब पंिडतजीक डŬड़मे रİसा लगेलक आ \nराजदरबारमे लऽ गेल। चौकीदारकó भेलै जे अइ माथे Ćोमोशन भऽ जाएत। \nराजदरबारमे सभ आĀयũचिकत भऽ गेल? राजा कहलिखĠह जे गुĈकó  74 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nरİसामे बािĠह अनथũ केलŵ। तुरत िहनकर रİसा खोल। \nचौकीदार- महाराज, ई बड़का पैघ गलती केलिĠह। \nराजा- कतबो पैघ गलतीक लेल गुĈकó रİसासँ बाĠहल नै जा सकैत \nछै। जĪदी िहनका खोल। \nचौकीदार खोिल देलकिĠह, तहन राजा कहलिखĠह- आब कह जे ई की \nकेलिĠह? \nचौकीदार बाजल जे ई राजकुमारक हĜया कऽ देलिĠह। सभ सž। सभ \nदरबारीमे खुसुर-फुसुर होमए लागल। िकयो कहै जे िहनका शूलीपर चढ़ा दे \nतँ िकयो कहै जे भकसी झॲका िदयĠहु। राजा बड़ी काल सोचलिĠह आ \nअंतमे फैसला लेलिĠह आ पिěडतजी कó कहलिखĠह- हमरा जीवनमे अइसँ \nपैघ अनथũ नै हएत। अहाँ बड़ पैघ अपराध केलॱ परंतु अहाँ गुĈ छी। \nतथािप अहाँकó सजा भेटत। हम अहाँकó सजा दैत छी जे अहाँ सपिरवार \nचौबीस घंटाक भीतर हमर राĔयसँ िनकिल जाउ। \nसभा समाĢत भऽ गेल। सभ दरबारीमे खुसुर-फुसुर शुĈ भऽ गेल। \nसमुĒचा राĔयमे हाहाकार मिच गेल। \nपिěडत जी गामपर एलाह आ बĎसामे सँ राजकुमारकó िनकािल आंगुर \nपकिड़ राजदरबार िदस िबदा भेलाह। \nसभ आĀयũचिकत भऽ गेल। \nपिěडत जी राजदरबार पहुँचलाह। सभ अचिĦभत। \nराजा पुछलिखĠह- की बात िछऐ पिěडत जी? \nपिěडत जी बजलाह- सरकार, हमरा जनमिहसँ बाबू कहैत छलाह जे \nनीक करी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के? छोट बुिŀबलासँ संगत नै \nकरी आ जनानीकó सभ गĢप नै किहऐ। से गĢपकó हम भजेलॱ अिछ। \nराजा बजला- तँ की ĆािĢत भेल? \nअइ राĔयमे सभसँ पैघ अहाँ आ अहाँक अइसँ पैघ अनथũ िकछु नै भऽ \nसकैत अिछ तथािप अहाँ हमरा मयŭदानुकूल दěड देलॱ। ते◌ँ ई तँ ठीके जे \nनीक करी तँ पैघ के आ बेजाए करी तँ पैघ के? दोसर अइ चौकीदारनीसँ \nपिěडताइनकó बड़ अपेिüतारे छलिĠह आ चौकीदार सेहो हमरा बड नमİकार \nपात करैत छल। समय पड़लापर ओ ई बात नै बुझऽ लागल, सोझे पकिड़ \nलेलक, बुझलक जे अही माथे Ćोमोशन भऽ जाएत। तó ठीके बाबू कहैत \nछलाह जे छोट बुिŀबलासँ संगत नै करी।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 75 \nतेसर- हमर पिěडताइन िकछु सोचऽ नै लगली आ सोझे चौकीदारनीकó \nकहए गेलिखĠह। तó ईहो ठीक जे जनानीकó सभ गĢप नै किहऐ।  \nबाबूक सभ गĢप मील गेल। िलअ अपन बेटा आ हम चललॱ। \n(बौआ-बुĒची, ई पुरान िखİसा छै जखन िशüा खास कऽ İÿी-िशüाक \nअभाव रहै। आब पिरिİथित सभ ठाम, सभ वगũमे बदलल छै।–-सĦपादक।)  \n \nपढ़बे टा नै करी ओकरा गुनबो करी \nएक टा आदमी छलाह। हुनका \nआğयािĜमक िकताब पढ़ैमे बड़ मोन \nलगैत रहिĠह। आİते-आİते ओ \nबाबाजी भऽ गेलाह। हुनका नािĠहये \nटा मे िकताबमे पढ़ल रहिĠह जे \nकण-कणमे भगवान बसैत छिथ आ \nसएह सत मािन कऽ ओ जीवन \nकटैत रहलाह। \nएक बेर एक टा गाममे बड़ मरखाह साँढ़ आिब गेलै। भिर गाममे तेहेन \nने उछžर देने छल जे गामक लोक ओइ साँढ़क डरे ओ राİता छोिड़ देने \nछल। \nएक िदन ई महाĜमा जी ओइ गाम गेलाह। भिर िदन घुमलाक बाद \nसाँझमे जखन घुमल जाइत रहिथ तँ वएह रİता धरऽ लगलाह। ओहू ठाम \nनेना भुटका सभ खेलाइत रहै। बाबाजीकó ओइ रİते जाइत देिख नेना भुटका \nसभ मना केलकिĠह। बाबाजी कहिखĠह जे रे बĒचा तूँ सभ की जाने गेलó, \nकण-कणमे भगवान बास करैए, हमरामे, तोरामे, ओइ साँढ़मे, सभमे... आ \nजखन साँढ़मे भगवान अइ तँ भगवान हमरा कोना मारत? हम तँ ओकर \nभĎत छी। \nनेना भुटका सभ कहलकिĠह- तहन जा तोरा भगवान बचेथुĠह। \nबाबाजी आगू बढ़लाह। साँढ़ दूरेसँ देिख नŬगिर उठा दौड़ल आ बाबाजीकó \nिसंघपर उठा आिरक कात मे रगड़ऽ लागल। बाबाजी बाप-बाप करए \nलगलाह। जावत लोक सभ लाठी-भाला आिद लऽ कऽ दौगल तावत बाबाजी \nबेदम भऽ गेलाह। हुनकर मृĜयु भऽ गेल छलिĠह।  76 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nमुइलाक बाद जहन भगवानसँ भóट भेलिĠह ओ बाबाजी भगवानसँ \nपुछलिखĠह तँ भगवान जबाब देलिखĠह- बाउ, िकताबमे पढ़बे टा नै कĉ \nओकरा गुनबो किरयौ। जँ सभमे हम (भगवान) रहैत छी तँ ओ नेना भुटका \nसभ जे अहाँकó मना केलक ओकरोमे तँ हम ( भगवान) छिलऐ। तó खाली \nपढ़बे टा नै किरयौ, ओकरा गुनबो किरयौ।  \n \nअिकलक मोल \nएकटा राĔयमे वृŀ राजा \nछलाह। हुनकर मंÿीमěडलमे सभसँ \nबेसी दरमाहा एक टा बुरहा \nमंÿीजीकó छलिĠह। दरबारक िकछु \nअपेüाकृत युवा मंÿीगणकó एकटा \nबात अखरैत छलिĠह जे सभटा \nकाज हम सभ करैत छी तैयो हमरा \nसभक कम दरमाहा आ ई बुरहा \nमंÿी कोनो काज नै करैत छिथ, \nखाली राजा साहेब लग गĢप दैत \nरहैत छिथĠह, तैयो ओ सभसँ बेसी \nदरमाहा पबैत छिथ संगिह राजा \nसाहैब हुनकर गĢप बेसी मानबो करैत \nछिथĠह। अइ बातपर सभ दरबारी सभमे घोल-फचĸा होमए \nलागल। एक िदन सभ िमिल कऽ भरल राजदरबारमे अइ Ćķकó उठौलक। \nराजा साहेब बड़ गĦभीर भऽ कहलिथĠह जे कािŎए हम एकर Ćमाण देब। \nदरबार खतम भऽ गेल। \nभोर भेने दरबार लागल। राजा Ćितवादी युवा मंÿीकó आ बुरहा मंÿीकó \nअलग अलग कमरामे बैसा देलिथĠह। सभसँ पिहने Ćितवादी युवा मंÿीकó \nबजेलाह आ कहलिखन जे जाउ आ राजमहलक पछुआरमे नारक टाल छै \nओइमे एकटा िपिलिनयाकó बĒचा भेल छै,  कने देखने अिबयौ। \nयुवा मंÿी गेलाह आ कने कालमे घुिम कऽ आपस एलाह। \nराजा पुछलिखĠह- देखिलऐ?  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 77 \nयुवा मंÿी- जी महाराज, ठीके कुĸूरकó बĒचा भेल छै महाराज। \nराजा- कएक टा छै?  \nयुवा मंÿी- जा, से तँ गनबे नै केिलऐ। \nयुवा मंÿी फेर दौड़ कऽ गेलाह आ आिब कऽ कहलिखन- महराज, तीन \nटा िचतकबरा, दू टा गोला आ एक टा उĔजर छै। \nराजा- ओइमे कएक टा िपिलिनया आ कएक टा िपĪला छै? \nयुवा मंÿी- जा से फिरछा कऽ देखबे नै केिलऐ। \nयुवा मंÿी फेर दौड़ कऽ गेलाह आ आिब कऽ कहलिखन- महाराज, पाँच \nटा िपिलिनयाँ आ एक टा िपĪला छै। \nराजा- िबख लगैबला कएक टा छै आ िबना िबखबला कएक टा छै?  \nयुवा मंÿी फेर दौड़ कऽ गेलाह आ आिब कऽ कहलिखन- महाराज, तीन \nटाकó िबख लगतै आ तीन टाकó िबख नै लगतै। \nराजा- कएक टा िपĪलाकó िबख लगतै आ कएक टा िपिलिनयाकó िबख \nलगतै?  \nयुवा मंÿी फेर दौड़ कऽ जेबाक लेल बढ़ए लगला तँ राजा रोिक \nदेलिखन आ कहलिखन- बैस जाउ। युवा मंÿी बैस गेलाह। \nतकर बाद राजा बुरहा मंÿीकó दरबारमे बजेलिĠह आ कहलिखन जे \nमंÿीजी राजमहलक पछुआरमे जे नारक टाल छै ओइमे एकटा िपिलिनयाँकó \nबĒचा भेल छै, कने देखने अिबयौ। \nबुरहा मंÿी गेलाह आ कने कालमे घुिम कऽ आपस एलाह। राजा \nपुछलिखĠह- मंÿी जी देखिलऐ? \nबुरहा मंÿी- जी महाराज, देखिलऐ। गोला िपिलिनयाकó करीब पा◌ँच-छ: \nिदन पिहने बĒचा भेल हेतै। तीन टा िचतकबरा, दू टा गोला आ एक टा \nउĔजर रंगक छै। पा◌ँच टा िपिलिनयाँ आ एक टा िपĪला छै। तीन टाकó \nिबख लगतै जइमे दू टा िपĪला आ एक टा िपिलिनया◌ँ आ बाँकी तीन टाकó \nिबख नै लगतै। लगैत अिछ जे... \nराजा बीचमे रोिक देलिखन आ दरबारी सभसँ पुछलिखन जे अहाँ आब \nबुझिलऐ जे बुरहा मंÿीजी कó सभसँ बेसी दरमाहा िकए छै? आबो ककरो \nकोनो कोनो Ćķ? \nसभ दरबारी महाराजक जयकार कऽ उठल आ युवा मंÿीक मुँह लटिक \nगेलिĠह।  78 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nगंगेश गुंजन \nलाट साहेबक िकरानी \nएकटा राजधानी रहए। राजधनीक राजमागũ एकटा िवशाल पुलसँ बाँटल \nछलै दू िदस। बेश उफंच, भĭय। साधरणतः पुलपर Ćजाकó  सेहो चलबाक \nअनुमित रहै। खालीश जखन राजधानी वा बड़का राजधनीसँ सƛाट अबिथन \nआ हुनकर गाड़ी राĔयक सुख समृिŀ देिख  टहलऽ बूलऽ अबै, तँ ओइ \nबड़का पुलक मरĦमित कएल जाइ, बाढ़िनसँ बहारल जाइ आ मुरेठा-बंदूकबला \nिसपाही सभ लोककó बैला दै। सॱसे पुल खाली करबा देल जाइ। \nपुलपर काते-काते \nभीख मŬगिनहार सभ बैसैत \nरहए। एकटा टंगटुņी \nबुिढ़या आगाँमे कारी \nखोइंझा चैथड़ा पसारने, \nएकटा कोिढ़ फुटल गÿ-\nगÿसँ पीज बहैत वषũ \nपŵतीसक पुĈष, एकटा \nअĠहरी मौगी बामा हाथमे \nअलमुिनयाँक िपचकल \nिछपली लेने दिहना हाथे \nढील कुिरयबैत आ कएटा \nआर िभखािर। िक यो \nगलल आंगुर सभपर मैल कुचैल चेथड़ा बĠहने माछी िभनकैत तँ िक यो ठुň \nपएर पसारने। \nएकटा नĸņा बुढ़वा जे कए वषũसँ पुलपर भीख मŬगए बैसैत छल आ \nजकर मुँह-नाक िम िल  कऽ बरौबिर छलै वीभĜस खािध जकाँ, से भिरसक मिर  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 79 \nगेल। ओइ जगहपर दूटा आĠहर भाए-बिहन हाथ पसािर कऽ भीख मŬगए \nबैसए लागल रहए। मेही सुरमे राम नाओं जपैत दाता धमŰ लोकिनक गुन \nगबैत। \nपरोपņाक लोक सभ बड़ दानी रहए। ऋण-पŵच लऽ कऽ दान देिनहार। \nरोज िदन घामे पिसने अपिसयाँत, दरबार पहुँचबाक लेल एक दोसराकó \nधिकयबैत। हकमैत। तैयो मुदा बगलीसँ कŵचा िनकािल टुन टुन भीख दैत। \nमनिह मन खॱझाइतो मुदा यथा साğय देनहुँ जाइत। \nएकटा राजाक िकरानी सभ िदन अपन िडपटी बजाए, ओही बाटे लाट \nसाहेबक कायŭलय जाए। बड़का पुल चढ़ैत काल िभखमंगा सभपर पिहने \nदयाƖũ, फेर तमसाइत ककरो एकटा पाइ खसबैत चिल जाए। \nएक िदन ओ लाटक िकरानी दुनू नेžा अĠहरा भाए-बिह नकó देिख  कऽ \nबड़ Ďलेिशत भेल। ओ सोचलक, सएह देखू सृिƠ। ऐ दुनू नेनाकó रौद-\nबसात, जाड़-गरम सभमे दूटा पाइ लेल एिहना बैसए पड़तै भिर जनम। \nओइ िदन ओकरा पुलपर चढ़ले ने पार लगै। \nदोसर िदन फेर ओ िकरानी जाइत रहए। मािलक दू गो पइसा...। \nओ ठमिक गेल। ओइ कोिढ़ फुटल लोककó देखलक। पिहने तँ खूब \nघृणा भेलै, ओकरासँ िभखािर फेर याचना केलकै। माथपर Ćचěड रौद। कतौ \nसीकी ने डोलैत। अएिनहार गेनहार सभ घामे नहाएल आ िभखमंगा सभ तँ \nआर। पजरैत रौदमे बैस कऽ भीख मंगैत देिख, लाटक िकरानीकó बड़ ƅोध \nउठलै। \n-तोरा ऐ रौदमे भीख मŬगए के कहै छौ बैस कऽ...? \n-की करबै? ई पेट...?, ओ पेट िदस देखबैत दाँत बािब देलकै। \nिकरानीकó आर तामस उिठ गेलै।  \n-तखन मर ...। \nओ ओकरा पाइ नै देलकै। आगाँ बिढ़ गेल। \nिभखािर दोसर िदन फेर टोकलकै- मािलक आइ एĸो गो पाइ नै देलक \nकोनो दाता धमŰ... िकरानी ओकरा गुĦहिर कऽ देखलकै। \nतँ मारलŵ िकए ने पकिड़ कऽ दाता धमŰ सभकó जे ऐ लूह रौदमे दाँत \nबािब कऽ िकिकयाइत बैसल छó?, ओ ƅोधे माहुर होइत कहलकै। \n-हम कोिढ़या लोक... बाबू भैयाकó मारबै... केना कऽ मािलक?, ओ दाँत \nिचयािड़ देलकै। तखन लाटक िकरानी गुन-धुनमे पिड़ गेल।  80 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n-एकटा कर। मािर नै सकै छहक तँ बाबू भैया सभकó ऐ िपजुआह हाथे \nछू तँ सकै छऽ? हाथ धऽ कऽ किह तँ सकै छहक?, ओ िकछु सोचैत \nकहलकै आ चिल गेल। \nदोसरा िदन ओइ िभखािरकó फेर बैसल देिख  लाटक िकरानीकó तामसे \nदेह जिर गेलै। \nमिरयो ने जा होइ छऽ जे उसनाइत, कुकुर जकाँ दूर दुराएब सुनैत \nतरहĜथी औरैत रहै छऽ?, ओ Đलािनसँ मूड़ी गôित लेलक। \nतेसर िदन ओ फेर पुछलकै िभखािर के- की सोचलऽ?, आ चिल गेल। \nचािरम िदन ओइ पुलपर वातावरणे दोसर रहै। बहुत रास उजरा धोती \nकुरताबला लोक सभ पएर झटकािर कऽ पड़ाएल जा रहल छल आ कोिढ़या \nिभखािर सभ हुनका सभकó पाछाँ-पाछाँ खेहािड़ रहल छलिन। जे गोटय घेरा \nगेल रहिथ से सभ जेबीसँ पाइ िनकािल रहल छलाह। पड़ािह जकाँ लागल \nछल। कोिढ़या, आĠहर, नŬगर, सभ िभखमंगा लोककó घेिर कऽ ठाढ़ भऽ \nजाए। लोककó पुलपर दऽ कऽ गेने िबना उपाय नै छलै। ओतए छोट िछन \nहड़-िबरड़ो मचल छलै। राजधानीक ओइ बड़का िवशाल पुलपर एकटा भयसँ \nआतंिकत वातावरण चतरल जा रहल छलै। \nओ लाटक िकरानी, िकछु फराकेसँ डराएल-डराएल पुछलकै- की हौ? \nकोिढ़ लोक सोझ भऽ कऽ ठाढ़ रहै।  \nओकर हकमैतहुँ मुखाकृितपर खुशी पसरल छलै आ ओइ िकरानीक \nĆितये कृतýताक पिवÿ आभास। \n-कम सँ कम एतवा तँ हमरा सभ कइये सकै छी। अपना सड़लाह \nगĠहाइत हाथे बाबू बबुआन सभकó दौिड़-दौिड़ कऽ छुिबयो तँ सकै छी... । \nआ ओ िकरानी, ओही िदन ओइ राजधनीसँ िवदा भऽ गेल।   िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 81 \n \nदुगŭनĠ द मंडल  \nपारस \n \n“शािĠ त  यै शािĠ त  कतए नुकाएल छी यै फूलकुĦ मिर ?” \nशािĠ त- “एलॱ याए एलॱ।” आंगनसँ शािĠ त  हाक दैत लग आिब  सोझाँमे \nठािढ़  होइत पुन: बािज  उठै छिथ- “कथीले एतै जोर-जोरसँ हाक दै छलॱ? \nकोनो खास बात छै की? ” \nहम-“एह, अहाँकó तँ सिद खन मजाके सुझाइत अिछ । खास बात की \nरहत। अहाँ छी तँ सभ खासे बात बूझु। ओना आइ िव ńालयक छुņी समाĢ त \nभऽ गेल तँए झब दऽ खाइले िक छु बनाउ। जे हम समैसँ िव ńालय चल \nजाएब।” \nशािĠ त  बजलीह- “ ओ..., आब ने बुझलॱ। अहाँ तँ सभ िद न गोलहे \nगीतकó गबै छी। ओना हे, आइ बƂड सखसँ अपनिह  बाड़ीसँ सुआ आ \nलौफक साग कािट  अनलॱहó। तँए आइ साग-भात आ अĪ लुक सानाक संग  82 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nभाटा-अदौरीक तीमन बनिव तॱ से िन आरने रही। मुदा तइ मे तँ देरी हएत। \nताबत अहाँ İ नान-पूजा कĉ आ हम जलखैक ओिर ओन कऽ दै छी।” \n “बेस, बƂड बिढ़ याँ। कने अंग-पोछा आ धोती-कुरता बहार कऽ \nिद अ।” हम धोलूकó हाक दै छी- “धोलू, हौ धोलू। कतए छह हौ?” \n“एलॱ, याए ऐलॱ बाबूजी, कने नदी फीिर  रहल छी।” \n“बेस, बƂड बिढ़ याँ। आ बौआ, है सुनै छह? आइ हमरा िव ńालय \nजेबाक अिछ । से जात हम İ नान करै छी तात् तॱ साइि◌ कलकó बिढ़ याँ जकाँ \nझािर -पोिछ  दाए।” ई कहैत हम İ नान करबाक लेल डोल-लोटा लऽ कलपर \nचिल  जाइ छी। İ नानोपराĠ त पूजा-पाठ कऽ धोती पहीि◌ र तैयार होइते छी तात् \nशािĠ त क आƇह- “सुनै छी, अहाँले जलखै िन कािल  देने छी, कऽ िल अ।” ई \nकहैत आगाँमे िस कीक चंगेरी, जे रंग-िव रंगक रंगसँ रंगल मुजसँ बनौल गेल \nरहए, तइ मे मुरही-चूड़ा, दूटा चुड़लाइ आ गोर पाँचेक तीलक लाइ संगमे \nकाँच मेरचाइ आ नोन परसल छल, आगाँ बढ़ौलिन । एक üणक लेल हम \nिम िथ ला, मैिथ ल आ मैिथ लक संİ कार आ İ भयतासँ बहुत बेसी आनिĠ द त \nभेलॱ। मन गद्-गद् भऽ गेल। तात् शािĠ त क मधुर आवाज- “ कतए हेरा \nगेलॱ? अखन यएह खा, िव ńालयसँ भऽ आउ, जखन आएब तँ गरमा-गरम \nसाग, भात, अĪ लुक साना अ◌ा भाँटा-अदौरीक तीमन भिर  मन खाएब। ओना \nजाड़ मास छै जॱ   िक छु आरो मनमे हुअए तँ कोनो हजũ नै ।” कहैत, हँसैत \nसोझासँ अढ़ भऽ गेलीह। आ हम जलखै करैत ऐ मादक अदाक मादे सोचए \nलगलॱ। हमरो मनमे गुदगुदी लागए लागल। जलखै करैत एक बेर   पुन: \nहाक देिल ऐिन - “शािĠ त , यै शािĠ त ....।” नै जािन  जे हुनको मनमे कोनो बात \nउमिर  रहल छलिन । ओ गुनगुनाइत ई गीत- “एगो चुĦ मा दऽ िदअ राजा जी, \nबिन जाइ जतरा....।”  \nआिब    वाणभņक नािय का जकाँ लगमे सिट  कऽ ठािढ़  होइत Ćेमानुĉप \nएकटा चुĦ मा लै छिथ  आ मुİ की दैत घरसँ बहार भऽ जाइ छिथ । हम लजा \nजाइ छी। \nकरीब चालीस िम नटक उपराĠ त िव ńालय पहुँचै छी। हाथ-पएर धोलाक \nबाद हाजरी बनबै छी। Ćाथũनाक घंटी बजैत अिछ  आ िध या-पुताक संग हमहूँ \nएक पाँित मे ठाढ़ भऽ जाइ छी। उपराĠ त एकर नवम्-बी मे हमर वगũ रहैत \nअिछ । हाजरी बही लऽ वगũमे Ćवेश करै छी। वगũ नवम बी जे एकछाहा \nलड़कीएक वगũ अिछ , İ वागताथũ सभ बिĒ च या उिठ  कऽ ठािढ़  भऽ जाइत  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 83 \nअिछ । बैसबाक आदेश पािब   यथाİ थान सभ बैस जाइत अिछ । सबहक \nहाजरी लेब सĦ पĠ न होइत अिछ । तखन िक छु बिĒ च या सभ बािज  उठैत \nअिछ - “मा-साएब, आइ ललका पाग पढ़िब यौ, िक यो कहैत  अिछ , जी नै सर \nआइ Ƈेजुएट पुतोहु पढ़िब यौ। मुदा िक छु खास बिĒ च या यथा- राखी, \nगीतŬजली, खुसबू, बिब ता, िर ◌ंकी आ िप ◌ंकी किह  उठैत अिछ - “ जी नै सर, \nआइ अहाँ अपने ि◌ लखल कोनो कथा किह यौ। आ हम ओइ आƇहकó नै टािर  \nपबैत छी। शुĉ कऽ दैत छी अपन िल खल ई कथा- .....पारस।” \nमाँ िम िथ लाक गोद आ कमला महरानीक कछैर मे बसल एकटा गाम दीप-\nगोधनपुर। जइ मे छल एकटा चाहबला, ओकर नाओं छल पारस, िप ता āी \nसĜ य नारायण जी। नाओंक अनुĉप दुनू बापुत िव परीत छल। िप ता āी सĜ य \nनारायण जĉर मुदा सभ चीजले खगले रहै छलाह। एकटा Ćाइवेट İ कूलमे \nअğ यापण कायũ करिथ  आ कोनो तरहó बाल-बĒ चाकó पोसिथ -पालिथ । हुनकर \nबालकक नाओं पारस। नाओंक अनुĉप एकदम ि◌ वपरीत, मझौले कदक जवान \nदेहो-हाथ सुखले-टटाएल, कारी-झामर हाथ-पएर एकदम सुखल-साखल मुदा \nपेट जĉर कदीमा सन अलगल। देहो-वगेह ओहने, सिद खन जेना मुँससँ लेर \nचुिब ते छलै। फाटले-िच टले कोनो जूता-चĢ पल पिह र ओही Ćाइवेट İ कूलमे \nपढ़ैत छल। मुदा अिक लगल कम नै ।  \nसĜ य नारायणजीक घर जĉर बाĠ हे कातक सौ िफ ņा अथŭत् सरकारी \nजमीनमे छल मुदा संİ कार कोनो सुसĥ य समाजक Ćती क छल। सĜ य \nनारायण बाबूकó हरलिĠ ह   ने फुरलिĠ ह   खोलबा देलिख न पारसकó एकटा एकचारी \nदेल चाहक दोकान। अथŭभावक कारणे पारस उधार-पŵच लऽ कीिन  अनलक \nचाहक दोकानक लेल बरतन-वासन यथा केटली, ससपेन, चाहछžी, İ टोव, \nदूध राखक लेल दूटा टोकना आ दूआ मािट क मटकुरी छाĪ ही राखक लेल। \nचाहक दोकान जे िन Ĝ य समैसँ खुलैत आ बĠ द होइत छल। ƅमश: मिह िस क \nअगब दूधक चाह, एĎ को ठोप पािन क छूित  नै , बरतन-वासन खूब पिव ÿ आ \nसंİ कारी होएबाक कारणे Ƈाहककó सेहो उिच त सĦ मान भेटिन । चाहक दोकान \nखूब चलिन । ƅमश: पाँच सेर दूधक बदला आध-आध दूध खपत होमए \nलागल। आमदनी नीक होमए लगलै।  \nिक छु पुंजी जमा केलाक बाद ओ एकचारी छोिड़  लऽ लेलक पĎ काबला \nएकटा घर दोकान खोलए लेल। बना लेलक एकटा काउĠ टर आ बढ़ा लेलक \nदोकानक मेल। साझु पहरकó बनाबए लागल िसंगहारा आ गरमा-गरम िज लेबी,  84 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nबात एक कानसँ दू कान होइत गेलै। एकर दोकानक नाओं भऽ गेलै, दोकान \nखूब चलए लागल।  \nसमए पािब  २६ जनवरी आ १५ अगİ तमे Ćसादक लेल िव शेष आदर \nपािब   बनाबए लागल मनक मन बुिन याँ आ भुिज या। अगल-बगलमे Ćाइवेट \nकोिच ◌ंग चलौिन हार संचालक आ ि◌ नदेशक महोदयक योगदान ऐ दे◌ाकनकó \nचलाबएमे अहम भूिम का रखलक। िद न दुना आ राित  चौगुना उĠ नित  होमए \nलगलै। मनक-मन दूध खपत होएबाक कारणे घी सेहो बनबाए आ नीक दाममे \nबेचए। देखैत-देखैत चाहक दे◌ाकानक अ◌ामदनीसँ कीिन  लेलक ओ तीन  बीघा \nजमीन। मुदा एकर उपराĠ तो ओ चाहो बेचए आ पढ़बो करए। समए पािब  \nĆाइवेट İ कूलसँ सातमा पास कऽ ओ एकटा संİ कृत िव ńालयमे नाओं िल खा \nलेलक, आ मğ यमाक फारम भिर  फİ ट िड िव जनसँ पास केलक। आब तँ ओ \nिक छु बेिस ए खुश रहैत छल। मğ यमा पास केलाक बाद ओ अपन नाओं \nजनता काओलेज झंझारपुरमे िल खा लेलक। तखनो ओ बेचारा चाहो बेचए आ \nपढ़बो करए। आइ.ए. पास केलाक बादो ओकरामे कोनो पिर वतũन नै । \nकाओलेजसँ ऐलाक बाद चाहक दोकानपर ओ जिम  जाए। यńिप  चाह बेचब \nएकटा तेहन काज मानल जएतै, ई िव वादक िव षए अिछ । ओकरा एĎ को पाइ \nलाज-संकोच नै । िक एक तँ कमũ कोनो खराप नै होइ छै। कमा कऽ खाइ \nऐमे कोन लाज, कोनो िक  ककरोसँ भीख मंगबै जे लाज होएत। तँए चाह \nबेचब अधलाह काज नै से मािन  ओ खूब जतनसँ अपन कþũĭ यक िन वũहन \nकरए।  \nबुिझ िन हार मैिथ लमे एकर चचũ होमए लागल, जे देखू पारस चाहो बेचैए \nआ पढ़बो करैए। देिख ते-देखित  ओ मैिथ ली औनसũसँ बी.ए. पास केलक। \nपरोपņामे नाओं भऽ गेलै जे एकटा चाहबला चाह बेचैत बी.ए. पास केलकहó। \nतखनो ओ चाह बेचब नै छोड़लक। बात पसरैत गेल।  \nएक बेर  एकटा कथा गोį ठीक मादे सुपौल जेबाक छल। चािर  गोट माÿ \nकथाकार िव दा भेलिथ  िद न अछैते मुदा कोशी महरानीक अिभ शापे नावसँ \nयाÿा करए पड़ल आ घंटा भिर क बाट माÿ चािर  घंटामे तए भेल। सुपौलसँ \nपिह निह  झल अĠ हार भऽ गेल, जड़ा सेहो गेल रही। तँए चाĉ कथाकार \nचाह िप बाक लाथे बैसलॱ एकटा चाहक दोकानपर। दोकानदारसँ- “हौ, चािर  \nकप चाह ि◌ दहह।” \nओ बाजल- “ जी, āीमान् दइ छी।” कहैत ओ चाहक जोगार लगबए  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 85 \nलागल। \nतात् ओतए गĢ प िक यो तेसरे आदमी चलौलिन । जे गोधनपुर गाममे \nएकटा चाहबला अिछ  पारस बी.ए. पास। बी.ए. पास केलाक बादो ओ चाह \nबेचब अधला नै बुझैत अिछ । चाहो ततबेक सुĠ दर आ ĭ यवहारो ओकर \nततबेक सुĠ दर छै। \nवाह। हषũ भेल जे समाजकó ऐ बातक नजिर  जĉर छिĠ ह जे एकटा \nपढ़ल-िल खल लोक चाह बेचैत अिछ । ओकर नजिर मे कोनो काज करबामे \nहजũ नै ।  \nएĦ हर देखू जे वतũमान सरकारमे नगर-पंचायत, िज ला पिर षद, टेन Ģलस \nटू िव ńालयमे िन योजनक भेकेĠ सी भेल। तात पारस मैिथ लीसँ एम.ए. सेहो \nकऽ लेलक। \nभैकेĠ सीक अनुसार िव िभ Ġ न िज लामे आवेदन केलक। समए तँ जĉर \nलागल। मधुबनी िज लाक मेधा सूची Ćकािश त भेल, उपरिह मे ओकर नाओं \nछलै। िन योजनक िन िम þ सभ आवĮ यक कागजात, मूल Ćमाण पÿ एवं शपथ \nपÿ देलाक बाद ओकर चयन इĒ छानुकूल पिर योजना िव ńालय मनसापुरमे \nमैिथ लीक लेल भेल।  \nसमाजक सभ वगũकó ऐ बातसँ हषũ भेल जे सĜ यनारायण जीक बालक \nपारस आइ टेन Ģलस टू िव ńालयमे मैिथ ली पदपर िन योिज त भेलाह। \nसाँझखन सभ ओही चाहक दोकानपर उपिİ थ त भऽ पारस आ हुनक िप ता \nसĜ य नारायणजीकó सभ शुभकामना आ बधाइ दैत कहलकिन - “ सĜ य \nनारायण, आब ओना काज नै चलत, आब भोज-भातक आयोजन कएल जाउ। \nभोज लागत।” \nसĜ य नारायण आरो अƪािद त होइत बजलाह- “सभ ऐ समाजक आशीवŭद \nिथ क। अहॴ सबहक अशीवŭद िथ क जे आइ पारस चाह बेचैत-बेचैत एकटा \nटेन-Ģलस टू िव ńालयक िश üक भेल। हम ऐ समाजक ऋ◌ृणी िथ कहुँ। आइ \nजे समाज नै तँ हमर कोनो अिİ त Ĝ व नै । आइ हमहूँ गौरवािĠ व त भऽ रहल \nछी जे हमर बेटा, हमरे बेटा नै ऐ समाजोक बेटा, जे ऐ समाजमे िस र उठा \nकऽ िज बाक एकटा अलग İ वािभ मान देलक। एकटा आदशũ देलक। तँए हम \nभोज देबेटा करब। भोज जĉर करब।” \nसमए सुअवसर पािब सĜ यनारायण बाबू केलिन  बड़का भोजक आयोजन। \nलगुआ-भगुआ िह त अपेिü त िम ÿ-बĠ धु आिद  ऐ भोजमे नै छुटिथ  आ हुनकर  86 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nउिच त सĦ मान हुअए ऐ बातक सिद खन िख याल रखलिन । \nदुनू तरहक आयोजन छल, शाकाहारी आ मŬसाहारी। िन मंिÿ त ĭ यिĎ त  \nसभ समैसँ उपिİ थ त भऽ आ İ वĉिच  भोजन केलिन । शाकाहारीक लेल \nआयोजन छल। पुरान तीन-सिल या बासमती चाउरक भात, राहरीक दािल  \nआिम ल देल, पालक पूड़ी, पालक पनीर, आमक चटनी, सलाद, तरल \nिम रचाइ, मटर-आलू-परोर देल डलना, बड़ी अदौड़ी, सकरौड़ी तइ पर डĤ बूक \nडĤ बूक घी। महीसीक अगव दूधक तौलाक-तौला दही, तरहĜ थी सन मोट \nछाĪ ही। बुझु तँ खेिन हार तर आ भोजेतक ĭ यवİ था उपर। दहीक तँ कथा \nनै पुछू, खेिन हार कम आ तौले बेशी। सभ िक यो गद्-गद् भऽ गेलाह। \nएĦ हर मŬसाहरी लोकिनक  लेल अरबा चाउरक भात आ आध-आध मनक \nजुआएल खİ सीक लद-वद करैत मŬस। िक िस म-िक िस मक मसĪला देल गम-\nगम करैत एकहक टा पीस बुझू जे सए-डेढ़ सए Ƈामक। एह अजोध \nखİ सी, माउस। बनलो ततबेक सनगर। सभ भिर  मन खएलाह। आ उपरसँ \nसेरक सेर दही फी आदमीपर। तर-बĜ तर छलाह, भोज तँ जस-जस भऽ \nभेल। \nसभ िक यो भोजनो करिथ  आ पारसक चचŸ करिथ । जे पारस तँ पारसे \nअिछ । वİ तुत: पारस आब ओ पारस नै रहल जे चाह माÿ बेचै छल। चाहे \nबेचेत ओ पारस तँ आब समाजक लेल ओ पारस भऽ गेल। जेकर गुणसँ \nकतेको नेना-भुटका आब चाहेटा नै बेच समाजक बीच िश üाक Ĕ योित  \nजगाओता। जइ सँ अपना समाजमे पारस, पारस मिण  गुणसँ Ćभािव त होएत \nआ पारसक गुणसँ अपना समाजक कतेको बĒ चा पारस बनताह। \nअĠ तत: बाउ लोकिन  अहॴ सभ कहू जे अहाँ सभ घर अंगनाक काज \nकरैत पिढ़  िल ख  की बनए चाहैत छी?” \nएक İ वरमे उþर भेटैत अिछ  माİ सैव हमहूँ पारस बनबै पारस। कहैत \nसभ बिĒ च याक संग राखी, गीतŬजली, खुशबू, बिबता, िर ◌ंकू, िप कूक नोरसँ \nभरल आँिख मे एकटा िव शेष आĜ म िब सवास हमरा बुझना जाइत अिछ । जेना \nओ Ćखर Ĕ योित  बहराएल हुअए अनमोल मोती पारससँ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 87 \nराखी \nओना तँ अपन देश सभ िद नेसँ पाविन ये ित हारक देश रहल अिछ  जतए \nसभ िद न कोनो ने कोनो पाविन -ित हार मनाओल जाइत अिछ । आइ होली, तँ \nकािĪ ह  दीवाली, परसू दुगŭपुजा, तँ तरसू कालीपूजा। आइ अनĠ त चतुदũशी तँ \nकािĪ ह  नरक-िनवारण चतुदũशी। आइ ƚातृ िŅ ती या तँ कािĪ ह  िज ित या, आइ \nशिन याही घड़ी, तँ कािĪ ह  बुधवािर  घड़ी। किह यो िस र पंचमी, किह यो वसĠ त \nपंचमी। ताĜपयũ, सालो भिर  सभ िद न पाविन ए-पाविन । जइ मे सभ पाविन कó \nएकटा अलग महĜ व होइत अिछ । \nकोनो पाविन  रंग-अबीरसँ \nजुड़ल होइत अिछ  तँ कोनो \nअटूट भिĎ त सँ। कोनो पाविन  \nसाँए-बेटासँ जुड़ल अिछ  तँ \nकोनो भाए-भतीजासँ, ओइ  \nपाविन मे अपना देशमे रüा \nबĠ धनक एकटा खास लौिक क \nतथा अलौिक क दुनू तरहक \nमहĜ व होइत अिछ । तँ \nभारतक पावन पाविन मे रüा \nबĠ धन अित  पावन मानल गेल \nअिछ । जइ  पाविन मे कलाइपर \nधागा बाĠ हब भृकुिट क बीचमे \nटीका लगाएब आ मुँह मीठ \nकराएब देखल जाइत अिछ । औझके िद न बहीन अपन भायक गņापर राखीक \nधागा बािĠ ह  अपन रüाक दान लैत अिछ । एकटा समए छलै जे युŀक \nसमएमे एकटा बहीन मुसलमान भाइक गņापर राखी बािĠ ह  अपनाकó सुरिü त \nबुझैत छल। िक एक तँ एक भाय अपन बहीनक सतीĜ वक, ओकर मान-\nमयŭदाक रüा जĉर करत।  \nपरĖच मनुĎ ख तँ पूणũ समथũ छिथ  नै । नै जािन  जे एकर बादो कतेको \nमाए-बहीनक लाज लुटल गेल हएत आ लुटल जाइए। \nवाİ तवमे ऐ अपिव ÿ वृिþ , दृिį ट  आ कृित कó पिव ÿ बनाबए पड़त। आर  88 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nमन, वचन, कमũसँ पिव ÿ रिह  सभसँ अपन बहीनक समान बतŭव करए \nपड़त। \nरüा बĠ धनक रहİ यकó जानए पड़त, मानए पड़त। आजुक तारीखमे ऐ \nबातक खगता अिछ  जे बहीनो आइक तारीखमे अपन भायसँ कोन Ćकारक \nरüा चाहैत छिथ ? तनक रüा, धमũक रüा, सतीĜ वक रüा आिद   महĜ वपूणũ \nतĜ व अिछ । \nआइ एकपेिर या धेने, चुप-चाप चलैत एसगĉआ बहीनकó ऐ बातक \nसिद खन आशंका बनल रहैत छैक जे Ď यो आसुरी Ćवृिþ बला लोक रावण बिन  \nओकर लोक-लाजकó समाĢ त ने कऽ दै। ऐ लेल सभ बहीनक तरफसँ हम \nराखीक शुभ अवसरपर सभ भाइसँ दान İ वĉप ई लेबए चाहैत छी जे ओ \nअपन आसुरी Ćवृिþ , ƅोध, लोभ, मोह आिद  दान कऽ दैिथ जइ सँ हमर \nबहीनकó ई बुझना जाएत जे हमर पिव ÿता, हमर सतीĜ व, हमर मान-मयŭदा \nसिद खन सुरिü त अिछ । आ हमरा एक-आधटा नै अिप तु संसारक सभ पुĉष \nभाय बिन  हमर रüकक ĉपमे सभ ठाम ठाढ़ छिथ ।  \nओना परम-िप ता परमाĜ मा सभ आĜ माक िप ता छिथ । सबहक रüक \nपालक वएह छिथ । हुनका समü İ ÿी-पुĉषक देहक कोनो भेद नै  छै। ऐ \nहेतु हम समİ त मैिथ ल आ मैिथ ली Ćेमीसँ हमर रüा-िस नेह ĉपी बĠ धन \nİ वीकार कĉ। परमाĜ मा अहाँक जीवनमे, शŬित , शुभ-भावना, िस नेह, \nसहानुभूित , मधुरता पिव ÿता आिद  गुणसँ भरने रहिथ । ई हमर शुभ भावना \nअिछ ।  \nआउ ऐ अमूĪ य पाविन मे आĜ मीक राखी अपन-अपन गņापर बािĠ ह , आĜ म \nचेतनाक टीका लगा आ मीठ-मीठ बोलक मधुरसँ अपन मन आ आĜ माकó मीठ \nराखी।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 89 \nİ वतंÿता िद वस \nआइ भारतीय İ वतंÿाक ६५म \nवषũगाँठ मना रहल छिथ । अनेरे Ćसž! \nसरकारी िक ◌ंवा गैर सरकारी कायŭलय \nआजुक िद न İ वतंÿता िद वसक ĉपमे \nमना रहल अिछ । िव ńालय सभमे \nसरकारी िच Ňी पठा देल गेल जे फी \nिव ńालयक एक गोट मासाएब अमुख \nमहादिल त टोलमे झंडा फहराबिथ , \nअĠ यथा दě डक भागी हेता। कहक लेल \nसभ िक छु अनसोहाते बुझना जाइत \nअिछ । िक  खादीक नĦ हर कुतŭ, ठेहुनसँ \nिन Ē चा धिर , माथपर गाँधी टोपी, डाँरमे \nखादीक धोती पिह र राį Əğवजक समü \nसभटा झुŇे भाषण देल जा रहल अिछ । \nसुनैत-सुनैत देहमे आिग  लािग  जाइत \nअिछ । मोन कोना ने कोनादन करए लगैत अिछ । झुŇा लोक सबहक झुŇ \nभाषण सुनैत-सुनैत पचास बखũक भऽ गेलॱ मुदा झुŇे बािज  अपने सन आनो \nजनकó परतारब कते अधलाह बात भेल! जँ हार-मौसक देह अिछ  तँ किन यो \nलाज हेबाक चाही, की  बािज  रहल छी, की  कऽ रहल छी? की  सभ िद न \nझुŇे बािज  भारतक İ वतंÿताकó अüुž रािख  सकै छी? ई हमरा लोकिन क \nबीच एकटा यü Ćķक सदृĮ य राखल अिछ ।  \nचाĉ कात देश भिĎ त  गीत बािज  रहल अिछ । गीत सुनैत-सुनैत खुन \nखौलए लगैत अिछ , ऐ सफेद पोस झुŇा सभकó देख कऽ जे समİ त भारतीय \nभाय-बिह न, माइ लोकिन कó सालो-सालसँ ठकैत आएल अिछ । राį Əğवजक \nसामने बाजब िक छु आ करब िक छु िह नका सभक जĠ म िस ŀ अिध कार भऽ \nगेल अिछ । िध ĸार अिछ  एहेन भारतीय आ◌ेइ सĠ तान सभकó जे भारत माताक \nसंग झुठक बेपार करैत अिछ ।   90 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nसवाल ई उठैत अिछ , देशमे जखन चाĉकात ƚį टाचार, बेिब चार, हĜ या, \nबालाĜ कार, अपहरणक बेपार भऽ रहल अिछ , तखन भारतीय कोन ĉपó \nİ वतंÿ छिथ ? देशक शीषũİ थ नेता लोकिन क करतुत Ćात होइते अखबारमे \nपढ़बामे अबैत अिछ । भारतीय संिव धानक ऊँचसँ ऊँच पदपर आसीन म◌ंÿीगण, \nĎ यो बेदाग नै छिथ । सबहक चĿैरमे दाग लागल छिĠ ह । एकटा जहलसँ \nबहराइ छिथ , तँ दोसर जेबाक लेल ततबए आतुर! कथी खाितर? देशक रüा \nखाितर? कखनो नै। अिप तु ई आरो İ पį ट भऽ जाइत अिछ , जे अहाँ कतेक \nपैघ भीतरघाती छी। आइ खगता अिछ  ऐ बातक जे अपना-अपना भीतर \nझाँिक  कऽ देखू जे अहाँ गाँधी, नेहĉ, लोिह या, जे.पी.क भारतक की दुदशŭ \nकेिल ऐ? की अही कुकमũक ि◌ नवũहनक लेल अहाँकó भारतीय राजनीित क \nिü ित जपर बैसाओल गेल? आइ जँ िक यो सही आबाज उठबै छिथ  तँ ओकर \nओिध  उखािर  अहाँ अपनाकó सुरिü त राखए चाहै छी। मुदा आब ओ िद न दूर \nनै जे अहाँ कखनो नाङट भऽ सकै छी आ अरबो-अरब भारतीय अहाँकó \nनाङटे-उघारे टी.भी.क पदŭपर देखत। तँए समए पूवũ चेतू हे मानव, चेतू। \nअĠ यथा ने ि◌ सफũ भारतीय बिĪ क  अरबो-अरब जनसंď या अहाँकó- धुर छी! धुर \nछी!- करत। कतेक दुखक बात अिछ  जे अहाँ सन सपूत भारत माताक \nखो◌ंइछ खाली कऽ सभटा धन नुकाए कऽ आनठाम रखने छी। मुदा से \nककराले? अपनेकó बूझक चाही जे ओ धन िक सान-मदूरक खुन-पसेनाक \nकमाइ छी। ओ धन अहाँकó पिच  नै सकैए। ओइ  धनसँ ने तँ अहाँ अपन \nāाŀ कऽ सकब आ ने बेटा-बेटीक िब याह। तखन ओ धन भोगत के? \nऐठाम आĢ त िच ◌ंतनक खगता अिछ । सोचू, कने िव चाĉ, कोन तरहक \nकुकमũ आ केकरा लेल से करै छी। जागू, जागू। हे भारतक सपूत अखनो \nजागू। भारतक अखě डता आ एकता लेल जागू। भारत सबहक माता \nिथ कीह। माताकó सिŅ चारसँ सजाउ। आउ, अपन ित याग, िन į ठा, लोभ, मोह, \nअहंकारकó ित यािग  भारतकó माता बुिझ  अपन खून-पसीना İ वĒ छ बुिŀ  िव वेकसँ \nमाताकó बचाउ। बचाउ अपन मानवताकó, नैित कताकó, आिद  सनातन धमũकó आ \nराजनीित कó। देशमे जĉर Ćजातंÿक शासन अिछ । िक Ġ तु सबहक आĜ मामे \nरावणक शासन। तँए आइ पĠ Ɩह अगİ तक अवसरपर आिब  ओइ रावणकó \nखतम कऽ देबाक सĢ पत खाउ। सĢ पत खाउ जे अपन भारतकó रामराĔ य \nबना अपने राम कहाउ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 91 \n \nनवीन ठाकुर \nचंदा मामा आ चंƖमा \n \nचंदा मामा .. ई कोनो नव मुहाबरा नै अिछ, मुदा एकर अथŸ िकछु आब \nिजनगीमे बाँचल नै रहल। नेना सभकó बहकाबऽ आ फुसलाबऽ कó छोिड़ कऽ! \nिकएक ठकैत िछऐ बचबा कó, हमरो ठकने रही बĒचामे सभ िमल कऽ, \nनै-नै, ई बĒचा सभकó चुप करबाक रामबाण इलाज छै। के कहलक अहाँकó \nआ की अनुभव अिछ। अंजाद नै अिछ ठीक ठीक। शायद दुनु भऽ सकैत \nअिछ! मुदा चंदा मामा किहया चंƖमा भऽ गेल बुझल नै अिछ? शायद नमहर \nभऽ गेलॱ हम। नै तँ ई वैýािनक दृिƠकोणक दोष छै! जिहया सँ बुझिलऐ जे \nचंदा मामा एगो Ƈह छै तिहया सँ िरĮता टूिट गेल मामा भिगनाक! चौरचनक  92 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nिदन जे हृदए कोणमे कनी āŀा बाँचल रहैत अिछ ओ उमिर अबैए! वैýािनक \nदृिƠकोणक तकũसँ बहुत ĭयिĎतक आİथा सेहो डगमगाइत देखिलऐए िजनगीमे! \nभौितक ýानसँ मोनमे जोर-घटा चलऽ लागैत छै। िकछु शेष बचलापर दौग \nगेलॱ मंिदर िदस नै तँ भिर िजनगी टाइम रिहतो सबहक पास टाइमक अभाव \nहोइ छै! \nआइयो वएह चाँद छै मुदा ओइमे कोनो बुिढ़या चरखा चलबैत नजिर नै \nआिब रहल अिछ! बौआकó खेलबैत रही। एना ता अनिचĠहारक कोरामे नै \nजाएत जĪदी, जावत तक चंदामामाक रेफेरे◌ंस नै देबै! चŬदनीक शीतल आ \nशŬितक पिरवेशमे बैसल रही छत पर, वाİतिवकतासँ दूर। कने दू-चािर डेग \nआगाँ बढ़ेने रही। तखने लागल जे पाछाँसँ िकयो टीक पकिड़ कऽ झीक \nदेलक! \n-सुनैत िछऐ। नीचाँ आउ।, किनयाँ सोर पारलक। \nलागल जे िकयो चंƖलोकसँ मृĜयुलोकमे बजा रहल अिछ। मोनक \nतराजूपर बटखरा रािख देलक िकयो। डगमगा गेल कनी काल लेल एकबैग \nमोन! असिलयत जनलाक बाद कतेक चीजसँ लोकक नाता टूिट जाइ छै। \nिकछु सजीवसँ, िकछु िनजŰवसँ। कतेक ýानवस, कतेक अýानतावस। \nसमयपर जĉरत पड़लापर कमी खलै छै! ओ ýान कोन काजक जेकरा \nजिनतो आदमी िजनगी भिर अýानी बनल रहैए, मोनमे अंतŅũĠŅ रहैत छै भिर \nजीवन, सही गलतक फैसला लेबऽ मे असमथũ रहैत अिछ! \nसभ कहैत छै जे बĒचाकó भगवान देखाइ दैत छै, िकए? हम बĒचा नै \nबिन सकैत छी, मुदा बचपना तँ रािख सकैत छी। कखनो काल कऽ अýानी \nबनबोमे बहुत बड़का फाएदा होइ छै। खाली सामंजİय İथािपत करक कला \nएबाक चाही। भऽ सकैत अिछ जे समाजक दृिƠ बदिल जाएत अहाँ Ćित। \nशायद नीक बुझत की ख़राब ई किह नै सकैत छी, ई तँ दृिƠ आ \nĭयवहारक बात िछऐ! \nमुदा समयक संग फाएदा हएत, ई िनिĀत अिछ! समयक अनुसार \nचलबामे नģफा छै, चंदा मामा रहिथ आिक चंƖमा, की फरक पड़ैत छै! िछऐ \nतँ एकैगो!  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 93 \n \nिबिपन कुमार झा \nऐ चराचर जगत मे मनुĎख के? \nऐ चराचर जगतमे मनुĎख सभसँ अिधक बुिŀबला Ćाणी अिछ ई \nसवũिविदत अिछ। मुदा जĻलक राजाके◌ँ ई Ćķ सिदखन मनमे अबैत रहैत \nछलै जे एना िकए अिछ। \nजĻलक राजा एक िदन सभा बजौलक। सभ सँ ई Ćķ राखल गेल जे \nऐ चराचर जगतमे मनुĎख के अिछ? आ ओ हमरा सभसँ कोना अिधक \nमहĜवपूणũ अिछ? \nसभामे एकटा वृŀ छलाह, ओ उिठ कऽ कहलिथ- हे वनराज! िकए नै \nअपना सभ सोझे ई गĢप िवधाता ƙŌा सँ करी? वनराज ĆĜयुþर देलिथ- एव \nमİतु। \nितिथ िनधŭिरत भेल। सभ अपन िवमानसँ सीधे ƙŌा लग पहुँचला। \nƙŌाके◌ँ Ćणाम कए पुछलिथ। हे संसारके◌ँ बनेिनहार ƙŌाजी, एकटा िजýासास◌ँ \nहम सभ एतए आएल छी। ƙŌाके◌ँ िकछु फुिर नै रहल छलिĠह िकएक त◌ँ \nएतबाक िदन त◌ँ माÿ इĠƖे िकछु पुछैक लेल अबैत छलिखĠह मुदा आब त◌ँ \nपशु सभ सेहो। कोनो बात नै। ओ कहलिथ- देरी कोन बातक। अपन गĢप \nकहू। \nवनराज कहलिथ- हे िवधाता! मनुĎख हमरा सभसँ āेơ कोना? \nƙŌा कहलिथ- सुनू, मनुĎख लग ýान छै अİतु ओ अहाँ सभस◌ँ āेơ \nअिछ। \nवनराज आपिþ उठेलिथ- ýान त◌ँ हमरो सभ लग अिछ। यिद नै रिहतए \nत◌ँ बĒछाके◌ँ एक हजार गायक बीचमे छोिड़ देलापर ओ केकरहु थनसँ दूध पी \nलैतए। किहयो एहेन भेल? \nƙŌा कहलिथ- नै, वĜसो गĒछित मातरम्।  94 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nवनराज कहलिथ- तखन अहाँ कोन आधार पर मनुĎखके◌ँ एना टीकासन \nपर बैसा देिलऐ? \nƙŌा कहलिथ- देखू, मनुĎख लग धमũ एहेन चीज छै जे अहाँ सभ लग \nनै अिछ। धमŸ िह तेषामिधको िवशेषो। \nवनराज हािर मानए बला नै, बजलाह- ई त◌ँ अपने अनुिचत कहल। \nĆĜयेक पशुक अपन धमũ छै। जे मŬसाहारी अिछ ओ िनĜय मŬसाहारी अिछ \nजेना हम। हम किहयो घास नै खा सकैत छी। जे शाकाहारी अिछ से \nकिहयो मŬस नै खा सकैत अिछ। जेना बड़द लोकिन। \nƙŌा त◌ँ िविचÿ संकटमे आिब गेला। मनुĎखके◌ँ āेơ कोना कही। नै \nकहबै त◌ँ ओ सभ आिब कऽ हĪला करत।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 95 \nकहलिथ- कनी काल Ĉकू। हम पोथी पतरा उलटा कऽ कहैत छी। \nकिनक काल बाद ƙŌा कहलिथ- सुनु यौ, मनुĎखमे एकटा िविशƠ गुण \nछै। ओ  छै पिरवतũनशीलता। मनुĎख कखनहु एक İवभावबला नै रिह सकैत \nअिछ। ओ İवयंके◌ँ हर िİथितमे समायोिजत कए सकैत अिछ। शाकाहारी \nमŬसाहार कए सकैत अिछ, मŬसाहारी शाकाहार कए सकैत अिछ। संİकृत \nपढ़िनहार अंƇेजी पिढ़ सकै अिछ। अंƇेजी पढ़िनहार संİकृत। राजİथानमे \nरहिनहार जĦमूमे  रिह सकैत अिछ आ गुजरातमे रहिनहार अटलाěटामे। मनुįय \nसमायोजन कए सकैत अिछ। की अहाँ घास खा सकैत छी। ऊँट िबहार \nकेर बािढ़के◌ँ बदŭİत कए सकत? \nवनराज िनĈþिरत भऽ गेलाह मुदा उĜसाहसँ बजलाह- बाह बाह। मुदा \nएकटा गĢप कहू? जे ĭयिĎत पिरवतũन नै कए पबैत अिछ वा जे एके रंग \nहमेशा रहैत अिछ। जेकरामे िविवधता नै अिछ ओ? \nƙŌा कहलिथ- हँ, अहाँ सभक बात सुिन लगैत अिछ जे िविधक \nिवधानमे संशोधनक आवĮयकता अिछ। जे िविवधतासँ रिहत छिथ ओ आइसँ \nमनुĎख नै कहल जेताह। \nवनराज बजलाह- तखन ओ की कहौताह? \nƙŌा कहलिथ- ओ िविचÿ पशु कहौताह। \nसभ पशु हिषũत भऽ मृĜयुलोक अएलिथ।  96 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nसुखकó मृगमरीिचका बुझू (āी देवƙत बसुक संİकृत  \nि◌वहिन कथाक िबिपन कुमार झा Ņारा मैिथली अनुवाद) \nबालबोिधनी, अनूिदत कथा, मूल संİकृत लेखक āी देवƙत बसु \nकोनो राजा अपन वृŀावİथामे अपन बेटाके◌ँ राĔयक भार दऽ İवयं \nजंगल िदस तपİया करबाक हेतु Ćİथान कएलिथ। बाटिहमे कोनो तेजİवी \nपुĈषस◌ँ भे◌ँट भेलिĠह। राजा हुनका नƛता पूवũक नमİकार केलिथ। ओ \nतेजİवी पुĈष पुछलिथ- हे राजा! आइ नै त◌ँ अहाँक संग कोनो सैिनक अिछ, \nनै तँ कोनो राजिचƭ! ने रüक, निहये घोड़ा। एना असगरे कतए जाइत \nछी? \nराजा बजलाह- महोदय! संसार मोहके◌ँ छोिड़के◌ँ जंगल जाइत छी। \nतेजİवी कहलिथ- की अहाँ केर िनĀय दृढ़ अिछ? ƅोधसँ, अपमािनत \nभऽ कऽ, उपेिüत भऽ कऽ, पराजयमे अिधक हािन ĆाĢत कऽ कऽ कदािचत् \nसंसार Ĝयाग करबाक मन करैत छै। िकĠतु िबतैत समयक संग İवयंके◌ँ \nसंसारमे सामंजİय बनेबाक लोक Ćयास करैत अिछ। अहाँ त◌ँ ओइ Ćकारक \nनै छी जे हािर मािन ली? \n-हे महाĜमा! हम उþम राजवंशमे उĜपž भेलॱ। हमर बहुतो रानी सĠतान \nछिथ। हम बहुतो इनार आ पोखिर खुनाओल। पूजा-वŪत आिद बहुत कएल। \nबहुतो  देश िजतलॱ। िवńालय आ िचिकĜसालय सेहो Ćितơािपत कराएल। \nिकĠतु कþौ हमरा सुख नै भेटल। एकर की कारण? \nकिनक काल Ĉिक कऽ ओ तेजİवी नजदीकेमे िवńमान नीमक गाछ \nदेखा कऽ बजलाह- हे राजा! ई नीमक गाछ  तीते टा होइत अिछ। \nĆाथũनासँ, दानसँ, पूजासँ की एकर मधुर फल ĆाĢत कएल जा सकैत अिछ? \nसंसारो अही नीमक गाछ जका◌ँ अिछ। ओ मृगमरीिचका अपना सभके◌ँ एĦहरस◌ँ \nओĦहर  घुमबैत अिछ। मृĜयु नजदीक एलाओ पर सुख नै भेटैत अिछ। \nसĜकमũ आ अनुơानसँ, भगवानक ğयानसँ, शरणागितसँ सुखक आशा रखबाक \nचाही नै िक अĠय Ćकारसँ। \nदोसरे üण ओ तेजİवी नै देखाइ देलिथ। भगवाने वİतुतः हुनका तĜव \nबुझेबाक हेतु ऐ ĉपमे आएल छलाह, ई सोिच राजा डेग आगू बढ़बैत \nभगवानक İमरण करैत बिढ़ गेलाह।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 97 \n \nअिनल मिĪलक \nदादीक गीत \n \nनेĠहपनक हरेक भोर होइत छल दादीक मधुर İवरमे गाओल ऐ गीतस◌ँ, \nतिहया िदवाल घड़ी नै छल, ने कोनो अलामũ। दादीक गीत सुिन पड़ोसी \nबसीर अहमद बुझैत छलाह जे भोर भेल आ ओ अपन मवेशी भोरका पहर \nचराबक बाİते खोलैत छलाह ! माँ, चाची, बाबुजी, कĸाजी बुिझ जाइत \nछलिथ जे भोर भऽ गेल आ उिठ जाइत छलाह! जुग  िबतल। दादी अपने \nसंगे लऽ गेली ई गीत। एकर मधुर लय आ भाव सेहो ! रिह गेल दादी Ņारा  98 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nिलिपबŀ ऐ लोक गीतक माÿ आखर-आखर, शĤद-शĤद, अथũ-ममũ! रिह गेल \nएकटा अĠतहीन Ćतीüा। की दादी फेर औती? कोनो ने कोनो Ĉपमे.... \nिमिथलाक घर घरमे….. फेर पिहले जेहन भोर हएत, ई गीतक बोल संगे \nआँिख खुलत सभक, आ िजबĠत हएत संİकृित फेर एक बेर! \nसादर ई गीत: \nउठू हे फूलकुमैर रानी, झाĈ िदअ अंगना  \nउठता जे कृįण बलदाउ, बासी छीक अंगना \nउठू हे फूलकुमैर रानी ,झाĈ िदअ अंगना \n \nकथी केर झाĈ झुĈ, कथी केर बĠहना \nकोना हम झाĈ देब, ससुरजी त◌ँ अंगना \nकोना हम झाĈ देब, भŵसुरजी त◌ँ अंगना \n \nसोना केर झाĈ झुĈ, Ĉपा\n केर बĠहना \nिलहुरी िलहुरी झाĈ िदयौ, नĠदजी केर अंगना \nउठता जे कृįण बलदाउ, खेलैथ दुनु अंगना \n \nउठू हे फूलकुमैर रानी, झाĈ िदअ अंगना!!  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 99 \n \nबृषेश चĠƖ लाल \nगोलबा \nजिहया ओ जनमल बड़कीमाइ \nधरतीपर खसहु नै देलकै। िक कहाँदोन \nमािट लािग जइतैक, कहैत छैक जे पशु \nजाित गĠधेसँ िचĠहैत छै आ Ćायः तँए \nगोलबा सभसँ पिहने बड़कीमाइक गĠध \nथाह पओलकै आ लगले तखनिह सोनी, \nमोनी आ बĤबूक। अपन माइ िचतकबरीक गĠध तँ ओ पेटिहसँ पओने रहए।  \nओकरा किहयो नै बुझएलै जे ओ पशु अिछ। ओ अपनाकó सोनी, मोनी \nआ बĤबूये जकाँ बड़कीमाइक सĠतान बुझैत रहल। बड़कीमाइ कहैत रहैत \nछलै जे गोलबा जनमल तँ ओकरा जखने पोिछ-पािछ कए ठाढ कएल गेलै \nचभिक–चभिक कए िचतकबरीक थनसँ दूध िपबए लगलैक आ जखने पेट \nभिर गेलै तँ दौिड कए ओकिर दुनू पएरक बीचमे साड़ीक कॲचामे गरदिन \nनुका लेलकै। आ तिहयासँ ई ƅम चिलते रहलै। कुिद–फािन कऽ आएल आ \nबड़कीमाइक साड़ीक कॲचामे गरदिन पैसाकए उपर–नीचाँ करए लागल। \nबड़कीमाइ ओकरा कोरामे उठाकए ताबरतोड़ चुĦमा लेबए लगै आ गोलबा \nबड़कीमाइक İनेहसँ मुĐध भऽ जाइक। संसारमे ऐ सँ बेशी सुख ओकरा आर \nकतौ कखनो नै बुझएलै। ओकरा बड़कीमाइ सभ िदन ममताक समुƖ लगैत \nरहलै। कहाँदोन सĠतानसँ Ćेम करएबलाक Ćित सĠतानक माए मुĐध भऽ जाइ \nछै। ओकर माइ िचतकबरी बड़कीमाइक सभ िदन आदर करैत रहलै। जखने \nबड़कीमाइ कहै— “िचतकबरी आह ..आह।” िक ओकर माइ िचतकबरी चाहे \nकतबो दूर िकए ने रहौक, कानमे आवाज झिरते चट बड़कीमाइ लग दौिड़ \nजाइक। आ बड़कीमाइ जेना–जेना इशारा करै िक िचतकबरी चुĢपे मुड़ी \nगॲतने आदेशक पालन करैत जाइक। करौक केना नै? भोरे–भोरे िचतकबरी  100 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nलेल घास, कोराइ आ किहयो काल दािलक कुžीक ओिरआओन तँ वएह \nकरैक ने। रौद उगैक तँ बड़का रİसीमे खुņीमे बािĠह ओकरा चरए लेल \nछोिड दै आ फेर दुपहिरयामे चौरीमे लऽ जाइक। आिरक दुिब खाएमे कतेक \nआनĠद अबै छै से जे खाए सएह ने जानए। \nतिहना करै गोलबा । ओहो किहयो बड़कीमाइक आदेशक अवýा नै \nकएलक। हँ, िचतकबरी िİथरसँ अबै तँ ओ दौड़ैत–कुदैत–फानैत किहयो \nकाल जखन बड़कीमाइ कोनो काज – धĠधामे लागल रहै छिल अथवा \nककरोसँ बितआइत रहैत छिल तँ गोलबाकó दुलारसँ धकेल दैत छलै। मुदा \nगोलबा ताधिर जान नै छोड़ैत छलै जाधिर बड़कीमाइ ओकरा उठाकए चुिम नै \nलै छलै। िचतकबरी बड़कीमाइ आ गोलबाक िसनेह देिख  मुĐध रहैत छिल। \nओ सभ िदन गोलबाकó िसखबैत रहिल जे जननाहिरसँ पोसनाहिर बड़की होइ \nछै। आ ओ तैँ सभ िदन बड़कीमाइकó अपन माइ िचतकबरीसँ उपरे \nदेखलकै। \nसोनी आ मोनी तँ गोलबा लेल अपन जाने Ġयोछािर देने छिल। नामो तँ \nओकरे सबहक देल रहै ने। गोलबा जनमलै तँ गोल, गुटमुटाएल आ \nलेपटाएल रहै कहाँदोन आ तँए ओकरा सोनी–मोनी ‘ गोलबा’ किह देलकै। \nओकर नामाकरण अिहना भेल रहै। पिहल बेरसँ लऽ कऽ बहुत िदनधिर साँझु \nपहर, राितमे आ सुित–उिठकए ओ सभ ओकरा ओकर माइ िचतकबरी लग \nलऽ जाइक आ मुँह पकिड़ कए थन छुअबै। गोलबा मİत दूध िपबए लागए। \nिदनोमे ओकरा मोनसँ कुद–फान कहाँ करए दै ओ सभ। भिर िदन कोरामे \nलदने छी, लदने छी। तिहया गोलबाकó नीक नै लगै। मोन होइक जे \nछोिड़तए तँ कुद–फान किरतए। मुदा बादमे जखन ओ नĦहर भऽ गेल तँ \nरिह–रिह कए मोन होइक जे कने सोनी–मोनी ओकरा कोरमे उठैिबतै। सोनी–\nमोनी ओकरा लेल सुतए लेल ओछाओन आ पिहरए लेल िमरजइक ĭयवİथा \nकएने रहै। ओ मुित दै तँ ओ सभ बƂड िपताइक। राितमे उठा–उठा कए \nपेसाप कराबए लऽ जाइक। गोलबाकó तामस होइक। ओ की जानए गेलैक \nजे ओकरा मुतक छै, पेसाप लागल रहै तँ ने। जखन पेसाप लगै ओ \nउिठकए गड़गड़ा दै। ... सोनी–मोनी ओकरा अपने कोठरीमे सुतबै। \nबड़कीमाइ कए िदन कहलकै जे ओकरा िचतकबरी लग पिथयासँ झाँिप \nदौक। मुदा सोनी कहै जे कहुँ हुराड़ लऽ जएतै तखन? आ ओ सभ एक \nबरख धिर गोलबाकó अपने कोठरीमे सुतिबते रिह गेलै। ओ नĦहर भेलै तँ  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 101 \nचņीमे गहुमक भुİसा भिर कए ओ सभ ओछाओन बना देने रहै। आमक \nपात, दुिब, रामिझमनी आिद गोलबाक िĆय भोजन रहै। सोनी–मोनी चाउर \nभुिज आ◌ेइमे कĈ तेल सािन कऽ खुअबै छलै। गोलबा मİतसँ खाए। कहै \nजे ऐ सँ देह मोटाइ छै। गोलबाकó लोक मोट आ कसगर कहै तँ बƂड \nआनĠद अबै। आ तँए ओ चपर–चपर कऽ खाइक। गेĈका मेला लगलै तँ \nसोनी–मोनी मेलासँ फुदना अनने रहै आ लाल, हिरयर, कारी फुदना ओकरा \nगरमे बािĠह देने रहै। कहै जे लालसँ शिĎत बढतै, हिरयरसँ तĠदुĈİती आ \nकारी रहलापर ककरो नजिर नै लगतै। \nजेना–जेना ओ बढ़ैत गेल बĤबू ओकर दोस बनैत गेलै। शुĈ–शुĈमे ओ \nअपन दीदी सबहक संगे आगाँ–पाछाँ करैक। मुदा बादमे बĤबू ओकरापर बेशी \nिध यान देबए लगलै। जखन–तखन ओकर देह सेहारै। कतौ, कनेको, कोनो \nदाग नै लगबाक चाही। कनेको िकछु लािग जाइक तँ ओ तुरत साफ करै, \nदेह मलै आ पोछ–पाछ करैक। .... एकिदन पेिठयासँ चािरगोट घुंघĈबला पņा \nिकिन बĤबू ओकर गरमे सोनी–मोनीक फुदना संगिहं बािĠह देने रहै। गोलबाकó \nअपन गर कनेक भारी जकाँ लगलै आ कुद–फानमे सेहो असहज भऽ गेलै। \nघुंघĈक आवाज कानमे झर दै। ककũश लगै। गोलबा मुड़ी िहलाकए पņा \nिनकालक Ćयė कएलक मुदा ओ िनकलएबला थोड़े रहै। उĠटे कान फाड़ए \nलगलै। आब तँ दौगएमे पिछलका पएरपर ठाढ़ भऽ कऽ गरदिन आ आँिख \nटेढ़ कए धाही मारएमे सेहो असोकयũ होमए लगलै। मुदा करो की ? अपने \nिनकािल सकैत नै अिछ। भगवान बोली तँ देने छिथĠह मुदा सहज भाषा नै \nजे ओ बĤबूकó सĦझाबए सकओ। अĠततः मन मसोसिह पड़लै। \nगोलबाक िसंघ जनमए लगलै तँ माथपर कुिरऐनी धऽ लेलकै। ओ दाबा, \nखĦहा, आिड़ जहाँ पाबए माथ रगड़ए आ धाही मारए। बĤबू आब ओकर \nमाथकó पकिड़ कए ठेलए लगलै। ओकरा नीक लगै। ओ छड़िप कए पिछला \nटŬगपर ठाढ भऽ बĤबूक हाथपर धाही मारए लागल। बĤबू आ गोलबाक िनĜय \nकमũमे इहो एकगोट अĥयास जुिड़ गेलै आ तकर बाद तँ ओ लड़ाका बिन \nगेल। दुपहिरयामे बĤबू ओकरा गाछीमे टहलाबए लऽ जाइ आ ओतए ओकरा \nकएटासँ िभड़ए पड़ै। बेशीकó ओ लगले भगा दै मुदा एक िदन ओ हारही \nलागल छल। ओ तँ बĤबू जे चलाकीसँ ओकरा िजता देलकै। ततेक जोड़सँ \nने जोश बढ़ओलकै जे िवपüी डरे भािग पड़ा गेलै। मुदा तीन िदन धिर \nओकर िसंघ लग माथ दुखाइते रहलै।  102 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n∗ ∗ ∗ ∗ ∗ \nनै जािन िकएक एकाएक घरमे भीड़–भाड़ बिढ़ गेल रहै। बड़कीमाइ \nएकिदन बुिढ़या दाइकó◌े बजौने रहै आ तकर लगले दोसर िदन सभ दर–देआद \nसबहक जमघट भेल रहै। गोलबाकó घरक गितिविध िकछु िवशेष तँ बुझएलैक \nमुदा ओ िकछु बूिझ नै सकल। ओ देिख  सकैत अिछ। Ćाकृितक Ĉपसँ \nओकरा अपना लेल आवĮयक िवषयमे भगवान बुझक जतबे सामĝयũ देने \nछिथĠह ओ ततबे ने बुझत। ओ अपन िदनचयŭ कऽ सकैत अिछ, अपन \nĆितक İनेह आ बजारल चोटकó छू सकैत अिछ मुदा दोसरक छुपल भाव वा \nमनुखक भाषायी अिभĭयिĎत ओकर Ćकृित Ćदþ सामĝयũसँ फािजलक िवषय \nछै। तैँ घरमे की चिल रहल रहै ओ बूिझ नै सकल। हँ गोलबाĆित İनेह \nिकछु बेशीये बिढ़ गेल रहै। ओना गोलबाकó िक यो ऐंठ–काँठ खाए नै देलकै। \nशुĈएसँ कोनो घाओ–घौस नै होउक, कतौ कटाउक नै तकर ďयाल सभ \nिक यो रखैत अएलैक अिछ। मुदा अखन ओकर खान–पानपर पिहनेसँ िकछु \nआर िवशेष िध यान राखल जा रहल छलै। ... एक िदन पुरिहत अएलिख न \n। बड़ी काल धिर पतरा उनटबैत रहलिख न। जाए काल बड़की माइ बहुते \nरास चाउर दािल, अĪलू आ नूनक संगिह िकछु टका सेहो देने रहै। आ \nतकर बाद घरक नीप–पोत, हाट–बजारक गितिविध बिढ़ गेल रहै। दसे \nिदनक बाद घरमे ढ़ोल–िपपही बाजए लगलै। साँझखन कऽ गोसाँउिन–घरमे \nकिनयाँ–मिनयाँ आ बुिढ़या दाइ सबहक जमघट तथा गीतनाद होमए लगलै। \nबĤबूकó◌े आगाँ रािख नै जािन कतेक िवध-वाध कएल गेलै। ढोल–िपपही आ \nगीतनादसँ ओकर कान भारी भऽ गेल छलै। मुदा तैयो सभ िकछु रमनगर \nलगै। बĤबू हिषũत रहैक तैँ। \nओइ िदन भोरेसँ भीड़–भाड़ रहै। गोसाउिन–घरमे पूजा–पाठ भेलै। ओही \nƅममे गोलबाकó दू गोट छॱड़ा पकिड़ कए पोखिर लऽ गेलै आ नहा देलकै। \nबƂड जाड़ भेलै गोलबाकó। माघ महीनाक जाड़ आ ठरल पोखिरक पािन। \nछॱडा सभ सोझे पोखिरमे बुड़का देने रहै। बेचारा गोलबा मेिमआए लागल, \nपैखाना–पेसाप सभ भऽ गेलै। डरे Ćाण िनकलए लगलै। िववश गोलबाक गर \nलािग गेलै। ओ बĤबूक İमरण कएलक। अखन बĤबू रिहतै तँ एना होइतै? \n.... छॱड़ा सभ ओकरा कोरमे उठओने गोसाउिन–घरमे लऽ गेलै आ बĤबू लग \nठाढ़ कऽ देलकै। तखन जा कऽ ओकर Ćाण पलटलै। बुझएलै जे ओकरो ऐ \nसमारोहमे सहभागी बनाओल जा रहल छै। ओ चाĈ भर देखए लागल। जाड़े  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 103 \nदेह थरथराइ मुदा तैयो ओ अपनाकó िİथर करक पूरा Ćयėमे लािग गेल। \nओ अपनाकó िİथर करएमे लागले रहए िक पिěडतजी जोड़–जोड़सँ मĠÿ \nपढलिख न आ बĤबू ओकर माथपर अüत, फूल आ पािन ढ़ािर देलकै। माथ \nसदũ भऽ गेलै आ केशमे अüत फूल घुिसआ गेलाक कारणे ओकरा कुिरअइनी \nलािग गेलै। ओ जोड़सँ अपन माथ झटकए लागल। पिěडतजी जय भगवती, \nजय माते िचिचआए लगलिख न। बĤबू पाछाँ हिट गेलै। एक गोटे पाछाँसँ \nओकर दुनू पएर पकिड़ लेलकै। दोसर ओकर गदũिनपर हाथ फेरए लगलै। \n.... आ .... छपाक…।  \n∗ ∗ ∗ ∗ ∗  \nआिहरो, ई की भेलै? ओ तँ अपन घरसँ अलग भऽ गेल अिछ। आब ने \nओ घरसँ अलगे फेकाएल माथमे अिछ ने घरेमे। ओ अपन अलग भेल \nमुड़ीक मुआयना करैत अिछ। असō पीड़ाक ĆितिबĦब छै उनटल आँिख आ \nदाँत तर दने िनकलल जीह। दाँतक दबाब एतेक जे आधा जीभ कटाइये \nगेल छै। घरोक हालत ठीक नै छै। िछिड़आएल चाĈ टŬग आ तानल धर \nएकदम कड़ा भऽ गेल छै। ओ अपनाकó एकदम हĪलुक पािब रहल अिछ। \nअनĠत अĠतिरüक याÿाक हड़बड़ी भऽ गेल छै। ऐ अनĠत याÿाक कतौ \nकोनो पड़ावपर ओकरा दोसर शरीर धारण करक छै। नै जािन ओ पड़ाव \nकतए हएतै? तखने ओ पुनः दुः◌ःख–सुख आ भावनाक संवेगकó भोिग सकत। \nİवाद आ āृंगारक रस पीिब सकत। अथवा अĠय कोनो अनुभूित लऽ \nसकत। .... गोलबा पुनः एक बेर िİथितक जायजा लैत अिछ। सोनी–मोनी \nपािन गरमा रहल छै। छॱड़ा सभ ओकर धर छोलए लेल केराक पात आ \nऔजार सभ ठीक कऽ रहल अिछ। भĠसीआ सभ बडका कराह आ भŇीक \nĆबĠध िमला रहल अिछ। बड़कीमाइ किनयाँ–मिनयाँ सभकó मर–मसĪला, तेल, \nिपआउज आिदक बĠदोबİतमे लगओने छै। पीअर धोती, कुतŭ आ गमछामे \nमुिěडत माथ नेने बĤबू अपन दोस सबहक संग हँिस–हँिस कऽ बितआ रहल \nअिछ। दरबĔजापर दर-देआद सभ मİत खैनी चुनबैत गĢप–सĢपमे लागल छै। \nिचतकबरी नोराएल आँिखसँ अपन पिहल बेटाक धर िद स टुकुर–टुकुर तािक \nरहिल अिछ। \n.... ओ कोनो झॲका जकाँ अĠतिरü िद स उिधया जाइत अिछ। एकदम \nिनİपृह भावó ई सभ İवाभािवक छै। ओहो İवाभािवक Ĉपó Ćकृितक \nİवाभािवक Ćिƅयामे आगाँ बिढ़ जाइत अिछ। आब ओ गोलबा कहाँ अिछ?  104 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nएकदĠ त हाथी आ नौलखा हार  \nकछमछी छुिटते नै छै। \nजखनसँ मकवानपुरक सेनगढ़ी \nदरबार देिख कए िफरिल \nअिछ ओकर मिİ तį कपर \nइĠ Ɩकुमारी छाएल छै। १४ \nबषũक इĠ Ɩकुमारी, बाल \nराजकुमारी। लगै छै जेना ओ \nसभ िकछु ĆĜ यü देिख रहिल \nहुअए। सोन-चानीक महीन \nकढ़ाइसँ युĎत चमकैत िनĒचाँ \nतक सोहराइत घघरा, िनतĦ ब \nतक लटकल कारी केशमे \nकलाĜ मक गुहल चोटीसँ \nसिĔ जत माथपर हीरा जिड़त \nमुकुट, डरकशसँ नापल गोल \nिगरहसनक डाँड़, बाँिहपर \nचमकैत बाजुबĠ द, हीरा। मोती \nआ रंगिबरंगी रĜ न जिड़त \nहारसँ सुशोिभत कनेĎ के उठल \nवü, कानमे झुमैत झुमका आ \nकणũफूल आिद आिद। \nराजकुमारीक जाĔ वĪ य सौĠ दयũक काĪ पिनक Ćितमूिþũ ओकर मानसपटलपर \nिनरĠ तर िबिĦ बत भऽ रहल छै। ओइ राजकुमारीक दैवी सौĠ दयũक चचũ कोना \nगोरखा पहुँचल हेतै? सभ िकछुमे राजकीय सþा तथा शİ ÿ शिĎतक \nबढ़ोþरीक योग। Ũास देिख िनणũय लेबएबला धूþũ गोरखा युवराज \nपृĝ वीनारायण शाह आ ओकर सशİ ÿ मě डली ऐ मादó कोना अपन Ćितिƅया \nदेखओने हेतै? कोना पिहने राजाक खोपी सभा फेर तकर बाद भारदारी सभा \n(राजा, रानी, युवराजक ĭ यिĎतगत कोठरीके◌ँ पिहने नेपाली दरबारी भाषामे \nखोपी कहल जाइक। दरबारक सĪ लाहकार सभके◌ँ भारदार कहल जाइक।)  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 105 \nमे◌े मकवानपुरक राजा हेमकणũ सेनक सुता राजकुमारी इĠ Ɩकुमारीसँ \nपृĝ वीनारायणक िववाहक Ćİ तावक योजना बनल हेतै?.. आिद इĜ यािद Ćकरण \nसभक दृĮ य सभ ओकरा आगाँ जेना सजीव भऽ एक-एक कऽ आबए लागल \nछै। ओ फेर करोट बदलैत अिछ। ओइ कोठरीमे लगले माय संगिह दोसर \nचौकीपर सुतिल आ कनेĎ के काल पिहने तक फुसुर-फुसुर बितआइत बड़की \nभौजी ओकर कछमछी पकिड़ लैत छिथĠ ह। “मिणदाइ, िनĠ न नै होइए? िकछु \nहोइए की?” \n“नै, िकछु नै”। भाउजक ĆĮ नसँ ओ अकचका जाइत अिछ। \n“तँ ओना िकए अहुिरया कटैत छी?”। बड़की भौजी जेना कछमछी \nठेकािन नेने रहिथĠ ह। \n“नै, िकछु नै होइए। खाली वएह मकवानपुर गढ़ीक दृĮ य आगाँ चिल \nअबैत अिछ। हेमकणũ, इĠ Ɩकुमारी आ िदगबĠ धन सेनक िखİ सा मोन पिड़ \nजाइत अिछ”। ओ अपना Ćित भाउजक िचĠ ताकó हटाबक कोिशश करैत \nअिछ। मुदा बड़की भौजी अपन İ वाभािवक ĭ युĜ पĠ नता छोड़एवाली नै छिथĠ ह। \nचट दािग दैत छिथĠ ह- “आ की केओ ओतए मोनमे उतिर गेल अिछ? माय, \nदेखथुĠ ह, मिणदाइक मोनमे केओ चिढ़ गेल छिĠ ह। बेटा सभकó शीƈ वर \nखोजए कहथुĠ ह। देखै छिथĠ ह, कोना करोट पर करोट फेरै छिथĠ ह उ।” \nमाय बुझाइए औंघा गेिल छिथĠ ह। ननिद-भाउजक गĢ पमे ओ कोनो उþर नै \nदेलिखĠ ह। \nमिणकó भौजीक एखुनका पिरहास नीक नै लगलै। चुĢ पे आ◌ँिख मुिन \nलेलक। सोचए लागिल, “ खाली िबआहेटा कोनो जीवन छै? िबआह तँ मुदा \nĆारĦ भ अिछ। िबआहक बादक सहयाÿा ने िथक जीवन। की नारी सभ िदन \nअनिचĠ हारे सहयाÿीक Ćतीüा करैत रहत? आ कतेको इĠ Ɩकुमारी अिहना \nजीवनक याÿाक पिहलुके पड़ाओपर अपन सहयाÿीक Ćितüा करैत ÿासदीक \nखािढ़मे ढकेल देल जाएत। आ ओकर सहयाÿी सभ ओकरा अनभुआर \nजंगलमे एसगर ठाढ़ कए भगैत रहत। संग नै देबक लेल अनगũल आ \nअनसोहाँत असĦ भव शतũ सभ आगाँ बढबैत रहत? बेटी सभ अिहना चीज-\nवİ तु जकाँ िनजŰव नारी बिन ितल-ितल कऽ जड़ैत रहत?” आƅोश जेना \nमिणकó भीतरसँ अओर छटपटा दैछ। ओ एकबेर फेरो करोट फेरैत अिछ। \nबड़की भौजी Ćायः सुित रहिल छिथĠ ह। राित बेशी चिढ़ गेल छैक। ओहो \nअपनाकó शूĠ य करक यĜ न करैत अिछ। िनĠ न हेतु मनसँ बल करैत आँिख \nमुिन लैत अिछ।  106 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nराजकुमारी इĠ Ɩकुमारीक कü। पलंगपर बैसिल राजकुमारी। उदास मुदा \nआँिख आƅोिशत। लालƏेस। ओ मुँह लड़कओने, ४-५ सखी सभ चाĈकात \nघेरने। ककरो पदचापक ğ विन अबैछ। सभ साकŬü भऽ जाइछ। राजकुमार \nिदगबĠ धन सेन Ćवेश करैत अिछ। िफिकरसँ गलल मोनपर उदासी İ पį ट \nछै। सखी सभ िİ थरसँ बहरा जाइछ। िदगबĠ धन- बिहन उदास नै होउ। \nिनणũय भऽ गेलै। हमरा सभ अपन बिहनक हेतु सभ िकछु Ġ योछावर कऽ \nदेब। बिहनक भिवį य आ ऐ üेÿक मयŭदाक आगाँ एकदĠ त हाथी आ नौलखा \nहार मूĪ यहीन आ तुĒ छ अिछ। इĠ Ɩकुमारी दौिड़ कए अपन भायक छातीमे \nमाथ सटाए कनैत- नै भाइ नै। आब सेन राĔ य अओर मानमिदũत नै हएत। \nबहुत भऽ गेलै। एकदĠ त हाथी आ नौलखा हार हमरा अहाँक नै ऐ राĔ यक \nसĦ पिþ छैक। जनताक सĦ पिþ एकगोट राजाक बेटीकó दहेजमे नै देल जा \nसकैत अिछ। ओ सभक धरोहर छै। एकदĠ त हाथी केओ कमाएल नै अिछ, \nऐ üेÿ िवशेषक हेतु Ćकृितक िवशेष आ अनुपम उपहार िथकै। एहन गलती \nजुिन करब। \nिदगबĠ धन- अपन बिहनक वरकó संतुį ट नै कऽ सकब ई ऐ महाभारतक \nआगोसक सĦ पूणũ मğ यüेÿक मयŭदाक िवपरीत हएत। इितहासमे हमरा सभकó \nकोसल जाएत बिहन। जे सेन राजा अपन बेटीक िŅरागमन दहेजक अभावमे \nनै कऽ सकल। जीवनधिर बेटी िववाहोपराĠ त नैहरेमे रिह गेल। नै बिहन नै, \nआब समय नै छैक तैयारीमे लागल जाए। \nइĠ Ɩकुमारी- आ ई नै जे सेन राजा अपन अबुझ जमायक अनगũल मा◌ंगक \nआगाँ झुिक गेल जे सĦ पूणũ राĔ यक सĦ पिþ सेनवंश एकगोट बुनल षड़यĠ ÿक \nकारणó गोरखाक राजाकó िववश भऽ चढ़ा देलकै। हम नै जाएब। हमहूँ अपन \nसĦ पूणũ जीवन Ġ योछावर कऽ देब, दुिनयाँकó देखा देबै जे ऐ üेÿक नारी चीज \nनै सृिį टक बीज अिछ। मानक माथ आ Ĝ यागक शीषũ अिछ। \nिदगबĠ धन- आह बिहन। एहन िजĿ जुिन कĈ। भऽ सकैछ ऐसँ ऐ \nराĔ यक सुरüापर सेहो असर पड़ए। \nइĠ Ɩकुमारी- तँ कĈ युŀ, राĔ यक अिİ मताक लेल युŀ करब, आवĮ यक \nपड़लापर शहीद हएब अहाँक धमũ िथक। राĔ यक सुरüापर कोनो असर पड़ैत \nअिछ तँ उठाउ तĈवािर। हम नारी छी। नारीक अिİ मता हेतु, अपन \nपिवÿता हेतु अपनाकó Ġ योछावर करब हमर धमũ िथक। नारी सभ िकछुसँ \nदिब जाएत मुदा ओकर पिवÿता, ओकर İ वािभमान आ नारीत्व ओकर Ćाणोसँ \nबिढ़ कऽ िथकै। हमरा उपहारक वİ तु नै बनाउ भाइ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 107 \nिदगबĠ धन कüक चाĈकात आहत बाघ जकाँ घुमए लगैत अिछ। धĦ म \nदऽ बिहनक पलंगपर बैस जाइत अिछ आ ओकर माथ झुिक जाइत छैक। \nइĠ Ɩकुमारी- अहाँ तँ अड़ल रिहऐ भाइ, कोना झुिक गेिलऐ? कþũĭ यपर \nबिहनक ममताक छाउर पिड़ गेल अिछ। सेन राĔ यक राजकुमारकó राĔ यक \nगौरव रüा करब पिहल काज छैक, बिहनक ममता नै। हम तिहये कहने \nरही। गोरखाक रीित िरवाज, राĔ य ĆािĢ तक हेतु िकछु करक चलन, ठगी \nसंİ कारक बारेमे सोिच िलअ। िलगिलगक चौरीमे चोरी कऽ बनल राजाक \nĆİ तावमे जĈर िकछु षडयĠ ÿ हएत। मुदा हम तँ चौदहे बषũमे अहाँ सभक \nबोझ बिन गेल रही। शायद कोनो ÿुिट भेल रहए तैँ एहन खानदानमे हमरा \nफेकक िनणũय कएल गेल। \nिदगबĠ धन- नै बिहन। ओइ अनजानमे भेल गलतीक कारणó हृदएमे \nअओरो Ćहार नै कĈ। अपन गलतीक आिगसँ ई अपने दĐ ध आ तĢ त अिछ। \nअहाँ हमरा सभक गौरव छी। हम सभ तँ उþरक सभसँ शिĎतशाली राĔ यक \nरानीक Ĉपमे अहाँकó देखए चाहलॱ। \nइĠ Ɩकुमारी- शिĎतये ĆाĢ त कएलाक कारणó केओ नीक नै भऽ जाइछ \nभाइ। गुĦ बजपर बैसल कौआ सभसँ नĦ हर नै भऽ जाइत अिछ। \nिदगबĠ धन- इĠ Ɩकुमारी, हमर सोनसन बिहन। ( İ वरमे िकंकþũĭ यिवमूढ़ता \nİ पį ट अिछ।) \nइĠ Ɩकुमारी- एकदĠ त हाथी आ नौलखा हार दैयो देलापर अहाँक बिहन \nखुश रहत, िनबŭध सासुर भोगत तकर कोनो िनिĮ चत ठेकान छै? कािĪ ह \nकतौ अओर िकछु नै मा◌ंिग िलअए? सभसँ पिहने ओ सभ िववाह होइते \nचतुथŰयोसँ पिहने बिरआतीये संग िबदागरीक मा◌ंग कएने रहए। हमरा सभक \nरीित िरवाजपर अपन चलन लादक कोिशश कएने रहए। एकरा संİ कृित आ \nपरĦ परापरक आƅमण बुझू। आब दहेज म◌ंगैत अिछ, अड़ाकए। कािĪ ह फेरो \nकोनो नया बहĠ ना खोिज लेत। भाइ, हमरा तँ बुझाइत अिछ ओ ऐ \nऔपचािरक \nवैवािहक सĦ बĠ धक लाभ उठाए राĔ यपर चढ़ाइ कऽ देत। एखन झुकक \nनै तनक समय िथकै, भावनामे नै कþũĭ यमे बहक बेर छैक ई। बिहनसँ \nपिहने मातृभूिमक रüाक िचĠ ता कĈ। \nिदगबĠ धन उिठ जाइत अिछ। ओकर गाल लाल भऽ गेल छैक। बाĠ हल \nमुिठ ऊपर उिठ जाइ छै। \nिदगबĠ धन- एकदम ठीक कहलॱ बिहन। अहाँक साहससँ हम गौरवािĠ वत  108 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nआ Ćेिरत छी। बाबूसँ एखने िनवेदन करैत िछअिĠ ह। ( तीवŪ डेगó बहरा \nजाइत अिछ।) \nइĠ Ɩकुमारीक आँिख ƅोध आ आƅोशसँ लाल भऽ गेल छै। बुझाइत छै \nजेना बाहर िनकलए लेल आरत होइक। ओ अपन कसल मुिठसँ घघरा उठा \nकए दाँत कटकटबैत झािर दैत अिछ। \nमिण धड़फड़ा कए उठल। मुिठ ओकरो कसल रहै। बड़की भौजी \nतखने Ćवेश करैत रहिथĠ ह। अपना िहसाबó अथũ लगाइये लेलिखĠ ह,  \n“मिणदाइ, सपनाइत छलॱ? सुतलमे कसैत देह देिखते हमरा बुझा गेल छल। \nदेह दुखाइत हएत”। फेर हँसैत कहलिखĠ ह, “बादक इĠ तजाम तँ भाय सभ \nकरताह। छोटकी चाय बना नेने अिछ। नेने अबैत छी।” मिण िकछु नै \nबाजिल। बड़की भौजी बाहर िनकिल गेल रहिथĠ ह। ओ पलंगसँ चुपचाप \nउतिर ƙशमे पेİट लगाबए लागिल।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 109 \n \nजगदानĠद झा “मनु” \nचोनहा \nऋतु राज वसĠतक मास। नै जाड़, नै गमŰ, चाĈकात बाड़ी-झाड़ी \nफूलसँ लदल। सेरसôक िपअर-िपअर फूलसँ िखलाएल खेत, जेना कोनो \nचतुर कलाकार Ņारा बनाएल गेल अनुपम कलाकृितक सुžर नमूना हुअए। \nगृहİथक खेत-खिड़हान गहुमक बोझसँ भरल, मानू साüात् लŞमी हँिस रहल \nछिथ। आंगनमे रौद लगाबैक हेतु गहुमक बोझ खोिल-खोिल कs पसारल। \nभोरक मन-मोहक रौद तइ ऊपर िछतरल। ओइपर घरक İÿीगन एवं िधया-\nपुता सभ िवरािजत, अमृतमय रौदक आनĠद लैत, Ćकृितक अमृत लुटैत। \nओइ  पसरल गहुमक डाँटपर करीब दस वषũक मासूम संजय अपन दुनु हाथे \nमाँथ किस कऽ पकड़ने, असहाय, माथक पीड़ासँ कराहैत छटपटाइत। ओइ \nअसहाय ददũपर सँ ओकर माय रिह-रिह कऽ कहैत- \" जलखै कए ले नऽ, \nकतेक बेर भऽ गेलौ।\" \nअसहाय माथक ददũक पीड़ा, कƠ, ओइपर सँ मायक रिह-रिह कऽ \nजलखैक आƇहक कानमे आबैत शĤद। संजयकó ई शĤद सुिन अओर बेसी \nमाथ पीड़ासँ  फटए लगै। मुदा मायकó धनसन। हुनका जेना संजयक असहाय \nपीड़ाक कोनो अनुमाने नै। ओकर कƠपर िकनको ğयान नै, िकएक तँ ई \nओकर िनĜयक कथा रहै। जेना-जेना सूयũक तेज बढ़ल जाए तेना-तेना ओकर \nमाथ अओर अिधक पीड़ासँ फाटल जाए, ओकर छटपटेनाइक गितमे वृिŀ \nभेल जाइ। \nकखनो ओकर बाबीकó नै देखल जाए तँ एक चुĈक कĈ तेल माथमे \nहॲसैत देिथन, ओइसँ ओकर माथक पीड़ामे तँ कोनो अंतर नै होइ मुदा दुनु \nआँिखक कोरसँ नोरक धार बहए लगै। शाइद ददũ एवं पीड़ाक अिधकतासँ \nअथवा बाबीक हाथक İनेह İपशũसँ। दाँतसँ अपन ठोरकó कटैत जेना ददũकó \nअंदर समेटक कोिशसमे असफल, सभक रिहतो अनाथ, İनेहक आ दुलारक  110 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nअनाथ। \nजानलेबा ददũ, ई आइ-कािŎ ओकरा सभ साल होइ छै। जँ कहबै भिर \nिदन, भिर राइत, सेहो नै। भोरे रौदक तीवŪताक संग-संग ओकर माथक ददũ \nबढल जाइ छै, आ दुपहिड़याक बारह-एक बजे बाद जेना-जेना रौदक तेज \nकमल जाइ छै तेना तेना ओकर ददũ कम भेल जाइ छै। बेर खसैत-खसैत \nएकदम ठीक, फेर अिगला िदन। ई ओकर िनĜयक ƅम, मुदा घरमे िकयो \nकान-बात दैबला नै। उलटे िकयो कहैत- \" हूँ पढ़ैक दुआरे बहाना करैए।\" \nिकयो कहैत- \" काज करै दुआरे बहाना करैए।\" एनािहयो अपन िमिथलाक \nकिनयाँ-दाइ सभकó झगडा-िनंदापर बेसी ğयान रहैत छिन, अपन बाल-बĒचापर \nकम। िपताकó बाहर कमेनाइयेसँ फुरसैत नै, जे कतौ देखेिथन िक चेक \nकरेिथन। फुरसैत ककरा लग रहै छै, ओहेन उइĎत रहबाक चाही, िधया-\nपुतासँ İनेह रहबाक चाही, अपन बĒचाक Ćित अपन कतũĭयकó समझबाक \nचाही। खाली मारने-पीटने, िखिसयौने बुझु अपन कतũĭयक इþीāी भऽ गेल \nसे नै। संजयकó ओइ कƠकारी पीड़ा एवं ददũकó सहैत दू वषũ अओर ĭयतीत \nभऽ गेल। ददũक अिधकता आ भयंकरतामे िदनो-िदन वृिŀये होइत रहलै। \nपरĠच ओकर बाबीक एक चुĈक कĈ तेलक अलावा कोनो आन उपचार नै। \nसंजयक िपता पापी पेट भरै लेल महानगर िदĪली Ćवास कऽ लेला। िकछु \nमिहना बाद अपन छोट भाइ अथŭत संजयक िपþीकó समाद देलिखन- \"हमर \nİÿी-िधया-पुताकó नेने आउ।\" संजयक बाल मोन बहुत Ćसž भेलै। एक \nअपन बाबूजी लग जाएब, दोसर िदĪली। ओहू सभसँ बेसी खुसी रेलपर \nबैसबाक। ओइसँ पिहले किहयो रेल देखनेहॲ नै। अपन दू वषŰय छोट भाइकó \nकोरामे नेने आ समतुिरये माँिझल 'अनुज'कó संग लेने भिर गाम खुशीसँ सभकó \nनोतैत- “'हम िदĪली जाएब, हम िदĪली जाएब।\" \nओ शुभ िदन आएल, संजय तीनू भाँइ, माय, िपþी संगे िदĪली आएल। \nनव लोक, नव जगह संजयकó बड़ नीक लगलै। सभ गोटे अपन-अपनमे \nĭयİत भऽ गेल। संजयक िपता अपन नोकरीमे, माय घर-आंगनक काजमे। \nसंजय दुनु भाँइकó İकुलमे नाम िलखा गेलै। िदĪलीक गमŰमे संजयक माथक \nपीरा अओर बेिसए वृहद् ĉप लऽ लेलकै। जतए गाममे वषũमे एक बेर \nकƠदायक पीड़ा होइ छलै, ऐठाम वषũमे दू बेर होबए लगलै, छ: छ: \nमिहनापर। फरबरी-माचũ मिहनामे जार खĜम भेलापर गमŰक आगमनक संगे, \nआ अĎटूबर-नवĦबरमे गमŰ खĜम भेलाक बाद जाड़क आगमनक संगे। ऐठाम  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 111 \nएलाक दोसरे वषũमे एहन भऽ गेलै जे संजयकó घरसँ बाहर रौदमे िनकलैत \nडर लगै। डर की, रौदमे जाइते देरी माथ ददũसँ फाटऽ लगै। ओकर \nĭयाकुलता-ĭयƇता देिख माय-बाबु पुछिथन- \" िक होइ छौ? मोन ठीक छौ?\" \n\"बहुत जोर सँ माथ दुखाइये।\", संजय एतबे किह कऽ रिह जाए। माथ \nददũक कोनो सामाĠय गोटी दएय देलासँ तĜकाल ददũ ठीक भऽ जाए। \nसंजयकó अपना बुिझ पड़ै जेना ददũ ĉपी आिगमे पािन पिड़ गेलै। मुदा दू-तीन \nिदन बाद ओिहना पिहलुका ƅम शुĉ, जँइ-जँइ रौद बढ़ल जाइ तँइ-तँइ \nओकर माथक ददũ बढ़ल जाइ। संजयकó अĜयिधक पीड़ा एवं कƠसँ दुखी \nदेख ओकर बाबूजी किहतिथन- \" कािŎ चिल जइहó, काकासँ दबाइ \nलऽ िलहó।' ओकर  काका एकटा डाĎटर लग कĦपॲडरी करै छलिखन। तŵ \nिकएक अपने लऽ कऽ कोनो डाĎटर लग जाइतिथन जे ई लगातार एतेक \nवषũसँ िकएक माथक ददũ होइत छै, की कमी छै, की िदĸत छै, मुदा नै, िक \nमाय कतौसँ देखा ऐबतिथन, मुदा नै। संजय अपन अनुजक हाथ पकिड़ \nचिल जाए काका लग। काका सेहो दुनु बĒचाकó देख बड खुश होिथ, \nिबİकुट टॉफी कीन कऽ दय देिथन, एक दू Ĉपया नगदो दय देिथन, बस \nबाल-मोन तइमे खुश। संजय अपने तँ काकासँ िकछु किहयो नै सकैन, \nअनुजे काका सँ कहिन- \" काका यौ, भाइजीक माथ बड दुखाइत रहै \nछिĠह।\" \"हँ। िकए?\"- माथ छुबैत काका कहिथन। माथ ऐ दुआरे छुबिथन \nिक बुखार-तुखार नै होय, मुदा बुखार नै रहै। \" किहया सँ?\"- \nकाका पुछिथन। \" सभ िदन दुखाइत रहैए, बड तेज। भोरे जतेक रौद तेज \nभेल जाइ छै ओतेक बेसी दुखाइए।\" ऐबेर संजय अपने बाजल, िधया-पुता \nऐसँ बेसी िक कहतै? ओनाहूँ  संजय बाजैमे बड़ कम। खास कऽ बाप-\nिपþीसँ तँ अओर कम। लाजे बुझु या धाखे अथवा डरो किह सकै छी। \nघर-अंगनाक वातावरणक असर िधया-पुताक मिİतįकपर पिड़ये जाइ छै। \n\"बस\"!- काका अपने कोनो िडĤबासँ एक मुňी गोटी िनकािल कऽ दऽ देिथन। \nदू-ितन िदन दवाइ खेलासँ ददũ िबलकुल ठीक। जतए आन-आन वषũ दू-अढ़ाइ \nमिहना ददũ ĉपी राüसक सामना करए पड़ै, ओतए ऐ बेर दस-पĠƖह िदनक \nतकलीफक बादे दवाइ खेने ठीक भऽ गेलै। \nसमय एलै-गेलै। फेर अिगला साल ओहे िखİसा। पिहलेसँ बेसी \nिवकराल Ĉपे संजयक माथक ददũ शुĉ, मुदा िकनको कोनो ğयान नै। फेर \nओ अपन बाबूजीक कहला उपरŬत काकासँ दवाइ लऽ अनलक। दू-चािर िदन  112 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nखेला बाद ददũ ठीक। आब तँ ईहे िनअम भऽ गेलै। समय आबै- जाए, \nसंजयोकó अपार पीड़ा लऽ कऽ माथक ददũ आबै, गोटी खाए, ठीक भऽ जाए। \nिदĪली एला सेहो तीन वषũ भऽ गेलै मुदा ओकर माथ ददũक कोनो İथाइ \nइलाज नै। İकूलमे संजय पढाइमे बड तेज। आब ओ वगũ सात पास कऽ \nवगũ आठमे Ćवेश केलक। पँचमासँ लगातार सभ साल अपन वगũमे पिहल या \nदोसर İथान आनए। ओकर अğयापको सभ ओकर खूब Ćशंसा करिथन। \nमुदा ओ किहयो İकूलक खेल-कूदमे भाग नै िलअए, िकएक तँ İकुलमे \nअĎसर सभ बैट-बॉल खेलाइ, मुदा ओकरा बैट-बॉलक खेलमे बॉल सुझबे नै \nकरै। तŵ ओ की खेलेतै? की बॉल पकड़तै? ओकर खेलाइक İतर िनĵ भऽ \nजाइ तैँ ओ खेलेबे नै करए। \nमुदा ई बात ओ नै बुिझ पेलक या नै अनुभव कऽ सकल जे ओकरा \nबहुत कम देखाइ दै छै। सभ तँ केहन बिढयाँ खेलाइ छै तँ ओहे िकए नै \nखेल ? या  ओकरा नै बॉल देखाइ दै छै तँ िकए नै? अनुभवो कोना हेतै, ई \nबात माय-बाप या गारजनक अनुभव करै बला छै नै िक बĒचाकऽ, अगर \nबĒचाकó एतेक ýान वा अनुभव भऽ गेलै तँ बĒचा, बĒचा िक","size_mb":15.44,"has_text":true},"Sadeha 10.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 10.pdf","name":"Sadeha 10.pdf","text":"ISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-\nसमालोचना \n(िवदेह-सदेह १०, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ ĆबĠध-िनबĠध-समालोचनाक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित  Ćकाशन  ऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538- 79 -2  \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. ३००/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित  Ćकाशन \n \n \nāुित Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Pranandh-Nibandh-Samalochna : A Collection of Maithili \nResearch Papers- Essays-Criticism.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर- ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना,  1 \nसमीüाशाİÿ आ समालोचनाक समालोचना \nराज याÿीक किवतामे गाम 17 \nडॉ. राजीव कुमार वमŭ कारी  घटा बरसैत मेघ  23 \nअशोक  बनैत-िबगड़ैत  25 \nचĠƖेश  यथŭथक अनुभुितमे ऐितहािसक िदनः  31 \nिझिझया नृĜय महोĜसव \nदुगŭनĠ द मě डल     मौलाइल गाछक फूल  37 \nअĒ छेलाल शाİ ÿी रणभूिम  आ किव ता 42 \nĆा. परमेĂर कापिड़ मानकताक बात िवखपाद अिछ ! 43 \nअतुलेĂर पंिडत गोिवĠद झा, मैिथली आ अğययन 46 \nउमेश मěडल  िन मũलीसँ जनकपुर धाम/ बेरमा सगर  49 \nराित मे āोता कथा-सागरमे डुबकी लगेलिन / \nसुपौलक कथा गोį ठी : ४ िद सĦ बर २०१०/  \n७५म कथा गोį ठीमे ३९ टा कथा पाठ/  \nमैिथ ली भाषाक दशा ओ िद शापर पिरचचŭ/  \nमहाकिव  पिěडत  लालदास जयĠती समारोह \nसंजीव कुमार ‘शमा’ महाकिव  पं. लालदास जयĠ ती समारोह 64 \nमुžाजी  मैिथली गजलपर पिरचचŭ/ िरपोतŭज/ अझुको  66 \nüणकó अंगीकार करैछ “üिणका” \nडॉ. अĈण कुमार िसंह मैिथलेþर भाषी Ćदेशमे मैिथली सीखबा- 91 \nसीखैबामे क◌ंĢयूटर आओर भाषा िवýानक  \nभूिमका \nडॉ॰ शिशधर कुमर  गामक िजनगी 101   \n \nिजतेĠƖ झा  के राखत Ĉमालक इĔजित?/  106 \nउपटैत गाम बसाओत बाबा/  \nनेपालक राजनीितक अवİथासँ  \nउपजल Đलािन/ सुजीतक अनुभव  \nिरपोटũर डायरीमे  \nअिनल मिĪलक हम, देह आ िवदेह....! 119 \nजगदीश Ćसाद मě डल  अवतारवाद/ मैिथ ली उपĠ यास सािह Ĝ यमे  125 \nƇामीण िच ÿण/ कामĉप आ िमिथला \nरिव भूषण पाठक आचायũ भामहक िचंतन  141 \nशेफािलका वमŭ  आधुिनक मैिथली सािहĜयक Ćभाव üेÿमे  142 \nनारी तĜव- संगमे \"मैिथली आ तिमल  \nकिवियÿी सĦमेलन\" \nमीना झा लंदनमे मैिथल समाज  144 \nखुशबू झा हमरा नजिरमे सुजीतक िरपोटũर डायरी 150  \nअमरकाĠत अमर संघीयतामे मैिथली भाषा 152 \nपूनम मěडल महासुĠदरी देवीकó िमिथला िचÿकला लेल  156 \n२०११ क पŃ āी/ İथानीय किव  पिर षद \n(सलहेसबाबा पिर सर-औरहा) वािषũकोĜसव-  \n२०१२ \nराजेĠ Ɩ कुमार Ćधान २१म शताĤदीक पिहल दशकक मैिथली  159 \nउपĠयासमे राजनीितक चेतना \nिवनीत उĜपल की अिछ िदĪलीक जी.बी. रोडक कोठाक  162 \nसत \nसुजीत कुमार झा अनौपचािरक िशüामे मैिथली, पढ़ाइक  164 \nिहसाबसँ Ćभावकारी भऽ रहल/  संİ मरण- \nचुनचुन िमā  \nअरिवĠद ठाकुर लोकदेव भीम केवट 168   \n \nशĦभु कुमार िसंह यू.पी.एस.सी. (मैिथली) लेल-  170 \nयू.पी.एस.सी. (मैिथली) Ćथम पÿक  \nपरीüाथŰ हेतु उपयोगी संकलन/ \nमैिथलीक Ćमुख उपभाषाक üेÿ आ  \nओकर Ćमुख िवशेषता/ \nमैिथली सािहĜयक आिदकाल/ \nमैिथली सािहĜयक काल-िनधŭरण \nĆो. वीणा ठाकुर िज नगीक जीत उपĠ यास/ गोनू झा आ  198 \nआन मैिथली िचÿकथा \nकिप लेĂर राउत  िम िथ लाक िव कास बाधा 205 \nरमाकाĠ त राय ‘रमा’ गामक िजनगी/ आरसी बाबूक ĭ यिĎ त Ĝ व  207 \n(आचायũ िद ĭ यचüु)  एवं कृित Ĝ वपर िŅ िद वसीय राį Əीय सेिम नार/  \nमैिथ ल पÿ-पिÿ का: समİ या ओ समाधान/   \nĆगित शील एवं सनातन िव चारधाराक  \nसमĠ वयाĜ मक उपĠ यास- ‘मौलाइल गाछक फूल’ \nडॉ. योगानĠ द झा गामक िज नगी / उषा िक रण खानक  221 \n‘जाइ सँ पिह ने’/ आदशũक उपİ थापन-  \nमौलाइल गाछक फूल \nमानेĂर मनुज मैिथल दृिƠक Ćसंग मुĦबइसँ एक िचŇी/  239 \nबुĒची दाइक िनलामी कोना से देखू/  \nमानसरोवरक भूिमकाक Ćासंिगकता \nĔयोित झा चौधरी इिलũंग आटũ Ƈुपक ९५ वा◌ॅ वािषũक कला  255 \nĆदशũनी/ यूके मे भेल २०११ क वािषũक  \nिमिथला सŬİकृितक कायũƅम  \nिशव कुमार झा मैिथ ली उपĠ यास सािह Ĝ यमे दिल त पाÿक 259 \nिच ÿण/ कुĉüेÿम् अĠ तमũनक/ अिचũस/   \nमैिथ ली िच ÿकथा/ अĦबरा \nसुशाĠत झा मैिथली, मैिथल संİकृित आ िमिथला राĔय 288   \n \nडॉ. बचेĂर झा मौलाइल गाछक फूल  293 \nराजेĂर नेपाली किव पं. Ćतापनारायण झाकŲ छअम  295 \nपुěयितिथपर हािदũक āŀाĽिल  \nबसंत झा उगना 300 \nजीवकाĠ त जगदीश Ćसाद मंडलक ‘िजनगीक जीत’  303 \nउपĠ यासपर/ जगदीश Ćसाद मंडलक  \nउपĠ यास “मौलाइल गाछक फूल” \nधीरेĠ Ɩ कुमार Ćी ित  ठाकुरक गोनू झा आ आन मैिथ ली  308 \nि◌ चÿकथा आ मैिथ ली िचÿकथा/ जगदीश  \nĆसाद मंडलक उपĠ यास- “ मौलाइल  \nगाछक फूल”/ जगदीश Ćसाद मंडलक  \nलघुकथा संƇह- ‘गामक िज नगी’ \nराजदेव मंडल कुĉüेÿम् अĠ तमũनक लेल पÿ 314 \nकृपानĠद झा मैिथलक जन नायक चुनचुन िमā  325 \nरमेश  Ćो. मायानĠद िमāक रमनगर कथामे 328  \nलागल “मुदा”/ बहस- पंकज पराशरक  \nसािहिĜयक चोिर मैिथली सािहĜयक  \nकारी अğयाय िथक \nनवेĠदु कुमार झा  १. रेल लाइनसँ जुड़त भारत आ नेपाल  340 \n२. भारतीय सामािजक बेवİ थामे आइयो  \nजीवĠत अिछ जाित बेवİ था- Ćो. शमŭ \n३.Ćदेशमे लागत चौदहटा नव उńोग  \nसमूह, असोचैम कएलक ऐ  िदस पहल-  \nिमिथलŬचलमे सेहो लागत नव उńोग \nडॉ. कैलाश कुमार िम ā िमिथला िचÿकला (पेिटंग): भूत, वþũमान  343 \nआ भिवįय/ यायावरी-(हॉफलॲग; भावमय,  \nभोगमय, योगमय बृĠ दावन; लोअर िदवŬग  \nघाटी: इदु-िमसमी जनजाितक अनुपम संसार;   \n \nमिल क भाय केर फुटपाथी िचंतन;  \nउþराखě डक नĠ दा-राजजात/ संगाईĆाऊ :  \nनागा पूवũजक İ मरणक धरोहर) /  \nगामक िज नगी/ जीवन संघषũ  \nमंÿेĂर झा चिर ÿ िच ÿणक बाजीगर-जगदीश Ćसाद  424 \nमंडल \nआशीष अनिच Ġ हार समालोचना- गजलक साŞ य 426 \nडॉ. मेघन Ćसाद मैिथलीमे अनुवाद-कलाक शाİÿीयकरणक  430 \nइितहास \nसुिमत आनĠद संवाद- कायũशालाक आयोजन 437 \nधनाकर ठाकुर जगदीश Ćसाद मंडलक “गामक िज नगी ” 438 \nिबिपन झा यािĠÿक अनुवाद आ Polysemy 440 \nवीरेĠ Ɩ कुमार यादव  महािव į णु यý-मेलाक दृĮ य 442 \nरामभरोस कापिड़ \"ƚमर\" अĠतरŭिįƏय मैिथली सĦमेलन ◌ः २०६७ 445 \n   \n \n \n  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  1 \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nĆबĠध-िनबĠध-समालोचना, समीüाशाİÿ  \nआ समालोचनाक समालोचना \nमैिथली लेल समीüाशाİÿक िसŀŬत- कला आ सािहĜय लेल कोनो \nसैŀŬितक Ćयोजन हेबाक चाही? सािहĜयक िविभž िवधा जेना पń, ĆबĠध, \nिनबĠध, समालोचना, कथा-गĪप, उपĠयास, पÿाĜमक सािहĜय, याÿा-संİमरण, \nिरपोतŭज, नाटक आ एकŬकी मनोरंजनक लेल सुनल-सुनाओल-पढ़ल जाइत \nअिछ वा मंिचत कएल जाइत अिछ। ई उĿेĮयपूणर् भऽ सकैत अिछ वा ऐमे \nिनĈĿेĮयता-एबसिडर्टी सेहो रिह सकै छै- कारण िजनगीक उĜथल-धĸामे \nिनĈĿेĮयपूणर् सािहĜय सेहो मनोरंजन Ćदान करैत अिछ। Ćाचीन कालमे कला, \nसािहĜय आ संगीत एक खाढ़ीसँ दोसर खाढ़ी मğय हİतŬतिरत होइत छल। \nपदपाठ, ƅमपाठ, जटा पाठ, िशखापाठ, घनपाठ आिद İमृितक वैýािनक \nपŀित छल। घर, वेदी आ आन कलाकृितक बनेबाक िविधक यजुवųदमे वणर्न \nछल जे भाįय सभमे आर िवİतृत भेल आ पुरातĜवक Ćाचीनतम आधार िसŀ \nभेल। संगीतक पŀित सामवेदकó िविशƠ बनेलक। ऐ तरहó सािहĜय, कला \nआ संगीतकó बाĠहबाक Ćयė भेल, जइसँ ई िवधा दोसरो गोटे Ņारा ओही \nतरहó अनुकृत भऽ सकए। आ ऐ ƅममे कला, सािहĜय आ संगीतक समीüा \nवा ओकर गुणक िवĮलेषण ĆारĦभ भेल। कला, सािहĜय आ संगीतक समाज \nलेल कोन Ćयोजन, एकर नैितक मानदěड की हुअए, ऐ िदस सेहो ĆाĒय आ \nपाĀाĜय िवचारक अपन िवचार राखलिĠह। Ģलेटो कहै छिथ जे कोनो कला \nनीक नै भऽ सकैए िकएक तँ ई सभटा असĜय आ अवाİतिवक अिछ। मुदा \nकला, संगीत आ सािहĜय कखनो काल İवाĠतः सुखाय सेहो होइत अिछ, \nएकरा पढ़ला, सुनला, देखला आ अनुभव केलासँ Ćसžता होइत छै, मानिसक \nशािĠत भेटै छै, तँ कखनो काल ई उŅेिलत सेहो करैत छै। एिरİटोटल मुदा  2  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nकहै छिथ जे कलाकार ýानसँ युĎत होइ छिथ आ िवĂकó बुझबामे सहयोग \nकरै छिथ। जगतक सौĠदयŰकृत Ćİतुित अिछ कला। Ąायड सभ मनुĎखकó \nरहİयमयी मानैत छिथ। ओ सािहिĜयक कृितकó सािहĜयकारक िवĮलेषण लेल \nचुनैत छिथ तँ नव Ąायडवादी जैिवकक बदला सŬİकृितक तĜवक Ćधानतापर \nजोर दैत देखबामे अबैत छिथ। नव-समीüावाद कृितक िवİतृत िववरणपर \nआधािरत अिछ। उþर आधुिनक, अिİतĜववादी, मानवतावादी, ई सभ \nिवचारधारा दशर्नशाİÿक िवचारधारा िथक। पिहने दशर्नमे िवýान, इितहास, \nसमाज-राजनीित, अथर्शाİÿ, कला-िवýान आ भाषा सिĦमिलत रहैत छल। \nमुदा जेना-जेना िवýान आ कलाक शाखा सभ िविशƠता ĆाĢत करैत गेल, \nिवशेष कऽ िवýान, तँ दशर्नमे गिणत आ िवýान मैथेमेिटकल लॉिजक धिर \nसीिमत रिह गेल। दाशर्िनक आगमन आ िनगमनक अğययन Ćणाली, \nिवĮलेषणाĜमक Ćणाली िदस बढ़ल। माĎसर्, जे दुिनया◌ँ भिरक गरीबक लेल \nएकटा दैवीय हİतüेपक समान छलाह, ŅĠŅाĜमक Ćणालीकó अपन ĭयाďयाक \nआधार बनेलिĠह। आइ-कािŎक “िडसकसन” वा ŅĠŅ, जइमे पü-िवपü, दुनू \nसिĦमिलत अिछ, दशर्नक ( िवशेष कऽ षडदशर्नक)- माधवाचायर्क सवर्दशर्न \nसंƇह-ƖƠĭय- खěडन-मěडन Ćणालीमे पिहनिहसँ िवńमान छल। से इितहासक \nअĠतक घोषणा केिनहार ĄŬिसस फुिकयामा - जे कĦयुिनİट शासनक \nसमािĢतपर ई घोषणा कएने छलाह- िकछु िदन पिहने ऐसँ पलिट गेलाह। \nकĦयूिनĔमक समािĢतक बाद लागल जे इितहास, जे दूटा िवचारधाराक संघषर् \nअिछ, एकटा िवचारधाराक खतम भेलाक बाद समाĢत भऽ गेल। ĄŬिसस \nफुिकयामा घोिषत कएलिĠह जे िवचारधाराक आपसी झगड़ासँ सृिजत \nइितहासक ई समािĢत अिछ आ आब मानवक िहतक िवचारधारा माÿ आगū \nबढ़त। मुदा िकछु िदन पिहनिह ओ कहलिĠह जे समाजक भीतर आ \nराįƏीयताक मğय एखनो बहुत रास िभž िवचारधारा बūचल अिछ। जमर्नीक \nदेवाल खसलापर हुनक माĠयता रहिĠह जे ŅĠŅ आधािरत इितहासमे कĦयूिनĔम \nखतम भेलाक बाद इितहासक अĠत भऽ गेल अिछ कारण दुिनयū यूनीपोलर \nभऽ गेल अिछ मुदा आब ओ मानै छिथ जे वंिचतक अिİतĜव सभ ठाम छै \nआ ओकर सĥयता आ इितहास ŅĠŅ उĜपž करै छै, आ तó इितहास जारी \nरहत। उþर-आधुिनकतावाद सेहो अपन ĆारिĦभक उĜसाहक बाद ठमिक गेल \nअिछ। अिİतĜववाद, मानवतावाद, Ćगितवाद, रोमेिĠटिसĔम, समाजशाİÿीय \nिवĮलेषण, ई सभ संĮलेषणाĜमक समीüा Ćणालीमे सिĦमिलत भऽ अपन \nअिİतĜव बचेने अिछ। साइको-एनेिलिसस वैýािनकतापर आधािरत रहबाक  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  3 \nकारण ŅĠŅाĜमक Ćणाली जेकū अपन अिİतĜव बचेने रहत। उþर \nआधुिनकतावादी दृिƠकोण अिछ िवýानक ýानक सĦपूणर्तापर टीका, सĜय-\nअसĜय, अपन-अपन दृिƠकोणसँ तकर वणर्न, आĜम-केिĠƖत हाİयपूणर् आ \nनीक-खराबक भावनाक रिह-रिह खतम हएब, सĜय कखन असĜय भऽ जाएत \nतकर कोनो ठेकान नै, सतही िचĠतन, आशावािदता तँ निहए अिछ मुदा \nिनराशावािदता सेहो नै, जे अिछ तँ से अिछ बतहपनी, कोनो चीज एक तरहó \nनै कएक तरहó सोचल जा सकैत अिछ। दृिƠकोण, कारण, िनयĠÿण आ \nयोजनाक उþर पिरणामपर िवĂास नै, वरन संयोगक उþर पिरणामपर बेशी \nिवĂास, गणतŬिÿक आ नारीवादी दृिƠकोण आ लाल झंडा आिदक \nिवचारधाराक संगे Ćतीकक ĉपमे हास-पिरहास। भूमंडलीकरणक कारणसँ \nमुďयधारसँ अलग भेल कतेक समुदायक आ नारीक Ćķकó उþर-आधुिनकता \nसोझū अनलक। िवचारधारा आ सावर्भौिमक लŞयक िवरोध कएलक मुदा \nकोनो उþर नै दऽ सकल। तिहना उþर आधुिनकतावादी िवचारक जैĎस \nदेरीदा भाषाकó िवखिěडत कऽ ई िसŀ कएलिĠह जे िवखिěडत भाग ढेर रास \nिविभž आधारपर आिāत अिछ आ िबना ओकरा बुझने भाषाक अथर् हम नै \nलगा सकैत छी। ĆĜयüवादक िवĮलेषणाĜमक दशर्न वİतुक नै, भािषक कथन \nआ अवधारणाक िवĮलेषण करैत अिछ। िवĮलेषणाĜमक अथवा तािकर्क \nĆĜयüवाद आ अिİतĜववादक जĠम िवýानक Ćित Ćितिƅयाक ĉपमे भेल। \nऐसँ िवýानक िŅअथŰ िवचारकó İपƠ कएल गेल। Ćघटनाशाİÿमे चेतनाक \nĆदþक Ćदþ ĉपमे अğययन होइत अिछ। अनुभूित िविशƠ मानिसक \nिƅयाक तĝयक िनरीüण अिछ। वİतुकó िनरपेü आ िवशुŀ ĉपमे देखबाक ई \nमाğयम अिछ। अिİतĜववादमे मनुįये माÿ मनुįय अिछ। ओ जे िकछु िनमŭण \nकरैत अिछ ओइसँ पृथक ओ िकछु नै अिछ; साÿर् कहै छिथ जे मनुख \nİवतंÿ हेबा लेल अिभशĢत अिछ। हेगेलक डायलेिĎटĎस Ņारा िवĮलेषण आ \nसंĮलेषणक अंतहीन अंतİसंबंध Ņारा Ćिƅयाक गुण िनणर्य आ अिİतĜव िनणर्य \nकरबापर जोर देलिĠह। मूल तĜव जतेक गहॴर हएत ओतेक İवĉपसँ दूर \nरहत आ वाİतिवकतासँ लग। ĎवाĠटम िसŀाĠत आ अनसरटेĠटी िĆिĠसपल \nसेहो आधुिनक िचĠतनकó Ćभािवत कएने अिछ। देखाइ पड़एबला वाİतिवकता \nसँ दूर भीतरक आ बाहरक Ćिƅया सभ शिĎत-ऊजŭक छोट तĜवक आदान-\nĆदानसँ सĦभव होइत अिछ। अिनिĀतताक िसŀाĠत Ņारा िİथित आ İवĉप \nअĠदाजसँ िनिĀत करए पड़ैत अिछ। तीनसँ बेशी डाइमेĠसनक िवĂक \nपिरकĪपना आ İटीफन हॉिकĠसक “अ िƙफ िहİƏी ऑफ टाइम” सोझे-सोझी  4  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nभगवानक अिİतĜवकó खतम कऽ रहल अिछ कारण ऐसँ भगवानक मृĜयुक \nअवधारणा सेहो सोझū आएल अिछ। जे शुĉ भेल अिछ से खतम हएत \nभलिह ओकर आयु बेशी हुअए। जेना वचुर्अल िरअिलटी वाİतिवकताकó \nकृिÿम ĉपó सोझū आिन चेतनाकó ओकरा संग एकाकार करैत अिछ तिहना \nिबना तीनसँ बेशी बीमक पिरकĪपनाक हम Ćकाशक गितसँ ज◌ँ िसĠधुघाटी \nसĥयतासँ चली तँ तइयो ƙŌाěडक पार आइ धिर नै पहुँिच सकब। \nसािहĜयक समü ई सभ वैýािनक आ दाशर्िनक तĝय चुनौतीक ĉपमे आएल \nअिछ। होिलिİटक आिक सĦपूणर्ताक समĠवय करए पड़त ! ई दशर्न \nदाशर्िनक सँ वाİतिवक तखने बनत। पोİटİƏĎचरल मेथोडोलोजी भाषाक \nअथर्, शĤद, तकर अथर्, ĭयाकरणक िनअम सँ नै वरन् अथर् िनमŭण Ćिƅयासँ \nलगबैत अिछ। सभ तरहक ĭयिĎत, समूह लेल ई िविभž अथर् धारण करैत \nअिछ। भाषा आ िवĂमे कोनो अिĠतम सĦबĠध नै होइत अिछ। शĤद आ \nओकर पाठ केर अिĠतम अथर् वा कोनो िविशƠ अथर् नै होइत अिछ। \nआधुिनक आ उþर आधुिनक तकर्, वाİतिवकता, सĦवाद आ िवचारक आदान-\nĆदानसँ आधुिनकताक जĠम भेल। नव-वामपंथी आĠदोलन ĄŬसमे आएल आ \nसवर्नाशवाद आ अराजकतावादी आĠदोलन सन िवचारधारा सेहो आएल। ई \nसभ आधुिनक िवचार Ćिƅया Ćणाली, ओकर आİथा-अवधारणासँ बहार भेल \nअिवĂासपर आधािरत छल। पाठमे नुकाएल अथर्क İथान-काल संदभर्क \nपिरĆेŞयमे ĭयाďया शुĉ भेल आ भाषाकó खेलक माğयम बनाओल गेल- लŵगुएज \nगेम आ ऐ सभ सþाक आ वैधता आ ओकर İतरीकरणक आलोचनाक ĉपमे \nआएल पोİटमॉडिनर्Ĕम। कंĢयुटर आ सूचना ƅािĠत जइमे कोनो तंÿŬशक \nिनमŭता ओकर िनमŭण कए ओकरा िवĂĭयापी अĠतजŭलपर रािख दैत छिथ आ \nओ तंÿŬश अपन िनमŭतासँ İवतंÿ अपन काज करैत रहैत अिछ, िकछु \nओहनो कायर् जे एकर िनमŭता ओकरा लेल िनिमर्त नै कएने छिथ। आ िकछु \nहİतüेप-तंÿŬश जेना वायरस, एकरा मागर्सँ हटाबैत अिछ, िवğवंसक बनबैत \nअिछ, तँ ऐ वायरसक एंटी वायरस सेहो एकटा तंÿŬश अिछ, जे ओकरा \nठीक करैत अिछ आ जे ओकरो सँ ठीक नै होइत अिछ तखन कĦĢयुटरक \nबैकप लऽ ओकरा फॉमųट कऽ देल जाइत अिछ- Ďलीन İलेट! पूँजीवादक \nजनम भेल औńोिगक ƅािĠतसँ आ आब पोİट इĠडिİƏयल समाजमे उĜपादनक \nबदला सूचना आ संचारक महĜव बिढ़ गेल अिछ, संगणकक भूिमका समाजमे \nबिढ़ गेल अिछ। मोबाइल, ƅेिडट-काडर् आ सभ एहन वİतु िचĢस आधािरत \nअिछ। डी कĠसƏĎशन आ री कĠसƏĎशन िवचार रचना Ćिƅयाक पुनगर्ठनकó  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  5 \nदेखबैत अिछ जे उþर औńोिगक कालमे चेतनाक िनमŭणक नव ĉपमे भऽ \nरहल अिछ। इितहास तँ नै मुदा परĦपरागत इितहासक अĠत भऽ गेल अिछ। \nराĔय, वगर्, राįƏ, दल, समाज, पिरवार, नैितकता, िववाह सभ फेरसँ \nपिरभािषत कएल जा रहल अिछ। मारते रास पिरवतर्नक पिरणामसँ िवखंिडत \nभऽ सĠदभर्हीन भऽ गेल अिछ कतेक संİथा। इĠफॉरमेशन सोसाइटी िकंवा \nसूचना-आधािरत-समाज एकटा ओहेन समाज अिछ जइमे सूचनाक िनमŭण, िवतरण, \nĆसार, उपयोग, एकीकरण आ संशोधन एकटा महĜĜवपूणर् आिथर्क, राजनीितक आ \nसŬİकृितक िƅया होइत अिछ। आ ऐ समाजक भाग हेबामे समथर् लोक अंकीय \nवा िडिजटल नागिरक कहल जाइ छिथ। ऐ उþर औńोिगक समाजमे सूचना-\nĆौńोिगकी उĜपादन, अथर्ĭयवİथा आ समाजकó िनधŭिरत करैत अिछ। उþर-\nआधुिनक समाज, उþर औńोिगक समाज आिद संकĪपना सँ ई िनकट अिछ। \nअथर्शाİÿी िĄƀज मैचलप एकर संकĪपना देने छलाह। हुनकर ýान-उńोगक \nधारणा िशüा, शोध आ िवकास, मीिडआ, सूचना Ćौńोिगकी आ सूचना सेवाक \nपūचटा अंगपर आधािरत छल। Ćौńोिगकी आ सूचनाक समाजपर भेल Ćभाव एतए \nदिशर्त होइत अिछ। अंकीय वा िडिजटल िवभाजन एकटा ýानक िवभाजन, \nसामािजक िवभाजन आ आिथर्क िवभाजन देखबैत अिछ आ िबना भेदभावक एकटा \nसूचना समाजक िनमŭणक आवĮयकता देखाबैत अिछ, जइसँ सूचना Ćौńोिगकीपर \nिवकासशील देशक सावर्भौम अिधकार रहए। मानवािधकार आ सूचना \nĆौńोिगकीक मğय ĭयिĎतक एकाĠतक अिधकार सेहो सिĦमिलत अिछ। िवŅान, \nमानवािधकार कायर्कतŭ आ आन सभ ĭयिĎतक अिभĭयिĎतक İवतंÿता, \nसूचनाक अिधकार, एकाĠत, भेदभाव, İÿी-समानता, ĆýाĜमक संपिþ, \nराजनीितक भागीदारी आ संगठनक मेलक संदभर्मे ऐ गपपर चरचा शुĉ भेल \nअिछ जे सूचना आ जनसंचार Ćौńोिगकी आधािरत सूचना समाजमे \nमानवािधकारकó बल भेटत आिक ओकर हािन हएत। ऑनलाइन पÿाचारक \nगोपनीयताक अिधकार, अĠतजŭलक सामƇीक सŬİकृितक आ भाषायी िविवधता \nआ मीिडया िशüा, सूचना समाजक तकनीकी अओजार ओकर अिधकार आ \nİवतंÿतासँ लाभािĠवत होइत अिछ आ समाजक समƇ िवकास, अिधकार आ \nİवतंÿताक सावर्भौमता, अिधकारक आपसी मतिभžता, İवतंÿता आ मूĪय \nिनĉपणमे सहभागी होइत अिछ। ऐसँ सूचना, ýान आ संİकृितमे ई सरल \nपइठक वातावरण बनैत अिछ आ ई उपयोगकतŭकó वैिĂक सूचना समाजक \nअिभनेताक ĉपमे पिरणत करैत अिछ। कारण ई उपयोगकतŭकó पिहनेसँ बेशी \nअिभĭयिĎतक İवतंÿता आ नव सामƇी आ नव सामािजक अĠतजŭल-तंÿ  6  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nिनमŭण करबाक सामĝयर् दैत अिछ। ऐसँ एकटा नव िविध, आिथर्क आ \nसामािजक मॉडेलक आवĮयकता सेहो अनूभूत कएल जा रहल अिछ जइमे \nसाझी कतर्ĭय, ýान आ मेल आधार बनत। बĒचाक िहत एकटा आर िचĠता \nअिछ जे पैघक िहतसँ सवर्दा ऊपर रखबाक चाही। आधुिनक समाजक \nआिथर्क, सामािजक आ सŬİकृितक धनक एकÿ करबाक Ćवृिþ सूचना \nसमाजमे बढ़ल अिछ आ Ćौńोिगकी एकटा आधारभूत बेरोजगारी अनलक \nअिछ। गरीबी, मजदूरक अिधकार आ कĪयाणकारी राĔयक संकĪपना लाभ-\nहािनक आगū कतौ पाछū छूटल जा रहल अिछ। आब माÿ िकछुए अिभनेता \nचाही। Ćकाशक लोकिन सेहो माÿ िकछु बेशी िबकएबला पोथीक लेखकक \nĆचार करै छिथ। यएह िİथित रंगमंच, पŲिटंग, िसनेमा आ आन-आन üेÿमे \nसेहो दृिƠगोचर भऽ रहल अिछ। मुदा सूचना सवर्दा लाभकारी नै होइत \nअिछ। ई माÿ कला, Ƈंथ धिर सीिमत नै अिछ वरन सņा बाजार आ \nĆायोिजत सवųüण रपट सेहो ऐमे सिĦमिलत अिछ। समए आ İथानक बीचक \nदूरीकó ई कम करैत अिछ आ दुनूक बीचमे एकटा सĠतुलन बनबैत अिछ। \nमानवक गिरमा मानवक जĠम आधािरत सामािजक İथानसँ हिट कऽ मानवक \nगिरमाक सवर्भौिमकताक अिधकारपर बल दैत अिछ। मुिĎत आ İÿी-मुिĎत \nआĠदोलन ऐ िदशाक Ćयास अिछ। दुनू िवĂयुŀ आ फािसĔमक चुनौतीक बाद \n१० िदसĦबर १९४८ कó संयुĎत राįƏ संघक महासभा Ņारा मानवािधकारक \nसावर्भौम घोषणाक उľोषणा कएल गेल आ एकरा अंगीकार कएल गेल। ई \nघोषणा राजनीितक, आिथर्क, सŬİकृितक आ धािमर्क भेदभाव रिहत एकटा \nसामाĠय मानदěड Ćİतुत करैत अिछ जे सभ जन-समाज आ सभ राįƏ लेल \nअिछ। सूचनाक İवतंÿ उपयोग सीिमत अिछ, लोकक एकाĠत खतम भऽ \nरहल अिछ। िबल गेƀससँ जखन हुनकर भारत याÿाक ƅममे पूछल गेल \nछलिĠह जे माइƅोसॉģटक एĎस-बॉĎस भारतमे पाइरेसीक डरसँ देरीसँ उतारल \nगेल तँ ओ कहने रहिथ जे माइƅोसॉģट किहयो कोनो उĜपाद पाइरेसीक \nडरसँ देरीसँ नै आनलक। İपैम आ पाइरेसीक डर खतम हेबाक चाही। \nसूचना समाज वएह समाज छी जकर बीचमे हम सभ आइ-कािŎ रिह रहल \nछी। लोकतंÿ आ मानवािधकारक सĦमान सूचना-समाज आ उþर सूचना-\nसमाजमे होइत रहत। अिभĭयिĎतक İवतंÿता, एकाĠतक अिधकार, सूचना \nसाझी करबाक अिधकार आ सूचना धिर पहुँचक अिधकार, जे सूचनाक \nसंचारसँ सĦबिĠधत अिछ, ई सभ राĔय Ņारा आ सूचना-समाजक बाजारवादी \nझुकावक कारण खतराक अनुभूितसँ ÿİत अिछ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  7 \nअĠतजŭल लोकक मीिडआ अिछ आ एकटा एहन Ćणाली अिछ जे \nलोकक बीच सĦवाद İथािपत करैत अिछ। ऐसँ संचार-माğयमक मठाधीश \nलोकिनक गढ़ टुटैत अिछ। अĠतजŭलमे सामाĠय ĉपसँ कोनो सĦपादक नै \nहोइत छिथ। एतए लोक िवषयक आ सामƇीक िनमŭण कऽ İवयं ओकर \nसंचार करै छिथ। ऐसँ कतेक रास सामािजक सĦवादक ĆारĦभ होइत अिछ \nमुदा कतेक रास समाज-िवरोधी सामƇी सेहो अबैत अिछ। तँ की ओइपर \nĆितबĠध हेबाक चाही। मुदा ज◌ँ सॉģटवेयरक माğयमसँ मशीनकó सामƇीपर \nĆितबĠध लगेबाक अिधकार देब तखन ई अिभĭयिĎतक İवतंÿतापर पैघ \nआघात हएत। भारतमे बौिŀक सĦपदाक अिधकार लेखकक मृĜयुक ६० \nबरख बादो Ćकाशन आ िवतरणक अिधकार ओकर उþरािधकारीकó दैत \nअिछ। अĠतजŭलमे सेहो पाइरेसीकó ĆितबिĠधत करए पड़त आ लेखकक \nमृĜयुक ६० बरख बाद धिर लेखकक अिधकार ओकर सामƇीपर सैŀŬितके नै \nĆायोिगक ĉपसँ रहए, से ĭयवİथा करए पड़त। मुदा पेटेĠटक बेशी Ćयोग \nिवकाशसील देशक सूचना अिभगमनमे बाधक हएत आ Ćौńोिगकीक िवकासमे \nसेहो बाधा पहुँचाओत। कॉपीराइटसँ सŬİकृितक िवकास मुदा हएत, जेना \nसंगीत, िफĪम, िचÿ-शृंखला(कॉिमĎस) आ िचÿकथाक िवकास। िडिजटल \nवातावरणमे Ćितकृितक िबना अहū अĠतजŭलपर सेहो सामƇी नै देिख सकब, \nसे ऑफ-लाइन कॉपीराइट आ ऑनलाइन कॉपीराइट दुनूमे थोड़बेक अĠतर \nअिछ। ऑनलाइन कॉपीराइट Ćितकृितकó सेहो ĆितबिĠधत करैत अिछ आ \nĆितकृित कएल सामƇीकó दोसर वİतुमे जोड़ब वा संशोिधत करब सेहो बƂड \nसरल अिछ। से नाम आ िचÿ िबना ओकर िनमŭताक अनुमितक नै Ćयोग \nहुअए, दोसराक ĭयिĎतगत वातŭलाप-चैिटंग-मे हİतüेप नै हुअए आ दोसराक \nिवĈŀ कोनो एहन बयानबाजी नै हुअए जइसँ कोनो ĭयिĎतक िवĈŀ गलत \nधारणा बनए। तिहना नौकरी-Ćदाता Ņारा कोनो Ćकारक इलेĎƏॉिनक उपकरण \nअपन कमर्चारीक िनयĠÿण लेल लगबैत अिछ तँ से अĠतरŭįƏीय āम संघक \nिदशा-िनदųशक अनुĉप हेबाक चाही। ई-पÿमे अनपेिüत सĠदेश आ \nिचिकĜसकीय िरपोटर्क अनपेिüत संƇह आ उपयोग सेहो मानवािधकारक हनन \nअिछ। अĠतजŭलक उपयोग मुदा सीिमत अिछ कारण बहुत रास सामƇी आ \nतंÿŬश मंगनीमे उपलĤध नै अिछ आ महग अिछ, िडिजटल िवभाजन िशüाक \nİतरकó आर बेशी देखार करैत अिछ। शारीिरक āमक बदलामे मानिसक \nāमक एतए बेशी उपयोग होइत अिछ, से ई आशा रहए जे İÿी-असमानता \nसूचना-समाजमे घटत मुदा सवųüण देखबैत अिछ जे मिहलाक पइठ सूचना  8  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nĆौńोिगकीमे कम छिĠह। इलेĎƏॉिनक लाइƙेरी आ ƙेल-इनेबल कएल/ ğविन-\nइनेबल कएल कĦĢयूटर İƅीन/ इलेĎƏॉिनक लाइƙेरी िवकलŬग आ अĠध \nिवकलŬग लेल घर पर रिह ई-वािणĔय करबामे सहायता देत। मुदा ऐ üेÿमे \nकएल शोध आ ओकर पिरणाम महग रहबाक कारणसँ ओतेक लाभ नै दऽ \nसकल अिछ। बाल, वृŀ, िवकलŬग, İÿी, कामगार, Ćवासी-कामगार आ \nदोसर सामािजक ĉपसँ अĤबल वगर् सूचना समाजमे सेहो अपनाकó अĤबल \nअनुभव करैत छिथ, मुदा जँ-जँ िहनका लोकिनक पइठ सूचना Ćौńोिगकीमे बढ़त \nतँ तँ सूचना-समाजमे असमानता घटत। \nनीक सािहĜय/ कला Ĝविरत उपİथापनक आधारपर नै बनत वरन ओइमे \nतीŞणतासँ उपİथािपत मानव-मूĪय, सामािजक समरसताक तĜव आ समानता-\nĠयाय आधािरत सामािजक माĠयताक िसŀाĠत आधार बनत। समाज ओइ \nआधारपर कोना आगू बढ़ए से संदेश तीŞणतासँ आबैए वा नै से देखए पड़त। \nपाठकक मनिस बĠधनसँ मुĎत होइत अिछ वा नै, ओइमे दोसराक नेतृĜव \nकरबाक üमता आ आĜमबल अबै छै वा नै, ओकर चािरिÿक िनमŭणक आ \nāमक Ćित सĦमानक Ćित सĠदेह दूर होइ छै वा नै- ई सभटा तĝय \nलघुकथाक मानदंड बनत। कात-करोटमे रहिनहार तेहन काज कऽ जािथ जे \nसुिवधासĦपž बुते नै सĦभव अिछ, आ से कात-करोटमे रहिनहारक आĜमबल \nबढ़लेसँ सĦभव हएत। \nहीन भावनासँ Ƈİत सािहĜय कĪयाणकारी कोना भऽ सकत? बदलैत \nसामािजक-आिथर्क-राजनैितक-धािमर्क समीकरणक पिरĆेŞयमे एकभĐगू Ćİतुितक \nरेखŬकन, कथाकार-किवक ĭयिĎतगत िजनगीक अदृढ़ता, चाहे ओ वादक Ćित \nहुअए वा जाित-धमर्क Ćित, सािहĜयमे देखार भइए जाइ छै। शोषक Ņारा \nशोिषतपर कएल उपकार वा अपराधबोधक अĠतगर्त िलखल जाएबला कथामे \nजे पैघĜवक ( जे हीन भावनाक एकटा ĉप अिछ) भावना होइ छै, तकरा \nिचिĠहत कएल जाए। \nमेिडयोिƅटीकó िचिĠहत कĉ। तिकया कलाम आ चालू ƙेिकंग Ġयूज \nआधुिनकताक नामपर, युगक Ćमेयकó मािट देबाक िवचार ऐमे नै भेटत। \nआधुिनकीकरण, लोकतंÿीकरण, राįƏ-राĔय संकĪपक कायŭĠवयन, Ćशासिनक-\nवैधािनक िवकास, जन सहभािगतामे वृिŀ, İथाियĜव आ ƅमबŀ पिरवतर्नक \nüमता, सþाक गितशीलता, उńोगीकरण; İवतंÿता ĆािĢतक बाद नवीन \nराĔयक राजनैितक-सामािजक-आिथर्क-सŬİकृितक समİया-पिरवतर्न आ \nएकीकरणक Ćिƅया कखनो काल परİपर िवरोधी होइत अिछ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  9 \nसामुदाियकताक िवकास, मनोवैýािनक आ शैिüक Ćिƅयापर ğयान देब सेहो \nआवĮयक। \nआिदवासी जेना सतार, िगदरमारा (बंजारा) आिद िविवधता, Ćकृितसँ लग, \nĆकृित-पूजा, सरलता, िनĮछलता, कृतýता आ िवकासक İतरकó ĆितिबिĦबत \nकरैत अिछ। ĭयिĎतक Ćितơा İथान-जाित आधािरत होइत अिछ। िकछु \nĆितơा आ िवशेषािधकार ĆाĢत जाित अिछ तँ िकछुसँ ितरİकार कएल जाइ \nछै आ हुनकर जीवन किठन अिछ। \nऋगवेदमे मिहला अपाला, घोषा, āŀा, शची, सापर्राýी, यमी, वैवİवती, \nदेव जामय, इĠƖाणी, शĂती, रोमशा, गोधा, उवर्शी, सूयŭ, अिदित, नदी, \nलोपामुƖा, िवĂवारा, वाक् जुहू, सरमा आ यमी ऐ २१ टा ऋिषकाक वणर्न \nअिछ। मिहला आ बाल-िवकासमे मिहलाकó अिधकार िदआबए लेल िशüा-\nĆणालीकó सिƅय करबापर आ पाƁयƅममे मिहला अğययनपर जोर देबापर \nğयान देमए पड़त। मिहलाक ĭयावसाियक आ तकनीकी िशüामे Ćितशत \nबढ़ाओल जाए। İÿी-İवातंšयवाद, मिहला आĠदोलन ऐ िदशामे Ćभाव उĜपž \nकेलक अिछ। धमर्िनरपेü- राजनैितक संİथा संपूणर् समुदायक आिथर्क आ \nसामािजक िहतपर आधािरत, धमर्-नİल-पंथ भेद रिहत सामािजक मूĪयकó \nबढ़ाबैमे सहायक हएत। िवकास आिथर्कसँ पिहने जे शैिüक हुअए तँ \nजनसामाĠय ओइ िवकासमे साझी भऽ सकैए। ऐसँ सजर्न üमता बढ़ैत अिछ \nआ लोकमे उþरदाियĜवक बोध होइत अिछ।  \nिवýान आ Ćौńोिगकीक कारण िवकिसत आ अिवकिसत ( िवकासशील) \nराįƏक बीचक अंतरक कारण मानवीय समİया, बीमारी, अýानता, असुरüाक \nसमाधान- आकŬüा-आशा आ सुिवधाक असीिमत िवİतार आ आधारक बीच \nसामंजİयमे वृिŀ भेल अिछ। िविध-ĭयवİथाक िनधर्न आ िपछड़ल वगर्कó Ġयाय \nिदअएबामे Ćयोग हेबाक चाही। नागिरक İवतंÿता, मानवक लोकतŬिÿक \nअिधकार, मानवक İवतंÿ िचĠतन, üमतापूणर् समाजक सृिƠ, ĆितबĠध आ \nदबाबसँ मुिĎत, ऐ सभ मूĪयक संग Ćेसक - शासक आ शािसतक ई कड़ी- \nसामािजक-आिथर्क-राजनैितक जीवनमे महĜवपूणर् भूिमका अिछ। मुदा आब \nĆभावशाली िवýापन एजŲसी जनमतकó Ćभािवत कएिनहार सेहो िसŀ भऽ रहल \nअिछ। नव संİथाक िनमŭण वा वतर्मानमे सुधार, सामĠतवादी, जनजातीय, \nजातीय आ पंथगत िनơाक िवĈŀ, लोकतंÿ, उदारवाद, गणतंÿवाद, \nसंिवधानवाद, समाजवाद, समतावाद, सŬवैधािनक अिधकारक अिİतĜव, \nसमएबŀ जनिĆय चुनाव, जन-संĆभुता, संघीय शिĎत िवभाजन, जनमतक  10  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nमहĜव, लोक-Ćशासिनक Ćिƅया-अिभƅम, दलीय िहत-समूहीकरण, सवŸĒच \nĭयवİथािपका, उþरदायी कायर्पािलका आ İवतंÿ Ġयायपािलका अपन भूिमकाक \nिनवर्हण कऽ रहल अिछ। जल-थल-वायुक भौितक रासायिनक जैिवक गुणमे \nहािनकारक पिरवतर्न कऽ Ćदूषण, Ćकृित असंतुलन उĜपž भऽ रहल अिछ। \nिमकेल फोकौĪट कहै छिथ जे ýान आ सĜय बनाओल जाइत अिछ। \nडेलीयूज आ गुटारी कहै छिथ जे हम सभ इĒछा ऐ Ņारे करै छी कारण हम \nसभ इĒछा मशीन छी। िमकािहल बखितन भाषाकó सामािजक िƅयाक ĉपमे \nलै छिथ आ हुनकर कायर् उपĠयासपर अिछ। ĉसक ĉपवादी सािहĜयकó माÿ \nभाषाक िविशƠ Ćयोग मानै छिथ। जीन ĄाĠकोइस िलयोटाडर्क अनुसार \nसĜयक आ इितहासक सĜयता माÿ आभासी अिछ। बौƑीलाडर् कहै छिथ जे \nिवýापन आ दूरदशर्न सĜय आ आभासीक बीच भेद मेटा देने अिछ। दुनू \nउþर आधुिनकताक मुďय िवचारक छिथ। लाकानक िवशेषता छिĠह जे ओ \nĄायडक पŀितक भािषकी अनुĆयोग केलिĠह अिछ। ओ कहै छिथ जे \nअचेतनताक संरचना भाषा सन छै। जखन बĒचा भाषा सीखैए तखन ओकरा \nएकटा चेĠह लेल एकटा शĤद िसखाओल जाइत छै। इĒछा, ÿुिट आ आन ई \nतीनटा तĝय लाकान नीक जकū राखै छिथ। इĒछा, आवĮयकता आ मūगनाइ, \nदुनू अिछ मुदा एकरा ऐ दू ĉपमे िवखंिडत नै कएल जा सकैत अिछ। \nआनक वणर्नमे ÿुिट आ िरĎतता अबैत अिछ। िवषय अथर्क üिणक Ćभाव \nअिछ आ ई आन सन हएत जखन ई आभासी हएत आ ÿुिटक कारण बनत, \nजइसँ इĒछाक उदय हएत। \nउþर उपिनवेशवादक तीन िवचारक छिथ- होमी भाभा ( फोकौĪट आ \nलाकानसँ लग), गायÿी İपीवाक ( फोकौĪट आ डेरीडासँ लग) आ एडवडर् \nसईद (फोकौĪटसँ लग) जे उपिनवेशवादीक पूवर्क धूतर्ताक, िशिथलता आिदक \nधारणाक लेल कएल गेल कायर् आ िसŀŬतीकरणक ĭयाďया करै छिथ। \nरेमěड िविलयĦसक संİकृितक अğययन सािहĜयक आिथर्क िİथितसँ \nसĦबĠध देखबैत अिछ। नव इितहासवाद इितहासक शĤदशाİÿ आ \nशĤदशाİÿक ऐितहािसकताक तुलना करैत अिछ। इलाइन शोआĪटर मिहला \nलेखनक मानिसक, जैिवक आ भाषायी िवशेषताकó िचिĠहत करै छिथ। िसमोन \nडी. बेवोइर नारीक नारीक Ćित Ćितबŀतामे वगर् आ जाितकó ( जकर बादक \nनारीवादी िसŀŬत िवरोध केलक) बाधक मानै छिथ। वजŰिनया वुĪफ नारी \nलेखक लेल आिथर्क İवतंÿता आ िनजताकó आवĮयक मानै छिथ, िहनकर \nिवचारकó ƅािĠतकारी नै मानल गेल। मेरी वोĪİटोनƅाģट नारी िशüामे ƅािĠत  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  11 \nआ औिचĜयक िशüाकó सिĦमिलत करबापर जोर देलिन। नव समीüा- इिलएट \nकिवतामे भावनाक Ćधानताक िवरोध कएलिĠह आ एकरा गएर वैयिĎतक \nबनेबाक आƇह केलिन। समीüकक काज लोकक Ĉिचमे सुधार करब सेहो \nअिछ। िवमसैट आ वडर्İले कहलिन जे किवक उĿेĮय वा ऐितहािसक \nअğययनपर समीüा आधािरत नै रहत। ई पाठकपर पड़ल भावनाĜमक \nĆभावपर सेहो आधािरत नै रहत, कारण से सापेü अिछ, ओ आधािरत रहत \nवाİतिवक शĤदशाİÿपर। िफिलप िसडनीसँ अंƇेजी समीüाक ĆारĦभ देिख \nसकै छी, ओ किवताकó सौĠदयर्, अथर् आ मानवीय िहतमे देखलिĠह। जॉन \nƑाइडन Ćाचीन सािहĜयमे नैितक Ćवचनपर आ एकर लाभहािनपर िवचार \nकेलिन। सैमुअल जॉनसन सेĎसिपअरक नाटकमे हाİय आ दुखद तĜवपर \nिलखलिĠह। ĉसोक रोमŬशवाद मनुĎखक नीक हेबापर शंका नै करैए \n(Ďलािसकल समीüक शंका करै छिथ मुदा नव-Ďलैिसकल कहै छिथ जे \nमानव İवभावसँ दूिषत अिछ मुदा संİथा ओकरा नीक बना सकैए) मुदा संगे \nई कहैए जे संİथा सभ दूिषत अिछ आ माÿ दूिषत लोकक मदित करैए। \nरोमŬशवाद किवताक ĭयिĎतगत अनुभव हेबाक गप कहैए। आधुिनक \nिİथितवाद (सािहĜयक अविİथितपर कोनो Ćķ िचĠह नै) पर संरचनावाद Ćहार \nकेलक आ तकरा बाद लेखक İवयं िलखल टेकİटक िवĮलेषण करबाक \nअिधकार गमेलक। उþर संरचनावाद कहलक जे सािहĜय ओइसँ आगūक \nवİतु अिछ जे संरचनावाद बुझै अिछ। उþर-संरचनावादक एकटा Ćकार \nअिछ उþर आधुिनकता। उþर संरचनावाद कहलक जे सािहĜयमे संरचना, \nसंİकृित आ िसŀाĠत मğय कायर् करैत अिछ जþऽ िकछु भाव आ सोच \nवंिचत अिछ जे िनरĠतरताक िवरोध करैए। िवखěडनवाद आ उþर \nआधुिनकता उþर संरचनावादक बाद आएल। उþर उपिनवेशवाद उपिनवेशक \nनव ĉपकó नै मानैए आ अĭयवİथाक िसŀŬत जेना असफल उĿेĮयकó उिचत \nपिरणाम नै भेटबाक कारण मानैए। संरचनावाद दिमत करैबला पाĀाĜय \nĭयवİथा आ समाजपर चोट करैए आ ऐ सँ माĎसर्वादकó बल भेटलै \n(अलथूजर)। आधुिनकतावादी-िİथितवादी, नव समीüा, संरचनावाद आ उþर \nसंरचनावादक बाद िवखěडनवाद आ उþर आधुिनकतावाद आएल जकरा \nिवलिĦबत पूँजीवाद कहल गेल ( Ąेडिरक जेनसन)। अठारहम शताĤदीमे \nआधुिनक माने छल जड़िवहीन मुदा बीसम शताĤदीक ĆारĦभमे एकर अथर् \nĆगितवादी भऽ गेल। १९७० ई. क बाद आधुिनक शĤद एकटा िसŀŬतक ĉप \nलऽ लेलक से उþर-आधुिनक शĤद पािरभािषक भेल जकर नजिरमे लौिकक  12  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nमहĜवपूणर् नै रहल। आधुिनक काल धिरक सभ जीवन आ इितहास \nअमहĜवपूणर् भेल आ खतम भेल। ई िसŀŬत भेल इितहासोþर, िवकासोþर \nआ कारणोþर। सĜय आ आपसी जुड़ावक महĜव खतम भऽ गेल। जादुइ \nवाİतिवकतावादमे वाİतिवक िİथितमे जादुइ वİतुजात घोिसआओल जाइत \nअिछ। İपेिनश उपĠयासकार गैिƙअल गािसर्या मािĎवर्सक “ वन हंƑेड ईयसर् \nऑफ सोलीĒयूड” आ सलमान Ĉİडीक “ िमडनाइƀस िचĪƑेन” ऐ तरहक \nउपĠयास अिछ। रचनाकार ऐ तरहक Ćयोग कऽ वाİतिवकताकó नीक जकū \nबुझबाक Ćयास करै छिथ। जोसेफ कोनरेड उपĠयासकó इितहास कहै छिथ। \nजोसेफ कोनरेड पोिलश भाषी रहिथ मुदा अंƇेजीक Ćिसŀ उपĠयासकार छिथ, \nमुदा धाराĆवाह अंƇेजी नै बजैत रहिथ। रोलŲड बाथųज कहै छिथ जे उपĠयास \nइितहास सेहो छी आ उपĠयास इितहासक िवरोध सेहो करैए। रोलŲड बाथųज \nĄŬसक सािहिĜयक िसŀŬकार रहिथ आ िहनकर लेखनीक Ćभाव संरचनावादी, \nमाĎसर्वादी आ उþर संरचनावादी सािहिĜयक िसŀŬतपर पड़ल। उþर \nआधुिनक पाĀाĜय बुजुर्आ दृĮय-āĭय मीिडयाक Ćयोक कऽ असमता, अĠयाय \nआ वंिचतक अवधारणाकó माÿ शĤद कहै छिथ जे समता, ĆािĢत आ Ġयायक \nलगक शĤद अिछ। गरीबी जे पाĀाĜयमे समİया नै अिछ से आइ भारतमे पैघ \nसमİया अिछ। उþर आधुिनकता नारीवादक आ माĎसर्वादक िवरोधमे अिछ \nआ एकर नारीवाद आ माĎसर्वाद  िवरोध केलक अिछ। ऐितहािसक \nिवĮलेषणक पüमे माĎसर्वाद अिछ आ ओइसँ ओ अपन िसŀŬत फेरसँ सशĎत \nकेलक अिछ, संरचनावाद-उþर-संरचनावाद आ उþर आधुिनकतावादक \nपिरĆेŞयमे। माĎसर्वाद लौिकक पüपर जोर दैत अिछ मुदा तó ई \nउपयोिगतावाद आ चावर्क दशर्नक लग नै अिछ, कारण उपयोिगतावाद आ \nचावर्कवाद माÿ शारीिरक आवĮयकताकó ğयानमे रखैत अिछ। नारीवादी \nदृिƠकोण सेहो उþर आधुिनकतावादक यथािİथितवादक िवरोध केलक अिछ \nकारण यावत से खतम नै हएत ताधिर नारीक िİथितमे सुधार नै आओत। \nदेवता माने Ćितपाń िवषय नै िक गॉड ( जेना िƇिफथ कहने छिथ।) \nमĠÿाथर्मे महिषर् पतĽिलक वैýािनक मĠतĭय “यĒछĤद आह तदİमाकं Ćमाणम्” \nमाने जे शĤद आिक मंÿक पद कहैत अिछ सएह हमरा लेल Ćमाण अिछ- \nएकर अथर् बादमे वेदे Ćमाण अिछ- गलत ĉपó भेल। Ģलेटो कहै छिथ जे \nकोनो कला नीक नै भऽ सकैए िकएक तँ ई सभटा असĜय आ अवाİतिवक \nअिछ। Ģलेटोक ई िवचार İपाटŭसँ एथŲसक सैĠय संगठनक Ġयूनताकó देखैत \nदेल िवचारक ĉपमे सेहो देखल जएबाक चाही,  काĭय/ नाटकक ऐ ĉपó  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  13 \nिवरोध केलिĠह जे सĦवादकó रिट कऽ बाजैसँ लोक एकटा कृिÿम जीवन िदस \nआकिषर्त हएत। अिरİटोटल किवताकó माÿ अनुकृित नै मानै छिथ, ओ ऐ मे \nदशर्न आ सावर्भौम सĜय सेहो देखै छिथ। ओ नाटकक दुखाĠतकó आ \nअनुकृितकó िनसास छोड़ैबला कहै छिथ जे आनĠद, दया आ भयक बाद अबैत \nअिछ। सĦवाद दू तरेहó भऽ सकैए, अिभभाषण आ गप Ņारा। गपमे दाशर्िनक \nतĜव कम रहत। Ćाचीन Ƈीसमे किवता भगवानक सनेस बूझल जाइत छल। \nएिरİटोिफनीस नीक आ अधला ऐ दू तरहक किवता देखै छिथ, तँ \nिथयोĄेİटस कठोर, उĜकृƠ आ भĭय ऐ तीन तरहó किवताकó देखै छिथ। \nकिवता आ संगीत अिभž अिछ। मुदा यूरोपक िसĦफोनी जइमे ढेर रास वादन \nएके संगे िविभž लयमे होइत अिछ, िसŀŬतमे अĠतर अनलक। यएह सभ \nिकछु नाटकक İटेज लेल सेहो लागू भेल। डेरीडाक िवखěडन पŀित ऊँच \nİथान ĆाĢत रचना/ लेखक कó नीचū लऽ अनैत अिछ आ िनचुलकाकó ऊपर। \nरोलेěड बाथųस िलखै छिथ जे जखन कृित रचनाकारसँ पृथक भऽ जाइए आ \nओकर िवĮलेषण İवतंÿ ĉपó होमए लगै छै तखन कृित महĜवपूणर् भऽ जाइए \nजकरा ओ रचनाकारक मृत होएब कहै छिथ। उþर-संरचनावाद संरचनावादक \nसĦपूणर् आ सुगिठत हेबाक अवधारणाकó मािट देलक। सौसरक भाषा िसŀाĠत- \nबाजब/ िलखब, वाİतिवक समएक सािहĜय वा ऐितहािसक पिरĆेŞयक \nशĤदशाİÿ, महĜवपूणर् कोनो कृित वा मनुĎख अिछ/ महþा एकटा भाव अिछ, \nवाİतिवक समएमे भाषा वा एकर ऐितहािसक पिरĆेŞय; मुदा एकरा सेहो \nडेरीडाक िवखěडन िसŀाĠत उĪटा-पĪटा करए लागल। िलंग एकटा जैव \nवैýािनक तĝय अिछ मुदा मिहला/ पुĈषक िसŀाĠत सामािजकताक Ćितफल \nअिछ। मिहला सापेü सािहĜय कला पुĈष Ņारा िनिमर्त अिछ आ पुĈखक \nनजिरसँ मिहलाकó देखैत अिछ। सािहĜयक नारीवादी िसŀाĠत ऐ समİयाक \nतहमे जाइए। िमिथलाक सĠदभर्मे मिहलाक िİथित ओतेक खराप नै छै मुदा \nमैिथली सािहĜयक एकभगाह Ćवृिþक कारण उĒच वगर्क नारीक खराप िİथित \nसािहĜयमे आएल। आधुिनकीकरण तथाकिथत सामािजक ĉपसँ िनचुलका \nजाित सभमे सेहो नारीक िİथितमे अवनित अनलक अिछ। दोसर एकटा आर \nगप अिछ जे जाित आ धमर् नारीक अिधकारकó कएक हीसमे बūिट देने \nअिछ। नारीवादी दृिƠकोण सेहो कहैए जे सभटा िसŀŬत पुĈष Ņारा बनाओल \nगेल, से ओ पूणर् ĭयाďया नै कऽ सकैए। सरल मानवतावाद िसŀŬतक िवĈŀ \nआएल। सरल मानवतावाद कहैए जे सािहĜयक िसŀाĠतक बदलामे रचनाक \nकी मानवीय दृिƠकोण छै, ओइमे साथर्कता छै आिक नै से सामाĠय बुिŀसँ  14  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nकएल जा सकैए। अपन बुिŀक Ćयोग कऽ रचनाक गुणवþा अहū देिख सकै \nछी, कोनो सािहिĜयक िसŀाĠतक आवĮयकता समीüा लेल नै छै। मुदा सरल \nमानवतावाद सेहो एकटा िसŀŬत बिन गेल। साथर्क सािहĜयक िनमŭण एकर \nअĠतगर्त भेल। \nपोथी समीüामे अĜयिधक आलोचनासँ बचबाक चाही। समीüककó अपन \nिवŅþा Ćदशर्न करबासँ बचबाक चाही। अĜयिधक आलोचनाक ƅममे लोक \nअपन िवŅता देखबऽ लगै छिथ। आलोचनाक ƅममे संयम रखबाक चाही, \nखराप शĤदावलीक Ćयोग समीüकक खराप लालन-पालन देखबैत अिछ। \nपोथीक िबना पढ़ने समीüा अनैितक अिछ। उदाहरणİवĉप कमर्धारयमे \nधूमकेतुक िवषयमे तारानĠद िवयोगी िलखै छिथ- िमिथलाक संİकृितमे युग-\nयुगसँ Ćितơािपत साĦĆदाियक सौहादर्कó रेखŬिकत करैत िहनक कथा “नमाजे \nशुकराना” बहुत महĜवपूणर् िथक। ( कमर्धारय, पृ. १२७) (!) कथाक शीषर् \nदेिख कऽ ऐ तरहक समीüा भेल अिछ कारण ऐ कथामे हाजी सैहेबक \nनमाजक समएमे िपंजराक सुĐगा “ सीता...राम...।” बजैए आ सुĐगाक \nिपंजराकó हाजी सैहेब ताधिर महिजदक देबालपर पटकै छिथ जाधिर सूगा मिर \nनै जाइए। सईदा कानऽ लगैए आ कथा खतम भऽ जाइए। आ ई कथा \nसमीüकक मतमे साĦĆदाियक सौहादर्कó रेखŬिकत करैए! \nकाĭयक भारतीय िवचार: मोüक लेल कलाक अवधारणा, जेना नटराजक \nमुƖा देखू। सृजन आ नाश दुनूक लय देखा पड़त। İथायी भावक गाढ़ भऽ \nसीिझ कऽ रस बनब- आ ऐ सन कतेक रसक सीता आ राम अनुभव \nकेलिĠह (देखू वाĪमीिक रामायण)। कृįण भारतीय कमर्वादक िशüक छिथ तँ \nसंगमे रिसक सेहो। कलाक İवाद लेल रस िसŀŬतक आवĮयकता भेल आ \nभरत नाƀयशाİÿ िलखलिĠह। अिभनवगुĢत आनĠदवधर्नक ğयĠयालोकपर भाįय \nिलखलिĠह। भामह ६अम शताĤदी, दěडी सातम शताĤदी आ ĈƖट ९अम \nशताĤदीमे एकरा आगū बढ़ेलिĠह। रस िसŀाĠत: भरत:- नाटकक Ćभावसँ रस \nउĜपिþ होइत अिछ। नाटक कथी लेल? नाटक रसक अिभनय लेल आ \nसंगे रसक उĜपिþ लेल सेहो। रस कोना बहराइए? रस बहराइए कारण \n(िवभाव), पिरणाम ( अनुभाव) आ संग लागल आन वİतु ( ĭयिभचारी)सँ। \nİथायीभाव गाढ़ भऽ सीिझ कऽ रस बनैए, जकर İवाद हम लऽ सकै छी। \nभņ लोलट:- İथायीभाव कारण-पिरणाम Ņारा गाढ़ भऽ रस बनैत अिछ। \nअिभनेता-अिभनेÿी अनुसĠधान Ņारा आ कĪपना Ņारा रसक अनुभव करैत \nछिथ। लोलट किवकó आ संगमे āोता-दशर्ककó महĜव नै दै छिथ। शौनक:-  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  15 \nशौनक रसानुभूित लेल दशर्कक Ćदशर्नमे पैिस कऽ रस लेब आवĮयक बुझै \nछिथ, घोड़ाक िचÿकó घोड़ा सन बूिझ रस लेबा सन। भņनायक कहै छिथ \nजे रसक Ćभाव दशर्कपर होइत अिछ। किवक भाषाकó ओ िभž मानैत \nछिथ। रससँ āोता-दशर्कक आĜमा परमाĜमासँ मेल करैए। रसक आनĠद \nअिछ İवĉपानĠद। आ ऐसँ होइत अिछ आĜम-साüाĜकार। रस िसŀाĠत \nāोता-दशर्क-पाठक पर आधािरत अिछ। ई āोता-दशर्क-पाठकपर जोर दैत \nअिछ। ğविन िसŀाĠत: आनĠदवधर्न ğवĠयालोकमे सािहĜयक उĿेĮय अथर्कó \nपरोü ĉपó बुझाएब वा अथर् उĜपž करब कहैत छिथ। ई िसŀाĠत दैत अिछ \nपरोü अथर्क संरचना आ कायर्, रस माने सौĠदयर्क अनुभव आ अलंकारक \nिसŀाĠत। आनĠदवधर्न काĭयक आĜमा ğविनकó मानैत छिथ। ğविन Ņारा अथर् \nतँ परोü ĉपó अबैत अिछ मुदा ओ अबैत अिछ सुसंगिठत ĉपमे। आ ऐसँ \nअथर् आ Ćतीक दूटा िसŀाĠत बहार होइत अिछ। ऐसँ रसक Ćभाव उĜपž \nहोइत अिछ। ऐसँ रस उĜपž होइत अिछ। Ġयाय आ मीमŬसा ऐ िसŀाĠतक \nिवरोध केलक, ई दुनू दशर्न कहैत अिछ जे ğविनक अिİतĜव कतौ नै अिछ, \nई पिरणाम अिछ अनुमानक आ से पिहनिहयेसँ लüणक अĠतगर्त अिछ। आ \nसे सभ शĤद Ņारा विणर्त होएब सĦभव नै अिछ। İफोट िसŀŬत: भतृर्हरीक \nवाĎयपदीय कहैत अिछ जे शĤद आिक वाĎयक अथर् İफोट Ņारा संवािहत \nअिछ। वणर् İफोटसँ वणर्, पद İफोटसँ शĤद आ वाĎय İफोटसँ वाĎयक \nिनमŭण होइत अिछ। कोनो ýान िबनु शĤदक सĦबĠधक सĦभव नै अिछ। ई \nभारतीय दशर्नक ýान िसŀाĠतक एकटा भाग बिन गेल। अथर्क संĆेषण \nअüर, शĤद आ वाĎयक उĜपिþ िबन सĦभव अिछ। İफोट अिछ शĤदƙŌ आ \nसे अिछ सृजनक मूल कारण। अüर, शĤद आ वाĎय संग-संग नै रहैए। \nबाजल शĤदक फराक अüर अपनामे शĤदक अथर् नै अिछ, शĤद पूणर् हेबा \nधिर एकर उĜपिþ आ िवनाश होइत रहै छै। İफोटमे अथर्क संĆेषण होइत \nअिछ मुदा तखनो İफोटमे ĆािĢत समए वा संचारक कालमे अüर, शĤद वा \nवाĎयक अिİतĜव नै भेल रहै छै। शĤदक पूणर्ता धिर एक अüर आर नीक \nजकū ƅमसँ अथर्पूणर् होइए आ वाĎय पूणर् हेबा धिर शĤद ƅमसँ अथर्पूणर् \nहोइए। सŬďय, Ġयाय, वैशेिषक, मीमŬसा आ वेदाĠत ई सभ दशर्न İफोटकó नै \nमानैत अिछ। ऐ सभ दशर्नक मानब अिछ जे अüर आ ओकर ğविन अथर्कó \nनीक जेकū पूणर् करैत अिछ। ĄŬसक जैĎस डेरीडाक िवखěडन आ \nपसरबाक िसŀाĠत İफोट िसŀाĠतक लग अिछ। अलंकार िसŀाĠत: भामह \nअलंकारकó समासोिĎत कहै छिथ जे आनĠदक कारण बनैए। दěडी आ उłट  16  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसेहो अलंकारक िसŀाĠतकó आगū बढ़बै छिथ। अलंकारक मूल ĉपसँ दू \nĆकार अिछ, शĤद आ अथर् आधािरत आ आगū सादृĮय-िवरोध, तकर्Ġयाय, \nलोकĠयाय, काĭयĠयाय आ गूढ़ाथर् Ćतीित आधारपर। मĦमट ६१ Ćकारक \nअलंकारकó ७ भागमे बūटै छिथ, उपमा माने उदाहरण, ĉपक माने कहबी, \nअĆİतुत माने अĆĜयü Ćशंसा, दीपक माने िवभािजत अलंकरण, ĭयितरेक \nमाने असमानता Ćदशर्न, िवरोध आ समुĒचय माने संगबे। औिचĜय िसŀाĠत: \nüेमेĠƖ औिचĜय-िवचार-चचŭमे औिचĜयकó सािहĜयक मुďय तĜव मानलिĠह। आ \nऔिचĜय कतऽ हेबाक चाही? ई हेबाक चाही पद, वाĎय, ĆबĠधक अथर्, गुण, \nअलंकार, रस, कारक, िƅया, िलंग, वचन, िवशेषण, उपसगर्, िनपात माने \nफािजल, काल, देश, कुल, वŪत, तĜव, सĜव माने आĠतिरक गुण, अिभĆाय, \nİवभाव, सार-संƇह, Ćितभा, अवİथा, िवचार, नाम आ आशीवŭदमे। कंपायमान \nअिछ ई ƙŌाěड आ ई अिछ कंपन माÿ। किवता वाचनक बाद पसरैत अिछ \nशािĠत, शािĠत सवर्ÿ आ शािĠत पसरैत अिछ मगजमे। \nअनुवाद समालोचना: सजर्नाĜमक सािहĜयमे नाटक सभसँ किठन अिछ, \nफेर किवता अिछ आ तखन कथा, जँ अनुवादकक दृिƠकोणसँ देखी तखन। \nनाटकमे नाटकक पृơभूिम आ परोü िनिहताथर्कó िचिĠहत करए पड़त संगिह \nपाÿ सभक मनोिवýान बूझए पड़त। किवतामे किवताक िवधासँ ओकर \nगढ़िनसँ अनुवादकक पिरिचत भेनाइ आवĮयक, जेना हाइकूक मैिथलीसँ \nअंƇेजी अनुवाद करै बेरमे मैिथलीक वािणर्क ५/७/५ क मेल जँ अंƇेजीक \nअĪफाबेटसँ करेबै तँ अहūक अनूिदत हाइकू हाİयाİपद भऽ जाएत कारण \nअंƇेजीमे ५/७/५ िसलेबलक हाइकू होइ छै आ मैिथलीमे जेना वणर् आ \nिसलेबलक समानता होइ छै से अंƇेजीमे नै होइ छै। ऐ सĠदभर्मे Ĕयोित \nसुनीत चौधरीक मैिथलीसँ अंƇेजी अनुवाद एकटा Ćितमान Ćİतुत करैत \nअिछ। किवताक लय, िबĦबपर िवचार करए पड़त संगिह किवता खěडक \nकिवताक मुďय शरीरसँ िमलान करए पड़त। कथामे कथाकारक आ कथाक \nपाÿक संग कथाक ƅम, बैकģलैशक समय-कालक ýान आ वातावरणक \nýान आवĮयक भऽ जाइत अिछ। रामलोचन शरणक मैिथली रामचिरत मानस \nअवधीसँ मैिथलीमे अनुवाद अिछ मुदा दोहा, चौपाइ, सोरठा सभ शाİÿीय ĉपó \nअनूिदत भेल अिछ। िसŀाĠतक आवĮयकता की छै?   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  17 \n \nāी राज \nयाÿीक किवतामे गाम \nİथानीयतासँ सावर्भौिमकता तकक िनरंतर किवता-याÿा केिनहार, लेखन \nआ देखनमे अित साधरण लगिनहार अित िविशƠ, असाधारण किवक नामए \nयाÿी। āेơतम रचनाकारे नै āेơ नव-मानवतावादी युगक उžायक, उƄगाता \nआ शलाका पुĉष। याÿीक किवता गĦहािरक शील भेल करैए जे देखबामे तँ \nसभसँ अनुपयोगी लकड़ी िपŇाक समतूल लगैए मगर उपयोिगतामे एके ठाम \nिविवध काठक गुण आ वैिशįƀय उपलĤध करा दैए, कोनो अितिरĎत मानस \nसंवेदनक िबना। हुनकर किवता सभक लेल भेल करैए। जþे आ जतबे \nजकर Ƈाōता आिक अिभĉिच। जै तीमनमे अपने İवाद गुण छै, ओइमे बेसी \nमर-मसĪलाक कोन खūिहंस। जे वाİतिवक ĉपमे िबना अितरंजनक ‘सĜयम्’ \nछै ओ अनारोिपत ‘ सुĠदरम’ हेबे करतै। ýान आ अनुभवक काशीमे लोक \nअİसी बिरस सोझे िबताइयो लेत तैयो िक दूनूमे सँ िकछु िबना Ćयासक \nथोड़बे भेट सकतै। तŵ बहुतो भौितक ĆािĢतक भŇीमे भाङेटा झॲकैत रिह \nजाइए। बतर्ज बाबा याÿीयेक ‘ चानन बुिझ देहमे िकदन लेपैत रिह जाइए’ \nआिक कथीदन पर फूल-घी चढ़ा-औंिस पुěय लाभक दुराशा आ ƚमक परसादी \nलेने घुिम-िफिर अबैए। याÿा◌ी बाबा अपन कĝयकó कोनो सँ◌ाचमे गिढ़ कऽ \nपाठकक आगू नै रािख सोझ-सोझ िबना कोनो रंग-टीपक उपिİथत कऽ दै \nछिथ, तŵ पाठक हुनकर किवताक कĝयसँ सोझे जुिट जाइ छिथ। \nआलंकािरकता आिक कĪपनाशीलतामे बोिरया पाठक बाम-बूच नै जा सकैए। \nयाÿी अपन किवतासँ सĦपूणर् ĉपसँ िमिथलŬचलक िकसान आ गमैया मजदूर \nआ मुďयतः ओही नजैरसँ पूरा भारतीय समाजकó ओकर Ćबलता आ दुबर्लता \nसंग देखैत उजागर करै छिथ। तŵ हुनक किवतामे विणर्त सामƇी सोझे \nसमाजसँ ओतऽ गेल रहैए आ हमरे बात कहैए। अपन पिरवेश आ अपन  18  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसंवेदना Ņारा यथाथर्कó टोिहयेबाक एगो चेƠा याÿा◌ीक किवतामे सभतैर \nभेटैए। िजनगीक यथाथर्सँ सरोकार रखिनहार एगो खँ◌ाटी रचनाकार माÿ \nऐिĠƖक सुžरतेकó नै िचिÿत करैए अिपतु ओ िजनगीक कुĉपताकó सेहो \nअँ◌ाकैए। ओजह ई छै जे िजनगीमे सभ िकछु सुढ़ब-सुžरे नै छै। ओइ जघ \nसुžरताक पीठ-पाछू कुढ़ब, चँ◌ाछल आ धोखाधिरयोक अिİतĜव छै। यिद एक \nिदस गामक अपार आ असीिमत सुžरता छै तँ दोसर िदस गाममे बसिनहार \nलोक टोला-परोसक उधेसल-पुधेसल, उजरल-अपटल िजनगीक ददर्नाक \nकुĉपता सेहो। एतेक थाकल-हारल आ थकुचल िजनगी िक सुखक सभ \nबात गामक रहरहँ◌ा लोकक लेल ĉप-कथे बुझाइत रहै छै। फेर मुŇी-दू मुŇी \nभात आिक िकछु टुĸा-साबुत सोहारी आ दािल िक तीमनक झोर जुिम \nगेलापर ओ िदĪलीक दरबार आिक रंगमहलक सुध िकए लेत? यएह तँ अिछ \nऐ िजनगीक असीिमत िवरोधभास। याÿी अपन किवताकó Ƈामीण पिरवेश आ \nअपन संवेदना Ņारा यथाथर्कó देखैक Ćयास िनरंतर करै छिथ। सभसँ खास \nबात तँ याÿा◌ीक किवता मे ई ऐ जे ओ किवकमर् कó Ćितơामूलक नै, अपन \nिविशƠ संवेदनशीलताक दाियĜव पूवर्क ĭयवहार करब मानैत रहल छिथ। \nयाÿी जेहन काĭय युगक िनमŭण केलिन, ओकर तĉमे नै जा बेसी रचनाकार \nओकर आकृितकó İवीकार आिक खािरज करैत रहलाह। ऐ फūटक रचनाकार \nलग गामक अित जĉरी मुदा उपेिüत थीितक खबैर तँ रहै छिन बलू गोबरकó \nगणेश आिक पाथरकó भगवान बनेबाक मुƖा आ चेƠामे। याÿीक किवतामे \nपाथर बिन गेल लोकक सुिध आ संधान भेटैए। गाम घुĉ (भुसपुतरा) आिक \nठठरीक ‘ फोटो’ जेकँ◌ा हुनकर किवता मे नै अबैए। जेतऽ यथाथर् युग-सĜय \nबिन जेबाक ओजह सँ िवýापनी मंडीमे थोक ĉपसँ उतरैए जĉर, बलू ओइमे \nनै तँ गामक आम जनक थीते उजागर भऽ पबैए, आने खास लोकक चिरÿो \nउघारल-उधेसल जा सकैए। जिहना वतर्मान समएमे वैिĂकता सुनबामे तँ \nवसुधैव कुटुĦबकम् अथवा माĎसर्क दुिनया भिरक मजदूरक एकताक आƫान \nसन उदाþ बूिझ पडै़ए बलू िƅया आ असैरमे एकर िवपरीत एक छÿा \nसाƛाĔयवािदक सूÿ, सौĠदयर्वादी सुकुमार किवक गामसँ फराक याÿीक गाम \nतखने अइ जे मूल ĉपसँ िकसान आ खेत-मजदूरक पüधरता िहनकर \nकिवताक गामक Ćितबŀता अइ, कोनो ‘फैशन’ नै। आ अही ओजहसँ अपन \nिजनगीक सभसँ कम, जिटल आ आरंिभके काल खंड अपन जनमथान \nतरौनीमे िबतिबतो हुनक किव ओकर गुĉĜवाकषर्णसँ मुĎत नै भऽ पबैए। देश-\nिवदेश सभतिर सवŭिधक रहिनहार ई याÿी किव कोनो शहरी उńान; पाकर्मे  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  19 \nĤयॲतल आ करतब, िƑल कराओल मौसमी फूल आिक पþाबहार, ƅोटनक \nचाक-िचकपर आकृƠ नै होइ छिथ बलू ओþौ गामक चर-चūचरमे अगराइत \nभŲट-कुमुिदन, माछ-मखान, लीची आ आम सभ कथूक नैसिगर्क सुĠदरताकó नै \nिबसिर पबै छिथ- कþे दीब लगैए हमरा अपन ओ तरौनी गाम। मोन पड़ैए \nलीची आ आम। मोन पडै़ए कुमुिदनी आ ताल मखान। गामसँ दूर रहबाक \nकचोट İपƠ ĉप सँ ĭयĎत करैत अपन िववशताकó फिरछा कऽ रखै छिथ \nयाÿी अपन किवतामे। खाहŲ तन सँ कतौ रहथु बलू मोन मैिथल जातीय \nभारतीयता सँ हŲठ नै भऽ पबैए। होइ कोनहुँ ठाम। िकछु भै जाइ। रही \nबहुतो दूर वा लगीच। बंधुगण बĉ दुरदुराबथु िकंतु। जनिन राखब भाव अँह \nजननीक। एकरा आर फिरछाबैत एक ठाम ओ कहै छिथ- िकंतु की हम \nिबसैर पाएब। तरौनी सन गाम? गड़हरा सन आम? दीिदक इनारक पािन। \nअपन पोखिरक ओ ठुŇ पातर जािठं।... धनĉर बाध कोसक कोस। हुनकर \nअनुराग िसĠदूर ितलिकत भाल पर केिĠƖते रहैए। आकृƠ करैए किव कó \nनेनाक थॲथ हँसी, जेकरामे महज सुžरते नै, संजीवनी शिĎतक संचारक \nछेमता ओ पबै छिथ। अहल भोरे जाड़ मासमे गाममे ओिरयाओल छूराकó \nतपैत, िजनगीक सुख-दुःख मादे िनįकपट बितयैत, घूराक सोĠहगर गमैया \nगंधक पता ओहन आĜमीय भाव सँ कोनो याÿीये सन मािट-पािनक किवकó \nभऽ सकै छै। आंचिलक बोलीक िमĔझरक, िमĎसचर अथŭत् संकीणर्तासँ हŲठ \nअनगढ़ बोली कोनो किव याÿीयेक कान जुरा सकै छै। जूता-मोजाक टीप-\nटापपर नै, ठेला आ बेमाय फाटल गोरपर कोनो किव याÿीयेक नजैर जा \nसकै छै। दू-गो िबĦब जे खँ◌ाटी गमैया अइ, आम लोकक आशा-आकं◌ाüाक \nĆतीक अइ- दूिधया शीश आिक बािल ओ āमक फलाफल सोिनम पाकल \nशीश अिधक ठाम āमक गायक ऐ किवक किवता मे अबैत रहैए। \nवतर्मान ĭयवİथापक Ćतीक ध्◌ूĉ ( भुİसा भरल झामलाल िबजुका) क \nमाğयम सँ तँ किव पूरा ĭयवİथापक चिरÿ ओ थीतकó बेपदर् करै छिथ। \nचेतना हीन जनतंÿक मािलक जनता साकŬü नै भऽ गफलैतमे पड़ल रहैए आ \nओकर ओगरबाĉ Ćितिनिध अपनेमे टरर् भūजटा पूरैत रहैए। उपरका जँ \nसरङमे िबचरैत रहैए तँ िनचलका िदन-िदन पताले धँसल जा रहलए। दूनू \nफँ◌ाट अपचक िशकार। बेसी कदž सँ तँ कम अिधक पौिƠकता सँ। \nĆितिनिधक मगज आ करेजमे भुİसा भरल बुझा पडै़ए जै पर खŀर, \nİवदेशीक आङरüक खाल चढ़ल अइ। अकालक ओजहसँ İवतंÿ गामक \nअİसी Ćितशत लोकक ÿासदीक केहन सजीव िचÿ याÿीक किवतामे संभव  20  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nभेल अइ- िबना पजारक मĠहुवाएल चूिŎ, कामिह जँ◌ात-चकरी, अžदाताक \nसंग समान िजनगी बसर तै त- बरतैत आिāता कनही िपिलया, लाभर-जीभर \nअहरा ĆाĢत केिनहार िगरिगट, मूसआ कौवा सभक उदासी, हतासी आ फेर \nआंिशक जĉरैत पूितर् सँ टुकटुकाएल ओकर सभक चेƠा आ चुहुलकó भला \nकोन ‘ फेĠसी’ किव एते कममे एते िवराटताक संग Ćİतुत करबाक सामरथ \nरािख सकैए। \nभाखाकó हम अिभĭयिĎतक माğयम टा मानैत रहल छी तŵ याÿी आ \nनागाजुर्नमे अंतर करबामे असोकजर्क अनुभव करैत छी। मूल वİतु तँ िछऐ \nकĝय। गोल कऽ िदयौ तँ लालमोहन, नाम तँ गुलाबजामुन। हलवाइ तँ \nएकेगो- याÿी किहयौ िक नागाजुर्न। गरीब-गुरबा, िकसान आ मजूरक आĜमीय \nसमाङ। कतौ पं वैńनाथ िमā नै कलगणारक ĉपमे। मनुख तँ वाİतिवक \nĉपमे अगबे मनुखेटा रहै छै। दोखी तँ भेल करै छै कोनो ĭयवİथा माने \nसंचालन तंÿ। जँ◌ातक काज िछऐ िपसनाइ। अिखयासबाक तँ एतबे छै िक \nओइमे ढारल की जा रहल छै- कोदो-मĉवा आिक चाउर-गहूम। सńः \nĭयवİथाकó खेलौिड़या मुƖामे लुŎुवा देखेबामे बाबा याÿी-नागŭजुन िहĠदीक \nमाğयमसँ भाव ĭयĎþ केिनहार िकसान किव िÿलोचन आ केदारनाथ अƇवालो \nसँ सहज आ पटु देखनामे अबै छिथ। \nजनसंकुल टीसनो पर किव गामेक अँ◌ािखक Ćयोग करैत देखल जाइ \nछिथ। ओइ लोक वरक अपार भीड़ोमे लोक-मन अथŭत िनĵवगŰय Ƈामीणे \nपिरवेशक दुरगमिनयँ◌ा किनयँ◌ा-बरे पर किवक अँ◌ािख जाइए। पारंपिरक रङल-\nटीपल बाकसपर ओङठिल घोघ-मरद काढ़ने नवकिनयँ◌ा आ ओकर रिछया लेल \nबहाल लोकिनयū चानीक टकहीक हर पिहरने, माङुर माछ सन काठी आ \nिसमरताइवाली आँिखसँ गामेक अनगढ़ सुžरताक पारखी कोनो किवक \nअँ◌ािखटा देिख सकैए। तेज सबारीक िबरड़ो आ घटाटोपक अछैतो भदबािरक \nभीजल घॲघा सन ( सूŞम गमै उपमा) मंद ससरैत Əामे पर किवक अँ◌ािख \nजाइ छिन। गामक हरेक मोचŭ पर याÿीक किव साकंü ठाढ़ भेटैए। मािटक \nसभ İपंदन हुनकर किवतामे िननािदत होइए। तĜकालीन सामािजक, आिथर्क, \nराजनैितक सभ Ćकारक िवƖूपताक खबैर याÿी लैत चलैत छिथ, संगे गामक \nसĦपूणर् िजनगीकó ĉपाियत सेहो करै छिथ। गामक लोकक सभ आशा-\nआकŬüा, दुःख दरेग, हँसी-खुशी, सौĠदयर्-कुĉपता, जय-पराजय, उĜथान-पतन, \nकमजोरी-मजगूती, समटा समभाव सँ हुनकर किवता-याÿामे सरीक रहैए। \nकिवकमर् हुनकर धमर् छिन, िजनगीक ममर् छिन। कतौ लौल, सौख आिक  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  21 \nĆदशर्नकािमता नै। \nयएह ओजह अइ जे Ćगितशीलताक Ćदर्शनमे ओ अपन मैिथल समाजक \nİथानीयताक सभसँ Ĕवलंत आ अपिरहायर् समİया वैवािहक दुगुर्ण सभसँ सेहो \nमुँह नै मोडै़ छिथ। यत्-यत् िपěडे, तत् ƙŌाěडे, İथानीयता सँ सावर्भौिमकता \nहुनक आदशर् बुझा पडै़ए। सरजमीन सँ किट अकासक गĢप कखनॱ नै। तŵ \nिमिथलŬचलमे ĭयाĢत बेमेल िबयाह, बहु िबयाह आिद दुगुर्णक िचÿण भेल अइ। \nतĜकालीन मैिथल समाजक खाहŲ बेमेल िबयाहक İपƠ िचÿण हुअए आिक \nचिरÿक उľाटनक संग तिहयाक पेशेवर घटकक सजीव आकलन जेना \nयाÿीक किव कऽ सकल अइ, िनİसंदेह िमिथला केिĠƖत आन कोनो किव सँ \nसंभव नै भऽ सकल। संİकृितक एहन सĦयक आ िनठुर ĭयाďयाक संयम \nअंतऽ कतौ भेटब दुलर्भ। \nगामक-घर, मािट-पािन सँ केहन संĭयĎþ छला ओ एकर पिरचय तँ \nसुगमताक संग जेतऽ–तेतऽ भेटते अइ, तैयो बानगी सĉप िकछु पितयानी \nउदघृत करबाक इĒछाकó नै रोिक सकबाक िववशताक संग एतऽ राखऽ चाहै \nछी जे बाल-िवधवाक दुःख दैĠयकó सूŞमताक संग उजागर करैए ‘‘ भुİसाक \nआिग जेकँ◌ा नहूँ-नहूँ। जरै छी मने-मने हमहूँ। फटै छी कुिसयारक पोर \nजेकँ◌ा। चैतक पछबा मे ठोर जेकँ◌ा। काते रहै छी जनु घैल छुतहर.....।’’ \nयाÿी अपनाकó कतौ िविशƠ नै, अपन किवĜवकó सामाĠये मानैत रहल \nछिथ। जहिन िक सभ मतक मानिनहार सारİवत चेतनाक सवŸपिर िसिŀ \nमानैत रहल छिथ, तेनािहितयोमे याÿी अवसरक अनुकूलतेकó आने सफलता \nजेकँ◌ा सवŸपिर मानै छिथ। परम मेधावी कते बालक जेतऽ। मूखर् रिह गायटा \nचरबैत छिथ। ....... कािलदास कते। िवńापित कते। छिथ हेरायल \nमिहंसबारक हŲड़मे। याÿीक िशĪपी गामक ‘कमिशर्यल’ सौĠदयर्कó Ćİतुत करब \nमाÿ अपन अिभƠ िकžॱ ने रखने अइ। ओ यथाथर्क एहन समतल भूिम \nतैयार करैत चलै छिथ िक ओ अनायास ‘सुĠदरम्’ भऽ किवतामे Ćकट भऽ \nजाइए, वनफूलक महमही जेकँ◌ा। जॱ एक िदस हुनका फिसलक मंजरीक \nदुलर्भ महमही अिभभूत करै छिन तँ दोसर िदस जेठक ितĎख आतपकó सहैत \nकृिष कमर्मे साधनारत बीया बाउग केिनहार हाथ ओ मुँहक दूरीक सुरता सेहो \nसतबैत रहल छिन। Ƈामीण üेÿ दऽ बुलैत हैत तीरभुिĎþक माला हुनका नै \nिसहाबै छिन। थलहा कृिष – कमर्सँ लऽ जल-कृषक मलाहक िजनगी तकक \nशैली ओ सं◌ाİकृितक चेतनाक सूŞम ýान बाबाक ओतऽ जतबा अइ, आनठाम \nएहन आ एते दुलर्भ अइ। एकर संगे नदी सभक Ćलयंकारी ताěडव आ  22  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nओइसँ उपजल ओबा-टुनकी, मरकी-फौतीसँ सेहो छगाइत छिथ बाबा याÿी। \nएकर िवभीिषकासँ कोन फūटपर कोन असैर पडै़ छै नीमन जगती बूझल \nछिन किव याÿा◌ीकó। एकेगो थीत केना ककरो गोटी लाल करैए, ककरो \nउफँ◌ािट तँ ककरो पबžी लगबैए आ ककरो खेले उसिर दैए। \nसहज सपदर् भाखामे िवराट शĤद अिभĭयंजना जे याÿीक ओतऽ भेटैए ओ \nकोनो खँ◌ाटी Ƈामीणे संİकारक किव ओतऽ संभव छै। नव िनिमर्त मुलकी \nĭयवİथाक Ćित मोह-भंगक मादे İपƠ आ संधानल कसगर चोट किरतो \nफूलगेनासँ Ćहारक मुƖा ऐ महान किवक अपन िवशेषता रहल अइ। याÿी \nअपन लोकदृिƠकó गमैया संİकारक ओजहसँ घोघटामे बादिरक चान सन \nभँ◌ािप, अपवाद थीितकó छोिड़ Ćİतुत करैत रहल छिथ जे िनिĀत ĉपसँ ƇाĦय \nसंİकारेक असिर अइ। İवदेशी ÿु◌ुिटपूणर् आ जंगलशाही वþर्मान ĭयवİथापक \nĆित मोहभंगकó याÿी सोझ-सहज हाड़ तक छूबऽ बला शुरमे ĭयĎþ करबाक \nसामरथ रखै छिथ तै पर थोड़ेक दीिठ देल जाए - चानन बुिझ हम िकदन \nलेपल देह मे। वाह रे! महान किवक शĤद अिभĭयंजना। आम लोककó उमेद \nरहै चाननक शीतलताक, बलू भेटलै वएह िनिघर्न अविशƠ-नव ĭयवİथाक \nचिरÿकó केहन मयŭिदत गमइ संİकारक संग उधेसबामे सफल होइ छिथ- \nपूँछ उठाकर नाच रहे हŵ ‘पािलर्या-मेĠƏी मोर’। िबिखन-िबिखन िबĦबक Ćयोगक \nअिनवायर्ताक अछैतो भारतीय ƇाĦय संİकारक केहन िनवर्हन। अखारापर दम \nĆदशर्नसँ बेसी दम पचेबाक Ćिƅया बेसी कुशलताक मानल जाइ छै। ई बात \nिभž जे ऐ ƇाĦय सहज चेतनाकó गिरयेबाक उदेससँ गमार आिक भदेसी \nिवशेषणसँ अिभहीत िकए ने कएल जाउक। याÿी नव मानवताकó आकृितक \nआधारपर छोट-पैघ आङुरक छपािट हाथकó सुĈब बनेबाक दलील देिनहार \nिमĝयाकार सभक फūटक नै भऽ सकै छिथ, ओजह जे हाथ ‘İविİत-İवाहा’ \nसभ कथूमे सüम आ मूल भेल करैए जहिन िक सुĉब अनुकृित माÿ। ओ \nकोनो Ćणालीक संचालनक सामरथ नै रािख चमचा चालन माÿ कऽ सकैए। \nसाĦयक अथर् युगकिव याÿी सभंजन जेिक भारतीय दशर्नोक मूलाधार अइ, \nसएहटा लगबैत रहल छिथ। कोनो वायवीय अथर्क आधारपर सĜयकó खािरज \nकरबाक कुĆयास ओहन महामना किव भला िकए करत? \nएतावता जनवादी चेतना आ Ƈामीण सॱदयर्-बोध महान किव याÿा◌ीक \nिजनगीक सहज उĒछवास आ ऊजŭ, करेजक ध्◌ुकध्◌ुकी आ धमनीक Ćवािहत \nरĎþ रहल अइ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  23 \n \nडॉ. राजीव कुमार वमŭ \nकारी घटा बरसैत मेघ  \nतीस बरीख भऽ गेल िदĪलीमेI गामक िजनगी मोन पड़ैत अिछI \nशेफािलका जीक पोथी भावŬजिलक िकछु पžा पलटलॱ- हमर अपन गाम सजीव \nभऽ गेल- \nआम, लताम, सीसो, सपाटू, नािरयल वृüक फुनगीसँ/ धरतीकŲ अशीशैत \nचान सुĈजक िकरणI/ हेमंत-बसंतक सुžर Ćसून ĆसžI/ कोसी कछेरक \nĆाथर्ना सदृश मंद मंद सुगिĠधत,/ शीतल बयार/ हवासँ अठखेली करैत खेतमे \nगहुमक बािल/ अनिगन हीरक जोत पसारैत मोइनक जलधारI/ नाहपर बैसल \nहम अहū/ पािरजात सुमन सन शुƚ तारकक/ ĔयोĜसना पिरधान/ İवगर्क \nमĠदािकनी तीरसँ बरसावैत जीवन-दान/ ƙŌक थानसँ अबैत कीतर्न-गान/ \nĆाचीन ऋिष मुिनक आāम सन पावन/ शुƚ िİनĐध हमर ई डुमरा गाम/ \nबाबूजीक िवĂास  मūक ममतस◌ँ भरल ई सुĠदर शुिच-धामI \nहमरा मोन पड़ल गामक घनघोर मेघI हिथया आ काĠहा नüÿI चमकैत \nिबजुिरI मयूरक नाचI  ऋतुक रानी वषŭI मोन पड़ल ĔयोितरीĂर ठाकुरक \nवणर्न- मेघक गĔज, आकाशक मेचकता, िवदुĪलताक तरंग, कदĦबक सौरभ, \nिवषधरक संसार, ददुरक कोलाहल, धाराक संताप, आिदĜयक तुĒछताI     \nहम सभ Ƈीįम ऋतुक Ĕवालास◌ँ जखन मृतĆाय भऽ जाइत छी तखन \nवषŭक बू◌ंद संजीवनीक काज करैत अिछI मोन पाडू भुवनेĂर िसंह भुवनक \nशĤद-  \n आएल आषाढ़, आएल आषाढ़I  \n भए गेल ितरोिहत Ƈीįम गाढ़I    \n झर-झर-झर-झर झहरय फुहारI  \n खुिज गेल Ćकृित- मंिदर- दुआरI  24  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n िवĂनाथ िवषपायीजीक पंिĎत सेहो याद अबैत अिछ-  \n पट पिहिर हिरत नव Ćकृित नटी \n पुिन गरा बािĠह कए बĸ माल I  \n िझंगुर नूपुर िपक गीत गािब \n फेकै अिछ िबजुिरक नयन-जाल II  \nिवńापितक नाियका कारी नुआ पिहिर मु◌ँह झūिप, पएरक कड़ाकŲ ऊपर \nससािर, नूपुरक मु◌ँह बंद कए िपĒछरमे अिभसारक िनिमþ İथलपर जाइत \nछिथ जखन वषŭ भए रहल अिछ, मेघ गरैज रहल अिछ, सा◌ँप सह-सह कए \nरहल अिछI  \nिदĪलीमे वषŭक इĠतजारमे आँिखमे दरद आ िदलमे बेचैनीI हिथया आ \nकाĠहाक कोनो चचŭ नैI िझĠगुरक गीत दुलर्भ आ मानव İवयं िवषधरI  \nरþी भिर बूंद आ बाटपर गाड़ीक लĦबा जामI पाइने पाइन, गƂढे गƂढाI \nनालीक यमुना रोडपरI  \nनै चाही हमरा िदĪलीमे हिथया आ काĠहाI दू  बुžस◌ँ काम चला लेबI \nगाम जाएब त◌ँ हिथया-काĠहा देख लेबI खूब देखब कारी घटा आ बरसैत \nमेघI   \nलेखनीकó िवराम दऽ रहल छी शेफािलका जीक भावŬजिलक गोटेक \nशĤदस◌ँ- \nहमर हृदय मĈİथल बिन जाइत अिछ  \nअहū \nमेघ बिन बरैस जाइत छी  \nहम कृतý भ जाइत छी II   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  25 \n \nअशोक \nबनैत कम िबगड़ैत बेसी \n(सुभाष चĠƖ यादवक दोसर कथा संƇह) \nबनैत िबगड़ैत सुभाष चĠƖ यादवक दोसर कथा संƇह िथक। पिहल \nकथा संƇह ‘ घरदेिखया’ करीब छĤबीस वषर् पूवर् आएल रहए। एतेक \nअंतरालपर आएल संƇह İवाभािवक ĉपó लोकक िध यान आकृƠ करैत अिछ। \nसे अहू दुआरे जे सुभाष चĠƖ यादव मैिथलीक जानल-मानल कथाकार छिथ। \nमैिथली कथा सािहĜयमे सुभाषक अपन िविशƠ योगदान अिछ। आलोचक \nकुलानĠद िमāक कहब छिĠ ह जे मैिथली कथाक üेÿमे एकटा िनिĀत सीमाक \nअितƅमण सुभाष चĠƖ यादवक बादे आरĦभ भेल। जे अखनुक नĭयतम \nकथाकार लोकिनक िĆयतम आİथा आ पिवÿतम िवĂास बिन गेल अिछ।  \nअपन कथा-संƇह ‘घरदेिखया’क शीषर्क कथा घरदेिखया सुभाषकó मैिथली \nकथामे İथािपत कऽ देने छल। ई कथा िमिथला िमिहरक १५ िसतĦबर \n१९७४क अंकमे पिहल बेर छपल रहए। ई कथा १९७७मे मैिथली \nअकादमीक कथा संƇहमे अपन İथान बनौलक। कथाक संग देल \nसĦपादकीय िटĢपणीमे कहल गेल जे ‘ बीसम शताĤदीक ऐ  उžत युगमे \nसमाजक एकटा वगर्क यथाथर् सँ ई कथा जे अंतरंग साüाĜकार करबैत \nअिछ, से एके संग मोनमे अिनवचर्नीय आƪाद आ भीतर धिर पैस जाइबला \nअवसादसँ भिर दैत अिछ। कथामे भाषा केना फोटोƇाफी करैत चलैत छैक, \nतकर बड़ सुĠदर उदाहरण ई कथा अिछ’। वİतुतः ‘ घरदेिखया’ सुभाषक \nअनेको Ćिसŀ कथामे सँ एक िथक। ओ कथा अभावƇİत लोकक घरक \nपिरिİथितकó बहुत सुĠयİत ĉपó देखब संवेिदत करैत अिछ। उपेनक संग \nपाठक सेहो ‘काका’क आिथर्क अभावकó देिख  िचंितत भऽ उठैत अिछ। आब \nबेटीक िबयाह लेल टाकाक जोगाड़ केना हेतै? पाठक सोचबा लेल िववश  26  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nहोइत अिछ। \nिनिĀत ĉपसँ सुभाष मैिथली कथाकó अपना तरहक िकछु उþम कथा \nसभ देलिन अिछ। घरदेिखयाक संग काठक बनल लोक, फँसरी आ झािल \nबहुतो पाठक आलोचक Ņारा Ćशंिसत भेल अिछ। ई कथा सभ सुभाषेक नै \nमैिथलीक नीक कथाक ĉपमे मानल जाइत अिछ। सुभाषक नीक कथा आरो \nअिछ। हम एतए िकछु आर कथाक नाओं लऽ सकैत छी। एकटा दुखŬत \nकथा, उतर मेघ, जासूस कुकुर आ चोर, हीथर्, पिरचए, बेर-बेर, िलģट आ \nफुकना। ई सभ कथा अपन िशĪप ओ कĝयक संतुलनसँ अभीƠ Ćभाव \nछोड़बामे सफल भेल अिछ। कम-सँ-कम शĤदमे कोनो ĭयिĎत, घटना अथवा \nभावक सजीव ओ भावपूणर् अंकन ऐ  कथा सभमे भेल अिछ। एकटा \nकलाकारक ĉपमे सुभाष वणर्नसँ बेसी िचÿणमे अपन िनपुणता देखबैत रहला \nअिछ। से िबना कोनो ताम-झाम, रंग-रोगनकó। तँए सुभाषक कथा सभ \nकखनो कऽ एकटा रेखा-िचÿ, शĤद िचÿ सन लगैत अिछ। सािहĜयमे जेकरा \nरेखािचÿ कहल जाइत अिछ, आ◌ेइमे कम-सँ-कम शĤदमे कलाĜमक ढंगसँ \nकोनो वİतु, ĭयिĎत अथवा दृĮयक अंकन कएल जाइत अिछ। ऐ मे साधन \nशĤद होइत अिछ , रेखा नै । तँए एकरा शĤदिचÿ सेहो कहल जा सकैत \nअिछ। एकर अंƇेजी नाओं İकेच, फोटो नै िथक। रेखािचÿमे कथाक \nगहॴरताक अभाव रहैत अिछ, परंतु रेखािचÿमे नै। ऐ सभ बातक होइतो \nकथा आ रेखा िचÿमे बहुधा भेद करब मुिĮकल होइ छै। \nसुभाष चĠƖ यादवक ‘ घरदेिखया’ संƇहमे पै◌ंतीसटा कथा रहए। बनैत-\nिबगड़ैतमे एĸैसटा कथा अिछ। ऐ  एĸैसटा कथामे एकटा कथा अिछ ओ \nलड़की। ई कथा ‘ असंगित’ नाओंसँ ‘ घरदेिखया’ संƇहमे सेहो अिछ। दुनू \nकथामे घटना एĸे िथक। मुदा उपİथापन आ िनİपिþमे अंतर अिछ। ऐ  \nĆकारे एĸे घटनासँ िनिमर्þ कथाक दूटा पाठ, दू शीषर्कसँ हमरा सभकó भेटैत \nअिछ। घटना महानगरक होİटल लगक िथक। मोटरमे बैस कऽ एकटा \nलड़का आ लड़की चाह पीलक। चाह पीब कऽ दुनू कप लड़की हाथमे \nरखने रहए। नवीन, जे ओकरासँ अपिरिचत रहए, तकरा जाइत देखलक तँ \nपुछलकै जे की अहū आ◌ेइ िदिस  (चाहक दोकान िदिस ) जा रहल छी? सवाल \nखतम होइते नवीनक नजिर लड़कीक चेहरा सँ उतिर कऽ ओकर हाथक \nकपपर चिल गेलै आ ओ अपमानसँ ितलिमला गेल। ओकरा भीतर ƅोध आ \nघृणाक धधरा उठलै, की आ◌ेइ दुनूक अइंठ कप लऽ जाएत? लड़कीक नेत \nबूिझते ओ जबाब देलकै, नै। असंगितमे नवीन अंत धिर ितलिमलाइत रहैए  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  27 \nआ सोचैए जे ओ िकए नै  किह सकलै, ‘हाउ िडड यू डेयर?’ कथा ऐठाम \nखतम होइत अिछ। मुदा ओ लड़की मे एकर बादो कथाकó िवİतार देल गेल \nछै। नवीनक मानिसक अंतŅर्ĠŅ छै। ओ सोचैत अिछ जे दुनूमे िक यो दोषी \nरहल हेतै आ दुनू दोषी हेतै आ दुनूमे िक यो नै । कारण आरो भऽ सकैत \nछल। अंततः एतबे सĜय रिह गेलै जे लड़की उदास भऽ गेल छलै आ नवीन \nदुखी। ई सभ बात ओ सोचने चल जा रहल छल। दुनू कथामे घटना \nकिनयóटा अिछ। आर जे िकछु अिछ  से मानिसके İतरपर अिछ। पिहलमे \nअपमानक बोध अंत धिर बनल छै। ऐ  बातक पछताबा छै जे लड़की \n(असंगितमे लड़कीक नाओं कूकी िथक) के◌ँ झािड़ कऽ बदला िकए नै \nलेलक? ओकरा औकात िकए नै देखा सकलै! तोहर ई मजाल जे हमरा \nअइंठ कप उठा कऽ लऽ जाइ लेल कहबó? मुदा ओ लड़कीमे ई अपमान \nबोध अंततः समझौतामे बदिल जाइत अिछ। थोसथाम भऽ जाइ छै। \nलड़िकयो उदास जे अनेरे कहलकै आ नवीनो दुःखी जे अइंठ कप लऽ \nजइतए तँ की भऽ जइतै। मुदा ई सभटा मन कथे। मनेक भीतरमे चलैत। \nपजरैत आ िमझाइत। कथाक ऐ  दुनू पाठक िवİतारसँ तुलनाĜमक अğययन \nबहुत रोचक भऽ सकैत अिछ। \nबनैत िबगड़ैतमे संƇहीत कथा सभसँ पूवर् कथाकार ‘अपन गĢप’मे कहैत \nछिथ जे ‘हमर रचना और िकछु नै, देश-कालक Ćित हमर Ćितिƅया िथक। \nहम अपन समैक सार तĜवकó ĆितिबिĦबत करए चाहैत छी। जीवन लेल जे \nिकछु नीक आ āेयİकर अिछ, हमर रचना तकरे हािसल करए चाहैत अिछ। \nहम एहन मनुĎख गढ़ए चाहैत छी जे सभसँ Ćेम करए। आ Ćेम वएह कऽ \nसकैत अिछ जे सĜयक सवŭिधक िनकट हएत’। कथाकारक इĒछा आ कथा \nसभकó जँ देखी तँ लागत जे कथाकार अपन अभीƠकó बहुत अंश धिर ĆाĢत \nकऽ लेने छिथ। जतए कतौ अभीƠक ĆािĢत नै भऽ सकलिन अिछ तँ से \nअभीƠक अİपƠता आ तइ कारणे उĜपž िशĪपक कमजोरी िथक। Ćथम \nपुĈष कथावाचकबला अथŭत् कथा कहिनहार ओ कथा जनिनहार जतए एक \nछिथ से एगारहटा कथा अिछ। ई सभ कथाकó आĜमानुभूितक िनकट मानल \nकथा अिछ। एहन कथा सभ अिछ, अपन-अपन दुःख, आतंक, एकटा अंत, \nएकटा Ćेम कथा, किनया◌ँ पुतरा, कारबार, कुĮती, तृįणा, दृिƠ, बात, रĦभा, \nहमर गाम। ऐ  एगारहो कथामे सँ दसटा कथामे हम सोझे-सोझ पाÿक ĉपमे \nकथामे सिĦमिलत छिथ। मुदा एकटा कथा ‘ तृįणा’मे ओ दोसर पाÿ \nअिखलनक िखİसा कहैत छिथ। ऐ  कथा सबहक माğयमे देश-कालक Ćित  28  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nजे Ćितिƅया ĭयĎत करैत छिथ से यथाथर् लगैत अिछ। से वþर्मान \nसामािजक-आिथर्क िİथितमे राग-भावक होइत अभावकó देखबैत अिछ। \nसामािजक-पािरवािरक सĦबĠध-अनुबĠध बदिल रहल अिछ। अनकर दुख \nतकलीफक Ćित एक माĉक उदासीनता पसिर रहल छै। कारोबारी सĦबĠध, \nअĮलीलता हदकó छूिब रहल अिछ। शासन-बेवİ था असंवेदनशील आ ƚƠ \nभऽ गेल छै। लोक कमजोर आ असहायकó दबबए चाहैत अिछ। गाम-घरमे \nजमीन-जाल, सĦपिþक छीना-झपटी बढ़ल छै। कथाकार चाहैत छिथ जे Ćेम \nकएिनहारक बीच सĦवादहीनता नै उपजए। सĦवादहीनतासँ ओ बैचेन होइत \nछिथ ( एकटा Ćेम कथा) ओ मानैत छिथ जे पित-पėीक बीचोमे सभ िकछु \nसाझी नै होइ छै ( अपन-अपन दुख), शासन-बेवİ थाक अंग भेलापर िमÿ-\nपिरिचतोक बात-बेवहार बदिल जाइ छै। ई बात-बेवहार आतंिकत कऽ सकैत \nअिछ ( आतंक)। āŀा आ िस नेह देखाबए लेल कमर्काěड जĉरी नै छै \n(एकटा अंत), िनĮछल आ िनिवर्कार यौवनकó छली आ िवकारƇİत \nमानिसकतासँ बचाएब किठन भेल जा रहल छै (किनयū पुतरा)। ऐ  कारोबारी \nयुगमे असहाय आ िनबर्लकó आिथर्क-शारीिरक शोषणसँ बūचब मुिĮकल भऽ \nगेलैक अिछ। मानवीयताक Ũास भऽ रहल छै (कारोबार), जीवनक आपाधापी \nलोककó जिहना-तिहना रहबापर िववश करै छै ( कुĮती), कोनो सुĠदर दृिƠ-\nभंिगमावाली İÿीक Ćित सहज िखंचाओ आ लगाओ सĦभव छै। लोकमे ई \nइĒछा जनिम सकै छै जे ओकर संग हरदम बनल रहए। संग निहयो भेटतै \nतँ İमृित आĜमाकó आलोिकत करैत रहतै ( तृįणा), मनुĎखकó जीबाक लेल \nसाथर्क ओ ĭयावहािरक दृिƠ आवĮयक छै ( दृिƠ), जीवनमे बहुतो घटना \nघटैत रहै छै। जीवन कथा चलैत रहै छै। दुख-सुख भोगैत रहैत अिछ \nलोक। परĠतु बात कखनो-कखनो बिन पबैत छै ( बात), रĦभा सन ĉपवती \nİÿी ककरो कोनो अवİथामे िवचिलत कऽ सकैत अिछ। ऐ  िवचलनमे मोनकó \nनुका कऽ राखब सĦभव नै छै। मोन पारदशŰ भऽ जाइ छै। मोनक सुĠदरता \nआ कुĈपता देखार भऽ सकै छै ( रĦभा), अनुपिİथत जमीĠदारक लेल गाम \nआब İमृितमे जा रहल छै। गामक जीवन िवकट भऽ गेल छै। वİतुतः गाम \nआब अपन नै रिह गेलैक अिछ (अपन गाम)। ऐ  सभ कथामे जे भाव-िवचार \nĭयĎत भेल अिछ से बहुलŬशमे कथामे अनुİयूत भऽ कऽ आएल अिछ। मुदा \nजतए-ततए कथामे फूटसँ िटĢपणी, िचĠतन, दशर्न वा मĠतĭयक सोङर सेहो \nिदअ पड़लिन अिछ कथाकारकó। कथा-संƇहमे संगृहीत िकछु कथा सभमे ई \nसॲगर कखनोकó कने खीचल-तीरल सेहो लािग सकैत अिछ। लािग सकैत  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  29 \nअिछ जे कथावाचक जेना िकछु आगू बिढ़ गेल अिछ आ कथा कतौ पाछूए \nछूिट गेल अिछ। हमरा जनैत एकर कारण कथाक ĉप-िवधान िथक, ले \nआउट िथक। कथाĜमकताक अभाव िथक। जँए िक सुभाष अपन कथा लेल \nवातावरण आ पृơभूिमक िनमŭण निहएँ जकū करैत छिथ तँए हुनका अभीƠ \nĆािĢत लेल कखना◌ै◌ं कऽ फूटसँ उपƅम करए पड़ैत छिĠ ह। \nिकछु कथामे कोसीक बािढ़ आ कोसी कातक गामक िचÿण बहुत \nĆामािणक ĉपसँ भेल अिछ। िकछु कथामे असगर हेबाक कƠ-भोग दाĈण \nभऽ गेल अिछ। ऐ  कथा सबहक िचÿण भयाओन अिछ। जइ कथामे कोसी \nआ कोसी कातक गाम अिछ से कथा केनरी आइलŵडक लारेल, परलय आ \nहमर गाम िथक। कोसीक बािढ़सँ तबाही, कोसी कातक गामक रİता-पŲड़ाक \nदुĈहता कहैत अिछ जे ई एकटा दोसरे संसार िथक। िवकाससँ दूर, \nसामािजक-पािरवािरक सĦबĠधक बदलैत आयाम आ आ◌ेइ भीतरसँ राग-िवरागक \nिझलिमलाइत मनोभाव, बनैत-िबगड़ैत जातीय-वगŰय सĦबĠध कथा सभकó \nİमरणीय बनबैत अिछ। “ परलय” आ “ हमर गाम” शीषर्क तँ कथाक \nअनुकूल लगैत अिछ, ओकर संगित छै मुदा केनरी आइलŵडक लारेलक कोनो \nसंगित कथामे नै भेट पबैत अिछ। कैनरी आइलŵड İपेनक आइलŵड िथक, जे \nमेडीटरेिनयन समुƖमे अिछ। ऐ  आइलŵडपर लारेल नामक गाछ खूब होइ छै। \nऐ  झमटगर गाछक छोट-छोट पातक उपयोग मुकुट, टोपी बना कऽ लोककó \nसĦमािनत करबामे होइत रहल अिछ। इ◌ंĐलैěडमे राजाक मुकुटमे लारेल \nलगाओल गेल रहै। मुदा कथामे ई लारेल के िथक, से İपƠ नै होइत \nअिछ। कथाक संग शीषर्कक संगितक समİया िकछु आनो कथाक संग \nअिछ। \n“असुरिüत” आ “ एकाकी” बाहर आ भीतरसँ असगर भेल लोकक \nĭयिĎत-िचÿ िथक। ई दुनू कथा बिहरंग आ अंतरंगक बीच होइत \nआवाजाहीक कथा िथक। कखनो बिहरंग हावी भऽ जाइ छै तँ कखनो \nअंतरंग। ई िİथित ĭयिĎतवादी मानिसकताक देन कहल जा सकैत अिछ। \nएहन लोकमे असुरüा-बोध बिढ़ जाइ छै। ओ अपन वतर्मान वातावरणक संग \nताल-मेल नै बैसा पबैत अिछ। दाना, नदी आ कबाछु एहन कथा िथक \nजेकरामे कोनो पैघ बात कहबाक तागित छै मुदा अĠततः से बात उभिर नै \nसकल अिछ। एक ओझराएल अनुभूित आ संकोच, किह सकैत छी जे ऐ  \nकथा सभकó पुिįपत हेबामे बाधक भेलैक अिछ। तथािप “ नदी” Ćवहमान \nधारक ĉपमे तँ नै मुदा Ĉकैत-चलैत वाĜसĪयक अनुभूित जगबैत छै।  30  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n“दाना” ऐ  कारोबारी समैमे मनुĎखकó हरेक दाना लेल िचड़ै-चुनमुनी सन बनैत \nदेखबैत अिछ। “कबाछु”क अनुभूित जुगुĢसा जगबै छै जखिन िक ऐ  कथामे \nगहॴर सĜयक बीज अिछ। सĜय ई िथक जे जखन ĭयिĎतक वगर् बदिल जाइ \nछै तँ ओकरा अपन पूवर्वतŰ बेवहार, चािल-चलन, āम वा आराम सबहक Ćित \nएक हीनता-बोध, लाज-संकोच उपिज जाइत छै। \nकथा-संƇहक नाआ◌े◌ं बनैत िबगड़ैत, ऐ  नाओंसँ Ćकािशत कथाक आधारपर \nराखल गेल अिछ। ऐ  कथामे माए-बाप लगसँ परदेश चल गेल सĠतानक \nकुशलता लेल ĭयाकुल अिनƠक आशंकासँ डेराएल, संतानसँ भेटल \nअवहेलनाक संताप भोगैत पित-पėीक िखİसा कहल गेल अिछ। पėीकó ऐ  \nमानिसकतामे कौआक टािह आ कुकुरक कानब अशुभ लगै छै। ओ परेशान \nहोइत अिछ। पित िविभž तकर्सँ पėीक िध यान ऐ  अशुभ कĪपनासँ हटाबए \nचाहैत अिछ। मुदा पėी िखिसया जाइत छै। कटाह बात किह दैत छै। आ◌ेइ \nकटाह बातसँ पित आर पीिड़त होइत अिछ। ऐ  ƅममे ओ िविभž बात सोचैत \nअिछ। कौआक कुचरबाक मादे अशुभ कĪपनाकó कौआक िवलायल जेबासँ \nजोिड़ दैत अिछ। कौआ संग अपनो ( दादाक) िवला जेबाक कĪपना करैत \nअिछ। ऐ  Ćकारó जेना सĠतानक िवछोहसँ उपजल üोभ आ दुखमे अपनाकó \nकौआ सन कुĈप मािन, अशुभ मािन, िवला जेबाक, मिर जएबाक, İमृितमे \nचल जेबाक उपालĦभ देल गेल अिछ। \nसुभाष चĠƖ यादवक ऐ  कथा-संƇहक अनेक कथामे गामक, दादाक, \nिस नेह-भावक İमृितमे चल जेबाक बात कहल गेल अिछ। जेना ई सभ आब \nİमृितएटा मे जीिवत रहत। वİतुतः वतर्मान समैपर ई सभ कथाकारक \nĆितिƅया िथक। ई Ćितिƅया समैकó बनैत कम आ िबगड़ैत बेसी देिख  कऽ, \nपािब कऽ ĭयĎत भेल अिछ। जेना ई समए बिन कम रहल अिछ, िबगिड़ \nबेसी रहल अिछ। वतर्मान समैपर कथाकारक ई Ćितिƅया यथाथर् भलेिह ◌ं \nहुअए, मुदा ई यथाथर् उदास आ िनिįƅय करैत अिछ। ऐ सँ ने हृदैमे Ćेरणा \nहोइत अिछ आ ने आĜमबल भेटैत अिछ। तŵ सुभाषजी सँ ई आशा करब \nअनगर्ल नै हएत जे ओ अिगला समैमे समकालीन यथाथर्क एहन पü सेहो \nĆİतुत करता जे Ćेिरत आ सिƅय करत। जइसँ आĜमबल भेटत। एहन \nकथा वİतुतः कम िबगड़ैत आ बेसी बनैत कथा हएत।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  31 \n \nचĠƖेश \nयथŭथक अनुभुितमे ऐितहािसक िदनः िझिझया नृĜय महोĜसव \n२०६८ साल आसीन १४ गते , नेपाल Ćýा Ćितơान आ जनचेतना \nअिभयान नेपालक संयुĎत अिभयानमे िझिझया महोĜसव मनाओल गेल । ऐ \nकायर्ƅमक सभापित रहिथ āी रामभरोस कापिड़ ƚमर, उľाटक āी िवमलेĠƖ \nिनिध, नेपाली कŬƇेसक केिĠƖय सदİय एवं सभासद आ मंच संचालक āी \nअशोक दþ। \nउľाटन भाषण करैत Ćमुख अितिथ āी िवमलेĠƖ िनिध कहलिन जे \nडाइन जोिगन Ćथापर आधािरत िझिझया मुďयतः मिहला लोकिनक िथक। \nमैिथली भाषा ओ सािहĜयमे संİकृितक संरüण आवĮयक अिछ। ऐस◌ँ \nसामािजक समरसता बढ़ैत अिछ। आइ जे िझिझया नृĜय संİकृित िवलुĢतक \nकगारपर अिछ तकरा बचएबाक ओ अिİमताके◌ँ जगएबाक ई साथर्क Ćयास \nिथक। ओ ऐ कायर्ƅमक उľाटन दीप ĆĔविलत कऽ कएलिन । \nिवषय Ćवतर्नक ƅममे İवागत भाषण करैत āीराम भरोस कापिड़ ƚमर, \nनेपाल Ćýा Ćितơानक पिरषद सदİय, \nĆाý कहलिन जे िझिझया नृĜय आइस◌ँ \nबारह–तेरह सए वषर् पिहने शुĈ भेल \nहएत। डाइन जोिगनस◌ँ बĒचा बुतĈके◌ँ \nबचएबाक हेतु िमिथलाक मिहला लोकिन \nŅारा ई नृĜय होइत छल। जे◌ँिक ई \nहमरा लोकिनक सĥयता संİकृितक अंग \nिथक ते◌ँ आइ एकरा बचएबाक बेगरता अिछ। नेपाल Ćýा Ćितơान Ņारा \nआयोिजत ई कायर्ƅम वİतुतः अपन संİकृितके◌ँ बचएबाक ओिरयाओन िथक। \nआइ सात गोट टीम िझिझया नृĜय Ćİतुत करत आ ऐ सभ संİथाके◌ँ कोनो \nने कोनो Ĉपमे ĆोĜसािहत करबाक एवं सĦमानाथर् पुरİकृत करबाक अिछ।  32  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nिविभž İथानक पुरİकार रािश िभž िभž अिछ। अंक पÿक आधारपर \nƅमशः Ćथम, िŅतीय ओ तृतीय āेणीक िवजेता टीम घोिषत कएल जाएत। \nिनणŭयक मěडलमे तीन गोट ĭयिĎतĜवक चयन कएल अिछ, सवर्āी डा. \nĆफुĪल कुमार िसंह मौन, डा. रेवती रमण लाल आ अयोğयानाथ चौधरी । \nअंक पÿमे पचास अंक िविभž üेÿ–वेशभुषा, मौिलक नृĜय, मौिलक गीत, \nघैलक बनाविट आ समƇ। जनकपुरमे ऐ तरहक आयोजन पिहल िथक। ओ \nनेपाल Ćýा Ćिơ◌ान Ņारा कएल गेल काजक सिवİतार उĪलेख कएलिन। डा. \nराजेĠƖ Ćसाद िवमल जनाओल जे तĠÿ-मĠÿक परĦपरा वैिदक कालस◌ँ अिछ। \nई िझिझया नृĜय वैिदक ऋचास◌ँ लेल गेल अिछ। ई एकटा आनुơािनक यý \nबुझी त◌ँ िथक। एक तरहे लोक जागरणक Ćभाव िथक। डाइनक िविभž \nमुƖा आ िƅया–कलाप होइत अिछ। मुइल बĒचाके◌ँ िजया कऽ नंगटे नाचब, \nनगर कोतबालके◌ँ देखब अथŭत तĠÿ-मĠÿक Ćभाव कोनो ने कोनो Ĉपमे \nपिड़ते अिछ। ऐस◌ँ लोक मुिĎत चाहैत अिछ। समिƠ चेतनाक अĠतगर्त \nĭयिĎत चेतना समािहत भऽ जाइत अिछ। िशव İवयं अनािदक देवता छिथ। \nपरĦपराक िनरंतरता तंÿ िथक। िपतृपüमे िपतरक बौआइत आĜमा सभ अबैत \nरहैत छिथ, तइ üुिधत आĜमाक तृिĢत ऐ िझिझया नृĜयमे होइत अिछ। वैिदक \nपरĦपराक िनरंतरता घट नृĜयमे होइत अिछ। इिĠƖयक ओ भाग जे पकड़मे \nनै अबैक, से चेतना आ चेतनाक ओ भाग जे पकड़मे नै अबैक से देव आ \nऐ दुनुक मğय िथक तĠÿ। चेतनाक उğवŰकरणक लेल समाजक आवĮयकता \nछै। िझिझया नृĜय बुझी त◌ँ वैिदक, तािĠÿक आ लौिकक परĦपराक समिĠवत \nĈप िथक। ऐमे समयक अनुकुल पिरįकार आ भिवįयके◌ँ देखैत वतर्मान \nİतरपर िवकासक Ĉप देबाक िथक। \n  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  33 \nĆो. परमेĂर कापिडक कथन छल जे िझिझया माÿ नृĜयेटामे नै अिछ \nआ ने गीतमे, ई जीवनस◌ँ जुड़ल बात िथक। ते◌ँ मनुĎखक जीवन केिĠƖत ई \nनृĜय अüुěण रहबाक चाही। \nमंच संचालक अशोक दþ जनाओल जे ई नृĜय मिहला सशिĎतकरणक \nńोतक िथक। िविशƠ अितिथ डा. ĆफुĪल कुमार िसंह अपन आलेख Ćİतुत \nकरैत िझिझया नृĜयक परĦपरा, िवकास ओ सĦभावनापर अपन िवचार Ćİतुत \nकरैत अतीतक कथा उदाहरणक Ĉपमे Ćकट कएलिन। ओ जनौलिन जे ऐमे \nदू तरहक भावना Ćकट होइत अिछ, पिहल जे डाइिनक डाइिनपनक \nिवरोधİवĈप गािर पढ़ब आ दोसर डाइनपनस◌ँ मुिĎतक बाट। सहć छेदबला \nघैलके◌ँ लऽ कऽ नृĜय करब जइमे दीप बड़ैत हुअए। ओ इहो İपƠ कएलिन \nजे बखरीक बकिरयो डाइन होइत अिछ। बाल Ĉच कथा ( िचÿसेन \nमहाराजक भािगन) माğयमे ओ अपन बातके◌ँ िसŀ करैत ऐ अनुơािनक यýके◌ँ \nसामािजक समरसताक आधारपर िसŀ कएलिन। ओ ĭयĎत कएलिन जे \nआलेखमे बहुत िकछु िझिझयाक िवषयक िवचारक उĪलेख अिछ जे पिठत \nभेलापर बहुत िकछु शंकाक समाधान हएत। \n \nडा.रेवती रमण लाल जनाओल जे िझिझया नृĜय लोक पारĦपिरक िथक। \nऐमे मिहला वगर्क सिƅयता होइत अिछ। ई मिहला जागरणक Ćतीक िथक \nआ संİकृितक आİथा पवर्। \nतदुपराĠत िझिझया नृĜय हेतु सात गोट टीमक Ćदशर्न भेल जइमे छल \n१. मा◌ँ जानकी िझिझया टीम २. भैरव िझिझया टीम ३. जन चेतना अिभयान \nिझिझया टीम ४.िमिथला मीिडया हाउस िझिझया टीम ५. नारी िवकास केĠƖ \nिझिझया टीम ६.मा◌ँ जानकी िझिझया टीम जानकी नगर ७. Ĕवालामुखी \nिझिझया टीम िसनुरजोड़ा।  34  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nिनणŭयक मंडल Ņारा िनणŰत पिरणामके◌ँ घोिषत कएलिन āी रामभरोस \nकापिड़ ƚमर, सभापित जे Ćथम İथान जन चेतना अिभयान िझिझया टीम, \nिŅतीय भैरव िझिझया टीम आ तृतीय िमिथला िमिडया हाउस आ ƅमशः ĆाĢत \nअंक छल १०१, ९९ एवं ९४ आ चािरटा टीमके◌ँ साĠĜवना पुरİकारस◌ँ \nपुरİकृत कएल गेल। Ćथम पुरİकार ३००० टाका, िŅतीय २००० टाका \nएवं तृतीय १००० टाका आ साĠĜवना पुरİकार ५०० टाकाक छल। \nतदुपराĠत āी रामभरोस कापिड़ ƚमर िलिखत भैया अएलै अपन सोराज \nनाटक जनचेतना अिभयान मुजेिलया Ņारा मंिचत भेल। ऐमे भाग लेलिन \nसवर्āी राम िवहारी राय–दीना, नरेश मěडल– भƖी, सुिनल कुमार यादव–\nजोरावर िसंह, हरबाह–िमथुन यादव, रेिवया–सुिनल राउत, लठैत–भोला मěडल \nआ जयकरन, बुढी–पुįपा यादव, कहार–सुरज मěडल, महेश धनकार, पाĂर् \nगायक–रामदेव सदा, बेचन सदा, भोला मěडल, Ćकाश–नरेश मěडल, ğविन \nिवİतार–संजय झा, Ĉप–सĔजा–भोला मěडल, िनदųशक सुिनल कुमार यादव। \nऐ कायर्ƅमपर िटĢपणी करैत राजेĂर नेपाली कहलिन जे कायर्ƅमक \nजतेक Ćशंसा कएल जाएत थोड़ हएत। ई बहुत पैघ काज भेल अिछ। \nसंİकृितके◌ँ बचएबाक Ćयास भेल अिछ। नाटकक सफल मंचन भेल अिछ जे \nहृदएके◌ँ छुलक अिछ। सामािजक जागरण हएत से िवĂास झलकैत अिछ। \nसमƇतामे िटĢपणी करैत चĠƖेश İपƠ कएल जे धमर्–अधमर् ओ अĠध \nिवĂासस◌ँ जुड़ल तĠÿ-मĠÿ पर आधािरत ई िझिझया नृĜय मिहला चेतनाक \nĆतीक िथक। ऐमे शारीिरक ओ मानिसक İतरपर िवकास होइत अिछ। ई \nगितशील मुƖामे होइत अिछ। देहक नसमे शोिणतक Ćवाह आ एकाƇतामे \nğयान केिĠƖत कऽ ई नृĜय अवİसे मानिसक चेतनाके◌ँ जगबैत अिछ आ İनायु \nतĠÿके◌ँ झंकृत कऽ İवİĝय मानिसकताक िवकास करैत अिछ। \nओ नाटक पर िवचार केिĠƖत करैत जनाओल जे सामĠती शोषणक  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  35 \nिवरोध İवĈप ई नाटक सामािजक–राजनैितक चेतनाक संग लोक चेतनाके◌ँ \nजगबैत अिछ। वİतुतः ई नाटक ओ लुþी िथक जकर पसाहीमे धु-धु जड़ैत \nसामĠती मनोवृितक नाश हएत आ नव उमंगमे लोक जीवनक नव संİकार \nहएत। खास कऽ अिभनयकतŭ लोकिन अपन-अपन İवभािवक ओ यथाथर् \nअिभनयमे रंगमंचक साथर्कता िसŀ कएल अिछ से ऐ नाटकक सफलता ओ \nसबलता िथक। हमरा िवशेष कऽ िमथुन यादव, हरबाहक अिभनय ततेक \nनीक लागल अिछ जे आनो आन कलाकारगणकó ऐस◌ँ िसखबाक िथक जे \nअिभनयक सजीवता ममर् İथल धिर उतिर सकए। ओना कोनो पाÿक \nअिभनय ककरोस◌ँ कम नै, सभ उपरा–उपरी। मुदा बुढ़ी–पुįपा यादवक \nअिभनयमे आरो िनखार होएबाक िथक। \nāी अयोğयानाथ चौधरी कहलिन जे İवाभािवकतामे पनुगैत ई नाटक \nवİतुतः समाजमे लोकजागरण आनत। डा.रेवती रमण लाल ऐ नाटकक \nभरपुर Ćशंसा कएलिन। ओ एहन-एहन नाटक खेलएबापर जोड़ देलिन। \nडा. ĆफुĪल कुमार िसंह मौन कहलिन जे भैया अएलै अपन सोराज \nनाटकक कथानक ओ उĿेĮय पूणर्तः जीवĠत अिछ। अिभनयकतŭक अिभनयमे \nबुझाएल जे सभ केओ İवयं भोĎता छिथ। ऐमे सामĠतवादक Ćखर िवरोध \nभेल अिछ। \nडा. राजेĠƖ Ćसाद िवमलक कथन जे ई नाटक दिलत चेतनाक Ćतीक \nिथक। अĠतरŭिįƏय जगतमे एहन नाटकक मŬग अिछ ते◌ँ एकरा अंƇेजीमे \nअनूिदत होएबाक चाही। संगिह ओ ऐ नाटकके◌ँ काठमाěडुक गुĈकुलमे \nĆदशर्नपर जोर देलिन। नाटकमे िकछु एहन दृĮयक संयोजन अिछ जे \nजीवĠतताक Ćतीक िथक आ हम ई नाटक देिख भाव िवभोर भऽ गेलॱ। \nअĠतमे सभापित ƚमर जनाओल जे ऐ कायर्ƅमके◌ँ सĦपािदत कऽ आ \nदशर्कक उĜसाह देिख हम गौरवािĠवत बोध करैत छी आ नेपाल Ćýा \nĆितơानस◌ँ आरो काज करबाक लेल संकिĪपत छी। \nिनįकषर् \n१. कायर्ƅम पूणर् Ĉपेण सफल रहल । \n२.सयोस◌ँ बेसी मिहलाक उपिİथित दशर्क वृĠदमे मिहला जागरणक Ćतीक बिन उभिर \nकऽ आएल। \n३. िझिझया नृĜयक संयोजन पिहल बेर जनकपुर की नेपाल पिरसरमे भेल खास कऽ \nनृĜय Ćितयोिगताक Ĉपमे सĦपािदत।  36  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n४. ई ऐितहािसक महĜवक िदन कहल जाएत जे अपन अिİमता ओ संİकृितक \nउĜथानक लेल भेल। \n५. सात गोट िझिझया टीमक उपिİथित बोध, मिहला वगर्क पिहल खेप मंचपर \nआएब आ अपन नृĜय Ćİतुत करब अबİसे मिहला वगर्क ĆितिनिधĜवक सू◌ूचक बनल। \nखास कऽ िनĵेतर मिहला वगर्क ĆितिनिधĜव हएब समाजमे नारी जागरणक Ćतीक िथक। \n६. उńोग वािणĔय संघक हॉल खचाखच भरल रहल। िझिझया नृĜय आ नाटक \nहोएबा धिर दशर्कगण नै िहलल–डोलल । \n७. भैया अएलै अपन सोराजक Ćİतुित कएक ठाम भेल अिछ। मुदा ऐ ठामक \nĆİतुितमे सजीवता ओ जीवĠतता Ćदिशर्त भेल। \n८. सभ बएसक लोकके◌ँ ई कायर्ƅम Ćभािवत कएलक। \n९. ऐमे िनĵेतर वगर्क ĆितिनिधĜव त◌ँ भेबे कएल आ िवशेष कऽ ओइ वगर्क लोकके◌ँ \nअपन समारोह जे बुझाएल से सभक मोनके◌ँ जीित लेलक। खास कऽ बुढ़ पुरानक संगिह \nबूिढ़ मिहला सभ सेहो खुशीमे उिठ बैसल। \n१०. नाटकमे िकछु िवसंगित अबİसे खटकल खास कऽ संगीत पüक ƅमबŀतामे, \nमुदा अिभनय पü ओ गीतक माधुयर्मे सभटा िबला गेल। \n११. अिभनयकतŭके◌ँ आरो अिभनयक ऊँचाइपर कलाĜमकतामे लऽ जाएब आवĮयक। \nमुदा Ćİतुितक सफलता िनİसĠदेह सफलता िथक। \n१२. कायर्ƅम सुिİथर, सुिनयोिजत आ ĭयावहािरक रहल। \n१३. ई सĜय िथक जे ऐ नाटकक गमैया पिरवेशमे जे अिभनयकतŭ Ņारा सजीवता \nĆİतुत कएल गेल अिछ से Ćशंसनीय िथक। \n१४. िझिझया नृĜयमे मिहला वगर् Ćदिशर्त कऽ अपन उƄगार ĭयĎत कएलिन से \nदेिखते बनैत छल। कारण नृĜयकमŰ वगर्क मनुहार İपƠ झलिक उठल। खास कऽ \nपुरİकृत हेबाक काल मिहला वगर्क उĜसाह देखबा योĐय छल। \n१५. जे मिहला वगर् भाग नै लेलिन से अिगला महोĜसवमे भाग लेबाक हेतु उĜसािहत \nभाव Ćकट कएलिन। \n१६. समƇतामे लोक कĪयाणपरक कायर्ƅम उğवर्मुखी भेल आ अपन िविशƠतामे \nअिमट ितिथ सािबत केलक।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  37 \n \nदुगŭनĠ द मě डल  \nपोथी  समीüा-मौलाइल गाछक फूल  \nजेना लगातार पūच-सात सालक Ćचंड रौदी भेलाक बाद जॱ रोहिन  \nनüÿमे एकटा कसगर अछार हुअए तँ िग रहत सबहक मोन फुलकोका जकū \nिख ल उठैत छै। सभ िक यो खेत-पथार जोित , तािम -कोिड़, खढ़-पतार सभ \nबाले-बĒ चा िम ल ओिल -पािल  कऽ देबे सेबे िब हिन  खसबैत छै। गोर दसे \nिद नक पछाित  हिर अर कंच िब हैनक टेम िब रारमे िन कलए लगैत अिछ । \nिग रहत सभ पोखिर -झाखिर  िद स िद सा-मैदान करैत बūसक उĥ भीबला दतमिन  \nकरैत लोटा नेनिह  िब रार िद स चल जाइत छिथ । िब रारमे उपजल हिर अर \nकंच िब हैन देख आĜ मा जुड़बैत छिथ । देखते-देखते िब हैन पैघ भऽ जाइत \nअिछ । िग रहत सभ ऐ आशामे, पūच-सात सालसँ बखŸ नै भेल जॱ ऐबेर \nसमए संग देत तँ बाले-बĒ चा िम ल खूब जतनसँ खेती करब आ ऐ रौदीसँ \nछुटकारा भेट जाएत।  \nिद न दसे-पनरेहक बाद अ◌ारदारा चिढ़ ते खूब कसगर बखŭ भेल। आ \nिग रहत सभक आĜ मा गुलाबक फूल जकū िख ल उठल। िक नको खुशीक \nकोनो सी मा नै। सभ बाले-बĒ चे लाठी-बिह ◌ंगा (पटै), हर-कोदािर , चौकी आिद  \nलऽ खेती करए लेल खेत िद स चललाह। आ कृपा महादेवक जे ऐ साल \nसमए नीक रहल, संग देलक आ मनसĦ फे उपजा भेल। सभ आनंिद त छिथ । \nएकटा नव उĜ साह आ आनंदक संग दोहाइ दै छिथ न परमिप ता परमाĜ माकó। \n ठीक तिह ना उपĠ यासकार जगदीश Ćसाद मंडल जीक Ņारा िल खल \nउपĠ यास “ मौलाइल गाछक फूल”सँ ĆाĢ त भेल खुशी आĜ माकó तृĢ त कऽ \nदेलक। Ćो. हिर मोहन झा जीक बाद बुझू जे मैिथ ली सािह Ĝ याकासमे बड़का \nरौदी नै अिप तु अकाल पिड़  गेल छल। पाठक-बĠ धु हĸोपरास छलाह, \nउपĠ यास नामक वİ तु पाठककó हेरने नै भेटैत छलिन । आĜ मा तँ उपĠ यास \nपढ़ए लेल सिद खन ĭ याकुल रहैत छल। जइ कमीकó मě डलजी दूर कऽ  38  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nदेलिन । लगातार एक-सँ-एक िच ĸन-चुनमुन उपĠ यास िल ख ने माÿ भारते \nउिप तु आनो-आन देशमे रहएबला मैिथ ली भाषीक नजिर मे ď याित  पौलिĠ ह । \nअपन देशक कथे कोन नेपालक जनकपुरसँ लऽ तराइ üेÿमे सेहो िह नक \nिल खल उपĠ यास, कथा संƇह, किव ता संƇह, नाटक, एकŬकी इĜ यािद  \nसािह Ĝयक सभ िव धा केर पोथी सहजताक संग उपलĤ ध अइ। पोथी \nउपलĤ धता सेहो मैिथ ली सािह Ĝ य लेल एक नवीन बात िथ क। ओना ऐ लेल \nहम āुित  Ćकाशनकó अलगसँ धĠ यवाद दैत िछ यिĠ ह ।  \nĆİ तुत उपĠ यासमे अपने अपना अनुसारे कतौ कोनो तरहक कमी नै \nरखने छी। अिप तु सागरमे गागर भिर  समाजक सभ वगर्, सभ जाित , İ ÿी-\nपुĉष, ऊँच-नीच, छोट-पैघ, नीक-बेजाए, धनीक-गरीब, नेना-भुटका, जवान-\nजुआनक लेल एकटा अलग संदेस छोड़एमे कतौ कमी नै रखलिन , जे \nपाठककó एक सा◌ँसमे उपĠ यास पिढ़  जेबाक लेल बाđ य कऽ दैत अिछ । हमरा \nअनुसारे ई एकटा बƂड पैघ उपĠ यासकारक साथर्कता िस ŀ भऽ रहल \nअिछ । यथŭथवादी ĉपमे गाममे रिहतो उपĠ यास पढ़ए काल एहन लगैत अिछ  \nजे हम गाम नै अिप तु मƖासमे छी। मुदा मƖासक चाि◌ल-वािण , रहब-सुतब, \nलोक सबहक बाजब-भुकब, पैघ-पैघ कोठा-सोफा, अित  आधुिन क पैखाना घर \nआिद  रहलाक बादो अपने अपना गामक मािट क यािद  नै िब सिर  सकलॱ। जे \nरामाकाĠ त बाबू अपन गामक सोĠ हगर माि◌ टक सुगंधक िस नेहकó İ पį ट करैत \nकहैत छिथ - “हौ जुगे, िब ना मािट ये हाथ कोना मिट याएब?”  \nउपĠ यासक पाÿक नामक अनुसार गुणक िव लüण समाबेस करब अपने \nकतौ नै िब सरलॱ। नामक अनुसारे कामकó अपने İ पį ट देखौने छी। समाजक \nजे जेहन लोक जेहन पदपर पदİ थािप त छिथ  ओइ कायर्क लेल समपर्ण \nउपĠ यासक िवशेषता बतबैत अिछ । ठाम-ठाम अğ याĜ म, दशर्न, अपना संİ कृित  \nआिद कó दशŭ देब सभ पाठकक लेल मोन राखक योĐ य बुझना गेल। यथा- \n“ई भूिम  जनकक राज िम िथ ला िथ क। तó िम िथ लावासीकó जनकक राİ ता \nपकिड़  हमरा लोकिन कó चलक चाही, जािह सँ Ćित į ठा सभ िद न बरकरार \nरहत।”  \nऐ उपĠ यासक Ćाय: सभ पाÿक चिर ÿ अित  पिव ÿ, सामिज क \nसमरसतासँ भरल बुझना जाइत अिछ । हुनका लोकिन क सहज सĔ जनता \nĆकृत Ćदþ बुझाइत अिछ । समाज सुधारक जॱ कोनो कथा हुअए तँ Ćाय: \nसभ एक-दोसराक Ćित  ओतबे िज Ħ मेवार İ वभावत: बुझना गेल जे एकटा \nसुसĥ य समाजक सामािज क िच ◌ंतनक Ćित  कþर्ĭ यिन į ठ बुझना जाइए ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  39 \nउपĠ यासक केĠ Ɩीय पाÿ रामाकाĠ त बाबू छिथ । एकटा नीक जमीनदार होइतो \nहुनकामे सामािज क कþर्ĭ यपरायणता, ईमानदारी, समाजक सभ जाित क Ćित  \nिस नेह, उदारिच þ िव चारधारा, वाİ तिव क मानवतावादक िच ÿ, मानवक Ćित  \nकþर्ĭ य, ओकर दुख-सुख, मरनी-हरनीमे संग पुरनाइ आिद चािर िÿ क िव िश į टता \nİ पį ट देखल जाइत अिछ ।  \nउपĠ यासक आरĦ भिह मे जखन िक  गाममे अकाल पिड़  जाइ छै लोक सभ \nअž बेतरे मरए लगैत अिछ । जन कó काज कतौ नै भेटैत छै, खेती-खोलाक \nकतौ थाह-पथाह नै, लोकक घरमे िद नक-िद न चुिŎ  नै पजरै छै। इनारोक \nपािन  ससिर  ततेक िन चū चल गेलै जे उगहिन यो सभ छोट भऽ गेलै। आ \nएĦ हर बौएलालक Ćाण भुखसँ छुटै-छुटैपर छल। तेहने दुĉह समैमे रामाकाĠ त \nबाबू Ņारा बड़की पोखिर  उराहब, समाजक Ćित  सहानुभूित,  हुनक हृदैक \nमहानता देखल जाइत अिछ । ऐ तरहó एक तँ लोककó िव िभ ž Ćकारक \nअकमर्ěयतासँ बचा कऽ दोसर िद स अžाभावसँ Ƈİ त लोककó मरबासँ सेहो \nबचबैत छिथ । रमाकाĠ त बाबूक अवधारणा ‘ सवų भवĠ तु सुिख न: सवų सĠ तु \nिन रामया:, सवų भƖािण  पĮ यĠ तु मा किĮ च द् दु:खभाग भवेत्’ कó İपį ट कऽ \nदैत अिछ।  तँए रामाकाĠ त बाबू सामािज क समरसता लेल ि◌ तयागक िम शाल \nİ वĉप अपन दू सए बीघा जमीन गामक भूिम हीन पिर वारक बीच िव तरण \nकरबा दैत छिथ न। ठीक ओिह ना जिह ना चीनी राजा चेĠ पौ कएने रहिथ । \nजइसँ गामक सभ ĭ यिĎ त  सुखी भऽ जाइ छिथ, आ गा◌ँधीवादी िव चारधारकó \nआरो मजगूती भेट जाइत अिछ । अथŭत् ĭ यिĎ त गत खुशी वा सुख-शŬित सँ \nएकटा समाज सुखी नै भऽ सकैत अिछ । बिĪ क  सामािज क सुख-शŬित क \nलेल ĭ यिĎ त गत सुख-शŬित क ित याग करब मनुį यक अहम कþर्ĭ य िथ क। \nİ पį ट अिछ ।  \nमनुį य एक समािज क Ćाणी िथ क, जे सोनेलाककó िव पित  पड़लापर \nफुिद या Ņारा कहल गपसँ İ पį ट होइत अिछ । जे “ भाय, तोरा जे हमर \nखूनक काज हेतह, हम सेहो देबह।” İ पį ट अिछ  जे समाजमे एिह ना सबहक \nकाज सभकó होइ छै। उपĠ यासक मğ यमे मě डलजी गाम-घरमे पसरल \nधमर्िभ ĉताक िच ÿण करब सेहो नै िब सरलाह। जे सोनेलालक आंगनवालीकó \nिब मारीसँ ठीक भेलापर आयोिज त भंडारामे दू साधू दलक Ņारा जे एकटा \nवैį णव आ कबीरपंथसँ सोनेलाल कोना लुटल जाइत अिछ, उपĠ यासकार एहन \nसमİ याक Ćित  समाजकó सचेत करै छिथ ।  \nआजुक मशीनक युग हमरा समाजकó कोन तरहó जॲक जकū पकड़ने  40  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nअिछ  जे तरे-तर शोिण त पीब रहल अिछ  मुदा पता तक नै चलै छै, ई İ पį ट \nकरबामे शत-Ćित शत सफल छिथ । कोन तरहó खून अपना खूनकó िच Ġ हबामे \nअसमथर् अिछ  एकदम İ पį ट अिछ , जे मिह Ġ Ɩक पुÿ रमेश होİ टलसँ आिब  \nअपन िप ताकó गोड़ लािग  ठकुआ कऽ आगūमे ठाढ़ भऽ जाइत अिछ , बाबा-\nदादीकó नै िच Ġ हैत अिछ । बादमे िप ताक कहलापर रमेश तीनू गोटेकó गोड़ \nलगलकिन । ऐ तरहó संयुĎ त पिर वारक महĜ व जे िम िथ लाक धरोहिर  छल, \nओकरा एकल पिर वार बुझु जे झकझौिर  कऽ रािख  देलक। जे मानवीय \nिस नेहक नį ट होइत İ वĉप िथ क।  \nए◌े Ćकारó उपĠ यास “मौलाइल गाछक फूल”मे सामािज क िज नगीक िव िभ ž \nĆकारक समİ या आ ओकर समुिच त समाधान तकबाक पूणर् ĆयĜ न केलिन  \nअिछ । “मनुį यसँ पिर वार बनैत अिछ  आ पिर वारसँ समाज। जँ पिर वार ठाढ़ \nभऽ जाए तँ समाज İ वत: आगू बढ़ए लागत।” मě डलजीक सामािज क भावना \nआदशर्वादी भावनाक ĉपमे पिर लिü त होइत अिछ । जकरा िध यानमे रखैत \nमƖासमे डाĎ टरी करैत डॉ. महेĠ Ɩकó गाममे एकटा İ वाİ ĝ य केĠ Ɩक İ थापनाक \nिव चार गामवासीक सेवा लेल देखाओल गेल अिछ । उपĠ यासमे जाित -पाित , \nधमर्-सĦ Ćदायमे खंि◌ डत भेल गाम-समाजमे छूआ-छूत, ऊँच-नीचक खािध कó \nरामाकाĠ त बाबू Ņारा भजुआ डोमक ऐठाम जा कऽ भोजन करब, समाजक \nबीच समरसता İ थापना आ छूआ-छूतक अंत कऽ एकटा आदशर्वादी पूणर् \nसमाधान देखौलिन  अिछ । जेकरा अिश üासँ उĜपž लाइलाज िब मारीकó िव चार \nमाÿमे पिर वþर्न कऽ एकसूÿमे बĠ हबाक Ćयास, वरदान सािब त भेल अिछ ।  \nउपĠ यासक समİ त नारी पाÿ यथा- रिध या, Į यामा, सुिग या, सोनेलालक \nबिह न आिद मे पित परायणता सुख-दुखमे संग साथ देब, भारतीय नारीक मयŭदा \nİ पį ट िच ÿ उपिİ थ त करबामे पूणर्त: सफल भेल छिथ । सुिम ÿाक पिढ़ -िल ख \nनीक नसर् बनब आ सुजाताकó पिढ़ -िल ख नीक डाĎ टर बनब, नारीक अबला \nनै अिप तु सबला ĉप देखबामे अबैत अिछ । एतबे नै, उपĠ यासक मादे \nमě डलजी İ पį ट दशŭ देलिन  अिछ  जे गरीबो-गुरबामे ओ üमता छै जेकरा जँ \nकिन को सहयोग भेट जाए तँ ओ बहुत आगū बिढ़  सकैत अिछ । नारीक \nएकटा अलग İ वĉप काली-दुगŭ आिद  शिĎ त क ĉप िस ित या केर चिर ÿ \nदेखेबामे सफल रहलाह अिछ । जखन आवारा छौड़ा ललबा ओकर इĔ जित  \nलुटए चाहै छै तखन िस ित या ललबाकó लाते-मुĸे थुिर -थािर  कऽ रािख  दैत \nछै। बात ओतइ नै खतम होइछ अिप तु जखन ललबाक गौआँ सभ हसेरी \nबािĠ ह  िस ित या गामपर हमला करैत अिछ  तखन िस ित या झा◌ँसीक रानी बिन   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  41 \nसभकó पराİ त कऽ दैत छै। \nऐ तरहó मौलाइल गाछक फूल उपĠ यासमे सहजता, समरसता, यथाथर्वाद, \nआदशर्वाद, धमर्िभ ĉता, एकल एवं संयुĎ त पिर वारक ĉप-रेखा खॴिच एकटा \nमनोवैýािन क िव Įलेषण ĉपमे उपĠ यासकार हमरा लोकिन क मğ य उपिİ थ त \nछिथ । हुनक ऐ ि◌ वधासँ उपĠ यास जगतमे एĸेठाम सभ तरहक सुख, आनंदक \nअनुभव होइत अिछ । आजुक समाज जे सभ तरहó मौलाएल अिछ, अपना \nउपĠ यासक मादे उपĠ यासकार माÿ एक आदमी रामाकाĠ त बाबूक हृदए \nपिर वþर्न कऽ समाजमे एकटा नवका फूल िख लेबामे शत-Ćित शत सफल भेला \nअिछ । रामाकाĠ त बाबू Ņारा अपन दू सए बीघा जमीन- सबहक माथपर \nएकहक बीघा खेत अथŭत् जेकरा सात गो बेटा ओकरा सात बीघा दऽ \nसभकó एकटा नव िज नगी Ćदान करैत छिथ । एक नव िज नगी जे पूणर्त: \nमौलाएल छल ओइमे फूल िखला दैत छिथ । हमरा आशा नै अिप तु िव Ăास \nअिछ  जे āी जगदीश Ćसाद मě डलजी सन उपĠ यासकार होिथ  आ रामाकाĠ त \nबाबू सन नायक तँ अपन समाज ĉपी मौलाएल गाछ मौलाएल नै अिप तु \nडगडगीसँ भरल गाछ बिन  फूलसँ लिद  सकैत अिछ ।   42  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nअĒ छेलाल शाİ ÿी \nरणभूिम  आ किव ता नामक शीषर्क किव तापर दू शĤ द \n“रणभूिम”  कवि ता पढ़ी कवि क भावसँ हृदए वि भोर भऽ उठल। काव् यक \nगहराइमे गो◌ँता लगेलासँ देखबामे बहुत िक छु आएल। āी जगदीश Ćसाद \nमě डलक काĭ य भू-मंडलकó Ćभािव त करैत अिछ , संसारक रणभूिम मे मनुį यक \nिज नगीकó रािख  भौित क, अğ यािĜ म क अथर् ýानसँ कमर् वा धमर्पर ğ यानाकषर्ण \nकरबैत अिछ । िव वेकसँ संसार समरमे सामथर्वान योŀा बनबाक Ćेरणा देल \nअिछ । मातृभूिम क समİ याकó समूल िन दानक लेल कमर्वाण चला असĜ यपर \nसĜयक िव जयक महाभारतक उदाहरण िद एलिĠ ह  अिछ । मनुį यक लेल सकल \nवसुधाकó सुख भोग ƅािĠत  लेल सतत् सचेį ट भऽ जग रणमे, कमर्वीर \nबनबाक Ćेरणा देलिĠ ह  अिछ । तन-मन वतन केर पिव ÿतापर जोड़ दैत िव ष \nअमृत पिह चािन  िव वेकसँ समए धरातलपर उतरल समİ याक Ćित सचेį ट \nकरौलिन  अिछ । “किव ता” शीषर्क किव तापर- āी जगदीश Ćसाद मě डल जी \nसĦ पूणर् किव वृĠ दकó अपन मनोभावनासँ िच ताकषर्ण करौलिĠ ह  अिछ । काĭ यक \nसृजनाĜ मक िव धाक िद शा ि◌ नदųश कएलिन  अिछ । मन िİ थ ित  भावनाक Ćवाहमे \nि◌ ÿवेणी संगममे पाठक संग रचनाकारकó गो◌ँता लगौलिĠ ह  अिछ । छंद अलंकार \nवाणी आनĠ द युĎ त किव तापर जोर देलिĠ ह  अिछ ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  43 \n \nĆा.परमेĂर कापिड़ \nमानकताक बात िवखपाद अिछ ! \nमानकताक बात िवखपाद अिछ। हम नेपालक छी तएँ नेपालक बात \nकरब आ कहब जे नेपाल नव िनमŭण आ संघीय संरचना िवकासक ƅममे \nअिछ। ऐ ठामक लोक अपन संघीय राजभाषा, संİकृित, जातीयता, üेÿीयता, \nसŬİकृितकता आ ऐितहािसक-पौरािणकताक बाहुĪय एवं ĆभुĜवक Ćभाव चाहैत \nअिछ। सोच छै जे ऐस◌ँ हमर अिİमताक पहचान बनत आ İवायþताक बोध \nहएत, ई बा ऐ लोक लेखे ĆजातĠÿ आ गणतĠÿोस◌ँ पिहनेक चाहना अिछ। \nहमरा सभके◌ँ भाषा संİकृितक बाहुĪयता संघीय राज, सŬİकृितक पहचान आ \nराजनीितक पहु◌ँच िदअएतै आ िदअिबतो छै! हमरा सभके◌ँ भािषक सŬİकृितक \nचेतना अİमीता आ İवायþता बोधस◌ँ आबŀ रहने ऐपर राजनीितयो खूब भऽ \nरहल छै आ आरो हेतै। एहनमे ई मानकताक बात पद-बराइ िवŅताक बात \nअिछ आ ऐस◌ँ ऐ सालक नेपालक जनगणनामे मैिथलीके◌ँ बड घाटा भेल छै। \nघóट धऽ कऽ घे◌ँट काटऽ बला सभके◌ँ कहब छै जे हम सभ अिछ, छिथ, \nछिथनबला नै छी। हए, हब, है-हुइ बजै छी, तै◌ँ बिजका बजै छी। बिजका \nकिह भािषक लाभ लभगरस◌ँ हेतै आ एकर राजनैितक सĠदभर् अलगे छै। पूवŰ \nतराइमे थाĈ भाषा अपन अलगे पहचान आ संİकार बना लेने अिछ। सेहे \nनइ, हमरा सभके◌ँ सलŭही, बाड़ा पसŭ िजला सभ के लोक जŵिक छिथ, अिछ, \nनइ बजैत अिछ तŵ अपनाके◌ँ मैिथली भाषी नै किह पािब रहल अिछ। \nजे कोइ मानकताक हुड़फेर फेरऽ चाहैत छिथ से ई बात िकए ने बुझैत \nछिथन जे मैिथली भाषा असलमे लोकभाषा अिछ, मैिथली संİकृित लोक-\nसंİकृित अिछ। ईएह हाल लोककला, लोकसंगीत, लोकसािहĜय, लोकगीत, \nलोकगाथा, लोक-िचÿकलाक अिछ। जे सुधार िवकास आ िनखार आएल \nअिछ ओ बहुत एĦहर आिब कऽ सेहो हफिनयाबऽ दफिनयाबऽ आ भाषा– 44  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसंİककृितपर राज करऽ वाİते। िमिथलेमे रिहकऽ ƙाŌण–कायİथेतर लोक \nअपनाके◌ँ मैिथल आ अपना भाषाके◌ँ मैिथली भाषा नै किह सकल अिछ। \nआनक भाषाके सĦपकर्मे अएलास◌ँ आनो लोक ओ भाषा िसिख जाइए। हमरा \nजिनते एकिह गाम समाजमे रिहयोकऽ तथाकिथत सोलकन आ छोटवणŭ \nअिछ, छिथ, छिथन नै बजलिखĠह आ जतऽ कतौ बजलो होतै त◌ँ से बिहया-\nखबास, नोकरनी-बिहिकरनी सभ। मनोिवýान देखल जाए जे िवĈŀमे जा कऽ \nलोक बिहįकार केना करै छै। बाभन पहचानक अिछ, छिथ, छलह आ \nजनौके◌ँ ƙाŌणेतर वगर् भूिलयो कऽ लवजपर नइ लएलिखĠह! पिरणाम भेलै जे \nअपने िमिथलामे मैिथलीक Ćचारमे कहऽ जाए पड़लै जे अहूँ मैिथल छी आ \nअहūक भाषा मैिथली भाषा अिछ, अहūक संİकृित मैिथली संİकृित अिछ। \nआइ िकछु लोक कþऽ कहū के धोती–कुतŭ आ बभनौटी पागके◌ँ मैिथली \nसंİकृितक पहचान सङे जोड़ैके घृƠता कए रहलाह अिछ। हमरा जिनते सए \nबरख त◌ँ बहुत भऽ गेल, भल पचास वषर् पिहने धिर अपना सभके पुĈख \nमानुष िवńापित सनके चौĠही पेĠहैत छलाह। चौवĠही पेĠहिनहारके◌ँ एखन तेसर \nपुİता ठीकस◌ँ अएबो नै कएलैए आ समाजमे बाभन छोिड़ आन केओ पाग \nपिहरते नै छै। जे जाित िवशेषस◌ँ आवŀ अिछ से पाग जँ मैिथली संİकृितक \nĆतीक बनत त◌ँ नै लगैए जे ई बात फेĈ हमरे बाभनके थीक से भऽ जएतै? \nकोनो भाषा समाज आ संİकृितस◌ँ जुड़ले रहैत अिछ। हम सभ \nƙाŌणेतर छी तै◌ँ हमरा सभके◌ँ बाउ माइ रहे, माताजी िपताजी नै रहिथ! बाउए \nसभ िदन हर जोतलकै, कोदािर पाड़लकै, करीन पटएलकै, घर बĠहलकै \nखेती िगरहİतीके सभ काज कएलकै। जŵ िपताजी बाभनके◌ँ छलिन तŵ ओ \nअएलाह, गेलाह, पुरिहती पिěडतारे कएलिĠह, लोटा सेहो चलौलिĠह। हमरा \nसभके◌ँ घरमे ितमना बनल, हुनका सभके◌ँ घरमे भोजन आ तरकारी बनलिन। \nई लोक नुआ धोती, आ–जमा पेĠहलक ओ लोकिन संİकृतक वİÿ \nपिहरलिथ। संİकृतेमे कािŎ घिर पतर–पūित भेजऽबलाके◌ँ मैिथली दा◌ँवे–घावे ने \nअĢपन रहिन? हमरा सभमे बाउ हर जोतै है। भात खाइ है, माइ घास िछलै \nहै, उसुन बिनहारी खबासी करै है, से जे कहै छै त◌ँ ओकर सĦĆेषणमे, कोनो \nमानकताक गŵची–मोड़ आ दथŰ-अनादथŰके◌ँ मान-अपमान लिगते नै छै त◌ँ आन \nलोक िटप धऽ कऽ ऐमे भािषक िवष िकए पादत? \nफेĈ नेपालक सĠदभर्मे कहब जे एखुनका समय सĠदभर्मे मानकताक नइ \nसभके◌ँ समेटबाक आवĮयकता छै, सेहो पोŎा-पिनयū कऽ! जनगणनामे ऐ िवषय \nलऽ कऽ हमरा सभके◌ँ बहुते पापड़ बेलऽ पड़ल अिछ आ धĠयवाद एित◌ुका  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  45 \nराजनैितक दल आ कायर्कतŭ सभके◌ँ जे ओहो लोकिन जे जेहन मातर्भाषा \nबजैत होिथ अपन मातर्भाषा लखा मैिथलीक हक मै बड़ पैघ योगदान देलिĠह \nअिछ। मानकता वगर् भेद, जाित भेद, भाषाक राजनीित आ संİकृितके िहसाबे \nिवखěडनक काज करैत अिछ। ऐस◌ँ मैिथलीक िवशाल बरगदके सोझे पािङ \nदकिड़ ठुठ एकपोिड़या बनाएब त◌ँ अिछए, लोकगीत, लोककथा, लोकगाथा आ \nलोकभाषा–संİकृितपर सोझे लात मािर कात करब अिछ।  46  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nअतुलेĂर \nपंिडत गोिवĠद झा, मैिथली आ अğययन \nआम पाठककŲ गोिवĠद झाक नाटक, कथा आ हुनक िलखल िवńापितक \nआĜमकथा आकिषर्त करैत अिछ। मैिथली भाषाक अğययन कएिनहारके◌ँ हुनक \nसािहĜय तँ आकिषर्त किरतिहं अिछ, सभसँ बेशी आकिषर्त करैत अिछ हुनक \nभाषा पर कएल कायर्। हुनक सािहिĜयक रचना आ भाषा वैýािनक कायर् दुनू \nएĸे गित सँ चलैत अिछ, िनरंतर गितशील आ िचंतनशील।  हेमिनमे हुनक \nएक गोट पोथी आएल अिछ, मैिथली ĭयाकरण (अंƇेजी सँ मैिथलीमे अनुवाद), \nजकर मूल रचियता छिथ अंƇेज लोकिनक िƇयसर्न साहेब, मैिथलक िगलेसन \nसाहेब आ गोिवĠद झाजीक अनुसार मैिथलीक पािणनी। प◌ं.जीक मैिथली \nभाषाक Ćित ई काज हुनक िजजीिवषाके◌ँ देखबैत अिछ, कारण जे काज युवा \nवगर् आ मैिथली अğयापकके◌ँ करबाक चािहएिन ओ काज पंिडत जी अपन नĤबे \nबिरसमे कतेक मनोयोगसँ कएलिन अिछ, तकर अनुभव सभ सहृदयी कए \nसकैत छिथ। हुनक ऐ कायर्क हेतु हमरा लग कोनो शĤद नै अिछ, जइसँ \nहुनक अिभवादन-अĥयथर्ना कएल जा सकए। कारण मैिथली भाषाक  भाषा \nवैýािनक कायर् बहुत सीिमत भेल अिछ, जे भेल अिछ ओ आंगुर पर गानल \nजा सकैछ, जखिन िक ओकर अğययन आ िववेचना İवतंÿ भारत सँ पूवर् \nभऽ चुकल छल। एतए Ćķ उठैत अिछ जे आिखर ऐ अĠतरक कोन कारण? \nएतेक िदन भेलाक बादो आइयो बहुतो तकला पर उिचत मैिथली ĭयाकरण \nभेटब मोिĮकल अिछ, जइसँ सभ अğयवसायीक शंकाक समाधान भऽ \nसकिन। आइ हमरा सभकó छोटसँ छोटो ĭयाकरणीय समİया लेल बहुत बेशी \nकसरत करए पड़ैत अिछ। मैिथली भाषा वैýािनक अğययनक िशिथलताक \nएकटा नमूना हम सń: देखल अिछ। जखिन कतहु मैिथली भाषाक चचŭ \nहोइछ तँ ओ कखनो एकरा िबहारी भाषा किह तँ कखनो िहĠदीक बोली किह  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  47 \nसोचल जाए रहल अिछ। सोचबाक िवषय अिछ जे ऐ भाषाक एहन गित \nिकए? हमरा लोकिन माÿ शुŀ आ अशुŀक झगड़ामे लागल रहलॱ। ई \nकखनो नै सोचलॱ जे भाषाक वैिĂक िवकास लेल सािहĜयक रचनाक संग-\nसंग ओकर भाषा वैýािनक अğययन सेहो हेबाक चाही, ओना िकछु कायर् भेल, \nमुदा  ओकर िनरĠतरता नै रहल जकर कारण भेल मैिथली भाषा िहĠदीक \nमūझमे दबाइत गेल। ओना ई अनुभव हमरा हेमिनमे आर बेशी भेल  जखिन \nसĦपूणर् भारतीय भाषा, जे संिवधानक अƠम अनुसूची मे  सिĦमिलत अिछ, \nओकर एकटा कायर्शाला छलै आ कायर्शाला अपन-अपन üेÿमे हेबाक चाही ऐ \nĆकारक िनदųश छलै। मुदा मैिथलीक कायर्शाला  िमिथला िक िबहार तकमे नै \nभेल, एकर एक माÿ कारण देखाओल गेल जे मैिथलीमे भाषािवý नै छिथ। \nिकĠतु कारण िकछु आन छलै आ ओ कारण छलै मैिथलीकó िहĠदीक बोलीक \nĉपमे İथािपत करबाक एकटा षडयंÿ। ऐ षडयंÿमे जतेक दोषी ओ लोकिन \nनै छलाह ओइसँ बेशी हम मैिथल छी, कारण मैिथलीक नाम पर जे िवý \nबजाओल जाइत छिथ ओ बेर-बेर एतबिह कहताह, जेना िहĠदीमे होइ छै \nओिहना मैिथलीमे सेहो हएत। आ मैिथली अपन İवतंÿ अिİतĜवक लड़ाइ \nलड़बासँ पिहने हािर जाइत अिछ। ई भऽ रहल अिछ अüरकņु मैिथली िवý \nलोकिनक कारणó। नाम लेब ऐ कारणे◌ँ उिचत नै जे ओ सभ िबन वजहके◌ँ \nĆिसिŀ पािब लेताह। हम ऐठाम ई Ćसंग ऐ कारणे देलहुँ अिछ जे पंिडतजीके◌ँ \nई आभास छिन जे भाषाक लेल सािहĜय जतेक आवĮयक छै, ओिहना ओकर \nभाषा वैýािनक अğययन सेहो, जकर कारण छल ओ सुिवधाक अभावोमे \nमैिथली भाषाक वैýािनक अğययन करैत रहलाह अिछ। मुदा ई एकटा Ćķ \nउठैत अिछ जे िवĮ विवńालयमे चाकरी कएिनहार आ मैिथली भाषाक िवý \nकहौिनहार ऐ अğयापक लोकिनके◌ँ िकए नै ऐ िबĠदु िदस ğयान जाइत छिन, \nओ सभ माÿ सुिवधा पएबाक जोगाड़मे िकए लागल रहलाह आ आइयो छिथ। \nएतेक वषर् मैिथलीक अğययनक आरĦभ भेलाक बादो ऐ महानुभाव लोकिनके◌ँ ई \nआवĮयकता िकए नै देखा पिड़ रहल छिन। एकर कारण अिछ हुनका लग \nएतेक अथाह पािनके◌ँ उपछबाक समए नै छिन, हुनका लग समए माÿ छिन \nअपन गोटीके◌ँ Ĥयॲत धरएबाक। पुİतकक Ćकाशन करताह माÿ ऐ लेल जे \nĆोžितक लाभ भेटतिĠह भलिह ओ पुİतक कोनो उपयोगी िसŀ हुअए वा नै। \nमुदा पंिडत गोिवĠद झाके◌ँ नै तँ ओइसँ Ćोžितक लाभ होइत छिन आ ने कोनो \nआने लाभ। हँ, लाभ होइत छिन- यश लाभ, जे हुनक ऐ काजक माğयमó \nमैिथलीके◌ँ एकटा İवतंÿ अिİतĜवक संग-संग मैिथली भाषाक िवशेषता देिख  48  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nआनो Ćबुŀ वगर् आकिषर्त हेताह। यिद मैिथली भाषाकó पूणर् देखए चाहैत छी \nतँ ओकरा लेल सवर्Ćथम हमरा लोकिनकŲ मैिथलीक अğययनक िवİतृतताकŲ \nबढ़बए पड़त नै तँ हमरा लोकिन अपन भाषाक िवशेषताकó Ćितिơत नै कऽ \nसकब। एकरे पिरणाम हएत जे हमर भाषाक िवशेषता नुकाएले रिह जाएत आ \nदोसर जे केओ हमर भाषाक िवषयमे कहत ओएह संसार मानत आ हम सभ \nओिहना मुँह तकैत रिह जाएब।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  49 \n \nउमेश मěडल \nिन मर्लीसँ जनकपुर धाम \nĆाय: बĒ चेसँ जनकपुर धाम जेबाक िज ýासा छल जे आयोिज त कथा \nगोį ठी ‘‘ सगर राित  दीप जरय’’ क ६९ म खेपमे शािमल भऽ ३ अĆैल \n२०१० कó पूरा भेल। जइ सँ दोहरी खुशी भेटल। चािर ए बजे भोरमे िन मर्ली \nटीशनपर पहुँचलॱ। करीब पॉंच बजे गाड़ी खुजल आ समएसँ सकड़ी \nटीशनपर उतरलॱ। सकरीसँ जयनगरक मेल नै  रहने मेĎ सी पकिड़  मधुबनी \nगेलॱ। मधुबनीसँ पुन: मेĎ सी पकिड़  कलवाही, नगर कोठी होइत जयनगर \nगेलॱ। तखन अढ़ाइ बजैत रहै। जयनगरसँ जनकपुर लेल नेपाली Əेन तीन \nबजेमे खुलत से जानकरी भेल। तइ  बीच हम सभ भोजन केलॱ आ समएसँ \nआिब Əेनमे बैिस रहलॱ। मैĎ सीमे जखन भीड़ आ गुमारसँ परेशान रही तँ \nमनमे हुअए जे कोनो तरहó जयनगर तक पहुँचक अिछ । ओइठॉंसँ तँ Əेनक \nयाÿा रहत। मुदा Əेनक नमती आ भीड़ देिख  हुअए जे बसे जेकॉं हाल \nहएत। सएह भेल। मुदा तइयो मनमे खुशी रहए ि◌ कएक तँ दस-बारह गोटाक \nसंगवे रहए जइ सँ याÿामे कोनो किठ नाइ नै  बुझना गेल, भिर  रİ ता गप-सĢ प \nचलैत रहल। नव कथाकारक संग-संग āी जगदीश Ćसाद मंडल आ āी \nराजदेव मंडल सेहो संगमे रहिथ , जे हमरा सबहक लेल सौभाĐ य छल। \nगोसॉंइ लुक-झुक किर ते छल तावत् गाड़ी जनकपुर धाम पहुँिच गेल। Əेनसँ \nउतिर  हम सभ रामानĠ द युवा Ď लब जेबाक लेल आगॉं बढ़लॱ। ि◌ मिथ ला \nमहोĜ सवसँ जनकपुर भिर  बाजारमे रमणीय वातावरण छल। जइ सँ चाह-\nजलपान केनाइ आिक िर Ď सासँ गेनाइ सभ िकयो ि◌ बसिर  गेलाह। पएरे सभ \nिबदा भेलॱ। देखैत-सुनैत समएसँ रामानĠ द युवा Ď लबमे Ćवेश केलॱ। दोसर \nमंिज लपर पएर दइते रही आिक āी राजाराम िस ◌ंह राठौरजी भŲट भऽ गेला। \nहमरा सभकó देखते हाथ पकिड़  बड़ी अहलादसँ यथोिच त İ थानपर लऽ  50  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nगेलिथ । उपिİ थ त सािह Ĝ यकार लोकिन कó देिख  हषर् भेल। रामानĠ द युवा \nकĪ व जनकपुर धाममे ३ अĆैल २०१० ६९ म सगर राि◌ त दीप जरय कथा \nगोį ठीक उľाटन डॉ रामावतार यादव Ņारा कएल गेल। संयोजक āी \nराजाराम िस ◌ंह राठौर आ रामानĠ द युवा कĪ व रहिथ । दीप जरा गोिį ठ क \nशुभारĦभ भेल। संयोजक महोदय āी राजाराम िस ◌ंह राठौर सभ ĭ यवİ था बड़ \nनीक जेकॉं कएने रहिथ । कथा जानकीक नामसँ एकटा बैनर टŬगल रहै। \nआदरणीय रमानĠ द झा “ रमण”जी पिह निह सँ उपिİ थ त रहिथ । गोį ठीक \nसंचालन आदरणीय फूलचĠ Ɩ ि◌ मāजीकó देल गेलिन । गोơी क शुĉहेमे दजर्न \nभिर  पोथीक लोकापर्ण कएल गेल, जइमे मौलाइल गाछक फूल (उपĠ यास) आ \nि◌ मिथ लाक बेटी ( नाटक)- जगदीश Ćसाद मंडल, भाग रौ आ बलचĠ Ɩा \n(नाटक)- ि◌ वभा रानी, हम पुछैत छी (किव ता संƇह)- िव नीत उĜ पल, नताशा \n(कॉंि◌ मĎ स)- देवŬशु वĜ स, अिचर्स ( किव ता संƇह)- Ĕ योित  सुनीत चौधरी। \nनेपĝ य ( नाटक संƇह) आ नैिम कानन ( कथा संƇह)- सĦ पादक- रेबती रमण \nलाल, ि◌ मिथ ला सृजन ( पिÿ का) सĦ पादक ऋ◌ृिष  बिश į ठ। िव देह- कथा \n२००९-१०, ĆबĠ ध समालोचना २००९-१० आ िव देह पń २००९-१० \nसĦ पादक गजेĠ द ठाकुर जीक रहिन । ऐ  तरहó बारह गोट पोथी क लोकŭपणक \nिसलिसला करीब घंटा भिरक  रहल। फोटोƇाफर सभ फोटो िख चलिन । \nतइ बीच चाह-जलपान सेहो चलल। रिज İटरपर सभ कथाकार अपन-अपन \nउपिİ थ ित  आ कथाक नाम दजर् केलिन । पिह ल कथा āी सुरेĠ Ɩ नाथ, दोसर \nāीमती ि◌ वजेता चौधरीक आ तेसर ि◌ वभूित  आनĠ दक रहल। िवभूित आनĠदक \nकथापर रौशन जनकपुरी नीक समीüा केलिन आ कथाकारक दृिƠ आ \nिशĪपपर Ćķ उठेलिन, जकर बाद हीरेĠƖ कुमार झा िवशेष ĉपó अिजत \nआजादकó ऐपर बाजैले कहलिखĠह जखनिक नािमत समीüकमे ओ नै रहिथ। \nअिजत आजाद रौशन जनकपुरीक समीüासँ खुश नै रहिथ आ सात-सात \nहाथ फŬगए लगला, जइसँ िİथित असहज भऽ गेल। खएर.. फेर ि◌ जýासु \nजी, जगदीश Ćसाद मंडल, रौशन जनकपुरी, अरिव Ġ द ठाकुर, ऋिष  बिश į ठ, \nउमेश मंडल, रघुनाथ मुिख या, महाकाĠ त ठाकुर, चौधरी जयंत तुलसी, बेचन \nठाकुर, किप लेĮ वर राउत, मनोज कुमार मंडल, खड़ा नĠ द यादव, राजदेव \nमंडल, दुगŭनĠ द मंडल इĜ यािद  तीस गोट कथाकार कथा पाठ केलिन । तीन-\nतीन कथाक पाली होइत छल। एक पालीक पिठत कथापर समी üा होइत \nरहए। Ćखर समी üक डॉ. रामावतार यादव, डॉ राजेĠ Ɩ ि◌ बमल, रौशन \nजनकपुरी, डॉ रमानĠ द झा रमण, āी ही रेĠ Ɩ कुमार झा, āी योगानĠ द झा, āी  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  51 \nअिजत आजाद आिद  अपन दृिį ट कोण दैत समीüा रखलिख न। ई िसलिसला \nराित  भिर  चलैत रहल। लािग  रहल छल जे ई नव कथाकारक लेल Əेिन ◌ंग \nका◌ॅलेज सदृĮ य अिछ । िभ नसर छह बजे गोơी क समापन भेल। अिग ला \nकथा गोį ठी ७०म सगर राित  दीप जरयक Ćİ ताव āी योगानĠ द झाजी \nरखलिन । आदरणीय रमानĠ द झा रमण जीक संग-संग सभ सािह Ĝ यकार \nलोकिन  सहषर् एकरा İ वीकार केलिन । रिज İटर आ दीप āी राजाराम िस ◌ंह \nराठौर जी अिग ला कथा उĜ पल हेतु āी योगानĠ द झा जीकó देलिन । एकबेर \nसभ खुशी-खुशी थोपड़ी बजेलिन । अिग ला कथा गोį ठीक İ थान- किब लपुर, \nलहेिर यासरय (दरभंगा), ित िथ - १२ जून २०१०, संयोजक- āी योगानĠ द झा, \nकिब लपुर (दरभंगा)।  \n \nबेरमा सगर राित मे āोता कथा-सागरमे डुबकी लगेलिन  \nमधुबनी िज लाक लखनौर Ćखě डक बेरमा गामक मğ य िव ńालय पिर सरमे \n२ अĎ टूबर २०१०कó ‘सगर राित  दीप जरय’क ७१म आयोजन āी जगदीश \nĆसाद मंडलक संयोजकĜ वमे सुसĦ पž भेल। दीप ĆĔ वलन सह उľाटन āी \nउƇ नारायण िम ā ‘ कनक’ संğ या  ६:३० बजे केलिन । तĜपĮ चात डॉ. \nरमानĠ द झा रमण बेरमाक İ व. िव जयनाथ ठाकुर ( चेतना सिम ित सँ जुड़ल \nरहिथ) चचŭ करैत गामक ( बेरमाक) सािह Ĝ यक इित हासक चचर् केलिन । \nगोį ठी क शुभारĦ भ İ वागत गीतसँ, सपėी āी संजीव कुमार ‘समा’, āी अजय \nकुमार कणर्, āी बेचन ठाकुर, आ āी जागेĂर Ćसाद राउत जीक Ņारा भेल। \nतĜ पĮ चात ‘मंगलाचरण’क उĒ चारण āी िश वकुमार िम āजी केलिन । \nगोį ठी क अğ यüता डॉ. तारानĠ द िव योगी आ संचालन डॉ. अशोक कुमार \nमेहताजी केलिन । कायर्ƅमकó आगū बढ़ाओल गेल पोथीक लोकापर्णसँ जेकर \nसूची ऐ  तरहó अिछ - \n१ Ćलय रहİ य (किव ता संƇह) लेखक- तारानĠ द िव योगी, लोकापर्णकतŭ- \nडॉ. रमानĠ द झा रमण, २ जीवन-मरण (उपĠ यास) ले. जगदीश Ćसाद मंडल, \nलो.- āी कुमार रामेĮ वर लालदास आ āी रमाकाĠ त राय ‘ रमा’, ३ तरेगन \n(बाल Ćेरक िवहिन कथा संƇह) ले. जगदीश Ćसाद मंडल, लो.- डॉ. रमानĠ द \nझा ‘ रमण’ आ डॉ. फूलचĠ Ɩ िम ā ‘ रमण’, ४ जीवन-संघषर् ( उपĠ यास) ले. \nजगदीश Ćसाद मंडल, लो.- āी अशोक ( पटना) आ āी उƇनारायण िम ā  52  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n‘कनक’, ५ सी.डी. ित रहुþा ( िव देह ई-पिÿ का, ६०म अंक धिर ) संपादक \nगजेĠ Ɩ ठाकुर, लो.- डॉ. योगानĠ द झा, āी उƇनारायण िम ā ‘कनक’ आ āी \nनारायणजी, ६ सी.डी. देवनागरी ( िव देह ई-पिÿ का, ६०म अंक धिर ) सं. \nगजेĠ Ɩ ठाकुर, लो.- āी अरिवĠद ठाकुर, डॉ. तारानĠ द िव योगी, डॉ. मंजर \nसुलेमान आ āी अजीत आजाद, ७ िन बंध-तरंग ( िन बंध-संƇह) ले. āीपित  \nिस ◌ंह, लो.- डॉ. रमानĠ द झा ‘रमण’, ८ अलका (कथा संƇह) ले. कमलकाĠ त \nझा, लो.- डॉ. धनाकर ठाकुर आ डॉ. खुशीलाल झा। \nछह गोट पोथी आ दू गोट सी.डी.क लोकापर्णक पĀात कथा पाठ आ \nतेकर समीüा/ समालोचना ĆारĦ भ भेल। चािर -पūच कथा/ िव हिन  कथाक पाठ \nआ तेकर समीüा चािर -पūच समीüकक एक पालीमे होइत रहल। ऐ  तरहó \nभिर  राित मे सात पालीक सुĠ दर Ćदशर्न भेल। नव पुरान कथाकारक अलावे \nबाल-कथाकार सेहो अपन नूतन कथाक पाठ केलिन । कथा आ कथाक \nसमीüा संपूणर् āोताकó आकिषर्त केलकिन । तइ पर āोताक िट Ģ पणी सेहो \nआएल। नव-कथाकारकó āी अशोक, डॉ. फूलचĠ Ɩ िम ā रमण आ डा. \nरमानĠ द झा रमणक संग-संग आरो समीüक ĆोĜसािहत केलिन  आ िद शा \nिन दų श सेहो देलिन । अğ यüीय भाषणमे डा. तारानĠ द िव योगी बेरमाक नव-\nकथाकारक संग-संग नव दृिį ट कोणक कथाकारक कथापर सकाराĜ मक िव चार \nरखलिन  । \nāोताक मनोयोग āवणसँ Ćभािव त भऽ कथाकार लोकिन क उĜ साह भिर  \nराित  बनल रहल। उपरोĎ त विणर्त कथाकार आ समीüकक अलावे āी \nकमलेश झा, āी उमेश नारायण कणर्, āी शंकर झा, āी बुचĉ पासवान, āी \nमहेĠ Ɩ नारायण राम, āी िव नय िव ĂबĠ धु, āी रघुनाथ मुिख या, āी आशीष \nचमन, āी पंकज सĜ यम्, āी ऋिष  विश į ठ, āी राजदेव मंडल, āी ि◌ वनय \nमोहन ‘जगदीश’ इĜ यािद क गिर मामय उपिİ थ त छल। दजर्नोसँ ऊपर āोताक \nिट Ģ पणीमे- āी रमण िक शोर झा, āी शिश काĠ त झा, āी वी रेĠ Ɩ यादव, āी \nलाल कुमार राय, āी घुरन राम, मो. āी इƙािह म, āी दीपक कुमार झा, āी \nराम िव लास साहु आ āी राम Ćवेश मंडलक िटĢपणी महĜ वपूणर् रहल। \nāोताक अनेको िव षए-वİ तुपर िट Ģ पणीक संग-संग एकटा महĜ वपूणर् िट Ģ पणी āी \nकिप लेĂर राउत जीक Ņारा- ‘दजर्नक-दजर्न कथा पाठ भेल नीक लागल मुदा \nहम सभ िक सान छी िक सानी िज नगीक (खेती-बाड़ी) बात-चीत/ िव षए-वİ तुक \nचचर् कथामे नै  भऽ पािब   रहल अिछ ।’ ऐ  िट Ģ पणीपर āी अशोक अपन िव चार \nĭ यĎ त करैत कहलिन - ‘ खेती-बाड़ी, िक सानी िज नगी आ गाम-घरक चचŭ  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  53 \nवाİ तवमे निह ये जकū भेल अिछ , ने िस फर् मैिथ ली सािह Ĝ यमे वरण् िह Ġ दी \nसािह Ĝ यमे सेहो एकर अभाव माने जतेक अबैक चाही ओते नै  आएल अिछ ।’ \nिभ नसर छह बजे ऐ  ७१म गोį ठीकó अĠ त करैत āी अरिव Ġ द ठाकुर ( सुपौल) \nअिƇ म कथा गोį ठी ७२म आयोजन हेतु दीप आ उपिİ थ ित  पुिİ त का लेलिन । \nसंयोजक āी जगदीश Ćसाद मě डल समापनक दू-शĤ दमे कहलिन जे अिग ला \nगोį ठी जतए-कतौ हुअए हमरा सभकó िध यान रहए जे डेग आगू मुँहó ससरए पाछू \nनै। आयोजनक अवसरपर āीमती Ćीित  ठाकुर रिच त पोथी ‘ गोनूझा आ मैिथ ली \nिच ÿकथा’क िव तरण कएल गेल। āी जगदीश Ćसाद मě डल रिच त पोथी- ‘गामक \nिज नगी’ लघु कथा संƇहक िव तरण सेहो कएल गेल। संयोजकक मतानुसार ऐ \nगोį ठीक आयोजनमे āी किप लेĂर राउत, āी उƇनारायण ठाकुर, āी अĉण झा, \nāी िव Ġğयनाथ ठाकुर, āी शिश काĠ त झा, āी लŞ मी दास, āी दयानĠ द  चौधरी, \nāी बेचन ठाकुर, āी ƙŌानĠ द Ćसाद, āी मनोज कुमार मě डल आिद क िव शेष  \nसहयोग रहए। \nसुपौलक कथा गोį ठी : ४ िद सĦ बर २०१० \nĭ यापार संघ भवन सुपौलमे िद नŬक ४.१२.२०१०कó सगर राित  दीप \nजरयक ७२म कथा गोį ठी āी अरिव Ġ द कुमार ठाकुरक संयोजकĜ वमे िब पĪ व \nफाउě डेशन आ Ćगित शील लेखक संघ Ņारा आयोिज त कएल गेल। सा◌ँझ ६ \nबजे Ćो. सिच Ġ Ɩ महतोजी दीप ĆĔ वलन कऽ गोį ठीक उľाटन केलिन । मंच \nसंचालन āी अिजत आजाद जी केलिन  आ गोį ठीक अğ यüता āी रमानĠ द झा \nरमणजी केलिन । ऐ   अवसरपर जीवकाĠ त जीक पोथी ‘एकिह  पĒ छ इजोर'क \nलोकापर्ण अिजत आजादक माğ यमसँ अरिव Ġ द ठाकुर जी Ņारा भेल। \nकुल २१ गोट नव-पुरान कथाकार अपन-अपन नूतन कथा वा िव हिन \n कथाक पाठ केलिन । जे ऐ   तरहó अिछ - रंजीत कुमार खū राही- ( फा◌े◌ंक), \nरजनीश कुमार ित वारी- ( गĢ पी), अरिव Ġ द कुमार ठाकुर- ( युटोिप या), अिजत \nआजाद- ( रोग), पंकज सĜ यम्- ( घुमैत िप बैत), महाकाĠ त ठाकुर- ( िश üाक \nĆयोजन), चौधरी जयंत तुलसी- ( धीपल फाढ़), आशीष चमन- ( िन į कषर्), \nराजाराम िस ◌ंह राठौर- ( राखीक रंग फीका), िव जय महापाÿ- ( मोन िक एक \nपाड़लó), जगदीश Ćसाद मंडल- ( दोहरी मािर ), दुगŭनĠ द मंडल- ( लबकी \nकिन यū), किप लेĂर राउत- ( िक सानक पुजी), मनोज कुमार मंडल- ( बेमेल  54  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nिब आह), रामिब लास साहु- ( गामक गाछी), बेचन ठाकुर- ( अनैित क िब आह), \nसंजय कुमार मंडल- ( िस नेह), अकलेश मंडल- ( िट टनेस), मुकेश मंडल- \n(लोभक फल), लŞ मी  दास- (बूिड़ बकक बूिड़ बक) आ उमेश मंडल- (युगक \nखेल आ आधा भगवान) । Ćो. सिच Ġ Ɩ महतो, शैलेĠ Ɩ शैली, महेĠ Ɩ, अरिवĠद \nठाकुर पिठ त कथापर समीüा केलिन । ओना तुलसी जयंत चौधरी, राजाराम \nिस ◌ंह राठौर, जगदीश Ćसाद मंडल, महाकाĠ त ठाकुर, दुगŭनĠ द मंडल, आशीष \nचमन, िव जय महापाÿ इĜ यािद सेहो  िक छु कथापर िट Ģ पणी केलिन । āी \nअिजत कुमार आजाद मंच संचालनक संग-संग पिठ त कथा सभपर आ कएल \nसमीüापर अपन िक छु िव चार-िट Ģ पणी करैत रहला, तिह ना संयोजक āी \nअरिव Ġ द ठाकुरजी सेहो िव शेष बात रखलिन  जेकर कछु िव चारणीय अंश \nिन Ħ नŬिक त अिछ - भोजनक बादक समए छल। उमेश मंडल, किप लेĂर राउत, \nअकलेश मंडल, दुगŭनĠद मंडल, लŞ मी दास, रामिव लास साहु, मनोज कुमार \nमंडल, बेचन ठाकुरक कथा पाठ भऽ गेल छल। Ćाय: एकसँ दू पालीमे। \nसमीüक लोकिन  िह नकर सबहक कथापर बािज  चुकल छलाह। जइ  मे उमेश \nमंडलक ‘ अ◌ाधा भगवान’ कथापर āी शैलेĠ Ɩ शैल, अरिव Ġ द ठाकुर, राजाराम \nिस ◌ंह राठौर आ तुलसी जयंत चौधरी कमर्वादी कथाक ĉपमे समीüा केलिन । \nजेकरा पुन: एकबेर दोहरबैत संचालक āी अिजत आजाद जी बजै छिथ - \n“उमेश मंडलक कथा ‘आधा भगवान’ लोककó भाĐ यवादीसँ कमर्वादी िद िस   लऽ \nजाइत अिछ । वाİ तवमे ई कथा िक सानी िज नगीक लेल नीक Ćयास मानल \nजाएत।”  \nअकलेश मंडलक कथा ‘ िट टनेस’ आ दुगŭनĠ द मंडलक कथा ‘ लबकी \nकिन यū'पर āी अरिव Ġ द ठाकुर बजै छिथ - “ लबकी किन यū कथा मंडलजी \nबला, सुनलॱ। ठीके शैलेĠ Ɩ शैलजी कहलिथ हó जे ई कथा िव षए-वİ तु क \nिख यालसँ ओिह ना लगैत अिछ  जेना राजāी ĆोजेĎ टक िस नेमा चिल  रहल \nहुअए। अकलेश मंडलक कथा िट टनेसपर हम एतबए कहब जे ई कोना◌े \nहेĪथ मेĐजी नमे छपैत तँ उþम। हमरा लगैए जे आइ मैिथ ली सािह Ĝ यक \nचौराहापर िक छु ओहन आदमीक उपिİ थ ित  भऽ रहल अिछ  जे देखबा, सुनबा \nआ िव चार करबा योĐय अिछ । आइ बेरमा कथा गोį ठीकó लेल जाए। जेकर \nसंयोजक जगदीश Ćसाद मंडल, मंच संचालक अशोक कुमार मेहता आ \nअğ यü तारानĠ द िव योगी रहिथ । तँ हम कहलॱ जे ई जे पौतीमे बĠ द \nमैिथ लीक दुदर्शा छल ओ आब फूिट  बहराएलहó। एकरा अहū की  किह  सकै \nिछ ऐ? आइ सािह िĜ य क मंचपर टाल ठा◌ेिक  कऽ ओ सभ चुनौती बुझू दऽ  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  55 \nरहला छिथ  जे किह यो खबास होइत छलाह। एकरा अĠ यथा नै   लेल जाए। \nजे सĜ य छै ओ सोझū राखलॱ अिछ । जगदीश Ćसाद मंडल जीक कथा-\nउपĠ यास जखन हमरा सभ पढ़ै छी तँ जेना लगैए जे एकटा नव दुिन यūमे \nĆवेश पौलॱ अिछ । एकदमसँ ओहेन दुिन यū जै दुिन यūक कĪ पनो ने बुझू भेल \nछल। जिह ना िव षए-वİ तु, तिह ना शĤ द-संयोजन, तिह ना दृिį ट कोण....। तँ \nआब अहū सभ ई बुिझ यौ जे जगदीश मंडलजी एकटा एहेन रेखा खॴिच  \nदेलिन , जेकरा िध यानमे रािख  कऽ अहū कथा िल खी तँ उþम। आइ जइ \nवगर्सँ अहū सभ आिब  रहल छी ओइ वगर्मे माने िक सानी िज नगीक अनेकानेक \nिव षए-वİ तुक चचर् मंडलजी केलिन  अिछ । ओकरा िध यानमे रािख  अहū सभ \nआगū िल खी।” \nअरिव Ġ द ठाकुरजीक वĎतĭयक बाद मैक लैत अजीत आजादजी बजै \nछिथ - “ अरिव Ġ द  बाबू िठ के कहै छिथ । िह नका बातकó हम समथर्न करैत \nिछ अिन । अहूँ सभ कथा गोį ठीमे अबै छी, पिह ने तँ जगदीश मंडल एलिथ  \nबादमे अहū सभकó सेहो अनलाह आ अबै छी। जगदीश मंडल आ उमेश \nमंडलजीकó आब हम सभ दूरेसँ िच Ġ है िछ यिन । लेिक न अहū सभ ऐ बातकó \nबूिझ यौ जे कथा केना िल खा रहलैहó। अबै छी.., कथा पढ़ै छी.. आ जाइ \nछी। बड़ नीक मुदा ई बुिझ यौ जे जइ वगर्क अहū सभ लोक छी मतलब \nिक सान वगर्, जे आधार भेलै, कृिष  आधार िछ ऐ िक  नै िछ ऐ? तँ ओइमे जे \nबात सभ छै, जिटलता सभ छै ओकरा अहū सभ नै िल खबै तँ के \nिल खताह...? तँ ई कहलॱ जे एĦ हर-ओĦ हर नै िल ख ओ बात सभ िल खल \nजाए। जइमे एकटा बड़का रेखा, कहबे केलिथ हó अरिव Ġ दबाबू जे जगदीश \nमंडल Ņारा खॴिच  देल गेलहó। जँ एकरा नै िध यान राखब तँ गोį ठीमे एनाइ-\nगेनाइ बुझू नीक नै  । ओना ऐ गोį ठी सँ बाहरो िन कालल जाइ छै।” ई गĢ प \nअğ यü महोदय िद िस   तकैत आ मुड़ी डोलबैत अिजतजी बजलाह। फेर अगū \nबजै छिथ - “ आब एकटा िख İ सा सुनबै छी- यंÿनाथ िम āकó गोį ठीसँ \nिन कालल गेलिन , की यौ.....? आĀयर् लागत जे गेट आउट किह  देल गेलिन  \nमाने गेटसँ बाहर कऽ देल गेलिन । ” \nवातावरणमे खटिमŇी बुझू पसिर  गेल। एþे बात बजबाक Ćयोजनपर \nसभकó सभ तरहक िच Ġ तन-मनन हुअए लागल। दू-चािर  िम नटक लेल \nवातावरण शािĠ त ...। एकदĦ म शािĠ त , सžाटा। िक छु लोक एक-दोसराक मुँह \nिद िस   तकैत आ िक छु लोक गोį ठीक गािजर्यन ( अğ यü) āी रमानĠ द झा \n‘रमण’जी िद िस   गोरसपट टकिध यान लगेने। मुदा जे िक छु....। आगū उमेश  56  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nमंडल ( माने हम), हमर नामक चचर् संचालक महोदय पिह निह  उŅोिध त कऽ \nचुकल छलाह, जे ऐ   पालीक पिठ त कथापर हमहूँ िक छु िट Ģ पणी करबै, हम \nĆाय: छुĤ ध रही जे ई कोन समीüा भेल। ऐ   तरहक समीüासँ नवाङकुरपर \nआिखर की  Ćभाव पड़तिन । खाइर जे से, हम आगू जा मैक हाथमे लैत \nबजलॱ- “जिह ना पिठत पालीपर समीüाक  बहाने अĠ याž िव षए-वİतुपर गĢ प-\nसĢ प राखल गेल अिछ , कहल गेल अिछ, तिह ना हमहूँ िक छु बात रािख  रहल \nछी। सभसँ पिह ने हम ओइ कथाकार सभकó किह  देबए चाहैत िछ यिन  जे \nपिह ल या दोसर कथा लऽ कऽ उपिİ थ त भेलाह आ कथा पाठ केलाहó। \nसबहक कथामे यथाथर् अिछ, सुžर अिछ , कĝ य, िश Ī प, भाषा, शैली सभ \nिक छु उþम। एĸो पैसा उदास हेबाक Ćयोजन नै  । दोसर गĢ प- अपने सभ \n(समीüक) ऐ   बातकó बुझल जाउ जे जिह ना भोजक पūित मे बैसल पंचक आगū \nपिह ल खेपमे परसल ĭ यंजनपर कोनो तरहक िट का-ित रİ कार माने ना-नुकूड़क \nबेवहार नै   कएल जाइत, आ दोसर-तेसर बेर माने परसन लेबा काल ई जĉर \nिध यान राखल जाइत जे की नीक आ की बेजाए....। तेसर बात- अपने \nसबहक Ņारा नव लोककó कहल गेलिन हó जे एना नै ओना आिक  ओना नै एना \nिल खू। कृिष  िव कासक बात िल खू आ से ई के िल खता अहॴ सभ ने \nिल खबै। ठीक बात, मुदा इंजी िन यर डा◌ॅĎ टरक पढ़ाइ करैबलाक भरमार लागल \nअिछ  आनो-आन üेÿमे, िज नका पढ़ाइ-िल खाइक सुिव धा पयŭĢ त छिĠ ह , नĦ बर \nलगौने छिथ । लेिक न कृिष- कायर्क पढ़ाइ हेतू िक ए ओ सभ िवमुख भेल \nछिथ । ई गĢ प आ समİ याकó के िल खताह? ऐपर कथा िक ए नै िल खल \nजाइत अिछ । ऐपर िव षएपर अहूँ सभ िव चार कĉ।” अपन बातपर िव राम \nलगा हम मैक संचालक महोदयक हाथमे दैत यथाİ थान जा बैस रहलॱ। \nगोį ठी मे बैसल सभ कथाकार आ समीüकक मनमे जेना समीüाक नव-नव \nिब Ħ ब नūचए लगलिन । अğ यü महोदय सेहो उिठ कऽ बैस रहला। अğ यü \nमहोदय िद िस   देखैत संचालक अिजत अजाद एक बेर पुन: अपन बात İ पį ट \nकरैत बजलाह- “ देिखयौ, हमर कहब छल जे अहū सभ एþे दूरसँ एलॱ, \nजेबा-एबामे बड़ किठ नाइ होइ छै। हमर कहबाक भाव रहए जे जिह ना \nजगदीश बाबू िल खै छिथ , ओ जे रेखा िखचलिन हó, ओकरा िध यानमे \nरािख .....। अहūसँ सािह Ĝ यमे की  लाभ भेलै। मतलब की देिल ऐ? से जॱ नै \nतखन तँ.....। ” \nऐ बातपर हम पुन: बाजलॱ- “ अजीत बाबू, अपने सािह िĜ य क लाभक बात \nऐ   नव लोकमे तकै छी। मुदा एक बेर अपना िद िस   देखल जाए जे İ वयं  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  57 \nथोड़े खन पिह ने बजला◌ै◌ंहó  जे सþरह सालसँ लगातार अहū सभ कथा गोį ठी मे \nभाग लेलॱ अिछ । आइसँ नै सþरह सालसँ। मुदा कएकटा कथा संƇह \nदेिल ऐहó?” अिजत आजाद- “ अहॴ जकū हमरा Ćकाशन नै ने भेट गेल \nजे......।  अĎ खैन िक यो भार लेिथ , हम परसू तक तीनटा कथा संƇह थĦ हा \nदैत िछ यिन । लेिक न ओहोसँ पैघ बात जे कै İ तरक कथा सभ हमर िव िभ ž \nपÿ-पिÿ कामे छिप  चुकल अिछ  आ किह यासँ तेकरो तँ देखबै।” अगल-\nबगलसँ पūच-छह गोटा एĸेबेर- ‘ हँ, से तँ ठीके बात।’ ‘ हँ से तँ ठीके \nबात।’ बजैत अ◌ागū क कथा पाठ लेल अƇसरक िव चार Ćकट केलाह। \nमाहौलमे पिर वþर्न भेल। लगभग चािर टा कथापाठ फेर भेल आ तेकर संिü Ģ त \nसमीüा सेहो कएल गेल। ताबत िभ नसर ६ बािज  गेल। āी रमानĠ द झा \n‘रमण’ अपन अğयüीय उŅोधनमे उपरोĎ त झजमझ (मतŬतर)पर एĸो शĤ द नै \nबजलाह। अिग ला कथा गोį ठी क आयोजन āी िव जय महापाÿ जीक \nसंयोजकĜ वमे हुनके मातृभूिम  मिहषीमे कएल जाएत, तइ  लेल सुपौलक \nसंयोजक āी अरिव Ġ द ठाकुरजीक Ņारा दीप आ उपिİ थ ित  पुिİ त का भावी \nसंयोजककó समिपर्त करैत गोį ठी क समापन कएल गेल। \n७५म कथा गोį ठीमे ३९ टा कथापाठ \n१० िद सĦ बर २०११ कó ‘सगर राित  दीप जरय’क ७५म कथा गोį ठीक \nआयोजन िब हार को-ऑपरेिट व फेडरेशन हॉल, बुŀमागर् पटनामे कएल गेल। \nसūझ ०५:३० बजेसँ िभ नसर ८ बजे धिर  गोį ठी जमल रहल। संयोजक Ņय \nअशोक आ कमल मोहन ‘चुžू’ जीक ऐ आयोजनमे ३९ गोट कथा/ लघुकथा/ \nिवहिन कथाक पाठ भेल आ तइपर दूटĢ पी  समीüा सेहो कएल गेल। ऐ \nअवसरपर िव िभ ž िव धाक दजर्न भिर  पोथी लोकापर्णक संग १६ म िव देह \nमैिथ ली पोथी Ćदशर्नी आ िव देहक सहायक संपादक मुžाजी Ņारा मैिथलीक \nपिहल िवहिन कथा पोİटर Ćदशर्नी सेहो रहए। \n  \n   58  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nāीमती Ćीित  ठाकुरक पोथी “ िम िथ लाक लोक देवता” आ िव देह \nसमानाĠ तर सािह Ĝ य अकादेमी मूल पुरİ कारसँ पुरİ कृत पोथी “गामक िज नगी” \n(जगदीश Ćसाद मě डलक लघुकथा संƇह), ऐ दुनू पोथीक एकहक सए Ćितक \nिव तरण āुित  Ćकाशन केलक। मैिथ ली कथा लेखनक üेÿमे शाĠ त ƅािĠ तक  \nऐ ७५म गोį ठीक दीप ĆĔ विल त कऽ िव िध वत् उľाटन केलिन  āी राजमोहन \nझा। İ वागत केलिन  āी अशोक, अğ यüता केलिन  āी उƇनारायण िम ā \n‘कनक’, संचालन डॉ. तारानĠ द िव योगी। मुď य अित िथ  āी Į यामानĠ द \nचौधरीक उपिİ थ ित मे कायर्ƅमकó आगū बढ़ाओल गेल पोथी लोकापर्ण सÿसँ \nजइमे १२ गोट पोथीक लोकापर्ण ƅमश: ऐ तरहó भेल- १. िन बंध सुधा \n(िन बंध संƇह, सुधा कुमारी) लोकापर्ण āी मोहन भारŅाज, २. जखन तखन \nपिÿ का (Ćेम िव शेषŬक, संपादक िव भूित  आनंद, अशोक मेहता) लोकापर्ण डॉ. \nवासुकीनाथ झा, ३. कोसी कातक गंगा (संİ मरण, साकेतानĠ द) लो. āीमती \nउषा िक रण खū, ४.ऐ अकाबोनमे ( किव ता संƇह, राज) लोकापर्ण- डॉ. \nरामानĠ द झा ‘ रमण’, ५. जुबैदा ( कथा संƇह, उƇनारायण िम ā ‘ कनक’) \nलोकापर्ण केलिन  āी राजमोहन झा, ६.समय साüी िथ क (िवहिन कथा संƇह, \nअनमोल झा)- लो. डॉ. देवशंकर नवीन आ āी उƇनारायण िम ā ‘ कनक’, \n७.गंग नहौन (किव ता संƇह, िन शाकर) लो. डॉ. तारानंद िव योगी, ८. बेटीक \nअपमान आ छीनरदेवी ( नाटक, बेचन ठाकुर)- लो. āी राजमोहन झा, ९. \nअनिच Ġ हार आखर (गजल संƇह, आशीष अनिच Ġ हार)- लोकापर्ण- āी जगदीश \nĆसाद मě डल, āी Įयाम दिरहरे, āी अनमोल झा, १०. जेना जनिल यिन  \n(संİ मरण, महेĠ Ɩ नारायण राम ‘नीलकमल’)- लोकापर्ण āी मĠ ÿेĂर झा, ११. \nसीतावतरण ( खě डकाĭ य, संपा. योगानंद झा) लोकापर्ण āी मोहन भारŅाज, \n१२. गाममे (नेपाली भाषाक किव ता संƇह ‘गाओंमे हĉ’ मूल किव यÿी रेमीका \nथापा केर मैिथ ली अनुवाद, Ćदीप िब हारी) लोकापर्ण āी अशोक। लोकापर्ण \nसÿक पछाित  कथा सÿक शुभारĦ भ भेल जइमे नवोिद त कथाकारक संग \nİ थािप त कथाकार लोकिन  अपन-अपन नूतन कथा/लघुकथा/ िवहिन कथाक \nपाठ केलिन  जेकर सूची ƅमश: ऐ तरहó अिछ - Ćदीप िब हारी- कोदािर , \nतारानंद िव योगी- वैिद क िह ◌ंसा, मĠ ÿेĂर झा दूटा िवहिन कथा- जगरनाथ, \nउजािर , पžा झा- Ćबोधन, मधुकर भारŅाज- रीमोट, शिश काĠ त झा- चोरबा \nवंश, लछमी दास- भरमे-सरम, बेचन ठाकुर दूटा िवहिन कथा- भुखाएल आ \nअबाम, उमेश मě डल दूटा िवहिन कथा- चा◌ेर-िस पाही आ कािŎ  िद न, अनमोल \nझा- समाङ आ अĠ हार, रघुनाथ मुिख या- Ćलोभन आ िन चेन समयमे, दुगŭनĠ द  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  59 \nमě डल- पोİ टमाटर्म आ Ćदूषण, अजय कुमार िम ā- उठह हौ बिन यū हाट-\nबजार, मेनका िब हारी- घरारी, अĉणा चौधरी- अिभ ž, िन ĸी िĆ यदशर्नी- \nपलायन, धीरेĠ Ɩ कुमार- मरिर या चेतल, कमलकाĠ त झा- मुँहतĸी, जगदीश \nĆसाद मě डल- पिर वारक Ćित į ठा, हीरेĠ Ɩ- हाİयपर ĭ यंग Ąी, अŀर्नारीĂर- \nघोड़ा घास, िद लीप झा- एकटा लघुकथा, रामिव लास साहु- İ वगर्क सुख, \nिश वकुमार िम ā- Ģ लेटफामर्, नĠ दिव लास राय- जाित , पंकज सĜ यम्- महानता, \nिद लीप कुमार- पुरİ कार, उमेश नारायण कणर्- अĠ धिव Ăास, सुरेश पासवान- \nबगुलाक सरदार, जगदीश कुमार भारती- धुरफĠ दीलाल, रामनारायणजी- \nिस नुिर या, ऋिष  विश į ठ- देश Ćेम, पंकज कुमार िĆ यŬसु- एकटा लघुकथा, \nमुžाजी- िव कĪ प, धनाकर ठाकुर- ओ, Į याम दिर हरे- जौहर, िव भूित  आनĠ द- \nवन-वे Əेिफ क, देवशंकर नवीन- मोटर साइिक ल, भवनाथ झा- मंडनक \nमनोभाव (६५०-६७० ऐित हािस क घटना)। \nअिध क कथाकारक जमघट भेने पिठत कथा सभपर समीüामे थोड़ेक \nकंजूशी कएल गेल जे İ वभािव क छल। मुदा तैयो िक छु कथापर िक छु िव शेष \nिट Ģ पणी अ◌ाएल जेना तारानंद िव योगीक पिठ त कथा- वैिद क िह ◌ंसापर जगदीश \nĆसाद मě डल कहलिन - यथाथर्वादी कथा पूणर्तामे कंजूसी, सĦ Ćदाय, धमर् आ \nअğ याĜ म, तीनू तीन, कथा एक अंगक, माÿ समİ याक। समİ याक कारण \nआ िन दान सेहो हुअए। तिह ना कोदािर  कथापर दुगानंद मě डल कहलिन - \nशीषर्कक साथर्कताक अभाव, खुरपीयोक दशर्न नै भेल। अही तरहó भवनाथ \nझाक पिठत- मě डनक मनोभाव कथापर धनाकार ठाकुर कहलिन - ऐ कथाक \nमादे वेदक िन ◌ंदा कऽ मě डन िम āकó गएर ƙाŌण िव रोधी बताओल गेलहó जे \nगलत अिछ , जेकर कोनो Ćमाण नै। तइ लेल  हम एकरा बिहį कार करैत \nछी।  कहैत डॉ. धनाकर ठाकुर गोį ठीसँ बाहर िन किल  गेलाह! चिल  गेलाह!! \nअंतमे, अिग ला गोį ठीक आयोजन हेतु Ćİ ताव लेल घोषणा कएल गेल। \nपूवर् Ćİ तावमे हजािर येबाग ( कथा गोơी) सँ दूटा Ćİताव छल जे ƅमश: \nअŀर्नारीĂर आ Ćदीप िब हारीक छलिन । एकटा नव Ćİ ताव डॉ. देवशंकार \nनवीन जीक आएल। ऐ तीनू Ćİ तावमे अŀर्नारीĂरक पुनः Ćİ ताव रहिन  जे \nगोơी बोकारोमे हुअए, ओ ७४म कथा गोį ठी ( हजारीबाग) सँ Ćİ तावक \nछलाह। मुदा Ćदीप िब हारी Ćİ तावक तँ अहुठाम बनलाह जे अिग ला गोį ठी \nबेगुसरायमे हुअए मुदा जिह ना हजारीबागक गोį ठी पटना भेने चुप भऽ समथर्के \nबिन  गेल छलाह तिह ना अहुठाम ७६म गोį ठी बेगुसरायमे हुअए तकर Ćİ तावक \nबनलाह मुदा देवशंकर नवीनक Ćİ ताव िद Ī ली लेल एने चूप भऽ समथर्क बिन   60  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nगेलाह। अŀर्नारीĂरक बातपर कोनो िव चार नै कएल गेल। अŀर्नारीĂर एक \nबेर बजैत सुनल गेलाह- ‘अजŰ ककरो मजŰ ककरो’। \n‘मैिथ ली भाषाक दशा ओ िद शापर पिरचचŭ \nिम िथ लŬचल िव कास पिर षद, लहेिर यासराय आ िम िथ ला संघषर् सिम ित  \nदरभंगाक संयुĎ त तĜ वावधानमे िद नŬक ८ नवĦ बर २०११ तदनुसार मंगल िद न \nबेĉ पहर दू बजेसँ पिर चचŭक आयोजन कएल गेल छल। पिर चचŭक िव षए \nरहए- ‘ मैिथ ली भाषाक दशा ओ िद शा’। सीतायन, दरभंगामे आयोिज त \nपिर चचŭमे वĎ ता लोकिन  महĜ वपूणर् िव चार रखलिन । मुď य वĎ ता डॉ. भीमनाथ \nझा कहलिन , किव  कोिक ल िव ńापित  अपन मातृभाषाक िव षएमे \nकाĭयािभ ĭ यिĎ त क ƅममे कहने छिथ - बालचंद िव Ĕ जावइ भाषा दुइ न लĐ गइ \nदुĔ जन हासा..। (मुदा ई पदावलीबला ĔयोितरीĂर पूवर् िबनु पागबला \nिवńापितक नै वरन संİकृत आ अवहŇक पागबला िवńापितक कथन िछयिĠह- \nसĦपादक) इĜ यािद  कहैत िव ńापित क भाषानुरागक िव İ तृत ĭ याď या  केलिन । \nपिर चचŭक अğ यü āी जगदीश Ćसाद मě डल कहलिन - “िम िथ ला आ मैिथ ली \nभाषाकó हम सभ कुचलल आ कमजोर िक अए बुझै छी। यूरोपक दजर्नो Ćमुख \nदेश आ ओकर भाषा एहेन अिछ  जे दुिन यūक बीच अपन पिह चान बनौने \nअिछ, जहन की  ओकर जनसंď या आ üेÿफल हमरा सभसँ माने \nिम िथ लŬचलसँ बहुत कम अिछ ? अपना ऐठाम तँ üेÿे आ जनसंď येक पाछू \nतेहन वैचािर क ओझरी लागल अिछ  जे सभ रİ ते-पेरे बौआइ छी। जमीनी \nभाषा मैिथ ली छी, जते दूरमे मैिथ ली बाजल जाइए ओ िम िथ ला भेल। जिह ना \nआनो-आनो üेÿमे मातृभाषाक अित िर Ď तो भाषा बजलो जाइए आ पढ़ौलो-\nिल खौल जाइए, तिह ना अहूठाम अिछ । तहूमे िह Ġ दी तँ राį Əभाषे छी। जहū \nधिर  सािह िĜ य क मानक भाषाक Ćķ अिछ  ओ तँ कतौ ने अिछ । दुिन यūक \nबीचमे अंƇेजी सािह Ĝ य सभसँ समृŀ बुझल जाइत अिछ , जखन िक  दू देशक \nकोन बात जे एको देशक भाषा सािह Ĝ यमे एकĉपता नै  अिछ । िम िथ लाराज \nहेतु जे दशा-िद शा अिछ  तै संबंधमे एकटा कथा कहै छी- Ņापर युगक \nसंğ याबेला। अजुर्नक मनमे ÿेता युगक समुƖमे पुल बनबैक िव चार उठलिन । \nलंका जेबाकाल समुƖमे एक-एक पाथर जोिड़  पुल िक अए बनौल गेल? ओ तँ \nएक तीरोमे बिन  सकैत छल? पĦ पापुरमे हनुमान तपİ या कऽ रहल छिथ ,  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  61 \nहुनके मुँहó सुनब बेसी नीक हएत। पĦ पापुर पहुँिच अजुर्न Ćķ केलिख न। \nमुİ कुराइत हनुमानजी उþर देलिख न जे पुल बिन  सकैए, मुदा जते मजगूत \nएक-एक पाथर जोड़लासँ बनत ओते तीरसँ नै बिन  सकैए। जइठाम बाहरसँ \nआन-आन भाषाक तेजीसँ आयात भऽ रहल अिछ , गाम-गाममे अंƇेजी माğ यमक \nİ कूल चिल  रहल अिछ , अपन िश üा पŀित कó ि◌ नमूर्ल उखाड़ैक योजना बिन  \nरहल अिछ , तइठाम िम िथ लाराज आ िम िथ ला दशर्नक सपना कते साथर्क \nअिछ ?” इĜ यािद, अपन िव चार ĭ यĎ त केलिन । िम . िव . प. क अğ यü डॉ. \nिव ńानाथ झा, āी बुिŀनाथ झा, āी फूलेĠ Ɩ झा, āी िक शोरी कŬत िम ā, डॉ. \nāवण कुमार चौधरी, āी Ćभाष सहनी, āी िश लानाथ िम ā आिद  वĎ ता, \nमैिथ ली भाषाक उþरोþर िव कास याÿापर Ćकाश देलिन । पिर चचŭक संचालन \nिम िथ ला संघषर् सिम ित क अğ यü āी कमलेश झा केलिन । \nमहाकिव  पिěडत  लालदास जयĠती समारोह \nमधुबनी िज लाक खरौआ गाममे +२ उĒच िव ńालय पिर सरमे ०२ नवĦबर \n२०११ कó महाकिव  पिěडत  लालदास, जे रमेĂर रिच त िम िथ ला रामायणक \nपिरणेता छलाह, हुनक १५५म जयĠती समारोह सुसĦपž भेल। ऐ अवसरपर \nजयĠती समारोह, काĭयपाठ, महाकिव  पिर चचŭ आ संİकृित क कायर्ƅम विणर्त \nƅमश: चािर  सÿमे  सामापन कएल गेल। िद नमे ३ बजेसँ अधरित या धिर  \nƇामीण लोकिन  आ खरौआसँ बाहरोक लोक भाग लेलिन । आयोजन किम िट क \nउľोषक समीर कुमार ‘ समा’कó समारोह सÿक संचालन करबाक हेतु आ \nएच.वी. लालकó अğयüता हेतु, हिर  नारायण झाकó मुिďय अित िथ  ĉपमे आ \nजनक िक शोर लाल दास, लŞमण झा, रंगनाथ चौधरी, कुमार रामेĂरम्, \nरमानĠद झा ‘ रमण’, जगदीश Ćसाद मěडल, रधुवीर मोची आिद क नाओं \nिव िश Ơ अित िथ  ĉपमे मंचपर िव राजमान हेबाक लेल घोषणा आयोजक किम िट  \nकेलिन। सभ िक यो मंचासीन भेलाह।  उप िव कास आयुĎत ओम Ćकाश राय \nदीप ĆĔजविल त कऽ समारोह सभाक उľाटन केलिन । “ महाकिव  पिěडत \nलालदास अपन कमर्सँ पिěडत छलाह। ƙाŌण जाित मे नै रहलाक बादो \nहुनका राजदरबारमे पिěडतक उपािध  भेटब ऐ बातक सूचक िथ क।” ई बात \nसमारोह सभाक अधयü कहलिन । ओम Ćकाश राय खरौआ गामक संग \nमधुबनीये माÿ नै अिप तु सĦपूणर् िम िथ लामे एक-सँ-एक िव Ņान हेबाक बात  62  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nकहलिन । ओ इहो कहलिन  जे िम िथ लावासी लेल ई गौरवक बात िथ क, \nजैठाम मनुįय नै अिप तु मनुįयक कमर् महान होइए। अपन िट Ģपणीकó पुिƠ \nकरैत ओ कहलिन - “ महाकिव  पिěडत लालदासकó पिěडतक उपािध  केना \nभेटलिन । जेकर उĪलेख अखने अğयü महोदय सुनौलिन  अिछ ।” अही \nपिर पेŞयमे आगū कहलिन - सभ मनुįय जĠमसँ शुƖ होइए आ कमर्सँ ƙाŌण। \nऐमे जाित क कोनो महĜव  नै। ƙŌ की िथ क अहु संदभर्मे ओ अपन सुĠदर \nिव चार रखलिन । अंतमे अपन एक गोट ‘ शेर’ सुनेलिख न  । दशर्क-दीघŭपर \nनीक Ćभाव देखल गेल। थपड़ीक गड़गराहिट ऐ बातक सूचक बुझाएल। \nउपिव कास आयुĎत ओम Ćकाश राय जीक वाचन िह Ġदी भाषामे छल, उपरोĎत \nसंदिभर्त बात िह Ġदीसँ मैिथ लीमे कएल भावानुवाद छी। राय जीक नĦह र आ \nसुĠदर िट Ģपणीसँ āोता जगतमे शािĠतक सुĠदर दशर्न सेहो भेल। एकर बाद \nएक आध गोट िव िशƠ अित िथ क िट Ģपणीक पछाित  दोसर सÿक माने \nकाĭयगोơी केर घोषणा करैत कहल गेल जे उचयचĠƖ झा ‘िव नोद’ गोơीक \nअğयüता करताह आ फूलचĠƖ झा ‘ Ćवीण’ संचालन। संग-संग पिर सरमे \nउपिİथत किव  लोकिन कó मंचपर शीƈ आबए लेल आƇह कएल गेलिन । ऐ \nशीƈ आƇहक आƇह ओम Ćकाश राय जीक सेहो रहिन । अशोक कुमार \nमेहता, नĠद  िव लास राय, उमेश पासवान, िव ńाधर िम ā, बुचĉ पासवान, मो. \nगुल हसन, रामिव लास साहु, हिर ĀĠƖ हिर त, जगदीश Ćसाद मěडल, चĠƖेश, \nजनक िक शोर लालदास, राम सेवक ठाकुर, रामदेव Ćसाद मěडल ‘झाĉदार’, \nशिश काĠत झा, मनोज कुमार मěडल, िश वकुमार िम ā, लŞमी दास, किप लेĂर \nराउत, अिख लेश कुमार मěडल, उमेश मěडल, कĪपकिव उमेश नारायण कणर् \nआिद क संग गोơीक अğयü आ संचालक मंचपर उपिİथत भऽ गेलाह। \nकाĭयगोơीक āीगणेश अशोक कुमार मेहताक किव ता- ‘ कने अपनो कहु आ \nकने हमरो सुनू’सँ भेल पĀात् िव ńाधर िम ā- ‘गेले घर छी’, बुचĉ पासवान- \n‘िम िथ ला राज मंगै छी यौ’, हिर ĀĠद हिर त- गाम हेरा गेल, जगदीश Ćसाद \nमěडल- ‘सūझ’, तेकर बाद रामदेव Ćसाद मěडल, मो. गुल हसन, शिश काĠत \nझा, िश वकुमार िम ā, रामसेवक ठाकुर, जनक िक शोर लालदास, चĠƖेश, \nरामदेव Ćसाद मěडल ‘ झाĉदार’ आ एक-आध-टा अओर किव  जीक किव ता \nपाठ भेल। आयोजक िद ससँ अिग ला सÿक कायर्ƅम माने पिर चचŭ लेल आब \nऐ गोơीकó समापनक घोषणा जिĪदये हुअए, से आƇह भेल । से आƇह \nसंचालक आ अğयüसँ कएल गेल। अğयü उदयचĠƖ झा ‘ िव नोद’ इशारामे \nसंचालककó सहमित  देलिख न, संचालक फूलचĠƖ झा ‘ Ćवीण’ अशोक कुमार  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  63 \nमेहताक हाथमे मैक दैत कहलिख न जे ओ हुनकर नाओंक घोषणा कऽ \nदेिथ न। अशोक कुमार मेहता मैक हाथमे लैत कहलिख न- “ आब अहū \nसबहक बीच ऐ गोơीक संचालक डॉ. फूलचĠƖ झा ‘ Ćवीण’ अपन एकगोट \nलयाĜमक गीत सुनौताह।” बहुत सुĠदर ढंगे लय आ रागसँ पूणर् गीतक गायन \nआराम-आरामसँ बहुत नीक सूरमे ओ केलिन  । गीत सĦपž भेलाक बाद \nसंचालक ĉपमे आिब  लगले-सूरे घोषणा केलिख न - “आब अğयü महोदय डॉ. \nउदयचĠƖ झा ‘ िव नोद’ िज नका अपने सभ नीकसँ जनैत हएब....।” इĜयािद  \nकहैत आ िव İतृत पिर चए दैत, हुनका आƇह कएल गेलिन । उपिİथत भऽ \nअğय ü महोदय अपन किव ताक पाठ सुĠदर ढ◌ंगे केलिन , सहजता आ \nिİथ रतासँ पूणर् पाठ, बहुत नीक शैलीमे केलिन । ई किव ता गोơीक अंित म \nकिव ता छल। किव ताक समापन होइतिह  अğयü ĉपमे आिब लगले-सूरमे ओ \nबजलाह- “आब काĭयगोơीक समापनक घोषणा कएल जाइत अिछ ।” मंचपर \nउपिİथत- उमेश पासवान, रामिव लास साहु, नĠद िव लास राय, बेचन ठाकुर, \nकिप लेĂर राउत, मनोज कुमार मंडल, लŞमीदास, अिख लेश कुमार मंडल \nआिद  किव  सुगबुगाए लगलाह। मैकपर आयोजकक उľोषक घोषणा करैत \nकहलिन - “ मंचपर उपिİथत किव मे िज नकर किव ताक पाठ भऽ सकल ओ \nकृपया मंचासीन रहिथ , हुनका सभकó सĦमािन त कएल जाएत। बūकी किवकó  \nमंच खाली करबाक आƇह करै िछ यिन ।” सएह भेल। किम टी  िद ससँ किव  \nलोकिन कó (िज नकर-िज नकर किव ता पाठ भऽ सकलिन) एकहक गोट चादिर सँ \nसĦमािन त कएल गेल। तेकर बाद तेसर सÿक ĆारĦभ भेल जइमे महाकिव  \nलालदास पिर चचŭ भेल। कमलेश झा, फूलचĠƖ िम ā ‘ रमण’, रमानĠद झा \n‘रमण’, कुमार रमेĂरम् आिद  िव Ņान भाग लेलिन । \nऐ अवसरपर महाकिव  लालदास कृत ‘ महेĂर िव नोद’ पोथीक लोकापर्ण \nसमारोह सभामे मंचासीन सभ गोटे Ņारा कएल गेल आ ‘िव देह’ Ņारा आयोिज त \n१५म मैिथ ली पोथीक भĭय Ćदशर्नी सेहो भेल। अंत सŬİकृित क कायर्ƅमक \nपछाित  भेल।  64  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nसंजीव कुमार ‘शमा’ \nमहाकिव  पं. लालदास जयĠ ती समारोह \nमहाकिव  पं. लालदास जयĠ ती समारोह आयोजन सिम ित , खड़ौआ Ņारा \nपं. लालदासक १५५ म जयĠ ती समारोह İ थानीय लालदास उĒ चतर \nमाğ यिम क िव ńालय Ćाङणमे समारोहपूवर्क ०२.११.२०११ कó मनाओल गेल। \nसमारोहक िव िश į ठ अित िथ  िज ला उपिव कास आयुĎ त āी ओमĆकाश राय, \nमुď य अित िथ  अवकाश ĆाĢ त िश üक āी हिर नारायण झा, आयोजन सिम ित  \nसह कायर्ƅमक अğ यü üारखě ड िव ńुत बोडर्क पूवर् चेअरमैन डॉ. हिर वंश \nलाल संयुĎ त ĉपसँ महाकिव क Ćित मापर पुį प  अपर्ण आ दीप ĆĔ वलन कऽ \nसमारोहक उľाटन केलिन । कायर्ƅमक शुभारंभ वंदनाक İ वागत गीतसँ भेल \nतĜ पĀात भी.डी.एस.एच संगीत महािव ńालय झंझापुरक छाÿ देवेĠƖ महतो पं. \nलालदास रिच त मङल गीत- ‘जय जय िग िर जा तनय गणेश’ गौलिन, जकर \nधुन āीमती अंजना शमा देने रहिथ । िव िश į ट अित िथ  āी राय अपन उľाटन \nभाषणमे उƄगार ĭ यĎ त  करैत बजलाह जे िम िथ लाक मािट  İ वनामधĠ य अिछ । \nऐठाम अदौसँ िव Ņानक परंपरा रहल अिछ । अपन अğ यüीय भाषणमे डॉ. \nएच.वी. लाल कहलिन  जे महाकिव  जĠ मसँ नै अिप तु कमर्सँ पŬिड Ĝ यकó \nचिर ताथर् केलिन । ओ कहलिन  जे हम सभ हुनक ĭ यिĎ तĜ व आ कृित Ĝ वसँ \nकृताथर् छी। समारोहक मुď य अित िथ  āी झा जयंती समारोह मनेबा लेल \nआयोजन सिम ित कó साधुवाद दैत कहलिन  जे पंिड तजीक जयĠ ती मनौलासँ नव \nपीढ़ीकó हुनकर जीवन आदशर्सँ नव िद शा भेटतिन । ऐ अवसरपर पंिड त \nलालदास कृत मैिथ ली पŃमय पोथी ‘ महेĂर िव नोद’क िव मोचन िव िश į ट \nअित िथ , मुď य  अित िथ  आ मंचासीन सĦ मािन त अित िथ  लोकिन  Ņारा भेल। \nसभ अित िथ  लोकिन कó फूलक मालासँ सĦ मािन त कएल गेलिन । ऐ अवसरपर \n‘िव देह सािह Ĝ य आĠ दोलन’क वैनर तले मैिथ ली पोथी Ćदशर्नी सेहो छल। \nिव िश į ट अित िथ क िव शेष आƇहपर किव  संगोį ठीक आयोजन Ćथमे सÿमे \nकएल गेल। जकर अğ यüता डॉ. उदय चĠ Ɩ झा ‘िव नोद’ आ संचालन डा◌ॅ.  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  65 \nफूलचĠ Ɩ झा ‘ Ćवीण’क छल। संगोį ठीमे जतए डॉ. अशोक कुमार मेहता, \nकĪ प किव  डॉ. उमेश नारायण कणर्, डॉ. बुचĉ पासवान, मो. गुल हसन, āी \nरामदेव Ćसाद मě डल ‘झाĉदार’, āी चĠƖेश, āी शिश काĠ त  झा, āी जगदीश \nĆसाद मě डल, डॉ. जनक िक शोर लालदास, āी. िश व कुमार िम ā, āी \nरामसेवक ठाकुर अपन-अपन काĭ यपाठसँ āोताकó मुĐ ध कलिन , ओहीठाम āी \nशंभू कुमार िद न, āी उमेश मě डल, āी नĠ द िव लास राय, āी लŞ मी  दास, \nāी बेचन ठाकुर, āी संजीव कुमार शमा, āी उमेश पासवान, āी रामिव लास \nसाहु , āी अकलेश कुमार मě डल, āी मनोज कुमार मě डल, āी किप लेĂर \nराउत आिद  किव  अपन काĭ यपाठसँ वंिच त भेलाह। किव  संगोį ठीक अğ यü ऐ \nवाİ ते  कोनो खेद नै ĭ यĎ त कऽ सकलाह। आयोजन सिम ित खड़ौआक \nतरफसँ ओइ सभ किव कó िज नकर-िज नकर किव ताक पाठ भऽ सकल, शालसँ \nसĦ मािन त कएल गेल । \nमहाकिव क ĭ यिĎ त Ĝ व आ कृित Ĝ व िव षयपर पिर चचŭमे मैिथ लीक समालोचक \nडॉ. फूलचंƖ िम ā ‘रमण’ महाकिव क रचना ‘रमेĂर रिच त िम िथ ला रामायण’क \nपुį कर काě डपर गंभीरतापूवर्क Ćकाश दैत कहलिन  जे महाकिव कó दशर्नक \nसाüाĜकार छल। िम िथ लामे चंदा झाक रामायण पूवर्िह  Ćकािश त भेल छल तँए \nई पूवर्िह सँ लोकिĆ य भेल। डॉ. रमानंद झा ‘रमण’, डी. ई. पी. िन देशक āी \nरंगनाथ चौधरी िद वाकर, āी कमलेश झा, āी कुमार रामेĂरम, āी भरत \nनारायण कणर् आ मैिथ ला अकादमीक पूवर् िन देशक डॉ. रघुवीर मोची सन \nमैिथ लीक उदभट िव Ņान लोकिन  अपन शोधपूणर् सारगिभर्त ĭ याď यान देलिन । \nसाझूँ परक कायर्ƅममे कİ तूरबा गŬधी बािल का िव ńालय सकरीक छाÿा \nलोकिन  Ņारा जट जटीन, िझ िझ या आ डोमकच नृĜ यक भावपूणर् Ćİ तुित भेल। \nसंदीप कुमार पंकज, चंदन, Įयामा, Ćीित , अंशु अपन गायनसँ āोतावगर्कó \nझूमएपर मजबूर कऽ देलिन । ओतिह  हाİ य सƛाट āी रामसेवक ठाकुर अपन \nगप-सĢ पसँ āोतावृंदकó लोट-पोट केलिन । संपूणर् कायर्ƅममे बŵजोपर राजकुमार \nमहथा, नालपर महेĠ Ɩ ठाकुर मĠ नू, पैडपर चीकू, तबलापर शीतल अपन \nकुशल संगित  Ćदान केलिन । \nजयंती समारोहक उľोषक एस.के.कणर् शमा कायर्ƅमक सफल संचालन \nसािह िĜ य क अंदाजमे कऽ āोतावगर्पर अपन खास Ćभाव छोड़लिन । आयोजन \nसमारोहकó सफल बनेबामे सुनील कुमार दास, डा◌ॅ. अरिव Ġ द लाल, āी \nयोगानंद लाल दास, āी अजय कुमार दास, āी राजेĠ Ɩ कुमार दासक संग \nसंपूणर् Ƈामवासीक भूिम का सराहणीय छल। सिच व भागी रथ लालदासक \nधĠ यवाद ýापनक संग समारोह शेष भेल।  66  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nमुžाजी \nमैिथली गजलपर पिरचचŭ \nमैिथली गजल: उĜपिþ आ िवकास (İवĉप आ सĦभावना)  \nमैिथली गजलकó लोकिĆय होइत देिख बेगरता बुझाएल एकरा पूणर् ĉपó \nफिरछेबाक। तó िवदेह www.videha.co.in ISSN 2229-547X Ņारा \n“मैिथली गजल: उĜपिþ आ िवकास ( İवĉप आ सĦभावना)” िवषयपर \nपिरचचŭक आयोजनक भार हमरा देल गेल। ऐ िवषयपर लेखक लोकिनक \nिवचार संिüĢतमे नीचū देल जा रहल अिछ।- मुžाजी \n१ \n \nिसयाराम झा “सरस” \nमुžाजी, मैिथली गजलपर पिरचचŭक आयोजन नीक लागल। \nबĠधुवर, मैिथली गजल सĦबĠधी हमर माĠयता एना अिछ:- \n१) उĜपिþ: पिěडत जीवन झाक नाटक “सुĠदर संयोग” (१९०५-०६) \nमे सवर्Ćथम मैिथली गजलक आगमन पबैत छी। तइसँ पूवर्क कोनो सूचना नै \nदेखा पड़ैछ। तँए उĜपिþ हम एतैसँ मानैत छी।  \n२) िवकास: िवगत १०६ बखर्क इितहासमे गुणाĜमक नै जँ संďयाĜमके \nचचŭ करी तँ अमरजी, माया बाबू ( गीतल किह कऽ), केदार नाथ लाभ,  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  67 \nसोमदेव, रवीĠƖनाथ ठाकुर, İव. माकर्ěडेय Ćवासी, İव. इĠदुजी, राजेĠƖ \nिबमल, गंगेश गुंजन, बुिŀनाथ िमā, िसयाराम सरस, İव. कलानĠद भņ, डॉ. \nदेवशंकर नवीन, डॉ. तारानĠद िवयोगी, रमेश, ƚमर, धीरेĠƖ Ćेमिषर्, जगदीश \nचĠƖ ठाकुर “ अिनल”, अरिवĠद ठाकुर, अशोक दþ, रोशन जनकपुरी, \nअिजत आजाद, कु. मनीष अरिवĠद, डॉ. कृįणमोहन झा “ मोहन”(रūची), \nआशीष अनिचĠहार समेत दजर्नो रचनाकार एकरा पुƠ-बिलƠ केलिĠह अिछ। \nकथन आ भंिगमामे सेहो िविवधता आएल अिछ। दजर्नसँ बेशी संकलन \nनोिटस लेबा योĐय उपलĤध अिछ। िवकास अखनो भऽ रहल अिछ। \n३) İवĉप आ संरचनामे यथाİथान अिछ। बहरक िवकास गजलकारक \nअपन üमतापर िनभर्र होइछ, िकछु अğययन-मननपर सेहो। मैिथलीमे शेर तँ \nकहैत छी, मुदा िमसरा वा मतला-मकता आिदक Ćयोग नै कएल जाइछ। \nलोक बात-बातमे शेर नै कहैछ। \n४) सĦभावना- नव-नव लोक सभ जुिड़ रहल छिथ, संकलनो आिब रहल \nअिछ, पिरचचŸ शुĉ भेल अिछ, से चलैत रहए। आशीष अनिचĠहार जे \nयोजना आरĦभ केलिन अिछ, सेहो महĜवपूणर् िबĠदु िथक। खरा-खरी कहबाक \nनाम छी गजल..गाम-घरमे िदवा राितमे; हवा जकū बहबाक नाम छी गजल।-\nसरस। \n२ \n \nगंगेश गुंजन \nधĠयवाद जे ऐ मैिथली-गजल पिरचचŭमे अहū हमरो शािमल कएलॱहó। \nओना तँ अहū लोकिनक मैिथली गजलक पिरभाषा-माĠयताक आĠदोलनमे \nİवयंकó हम मैिथलीक गजल रचनाकारक āेणीसँ बाहर मािन लेने रही। िकछु \nअथर्मे एखनो सएह अनुभव होइत अिछ। तथािप - \n१. मैिथली गजलक ĆारĦभ अपने पं जीवन झासँ मानी बा िवńमान \nरवीĠƖनाथ ठाकु◌ु◌ुर सँ ( अिĆय-अनसोहūत लगनु भने िकनको, तथािप) ओइ  68  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n‘खास’ Ćवतर्न-गजलक मूल पाठ सेहो पाठकक सोझū देब उिचत। नव \nभावबोधकó, नवतुिरया किव-पीढ़ीकó से देखलाक बादे तकर मीमŬसाक आधार \nभेटतै।  \nहमर लाचारी अिछ जे सािहĜयेितहासक ने हम ओतेक आƇहीए रहलॱ आ \nतó ने अĠवेषके। मुदा तकर ‘ उĜस’ आभास, िनजी हमरा अहीमे सँ कतौ \nबुझाइछ। यńिप कोनो Ćयोग, िवशेषतः सािहĜय बा कला-िवधामे, माÿ एतबे \nबात लेल ओइ रचनाकार बा ओइ िवधाक ‘ ĆारĦभ’ नै मािन लेल जएबाक \nचाही जे ‘ ओ’ पिहल बेर ‘ लीखल’ गेल। से पिहल बेर लीखल गेल िवधा-\nरचना, अपन सािहिĜयक Ćवृिþक İवĉपमे िनरĠतरतासँ कहū धिर सृजन-\nसिƅय रहल? आगū रहबो कएल िक नै? असल मूĪय मानक सएह िथक। \nकोनो सािहĜयक आयु ओकर जीवĠत आ Ćवहमान Ćयोगक काल माÿिहमे \nदेखल-बूझल जाइछ। िहĠदीमे छायावादी महाĆाण िनराला तथा Ćसाद, \nसंयोगसँ  एतऽ हमर ऐ दुनू िसŀाĠतक युगीन आ मूþर् उदाहरण छिथ। ई दुनू \n‘छायावाद’क İतĦभ छिथ आ ‘ गजल’ सेहो िलखलिन। मुदा ‘ गजल’ मे तँ \nआइ दुनूक आयु इितहास माÿ अिछ। तó मैिथली गजलपर िवचारैत काल से \nमहĜवपूणर् िबĠदु। रचनाकारो काल लेखनक अपन मौिलक Ĉिच-Ćवृिþ तथा \nअĥयाससँ फराक जा, ताĜüिणक आवेशó ‘ अĠयो िवधा’मे टहिल-बूिल अबैए। \nपरĠतु से आवेश िनरĠतरतामे ओकर सजर्नाक İवाभािवक Ćवृिþ नै बिन पबै \nछै, यावत ओइ नव िवधामे सृजन करबामे ओकर मोन रिम नै जाइक। \nिहĠदीक दुįयĠत कुमार किवताक ĆारĦभ ‘ गजल’ सँ नै कएने रहिथ जे िक \nआगा◌ँ आिब कऽ अपन उþर पीढ़ीक Ćेरणा भेलाह। से दुįयĠते जी भेलाह, \nजखन िक शमसेर बहादुर जी सन Ćशİत पैघ किव ‘ गजल’ लीिख रहल \nछलाह। आनो कए टा नाम अिछ, जे िहĠदीमे महĜवपूणर्। मुदा गजल िवधा-\nलेखनमे ऐ सघन िनरĠतरताक āेय हम तँ दुįयĠते जीकó मानैत छी।      \nअपने िवचािरयौ जे मधुप जी चािहतिथ तँ गजल सेहो उĜकृƠ नै लीिख \nसकैत छलाह? नै िलखलिन। िकए? बा याÿी जी ? किवक  अनुभव-\nआनुभूितक िवकलता ओकरासँ Ćाथिमकता तय करबैत छै- जे ओ की आ \nकोना कहए-िलखए। सएह Ćाथिमकता रचना Ćिƅयामे रचनाकारकŲ अपन \nİवभावक Ąेममे उŅेिलत करै छै आ किव से शैलीक बाट धरबा लेल सृजन \nिववश भऽ होइत अिछ। सभ किवक तó अपन-अपन Ĉिचक खास िवधा सेहो \nभऽ जाइ छै। सएह ओकर अिभĭयिĎतक सहज İवाभािवक तागित बिन जाइ \nछै। कालŬतरमे समाज मğय ताही ĉपमे ओकर पिरिचित बिन जाइ छै।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  69 \nसएह मोटा-मोटी सुमन-मधुप-मिणपŃ-अमर तथा याÿीक ĉपमे चीĠहल जाइ \nयोĐय होइछ।  \nएखन मैिथली-गजलक Ćवाह ‘बािढ़’ बला अिछ, यńिप İनेह आ İवागत \nकरबा योĐय। िकएक तँ मुďयतः Ćवृिþक ई सृजन-Ćवाह एकछोहा \n‘युवापीढ़ी’क िथक आ यिद मैिथली गजलक कोनो भिवįय छै तँ एही \nपीढ़ीक  सृजन-सĦपदामे। एक बएग जे ई सघन आ कए तरहŲ संगिठत सेहो, \nऐ िवधाक Ćित उĜकट आƇह आ ताही कारणŲ सिƅय िनरĠतरता आएल छै, \nसे अिगला दशक धिर उĪलेख करबा योĐय İवĉप लऽ लेत, ऐ बातमे हमरा \nकोनो संदेह नै। अवĮये ऐ पिरवेश-िनमŭण मे Ĥलॅ◌ाग/ फेसबुक/ अथŭत \nइĠटरनेट महाशिĎतक अपूवर् योगदान अिछ, जे हमरा युगक नव रचनाकारकó \nनै छलै। अिभĭयिĎत सĦĆेषण-माğयम अĜयĠत सीिमत छलै। \nतó मैिथली-गजलक वाİतिवक ‘ Ćİथान’ हम एकदम टटका पीढ़ीमे पबैत \nछी। नव गछुली अिछ एखन। बताह भऽ कऽ मजरल अिछ। एकर कतेक \nमĔजर िटकुला भऽ पाओत आ कतेक ‘ गोपी’ धिर पिरणत हएत से देखबा \nयोĐय हएत।  \nआशा-अिभलाषा तँ ‘नव गछुलीए’ सँ। िनĮछल तथा उदार बुिŀये एकर \nअिभिसंचन-संरüण हेबाक चाही। से दाियĜव पूवर् खाढ़ीक बचलाहा जीिवत \nरचनाकारक। यिद नवतुिरयाकó से İवीकार होइक, जे िक अिधकŬश नव \nरचना आ रचनाकारक ‘तेवर’मे पिरलिüत नै बुझाइछ। जइ गजलक ई गहन \nिवमशर् कऽ रहल छी, तकर ‘जĠमभूिमक भाषा’ मे आइयो ‘इİलाह’क परĦपरा \nकाएम छै। माĠय, āेय-Ćेय। ओना यथावत ताइ िदनबला गुĈ-िशįय परĦपराकó \nहमहूँ नै मानैत छी। आजुक युग आ वातावरणमे आब उिचतो नै हएत से। \nमुदा कोनो िवńाक सिरता धार, जó िक एखनो Ćवािहत भइए रहल छै, तó \nिकछु दूर धिर, पुरना ‘घटबारोक’ जĉरित बūचले छै। तै अथर्मे कहलॱ।  \nसĦĆित गजल-ĉपमे िलखल गेल समİत मैिथली-गजलकó चालल जाए तँ \nसाबुत गजल दू गाहीसँ बेसी भिरसĸे िनकलत। चनकल, टूटल-भŬगल \nरचनाक गनती नै हुअए। से तँ कहबे कएलॱ ‘ बािढ़’ आएल अिछ। अिĆय \nपरĠतु हमर जानकारीक यथाथर् यएह कहैए जे मैिथलीमे गजलक नामे िलखल \nजाइत रचनाक अिधकŬश ‘खखरी’ अिछ। उĜसुकतामे हम फेसबुकपर िवशेष \nकऽ नव हİताüर सभकó पढ़बे करैत छी। मुदा फालतू,..सँ आगū बुझाए \nलगैत अिछ। एक-दू टा रचना पढ़ैत काल तँ जीह ओिकयाय लागल। हमर \nबात उĜकट लगैत हुअए भने मुदा एकटा पाठकक ĉपमे हमरा एहनो अनुभव  70  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nभेलए।  \nदोसर जे, आजुक पीढ़ीक रचनाकार हमरा बेसी काल ‘ बहर-मैिनया’ सँ \nƇİत बुझाइछ, से माफी देब। दोसर ĉपे कही तँ ‘बहर’क ‘ऑबसेसन’ सीमा \nतक आƇही बुझाइत छिथ। बहर अंततः सūच माÿ िथक। Ąेम । ‘ ĉह’ \nनै।  \nहम जखन रेिडयोमे रही तँ हमरे कोठलीमे नारी जगत आ नाटक िवभाग \nसेहो रहै। नारी जगतमे एक टा परम सुĠदिर İÿी आबिथन। नख िशख \nसुĠदिर। कþौसँ कोनो कमी नै। तथािप कोनो आकषर्ण नै। ई हमर सोचब \nछल। कए टा हमरासँ भŲट कएिनहारो देखिथन। ओइ सुĠदरी दऽ चचŭ \nकरिथ मुदा यएह Ćķ सेहो जे आिखर की छै जे ई एहन सुĠदरी होइतो \nĆशंसा योĐय नै। एकिदन अंततः हमर दू टा मिहला संगी, जे रेिडयोक \nरहिथ, हमरा लोकिन संगे चाह पीबी, अएली संग करऽ। ओ सुĠदरी कोनो \nिरकािडर्ंमे आएिल रहिथ। फेर देखलिखन तँ ओइ िदन चाह दोकान िदस \nजाइते काल अचानक पुछलिन- ‘ई के सुĠदरी छिथ जे िदलमे नै उतिर पबै \nछिथ। िविचÿ असुĠदर सुĠदरता छिĠह गं◌ुजन जी।’ हम िकछु जवाब नै दऽ \nयएह सोचैत रहलॱ जे ओइ सुĠदरीक िवषयमे हमर अपनो यएह िजýासा \nरहए। अथŭत हमरा लोकिनक बुिŀयŲ शरीर तँ सवर्गुण सुĠदर, मुदा ‘सौĠदयर्’ \nसँ आĜमा गाएब रहिन सुĠदरीक।    \nयिद अहūक सूचीमे बūचल छी तँ हम एखनो यएह मानैत छी आ वएह \nकहब- \nछुĒछे ‘ इĪम’ सँ किवता जेकū िकछु िलिख देल गेल, ’ गजल’ नै भऽ \nजाइ छै।  \nलीखू िकछु  आसान गजल \nसबहक मोनक जान गजल \nएक एक हृदयक छūह लगय  \nगाबय  सबहक Ćाण  गजल  \nसब  कानय   अपने  अपनी \nबनय  सभक मुİकान गजल \nलोकक  दुःखक बनय पुकार \nबौआय  नै  सुनसान गजल   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  71 \nझलझल जल मोनक सपना \nसे  अिछ  गंगाİनान गजल \nजइ  üण पीड़ा मे  कानल \nधो दय सकल जहान गजल \nआकŬüा  हो  जन-जन के \nसे  गीतक अिभमान  गजल \n३ \n \nĆेमचĠƖ पंकज \nमैिथली गजल : एक नजिरमे \nगजल एकटा एहन सशĎत िवधाक नाम िथक, जकरा माğयमसँ अनेक \nसामािजक Ćिƅयाक जिटलताकŲ थोड़ शĤदमे सहजतासँ अिभĭयिĎत Ćदान \nकएल जाइत अिछ। सहजता एवं भाव-चमĜकार एकर मुďय लüण िथक। \nअपन सहजता एवं भाव-चमĜकारक कारण एकरामे एकटा अłुत आकषर्ण \nछै। अही आकषर्णक कारणŲ फारसीसँ उदूर् एकरा हपिस कऽ अपन कोरामे \nलेलक। िहĠदी सेहो ओकर नजिर अपना िदस िघचबाक Ćयास कएलक। \nसफलता सेहो भेटलै। मुदा उदूर्क कोरामे जेहन छलै, तेहने ĆाĢत भेलै। \nकहबाक ताĜपयर् जे उदूर्मे गजल एक खासे मानिसकताबला लोकक बीच \nअपन आकषर्णक भाभट पसारने छल आ िहĠदीमे सेहो ओहने िİथित रहलै- \nबहुत िदन धिर। ओना सĦĆित ओतौ ( िहĠदीमे सेहो) इितहास-दृिƠ आ \nसामािजक ŅĠŅबोधक ýानसँ पिरपूणर् गजलकार लोकिन सावर्भौिमक अनुभूितकŲ \nअिभĭयिĎत देबाक माğयम नीक जकū बनौने छिथ।  \nगजलक ऐ सहजता एवं भाव-चमĜकारक आकषर्णक कारणŲ आइ Ćाय: \nसभ भारतीय भाषामे एकरा दुलĈआ बना कऽ राखल गेल छै। ई दुलĈआ \nसुकुमार छै, मुदा कमजोर नै। कखनो िकछु कऽ सकैए। केहनो िवİफोट।   72  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nमैिथलीमे सेहो गजल आएल- ओिहना- सुकुमार, मुदा कमजोर नै। \nकखनो िकछु कऽ सकैबला। कोनो िवİफोट। तŲ सुरेĠƖ नाथ कहै छिथ- \nगजल हमर हिथयार िथक। तारानĠद िवयोगी एकरा अपन युŀक साŞय \nमानैत आिग जनमा रहल छिथ- \nददर् जँ हदसँ टपल जाए तँ आिग जनमै अिछ \nबफर् अंगार बनल जाए तँ आिग जनमै अिछ \nĆेमचĠƖ पंकज गजलक Ćसंग कहै छिथ- \nढोिढ़या निञ असली नाग छी गजल \nमİतीमे गरजैत बाघ छी गजल \nĆेिमकाक आँचर निह, Ćीतमक बोल निह \nचेतनामे बरकल िमजाज छी गजल \nगजलकŲ पािरभािषक ĉपसँ बुझबाक लेल एकर ćोत-भाषा अरबी-\nफारसीक परĦपराक सूÿकŲ पकड़ब आवĮयक भऽ जाइत अिछ। ओतए एकर \nपिरभाषा देल गेल छै- सुखन अज जनान (अथवा अज माशूक) गुģतन तथा \nबाजनान गुģतन करदैन। एकर अथर् िथक İÿीगणक िवषयमे वातŭलाप िकंवा \nĆेमी-Ćेिमकाक संवाद। आइ ई पिरभाषा िवİतार पािब सभ Ćकारक संवाद-\nĆेषण-İथापन करबामे सüम अिछ- जँ ऐ पिरभाषाकŲ संकुिचत ĉपसँ नै देखल \nजाए। Ćेम सावर्भौिमक अिछ, सावर्İथािनक अिछ, सावर्कािलक अिछ। जँ \nĆेमक अथर् िवİतृत अिछ, Ćेम İवयं एतेक िवİतारमे पसरल अिछ तँ ने Ćेमी-\nĆेिमका संकुिचत भए सकैत अिछ आ ने Ćेमी-Ćिमकाक वातŭलाप िवषय िवशेष \nपर सीिमत रिह सकैत अिछ। तŲ आइओ सभ भाषाक गजलमे उĎत \nपिरभाषाकŲ घिटत देखल जा सकैत अिछ।  \nगजलक अपन िभž ĭयाकरण छै आ ई ĭयाकरण देखबामे जतबा सरल \nछै, वİतुत: ओइसँ कइएक गुना जिटल छै। ओना ऊपरसँ लगैत अिछ जे ई \nमतला, शेर आ मĎताक चौकिठमे ठोकल एकटा काĭय-िवधा िथक। मुदा \nएकर बहरक िनबŭह करबामे मगज दुहा जाइ छै। ğयान देबाक बात िथक जे \nगजल िलखल नै जाइ छै, कहल जाइ छै। İपƠ अिछ, जे एकर बहर \n(छĠद) क संरचनामे वĔन (माÿा)क गणना शĤदक उĒचारणक अनुसार कएल \nजाइत अिछ, जइमे अनेक गजलकार (तथाकिथत) हरदा बािज जाइ छिथ। \nगजल िकछु शेरक माला िथक। पारĦपिरक ĉपसँ गजलक ĆĜयेक शेरक  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  73 \nिवषय िभž-िभž होइ छै, परĠतु एक गजलक ĆĜयेक शेरमे रदीफ आ \nकािफया एके रहै छै। गजलक पिहल शेर मतला कहबैत अिछ, जकर दुनू \nपūती ( िमसरा) सानुĆािसक होइत अिछ, अथŭत् रदीफ आ कािफयासँ सामन \nĉपŲ युĎत रहैत अिछ। एकर अिĠतम शेर मĎता कहबैत अिछ तखन, जखन \nओइमे रचनाकारक नाम अथवा उपनामक Ćयोग होइत अिछ, अĠयथा सामाĠय \nशेर भऽ कऽ रिह जाइत अिछ। बीचबला शेरक उपरका पūतीक रदीफसँ मेल \nरहब आवĮयक नै। िकĠतु िनचला पūतीकŲ रदीफसँ मेल अथŭत् सानुĆािसक \nहएब अिनवायर् छै। शेरक लेल आवĮयक छै जे ओ कोनो छĠद िवशेषमे रहए, \nजे िनिĀत कएल गेल छै। ई छĠद िवशेष बहर कहबैत अिछ।  \nअİतु, मैिथली गजलक इितहास पर एक नजिर फेकबाक Ćयास कएल \nजाए तँ मैिथलीक पिहल गजल बीसम शताĤदीक ĆारĦभमे िलखल गेल आ \nमैिथलीक पिहल गजलकार भेलाह प◌ं. जीवन झा। जीवन झाक गजलमे एकर \nमुďय गुण- सहजता एवं भाव-चमĜकार İपƠ देखबामे अबैत अिछ, जे ऐ \nबातकŲ ńोितत करैत अिछ जे ओ गजलकŲ कतेक लगीचसँ बुझबाक चेƠा \nकएने छलाह, बुझने छलाह। हुनक एक गजलक मतला देखल जाए- \n पड़ैए बूिझ िकछु ने ğयानमे हम भेल पागल छी \n चलै छी ठाढ़ छी बैसल छी सूतल छी िक जागल छी \nजीवन झा Ņारा रोपल गजलक ऐ िपपहीकŲ समय-समय पर भुवनेĂर िसंह \nभुवन, याÿी, आरसी Ćसाद िसंह, डॉ. वŪजशोर वमŭ मिणपŃ आिद खाद-पािन \nदैत रहलाह आ ई वतर्मान रहल। बादमे केदारनाथ लाभ, सुधŬशु शेखर \nचौधरी, रवीĠƖनाथ ठाकुर, िवभूित आनĠद, कलानĠद भņ, िसयाराम झा सरस, \nमाकर्ěडेय Ćवासी, बुिŀनाथ िमā, राजेĠƖ िबमल, तारानĠद िवयोगी, नरेĠƖ, \nदेवशंकर नवीन आिदक सेवासँ ई एकटा झमटगर गाछक ĉप धारण कऽ \nलेने अिछ। मैिथलीक गजलकारक जँ सूची बनाओल जाए तँ आİवİत \nकरत। िकĠतु मैिथलीमे गजल-संƇहक सवर्था अभाव अिछ- जकरा अंगुरी पर \nगानल जा सकैत अिछ। मैिथली गजलक पिहल संƇह िथक िवभूित आनĠदक \nउठा रहल घोघ ितिमर। एकर Ćकाशन जून ८१ मे भेल। फेर कलानĠद \nभņक काĠह पर लहास हमर, िसयाराम झा सरस क शोिणताएल पैरक \nिनशान, तारानĠद िवयोगीक अपन युŀक साŞय, रमेशक नागफेनी आएल। \nिसयाराम झा सरस क सĦपादनमे बारह गोटेक कुल चौरासीटा गजलक \nसंकलन लोकवेद आ लालिकला Ćकािशत भेल। थोड़े आिग थोड़े पािन  74  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसरसजीक एहन गजल संƇह िथक जे ऐ िवधाकŲ अओर मजगूती Ćदान करैत \nअिछ। सुरेĠƖ नाथक गजल हमर हिथयार िथक िनिĀत ĉपसँ İवागत योĐय \nअिछ।  \nगजल-संƇहक एहन अभाव थोड़ेक िनरास अवĮय करैत अिछ, मुदा \nसĦĆित मैिथलीमे धुड़झाड़ गजलक रचना भए रहल अिछ, अनेक बाधाक \nअछैतो। मैिथली गजल बहुत िदन धिर गजल बनाम गीतलक ओझराहिटमे \nपड़ल रहल। िकĠतु कोनो ƚममे नै पड़ल। सभ तकर्क जवाब दैत रहल। \nआगū बढ़ैत रहल। आइ मैिथली गजलक िİथित ई अिछ जे अनेक नव-पुरान \nरचनाकार अपन अिभĭयिĎतक माğयम एकरा बनओने छिथ, अपन İवर \nगजलकŲ दऽ रहल छिथ। डॉ. गंगेश गुंजन, डॉ. अरिवĠद अĸू, अरिवĠद \nठाकुर, डॉ. नरेश कुमार िवकल, अिजत आजाद, फूलचĠƖ झा Ćवीण आिद \nअपन अिभĭयिĎतक माğयम गजलकŲ बनाए एकरा एकटा सशĎत िवधाक \nसĉपमे Ćितिơत कऽ रहल छिथ। Ćसžताक िवषय ईहो अिछ जे आशीष \nअनिचĠहार अनिचĠहार आखर नामसँ गजलक लेल एकटा फराकसँ वेबसाइट \nतैयार कएने छिथ जकरा माğयमसँ अनेक नव-पुरान गजलकार लोकिनक \nगजल-रचना लगातार सोझū आिब रहल अिछ।  \nकितपय ĭयिĎत एकटा राग अलािप रहल छिथ जे मैिथलीमे गजलक \nसुदीघर् परĦपरा रिहतो एकरा माĠयता नै भेिट रहल छै। एहन बात Ćाय: ऐ \nकारणे उठैत अिछ जे मैिथली गजलकŲ कोनो माĠय समीüक-समालोचक एखन \nधिर अछूत मािन कऽ एĦहर ताकब सेहो अपन मयŭदाक Ćितकूल बुझैत \nछिथ। ऐ सĦबĠधमे हमर ĭयिĎतगत िवचार ई अिछ, जे एकरा ओहने \nसमालोचक-समीüक अछूत बुझैत छिथ जिनकामे गजलक सूŞमताकŲ बुझबाक \nअवगितक सवर्था अभाव छिन। गजलक संरचना, िमजाज आिदकŲ बुझबाक \nलेल हुनका लोकिनकŲ İवयं Ćयास करऽ पड़तिन, कोनो गजलकार बैिस कऽ \nभŇा नै धरओतिन। हँ, एतबा िनĀय, जे गजल धुड़झाड़ िलखल जा रहल \nअिछ आ पसिर रहल अिछ आ अपन सामĝयर्क बलपर समीüक-समालोचक \nलोकिनकŲ अपना िदस आकिषर्त कइए कऽ छोड़त। हमरा सभकŲ मन \nपाड़बाक चाही जे एकटा एहनो समए छलै जिहआ नव-किवताक Ćित \nसमीüक-समालोचक लोकिनक रबैया एहने छलिन। मुदा आइ? आइ की \nिİथित छै? सएह होएतै गजलोक संग। िनĀय होएतै।  \nवİतुत: मैिथली गजल आइ ओइ ठाम ठाढ़ अिछ जतएसँ ओकरा \nएकसूÿताधारी िवचार, दशर्न, समाज-संिहताक अितिरĎत राजनैितक,  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  75 \nसा◌ंİकृितक, सामािजक आ राįƏीय-अĠतरŭिįƏय संवेदनाकŲ अिभĭयĎत करबाक \nćोत सहजिहं भेिट जाइ छै। सĦभावनासँ पिरपूणर् ऐ िवधाक ƅिमक िवकासक \nलेल आवĮयक अिछ Ćितबŀतापूवर्क गजलक िनरĠतर रचना हएब। से भए \nरहल अिछ- ऐ ĉपमे भए रहल अिछ जे एकर भिवįय लेल आĂİत करैत \nअिछ, िनिĀत ĉपसँ।  \n४ \n \nराजेĠƖ िबमल \nमुžाजी: मैिथली सािहĜय मğय वतर्मान समयमे गजलक की दशा अिछ, \nएकर भिवįयक की िदशा देखाइछ? \nराजेĠƖ िबमल: गजल अĜयĠत लोकिĆय िवधा िथक। मैिथलीमे सेहो खूब \nलीखल जा रहल अिछ आ पढ़लो जा रहल अिछ। बहुत गजलकार एकर \nĭयाकरणसँ कम पिरिचत छिथ। मुदा भिवįय उĔजवल छै। मैिथली गजलमे \nअपन िनजाĜमकताक िवकास शुभ संकेत िथक। \nमुžाजी: मैिथलीक Ćकािशत गजलक संगोर ( कतेको गजल संƇह) आ \nमायानĠद िमāक गजलकó गीतल किह ĆकाĮयक मादó गजेĠƖ ठाकुर एकरा \nअिİतĜवहीन किह अपन सĦपादकीय आलेख माğयमे अवधारणा İपƠ \nकेलिन।अहūक ऐपर अपन İवतंÿ िवचार की अिछ?  \nराजेĠƖ िबमल: संगोर सभ नै देखल अिछ। आदरणीय माया बाबूक \nगीतल (गीत-गजल) एक गोट Ćयोग िथक। हम कोनो सृजनकó िनरथर्क नै \nबुझैत छी आ लेखन İवतंÿतामे िवĂास रखैत छी।  76  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n५ \n \nमंजर सुलेमान \nजखन ऐ िमिथलामे अमीर खुशरो (१२२५-१३२५) सन िवŅान एलाह त◌ँ \nओहो ऐ भाषाक मधुरतासँ मुĐध भऽ फारसी, मैिथली आ उदूर्क सिमāणसँ \nकहलिन- \nिहĠदु बĒचा है िक अजब हुİन रै छै। \nबर बĎते सुखन गुģतम मुख फूल झरै छै॥ \nगुģतम ज लबे लालŲ तऽ यक बोसा बगीरम। \nगुģता के अरे राम तुकर् का ई करै छै। \n(मंजर सुलेमान - Ĝयाग-बिलदानक पिवÿ पवर् मुहरर्म ( िमिथला दशर्न \nनवĦबर-िदसĦबर २०१०) \n६ \n \nशेफािलका वमŭ \nआदरणीय  मुžाजी,  \nअपनेक िवषय गजल पर पिरचचŭ बड नीक लागल मुदा मैिथलीक \nĆोफेसर  हम नै छी, तŵ एकर जानकारी देनाइ हमरा लेल सुĈजके◌ँ दीपक \nदेखेनाइ अिछ। हँ हम एतबे जनैत छी  जे पिहने िछटपुट गजल िलखल \nजाइत छल, हमहूँ पढ़ैत रही, कखनो हमरो नीक लागल छल। मुदा आशीष  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  77 \nअनिचĠहारक कारण िवदेहक पžापर गजलक जेना बािढ़ आिब गेल अिछ। \nगजल हमर सभसँ िĆये िवधा हमरा लेल अिछ, Ģयार, रोमŬससँ भरल \nभावातीत भऽ हृदएक उĠमेषमे िजबैत उदूर् गजल, शेरो शायरी सभ। हम तँ \nगजल माने Ģयार मुहĤबते टा बूझैत छलॱ जे शुŀ Ćेम भावपर आधािरत छल। \nएखनो हमर  पुरना डायरीमे गजल सभक अंश  िलखल अिछ, कोमलकाĠत \nपदावलीसँ पिरपूणर् मुदा मैिथलीमे  एकर नाना अथų Ćयोग  होइत देखलॱ, \nकखनो नीक लगैत छल तँ कखनो कचोटी। मुदा जमाना कतऽ सँ कतऽ \nचिल गेल। सभ ठाम िवकास भऽ रहल छै तँ मैिथली गजल केर सेहो नव \nपिरभाषा उĪलेखनीय  रहत। सūच पुछू तँ Ćायः सभ टा गजल हम अवĮय \nपढ़ैत छी, ऐलेल आशीष जीकó अशेष बधाइ। मैिथली सािहĜयमे गजल िवधा \nनूतन मुİकी लऽ सबहक Ũदएकó आलोक लोकसँ भिर देत, संगिह िवदेह \nपिरवारकó जे नाना Ĉपे मū मैिथलीक āी वृिŀ कऽ रहल छिथ। \n७ \n \nिमिहर झा \nगजल मूलतः अरबी भाषा केर काĭय िवधा छै। गजल शĤदक अरबीमे \nमाने छै İÿीसँ वा İÿीक बारेमे बात केनाइ। गजल जेखन अरबीसँ फारसीमे \nआएल तँ एकर िशĪप िवधाक तँ पालन भेल लेिकन एकर िवषय वİतु \nभौितक वा दै◌ेिहक रखैत एकर ममर्मे अğयािĜमक Ćेमक अनुभूित आिन \nदेलक।  ऐ ममर्कó रखैत फारसी सूफी किव सभ गजलक Ćसारमे महĜवपूणर् \nयोगदान केलिĠह। सूफी साधनामे िवरहक बेशी महĜव छै, तइ कारणे, फारसी \nगजलमे िवरह Ćेम केर बेशी उĪलेख अिछ। \nगजल जखन फारसी सँ उदूर् मे Ćवेश केलक तँ एकर िशĪप िवधा तँ \nओिहना रहलै लेिकन कĝय एकदम भारतीय भऽ गेल। मğय कालमे उदूर् \nफारसीसँ बहुत Ćभािवत छलै आ एकर ĭयाकरण ओ शĤद जिटल फारसी होइ \nछलै। भारतकó İवतंÿ भेलाक बाद उदूर् धीरे धीरे फारसीक Ćभावसँ िनकलल  78  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nआ गजलमे बोल चालक शĤद Ćयोगमे आबए लागल। संगिह एकर ममर् अपन \nपरंपरागत ममर् \" İÿीसँ वा İÿी संबंिधत\"कó कात छोड़ैत नव-नव आयाम \nअपनामे सिĦमिलत केलक। ğयान देबाक गप ई अिछ जे गजल केर िशĪप \nिवधामे कोनो बदलाओ नै आएल, केवल एकर ममर्मे पिरवतर्न आएल। जे \nगजल अरबीमे माÿ Ćेम तक सीिमत छल से आब अपनामे सभटा िवषय \nवİतु समेट लेलक। \nिहĠदीक बाद गजल मराठी, अँƇेजी होइत आब मैिथलीमे Ćवेश केलक आ \nधीरे धीरे मैिथली सािहĜयमे  अपन İथान बना लेलक। मैिथलीमे सेहो \nगजलक िशĪप िवधामे पिरवतर्न नै भेलै, हँ एकर ममर् आ शĤदकोष पूणर् \nमैिथल भऽ गेल। भाव भिĎत, Ćेम, वीर, िवरहक होइक वा सामािजक, \nराजनीितक वा ĭयिĎतक कटाü पर, सभ िवधामे मैिथलीमे गजल देखबामे \nआिब रहल अिछ। संगिह िमिथलाक संİकार ओ पिरवेशक छाप लैत मैिथली \nगजल आब पूणर्तः मैिथल भऽ चुकल अिछ। गजलक मैिथली िशĪप िवधाक \nलेखन िवİतारमे \"अिĠचĠहार आखर\" मे आलेिखत अिछ। बहुत रास मैिथली \nगजलकारक मैिथली गजलकारीमे Ćवेश ऐ बातक ńोतक अिछ जे ई \nमैिथलीक पोर-पोरमे समा चुकल अिछ आ कोनो एक िवशेष İतरक लोकक \nबदलामे ई जनकाĭय बिन चुकल अिछ। \n\"मैिथली गजलक उĜपिþ आ िवकास ( İवĉप एवं संभावना सिहत)\" \nिवषय पर अपन भावना हम गजलक ĉपमे देबाक Ćयास कऽ रहल छी- \nबैसलहुँ आइ करै ले मैिथली गजलक बखान हम \nडूिब गेलहुँ उदगार मे केलहुँ निह िकछु ğयान हम \nगजल होइत छैक Ćेम मिहमा एकर महान छैक \nदू पūित मे समेटा देलहँ◌ु ई Ćेम गाथा क बखान हम \nबहर रफीद और कािफया शेरक होइ छैक Ćाण यौ       \nमतला मकता जोिड़ एिह मे  बढेलं◌ौ शेरक शान हम \nफारसी उदूर् अंƇेजी सँ होइत ई आयल िमिथला धाम \nतघĔजुल अपन बनाबी लऽ माछ मखान ओ पान हम \nशाİÿीय कहू वा आधुिनक वा पकड़ू◌ु अ-गजलक कान         \nसमय संग बदलबै आब एिह गजलक Ćाण हम            िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  79 \nĆेम िवरह सूफी आ भिĎतमे कऽ चुकल ई नाम अिमट        \nजन जीवन सँ जोड़बै लऽ आधुिनकताक नाम हम        \nमुरĿफ होइक वा गैर मुरĿफ पबै छै◌े एके शान               \n\"शौकीन\" क ई कथा अमोल राखब सिदखन ğयान हम       \n८ \n \nओमĆकाश झा \nमैिथली गजल पर पिरचचŭ \nमैिथली गजलक उłव आ िवकास िवषय पर कोनो िवचार Ćकट \nकरबाक बहुत योĐय तँ हम अपनाकó नै मानै छी, मुदा ई िवषय देिख िकछु \nकहैसँ अपनाकó रोिक नै पािब रहल छी। मैिथली गजलक इितहास ओना तँ \nबƂड पुरान नै अिछ। मुदा गीत आ किवता लेखनक कायर् बहुत िदनसँ \nमैिथलीमे चिल रहल अिछ। गीत आ किवतामे मैिथलीक बƂड धिनक \nइितहास छै। भारतवषर्क आयर् भाषा सभमे यिद देखल जाए तँ ई अपने बुझा \nजाइ छै जे उĜपिþक बादेसँ मैिथलीमे नीक गीत आ किवता िलखेनाइ शुĉ \nभऽ गेल छल। गजल िलखबाक कोनो परĦपरा मैिथलीमे नै छल। २० म \nशताĤदीमे गजल िलखबाक शुĉआत भेल आ २०म शताĤदीक उतराŀर्मे ऐमे \nतेजी आएल। हम अपने िकछु िदन पूवर् धिर गजलसँ अनजान छलॱ। आशीष \nअनिचĠहार जी आ गजेĠƖ जीक सĦपकर्मे आिब मैिथली गजलक िवषयमे िकछु \nýान ĆाĢत भेल। अनिचĠहार आखर Ĥलाग पूणर् ĉपसँ गजलक लेल समिपर्त \nअिछ आ गजलक शाİÿीयताकó नीक जकū ऐ Ĥलागपर बुझाओल गेल अिछ। \nयएह Ĥलाग पिढ़ कऽ हम थोड़ बहुत सरल वािणर्क बहरक गजल िलखबाक \nĆयास करैत रहै छी। एखन मैिथलीमे गजल बहुत तँ नै िलखल गेल अिछ, \nमुदा गजलक अकालो नै बुझाइत अिछ। एकटा नीक गप जे हमरा नोिटसमे \nआएल जे आब मैिथली पÿ-पिÿकामे सेहो मैिथली गजल िनयिमत ĉपó छिप  80  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nरहल अिछ। उĜकृƠतापर हम िकछु बाजबा योĐय नै छी। मुदा एतबा कहब \nजे जेना जेना नव नव गजलकार सभ एता आ गजल पढ़बाक ĉिच बढ़ल \nजेतै, तेना तेना नव Ćयोगक संग नीक नीक रचना केर बािढ़ आिब जेतै। \nहमरा बुझने मैिथली गजल एखन जवान भऽ रहल अिछ आ समएक संग \nएकर जवानी मैिथली गजलकó बहुत ऊँच İथान पर लऽ जाएत। \n९ \n \nधीरेĠƖ Ćेमिषर् \nमैिथलीमे गजल आ एकर संरचना (पूवर्मे िवदेहक अंक २१ मे Ćकािशत) \nĉप-रĻ एवं चािल-Ćकृित देखलापर गीत आ गजल दुनू सहोदरे बुझाइ \nछै। मुदा मैिथलीमे गीत अित Ćाचीन काĭयशैलीक ĉपमे चलैत आएल अिछ, \nजखन िक गजल अपेüाकृत अĜयĠत नवीन ĉपमे। एखन दुनूकó एकठाम \nदेखलापर एना लगै छै जेना गीत-गजल कोनो कुĦभक मेलामे एक-दोसरासँ \nिबछुिड़ गेल छल। मेलामे भोितआइत-भासैत गजल अरब िदस पहुँिच गेल। \nगजल ओĦहरे पलल-बढ़ल आ जखन बेस जुआन भऽ गेल तँ अपन िबछुड़ल \nसहोदरकó तकैत गीतक गाम िमिथला धिर सेहो पहुँिच गेल। जखन दुनूक \nभेट भेलै तँ िकछु समए दुनूमे अपिरचयक अवİथा बनल रहलै। िमिथलाक \nमािटमे पोसाएल गीत एकरा अपन जगह कĤजा करऽ आएल ĆितŅĠदीक ĉपमे \nसेहो देखलक। मुदा जखन दुनू एक-दोसराकó लगसँ िहया कऽ देखलक \nतखन बुझबामे अएलै- आिह रे बा, हमरा सभमे एना बैर िकएक, हम दुनू तँ \nसहोदरे छी! तकरा बाद िमिथलाक धरतीपर डेगसँ डेग िमला दुनू पूणर् ƚातृĜव \nभावó िनरĠतर आगū बढ़ैत रहल अिछ। \nगीत आ गजलक İवĉप देखलापर दुनूक İवभावमे अपन पोसुआ जगहक \nİथानीयताक असिर पूरापूर देखबामे अबैत अिछ। गीत एना लगै छै जेना \nरĻ-िबरĻी फूलकó सैँित कऽ सजाओल सेजौट हुअए। िमिथलाक गीतमे \nकūटोसन बात जँ कहल जाइछ तँ फूलेसन मोलायम भावमे। एकरा हम अहू  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  81 \nतरहó किह सकैत छी जे गीत फूलक लतमारापर चलबैत लोककó भावक \nऊँचाइ धिर पहुँचबैत अिछ। ऐमे िमिथलाक लोकĭयवहार एवं मानवीय भाव \nĆमुख भूिमका िनवŭह करैत आएल अिछ। जइ भाषाक गािरयोमे िरदम आ \nमधुरता होइ छै, ओइ भूिमपर पोसाएल गीतक İवĉप कटाह-धराह भइए नै \nसकैत अिछ। कही जे गीतमे तँ लाली गुरūसक फूल जकū ओ ताकत \nिवńमान छै जे माछ खाइत काल जँ गऽरमे कūट अटिक गेल तँ तकरो \nगलाकó समाĢत कऽ दै छै। \nगजलक बगय-बािन देखबामे भलिह गीते जकū सुरेबगर लगै, ऐमे गीतसन \nनरमाहिट नै होइ छै। उसराह मĈभूिममे पोसाएल भेलाक कारणे गजलक \nİवभाव िकछु उİसठ होइ छै। यńिप गजलकó Ćेमक अिभĭयिĎतक सशĎत \nमाğयम मानल जाइ छै। गजल कही तँ िहँदेरी लोकक मन-मिİतįकमे Ćेममय \nमाहौल नािच उठैत छै, ऐ बातसँ हम कतहु असहमत नै छी। मुदा गजलमे \nĆेमक बात सेहो बेस धरगर अĠदाजमे कहल जाइ छै। कहबाक ताĜपयर् जे \nगजल तĈआिर जकū सीधे बेध दै छै लŞयकó। लाइ-लपटमे बेसी नै रहै छै \nगजल। िमिथलाक सĠदभर्मे गीत आ गजलक एĸिह तरहó जँ अĠतर देखबऽ \nचाही तँ ई कहल जा सकैत अिछ जे गजल फूलक Ćüेपण पयर्Ġत तĈआिर \nजकū करैत अिछ, जखन िक गीत तĈआिर सेहो फूल जकū भँजैत अिछ। \nमैिथलीमे संďयाĜमक ĉपó गजल आनिह िवधा जकū भलिह कम िलखल \nजाइत रहल हुअए, मुदा गुणवþाक दृिƠएँ ई िहĠदी वा नेपाली गजलसँ कतहु \nकनेको झूस नै देखबामे अबैत अिछ। एकर कारण इहो भऽ सकै छै जे \nिहĠदी, नेपाली आ मैिथली तीनू भाषामे गजलक Ćवेश एĸिह मुहूþर्मे भेल छै। \nगजलक āीगणेश करौिनहार िहĠदीक भारतेĠदु, नेपालीक मोतीराम भņ आ \nमैिथलीक पं. जीवन झा एĸिह कालखěडक ćƠा सभ छिथ। \nमैिथलीयोमे गजल आब एतबा िलखल जा चुकल अिछ जे एकर \nसंरचनाक मादे िकछु कहनाइ िदनिहमे िडिबया बारब जकū लगैत अिछ। \nएहनोमे यदाकदा गजलक नामपर िकछु एहनो पūित सभ पÿ-पिÿकामे अभिर \nजाइत अिछ, जकरा देखलापर मोन िकछु झुझुआन भइए जाइ छै। कतेको \nगोटेक रचना देखलापर एहनो बुझाइत अिछ, जेना ओ लोकिन दू-दू पūितबला \nतुकबĠदीक एकटा समूहकó गजल बुझै छिथ। हमरा जनैत ओ लोकिन \nगजलकó दूरेसँ देिख कऽ ओइमे अपन पािěडĜय छūटब शुĉ कऽ दै छिथ। \nजँ मैिथली सािहĜयक गुणधमर्कó आĜमसात कऽ चलैत कोनो ĭयिĎत एक बेर \nदू-चािरटा गजल ढĻसँ देिख िलअए, तँ हमरा जनैत ओकरामे गजलक  82  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसंरचना Ćित कोनो तरहक िŅिवधा नै रिह जएतै। \nतó सामाĠयतः गजलक सĦबĠधमे नव िजýासुक लेल जँ िकछु कहल \nजाए तँ िबना कोनो पािरभािषक शĤदक Ćयोग कएने हम ऐ तरहó अपन िवचार \nराखऽ चाहैत छी- गजलक पिहल दू पūितक अĠĜयानुĆास िमलल रहै छै। \nअिĠतम एक, दू वा अिधक शĤद सभ पūितमे सिझया रहलोपर साझी शĤदसँ \nपिहनुक शĤदमे अनुĆास वा कही तुकबĠदी िमलल रहबाक चाही। अĠय दू-दू \nपūितमे पिहल पūित अनुĆासक दृिƠएँ İवĒछĠद रहैत अिछ। मुदा दोसर पūित \nवा कही जे पिछला पūित İथायीबला अनुĆासकó पछुअबैत चलै छै। \nई तँ भेल गजलक मँ◌ुह-कानक संरचना सĦबĠधी बात। मुदा खाली मु◌ँहे-\nकानपर ğयान देल जाए आ ओकर कĝय जँ गोिड़आइत वा बौआइत रिह जाए \nतँ देखबामे गजल लिगतो यथाथर्मे ओ गीजल भऽ जाइत अिछ। तó \nĆİतुितकरणमे िकछु रहİय, िकछु रोमाĖचक सĻ समधानल चोट जकū \nगजलक शĤद सभ ताल-माÿाक Ćवाहमय सūचमे खचाखच बैसैत चिल \nजएबाक चाही। गजलक पūितकó अथर्वþाक िहसाबó जँ देखल जाए तँ किह \nसकैत छी जे हऽरक िसराउर जकū ई चलैत चिल जाइ छै। हऽरक पिहल \nिसराउर जइ तरहó धरतीक छाती चीिर कऽ ओइमे कोनो चीज जनमाओल जा \nसकबाक आधार Ćदान करै छै, तिहना गजलक पिहल पūित कĪपना वा िवषय \nवİतुक उठान करैत अिछ, दोसर पūित हऽरक दोसर िसराउरक कायर्शैलीक \nअनुकरण करैत पिहलमे खसाओल बीजकó आवĮयक माÿमे तोपन दऽ कऽ \nपुनः आगू बढ़बाक मागर् Ćशİत करैत अिछ। गजलक ĆĜयेक दू-पūित अपनोमे \nİवतĠÿ रहैत अिछ आ एक-दोसराक सĻ तादाĜĦय İथािपत करैत समƇमे \nसेहो एकटा िविशƠ अथर् दैत अिछ। एकरा दोसर तरहó एहुना कहल जा \nसकैत अिछ जे गजलक पिहल पūित कनसारसँ िनकालल लालोलाल लोह \nरहैत अिछ, दोसर पūित ओकरा िनिदर्Ơ आकार िदस बढ़एबाक लेल पड़ऽबला \nघनक समधानल चोट भेल करैत अिछ। \nगीतक सृजनमे िसŀहİत मैिथल सभ थोड़े बगय-बािन बुिझतिहँ आसानीसँ \nगजलक सृजन करऽ लगै छिथ। सĦभवतः तó आरसी Ćसाद िसंह, रवीĠƖनाथ \nठाकुर, डॉ महेĠƖ, माकर्ěडेय Ćवासी, डॉ. गĻेश गुĽन, डॉ. बुिŀनाथ िमā \nआिद मूलतः गीत üेÿक ĭयिĎतĜव रिहतो गजलमे सेहो कलम चलौलिन। \nओहन िसŀहİत ĭयिĎत सभक लेल हमर ई गजल िलखबाक तौर-तरीकाक \nमादे िकछु कहब हाİयाİपद भऽ सकैत अिछ, मुदा नविसखुआ सभकó \nभिरसक ई िकछु सहज बुझाइक।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  83 \nमैिथलीमे कलम चलौिनहार सभ मğय Ćायः सभ एक-आध हाथ गजलोमे \nअजमबैत पाओल गेलाह अिछ। जनकिव वैńनाथ िमā “ याÿी” सेहो \n“भगवान हमर ई िमिथला” शीषर्क किवता पूणर्तः गजलक संरचनामे िलखने \nछिथ। मुदा िसयाराम झा “ सरस”, İव. कलानĠद भņ, डॉ.राजेĠƖ िवमल \nसन िकछु सािहĜयकार खūटी गजलकारक ĉपमे िचĠहल जाइ छिथ। ओना \nसोमदेव, डॉ.केदारनाथ लाभ, डॉ.तारानĠद िवयोगी, डॉ.रामचैतĠय धीरज, बाबा \nवैńनाथ, डॉ. िवभूित आनĠद, डा.धीरेĠƖ धीर, फजलुरर्हमान हाशमी, रमेश, \nबैकुěठ िवदेह, डा.रामदेव झा, रोशन जनकपुरी, पं. िनĜयानĠद िमā, देवशĹर \nनवीन, ĮयामसुĠदर शिश, जनादर्न ललन, िजयाउरर्रहमान जाफरी, अिजत \nकुमार आजाद, अशोक दþ आिद समेत कतेको ćƠाक गजल मैिथली \nगजल-संसारकó िवİतृित दैत आएल अिछ। \nगजलमे मिहला हİताüर बहुत कम देखल जाइत अिछ। मैिथली िवकास \nमĖच Ņारा बहराइत पĪलवक पूणŭĹ १५, २०५१ चैतक अĹ गजल अĹक \nĉपमे बहराएल अिछ। सĦभवतः ३४ गोट अलग-अलग गजलकारक एकठाम \nभेल समायोजनक ई पिहल वानगी हएत। ऐ अĹमे डा. शेफािलका वमŭ एक \nमाÿ मिहला हİताüरक ĉपमे गजलक सĻ Ćİतुत भेलीह अिछ। अही \nअĹक आधारपर नेपालीमे मैिथली गजल सĦबĠधी दू गोट समालोचनाĜमक \nआलेख सेहो िलखाएल अिछ। पिहल मनु ƙाजाकी Ņारा कािĠतपुर २०५२ \nजेठ २७ गतेक अĹमे आ दोसर डा. रामदयाल राकेश Ņारा गोरखापÿ \n२०५२ फागुन २६ गतेक अĹमे। िछटफुट आनो गजल सĹलन बहराएल \nहएत, मुदा तकर जानकारी ऐ लेखककó नै छै। हँ, िसयाराम झा “सरस”क \nसĦपादनमे बहराएल “ लोकवेद आ लालिकला” मैिथली गजलक गĠतĭय आ \nİवĉप दऽ बहुत िकछु फिरछा कऽ कहैत पाओल गेल अिछ। ऐमे सरस \nसिहत तारानĠद िवयोगी आ देवशĹर नवीन Ņारा Ćİतुत गजल सĦबĠधी \nआलेख सेहो मैिथली गजलक तĜकालीन अवİथा धिरक साĻोपाĻ िचÿ \nĆİतुत करबामे सफल भेल अिछ। \nसमƇमे मैिथली गजलक िवषयमे ई किह सकैत छी जे मैिथली गीतक \nखेतसँ ĆाĢत हलगर मािटमे गुणवþाक दृिƠएँ मैिथली गजल िनरĠतर बिढ़ \nरहल अिछ, बिढ़ए रहल अिछ।  84  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n१० \n \nआशीष अनिचĠहार \nमैिथली गजलक वतर्नमान \nअनिचĠहार आखरक जĠमसँ पिहने ( इंटरनेट पर) िकछु गजलकार, \nसमालोचक सभपर आरोप लगबैत छिथ जे ओ गजलकó बुिझ नै सकलाह। \nमुदा हमरा बुझने आलोचक सही छिथ आ गजलकार गलत। कारण मैिथलीक \nिकछु तथाकिथत गजलकार सभ अपने गजलकó नै बूिझ सकलाह। जकर \nपिरणित अबूझ शेर सबहक ĉपमे भेल। आ İवाभािवक छै जे एहन-एहन \nगजलकó आलोचक नकारबे करतिथ। \nवतर्मान गजल-- अ.आ. ( अनिचĠहार आखर) क बाद गजल अबूझ नै \nरहल। से हम िकछु शेरक उदाहरणसँ देब। \n१)  चाहे अžा होिथ आिक राजनीितक पाटŰ, दूनूक िİथितकó परखैत \nिमिहर झा कहै छिथ- \nछोिड़ िदऔ हाथ देिखऔ केĦहर जाइ छै \nजेतै तँ ओ उĦहरे सब जेĦहर खाइ छै \n२) तँ जगदानंद झा \"मनु\" िवİथािपत लोकक वेदना देखार करैत कहै \nछिथ- \nसोन सनक घर-आँगन İवगर् सन हमर पिरवार \nछोिड़ एलहुँ देस अपन दू-चािर टकाक बेपार पर \n३)  गĢप जँ आधुिनक िशüापर होइ आ ताहूमे किपल िसĤबलकó धेआन \nरखैत तँ ताहूमे गजल पाछū नै रहल। अभय दीपराज जी कहैत छिथ- \nपरीüाक जखन हम नाम सुनैत छी तँ कँपैत छी, \nलगैत अिछ सबटा िबसरल रहैत छी जे की पढ़ल अिछ   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  85 \n४)  संसार बदिल गेल मुदा नै बदलल तँ िमिथला, एकरे लŞय करैत \nदीप नारायण \"िवńाथŰ\" कहै छिथ- \nजाित-पाितक भेद निह बदलल समाजक आधार निह बदलल \nकोसीक धार बदिल गेल िमत! जीवन धार निह बदलल \n५) अही िमिथलाक सभसँ लĔजाजनक पहलू दहेज पर सुनील कुमार \nझा एना िटĢपणी करै छिथ- \nबेटीक िबयाहमे िबकल अंगा-नुआ  \nलड़काक सूट तó कहले नै जाइ-ए \n६) अही समाजक एकटा आर पहलू पर उमेश मंडल कहै छिथ- \nिक यो ककरो निह  देखैए ऐ समाजमे \nमोने मन झगड़ाइए चलू घुिर  चली \n७) आधुिनक मीिडआपर ƅूरतम Ćहार करैत मैिथलीक दोसर मुदा सüम \nमिहला गजलकार āीमती शŬितलŞमी चौधरी कहै छिथ- \nपापक पराकाơामे जĠमै āीकृįण \nमीिडआ छिथ जागल कंसक भेषमे \nआ एतबे पर नै Ĉकैत छिथ। आ फेरो कहै छिथ- \nसोसल साइट पर करैत छै सŲसर के दाबी रे भाय \nअिभĭयिĎतक İवĒछंद सūढ़ मुँह बĠहबै की जाबी रे भाय \n८) मुदा एहन पिरिİथित बेसी िदन बरदाİत नै कएल जा सकैए आ तँए \nओम Ćकाश जी कहै छिथ- \n मान-अपमान दुनू भेटै छै, ई मायाक थीक लीला, \nअĠयाय कó सिदखन दी मोचािड़, यैह थीक िजनगी \n९) Ćेम आ Ćेम जिनत वेदना गजलक Ćमुख अंग िथक। िबना एकरा \nगजल झुझुआन लागत। वतर्मान गजलमे इहो भेटत। रिव िमāा \" भारŅाज\" \nकहै छिथ- \n  मोन हमर बहुत चंचल तािह पर ई यौवन \n  एना जे नैना चलेबै तँ हमर ईमान झुिक जेतै  86  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n  आ इएह Ćेम जँ पिरपĎव भऽ जाए तखन  \n१०) िÿपुरारी कुमार शमŭ जीक शेर जĠमैए- \nआँिख िमला कऽ हमरा सँ राह पकड़ लेिल अहū  \nकोना कटै अिछ िदन आब रचना गवाह अिछ \nहमर िमिहर झा जीकó बूझल छिĠह जे ई वेदना िकएक छै तँए ओ कहैत \nछिथ- \nहमरा अहū तोड़लहुँ सपना बुिझ कऽ \nहमरा अहū छोडलहुँ अपना बुिझ कऽ \nमुदा एतबो भेलाक बादो मैिथली ओ भाषा िथक जइमे िवńापित सन किव \nभेलाह। िवńापित आशावादक सभसँ बड़का किव छिथ। आ हमर ओम \nĆकाश जी अही आशाकó पकिड़ कहै छिथ- \nझūपै लेल भिसयैल िजनगीक टूटल धरातल \nसपनाक नबका टाट भिर िदन बुनैत रहै छी \nकुल िमला मैिथली गजल एखन िवकासक दोसर चरणमे चिल रहल \nअिछ जकर बानगी उपरक उदाहरण सभमे देखल जा सकैए। \nमैिथली गजलक भिवįय पर हमर कोनो िटĢपणी नै रहत कारण हम \nकोनो Ĕयोितषी नै छी। \nआ अतीतो पर नै कहब कारण ई सभकó बूझल छै। ओना मंजर \nसुलेमानक आलेखक बाद मैिथली गजल िनिĀत ĉपे पाछū गेल (जीवन झासँ \nपाछū) जे İवागत योĐय अिछ। \n११ \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nगजल, Ĉबाइ, कता, हाइकू, शेनयूर्, टनका, हैबून, कुěडिलया, दोहा, \nरोला ई सभ एकटा İथािपत िवधा अिछ। İथािपत िवधा माने जकर \nिलखबाक िविध जइ भाषा सभक ई मूल खोज अिछ, ओइ भाषामे İथािपत  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  87 \nभऽ गेल अिछ। जँ हाइकू िलखबा काल कोनो िनअम पालन नै करी तँ \nओकर नाम üिणका पिड़ गेलासँ ओ हाइकू दोषिवहीन नै भऽ जाएत। जँ \nकोनो भाषासँ हम गजल/ Ĉबाइ/ कता मैिथलीमे Ćयोग लेल सोचै छी तँ ऐ \nकारणसँ जे ओ ओइ भाषाक चमĜकािरक चीज अिछ, मैिथलीक छॱक \nलगलासँ कोनो आर चमĜकारक हम आशा राखै छी। सएह हाइकू, शेनयूर्, \nटनका आ हैबून लेल सेहो लागू अिछ। आब एतऽ ई देखबाक अिछ जे \nकोनो िवधाक आयात सतकर्तासँ हुअए, ओइ िवधाक सैŀािĠतक पü सुदृढ़ \nछै। से जेना तेना आयात कऽ हाथपर हाथ धिर सए बखर् आर इĠतजार \nकरी ई सोिच जे तकर बाद एकर मैिथली छॱकबला अलग िसŀाĠत बनत, तँ \nतइ लेल İथािपत िवधाक आयातक कोन बेगरता? एतेक समएमे तँ एकटा \nआर नव िवधा बिन जाएत! \nहँ, माÿ िलĢयŬतरण कऽ देलासँ उदूर्क सभ गजल िनअम िहĠदीक भऽ \nजाइत अिछ, मुदा ओतहु वतर्नीक िभžता मारते रास कािफयाक उपिनअमक \nिनमŭणक बाğयता उĜपž करैत अिछ। मैिथली तँ साफे अलग भाषा अिछ तó \nएकर कािफयाक िनअम सोझे आयाितत नै भऽ सकैए। बहरमे वणर्/ माÿाक \nगणना पŀित सेहो िहĠदी-उदूर्मे माÿ कोनो खास शĤदक वतर्नीक िभžताक \nकारण कखनो काल उपिनअम बनेबाक खगता अनुभूत करबैए, मुदा से \nमैिथलीमे सोझे आयाितत नै भऽ सकैए कारण ई साफे अलग भाषा िथक। तँ \nकी कािफया आ बहरक वणर्/ माÿा गणना पŀित मैिथलीमे साफे छोिड़ देल \nजाए? आिक ओइमे ततेक ढील दऽ देल जाए जे ओकर कोनो मतलबे नै \nरहए? आ तखन जे बहरमे िलखिथ वा कािफयाक शुŀ Ćयोग करिथ से \nभेलिथ कņर आिक जे एकर िवरोध करिथ से भेला कņर? आ जँ िबन \nकािफया आ बहरक गजलकó गजल नै कहल जाए तँ ओ रचना महĜवहीन \nभऽ गेल? ओ गजल नै भेल, वा जीवन युगक मैिथली गजल भेल, मुदा गीत/ \nकिवता तँ भेबे कएल। कोनो गजल माÿ कािफया आ बहरक शुŀता माÿ \nरहने उĜकृƠ तँ निहए हएत, मुदा उĜकृƠ हेबाक सĦभावनाक Ćितशतता \nकएक गुणा बढ़त। तिहना कोनो गजल सन रचना जँ अशुŀ कािफयामे आ \nबे-बहर अिछ तँ सएह माÿ ओकर उĜकृƠताक Ćमाण भऽ जाएत? एकर \nिवपरीत हम ई कहए चाहब जे ओहनो रचना उĜकृƠ भऽ सकैए, मुदा तकर \nसĦभावनाक Ćितशतता भयंकर ĉपó घिट जाएत। \nगजल, Ĉबाइ, कता, हाइकू, शेनयूर्, टनका, हैबून, कुěडिलया, दोहा आ \nरोला िनअमबŀ रचना अिछ। एकरा अकिवता, गń-किवता आ गीतक İवĉप  88  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nदेलासँ अहū भाषाक कोन उपकार कऽ सकब? कारण अकिवता, गń-किवता \nआ गीत तँ İवयं İथािपत िवधाक İवĉप लऽ लेने अिछ। छोट किवता \nüिणका भऽ सकत, हाइकू नै। कुěडिलया, दोहा आ रोलाक िनअम मैिथलीमे \nबनेबामे कोनो असोकजर् नै भेल कारण ई सोझे आयाितत भऽ गेल मुदा \nगजल, Ĉबाइ, कता, हाइकू, शेनयूर्, टनका, हैबूनमे वणर्/ माÿा गणना पŀित \nजापानी आ उदूर्-फारसीसँ अहū लइए नै सकै छी। जापानक लेखन पŀित \nअĪफाबेट (वणर्) आधािरत अिछये नै, तखन अहū ओकर गणना पŀित कोना \nआयात कऽ सकब। ओकर तरीका छै, पाĀाĜय तरीका आ िसलेबल आधािरत \nलेखन पŀित सेहो जापानी भाषामे होइ छै, से तकर Ćयोग कऽ ओइ \nिचÿाĜमक लेखनक िसलेबल आधािरत शैलीक िमलान संİकृतक वािणर्क छĠद \nगणना पŀितसँ कएल गेल आ ओकरा हाइकू, शेनयूर् आ टनका लेल Ćयोग \nकएल गेल। तिहना गजल, कता आ Ĉबाइमे वैýािनक आधारपर मैिथली \nभाषाक सापेü िनअम बनाओल गेल जइसँ गजल, कता आ Ĉबाइ मैिथलीमे \nदोसर भाषासँ एलाक उपराĠतो अपन मूल िवशेषता बना कऽ रािख सकल। \nआ तकर बाद जे मैिथली गजल आ गजलकारक संďयामे पिरणामाĜक आ \nगुणाĜमक वृिŀ भेल अिछ, से दुिनयūक सोझū अिछ। \nिरपोतŭज \n४ िदसĦबर २०१० (शिन िदन) िमिथला सेवा संघ, जैतपुर (बदरपुर, नई \nिदĪली) Ņारा भĭय ĉपó िवńापित पवर् समारोहक सफल आयोजन कएल गेल। \nउĎत आयोजनक अğयüता केलिन मैिथली/ िहĠदीक विरơ सािहĜयकार āी \nगंगेश गुंजन आ िविशƠ अितिथ रहिथ युवा पÿकार ओ बहुिवध रचनाकार \nāी गजेĠƖ ठाकुर। अğयüीय भाषणक नमहर कड़ीमे āी गंगेश गुंजन आƇह \nजतौलिन जे ऐ आयोजनमे किवगोơीक आयोजन आ मिहलाक अनुपिİथितकó \nभरल जाए। आितĝय भाषणमे āी गजेĠƖ ठाकुर एक माÿ पūतीमे गएर \nबाभनक उपिİथितकó सेहो िनिĀत करबाक िवचार देलिन। \nिवजय िमā आ गंगेश गुंजन Ņारा दीप ĆĔवलनक पछाित मैिथलीक \nचिचर्त-पिरिचत कलाकार Ņारा धमिगĔजर गीतनाद Ćİतुत कएल गेल जे भोर \nधिर दशर्ककó नै उठबाक लेल बĠहने रहल। āोता/ दशर्कक उपिİथित सेहो \nअपेüासँ बेसी छल, जे Ćशंसनीय अिछ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  89 \nअझुको üणकó अंगीकार करैछ “üिणका” \nिवहिन कथाक नॴवक पिहल ठोस खाĦह बिन सोझū आएल “ üिणका” \nपŵतीस बखर् बाद पुनĆर्कािशत अपनामे समेटने तीस गोट िवहिन कथाक संगोर \nअिछ। ऐमे Ćकािशत अिधकŬश कथा अपना गात आ िवहिन कथाक िशĪपó \nआइयो Ćासंिगक अओर िववरणीय अिछ। \nऐमे Ćकािशत कथाक नॴव आइसँ चािर दशक पिहने āी अमरनाथजी \nŅारा तिहया राखल गेल जिहया मैिथलीमे िवहिन कथाक िİथित िŅतीयाक \nचान जकū छल। आन गń िवधाक एक Ćकारó फिरछा गेल आजुक िवहिन \nकथाक तिहया शैशवावİथा छल। शैशवो केहेन तँ जेना किहयो अĢपन \nसमाजमे बेटीकó सोइरीयेमे नोन चटा अिİतĜवेकó मेटा देबाक सोच ĭयाĢत \nछलै। \nआइसँ चािर दशक पिहनेसँ आजुक सामािजक पिरवेशक तुलनाĜमक \nिİथित देखी तँ तिहया अमावश आ आइ पूिणर्मा सन देखाएत। तिहयाक \nसमƇ िİथितक ठाम-ठीम िचÿण ऐ संगोरक कथा सभमे İपƠ देखाइछ। \nमुदा िकछु सोच िकछु कुरीितक तिहयाक िचÿण आइयो Ćासंिगक लगैछ \nजेनािक “ पपीहा” शीषर्क कथामे बुढ़ा-बुढ़ीक दुदर्शाकó बेटा-पुतौहक सेवासँ \nिनराश भऽ İवयं जीबाक लेल बाट तकैत ऐ बुजुगर् दĦपिþक मानिसक \nचेतनाक िशकार अझुको बुजुगर्क दुदर्शाकó आलोिकत करैए। ओना समाजक \nसभ ĭयिĎत एके रंग अवचेतन नै होइछ जे तिहयो छल आ आइयो अिछ। \nआइयो ऐमे Ćकािशत कथा- “लालटेम”मे िचÿण, जुआ जकū हारल जुआनीसँ \nवृŀ भेल िपता जखन अपन आāय तकै छिथ तँ अपने िवमोिहत घरकó घुिर \nअबै छिथ। ई चेतना अझुको िकछु िधया-पुतामे धारल-उसारल-राखल भेटत, \nपूणर्तः मूइल नै। \nधिनक गरीबक फūट तँ सभ िदन रहलैए आ ई अमर अिछ। चाहे \nवैýािनक तकनीकी दृिƠये संसार कतबो बदिल जाए। ऐ संगोरक āेơ \nकथामे सँ एक “ मािट पािन”, साहेब सभ गरीबकó हेट कऽ रखैत छिथ। \nहुन","size_mb":6.94,"has_text":true},"Sadeha 11.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 11.pdf","name":"Sadeha 11.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह सदेह -११ \n(िवद ेह-सद ेह ११, िवद ेह ww w. videha.co .in  पेटार  ( अंक  १०१-११०) सँ,  \nमैिथलीक  सवखgंथॉखgू5अेखgउॉअ  गखgंूउ (खgूथूबखgूछछध -िनबखgूछछध -समालोचना ,  नाटक-रंगमंच ,  िवहिन-लघु-दीघखgंथॉ कथा आ \nबाल सािहखgूछउय ) आ पखgंूउ (पखgंूउ आ बाल किवता-गजल )क एकटा  समानाखgूछछतर  संकलन ) \n \nि व दे ह  मैि थ ल ी  स ा ि ह /gघ84 य  आ /gघ88 द ो ल न : म ा नु ष ी ि म ह सं /g3श4 कृ त ा म् \n \nिवदेह -/g262थम मैिथली प ाि/g252क ई -पि/g255का  \nISSN 2229-547X VIDEHA  \nस /g294 प ा दक : गजेखgूछछखgउ0थ ठाकुर।  स ह -स /g294 प ा दक : उ मेश म खgूछंड ल।  \nस ह ा य क  स /g294 प ा दक : िशव कुमार झा आ मुखgंछूाजी (मनोज कुमार कणखgंथॉ)। \nभ ा ष ा -स /g294 प ा दन : नागेखgूछछखgउ0थ कुमार झा आ पखgंॉअीकार िवखgंूउानखgूछछद झा।  \nक ल ा -स /g294 प ा दन : खgूअथयोित झा चौधरी आ रिखgं0ूम रेखा िसखgूछछहा।  \nस /g294 प ा दक - श ो ध -अ/g288 वे षण : ड ॉ. जया वमखgंथ5 आ डॉ. राजीव कुमार वमखgंथ5।   \nस /g294 प ा दक : न ा ट क - रं ग मं च -च ल ि च /g255 - बेचन ठाकुर।   \nस /g294 प ा दक - सू च न ा -स /g294 प क/g361- स म ा द : पूनम मंडल आ िखgूथूयंका झा।  \nस /g294 प ा दक - अ नु व ा द ि व भ ा ग : िवनीत उखgूछउपल।  \n \n \n \n/g257ुित   /g262काशन   2 \n \nऐ पोथी क सवखgंथ5िध  कार सुरिखgू5ू  त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल  िख त अनुमित  क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया खgूथूित  एवं िर कॉिड ंग  सिह त इलेखgूअ0 खgंइइॉिन क अथवा यखgंथउिखgू55  क, क ोनो \nमाखgूछअ य मसँ, अथवा खgू5ंानक संखgंइॉहण  वा पुनखgूथूखgंथॉयोगक खgूथूणाली खgंू5ारा कोनो खgूथ5पमे पुनखgूथउखgूछउ पाि द त \nअथवा संचािर त-खgूथूसािर  त नै कएल  जा सकैत अिछ  । \n \n \nISBN : 978-93-80538-86-0  \nISSN: 2229-547X \n \nमूखgूइछ य  : भा . खgूथ5. २००/- \nसंखgं0उ क रण : २०१२ \n \n© खgू5अुित   खgूथूकाशन  \n \n \n/g257ुित   /g262काशन  \nरिज खgं0उ टडखgंथॉ आ◌ॅिफ  स : ८/२१ , भूतल, खgूछछ यू राजेखgूछछ खgउ0थ  नगर , नई िद खgूइछ ली- ११०००८.  \nद ूरभाष- (०११) २५८८९६५६ -५८  \nफैखgूअ0 स - (०११) २५८८९६५७  \n \nWebsite  : http: //w ww .shruti-publi cation. com  \ne-mail : shruti.publica tion@shruti-publication .com  \n \nPrinted at  : Ajay Art s,  Delhi-110002 \n \nTypeset  by  : U mesh Mandal.  \n \nDistribu tor : \nPallavi Dis tributors , Ward no-6,  Nirmali  (Supaul).  \nमो. - ९५७२४५०४ ०५ , ९९३१६५४ ७४२  \n \nVideha Sadeha 11 : A Collection of Maithili Prose a nd Verse \n(source:Videha e-journal at www.videha.co.in).  \n \nअ नु/g389 म  \nग जे /gघ88 /g4शध  ठाकुर स/gड94पादकीय : टॉमस /g399/g364स/g399ोमर / िवदेह सािह/gडृ4य \nउ/gडृ4सव  २०१२/ दूव/g36ज/gडजडत / मैिथली-सुरजापुरी-राजबंशी/ \nिवदेह समान/g364तर सािह/gडृ4य अकादे मी मैिथली किव  \nस/gड94मेलन २०११/ /g3ग4व . /gडजंी वै/g3ड4नाथ िम /gडजं “या/gडजजी ”/ \nिह/gडृृदी आ मैिथली आ  सािहि/gडृ4यक श/gड9डदावली / \nिवकीपीिडया-गूगल-ि/g3ृ4व टर आिदपर मैिथली- ितरहुता \nआ कैथी यूनीकोड/ िव/g3ड4ापित पुर/g3ग4कार कोषक  \nपुर/g3ग4कार / िवदेह भाषा स/gड94मान २०१२-१३ \n(वैकि/gड9ृपक  सािह/gडृ4य अकादे मी पुर/g3ग4क ार /gड6जप/gड43  \n/gड6डिस/g3डग )/ टैगोर िलटरेचर अवाड/g36च २०११/ समाना/gडृृतर \nपर/gड94पराक  िव/g3ड4ापित आ पाग / िव देह /g3डजारा मैिथ  ली \nपोथी /gड6डदश/g36चनी  \nिशव कुमार झा  स/gड94पादकीय - बिह रा नाचए अपने ताल  \nडा. अ /gघध4 ण  कु म ा र ि सं ह  उजड़ैत गाम: बसैत शहर?/ भाषा \nजाितगत स/gड94पि/gडज4 नै अिपतु सामािजक \nस/gड94पि/gडज4         \nराम भरोस कापिड़ /g4झश म र  मैिथली लोक सं/g3ग4कृित संगो/g4चंी अ/gडृृतरगत \nलोकनायक सलहेसः चच/g36ज –पिरचच/g36ज  \nकाय/g36च/g3ृ9म स/gड94प/g3ृड     \n \nमधुपनाथ झा  िबदापत नाच ( फणी/gडजृर नाथ रेणुक \nिरपोत/g36जजक अनुवाद )                    \nअ तु ले /gघौ8 र  सगर राित दीप जरए, आ/gडृृदोलन आ  \nबभनभोज/ वैि/gडजृक सोच ?/ पाग, िमिथला \nआ जाितवादक राजनीित \nि व न ी त  उ/gघ84 प ल  आधुिनक मैिथली नाटक आ  टु/gडं4चा \nनाटककारक जाितवादी रंगमंचक \nअवधारणा/ सािह/gडृ4य अकादेमी कथा \nगो/g4चंी : सगर राित दीप जरय: एकटा \nबह/g3ृडा  \nपू न म  म /gघ83 ड ल  आरती कुमारी आ सगर राित दीप जरय/ \nिमिथला िवभूित /g3ग4मृित पव/g36च \nसमारोह \n २०१२   \nआशीष अ नि च /gघ88 ह ा र  मैिथली गजलकार पिरचय /gडजंृंखला / \n\"सगर राित दीप जरय\"केर अ/gडृृत आ \nसािह/gडृ4य अकादेमी कथा गो/g4चंी क उदय   \nसु ि म त  आ न/gघ88 द    सोसाइटी टुडेक लोकाप/g36चण  \nप र मे/gघौ8 र  क ा प ि ड़    िमिथला रा/gडं6य संघष/g36च सिमित  \nडॉ. दमन कुमार झा  एकैसम शता/gड9डदीक  पिहल दशकमे \nमैिथली  बालसािह/gडृ4य               \n \nदु ग /g3धौन /gघ88 द  म /gघ83 ड ल  टैगोर सािह /gडृ4 य पुर/g3ग4 कार क बह/g3ृडे/ जीवन-\nसंघष/g36च (समी/gडजडा ) \nडॉ॰ शिशधर कुमर “िवदेह”  अ/gड94बरा (समी/gडजडा )      \nओ म /gघधघ क ा श  झ ा    ब हु/gड6ज िप या  र च न ा  मे/ घोघ उठबैत गजल \nउ मे श म /gघ83 ड ल मैिथ ली युवा रचना-धिम/g36चता : परंपरा \nपिर व/gडज4/g36चन आ भिव  /g3ग3 य  \nसुजीत कुमार झा   िमिथलाक कण-कणमे राम-सीता \n \nिवहिनकथा- लघुकथा- द ी घ /g3धझ क थ ा  \nिकशन कारीगर   अकछ भेल छी \nज ग द ान /gघ88 द  झ ा म नु जबाड़ भोज /  अनाथ/ मार बाढ़िन- तेसरो \nबेटीए / की भगवती हमर घर एती?/  एक \nकरोड़क दहेज / उपकार / बिलक छागर/ \nखुशी/ आठ लाखक कार/ कुि/gडृ3ठत \nमानवता  \nदु ग /g3धौन /gघ88 द  म /gघ83 ड ल   कुकम/g36ज  \n/gघ7ध य ो ि त  झ ा  च ौ ध री    पुनर/gडृृवेषण  \nअ िम त  ि म /gघौ7     /gड6डेमक अंत / मोछ/ चोिर   \n \nकािमनी कामायनी    संटूक उपनैन \nओम /gघधघ क ा श  झा  िनम/g3ं6िहया / गहॴर आँ िखक /g3गचयथा / ढेपमारा \nगो सा /gड4ड  \nसुजीत कुमार झा   नव /g3गचयापार  \nचंदन कुमार झा  ठकबुि/g3डग /  लोहनावाली/  बु/gडं4चू भइया / \nसमए होत बलबान/ अन क र दुग/g36चित  \nज व ा ह र ल ा ल  क /g3शघ य प    /g3ृ6युटी  \nरिव भूषण पाठक तीनटा िवहिन कथा/ ओ/gडंग क र तोहर \nह/gड94 म र सपना \nस /gघ84 य न ा र ा य ण  झा    डायरी/ पाहुन \nमु /g38घ ा जी     सबला \n \n   प /g3घ4  \nस /gघ88 द ी प  कुमार साफी    अ/gड9गपन ग/g363व  \nशा ि /gघ88 त ल /g3ौश म ी  चौधरी    गजल १-४ \nरमेश र /g3झ7न    बा/gड64द  \n/gघधघ क ाश  /gघधघे म ी    रे गोिधया तो को/g3ृडी छे?   \n \nकािमनी कामायनी    काशीक घाट/ फागुन राग  \n/gघ7ध य ो ि त  झ ा  च ौ ध री    /gड6डजातं/gडजजक पुनिन/g36चमाण  \n/gघध4 ब ी  झा    िनम/g3ं6ही / ओढ़नी लाल \n    \nडॉ. धनाकर ठाकुर    जँ हो अपना पर  िव/gडजृास  \nओम /gघधघ क ा श  झा    कु/gडृ3डिलया / /gड64बा इ/ किवता/ गीत \n \nजगदीश च/gघ88 /g4शध  ठ ाकु र  अ ि न ल    गजल१-४/  स/gड93य ता आ सं/g3ग4कृित   \nमु /g38घ ी क ा म त  नोराएल आँिख / िकए छी हम अछूत/ \nहमर िम िथ ला हमर /gड6डाण / नारी \nपंकज झा   /g3ग4वयंके◌ँ रीढ़ यु/gडंगत बनाब एमे लागल  छी/ \nमानु ने मानु \nर ाज दे व  म /gघ83 ड ल   कामना \nअिमत िम /gघौ7  गीत/ पिहल िटकुला/ बुढ़ी काकी/ गुलाम \nछी कि नय/g363क / म/gडं4छर / आधुिनक बै/gडृ3ड  \nनवीन ठाकुर    /g3डजं/g3डज िनव/g36जह  \nडॉ. अ /gघध4 ण  कु म ा र ि सं ह   भारतीय भाषाक हम बेटी मैिथली   \n \nचंदन कुमार झा  हेतै नवका भोर/ /gड6डित/gडज3ा / हाइकू/ भूख/ \nिबहािड़ \nआन /gघ88 द  कु म ा र  झा    मैया अह/g363 बसै छी  \nनवीन कुमार आशा  िवदेह पिरवार िबनु रहब कोना/ गभ/g36चक \nआवाज/ यौ भाइ दहेजक अ/gडृृत क/gड64 / \nिमिथलाक की क/gड6ज बखान  \nि न/gघ84 य ा नंद गायेन  केर दूटा िहंदी किवताक मैिथली अनुवाद अनुवाद आशीष \nअनिच/gडृृहार  /g3डजा रा  \nकुरान क मैिथली अनुवाद  आशीष अ निच/gडृृहा र  /g3डजारा  \nडॉ॰ शिशधर कुमर  कोन   खुिशएँ  नािच रहलह/ होरी नै, \nहोरीक /gड6डात रहए / लोक एिहना कहैछ, \nलोक एिहना कहत/ हमरा जुि न कि रह/gड43 \nयाद सखी \n/g3शघ य ा म ल  सु म न  िनरी /gडजडण / स/gड94ब/gडृृध / बेटी/ मैिथल िमिथला \nनाज हमर/ हँसी मुँह पर साटय छी/ ई \nखटहा अंगूर छी/ सं/g3ग4कार स/gडृृतान मे/ \nिकयो हमर संगी बनू/ रहबय कोहबर \nक/gडज4ेक िदन / मोन िकयै िसंहासन पर/ \nचलू बैिसकय कानय छी/ गलती बार/gड94बार \nक/gड6ज / तखने जीअब शान सँ/ आँिखक \nनोर सँ/ जतबय अिछ औकात करय   \n \nछी/ िक मुखड़ा पर चान देखलहुँ/ फागुन \nमौसमक /gडजंृंग ार   \nिदनेश रिसया    हम प/gडजजकार  \nजवाहरलाल क /g3शघ य प    यौ मीत \nअ य ो /gघ87 य ा न ा थ  चौधरी    कोनो ि क/gड94मत पर ि मिथला महान चाही  \nरिव भूषण पाठक    बामे गाम दिहने गाम \n \nइ ि /gघ9श स त ा  स ा रं गी क  ओ ि ड़ य ा  कि व त ा  गप \nन /gघ88 द  िव लास राय   मानवता/ िश ि/gडजड  त बेरोजगार \nदमन कुमार झा  \n     एकरा की कहबै..? \nनारायण झा  स/gड94 मा न/ रहुआ सं/g39चाम / िम िथ ला रा/gडं6 य क \nआ/g4डंान  \nबेचन ठाकुर    वनभोज \nरमे श  म /gघ83 ड ल   ई छिथ  /g3ग4 कूल /gड6डा इवेट /g3ृ4यूटर  \nसोनू कुमार झा ‘र ि /g3शघ म ’  संतुलन    \n \nिकशन कारीगर  मुिखया जी देथिहन/ पदक दु/gड6जपयोग / \nअिगला अंक मे छपत/ एना िकए ई \nकी?/ करी /g3चडा /gड6जपैया  \nकिप ले /gघौ8र  र ा उ त    माइक ओ/g4ग6मे जे  भाषा िस  खलक \nमंगलेश डबराल - िह/gडृृदीसँ मैिथली अनुवाद  िवनीत उ/gडृ4पल  (बेर-बेर कहैत छलॱ हम, \nिद/gड9ृली मे ए कटा िदन , भोिथआएल, अिभनय, िकछु कालक लेल, घर श /g364त अिछ ) \n/g3श4 व . ल /gघ98 ल न  /gघधघ स ा द  ठ ाकु र   हे रे च/gडृृदा  \nिश व कुमार झा ‘िट /gघ98 लू’  सगर राित  दीप जरय \nकम ल  म ो ह न  चु/g38घू   आजाद गजल १-२ \nअ िन ल  म ि /gघ98 ल क    गजल \nकुसुम ठाकुर   हाइकू \n \n \n/gघधघे म च /gघ88 /g4शध  पंकज   आजाद  गजल १-२ \nिमिहर झा    हाइकू \n/gघधघ भ ा त  र ा य  भ /g3घध    गीत १-४/ गजल \n   \n \n  िश शु  उ/gघ84 स व  \nिमिहर झा     बाल गजल १-२ \nअ िम त  ि म /gघौ7    बाल गजल \nचंदन कुमार झा    बाल गजल १-८ \nज ग द ान /gघ88 द  झ ा म नु   बाल गजल \n/gघधौ ब ी झ ा     बाल गजल \nडॉ॰ शिशधर कुमर “िवदेह” बख/g36ज रानी  १-२/ िमिथलाक िधया/ \nनेनपन/ पय/g36जवरण बचाउ / रौदी दाही/ \nहमहूँ आइ सँ इ/g3ग4कूल ज एबै/ कीिन दे \nहमरो खेलौना \nजगदीश च/gघ88 /g4शध  ठ ाकु र  अ ि न ल   बाल गजल \nज ग द ीश  /gघधघ स ा द  म /gघ83 ड ल  लघुकथा- एकोटा ने \nअर ि व /gघ88 द  ठा कु र    िमिथलाक सं/g3ग4कृित :िकछु अि/gड6डय िब/gडृृदु  \nनाटककार गु ण न ा थ  झ ा सँ  च /gघ88 द न  कु म ार  झ ा क ग प श प  \n  िवदेह सदेह:११  || 1 \nस ंg2भच प ा द क ी य - \n गजे ंg2षष ंgचड6  ठाकुर \nट ॉ म स  ंg3भभ ंg36च स ंg3भभ ो म र  \nथgआत4वीडनक किव टॉमस थgआूूथgआै4सथgआूूोमरके◌ँ २०११ क सािहथg284य लेल १.५ िमिलयन डॉलरक \nनोबल पुरथgआत4कार देबाक घोषणा कएल गेल अिछ | थgआत4वेिडश एकेडमी क हलक \"ओ \nअपन घनगर पारदशथgआै8 िबथg2ू4बस ◌ँ सथg284यक एकटा नव थgआ2भारक पिरचय करेलिन \"। \nहुनकर पोथी सबहक अंगरेजी अनुवाद रहिन \"द थgआूंेट एिनथg272मा\", \" द हाफ िफिनथgआत2ड \nहेवेन\", द िडलीटेड वथg2ू8डथgआैं\"। ओ अथgआत4सी बरखक छिथ , १५ स◌ँ बेशी किवता संथgआूंह \nिलखने छिथ जे अंगरेजी आ ६० आन भाषामे अनूिदत भेल अिछ। हुनकर ज थg288म \nथgआत4टोकहोममे भेलिन। ओ मनोिचिकथg284सक रहिथ आ हुनकर किवतामे मानवताक \nगहन मनोिवथg2भआािनक िवथgआत2लेषण भेटैत अिछ । हुनकर किवता गूढ़ मुदा सोझ होइत \nअिछ। हुनकर किवता वैयिथg27ततक आ सावथgआैंिथg2भभक दुनू अिछ । हुनकर किवता एहेन \nगूढ़ नै होइए जइपर िचंता करैत रहू, वरन ओ धरातलस◌ँ अिथgआत4तथg284वक  उथg274च \nिशखर िदस लऽ जाइए। हुनकर थgआत4वेडनक नथg2ू4हर शीतकालक िववरण , ऋतुक \nलय, आ थg2ै2कृितक सौथg288दयथgआैं वातावरणक अथgआ22ुत िववरण हुनकर किवतामे भेटैत \nअिछ। हुनकर माता थgआत4कूल िशिथg2भ2का आ िपता पथg2भभकार रहिथ न आ ओ सािहथg284य , \nइितहास, धमथgआैंशाथgआत4थg2भभ आ मनोिवथg2भआान प ढ़ेने छिथ। १९९० स◌ँ ओ एकटा आघातक \nबाद बजबामे सथg2भ2म नै छिथ । १९९३ क बाद अमेिरकाक ककरो सािहथg284यक \nनोबल नै भेटल छै। १९७४ क बाद आब जा कऽ कोनो थgआत4वेिडशके◌ँ ई पुरथgआत4कार \nभेटल छै। नोबल सिमित आब गएर यूरोपीय भाषाक बेशी सािहिथg284यक पोथीपर \nिवचार करत। \nि व दे ह  स ा ि ह ंg2षच य  उ ंg2षच स व  २०१२  \nिवदेह सािहथg284य उथg284सव  २०१२ आ िवदेह सािहथg284य सथg2ू4मान समारोह १४ जनवरी \n२०१२ कथg24आ सथg2ू4पथgआ82 भेल  जतऽ िवदेह समानाथg288तर सािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कार देल \nगेल आ किव सथg2ू4मेलन सथg2ू4पथgआ82 भेल।  लोकक थgआत4वतः-थgआत4फूतथgआैं सहयोग आ सहभािगता \nिवदेह मैिथली सािहथg284य आथg288दोलनक सफलताक  थg2ैभपमे मोन राखल जाएत।   2 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nिवदेह स ंg2भच म ा न : \nिवदेह स म ा ना ंg2षष त र  स ा ि ह ंg2षच य  अक ा दे म ी  स ंg2भच म ान : १.िवदेह  स म ा न ा ंg2षष त र  स ा ि ह ंg2षच य  अ क ा दे म ी \nफे ल ो  पु र ंg3डचक ा र २०१० -११/ २०१० थg2भ7ी गोिवथg288द झा (समथgआूं योगदान लेल )/ \n२०११ थg2भ7ी रमानथg288द रेणु (समथgआूं योगदान लेल ) २.िवदेह  स म ा न ा ंg2षष त र स ा ि ह ंg2षच य  \nअक ा दे म ी  पुर ंg3डच क ा र २०११ -१२/ २०११ मूल पुरथgआत4कार - थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल \n(गामक िजनगी, कथा संथgआूंह )/ २०११ बाल सािहथg284य पुरथgआत4कार - ले.क. मायानाथ \nझा (जकर नारी चतुर होइ, कथा संथgआूंह )/ २०११ युवा पुरथgआत4कार - आनथg288द कुमार \nझा (कलह, नाटक)/ २०१२ अनुवाद पुरथgआत4कार - थg2भ7ी रामलोचन ठाकुर - (पथgआ2आानदीक \nमाझी, बथgआै4थg272ला- मािनक बंथgआ24ोपाथg287याय , उपथg288यास बथgआै4थg272लासँ मैिथली अनुवाद ) \nदू व ंg365 ंg252 त  \nयजुवथgआ7ंदक अथg287याय २२ मंथg2भभ २२ कथg24आ िवथg2भ8क पिहल राथgआतआथgआूूभिथg27तत गीत हेबाक गौरव \nथg2ै2ाथg2ूतत छै। मुदा िमिथलामे दूिभ - अथg2भ2त छीिट कऽ ऐ मंथg2भभकथg24आ दूवथgआैभथg2भ2त मंथg2भभ बना देल \nगेल। िबहार थgआत4टेट टेथg27तथgआत4ट बुक पिथg2ू2लिशंग कॉरपोरेशन िल . दूवथgआैभथg2भ2त नामसँ नवम \nवगथgआैंक िकताब छपने अिछ। ऐ पोथीमे िमिथला आ मैिथलीकथg24आ पछुएबाक षडयंथg2भभ \nपूणथgआैं थg2ैभपसँ दृिथg4ंैगोचर होइत अिछ। अठारह पथgआ82ामे िमिथलाक एकटा िजलाक \nथgआत4थायी बथg288दोबथgआत4तीबला जमीथg288दारक जीवनी पढ़ाओल गेल अिछ !! मैिथली िलिपक \nसंरथg2भ2णपर डेढ़ पथgआ82ाक पचास बखथgआैं पुरान लेख अिछ जकर आइक  तकनीकी युगमे \nकोनो महथg284व नै छै, थg2ै2वासी मैिथल समाज लेख पुरातनपंथी अिछ आ अखुनका \nबथg274चाकथg24आ ई हाथgआत4याथgआत4पद बुझेतै, थg2ै2वासक अथथgआैं, मैिथलक अथथgआैं आ थg2ै2वासक कारण \nसभ िकछु बदिल गेल अिछ। तँ की ई बथg274चा सभकथg24आ गुलामीक पाठ पढ़ेबाक \nषडयंथg2भभ नै अिछ ? लोक नवम वगथgआैंक िहथg288दी, अंथgआूंेजी, बथgआै4थg272ला आ आन भाषाक \nपोथीसँ एकर तुलना करैए तँ िथgआत4थित आर भयावह भऽ जाइए। िशथg2भ2कसँ आथgआूंह \nजे जमीथg288दारक जीवनी बथg274चा सभकथg24आ नै पढ़ाबथु, थg2ै2थgआंं - पथg2भभ सेट केिनहारसँ आथgआूंह जे \nओ जमीथg288दारक जीवनीबला अथg287यायसँ थg2ै2थgआंं नै पुछ थु। \nमैिथली-सुरजापुरी-राजबंशी  \nमैिथली   िवदेह सदेह:११  || 3 \nबाबूकथg24आ अपन ऐ  राजनैितक जमीनक अनुभव ओइ दलमे रिहतो नै भेल हेतिथg288ह , \nजकरा किहयो ओ रामक संग पटेने रहिथ। दलमे एकटा थg2ै2भावी नेता कहै \nजाइबला बाबूकथg24आ किहयो िपछड़ल वगथgआैंक नेताक थg2ैभपमे थg2ै2थgआत4तुत नै कएल गेल। मुदा \nराजनैितक जमीनसँ बेशी जोड़तोड़मे मािहर बाबू दलसँ िनकािल देल जाइते \nथg2ै2ितपथg2भ2ी- दलक नजिरमे एना चढ़लाह जे हुनका थg2ै2ितपथg2भ2ी- दल अपना िदससँ थg2ै2देशमे \nिपछड़ल वगथgआैंक गथgआंूीपर िवराजमान कऽ देलक।  \nएकरा सुरजापुरी मे (भारत िदसुका िकशनगंज आिद थg2भ2ेथg2भभमे) एना िलखल/ बाजल \nजाएत:- \nबाबूक अपना यहार राजनीितक जमीनेर अहसास उस दलात रहले नी होबे। \nजहाक कोईखुन वहाय रामेर संगे सीचे छीले। दलात एक कथgआंूावर नेता कहा \nजनवार बाबू कोईखुन िपछवाड़ नेतार लखा पेश नी करील। लेिकन राजनीितक \nसे बेसी जोड़तोड़ोत मािहर बाबू दलार से िनकलाते ही थg2ै2ितपथg2भ2ी-दलाड़ नजरोत \nिहरंगदी चढ़ील िक वहाय पाटी अपनार बीती से थg2ै2देशोत िपछड़ार नेतार गथgआंूीत \nिवरजमान करील। \nएकरा राजबंशी  [नेपाल िदस सुरजापुरीकथg24आ राजबंशी भाषा कहल जाइ छै, झापा, \nसरनामित, चकमकी, मेची, टाघनडुथg2ू2बा (ताधंडुवा) आिदमे- राजबंशी आ \nसुरजापुरीमे मामूली अथg288तर छै] मे एना िलखल बाजल जाएत:- \nबाबूर अपनार इर राजनीितक जमीनेर ऐहसास उखान दल त रहते हुए भी नी \nहोल, जइर कोधोय उथg2ू4हा रामेर संगे िछले। दलात एक कथgआंूावर नेता कहवार \nबाबूर कोधोय िपछड़ा नेतार लाखा पेश नी करे। माने राजनीितक जमीनत भेथg2ू8ला \nजोड़तोड़ मािहर बाबू दल से िनकलाले ही थg2ै2ितपथg2भ2ी-दलार नजर एनंितंज चिढ़ल \nिक अथg2ू4हा पाटथgआै8त अपनार तरफ से थg2ै2देशत छट जाितर नेतारक गथgआ2ती प र बठाइ \nिदल। \nसुरजापुरी - भारतमे िबहारक िकशनगंज आ पूिणथgआैंयथgआैआ आिदमे गामे-गाम राजबंशी \n(महादिलत) जाित थgआ2भारा ई भाषा बाजल जाइत अिछ। िकशनगंजमे मुिथgआत4लममे \nथgआत4वामी जाइत खोथgआ2ैा आ सेवक जाित कुिथgआआ4या कहल जाइ छिथ। कुिथgआआ4या जाित \nसेहो सुरजापुरी भाषा बजै छिथ। राजबंशी आ जे आन जाित सभ कुिथgआआ4याक   4 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nआसपास रहै छिथ से सुरजापुरी बजै छिथ। ई भाषा मैिथली आ बथgआै4थg272लाक िमथg2भ7ण \nअिछ। िकयो िकयो बंगालक कूच िबहारक बाहे बंगाली आ नेपालक राजबंशी \nभाषाकथg24आ सेहो सुरजापुरी भाषा कहै छिथ। िकछु गोटेक मत छिथg288ह जे बथgआै4थg272लादेशक \nलोकक भाषाक थg2भ2ेथg2भभीय भाषासँ िमथg2भ7णक पिरणामथgआत4वथg2ैभप सुरजापुरी भाषा िनकलल। \nपूिणथgआैंयथgआैआ आ िकशनगंजमे एथgआं2े गाममे कुिथgआआ4या आ राजबंशी लोकिन सुरजापुरी बजै \nछिथ, संथाल लोकिन संथाली बजै छिथ, बंजारा लोकिन बंजारा भाषा बजै छिथ \nजखन िक शेष सभ गोटे मैिथली बजै छिथ। जँ िमिथला राथg27ैयमे ऐ थg2भ2ेथg2भभ सभकथg24आ \nलेल जाए तँ हुनका सभकथg24आ हुनकर भाषाक िवकासक गारथg288टी देबऽ पड़त। की \nिमिथला राथg27ैय अिभयानकमथgआै8 सभक सोच एतऽ धिर पहुँचलिन अिछ ? \nमुिथgआत4लम  आ गएर सवणथgआैं (आब सवणथgआैं सेहो) सरकारी-मैिथलीसँ दूर भागल आ उदूथgआैं-\nिहथg288दीक  संग गेल। मुिथgआत4लमक  संग ई तिमल, मलयालम आ बथgआै4थg272लाक  (आ \nकाथgआत2मीरीक )\n अितिरथg27तत  सभ भाषामे भेल। काथgआत2मीरमे तँ लोक बजैए काथgआत2मीरी आ \nपढ़ाओल जाइ छै उदूथgआैं-  (िबहार  मे जेना पढ़ाओल जाइ छै िहथg288दी) , मुदा एकटा छोट \nराथg27ैय  िसिथgआं2म मे नेपालीक दबदबा छै मुदा तकर अितिरथg27तत  लेपचा/ भुिटया सेहो ओ \nपढ़बै छै, ऐ छोट भाषा सभकथg24आ कोनो खतरा नै छै, लेपचा िलिप सेहो सुरिथg2भ2त  छै \nआ नेपाली भाषाकथg24आ ऐसँ बल भेटै छै। मुदा बगलेमे दािजथgआैंिलंगमे (जे बंगालमे छै आ \nबंगालमे दािजथgआैंिलंग  छोिड़ शेष ठाम बथgआै4थg272लाक  आ दािजथgआैंिलंगमे नेपाली भाषाक दबदबा \nओिहना छै जेना िबहारमे िहथg288दीक  दबदबा छै), से उदारता नै छै। ओकर कारण \nअिछ िसिथgआं2मक  भाषायी उदारता जे िबहारमे (आइये नै जमीथg288दारीये राजसँ) \nमैिथली आ िमिथलाथg2भ2रक   िवथg2ै4थgआ2त  अिछ/ छल। \nि व दे ह  स म ा नंg36च त र  स ा ि ह ंg2षच य  अक ा दे म ी  मैि थ ल ी  क ि व  स ंg2भच मे ल न  २०११  \nिदनथgआै4क ९ जुलाइ २०११ कथg24आ सायं ४.४५ बजेसँ राित ७.४५ बजे धिर िवदेह \nथgआ2भारा आयोिजत पिहल समानथgआै4तर सािहथg284य अकादेमी मैिथली किव सथg2ू4मेलन २०११ \nिनमथgआैंली (िजला सुपौल)मे सथg2ू4पथgआ82 भेल। सािहथg284य अकादेमी थgआ2भारा आयोिजत \nकोलकाता मैिथली किव सथg2ू4मेलन मे २१ म शाताथg2ू2दीक पिहल दशकक सवथgआैंथg2भ7ेथg4ं7 \nमैिथली किवता संथgआूंह  \"अथg2ू4बरा\"क लेखक राजदेव मंडल आन थg2भ7ेथg4ं7 किवकथgआ7त नै \nबजाओल गेल आ ने कोनो सूचना देल गेल। सािहथg284य अकादेमीक थg2ै2 वेश िनषेधक \nऐ कृथg284यक सुधार लेल िवदेह थgआ2भारा पिहल समानथgआै4तर सािहथg284य अकादेमी मैिथली  िवदेह सदेह:११  || 5 \nकिव सथg2ू4मेलन २०११ िदनथgआै4क ०९ जुलाइ २०११ कथg24आ िनमथgआैंली (िजला सुपौल) मे \nअसफथgआै8 दास साहू समाज मिहला इथg288टर महािवथgआ24ालय पिरसर (िनमथgआैंली- िजला \nसुपौल वाडथgआैं नथg2ू4बर ७)मे आयोिजत कएल गेल। ऐ मे ककरो थg2ै2वेष िनषेध नै \nछल। समारोहक उथgआं8ाटन हिरनारायण कामत आ थg2भ7ी रामजी मथg28आडल थgआ2भारा दीप \nथg2ै2थg27ैविलत कऽ कएल गेल। समारोहक अथg288तमे थg2भ7ी राजदेव मथg28आडलक २०१० ई. मे \nथg2ै2कािशत किवता संथgआूंह “अथg2ू4बरा”, जे २१ म शाताथg2ू2दीक पिहल दशकक सवथgआैंथg2भ7ेथg4ं7 \nमैिथली किवता संथgआूंह मानल जा रहल अिछ, क लोकापथgआैंण सिथg2ू4मिलत थg2ैभपथg24आ ६ गोटे \n(डॉ. बचेथg2भ8र झा, थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल , थg2भ7ी रामजी थg2ै2साद मथg28आडल , थg2भ7ी रौशन \nकुमार गुथg2ूतता, थg2भ7ी हिरनारायण कामत , थg2भ7ी नथg288द िवलास राय ) थgआ2भारा सथg2ू4पथgआ82 भेल। ऐ \nकाथgआतंय संथg287यामे किवता पाठ केलिथg288ह - १.थg2भ7ी राधाकाथg288त मथg28आडल (थgआत4वाग त गीत), २. \nउमेश पासवान (गेलहे घर छी, हाल, कबाड़ी), ३. थg2भ7ी रामकृथgआतआण मथg28आडल छोटू \n(माइ), ४. थg2भ7ी रामदेव थg2ै2साद मथg28आडल “झाड़ूदार” (५ टा गीत), ५. थg2भ7ी नथg288द \nिवलास राय (इिथg288दरा आवास ), ६.थg2भ7ी किपलेथg2भ8र साहु (कोसी), ७.थg2भ7ी रामिवलास \nसाहु (३ टा किवता), ८. थg2भ7ी उमेश मथg28आड ल (२ टा किवता), ९. थg2भ7ी राजदेव \nमथg28आडल (३ टा किवता), १०. थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल (२ टा किवता)। सभ \nकिवताक बाद किवतापर दुटथg2ूतपी समीथg2भ2ा सेहो भेल। किव -सथg2ू4मेलनक अथg287यथg2भ2ता थg2भ7ी \nडॉ. बचेथg2भ8र झा केलिन आ कायथgआैंथgआ8ूमक संचालन थg2भ7ी दुगथgआैभनथg288द मथg28आडल केलिन।  \nऐ किव सथg2ू4मेलनक िवशेषता ई रहल जे ऐ इलाकामे ऐ तरहक कायथgआैंथgआ8ूम पिहले \nबेर आयोिजत भेल, से थg2भ7ोता लोकिनक कहब छलिथg288ह। मुथg27ंय अितिथ थg2भ7ी \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडल कायथgआैंथgआ8ूम बीचमे कहलिन जे ऐ कायथgआैंथgआ8ूमकथg24आ एतेक \nहलतलबीमे आयोिजत करबाक कारण ई भऽ गेल जे आइ सािहथg284य अकादेमी थgआ2भारा \nकोलकातामे मैिथली किव गोथg4ं7ी कराओल जा रहल अिछ , जे हमरा सभक लेल \nलािजमीक बात िथक जे हमरा-अहथgआैआक गाममे होमएबला कायथgआैंथgआ8ूम कोलकातामे \nहोइए आ हमरा-अहथgआैआकथg24आ बुझलो नै अिछ।  \nलोक सभ ईहो कहलिन जे आइ धिर ऐ इलाकामे कायथgआैंथgआ8ूम सभक संचालन \nिहथg288दीमे होइ छल , ई पिहल बेर भेल अिछ जे कोनो कायथgआैंथgआ8ूमक  संचालन ऐ \nइकाकामे मैिथलीमे भेल। \nंg3डच व . ंg25ण ी वै ंg32च न ा थ  िम ंg25ण  “य ा ंg255 ी ”  6 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nंg3डच व . ंg25ण ी वै ंg32च न ा थ  िम ंg25ण  “य ा ंg255 ी ” (१९११ -१९९८ ): थgआत4व . थg2भ7ी वैथgआ24नाथ िमथg2भ7 “याथg2भभी” \nकेर जथg288म १९११ ई. मे अपन मामागाम सतलखामे भेलिथg288ह जे हुनकर पैतृक गाम \nतरौनीक लगेमे अिछ। याथg2भभी जी अपन गामक संथgआत4कृत पाठशालामे पढ़ए लगलाह, \nफेर वाराणसी आ कलकथg2भ4ा सेहो गेलाह आ संथgआत4कृतमे “सािहथg284य आचायथgआैं” क \nउपािध थg2ै2ाथg2ूतत केलिथg288ह। तकर बाद ओ कोलथg2ू4बो लग कलिनआ थgआत4थान गेलाह , पाली \nआ बुथgआ2त धमथgआैंक अथg287ययनक लेल। ओतए ओ बौथgआ2त धमथgआैंमे दीिथg2भ2त भऽ गेलाह आ \nहुनकर नाम पड़लिथg288ह -नागाजुथgआैंन। मुदा बादमे पुनः थg4तूाथgआआ2ण धमथgआैंमे घुरलाह।  याथg2भभीजी \nमाथg27तसथgआैंवादसँ थg2ै2भािवत छलाह , १९२९ ई. क अिथg288तम मासमे मैिथली भाषामे पथgआ24 \nिलखब शुथg2ैभ कएलिथg288ह। १९३५ ई.सँ िहथg288दीमे सेहो िलखए लगलाह। थgआत4वामी \nसहजानथg288द सरथgआत4वती आ राहुल सथgआै4कृथg284यायनक संग ओ िकसान आथg288दोलनमे संलथg272न \nरहलाह आ १९३९ सँ १९४१ धिर ऐ थgआ8ूममे िविभथgआ82 जेलक याथg2भभा कएलिथg288ह।  \nहुनकर बहुत रास रचना जे महाथg284मा गथgआैआधीक मृथg284युक बाद िलखल गेल छल , \nथg2ै2ितबिथg288धत कऽ देल गेल। भारत - चीन युथgआ2तमे कथg2ू4युिनथgआत4ट पाटथgआै8 थgआ2भारा चीनकथg24आ देल \nसमथथgआैंनक बाद कथg2ू4युिनथgआत4ट पाटथgआै8सँ मतभेद भेलिथg288ह। जे.पी. अथg288थg288दोलनमे भाग \nलेबाक कारण आपाथg284कालमे िहनका जेलमे ठूिस देल गेल। याथg2भभीजी िहथg288दीमे बाल \nसािहथg284य सेहो िलखलिथg288ह। िहथg288दी आ मैिथलीक अितिरथg27तत बथgआै4थg272ला आ संथgआत4कृतमे \nसेहो िहनकर लेखन आएल। मैिथलीक दोसर सािहथg284य अकादमी पुरथgआत4कार १९६९ \nई. मे याथg2भभीजीकथg24आ हुनकर किवता संथgआूंह “पथg2भभहीन नथg272न  गाछ”पर भेटलिथg288ह। १९९४ \nई.मे ओ सािहथg284य अकादमीक फेलो -िहथg288दी आ मैिथली किवक थg2ैभपमे- भेलाह। \nयाथg2भभीजी जखन २० वषथgआैंक छलाह तखन १२ वषथgआैंक काथg288यासँ िहनकर िववाह \nभेल। िहनकर िपता गोकुल िमथg2भ7 अपन समाजमे अिशिथg2भ2तक गनतीमे रहिथ आ \nचिरथg2भभहीन छलाह। याथg2भभीजीक बथg274चाक थgआत4मृितमे छिथg288ह जे हुनकर िपता कोना \nहुनकर अथgआत4वथgआत4थ आ ओछाओन धएल मायपर कुरहिड़ लऽ मारबाक लेल उठल \nछलाह, जखन ओ बेचारी हुनकासँ कुमागथgआैं छोड़बाक गुहािर कऽ रहल छलीह। \nयाथg2भभीजी माथg2भभ छह वषथgआैंक छलाह जखन हुनकर माए हुनका छोिड़ थg2ै2याण कऽ \nगेलीह। याथg2भभीजीकथg24आ अपन िपताक ओ िचथg2भभ सेहो रिह -रिह सतबैत रहलिथg288ह जइमे \nहुनकासँ मातृवत थg2ै2ेम करएवाली हुनकर िवधवा काकीक  हुनकर िपताक अवैध \nसथg288तानक गभथgआैंपातमे, लगभग मृथg284यु भऽ गेल छलिथg288ह। के एहन पाठक हएत जे \nयाथg2भभीजीक िहथg288दीमे िलखल “रितनाथ की चाची” पढ़बाक काल बेर-बेर नै कानल \nहएत। िपता-पुथg2भभक ई घमासान एहन बढ़ल जे पुथg2भभ अपन बाल - पथg27ूीकथg24आ िपता लग  िवदेह सदेह:११  || 7 \nछोिड़ वाराणसी थg2ै2याण क ऽ गेलाह। \nकमथgआैंक फल भोगथु बूढ़ बाप  \nहम टा संतित, से हुनक पाप \nई जािन थg427ैिथg288ह जनु मनथgआत4ताप  \nअनको िबसरक िथक हमर नाम \nमथgआैआ िमिथले, ई अंितम थg2ै2णाम ! (काशी/ नवंबर १९३६)  \nकाशीसँ थg2भ7ीलंका थg2ै2याण , “ कमथgआैंक फल भोगथु बूढ़  बाप” ई किह याथg2भभीजी अपन \nिपताक थg2ै2ित सभ उथgआ88गार बाहर कऽ दै छिथ। १९४१ ई. मे याथg2भभीजी अपन पथg27ूी, \nअपरािजता,\n  लग आिब गेलिथ। १९४१ ई. मे याथg2भभीजी दू टा मैिथली किवता \nिलखलिथg288ह - “बूढ़ वर”  आ “िवलाप” आ एकरा पाथg2ू4फलेट थg2ैभपमे छपबाए थgआूूेनक \nयाथg2भभी लोकिनकथg24आ बेचलिथg288ह। जीिवकाक तािकमे सौँसे भारत घुमलाह। पथg27ूीक \nजोर \n  देलापर बीच-बीचमे तरौनी सेहो घुिम कऽ आबिथ। आ फेर आएल १९४९ \nई., अपना संग लेने याथg2भभीजीक पिहल मैिथली किवता-संथgआूंह “िचथg2भभा”। १९५२ ई. \nधिर पथg27ूी संगमे घुमैत रहलिथथg288ह , फेर तरौनीमे रहए लगलीह। याथg2भभीजी बीच - \nबीचमे आबिथ। अपरािजतासँ याथg2भभीजीकथg24आ छह टा सथg288तान भेलिथg288ह , आ सभक भार \nपथg27ूी अपना काथg288हपर लेने रहलीह। याथg2भभीजी दमासँ परेशान रहैत रहिथ । \nएमजथgआ7ंथg288सीमे जेल गेलाह। याथg2भभीजी मैिथलीमे बैथgआ24नाथ िमथg2भ7 \"याथg2भभी\" आ िहथg288दीमे \n“नागाजुथgआैंन ” क नामसँ रचना िलखलिथg288ह।  “पृथg28भवी ते पाथg2भभं” १९५४ ई. मे \n“वैदेही”मे थg2ै2कािशत भेल छल , हमरा सभक मैिथgआूूकक िसलेबसमे छल। याथg2भभीजी \nिलखै छिथ- “आन पाबिन ितहार तँ जे से। मुदा नबान िनभूथgआैंिम पिरवारकथg24आ देखार \nकए दैत छैक। से काितक अबैत देरी अपरािजता देवीक घोघ लटिक जाइिथg288ह। \nकचोटथg24आ पपिनयो निह उठा होइथg288ह ककरो िदश ! बेसाहल अथgआ82सँ कत उ नबान \nभेलइए”? \nय ा ंg255 ी  एक ट ा  ि म थ  छ ि थ ?  की याथg2भभी एकटा िमथ छिथ ? ओ मुथg27ंयतः िहथg288दीक \nलेखक रहिथ, मैिथलीमे ओ िहथg288दीक दशमथgआै4शो नै िलखलिथg288ह। जे िलखबो केलिथg288ह \nतइमे सँ बेशी थgआत4वयं थgआ2भारा िहथg288दीसँ अनूिदत। मैिथली आ िमिथला /gउुउे/gउुुक श/gउोउदावली \nआ सं/g।0छकृित िहथg288दीक लोककथg24आ अबूझ आ तथg24आ थg2ै4िचगर लगलै मुदा तइमे सेहो ढेर \nरास कमी रहै जेना एकटा उदाहरण याथg2भभी समथgआूंसँ-\n याथg2भभी समथgआूं -पृ.२२० जेठ सुदी \nचतुदथgआैंशी कऽ रहिन पीसाक वषथgआै8। पिहले वषथgआै8..पृ.. २२२- .. कहथgआैआ जे एको िदनक  8 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nखाितर जाइ, कतथgआैभ बना, अषाढ़ बिढ़ तृितयाक ितिथपर पिहल। एहेन बेमारी आनो \nमैिथली-िहथg288दी लेखकमे छिथg288ह। ई ऐितहािसक िलिखत तथg28भय अिछ जे गोनू झा \n१०५०-११५० मे भेलाह मुदा उषा िकरण खान संथgआत4कृत  आ अवहथgआ27बला \nिवथgआ24ापितसँ हुनकर शाथgआत4थg2भभाथथgआैं करबै छिथ (िहथg288दीक ऐितहािसक उपथg288यास \nिसरजनहार, भारतीय थg2भआानपीठमे)। वीरेथg288थg4तै झा कहै छिथ जे गोनू झा ५०० साल \nपिहने भेला आ तारानथg288द िवयोगी गोनू झा कथg24आ ३०० साल पिहने भेल मानै छिथ \n(दुनू गोटेक िहथg288दीमे थg2ै2कािशत गोनू झापर पोथी, थgआ8ूमसँ राजकमल थg2ै2काशन आ \nनेशनल बुक थgआूूथgआत4टसँ थg2ै2कािशत ) तँ िवभा रानीक गोनू झापर िहथg288दी पोथी (वाणी \nथg2ै2काशन ) मे कुणाल गोनू झाकथg24आ भव िसंहक राथg27ैयमे (१४म शताथg2ू2दी) भेल मानैत \nछिथ। जखन पंजीमे उपलथg2ू2ध िलिखत अिभलेखन गोनू झाकथg24आ संथgआत4कृत  आ \nअवहथgआ27बला िव थgआ24ापितसँ दस पीढ़ी पिहने अिभलेिखत करैत अिछ , तखन ई हाल \nअिछ। िमिथला थg2भ2ेथg2भभक शथg2ू2दावली आ संथgआत4कृित - जे िहथg288दीक लोककथg24आ अबूझ आ तथg24आ \nथg2ै4िचगर लगै◌े छै- तथg28भयमे ई मैिथली-िहथg288दी लेखक सभ अपन अथg2भआानतासँ ढेर रास \nगलत तथg28भय पड़िस रहल छिथ , साथg2ू4थg2ै2दाियक लेखक लोकिन गोनू झाक कथामे \nमुिथgआत4लम तहसीलदारक अथg284याचार घॲिसया रहल छिथ (मुिथgआत4लम लोकिन िमिथलामे \nगोनूक समए मे रहबे नै करिथ)!  \nयाथg2भभी समथgआूंमे बलचनमा नै लेल गेल कारण ओ िहथg288दीक कृित अिछ , ओकर \nमैिथली अनुवाद सेहो थg4ंतथg4ंै अिछ , लगैए जेना अदहा अनुवाद केलाक बाद मैिथली \nलेल हुनका लग समयाभाव भऽ गेल होइथg288ह। याथg2भभी समथgआूंमे नवतुिरया लेल गेल , \nओहो मूल िहथg288दीमे अिछ, िकए मूल मैिथली किह कऽ याथg2भभी समथgआूंमे लेल गेल \nतकर जबाब सथg2ू4पादक देताह। मैिथलीमे थg2ै2ूफ रीडरकथg24आ सथg2ू4पादक कहेबाक  सख \nछिथg288ह आ लोक िथgआूंयसथgआैंन धिरक रचनाक िरिथg2ै2थg288ट अपन सथg2ू4पादकथg284वमे करबा रहल \nछिथ। एकटा दोसर उदाहरणमे पी.सी.रायचौधुरीक दरभंगा िजला गजेिटयरक \nतेसर अथg287यायक चािरटा उपशीषथgआैंकक अंथgआूंेजी रचनाकथg24आ मोहन भारथgआ2भाज अपन \nसथg2ू4पादकथg284वमे रमानाथ झा रचनावलीमे -िकनको कहलासँ सथg284य मािन - रमानाथ \nझाक रचना मािन घोिसया देलिथg288ह , जखन की िलिखत आ वैयाकरिणक िशथg2ू8पक \nआधारपर ओ रचना पी.सी.रायचौधुरीक अिछ। याथg2भभी थgआत4वयं कहै छिथ जे ओ \nमैिथली बलचनमा पिहने िलखलिथg288ह आ तकर िहथg288दीमे अनुवाद केलिथg288ह। मुदा \nिहथg288दी बलचनमामे ओ ई नै िलखै छिथ आ ओकरा िहथg288दीक पिहल आंचिलक  \nउपथg288यास कहै छिथ। ई बेमारी आइयो मैिथलीक लेखककथg24आ गरोसने अिछ आ याथg2भभी  िवदेह सदेह:११  || 9 \nजीक ऐ मे सायास-अनायास योगदान दुखदायी अिछ। राजकमल याथg2भभीकथg24आ अमर -\nसुमन सन पुरान ढरथgआैभक किव कहै छिथ , थg2ै2ायः याथg2भभीक छथg288दक थg2ै2ित सजगतासँ \nराजकमलकथg24आ ई थg4ंतम भेल छलिथg288ह।  चतुरानन िमथg2भ7 आ जगदीश थg2ै2साद मंडल \nकथg2ू4यूिनथgआत4ट आथg288दोलनसँ जुड़ल छिथ , थg2ै2ायोिगक थg2ैभपमे, पाटथgआै8 थgआत4तरपर , मुदा िहनकर \nदुनू गोटेक उपथg288यास देखला उथg2भ4र हमरा ई कहबामे कनेको कथg4ंै नै होइत अिछ \nजे जइ थg2ैभपमे याथg2भभी आ धूमकेतु माथg27तसथgआैंवादक बैशाखी लऽ उपथg288यासकथg24आ ठाढ़ करै \nछिथ तकर बेगरता ऐ दुनू उपथg288यासकारकथg24आ नै बुझना जाइ छिथg288ह। माथg27तसथgआैंवादक \nअसल अथथgआैं िहनके दुनूक रचनामे भेटत। कतौ पाटथgआै8क नाम वा िवचारधाराक \nचचथgआैं नै मुदा जे असल माथg27तसथgआैंक  डायलेिथg27तटकल मैटेिरयिलथg27ैम छै, तकर पिहचान, \nिजनगीक महथg284वपर िवथg2भ8ास , थgआ2भथg288दाथg284मक पथgआ2तितक थg2ै2योग आ ई तखने सथg2ू4भव होइत \nअिछ जखन लेखक दास कैिप टल सिहत माथg27तसथgआैंवादक गहन अथg287ययन करत आ \nथg2ै2ायोिगक माथg27तसथgआैंवादपर कताक दशक चलत  आ दुनूक अथg288तर  बुझत। \nआ अ/gउईईतमे या/gउुुीजीक सं/g।0छकृत प/g।उछ :- \nवासथg288ती कनकथg2ै2भा थg2ै2गुिणता \nपीताथg2ै4णथgआ7ंः पथg2ू8लवैः \nहेमाथg2ू4भोजिवलासिवथg4ंतमरता \nदूरे िथgआ2भरेफाः थgआत4ता \nयैशसथg28आडलकेिलकानन कथा \nिवथgआत4मिरता भूतले \nछायािवथg4ंतमतारतथg2ू4यतरलाः \nतेऽमी “िचनार” थg4तैुमाः॥  \n-बसंतक थgआत4विणथgआैंम आभा िथgआ2भगुिणत भऽ गेल अिछ पीयर -लाल कोपड़सँ। थgआत4वणथgआैंकालक \nथg4ंतममे भौरा सभ एकरासँ दूर - दूर रहैत अिछ। नथg288दनवनक िवहारकथg24आ जे पृथg28भवीपर \nिबसरा दैत अिछ, छाह िझलिमल घटैत-बढ़ैत जकर डोलब अिछ चंचल आ \nतरल। ओइ िचनार कथg24आ हम देखने छी अिडग भेल ठाढ़।  \nि ह ंg2षष द ी आ  मैि थ ल ी  आ  स ा ि ह ि ंg2षच य क  श ंg2भ2 द ा व ल ी  \nिहथg288दी जै िहसाबे अपन भूगोल ब ढ़ेलक अिछ ओइ िहसाबे ओकर शथg2ू2दावली नै \nबढ़ल छै, से िहथg288दीसँ डरबाक कोनो थg2ै2थgआंंे नै। िहथg288दीक साथg4ंंाथg27ैयवाद अंथgआूंेजीक  10 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसाथg4ंंाथg27ैयवादक थgआत4थान लऽ लेने अिछ आ सभ िहथg288दी िदवसपर छोट भाषाकथg24आ \nिगड़बाक ओकर थg2ै2वृिथg2भ4पर बहस नै रोकल जा सकत। लैिटन / दिथg2भ2ण अमेिरकाक \nसभटा मूल भाषा खतम भऽ गेल आ ओकर थgआत4थान थgआत4पेिनश आ पोतूथgआैंगीज लेलक। \nथgआत4पेन अजटेक सथg2ूआयताकथg24आ खतम केलक , ओकर सभ चेथg288हासी मेटा देलक , मुदा \nमेिथg27तसको तकर पथg2भैातापमे िवथg2भ8कप फुटबॉलक आयोजन लेल जे थgआत4टेिडयम बनेलक \nतकर नाम अजटेक थgआत4टेिडयम रखलक।  डेनमाकथgआैंक शथg2ू2दकोष बड िवथgआत4तृत छै, \nथg2ै2ायः २३ वोथg2ू8यूम सँ बेशीमे छै,  आथg2ै2वासी थg2ै2ायः ओकर नागिरकता लेल लै \nजाएबला परीथg2भ2ामे डेिनस भाषामे अनुथg2भ4ीणथgआैं भऽ जाइ छिथ । एकटा मिहला जे \nडेिनससँ िववाह केने रहिथ हुनकर बथg274चा डेनमाकथgआैंक नागिरक भऽ गेल मुदा ओ \nकहलिथg288ह जे भाषा पेपर बथgआ8ैड किठन छै, डेिनस सेहो ओइमे अनुथg2भ4ीणथgआैं भऽ जाइ \nछिथ, जनसंथg27ंया वा थg2भ2ेथg2भभफलक छोट रहब डेिनस वोकाबुलेरी लेल हािनकारक नै \nभेलै। सािहथg284यकक मूल सरोकार अिछ िवषय -वथgआत4तुसँ। मुदा शथg2ू2दक अकाल जँ \nसािहथg284यकारेक मथg287य रहत तँ ओ की संथg2ै2ेषण करताह , िवषय-वथgआत4तुकथg24आ कोना फिरछा \nपेताह। जे हाल िहथg288दी सािहथg284यक अिछ सएह मैिथलीक भऽ जाएत। शथg2ू2दावलीक \nथgआूंाथgआआआता नेिटव थgआत4पीकरक गाममे बाजल जाएबला शथg2ू2दावली िनधथgआैभिरत करत , \nसंथgआत4कृितसँ दूर थg2ै2वासी थgआ2भारा बाजल जाएबला शथg2ू2दावली नै। आ जँ संथgआत4कृितसँ \nकटल थg2ै2वासी थgआ2भारा बाजल शथg2ू2दावलीकथg24आ आधारभूत बनाएब तँ नीक सािहथg284य कोिड़ \nकऽ िनकालल बुझाएत आ गोलैसी आधािरत समीथg2भ2कक समीिथg2भ2त सािहथg284य नेचुरल \nबुझाएत। शाथgआत4थg2भभीय अनुशासन लेखक लेल अिछ , पाठक लेल नै। लेखक जँ \nगजल, रोला, दोहा, कुथg28आडिलया शाथgआत4थg2भभीय आधारपर िलखताह तखने पाठककथg24आ नीक \nलगतै, जँ लेखक मेहनितसँ दूर भगताह तँ सािहिथg284यक पाठकीयता घटत।  \nशाथgआत4थg2भभक बाथg288ह तोड़बाक िविध सेहो शाथgआत4थg2भभक मथg287य छै, सािवथg2भभी मंथg2भभ जँ शाथgआत4थg2भभीय \nकथgआ2ैरतासँ देखी तँ ओ गायथg2भभी छथg288दमे नै छै, मुदा हम सभ ओकरा गायथg2भभीमे मानै \nछी कारण गणना पुरेबालेल थgआत4वः कथg24आ सुवः कएल गेलै।  दरभंगाक मजहर इमामकथg24आ \n\"िपछले मौसम का फूल\" पर उदूथgआैं लेल सािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कार देल गेल। ऐ \nसंथgआूंहमे गजल (बहरयुथg27तत ) ५५ टा आ आजाद गजल (बे-बहर) ३ टा छै, मुदा \nपाठक हुनका गजल लेल मोन राखने छिथg288ह , ओकरा मतलब नै छै जे, जे गजल \nओकरा नीक लगलै से बहरमे छै वा नै,  ओकरा तँ नीक लगलै। आ की ई \nसंयोग छी जे बहरयुथg27तत गजले ओकरा नीक लगलै? लेखकक आइिडयोलोजी \nपािनमे नून सन हेबाक चाही, पािनमे तेल सन नै आ ऐपर हम पिहनिहयो िलखने  िवदेह सदेह:११  || 11  \nछी। याथg2भभी आ धूमकेतुकथg24आ कथg2ू4यूिनथgआत4ट पाटथgआै8क सॲगरक आवथgआत2यकता पड़लिथg288ह कारण \nवामपंथ “नीक सेथg288ट ” आ “िडजाइनर वीयर”क भथgआैआित िहनका सभ लेल फैशन \nछल, से बलचनमा कथgआै4थgआूंेस आ समाजवादी पाटथgआै8सँ हटलाक बाद कथg2ू4यूिनथgआत4ट आ \nलालझंडामे सभ समथgआत4याक समाधान तकैए , ओकरा याथg2भभीजी सभ समाधान ओइमे \nदै छिथथg288ह। \n धूमकेतुक पाथg2भभ लेल सेहो लाल झंडा लथgआभतम ण बूटी अिछ। मुदा ई \nलोकिन कथg2ू4यूिनथgआत4ट मूवमेथg288टसँ -फैशनक अितिरथg27तत - जुड़ल नै छिथ तथg24आ िहनकर \nसािहथg284यमे आइिडयोलोजी तेल सन सहसह करैए। आब आउ चतुरानथg288द िमथg2भ7 आ \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक मैिथली सािहथg284यपर। चतुरानथg288द िमथg2भ7क उपथg288यासमे वा \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक मैिथली सािहथg284यमे कतौ लालझंडा वा कथg2ू4यूिनथgआत4ट पाटथgआै8क \nचचथgआैं अहथgआैआ देखने छी? एतए जे भेटत से अिछ असल मथg27तसथgआैंक  वामपंथी थgआ2भथg288दाथg284मक \nपथgआ2तित , जीवनपर िवथg2भ8ास , माने आइिडयोलोजी नूनसन िमलल। आ की ई माथg2भभ \nसंयोग अिछ जे चतुरानथg288द िमथg2भ7 जीवनक थg2ै2ारथg2ू4भमे सािहथg284य िलखै छिथ आ \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जीवनक उथg2भ4राधथgआैंमे, अिथg288तम केस खतम भेलाक बाद ? \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक गाम बेरमाक जमीथg288दार ठाकुर जी हमर िपतयौत भाइकथg24आ \nकहलिखथg288ह जे जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल सथg284य हिरथg2भैथg288थg4तै छिथ , हमर गामक गौरव \nछिथ। आ से तखन, जखन जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल कथg2ू4यूिनथgआत4ट मूवमेथg288टक नेतृथg284व \nकेलिथg288ह दसो बेर जेल गेलाह ,  केस हुनके सभसँ लड़लिथg288ह आ तकर पिरणाम \nभेल जे बेरमामे आइ दस बीघासँ पैघ जोत ककरो नै छै। आइयो ओ फूसक \nघरमे रहै छिथ आ तीन बजे उिठ कऽ िडिबया लेस कऽ मैिथली सािहथg284य िलखै \nछिथ आ हुनकर बेटा हुनका आइ धिर िलखैत नै देखने छिथथg288ह , जे कखन ओ \nिलखै छिथ, भोगेथg288थg4तै झाक नेतृथg284वमे ओ थg2ै2ण लेने रहिथ जे जखन बाजब , सभ \nमैिथलीमे बाजब। से हुनकर बेटा हुनका मैिथलीक अितिरथg27तत दोसर भाषा बजैत \nनै सुनने छिथथg288ह। आ सएह कारण अिछ जे हुनकर िवषय -वथgआत4तु नवीन होइत \nअिछ, हुनकर शथg2ू2दावली नेिटव थgआत4पीकरक शथg2ू2दावली अिछ , जे ओइ िवषय-वथgआत4तुकथg24आ \nफिरछेबामे सफल होइत अिछ आ आवथgआत2यक अिछ। हुनकर लोक , हुनकर गाछ-\nबृथg274छ , हुनकर फूलपात, हुनकर खेत खिलहान असल अिछ, जमीनी अिछ, \nपतालसँ कोिड़ कऽ िनकालल नै। आ हुनकासँ थg2ै2ेरणा लऽ थg2ै2वासमे रहिनहार नव \nसािहथg284यकार मैिथली िलखबासँ पिहने िमिथलाक इितहास -भूगोल आ संथgआत4कृितक \nथg2भआान थg2ै2ाथg2ूतत करथु, तखने हुनकर सािहथg284य फराक भऽ सकतिथg288ह। ऐ िलंकसँ \nराधाकृथgआतआण  चौधरीक “िमिथलाक इितहास” आ जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक “गामक  12 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nिजनगी” पढ़ू https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/   आ मैिथली शथg2ू2दावली लेल   ई िलंक देखू \nhttp://videha.co.in/new_page_13.htm  \nबेरमाक ठाकुरजी सन लोकक िवचार हमरा लेल बेशी महथg284व राखैए , बिनथgआत4पत \nगोलैसी केिनहार सािहथg284यकारक / समीथg2भ2कक िजनकर आयाितत शथg2ू2दावलीबला \nसािहथg284य कोना मैिथली पाठक घटेलकै; आ खथgआैआटी शथg2ू2दावली कोना मैिथली \nसािहथg284यक थgआत4तर ऊँच केलकै, आ पाठक बढ़ेलकै, ई आब ककरोसँ नुकाएल नै \nअिछ। उपथg288यास लेल दू-दू बेर बूकर पुरथgआत4कार आ सािहथg284यक लेल नोबल \nपुरथgआत4कारसँ सथg2ू4मािनत जॉन मैथg27तसवेल कुथgआ84सी भाषाक सथg288दभथgआैंमे कहने रहिथ जे \nअथg2ैतीकाथg288स आ अंथgआूंेजी भाषाक िथgआ2भभािषया माहौलमे हुनकर अंथgआूंेजी लेखन हुनका \nलेल बहुत रास संथg2ै2ेषण सथg2ू4बथg288धी समथgआत4या सोझथgआैआ अनैत छल। ओ अथg2ैतीकाथg288ससँ \nअंथgआूंेजीमे तकर थg2ै2ितकार थgआत4वथg2ैभप ढेर रास अनुवाद केलिथg288ह। मुदा मैिथलीक \nसािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कार िवजेता (आ िकछु ऐ पुरथgआत4कार लेल ललाइत आकथgआै4थg2भ2ी \nलोकिन) जे तथाकिथत सािहथg284यकार लोकिन छिथ , से जइ थg2ै2कारथg24आ मैिथली आ \nिहथg288दी दुनूक डोरी पकिड़ माहौल खराप करबामे लागल छिथ , से जॉन मैथg27तसवेल \nकुथgआ84सीसँ िकछु िशथg2भ2ा थgआूंहण करताह , से माथg2भभ आशा कऽ सकै छी।  अमेिरकामे \n३५० शथg2ू2दक अंथgआूंेजीक \"हाइ थg2ै2ेथg27तवेथg288सी\" आ ३५०० \"बेिसक वडथgआैं िलथgआत4ट \" हाइ \nथgआत4कूलक छाथg2भभ लेल छै जे थgआ8ूमशः कॉलेज आ थgआूंेजुएट थgआत4कूल (ओतए पोथgआत4ट \nथgआूंेजुएटकथg24आ थgआूंेजुएट थgआत4कूल कहल जाइ छै) धिर पहुँचलापर दुगुना (गएर भाषा \nफेकथg2ू8टीक छाथg2भभ लेल ) भऽ जाइ छै। सािहथg284यक िवथgआ24ाथथgआै8/ सािहथg284यकार लेल ऐ सँ \nदस गुणा अपेिथg2भ2त होइत अिछ। िहथg288दीमे -अपवाद थgआत4वथg2ैभप आंचिलक पोथी छोिड़ - \nिहथg288दीक किव आ उपथg288यासकार अठमा वगथgआैंक २००० शथg2ू2दक शथg2ू2दावलीसँ सािहथg284य \n(पथgआ24 , उपथg288यास ) रचै छिथ आ मैिथलीक िकछु सािहथg284यकार ऐ बेिसक २००० \nशथg2ू2दक वडथgआैं िलथgआत4टकथg24आ मैिथलीमे आयात करए चाहै छिथ , आ ओतबे धिर सीिमत \nरहए चाहै छिथ, जखन जापानी अथg2ू8फाबेटक चेथg288ह ५०० धिर पहुँिच जाइ छै।  \nिवकीपीिडयापर मैिथली \nिवदेहक तेसर अंक (१ फरबरी २००८)मे हम सूिचत केने रही- “िवकीपीिडयापर \nमैिथलीपर लेख तँ छल मुदा मैिथलीमे लेख नै छल, कारण मैिथलीक  िवदेह सदेह:११  || 13  \nिवकीपीिडयाकथg24आ थgआत4वीकृित नै भेटल अिछ। हम बहुत िदनसँ ऐमे लागल रही आ \nसूिचत करैत हिषथgआैंत छी जे २७.०१.२००८ कथg24आ (मैिथली) भाषाकथg24आ िवकी शुथg2ैभ \nकरबाक हेतु थgआत4वीकृित भेटल छै, मुदा ऐ हेतु कमसँ कम पथgआैआच गोटे, िविभथgआ82 \nजगहसँ एकर एिडटरक थg2ैभपमे िनयिमत थg2ैभपथg24आ कायथgआैं करिथ तखने योजनाकथg24आ पूणथgआैं \nथgआत4वीकृित भेटतै। ” आ आब जखन तीन सालसँ बेशी बीित गेल अिछ आ मैिथली \nिवकीपीिडया लेल थg2ै2ारिथg2ू4भक सभटा आवथgआत2यकता पूणथgआैं कऽ लेल गेल अिछ  \nिवकीपीिडयाक “लथgआ7आगुएज कमेटी” आब बुिझ गेल अिछ जे मैिथली “िबहारी नामसँ \nबुझल जाएबला” भाषा नै अिछ आ ऐ लेल अलग िवकीपीिडयाक जथg2ैभरत अिछ। \nिवकीपीिडयाक गेराडथgआैं एम . िलखै छिथ  ( \nhttp://ultimategerardm.blogspot.com/2011/05/bihari-wikipedia-\nis-actually-written-in.html  ) \n-“ई सूचना मैिथली आ मैिथलीक िबहारी भाषासमूहसँ स/gउोछब/gउईईध क िवषयमे उमेश \nमंडल थgआ2भारा देल गेल अिछ - उमेश िवकीपीिडयापर मैिथलीक थgआत4थानीयकरणक \nपिरयोजनामे काज कऽ रहल छिथ, ... लथgआ7आगुएज कमेटी ई बुझबाक थg2ै2यास कऽ \nरहल अिछ जे की मैिथलीक थgआत4थान िबहारी भाषा समूहक अथg288तगथgआैंत राखल जा \nसकैए ?.. मुदा आब उमेश जीक उथg2भ4रसँ पूणथgआैं थgआत4पथg4ंै भऽ गेल अिछ जे “नै”।” \nरामिवलास शमथgआैभक लेख (मैिथली और िह/gउईईदी, िहथg288दी मािसक पाटल , सथg2ू4पादक \nरामदयाल पथgआै4डेय ) जइमे मैिथलीकथg24आ िहथg288दीक बोली बनेबाक थg2ै2यास भेल छलै तकर \nिवरोध याथg2भभीजी अपन िहथg288दी लेख थgआ2भारा केने छलाह , जखन हुनकर उमेर ४३ बखथgआैं \nछलिथg288ह (आयथgआैभवतथgआैं १४/ २१ फरबरी १९५४), जकर राजमोहन झा थgआ2भारा कएल \nमैिथली अनुवाद आरथg2ू4भक दोसर अंकमे छपल छल  (ओना ई दुनू लेख, \nरामिवलास शमथgआैभ आ याथg2भभीक , भाषावैथg2भआािनक दृिथg4ंैकोणसँ िनथgआतू कोिटक अिछ )। \nउमेश मंडलक ई सफल थg2ै2यास ऐ अथथgआ7ंँ आर िविशथg4ंैता थg2ै2ाथg2ूतत केने अिछ कारण \nहुनकर उमेर अखन माथg2भभ ३० बखथgआैं छिथg288ह। जखन मैिथल सभ हैदराबाद , बंगलोर \nआ िसलकन वैली धिर कथg2ू4थg2ूतयूटर साइंसक थg2भ2ेथg2भभमे रिह काज कऽ रहल छिथ , ई \nिवरोध वा करेथg27तशन हुनका लोकिन थgआ2भारा नै वरन िमिथलाक सुदूर थg2भ2ेथg2भभमे रहिनहार \nऐ मैिथली थg2ै2ेमी युवा थgआ2भारा भेल से की देखबैत अिछ ? उमेश मंडल िमिथलाक सभ \nजाित आ धमथgआैंक लोकक कथg28आठक गीतकथg24आ फीथg2ू8डवकथgआैं थgआ2भारा ऑिडयो आ वीिडयोमे \nिडिजटलाइज सेहो कएने छिथ जे िवदेह आकथgआैभइवमे उपलथg2ू2ध अिछ।   14 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nनीचथgआैआक पथgआैआचू साइट िवकी मैिथली थg2ै2ोजेथg27तटक अिछ , थg2ै2ोजेथg27तटकथg24आ आगथgआैआ बढ़ाउ। \nर ाजे श  रं ज न  आ सं ग ी त ा  कुम ा र ीक  मै ि थ ल ी  फे ड ोर ा  ंg262 ो जे ंg2णड ट / ंg2भ1 यू ल  ंg262 ो जे ंg2णड ट   \nhttp://maithili.sourceforge.net/  \nhttp://ansiss.org/  \nhttp://fedoraproject.org/  \nhttps://fedorahosted.org/fuel/wiki/fuel-maithili \nhttp://l10n.gnome.org/teams/mai \nhttp://translate.fedoraproject.org/languages/mai \nर ाजे श  रं ज न  आ सं ग ी त ा  कुम ा र ीक  मै ि थ ल ी  ंg3डच पे ल चे क र  \nhttp://extensions.services.openoffice.org/project/dict-mai  \nमैिथलीमे संपूणथgआैं कंथg2ूतयूटर सिहत ऐ थg2ै2िसथgआ2त थg4तूाउजरकथg24आ मैिथली जनसमूहक उपयोग \nलेल एक थgआत4वैिथg274छक समूह  (मधेपुराक राजेश रंजन आ संगीता कुमारी) तैयार \nकेलिन। \nhttp://www.mozilla.org/en-US/firefox/all.html \nआब फायरफॉथg27तसक अिथg288तम मैिथली वसथgआैंन जारी-संगीता कुमारी आ मैिथली टीमक \nथg2ै2याससँ भेल ई सफल, फायरफॉथg27तस - मोिजला अपन जालवृथg2भ4  \nhttp://blog.mozilla.org/l10n/2012/08/28/maithili-localization/ पर \n२८ अगथgआत4त २०१२ कथg24आ ई घोषणा केलक। \nि व दे ह  गो ंgच1ण ी : (६ आ ७ िदस/gउोछबर २००८ आ फेर १३ आ १४ िदस/gउोछबर २००८/ \nफेर ५ आ ६ िदस/gउोछबर २००९ आ १२ आ १३ िदस/gउोछबर २००९/ फेर ४ आ ५ \nिदस/gउोछबर २०१० आ ११ आ १२ िदस/gउोछबर २०१०/ फेर  अि/gउईईतम पिरचच/g।खु १७  िवदेह सदेह:११  || 15  \nआ  १८  िदस/gउोछबर २०११ आ   २४ आ  २५  िदस/gउोछबर    २०११ क/gउछ।  मैिथली \nलेल  गूगल /g।ोो/g।खछसलेटर टूलिकट , गूगल लथgआ7आगुएज टूल , कैथी आ िमिथलाथg2भ2र दुनू \nिलिपकथg24आ यूनीवसथgआैंल कैरेथg27तटर सेट  (यूनीकोड) मे एनकोड करबाक आवेदनक \nथgआत4वीकृतपर   आ िवकीपीिडया मैिथली  पर  पिरचच/g।खु आ तकर \nस/gउईईदभ/g।खनमे  /gउखउैि/gउड0टकल  लैबोरेटरीक  /gउखउदश/g।खनन  िनम/g।खनली, िजला सुपौलमे भेल। ओतए ढेर \nरास   सथg2ू4बिथg288धत एथg27तसपटथgआैं उपि/g।0छथत रहिथ। तकर बाद िकछु आलेख आ रचना \nडाक आ ई मेलसँ सेहो आएल। तकर संि/gउुउ/gउो0त िववरण नीच/g।ख। देल जा रहल \nअिछ।) \nगूगल थgआूूथgआै4सलेटर टूलिकट आब सोसथgआैं आ टागथgआ7ंट दुनू भाषाक थg2ैभपमे मैिथलीकथgआ7त \nथgआत4थान देलक . देखू \nhttp://support.google.com/translate/toolkit/bin/answer.py?hl=en \n&answer=147837  \nआ \nhttp://translate.google.com/toolkit/list?hl=en#translations/active  \nिवदेहक िवरोधक बाद गूगल िबहारी नाथgआतूा कोनो भाषा नै हेबाक गप मािन लेने \nअिछ, \"िवकीपीिडया मैिथली \"क आवेदन पिहनिहये िवदेह थgआ2भारा देल गेल  आ \nपिहनिहये  िबहारी नाथgआतूा कोनो भाषा नै हेबाक गप   िवकीपीिडया  मािन लेने छल। \nगूगल मैिथली: गूगल लथgआ7आगुएज टूल - \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseProject  \nएतए अंथgआूंेजीमे भाषामे Bihari चुनू आ अपन योगदान गूगल थgआूूथgआै4सलेट लेल कथg2ैभ , \nआ कएल सथg2ू4पादन बदलबा काल कारण मे (अंथgआूंेजीमे) \"िबहारी\" नाथgआतूा कोनो भाषा \nनै हेबाक चचथgआैभ कथg2ैभ ; ऐ िलंकपर अनुवाद कथg2ैभ ; गूगल एकाउंटसँ लॉग इन \nकेलाक बाद ।   \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseActivity?project\n=gws&langcode=bh   16 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nऐ िलंक http://www.google.co.in/language_tools?hl=en  कथg24आ मैिथलीक \nउपलथg2ू2धता लेल चेक करैत रहू।  \nिवदेहक एकटा आर सफलता- गूगल सचथgआैं इिथg288जन आब मैिथलीमे- गूगल सचथgआैं \nइिथg288जन आब मैिथलीमे- पिहने गूगल एकरा िबहारी भाषा मानै छल, मुदा िवदेहक \nिवरोधक बाद गूगल मािन लेलक जे मैिथली भाषाक अलग सचथgआैं इिथg288जन देल \nजाए। िवदेहक िवरोधक बाद िवकीपीिडया ई पिहनिहये मािन लेने \nअिछ। \n https://www.google.com/webhp?hl=bh  अिछ िलंक। \n[गूगल  क/gउोछपनी \"िबहारी\" नामसँ सच/g।खन इि/gउईईजनक /gउखउार/gउोछभ केलक , मुदा िबहारी ना/g।0ोा \nकोनो भाषा अिछये नै। एक गोटे िबहारीक अनुवाद अंिगका कऽ देलि/gउईईह  (जेना \nिवकीपीिडयामे bh कोडमे िबहारी भाषाक बदला भोजपुरी िकयो कऽ देलि/gउईईह ) आ \nसे गूगल अंिगका कऽ कए सच/g।खन इि/gउईईजन आिब गेल। फेर िवदेहक िवनीत उ/gउईछपल \nप/gउुु  िलखलि/gउईईह आ िवदेह /g।उुारा सम/g।0छत अनुवाद वोल/gउईईटीयर /gउखुपमे कएल  गेल, \nलोको सभसँ अपील कएल गेल मुदा बाहरी लोकक योगदान शू/gउईईय रहल , जे \nएकाध केबो केलि/gउईईह से रोमनमे, ओकरा ठीक कएल गेल। आब गूगल मैिथली \n/gउखुपमे सच/g।खन इि/gउईईजन देखा रहल अिछ , मुदा अखनो ढेर रास काज बाकी अिछ, \nअखनो िवकीपीिडया/ गूगलमे bh अिछये आ ऐ कोडक/gउछ। हटेबा लेल /gउखउयास कएल \nजा रहल अिछ।-ऐ िवषयपर िवदेह गोथg4ं7ीक चचथgआैभ देखू \nhttp://esamaad.blogspot.in/2012/01/blog-post_08.html िलंकपर।] \nअनुवाद पूणथgआैं भेलाक बाद मैिथली एतऽ आओत :  \nhttp://www.google.com/language_tools?hl=bh  \nhttp://www.google.com/language_tools  \n VINIT UTPAL's LETTER-\nhttp://groups.google.com/group/google-translate-\ngeneral/browse_thread/thread/65656d86716ddf18/a9bdfbc9eac \n5a7a1?lnk=gst&q=maithili#a9bdfbc9eac5a7a1 \n  िवदेह सदेह:११  || 17  \nसूचना: १. कैथी आ िमिथलाथg2भ2र दुनू िलिपकथg24आ यूनीवसथgआैंल कैरेथg27तटर सेट (यूनीकोड) \nमे एनकोड करबाक अंशुमन पाथg28आडेय थgआ2भारा देल आवेदन थgआत4वीकृत भ ಽ गेल अिछ। \nआब ई दुनू िलिपक यूनीकोड फॉथg288ट बनेबाक िथgआ8ूया थg27तयूमे लािग गेल अिछ आ \nजखन एकर सभक बेर एतै ऐ दुनू िलिपक आधारभूत फॉथg288ट बनेबाक िथgआ8ूया शुथg2ैभ \nभऽ जाएत। िमिथलाथg2भ2रक  आधारभूत फॉथg288टक नाम ितरहुता रहत (जेना \nदेवनागरीक आधारभूत फॉथg288टक नाम मंगल आ  बथgआै4थg272लाक आधारभूत फॉथg288टक नाम \nवृथg288दा अिछ )। िमिथलाथg2भ2रक फॉथg288ट लेल तेसर बेर  संशोिधत आवेदन देल गेल \nरहए, दोसर आ तेसर आवेदनमे िवदेहक योगदानक िवथgआत4तृत  चचथgआैभ भेल अिछ, \nयथा- [Figure 11: Excerpt from a Maithili e-journal published \nas PDF (from Videha 2011: 22; Videha: A fortnightly \nMaithili e-journal. Issue 80 (April 15, 2011), Gajendra \nThakur [ed]. \nhttp://www.videha.co.in/  .\"Gajendra Thakur of \nNew Delhi graciously met with me and corresponded at \nlength about Maithili, offered valuable specimens of Maithili \nmanuscripts, printed books, and other records, and \nprovided feedback regarding requirements for the encoding \nof Maithili in the UCS.\"-Anshuman Pandey.] । \nयू न ी को ड  प र  स ा ि हंg2षच य  अ क ा दे मी क  ि दंg2भष ल ी  क थ ा ग ो ंgच1ण ीमे  प च ंg365  ि व त रण :\n डॉ. रमानथg288द \nझा रमण जी थgआ2भारा यूनीकोड पर सािहथg284य अकादेमीक कथागोथg4ं7ीमे पचथgआैभ िवतरण \nकएल गेल। ऐसँ माथg2भभ ई थgआत4पथg4ंै भेल जे पचथgआैभ िलिखिनहारकथg24आ निहये यूनीकोडक \nिवषयमे कोनो जानकारी छिथg288ह आ निहये वेथgआत4टनथgआैं वा यूनीकोड दुनू फॉथg288टक िनमथgआैभण \nकोनो थg2ै2ारिथg2ू4भक थg2भआान छिथg288ह। हँ ऐ परचाक ओइ सभ लोक लेल  महथg284व छै जे \nसीखए चाहै छिथ जे पूवथgआैभथgआूंहपूणथgआैं आ पथg2भ2पातपूणथgआैं मैिथली सािहथg284यक इितहास कोना \nिलखल जाए। ऐसँ पिहने चेतना सिमितक थgआत4मािरकामे यूनीकोड लेल चेतना \nसिमितक योगदानक चचथgआैभ देखैत छी! ितरहुता यूनीकोड आवेदनकतथgआैभ अंशुमन \nपाथg28आडेय जखन पटना गेल रहिथ तँ हम हुनका कहने रिहयिथg288ह जे िवथgआ24ापित \nभवनमे िशव कुमार ठाकुरक दोकान छिथg288ह , ओतऽ सँ अहथgआैआ मैिथलीक िकताब  \nकीिन सकै छी, मुदा दू तीन िदन ओ दोकान आ सिमित बथg288द रहलाक कारण \nओतऽ सँ घुिर गेला, बादमे ओ तए एक गोटे कहलकिथg288ह जे सभ िदन अहथgआैआ अबै  18 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nछी, से ई सिमित अखन कमसँ कम १४-१५ िदन आर बथg288द रहत कारण दू \nथgआूंुपमे झगड़ा-झथgआैआटी भऽ गेल छै।  ई अनुभव लऽ कऽ ओ घुरल रहिथ आ से \nसिमित अपन थgआत4मािरकामे यूनीकोड लेल ओ जे योगदान देलक तकर चचथgआैभ करैत \nअिछ! गोिवथg288द झा जीक पता मँगलापर ए क गोट िवथgआ2भान् (!) हुनका कहलिखथg288ह \nजे धुर ओ की बतेता, आ गोिवथg288द झा जीक पता नै देलिखथg288ह आ तखन दोसर \nठामसँ हुनका पता उपलथg2ू2ध करबाओल गेल।  \nसूचना: २.  िवकीपीिडया मैिथली: \nमीिडयािवकीक २६०० संदेश अंथgआूंेजीसँ मैिथलीमे िवदेहक सदथgआत4यगण थgआ2भारा अनूिदत \nकऽ देल गेल अिछ। आब \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?task=untranslated \n&group=core-mostused&limit=2000&language=mai   ऐ िलंकपर \nGroup मे जा कऽ थg4तंॉपडाउन मेनूसँ अ -अनूिदत मैसेज अनूिदत कथg2ैभ। जँ अहथgआैआ \nिवकीपीिडयाक थgआूूाथg288सलेटर नै छी तँ \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator  ऐ िलंकपर मैिथलीमे \nथgआूूाथg288सलेट करबाक अनुमितक लेल अनुरोध िद यौ, ऐ सँ पिहने ओतै ऊपरमे दिहना \nकात लॉग-इन (जँ खाता नै अिछ तँ िथgआ8ूएट अकाउथg288ट ) कऽ आ थg2ै2ेफरेथg288समे भाषा \nमैिथली लऽ अपन थg2ै2योथg27तता खाताक िलंककथg24आ िथg27तलक कऽ अपन  थg2ै2योथg27तता खात पथgआ82ा \nबनाउ। िकछु कालमे अहथgआैआकथg24आ थgआूूाथg288सलेट करबाक अनुमित भेट  जाएत। तकरा बाद \nअनुवाद थg2ै2ारथg2ू4भ कथg2ैभ।  \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator  \nhttp://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wi\nkipedia_Maithili \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?task=untranslated \n&group=core-mostused&limit=2000&language=mai  \nhttp://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Mainpage/mai   िवदेह सदेह:११  || 19  \nसूचना ३: TWITTER IN MAITHILI  िथg27तलक कथg2ैभ : \nhttp://translate.twttr.com/welcome  आ नीचथgआैआ जाउ [Don't see your \nlanguage? We're continually reviewing the list of languages \nwe support, and would love your feedback] – फीडबैक िथg27तलक \nकथg2ैभ आ मैिथली लेल अिधकसँ अिधक संथg27ंयामे आवेदन कथg2ैभ , कारण सेहो \nिनधथgआैभिरत थgआत4थानमे िलखू।  \n \nि व ंg32चा प ि त  पु र ंg3डच क ा र क ो षक  पु र ंg3डच का र  \nमैिथली भाषा, सािहथg284य , कला संथgआत4कृितक लेल नेपाल सरकार थgआ2भारा थgआत4थािपत सभसँ \nबड़का रािशक पुरथgआत4कार।   \n िवथgआ24ापित पुरथgआत4कार कोषक लेल िविभथgआ82 पथgआैआच िवथgआ24ामे २०१२ (२०६८ काितक १८ \nगते नेपाल सरकार एक करोड़ थg2ै4पैयाक िवथgआ24ापित पुरथgआत4कार कोषक  थgआत4थापना कएने \nछल, तकरा बाद इथgआैं पुरथgआत4कार पिहल बेर देल जा रहल अिछ।) \nदू लाखक नेपाल िवथgआ24ापित मैिथली भाषा सािहथg284य पुरथgआत4कार  मैिथलीक विरथg4ं7 \nसािहथg284यकार डा. राजेथg288थg4तै िवमलकथg24आ, एक लाखक नेपाल िवथgआ24ापित मैिथली कला \nसंथgआत4कृित पुरथgआत4कार शहीद  रंजु झाकथg24आ, एक लाखक नेपाल िवथgआ24ापित मैिथली \nअनुसथg288धान पुरथgआत4कार डा. रामावतार यादवकथg24आ, एक लाखक नेपाल िवथgआ24ापित मैिथली \nपाथg28आडुिलपी पुरथgआत4कार  सािहथg284यकार परमेथg2भ8र कापिडकथg24आ , एक लाखक नेपाल िवथgआ24ापित \nमैिथली अनुवाद पुरथgआत4कार डा. रामदयाल राकेशकथg24आ देबाक घोषणा भेल अिछ। \n  \nि व दे ह  भ ा ष ा स ंg2भच म ा न  २०१२ -१३ (वै क िंg2भष प क  स ा ि हंg2षच य  अ क ा देम ी  पु र ंg3डचक ा र ंg265 पंg2च3  \nंg262 ि स ंg32ड ) \nबाल सािहथg284य लेल िवदेह सथg2ू4मान २०१२  थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जी कथg24आ हुनकर \nबाल-थg2ै2ेरक िवहिन कथा संथgआूंह \"तरेगन\" लेल देल जा रहल अिछ। ई पुरथgआत4कार \nिवदेह नाथgआ84य उथg284सव २०१३ क समारोहमे देल जाएत।  “तरेगन” कथg24आ सभसँ बेशी \nवोट भेटलै। तीनटा पोथी १.जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक तरेगन , २. \nजीवकाथg288तक  “िखिखरक बीअिर” आ ३.मुरलीधर झा क  “िपलिपलहा गाछ” कथg24आ \nिवदेह  www.videha.co.in   पर भऽ रहल ऑनलाइन वोिटंगमे राखल गेल छल। \nिवशेषथg2भआक मतानुसार  “िपलिपलहा गाछ”मे बहुत रास कथा अिछ जकरा बाल  20 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nकथा नै कहल जा सकैए, तइ दुआरे ऐ पोथीकथg24आ िलथgआत4टसँ हटा देल गेल कारण ई \nपुरथgआत4कार बाल सािहथg284य लेल अिछ , ओनािहतो ऐ पोथीकथg24आ सभसँ कम वोट भेट ल \nरहै। ऐ पोथी सभक अितिरथg27तत आन पोथी सभपर िवचार नै कएल गेल कारण \nओ सभ पोथीक आकारक नै वरन् बुकलेटक आकारक छल। \n \nटै ग ो र ि ल ट रे च र  अ वा डंg361  २०११  \nसािहथg284य अकादेमीक टैगोर िलटरेचर अवाडथgआैं २०११ मैिथली लेल थg2भ7ी जगदीश \nथg2ै2साद मथg28आडलकथg24आ हुनकर लघुकथा संथgआूंह \"गामक िजनगी\" लेल देल गेल। कायथgआैंथgआ8ूम \nकोिथg274चमे १२ जून २०१२ कथg24आ भेल।  मैिथली लेल िववादक अथg288तक कोनो सथg2ू4भावना \nनै देखबामे आिब रहल अिछ। ऐ पुरथgआत4कारक थgआूंाउथg28आड िलथgआत4ट बनेबा लेल एकटा \nतथाकिथत सािहथg284यकारकथg24आ चुनल गेल जे थg2ै2ाथg2ूतत सूचनाक अनुसार जाितक आ \nसंकीणथgआैंताक आधारपर पोथीक नाम देलिथg288ह जइमे निहये निचकेताक पोथी रहए, \nनिहये सुभाष चथg288थg4तै यादवक आ निहये जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक ; संगे ई \nथgआूंाउथg28आडिलथgआत4ट बनौिनहार तथाकिथत सािहथg284यकार िवदेहक सहायक सथg2ू4पादक \nमुथgआ82ाजीकथg24आ कहलिथg288ह जे जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलकथg24आ ऐ िजनगीमे टैगोर सािहथg284य \nपुरथgआत4कार नै देल जेतिथg288ह !। रेफरी जखन ७ टा पोथीक नाम पठेलिथg288ह तखन \nओइमे चथg288थg4तैनाथ िमथg2भ7 \"अमर\"क अतीत मंथन सेहो रहए जखन िक ओ पोथी \nिनधथgआैभिरत अविध २००७-२००९ मे छपले नै अिछ, तँ की िबनु देखने पोथी \nअनुशंिसत कएल गेल? ऐ तरहक थgआूंाउथg28आड िलथgआत4ट बनेिनहार आ िबनु पढ़ने पोथी \nअनुशंिसत केिनहार रेफरीकथg24आ सािहथg284य अकादेमी िचिथg288ह त करए, आ नाम सावथgआैंजिनक \nकऽ थgआत4थायी थg2ैभपसँ थg2ै2ितबिथg288धत करए , से आथgआूंह ; तखने मैिथलीक थg2ै2ितथg4ं7ा बथgआैआचल \nरिह सकत। एतए ईहो तथg28भय अिछ जे सािहथg284य अकादेमीक मैिथली िवभागक \nसमथg288वयक थg2भ7ी िवथgआ24ानाथ झा िविदत अखन धिर ने पुरथgआत4कार भेटबाक सूचने आ ने \nपुरथgआत4कार लेल बधाइये थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलजी कथg24आ देलिथg288ह अिछ जखनिक \nमथg28आडल जी पुरथgआत4कार लऽ कऽ घुिर कऽ आिबयो गेल छिथ । संगिह टैगोर सािहथg284य \nपुरथgआत4कार मैिथली लेल पिहल बेर थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जीकथg24आ देल जएबा \nसथg2ू4बथg288धमे दरभंगा आकाशवाणी कोनो थg2ै2कारक सूचना थg2ै2सािरत नै केलक आ \nदरभंगा, मधुबनी आिद क िहथg288दी समाचार -पथg2भभ सेहो ऐ सथg2ू4बथg288धमे कोनो समाचार \nथg2ै2कािशत नै केलक जखनिक देशक सभ राथgआतआथgआूूीय अंथgआूंेजी पथg2भभ (  िवदेह सदेह:११  || 21  \nhttp://esamaad.blogspot.in/2012/06/tagore-literature-awards-\nnational-media.html ) एकर सूचना िबनु कोनो अपवादक थg2ै2कािशत \nकेलक। सािहथg284य अकादेमीक मैिथली िवभागक, आकाशवाणी दरभंगाक आ \nदरभंगा-मधुबनीक िहथg288दी समाचार पथg2भभक पथg2भभकार लोकिनक संकीणथgआैं जाितवादी \nचेहरा नीक जेकथgआैआ सोझथgआैआ आिब गेल। मुदा ई तँ माथg2भभ थg2ै2ारथg2ू4भ अिछ। सािहथg284य \nअकादेमीक मैिथली िवभागक असली चेहरा तखन सोझथgआैआ आओत जखन ऐ बखथgआैंक \nमूल सािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कारक घोष णा हएत। \nथg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जीक \"गामक िजनगी\" मैिथली सािहथg284यक इितहासक \nसवथgआैंथg2भ7ेथg4ं7 लघु कथा संथgआूंह अिछ। जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जीकथg24आ बधाइ।  \nस म ा न ांg2षष त र  प र ंg2भच प र ाक  ि व ंg32चा प ि त  आ  प ा ग  \nमौर कोिढ़लाक बनैत अिछ आ पागसँ फराक अिछ। कणथgआैं कायथgआत4थमे सेहो \nिसथgआ2ताथg288त कुमरम आिदमे माथg2भभ  पाग पहीिर कऽ िवध होइत अिछ, ओहो सभ िबयाह \nकरऽ पाग नै मौर पहीिर कऽ जाइ छिथ। पूिणथgआैंयथgआैआक थg4तूाथgआआ2णमे नव -ि◌वािहता \nबरसाइतमे मौर पहीिर कऽ वटवृथg2भ2 धिर जाइ छिथ। पाग माथg2भभ आ माथg2भभ मैिथल \nथg4तूाथgआआ2णक िबयाहक िवध -बाधक थg2ै2तीक अिछ। िवथgआ24ापितक संथgआत4कृत थgआूंथg288थमे ठथgआं2ुर \nिवथgआ24ापित  कृता िलखल अिछ/ आ ओ िवथgआ24ापित थg4तूाथgआआ2ण छिथ। हमर उथgआंूेथgआत2य मैिथली \nपदावली बला िवथgआ24ापितसँ अिछ , हुनका िकए पाग पिहरा कऽ \"हथg2ू4मर िवथgआ24ापित \" \nबना लेल गेल। ई तखन नै भेल जखन िबदापत नाचक माथg287यमसँ आठ सए बखथgआैं \nगएर थg4तूाथgआआ2ण समुदाय िवथgआ24ापितकथg24आ िजएने रखलक ,  मुदा तखन भेल जखन बंगाल \nिवथgआ24ापित  आ गोिवथg288ददासक  पदावलीकथg24आ अपन बना लेलक मुदा बंगालेक िवथgआ2भान \nराजकृथgआतआण मुखोपाथg287याय सवथgआैंथg2ै2थम १८७५ ई. मे कहलिथg288ह जे िवथgआ24ापित िमिथलाक \nकिव छिथ आ बंगालेक नगेथg288थg4तैनाथ गुथg2ूतत सवथgआैंथg2ै2थम कहलिथg288ह जे गोिवथg288ददास सेहो  \nिमिथलाक किव छिथ आ जखन ई तथg28भय सोझथgआैआ उठल तँ पिहने तँ सगर बंगाल \nहुनकापर मार-मार कऽ उठल आ बादमे मािन गेल। राजकृथgआतआण मुखोपाथg287याय  जइ \nिवथgआ24ापितकथg24आ िमिथलाक कहने रहिथ ओ पदावलीक िवथgआ24ापितक  सथg288दभथgआैंमे छल, \nसंथgआत4कृत  आ अवहथgआ27क  िवथgआ24ापित  ठथgआं2ुरः कथg24आ बंगाल किहयो अपन नै कहने छल। \nथg27ैयोितरीथg2भ8रक  संथgआत4कृत  धूतथgआैंसमाग म नाटक आ संथgआत4कृत  आ अवहथgआ27बला िवथgआ24ापितक  \nगोरथg2भ2िवजय  नाटक मथg287य  देल मैिथली गीत सेहो पदावलीक पुरान परथg2ू4पराक  थgआ24ोतक   22 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nअिछ आ ऐ दुनू लेखकपर मैिथली पदावलीक थg2ै2भाव  देखबैत अिछ। फेर \nिमिथलाक िवथgआ2भानकथg24आ सोह एलिथg288ह आ िवथgआ24ापितक संथgआत4कृत -अवहथgआ27  थgआूंथg288थ , गोिवथg288ददास \nनाथgआतूा आ िवथgआ24ापित नाथgआतूा पथgआं7ीमे उपलथg2ू2ध िववरण दऽ िवथgआ24ापित ठाकुर आ \nगोिवथg288ददास झा (!!!) िनकालल गेल, एतऽ रमानाथ झाक पथgआं7ीक सतही थg2भआान आ \nसीिमत दृिथg4ंैकोण नोकसान पहुँचेलक। फेर अनचोथgआं2े पाग पिहरा कऽ  (िमिथला \nसथgआै4थgआत4कृितक पिरषद - ई संथgआत4था भारतक थgआत4वतंथg2भभताक  बाद िवथgआ24ापितकथg24आ पाग पिहरा \nकऽ हुनका थg4तूाथgआआ2ण घोिषत करबाक कुकृथg284य केलक ) िवथgआ24ापित (मैिथली बला, \nसंथgआत4कृत बला नै) कथg24आ \"हथg2ू4मर िवथgआ24ापित \" थg4तूाथgआआ2ण वगथgआैं थgआ2भारा बना लेल गेल।  मुदा \nकवीथg2भ8र थg27ैयोितरीथg2भ8र सन बहुत रास किव पथgआं7ीमे उपलथg2ू2ध छिथ। आ जे नामक \nअथg288तर िवथgआ24ापितमे आिब जाइ छिथg288ह (जखन िक सभ काज थg2ूतलािनंगसँ भेलै तैयो \nएकटा सबूत बिच गेलै) से थg27ैयोितरीथg2भ8रमे िकए नै अबैए।  \nपूिणथgआैंयथgआैआमे थgआूंामदेवताक पूजामे हम गेल छी आ राम ठाकुर (भगवान)कथg24आ देवता थg2ैभपमे \nढेपाबला खेतमे हम देखने छी, िकयो जोित देने रहै। िमिथलासँ छथg2भ4ीसगढ़ मथg287य \nथg2ै2देशमे बरही (काथg4ं7कार ) िमिथलासँ गेला तँ मैिथली भाषी हेबाक कारण लोक \nहुनका झाजी कहए लागल, आ ओ सभ आब झा टाइिटल रखै छिथ। बंगालक \nमालदह िजलामे ४-५ गाममे मैिथल थg4तूाथgआआ2णक टाइिटल ओझा छै, आ अलीगढ़मे \nमैिथल थg4तूाथgआआ2ण  (थg4तूजथgआत4थ मैिथल )क शमथgआैभ।  पथgआं7ीमे कतेक िवथgआ24ापितक िववरण \nउपलथg2ू2ध अिछ , आरथg2ू4भक  कोनो िवथgआ24ापितमे झा आ ठाकुर नै लागल छै (पता नै \nरमानाथ झाकथg24आ कोना भेिट गेलिथg288ह !): १.पिनचोभ सँ िवथgआ24ापितसुत रमापितक िववाह \nिवथgआ24ापितक - माता(देवदासी)-दूषण पंजी २.महो केशवो सुत म.म.पाō गोिवथg288दा सुता \nमहो लथgआभतमीझनाथ म .म. िवथgआ24ापित म .म. दामोदर ३.महामहो िवथgआ24ापित गंगोली सँ \nमानकुढ़ वासी किवराज गणेथg2भ8छर ४.घोसोतसँ म.म. गोिवथg288दु सुता म . लथgआभतमी धर \nम.म. िवथgआ24ापित ५.राजपिथg28आडत म .म. उ. िवथgआ24ापित ६.करमहासँ देवनाथ सुत किव \nिवथgआ24ापित ७.गुणपित सिथg288तित -पठोङगी)।। िवथgआ24ापित -पुडरीक-मछदी। केशव-\nअमरावती।८.।। िसंहाथg2भ7म सँिवथgआ24ापित थgआंूौo भागीरथ सुतौ कुलेथg2भ8ेर : ९.िसधूक: ए \nसुता देथgआआ4 न िवथg2भ8भनाथ थg2भ7ीनाथा: िसंहाथg2भ7म सँ िवथgआ24ापित दौ।। १०.िमथg2भ7 जयदेव \n(७६/०६) सुता नगवाड़ घोसोत सँ महामहोपाथg287या:य िवथgआ24ापित दौ \n११.महामहोपाथg287या७य गोिवथg288दु सुता महामहो लथgआभतमीथनाथा परनामक (२०९/०५) \nठकथg2ैभ म o मo उपाo िवथgआ24ापित १२.थgआंूौo।। एवम् ठo िवथgआ24ापित मातृक \nचथgआ8ूं।। १३.महोमहोपाथg287या७य िवथgआ24ापित सुता अिनथg2ैभथgआ2त अनिथg288त अथg274युथता: एकहरा  िवदेह सदेह:११  || 23  \nसँ काशी दौ १४.सदुoसुपे सुतौ दामोदर: ए सुतौ डालूक: पवौलीसँ गोिढ दौ डालू \n(३४/०६) सुतो िवथgआ24ापित १५.सुता िशथg2ैभ पदम लाखू गादूका: एकहरा सँ थg2भ7ी कर \nसुत चाथg288दस दौ खौआल सँ भूले थgआंूौo मधुसूदन सुता उमापित (८४/०१) िवथgआ24ापित \n१६.मुसै सुता खौआल सँ डालू सुत िवथgआ24ापित दौ भथg28आडािरसम सँ शुभे थgआंूौo ठo \n१७.सोदरपुर सँ छोटाई दौ (२८/०८) बसाउन सुता पशुपित िवथgआ24ापित \n१८.कथg2ू8याखण सुता करमहा सँ िवथgआ24ापित दौ १९.जालय सँ रामेिथg2भ8रसुत मिहघर \nदौ यमुगाम सँ गेणाई थgआंूौo िवथgआ24ापित सुतो भगीरथ : २०.हरखू गोिवथg288दाघ सक o \nगुणे सुत िवथgआ24ापित दौ सुरगन सँ होरे थgआंूौo २१.कृथgआतआणगपित सुता मुरािर िवथgआ24ापित \nथg2ै2जापित टकबाल सँ रामकर दौ।। २२.किवथg288थg4तै  पदथgआै4िकत म o मo उo रघुनाथा \nकरमहा सँ िवथgआ24ापित दौ २३.सुतो िवथgआ24ापित माथg28आडदरसँ यथg272य पित दौ \n२४.तथgआआ4कनपुर सँ गढ़वय थgआंूौ. िवथgआ24ापित २५.यशु सुतो रिवपित थg2ैभथg4तैपित िवथgआ24ापित \nचथg288थg4तैसपित २६.नरउन सँ िवथgआ24ापित दौ २७.रिवपित सुतो कृथgआतआणूपित िवथgआ24ापित घुसौत \nसँ होरे दौ।। २८.िवथgआ24ापित सुता बेलउँच सँराम दौ २९.गुणे सुत गौरीपित \nिवथgआ24ापित लथgआभतमी◌ापित कुलपितय : दिरo िदवाकर दौ ३०.मिहपित झाक मातामह \nकिव कोिकल िवथgआ24ापित ठाकर ) दामोदर सुतो पथgआैआसदु. हिरदेव: नरउनसँ माङिन दौ \n३१.गणपित सुतो किव कोिकल राजपिथg28आडत म o मo उपाo िवथgआ24ापित : ए सुतौ \nहिरपित धनपित।। ३२.महामहोपाथg287यामय िवथgआ24ापितसुता हृिषकेश ३३.हरपित सुता \nिवथgआ24ापित काशी दामोदरा:३४.रितपित सुता सोदरo िवथgआ24ापित दौ ३५.िवथgआ24ापित \nथg2ै2पौथg2भभ पौथg2भभ हिरथg2भ8ार धनेथg2भ8थgआै2 सुतो गोथg288दूदक पालीसँ थg2भआानदौ।। ३६.िवथgआ24ापित थgआंूौ. वेणी \nसुतो रिवनाथ: ३७.सोदरo िवथgआ24ापित थgआंूौo िनकार ३८.थg2भ7ीपित सुतो िवथgआ24ापित परानौ \nदिरहरा ३९.सोदरo िवथgआ24ापित थgआंूौo िमथg2भ7 कमलनयन सुता हिरअम सँ बछाई दौ \n४०.रवौआलसँ सोने दौ देवनाथ सुतो किव िवथgआ24ापित पचही सोदरपुरसँ जगथgआ82ातथ \nदौ ४१.गोपी सुतो िवथgआ24ापित वाचथgआत4पवित शीवा हिरअमसँ नारायण \nदौ।।४२.िवथgआ24ापित िनिध थg2ै2 . धरापितय: ४३.तरौनी करमहासँ मिहधर \nदौ।।(४६/०३) िवथgआ24ापित (१११/०३) सुतो मधुसूदन: ४४.कुलानथg288दन हृदयनथg288द नो \nकर. पनाई दौ (१०९//१०६) िवथgआ24ापित (३१४/०५) सुता िथg2ै2ितनाथ शोभनाथ \nमिहनाथा: ४५.उँमापित सुत िवथgआ24ापित सुतो जयपित : ४६.जागू सुता सुरपित \nहिरपित थg2ै2भापित िगरपित िवथgआ24ापितय : ४७.हचलू सुता हरपित िवथgआ24ापित महो \nथg2भआानपित िदनपित  मिणकंठा ४८.कृथgआतआण ७ सुता रमापित थg2भ7ीपित रथg27ूदपित िवथgआ24ापित : \nबूधवाल सँ धीथg2ैभ दौ।। ४९.दाशे सुता दयोरी खथg28आडतबला सँ गोपीनाथ दौ  24 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n(८५//०२) िवथgआ24ापित सुत जीवनाथ ५०.नरउन सँ िवथgआ24ापित थgआंूौo ५१.धमथgआैभिधक \nरिणक बाटू सुतो िवथgआ24ापित ५२.सोदरपुर सँ गयन दौ िवथgआ24ापित सुता रमापित  \nहोिरल हररवू िजवाईका माथg28आड ९र सँ सोढू दौ।। ५३.खौआल सँ रघुनाथ दौ \n(५४//०७) िवथgआ24ापित सुत जानू ५४.टकबालसँ िवथgआ24ापित थgआंूौ मितनाथ \n५५.खथg28आडईबलासँ िवथgआ24ापित सुत जीवनाथ दौ ५६.करमहा सँ िवथgआ24ापित थgआंूौo \nिवथg2भ8नाथ ५७.कृिथgआतआणपित सुतो उँमापित (बo २८/०१) िवथgआ24ापित (३०२/०३) \nपथg28आडु४आ सँ पथgआैआ भगीरथ दौ ५८.महो हिरकृथgआतआण  सुता खौआल सँ िवथgआ24ापित दौ \n५९.मधुसूदन सुतो िवथgआ24ापित : अलय सँ अिनथg2ैभथgआ2त दौ ६०.माथg28आडपर सँ देवशथg2ू4म्थgआैं थgआंूौo \nिवथgआ24ापित सुता नरउन सँ बदनी दौ ६१.ठo थgआत2या.म सुतो पुरथg288देर परमानथg288दोद \nमाथg28आड ४र सँ िवथgआ24ापित दौ ६२.िवथgआ24ापित सुता सोदरपुर सँ जयराम ६३.धमथgआ7ंथg2भ8 रौ \nखौआल सँ हराई सुत मनोहर दौ थg2ैभद सुतो राम : गंगोली सँ देवे दौ िवथgआत4फीज सँ \nकिव कोिकल राज पिथg28आडत म o मo पाo िवथgआ24ापित थgआंूौo राम सुतो िभरवूक: \nफनथg288दोह सँ लोचन दौ पकिलया सँ िदनू थgआंूौo िभरवू सुतो हराइक: सोदरपुर सँ \nिवर सुत हिरदौ खौआल सँ शुभे थgआंूौo हराई सुता मोहन मनोहरा कमल नारायणा: \nसोदरपुर सँ जगथgआ82ा थ सुत भवानी दौ भवानी सुतो हिरदेव सदायकौ हिरअम सँ \nगोिवथg288दआ सुत थg2भ7ीधर दौ सक o जागे थgआंूौo मनोहर सुता करमहा सँ रतनपित सुत \nकृथgआतआणआदाश दौ कृथgआतआणददाश सुता सोदरपुर सँ मधुसूदन सुत सुथg288द र दौ \n(४७//०५) दिरह रा सँ मुशाई थgआंूौo हिर सुतो थg2ै2ाणपित : सोदरपुर सँ नारायण सुत \nननू दौ (११०//०१) (१०१//०१) नारायण सुतो ननूक: वुधवाल सँ बहुड़ी दौ \n(१८०/०४) दामोदर सुतो बहुड़ीक: सोदरपुर सँ परमानथg288दा सुत कथgआै4गव दौ \nपरमानथg288दु सुतो कथgआै4गव : माथg28आडहर सँ हलघर सुत पीताथg2ू4बार दौ (५८//०५) करमहा \nसँ थg2भ7ीराम थgआंूौo कथgआै4गव सुता करमहा सँ िशवदेव सुत कारम दौ माथg28आडमर सँ वावू \nदौिहथg2भभ दौo ६४. वावू दुगथgआैभपित िसंह : सुतो वावू िवथgआ24ापित िसंह : करमहा सँ \nहिरनाथ सुत तारानाथ दौ ६५. खौआल सँ युवराज थgआंूौo बावू िवथgआ24ापित िसंह सुतो \nवावू िगिरजापित िसंह ६६.वावू गंगापित िसंह सुता भेषपित िसंह िवथgआ24ापित िसंह \n६७.वावू भेषपित िसंह पथg27ूीआ अथg288तगजथgआैभतीय ए सुत हंसपित िसंह : वावू िवथgआ24ापित \nिसंह सुतो रमन कुमार िसंह:६८.बाला सुतो भैया कथg2ू8या◌ुणौ खौआल सँ िवथgआ24ापित \nदौ ६९.िविथg2भ8नाथ काशीनाथा: अलय सँ िवथgआ24ापित दौ ७०.पाठक िवथgआ24ापित सुतो \nदुखमंजन कलरौ आसी एकहरा सँ उँमानथg288दत दौ ७१.नरपित सुता कथg2ू8या◌ाणपुर \nिवथgआत4फी◌ु सँ सुथg288दमर दौ कमलनयन सुत नारायण सुतो सुथg288द र : करमहा सँ  िवदेह सदेह:११  || 25  \nिवथgआ24ापित दौ ७२.मुरािर सुता दामोदर िवथgआ24ापित मिहघर आनथg288दाण :७३.िवथgआ24ापित \nसुता पथgआ2आापित सभापित आिदपित गणपितय :।। ७४.िवथgआ24ापित सुतो छीतू \nपरमानथg288दो◌ा माथg28आड र सँ नरपित दौ बहेराढ़ी सँ गदाधर थgआंूौo ७५.अलय सँ कमल \nसुत नकटू दौ. िवथgआ24ापित सुत जीवनाथ सुतो परम : दिर. राम दौ।। ७६.करमहा \nसँ िवथgआ24ापित सुत मधुसूदन दौ ७७.मानी सोदरपुर सँ वाचथgआत4पौित सुत िवथgआ24ापित दौ \n७८.खथg28आडुबला सँ वावू दुगथgआैभपित िसंह सुत वावू िवथgआ24ापित िसंह दौ ७९.खौआल सँ \nिवथgआ24ापित दौ ठ . मधुरापित सुतो वाछ िशवानथg288दसनो८०.सोदरपुर सँ बैथgआ24नाथ थgआंूौ. \nहिरकृथgआतआण  सुता खौआल सँ मधुसूदनसुत िवथgआ24ापित दौ ८१.मधुसूदन सुत िवथgआ24ापित \nदौ ८२.दिरहरा सँ रमापित सुत वेणी दौ अलय सँ कृथgआतआणापित सुत िवथgआ24ापित थgआंूौ \n८३.अलय सँ िवथgआ24ापित थgआंूौ.॥ ८४.थg27ैयोण . िशवनथg288दबन सुतो िवथgआ24ापित . \n८५.खौआल सँ भवदेव सुत िवथgआ24ापित दौ. ८६.पाठक कृथgआतआथg28आपित सुतो उषापित \nिवथgआ24ापित . ८७.िवथgआ24ापित सुतो दुखभंजन कलरो एकहरा सँ देवानथg288दस सुत \nउँमानिथg288द दौ ८८.अलय सँ िवथgआ24ापित सुत कलथg2ै4 दौ ८९.काथg2ै4 सुता िपताथg2ू4ब र  \nिवथgआ24ापित  देवकीमाना का सोदरपुर सँ वैदयनाथ सुत जिय दौ ९०.सुरोइ थg2ै2 . \nशारदानथg288द  सुता गौरीनथg288दसन वाचथgआत4प ित थg2ै2 . िवथgआ24ापित िदवाकर थg2ै2 . मथg288दूि◌ रथg27ूाि◌कर \nथg2ै2.थg4ंत. भोलन जी का नग. घुसौत सँ दामोदर सुत उथgआूंमोहन दौ एकहरा सँ \nशोभानथg288द . थgआंूौ.९१.खौआल सँ िवथgआ24ापित दौ.  \nआब आउ मूल मुथgआंूापर। हमरा राजपिथg28आडत आ आर कतेक रास धमथgआैभिधकारिणक \nिवथgआ24ापित सभ जैमे एकटा देवदासीक पुथg2भभ सेहो रहिथ , केर थg4तूाथgआआ2ण हेबामे कोनो \nसथg288देह नै अिछ। हम िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरः आ कीितथgआैंलता कीितथgआैंपताका नै वरन \nिवथgआ24ापित पदावलीक गप कऽ रहल छी। तथg24आ कोनो ओझरीमे नै रहल जाए।आब \nआउ गएर थg4तूाथgआआ2ण थgआ2भारा गाओल िबदापत , जे थg27ैयोितरीथg2भ8रसँ पूवथgआैं (सथg2ू4भवतः ) नौआ \nठाकुर जाित मे भेल रहिथ आ तकर थg2ै2माण थg27ैयोितरीथg2भ8र थgआ2भारा वणथgआैंन रथg27ूाकरमे ऐ \nकिवक चचथgआैभ अिछ।  \nिवथgआ24ापितक कोनो पदावलीक रचनामे अपन संथgआत4कृत / अवहथgआ27 लेखक हेबाक चचथgआैं नै \nकेने छिथ। मुदा हुनकर रचना (संथgआत4कृत आ अवहथgआ27क िवथg2ै4थgआ2त , जे दोसर \nिवथgआ24ापितक रचना छी, जे थg4तूाथgआआ2ण रहिथ ) सवथgआैंहाराक लेल जे ददथgआैं अिछ से संथgआत4कृत \nआ अवहथgआ27क िवथgआ24ापितमे िकए नै अिछ ? संथgआत4कृत आ अवहथgआ27क िवथgआ24ापित तँ \nसवथgआैंहारासँ घृणा करै छिथ आ िलिखत थg2ैभपमे कथgआ2ैर थg4तूाथgआआ2ण छिथ। मुदा पदावलीक  26 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nिवथgआ24ापित तँ िनथgआत2छल छिथ , िकछु कथgआ2ैर पद कथgआ2ैर थg4तूाथgआआ2णवादी सथg2ू4पादक लोकिन \nथgआ2भारा घोसोआओल गेल अिछ (हाथgआत4याथgआत4पद थg2ैभपमे)। \nिपआ देसाथg288तर (िवथgआ24ापितक िबदेिसया)क कथg288सेथg2ूतट आब सुधीगणक समथg2भ2 अिछ आ \nमैिथल िबदेिसया लोकिनक वतथgआैंमान दुदथgआैंशाक बीच ई महाकिव िवथgआ24ापितक थg2ै2ित \nससथg2ू4मान अिपथgआैंत अिछ। की ई ददथgआैं अवहथgआ27 आ संथgआत4कृतक िवथgआ24ापितमे छिथg288ह ? \nपदावली एकटा पैरेलल संथgआत4कृितक थgआ24ोतक अिछ। एथgआं2े समयमे संथgआत4कृत आ \nअवहथgआ27 एथgआं2े लेखक िलख लेत , ओकरा कथg4ंै छै जे अवहथgआ27मे िलखलापर िवथgआ2भान \nओकर उपहास करै छिथ,  मुदा ई ददथgआैं की एकर लेशोमाथg2भभ पदावलीक िवथgआ24ापितमे \nछिथg288ह ? ओतए तँ उथg2ू8लास आ ददथgआैं छै, सवथgआैंहाराक उथg2ू8लास आ ददथgआैं। ओ िवथgआ24ापित \nजे संथgआत4कृत आ अवहथgआ27 मे िलखलिथg288ह  ओ राजपिथg28आडत छला से िवथgआ2भान रहिथ , \nहुनका अवहथgआ27ोमे िलखलापर लोक िनथg288दा करिथg288ह। मुदा मैिथलीक िवथgआ24ापित जे \nपैरेलल परथg2ू4पराक अंग छिथ , ओइसँ दूर छला। ई पैरेलल परथg2ू4प रा ऋगवेदक \nसमयसँ छै (ओइ समयमे नाराशंसी रहै)। ई पैरेलल परथg2ू4पराक िवथgआ24ापित नौआ \nठाकुर जाितक रहबे करिथ, वा थg4तूाथgआआ2ण जाितक रहबे करिथ, से इितहास ओइपर \nमौन अिछ। मुदा लोककथा आ परथg2ू4परा, िबदापतक सवथgआैंहारासँ सघन सथg2ू4बथg288ध , \nिबथgआत4फीक परथg2ू4परा हुनका गएर थg4तूाथgआआ2ण िसथgआ2त करैए। संथgआत4कृत आ अवहथgआ27क कोनो \nपथgआैआित निहये ओइ िवथgआ24ापितक पदावलीक चचथgआैभ करैए  आ निहये पदावली, पदावलीक \nिवथgआ24ापितक संथgआत4कृत वा अवहथgआ27 केर रचनाक चचथgआैभ करैए। संथgआत4कृत आ अवहथgआ27 \nमुिथgआत4लम आथgआ8ूमणक , जनौ आ मिथg288दर थg4ंतथg4ंै हेबापर दुखी अिछ मुदा पदावली तँ \nसवथgआैंहाराक हषथgआैं, उथg2ू8लास आ संघषथgआैं अिछ; ओइ तरहक हाथgआ8ूोस ओतए नै, हुनका \nसमएमे तँ थg2ै2ायः मुिथgआत4लम  िमिथलामे रहबो नै करिथ।आ जखन मैिथलीबला \nिवथgआ24ापित थg4तूाथgआआ2ण रहबो करिथ वा नै तहीपर सवाल अिछ तखन पाग पिहरा कऽ \nकोन सोच हम सभ पैदा कऽ रहल छी, \" िवथgआ24ापित \" हथg2ू4मर छलाह की नै? की \nिवथgआ24ापितक थg4तूाथgआआ2ण नै रहलासँ ओ हमर नै हेताह? की हुनकर \"िपआ देशथgआै4तर \" \nबला माइथgआूंेशन बला गीत महथg284वहीन भ ऽ जेतै? की हुनकर शृंगािरक गीतक माथg2भभ \nचचथgआैभ कोनो षड यंथg2भभ तँ नै? िवथgआ24ापित सन किवकथg24आ पाग पिहरा कऽ जाितगत \nबथg288धनमे बाथg288हब कतेक सही अिछ ? \n \"मथg287यकालीन िमिथला\"मे िवजय कुमार ठाकुर \nिलखै छिथ: \" िमिथलाक धािमथgआैंक थg2भ2ेथg2भभमे एिह सामथg288तवादी युगीन धािमथgआैंक \nिवचारधाराक थg2ै2भाव एहन सवथgआैंथgआतंयापी छल जे एखनहुँ एिह परथg2ू4पराक िनथgआतूिलिखत  िवदेह सदेह:११  || 27  \nअवशेष समाजमे िवथgआ24मान अिछ : ...(घ) पाग सेहो तथgआै4िथg2भभक िवचारधारासँ सथg2ू4बथgआ2त \nअिछ।\" (पृ.२६) तँ ईहो तंथg2भभ मंथg2भभ िबयाह उपनयन धिर ने रहए िदयौ। िकए ओइ \nपैरेलल परथg2ू4पराक िवथgआ24ापितकथg24आ ओइमे सानै िछयिथg288ह।  \n  \n महाकिव िवथgआ24ापित - कवीथg2भ8र थg27ैयोितरीथg2भ8र (लगभग १२७५-१३५०)सँ पूवथgआैं \n(कारण थg27ैयोितरीथg2भ8रक थgआूंथg288थमे िहनक चचथgआैं अिछ ), मैिथलीक आिद किव। संथgआत4कृत \nआ अवहथgआ27क िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरःसँ िभथgआ82।  सथg2ू4भवतः िबथgआत4फी गामक नौआ ठाकुर थg2भ7ी \nमहेश ठाकुरक पुथg2भभ  (परथg2ू4परा अनुसार)। समानाथg288तर परथg2ू4पराक िबदापत नाचमे \nिवथgआ24ापित पदावलीक (थg27ैयोितरीथg2भ8रसँ पूवथgआैंसँ) नृथg284य -अिभनय होइत अिछ। \n िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरः १३५०-१४३५ िवषएवार िबथgआत4फी-काथgआत2यप (राजा \nिशविसंहक दरबारी) आ संथgआत4कृत आ अवहथgआ27 लेखक। कीितथgआैंलता, कीितथgआैंपताका, \nपुथg2ै4ष परीथg2भ2ा, गोरथg2भ2िवजय , िलखनावली आिद थgआूंंथ समेत िवपुल संथg27ंयामे कालजयी \nरचना। ई मैिथलीक आिदकिव िवथgआ24ापित (थg27ैयोितरीथg2भ8र पूवथgआैं)सँ िभथgआ82 छिथ।  बोिध \nकायथgआत4थ : िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरःक पुथg2ै4ष परीथg2भ2ामे िहनक गंगालाभक कथा विणथgआैंत अिछ। \nमहाकिव िवथgआ24ापित  (थg27ैयोितरीथg2भ8र पूवथgआैं मैिथली पदावली सभक लेखक ) क िवषयमे \nसेहो गंगालाभक ई कथा थg2ै2चिलत आ बादमे िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरक (संथgआत4कृत आ \nअवहथgआ27क लेखक ) िवषयमे सेहो गंगालाभक ई कथा थg2ै2चिलत भेल।  \nउगना महादेव: महादेव (उगनाथg2ैभपी) िवथgआ24ापितक ऐठाम गीत सुनबा लेल उगना \nनोकर बिन रहै छलाह। मैिथलीक आिदकिव िवथgआ24ापित (थg27ैयोितरीथg2भ8र पूवथgआैं) आ \nिवथgआ24ापित ठथgआं2ुरः (संथgआत4कृत आ अवहथgआ27क लेखक आ राजा िशविसंहक दरबारी) \nदुनूसँ सथg2ू4बथgआ2त कऽ उगनाक ई कथा थg2ै2िसथgआ2त भेल।   28 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n \n \nिव दे ह  ंg325 ार ा  मै ि थ  ल ी  प ो थ ी  ंg262 द शंg361 न ी  \n१. ‘िव देह’क पिह ल मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - २७.०९.२००९ स् थान- नई \nिद थg2ू8 ली िथgआत4 थ  त थg2भ7ीराम सेथg288 टरक थg2ै2ेथg2भ2ागृहमे। अवसर - ‘जल डमथg2ैभ बाजे’ नाटक-\nमंचन। २. ‘िव देह’क दोसर मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०३.०४.२०११ \nथgआत4 थान- रामानथg288 द  युवा थg27तलब , जनकपुरधाम, नेपाल। अवसर- ‘सगर राित  दीप \nजरय’क ६९ म कथा गोथgआतआ ठी। ३. ‘िव देह’क तेसर मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - \n१२.०६.२०१० थgआत4 थान- किब लपुर, लहेिर यासराय, दरभंगा। अवसर- ‘सगर राित  \nदीप जरय’ ७० म कथा गोथgआतआ ठी। ४. ‘िव देह’क ४म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, \nिद नथgआै4क - ०२.१०.२०१०, थgआत4 थान- बेरमा (तमुि◌ रया) िज ला- मधुबनी। अवसर- सगर \nराित  दीप जरयक ७१ म कथा गोथgआतआ ठी। ५. ‘िव देह’क ५म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, \nिद नथgआै4क - दुगथgआैभपूजा- २०१० थgआत4 थान- बेरमा (तमुि◌ रया), िज ला- मधुबनी। ४ िद वसीय \nथg2ै2दशथgआैंनी।  ६. ‘िव देह’क ६अम मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, दुगथgआैभपूजा- २०१० थgआत4 थान- \nघोघरडीहा (मधुबनी) दुगथgआैभपूजाक मेला पिर  सर। ७. ‘िव देह’क ७म मैिथ ली पोथी-\nथg2ै2दशथgआैंनी, दुगथgआैभपूजा-२०१०, थgआत4 थान- हटनी (मधुबनी) दुगथgआैभपूजाक मेला पिर  सर। ८. \n‘िव देह’क ८म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०४.१२.२०१० थgआत4 थान- थgआतं य पार संघ \nभवन, सुपौल। अवसर- सगर राित  दीप जरयक ७२ म कथा गोथgआतआ ठी। ९. \n‘िव देह’क ९म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०५.१२.२०१० थgआत4 थान- मिह षी \n(सहरसा) अवसर- सगर राित  दीप जरयक ७३ म कथा गोथgआतआ ठी। १०. ‘िव देह’क \n१०म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०९.०७.२०११ थgआत4 थान- अशफथgआै8दास साहु \nसमाज मिह ला इंटर महािव थgआ24ालय पिर  सर- िन मथgआैंली (सुपौल), अवसर- सामानथgआै4तर \nसािह थg284 य  अकादमी मैिथ ली किव  सथg2ू4 मेलन-२०११ ११. ‘िव देह’क ११म मैिथ ली \nपोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०२ नवथg2ू4 ब र २०१० थgआत4 थान- एस.एम. पथg2ू2 ि◌ लक थgआत4 कूल पिर सर \nिझ टकी-वनगामा (मधुबनी), अवसर- थgआत4 कूल वािषथgआैंकोथg284 स व। १२. ‘िव देह’क १२म \nमैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क- सरथgआत4 व ती पूजा- २०११, थgआत4 थान- चनौरागंज \n(मधुबनी), अवसर- सरथgआत4 व ती पूजा नाथgआ84य  उथg284 स व- २०११ १३. ‘िव देह’क १३म \nमैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - १०.०९.२०११ थgआत4 थान- हजारीबाग (झारखथg28आ ड ),  िवदेह सदेह:११  || 29  \nअवसर- सगर राित  दीप जरयक ७४म कथा गोथgआतआ ठी। १४. ‘िव देह’क १४म \nमैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - दुगथgआैभपूजा-२०११ थgआत4 थान- बेरमा (मधुबनी) ४ \nिद वसीय थg2ै2दशथgआैंनी।  १५. ‘िव देह’क १५म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - \n०२.११.२०१० थgआत4 थान- उथg274 च  िव थgआ24ालय पिर  सर- खरौआ िज ला- मधुबनी। अवसर- \nमहाकिव  लालदासक १५५म जयथg288 ती समारोह। १६.िवदेहक १६म मैिथली पोथी \nथg2ै2दशथgआैंनी १०-११ िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ ७५म सगर राित दीप जरएक अवसरपर , \n१० िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ सथgआैआझ ६ बजेसँ शुथg2ैभ भेल , थgआत4थान -कॉपरेिटव फेडेरेशन \nहॉल, िनकट थg2ू4यूिजयम , पटनामे शुथg2ैभ भेल आ ११ िदसथg2ू4बर २०११क भोर ८ बजे \nधिर चलल। १७.१७म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी:- २२-२४ िद सथg2ू4बर २०११ \nकथg24आ गुवाहाटीमे। २२-२३ िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ थg2ै2ाथg272थg27ैयोितष आइ .टी.ए. सेथg288टर , \nमाछखोवा, गुवाहाटी- ७८१००९ (२२ िदसथg2ू4बर  २०११ कथg24आ ४ बजे अथg2ै2ाथg42भसँ ९ \nबजे राित धिर आ २३ िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ ११ बजे पूवथgआैभथg42भसँ ३ बजे अपराथg42भ \nधिर आ २३ िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ फेर ५ बजे अपराथg42भसँ देर  राित धिर) आ  २४ \nिदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ भोरसँ राित धिर  थgआत4थान - थg2ैभम संथg27ंया २१७,  होटल ऋतुराज, \nमाछखोवा, गुवाहाटीमे। अवसर िम िथ ला सथgआै4थgआत4 कृित क समथg288 व य सिम ित क आयोिज त \n\"अथg288तरथgआैभथgआतआथgआूूीय मैिथली सथg2ू4मेलन \" आ \"आठम िमिथला रथg27ू सथg2ू4मान समारोह \" ( २२ \nिद सथg2ू4 ब र २०११) आ \"िव थgआ24ापित  थgआत4 मृित  पवथgआैं समारोह \" (२३ िद सथg2ू4 ब र २०११) । \n१७म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी थgआूंाहकक आथgआूंहपर एक िदन लेल (२४ िदसथg2ू4बर \n२०११ कथg24आ )  बढ़ाओल गेल। १८.१८म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी-ितिथ १४ \nजनवरी २०१२ थgआत4 थान- अशफथgआै8दास साहु समाज मिह ला इंटर महािव थgआ24ालय \nपिर सर- िन मथgआैंली (सुपौल), अवसर- समानथgआै4तर  सािह थg284 य  अकादमी मैिथ ली सािहथg284य \nउथg284सव - सह िवदेह सथg2ू4मान समारोह  (समानाथg288तर सािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कार ) \n१९.१९ म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी- २७ जनवरी २०१२ (शुथgआ8ू िद  न), अवसर \nथgआत4 थानीय किव  पिर षद (सलहेस बाबा पिर सर- औरहा, थg2ै2खथg28आ ड - लौकही)क चािर म \nवािषथgआैंकोथg284 स व- २०१२ २०.२०म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी- जे.एम.एस. कोिचंग \nसेथg288टर , चनौरागंज, झंझारपुर, िजला-मधुबनी, अवसर िवदेह नाथgआ84य उथg284सव २०१२ \nदू िदन िदनथgआै4क २८.०१.२०१२ आ २९.०१.२०१२ २१. २१म िवदेह मैिथली \nपोथी थg2ै2दशथgआैंनी (अवसर बीस म नव िदथg2ू8ली िवथg2भ8 पुथgआत4तक मेला २०१२ \nजखन  भारतीय िसनेमाक सए बखथgआैं, िदथg2ू8लीक राजधानी थg2ैभपमे सए बखथgआैं आ  \nरवीथg288थg4तैनाथ टैगोरक १५० म जयथg288ती संगे पिड़ रहल अिछ , एकर  आयोजक रहैत  30 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nअिछ नेशनल बुक थgआूूथgआत4ट , भारत, सौजथg288य अंितका थg2ै2काशन ) २५ फरबरी २०१२ \nसँ ०४ माचथgआैं २०१२,थg2ै2ितिदन भोर ११ बजेसँ ८ बजे राित धिर, थgआत4थान - अंितका \nथg2ै2काशन , थgआत4टाल ८०-८१, हॉल ११, थg2ै2गित मैदान , २०म नव िदथg2ू8ली िवथg2भ8 पुथgआत4तक \nमेला २०१२ नव िदथg2ू8ली।  ई िवथg2भ8 पुथgआत4तक मेला दू सालमे एक बेर होइत अिछ आ \n४० साल पिहने १९७२ ई. मे एकर पिहल आयोजन भेल छल। \n \nस ंg2भच प ा द क ी य : िशव कुमार झा “ि ट ंg2भष लू” \n \nबिह रा नाचए अपने ताल \nथg2ै2थgआत4 तुत शीषथgआैंक हमर कोनो अपन रचनाथg284 मक िथgआ8ू  याशीलता नै बाल-कालमे “िम िथ ला \nिम िह र” पढ़ैत छलॱ। साथg2ूत तािह क िम िह रक सभ गोटे अंकमे ऐ शीषथgआैंकसँ एकटा \nथgआत4 थायी थgआत4 तंभ छपैत छल। बड़ बेथा भऽ रहल अिछ  जे भारत वषथgआैंक थg2ै2मुख भाषा \nसभ आगथgआैआ बिढ़ रहल अिछ आ हम सभ अपनामे ओझाराएल छी। जॱ आथg284 मीय \nभऽ कऽ िध यान देल जाए तँ सामािज क थgआत4 ◌ा◌ंरचनाक मथg287 य सामंजथgआत4 य  होइछ। \nसनातन संथgआत4 कृित मे “जाित ”क िव भेद बेशी रहल मुदा सभ वैिद क संथgआत4 कारमे \nअछोपक महतकथg24आ सेहो नकािर  नै सकै छी। हमरे पूवथgआैंज िल  खने छिथ  “कमथgआैं \nथg2ै2धान  िव थg2भ8 किर   राखा” थg2ै2ाचीन भलमानुष शथg2ू2 देटा मे सही एकरा थgआत4 वीकार तँ \nकएलिन । तँए सभकथg24आ जाित  सँ अपन उिठ  कऽ सोचबाक चाही। आन जाित कथg24आ के \nकहए िम िथ लामे तँ थg4तूाथgआआ2णोक मथg287 य  बड़का िव भेद छै, जॱ ई िव भेद माथg2भभ वैवािह  क \nसंथgआत4 कार धिर  सीिम त रिह तै छल तँ येन-केन थg2ै2कारेण थgआत4 वीकायथgआैं, मुदा “िप परी” जे \nहमर भोथg27ै य संथgआत4 कृित क िव शेष िच थg288ह िथ  क ओकरो देबएमे बड़ भारी खािध  भऽ \nगेल छै। अथg288 तथgआ2भथgआैंथg288 थgआ2भ माथg2भभ एतबे धिर   नै, भलमानुष वगथgआैंक कोनो किव   तँ एतए धिर  \nिल खने छिथ - \nअड़िड़ ए कोदिड़ ए आ मुसवरय,  िवदेह सदेह:११  || 31  \nई मरय तँ मैिथ लक पाप टरय \nअरिड़ ए मैिथ ल थg4तूाथgआआ2णक एकटा मूल होइछ , ऐ थg2भ7ेणीक थg4तूाथgआआ2ण दिड़  भंगा िज लाक \n“नेहरा” आ समथgआत4 तीपुरक “िभ ड़हा” गाममे भरल छिथ । वएह नेहरा जकरा \nकिह यो “िम िथ लाक पेिर स” कहल गेल अिछ । आब कहल जाए “मैिथ ल” ऐ \nदोहामे किव  ककरा मनने छिथ ? माथg2भभ थg2भ7ोिथg2भभ  य, भलमानुष आ उथg274 च मूलक जयवार \nथg4तूाथgआआ2ण।  जॱ एहेन किव  लेल आन थg4तूाथgआआ2णो अछोप तँ आन जाित कथg24आ की कहल \nजाए? िव थgआ24ापित   थgआत4 मृित  पवथgआैं समारोह वा कोनो मंच हुअए , हाथgआत4 य पर थपड़ी \nबजएबाक लेल ऐ थg2ै2कारक दोहा िम  िथ लाक पिह चान मानल जाइत रहल अिछ - \nरैनी भैनी ओ रौित िन यथgआैआ \nदीप गोधनपुर कैिथ िन यथgआैआ \nपथgआैआच गाम पचही परगथgआ82ा \nउथg2भ4म गाम ननौर  \nतेली सूरी बसए मधेपुर \nलंठक ठथgआ28 लखनौर ’ \nजॱ मधुबनी िज लाक माथg2भभ ऊपर ि◌ लखल िक छुए गाम भलमानुषक गाम तँ गोपेश, \nसरस, गजेथg288 थg4तै  वा आनंद भलमानुष नै? \nसमथgआत4 तीपुर िज लामे भलमानुषक तािथg284 व  क िव वेचन तँ आर िव िच थg2भभ ढंगे कएल गेल \nअिछ - \n“थg2भ7ोिथg2भभ  य सलमपुर रानी टोल \nिक छु घर टभका आर सभ चोर”  32 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nधथg288 यवाद देबाक चाही एहेन थg2ै2संगक थgआतं याथg27ं याताकथg24आ जे ई िब सिर  गेल छिथ  जे \n“चोर”क कोनो जाित  नै होइ छै, ओ तथाकिथ त भलमानुषक पिर वारमे सेहो जथg288 म  \nलऽ सकै छिथ  वा लै छिथ । \nकेओ नै सोचलिथ  जे हिर वंश तथg2ैभण सन थg2ै2थgआै4जल सािह  थg284 यकार माथg2भभ एथgआं2ेटा मैिथ  ली \nरेिड यो नाटक “उगना रे मोर कतए गेलथgआ7आ” िक ए िल खलिथ ? एक बेर समथgआत4 तीपुरक \nलथg2ू2 धथg2ै2ित  थgआतआ ठ  श थg2ू8 य  िच िकथg284स क डॉ. आर.पी. िम थg2भ7ा िह  थg288 दुथgआत4 तान दैिन कमे अपन \nआलेखमे िल खने छलाह जे अिध कार देबए काल हमरा सभकथg24आ दिछ नाहा कहल \nजाइत अिछ  तखन मैिथ लीकथg24आ आगथgआैआ बढ़एबाक आशा हमरासँ िक  ए करै छिथ ? \nफणीथgआत2 व रनाथ रेणु, पोथgआंूार रामावतार अथg2ैभण सन रचनाकारकथg24आ केओ मैिथ लीमे \nिल खबाक थg2ै2ेरणा िक  ए नै देलकिन ? \nगजेथg288 थg4तै  ठाकुर, उमेश मथg28आ ड ल आ िश वकुमार झा सन साधारण लोक समाजक सभ \nवगथgआैंक रचनाकारकथg24आ थg2ै2ोथg284 सािह त कऽ सकै छिथ  तँ थg2ै2वीण सािहथg284य कारसँ की हमर \nआश रखनाइ अपराध? \nभुवनेथgआत2 व र िस◌ ंह भुवनकथg24आ अथg288 तथgआैंमनसँ थg2भ7थgआ2तथgआै4जिल   दै िछ यिन  जे एकटा िह थg288 दीक महाकिव  \nआरसी थg2ै2साद िस ◌ ंहकथg24आ मैिथ  लीमे िल खबाक थg2ै2ेरणा देलिन  । जखन समथgआत4 तीपुरमे \nमैिथ लीक अिथgआत4 त  थg284 वक रथg2भ2ाथथgआैं आथg288 दोलन होइत अिछ  तँ डा◌ॅ. नरेश कुमार िव कल \nसभसँ आगथgआैआ रहै छिथ । १९६०-७० मे िह नक किव ता सभ िम िथ ला िम िह रमे छपैत \nछल तखन मैिथ ली सािह थg284 य क इित हासमे डॉ. दुगथgआैभनाथ झा थg2भ7ीश िह  नक नाओं िक ए \nनै देलिथg288 ह   आ रामदेव झा सािहथg284य अकादेमीक कथा संचयन मे िहनकर कथा िकए \nनै लेलिथg288ह ? हमर कहब ई नै जे सबहक दृिथgआतआ ट  मे सभ लोक रिह ते छिथ , मुदा जॱ \nआथg284 मीय भऽ कऽ सोचल जाए तँ सभ थg2ै2थgआत2 न क समाधान छै। “िम िथ लामे रहिन हार \nसभ लोक मैिथ ल” ई उथg2ू8 लेख सभ मंचपर कएल जाइत अिछ । ऐ तरहक \nउथg2ू8 लेखसँ थg4ंतम उथg284 पथgआ82 भेनाइ थgआत4 वाभािव क। जेना अपना चािर  बेटामे सँ कोनो \nबेटाकथg24आ बेर -बेर माए कहै छिथ  जे “तथg244 हमरे बेटा छथg24आ। ” तँ ओइ  पुथg2भभक िद  मागमे \nिन िथg2भै  त उथg284पथgआ82 हएत जे शायद हम दोसर नारीक पुथg2भभ छी।  \nमैिथ ली आयथgआैं पिर  वार समूहक पिह ल भाषा िथ क जेकरापर जाित वादी कलंक \nलागल अिछ । ऐ भाषाकथg24आ थg4तूाथgआआ2णवादी थg2ै2वृित  सँ झथgआैआिप   देबाक िव रोध आवथgआत2यक भऽ \nगेल। जखन लालूजी बी.पी.एस.सी.सँ एकरा बाहर केलिन  तँ माथg2भभ िक  छु चानन- िवदेह सदेह:११  || 33  \nठोपधारी धिर  एकर िव रोध सीिम त रिह  गेल छल। ई थg2ै2थgआंं िव  चारणीय अिछ  जे \nिब लट पासवान िव हंगम, महेथg288थg4तै  नारायण राम , थg2ै2ो. रवी थg288थg4तै चौधरी आ डॉ. \nमोतीलाल यादव सन िक छु िव थgआ2भतकथg24आ छोिड़   आन जाित क लोकक मथg287य मैिथ  लीक \nथg2ै2ित   ददथgआैं िक  ए नै भेल छल। कोना हेबो किर तए? जखन सािह थg284यो अकादेमी \nसलाहकार बोडथgआैंक अथg287यथg2भ2 पिह  ने डॉ. रामदेव झा तकर बाद हुनक ससुर \nचथg288थg4तैरनाथ िम  थg2भ7 ‘अमर’क पथg2भैात रामदेव झाक समिध िव  थgआ24ानाथ झा िव िद  त, तखन \nआन जाित कथg24आ के कहए थg4तूाथgआआ2णोमे िव  रोधाभास संभव छै। माल महराजक ि◌ मजथgआैभ \nखेलए होली। सािह थg284य अकादेमी देशक जनताक ऊपर लागल कर  (टेथg27तस ) सँ \nचलैत अिछ । भातसँ सथgआ82ा भारी, िम िथ लामे थg4तूाथgआआ2णक आबादी माथg2भभ पा◌ँचसँ छओ \nथg2ै2ित  शत आ संपूणथgआैं मैिथ  लीपर हुनके अिध कार। अहूमे िक छु पागधारी ऐ सािह िथg284य  क \nमंचकथg24आ प ◌ँिज यौने छिथ । मैिथ ली गाममे रिह िन हार आम लोकक भाषा िथ क। जखन \nिम िथ ला राथg27ैयक बात होइत अिछ   तँ बेगूसराय के कहए हम सभ बथgआैआका धिर  \nचिल  जाइ छी मुदा जॱ अिध कारक गप तँ समथgआत4तीपुर आ मधेपुरा आिद  क थg4तूाथgआआ2णो \nसभ भदेसक मानल जाइ छिथ। ओना भदेसक थg4तूाथgआआ2णमे सँ िक  छु सािह थg284यकार \nजेना सुरेथg288थg4तै झा ‘सुमन’, माकथgआैंथg28आडेय  थg2ै2वासी, कीितथgआैं  नारायण िम थg2भ7 सन िक  छु लोक \nसथg2ू4मािन  त कएल गेल छिथ  िक एक तँ ओ सभ दरभंगा आ पटनाक बीच झुलैत \nउथg2भ4रबिर  या संथgआत4कािर  क लोकक िव दूषक रहलाह। \nऐ बेरक सािह थg284य अकादेमी पुरथgआत4कार तँ िनलथgआैंथg27ैजताक पराकाथg4ं7ाकथg24आ पार कऽ  \nदेलक। वतथgआैंमान मैिथ  लीक सवथgआैंथg2भ7ेथg4ं7 गथgआ24कार जगदीश थg2ै2साद मंडलक नाओं \nिनणथgआैभयक मंडल धिर   नै पहुँचल। उदय नारायण िसंह ‘निच केता’ आ सुभाष \nचथg288थg4तैय यादवपर भारी पिड़   गेलाह चथg288थg4तैनाथ िम  थg2भ7 अमरक चेला उदयचथg288थg4तै झा \nिव नोद, किह या धिर  एना चलैत रहत? \nगलती पछाित क सािह थg284यकार अथवा दिछ  नाहा थg4तूाथgआआ2ण सािह  थg284यकारो सबहक  \nछिथg288हप। अपने पाग पिह  र ई िब सिर  जाइ छिथ  जे जइ  समाजक ओ थg2ै2ित  िन िध थg284व  \nकरै छिथ न ओ किह यो हुनका माफ नै करतिन । पाग माथg2भभ थg4तूाथgआआ2ण आ कणथgआैं-\nकायथgआत4थ  पिर वारक सकल मंगलकायथgआैंमे पिह  रल जाइत अिछ । आन जाित क मथg287य \nएकर कोनो थg2ै2योजन वा परंपरा नै। तखन िम  िथ लाक सभटा सािह िथg284य  क समारोहमे \nपाग पिह रेबाक थg2ै2थाकथg24आ की मानल जाए ? चाटुकार थg4तूाथgआआ2ण सािह  थg284यकार ऐ थg2ै2था \nथgआ2भारा की  थg2ै2मािण  त करबए चाहै छिथ  जे मैिथ ली माथg2भभ थg4तूाथgआआ2णेटा केर भाषा िथ  क?  34 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nगलती िक छुए लोक करैत अिछ  आ दोष सथg2ू4पूणथgआैं समाजपर मढ़ल जाइत अिछ  । \nथg4तूाथgआआ2णोमे थgआत4व . गोपालजी झा गोपेश, थgआत4व . कालीकाथg288त  झा ‘बूच, थgआत4व . चतुरानन \nिम थg2भ7, थg2भ7ी सथg284यनारायण झा, डॉ. बुिथgआ2त  नाथ िम थg2भ7, डॉ. िव थgआ24ापित   झा आ थgआत4व  . थg2ै2ो. \nरामकृपाल चौधरी ‘राकेश’सन रचनाकारक संग थg288याय नै भेल िक  एक तँ ओ सभ \nऐ चाटुकार मंचक सदथgआत4य नै छलिथ   वा छिथ । तँए समथg288वयवादी थg4तूाथgआआ2ण  \nसािह थg284यकारकथg24आ ऐ िग  रिग िट या लोक सभसँ मैिथ लीक रथg2भ2ा करए पड़तिन  । हम \nसािह थg284यमे आरथg2भ2णक समथथgआैंन नै करैत छी मुदा सबहक थg2ै2ित   सथg2ू4यक भाव रखबाक \nचाही। िव गत १० समारोहसँ सगर राित  दीप जरयमे मैिथ लीक साथg2ू4यवादी थg2ै2थgआै4जल \nसािह थg284यकार जगदीश थg2ै2साद मंडल भाग लऽ रहल छिथ   मुदा गोधूिल  बेलामे थg2ै2ारथg2ू4भ \nहोमएबला ऐ कथागोथg4ं7ीमे हुनका कथा-पाठक आइ धिर  राितक  १ बजेसँ पिह ने \nअवसर नै देल गेल अिछ   ।  \nकिव  राजदेव मंडल, मेघन थg2ै2सादकथg24आ अनुवादक कोनो एसाइनमथgआ7तट नै भेटलिन  । हम \nिव थg2भ8ासक संग कहै छी जे राजदेव मंडल , मेघन थg2ै2साद  आ दुगथgआैभनंद मंडल  \nखुशीलाल झासँ थg2भ7ेथg4ं7 अनुवादक िसथgआ2त  हेताह । डॉ. रवी थg288थg4तै चौधरी मोहन भारथgआ2भाजसँ \nथg2भ7ेथg4ं7 आलेख िल  खै छिथ । बेचन ठाकुर आ डॉ. उदय ना. िसंह निच केता महेथg288थg4तै \nमलंिग यासँ नीक नाटककार छिथ । डॉ. शेफािल का वमथgआैभ उषािक  रण खानसँ थg2भ7ेथg4ं7   \nमिह ला रचनाकार छिथ । \nआनंद कुमार झाकथg24आ जे सथg2ू4मान देल गेल तेकर हम समथथgआैंन करैत छी। परंच जॱ \nओ आनंद पासवान वा आनंद मंडल रिह तिथ  तखन ई संभव छल? \nजॱ आधुिन क पीढ़ीक लोक ऐ कु-बेबथgआत4थाक िव  रोध नै करताह तँ संभव अिछ  जे \nहमर थgआत4वगथgआै8य िप  ता कालीकथgआै4त झा ‘बूच’क किव ताक ई पथgआैआित   सथg284य थg2ै2तीत भऽ \nजाए- “िद वस िन कट ओ आिब  रहल अिछ  हेती मैिथ ली सभसँ कात...।” \nओना ऐ थg4तूाथgआआ2णवादी सोचबला िक  छु संथgआत4थाक सथg2ू4यक कायथgआैंक सराहना करब सेहो \nआवथgआत2यक। जेना िम िथ ला सथgआै4थgआत4कृित  क पिर षद जमशेदपुरक वािषथgआैंक कलेथg28आडरमे \nपागबला संथgआत4कृत  आ अवहथgआ27क  िव थgआ24ापित  क संग-संग लोकदेव सलहेसक फोटो \nदेिख  नीक लागल। ऐ लेल थg2ै2ो. अशोक अिव चल आ थg2ै2ो. रवी थg288थg4तै  चौधरीक संग-\nसंग थg2भ7ी एस .एन. ठाकुर आ सथg2ू4पूणथgआैं पिर  षद् धथg288यवादक पाथg2भभ छिथ  । ऐ थg2ै2कारक \nसमथg288वयवादी सोचकथg24आ शतश : नमन।  िवदेह सदेह:११  || 35  \nअंतमे, हमर आथgआूंह यएह जे सथg2ू4यक दृिथg4ंैकोण राखब अिन  वायथgआैं नै तँ मुथg27ंय  धार \nसुखा जाएत आ समानथgआै4तर धार बहबे करत।  \n \nडा. अ ंg26च ण  कु म ा र ि सं ह  \nउजड़ैत गाम : बसैत शहर? \nकी कहू, बहुत िदन पर १ जून २०१२ कथg24आ\n  महावीर हाथgआत4पीटल  गेल रही। \nहाथgआत4पीटल की गेलॱ, िमथg2भभ मंडली संग कोशी कात जएबाक अवसर पिर लािग \nगेल। अवसरो एहन जे नागो बाबू सेथgआ8ूेटरीक नाितक जथg288म -िदन पटनासन शहरकथg24आ \nछोिड़ कोशीक कछेरपर बसल ‘बलुआहा’ आ पूवथgआै8 तटबथg288धक कातमे थgआत4थािपत \nमिहषी थg2ै2खंडक एकलौता कॉलेज , माने िशथg2भ2कक , छाथg2भभक , समाजक कॉलेज नै \nअिपतु सेथgआ8ूेटरीक वैयिथg27ततक सथg2ू4पिथg2भ4 , मे मनाओल जा रहल छल। ऐ अवसरपर \nिशिथg2भ2त आथg2भआाकारीक फौजमे हमहूँ समाहूत छ लॱ। जिहना ओइ ठाम पहुँचलॱ िक \nसेथgआ8ूेटरीक नजिर हमरापर पड़तिह किह उठलाह, “ओ अथg2ैभण बाबू! किहया एलॱ, \nखोजो-खबिर नै रखैत छी। अपने तँ मैसूर जाएकथg24आ हमरा स भकथg24आ िबसैिरए गेलॱ। \nआब हम िहनका सभक लेल कतेक खटू। आब हमरो उमैर भेल। अहथgआैआ तँ \nजिनतै िछऐ, जे काज टाकासँ हेतै ओ तँ टकै करतै ने। देिखयौ ने टाकाक \nअभावमे कॉलेजक छतक ढलाइ थg2ैभकल अिछ आ  एकटा बात बुझलॱ िक नै, ऐ \nबेरसँ फथgआत4ट पाटथgआैंमे एडिमशन सेहो हएत।” तखने हुनक नाित आिब कहैत छिन \nजे- “नानाजी हमरा पैसाब लागल अिछ, हम कतए पैसाब करब, ऐ ठाम कतौ \nबाथथg2ैभम कहथgआैआ देखै िछऐ? तइपर ओइ ठाम जमकल बैसल एम. ए. पास सभमे सँ \nकेओ बािज उठलाह- ‘एतेकटा फीथg2ू8ड अिछ , कतौ अहथgआैआ पैसाब कए िलअ। ’ ओ \nबथg274चा कनेक काल चुप रहल आ सोचैत बािज उठल - ‘एना कतौ खूजलमे \nबाथथg2ैभम कएल जाइ  छै, जँ इथg288फेथg27तशन भए जाएत तँ?’ नामी-िगरामी िवथg2भ8िवथgआ24ालय   36 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसभसँ थg2ै2ाथg2ूतत िडथgआूंीधारीक लेल ऐ थg2ै2थgआंंक कोनो उथg2भ4र नै छल। अथg274छा छोड़ू, हमहूँ \nकोन फेरामे फँिस गेलॱ, आधुिनकता, वैथg2भआािनकता एवं थg2ै2कृित -परंपरामे ओझराएल \nजा रहल छी। अखन जथg288म -िदनक केक कटबामे एवं मासुक भोजमे िबलथg2ू4ब \nछल। भगवान जी, अरिबथg288द जी, थg2ै2थgआै4जल  भाइजी एवं िवजय जीक िवचार भेल जे \nिकऐ नै ऐ बीचक समयमे कोशीपर बनैत पुल देखल जाए। सभ गोटे ए.सी. सँ \nसुसिथg27ैजत गाड़ीमे बैिस कोशी बाथg288ह िदस िबदा भेलॱ जे कॉलेजसँ माथg2भभ एक \nिकलोमीटरपर छल। ‘बलुआहा’ बाजारमे ओ लोकिन अपन-अपन पिसथgआ82क \nिहसाबसँ खएबा-िपबाक लेल वथgआत4तु-जात िकनैत गेलाह। गाड़ीकथg24आ बाथg288ह पर लगा सभ \nगोटे ओतुका दृथgआत2य एवं बनैत पुलक कायथgआैं केर गितशीलताक आनथg288द खाइत -पीबैत \nलेब थg2ै2ारंभ कएल। ऐ ठाम हम एकटा बात किह दी जे िवजय जी, जे अपन \nपंचायतक थg2ै2धान (मुिखया) सेहो रिह चुकल छिथ, \n सहरसा िजलाक मिहषी \nथg2ै2खथg28आडक स भसँ पैघ जमॴदार थgआत4व . गंगा बाबूक एकलौता पुथg2भभ िथकाह। करीब \nसतरह वषथgआैं पिहने थg2ै2ो. (डॉ.) सुभाषचथg288थg4तै िसंह (मैिथली थg2ै2ाथg287यापक , ए.एन.कॉलेज, \nपटना) जीक आवास बहादुरपुरमे  हुनकासँ पिरचय भेल छल एवं पिरचय \nआथg284मीयतामे पिरविथg2भ4थgआैंत भेलोपरथgआै4त ओ कहने छलाह , किहयो अहथgआैआ हमर गाम चलू; \nहम अहथgआैआकथg24आ कोशी नदीमे नाह पर बैसा िझलहिरक संग कोशीक ओइ पारक अपन \nकचहरी (कामत, बासा) देखाएब। समय सापेथg2भ2 नै भेलाक कारणथg24आ एहन संभव नै \nभए सकल छल। मुदा आइ कोशी बाथg288हपर गथg2ूतपक थgआ8ूममे ओतेक वषथgआैं पिहलुका \nबात चिल पड़ल। ओ बािज उठलाह- ‘अथg2ैभण  जी आब हमर कचहरीपर चािर \nचथgआं2ा चिल जाइत अिछ।’ हम ई सुिन िविथgआत4मत  तँ भेबे केलॱ, अिवथg2भ8सनीयता \nसेहो हुलकी मािर रहल छल। बाथg288हेपर सभ गोटेक िवचार भेल जे तेसर िदन \nहम सब कोशीक ओइ पार कचहरीपर जाएब एवं ओइ ठाम िदन-राितक भोजन \nकए राितएमे आपस भए जाएब। िवजय जी ओतैसँ मोबाइलक माथg287यमे अपन \nकचहरीक मैनेजरकथg24आ बीस-पथg274चीस  गोटेक िदनुका एवं रतुका भोजनक थgआतंयवथgआत4था \nकरबाक लेल आवथgआत2यक  िनदथgआ7ंश  दए देलिथg288ह।  पछाित हम सभ कॉलेज आिब \nभोजनोपरथgआै4त  सहरसा घुिर गेलॱ। \nपूवथgआैंिनधथgआैभिरत  कायथgआैंथgआ8ूमक  अनुसारथg24आ कोशीक पुबिरया एवं पछबिरया धारक बीच \nअविथgआत4थत  झारा पंचायतक िशशौना गाम जएबाक जे ितिथ िनिथg2भैत  छल ओकरा \nथg2ै2ित  हम कनेक उदासीन छलॱ, िकएक तँ सूयथgआैं भगवानक थg2ै2कोपक  कारणथg24आ थg2ै2चथg28आड  \nगरमीमे घरसँ बहराएब लू कथg24आ आमंथg2भभण  देब सन छल। की कहू! िनधथgआैभिरत  ितिथकथg24आ  िवदेह सदेह:११  || 37  \nफोनक घंटी बाजब थg2ै2ारंभ  भए गेल एवं हमरो जाइए पड़ल। सहरसासँ जाइबलाक \nलेल दूटा ए.सी. युथg27तत  थgआत4कारिपयो लागल एवं हम सभ ओइमे सबार भए िबदा भए \nगेलॱ ‘उजड़ैत गाम आ बसैत शहर’क वाथgआत4तिवकताक  अवलोकनाथथgआैं।  ए.सी. युथg27तत  \nगाड़ी एवं ठथg28आढा पेय पदाथथgआैंक  कारणथg24आ याथg2भभामे कोनो बेसी तकलीफ नै भए रहल \nछल। हम सभ बलुआहामे कोशीपर बनैबला पुल टिप ओइ पार िशशौना गाम िदस \nबढ़लॱ। ओइ पंचायतक थg2ै2धान  (मुिखया) थg2भ7ी अथg2ैभण  यादव जिनक पैतृक गाम \nिशशौने छिन, सेहो हमरा सभक थgआत4वागताथथgआैं एवं रथgआत4तामे कोनो तरहक तकलीफ नै \nहुअए, तइ लेल हमरा सभक संग छलाह। कामतपर शीथgआू2ाितशीथgआू2  पहुँचबाक लेल \nसड़क मागथgआैंकथg24आ छोिड़ कोशी नदीक काते कात गाड़ी बढ़ए लागल। बािढ़ अएबासँ \nबहुत पिहनिह कोशीक कटिनयथgआैआ एवं ओइसँ उपटैत लोकक दृथgआत2यसँ हृदय तँ थg4तैिबत  \nभेबे कएल, अिपतु कोशी मैयाक एहन ताथg28आडव सँ डरो भेल जे कहॴ हमरो सभक \nगाड़ी कटिनयथgआैआक  कारणथg24आ नदीमे नै समा जाए। ओइ ठामक लोकक जीवन केर \nमािमथgआैंक िचथg2भभण मैिथली सािहथg284यकथg24आ के कह ए, भारतक अनेको सािहथg284य मथg287य िवथgआ2भान \nलेखक लोकिन थg2ै2थgआत4तुत कए चुकल छिथ , तथg24आ ओतुका दुथg2ैभहताक हम की बखान \nकथg2ैभ , एहन शथg2ू2द -सामथg28भयथgआैं हम रामे नै अिछ। ए.सी. युथg27तत  गाड़ी रहलोपर हम सभ \nसुथg2ैभज  भगवानक थg2ै2कोपक पूणथgआैं अनुभव कए रहल छलॱ, परंच ओइ ठामक नेना-\nभुटका, वृथgआ2त -विणता सभ केओ अपन-अपन काजमे मथgआत4त  छल। कोशी मैयाक \nधारमे छोट-छोट नेना-भुटकाकथg24आ उमकैत देखलॱ तँ हमर देहक रोइयथgआैआ डरसँ \nभुटकए लागल जे कही◌ं ई सभ भािस ने जाए। ओ सभ तँ जेना एहन िथgआत4थितसँ \nअनिभथg2भआ  अपनामे मथgआत4त  भए कोशी मैयाक धारमे िनिथg2भैत  भए उमकैत छल जेना \nमायक कोरामे नेना। \nखेत वा खेतक बीच टायर गाड़ी एवं थgआूूैथg27तटरक  लीख पर चलैत हमरो सभक \nगाड़ी धूरा उड़बैत, खीरा, ककरी, परोड़, सजमिन, कदीमा, मुंग एवं मकइक \nभुथgआ2ैाक ठाम-ठाम लागल ढ़ेरीक अनुपम दृथgआत2य देिख लागल  जेना अनपूणथgआैभ थgआत4वतः \nऐठाम बास करैत होिथ, गंगा बाबूक कचहरी एवं युवा थg2ै2धान  अथg2ै4ण  यादवक गाम \nपहुँिच गेल। िशशौना पहुँिचते सथg2ू4पूणथgआैं गामक लोक थgआत4वागताथथgआैं एवं िजथg2भआासाथथgआैं आिब \nगेलाह। महपुरा िनवासी थg2भ7ी रामनरेश िसंह उफथgआैं ‘मुिखयाजी’ आकाशवाणी पटना, \nिवजयजी, थg2ै2थgआै4जल  भाइजी एवं अरिबथg288दजी कथg24आ ओतुथgआं2ा लोक पिहनेसँ िचथg288हैत  छल, \nतथg24आ हुनका सभकथg24आ ओ लोकिन नाम एवं सथg2ू4बथg288धक  आधारपर थg2ै2णाम  करैत गेलाह। \nहम, मदनेथg2भ8र  ठाकुर उफथgआैं ‘भगवान जी’ (मिहषी), िमिथलेश, लथgआभतमण एवं  38 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nिसकथg288दरकथg24आ औपचािरकता एवं आितथg28भयवश  थg2ै2णाम  करैत बैसाओल गेल। अथg2ैभण  \nयादव जे ओइ गामक बेटाक अितिरथg27तत  िवकासपुथg2भभ  थg2ै2धान  (मुिखया) एवं िवजयजी, \nजे ओइ गामक जमीथg288दार  छिथ, दुनूक लोकिथg2ै2यता ओइ ठाम एकिथg2भभत  थgआूंामीणक  \nआवभगतसँ बुझना गेल। िकछु समयोपरथgआै4त  िवजयजीक इशारापर खथgआत4सीक  मासु, \nभात, रोटी, सलाद एवं दहीक संग भोजन लगाओल गेल एवं हम सभ \nभोजनोपरथgआै4त  आरामक मुथg4तैामे आिब गेलॱ। पथgआैआच -छओ बजे सथgआैआझक  लकधक हम \nसभ कोशीक पछबिरया धार, जे बेलदाबर नदीक नामसँ जानल जाइछ एवं ऐ \nनदीमे कोशीक कोनो धारसँ पैघ माछ पाओल जाइछ, क कात गेलॱ, जतए \nहिटया लागल छल। हम सभ ओइ बेलदाबर नदीक कछेरपर छोट-छीन हिटयाक \nअवलोकन केलॱ एवं पान खाइत ओतुथgआं2ा िथgआत4थित पर बात करैत रहलॱ। हम एवं \nमुिखया जी (आकाशवाणी, पटना) कथg24आ छोिड़ सभ गोटे बेलदावर नदीमे उतिर खूब \nउमकैत गेलाह एवं भगवान जी ओइ थgआ8ूममे अपन गरक सोनाक बनल मायतारा \nमैयाक चकती सेहो गमा देलिन। \nझलफल भेलोपरथgआै4त  हम सभ कचहरीपर आपस अबैत गेलॱ। गरमीक अिधकताक \nकारणथg24आ ओइ गामक दुइ मंिजला थgआत4कूलक  छतपर ओछाओन लगाओल गेल एवं हम \nसभ ओइ ठाम आराम करए लगलॱ। िशशौनाक पूब भागमे एकटा पैघ भवनक \nिनमथgआैभण  कायथgआैं देिख हम पूिछ बैसलॱ जे एतेक पैघ पथgआं2ा के बनबा रहल अिछ, \nतइपर ओतुथgआं2ा मुिखयाजी अथg2ै4ण यादव कहलिन जे ई बािढ़ राहत सेथg288टरक थg2ैभपमे \nसभ गाममे बनाओल जा रहल अिछ। कोशीक ढेबमे बसल गाममे दू महला \nथgआत4कूल , बािढ़ राहत भवन, कतौ सौिलंग युथg27तत सड़क तँ क तौ-कतौ कथg274ची सड़क , \nजे एक गामसँ दोसर गामकथg24आ जोड़ैत , एतबे नै गामक बीचो-बीच िसमेथg288ट सँ ढालल \nसड़क देिख एवं ओतुथgआं2ा लोकक मुँहसँ नीितश राथg27ैयक सुशासनक बखान सुिन \nिबहारक कथg2ू8याणक संभावना जगैत देख लॱ। राितमे हम सभ फेर भात-रोटी, \nमाछ, सलाद एवं दहीक संग भोजन केलॱ एवं पान खाए सहरसा आपस जाए \nदेबाक आथgआूंह कएल तँ ओ इ ठामक लोक कहए \n  लगलाह जे एना कतौ भेलैए जे \nएतेक राितकथg24आ थgआ2भािर परसँ अितिथ िबदा ह एत। गॱआ सभकथg24आ मनबैत हम सभ िबदा \nभए सहरसा अपन-अपन आवास पर पहुँिच गेलॱ। मुदा हमर मनमे बसल \n‘उजड़ैत गामःबसैत शहर’क संगक संग, जे ओही ठाम सभ तरहथg24आ खािरज होइत \nथg2ै2तीत भेल , सथgआ24ः देखल  कोशीक बीच बसैत गाम िशशौना, ओइ ठाम िनवास \nकरैत िनथgआत2थg274छल लोकक सथg2ू4पूणथgआैं िवकास िदस उठाओल सरकारक डेग अओर तेज  िवदेह सदेह:११  || 39  \nकोना हुअए, तही बीच ओझरा गेल। \n \nभ ा ष ा  ज ा ि त ग त  स ंg2भच प ि ंg25च  नै अि प तु  स ा म ा ि ज क  स ंg2भच प ि ंg25च \n                                           \nभाषाक उथg284पित समाजमे भेल अिछ अओर समाजक िवकास भाषाक आधारपर \nहोइछ। ऐ तरहथg24आ भाषा अओर समाज दुनू अथg288योथg288यािथg2भ7त अिछ। ऐ मादे हम कहए \nचाहै छी जे मैिथली भाषा कोनो जाित िवशेषक सथg2ू4पिथg2भ4 नै अिपतु ई तँ सामािजक \nसथg2ू4पिथg2भ4 िथक। सामािजक थgआतंयवहारे भाषाक मुथg27ंय उथgआंूेथgआत2य अिछ। भाषाक िवकास \nआ संरथg2भ2ण समाजमे होइछ अओर एकर थg2ै2योग सेहो समाजमे होइछ। मैिथलीकथg24आ \nदूरगामी थg2भ2ित पहुँचाबैबला िकछु लोकक कहब अिछ जे घर -घरारी सदृश मैिथली \nसेहो हमरा सभक पैतृक संपिथg2भ4 अिछ , जे िक सवथgआैंथा अनुपयुथg27तत , िकएक तँ \nसथg2ू4पूणथgआैं िमिथलामे रहए बला सभ वगथgआैंक नेना जथg288मेसँ अपन मातृभाषा मैिथली \nबजैछ। \nहम सभ भाषाक बलथg24आ असगरमे सोचै एवं मनन करै छी मुदा ओ भाषा ऐ सामाथg288य \nयादृिथg274छक थg287विन -थg2ै2तीकपर आधािरत भाषासँ िभथgआ82 होइछ। भाषा आथgआ24ोपथgआै4त समाजसँ \nसंबंिधत होइछ। भाषा एक सामािजक सथg2ू4पिथg2भ4 अिछ। ऐसँ थgआत4पथg4ंै होइत अिछ जे \nकोनो सािहथg284यकार वा भाषा थg2ै2ेमी भाषाक िनमथgआैभता नै भए सकैछ। भाषामे होइबला \nपिरवतथgआैंन थgआतंयिथg27ततकृत नै भएकथgआ7त समाजकृत होइछ।  \nभाषाक सामािजक थgआत4तरपर अथg288तर भए जाइछ। िवथgआत4तृत थg2भ2ेथg2भभमे बाजल जाएबला \nभाषाक आपसी िभथgआ82ता देखल जाए सकैछ। सामाथg288य थg2ैभपमे सथg2ू4पूणथgआैं िमिथलाक \nलोक मैिथलीक थg2ै2योग करैछ  मुदा अलग-अलग थg2भ2ेथg2भभक मैिथलीमे पयथgआैभथg2ूतत िभथgआ82ता \nहोइछ। एहन िभथgआ82ता ओकर शैिथg2भ2क , आिथथgआैंक , थgआतंयावसाियक , सामािजक, \nसथgआै4थgआत4कृितक तथा भौगोिलक थgआत4तरक कारणथg24आ होइछ। प ढ़ल-िलखल लोक जतबा \nसाकथgआै4थg2भ2 भएकथg24आ भाषाक थg2ै2योग करैछ , साधारण अथवा िबनु पढ़ल-िलखल लोक \nओतेक साकथgआै4थg2भ2 भएकथg24आ भाषाक थg2ै2योग नै कए सकैछ। एहन थgआत4तरीय बात कोनो \nभाषाक समय िवशेषमे कएल गेल भाषा-थg2ै2योगसँ अनुभव कएल जाए सकैछ।  \nिवथg2भ8क स भटा काजक संपादन थg2ै2थg284यथg2भ2 वा परोथg2भ2 थg2ैभपथg24आ भाषेक माथg287यमसँ होइछ , ई \nतथg28भय सवथgआैंमाथg288य अिछ। स भटा थg2भआान भाषेपर आधािरत अिछ। थgआतंयिथg27तत -थgआतंयिथg27ततक  40 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसंबंध वा समाज-थgआतंयिथg27ततक संबंध भाषाक अभावमे असंभव अिछ, इहो भाषाक \nसवथgआैंथgआतंयापकताक थg2ै2बल थg2ै2माण अिछ।  \nमनुथgआतआयक संग -संग भाषा सतत गितशील रहैछ। समाजक संग भाषाक आरंभ भेल \nअओर आइ धिर गितशील अिछ। मानव समाज जाधिर रहत ताधिर भाषाक \nअिथgआत4तथg284व बनल रहत। कोनो थgआतंयिथg27तत वा समाजक थgआ2भारा भाषामे कमोवेश पिरवथg2भ4थgआैंन \nकएल जाए सकैछ, परंच एकरा समाथg2ूतत  करबाक सामथg28भयथgआैं ककरोमे नै रहैछ। \nभाषाक पिरवथg2भ4थgआैंनशीलताकथg24आ थgआतंयिथg27तत  वा समाज थgआ2भारा रोकल नै जा सकैछ। संसारक \nसभ वथgआत4तु सदृश भाषा सेहो पिरवथg2भ4थgआैंनशील अिछ , जेना संथgआत4कृतमे ‘साहस’ शथg2ू2दक \nअथथgआैं अनुिचत वा अनैितक काजक लेल उथg284साह देखाएब छल , मुदा आब ई शथg2ू2द \nमैिथलीमे नीक काजमे उथg284साह देखैबाक अथथgआैंमे थg2ै2युथg27तत होइछ।  \nभाषा पिरवथg2भ4थgआैंनशील अिछ। ईएह कारण अिछ जे सभ भाषा एक युगक बाद \nदोसर युगमे पहुँिच कए बहुत फराक भए जाइछ। ऐ थg2ै2कारथg24आ पिरवथg2भ4थgआैंनक कारणथg24आ \nभाषामे िविवधता आिब जाइछ। जँ भाषा-पिरवथg2भ4थgआैंनपर साफे िनयंथg2भभण नै राखल \nजाएत तँ तेजीसँ पिरवथg2भ4थgआैंनक पिरणामथgआत4वथg2ैभप िकछुए िदनमे भाषाक थg2ैभप अबोथg287य भए \nजाएत। भाषा-पिरवथg2भ4थgआैंन पूणथgआैं थg2ैभपसँ रोकल तँ नै जा सकैछ, परंच भाषामे \nबोधगथg2ू4यता बनाकथg24आ रखबाक लेल ओकर पिरवथg2भ4थgआैंनक थgआ8ूममे एकटा मानक थg2ैभप रहब \nअित आवथgआत2यक।  \nअथg288ततः हम कहए चाहब जे भाषा अपन  समाजक संथg2ै2ेषणक अथg288यतम साधन \nिथक। एकर माथg287यमसँ वथg2भ4थgआैंमान एवं अतीतकथg24आ परखल जा सकैछ संगिह ओक र \nभूत एवं वथg2भ4थgआैंमानक पृथg4ं7 भूिमपर भिवथgआतआयकथg24आ देखल जा सकैत अिछ। भाषा मुखिरत \nभए थgआतंयिथg27ततककथg24आ सथg2ू4थg2ै2ेिषत करैछ , मुदा कतेको बेर मौन रिह सथg2ू4पूणथgआैं समाजक \nभावनाकथg24आ अिभथgआतंयथg27ततत कए दैत अिछ। भाषाकथg24आ भाषेक माथg287यमसँ बुझल जाइछ आ \nतथg24आ ई थg2ै2िथgआ8ूया एतेक सरल थg2ै2तीत होइत अिछ। यथgआ24 िप इहो देखल जाए सकैत \nअिछ जे हम सभ एकर सही थg2भ2मताकथg24आ नै आ◌ँिक िदगथg4ंतिमत भए जाइत छी। \nअंततः समाजेकथg24आ बहुत रास चीज गमाकथg24आ एकर थg2भ2ितक आकलन करए पड़ै छै, \nजेिक कोनो भाषाक िवकासकथg24आ अवथg2ैभथgआ2त ओ गितहीन बनबैछ। \n   िवदेह सदेह:११  || 41  \nराम भ र ो स  क ा प ि ड  ंgच1ड म र  \nमै ि थ ल ी  ल ो क  सं ंg3डच कृि त  सं ग ो ंgच1ण ी  अ ंg2षष त र ग त  ल ोक न ा य क  स ल हे स ः च च ंg365 –प ि रच च ंg365  \nका यंg361 ंg3षभ म  स ंg2भच प ंg3ष2   \n \nिमिथलाथg278चल नेपालक होइक वा भारतीय थg2भ2ेथg2भभक , ज◌ँ एक गोट लोकगाथाक \nमहानायक ककरो◌े जीवन चिरथg2भभ बेसी लोकमुखी, जनजन बीच चिचथgआैंत , लोकिथg2ै2य \nछै त◌ँ ओ िथकै लोकनायक सलहेसक। िसर हा िजथg2ू8ला अथg288तगथgआैंत मिहसौथामे \nजथg288मल सलहेसक जीवन काफी आरोह –अवरोहस◌ँ भरल छै। िविभथgआ82 लोकगाथा \nगायक सभ कथानकक िविभथgआ82 भेदके◌ँ जनसमथg2भ2 लाओल करैत अिछ। तथg288थg2भभ -मथg288थg2भभ \nआ िसिथgआ2तक कथा सभ ऐमे भरपूर देखल जाइछ । सुगा सलहेसक गुथg2ूततचर होइछ \nजे मथg288थg2भभीक थg2ैभपमे सेहो थg2ै2ितिथg4ं7त छै। हाथीक नाउँ भौरानथg288द राखल गेल छै त◌ँ \nथgआत4वयं सलहेसके◌ँ मािनक दहस◌ँ भँमरा बना कए मािलनी सभ चोरा कऽ लऽ \nजाइछ । सथg2ू4भवतः एहन थg2ै2सथgआंभ  सभ गाथा गायक सभक मुहस◌ँ थपैत आएल भऽ \nसकैछ। मुदा एकटा बातमे सभ एकमत होइछ जे सलहेसक जथg288म  मिहसौथा, \nराजा कुलेथg2भ8रक द रबारमे पहरेदारी, चोरीक आरोप, जेलचलान आ अथg288तमे \nमािलनीथgआ2भारा मुिथg27तत ।  42 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n \nओ देवताक थg2ैभपमे दुसाध जाितमे पूिजत छिथ। दिलत उथg284थानक िनिमथg2भ4 सयॱ वषथgआैं \nपूवथgआैं सामथg288तसँ (चुहड़ सामथg288त !) लिड़ कऽ अपने छुथgआ2ैे राथg27ैयक थgआत4थापना आ थg288यायक \nलेल लोकिथg2ै2यताक चरममे पहु◌ँचैत ‘देवता’क आथgआत4पद थg2ै2ाथg2ूतत क ऽ पूिजत हएब थgआत4वयं \nजयब धथgआैंन सलहेसक जीवन गाथाक अथg284यथg288त रोचक पथg2भ2 िथक । सलहेस गाथामे \nएक िदश थg2ै2ेम छै त◌ँ दोसर िदश तथg284कालीन िमिथला थg2भ2ेथg2भभमे उथg2भ4री आथgआ8ूमणकारी \nसभस◌ँ एकर रथg2भ2ाक चुनौती सेहो छै। सामथg288त  सभस◌ँ समाजके◌ँ जोगएबाक गहन \nिजथg2ू4मेबारी िथक त ◌ँ परिनभथgआैंरतास◌ँ मुथg27तत भ ऽ अपन सैथg288यशिथg27ततक िवकास कऽ अपन \nसथg2भ4ाक थgआत4थापनाक गहन लथgआभतय सेहो। अ थgआ22ुत पराथgआ8ूमी छलाह सलहेस । सभ \nचुनौती सभके◌ँ सामना करैत अथg288ततः अपन अिभयानमे सफल भ ऽ मिहसौथाके◌ँ \nराजधानी बनौलिन । \n \nनेपाली भूिमक ई वीर लोकनायक, मुदा आइ धिर िशथg4ंै सािहथg284यक संरथg2भ2क सभ  िवदेह सदेह:११  || 43  \nथgआ2भारा उपेिथg2भ2त रहैत आएल अिछ। िकए एना भेल तँ तकर एथgआं2ेटा कारण देिख \nपड़ैछ, दुसाध सभक कुलदेवताक थg2ै2ित िकए अनावथgआत2यक उथg284सुकता! अथg288य जाित \nवा वगथgआैंमे अिथgआत4तथg284वे नै रहल किव लोकिन, सािहथg284यकार  सभक जथाभावी रचना \nसभ उथg284खनन क ऽ कऽ नयथgआैआ–नयथgआैआ इितहास रचिनहार  सभ िसर हा िजथg2ू8लाक \nचौहथgआंूीमे अ पन शौयथgआैंपूणथgआैं जीवन िबतौिनहार महानायक सलहेस जानाजानी उपेिथg2भ2त \nकएल गेलाह आ पिरणमतः आइ हुनका बारेमे लोककथg28आठमे बा◌ँचल अबैत गाथा \nसभ आ तकरा मथg278चमे थg2ै2दिशथgआैंत कर ऽबला नाच सभ िवलुथg2ूतत भ ऽ रहलैक अिछ।\n  \nईएह किठन अवथgआत4थाके◌ँ थg287यानमे रािख सलहेसक जीवनवृथg2भ4मे केिथg288थg4तैत भए एक टा \nबृहत् गोथg4ं7ी करबाक िवचार आइस◌ँ तेरह मिहना पिहने आएल आ नेपाल थg2ै2थg2भआा–\nथg2ै2ितथg4ं7ानक संथgआत4कृित िवभाग अथg288तगथgआैंत एकरा सामेल कएल गेल ।  \nहम एकर कायथgआैंयोजना बनबैत काल भारतीय ममथgआैंथg2भआ िवथgआ2भान सभके◌ँ एकटा पैनल \nबनेलॱ, जे सभ सलहेसक सथg288दभथgआैंमे िनरथg288तर िलखैत आिब रहल छिथ । नेपालक \nिकछु िवथgआ2भान  सभकथgआ7त सेहो आथgआूंह कए ल। अथg288ततः नेपाल आ भारतस ◌ँ चािर चािर \nगोट कायथgआैंपथg2भभ तय भेल आ पथg2भभाचार -सथg2ू4पकथgआैं कएल गेल। एकर कायथgआैंथgआ8ूम थgआत4थल \nलहान (िसरहा) राखल गेल, जथg2भ4 ऽस◌ँ सलहेसक कीड़ाभूिम सभ लगेमे अविथgआत4थत \nछै। समय २०६९ साल बैशाख २० आ २१ गते राखल गेल। सभ तैयारी पूणथgआैं \nभऽ गेलाक बाद बैशाख १८ गते जनकपुरमे दुखद घटना भेल, बम िबथgआत4फोटमे \nतथg284काल चािर गोटेक आ बादमे एक गोटेक िमला पथgआैआच गोटेक मृथg284यु भ ऽ गेल। \nसभ िदश शोकक लहिर, आथgआ8ूोश देखल गेल। बथg288द , हड़ताल शुथg2ैभ भेल । \nपिरणामतः कायथgआैंथgआ8ूम अिथg288तम थg2भ2णमे थgआत4थिगत कर ऽ पड़लै।  \n \nफेर दोसर ितिथ २०६९ साल असार ४, ५ गते राखल गेल। देहके◌ँ डाहैत \nगमथgआै8मे भारतीय एक  दजथgआैंन िवथgआ2भत् वगथgआैं आ नेपालक त रफस◌ँ सेहो एक दजथgआैंन िवथgआ2भत्  44 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nवगथgआैं सभक समुपिथgआत4थितमे उथg27तत गोथg4ं7ी लहानमे दस बुँदे लहान घोषणापथg2भभ जारी \nकरैत सथg2ू4पथgआ82 भेल अिछ। ऐ गोथg4ं7ीमे अपन आिथथgआैंक सहयोग थgआ2भारा वी.पी. कोइराला \nभारत–नेपाल थg2ै2ितथg4ं7ान पैघ काज केलक, जकर थg2ै2शंसा समथgआत4त उपिथgआत4थत सहभागी \nलोकिन केलिन।\n  \nअखाढ़ ४ गते सूचना तथा सथg278चार मथg288थg2भभी राजिकशोर यादव उथgआं8ाटन केलिन। \nहुनक हाथस◌ँ नेपाल थg2ै2थg2भआा–थg2ै2ितथg4ं7ान थgआ2भारा थg2ै2कािशत “आँगन” पिथg2भभकाक चािरम अंक \nसलहेस िवशेषथgआै4क आ रामभरोस कापिड ‘थg4ंतमर ’क नवीनतम कृित ‘समय–सथg288दभथgआैं’क \nिवमोचन केलिन। तिहना सलहेस लोकनाचकथgआ7त मथg278चीय थg2ैभपमे िजवथg288त राख ऽमे \nिसर हाक शैनी पासवास आ सलहेस गायनकथgआ7त अपन  कथg28आठमे बचा क ऽ रखिनहार \nमधुरी दासकथgआ7त दोसथg2ू8ला आ थg2ै2शंसा–पथg2भभ थg2ै2दान कऽ सथg2ू4मान कएल गेल  छल। \nकायथgआैंथgआ8ूममे सभापितथg284व करैत संयोजक ‘थg4ंतमर ’ िवषय–थg2ै2वेशक थgआ8ूममे लोकनायक  \nसलहेसक िचथg2भभ अंिकत िटकट थg2ै2काशन करबाक आ चोहरबा चौकमे चूह ड़मलक \nथg2ै2ितमा थgआत4थापनाक  मा◌ंग केलिन, जकरा मथg288थg2भभी यादव सहषथgआैं थgआत4वीकार करैत नेपाल \nसरकारस◌ँ होबऽबला सथg2ू4पूणथgआैं सहयोग उपलथg2ू2ध क रेबाक िवथg2भ8ास सेहो िदऔलिन ।  \nकायथgआैंथgआ8ूममे कायथgआैंपथg2भभ आ िटथg2ूतपणी सभ अितिरथg27तत संयोजक ‘थg4ंतमर ’ थgआ2भारा िवथgआ2भथg284सभक \nबीच चािरबुँदे अवधारणापथg2भभ थg2ै2थgआत4तुत कएल गेल छल , जइमे थgआतंयापक छलफल आ \nिनथgआतआकषथgआैंक लेल  चािर गोट समूह बनाओल गेल। जे ५ गते थgआत4थलगत थgआत4थल  सभक \nथg4ंतमणक समापन बैठकमे िविभथgआ82  सुझाव सभक संग थg2ै2थgआत4तुत कएने छल । थgआत4थलगत \nथg4ंतमणमे सलहेस फुलबारीक िविचथg2भभ रचना थg2ै2िथgआ8ूयास ◌ँ अवगत भेलाह त◌ँ सलहेस \nगाथामे िनके महथg284वक साथ आएल कमल दहमे कमल लोप भऽ कऽ सेहो \nपयथgआैंटकीय आकषथgआैंण यथावत रहल बात सब िवथgआ2भान सभ महसुस केने छलाह। \nगोथg4ं7ी सह कायथgआैंशाला-गोथg4ं7ीमे अथg288तमे द स बुँदे लहान घोषणा–पथg2भभ जारी कएल गेल \nछल। घोषणापथg2भभमे िजथg2ू8ला अथवा अथg288य भागमे रहल सलहेस मिथg288दर (गहबर) \nसलहेस फुलबारी, मािनक दह, पकिड़या गढ़, कमलदह, उथg2भ4रवािहनी, कमला आ \nनथg288द मिहरी सन थgआत4थल  सभक संरथg2भ2ण , सथg2ू4बधथgआैंन करब जथg2ै4री अिछ । सलहेस \nगाथामे विणथgआैंत थgआत4थल  सभ नेपालेमे अविथgआत4थत भेल हेबाक कारणे एकर संरथg2भ2ण –\nसथg2ू4बधथgआैंनक दाियथg284व सरकारक अिछ। एहना थgआत4थल  सभक िवकासक पहल हेबाक \nचाही! थgआत4थल  सभक उथg284खनन हेबाक चाही। सलहेस फुलबारीके◌ँ िवथg2भ8सथg2ू4पदा सूचीमे \nसूचीकृत कएल जाए्, एकरा िसमसार थg2भ2ेथg2भभक थg2ैभपमे माथg288यता देल जाए , सन-सन \nमथgआै4ग कए ल गेल अिछ।   िवदेह सदेह:११  || 45  \nअथg288य मा◌ंगमे सलहेस थg2ै2ितथg4ं7ानक गठन हुअए, सलहेस अंिकत डाक िटकटक \nथg2ै2काशन हुअए, सलहेस गाथा स◌ंग जोड़ल ठाम सभकथgआ7त सथg2ू4पकथgआैं मागथgआैं बनाओल \nजाए्, सलहेस फुलबारी िनकट राजमागथgआैंमे सलहेसक मूितथgआैं आ भथgआतंयथgआ2भारक िनमथgआैभण \nहुअए्, सलहेसकथgआ7त रािथgआतआथgआूूय िवभूित घोिषत कएल जाए  आ संथgआूंहालयक थgआत4थापना \nहुअए।  \nसलहेस सथg2ू4बथg288धी एना क य वैथg2भआािनक ढंगस ◌ँ गोथg4ं7ीक आयोजन थg2ै2थम शुथg2ै4आत भेल \nहेबाक बात बतबैत उपिथgआत4थत नेपाल –भारतक िवथgआ2भतजन  सभ अनुसथg288धानक अभाव \nरहलाक कारणथgआ7त एकरा िनरथg288तरता देल जेबाक चाही।  \nदूिदना गोथg4ं7ीमे भारतसँ डा. रमानथg288द झा ‘रमण’, डा. बुचथg2ै4 पासवान , डा. \nकमलकाथg288त झा, डा. भुवनेथg2भ8र गुरमैता, चथg288थg4तैेश , डा. मोिहत ठाकुर, पंचानन िमथg2भ7 \nआिद छलाह त◌ँ नेपाल िदशस◌ँ डा. रामदयाल राकेश, पुरातथg284विवद् तारानथg288द िमथg2भ7 , \nथg2ै2ाथg2भआ रमेश  रथgआं7न झा, पूवथgआैं सथgआै4सद नथुनी िसंह दनुवार , डा. पशुपितनाथ झा, थg2ै2ा. \nपरमेथg2भ8र काप िड़, डा. रेवतीरमण लाल, गोपाल झा आिद िवथgआ2भान  सभक सहभािगता \nछल। \n \n \nिबदापत नाच (मूल िरपोतथgआैभज  \n फणीथg2भ8रनाथ रेणु – भावानुवाद \nमधुपनाथ झा) \nिबदापत नाच  \nऐ नाचक उथg284पिथg2भ4 दरभंगा िजलामे भेलै, एहन अंदाज कएल जाइ छै | लेिकन \nअपने मातृभूिममे ई कोन तरहक अवथgआत4थामे अिछ एकरा कहबाक जथg2ैभरत नै \nबुझाइत अिछ, परंच उथg2भ4री िबहारक िक छु िजला आ भागलपुर, पूिणथgआैंया आिदक \nगाम सभमे आइयो एकर कथg4तै छै। ई छोटका लोक सभक नाच बिन कऽ रिह  46 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nगेल अिछ। तथाकिथत भथg4तै समाजक लोक एकरा देखबामे अपन हेठी बुझै \nछिथ। मुदा मुसहर, धा◌ँगड़, दुसाधक ठाम िववाह, मुंडन संगे अथg288य अवसरोपर \nएकर धूम मचल रहै छै। ऐ नाचमे सात-आठ टा कलाकार रहै छै आ दुइए टा \nवाथgआ24 यथg288थg2भभ - मृदंग आ मंजीरा रहै छै।  \nतँ चलू। िबदापत-नाचक आनंद उठाबी। अपन भथg4तैताकथg24आ िकछु काल लेल \nथg284यािग ....  \nधृ◌ंग धा, धृ◌ंग धा ितथgआ82ा- बािज कऽ मृदंग बौक भऽ गेल। कुन कुन कुन कुन... \nमजीरा थgआत4वरमे संग देल कै।  \nगननायक◌ं फलदायकं पंिडतम् पिततम्... अहथgआैआ स भ हँसू जुिन। ई मंगलाचरण \nछलै, शुथgआ2त संथgआत4कृतमे।  \nधृ◌ंगा धृ◌ंगा धृ◌ंगा धृ◌ंगा- मृदंग बाजऽ लागल। \nिकनकथgआै4, िकनकथgआै4, िकनकथgआै4, िकनकथgआै4.. मजीरा संग देलकै।  \nनाचैब ला चाथg2ैभ तरफ जेथg2ू4हर -जेथg2ू4हर समाजी छल, चथgआं2र देनाइ शुथg2ैभ केलक । \nओकर पाछू िबपटा सेहो िघरनी जकथgआैआ चथgआं2र लगा रहल छल आ मुँहकथg24आ रंग-\nिबरंगक बनबैत ओय -ओय -ओय -ओय बािज रहल छल। \nिधिरनथgआै4गी, िधिरनथgआै4गी, िधिरनथgआै4गी, िधिरनथgआै4गी- मृदंग ताल बदिल दोसर सुर \nिनकाललक। िकनकथgआै4, िकनकथgआै4... आब रहए िदअ। बड़ नचौलॱ... आब बादमे \nनाचक कथा हेतै। \nनाच करैबला एकेटा जगहपर जमा भऽ झूमऽ लागल। िधिरना◌ंिग ितनता, ितटक-\nितटक धा, ितटकल गदिगन धा। ताल समाथg2ूतत भेल आ नाचो शेष भ ऽ गेल आ \nनाचैबला सभ घोघ तािन दशथgआैंक मंडलीमे जा बैसल । नाचमे जे िबपटा बनल छल \nओ नाच करिनहारकथg24आ ताकऽ लागल। धृ◌ंगा-धृ◌ंगा... \n'िधन-ितनक ितनक, िधन ितनक-ितनक'- मृदंग बाजल।  \nसमाजी सुरमे सुर िमलेलक। \n'हे लेल परबेश परम सुकुमािर \nहंस गमन वृषभान दुलािर....' \nनचिनयथgआैआ सभ उिठ िबपटा लग आिब गेल आ हिषथgआैंत भ ऽ िबपटा ओय ओय ओय \nओय केनाइ शुथg2ैभ क ऽ देलक।  \n'िधन-ितनक् ितनक् िधन-ितनक् ितनक्' \n'हे ! तन मन बदन पवन सहजोर हे   िवदेह सदेह:११  || 47  \nदािमनी ऊपर उगलिथg288ह चाना...'  \nनाच करऽबला सभ घोघ हटा लेलक आ चंथg4तैमुख (घुटल दाढ़ी, मॲछ आ बेडोल, \nकेहने सन कऽ मुँह) देख दशथgआैंको स भ हँसैत-हँसैत नेहाल भऽ जाइत अिछ। \nनचिनयथgआैआ िन थg274चथgआैआ िदस तािक रहल, लाज सँ लथg27ैजावती लता सन िसकुड़ल नाच \nकऽ रहल छल वा छली। िबपटा ओकरा अपना िदस आकिषथgआैंत कर बाक कोिशश \nकऽ रहल अिछ। \n“हे िबह◌ँिस उठिल िपऊ देिख सुहािगनी  \nलाज बदन लेल फेिर..” \nनचिनयथgआैआ िबहुँिस कऽ मुँह फेर लेलक। हँसऽ कालमे तमाकुल सेवनसँ जे दथgआैआत \nसभ कारी भेल छल से चमिक उठल। कृपया अहथgआैआ स भ शथgआै4त भ ऽ जाउ। जी, \nजी हँ। िव थgआ24ापितक पदावली भ ऽ सकैत अिछ, परंच ई छी 'िबदापत नाच'। \nथg288यू िथयेटसथgआैं, िवथgआ24ापित , कानन बाला. पहाड़ी साथg288याल क बक-बक बंद करै जाउ। \nआिखरी अलाप शुथg2ैभ क ऽ देलॱ। \nअहथgआैआ स भकथg24आ कतेक बुझाउ जे ई 'िबदापत नाच' िछऐ आ ओ नाच करैबला टहलू \nपासवान, ओकर बाप बड़का डकैत छल। बापकथg24आ काला पानीक सजा भऽ गेलै। \nमाय केकरो आन सने चिल गेलै आ ई बथg274चेसँ नाच ऽ लागल। अपन जवानीक \nिदनमे एकर धूम मचल रहै छलै... धूम मचबै छलै धूम। एकर आवभाव देिख तँ \nपरबितया अपन बसल-बसाएल गृहथgआत4थी छोिड़ एकरा सने राितये राित पड़ा \nआएल। हँ तँ टहलू पासवान गािब सकैत अिछ जे... \nअ◌ँगना आएत जब रिसया  \nपलट चलब हम इषत् ह◌ँिसया  \nकाथg288ह ज तन बहु करियथg288ह  \nधृथgआ82ा धृ◌ंगा, ितना-ितथgआ82ा- मृदंग आब दोसर ताल बदललक। \nिक थgआ82ा- िकथgआ82ा.. मंजीरा सेहो ताल बदललक।  \n“सिख हे... \nसिख हे, िक पूछिस अनुभव मोहे..”  \n“जनम अविध हम थg2ैभप िनहारलॱ, \nतबहु न ितरिपत भेल |\" \n'अरे ? चुप ! चुप !!' -िबपटा िखिसया कऽ चुप करा रहल अिछ। एक टा \nसमाजी गमछाक कोड़ा बनेनाइ शुथg2ैभ केल क। िबपटा कहनाइ आरथg2ू4भ केलक जे  48 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nओकरा पीट कऽ अनेरे समए बबथgआैभद क एल जा रहल अिछ। जमॴदारक जूता \nखाइत-खाइत ओकर पीठक चमरी मोट भऽ गेल छै। ओ अइ लेल माथg2भभ चुप \nकरा रहल छल.. “िक ओ जथg288म भिर केकर थg2ैभप िनहारैत रहल '... जखन ओकरा \nबुझा गेलै जे ओकरे थg2ैभप , तँ खुशी भऽ तुरंत पॉकेटसँ एकटा छोटका एना \nिनकािल सगवथgआैंसँ अपन मुँह देखऽ लागल। \nगीत समाथg2ूतत भेल , आब िबपटा महादेवक बेर छिन। \n-हे नेक जी (नायक जी)। \n-हूँ। \n-आब हमरो सुनू। \n“बाप रे! \nबाप रे कोन दुगथgआैंित निह भेल \nसात साल हम सूद चुकाओल, \nतबहुँ उिरन निह भेलॱ। \nकोथgआआ4ुक ब ड़द सन खटलॱ राित-िदन   \nकारज बढ़त िह गेल \nथारी बेच पटवारीकथg24आ देिलय िथg288ह , \nलोटा बेच चौकीदारी।  \nबकरी बेच िसपाहीकथg24आ देिलय िथg288ह  \nफटकनाथ िगरधारी।“  \nिकछु बुझिलऐ अहथgआैआ स भ.. अहूँ सभ पूराक पूरा फटकनाथ िगरधारी छी। कने \nदशथgआैंककथg24आ देिखय थg288हु ने जे ओ सभ की बुझलिन जे हँसैत-हँसैत पेटमे ददथgआैं हुअ  \nलगलिन।   \n'धृ◌ंगा-धृ◌ंगा, िधिध थgआ82ा ितथgआ82ा '.... \n“सिख हे!  \nई माह भादर, भरल बादर, \nशूथg288य मंिदर मोर ।...” \nसुथg288दर ! सुथg288दर !! ठीके िवथgआ24ापित मैिथल कोिकल .... \nअहथgआैआ स भ फेर भिसयाए लगलॱ, अहूँ सभ िबपटासँ कम नै छी। कतबो मना \nकएल जाए ओकरा जकथgआैआ सभ गीतपर िकछु ने िकछु सुनाबऽ लागै छी। ई िलअ, \nिबपटा महोदय फेर टपकला...  िवदेह सदेह:११  || 49  \n“ई माह भादर, बिरसे बादर, \nचुअत छथg2ूतपर मोर ।”  \n“हहा-हहा ...!!” दशथgआैंक मंडली हँसैत -हँसैत लोट-पोट भऽ रहल अिछ। हँ एक \nटा बात कहब िबसिर गेलॱ जे िबपटा अपनाकथg24आ कृथgआतआण बुझैत अिछ आ परदेशी \nसाजन सेहो, लेिकन संगे इहो बात नै िबसरैत अिछ जे िक ओ कलथg2ैभ मुसहर \nअिछ, हलह िलयाक रहिनहार आ मनुथgआतआय  रिहतो ओ बुझै छै जे कोथgआआ4ूक ब ड़दसँ \nबेसी ओकर हैिसयत नै छै। नाचएबला सभ जखन ओकर गरदिन मे बथgआैआिह मान-\nअिभमानसँ थg2ै2ेमक थg2ै2दशथgआैंन करैत बुझबैत छै िक ---माधव तिज के चललॱ \nिवदेश।.. तखिन ओ िबसिर जाइत अिछ जे ओ कृथgआतआण अिछ आ गोकुलसँ मथुरा \nजा रहल अिछ। ओकरा सामने जीवनक िवषमता मूतथgआैं थg2ैभप भ ऽ नािच उठै छै आ \nओ बुझबै छै- – \n'निहं बरसल अदरा (आथg4तैा नथg2भ2थg2भभ ) निह अशरेस, \nचाथg2ै4 िदस देखै छी बुिढ़याक केश ....   \nमाछ काछू सब गेल पाताल,  \nअब िक पड़त सिख महा अकाल,  \nिदन भिर खिट के एक सेर धान,  \nएकरा से कैसे बचत परान,  \nछोिड- छोिड सजिन जाइ छी िवदेश’  \nफेर दोसरे थg2भ2ण जखन नतथgआैंक  गाबऽ लागै छै- \n'गोद लय बलमाकथg24आ चलिल बाजार   \nहिटया के लोग पूछे, के लागे तोहार। \nसासू जी के लिड़का, ननद के जेठ भाय, \nपूवथgआैं के िलखल थgआत4वामी िछ क् हे हमार।' \nआब िब कटा बथg274चा जकथgआैआ िजलेबी, बताशा आ िखलौना लेल िछिरऐ लागल..   \nतखने एकटा नचिनया गीत गेलक-- \n“राित जखन िभनसरवा रे, \nपहू◌ँ (थgआत4वामी) आयल हमार।  \nकर कौशल कर क◌ँपइत रे हरवा उर जार \nकर पंकज उर थपइत रे मुखचथg288थg4तै िनहार ”  \nिबपटा बीचेमे रोिक कऽ एकटा समाजीसँ एकर अथथgआैं बुझ बै लेल कहै छै आ  50 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसमाजी खुिल कऽ अइ गीतपर टीका करऽ लागल। केना नाियका पुआरपर अपन \nझोपड़ीमे सुतल छलय आ िबपटा आएल छल। \nचलू दशथgआैंक स भक बीचमे। कारी-कारी मोटगर आ गठगर देहबला नवयौवना मंद-\nमंद मुसकीकथg24आ दबा आ एक दोसरकथg24आ केहुिनया-केहुिनया कऽ कनफुसकी करैमे \nआनंिदत भऽ िबपटाक िदस एक टक िनहािर रहल छिल। अधेड़ उथg4ंंक मौगी \nसभ बनावटी तामस थgआतंयथg27तत क ऽ युवती सभकथg24आ रोकए चाहै छै, लेिकन दबल ह◌ँसी \nआ गुदगुदायल हृदए कखन मानै छै। एथg2ू4हर नचिनया◌ँ सभ आलाप कऽ उठल। \n“चलू मन, चलू मन ... ससुरािल \nजइबै हो रामा, \nिक आहो रामा, नैहरा मे  \nअिगया लगाइब रे िक... \nयुवती चंचल भऽ जाइ छै आ युवक लोकिनक नसमे िबजली दौड़ऽ लगलिन। \nनाच आब खथg284म हुअ बला छै- \n“चलू मन, चलू मन \nिधन िधनक िधनक, िधन िधनक िधनक…  \nिक आहो रामा, नैहरा मे अिगया लगाइब रे िक ...! \nिडम िडिमक िडिमक, िडम िडिमक िडिमक ...” \nअरे ई की? ओहो, चेथथg2ैभ गु◌ँसाइ जी छिथ। गु◌ँसाइ जी कबीरक भथg27तत छिथ । \nदस-पंथg4तैह साल पिहने जमॴदार साहबक कहलापर ओ झूठ गवाही नै देलिन। ऐपर \nजमॴदार िखिसया कऽ गु◌ँसाइ जी कथg24आ बेघर कऽ देलकिन आ तखनेसँ ओ बैरागी \nभऽ गेला। खंजरी, झोरा आ िचमटा, जटा आ नमगर दाढ़ी... ई िलअ। गु◌ँसाइ \nजी खंजरी बजा बजा नचिनया◌ँ संगे नाच करऽ लागला... \n“िडम िडिमक िडिमक, िडम िडिमक िडिमक   \nिक आहो रामा नैहरा मे अिगया.. \nबात ई छै जे चेथथg2ैभ गु◌ँसाइ जी अइ गीतकथg24आ पूरा िनगुथgआैंण मानै छै। \nअहा! ओकर ध◌ँसल आँिखमे नोर चमिक उठै छै। आ नाच समाथg2ूतत भ ऽ गेल। \n(फणी/gउुईरनाथ रेणुक  ई िरपोत/g।खुज  सा/gउो0तािहक  “िव/gउुईािम/gउुु ”क १ अग/g।0छत  १९४५ क \nअंकमे /gउखउकािशत  भेल छल। ई िह/gउईईदीसँ मैिथली अनुवाद फणी/gउुईरनाथ रेणुक/gउछ। \nसमिप/g।खनत  कएल जा रहल अिछ।) \n  िवदेह सदेह:११  || 51  \nअ तु ले ंg25ष र  \n \nसगर राित दीप जरए , आ/g288 द ो ल न  आ  ब भ न भ ो ज  \nकथा सािहथg284यक थg2ै2काशन करए वला पथg2भभ - पिथg2भभका अभावक कारण एकटा थg2ै2थgआंं ठाढ़ \nभेल िक यिद मैिथलीक रचनाकारकथgआ7त अपन रचनाक लेल कोनो मंच निह भेटत तँ \nमैिथली आबयवला समयमे रचनाकारक अभाव सँ गुजिर सकैत अिछ। आ \nमैिथली भाषा आ सािहयक थgआ8ूािथg288तकारी पुथg2ै4ष  डा.काथg278चीनाथ झा िकरणक जथg288म \nिदवसक अवसर पर लोहना गाममे जे समारोह आयोजन भेल छल ओिहमे पंजाबी \nभाषामे जिहना भिर राितक कथा गोथg4ं7ी कयल जा रहल छल ओिहना मैिथली \nभाषामे आरथg2ू4भ  कयल जाए। आ कथा सािहथg284यक पुरोधा आ युवा सािहथg284यकारक \nपथपदथgआैंशक थgआत4व . थg2ै2भाष कुमार  चौधरीक नेतृथg284वमे ई आथg288दोलन थg2ै2ारथg2ू4भ भेल । कहल \nजा सकैछ जे काल सापेथg2भ2 ई आथg288दोलन  मैिथली सािहथg284य लेल वरदान सािबत \nभेल,कारण कतेको कथाकार, आलोचक एिह आथg288दोलन सँ मैिथली सािहथg284य मथg287य \nउपिथgआत4थत भेलाह तँ दोसर िदश एक नव आलोचनाक बाट फूजल। मुदा आइ \nकािथgआआ4 तँ एिह मे कथाक चचथgआैभ सँ बेशी मानकीकर ण,कखनो जाितवाद,कखनो \nभथg2भ4ाक गथg2ूतप होइत अिछ। एतेक  धिर जे कथाक गोथg4ं7ीक अिथgआत4मता पर \nकुठाराघात करैत िकछु मैिथली अिहत सेवी लोकिन ओकरा सरकारी संथgआत4थाक \nकायथgआैंथgआ8ूमसँ जोिड़ ओकर अिथgआत4मता आ थgआत4वतंथg2भभताक नथg4ंै करबाक थg2ै2यास क ’ रहल \nछिथ। कारण जखनिहं सािहथg284य अकादेमी आ सरकारी संथgआत4था सभसँ जोड़ल \nजाएत तँ एिह गोथg4ं7ी सँ जनसहभािगता कम भेल जाएत आ कथा गोथg4ं7ी अपन \nउथgआंूेथgआत2यक बाटसँ भटिक जाएत ई  षडयंथg2भभ हमरा जनैत एिह कारणथg24आ कएल जा रहल \nअिछ , जे मैिथलीमे नव-नव रचनाकारक अभाव हुअए आ मैिथली सािहथg284य िकछु \nवगथgआैं धिर िसमिट जाए। एिह तरहथg24आ बहुतॲ गोटा एिह बेरक कथा गोथg4ं7ीकथg24आ सगर \nराित दीप जरएक थg2भ7ृंखला सँ निह जोड़बाक आथgआूंह कयलिथg288ह अिछ समथथgआैंन हमरो \nअिछ,कारण यिद हम सभ िवरोध निह करब तखिन ई लोकिन हमर सभक  52 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nअिथgआत4मता पर एिहना आघात कयल  करताह आ जेकरा रोकब आवथgआत2यक अिछ , एिह \nलेल एकजूट होयब जथg2ैभरी अिछ।निह तँ एकटा आथg288दोलन  षडयंथg2भभक फथgआैआसमे \nसमाथg2ूतत भ ’ जाएत। \nहँ एिह गोथg4ं7ी मे एकटा बात उठल छल जे बभनभोज। गोथg4ं7ी कथा गोथgआतआछी निह \nभ’ बभनभोज भ’ गेल , ई सगर राित दीप जरए लेल एकटा आर आघात भेल \n। आशा करब आदरणीया िवभा रानी सँ जे एिह आथg288दोलनक दीपकथg24आ उथgआंूेथgआत2य सँ \nनिह भटकय देिथ पुनः मथgआैआ जानकीक भाषा मैिथ लीक आथg288दोलन अपन उथgआंूेथgआत2य मे \nलािग जाए। आ सगर राित दीप जरए मैिथली कथा सािहथg284यक दीपकथg24आ माथg2भभ \nजरौने टा निह रहए ओ सथg2ू4पूणथgआैं िवथg2भ8मे मैिथली कथा सािहथg284यक दीप जगमगबैत \nरहए । एिह कामनाक संग हम सभ पुनः अपन आथg288दोलनक नेतृथg284व थgआत4वयं करी \nआ घुसपैिठया लोकिनकथg24आ एिह  आथg288दोलन सँ भगाबी । एिह उथgआंूेथgआत2य संग दिथg2भ2ण \nभारत आिब आ मथgआैआ जानकीकथg24आ मोन पािड़।  \nवै ि ंg25षक  सोच ? \n  \nकी, मैिथली सािहथg284यमे आइ कािथgआआ4  एकटा नव संथgआत4कार  वैिथg2भ8क  सोच देखबामे आिब \nरहल अिछ? थg2ै2ायः तकरिह िसथgआ2त  करबाक लेल युवा रचनाकार धिर अपन भािषक \nमयथgआैभदाकथgआ7त तोिड़ रहल छिथ। सभसं बेसी दुखद पथg2भ2  अिछ जाितवादक नारा। \nहमरा सभकथgआ7त थg2भआात  अिछ जे भारतीय राजनीितमे एहन नारा राममनोहर लोिहयाक \nदेन िथक, खास कऽ उथg2भ4र  भारतमे। ठीक ओहने सन नारा मैिथली सािहथg284यमे \nतारानंद िवयोगी लगाएब थg2ै2ारथg2ू4भ  कएलिन अिछ। एतय हुनक नाम उथgआ2तृत  करबाक \nथg2ै2योजन  एिह कारणथgआ7त भेल जे ओ अप नाकथgआ7त ‘ नन मैिथल’ कहैत छिथ। से कोन \nआधार पर? हमर एकटा िमथg2भभ  छिथ मिणपुरक, जे नेपाली भाषी छिथ मुदा \nअपनाकथgआ7त मिणपुरी कहाएब पिसथgआ82  करैत छिथ। ओ जखन िवयोगीजीक उथg27तत  अंश \nपढ़लिन तँ हमरासँ पूिछ बैसलाह जे- अतुल यो लेखक िमिथलाको हो, हम \nकहिलयिन- हो! ओ ई बुिझ हँसय लगलाह। हमरा बथgआ8ैड  खराब लागल। मुदा \nमोने मोन सोचलहुँ जे ई नव पंिडत छिथ, आधुिनक समयक नव वगथgआैं, नव \nसामंत। एहन वगथgआैंमे अवसरवािदता चरम पर देखल जा सकैत अिछ आ ओ सभ \nकखनो ओकर लाभ लेबासँ चुकए नै चाहैत छिथ, ओइ लेल जतेक नीचथgआैआ तक \nजाए पड़िन। तथgआ7त एहन चिरथg2भभबला सािहथg284यकार  सभसँ िमिथलाक िवषयमे एिहसँ  िवदेह सदेह:११  || 53  \nनीक सोचब अकथg2ू8पनीय  होएत, ठीक तिहना जेना एकटा अंथgआूंेज  भारतक िवषयमे \nसोचैछ। हमरा जनैत िवयोगीजीकथgआ7त ई बुझल छिन जे यिद ओ ई बात मैिथल \nसमाजक िवषयमे कहिथ जे हम सभ मैिथल निह छी ( जाितवादक सहारा िबना \nलेने ) तँ हमरा िवथg2भ8ास  अिछ हुनका बथgआ8ैड  फथg27ैजित  हेतिन। तथgआ7त जाितवादक \nढालपर अपनाकथgआ7त िमिथलासँ दूर देखएबाक थg2ै2यास  करैत छिथ। ठीक,एिहना मयथgआैभदा \nतोड़ैत देखाइत छिथ िकछु नवतुिरया सेहो, िजनका नै तँ मैिथली सािहथg284यक  \nगथg2ू4भीर  अथg287ययन  छिन आ निहये सािहिथg284यक  मयथgआैभदा बुझल छिन। कारण ई युवा \nलोकिन सािहिथg284यक  आ िमिथलाक िचंतनसँ बेसी आरोप आ थg2ै2थg284यारोपमे समय आ \nशथg2ू2द  बबथgआैभद  करैत छिथ। जेना आशीष अनिचथg288हार  अपन िवकीलीथg27तसक  खुलासामे \nशथg2ू2द  सभक जे थg2ै2योग  कएने छिथ जे हुनक सािहिथg284यक  अनुभवहीनताकथgआ7त देखबैत \nअिछ। हुनक आथgआ8ूोश  सथg284य  ओ उिचत भऽ सकैत अिछ मुदा ओहनो िथgआत4थितमे \nशथg2ू2दक  थg2ै2योगक  एकटा सीमा छैक, जकरा लथgआै4घब  िश थg4ंै समाजक लेल उिचत नै। \nबहुतो िटथg2ूतपणी पढ़बाक थgआ8ूममे सेहो\n  िकछु िटथg2ूतपणी पढ़ल, लागल जेना ई लोकिन \nमाथg2भभ  मैिथली सािहथg284यक  तथाकिथत दुबथgआैंल  पथg2भ2  पर िटथg2ूतपणी कऽ सकैत छिथ, आर \nिकछु नै। ओना हुनका लोकिनक िटथg2ूतपणीसँ मैिथली सािहथg284यकथgआ7त कोनो थg2ै2भाव  नै \nपड़तैक से हुनका बुझक चाही। कारण िकछु थgआतंयिथg27ततक  हो-हथg2ू8लासँ साथथgआैंक  काज \nथg2ैभिक  नै सकैछ। ओ सभ एकटा वगथgआैं आ थgआतंयिथg27तत  धिर मैिथली सािहथg284यकथgआ7त राखय \nचाहैत छिथ, जे हुनक संकथgआै8णताक  पिरचय दैछ। यिद हुनका लोकिनसँ साथथgआैंक  \nकाजक िवषयमे पुछल जाएत तँ कहताह मैिथलीमे पाठक नै अिछ। तँए ई िरथgआत4क  \nलेब िनरथथgआैंक।  ओ लोकिन माथg2भभ  मैिथली सािहथg284यक  िखधथgआै4स  करताह, मैिथली \nसािहथg284यक  सेवा नै। से िकएक? \nऐ बीच मैिथली सािहथg284यक  लेल िकछु साथथgआैंक  थg2ै2संग  सेहो दृिथg4ंैगोचर  भेल अिछ। \nसे िथक िवलथg2भ2ण  दू टा पोथीक थg2ै2काशन।  दुनू पोथी अपन बात रखबामे सफल \nभेल अिछ। जीवकाथg288तक  आथg284मकथg28भयाथg284मा पोथी नै माथg2भभ  गाम आ खेतीक महथg284वकथgआ7त \nजगिजयार करैछ, अिपतु अपन गाम आ धरतीक थg2ै2ित  अनुराग सेहो उथg284पथgआ82  करैत \nअिछ। जीवकाथg288तक  लेखनीक अपन िवशेषता छिन जइ कारणथgआ7त हुनक लेखन सदैव \nएकटा नव भाव दैत आएल अिछ। एिहना डॉ० वीणा ठाकुरक पिहल उपथg288यास  ‘ \nभारती’ िमिथलाक नारीक चेतनाक कथा तखन कहैत अिछ जखन िक सथg2ू4पूणथgआैं \nभारतवषथgआैंमे नारी चेतनाक िवषयमे सोचलो नै जा रहल छल। ओइ समयमे ओ  54 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसथg2ू4पूणथgआैं भारत वषथgआैंक  िवषयमे सोिच रहल छलीह। उपथg288यासक  कथा वथgआत4तु नारी \nचेतना धिर सीिमत नै रिह राथgआतआथgआूूीय  जागरणसँ भरल अिछ। अितशयोिथg27तत  नै हएत \nजे वतथgआैंमान  िमिथला आ भारत वषथgआैंक  पिरिथgआत4थितकथgआ7त ई उपथg288यास  पूणथgआैं साथथgआैंक  आभास \nदैत अिछ। \nहमर एकटा नेपाली भाषी किव िमथg2भभ , जे दािजथgआैंिलंगक  िथकाह, देश, भाषा, समाज \nआ सािहथg284यपर  चचथgआैभक  थgआ8ूममे बहुत दुखी होइत कहैत छिथ जे आदमी-आदमीक \nबीच एक दोसराक थg2ै2ित  घृणाक भावनाक जथg288म  िकएक भऽ रहल अिछ आ ओ \nऐपर घंटो अपन अिभमत दैत रहैत छिथ, आ हमहूँ सभ हुनक ऐ िचथg288तापर  \nसहमत होइत रहैत छी। ई उथgआ2तरण  देबाक पाछथgआैआ हमर ई अिभथg2ै2ाय  अिछ जे हमरा \nसभकथgआ7त जतेक सथg2ूआय  होएबाक चाही ओइसँ बेशी हमरा लोकिन असथg2ूआय  भऽ रहल \nछी आिखर िकएक? की, एकर पाछथgआैआ िवथg2भ8 -मंच थg2ै2ाथg2ूतत  करबाक सपना अिछ? एहन \nसपना तँ सभकथgआ7त होएबाक चाही, मुदा सथg2ूआयता-संथgआत4कृितक  बलपर कतेक धिर \nउिचत? िलखबा-पढ़बाक थgआ8ूममे सभसँ आगथgआैआ अपन सथg2ूआयता- संथgआत4कृितकथgआ7त राखब बड़ \nआवथgआत2यक  ओ उिचत सेहो। \n(अतुलेथg2भ8रजी, तारानथg288द  जीक जाितवाद दोसरे तरहक छिथg288ह - ओ िलखै छिथ- \n\"एतए तं मैिथलीक दुबथgआैंल  काया पर कूडा-कचडाक पहाड ठाढ करबाक \nसुिनयोिजत अिभयान चिल रहल छै। एकर सफाइ लेल मेहतरक फौज चाही। \nठीके तं छै। पिहने कहल जाय जे मैिथली थg4तूाथgआआ2णक  भाषा छी, आगू कहल \nजाएत जे मैिथली मेहतरक भाषा छी।\" ऐ िलंक \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-audio/ \n पर िमिथलाक \nिविभथgआ82  जाितक ऑिडयो आ ऐ िलंक \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-video/   पर   वीिडयो \nरेकॉिडथgआैंंग  ऑनलाइन उपलथg2ू2ध  अिछ जइमे डोम-मिथg2ू8लक  (जकरा िवयोगीजी मेहतर \nकहै छिथ आ ओकरा आ ओकर भाषासँ घृणा करै छिथ)क रेकॉिडथgआैंंग  सेहो थg2भ7ी \nउमेश मंडल जीक सौजथg288यसँ अिछ। महेथg288थg4तै  मलंिगयाक काठक लोक  आ ओकर \nआंगनक बारहमासा जइ तरहथg24आ दिलतक भाषाक किथत मैिथली (मलंिगयाजीक \nसृिजत कएल)क थg2ै2ित  घृणा आ कुथg2ै2चारक  थg2ै2ारथg2ू4भ  केलक तारानथg288द  िवयोगी ओकरा \nआगथgआैआ बढ़ेलिथg288ह।  ई ऑिडयो आ वीिडयो रेकािडथgआैंंग  अिथg288तम  थg2ैभपसँ ऐ घृणा आ \nकुथg2ै2चारकथg24आ खतम कऽ देने अिछ आ िवथg2भ8  ई सुिन आ देख रहल अिछ जे  िवदेह सदेह:११  || 55  \nजाितगत आधारपर मैिथली कोनो तरहथg24आ िभथgआ82  नै अिछ। िवयोगीजी अपन ऊजथgआैभ \nऋणाथg284मक  िदशामे लगबै छिथ आ तकर कारण अिछ हुनक दृिथg4ंै  आ \nआइिडयोलोजीक फिरथg274छ  नै हएब आ तथg24आ दोसराक समालोचना ओ बदथgआैभथgआत4त  नै कऽ \nसकै छिथ। पािथg28आडचेरी सन छोट इलाकामे सेहो कएक तरहक तिमल थg2ै2युथg27तत  होइ \nछै, तँ की ओकरा कोनो जाित-वगथgआैं-धमथgआैंकथg24आ अपमािनत करबा लेल थg2ै2योग  कएल \nजाए।  \nडॉ. धनाकर ठाकुर सेहो सािहथg284य  अकादेमीपर आंगुर उठेबासँ दुखी रहिथ आ \nिवदेहक सह-सथg2ू4पादक  थg2भ7ी उमेश मथg28आडल  जी कथg24आ कएकटा मेल पठेलिथg288ह।  ओ \nजगदीश थg2ै2साद  मथg28आडल  आ उमेश मथg28आडलक  असली मानकीकृत भाषाक पथg2भ2मे नै \nछिथ, भाषा िवथg2भआानपर  जखन उमेश मंडल बहसक थg2ै2ारथg2ू4भ  केलिथg288ह  तँ ओ अपनाकथg24आ \nडॉथg27तटर  बना लेलिथg288ह  आ बहसमे भाग नै लेलिथg288ह।  बेनीपुरीक \"अथg2ू4बापाली\" नाटक \nिहथg288दीमे छै, एन.सी.ई.आर.टी. ओकरा थgआत4कूलक  पाथgआ8भयथgआ8ूममे लगेलक मुदा सथg2ू4पादक  \nकहलिथg288ह  जे \"िथgआ8ूया ’है’ क अनुपिथgआत4थित \" जेना \"वह जा रहा\", \n  बेनीपुरीपर \nथgआत4थानीय  थg2भ2ेथg2भभक  थg2ै2भावक  पिरणाम अिछ आ तथg24आ सथg2ू4पादक  मथg28आडल  ओकर \nऐितहािसकताकथg24आ देखैत थgआत4कूली पाथgआ8भयथgआ8ूममे रहलाक बादो ओकरा सथg2ू4पािदत  नै कऽ \nरहल अिछ। मुदा जखन उमेश मथg28आडल / जगदीश थg2ै2साद  मथg28आडल / राम िवलास साहू \nिलखै छिथ, ओ जाइत, ओ खाइत, तँ \"सगर राित\"मे भाषा-िवथg2भआानसँ अनिभथg2भआ  \nिवशेषथg2भआ  सभ िकछु एहेन सलाह दऽ दै छिथ जे मैिथलीक मूल िवशेषते गौण पिड़ \nजाए, मैिथलीसँ थg2ै2भािवत  बेनीपुरीक िहथg288दी, एन.सी.ई.आर.टी.क सथg2ू4पादकसँ \nमैिथलीक नामपर बिच जाइत अिछ, मुदा मैिथलीमे पसरल जाितवाद ओकरा नै \nछोड़बापर िबतथgआैं अिछ। से जाितवादी मानिसकता सी.आइ.आइ.एल.क अनुवाद \nिमशनक पिरणामकथg24आ सेहो भयंकर थg2ैभपथg24आ थg2ै2भािवत  करत, कारण ओइमे छथgआ2आ  \nमानकीकरणक आधारपर अनुवाद कायथgआैंशाला आयोिजत भऽ रहल अिछ। मैिथलीक \nतथाकिथत थgआत4थािपत / पुरथgआत4कृत  सािहथg284यकार  यावत असल मानकीकरणकथg24आ नै \nपकड़ताह, हुनकर अिथgआत4तथg284व  उपरोथg27तत  राथg2भ2सी थg2ै2ितभा (िवषय-वथgआत4तु आ भाषा दुनू \nदृिथg4ंैकोणसँ) सभक सोझथgआैआमे मिलछौने रहत।  \nछथgआ2आ मानकीकरण : एकटा खास जाितवादी थgआत4कूलक िवचारकथg24आ थg2ै2थg2भ7य देलाक \nपिरणाम, जे एकाध िकताब सी.आइ.आइ.एल. मैिथलीमे िनकाललक अिछ आ जइ \nतरहथg24आ ओकर मानकीकरण थg2ै2ोजेथg27तट सालक सालसँ िबना पिरणामक चिल रहल छै।   56 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसी.आइ.आइ.एल.क अनुवाद िमशनक आरिथg2ू4भक मेहनित अपिठत मैिथली सािहथg284यक \nसािहथg284यकारक कायथgआैंशाला अिछ , ओकरा पाठकसँ कोनो मतलब नै छै आ ने \nअसल पिठत सािह थg284यकारक सािहथg284यसँ। से ओकर पिरणाम वएह हेतै जे सािहथg284य \nअकादेमीक छै। अमरजी िलखै छिथ- सािहथg284य अकादेमीक पोथी सभ गोदाममे \nसिड़ रहल छै। \nअसल मानकीकरण: िमिथलाक सभ थg2भ2ेथg2भभक सभ जाितक बाजल जाएबला \nमैिथलीक आधारपर गहन िवचार िवमशथgआैंसँ बनाओल मानकीकृत मैिथली। एकर \nबानगी ऐ िलंक https://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi/ \n \nपर देल बेचन ठाकुर/ जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल आिदक रचनामे भेटत। फीथg2ू8डवकथgआैं \nऐ िलंक https://sites.google.com/a/videha.com/videha-audio/ पर \nदेल -िमिथलाक सभ जाित आ धमथgआैंक संथgआत4कार , लोकगीत आ थgआतंयवहार गीत \n(सौज/gउईईय : उमेश मंडल )- ४६ टा ऑिडयो फाइलमे भेटत आ ऐ िलंकक \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-video/   \n- िमिथलाक सभ जाित आ धमथgआैंक संथgआत4कार , लोकगीत आ थgआतंयवहार गीत  (सौज/gउईईय : \nउमेश मंडल ) - ४४ टा वीिडयो फाइलमे भेटत तथा २००० पाठकक िवचारपर \nआधािरत सारथgआै4श ऐ िलंकपर \nhttp://www.videha.co.in/new_page_13.htm \n भेटत। ऑिडयो आ \nवीिडयो फाइल महेथg288थg4तै मलंिगया थgआ2भारा “काठक लोक” आ “ओकर आंगनक \nबारहमासा” थgआ2भारा थg2ै2चािरत शोथg2ू8कथg288हक किथत (इजाद कएल) मैिथलीपर अिथg288तम \nथg2ै2हार अिछ।  \nराथg2भ2सी थg2ै2ितभा: पूरा थg4तूाथgआआ2णवादी मैिथली सािहथg284यकारक अपिठत दुिनयथgआैआ एक िद स \nआ जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल , राजदेव मथg28आडल , बेचन ठाकुरक पिठत दुिनयथgआैआ दोसर \nिदस,  जकरा थg4तूाथgआआ2णवादी मैिथली सािहथg284यकार लोकिन “राथg2भ2सी थg2ै2ितभा” सथg2ू4भवतः \nआलोचनाथg284मक थg2ैभपमे कहताह / कहै छिथ मुदा हमरा मोने ओ हुनका सभक हािरक \nशुथg2ै4आत अिछ। - ग जेंg2षष ंgचड6  ठ ाकु र , स ंg2भच प ा द क ) \n  \n[[  िवदेह सदेह:११  || 57  \nTaranand Viyogi \nिमिथला के कुछ लडके इनिदनॲ फेसबुक पर मैिथली लेखकॲ से लड रहे ह/g।ड।।  \nमुझे तो पता भी नहॴ था, देवेश ने आ/g।ोनह  िकया तो लडाई देखने म/g।ड। भी उनके \nआंगन गया था। मजा नहॴ आया। लडके इस तरह िवव/g।0छ/gउुु  होकर लड रहे थे \nिक शािमल होने का मन भी नहॴ िकया। \n \nलडाई की कुल जमा वजह यही िदखी िक लडके (और, उनके बुजुग/g।खन) मैिथली \nसािह/gउईछय  म/g।ड0 अपना /g।0छथान  चाहते ह/g।ड।।  यश और स/gउोछमान।  वािजब बात है। यह \nउनको िमलना चािहए। इसके िलए कई तरीके आजमाए जाते रहे ह/g।ड।।  एक \nपुराना तरीका है--सही-गलत मु/g।नोे खोज-खोजकर अपने सीिनयर की कटु \nआलोचना करना और जह/g।खछ तक बन पडे उ/gउईईह/g।ड0 गािलय/g।खछ देना। ये हर जगह होता \nहै, हर पीढी म/g।ड0 होता है। \n \nलेिकन, इसके साथ-साथ अ/gउडछछा िलखना भी पडता है। ये लडके इ/gउईईटरनेट  की \nिव/g।0छतृित  और /g।0नयापकता का गहरा /gउु।ान  रखते ह/g।ड।।  हिथयार के तौर पर इसके \nउपयोग की समझ भी उनम/g।ड0 है। पर, ये अ/gउडछछा िलख नहॴ पा रहे ह/g।ड।।  गहराई \nइनम/g।ड0 नहॴ है। न संवेदना के /g।0छतर  पर न /gउु।ान  के /g।0छतर  पर। इसका जतन भी \nवे नहॴ कर पा रहे ह/g।ड।।  पर, हडबडी है।............देखकर दुख होता है। \n \nसीिनयर के तौर पर गिलयाने के िलए मुझे भी चुना गया है। खुशी हुई िक \nचलो, इस लायक समझा गया, 'नन-मैिथल' होने के बावजूद। मगर, दुख भी \nहुआ िक ये लडके /gछ0ो/g।।उ -वा/gउड0य  भाखने का द/gउोछभ  तो रखते ह/g।ड। पर वा/g।0छतिवक  त/gउईुयॲ \nके बारे म/g।ड0 िकतना कम और अधूरा जानते ह/g।ड।।देिखए , मुझे गाली देने के िलए ये \n'जमी/gउईईदार ' श/gउोउद  चुनते ह/g।ड।।  \n \nमेरी पुर/g।0छकृत  िकताब 'ई भेटल तं की भेटल' के बारे म/g।ड0 बहुत अ/g।उउुत  जानकारी \nइसम/g।ड0 दी गई है। समझ/g।ड0, मेरा भी '/gउु।ान -व/g।उ0/g।खनन ' हुआ, खुद अपने बारे म/g।ड0।  िलखा \nहै िक ये िकताब मेरी िह/gउईईदी िकताब 'यह पाया तो /gउड0या पाया' का मैिथली \n/gउखुपा/gउईईतर  है। अबे यार, पूछ तो िलया होता। 'यह पाया.....' १५० पृ/gछनडॲ का \nकहानी-सं/g।ोनह  है जो २००५ म/g।ड0 /gउखउेस  गया पर /gउखउकाशक  के मिहमा-वश अब तक  58 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nभी बाहर न आ सका। इसिलए िलखनेवाले ने इस िकताब को कहॴ देखा भी न \nहोगा। पर, िलख िदया मजे से। और, इसी िबना पर मुझे गिलयाये जा रहे ह/g।ड।।  \n \nअरे पंिडत, कुछ तो /g।0छतर  िनभाना सीख। कुछ तो गहरा हो यार। कुछ तो \nखयाल कर िक 'सािह/gउईछय ' के /gउुउेत्र म/g।ड0 काम करने आए हो, और वो भी िव/g।उछापित  \nकी भाषा म/g।ड0।  /gउड0या होगा कल तु/gउोछहारी 'म/g।खछ मैिथली' का?.. \n \nAvinash Das Great View! Congrats!! Salaam!!! \nApril 14 at 12:06pm \n·  \n \nManoj Karn ai nab ukas pakasak darsnarth dhanyabad.-\nmunnajee. \nApril 15 at 7:34pm via \n·  \nVikash Jha taranand sire....main ek baat ye puchna chahta \nhun ki aapne apne aapko non-maithil kyun likha hai..ye \nbaat mujhe pachi nahi...jara khulasa kijiyega... \nApril 15 at 7:41pm \n·  \n \nShri Dharam \n @Vikash ji maithilik tathakthit beta sab yatree \nje son la ka viyogi ji dhari jahi tarhen gariya rahal chathi \ntehna men keo ahi tarhen sochi sakait achi. jahi lekhak \nlokani ken gari del jarahal chani tinka jo maithili sn \nnikalidel jay t banchat kee ANNDA???? \nApril 15 at 11:22pm \n·  \n \n \nVikash Jha \n Shri Dharam...tain ne kahlaun ..jakahn sir \nkahalkhin hum non maithil chi bada dukh lagal...kiyek t e \nsab jaun naie rahthin t kona kaaj chaltaie...e t uchit naie \nne ki kakro saun 2 ta gaier sunla per ham apna aap ke  िवदेह सदेह:११  || 59  \noie community saun alag k li??? \nApril 16 at 1:28pm \n·  \n \nMihir Kirti \n @ taranand--------------- vah main to kayal ho \ngaya aapki samvedna kaa jab hamre sahitykar vibhuti ji ko \nputrashok hua tha aur unnko akademi purskar mila tha to \naapne samy -saal me main use santavna purskar kaha ---- \n- us samay aapki samvedna ko kya lakva maar gaya \nthaa.......... \nApril 16 at 1:48pm \n·  \n \n \nSunil Kumar Mallick  \nViyogi G \nPranam \nBahut dinak bad aahank kalam sa likhal Sabda sab bhetal \nkhusi lagal. Sange \ndukh seho je kichh nenpani dekhaba balak chalte aahan \nmaithili pratik \naahank apan yogdan ke kyo bisair nai sakaiye. Dosar \naahan apna ke Maithil \nNai kahai chhi ta apne ki chhi ? what's your identity? \nTesar aahank Jawab \nhindi me aayael kiye apan bhasa maithilike Kakro sa kam \nbujhai chhiyai? Abhivyaktik Madhyam ke roop me maithili \nke lag sabda Bhandarak kami chhaik \nki? charim aa antim wakya je aahan likhne chhi je \n \n'सािह/gउईछय ' के /gउुउे/gउुु  म/g।ड0 काम करने आए हो, और वो भी िव/g।उछापित  की भाषा म/g।ड0।  \n/gउड0या होगा कल तु/gउोछहारी 'म/g।खछ मैिथली' का? ki Maa maithili aahank Nai  60 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n? Viyogi san sidhasta writer aa maithili Pratik Dharna katau \nne katau Bad taklif \ndetai maithili me kaj kenihar lok sab ke. \nBesi Bajal hoi ta chhama kayal jetai. \nSunil Mallick \nPresident \nMithila Natyakala parishad, janakpurdham, Nepal \nMay 13 at 8:51pm via \n·  \n \n \nVinit Utpal 'samay sal' me ' lattar kaka' ke ohi sal i gap \nchapa chal jahi sal hunka puraskar bhetal. hamun padhne \nrahi.sanket del gel chhal. \n \nमैिथली मे जं फूइसक आंधी चलत, तं  क ो न ा ब /g364 च त  ह म र भ ा ख ा  \nby Avinash Das \n on Sunday, June 19, 2011 at 4:52pm  \n written by \nतारानंद िवयोगी \nमैिथलीक सु/gउखउिस/g।उ0 लेखक डा० िवभूित आन/gउईईद आइ बहुत दुखी भ ' क' हमरा \nफोन केलिन। भाव-िव/gछउडल छला आ तािह संगे आ/g।ईोोिशत जक/g।खछ सेहो। हम \nपुछिलयिन - भाइ, की बात? ओ बेर-बेर कहिथ - 'अह/g।खछ क/g।ड0 एना निह बजबाक -\nिलखबाक चाही।' हम चिकत रही जे आिखर एहन कोन बात हम बजलहुं वा \nिलखलहुं जािह सं हमर ई आदरणीय लेखक एिह तरह/g।ड0 दुखी छिथ।  \n  \nबात जे ओ कहलिन, तािह सं ह म बुझलहुं जे हुनकर /gउड0यो अपेि/gउुउत हुनका \nकहलकिन जे तारान/gउईईद िवयोगी 'िवदेह' (मैिथली इ/gउईईटरनेट पि/gउुुका एवं फेसबुक - िवदेह सदेह:११  || 61  \n/g।ोनुप ) मे कहलिखन जे िवभूित आन/gउईईद क/g।ड0 जे सािह/gउईछय अकादमी पुर/g।0छकार भेटलिन , \nसे बेटाक मृ/gउईछयुक सा/gउईईवना-/g।0छव/gउखुप। हमर देह िसहिर गेल जे हे भगवती, ई \nलीला। एिह बात सं तं हम िनि/gउुख/gउईईत रहबे करी जे एिह तरहक घिटया बात हम \nआइ तं की जे किहयो बािजये निह सकै छी। मोन मे यैह आएल जे गजे/gउईई/gछ0ख \nठाकुर हमरा सं दु/g।0उमनी िनमाहैत -िनमाहैत की आब एते पितत भ' गेला? पिछला \nतीस बरस सं सािह/gउईछय मे हमर बहुत दु/g।0उमन भ ' चुकलाह अिछ। हमरा िखलाफ \nमे जते िलखल गेल अिछ, तकरा जं पु/g।0छतकाकार छपाओल जाय तं प/g।खछच सौ \nपृ/gछनडक िवशाल /g।ोन/gउईईथ भ ' जेतै। एकरा हम किहयो बेजाय नै मानिलयै, उनटे अपन \nसौभा/gउडउय मानलहुं जे जीब/gउईईत -जाग/gउईईत लोक छी तं वैचािरक िवरोध तं हेबे करत। \nतकरा सब क/g।ड0 पढबाको फुरसत हमरा नै रहैए। अपन काज करी िक घून -सून \nलेने घुरी? मुदा ओ कहलिन तं हम कने ताक-झ/g।खछक केलहुं।  \n  \nएतबा बात तं /gउखउायः सब गोटे क/g।ड0 बूझल हएत जे इ/gउईईटरनेट पर वा फेसबुक मे \nसैकडोक सं/gउडनया मे फरजी एकाउ/gउईईट छै, जे साइबर-यु/g।उ0 मे नकली सेनाक काज \nकरै छै। कतेक बेर तं ई िडसाइड करब किठन भ' जाइ छै जे के असली आ \nके नकली। जे िकछु। एहने एक कोनो ब/gउईईधु बहुत उ/g।नोंड भाषा मे िलखलिन \nअिछ जे ई बात हम तिहया कहने रही, जिहया िवभूित जी क/g।ड0 अकादमी पुर/g।0छकार \nभेटल रहिन आ सा/g।ु0य के तौर पर 'समय-साल' पि/gउुुका के उ/gउोईलेख कएल गेल \nछै। गजे/gउईई/gछ0ख जी एिह कथन क/g।ड0 अपन /g।0छवीकृित /gउखउदान केलिन अिछ।  \n हम िवभूित जी क/g।ड0 सब बात कहिलयिन। पुछिलयिन ---'की अह/g।खछ क/g।ड0 मोन पडैए \nजे हम तिहया ई बात कहने रिहयै?' मुदा, हुनको ई बात अिव/gउुईसनीय लगलिन। \nअ/gउईईत मे ओ 'समय-साल' िनकाललिन। सिरया क' देखलिन। अ/gउईईत मे फेर वैह \nहमरा फोन क' क' सूिचत केलिन जे अह/g।खछक ई बात कहबाक तं कतहु कोनो \nिज/g।ईो निह अिछ। ओ हमरा पर दुखी भेल छला, तािह लेल अपसोच /gउखउकट \nकेलिन। फेर गप भेल जे हमरा एिह बातक खंडन /gउखउकािशत करबाक चाही।  \n   62 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nहम भारी छगु/gउईईता मे छी जे की खंडन /gउखउकािशत करी? अनजान मे गलती हो तं \nआदमी सुधिर सकैए। एतए तं मैिथलीक दुब/g।खनल काया पर कूडा-कचडाक पहाड \nठाढ करबाक सुिनयोिजत अिभयान चिल रहल छै। एकर सफाइ लेल मेहतरक \nफौज चाही। ठीके तं छै। पिहने कहल जाय जे मैिथली /gछ0ोा/g।।उणक भाषा छी, \nआगू कहल जाएत जे मैिथली मेहतरक भाषा छी।  \n  \nखंडन केने सं की हएत? हम पिहनो खंडन क' चुकल छी। मुदा ओ सब अपन \nखु/g।उखा ठामे पर गाडने रहला। उनटे बकथोथिन करए लगलाह।  \n  \nतैयो, िवभूित जीक स/gउोछमानाथ/g।खन हम इ/gउईईटरनेट सं जुडल मैिथलीक पाठक -लेखक-\nएि/gउड0टिव/g।0छट लोकिन क/g।ड0 सावधान करै िछयिन जे 'िवदेह' मे छपल कोनो बातक \nिव/gउुईसनीयता अ/gउईछय/gउईईत संिद/gउडउध होइ छै। ई छौडा-मारिड के खेती िछऐक, नै \nउपजल तं अथी सती.....। जं कोनो कारण सं िव/gउुईास करब बहुत ज/gउखुरी हो \nतं सा/g।ु0य के परी/gउुउण /g।0छवयं क ' लेिथ।  \nAjay Karn  \nपरम आदरिनये तारानंद जी, \nअपनेक िटप/gउई।णी फेश बुक पर अ/gउईडयन  करबाक सुअवसर भेटल त हम अपनाके \nध/gउईईय  बुझलॱ. एही िटप/gउई।णी म/g।ड0 अपने मु/gउडनय  /gउखुप  सं आदरिनये डा० िवभूित आन/gउईईद  \nसं वात/g।खुलाप  करीत जाइन परेत छी मुदा छोट मुह आ पैघ बात ...िकछु संदिभ/g।खनत  \nउ/gउोईलेख  सं वि/gउड0तगत  /gउखछप/g।ड0 हम असहमत छी .(1) अपनेक अनुसार \"मैिथलीक \nदुब/g।खनल  काया पर कूडा-कचडाक पहाड ठाढ करबाक सुिनयोिजत अिभयान चिल \nरहल छै। एकर सफाइ लेल मेहतरक फौज चाही। \" सब मैिथल अपनेक ई \nबात सं सहमत होयता मुदा /gउखउश्न जे ई \"सुिनयोिजत अिभयान\" चला के रहल \nछिथ? ..... हमर वि/gउड0तगत  िवचार जे ई अिभयान हम सब मैिथल बंधू समिलत \n/gउखुप  सं संचािलत क रहल छी. ( ख़राब न/g।ड0 मानब मुदा जखन अपनेक पु/gउुुक  \nफेश बुक देखल तं भाषाक /g।0छत/gउोछभ  म/g।ड0 मैथािलक कोनो चच/g।खु नै छल) तै एकर \nसफाइ लेल मेहतरक फौजक नै अपन कत/g।खन/gउोउयक  म/g।खछग  िथक जािह सं एकरा  िवदेह सदेह:११  || 63  \nबजबूत आ समृ/g।उ0  कैल जाए.(2) भाषा कोनो उपजाितक ( अपने उि/gउईड/g।ख0त  केने छी \nजे \" पिहने कहल जाय जे मैिथली /gछ0ोा/g।।उणक  भाषा छी, आगू कहल जाएत जे \nमैिथली मेहतरक भाषा छी। \") संपि/gउुछ  व एकािधकारक चीज कदािप न/g।ड0 भ \nसिकत अछी आ मैिथिल त एकदमे नै | ई त कोनो िबसेष /gउखउा/gउईईत , /g।0छथान  व् \nदेसक अलंकार िथक . अइयो /gछ0ोा/g।।उण  या मेहतर सं कही बेसी आन \nउपजितकलोकक भाषा मैथली िथक .(3) अपने कहलॲ जे \" 'िवदेह' मे छपल \nकोनो बातक िव/gउुईसनीयता अ/gउईछय/gउईईत  संिद/gउडउध  होइ छै\" मुदा हम िवदेहक िनयिमत \nपाठक छी आ लगभग िवदेह म/g।ड0 छपल सब बात हमरा त िव/gउुईसनीय  लागल.अंत \nम/g।ड0 कहब जे छौडा-मारिड के खेती िछऐक तिहलेल िव/gउुईसनीय  िछऐक..!!!िवदा लेबं \nसं पािहले अपने सं िनवेदन जे जं हमर उपु/gउड0त  कोनो बात सं ज अपनेक \nअसुिबधा वा क/gछनख  पहुंचल होए त हम छमा/gउखउाथ/g।खई छी ... \nJune 20 at 8:03am \n·  \n \nल/gउुछड  -फ/gउुछड  ककाका जे िख/g।0छसा समय सालमे अबै छै ओइमे िलखल छलै \n(िवयोगीजी-अह/g।ख।क/gउछ। संकेत क') जे िवभूितजीक पुर/g।0छकारक/gउछ। अह/g।ख। स/g।खछ/gउईछवना पुर/g।0छकार  \nलइिख क' पठेने रिहयि/gउईईह  आलेखमे जे ओ नै छपलिन मुदा ल/gउुछड  -फ/gउुछड  \nककाक िख/g।0छसामे िलिख देलि/gउईईह।  आ जखन अह/g।ख।क  ऐ आलेख (िवदेह फेसबुक) \nपर एकटा पाठक ई /gउखउ/g।नन उठेलि/gउईईह  तकर दू मासक बाद अह/g।ख।क/gउछ। एकर जवाबक \nखगता की पड़ल:- .. \nJune 20 at 8:05am \n·  \n \n \nPriyanka Jha \nviyogiji , je charcha ahank videha par del gel aalekh me \nuthal chhal kee o charcha maithili sahityakar madhya nai \nchhal, sabh ek dosra ke kahait rahait chhathi je shardindu \nke ahan ee patra va aalekh pathene rahiyanhi, je vinit ji \nlikhne chhathi se sanket hamhoo samay saal me dekhne \nchhii, kono satya va jhooth je ek kaan se dosar kaan aa \naab facebook par aabi gel takar javab te maangale jayat,  64 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nvidehak jatek dushman badhtai o tatek aagan \nbadhat..gajendra thakur se ahan ke kon dushmani achhi? \nee spasht nai kay saklau.... \nJune 20 at 8:08am \n·  \n \n \nAvinash Das Priyanka Jha जी, केओ केकरो आलेख पठेलकय, नइं \nछपलइ, घुरा देल गेलय, ओइ आलेख मे एहन कोनो बात रहय, जो अशोभनीय \nछलइ - की ई सभ गप मैिथली सािहत्य के उच्च िवमश/g।खनक  कोनो माहौल बनबय \nछई? अफवाह आ कानाफूसी िक सािहत्यक िवमश/g।खनक  क/g।ड0/gछ0ख  मे हेबाक चाही? \nगज/g।ड0द्र ठाकुर नीक काज कए रहल छिथ ... मुदा अपने काज मे अइ स्तरक \nबातचीत लािब क ओ अपन सभटा उल्लेखनीय काज के िमटा देब' चाहैत छिथ \n- तं दोसर की क' सकैत छैक!!! \nJune 20 at 8:14am \n·  \n \n \nAvinash Das खोजी प/gउुुकािरता उ हएत जखिन िवयोगी जी के उक्त \nआलेख अह/g।खछ सब /gउखउकािशत  क' सकी। \nJune 20 at 8:16am \n·  \n \n \nPriyanka Jha अिवनाशजी , अह/g।ख।क/gउछ। िकयो कहत जे कौआ कान ल' गेल तँ \nकौआ क/gउछ। खेहारब आिक कान ताकब.. \nJune 20 at 8:21am \n·  \n \n \nPriyanka Jha जै स/gउोछपादकीयक  आधारपर तारान/gउईईद  जी गप उठेने छिथ ओ \nदेखू. http://www.videha.co.in/aboutme.htm \nJune 20 at 8:21am  \n  िवदेह सदेह:११  || 65  \n \nPriyanka Jha िवदेह फेसबुकमे हम पिहनिहये (अह/g।ख।क  कहबासँ पिहने) ई \nआलेख कम/g।ड0टक  संग पे/g।0छट  क' देने छी,.. \nJune 20 at 8:22am \n·  \n \nPriyanka Jha  \nऐ स/gउोछपादकीयमे िवयोगीजीक कथनक िवपरीत (जे स/gउोछपादक  अपन सहमित देखेने \nछिथ) मा/gउुु  त/gउईुयक  िन/gउखुपण  कएल गेल छै..कानाफूसी ब/g।ईखड  िदन भेलै आ तकर \nकोन /g।ोनुप  िज/gउोछमेवार  अिछ से अह/g।ख।क/gउछ। बुझले हएत.. स/gउोछपादकीयक  अंश द' रहल \nछी..\"तकर बाद तारान/gउईईद  िवयोगी जीक िह/gउईईदीमे रंग-तरंग आ अभ/gछ0ख  भाषा (रे-रे \nस/gउोछबोिधत  कएल भाषा) मे पो/g।0छट  दोसर ठाम आएल (िवदेहक फेसबुक चौबिटयापर) \nआ अपनाक/gउछ। ओ गएर-मैिथल घोिषत कएलि/gउईईह  आ स/gउोछवेदनाक  गप उठेलि/gउईईह।  \nओइपर एकटा पाठक हुनका लेल मैिथलीक उपयोिगता पुर/g।0छकार  पएबा धिर \nसीिमत बतेलि/gउईईह  तँ दोसर पाठक हुनकर स/gउोछवेदनाक  /g।0छवरक/gउछ। फूिस बतेलि/gउईईह  आ \nहुनका अपन “समय साल” मे पठाओल लेखक िवषयमे मोन पाड़लि/gउईईह  जकर \nचच/g।खु बहुत िदन धिर मैिथली सािह/gउईछय  म/gउईडय  चलैत रहल छल- ऐ लेखमे ओ \nिवभूित आन/gउईईदक/gउछ। मैिथलीक मूल सािह/gउईछय  अकादेमी पुर/g।0छकार  देल जएबाक/gउछ। सा/gउईई/gउईछवना \nपुर/g।0छकार  बतेने रहिथ कारण ओइ बख/g।खन हुनकर जवान बेटाक मृ/gउईछयु भऽ गेल \nछलि/gउईईह।  ई पाठक िवयोगीजी सँ /gउखउ/g।नन  केलि/gउईईह  जे तखन की अह/g।ख।क  स/gउोछवेदनाक/gउछ। \nलकवा मािर गेल छल। एकटा पाठक /gउखउ/g।ननक  जवाबमे /gउुडीधरम  कहलि/gउईईह  जे जाइ \nतरह/gउछ। मैिथलीक िकछु बेटा सभ या/gउुुीसँ िवयोगी धिरक लेखनीक मौिलकतापर /gउखउ/g।नन  \nउठेने छिथ तँ ओइ ि/g।0छथितमे िकयो अही तरह/gउछ। सोिच सकैत अिछ। ओ ईहो \nकहलि/gउईईह  जे जँ िहनका सभक/gउछ। हटा देल जाए तँ मैिथली सािह/gउईछयमे की बचत \nअ/gउई।डा !! बहुत िदनक बाद सुनील कुमार मि/gउोईलक  सेहो ऐ पो/g।0छटपर  िवयोगीजी सँ \n/gउखउ/g।नन  केलि/gउईईह  जे अह/g।ख। मैिथल नै छी तँ अह/g।ख।क  आइडेि/gउईईटटी की छी? \"... \nJune 20 at 8:26am \n·  \n \n \nPriyanka Jha  \nिवयोगी िडसकसन सु/gउखु  केलि/gउईईह , ओइपर अिवनाशजी अहूँक कम/g।ड0ट  छल wow  66 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \ngreat views क' कय, आ ओइ पाठकक जवाब िवयोगी जी नै देलि/gउईईह ..िकए.. \nआ आब दू मासक बाद फोन एलापर आलेख िलखलि/gउईईह ..िकए? फेर समय-साल \nमे ओ आएख पठेलि/gउईईह  आ ओ नै छपलै वा जे भेलै..मुदा ओही पि/gउुुका मे \nचुटकुलान/gउईईद  जेक/g।ख। कोनो ल/gउुछर  कॉलममे ई बात एलै.. तकर की जवाब अिछ. \nिकयो कहय कौआ कान ल' गेल तँ पिहने कान देखबाक चाही..िवदेह फेसबुकपर \nई आलेख हम छिप देने छी..मुदा wow.great क बाद अह/g।ख। /gउखउयः  /g।ोनुप  छोिड़ देने \nask to join group ि/gउड0लक  क/gउखु ..हम िर/gउड0वे/g।0छट  ए/gउड0से/gउो0ट  क' लेब, तखन अह/g।ख। \nओ पिढ सकब.. \nJune 20 at 8:32am \n·  \n \n \nAvinash Das फुरसित मे आराम सं पढ़ब अह/g।खछ सभके गप... \nJune 20 at 8:52am \n· \n-अही तरहक ढेपा फेकौविल सगर राित दीप जरए (किबलपुर, जनकपुर, सुपौल, \nहजारीबाग, पटना आिद) आ आन मैिथली काय/g।खन/g।ईोममे सेहो होइत रहैत अिछ, कुत/g।खु \nफाड़ाफाड़ीसँ लऽ कऽ गािर-गरौअिल धिर। जँ िवयोगीजी स/gउोछवेदनाक  गप रङ-\nतरङक भाषामे उठेलि/gउईईह  तँ ओइपर भेल कमे/gउईईटपर  ओ तखने उ/gउुछर  दऽ दैतिथन \nतँ गप तखने खतम भऽ जइतए, जँ ओ कोनो आलेख “समय साल”क/gउछ। पठेलि/gउईईह  \nआ ओकर स/gउोछपादक  ओइ आलेखक/gउछ। नै छापलक आ उ/gउईईटे सभक/gउछ। कहैत िफरल \n(जेना देवशंकर नवीन हमरा कहलि/gउईईह  जे शरिद/gउईईदु चौधरी हुनका ई गप \nकहलिख/gउईईह ), वा कोनो /g।0नयं/gउडउय  /g।0छत/gउोछभमे चुटकी लैत रहल, तँ ऐ तरहक गपा/gछनखक , \nजेिक घृिणत सािजश भऽ सकैत अिछ, क/gउछ। उठा कऽ खतम करबाक चाही, नै \nिक तोपल रहऽ देबाक चाही।जँ स/gउोछपादकमे कोनो कटु चीज छपबाक िह/gउोछमत  नै \nछै तखन ओ गपा/gछनखकक  मा/gउईडयमसँ रस िकए लऽ रहल अिछ? आ जँ ओ ई िबनु \nआलेख भेटनिहये कऽ रहल अिछ तँ िकए कऽ रहल अिछ वा िकयो दोसर \n/g।0नयि/gउड0त  ओकर नामसँ ई “लूज टॉक” कऽ रहल अिछ तँ की ओ अपन पि/gउुुकामे \n/g।0छप/gछनखीकरण  दइए आ से नै दइए तँ तकरा की मानल जाए? आ जे ई सभ \nबुिझतो अनजान बनल अिछ, मौन अिछ आ ओकर अभ/gछ0ख  नोटपर जखन िकयो ई \n/gउखउ/g।नन  उठबै छै तँ मौन रहैए आ फोन अबै छै तखन फेरसँ अभ/gछ0खतापर  उतिर \nजाइए आ जकरासँ िजनगीमे किहयो भेटो नै भेल छै ओकरा कहै छै जे दु/g।0उमनी  िवदेह सदेह:११  || 67  \nिनमािह रहल छी, तकरा की कहल जाए! “ये पाया तो /gउड0या पाया” २००५ सँ \n२०१२ मे कोन /gउखउेसमे छै जखन अपने पाइसँ छपेबाक छै तखन देरी िकए? \nएकटा पाठक पुछलकि/gउईईह  जे ओकर िकछु प/g।ईउा /g।0छकैन  कऽ कए दऽ िदयौ, तकरो \nडेढ़ दू साल बीित गेलै, ऐ पा/gउई।डुिलिपक  ए/g।नउो प/g।ईउा सोझ/g।ख। नै आएल, ए/gउुछे िदनमे तँ \nडेढ़ सए प/g।ईउाक  नव पोथी िलखा जाएत! आ आशीष अनिच/gउईईहार  “सािहि/gउईछयक  \nवण/g।खनसंकरता”क गप उठेलि/gउईईह , ए/g।नउे रचनाक/gउछ। िह/gउईईदी-मैिथली दुनूमे मौिलक किह \nछपेबाक घृिणत /gउखउवृि/gउुछक  गप उठेलि/gउईईह , तँ की ओ गलत छल। आ जँ “ये पाया \nतो /gउड0या पाया” २००५ सँ /gउखउेसमे छै, आ ई गप डेढ़ दू साल पिहने कहल जा \nरहल छै तखन आइसँ सात साल पिहने लेखक /g।0छवयं “कम/g।खनधारय ”क /gउोनलैपपर  \nएकरा कोन मुँहे /gउखउकािशत  पोथीक सूचीमे रखने छिथ? पुर/g।0छकार  पेबा लेल \nिवदेहक िव/gउखछ/g।उ0  कोनो समझौता तँ लेखकक/gउछ। सािह/gउईछय  अकादेमीसँ नै करए \nपड़लि/gउईईह ? एकटा महानुभाव शंकरदेव झा हमरा फोन केलि/gउईईह  जे िवभूित आन/gउईईदक  \nपुर/g।0छकारक/gउछ। भीमनाथ झा अपन “टावर चौक परसँ” मे स/g।खछ/gउईछवना पुर/g।0छकार  कहने \nछिथ, मुदा ओइ पोथीमे जखन हम देखलॱ तँ ई गप नै छै, वरन उ/gउईईटे सॱसे \nसािहि/gउईछयक  समाजक ऐ घटनासँ /g।0छत/gउोउध  हेबाक चच/g।खन छै। ऐ तथाकिथत \nसािह/gउईछयकार  सभक मनोवृि/gउुछ  एहने छै! जे स/gउोछवेदनहीन  काज लोक /g।0छवयं करैए \nतकर आरोप िवदेहपर लगा कऽ स/gउईछयक  उ/g।नईाटनक/gउछ। रोकल नै जा सकत, हमर, \nहमर प/gउडोीक  आ िवदेहमे हमर सहयोगीक/gउछ। ई-प/gउुु  आ फोनपर पढ़ल गािरक \nअिभलेखन जँ कएल जाएत तँ एकटा पोथी तैयार भऽ जाएत, आ ओइ कालमे ई \nसभटा आपसी िवरोधी एक/g।उडा भऽ जाइए। लोकक “लूज टॉक” केलाक बाद \nभगबाक आदित एक तरह/gउछ। मौन /g।0छवीकारोि/gउड0त  होइए आ बहुत बादमे नठबाक आदित \nऐ रोगक/gउछ। आग/g।ख। बढ़बैए, आ से तखने दूर हएत जखन ऐ तरहक सभ गप \nस/gउईछयताक  संग अिभलेिखत हएत (भलिहं लोक एकरा “दु/g।0उमनी िनमाहब” किह \n/gउोउलैकमेल  करबाक कोिशश करथु।) कोन-कोन अभ/gछ0ख  भाषासँ स/gउोछबोिधत  करथु) \nआ ऐ तरहक अिभलेखन िवदेह /g।उुारा आग/g।ख। सेहो कएल जाइत रहत।    - \nग जे ंg2षष ंgचड6  ठाकुर, स ंg2भच प ा द क ) \n]]  \nपाग,\n िमिथला आ जाितवादक राजनीित-  68 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nअसममे एिह बीच चिल रहल िबहू पवथgआैं  कोनो जाित वा धमथgआैंसँ बाथg288हल \nनिह अिछ। किह सकैत छी एिह पाविन क अवसर पर सथg2ू4पूणथgआैं असामबासीक \nमोनमे एकेटा शथg2ू2दक संचार होइछ आ से िथक थg2ै2ेम। थg2ै2ेम छैक \nथg2ै2कृितसँ,\n लोकसँ, सभ जीव-जथg288तुसँ। एिहमे ने कतहु कोनो बाथg288ह छैक आ ने \nकोनो सीमा। सभगोटए एिह पुनीत अवसर पर अपन िनथg4ं7ा आ िसनेहकथg24आ एिह थg2ैभपथgआ7त \nउपथgआत4थािपत करैछ , जे लोकक मोनमे ई अिभ लाषा वषथgआ7ैभिर जोर मारैत रहैत छैक \nजे िबहू किहआ आओत आ हम सभ फेर एिह पाबिनकथg24आ थg2ै2ेम -भावसँ मनायब। \nहुनका लोकिनक मोनमे कतहु एिह िवषयक चचथgआैभ निह जे िबहू कत ’ सँ आयल, ई \nककर छी,\n ओ सभ तँ माथg2भभ एतबे जनैत छिथ जे ई थg2ै2ेमक पाबिन िथक। \nजापी,गमोछा, िबहू गीत ई िकनकर, एिह पर कोनो माथापथg274ची निह , माथg2भभ पाविनक \nई सरंजाम असिमयाक थg2ै2तीक िथक।  \n एिह थg2ै2संगकथg24आ एतए उठएबासँ हमर मतलब अिछ जे आइ कािथgआआ4 , \nखासकए िमिथलामे, िकछु युवा तुकथgआैं लोकिन िवषय िबना बुझने अपन थg2भआान झाक \nउपयोग थg2ै2ारथg2ू4भ कए दैत छिथ। एथg2ू4हर देखल गेल अिछ जे िकछु गोटे पागकथg24आ \nएकटा जाित सँ बािथg288ह िमिथलाक अिथgआत4मता पर चोट क रहल छिथ , थg2ै2ाय :\n हुनका \nअिथgआत4मताक महथg2भ4ा थg2भआात निह छिन। िकछु िदन पूवथgआैं पागक मादे मनोज कणथgआैं उफथgआैं \nमुथgआ82ाजी कहलिन जे ई थg4तूाथgआआ2ण आ कणथgआैं कायथgआत4थक उपयोगक छी। मुदा, एतए \nहमर कहब अिछ जे ओ आजुक गुटबाजीसँ थg2ै2भािवत भए ई थgआतंयथा थgआतंयथg27तत \nकएलिन,\n हुनका थg2ै2ाय : खूब नीक जकथgआैआ बूझल हेतिन जे पाग सथg2ू4पूणथgआैं िमिथलाक \nगौरवक थg2ै2तीक िथक , थg2ै2ाय : हुनका देखल होएतिन जे िमिथलाक सभ जाितक \nलोक अपन िबआहमे एकर उपयोग करैत छिथ, से चाहे घुनेसक भीतरमे हो वा \nमौरक। \n सथg284य पूछी तँ एहन - एहन सोचक कारणथg24आ हमरा कखनो-कखनो डर लगैत \nअिछ जे ई सभ कखनो इहो किह सकैत छिथ जे िवथgआ24ापित माथg2भभ जाित िवशेषक \nसािहथg284यकार \n  िथकाह, मखान माथg2भभ जाित िवशेषक उपयोगक वथgआत4तु िथक , धोती \nपिहरब तँ जाित िवशेष कथg2भ4थgआैंथgआतंय िथक आिद -आिद।   \nएिह िवषय पर सोचला पर लगैछ जे जखन सामंत अपनिहंमे लिड़ कमजोर हुअए \nलगैत छिथ तँ ओसभ एकटा नव कूटनीितक चािल \n  चिल शोिषतक नेता \nबिन   हुनका माथg287यमे अपन काज सुतारबाक थg2ै2यास थg2ै2ारथg2ू4भ कए दैत छिथ आ तथg24आ \nइहो सोच हमरा जनैत ओही नव धाराक सामंती सोचक उपजा छी। िकथg288तु  िवदेह सदेह:११  || 69  \nहुनका लोकिनकथg24आ आब सावधान भ जएबाक चािहयैथg288ह जे अपने कतबो फुटक \nराजनीित करब, अपन काज सुतारबाक लेल हाथ-पएर मारब, मुदा कायथgआैंिसिथgआ2त \nअसथg2ू4भव। आब िमिथलाक आमजन अपन अिधकार आ अिथgआत4मताक थg2ै2ित सचेत -\nसचेथg4ंै भए गेल छिथ। तैँ ई पाग ,\n मखान, माछ कोनो जाित िवशेषक संपिथg2भ4क \nघोषणा करबासँ पूवथgआैं ई सोिच लेब आवथgआत2यक जे ई िमिथलाक अिथgआत4मता छी आ एिह \nपर सभ मैिथलक अिधकार छैक। अथg288तमे िमिथलामथg287य जुड़ -शीतल चिल रहल \nअिछ \n , गाछ-बीिरछ क जिड़मे पािन देल जा रहल अिछ, सभ अपन पूवथgआैंज आ \nअपनासँ छोटकथg24आ जुड़ा रहल छिथ आ एहने समयमे हमरा मोन पड़ैत अिछ युवा \nसािहथg284यकार धीरेथg288थg4तै थg2ै2ेमिषथgआैंक िलखल ओ आखर \n – \n“भेल थg2ै2ेमक रौदी एिह जगमे \nतथg24आ धधकए सभतिर दावानल  \nजुड़शीतलक जल-थपकीसन \nबिरसाउ िथg2ै2ये कने थg2ै2ेमक जल .....।” \n  \n \n(मौर कोिढ़लाक बनैत अिछ आ पागसँ फराक अिछ। कणथgआैं कायथgआत4थमे सेहो \nिसथgआ2ताथg288त कुमरम आिदमे माथg2भभ पाग पहीिर कऽ िवध होइत अिछ , ओहो सभ िबयाह \nकरऽ पाग नै मौर पहीिर कऽ जाइत छिथ। पूिणथgआैंयथgआैआक थg4तूाथgआआ2णमे नव -िववािहता \nबरसाइतमे मौर पहीिर कऽ वटवृथg2भ2 धिर जाइत छिथ। पाग माथg2भभ आ माथg2भभ मैिथल \nथg4तूाथgआआ2णक िबयाहक िवध -बाधक थg2ै2तीक  अिछ। िवजय कुमार ठाकुर िलखै छिथ: \n\"िमिथलाक धािमथgआैंक थg2भ2ेथg2भभमे एिह  सामथg288तवादी युगीन धािमथgआैंक िवचारधाराक थg2ै2भाव एहन \nसवथgआैंथgआतंयापी छल जे एखनहुँ एिह परथg2ू4पराक िनथgआतूिलिखत अवशेष समाजमे िवथgआ24मान \nअिछ: ...(घ) पाग सेहो तथgआै4िथg2भभक िवचारधारासँ सथg2ू4बथgआ2त अिछ। \" ( मथg287यकालीन \nिमिथला पृ.२६) - सथg2ू4पादक ) \n \n  70 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nि व न ी त  उंg2षच प ल  \n \nआ धु िन क  मै ि थ ल ी  न ा ट क  आ टु ंg2णच च ा  न ा टक क ा रक  ज ाि त व ा द ी  रं ग मंच क  अव ध ा र ण ा / \nस ा ि ह ंg2षच य  अक ा दे म ी  क थ ा  ग ो ंgच1ण ी : सगर राित दीप जरय: एक ट ा  ब ह ंg3ष2 ा / (सथg2ू4पूणथgआैं \nलेखमे लेखक सेहो शािमल अिछ, हुनका परछाय कऽ नै देखल जाए) \n \nलोकतंथg2भभक परंपरा अिछ जे आलोचना हेबाक चाही। जॱ आलोजना सहबाक \nथg2भ2मता केकरोमे नै अिछ  तँ ओ लोकतथgआै4िथg2भभक तँ कोनो िविधए नै भऽ सकैत \nअिछ। ओ तँ तानाशाह भेल। अिहनामे तँ समाजमे िवकृित अएबे करत आ से \nिवकृित िमिथलामे देखल जा रहल अिछ। एकरा कहएमे कोनो संदेह नै अिछ जे \nगािर सभ लोक संथgआत4कृितक िहथgआत4सा अिछ। मुदा कोनो भी रचनाथg284मक लोक अिह  \nशथg2ू2दक थg2ै2योग , जाितवादी गािरक थg2ै2योग , कोना करैत अिछ, अिह पर हुनकर \nयोथg272यता आ  थg2भ2मताक आकलन कएल जाइत अिछ।  \n \nिदथg2ू8ली मे आयोिजत सािहथg284य अकादमी कथा गोथg4ं7ी तथाकिथत ७६म सगर राित \nदीप जरय (!) संपूणथgआैं देश आ िवदेश मे रहए बला मैिथली भाषीक आगू कतेको \nरास थg2ै2थgआंं छोिड़ देलक। जइ  राित ई गोथg4ं7ी भऽ रहल छल , माथg2भभ १८ लोक भोर \nधिर बचल, ३४ टा लोकक सॲझा अथg2ूतपन -अथg2ूतपन  िखथgआत4सा कागज देख कऽ सुना \nरहल छल, तखने राजधानी िदथg2ू8ली सँ एक हजार िकलोमीटर दूर िमिथला क \nकतेको गाम मे रहए बला लोक थgआ2भारा मचान आ चौबिटया पर कतेको रास लोक \nमुहजबानी िखथgआत4सा- िपहानीक थg2भ2मताक पिरचय दऽ रहल छल। हुनका नै तँ कोनो \nमाइकक जथg2ैभरत छल , निहये मसनदक आ निहये खाइ कऽ िचंता छल। ओ ओ  िवदेह सदेह:११  || 71  \nलोक छल जे िदन भिर मजूरी कऽ सथgआै4झ कथg24आ बैिस क ऽ टाइम पास कऽ रहल \nछल। \nएना मे जे िदथg2ू8ली मे कथा गोथg4ं7ी भऽ रहल छल हुनकर आयोजक लोकिन लेल \nनिहये बंगला किव रवीथg288थg4तै नाथ ठाकुर महथg284वपूणथgआैं छल (रवीथg288थg4तै नाथ ठाकुर सािहथg284य \nअकादेमीक माचथgआैं थg27तलोिजंगक बचल फथg28आडक लूट बिन कऽ रिह गेलिथ , कारण \nकथा रवीथg288थg4तैमे रवीथg288थg4तै छोिड़ सभ  िकछु छल) निहये मैिथली/ िहथg288दीक किव बाबा \nनागाजुथgआैंन। ई वएह बरख छी जखैन रवीथg288थg4तै  नाथ ठाकुरक डेढ़ सएम बरखी \nमनाओल जा रहल अिछ। तमाम संथgआत4थान पाइ उगािह रहल अिछ। जखैन  की ई \nबरख बाबा नागाजुथgआैंनक जथg288म शताथg2ू2दी बरख सेहो अिछ। िबहार सेहो अथg2ूतपन \nथgआत4थापनाक  सौवथgआै4 बरख मना रहल अिछ। अिह ठाम थg2ै2थgआंं अिछ जे की मैिथली \nभाषाक लेल रवीथg288थg4तैनाथ  ठाकुर अहम छिथ वा बाबा नागाजुथgआैंन वा दुनू। तखन की \nमानल जाए जे पूंजी आम लोक आ संथgआत4कृित पर हावी भऽ रहल अिछ। एकटा \nकहबी अिछ, पूंजी असगरे नै आबैत अिछ, ओ अपना संगे एकटा संथgआत4कृित सेहो \nआनैत अिछ। यएह पूंजी िमिथ ला कथg24आ खा रहल अिछ। मुथgआ27ी भिर लोकक  पाकेट \nभाषा मैिथली बिन रहल अिछ, बाकी सभ मुँह तािक रहल अिछ। \nरवीथg288थg4तैक िवरोध करबाक कोनो थg2ै2योजन नै अिछ मुदा बाबा नागाजुथgआैंन कथg24आ िबसुिर \nकऽ हम हुनका सथg2ू4मान दैक थg2ै2यथg27ूक िवरोध तँ अवथgआत2य हेबाक चाही। जखैन \nदेशक राजधानी िदथg2ू8ली मे कथा गोथg4ं7ी भऽ रहल अिछ , तखन हम अथg2ूतपन भाषाक \nकिव बाबाक नाम फथg28आडक लेल नै लऽ कऽ किव  रवीथg288थg4तैकथg24आ नेमथg2ूतलेट बना कऽ \nसथg2ू4मान िदऐ , ई केहन मानिसकता अिछ। अथg2ूतपन दीपक नीचथgआैआ अथg288हार आ भिर \nशहर िढ़ंढोरा, केहन िसथgआ2तथgआै4त अिछ ? अथg2ूतपन घर कथg24आ अथg288हार रािख कऽ दोसर  \nघरक लेल दीप लेसी, ई केहेन िवकृत दुिनयाक दृथgआत2य अिछ। एखन जखैन \nिकसान मिर रहल अिछ, संपूणथgआैं िमिथला बाढ़ सँ थg2भभथgआत4त अिछ। ढेर रास लेखन \nसमाजसँ बेरल लोक िलिख रहल अिछ आ गथgआ24 /पथgआ24मे थg2ै2मुखतासँ शािमल अिछ। \nअिह पिरिथgआत4थितमे एकटा सामाथg288य मैिथलीक लोक लेल  किव रवीथg288थg4तै थg2ै2ासंिगक अिछ \nवा बाबा नागाजुथgआैंन। \nिदथg2ू8लीक िलथgआ84ल िथयेटर थgआूंुप , मंडी हाउस मे िहथg288दीक लेखक अथg2भआेयक रचना पर \nहुनकर जथg288म  शताथg2ू2दीक लेल नाथgआ84य थg2ै2थgआत4तुित केलक। मुदा जखैन जे संथgआत4था \nअपनाकथg24आ नाथgआ84य संथgआत4था किह  कऽ पताका फहराबऽ चाहैत अिछ, मुदा ओकरा \nभंिगमा, अिरपन, कोलकाता आ जनकपुरक रंगमंच आ िवदेह समानाथg288तर रंगमंचक  72 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nजानकारी नै अिछ, ओकर सँ सभ िकयो अपेथg2भ2ा करत जे ओ बाबा नागाजुथgआैंनक \nरचना पर कोनो कायथgआैंथgआ8ूम जथg2ैभर करताह। मुदा, ई निह भेल। िकए? िकएिक \nसरकार पाइ नै देलक। तखन सगर राित दीप जरयक माला उठेबाक कोन \nखगता छल, जोड-तोडसँ अथgआ2तथgआैंनारेथg2भ8रक बोकारोक थg2ै2थgआत4ताव अथgआत4वीकृत भेल (उमेश \nमथg28आडल जीक ऐपर िवदेहमे िवथgआत4तृत िरपोटथgआैं आएल अिछ। जखन राबड़ी बंटैत अिछ \nतखन जे थg27तयो 'थg27तयू\" मे ठाढ़ हेता, सभकथg24आ राबड़ी भेटत। मुदा, बिलहारी तखैन ने \nजखैन अहथgआैआ लीक सँ चिल आ अथg2ूतपन शतथgआैंक आधार  पर सरकारी फंड लऽ \nसकी। फंडक लेल हम कोनो उथg284सव करी, ई कतय क आ केहन िसथgआ2तथgआै4त \nअिछ। \n \nजौ हम कनी कालक लेल मािन ली जे हम रिवंथg4तै सँ थg2ै2भािवत छी तखन हुनका \nसँ सीखैक जथg2ैभरत  अिछ नै की फंड लऽ पेट भरबाक। आइ धिर बंगालक सभ \nघरमे रवीथg288थg4तै संगीत गायल आ सुनल  जाइत अिछ मुदा िमिथलाक घर मे िवथgआ24ापित \nसंगीतक केहन हाल अिछ, ई केकरो सँ नुकायल नै अिछ। जाितवादी मैिथली \nरंगमंच तँ मैिथलीकथg24आ लेिलये गेल छल मुदा िवदेह समानाथg288तर  रंगमंच ओकर \nसोझथgआैआमे अवरोध बिन आिब गेल। जखैन की किव िवथgआ24ापित किव रिवंथg4तै सँ कतेक  \nपुरान छिथन, ई सभकथg24आ बुझल अिछ। समूचा बंगाल घुिर कऽ आिब जाउ , ओतय \nबंगला भाषाटा बाजल जाइत अिछ मुदा िमिथलामे अंिगका, विथg27ैजका जेहन कतेको \nभाषा अही जाितवादी लेखन आ रंगमंचक कारण मैिथलीसँ िनकिल कऽ अथg2ूतपन \nअिथgआत4तथg284व टा नै बना लेने अिछ , मैिथली कथg24आ चुनौती सेहो दऽ रहल अिछ। \n \nआइ जकरा कािथgआआ4क जथg288मल मैिथली क टुथg274चा नाटककार आ नाटक किह कऽ \nजाितवादी रंगमंचक भड़ैत भथg284सथgआैंना कऽ रहल  छिथ ओ टुथg274चा कोना भऽ सकैत \nअिछ, जे िबना कोनो तामझामक, िबना मीिडया थg2ै2बंधनक , िबना थg2ै2चारक , िबना \nकोनो संथgआत4थागत सहयोगक , अथg2ूतपन रचनाथg284मकता मे लागल अिछ। ओ टुथg274चा \nकोना अिछ िजनकर नाटक देखिह बला लोक कथg24आ दू टाइमक रोटी नै भेटैत  \nअिछ, मुदा नाटक जथg2ैभर देखैत अिछ। आ नाटको दिलत िवमशथgआैंपर , सूचनाक \nअिधकारपर, जाित-पाितक कथgआ2ैरतापर , थg4ंतूण हथg284यापर। हुनका लग अथg2ूतपन गाड़ी नै \nअिछ, बुथg2ू8लै दू कोस  धिर चिल कऽ नाटक देखैत अिछ। भिर-भिर राित हुनकर \nनाटक देखल जाइत अिछ, ६-६ घथg28आटाक  नाटक, एतेक पैघ नाटक मराठीमे सेहो  िवदेह सदेह:११  || 73  \nएकाधेटा अिछ, मैिथलीक जाितवादी रंगमंचक नाटक आ िहथg288दीक नाटकक तँ \nचचथgआ7ं थg2ू2कार। आ नै हुनका लग लाइट लेल बड़का-बड़का बथg2ू8ब अिछ , नै ओतेक \nतकनीक, माथg2भभ थg2ै2ितभा अिछ , समाजकथg24आ बचेबाक लेल जाितवादी रंगमंचक िवथg2ै4थgआ2त  \nसमानाथg288तर रंगमंचक संकथg2ू8पना अिछ आ तखन ओ टुथg274चा कोना अिछ। हुनकर \nनाटक लेल गाम-घरमे, चौबिटया पर गप होइत अिछ, मुदा अखबार, मैिथलीक \nजाितवादी संथgआत4था सभक पिथg2भभका या िवदेहक अलाबे इंटरनेट पर चचथgआैभ नै आबैत \nअिछ, तखन ओ टुथg274चा कोना अिछ ? \nजे िकयो मैिथली कथg24आ लऽ कऽ 'िडथg2ै2ेथgआत4ड ’ अिछ, तँ ओहेन मानिसकता कथg24आ िकछु नै \nकएल जा सकैत अिछ। िहथg288दी राजभाषा अिछ नै िक अथg2ूतपन सभक मातृभाषा। \nदुिनयाक सभ भाषाक सथg2ू4मान  करबाक चाही, मुदा अथg2ूतपन भाषाक दथgआै4व पर नै। ई \nछथgआ2आ रंगमंचकमथgआै8 लोकिन अपन जाितवादी नाटकक तुलना िहथg288दीक नाटकसँ कऽ \nगवथgआैं अनुभव करै छिथ , जखैन की सथg284य अिछ जे िहथg288दीसँ पुरान सािहिथg284यक भाषा \nमैिथली अिछ आ िहथg288दीबला सभ थg27ैयोितरीथg2भ8रक मैिथली धूतथgआैं समागमक  िहथg288दी \nअनुवाद कऽ किहयासँ नै खेला रहल छिथ, ऐ मैिथलीक जाितवादी रंगमंचकमथgआै8 \nआ नाटककारकथg24आ ई बुझलो छिथg288ह जे भारतेथg288दुक “अथg288धेर नगरी...” थg27ैयोितरीथg2भ8रक \nमैिथली धूतथgआैं समागमक अनुकरण माथg2भभ अिछ ? \n \nजे िकयो असली मैिथल होएत ओ अथg2ूतपन मथgआै4 कथg24आ बेिच कऽ नै खा सकैत  अिछ। \nअथg2ूतपन िमिथला सीताक िमिथला अिछ।,मथgआैआकथg24आ सथg2ू4मान दैबला। िहथg288दी पेट \nभरयबला, नौकरी भेटयबला भाषा अिछ। िमिथला आ मैिथली सँ सभक आथg284म \nसथg2ू4मान जुड़ल अिछ। जेकरा लग आथg284मा नै अिछ ओकरा लऽ कऽ  िकछु कहल \nनै जा सकैत अिछ। \nआइ िकछु लोक िमिथलाक गथgआ24 /पथgआ24 क िहथg288दी मे अनुवाद कऽ  रहल अिछ। अिह \nठाम सवाल अिछ जे की अिह सँ मैिथली भाषाक थg2ै2चार भऽ रहल अिछ आ \nदोसर भाषा मजबूत भऽ रहल अिछ? जखैन धिर आन भाषाक रचना मैिथली मे \nनै आएत ता धिर मैिथली मजबूत कोना होएत, आ जँ अहथgआैआ घरमे मजगूत नै हएब \nतँ बाहरमे सथg2ू4मान भेटत ? एक बेर अथg2ूतपन मोनमे तािक कऽ िहथg2ू4मत  करए पड़त \nजे हम अथg2ूतपन मथgआैआ मैिथली लेल की कऽ रहल छी। मथgआैआ अथg2ूतपन नेना कथg24आ छातीक \nदूध िपआबै अिछ मुदा ओ नेना पैघ भेले पर मथgआैआ कथg24आ नै बेच दैत अिछ। मथgआैआ, मथgआैआ \nहोइत अिछ। की अहथgआैआ अथg2ूतपन  मथgआैआ कथg24आ िजंस -टॉप पिहरा कऽ बाजार मे लऽ जाइत  74 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nछी? की अहथgआैआ अथg2ूतपन मथgआैआ कथg24आ बाजार मे ठाढ़ कऽ नीलाम करैत छी? की अहथgआैआ \nकोनो पुरथgआत4कार पेबा लेल अथg2ूतपन मथgआैआ कथg24आ केकरो आर लग  पोिसया लगाबैत छी, नै \nने। तखन मैिथली संग ई िकए कऽ रहल छी, एक बेर कनी सोिचयौ तँ। \n  \nपू न म  म ंg2ष3 ड ल  \nआरती कुमारी आ सगर राित दीप जरय  \nडॉ. आरती कुमारी (१९६७-२०१२)क कािथgआआ4 राितमे मृथg284यु भऽ  गेलिथg288ह। पित थg2भ7ी \nअिनल कुमार रॉय आ पुथg2भभ अनुराग कुमार आ पुथg2भभ उथg27ैजवल थg2ै2काश कथg24आ छोिड़ ओ \nचिल गेलीह। हुनकर मृथg284युसँ मैिथली सािहथg284य जगत सथgआ82 अिछ। हुनकर एकटा \nपोथी थg2ै2कािशत अिछ \"मैिथली मुथg27ततक काथgआतंयमे नारी\"। मिहषीमे ७३म सगर राित \nदीप जरय क माला ओ भागलपुर लेल उठेने रहिथ, आ तकरा बाद ओ अथgआत4वथgआत4थ \nभऽ गेलीह, कोलकातामे ऑपरेशन भेलिथg288ह।  िकछु सामथg288ती थg2ै2वृिथg2भ4क लोककथg24आ \nहुनकर सगर राित दीप जरय क माला उठेनाइ नै अरघलिथg288ह  आ हुनका थgआ2भारा \nभागलपुरक सािहथg284यकारसँ माला उठेबासँ पिहने नै पुछबाक , आ \"जँ भागलपुर मे \nसगर राित दीप जरय हएत तँ िकयो नै आएत\" आिद गप किह मानिसक वेदना \nपहुँचा कऽ दीप आ रिजथgआत4टर लऽ लेल गेल , आ सगर राित दीप जरय भागलपुरमे \nनै भऽ सकल। आ सगर राित दीप जरय पर जे थgआूंहण लागल से अखन धिर \nलागले अिछ। हम सभ कहनिहयो रिहयिथg288ह जे जँ अहथgआैआ भागलपुरमे सगर राित \nदीप जरय करय चाहै छी तँ िनिथg2भैथg288त भऽ कथg2ैभ , सभ पहुँचत, मुदा ओ कहने \nरहिथ जे ओ सगर राित दीप जरय करय चाहै छिथ, मुदा िववादमे नै पढय चाहे \nछिथ। थgआत4व . आरती कुमारीकथg24आ कृतथg2ै8 समाज िदससँ थg2भ7थgआ2तथgआै4जिल।  \nShyam Darihare \n74wa SAGAR RATI DEEP JARAY-- 10 SEPT 2011.  िवदेह सदेह:११  || 75  \nSthan:- HAZARIBAGH. ( Patna ke taraf sa Hazaribagh me \npravesh sa pahile N.H. par Vinoba Vhave University Gate \nchhaik. University gate sa ek minat baab dahina me ekta \nbarka maidan chhaik waih chhaik HOME GUARDS \nTRAINING CENTRE. Ohi Gate par sipahi sa puchhari karu \no hall dhari pahuncha det. SAB MAITHILI KATHAKAR aa \nKATHPREMI LOKaNIKE SADAR HAKAR. \nLike \n· · Unfollow Post · August 11, 2011 at 3:48am \nShefalika Verma and Kislay Krishna like this. \nArvind Thakur बिढयथgआै4 खबर ! बधाइ !रोमन िलिप मे िलखबाक अनेक खतरा \nछै,एकटा एतहु देखाइत अिछ -कथाथg2ै2ेमी कथgआ7त कठथg2ै2ेमी पढय मे बेसी सुिवधा बुझाइ \nछै|सभ गोटे देवनागरी मे िलखबाक िहथgआत4सक बनाबी त नीक |हम गोथg4ं7ी मे \nआयब,दिरहरे जी| \nAugust 11, 2011 at 7:29am \n· Like · 2 \nHirendra Kumar Jha Bhagalpurak arth ahzaribag hit chhaik \n? \nAugust 13, 2011 at 1:13am via \n· Unlike · 2 \nHirendra Kumar Jha Bhagalpurak arth Hazaribagh kona \nbhay sakait chaik ? \nehi san ta prathak samapti bhay jayat. punarbichar karu. \nHirendra \nAugust 13, 2011 at 1:15am via \n· Unlike · 1 \nAjit Azad aarti ji goshthi karba me saksham nai chhaith. \nhunke se puchhla par ee bha rahal chhaik. aarti ji gambhir \nroop se bimar chhaith aa kolkata me 3 maas se ilaaj kara \nrahlih achhi. \nAugust 13, 2011 at 6:10am \n· Like \nKislay Krishna ee ektaa vikalp rup me sojha aayal achhi.... \nAugust 13, 2011 at 8:07am \n· Like \nGajendra Thakur आरती जी २४ िसतथg2ू4बर कथg24आ गोथg4ं7ी करबा लेल तैयार  76 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nछिथ तकरा बादो हुनका सँ मौका छीन कऽ माथg2भभ दस िदन पिहने गोथg4ं7ीकथg24आ \nहजारीबाग लऽ जेबाक की थg2ै2योजन ..? Hirendra Kumar Jha जी सँ हम \nसहमत छी..आब जखन १० िसतथg2ू4बर ितिथ घोिषत भऽ गेल तखन आब  ओ पाछथgआैआ \nहिट जािथ से अलग बात, मुदा की हुनका ई भरोस देल गेलिथg288ह जे अिगला \nगोथg4ं7ी वएह करेतीह? हम पिहनिहयो कहने रही जे हुनकासँ िबना पुछने कोनो \nिनणथgआैंय नै लेबाक  चाही.. यिद हजारीबागमे गोथg4ं7ी हुअए तँ सशतथgआैं हुअए जे अिगला \nगोथg4ं7ी आरती जी करेतीह ..ई दवाब जे अहथgआैआक अहठाम २४ िसतथg2ू4बर कथg24आ िकयो नै \nआएत/ अहथgआैआ भागलपुरमे ककरोसँ नै पुछिलऐ.. आिद बना कऽ हुनकासँ जबरदथgआत4ती \nहँ कहेबाक कोनो मतलब नै.. \nAugust 17, 2011 at 7:39am \n· Like \nAjit Azad jahiya 10 setamber ke ghoshna bhel...tahi se ek \nghanta pahine tak aarti ji lag date final naih rahain. ham \nfon kayliyai ta o kahlih je AAI RAIT ME HAM AHAN KE \nKAHAB...KARAN JE EK GOTE HAMRA AARTHIK SAHYOG \nKARBA LEL CHHAITH...YADI O GACHHI LETAH TA HAM \n19 YA 20 SEPTEMBER KE KARAB. ham puchhaliyain 19 \nke ya 20 ke? o kahalain EHI DOONU TITHI ME SE \nJAHIYA SHAIN PARTAIK TAHIYA. ham kahaliyain je ehi \ndoonu tarikh ke shain nai parait chhaik. takhan o garbara \ngelih. hamhi kahaliyain je 24 ke bha sakait achhi muda \ndurga puja 28 se chhaik...ki ahan 3 september ya 10 \nseptember me se kono din kara sakait chhi? o taiyar nai \nbhelih. ham kahaliyain je takhan ahan 24 ke kareba lel \nswatantra chhi...aa ham aybo karab muda besi lok nai \nautah...dosar gap je ekhno tak ahank date final nai achhi ( \nkaran, o takhno ber-ber kahait chhalih je ham ek gote se \nbaat karab takhan date ghoshit karab). ham hunak \nswasthya aa aarthik sthiti ke dekhait kahaliyain je ahan \nbaad me jahiya thik bha jayab tahiya karab. o kahalain JE \nHAM SANJH ME AHANKE FINALLY KAHAB. baad me o  िवदेह सदेह:११  || 77  \nohi samay pradip bihari ji ke sabhta baat kahalkhin. pradip \nji hunka bujhelkhin je ahan ekra presstige issue nai \nbanau...sabh ahank heet me kaih rahlah achhi. o maini \nlelkhin aa register hunke patheba lel sahmat bhelkhin. ekar \nbaad pradip bihari ji turat hamra fon kaylain je aarti ji \ntaiyar chhith je agila goshthi hazaribagh me hoiek. pradip ji \nhunka eeho kahalkhin je ahan ee gap ajit ji ya raman ji ke \nseho kaih diyoun muda o kahalkhin je ham VIDEHA me \nkaih dait chhiyaik, sabhke khabar bha jaytaik. ham aai tak \nvideha me hunak kono statement nai parhal. hamra lagait \nachhi je ehi mamla ke tool nai del jai...o yadi agila goshthi \nkaray chahait chhaith ta o karaith, ehi me kakro kiyaik \nkono aapatti hetaik. ee goshthi june me hebak \nrahaik...arthat may me date ghoshit bha jaybak chahi chhal. \no june me 10 aa 11 ke saharsa me sahitya acsdemik \nseminar me aayal chhalih...ham takhno hunaka puchhaliyain \nje kahiya karbaik goshthi...o july me karbak baat kahlain. \ntabat tak hunak mon kharab bala baat nai rahaik. julu me \nkolkata me o kavita path karba lel bimarik avastha me \naayal chhlih. takhno ham puchhne rahiyain je kahiya karab \ngoshthi? o kahalain je september tak ta ham kolkate me \nrahab (under treatment). takar baade karab. \nAugust 17, 2011 at 10:55am \n· Like \nAjit Azad ek ber ehi tarhak ghatna aar bhel chhaik. dr \ndhirendra ji janakpur me karbaik prastav darbhanga goshthi \nme delkhin muda 4-5 maas tak o nai kara saklah takhan \npt. govind jha daman kant jha jik sahyog se patna me \nkaroune rahaith. aarti jik paksha me sabh achhi muda \nhunak sthiti thik nai chhain...ehi mamila me bhagalpurak lok \nbesi nik se kaih sakait chhaith.  78 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n \nि म ि थ ल ा  ि व भू ि त  /g304 मृ ि त  प व/g361  स म ा रो ह \n २०१२  \nिदथg2ू8लीक रफी मागथgआैंपर अविथgआत4थत मावलंकर सभागारमे २० मइ २०१२ कथg24आ िमिथला \nिवभूित थgआत4मृित पवथgआैं समारोह  २०१२ सथg2ू4पथgआ82 भेल।  \nिदथg2ू8लीक िवकासमे िबहारीक योगदान सभ सँ बेशी अिछ, ई गप  िदथg2ू8लीक मुथg27ंयमंथg2भभी \nशीला दीिथg2भ2त २० मइ २०१२ ई. कथg24आ अिखल भारतीय िमिथला संघ  थgआ2भारा \nआयोिजत  िमिथला िवभूित थgआत4मृित पवथgआैं समारोह  २०१२  मे िमिथलाक िविशथg4ंै िवभूित \nसभकथg24आ सथg2ू4मािनत करबाक बाद देल अपन भाषणमे  कहलिथg288ह। ई जे िदथg2ू8लीक \nथg2ै2शंसा िवथg2भ8 भिरमे भऽ रहल अिछ से िबहारी लोकिनक योगदानसँ िविशथg4ंै बनल \nअिछ, ओइमे सँ िकछु गोटेकथg24आ सथg2ू4मािनत कऽ हुनका खुशी भेल छिथg288ह से ओ \nकहलिथg288ह। ओ महाबल िमथg2भ7 सथgआै4सदकथg","size_mb":1.92,"has_text":true},"Sadeha 12.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 12.pdf","name":"Sadeha 12.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह सदेह -१२ \n(िवदेह-सदेह १२, िवदेह www.videha.co.in  पेटार (अंक १११-११५) सँ,  \nमैिथलीक सवलg3छउलg2अइेलgथउइ  गलg32थ  आ पलg32थ क एकटा समानालg288तर  संकलन) \n \nि व दे ह  मैि थ ल ी  स ा ि ह बgइधछ य  आ बgइधध द ो ल न :  म ा नु ष ी ि म ह सं बg30छ कृ त ा म् \n \nिवदेह -/g262थम मैिथली प ाि/g252क ई -पि/g255का  \nISSN 2229-547X VIDEHA  \nस /g294 प ा दक : गजेलg288लgथ0छ ठाकुर।  स ह -स /g294 प ा दक : उमेश म लg283ड ल।  \nस ह ा य क  स /g294 प ा दक : िशव कुमार झा आ मुलg382ाजी (मनोज कुमार कणलg3छउ)। \nभ ा ष ा -स /g294 प ा दन : नागेलg288लgथ0छ कुमार झा आ पलg3उइीकार िवलg32थानलg288द झा।  \nक ल ा -स /g294 प ा दन : लg2इछयोित झा चौधरी आ रिलg302म रेखा िसलg288हा।  \nस /g294 प ा दक - श ो ध -अ/g288 वे षण : डॉ. जया वमलg3छअ आ डॉ. राजीव कुमार वमलg3छअ।   \nस /g294 प ा दक : न ा ट क - रं ग मं च -च ल ि च /g255 - बेचन ठाकुर।  \nस /g294 प ा दक - सू च न ा -स /g294 प क/g361- स म ा द : पूनम मंडल आ िलg2छ2यंका झा।  \nस /g294 प ा दक - अ नु व ा द ि व भ ा ग : िवनीत उलg28थपल।  \n \n \n \n/g257ुित   /g262काशन   2 \n \nऐ पोथी क सवलg3छअिध  कार सुरिलg2अ2  त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया लg2छ2ित  एवं िर कॉिडंग सिह त इलेलg2इ0 लg399ॉिन क अथवा यलg3छथिलg2अअ  क, कोनो \nमालg28इ य मसँ, अथवा लg2अ3ानक संलg39उहण  वा पुनलg2छ2लg3छउयोगक लg2छ2णाली लg32अारा कोनो लg2छअपमे पुनलg2छथलg28थ पािद त \nअथवा संचािर त-लg2छ2सािर  त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-90-7  \nISSN: 2229-547X \n \nमूलg298 य  : भा. लg2छअ. २००/- \nसंलg30थ क रण : २०१२ \n \n© लg2अइुित   लg2छ2काशन  \n \n \n/g257ुित   /g262काशन  \nरिज लg30थ टडलg3छउ आ◌ॅिफ  स : ८/२१, भूतल, लg288 यू राजेलg288 लgथ0छ  नगर, नई िद लg298 ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैलg2इ0 स - (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite  : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at  : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset  by  : Umesh Mandal. \n \nDistribu tor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५ , ९९३१६५४७४२  \n \nVideha Sadeha 12 : A Collection of Maithili Prose a nd Verse \n(source:Videha e-journal at www.videha.co.in).  \n \nअ नुबg3धप म  \nग जे बgइधध बgछ06  ठाकुर सशg29गपादकीय  \nडा.रा जे बgइधध बgछ06  िवमल    नव– नव िशg252ितजक सशg288धान करैत सुजीतक िज शg3ब9ी  \nि ज ते बgइधध बgछ06  झ ा   राजेशg258र नेपालीक सातटा कृित िवमोि चत  \nअर ि व बgइधध द  बgइौ7ी व ा बg30छ त व  ‘ मिणपशg323क  काशg3हबयकृितक  आलोचनाशg28गम क अशg28ंययन ’ \nपुशg3हगतकक लोकापशg3डबण  \nमु बg3धइ ी  कामत  कतऽ जा रहल छी हम!  \nदु ग बg36ौन बgइधध द  म बgइध3 ड ल   जीवन- मरण: समीशg252ा  \nडॉ.अबgइ6छ ण  कु म ा र  ि सं ह  शg3हगवातशg288शg353योशg25गर मैिथली कथामे सामािज क सम रसता / \nमातृभाषाक माशg28ंयमसँ उशg2ंगचिशशg252ा  \nआशीष अ नि च बgइधध ह ा र  कािफया  \nमु बg3धइ ा जी    बाल गजलः पुरान देहक नव चेहरा  \nओम बgइ6इ क ाश  झ ा   मैिथली बाल  गजलक अवधारणा / भोथ हिथयार  \nज ग द ान बgइधध द  झ ा मनु  बाल गजलक अवधारणा  \nआशीष अनि च बgइधध ह ा र   की िथक बाल ग जल  \nचंदन कुमार झा मैिथली बाल -सािहशg28गय आ  बाल-गजल   \n \nअ िम त  ि म बgइौ7   बाल गजल: कोमल करेज क आख र  \nिमिहर झा   बाल गजल \nन वबg370 दु  कु म ार  झ ा  िबजलीक शg252ेशg255 मे  आशg28ग म िनभशg3डब रताक लेल सरका र  \nकऽ रहल शg2ड2यास / पटना मे पसरत हीराक चमक/ \nि नग र ा न ी  ि व भ ा गक  ले ल  ब ि न  र ह ल  ि व ि श बgछ16  सं व गबg361/ \nि ब ह ा र मे  िन वे श क इ बgइ7छ छ ा  ज न ौ लक  रैनबै बgइ70 स ी  \nर ाज दे व  म बgइध3 ड ल   जगदीश शg2ड2साद मशg283 ड लक किव ता संशg39बह : राित -िद न \nडॉ. धनाकर ठाकुर  समीशg252ा : फूल िततली आ तुलबुल (लेखक- शg25ंी  \nिसयाराम झा सरस)  \nकैलास दास शg29गयाराथन दौड़ आ जनकपुर / अंगना सुखल घरमे \nपािन/ मिहलाक शg2ड2ेरक  कथा संशg39बह ‘िजशg3ब9ी ’ \nसुजीत  कुमार झा िमिथला पेिशg288टशg3ब5क  िवदेशमे  मशg3डग ग ब ढ़ ल - छशg25गामे  \nिमिथला पेिशg288टशg3ब5  \nशबgइौौु ध न  बgइ6इ स ा द  साह   मैिथली मिहला आ िजशg3ब9ी  \nि व ज य  म बg30छ त   सुजीतक सशg29गपूणशg3डब कथा एकटा  नया शg3हगवाद देलक  \nबलराम साहु  िव िशg3हग म  त होइत हमर लोक संशg3हग कृित  \nपू न म  म बgइध3 ड ल  मैिथलीक तेसर िवकीलीशg2ंहस / मिणपशg323 जयशg288तीपर \nिदशg298लीमे िमिथलशg3डगगन शg325ारा किव गोशgगबंी ९ िसतशg29गबर \n२०१२ कशg2ग3 सशg29गपशg382  \n                 िव ह िनक थ ा - ल घुक थ ा - द ी घ बg361क थ ा    \n \nपंकज चौधरी (न व ल बgइौ7 ी ) िवहिन कथा -  ई नोर छै  गरीबी क   \nओम  बgइ6इ क ाश  झा  िवहिन कथा - शg2ड2ोशg39बेिसभ / बीस टाका \nराम िव लास साहु   िव हिन  कथा - शg3हग कूलक िख चड़ी / चोर- िस  पाही \nच बgइधध दन  कुमार झा  िवहिन कथा - टटका रचना  \nमु बg3धइ ी  कामत  िवहिन कथा - टूटल मन \nज ग द ान बgइधध द  झ ा मनु  रोटीक शg3हगवाद / अिशg288तम  जगह    \nज व ा ह र ल ा ल  क ा बg30इ य प  िवहिन कथा - जमाना  बदिल गेलै   \n \nकािमनी कामायनी   लघुकथा- कलंिकत चान / उशg25गराक नोर   \n \n   प बg3इछ  \nन बgइधध द  िव लास राय   कशg288 या दान / बेपार \nमु बg3धइ ी कामत शgगबहशgगबडाचारक शg2ड2साद / तब हँसत तुल सी / िशशg298पकार / \nयाद गामक / आसक ि करण / नारी क पहचान / \nआजाद गजल १-२/ बेटी /  दहेजक आिग / ओइ \nपार/ नेताजी/ पिहल बरखा/ िकसान / बूँदक मोल / \nकरी  िमिथलासँ पहचान / का इ रझुमरी  कोसी / नै लेब    \n \nआब हम  दहेज / िमिथलाक दादा / पाहुनक माछ / \nहमरा पागल कहैत अिछ लोग / सगरे अनहार  \nअिछ / मायक शg2ड5दन / मजबूर िकसान / \nबलराम साह शg325शg288शg325 क मझधार  \nमुकु बgइधध द  म यं क   किनयशg3ड3  \nिवनीत उबgइधछ प ल   नामदशg3डबक शहरमे/ गजल  \nकािमनी कामायनी   िचड़ैक  अिभलाष \nिमिहर झा   महगी/ हौ राम चंदर  \nराजेश कुमार झा (क बgइधध है य ा ) एकटा शg2ड2ेम िबरह क कथा / मशg3ड3 / पिशg25डमी  सशg293यता / \nतामस/ देश भिशg2ंहत  \nनारायण  झा   एखनहु जकड़ल छी / एकता \nइरा मि बgइपध ल क   बैसू लगमे, नीक लगैए  \nराम िव लास साहु   िस शg29गमर केर  फूल / ओलंिप  क / रौदी  \nबgइ6इ म ो द  रं ग ी ले  नेताजी िजशg288दा बाद  \nअ िन ल  म ि बgइपध ल क   गजल १-२  \nअिवनाश झा अंशु  गजल   \n \nपंकज चौधरी “न व ल बgइौ7 ी ” गजल १-३  \nराजीव रं ज न ि म बgइौ7   गजल १-४  \nिशव कुमार यादव  बरखाक मौसम ऐलए / हमर एतबिह अपराध छल  \nबgइ6ौ ब ी झ ा    गजल १-२   \nकुसुम ठाकुर    िकछु हाइकू  \nहेम नारायण साहु  जुलुम भऽ रहल अिछ ... / भशg3ह3 टा चार / समता  \nबाल मुकु बgइधध द  प ा ठक   गजल १-४ \nपवन कुमार साह   भाय - यौ भाय - यौ.. / मोनक बात  \nर ाज दे व  म बgइध3 ड ल कानैत हँसी/ कनहेपर भा◌ेलबा/ महफा आ अरथी / \nकाटैत बीआ / घरक आँिख / अशg293 या स / अकाल  \nशिशधर कुमर  पूणा शg2ड2वास   \nस बgइधछ य नारायण झा  ओिहना मोन  अिछ  ओ िदन   \nज ग द ान बgइधध द  झ ा मनु गीत १-५/ गजल/ हम एहन ि कए क छी ?/ कोना \nमदर डे है शg29हपी ? \nिकशन कारीगर हाशg3हगय किवता - पंडा आ दलाल / फुिसयशg3ड3िहक \nझगड़ा/ फॲफ क ािट रहल सरकार / घॲघाउज आ \nउपराउ◌ँज/ अहॴटा एकटा नी क लोक  छी     \n \nिशव कुमार झा ि ट बgइपध लू सुखार/ आजाद गजल १ -२/ दृिशgगबडकोण  \n      िश शु उ बgइधछ स व  \nिशव कुमार यादव  बाल गजल/ बौआ हमरा आब  जुिन तंग कर  \nबgइ6ौ ब ी झ ा    बाल गजल १-१३ \nइ र ा  म ि बgइपध ल क   बाल गजल १-२/  मेघ बरसलै \nमु बg3धइ ा जी    बाल गजल १-३ \nबgइ6इ श बg36छ त  मैि थ ल    बाल गजल  \nपंकज चौधरी (न व ल बgइौ7 ी ) बाल गजल १-८/ मेघक चोर  \nज व ा ह र ल ा ल  क ा बg30इ य प  बाल गजल  \nबg3धप बg36छि त  कु म ार  सु द शबg361 न   बाल गजल  \nजगदीश चबgइधध बgछ06  ठ ाकु र  अ ि न ल  बाल गजल  \nअ िम त  ि म बgइौ7   बाल गजल १-३  \nओम बgइ6इ क ा श  झा  बाल गजल  \nचंदन कुमार झा  बाल गजल १-३ \nज ग द ान बgइधध द  झ ा मनु  बाल गजल १-३   \n \nकुमार संभव ‘भ ा र बg3इौ ा ज ’ हमर भारत देश  महान  \nिमिहर झा   बाल गजल १-४ \nग जे बgइधध बgछ06 ठ ाकु र   बाल गजल \nकैलास दास  खोजए पड़त मातृशg28गव बालगीत  \nज ग द ान बgइधध द  झा मनु कशg2डगण हृदयक  मािलक महाराज  रणजीत िसंह/ बाल \nशg2ड2ेरक  िवहिन कथा संकशg298पक धनी िवशg298 मा शg2डगड ॲशg298फ  \nबgइ6इ ी ि त   ि बgइ6इ  या झा  शg253ानक बल  \nमु बg3धइ ी  कामत बउआ देखहक चशg3डगद कशg2ग3/ भोरक सनेस \nज ग द ीश  बgइ6इ स ा द  म बgइध3 ड ल  घटक काक ा  \n   न ा बg3धछ य  उ बgइधछ स व  \nमु बg3धइ ी कामत  नाटकः - िशिशg252त बेटी   िवदेह सदेह:१२ || 1 \nगजे/ॲहँँ/ॲं0भ  ठाकुर \nस/ॲहउंपादकीय  \nमैिथली /gएंएितभा पुर/gऐ0ूकारसँ ७ गोटे राजिबराजमे स/gएउूमािनत  \n-मैिथली किव पिरषद (मैिथली सािह/gएधूय पिरषदक शाखा)क , /gऐएआारा ई पिहने \nमैिथली बाल /gएंएितभा पुर/gऐ0ूकार /gएंआप/gएूऐ देल जाइ छल। ई पुर/gऐ0ूकार मैिथली किव \nपिरषदक अ/gएध7य/gएआए /gएआ7ी महे/gएधध/gू0ं म/gएधऐडल बनबारी /gऐएआारा /gएंएार/gएउूभ कएल गेल रहए। ऐ \nबेरसँ एकर नाम मैिथली /gएंएितभा पुर/gऐ0ूकार राखल गेल अिछ।  \n-किव सागर वीर कादरी, रेिडयो नाटक कलाकार जीबछ दास, भूपे/gएधध/gू0ं म/gएधऐडल , \nगायक देवे/gएधध/gू0ं साहा सोनी आ िशवशंकर यादव, मैिथली संगीतक /gएआएे/gएआआमे राम \nअधीन साहा आ /gएंएीित अिधकारीक/gएूऐ ई पुर/gऐ0ूकार देल गेलि/gएधधह।  \n \n-सम/gएधधवय २०१२: भारतीय लेखनक उ/gएधूसव :२-४ नव/gएउूबर २०१२: ( इि/gएधऐडया हैबीटेट \nसे/gएधधटर भारतीय भाषा महो/gएधूसव ) \n-एकर साइट अिछ \n http://samanvayindianlanguagesfestival.org  \n-सम/gएधधवयक छिथ स/gएधूयान/gएधधद िन/gएंआपम आ िगिरराज कराडू \n-उ/gएधूसवक िनदेशक छिथ - राज िलबरहान \n-उ/gएधूसवक एडवाइजरी बोड/gऐंडमे छिथ -आलोक राय, के.सि/gए7ूचदान/gएधधदन , ल/gऐआ0मण \nगायकवाड, ओम थानवी, महमूद फा/gएंआकी, ममता सागर, रिव िसंह, सीत/gऐंूशु \nयशच /gएधध/gू0ं , तेमशुला आओ। \n-आयोजन कमेटीमे छिथ- १.इि/gएधऐडया हैबीटेट से/gएधधटरक /gएंएो/gऐउडाम टीम , २.पारस नाथ, \nअन/gएधधत नाथ।  \n-सहयोगी छिथ, िद/gएउधली /gएंएेस आ /gएंएितिलिप बु/gए70स।   2 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n-सम/gएधधवय २०११ मे मैिथलीक /gएंएितिनिध/gएधूव केने रहिथ - गंगेश \nगुंजन।  http://samanvayindianlanguagesfestival.org/2011/ganges \nh-gunjan/  \n  \n \nसुभाष च/gएधध/gू0ं यादव \"बनैत- िबगड़ैत\" सँ जाितवादी मानिसकताक मैिथली \nसािह/gएधूयकारक क/gूडंक कारण /gऐ0ूप/gूडं अिछ। सुभाष च/gएधध/gू0ं यादव जै क/gएउूयूिनटीसँ \nआबै छिथ ओकरा धोखा नै दै छिथ, ओकर सम/gऐ0ूया, ओकर भाषा लेल संघष/gऐंडरत \nछिथ, समझौता नै करै छिथ, आइिडयोलोजीमे ि/gऐ0ूथरता छन  \n◌्िह (जे तारान/gएधधद िवयोगी आ महे/gएधध/gू0ं नारायण राममे नै छि/gएधधह ), आ सएह कारण \nअिछ जे ओ ओइ जाितवादी मानिसकताक मोहन भार/gऐएआाज , योगान/gएधधद झा, रामदेव \nझा आिदक कोपक िशकार छिथ (जखन िक तारान/gएधधद िवयोगी आ महे/gएधध/gू0ं नारायण \nराम /gऐ0ूवीकृत )। यएह कारण अिछ जे जखन मैिथली लेखक संघमे सुभाषच/gएधध/gू0ं \nयादवक \"बनैत िबगड़ैत\"पर पिरचच/gऐंआ आयोिजत भेल तखन अशोक आ तारान/gएधधद \nिवयोगी अपन आलेख रखबाक िह/gएउूमत जुटेलि/gएधधह मुदा योगान/gएधधद झा आ मोहन \nभार/gऐएआाज मौन धारण केने रहलाह (नवे/gएधधदु कुमार झा ओइ पिरचच/gऐंआमे उपि/gऐ0ूथत \nरहिथ)। मुदा जखन किबलपुरक /gएउएलैकमेलर सभक प/gएआआ \"िव/gऐएूापित टाइ/gएउूस \" हम \nदेखलॱ तँ चिकत रिह गेलॱ- एकटा हेिडंग रहै - \"घरदेिखयासँ आग/gऐंऐ नै बिढ़ \nसकला बनैत-िबगड़ैत केर लेखक- मोहन भार/gऐएआाज \"!!! -मैिथली लेखक संघक \nपिरचच/gऐंआक िरपोट/gऐंड!!! योगान/gएधधद झाक घृिणत मानिसकता सोझ/gऐंऐ आएल छल हमरा \nलग। मोहन भार/gऐएआाज ओइ खबिरक आइ धिर ख/gएधऐडन नै केलिन , माने हुनकर \nसहमितसँ ई झूठ /gएंएकािशत भेल। घर -बाहरमे आ िमिथला दश/gऐंडनमे कमल मोहन \nचु/gऐधएूक \"महे/gएधध/gू0ं मलंिगया\" आ \"मोहन भार/gऐएआाज \" सन जाितवादी मानिसकताक लोक \nलेल सािह/gएधूय अकादेमी पुर/gऐ0ूककार वकालित जखन लगातार /gएंएार/gएउूभ भेल तखन \nअनायास हमरा \"िव/gऐएूापित टाइ/gएउूस \" मोन पिड़ गेल आ पूरा सािजश सोझ/gऐंऐ आिब \nगेल। की ई सुभाष च/gएधध/gू0ं यादव बनैत -िबगड़ैतक िव/gएंू/gऐए0 सािजश नै अिछ ? जखन \nनिचकेताक \"नो ए/gएधऐ/gऐउउी मा /gएंएिवश \"क िव/gएंू/gऐए0 अमरेश पाठक , च/gएधध/gू0ंनाथ िम/gएआ7 अमर \nआ मायान/gएधधद िम/gएआ7 एकजुट भऽ गेला आ /gएंएिति/gऐधउयावादी किव उदयच/gएधध/gू0ं झा \nिवनोदक/gएूऐ पिछला साल अकादेमी पुर/gऐ0ूकार िदया देल गेल तखनो सभ िकछु /gऐ0ूप/gूडं  िवदेह सदेह:१२ || 3 \nछल। पढ़ू बनैत-िबगड़ैत  http://sites.google.com/a/shruti-\npublication.com/shruti-\npublication/Home/Banait_Bigrait_SubhashChandraYadav.pdf?a \nttredirects=0  \n  \n३ \nराजकमल चौधरी: मोनो/gऐउडाफ (सुभाष च/gएधध/gू0ं यादव ) जे सािह/gएधूय अकादेमी /gऐएआारा \nरामदेव झा आ मोहन भार/gऐएआाजक कृपासँ /gएंएकािशत नै भऽ सकल।   \nhttps://docs.google.com/a/videha.com/viewer?a=v&pid=sites&sr \ncid=dmlkZWhhLmNvbXx2aWRlaGEtcG90aGl8Z3g6NDNiMmVh \nYThlOTNiMDA5Zg  \n• राजकमल चौधरी: मोनो/gऐउडाफ (सुभाष च/gएधध/gू0ं यादव ) download \nlink  https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Rajkamal_Monograph.pdf?attredirects=0&d=1  \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Rajkamal_Monograph.pdf?attredirects=0&d=1  \ndbb13891-a-96a2f0ab-s-sites.googlegroups.com \nSeptember 11 at 11:28pm  · Like  · 1  · Remove Preview \n• \n  \nGangesh Gunjan  राजकमल जी (िविनबंध)क /gएंएकरण कान मे पडल तं छल , \nसे कतोक वख/gऐंड भ गेलै आब | मुदा \nसे एहन कु/gएंआप छैक से अहॴक एिह फेस बुिकया समाद मे /gऐ0ूप/gूडं भेलय | त/gऐ70 \nएकर  4 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nध/gएधधयवाद अहॴ क/gऐ70 दैत छी गजे/gएधध/gू0ं जी |... ओना वा/gऐ0ूतिवक तं ई जे स/gएउूपूण/gऐंड \nपढबा सं पिहने मोन \"िवर/gए70त \" भ' गेल | नै पिढ भेल आग/gऐंऐ ! नीक केलौह/gऐ70 नेट \nपर द' \nक'| समकालीन आ आगत पीढ़ी सेहो बुझओ ई कारी-कथा! हमरा सन लोकक \nिवड/gएउूबना देखू \nजे पूरा /gएंएकरण अपन अनुज - िम/gएआआ - अ/gऐउडज सं जुडल अिछ| से एहन ऐितहािसक \nदुघ/gऐंडटना \nभ' गेल अिछ ! उ/gएआूरदायी /gऐ0डयि/gए70तगत हम कतहु सं नै | मुदा सािहि/gएधूयक पीढ़ीक  \nनैितकता सं \"अपराध बोध\" सहबा लेल अिभश/gएउ0त छी| उपाय ? \nस/gऐ0ूनेह , \n \n11 िसत/gएउूबर 2012 11:26 pm \n४ \nसािहफgउऐ4य अकादेमीमे समफgउऐऐवयक  पद लेल  कालाबाजारी ( फgउएउलैक म ाकफgशओँिटंग ) -  एकटा  \nिरपोटफgशठँ \nसािह/gएधूय अकादेमी िद/gएउधलीक मैिथली सम/gएधधवयक चुनाव लेल जे सं/gऐ0ूथा सभ \nिनध/gऐंआिरत  अिछ ओकर नाम अिछ:- िव /gऐएूापित सेवा सं/gऐ0ूथान , दरभंगा; सिचव \nवै/gऐएूनाथ चौधरी “बैजू” आ अ/gएध7य/gएआए - पं. च/gएधध/gू0ंनाथ िम/gएआ7 अमर। अिखल भारतीय \nमैिथली सािह/gएधूय  पिरषद, दरभंगा; सिचव डा. गणपित िम/gएआ7 , अ/gएध7य/gएआए रहिथ /gऐ0ूव . \nजयम/gएधधत िम/gएआ7।  चेतना सिमित, पटना, सिचव /gएआ7ी िववेकान/gएधधद ठाकुर , अ/gएध7य/gएआए \n/gएआ7ीमित /gएंए मीला झा। र/gऐंऐटी मधुबनीक कोनो सं/gऐ0ूथा, स/gएउूभवतः वत/gऐंडमान अ/gएध7य/gएआए /gएआ7ी \nहेतुकर झा। िकशोरीका/gएधधत िम/gएआ7क िमिथला स/gऐंू/gऐ0ूकृितक पिरषद  ( जे संफgश04था \nिवफgशउ4ापितकफgउ4श पाग पिहरा कऽ हुनका फg40एाफgशशउण घोिषत करबाक कुकृफgउऐ4य केलक ), \nवत/gऐंडमान  अ/gएध7य/gएआए /gएआ7ी सुरे/gएधध/gू0ं नारायण झा आ सिचव गंगाधर झा।  पंचानन िम/gएआ7क \nअिखल भारतीय मैिथली सािह/gएधूय सिमित , इलाहाबाद; आ मैिथली लोक सािह/gएधूय \nपिरषद, कोलकाता, स/gएउूभवतः वत/gऐंडमान अ/gएध7य/gएआए - अिणमा िसंह। ऐ मे सँ िकछु \nसं/gऐ0ूथाक नाम आ  वत/gऐंडमान अ/gएध7य/gएआए आिदमे पिरवत/gऐंडन स/gएउूभव अिछ।  \n \nऐ मे सँ अिधकतर सं/gऐ0ूथा कागजी अिछ वा सािहि/gएधूयक नै राजनैितक अिछ आ  िवदेह सदेह:१२ || 5 \nजाितवाद, /gएआएे/gएआआवाद आ आनुवंिशक आधारपर संचािलत अिछ।  \n  \n  \n \n४ \nघर-बाहरक जाितवादी रंगमंचसँ जुड़ल वा सिह/gऐ0ऐणु स/gएउूपादक म/gएधऐडलक (वासुकीनाथ \nझा, रमान/gएधधद झा रमण आ कमल मोहन चु/gऐधएू) कृ/gएधूय : घर-बाहर जुलाई २०१२: \n/gू0उा/gऐऐएणवादी तेवर , माने चोिरक खुलेआम समथ/gऐंडन। पंकज पराशर नामक चोरक/gएूऐ \nजुग-जुग जीबथु कॉलममे /gऐ0ूथान देल गेल अिछ ,जै िमिथलाक समाजमे बारहो वण/gऐंड \nचोरक/gएूऐ खेहािर कऽ बाहर कऽ दै छै, ओतै मैिथली सािह/gएधूयक /gू0उा/gऐऐएणवादी स/gएउूपादक \nम/gएधऐडल चोरक खुलेआम समथ/gऐंडक बिन गेल , कारण चोर ओकर जाितक अिछ। \nदोसर ऐ िच/gएआआ मे आन/gएधधद कुमार झाक/gएूऐ युवा नाटककार स/gएउूमान भेटलापर ऐ \nजाितवादी रंगमंचक स/gएउूपादक लोकिनक/gएूऐ क/gूडं छि/gएधधह , - चयन /gएंएि/gऐधउयापर की \nसवाल उठल छल से अनु/gएआूिरत अिछ , माने /gू0उा/gऐऐएणवादी /gएउएलैकमेिलंग , जाितवादी \nरंगमंचसँ जुड़ु, सहयोगी बनू आ नै तँ /gएउएलैकमेिलंग झेलू।   6 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n  \n४ \nऐ बे/gएंूका बाल सािह/gएधूय पुर/gऐ0ूकार मैिथलीमे अ -बाल सािह/gएधूय , मुरलीधर झाक \n\"िपलिपलहा गाछ\", क/gएूऐ देल गेल , मुरलीधर झा िनल/gऐंड/gए7ंजतापूव/gऐंडक फूल -माला-पाग \nपहीिर रहल छिथ आ िकछु जाितवादी लोक िनल/gऐंड/gए7ंजतापूव/gऐंडक ई सभ हुनका पिहरा \nरहल अिछ। /gएंए/gऐ0ूतुत अिछ ऐ अंकमे ऐपर िरपोट/gऐंड आ च/gएधध/gू0ंनाथ िम/gएआ7 अमर -रामदेव \nझाक तेसर पीढ़ीक गािरक अपश/gएउएद। िकछु मेल आ एस .एम.एस. सँ आएल \nगािरक संकलन ओइ िरपोट/gऐंडमे अिछ।  \nिजनका िवजयदेव झा वा शंकरदेव झा (च/gएधध/gू0ंनाथ िम/gएआ7 अमर -रामदेव झाक तेसर \nपीढ़ी)क गािरयु/gए70त पो/gऐ0ूटकाड/gऐंड-ई-मेल (वा अखबार-पि/gएआआकामे /gएउएलैकमेिलंगबला /gएधधयूज ) \nवा अपश/gएउएदयु/gए70त एस .एम.एस. भेटल छि/gएधधह ओ हमर ई -\nमेल \n ggajendra@videha.com  पर /gऐ0ूकैन कॉपी अ/gऐउडसािरत करथु वा मेल  िवदेह सदेह:१२ || 7 \nफॉरवाड/gऐंड करथु। एकर सभक अपश/gएउएदयु/gए70त एस .एम.एस. हमर मोबाइल न/gएउूबर \n०९९११३८२०७८ पर अ/gऐउडसािरत क/gएंआ।  \nई सभ /gऐ0डयि/gए70त जकर /gऐ0ूथान जेल िछऐ ओ नपुंशक जाितवादी सािहि/gएधूयक (!!) \nलोक सभक चलैत सािह/gएधूय अकादेमीक मा/gएध7यमसँ मैिथली सािह/gएधूयक/gएूऐ पिछला ४५ \nसालसँ /gएउएलैकमेल करैत रहल , मुदा तकर आइ अि/gएधधतम िदन छल।  \nएकटा अखबारमे /gएउएलैकमेिलंगबला /gएधधयूज -िरपोट/gऐंडमे ई सभ /gएउएलैकमेलर निचकेताक/gएूऐ \nमैिथल नै मानैए। निचकेता, भीमनाथ झा आिद सेहो ऐ सभ लेल परो/gएआए /gएंआपसँ \nिज/gएउूमेवार छिथ , जे ऐ तरहक गािर-गरौअिल सुनैत रहला आ एकर सभक मोन \nबढ़ैत रहलै। मैिथलीक /gू0उा/gऐऐएणवादी आ काय/gऐ0ूथवादी (यएह दूटा वाद मे मैिथलीक \nप/gएआआ -पि/gएआआका सभ बँटल अिछ ) प/gएआआ -पि/gएआआकामे आपसमे घोर मतिविभ/gऐधएता छै, मािर-\nकािट छै मुदा िवदेहक िव/gएंू/gऐए0 ई सभ एक भऽ जाइए। निचकेता जीक \"िमिथला \nदश/gऐंडन \" सेहो आब /gू0उा/gऐऐएणवादी पि/gएआआका भऽ गेल अिछ , आ /gएंएधान स/gएउूपादक \nिज/gएउूमेवारीसँ बिच नै सकै छिथ , हुनकर ई कत/gऐंड/gऐ0डय छि/gएधधह जे ओ अपन स/gएउूपादक \nम/gएधऐडलमे सुधार करथु आ ओइमे िकछु गोटेमे साहसक संचार करथु।  \n \nसुका/gएधधत सोमक एकटा आएल छि/gएधधह िमिथला दश/gऐंडनमे।  ओइ आलेखमे बहुत रास \nगलत त/gएधआय अिछ। अतीत मंथन २००७ सँ २००९ मे छपले नै छै से हुनका नै \nबुझल छि/gएधधह। गामक िजनगी मैिथली सािह/gएधूयक  सव/gऐंड/gएआ7े/gूड7 कथा सं/gऐउडह छै ई त/gएधआय \nओ /gऐ0ूवीकार नै कऽ सकला। मैिथलीमे कोहुना कोनो पोथीक/gएूऐ पुर/gऐ0ूकार भेटौ ई \nघुमा कऽ किह अपन मंशा ओ /gएंएकट कऽ देलि/gएधधह।  भगलपुिरया जूरीक/gएूऐ ओ \nदरभंिगया जूरी सन बना कऽ /gएंए/gऐ0ूतुत केलि/gएधधह , आ अहूमे हुनकर िनरपे/gएआएता घास \nचरै लेल गेल बुझाइत अिछ| सुका/gएधधत सोमक/gएूऐ बुझल छि/gएधधह जे काय/gऐंड/gऐधउम बंगलोर मे \nभेलै! जखनिक काय/gऐंड/gऐधउम कोि/gए7ूचमे भेल रहै। सुका/gएधधत सोम  टैगोर सािह/gएधूय \nस/gएउूमानक/gएूऐ रवी/gएधध/gू0ं पुर/gऐ0ूकार किह रहल छिथ !! सुका/gएधधत सोमक  अघोिषत जाितवाद \nबहुत िकछु किह जाइत अिछ। \n \n  8 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nडा.राजे/ॲहँँ/ॲं0भ  िवमल  \nनव–नव ि/ॲहूहितजक स/ॲहँँधान करैत सुजीतक िज/ॲ3थउी \n \nसाहचय/gऐंड–स/gएउूभूत रसो/gऐएएावनाक चतुर , युवा कथाकार सुजीत कुमार झाक कथा \nिमिथला/gए7धचलक  महानगरो/gएधधमुख शहरक िविवधतापूण/gऐंड पिरवेश आ पा/gएआआक ि/gऐ0ूथित –\nमनि/gऐ0ूथितक सू/gऐआ0म  िच/gएआआा/gऐडऐन /gएंए/gऐ0ूतुत करैत अिछ । /gएंए/gएधूयेक कथा कोनो एक गोट \nएहने शहरी पा/gएआआक जीवनमे झटका नेने आएल कोनो िनण/gऐंआयक मोड़क नाटकीय \n/gएंूपमे जखन /gएंए/gएधूय/gएआएीकरण करबैछ तऽ पाठक  िचहँ◌ुिक उठैत अिछ । \nसामा/gएधधय घटनासभक /gएआ7ृ/gऐडूलासँ आर/gएउूभ भेल कथा म/gएध7यधिर अबैत –अबैत सू/gए7ूया/gऐउड \nभऽ जाइत अिछ आ अ/gएधधतमे एकटा ‘करे/gएधऐट ’ जेक/gऐंऐ लगबैत अिछ । – जेना \nसामा/gएधधय या/gएआआामे चलैत –चलैत केओ आग/gऐंऐमे फँ◌ेच कढ़ने, नाङिरपर ठाढ़ गहुमन \nदेिख नेने हो ! िश/gएउधपक ई वैिश/gऐ0ऐ/gऐधआय िहनका मैिथलीक अ/gएधधय कथाकारसँ अलगहे \nफराक कए दैत अिछ । \nमहानगरो/gएधधमुख समाजक िच/gएआआा/gऐडऐनक संगिह कथा एक गोट मनोवै/gएआऐािनक स/gएधूयक \nउ/gऐडधाटन करैत अिछ । कथामे एक गोट एहन /gऐ0ूथल अबैत अिछ जखन \nआ/gएआंय/gऐंडचिकत भेल पाठक सोचैत अिछ , ‘ अरे ! ई की भऽ गेलै ?’ – आ तखने \nकथाक अ/gएधधत भऽ जाइ छै । अमेिरकी कथाकार ओ . हेनरीक /gऐ0ूमरण भऽ  अबैछ \n। अव/gऐउडहमे पड़ल पा/gएआआक /gएंएाण जेना अक/gऐ0ूमात् मुि/gए70त –पथ पािब  \nलैछ !  \nकथाकार सुजीत कुमार झाक कथाकािरताक दोसर उ/gएउधलेखनीय िनज/gएधूव िथक – \nअनितदीघ/gऐंडता अथ/gऐंआत् संि/gएआए/gएउ0तता । िहनक कथाक घटना–पिरघटना /gए7ंयािमतीय िच/gएआआ \nजेक/gऐंऐ एक –दोसरक/gएूऐ कटैत , ओझराइत–सोझराइत आग/gऐंऐ निह बढ़ैछ । कथाक तीर \nसनसनाइत जाइत अिछ आ अजू/gऐंडनक ल/gऐआ0य –भेद जेक/gऐंऐ िचड़ैक आँिखटा देखैत \nओकर भेदन करैत अिछ आ कुशल धनुध/gऐंडरक धनुिव/gऐंड/gऐएूाक सफलताक  /gएंएमाणसँ \nध/gएधधय भऽ जाइत अिछ । तँए कथासभमे एकटा /gएंएभावाि/gएधधवितयु/gए70त /gएधूवरा छैक ।    िवदेह सदेह:१२ || 9 \nिहनक सभ पा/gएआआ ख/gऐंऐटी मैिथल िथकाह – िविभ/gऐधए जाित , वग/gऐंडक म/gएध7यिव/gएआूीय मैिथल \n। सुजीत कुमार म/gएध7यिव/gएआूीय मैिथल जीवनक सफल कथाकार छिथ । \nपर/gएउूपरागत  मू/gएउधयक िसमे/gएधऐटसँ ठोस  बनल संयु/gए70त पिरवारमे देखल जाइत \nपार/gऐ0ूपिरक /gऐ0ूनेह , िव/gएआधास , विलदान, सेवा, क/gएंूणा, अनुशासन आिद /gएआ7े/gूड7 मानवीय \nगुणमे लागल पि/gएआंमी सोचक नोनीसँ उ/gएधूप/gऐधए दरार देिख  कथाकारक हृदय दरिक \nजाइत छैि/gएधधह आ हुनक लगभग /gएंए/gएधूयेक कथा खि/gएधऐडत होइत एिह मू/gएउधयक/gएूऐ \nपुन/gऐ0ू/gऐंएथािपत करबाक कला/gएधूमक चे/gूडंा बिन जाइत अिछ ।   \nसहज–/gऐ0ूवभािवक कथोपकथनक मु/gए70तावलीसँ बनल –बूनल ई कथा सभक \nकथाकारक अपन पिरवेशक भोगल यथाथ/gऐंड सभक िच/gएआआावलीसँ सजाओल सु/gएधधदर \n‘अलबम’ िथक । \nकथाकार सुजीत कुमारक कथाक सेहो एक गोट /gएंएमुख त/gएधूव िथक सहज \nमानवीय राग–ब/gएधधध ।  सु/gएंएिस/gऐए0 आलोचक ई .एम.एल/gू0उाइड िलखने छिथ जे कथा–\nसािह/gएधूयक सम/gऐ0ूत भावा/gएधूमक त/gएधूवमे एकटा /gएंएेमे एहन िथक जकर सव/gऐंआिधक /gएंएयोग \nभेल अिछ, कारण /gएंएेम मानव –/gऐ0ूवभावक  सव/gऐंड/gऐ0डयापक त/gएधूव िथक ।   \n‘पूmल फुलाइएकऽ रहल’ कथाक उ/gए7ूच कुलशीला, सुिशि/gएआएता नाियका िपंकी \nअ/gएधधत/gऐधध/gऐंएव/gएधध/gऐएआक  भंवरमे फँिस उबडुब करैत मुि/gए70तक हेतु तखन हाथ पएर भ/gऐंऐजऽ \nलगैत छिथ । जखन हुनका पता लगैत छैि/gएधधह जे जािह पु/gएंूषक/gएूऐ सहायक /gऐ0ूटेशन \nमा/gऐ0ूटर किह हुनक िववाह रचाओल गेल छल आ  जकरा अपन स/gएउूपूण/gऐंड संचेतना \nसमप/gऐंडण दऽ ओ इ/gएधध/gू0ंधनुषी क/gएउधपनाक इ/gएधध/gू0ंजालमे ओझराएिल  अपन सुिधबुिध हेरा \nचुकिल छलीह से सहायक /gऐ0ूटेशन मा/gऐ0ूटर निह एकटा साधारण पैटमैन अिछ  जे \nव/gऐ0ूतुतः अपन मािलक /gऐ0ूटेशन मा/gऐ0ूटर आ सहायक /gऐ0ूटेशन मा/gऐ0ूटरक घरलए \nबजारसँ झोड़ाक भोड़ा तरकारी कीिनकऽ अनैत अिछ तऽ ओ सातम आसमानसँ \nखसैत छिथ । मुदा, ई /gऐ0ूवयंिस/gऐए0 नाियका अि/gए7एनक/gएूऐ सा/gएआएी रािख लेल गेल \nपित/gू0उ/gएधूय संक/gएउधपक/gएूऐ /gऐ0ूमरण कए एकटा नव अवतार लैत छिथ  – अपन िचताक \nछाउरसँ पुनः उिड़ आसमानक/gएूऐ छुबैत िमथकीय प/gएधधछी ‘ि/gऐ0ूफ/gऐधऐस ’ जेक/gऐंऐ ! नायकक/gएूऐ \nएम.ए.धिर पढ़बैत छिथ । अ/gएधधततः नायक सहायक /gऐ0ूटेशन मा/gऐ0ूटरक पदपर \n/gएंएिति/gूड7त होइत छिथ ।   \n‘नय/gऐंऐ /gऐ0डयपार ’–क रोग/gऐउड/gऐ0ूत नायक िजते/gएधध/gू0ं /gएंएसादक हँसैत –खेलैत गाह/gऐंड/gऐ0ूथ जीवन  \nमह/gएधूवक/gऐंू/gएआएाक बब/gएधऐडरमे उिधयाकऽ तहस –नहस भऽ गेल अिछ । /gऐ0ूवयं \nरोगशै/gएउआयापर पड़ल छिथ , ब/gए7ूचासभ अपन –अपन /gऐ0डयवसाय –संसारमे हेराएल अिछ आ  10 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nप/gए7उी साधना सड़कपर चलैत लोकक आँिखमे गरदा झॲकैत, िम/gएआ7ाजीक /gऐ0ूकूटरपर \nबैिस, अ/gएधधतर/gऐंआ/gऐ0ऐ/gऐउउीय मिहला िदवसमे सहभागी होएबाक लेल उिड़ जाइत छिथ । \nकथा वत/gऐंडमान पािरवािरक जीवनक िव/gू0ंूपता आ िवस/gऐडआितक/gएूऐ रेखाि/gऐडऐत  करैत अिछ \n।  \n‘खाली घर’–क नायक जयच/gएधध/gू0ं आ नाियका जानकी रेलक पटरी जेक/gऐंऐ जीवन \nपय/gऐंड/gएधधत समाना/gएधधतर  चलैत छिथ, मुदा किहयो, कखनो मीिल ने पबैत छिथ । \nतकर कारण छैक पितक/gएूऐ आदेश –अनुवित/gऐंडनी ‘रोवोट’ नारीक चािहऐि/gएधधह , सासु–\nससुरक/gएूऐ पुतहुक पटमािस कएल बिहिकरनीक बेगरता छैि/gएधधह  । मुदा पित अपन \n‘/gऐ0ूव ’–क संग जीवाक आक/gऐंूि/gएआएणी छिथ । एकटा शीतयु/gऐए0मे जीवन बीित जाइत  \nअिछ, रीित जाइत अिछ ।  \n‘लाल िकताब’ परामनोिव/gएआऐानपर आधािरत रह/gऐ0ूय –रोमा/gए7धचसँ भड़ल कथा िथक । \nसेवक /gएंए साद यादवजी १८ गतेक/gएूऐ अपन क/gएआएमे एकसिर बैसिल कथा नाियका \nिम/gएआआप/gए7उीक/gएूऐ अ/gएधूय/gएधधत अनुराग  पूव/gऐंडक एक गोट लाल डायरी भ/gऐ70ट कऽ गेल रहै छिथ \n। िम/gएआआप/gए7उीक/gएूऐ जबद/gऐंड/gऐ0ूती हाथ पकिड़ ओ  अपना लग बैसबै छिथ–हाथ अकि/gएउधपत \n/gएंूप/gऐ70 सद/gऐंड–हेमाल िकए लगै छल से ओ बूिझ निह पबैत छिथ । मुदा जखन \nिम/gएआआक मृ/gएधूयुपर शोकिव/gूए7ल भेल नाियका पित बाहरसँ आिबकऽ सेवक /gएंएसादक  \nमृ/gएधूयु स/gएआआहे गते भऽ गेल होएबाक सूचना दै छिथ/gएधधह तऽ ओ क/gऐंऐिप उठैत छिथ ।   \nमायक सह पािब िग/gऐधएी पढ़ाइ छोिड़ नृ/gएधूयमे /gएंएिशि/gएआएत भऽ आय िदन नव –नव \n‘पि/gएउएलक शो’ करऽ लगलीह । बाप अपन बेटीक/gएूऐ /gए7एलैमर िदिश  आकृ/gूडं देिख \nिच/gएधधताम/gए7एन रहै छिथ , मुदा िजदािह प/gए7उीक आग/gऐंऐ िववश रहै छिथ । पिरणामतः \nजखन पता चलल जे िग/gऐधएी /gऐ0डयसनी, /gऐ0डयिभचािरणी आ  गिभ/gऐंडणी भऽ गेिल छिथ तऽ \nवातावरण हा/gऐधउोशकऽ उठैत अिछ । ताबत बहुत िबल/gएउूब भऽ गेल रहैत  छैक । \n‘जादू’ कथाक नाियका िस/gएउूमी घरपर जा क/gएउूपनीक उ/gएधूपाद बेचऽबाली से/gएउधसगल/gऐंड \nछलीह, मुदा हुनक मधुरवाणी आ िश/gूडं /gऐ0डयवहारक जादू रेणु आ हुनकर पितक \nिदमागपर एना ने चढ़ल जे रेणुक पित हुनका अपन क/gएउूपनीक नीक पदक हेतु \nअफर दऽ देलिथ/gएधधह ।  \nपर/gएउूपरावादी मू/gएउधयक ख/gएधऐडहरपर ठाढ़ होइत बलुआही पािरवािरक संरचनापर कठोर \n/gएंएहार अिछ  कथा– ‘ आदश/gऐंड’ पर/gएउूपरावादी पित आ सासुक/gएूऐ लात मािर घर छोिड़ \nचिल तऽ अबै छिथ अ/gऐधध/gऐंएधआधुिनका िशि/gएआएका नाियका, मुदा प/gएधध/gू0ंह वष/gऐंडक प/gएआंात् \nजखन अपन क/gएआएामे एक गोट  भिव/gऐ0ऐणु युवकक नाम ‘ आदश/gऐंड’ सूिन ओ िचहुँिक  िवदेह सदेह:१२ || 11  \nउठै छिथ जेना ककोड़िव/gए7ूछा अनचोकेमे डंक  मािर देने होइक । आदश/gऐंडक \nिपताक नाम छै – अ/gएंूण , िजला /gएधधयायाधीश , अथ/gऐंआत् ओकर पूव/gऐंडपित  । /gऐ0ूटाफ \n/gएंूममे आिबकऽ ध/gएउूम दऽ बैिस जाइत छिथ , मि/gऐ0ूत/gऐ0ऐकमे अ/gएधधहड़ –िवहािड़ नेने । एिह \n/gऐ0ूथलपर आिब िवख/gएधऐडनवादी मू/gएउधय हािर जाइत अिछ आ संयु/gए70त पिरवारक \nपर/gएउूपरावादी मू/gएउधय  िवजय घोष करैत अिछ ।  \n‘अथ/gऐंडहीन या/gएआआा’क नाियका नेहा अपन पित माधवसँ एिह दुआरे अस/gएधधतु/gूडं रहैत \nछिथ जे ओ मह/gएधूवक/gऐंू/gएआएाक उ/gएधधमादसँ /gऐउड/gऐ0ूत निह छिथ , पाट/gऐंध–/gए70लवक सौखीन निह \nछिथ, भौितक चमक दमकमे िव/gएआधास निह करैत छिथ , नेहाक लेल ‘ िगप्mट’ \nनिह अनैत छिथ आिद । तलकालए ओ जानकीरामसँ िववाह करैत छिथ, बेटी \nतेिजकऽ । फेर ओ जान की रामक/gएूऐ छोिड़ अ/gएधधय पु/gएंूष संगे रहए लगैत छिथ – \nपित प/gए7उीवत्, मुदा अिववािहत । पि/gएआंमसँ आएल ‘िलिव/gऐडआ टूगेदर ’–क चपेिटमे \nपड़िल नेहा अ/gएधधततः अपनिह लेल िनण/gऐंआयक कारण प/gएआंातापक आिगमे धू–धूकऽ \nजरऽ लगैत छिथ । /gएंए/gऐ0ूतुत कथा सेहो पछबा हवाक िवरोध आ पुरवाक समथ/gऐंडनमे \nदेवाल जेक/gऐंऐ ठाढ़  अिछ ।  \nनारी मनोिव/gएआऐानक सु/gएधधदर आ यथ/gऐंआथवादी िव/gऐ0एलेषण /gएंए/gऐ0ूतुत करैत कथा ‘/gऐ0डयथ/gऐंडक \nउड़ान’–क नायक काय/gऐंआलयक काजसँ जे िवराटनगर गेलाह तऽ दू–चािर िदन \nिवल/gएउूब की भेलैि/gएधधह नाियका ऊनी /gऐ0ूवेटर जेक/gऐंऐ मोनमे लहराइत भावक रंग –िवरंगी \nल/gए7ूछाक/gएूऐ ओझरबैत –सोझरबैत जँ दुभ/gऐंआ/gए7एयसँ वैध/gऐ0डयक पहाड़ टूिट पड़ल होइि/gएधधह तऽ \nशेष या/gएआआा कमलसंग िबतएबाक , ओकरा संग हनीमून मनएबाधिरक क/gएउधपनामे डूिब \nजाइ छिथ िक ध/gएउूम दऽ पित जूिम जाइत छिथ/gएधधह । ओ पितक/gएूऐ भिर प/gऐंऐज \nपिजयाकऽ हबोढ़कार भऽ कानऽ लगै छिथ ।  \n‘िन/gूड7ा िक देखाबा’ एक गोट घोर यथाथ/gऐंडवादी मािम/gऐंडक कथा अिछ  । नीमाक पित \nसोहनक दुनू िकडनी सिड़ गेल छैक जकर /gएंए/gएधूयारोपण डा/gए70टरक सलाह अनुसार \nभे/gएउधलोरमे जा करएबाक बदला ओ  पितक/gएूऐ ज/gएउधदीसँ ज/gएउधदी गाम एिह दुआरे लऽ \nजाइत छिथ जे स/gएउूपित स/gएउूब/gएधधधी कागजात सभपर  हुनकर ह/gऐ0ूता/gएआएर लेल जा \nसकए । पितक/gएूऐ मरबाक िच/gएधधता निह , स/gएउूपित डुबबाक िच/gएधधता बेसी घेरने छैि/gएधधह । \nमुदा भा/gए7एयक /gऐ0डयं/gए7एय ई िथक जे अि/gएधधतम स/gऐंऐसधिर पित हुनका पितपरायणा मानैत \nछिथ ।  \n‘केहन सजाय’ एक गोट टु/gए7एगिर बािलका चमेलीक कथा अिछ । जकरा कोनो \nस/gएधधतानहीन  स/gएउू/gूड0ा/gएधधत द/gएउूपती गोद नेने छल , मुदा जखन ओिह द/gएउूपतीक/gएूऐ अपन  12 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nऔरसँ स/gएधधतान जनिम जाइत  छैक, चमेली ओिह घरमे निह, ‘मिहला सदन’मे पठा \nदेल जाइत छिथ । ओ तऽ ध/gएधधय कही सं/gऐ0ूथाक  नव अ/gएध7य/gएआएा आ पूव/gऐंड \n/gएंएधाना/gएध7यािपका कािमनी मैडमक/gएूऐ जिनक क/gएंूणापूण/gऐंड /gएंएयाससँ ओ  िरतेशक संग \nपिरणय सू/gएआआमे ब/gएधधहा जीवनक भिसआइत नाओक लेल िकनार पािब लैत छिथ ।   \nमेनकाक कोमल नारी हृदयक/gएूऐ हँथोड़ैिथ ‘मेनका’ जीवन झँझावातक आघात–\n/gएंएितघातसँ नारी हृदय समु/gू0ंमे उठैत उ/gएआूाल तर/gऐडआक िव/gएआएोभकारी कथा िथक । \nमेनका पिर/gएधूय/gए70ता िथकीह ।  हुनक पित च/gएधध/gू0ंभूषण सु/gएधधदरी युवती नीनाक \nमोहपाशमे ओझरा हुनकर पिर/gएधूयागकऽ देने छलिथन । नारी–अहंपर चोट लगैत \nअिछ । मेनका /gएंएा/gएध7यापन सेवामे संल/gए7एन छिथ , जतऽ िहनक स/gएउूपक/gऐंड िववािहत \nसहकम/gऐंध राजीव सरसँ होइत छैि/gएधधह । राजीव सरक /gऐ0डयि/gए70त/gएधूवक चु/gएउूबकीय  /gएंएभावमे \nमेनकाक /gऐ0डयि/gए70त/gएधूव लौहकण जेक/gऐंऐ आकृ/gूडं होइत अिछ , मुदा जखन ओ सोचै \nछिथ जे राजीवप/gए7उी आरतीक हेतु हुनक /gएंएणय –लीला नीना–कम/gऐंडसँ कम िहंसक \nिकंवा घृिणत निह होएत तऽ ओ अपनामे िसमिटकऽ कठोर लौहिप/gएधऐड बिन जाइत \nछिथ, जे चु/gएउूबकक/gएूऐ घीिच सकैत अिछ , मुदा चु/gएउूबकसँ िघचा निह सकैत अिछ ।  \nकथाकार सुजीत कुमार झाक कथाक िवषय– चयन, बनाबट आ बुनाबट, भाषा \nशैली आ कला/gएधूमक  उ/gए7ूचतामे उ/gएआूरो/gएआूर /gएंएौढ़ता अबैत जाएत आ ओ मैिथली \nकथाक हेतु एिह ना िवषय आ िश/gएउधपक  नव–नव ि/gएआएितजक स/gएधधधान करैत नव \n/gएंएितमानक /gऐ0ूथापनामे सफल होएताह , हमर िव/gएआधास अिछ ।   \n \n \n \n \n  िवदेह सदेह:१२ || 13  \nिजते/ॲहँँ/ॲं0भ झा \nराजे/ॲहूँर नेपालीक सातटा कृित िवमोिचत  \n \nप/gएआआकार तथा सािह/gएधूयकार राजे/gएआधर नेपाली िलिखत ७ टा कृितक ए/gऐडएिहबेर \nिवमोचन कएल गेल अिछ । रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित रामवरण यादव रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित भवन , शीतल \nिनवासमे आिसन १३ गते शिनिदन आयोिजत काय/gऐंड/gऐधउममे नेपाली िलिखत \nपोथीसभक िवमोचन कएलिन ।  \n \nपु/gऐ0ूतकसभ नेपाली, मैिथली आ िह/gएधधदी भाषामे अिछ । जनकपुरमे रिह प/gएआआकािरतामे \nसि/gऐधउय नेपाली िलिखत लोकत/gएधध/gएआआको लािलमा आ िवचार/gऐधउाि/gएधधत नेपाली किवता \nसं/gऐउडह , गिरबको /gऐ0डयथा नेपाली ख/gएधऐडका/gऐ0डय , नव नेपाल िह/gएधधदी किवता सं/gऐउडह , \nसोहािगन आ िवचार/gऐधउाि/gएधधत  मैिथली किवता सं/gऐउडह आ /gऐधउाि/gएधधतकारी सरयुग चौधरीको \nजीवनी िवमोिचत भेल । रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित रामवरण यादव राजे/gएआधर नेपालीक प/gएआआकािरता \nआ सािहि/gएधूयक योगदानके /gएंएशंसा कएने रहिथ । नेपाली क/gऐंऐ/gऐउडेसक कृयाशील  14 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nकाय/gऐंडकत/gऐंआक /gएंूपमा /gएंएजात/gएधध/gएआआक लेल संघष/gऐंड करैत काल नेपालीक सँग िबताओ ल \nिदन रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित याद कएने रहिथ ।  \n \nिमिथला/gए7धचल /gएआएे/gएआआक िवभूित , शिहदके िवषयमे पि/gएआआकामे िलिखकऽ जीव/gएधधत रखबाक \nकाज नेपालीक सराहनीय प/gएआए रहल रा/gऐ0ऐ/gऐउउपितक कहब छलिन । सािह/gएधूय , \nप/gएआआकािरता आ राजनीित तीनू /gएआएे/gएआआमे नेपालीक दखल रहल कहैत रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित यादव \nहुनका बहुआयािमक /gऐ0डयि/gए70त/gएधूवके सं/gएआऐा देलिन । “िमिथलाक पाबिन ितहार, \nऐितहािसक /gऐ0ूथल , आ िविभ/gऐधए मह/gएधूवपुण/gऐंड राजनीितक घटनाक िवषयमे जानकारी \nलेबालेल नेपालीसँ स/gएउूपक/gऐंड करैत छी” रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित कहलिन ।   \n \nनेपालीक कृितमे /gऐ0ूव/gए7ूछ/gएधधदतावादी चेतनाक /gएंएवाह भेल बात /gएंएा. कुल/gएंएसाद कोइराला \nकहलिन । डा.रामदयाल राकेश राजे/gएआधर नेपालीके प/gएआआकारक /gएंूपमे मा/gएआआ निह \nसािह/gएधूयकारके /gएंूपमे सेहो स/gएउूमान भेटबाक चाही तािहपर जोड देने रहिथ । \n/gएंएा/gएध7यापक कुल/gएंएसाद कोइराला िवमोिचत पु/gऐ0ूतकसभमे /gऐ0डयावसाियक दृि/gूडंसँ िकछु \nकमजोरी रिहतो भाव बुझएबामे सफल रहल कहने रहिथ । नेपाली िलिखत \nमैिथली कृित अ/gएधधय भाषाक हुनके कृितपर भारी पड़ल हुनक िट/gएउ0पणी छलिन । \nतिहना आशा िस/gएधधहा, पु/gएंूषो/gएआूम दाहाल कृितक िवषयमे म/gएधधत/gऐ0डय /gऐ0डय/gए70त कएने रहिथ \n। रिव/gएधध/gू0ं साह /gऐ0ूमृित /gएंएित/gूड7ान, जनकपुर/gऐएआारा आयोिजत काय/gऐंड/gऐधउममे व/gए70तासभ \nनेपालीक कृित सभमे सम/gऐउडमे सामािजक चेतनाके उ/gऐडधािटत करबाक /gएंएयास भेल \nकहने रहिथ ।  \n   िवदेह सदेह:१२ || 15  \n \n \nअरिव/ॲहँँद /ॲहूषीवा/ॲ30ंतव  \n‘मिणप/ॲ3ह3क का/ॲ30थयकृितक  आलोचना/ॲहँंमक अ/ॲहँषययन ’ पु/ॲ30ंतकक लोकाप/ॲ3भथण  \n  \n- मिणप/gऐएऐ मैिथली सािह/gएधूयक पिहल जासूसी उप/gएधधयासकार रहिथ  \n- मिणप/gऐएऐ िमिथला /gएआएे/gएआआक लोकदेवताक/gएूऐ पिहल बेर सािहि/gएधूयक /gऐ0ूव/gएंआप /gएंएदान \nकेलिन \n- मैिथलीक गंभीर किवक /gएंआपमे सेहो /gऐ0ूमरण कएल जाइत छिथ मिणप/gऐएऐ  \n \n   16 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \nडा. /gू0उजिकशोर वम/gऐंआ ‘मिणप/gऐएऐ ’ पौरािणक सं/gऐ0ूकृितक लोकगाथा अथवा कथाक \n/gएंआपमे रचनाक संरचनामे अपन जीवनकालक अिधक/gऐंूश भाग लगेलिन। \nपिरणाम/gऐ0ूव/gएंआप - लोिरक मिनयार, दीनाभ/gू0ंी, राजा सलहेस, दुलरा दयाल, नैका \nबिनजारा, कुसुमा मािलन, म/gएउधलवंश , चुहरमल इ/gएधूयािद पा/gएआआ जे अनािद कालसँ \nलोक कंठमे रचल-बसल रहिथ, क/gएूऐ सािह/gएधूयक /gएंआप /gएंएदान कऽ लोक सािह/gएधूयक/gएूऐ \nमैिथली सािह/gएधूय सागरक /gऐएआारा आम जन धिर पहुँचेलिन। लोक गाथा हमर \nपौरािणक सं/gऐ0ूकृितक आइक िच/gएधधहासी छी। मैिथली सािह/gएधूय /gएआ7ृंगार त/gऐंूि/gएआआक , \nआंचिलक िवषयक/gएूऐ आधार मािन ओ कतेको उप/gएधधयासक रचना केलिन। दज/gऐंडनसँ \nऊपर िहनकर कथा, नाटक, एक/gऐंूकी, महाका/gऐ0डय , मु/gए70तक का/gऐ0डय आ िनबंध सेहो \nछि/gएधधह।  \nगत बुधवार १२ िसत/gएउूब र २०१२ क/gएूऐ सहरसामे ‘मिणप/gऐएऐक का/gऐ0डयकृितक \nआलोचना/gएधूमक अ/gएध7ययन ’ िवषयक पु/gऐ0ूतकक लोकाप/gऐंडण सािह/gएधूय अकादमी स/gएउूमानसँ \nपुर/gऐ0ूकृत सािह/gएधूयकार /gएंएो. मायान/gएधधद िम/gएआ7 /gऐएआारा भेल। काय/gऐंडकमक अ/gएध7य/gएआएता मैिथली \nसािह/gएधूयकार डा. महे/gएधध/gू0ं झा केलिन। मु/gए7डय अिथित डा. राजाराम /gएंएसाद , िविश/gूडं  \nअितिथ डा. शैले/gएधध/gू0ं कुमार झा, डा. लिलतेश िम/gएआ7ा, डा. िव/gएआधनाथ िववेका, डा. \nके. एस. ओझा, डा. रेणु िसंह आिद रहिथ। \n   िवदेह सदेह:१२ || 17  \nकाय/gऐंड/gऐधउ/gऐंएमक शुभारंभ पु/gऐ0ूतकक लेखक डा. देवनारायण साह /gऐएआारा आगत \nअितिथयक /gऐ0ूवागत भाषणसँ भेल आ ओ /gऐ0ूवयं िलिखत पु/gऐ0ूतक ‘मिणप/gऐएऐक \nका/gऐ0डयकृितक आलोचना/gएधूमक अ/gएध7ययन ’ क मह/gएधूवपूण/gऐंड िब/gएधधदुपर /gएंएकाश देलिन। \nसािह/gएधूय अकादमी पुर/gऐ0ूकारसँ पुर/gऐ0ूकृत िव/gऐएआान /gएंएो. मायान/gएधधद िम/gएआ7 कहलिन जे डा. \nमिणप/gऐएऐ बहुिवद् सािह/gएधूयकार रहिथ। ओ बहुिवल/gएआएण कथा, उप/gएधधयास आ का/gऐ0डय \nिलखलिन जे लोकगाथापर आधािरत रहए। मैिथली आ िमिथलाक सं/gऐ0ूकृितक \nिवकासक लेल संघष/gऐंडमे ओ योगदान दैत रहिथ। एहेन सािह/gएधूयकारक सम/gऐउड \nरचनाक आलोचन/gएधूमक अ/gएध7ययन िलिख \n डा. देवनारायण साह /gएंएा/gएध7यापक एम . एल. \nटी. कालेज सहरसा /gएआ7मपूव/gऐंडक काय/gऐंड कऽ एकरा िचर/gऐ0ूमरणीय बनेलिन। डा.महे/gएधध/gू0ं \nझा कहलिन जे ई मा/gएआआ संयोग अिछ जे सािह/gएधूय अकादमीसँ पुर/gऐ0ूकृत डा. \nमिणप/gऐएऐपर डा. देवनारायण साह /gऐएआारा िलिखत पु/gऐ0ूतकक लोकापण/gऐंड सेहो सािह/gएधूय \nअकादमीसँ पुर/gऐ0ूकृत  सािह/gएधूयकार /gएंएो. मायान/gएधधद िम/gएआ7क हाथसँ भेल। डा. शैले/gएधध/gू0ं \nकुमार रचनाक गंभीरतापर /gएंएकाश दैत कहलिन जे आइक समएमे मैिथली लेखन \nकला कम भेल अिछ लेिकन डा. देवनारायण साह शोधाथ/gऐंध छा/gएआआक लेल उपयोगी \nपु/gऐ0ूतक िलिख मैिथली सािह/gएधूय जगतक/gएूऐ नव आयाम देलिन अिछ। डा. लिलतेश \nिम/gएआ7 पु/gऐ0ूतकक ऐितहािसक पृ/gूड7भूिम िदस /gएध7यान केि/gएधध/gू0ंत कऽ कहलिन जे मैिथलीमे \nजासूसी उप/gएधधयास सव/gऐंड/gएंएथम मिणप/gऐएऐ िलखलिन। \n  \nऐ अवसर पर डा. राजाराम /gएंएसाद , डा. रामनरेश िसंह, डा. कुलान/gएधधद झा, डा. \nदीपक गु/gएउ0ता, डा. एस. के. ओझा आ डा. रेणु िसंह लोकािप/gऐंडत पु/gऐ0ूतकक/gएूऐ समीचीन \nबतेलिन आ अपन िवचार /gऐ0डय/gए70त केलिन।  \n  \nमु/ॲ3ँही कामत \nकतऽ जा रहल छी हम!  18 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nकतऽ जा रहल छी हम! \nकतौ◌ै तिप रहल अिछ, \nकतौ◌ै गिल रहल अिछ, \nकतौ◌ै धँिस रहल अिछ, \nतँ, कतौ उिठ रहल अिछ आइ धरती! \nतपा रहल अिछ अकरा मनुखक बढ़ैत भूख, जे िदन-/gएंएितिदन गाछ -वृ/gएआए कािट  \nअकरा छ/gएआआहीन बनबैत अिछ।  समाजक कुरीित अकरा गला रहल अिछ। अपन \nबेटी पर देख अ/gएधूयाचार ई बेबस भऽ धँिस  रहल अिछ। देख ई सभ िवड/gएउूबना \nमॉं धरती /gऐधउोधसँ पहाड़ बिन संक/gएउधप करैत अिछ  िक स/gएउूपूण/gऐंड जह/gऐंऐक अइ  िवशाल \nचोटीसँ झ/gऐंऐिप  अकर सव/gऐंडनाश कैर दी।  \nमुदा ओ कुछ नै करै लेल मजबूर अिछ। जेना आइ धरती बेबस लाचार आ \nकड़ीसँ बानहल देखाइत अिछ ओिहना हमरा समाजमे नारीक ि/gऐ0ूथित अिछ।  आइ \nभाइ ज/gएउधलाद बनल अिछ  आ बाप पापक /gएंआप लेने अिछ। /gएंएाचीन कालसँ जइ \nिर/gऐ0एताक/gएूऐ भगवानसँ पिहल जगह िमलल अिछ  \nआइ ओकर नामो लइ सँ घृणाक बोध होइए। आइ हमरा समाजमे सभसँ अिधक \nनजाइज स/gएउूब/gएधधध गु/gएंआ आ िश/gऐ0ऐयाक बीच अिछ। हम एगो अरमान मनमे बसा \nअपन ब/gए7ूचामे अ/gए7ूछा सं/gऐ0ूकार आ उ/gए7ूच िश/gएआएाक अिभलाषा लेने गु/gएंआ लग जाइ छी \nमुदा वएह गु/gएंआ हमर आ/gएधूमस/gएउूमान क/gएूऐ ठेस पहुँचाबैत हमर ब/gए7ूचाक साथ शोषण \nकरैत अिछ। भाइ श/gएउएद अतेक पावन , अतेक पिव/gएआआ अिछ िक सभ बिहन भाइ \nश/gएउएदक/gएूऐ स/gएउूबोिघत करैत ई  सोचैत अिछ िक ई हमर केवल भाई नइ कृ/gऐ0ऐणक /gएंआप \nअिछ जे युग-युग तक हमर आब/gएंआ आ स/gएउूमानक र/gएआएा करत। चाहे ओ चचेरा \nममेरा फुफेरा भाइ िकएक नइ हुअए। पर वएह भाइ ज ब अपन बिहनक िव/gएआधास \nतार-तार करैत ओकरा संगे बला/gएधूकाकार करैए तँ ओकरा की नाम देल जाएत। \nज/gएधधम देनहार बाप जकरा िपता परमे/gएआधर कहल जाइत अिछ वएह बाप अपन \nजनमल बेटी संग पाप करैत अिछ यएह समाजमे। \nआिखर कतऽ खडा छी हम, कतऽ जाइले डेग बढ़ा रहल छी एक पलक लेल, \nसोचलेसँ अिह गंदा पैर सँ चिल हम अपन /gऐ0ूव/gए7ूछ आ पिव/gएआआ समाजक िनम/gऐंआण \nकऽ सकैत छी? केवल सादा कागज पर कलम दौड़ेनाइ िसखनेसँ सं/gऐ0ूकार आ \nसोच नइ बदलैत अिछ। अपन जमीर आ अपन आ/gएधूमाक अवाज सुनु आ कहू  िवदेह सदेह:१२ || 19  \nिक बेटी कलंकक पुिरया अिछ िक हमर समाज ओकरा कलंिकत करैत अिछ।  \n \n \nदुग/ॲ3भून/ॲहँँ द म/ॲहँ3 ड ल  \n जीवन-मरण: समी/ॲहूहा \nजीवन-मरण उप /gएधध यास, एकटा ल/gएउए ध /gएंएित  ि/gऐ0ऐ ठ  त उप/gएधध यासकार /gएआ7ी जगदीश /gएंएसाद \nम/gएधऐ ड ल जीक अनुपम कृित  अइ। हुनक िल खल अनेको उप/gएधध यास, जे एक-सँ-\nबिढ़ -कऽ–एक अिछ । जइमे उप/gएधध यासकार /gऐएआारा उठाओल गेल िव  िभ /gऐधए /gएंएकारक \nसामािज क /gएंआिढ़  वािद ताक /gए7ं वलंत उदाहरण /gएंए/gऐ0ू तुत कएल गेल अिछ । मा/gएआआ \n/gएंए/gऐ0ू तुित करण धिर  कथा नै अिप तु ओकर सामाधान तकबामे सेहो उप/gएधध यासकार \nसतत् सफल रहला अिछ । \n  \n/gएंए/gऐ0ू तुत उप/gएधध यासमे मनुखक जे अपन िज नगी छै, ओकर जे अपन समाज छै, \nसमाजक /gएंएित   /gऐ0ड यि/gए70 त   िव शेषक उ/gएआूरदािय  /gएधूव होइत अिछ   से, आ नवका पीढ़ी जे \nपि/gएआं  मी स/gएउऐ यताक अस/gएउऐ यतासँ /gऐउडिस  त भऽ अस/gएउऐ य  बिन  गेला अिछ  तइपर \nउप/gएधध यासक आरं/gएउू भ मे एकटा कसगर चोट देलिन  अिछ । \n  \nदेवन/gएधध दन जे बेवसायसँ डा◌ॅ/gए70 ट र छिथ , प/gए7उी शीला /gऐएआारा जनलिन   जे िप ताक मृ/gएधू यु \nभऽ गेल तैयो घबरेला नै सोचलिन  िप ताक अपन समाज छि/gएधध ह   जइ बीच ओ  20 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअपन िज नगी िब तौलिन । तँए उिच त हएत जे हुनका अपना समाजमे पहुँचा िद यिन  \nआ मृ/gएधू युक सभ कम/gऐंड सामाजेक अनुकूल बिढ़  यासँ करी ि◌ नण/gऐंडए लेलिन  । \n  \nमोबाइलसँ न/gएउू ब र िन कािल , िट िप  अपन जेठ बेटा दयान/gएधध दक/gएूऐ जनौलिन  - \n“ब/gए7ू चा, बाबू मिर  गेलाह, तँए दुनू भ/gऐंऐइ गाम आऊ। ”  \nमुदा वाह रे पि/gएआं  मी स/gएउऐ य ता! देखू हमरा लोकिन क/gएूऐ केना /gऐउडिस  त केने अिछ , \nदयान/gएधध द  बािज  उठलाह- \n“बाबू, ऐ लेल गाम िक अए जाएब? आब तँ िब जलीबला शबदाहमे आसानीसँ काज \nस/gएउू प/gऐधए भऽ जाइत अिछ  ” \nदयान/gएधध द क िव चार सुिन  देवन/gएधध द न कहलकिन - \n“ब/gए7ू चा, सभ जीव-ज/gएधध तुक/gएूऐ अपन -अपन िज नगी होइत अिछ । आ जे जेहने \nिज नगीमे जीबैत अिछ  ओकरा लेल वएह िज नगी आन/gएधध द दायक होइत अिछ । जेना, \nचीनी, िम रचाइ आ करैला तीनूक तीन तरहक /gऐ0ू वाद, मीठ, कड़ू आ तीत होइए। \nमुदा की मिर चाइक कीड़ा आिब  करैलाक कीड़ा चीनीमे जीब सकत? कथमिप  \nनै। जखन की ओ तँ अधलाहसँ नीकमे गेल।”  \nिप ताक बात सुिन  दयान/gएधध दक/gएूऐ आ/gएआंय/gऐंड भेलिन  , मुदा देवन/gएधध दनक अनुसारे ऐमे आ/gएआंय/gऐंड \nकोन। िक एक तँ गामक दोसर नाम समाज सेहो िछ ऐ। जे शहर-बाजारमे नै \nअिछ । ऐठाम उप/gएधध यासकार समाजक/gएूऐ मानव नै मानवक जे मूल स/gएउऐ य ता छै ओकरा \nएकैसम सदीक नव पीढ़ी लेल एकटा िम शाल देखौलिन  अिछ । जे व/gएआू/gऐंडमानमे \nआजुक पीढ़ी समाजक/gएूऐ नै बूिझ   िक दैन बुझै छिथ न, ओ िब सिर  गेलाह जे समाज \nकी िथ क, ओकर मान-मय/gऐंआदा िक   होइ छै, सामािज क ब/gएधध ध न की छी, ओकर \nकानून-कायदा की छै। आजूक व/gएआू/gऐंडमान आधुिन  क समाज जइमे सभ अपने पाछू \nबेहाल रहैए। ओ केकर सुख-दुख, जीवन-मरणक/gएूऐ सुनत। ओ तँ भिर  पेट नीक \nअ/gऐधए -तीमन खाएब मा/gएआआ जनैए। मुदा तइसँ िक   मन थोड़े अि/gऐ0ू थ  र भऽ सकैए। \nजाधिर  आ/gएधू माक संतुि/gऐ0ऐ ट   नै हेतैक। बुझेबामे के/gएआूौ कोनो /gएंएकारक िक  /gएधध तु-पर/gएधध तु नै  िवदेह सदेह:१२ || 21  \nरािख , मनु/gए70 ख  एकटा सामािज क /gएंएाणी होइत अिछ  , ओकर अपन एकटा समाज \nछै, जइमे सभ एक-दोसराक सुखसँ सुखी आ दुखसँ दुखी होइ छिथ , देखेबामे \nसफल भेलाह। व/gएआू/gऐंडमानमे ज/gएधध म ज/gएंआर जाित  -समाजमे होइ छै, मुदा लगले आँिख -\nप/gऐंऐिख   भेने हमरालोकिन  अपन मूल समाजक/gएूऐ भूिल  -िब सिर  आन समाजमे िम िल  \nहूिल -माि◌ ल उठेने रहै छी। केतेक दुखक बात भेल। कला आ सं/gऐ0ू कृि◌तसँ दूर तँ \n/gऐ0ू व भािव क /gएंआपे तँ िछ  हे ओना हम सभ कतेको नोर मंचपर िक एक ने बहा ली।  \nदोसर िद स उप/gएधध यासकार िम िथ लािन क एकटा गजब िच /gएआआ /gएंए/gऐ0ू तुत केलिन  अिछ । \nमैिथ ल नािर  अपन पित क/gएूऐ परमे/gएआधर मानै छिथ  । िज नकेपर हुनका भिर  म/gऐंूग सेनुर \nआ भिर  हाथ चुड़ी रहैत छि/gएधध ह  । अपना पित क /gएंएित   कतेक िन /gऐ0ऐ ठा रखै छिथ  \n/gऐ0ू प/gऐ0ऐ ट  अिछ - \n“अदौसँ सािव /gएआआी, अनुसुइ/gऐंडया आिद   ऐ िव षयमे जगिव िद त छिथ । देवनंदनक माए \nसुभ/gू0ंा िज  नका चेहरापर सोग नै अिप तु िस नेह उमिर  रहल छि/gएधध ह  । मोने-मन \nआनंिद त जे, जिह ना हाथ पकड़लिन  तिह ना पार-घाट लगा देलिन । भड़ल-पुड़ल \nफुलवाड़ी अिछ  कतौ हेराएल रहब।” \nिम िथ लािन क महान िव चार आ ित यागक /gऐ0ू तरक/gएूऐ कतेक सु/gऐआ0 म /gएंआप/gएूऐ उप/gएधध यासकार \nरखलिन  अिछ । ित यागक मूित/gऐंडक /gएंआपमे ऐ तरह/gएूऐ /gऐ0ू प/gऐ0ऐ ट  अिछ  जे पित क/gएूऐ मुइला \nबादो हष/gऐंड छि/gएधध ह   जे हमरा अछेत मरलाह से नीके भेलिन । अ/gएधध य था मोनमे लागल \nरहैत जे हुनक शेष िद न केहेन...। \n  \nसभ पौस-/gएंएाणी गुनधुनमे पड़ल गाम चलल जा रहल छिथ  । देवनंदन सोचिथ , से \nनै तँ आइ समाजक काज पड़त। समाजक की महत छै। मनु/gए70 ख कोन तरह/gएूऐ \nसामािज क /gएंएाणी होइए , समाजक बीच बाबूजी केना जीबिथ , कतेक पिर वारसँ \nदो/gऐ0ू ती छलिन  आ कतेकसँ दु/gऐ0ए म नी, गुनधुनमे पड़ल माएसँ पुछलिख न- \n“माए, कते पिर वारसँ बाबूजी क/gएूऐ दो/gऐ0ू ती छेलिन ।” तखन माएक/gएूऐ मोन पड़लिन   ओ \nसमाज, जतए सभ िम िल कुमरम, िब आह, सामा, घरक गोस/gऐंऐइसँ लऽ कऽ दुग/gऐंआ \n/gऐ0ू थानक गीत मोन पड़ए लगलिन । देवनंदनक बात सुिन  माए-सुभ/gू0ंा बजलीह -  22 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n“िछया, िछया। िमिथलाक समाज छी। ऐ समाजमे मुद/gऐंआ जरबैले, केकरो घरक \nआँिग िमझबैले, केकरो-स/gऐंऐप -ताप कटने रहल आिक  गाछ-ताछपर सँ खसलापर \nकेकरो िकयो कहै नै छै। ई सामािजक काज छी। तँए, अपन काज बूिझ सभ \nअपने तैयार भऽ जाइत अिछ।” \nऐठाम उप/gएधध यासकार िम िथ ला आ मैिथ ल समाजक एकटा िव ल/gएआएण उदाहरण द ’ \nअपन स/gएउऐ यता आ सं/gऐ0ू कृित क पिरचए द’ समाजक समु/gू0ंी /gएंआपक/gएूऐ दश/gऐंडन करौलिन   \nअिछ । पूव/gऐ7ंमे बािढ़ एलापर किर  याकाका आ देवनंदन /gऐएआारा उठाओल गेल कदम \nआबैबला समाजक लेल एकटा आदश/gऐंड उपि/gऐ0ू थ  त केलिन  अिछ । आिख र िद न \nिब सेक बाद सभ घूिम  अपन-अपन घर आएल रहिथ । ओही समाजक एकटा \nअिभ /gऐधए अंग देवनंदनक िप  ता जे समाजक /gएंएित  ि/gऐ0ऐ ठ  त /gऐ0ड यि/gए70 त    रघुनंदनक लहाश गाम \nपहुँचते आगू-आगू गाड़ी आ पाछू करमान लागल लोक िद यादीमे सबहक चुि/gऐऐू   \nिम झाएल।  \nदोसर िद स उप/gएधध यासकार जे मद/gऐंड-पु/gएंूखक ि/gऐधउ  या-कलाप, /gऐ0ू /gएआआीगण सबहक गप-सप \nतँ एक िद स 111 बख/gऐंडक रिध  या दादी गाइक गद/gऐंडिन   जक/gऐंऐ लटकल चमरी, बाइस \nगाहीक बख/gऐंड भेल , पूव/gऐंडमे रधुनंदनक/gएूऐ कतेको िद  न दूध िप औने रहिथ न, उपि/gऐ0ू थ  त \nक’ सामािज क आ मातृ/gएधू व /gएंएेमक /gए7ं वलंत उदाहरण /gएंए/gऐ0ू तुत केलिन । िज नका दादी \nजूरशीतलमे अिछ◌ ंजलसँ अिस रवाद द’ फगु◌ूआमे रँगो खेलाइत छलीह। से स/gएउ0 त रंगी \nसमाजक इं/gू0ंधनुषी संबंधक एकटा िव  ल/gएआएण उदाहरण अिछ  । \n/gएआ7ा/gऐए0 -िब  आह समाजेक काज होइते अिछ । समाज तँ समाजे होइए तहूमे ओहेन \nसमाज जइठाम रघुनंदनक/gएूऐ उ/gएआूरे-दिछ ने सुता उ/gए7ंजर दप -दप व/gएआआसँ छ/gऐंऐिप   \nिस रहानामे धूप-गुगुल जरैत अिछ । तइ बीच बचनू, चंचन, झोली, बौकू, बतहू \nदेहपर तौनी आ ड/gऐंऐरमे धोती पिह  रने का/gएधध ह पर कुरहिर  नेने संग-िम िल  कानी-गाबी \nआ हँसी ऐ सँ पैघ सुख केकरा कहबै? जइ सुखक लेल लोक नीच-सँ-नीच \nकाज करैए मुदा पािब  नै पबैए। ऐठाम उप/gएधध यासकार भौित क सुखक/gएूऐ सुख नै मािन   \nआि/gएधू म  क सुख, अितइि/gएधध /gू0ं  य सुख जइसँ आि/gएधू म  क शाि/gएधध त   भेटैत छै, ओ वा/gऐ0ू त िव क \nसुख िथ क। तँए मा/gएआआ दैिह  क सुखक/gएूऐ /gएआएिण  क आ आि/gएधू म  क सुखक/gएूऐ वा/gऐ0ू त िव क बता \nअपनाक/gएूऐ आ/gएध7 याि/gएधू म  क हेबाक सेहो पिर चय द’ समाजोक/gएूऐ आ/gएध7 याि/gएधू म  क बातपर \nिच /gएधध त न-मनन अनुकरणक /gएंएेरणा देलिन   अिछ ।  िवदेह सदेह:१२ || 23  \n  \nसमाजक सम/gऐ0ू त  काजक िज /gएउूमा किर  याकाकापर छि/gएधध ह  । समाजक ऊँच-नीच, \nछोट-पैघ सभ जाित क लोक, जाित -परजाित  सभ िम िल  रघुकाकाक काजमे पूण/gऐंड \nसहयोग देबए चाहै छिथ  चाहे ओ ि◌ कत/gऐंडिन  या हुअए आिक  भजिन या, लेलहा हुअए \nआिक  बौका, सु/gएधध द र काका होिथ  वा छीतन भाय दुनू परानी जे जाित क डोम \nछिथ । जे पूव/gऐंडमे गुनापर रघुकाकाक/gएूऐ प/gऐंऐचटा गीत सुनौने छलाह। जीिव  ते छिथ  \nछीतन भाय। िछ तनो भायक/gएूऐ बिर  यातीमे हकार देब नै िब सरब, समाजक जाित -\nपाित क कु/gएंएथ/gऐंआसँ िन  कािल  मनु/gए70 ख क जे एकटा अपन समाज होइछ, मनु/gए70 ख क जे \nएकटा जाित  होइए जइमे सभ वग/gऐंड आ वण/gऐंडक लोक रहैए, वा/gऐ0ू त वमे ओ ने समाज \nछी। ओइ जाित गत भावनासँ /gऐउडिस  त समाजक/gएूऐ ऊपर मुँह/gएूऐ उठा /gऐ0ू व/gए7ू छ  वातावरणमे \nशु/gऐए0 स/gऐंऐस लेबाक बाट देखौलिन   हेन। जिह ना हवा अनेक गैसक िम /gएआ7न छी \nतिह ना तँ समाजो अनेक वग/gऐंड आ वण/gऐंडक िम  /gएआ7ण छी। जॱ से नै तँ िक  यो एक-\nदोसरक िब ना जीब सकत? संभव नै, मुदा से बुझैत लोक अपने /gऐ0ू वाथ/gऐंडमे आ/gएधध ह र \nभेल रहैए। आ फ/gएउध लंमा डोम तँ फ/gएउध ल/gऐंूमा दुसाध ई सं/gऐ0ू कार नैि/gएधध ह  येटा सँ माए-\nबाप देबामे पाछू नै रहै छिथ । आिख र एकटा /gएंए/gऐडड हमरा तरफसँ, अह/gऐंऐ /gएंएबुध \nसमाजक लेल अिछ , जॱ समाजमे सभ जाित  नै रहत तँ की समािज क जीवन \nचिल  सकत यिद  हँ तँ केना? जॱ नै तँ फेर एहेन भावना िक एक? डोमसँ हम \nछूबल जाएब, मुदा ओकर बनाओल चीज-बौस गौस/gऐंऐइ -िप तरपर चढ़त तँ की इ/gऐ0ऐ ट -\nदेव नै छुऔत। जॱ छुआएत तँ सनातिन ये सँ िक एक ने..... ? आ जॱ देव-िप तर \nनै छुआएत तँ हमरा-अह/gऐंऐक/gएूऐ छुएबाक कोन आधार बनल अिछ  ?? \n  \nझ/gऐंऐपले परदामे उप/gएधध यासकार जाित -/gएंएथाक/gएूऐ तोिड़   एकटा आदश/gऐंडवादी समाज \n/gऐ0ू थापनापर जोर देलिन । जिह ना फुलवाड़ीमे जुही, चमेली फूल रहैत अिछ  तिह ना \nगेना गुलाब सेहो। अधला नै तँ नीकक मह/gएआूे की? तीत नै तँ मीठक /gऐ0ू वादे \nकी? कारी नै तँ गोरे की? तिह ना तँ समाजो एकटा फुलवाड़ी होइ छै। जइमे \nसभ तरहक लोकक अपन-अपन भूिम का होइ छैक।  \nिव चार करबाक िथ क जे वैिद क प/gऐए0ित  पर चलए बला समाजक िच /gएआआ जे जहजिह   \nउप/gएधध यासमे आएल अिछ  से तँ सहज अिछ । मुदा आजुक ओहन समाज जइमे  24 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअलगाव अिछ । मनु/gए70 ख -मनु/gए70 खमे एतेक अ/gएधध त र िक एक अिछ ? /gएंए/gऐडडक संग इशारामे \nउ/gएआूर सेहो बतेबामे उप/gएधध यासकार पाछू नै हटलिथ । जेकर /gऐ0ू प/gऐ0ऐ ट  उदाहरण \nरघुकाकाक बिर यातीमे छीतन भाय सदृश लोकक/gएूऐ अपन बाजाक संग भजन करैले \nचलैक लेल किह  एकटा आदश/gऐंड समाजक पिर  प/gए70 व  छाप छोड़लिन  अिछ । \nओतबे नै, एकटा कहावत अिछ  ‘भेल-गेलपर िश व जगरनाथ’ एहने एकटा /gऐ0ड यि/gए70 त   \nछिथ  फॲचभाय, पाही जमीनदारक टहलू धड़फराएल आिब  छॱकए चाहै छिथ  ई \nबािज -  \n‘सभ कथुक आिर औन तँ देखै छी मुदा ससर आ घी कह/gऐंऐ अिछ  ?’ \nमाने काज भँगठा एवं भिर या देबए चाहलिन । मुदा लेलहा फॲचभायक/gएूऐ चौहटैत ई \nसािव त क’ देलकिन  जे रघुकाका आ देवभाय सँ हमरो केकरोसँ कम अपे/gएआएा नै। \nफॲचभाय कएल काजमे केवल गलित येटा तकैबला लोक छिथ । \n  \nमुदा हाय रे उप/gएधध यासकार, सम/gऐ0ू त उप/gएधध यासमे जीवन िथ क तँ मरण असंभावी.., ई \nखेल चिल ते रहैए। अही समाजक बीच लोक जनमो लइए आ मरबो करैए। \nपैघ/gएधू व  तँ ऐ बातमे अिछ  जे जइ समाजमे रघुबाबू सन दाता छलाह आइ ओकरे \nऋृण चुकबए खाित र अथ/gऐंध उठबैले बुझू जे माि◌ र भ’ रहल अिछ । तही बीच \nलेलहाक मुँहसँ अनायास िन कलल जे सुनै जाउ, का/gएधध ही लगा उठिब यनु नै तँ \nदरद हेतिन ।’ सभ मािन  गेल।  \n  \nएक िद स आंगनसँ लहास उठल आ दोसर िद स सहनाइपर िव दाइक धून। \nआहहा... यएह तँ सुख आ दुखक दुि◌ नय/gऐंऐ छी। जीवन -मरणक साथ/gऐंडकता छी। \nमुदा हमरालोकिन  जीवनक ए/gऐडएे भाग देखै आ जनै छी। जीवन आ मरण सृि/gऐ0ऐ ट  क \nच/gऐधउ छी। ऐसँ िक  यो ब/gऐंऐचल कह/gऐंऐ। एक ि◌ दस किर याकाका आ दोसर िद स \nसु/gऐधएरकाका रघुभायक/gएूऐ अंित  म /gएंएणाम कऽ डेग आगू बढ़ौलिन  । पाछू-पाछू देवनंदनक \nहाथमे आिग  अ◌ा कोहा दऽ पाछू-पाछू बिर आती सिज  िव दा भेल। तइ पाछू \nकिर याकाका रेलगाड़ीक गाड/gऐंड जक/gऐंऐ पाछू-पाछू। गाछी पहुँिच  सभ िक यो सभ  िवदेह सदेह:१२ || 25  \nकथुक जोगर अपना-अपना िव वेकसँ लगा िस रहौना-पथौना /gएंआपी औछाओनपर सुता \nएक-एक चेरा चढ़बैत छाती भिर  ऊँच कऽ सु/gएधध दरकाका देवक ब/gऐंऐिह   पकिड़  \nधधकैत उक मुँहमे लगा देलकिन । ब/gऐंऐकी सभ काज समाजक िन  अमानुसार \nतेरहसँ स/gएआूर िद  न धिर  चलैत रहल। समाज तँ समाजक िन अम। तही बीच \nहुलन दुनू परानी, जेकर आधा देह झ/gऐंऐपल आ आधा उघार छल , ओसरक नी/gए7ू चेसँ \nअपन कम/gऐंडक/gएूऐ धम/gऐंड बूिझ   /gएंएणाम केलकिन   आ मने-मन सोचबो करए जे रघुबाबूक \nकाजमे क/gएआूे वत/gऐंडन लागत।  \nई/gएउू ह र देवबाबू िज नका गाड़ामे उतरी छि/gएधध ह   हुनकोसँ बेसी िच /gएधध ता किर याकाकाक/gएूऐ \nछि/gएधध ह   मुदा किर याकाकासँ कम कुसुमलाल पि/gएधऐ ड  तक/gएूऐ कह/gऐंऐ छै? ओकरा तँ ऐ \nबातक िच /gएधध ता छै जे /gएआ7धुआ वत/gऐंडनक काज तँ दसम -एगारहम िद न हएत, मुदा \nदहीक लेल?  \nओतबे नै, रघुन/gएधध द न बाबूक काजक मादे ततबेक िच /gएधध ता राजेसर नौआक/gएूऐ सेहो। \nजेकर काज एक िद स पुजबैक /gएंएिक  या तँ दोसर िदि◌  स कम/gऐंड स/gएउू प/gऐधए करेबाक। \nमुदा एतेक सभ िक छु होइतौ अपना समाजमे जे पि/gएधऐ ड  तक िक रदानी छि/gएधध ह   तेकरो \nबिख या उघारैमे कतौ कमी नै रखला अिछ । जे नायक क /gएंआपमे िश  वशंकर छिथ  \nजे अदौसँ अ/gऐएूतन आन -आन /gएआ7ाध -कम/gऐंडक उदाहरण दऽ जजमानक खून उिड़  स \nजक/gऐंऐ पीबैत रहलाह जेकर सा/gएआएात् उदाहरण िस  /gऐए7ी भेल समाज सबहक सोझामे \nअिछ । \n  \nमनु/gए70 ख  िव चारसँ पैघ होइत अिछ । िव चार बदलल। नव पीढ़ीक /gएंएसादे सु/gएधध द र आ \nदुिध गर गाए सभ सेहो गाममे आएल। तइ बीच चाहक संग सभ सभ अपन-अपन \nिव चार रखलिन । जइमे सव/gऐंडस/gएउू म ित सँ िव चार यएह भेल जे प/gऐंऐच गोटे िव  चार कऽ \nडेग उठाउ,  \n(1) \n  /gएआ7ा/gऐए0 घरवारी आ कत/gऐंआक अनुकूल हुअए। दान/gऐ0ू व/gएंआप मा/gएआआ झरखंडी \nबाछा नै दागल जाए।     \n(1)(2) आन गामक पंच माने भोज खेिन हारसँ परहेज कऽ गामक सभ  26 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nजाित क/gएूऐ खुऔल जाए आन गामक दो/gऐ0ू त –कुटुम-िद आद तँ रहबे करता। \n(1) ऐ /gएंएकारे उप/gएधध यासक मादे उप/gएधध यासकार हमरालोकिन क बीच /gऐ0ड या/gएउ0 त  िव िभ /gऐधए \n/gएंएकारक नीक आ अधला /gएंएथा-रीित -चलिन -मा/gएधध य ताक बीच िव िभ /gऐधए /gएंएकारक लोक \nसबहक अमु/gएउध य  िव चार आ ओही समाजक दािल -भातमे मुसलच/gएधध द क उदाहरण दऽ \nओकरासँ सावधान केलिन । सृि/gऐ0ऐ ट  क जे च/gऐधउ छी जीवन -मरण जइसँ िक यो बँिच  \nनै सकै छी जेकरा समाज आ क/gएआू/gऐंडक/gएूऐ मनोनुकूल कऽ समाजमे रचना/gएधू म क काज \nकरी ऐ लेल एकटा िद शा-ि◌ नद/gऐ7डश देलिन  । जेकरा देवन/gएधध दन जी अपने श/gएउए दे \n/gऐ0ू वीकार कऽ िप ताक िन ि/gएउूम  ते साले-साल भोजे नै वि/gएउध क   यथासा/gएध7 य क/gएउध याणकारी \nकाजक /gएंएेरणा देलिन  ।            \n \nड ॉ .अ/g264 ण  कु म ा र  ि सं ह  \n/ॲ30ंवात/ॲहँँ/ॲ3ू3यो/ॲहूंर मैिथली कथामे सामािजक समरसता \n  \n‘सव/gऐ7डभव/gएधधतु सुिखनः सव/gऐ7ड स/gएधधतु िनरामयाः  \nसव/gऐ7ड भ/gू0ंािण प/gऐ0एय/gएधधतु मा कि/gएआंद् दुख भाक्-भवेत्।’ \n  \n     उपिनषदक ई सू/gएआआ वा/gए70य समरसतेक उ/gऐधएायक व पिरचायक अिछ।  िवदेह सदेह:१२ || 27  \nमानवमा/gएआआक िहतक कामना, सुख, समृि/gऐए0 एवं क/gएउधयाणक भावने सामािजक \nसमरसता अिछ जे िविभ/gऐधए जाित , वण/gऐंड, धम/gऐंड, स/gएउू/gएंएदाय , भाषाई लोकक मन वाणी \nआओर कम/gऐंडसँ सम/gएंआप भए अपन /gएंएि/gऐ0ूथित एवं भूिमकाक िनव/gऐंआह करैत ल/gऐआ0य /gएंएाि/gएउ0त \nिदस /gएंएेिरत करैछ। सामािजक समरसता भारतीय सं/gऐ0ूकृितक आ/gएधूमा अिछ। धम/gऐंड \nसापे/gएआएीकरण धम/gऐंड िनरपे/gएआएीकरण , सव/gऐंडधम/gऐंड समभाव , मानवतावाद, बहुजनिहताय-\nबहुजनसुखाय आिद अवधारणा सामािजक समरसताक पोषक व पिरणाम रहल \nअिछ। िविवधतामे एक/gएंआपताक भावना समरसतेक/gएूऐ /gएंएितिनिध/gएधूव करैत अिछ। संत , \nसािह/gएधूयकार , समाजवै/gएआऐािनक आिद सब सामािजक /gऐ0डयव/gऐ0ूथा एवं /gएंएगित लेल - \nसामािजक संगठनक ि/gऐ0ूथरता लेल सामािजक समरसताक अपे/gएआएा करैत रहल \nअिछ। \n     सामािजक सम/gएंआपताक /gएंएचार -/gएंएसारक /gएंएित सािह/gएधूयकार सदैव सजग रहलाह \nअिछ। सामािजक /gएंएाणीक /gएंआपमे ओ समाजक िश/gएउधपीए टा निह अिपतु िश/gएआएक , \nपथ-/gएंएदश/gऐंडक , िव/gऐ0एलेषक व सज/gऐंडक सेहो अिछ एतदथ/gऐंड हुनक सृजनमे सामािजक \nसमरसताक स/gएधधदेश रहब /gऐ0ूवाभािवके अिछ।  \n     िमिथले/gएआूर /gएंएा/gएधधत म/gएध7य िव/gऐएूापितक स/gएउूमान आओर आधुिनक युगक  /gएंएथम \nमैिथली ग/gऐएूकार च/gएधधदाझाक यश देिखक/gएूऐ िमिथलाक िव/gऐएआानमे सेहो अपन िनज \nभाषाक सेवाक उ/gएधूसुकता जागल जकर फल/gऐ0ूव/gएंआप मैिथली कथासािह/gएधूयक िनम/gऐंआण \n/gएंएार/gएउूभ भेल। मैिथली सािह/gएधूयक समालोचक डॉ. रामदेव झाक कहब छि/gएधधह जे \nआर/gएउूभमे मैिथली कथा लेखकक लेल रचनाक दुई आदश/gऐंड छल पिहल सं/gऐ0ूकृत \nपर/gएउूपराक आ/gए7डयाियका-उपा/gए7डयायन , नीित कथा आिद तथा दोसर पा/gएआंा/gएधूय \nपिरपाटीक सामािजक पिरवेश पर रिचत कथा उप/gएधधयास। ओिह समय धिर अं/gऐउडेजी \nवा अ/gएधधय पा/gएआंा/gएधूय सािह/gएधूयसँ मैिथली सािह/gएधूयकारक सा/gएआएात् पिरचय निह भए \nसकल छल, परंच बंगला सािह/gएधूय मे पा/gएआंा/gएधूय कथा - उप/gएधधयासक अनुवाद आओर \nओिहसँ /gएंएेिरत -/gएंएभािवत अिभनव कथा-उप/gएधधयास िवशेष समृ/gऐए0 भए बंगाल आओर \nबंगालसँ बाहर लोकि/gएंएय भए चुकल छल। िमिथला आओर मैिथलीक पूव/gऐ7ं/gएआूर \nरा/gए7ंय -आसाम एवं बंगालसँ /gएंएाचीन कालिहसँ घिन/gूडं स/gएउूब/gएधधध रहल अिछ , जािहक \nकारण/gएूऐ मैिथली कथा सािह/gएधूयक आरि/gएउूभक कथामे बंगला सािह/gएधूयक /gएंएभाव \nदृि/gूडंगोचर होइत अिछ। हम किह सकैत छी जे एकरे फल/gऐ0ूव/gएंआप मैिथली कथा \nसािह/gएधूय मे नव युगक संग -संग नव दृि/gूडंकोणक सू/gएआआपात भेल एवं पा/gएआंा/gएधूय  28 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nसािह/gएधूय एवं भारतीय सािह/gएधूयसँ /gएंएभािवत भए मैिथली कथासािह/gएधूय ि/gऐधउयाशील भेल \nअिछ। \n     मैिथली सािह/gएधूय म/gएध7य  1922-23 ई. क आसपास जखन मौिलक कथा \nिलखल जाए लागल तािह म/gएध7य कुमार गंगान/gएधधद िसंह , कालीकुमार दास, ल/gऐआ0मीपित \nिसंह, क/gऐंूची नाथ झा ‘िकरण’ आिदक कथा म/gएध7य िमिथलाक व/gएआू/gऐंडमान समाजक \nि/gऐ0ूथितक/gएूऐ देखैत मैिथली कथासािह/gएधूयक/gएूऐ सामािजक जीवनसँ जोड़बाक भरपुर /gएंएयास \nकएलि/gएधधह। एिह  मे कुमार गंगान/gएधधद िसंहक ‘पंचपरमे/gएआधर ’ एवं ‘िबहािड़’ मे सामािजक \nसमरसताक वातावरणक अ/gएआएरशः पालन होइत देखल गेल छल।  \n     /gऐ0ूवात/gएधध/gऐआऐयो/gएआूर युगमे मैिथली सािह/gएधूयकार लोकिन अपन सािह/gएधूय म/gएध7य पा/gएआआ \nचयन करबामे /gऐधउमशः आिभजा/gएधूय मोहक ितर/gऐ0ूकार करैत सामािजक समरसताक \nिनयोजन (समावेश) करैत गामघरक ओिह पा/gएआआसभक/gएूऐ सािह/gएधूयमे /gएंएिति/gूड7त कएलिन \nजे पर/gएउूपरासँ शोिषत ओ /gएंएतािड़त रहल छलाह।  \n           /gऐ0ूवात/gएधध/gऐआऐयो/gएआूर कालक कथाकारमे लिलत , राजकमल, सोमदेव, मायान/gएधधद \nिम/gएआ7 , धीरे/gएधध/gू0ं , रामदेव झा, हंसराज एवं िलली रे आिद /gएंएमुख अिछ। मैिथली कथा \nसािह/gएधूय म/gएध7य सामािजक समरसताक िदशामे व/gऐ0ूतुतः लिलतेक ‘रमजानी’ ओिह \nसमयक /gएआ7े/gूड7 कथा िस/gऐए0 भेल जे अखन धिर टटका बनल अिछ। िहनक \nओवरलोड, कंचिनय/gऐंऐ, मुि/gए70त एवं जानवर आिद कथा मे समकालीन ि/gऐ0ूथितक/gएूऐ \nिच/gएधधहैत जीवनक यथाथ/gऐंडक िच/gएआआणक /gऐधउममे समाजक साम/gएधधती िवकारक/gएूऐ जगिजयार \nकरैत सामािजक समरसताक बोध तँ देलिन मुदा मुि/gए70तक रा/gऐ0ूता निह बना \nसकलाह। धीरे/gएधध/gू0ंक अिधक/gऐंूश कथाक ज/gएधधम समाजक ओिह /gएआएे/gएआआक /gऐ0डयथासँ होइत \nअिछ जे सामािजक /gऐ0ूतर पर ितर/gऐ0ूकृत अिछ। शारीिरक /gऐ0ूतर पर बात -बात पर \nदि/gएधऐडत कएल जाइत अिछ। आिथ/gऐंडक /gऐ0ूतर पर औंठा बोरबा लेल अिभश/gएउ0त \nअिछ। िहनक कथा घंटी, सवाइ, िहचुकैत बहैत सेती, गामक ठठरी, मादा \nक/gऐंऐकोड़ , ब/gएधधहकी आिद कथामे सामािजक समरसता देखार दैत अिछ। रामदेव \nझाक मनुक संतान, एक खीरातीन फ/gऐंऐक आिद कथामे /gऐ0ूवत/gएधध/gएआआ भारतक आिथ/gऐंडक \nसंघष/gऐंडक सामािजक भावनासँ जाित िवभेदक/gएूऐ समा/gएउ0त करैत वग/gऐंड-संघष/gऐंडसँ मु/gए70त भए \nजाइत अिछ। सामािजक एवं /gएंएशासकीय /gऐ0डयव/gऐ0ूथाक िव/gू0ंूपताक/gएूऐ देखार करैत \nदिलत वग/gऐंडक िव/gू0ंोहक /gऐ0ूवरक/gएूऐ संगठन मे पिरव/gएआू/gऐंडन करैत त/gएधूकालीन समकालीन \nजीवनक यथाथ/gऐंडक िच/gएआआण करैत अिछ। सोमदेव िविश/gूडं कथाकार छिथ। िहनक  िवदेह सदेह:१२ || 29  \n/gएंएमुख कथा भात , अंगाचोर आिद मे िन/gऐ0उ वग/gऐंडक जीवनक यथाथ/gऐंडक अ/gएधूय/gएधधत \nआ/gएधूमीयतासँ िच/gएआआण भेल अिछ। /gएंएभाष कुमार चौधरीक ‘मलाहक टोल’ कथा \nशोिषत वग/gऐंडक/gएूऐ अपन अि/gऐ0ूत/gएधूवक र/gएआएा लेल /gएंएेिरत करैत अिछ। रामान/gएधधद रेणु \nआिथ/gऐंडक िवसंगित ज/gएधधय िन/gऐ0उ वग/gऐंडक दंश एवं कु/gएधऐठाक/gएूऐ अपन कथा म/gएध7य िव/gऐ0एलेिषत \nकएने छिथ। जीवका/gएधधतक ‘इनिकलाव’ त/gएधूकालीन राजनीितक सामािजक जीवनक \nयथाथ/gऐंडसँ अिछ।  \n     1970 ई. क दशकमे ब/gऐ7ऐकक रा/gऐ0ऐ/gऐउउीयकरण , ि/gएंएवीपस/gऐंडक समाि/gएउ0त , भूिम सुधार \nस/gएउूब/gएधधधी आ/gएधधदोलन , आिद िकछु एहन घटना िथक, जािहसँ सामािजक जागरण \nभेल तँ दोसर िदस सा/gएउूयवादी आ/gएधधदोलनसँ पूँजीपित एवं /gएआ7िमक म/gएध7य संघष/gऐंडमे वृि/gऐए0 \nभेल। दिलत वग/gऐंडमे सह-अि/gऐ0ूमताक भावमे वृि/gऐए0 भेल। एिह यथाथ/gऐंडक /gएंएव/gए70ता \nकथाकारक /gएंआपमे सुभाषच/gएधध/gू0ं यादवक नाम मह/gएधू/gएधूवपूण/gऐंड अिछ। िहनक मह/gएधूवपूण/gऐंड \nकथा छि/gएधधह - घरदेिखया, काठक बनल लोक, फँसरी एवं ‘बनैत िबगड़ै◌ैत’ कथा \nसं/gऐउडहक कथा आिद। कथाकार दिलत अि/gऐ0ूमताक /gऐ0ूवर दैत समकालीन यथाथ/gऐंडक \nिच/gएआआणसँ पूण/gऐंड सफल भेल छिथ। कथाकार महा/gएंएकाश , सुका/gएधधत  सोम, मनमोहन \nझा, उपे/gएधध/gू0ं दोषी, उदयच/gएधध/gू0ं झा ‘िवनोद’, रामनरेश िसंह, राजाराम /gएंएसाद , महे/gएधध/gू0ं , \nिवभूित आन/gएधधद , अशोक, रमेश, तारान/gएधधद िवयोगी, देवशंकर नवीन, /gएंएदीप िबहारी, \nरामभरोस कापिड़ ‘/gूड0मर ’, रमेश रंजन, शैले/gएधध/gू0ं आन/gएधधद , केदार कानन, जगदीश \n/gएंएसाद  मंडल, उमेश पासवान, डॉ. धीरे/gएधध/gू0ं , उमाका/gएधधत , सुशील, रघुनाथ मुिखया, \nकािमनी कामायनी, ऋिष विश/gूडं , उमेश मंडल, वीरे/gएधध/gू0ं कुमार यादव , रामदेव /gएंएसाद \nमंडल झा/gएंआदार , मनोज कुमार मंडल, दुग/gऐंआन/gएधधद मंडल आिद अपन कथा म/gएध7य \nतथाकिथत /gएंआप/gएूऐ शोिषत-दिलत िन/gऐ0उवग/gऐंडक छोटसँ छोट घटना/gऐधउमक/gएूऐ अपन कथानक \nबनबैत समाजक वा/gऐ0ूतिवक िच/gएआआक िच/gएआआण कए रहल छिथ। एवं /gएंएकार/gएूऐ मैिथली \nकथा अपन /gऐ0ूवरक/gएूऐ पिरवि/gएआू/gऐंडत करैत , नव डेग दैत सामािजक समरसता कायम \nकरबा िदस िवकासो/gएधधमुख अिछ।  \n  \nसहायक /ॲ3उथंथसूची \n1 झा, बासुकीनाथ (डॉ.) ( स/gएउूपादक), समकालीन कथा सािह/gएधूयःसामािजक \nपिर/gएंएे/gऐआ0य , चेतना सिमित, पटना,1976     \n2 झा, िदनेश कुमार(डॉ.), मैिथली सािह/gएधूयक आलोचना/gएधूमक इितहास ,मैिथली  30 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअकादमी, पटना, 1989 \n3 झा, /gएआ7ी दुग/gऐंआनाथ ‘/gएआ7ीश ’ (डॉ.), मैिथली सािह/gएधूयक इितहास , भारती पु/gऐ0ूतक \nके/gएधध/gू0ं , दरभंगा, 1991 \n4\n  भार/gऐएआाज , मोहन (स/gएउूपादक ), मैिथली आलोचना,पि/gएआआका, िम/gएआआ गो/gूड7ी /gऐएआारा डॉ. \nभीमनाथ झा, ल/gऐआ0मीसागर , दरभंगा, फरबरी 1992  \n5 झा, रामान/gएधधद ‘रमण’(डॉ.), अिखयासल, अिखयासल /gएंएकाशन , लालगंज, \nमधुबनी,1995 \n6 नबीन,देवशंकर, आधुिनक सािह/gएधूयक पिरदृ/gऐ0एय , अंितका /gएंएकाशन , िद/gएउधली 2000 \n7 ठाकुर, /gएंएो. वीणा, वािणनी, िमिथला िरसच/gऐंड सोसाइटी, किबलपुर, लहेिरयासराय, \nदरभंगा, 2010 \n8 झा, रामान/gएधधद ‘रमण’(डॉ.), िहआओल, अिखयासल /gएंएकाशन , लालगंज, \nमधुबनी,2012 \n9\n झा बाल गोिव/gएधधद “/gऐ0डयिथत ” (डॉ.) मैिथली सािह/gएधूयक इितहास , पटना भारती \nभवन, 1981 \n10 झा, बासुकीनाथ (डॉ.) ( स/gएउूपादक ) मैिथली सािह/gएधूयक /gएंआपरेखा, पटना चेतना \nसिमित, 1976  \n11. http://www.videha.co.in \n   \n                                     ************* \n \n \nमातृभाषाक मा/ॲहँषयमसँ उ/ॲहषंचिश/ॲहूहा \n  \nिकछु समयसँ देशमे उ/gए7ूचिश/gएआएाक मा/gएध7यम एवं िवषयव/gऐ0ूतुक/gएूऐ लए कए िवमश/gऐंड चिल \nरहल अ िछ। एक िदस बाबा रामदेव अनशनक समय अपन म/gऐंूग मे भारतीय \nभाषाक मा/gएध7यमसँ उ/gए7ूच िश/gएआएाक म/gऐंूग रखलि/gएधधह , तँ दोसर िदस मुंबई उ/gए7ूच \n/gएधधयायालयक एक गोट फैसलामे कहल गेल अिछ जे लोक सेवा आयोगक अंितम  िवदेह सदेह:१२ || 31  \nपरी/gएआएा अथ/gऐंआत् सा/gएआएा/gएधूकारमे परी/gएआएाथ/gऐंध अपन मातृभाषामे जबाब दए सकैछ। एक \nतरह/gएूऐ ई काय/gऐंडपािलका पर दुईतरफा दबाब अिछ । एक िदसतँ लोकत/gऐंूि/gएआआक दबाब \nजनसमूहक /gएंआपमे रामलीला मैदानमे जमा भएक/gएूऐ, तँ दोसर िदस /gएधधयायपािलका \nभारतीय भाषाक प/gएआएमे िनण/gऐंडय दए क/gएूऐ। िव/gएआधमातृभाषा िदवसक अवसर पर िद/gएउधलीमे \nबुि/gऐए0जीवी एवं लेखकक /gएंएितिनिधम/gएधऐडल सरकारक/gएूऐ एक गोट िव/gएआऐापन देने छलाह, \nजािहमे कहल गेल छल जे िव/gएआधिव/gऐएूालय अनुदान आयोग /gऐएआारा जारी िनयमावलीमे \nपी.एच.डी.क लेल अिनवाय/gऐंड दुई शोध -प/gएआआमे सँ एक मातृभाषामे हो। एिह तरह/gएूऐ \nदेखल जा रहल अिछ जे अं/gऐउडेजीक/gएूऐ कात करैत भारतीय भाषाक/gएूऐ /gएंए/gएआ7य देबाक \nबात शु/gएंू भए चुकल अिछ । मातृभाषा ओहन भाषा होइछ, जकर मा/gएध7यमसँ कोनो \nनेता अपन घर, पिरवार आओर समाजक/gएूऐ बुिझ पबैछ। पिहल भाषा होएबाक \nकारण/gएूऐ मातृभाषे कोनो /gऐ0डयि/gए70तक िचंतन -/gएंएि/gऐधउयामे काय/gऐंड करैछ। एिह लेल /gएंएितभाक \nसभसँ पैघ अिभ/gऐ0डयि/gए70त पिहल भाषे मे होइछ। जँ कोनो /gऐ0डयि/gए70त बहुभाषी अिछ तँ \nओ पिहल भाषाक पृ/gूड7भूिम पर कोनो दोसर भाषा सीखैछ आओर एक तरह/gएूऐ \nिचंतन-/gएंएि/gऐधउयाक बीचे मे मातृभाषा आओर दोसर भाषाक बीच अनुवाद करैत \nरहैछ। एिह ि/gऐ0ूथितमे ओ दोसर भाषामे\n  कतबा िनपुण अिछ ई एिह पर िनभ/gऐंडर \nकरैछ जे ई मानिसक अनुवाद ओ कतबा कम समयमे कए पबैछ। संिवधान \n/gऐ0ूवीकृत 22 भाषामे जतबा उ/gए7ूच िश/gएआएण काय/gऐंड भए रहल अिछ , ओिहसँ बहुत बेसी \nएक मा/gएआआ अं/gऐउडेजी भाषाक मा/gएध7यमसँ भए रहल अिछ। आब \n  /gएंए/gऐडड उठैछ जे जािह \nिश/gएआएण -प/gऐए0ितक/gएूऐ मैकालेक िवरासत एवं आओर अं/gऐउडेजी सा/gूडडा/gए7ंयक िव/gऐ0ूतार कहल \nजाइछ, ओकर कोनो ठोस िवक/gएउधप आइ धिर िकएक निह उभिर पाओल ? एकर \n/gएंएमुख कारणमे भारतीय भाषाक आपसी संघष/gऐंडक/gएूऐ नजरअंदाज निह कएल जाए \nसकैछ। दोसर ई जे एिह भारतीय भाषाक /gएआऐान -परंपरामे कतए धिर पहुँच अिछ? \nकी आइ /gएंएौ/gऐएूोिगकी, अंतिर/gएआए , िचिक/gएधूसा, िविध, /gएंएबंधन आिद िवधाक उ/gए7ूचतम \n/gएंआपक/gएूऐ भारतक कोनो /gएआएे/gएआआीय भाषामे सहजतासँ अिभ/gऐ0डय/gए70त कएल जाए सकैछ ? \nहमरा बुझने किठन अिछ। एहन बात निह अिछ जे भारतीयभाषाक /gएआएमता संिद/gए7एध \nअिछ, जखनिक लोकभाषाक श/gएउएद -साम/gएधआय/gऐंड बहुत रास भाषाक तुलनामे समृ/gऐए0 \nअिछ। मुदा िवषयव/gऐ0ूतुक उपल/gएउएधता एकटा पैघ सम/gऐ0ूया अिछ। एिह बातक/gएूऐ सहष/gऐंड \n/gऐ0ूवीकार कएल जएबाक चाही। ओनाहूँ कोन भाषामे कीसब साम/gऐउडी रह बाक चाही \nई भाषा निह, अिपतु समाजक िज/gएउूमेदारी होइछ। जँ भाषा दिर/gू0ं अिछ , तखनो \nआर समृ/gऐए0 अिछ तखनो।   32 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n            िवकासक अपन पिरवेश आओर अपन श/gएउएदावली होइछ , जकरा दोसर \nभाषामे स/gएउूपूण/gऐंड /gएंआपसँ घुिल -िमिल जएबामे सालक-साल लािग जाइछ। \nउदाहरण/gऐ0ूव/gएंआप ‘हेलो’ श/gएउएदक/gएूऐ लेल जाए सकैछ। कहल जाइछ जे अमेिरकी \nआिव/gऐ0ऐकारक थॉमसन पिहल बेर टेलीफोनसँ ई जानबाक लेल जे ओकर आबाज \nपहुँिच रहल अिछ िक निह तािह लेल ‘हेलो’ श/gएउएद बजने छल। तिहयासँ आइ \nधिर टेलीफोनक कतेक /gऐ0ूव/gएंआप सोझ आएल , मुदा पिहल बेर बाजल श/gएउएद ‘हेलो’ \nमे कोनो पिरव/gएआू/gऐंडन निह आएल। जँ इएह आिव/gऐ0ऐकार भारतमे भेल’ रहैततँ ई पिहल \nश/gएउएद कोनो-ने-कोनो भारतीय भाषाक श/gएउएद रहल होएत।  \n            जँ आ/gएधूमालोचनक दृि/gूडंसँ देखल जाए तँ भारतीय भाषाक वै/gएआऐािनकता पर \nकोनो संदेह निह अिछ। मुदा ओिहमे अिभ/gऐ0डय/gए70त िव/gएआऐानक/gएूऐ संिद/gए7एधताक घेरासँ \nबाहर निह लाबल जाए सकैछ। िकएकतँ िव/gएआऐान एिह भाषामे ज/gएधधम निह लैछ , \nअिपतु अनुिदत होइछ। आय जँ एक िदस िव/gएआध बजार पर /gऐ0ूथािपत होएबाक \n/gएंएित/gऐ0ूपध/gऐंआ चिल रहल अिछ तँ दोसर िदस अपन /gएआएे/gएआआीयताक पहचान समा/gएउ0त निह \nभए जाए तकर दबाब सेहो देखल जाए रहल अिछ। एहन पिरि/gऐ0ूथितमे भारतमे \nउ/gए7ूच िश/gएआएामे /gऐ0ूथानीय भाषाक /gएंएयोगक चहुँिदस म/gऐंूग एक /gऐ0ूवागतयो/gए7एय डेग भए \nसकैछ। परंच ओकर /gऐ0ूथायी ि/gऐ0ूत/gएधूव तखन रहत जखन मूल एिह भाषामे \nप/gएउधलिवत -पुि/gऐ0ऐपत हो। भाषा अिभ/gऐ0डयि/gए70तक साधन होइछ ; आ/gएधूमाक अिभ/gऐ0डयि/gए70तक \nआओर स/gएआूा अिभ/gऐ0डयि/gए70तक सेहो। व/gएआू/gऐंडमान म/gऐंूगक फल/gऐ0ूव/gएंआप जािह लोकभाषासँ \nभूख आओर /gएंएितरोध अिभ/gऐ0डय/gए70त होइछ  एवं एकरा मा/gएध7यम/gएूऐ स/gएआूामे घूसपैठक चच/gऐंआ \nसेहो भए सकैछ। की ई /gएंएयास स/gएआूासीन वग/gऐंडक/gएूऐ मंजूर भए सकैछ ? त/gएूऐ ई देखब \nबेस उ/gएधूसुकताक िवषय होएत जे कोट/gऐंडक फैसलासँ लाभाि/gएधधवत होइत छा/gएआआ \nमातृभाषामे सा/gएआएा/gएधूकार दए क/gएूऐ चयिनत होएबामे कतबा सफल होइछ।  \n            भारत एक बहुभािषक देश अिछ, जतए 1652 मातृभाषा अिछ। \nसंिवधान जािह 22 भाषाक/gएूऐ मा/gएधधयताक देलिन अिछ ओहो कोनो अंितम भाषा निह \nअिछ। संवैधािनक मा/gएधधयताक लेल बहुत रास भाषा-भाषीक एक पैघ समूह बरोबिर \nसि/gऐधउय अिछ , आओर कोनो एहन तक/gऐंड निह अिछ जकर आधार पर एकर \nसि/gऐधउयताक/gएूऐ नजरअंदाज कएल जाए सकैछ। जखन कोनो भाषा रोजगारसँ \nजुड़ैछतँ एिह तरहक /gएंएयासक/gएूऐ आर बल भेटैछ। ओनातँ मैसूर ि/gऐ0ूथत भारतीय \nभाषा सं/gऐ0ूथानक अ/gएधधतग/gऐंडत भारतीय भाषाक भाषा वै/gएआऐािनक स/gऐंूि/gए7डयकी संकाय ’मे \nनेचूरल ल/gऐ70/gए7एवेज /gएंएोसेिसंगक मा/gएध7मयमे मैिथलीक/gएूऐ मशीनसँ जोड़बाक काज /gएंएर/gऐंूभ भए  िवदेह सदेह:१२ || 33  \nगेल अिछ संगिह रा/gऐ0ऐ/gऐउउीय अनुवाद िमशन /gएआऐानपरक पोथीक भारतक 22 भाषामे \nअनुवादक योजनापर काज कए रहल अिछ। एिह सबसँ मा/gएध7यम भाषे मे बदलाव \nआओत, जखनिक आव/gऐ0एयकता एिह बातक अिछ जे एिह भाषासभमे /gएआऐानपरक \nसाम/gऐउडी उपल/gएउएध हुए जािहसँ समाजक आ/gऐउडह /gऐ0ूवतः एिह भाषासभक /gएंएित बनए \nआओर उ/gए7ूच िश/gएआएामे भारतीय भाषाक \n  संग-संग मैिथली सेहो अपन वृह/gएआूर \nदािय/gएधूवक सामंज/gऐ0ूयपूव/gऐंडक िनव/gऐंडहन कए सकए। ई सब तखन संभव भए सकत \nजखन मैिथल (िमिथलामे िनवास करए वला सभ जाित, वग/gऐंड, धम/gऐंड एवं स/gएउू/gएंएदायक \nलोक) अपन मौिलक िचंतन एवं शोधक मा/gएध7यमसँ एकर नेतृ/gएधू/gएधूव करताह।  \n  \n \n \n \n \n \n \n \nआशीष अनिच/ॲहँँहार - कािफया \n  \nकािफया मने तुका/gएधधत।  आ तुका/gएधधत मने /gऐ0ूवर -सा/gएउूयक  तुका/gएधधत चाहे ओ वण/gऐंडक \n/gऐ0ूवर -सा/gएउूय हो की मा/gएआआाक /gऐ0ूवर -सा/gएउूय। रदीफसँ पिहने जे तुका/gएधधत होइत छैक \nतकरा कािफया कहल जाइत छैक। आ ई रदीफे जक/gऐंऐ गजलक हरेक शेरक \n(मतला बला शेरक/gएूऐ छोिड़ ) दोसर प/gऐंऐितमे रदीफसँ पिहने अिनवाय/gऐंड /gएंूप/gऐ70 अएबाक \nचाही। कािफया दू /gएंएकारक होइत छैक (क) वण/gऐंडक /gऐ0ूवर -सा/gएउूय आ (ख) मा/gएआआाक  \n/gऐ0ूवर -सा/gएउूय। वण/gऐंडक कािफया लेल शेरक हरेक प/gऐंऐितमे रदीफसँ पिहने समान वण/gऐंड \nआ तकरासँ पिह ने समान /gऐ0ूवर -सा/gएउूय होएबाक चाही। एकटा ग/gएउ0प आर , बहुतॲ \nशाइर खाली रदीफक बाद बला वण/gऐंड वा मा/gएआआाकँ◌े कािफया बूिझ लैत छिथ से  34 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nगलत। कािफयाक िनध/gऐंआरण  कािफया लेल /gएंएयु/gए70त श/gएउएदक/gएूऐ अंतसँ बीच वा शु/gएंआ \nधिर कएल जा सकैए। उदाहरण देखू--------- \n  \nकरेज घसैसँ साजक राग िनखरै छै \nिबना धुनने तुरक नै ताग िनखरै छै \n  \nएिह शेरक पिहल प/gऐंऐितमे रदीफ \"िनखरै छै\" छैक। आ रदीफसँ ठीक पिहने \n\"राग\" श/gएउएद छैक।  जँ अह/gऐंऐ \"राग\" श/gएउएद पर  धेआन देबै तँ पता लागत जे ऐ \nश/gएउएदक अंितम वण/gऐंड \"ग\" छैक मुदा ऐ \"ग\" संग \"आ\" /gएध7विन (रा) सेहो छैक। \nतिहना दोसर प/gऐंऐितमे रदीफ \"िनखरै छै\"सँ पिहने \"ताग\" श/gएउएद अिछ। आब फेर \nअह/gऐंऐ सभ \"ताग\" श/gएउएदक/gएूऐ देखू। ऐमे◌े अंितम वण/gऐंड \"ग\" तँ छैके संगिह-संग \"आ\" \n/gएध7विन (ता) सेहो छैक। मतलब जे उपरक शेरक दुनू प/gऐंऐितमे रदीफ \"िनखरै छै\" \nसँ पिहने \"ग\"वण/gऐंड अिछ , \"आ\" /gऐ0ूवर (/gएध7विन )क संग। अथ/gऐंआत \"आ\" /gएध7विन  संगे \"ग\" \nवण/gऐंड ऐ शेरक  कािफया भेल। आब ऐठाम ई मोन राखू जे जँ उपरक ई दुनू \nशेर कोनो गजलक मतला छैक तँ ओइ गजलक हरेक शेरक किफया \"ग\" वण/gऐंडक \nसंग \"आ\" /gएध7विन  होएबाक चाही। अ/gएधधयथा ओ गजल गलत भए जाएत। आब ऐ \nगजलक दोसर शेरक/gएूऐ \nदेखू--   \n  \nइ दुिनया मेहनितक गुलाम छै सिदखन \nबहै घाम तखन सुतल भाग िनखरै छै \n  \nऐ शेरमे पिहल प/gऐंऐितमे ने रदीफ छैक आ ने कािफया मुदा दोसर प/gऐंऐितमे रदीफ \nसेहो \nछैक आ रदीफसँ पिहने श/gएउएद \"भाग\" अिछ। ऐ श/gएउएदक अंतमे \"ग\" वण/gऐंड तँ छैके \nसंगिह-संग \"ग\"सँ पिहने \"आ\" /gएध7विन सेहो छैक।  ऐ गजलक आन कािफया सभ \nअिछ \"लाग\", \"बाग\", \"पाग\"। एकटा आर दोसर उदाहरण देखू--  िवदेह सदेह:१२ || 35  \n  \nकहू की, िकयो बूिझ नै सकल हमरा \nहँसी सभक लागल बहुत ठरल हमरा \n  \nऐ मतलाक शेरमे \"हमरा\" रदीफ अिछ। आ रदीफसँ पिहने पिहल प/gऐंऐितमे \"सकल\" \nश/gएउएद अिछ। संगिह -संग दोसर प/gऐंऐितमे \"ठरल\" श/gएउएद अिछ। आब हमरा लोकिन जँ \nएिहमे कािफया िनध/gऐंआरण करी। दुनू श/gएउएदक/gएूऐ नीक जक/gऐंऐ देखू। दुनू श/gएउएद क अंितम \nवण/gऐंड \"ल\" अिछ मुदा पिहल प/gऐंऐितमे \"ल\"सँ पिहने \"अ\" /gएध7विन अिछ (क) आ दोसरो \nप/gऐंऐितमे \"ल\"सँ पिहने \"अ\" /gएध7विन अिछ   (र)। तँ एिह दुनू श/gएउएदक िमलानके बाद \nहमरा लोकिन देखै छी जे दुनूमे \"ल\" वण/gऐंड समान अिछ। संगिह-संग वण/gऐंड \"ल\" सँ \nपिहने \"अ\" /gऐ0ूवर अिछ।  आब सभ /gऐ0डयंजन हल/gएधधत मे अ लिगते छै तखने ओ \nगुिणता/gएआएर बनै छै (कचटतप, य-ह) तँए ऐ गजलक कािफया कोनो कचटतप \nवग/gऐंड(कवग/gऐंड, चवग/gऐंड, टवग/gऐंड, तवग/gऐंड, पवग/gऐंड) वा य-ह संग \"ल\" वण/gऐंड भेल। आब शाइरक/gएूऐ \nब/gऐंऐकी शेरमे कािफयाक /gएंआपमे एहन श/gएउएद चुनए  पड़ति/gएधधह जकर अंतमे \"ल\" वण/gऐंड \nअबैत हुअए एवं तइसँ पिहने कोनो \"कचटतप, य-ह\" भऽ सकैए। ऐ गजलमे \n/gएंएयु/gए70त भेल आन कािफया अिछ -\"जरल \", \"खसल\", \"रहल\" \"कहल\"| \n  \nतेसर उदाहरण सेहो देखू-  \n  \nरानी मेघ सगरो जल पटाएत ना \nबौआ हमर खेलत आ नहाएत ना \n  \nऐ मतलामे \"ना\" रदीफ अिछ। आ रदीफसँ पिहल प/gऐंऐितमे \"पटाएत\" श/gएउएद अिछ \nआ दोसर \nप/gऐंऐितमे \"नहाएत\"। जँ दुनू श/gएउएदमे िमलान करबै तँ \"एत\" दुनू प/gऐंऐितक कािफयामे \nकामन छै आ \"एत\" सँ पिहने \"आ\" /gऐ0ूवरक  मा/gएआआा छै (पिहल प/gऐंऐितमे \"टा\" आ \nदोसर प/gऐंऐितमे \"हा\"। ऐ मतलामे कािफया हएत \"आ\" मा/gएआआाक संग \"एत\" वण/gऐंड  36 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nसमूह। ऐ गजलमे लेल गेल आन कािफया अिछ बहाएत, बनाएत, चलाएत आ \nखाएत। जँ मतलाक दुनू प/gऐंऐितक कािफयामे \nिकछु वण/gऐंड समूह कामन रहै छै तँ ओकरा तहलीली रदीफ कहल जाइत छै। \nउपरका मतलामे \"एत\"क/gएूऐ तहलीली रदीफ कहल जाइत छै। कािफयाक ऐ \nिववरणक/gएूऐ एना बूझी तँ नीक रहत - \n  \n१) जँ कोनो मतलामे \"छन\" आ \"दन\" कािफया छै तँ ऐमे \"न\" वण/gऐंड मूल वण/gऐंड \nभेलै (कािफयाक िमलान सिदखन अंतसँ कएल जाइत छै) आ ओइसँ पिहलुक \nवण/gऐंडक /gऐ0ूवर सेहो \nबराबर हेबाक चाही। उपरका उदाहरणमे \"न\" वण/gऐंडक बाद /gऐधउमशः \"छ\" आ \"द\" \nवण/gऐंड बचै छै आ दुनूक /gऐ0ूवर \"अ\" छै मने अकारा/gएधधत छै तँए कोनो मतलामे ई \nकािफया सही हएत। आब ऐ गजलमे आन शेर सभमे एहने कािफया हेतै जेना- \n\"हन\", \"मन\", \"जीबन\" आिद। ऐठाम ई बात बुझबाक अिछ जे जँ मतलामे \"छन\" \nआ \"धुन\" रिहतै तँ कािफया गलत भऽ जेतै कारण मूल वण/gऐंड \"न\" केर बादक \n/gऐ0ूवरक  मा/gएआआा सेहो अिनवाय/gऐंड /gएंआप/gऐ70 िमलबाक चाही मुदा ऐ उदारहरणक एकटा \nकािफयामे \"न\" केर बाद \"अ\" /gऐ0ूवरक गुिणता/gएआएर छै तँ दोसरमे मूल वण/gऐंड \"न\" केर \nबाद \"उ\" /gऐ0ूवर छै, तँए ई गलत भेल। ऐठाम ईहो मोन राखू जे \"छन\" आ \"दन\" \nकेर बाद कोनो आन शेरमे \"धुन\", \"आन\", \"िनन\" आिद कािफयाक/gएूऐ नै लऽ सकैत \nछी। ईहो मोन राखू जे एकै गजलक आन-आन शेरमे मूल वण/gऐंड एकै रहतै। जेना \nउपरका उदाहरणमे \"छन\" आ \"दन\" कािफया छै तँ आन शेरक कािफयाक अंतमे \n\"न\" वण/gऐंड अिनवाय/gऐंड /gएंआपसँ रहतै।  \n  \n२) जँ कोनो मतलामे \"जीवन\" आ \"तीमन\" छै तँ कािफया \"अ\" /gऐ0ूवरक संग \"न\" \nमूल वण/gऐंड हएत। आ तँए आन शेरक कािफया लेल \"धूमन\", \"केहन\", \"पावन\" \nएहन श/gएउएद उपयु/gए70त रहत।  \n  \n३) जँ कोनो मतलामे कािफया \"तीमन\" आ \"नीमन\" श/gएउएद छै तखन कने धेआन \nराखए पड़त। दुनू श/gएउएदक/gएूऐ धेआनसँ देखू, अंतमे \"मन\" वण/gऐंड समूह उभयिन/gूड7 छै तँ \nएहन कािफयामे \"मन\" मूल वण/gऐंड समूह भेल आ तइसँ पिहने दुनूमे \"ई\" /gऐ0ूवरक   िवदेह सदेह:१२ || 37  \nमा/gएआआा छै (ती, नी) तँए एकर कािफया भेल \"ई\" /gऐ0ूवरक मा/gएआआाक  संग \"मन\" वण/gऐंडक \nसमूह। जँ कोनो शाइर \"तीमन\" आ \"नीमन\" केर बाद कोनो आन शेरमे \"जीबन\", \n\"धूमन\", \"केहन\", \"पावन\" कािफया लेताह तँ गलत हएत। सही कािफया हेत- \n\"पिरसीमन\" आिद। ऐठाम ईहो मोन राखू जे जँ कोनो मतलामे \"तीमन\" आ \n\"धूमन\" कािफया छै तँ ओ गलत हएत कारण \"मन\" वण/gऐंड समूहसँ पिहने एकटामे \n\"ई\" /gऐ0ूवरक  मा/gएआआा छै तँ दोसरमे \"उ\" /gऐ0ूवरक मा/gएआआा। तेनािहते \"खाएत\" एवं \n\"आएत\" कािफयामे अंतसँ \"एत\" उभयिन/gूड7 छै एवं तइसँ पिहने \"आ\" /gऐ0ूवरक  मा/gएआआा \nछै, तकर बाद आन शेरमे \"जाएत\", \"नहाएत\", \"पाएत\", \"बुिड़आएत\" आिद \nकािफया सही हेतै। \n  \n४) कोनो मतलामे \"खॱझाएत\" आ \"बुझाएत\" श/gएउएदक कािफया नै भए सकैए से \nआब अह/gऐंऐ \nसभ नीक जक/gऐंऐ बुिझ गेल हेबै। जँ कोनो शाइर एहन कािफया लै छिथ तँ \nकािफयामे \"िसनाद दोष\" आिब जाइत छै। \n  \n५) केखनो काल िकछु एहन श/gएउएद आिब जाइत छै कािफयामे, जे अिधक/gऐंूशतः \nएकसमान रहैत \nछै जेना- \"पसार\" एवं \"सार\"। ऐ दूटा श/gएउएदमे अंतसँ \"सार\" उभयिन/gूड7 छै आ \nकेओ कहता जे \"सार\" सँ पिहने बला /gऐ0ूवरक  मा/gएआआा सेहो िमलबाक चाही। मने \n\"पसार\" एवं \"सार\" मे \"प\" \nअनकामन छै तँए \" सार\" सँ पिहने \"अ\" /gऐ0ूवर हेबाक चाही, मुदा शाइरीक \nिनअमक िहसाब/gएूऐ मतलामे एहन कािफयाक /gएंएयोग गलत होइत छै। अथ/gऐंआत कोनो \nमतलामे अह/gऐंऐ \"पसार\" एवं \"सार\", तेनािहते \"िवचार\" क संग \"चार\" आिद \nकािफया नै लऽ सकैत छी। \n  \n  \n६) आब कने संयु/gए70ता/gएआएर बला कािफयाक/gएूऐ देखी। िकछु आर िववरणसँ पिहने \nिकछु संयु/gए70त श/gएउएद सभक/gएूऐ देखल जाए। /gएंए/gऐ0ूथान , चु/gऐ0ूत , दु/gएंू/gऐ0ूत , िक/gऐ0ूमत। आब \nई देखू जे संयु/gए70त वण/gऐंड अंतसँ कोन /gऐ0ूथानपर पड़ैत अिछ। जँ ई अंतसँ तेसर  38 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआ ओकर बाद मने चािरम या प/gऐंऐचम /gऐ0ूथानपर अबैत हो तँ कािफयाक िनअम \nपिहने जक/gऐंऐ हएत। मुदा जँ इएह  \nसंयु/gए70त वण/gऐंड कािफया बला श/gएउएदक अंतसँ दोसर /gऐ0ूथान पर अबैत हो तँ कने \nधेआन देबए पड़त। मािन िलअ जे मतलाक पिहल प/gऐंऐितमे \"म/gऐ0ूत \" कािफया \nछैक। तँ आब हरेक कािफयाक अंतमे \"/gऐ0ूत \" रहबाक चाही। उदाहरण लेल \n\"म/gऐ0ूत \" क कािफया \"द/gऐ0ूत \", \" प/gऐ0ूत \", \"हर/gऐ0ूत \" आिद भऽ सकैए। उदाहरण /gएंआपमे \nएकटा शेरक/gएूऐ देखल जाए -- \nहएत कोना गुद/gऐ0ूत जीबन  \nभेल िच/gएधधतासँ हर/gऐ0ूत जीबन  \n  \nआब ऐ शेरमे रदीफ \"जीबन\" भेल आ पिहल प/gऐंऐितमे कािफया \"गुद/gऐ0ूत \" अिछ, आब \nसंयु/gए70ता/gएआएर बला िनअमक िहसाब/gऐ70 कािफया बला श/gएउएदमे अंतसँ दोसर वण/gऐंड \"/gऐ0ूत \" \nहोएबाक चाही। आ ब दोसर प/gऐंऐितके देखू रदीफसँ पिहने कािफयाक /gएंआपमे \n\"हर/gऐ0ूत \" अिछ जकर अंतसँ \"/gऐ0ूत \" संगे-संग \"अ\" वण/gऐंडक /gऐ0ूवर सा/gएउूय सेहो छै जे \nिनअमक मोतािबक सही अिछ। ऐ गजलमे आन कािफया सभ एना अिछ- \n\"/gऐ0डय/gऐ0ूत \", \" मदम/gऐ0ूत \", \" म/gऐ0ूत \", \" स/gऐ0ूत \" आिद। उपरके िनअम जक/gऐंऐ मतलाक \nपिहल प/gऐंऐितमे जँ \"म/gऐ0ूत \" कािफया छै तँ ओकर बाद आन शेरमे \"चु/gऐ0ूत \" \" सु/gऐ0ूत \" \nआिद कािफया नै आिब सकैए। संयु/gए70ता/gएआएरक ई िनअम मा/gएआआा बला कािफया लेल \nकने अलग ढ़ंगसँ छैक।  \n  \n७) तँ आब आबी कने \"ए\" आ \"य\" बला /gएंएसंगपर।  \nए आ य : मैिथलीक वत/gऐंडनीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। मुदा \"ए\" केर \n/gएंएयोग /gएंएाचीन मैिथलीए सँ अिछ। \n/gएंएाचीन वत/gऐंडनी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वत/gऐंडनी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामा/gएधधयतया श/gएउएदक शु/gएंआमे ए मा/gएआआ अबैत अिछ। जेना एिह , एना, एकर, एहन \nआिद। एिह श/gएउएद सभक /gऐ0ूथानपर यिह , यना, यकर, यहन आिदक /gएंएयोग नै  िवदेह सदेह:१२ || 39  \nकरबाक चाही। य/gऐएूिप  मैिथलीभाषी था/gएंआ सिहत िकछु जाितमे श/gएउएदक आर/gएउूभोमे \n“ए”क/gएूऐ य किह उ/gए7ूचारण कएल जाइत अिछ। मैिथलीक सव/gऐंडसाधारणक उ/gए7ूचारण -\nशैली \" य \"क अपे/gएआएा \"ए\"सँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय श/gएउएदक/gएूऐ कैल , हैब आिद /gएंआपमे कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क \n/gएंएयोगक/gएूऐ बेसी समीचीन /gएंएमािणत करैत अिछ।  \nएतेक जनलाक बाद आबी \"ए\" वा \"य\" केर /gएध7विन लोप पर। ओना \"ए\" वा \"य\" \nक संगे-संग आन /gएध7विन लोप सेहो होइत छै मुदा ओकर चच/gऐंआ एतए आव/gऐ0एयक नै। \nतँ देखी /gएध7विन लोपक िनअम -  \n/gएध7विन -लोप : िन/gऐ0उिलिखत अव/gऐ0ूथामे श/gएउएदसँ \"ए\" वा \"य\" केर /gएध7विन -लोप भऽ जाइत \nअिछ: \n(क) ि/gऐधउया/gएधधवयी /gएंए/gएधूयय अयमे य वा ए लु/gएउ0त भऽ जाइत अिछ। ओइ सँ पिहने \nअंक उ/gए7ूचारण दीघ/gऐंड भऽ जाइत अिछ। ओकर आग/gऐंऐ लोप -सूचक िच/gूएउ वा िवकारी \n(’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \n  \nपूण/gऐंड /gएंआप : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \n  \nअपूण/gऐंड /gएंआप : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \n  \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n  \n(ख) पूव/gऐंडकािलक कृत आय (आए) /gएंए/gएधूययमे य (ए) लु/gएउ0त भऽ जाइछ , मुदा लोप-\nसूचक िवकारी नै लगाओल जाइछ। जेना- \n  \nपूण/gऐंड /gएंआप : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \n  \nअपूण/gऐंड /gएंआप : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n   40 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआब एक बेर फेर घुिर जाइ उ/gए7ूचारण पर। उ/gए7ूचारणमे लोप -सूचक िच/gूएउ ( ' ) \nवा िवकारी (ऽ) केर कोनो मह/gएधूव नै होइत छैक। मने लोप सूचक िच/gएधधह वा \nिवकारीसँ पिहने जे वण/gऐंड छै तकरे पूरा-पूरी उ/gए7ूचारण हेतै कनेक नमहर उ/gए7ूचारणक \nसंग ( मुदा ऐ कने नमहर उ/gए7ूचारणक कारण ओ वण/gऐंड दीघ/gऐंड नै मानल जाएत। \nडा. रामावतार यादव ऐ नमहर उ/gए7ूचारणक/gएूऐ दीघ/gऐंड तँ मानै छिथ मुदा गनतीमे श/gएउएदक/gएूऐ \nलघु मानै छिथ )। जेना \"लए\" श/gएउएदमे ल केर बाद ए केर उ/gए7ूचारण होइत अिछ \nमुदा जखन ओही \"लए\" श/gएउएदक/gएूऐ \"ल'\" वा \"लऽ\" िलखबै तखन ओकर उ/gए7ूचारण \nबदिल जाएत आ एकर उ/gए7ूचारण \"ल\" केर बराबर हएत। मतलब जे \"ल'\" वा \n\"लऽ\" केर उ/gए7ूचारण \"लए\" वा \"लय\" श/gएउएदसँ िब/gएउधकुल अलग अिछ। तेनािहते \n\"खस'\" वा \"खसऽ\" केर उ/gए7ूचारण \"खसए\" वा \"खसय\" श/gएउएदसँ अलग अिछ। \nएहन-एहन श/gएउएद जकर अंतमे \"ए\" वा \"य\" लोप होइत होइ तकरा लेल एहने सन \nिनअम हेतै। \nजँ कोनो शाइर /gएध7विन लोपक िच/gएधधह वा िवकारी बला श/gएउएदक कािफया बनबै छिथ \nतँ ओ धेआन राखिथ जे हरेक कािफयामे लोप-सूचक िच/gूएउ ( ' ) वा िवकारी ( \nऽ) सँ पिहनुक वण/gऐंड एकसमान राखिथ। जेना \"ल'\" वा \"लऽ\" केर कािफयाक \nबाद शाइर एहन श/gएउएद चुनिथ जकर अंतमे लोप -सूचक िच/gूएउ ( ' ) वा िवकारी ( \nऽ) लागल हो तकरा बाद वण/gऐंड \"ल\" हो जेना \"चल'\" वा \"चलऽ\"। जँ कोनो \nशाइर \"राख'\" वा \"राखऽ\" केर कािफया \"बाज'\" या \"बाजऽ\" रखताह तँ ओ \nगलत हेतै। \"बाज'\" या \"बाजऽ\" केर बाद \"साज'\" वा \"साजऽ\" कािफया हेतै। \nसंगे-संग कािफयाक उपरका बला िनअम सभ पिहनेह/gऐ70 जक/gऐंऐ अहूमे लागू रहत। \nजँ कोनो एहन श/gएउएद जकर अंतमे \"ए\" वा \"य\" केर लोप भेल छै आ तइसँ पिहने \nकोनो मा/gएआआा छै तँ ओकर कािफया लेल मा/gएआआाक कािफया बला िनअम लागत \nजकर िववरण आगू देल जा रहल अिछ। \nआब अह/gऐंऐ सभ ई बूिझ सकैत िछऐ जे -- \n  \n  \nलए---- /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड \nलs------ /gऐं0/gऐ0ूव  \nल'------ /gऐं0/gऐ0ूव   िवदेह सदेह:१२ || 41  \nलय----- /gऐं0/gऐ0ूव - /gऐं0/gऐ0ूव वा दीघ/gऐंड \nआ दए, कए आिद लेल एहने सन िनअम रहत। \n  \nआशा अिछ जे एतेक उदाहरणसँ ई िनअम सभ बुझबामे आएल हएत। \n  \n८) \n  \nप/gए7धचमा/gएआएर आ अनु/gऐ0ूवार : प/gए7धचमा/gएआएरा/gएधधतग/gऐंडत ङ , ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। \nसं/gऐ0ूकृत भाषाक अनुसार श/gएउएदक अ/gएधधतमे जइ वग/gऐंडक अ/gएआएर रहैत अिछ ओही वग/gऐंडक \nप/gए7धचमा/gएआएर अबैत अिछ। जेना- \nअ/gऐडऐ (क वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे ङ् आएल अिछ। ) \n  \nप/gए7धच (च वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे ञ् आएल अिछ। ) \n  \nख/gएधऐड (ट वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे ण् आएल अिछ। ) \n  \nसि/gएधधध (त वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे न् आएल अिछ। ) \n  \nख/gएउूभ (प वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे म् आएल अिछ। ) \n  \nउपयु/gऐंड/gए70त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। प/gए7धचमा/gएआएरक बदलामे अिधक/gऐंूश \nजगहपर अनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोग देखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ \nआिद। /gऐ0डयाकरणिवद पि/gएधऐडत गोिव/gएधधद झाक कहब छिन जे कवग/gऐंड, चवग/gऐंड आ टवग/gऐंडसँ \nपूव/gऐंड अनु/gऐ0ूवार िलखल जाए तथा तवग/gऐंड आ पवग/gऐंडसँ पूव/gऐंड प/gए7धचमा/gएआएरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अ/gएधधत तथा क/gएउूपन। मुदा िह/gएधधदीक िनकट रहल \nआधुिनक लेखक ऐ बातक/gएूऐ निह मानैत छिथ। ओ लोकिन अ/gएधधत आ क/gएउूपनक  42 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nजगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \n  \nनवीन प/gऐए0ित िकछु सुिवधाजनक अव/gऐ0एय छैक। िकएक तँ ऐ मे समय आ \n/gऐ0ूथानक बचत होइत छैक। मुदा कतोक बेर ह/gऐ0ूतलेखन वा मु/gू0ंणमे अनु/gऐ0ूवारक \nछोट सन िब/gएधधदु /gऐ0ूप/gूडं  नै भेलासँ अथ/gऐंडक अनथ/gऐंड होइत सेहो देखल जाइत अिछ। \nअनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोगमे उ/gए7ूचारण -दोषक स/gएउूभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। \nएतदथ/gऐंड क  सँ लऽ कऽ पवग/gऐंड धिर प/gए7धचमा/gएआएरेक /gएंएयोग करब उिचत अिछ। यसँ \nलऽ कऽ /gएआऐ धिरक अ/gएआएरक स/gऐडआ अनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोग करबामे कतहु कोनो िववाद \nनै देखल जाइछ। \n  \nआब कने आबी कािफया पर (ऐठाम हमर आ/gऐउडह जे पंचमा/gएआएरक /gएंएयोग कएल \nजाए। ओना पिहने हम अपने अनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोग करैत छलॱ मुदा आब पंचमा/gएआएरक \n/gएंएयोग करैत छी आ ईएह मैिथलीक िहतमे छै) जँ मतलाक कोनो कािफया मे \nपंचमा/gएआएर वा अनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोग  छैक तँ हरेक शेरक कािफयामे अनु/gऐ0ूवार वा \nपंचमा/gएआएर हेबाक चाही ओहो ठीक ओही /gऐ0ूथान पर जइ पर पिहल कािफयामे \nछैक। जेना मािन िलअ कोनो मतलाक पिहल प/gऐंऐितक कािफया \"बसंत\" छैक, तँ \nआब अह/gऐंऐक/gएूऐ ओहन श/gएउएद कािफयामे देबए पड़त जकर अंतसँ दोसर वण/gऐंड पर \nअनु/gऐ0ूवार वा पंचमा/gएआएर अबैत होइक जेना की \"अनंत\", \"िदगंत\" इ/gएधूयािद। आ \nएहने सन िनअम चं/gू0ंिबंदु लेल सेहो छैक।  एकटा बात आर जँ कोनो मतलाक \nदुनू प/gऐंऐितमे अनु/gऐ0ूवार बला कािफया छै तँ ओकर बाद बला शेरक कािफया लेल \nपंचमा/gएआएर बला श/gएउएद सेहो लए सकैत छी जेना--- जँ मतलामे की \"बसंत\" आ \n\"अनंत\" छै तँ बाद बला शेरक कािफया लेल \"िदग/gएधधत \" सेहो लए सकैत छी। \nआन सभ पंचमा/gएआएर लेल एहने िनअम बुझू। मुदा एहन ठाम ई मोन राखू जे \nपंचमा/gएआएर अपने वग/gऐंडक हेबाक चाही।  \nमा/gएआआा बला कािफया पर िवचार करबासँ पिहने कनेक फेरसँ तहलीली रदीफ आ \nमैिथली िवभि/gए70त पर िवचार करी। कारण जे मैिथली िवभि/gए70त मूल श/gएउएदमे सिट \nजाइत छैक। आ तँए ओ केखन कािफयाक /gएंआप लेत आ केखन रदीफक से \nबुझनाइ परम ज/gएंआरी।  \nिवभि/gए70त ------ \nमैिथलीमे िवभि/gए70त िच/gएधधह समा/gएधधयतः प/gऐंऐच गोट अिछ।   िवदेह सदेह:१२ || 43  \nकम/gऐंड---- क/gएूऐ \nकरण--- एँ /सँ \nअपादान-- सँ \nस/gएउूब/gएधधध ---क \nअिधकरण--मे /पर \n  \nऐक/gएूऐ अितिर/gए70त िव/gऐएआान लोकिन कत/gऐंआक िच/gएधधहक/gएूऐ सु/gऐधएाक /gएंआपमे लैत छिथ।  ई प/gऐंऐचो \nिच/gएधधह मूल श/gएउएदमे सिट जाइत छैक। आ ऐ  प/gऐंऐचोमेसँ \"एँ\" िच/gएधधह मूल श/gएउएदक /gएध7विन \nबदिल दैत छैक। उदाहरण लेल देखू-- \"बाट\" श/gएउएदमे \"एँ\" िच/gएधधह सटने \" बाट/gएूऐ\" \nहोइत छैक। \"हाथ\" श/gएउएदमे सटने \"हाथ/gएूऐ\" इ/gएधूयािद। आब कने ई िवचारी जे जँ \nकोनो शाइर एहन श/gएउएद , जइमे िवभि/gए70त सटल होइक जँ ओकर कािफया बनेता तँ \nकी हेतै। ऐ लेल िकछु एहन श/gएउएद ली जइमे िवभि/gए70त सटल होइक। उदाहरण \nलेल--   \nमूल श/gएउएद -------------- िवभि/gए70तसँ सटल श/gएउएद  \nहाथ------------------- हाथक /हाथ/gएूऐ/ हाथसँ/ हाथमे/ हाथक/gएूऐ \nफूल-------------------- फूलक /फूलसँ /फूल/gएूऐ \nसंग-------------------- संगमे /संग/gएूऐ \nराित------------------- राितएँ/ राितसँ /राितमे \nऐ िववरणक/gएूऐ हमरा लोकिन दू भागमे ब/gऐंऐिट सकै छी------ \n१) एहन मूल श/gएउएद जे अंतसँ अकारा/gएधधत हुअए , आ \n२) एहन मूल श/gएउएद जकर अंतमे मा/gएआआाक /gएंएयोग होइक  \n१) आब जँ कोनो शाइर एहन मूल श /gएउएद जे अकारा/gएधधत छैक आ ओइमे िवभि/gए70त \nलागल छैक तकरा कािफया बनबै छिथ तँ हुनका ई मोन राखए पड़ति/gएधधह जे \nबादमे आबए बला हरेक आन-आन कािफयामे वएह िवभि/gए70त कोनो आन मूल श/gएउएदमे \nआबै जे अकारा/gएधधत होइक संगिह -संग /gऐ0ूवर -सा/gएउूय सेहो रखैत हो। उदाहरण लेल --  44 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n--- मानू जे केओ मूल \"हाथ\" श/gएउएदमे \"क\" िवभि/gए70त जोिड़ \"हाथक\" कािफया \nबनेलक। दोसर आन-आन कािफया लेल ई मोन राखू जे आबए बला ओइ \nकािफयाक अंतमे \"क\" िवभि/gए70त तँ एबै करतै, मुदा िवभि/gए70त \"क\"सँ ठीक पिहने \nअकारा/gएधधत वण/gऐंड एवं /gऐ0ूवर -सा/gएउूय होएबाक चाही जेना की मानू \"बात\" श/gएउएदमे िवभि/gए70त \n\"क\"जुटला पर \"बातक\" श/gएउएद बनैत अिछ। आब पिहल कािफया \"हाथक\" आ \nदोसर कािफया \"बातक\" िमलान क/gएंू (कािफयाक िमलान सिदखन श/gएउएदक अंतसँ \nकएल जाइत छैक)। देखू पिहल कािफया \"हाथक\" आ दोसर कािफया \"बातक\" \nदुनूक अंतमे िवभि/gए70त \"क\" अिछ संगिह-संग िवभि/gए70त \"क\" केर बाद दुनू \nकािफयाक श/gएउएद \"थ\" आ \"त\" अकारा/gएधधत अ िछ, संगिह-संग \"हा\" केर /gऐ0ूवर -सा/gएउूय \n\"बा\" सँ छैक। आब फेर तेसर श/gएउएद \"पात\" िलअ आ जँ ओइमे \"क\" िवभि/gए70त \nजोड़बै तँ \"पातक\" श/gएउएद बनतै। आब पिहल कािफया \"हाथक\" आ दोसर कािफया \n\"पातक\" िमलान क/gएंू। देखू अंतसँ दुनू श/gएउएदमे \"क\" िवभि/gए70त छैक आ ठीक \nओइसँ पिहने दुनू श/gएउएद अकारा/gएधधत छैक  आ संगिह-संग \"हा\" क /gऐ0ूवर -सा/gएउूय \"पा\"सँ \nछैक। एनािहते दोसर उदाहरण देखू- मूल श/gएउएद \"पात\" िवभि/gए70त \"मे\" जुटला पर \n\"पातमे\" श/gएउएद बनैत अिछ। फेर दोसर श/gएउएद \"बाट\" िवभि/gए70त \"मे\" जुटला पर \n\"बाटमे\"। आब फेरसँ िमलान क/gएंू - दुनू श/gएउएदक अंतमे िवभि/gए70त \"मे\" लागल \nछैक। िवभि/gए70त \"मे\" सँ ठीक पिहने अकारा/gएधधत वण/gऐंड सेहो छैक संगिह -संग \"पा\" \nकेर /gऐ0ूवर -सा/gएउूय \"बा\"सँ छैक। िकछु आर उदाहरण िलअ- \"कलमसँ\", \"पतनसँ\", \n\"बापक/gएूऐ\", \"आबक/gएूऐ\" इ/gएधूयािद।  \nमुदा ऐठाम ई बात एकदम धेआन राखू जे जँ कोनो शाइर लेखनमे िह/gएधधदीक \n/gएंएभावसँ मूल श/gएउएदमे िवभि/gए70त नै सटबै छिथ \n तैओ उ/gए7ूचारणमे मूल श/gएउएद आ िवभि/gए70त \n/gऐ0ूवतः सिट जाइत छै तँए िवभि/gए70त सटा कऽ िलखू वा हटा कए िबना रदीफक \nगजल हेबे करत। एकरा एना बूझी--- कोनो मतलामे \" कलमसँ \" आ \" पतनसँ \n\" कािफया बिन सकैए आ संगे-संग मतलामे \" कलम सँ \" आ \" पतन सँ \" \nसेहो कािफया बिन सकैए आ एकरा िबना रदीफक गजल कहल जाएत तेनािहते \n\"आँिखसँ\" आ च/gऐंऐिकसँ \" कािफया सेहो ठीक रहत आ \"आँिख सँ\" आ च/gऐंऐिक सँ \n\" सेहो । ओना जँ कोनो उदू/gऐंड-िह/gएधधदीक शाइर कोनो गजलमे \" कलमसँ \" आ \" \nपतनसँ \" वा \" कलम सँ \" आ \" पतन सँ \" कािफया देखताह तँ ओकरा गलत \nकिह देताह, मुदा ई बात सिदखन मोन राखू जे उदू/gऐंड-िह/gएधधदी भाषा अलग छै आ \nमैिथली भाषा अलग छै, एकर /gऐ0डयाकरण आ उ/gए7ूचारण प/gऐए0ित अलग छै तँए  िवदेह सदेह:१२ || 45  \nअरबीमे पािरत पूरा-पूरी िनअम मैिथलीमे लागू नै भऽ सकैए। \n  \n२) एहन मूल श/gएउएद जकर अंतमे मा/gएआआा होइक ओकर कािफया लेल धेआन राखू \nजे िवभि/gए70तक बाद ठीक वएह मा/gएआआा /gऐ0ूवर -सा/gएउूयक संग एबाक चाही। उदारहरण \nलेल-  \nआँिखसँ---- च/gऐंऐिकसँ---- ब/gऐंऐिहसँ, इ/gएधूयािद  \nराितमे----जाितमे--- जािठमे, इ/gएधूयािद  \nघुटठीक/gएूऐ--- गु/gऐधंडीक/gएूऐ--- चु/gऐएंीक/gएूऐ, इ/gएधूयािद  \nपािनक--आिनक, इ/gएधूयािद  \nकेखनो काल दूटा िवभि/gए70त एकै संग जुिट जाइत छैक जेना \"राितएँसँ\" एहन \nसमयमे अह/gऐंऐक/gएूऐ दोसरो कािफया ओहने लेबए पड़त  जइमे दुनू िवभ/gए70त समान \nहोइक /gऐ0ूवर -सा/gएउूयक संगे। उदाहरण लेल \" राितएँसँ\" केर कािफया \"छाितएँसँ\" \n\"हािथएँसँ\" \"बािटएँसँ\" आिद-आिद भऽ सकैत अिछ। िवभि/gए70त बला कािफयाक \nसंबंधमे एकटा आर खास ग/gएउ0प। कोनो एहन मूल श/gएउएद जकर अंत कोनो एकटा \nखास िवभि/gए70तसँ सा/gएउूय रखैत हुअए , िवभि/gए70तसँ पिहने बला वण/gऐंड अकारा/gएधधत वा \nमा/gएआआा यु/gए70त (जेहन ि/gऐ0ूथित ) हुअए संगिह-संग ओइसँ पिहने /gऐ0ूवर -सा/gएउूय हुअए  तँ ओ \nदुनू कािफयाक /gएंआपमे लेल जा सकैए। उदाहरण लेल एकटा िवभि/gए70त बला श/gएउएद \n\"पातक\" वा \"बाटक\" िलअ। आ आब एहन मूल श/gएउएद ताकू जकर अंतमे \"क\" \nहोइ, \"क\" सँ पिहने अकारा/gएधधत वण/gऐंड होइक (जँ अकारा/gएधधत वण/gऐंडसँ पिहने /gऐ0ूवर -सा/gएउूय \nहोइ तँ आरो नीक) तँ ओ दुनू (एकटा िवभि/gए70त यु/gए70त आ दोसर मूल ) श/gएउएद \nकािफया भऽ सकैत अिछ। उदाहरण लेल उपर लेल दुनू िवभ/gए70त यु/gए70त श/gएउएद \n\"पातक\" आ \"बाटक\"क मूल श/gएउएद \"बालक\" पालक\" वा \"चालक\"सँ िमलाउ। जँ \nगौरसँ देखबै तँ पता लागत जे ई श/gएउएद  सभ कािफया लेल एकद/gएउूम उपयु/gए70त \nअिछ। तेनािहते मा/gएआआा बला श/gएउएद जइमे िवभि/gए70त सटल हुअए  आ ओहन मूल श/gएउएद \nजे ओकरासँ िमलैत हुअए एकदोसराक कािफया बिन सकैत अिछ। जँ कोनो \nमतलाक अंत मूल श/gएउएदसँ सटल िवभि/gए70तसँ होइक तँ ओकरा िबना रदीफक \nगजल मानू। उदाहरण लेल- \nपसरल छै शोिणत सगरो बाटपर  46 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nघर-आँगन-बाड़ी-झाड़ी घाटपर \nऐ गजलक आन अंितम श/gएउएद अिछ ---- \"हाटपर\", \"खाटपर\", \"टाटपर\"। देखू ऐ \nसभमे अंतसँ \" पर \" सेहो छै एवं \" आ \" /gऐ0ूवरक संग \" ट \" वण/gऐंड सेहो छै। \nमुदा तैओ एकरा िबना रदीफक गजल मानल जाएत। \nआब कने मा/gएआआा बला कािफया पर िवचार करी। मैिथली वण/gऐंडमालामे १६ गोट \n/gऐ0ूवर देखाओल गेल अिछ। अ , आ, इ, ई उ, ऋ, ॠ, लृ,( आ लृक आर \nएकटा दीघ/gऐंड /gएंआप ) ऊ, ए, ऐ. ओ. औ, अं एवं अः। जइमे \"अ\" तँ हरेक वण/gऐंडक \n(जइमे हल/gएधधत् नै लागल होइक)मे अंतमे अिबते छैक। अ/gएधधय छह गोट /gऐ0ूवर ( \nऋ,ॠ, लृ आ लृक आर एकटा दीघ/gऐंड /gएंआप , अं एवं अः) खाली त/gएधूसम श/gएउएदमे \nअबैत छैक। बचल नओ गोट /gऐ0ूवर आ , इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, एवं औ \n(एकर लेख /gएंआप /gऐधउमशः --◌ा, ि◌, ◌ी, ◌ु, ◌ू, ◌े, ◌ै, ◌ो एवं ◌ौ अिछ)। संगे-संग हम \nमैिथलीमे रेफ बला कािफया पर सेहो िबचार करब। मतलब जे ऐठाम हम कुल \nदस गोट मा/gएआआा पर िबचार करब। मुदा ऐ  दसोमे \"इ\", \"उ\" आ रेफ पर िबचार \nहम बादमे करब। एकर कारण जे मैिथलीमे ऐ तीनूक उ/gए7ूचारण कने अलग ढंगसँ \nहोइत अिछ। तँ चली मा/gएआआा बला कािफया पर। मतलामे रदीफसँ पिहने जँ वण/gऐंडमे \nकोनो मा/gएआआा छैक तँ गजलक हरेक शेरक कािफया मे वएह मा/gएआआा अएबाक चाही \nचाहे ओइ मा/gएआआाक संग बला वण/gऐंड दोसरे िकएक ने हो।  \nपूब मे उगल ललका थारी त' देखू \nदूइभक घर चमा चम मोती त' देखू \n(अिमत िम/gएआ7 ) \nऐ गजलमे लेल गेल आन कािफया सभ अिछ- िकलकारी, बेमारी, पारी, साड़ी आ \nतरकारी। ऐठाम ई धेआन देबए बला बात अिछ जे मतलामे जे कािफया /gएंएयोग \nभेल छै तकर अंतमे \" ई \" केर मा/gएआआा छै वण/gऐंड मुदा अलग -अलग छै मुदा ओइसँ \nपिहने बला /gऐ0ूवर नै मीिल रहल छै एकर मतलब ई भेल जे मा/gएआआा बला कािफया \nलेल श/gएउएदक अंतमे जे मा/gएआआा छै सएह आन श/gएउएदक अंतमे अएबाक चाही बशत/gऐ7ड िक  \nवण/gऐंड अलग -अलग हुअए। आब ऐठाम ई देखू जे जँ मतलामे \" थारी \" क संग \nसाड़ी रिहतै तखन आन कािफयामे \"ड़ी\" वा \" री\" कामन रिहतै आ तइसँ पिहने \n\" आ\" केर /gऐ0ूवर सा/gएउूय रिहतै। जेना \" बाड़ी \", उधारी, अधकपारी इ/gएधूयािद।  जँ  िवदेह सदेह:१२ || 47  \n\" थारी \" आ \" बाड़ी\" केर बाद \"मोती\" श/gएउएदक कािफया लै छी तँ िसनाद दोष \nआिब जाएत आ कािफया गलत भऽ जाएत। तेनािहते जँ कोनो मतलामे \" मोती \n\" आ कोठी\" कािफया लेबै तखन साड़ी, उधारी आिद कािफया भऽ सकैए। कोना \nसे आब अह/gऐंऐ सभ नीक जक/gऐंऐ बुिझ गेल हेबै। ऐ िनअमक अधार पर हमर \n/gएंएकािशत पोथी \" अनिच/gएधधहार आखर \" केर बहुत रास कािफया गलत अिछ। \nमुदा ओइ समय हमरा लग कािफया जतेक समझ छल ओइ िहसाबसँ ओकर \n/gएंएयोग कएल। आ तँए ओइ  पोथी महँक िकछु कािफयाक िनअम आब पूण/gऐंडतः \nबेकार भऽ चुकल अिछ। संगे संग ईहो धेआन राखू जे आन मा/gएआआा बला किफया \nलेल एहने िनअम रहत। \nएकटा गलत उदाहरण देबासँ हम अपनाक/gएूऐ रोिक नै रहल छी। ई शेर हमरे \nिथक---- \nएनाइ जँ अह/gऐंऐक सूनी हम  \nनहुँएसँ सपना बूनी हम\" \n(कािफया \"ई\"क मा/gएआआा) \nगजलक अ/gएधधय कािफया अिछ ---- \"चूमी\", \"पूछी\", \"बूझी\", \"खूनी\", ,\"लूटी\", \n\"सूती\" आिद। आब ऐ शेरमे देखू दुनू प/gऐंऐितक कािफयामे \" नी \" कामन छै आ \nतइ िहसाबसँ हमरा एहन कािफया चुनबाक छल जकर अंतमे \" नी \" अबैत हो \nआ तइसँ पिहने \" ऊ \" केर मा/gएआआा हुअए। ऐ शेरमे \" ऊ \" केर मा/gएआआा तँ लेल \nगेल अिछ मुदा \" नी \" केर पालन नै भेल अिछ तँए ऐ गजल महँक एकटा \nकािफया \" खूनी \" छोिड़ आन सभ ( जेना चूमी\", \"पूछी\", \"बूझी \"\"लूटी\", \n\"सूती\" ) आिद गलत अिछ| अ/gएधधय बचल मा/gएआआाक लेल एहने समान िनअम अिछ \nआ हरेक मा/gएआआाक एक -एकटा उदाहरण देल जा रहल अिछ। \n१) छोिड़ कऽ जे िबनु बजने जा रहल अिछ \n   हृदै िचरैत आिग सुनगा रहल अिछ \n( कािफया \" आ \" केर मा/gएआआा) \n ( गजे/gएधध/gू0ं ठाकुर ) \n   48 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nऐ गजल आन कािफया सभ अिछ------कना, भिसया, जा, खा इ/gएधूयािद।  \n  \n२) \" जँ तोड़ब स/gएउ0पत तँ जानू अह/gऐंऐ \n   फ/gऐंऐिसए लगा मरब मानू अह/gऐंऐ\" \n   (कािफया \"ऊ\" क मा/gएआआा) \n(आशीष अनिच/gएधधहार , सरल वािण/gऐंडक ) \nऐ गजलमे लेल गेल अ/gएधधय किफया- \"गानू\", \"आनू\", \"टानू\" आिद। \n३) \"मोन तंग करबे करतै \n   देह भाषा पढबे करतै\" \n   (कािफया \"ए\"क मा/gएआआा) \n ऐ गजलमे लेल गेल अ/gएधधय किफया ---\"खुजबे\", \"उड़बे\", \"सटबे\" आिद अिछ। \n४) भोरे उिठ मैदान गेलै बौआ \n   ओ/gएउूहरिहसँ दतमिन तँ लेतै बौआ  \n  (आशीष अनिच/gएधधहार ) \n  (कािफया \"ऐ\"क मा/gएआआा) \nऐ गजलक आन कािफया सभ अिछ- एतै, जेतै, बनतै, चलतै आिद-आिद। \nऐ केर मा/gएआआाक एकटा आर उदाहरण देखू---- \nकरबा नै मजूरी म/gऐंऐ पढबै हमहूँ \nनै रहबै कतौ पाछू बढबै हमहूँ \n(ओम/gएंएकाश ) \nऐ गजलमे लेल गेल आन कािफया अिछ------चढ़बै, मढ़बै, गढ़बै आिद-आिद। \nकेखनो काल \"ऐ\" केर उ/gए7ूचार ण \"अइ\" जक/gऐंऐ होइत अिछ। जेना \"सैतान\" \nबदलामे सइतान, बैमानक बदलामे \"बइमान\" इ/gएधूयािद।  \n५) आब हरजाइक/gएूऐ तॲ िबसिर जो रे बौआ   िवदेह सदेह:१२ || 49  \n   मोन ने पड़ौ एहन स/gएउ0पत खो रे बौआ  \n   (कािफया \"ओ\"क मा/gएआआा) \n   (आशीष अनिच/gएधधहार , सरल वािण/gऐंडक ) \n ऐ गजलमे लेल गेल अ/gएधधय किफया------ओ, खसो, पड़ो इ/gएधूयािद अिछ। \n६) एक बेर फेर हँिसऔ कनेक \n   ओही नजिर सँ देिखऔ कनेक \n   (कािफया \"औ\"क मा/gएआआा) \n   (आशीष अनिच/gएधधहार , सरल वािण/gऐंडक ) \nऐ गजलमे लेल गेल अ/gएधधय किफया ---\"रिहऔ\", \"चिलऔ\", \"बुझिबऔ\" आिद \nअिछ। \n**** केखनो काल \"औ\" केर उ/gए7ूचारण \"अउ\" जक/gऐंऐ होइत अिछ।  \nआब हमरा लोकिन फेरसँ एकबेर संयु/gए70ता/gएआएर बला श/gएउएदपर चली। मा/gएआआा बला \nसंयु/gए70ता/gएआएर लेल पिहनेसँ कने अलग ढङसँ देखू। ई ग/gएउ0प उदाहरणसँ बेसी \nफिड़/gए7ूछ हएत। मानू जे मतलाक पिहल प/gऐंऐितमे कािफयाक /gएंआपमे \"चु/gऐएंी\" श/gएउएद \nलेल गेल। आब दोसर कािफया लेल मोन राखू जे \"ई\" मा/gएआआा यु/gए70त कोनो श/gएउएद \nभऽ सकैत अिछ। उदाहरण लेल \"िच/gऐधएी\", \" बु/gए7ूची\", \"खटनी\" आिद \"चु/gऐएंी\"क \nकािफया भऽ सकैत अिछ। मुदा जँ मतलाक कािफया \"मु/gऐए7ी\" आ \"घु/gऐए7ी\" छैक \nतखन आन शेरक कािफया \"िच/gऐधएी\" या \"बु/gए7ूची\" नै भऽ सकैत अिछ। कारण तँ \nअह/gऐंऐ सभ बुिझए गेल हेबै।  \nउ/gएउूमेद अिछ जे उपर देल गेल मा/gएआआा बला उदाहरणसँ कािफया संबंधी िनअम बेसी \nफिड़/gए7ूछ भेल हएत।  \nतँ आब चली \"इ\", \"उ\" आ रेफ पर। मैिथलीमे \"इ\" आ \"उ\" लेख आ उ/gए7ूचारण \nदुनू पिहने िलखल आ कएल जाइत छैक। एकरा हम उदाहरणसँ देखाएब, तँ \nपिहने \"इ\" केर उदाहरणसँ शु/gएंू करी। श/gएउएद \"राित\" मुदा ओकर उ/gए7ूचारण भेल \n\"राइत\", िलखल जाइए \"गािन\" मुदा बाजल जाइए \"गाइन\", तेनािहते \"पािन\" केर \nउ/gए7ूचारण \"पाइन\" भऽ गेल। मैिथलीमे वण/gऐंड \"इ\" तेहन उ/gएधूफाल मचेलक जे बहुत  50 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआन श/gएउएद सभ \"इ\" वण/gऐंडक संग िलखल जाए लागल जेना की \"जाइत\", \"खाइत\" \nआिद। एकटा आर मह/gएधूवपूण/gऐंड ग/gएउ0प , मैिथलीमे \"इ\"कार दू /gएंआपमे /gएंएयोग होइत अिछ - \nपिहल /gएंआप भेल जइमे मा/gएआआा अबैत अिछ आ दोसर /gएंआपमे \"इ\"कार वण/gऐंडक /gएंआपमे \nअबैत अिछ। पिहल /gएंआपक उदाहरण \"राित\", \"जाित\" सभ भेल आ दोसर /gएंआपक \nउदाहरण \"जाइत\", खाइत\" सभ भेल। आब कने हमरा लोकिन कािफया पर \nआबी। जँ अह/gऐंऐ कोनो एहन श/gएउएदक कािफया बना रहल छी जकर अंितम वण/gऐंड \n\"इ\"कार यु/gए70त अिछ तँ अह/gऐंऐक/gएूऐ आन -आन कािफया लेल \"इ\" कार यु/gए70त वएह वण/gऐंड \nलेबए पड़त जे पिहल कािफयामे अिछ। उदाहरण लेल जँ अह/gऐंऐ \"राित\" श/gएउएद \nकािफया लेल लेलॱ तँ आब अह/gऐंऐक/gएूऐ दोसर कािफया लेल \"त\" वण/gऐंड \"इ\"कार यु/gए70त \nहेबाक चाही। जेना िक \"प/gऐंऐित \", \"जाित\", आिद अथवा एहन श/gएउएद िलअ जकर \nअंतमे \"त\" होइक आ तइसँ पिहने \"इ\" वण/gऐंडक /gएंआपमे रहए जेना की \"जाइत\"। \nएकर मतलब जे \"राित\" श/gएउएदक कािफया लेल \"जाित\", \" प/gऐंऐित \" क संगे \"जाइत\", \n\"खाइत\", \"नहाइत\" सेहो आिब सकैत अिछ। आ हमरा जनैत ऐठाम मैिथली \nगजल उदू/gऐंड गजलसँ पूण/gऐंडतः अलग भऽ जाइत अिछ। आ संगिह -संग ई िवशेषता \nमैिथली गजलक एकटा अपन अलग छ िव बनै◌ैत अिछ। आ ई िवशेषता /gऐं0/gऐ0ूव \n\"उ\", \"ऐ, \"औ\", आ रेफ बलामे सेहो अबैत अिछ। \nआब कने /gऐं0/gऐ0ूव \"उ\" पर धेआन दी। मैिथलीमे जँ श/gएउएदक अंतमे \"उ\" अबैत हो \nआ ठीक ओइसँ पिहने अकारा/gएधधत वण/gऐंड हुअए तखन \"उ\" केर उ/gए7ूचारण /gएंएायः औ / \nअउ जक/gऐंऐ होइत अिछ। उदाहरण लेल मधु श/gएउएदक उ/gए7ूचारण मौध / मउध होइत \nअिछ। आ जँ \"उ\"सँ पिहने आकारा/gएधधत वण/gऐंड हो तखन \"इ\"ए जक/gऐंऐ \"उ\" केर \nउ/gए7ूचारण पिहने होइत अिछ। उदाहरण लेल \"साधु\" केर उ/gए7ूचारण \"साउध\", \n\"बालु\" केर उ/gए7ूचारण \"बाउल\" इ/gएधूयािद। ओना उ/gए7ूचारण लेल आनो श/gएउएद लेल जा \nसकैए। आब ई देखी जे ऐ /gएंएकारक श/gएउएदक कािफया कोना बनतै। जँ अह/gऐंऐ \"उ\" \nसँ पिहने अकारा/gएधधत बला वण/gऐंडसँ बनल श/gएउएद कािफया लेल लैत छी तँ धेआन राखू \nजे आन-आन कािफयाक उ/gए7ूचारण \"कोनो वण/gऐंड( एक वा एकसँ बेसी) + औ/अउ \n+ अंितम िनि/gएआंत वण/gऐंड\" आबै। आब उपरक/gएूऐ बला श/gएउएद \"मधु\"क/gएूऐ िलअ। एकर \nउ/gए7ूचारण \"म + औ/अउ + ध\" अिछ, तँए एकर दोसर कािफया \"कोनो वण/gऐंड( एक \nवा एकसँ बेसी) + औ/अउ + ध\" हेतै। आब जँ अह/gऐंऐ दोसर श/gएउएद \"पौध\" लेलहुँ, \nतँ एकर उ/gए7ूचारण \"प + औ/अउ + ध \" अिछ। अथ/gऐंआत \"मधु\" केर उ/gए7ूचारण \n\"पौध\" केर बराबर अिछ। तँए \"मधु\" केर कािफया \"पौध\" हएत। एनािहते आन- िवदेह सदेह:१२ || 51  \nआन श/gएउएद सभ कािफयाक लेल ताकल जा सकैए। आब आबी ओहन श/gएउएदप र \nजकर अंत \"उ\" होइक आ ठीक ओइसँ पिहने आकारा/gएधधत वण/gऐंड होइक (जेना िक \nउपरमे एकर उ/gए7ूचारण पि/gऐए0त देखा देल गेल अिछ , तँए सोझे कािफया पर \nचली)। ठीक /gऐं0/gऐ0ूव \"उ\" जक/gऐंऐ िनअम छैक एकरो। मािन िलअ जँ अह/gऐंऐ \"बालु\" \nश/gएउएद लेलहुँ, तँ मोन राखू दोसर कािफयाक उ/gए7ूचारण \"आकारा/gएधधत कोनो वण/gऐंड + \nउ + ल\" होइक जेना की \"भालु\" इ/gएधूयािद। संगिह -संग /gऐं0/gऐ0ूव \"इ\"ए जक/gऐंऐ \"चाउर\" \nकेर कािफया \"चा/gएंू \" एवं \"बालु\" केर कािफया \"आउल\" ( owl) भए सकैत \nअिछ। मैिथलीमे बहुत काल \"उ\" आ च/gएधध/gू0ंिबंदु एकै संग अबैत अिछ। जेना \n\"कहलहुँ\" ,\"सुनलहुँ\", \"रहलहुँ\" आिद। मािन िलअ जँ ई श/gएउएद सभ जँ कािफयाक \n/gएंआपमे आिब रहल अिछ तँ एहन समयमे धेआन राखू जे कािफयामे ठीक वएह \nवण/gऐंड \"उ\" आ च/gएधध/gू0ंिबंदुक संग आबए। से नै भेला पर कािफया गलत भऽ जाएत। \nउपरमे देल तीनू श/gएउएदक/gएूऐ देखू । तीनू श/gएउएदक अंत \"ह\" सँ अिछ, ओहो \"उ\" आ \nच/gएधध/gू0ंिबंदुक संग। मने ई तीनू कािफया लेल उपयु/gए70त अिछ । \nआघात बला श/gएउएदक कािफया------- \nमैिथलीमे दू /gएंएकारक आघात अिछ मा/gएआआा/gएधूमक आ बलाघात। मुदा मा/gएआआा/gएधूमक \nआघात ओतेक मह/gएधूव नै रखैत अिछ , तँए हम एतए खाली बलाघात पर िबचार \nकरब। \n  \nमैिथलीमे कोन श/gएउएदमे कतए आघात पड़त तकरा देखल जाए - \n१) दू वण/gऐंड धिर बला एहन श/gएउएद जइमे एकौटा गु/gएंआ  वण/gऐंड नै हुअए - एहन श/gएउएदमे \nअंतसँ दोसर श/gएउएद पर आघात पड़ैत छैक। जेना \"घर\", \"बर\"। एकर उ/gए7ूचारण \n\"घऽर\", \"बऽर\" आिद होइत अिछ। मतलब \"घ\" आ \"ब\" पर आघात पड़ल \nछैक। जँ एक या एकसँ बेसी दीघ/gऐंड हुअए तँ पिहल दीघ/gऐंड पर आघात पड़ैत \nछैक। जेना \"हाथ\", \" ख/gएआूा\" आिद। मतलब \"हा\" आ \"/gएआूा\" पर आघात छैक। \n\"हाथी\" \"माछी\" । ऐ श/gएउएद सभमे पिहल गु/gएंआ \"हा\" एवं \"मा\" पर आघात छैक। \n२) तीन वण/gऐंड बला एहन श/gएउएद जइमे तीनू लघु वण/gऐंड हो- एहन श/gएउएदमे अंतसँ दोसर \nवण/gऐंड पर आघात पड़ैत छैक। जेना \"तखन\", अगहन\" । ऐमे◌े \"ख\" आ \"ह\" पर \nआघात छैक। जँ एक या एकसँ बेसी दीघ/gऐंड हुअए तँ पिहल दीघ/gऐंड पर आघात \nपड़ैत छैक। जेना \"ओसारा\"मे \"ओ\" पर आघात छैक। \"बतासा\" मे \"ता\" पर  52 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआघात छैक। \n३) चािर वण/gऐंड बला श/gएउएदमे अंतसँ दोसर वण/gऐंड पर आघात पड़ैत छैक। उदाहरण \nलेल \"िभनसर\" मे \"स\" पर आघात छैक, \"अगहन\" मे \"ह\" वण/gऐंड पर छैक। जँ \nचािर वण/gऐंड बला ओहन श/gएउएद जइमे दीघ/gऐंड सेहो छैक तकर आघात उपरमे देल गेल \nआने िनअम जक/gऐंऐ अिछ। जेना \"उ/gए7ूचारण \" मे /gए7ूचा पर आघात छैक।  \nकुल िमला कऽ एकसँ चािर वण/gऐंड धिरक श/gएउएद लेल एकै रंगक िनअम अिछ।  \n३) प/gऐंऐच वण/gऐंड बला श/gएउएदमे अंतसँ तेसर वण/gऐंड पर होइत छैक चाहे ओ लघु हो की \nदीघ/gऐंड। मने प/gऐंऐच वण/gऐंडमे आघात सिदखन बीच बला वण/gऐंड पर पड़ैत छैक। उदाहरण \nलेल \"देखलहक\" मे अंतसँ तेसर वण/gऐंड \"ल\" पर आघात छैक, तेनािहते \n\"कमरसािर\" मे \"र\" पर आघात छैक, \"कनपातर\" मे \"पा\" पर आघात छैक। \n४) छह आ छहसँ बेसी वण/gऐंड बला श/gएउएदमे दू ठाम आघात पड़ैत छैक। श/gएउएदक \nअंतसँ दोसर वण/gऐंड पर आ अंतेसँ चािरम वण/gऐंड पर चाहे ओ लघु हुअए की दीघ/gऐंड। \nऐठाम इहो मोन राखू जे श/gएउएदक अंतसँ दोसर वण/gऐंड पर पड़ल आघात बेसी कठोर \nमुदा चािरम /gऐ0ूथान पर पड़ल आघात म/gएधधद होइत अिछ।  \n* िवभि/gए70त बला श/gएउएदमे आघात िनध/gऐंआिरत करबाक लेल िवभि/gए70तक/gएूऐ हटा कऽ गणना \nक/gएंू। जेना की \"पातक\" श/gएउएदमे आघात गणना \"त\" वण/gऐंडसँ शु/gएंू हएत ने िक \nअंितम वण/gऐंड \"क\" सँ। सभ िवभि/gए70त जुटल श/gएउएद लेल इएह मोन राखू।  \nआब कने आघात बला श/gएउएदक कािफया देखी। एहन ठाम ई मोन राखू जे आघात \nबला /gऐ0ूथान आ वण/gऐंडक मा/gएआआा समान रहए। उदाहरण लेल \"घर\" आ \"मजूर\" दुनूमे \nदोसर /gऐ0ूथान पर आघात छैक मुदा मा/gएआआा अलग -अलग छैक, तँए ई दुनू एक-\nदोसराक कािफया नै बिन सकैए। तँ \"घर\" श/gएउएदक कािफया लेल \"बर\", \"तर\", \n\" हर\", “िभनसर\" आिद उपयु/gए70त रहत । आ \"मजूर\" लेल \"मयूर\", \"हजूर\" \nआिद उपयु/gए70त रहत। आनो-आन आघात बला श/gएउएदक कािफया लेल ईएह िनअम \nबुझू। ऐठाम हम फेर मोन पाड़ी जे कािफयाक िनध/gऐंआरण खाली मतलामे होइत \nछैक आ ब/gऐंऐकी शेरमे ओकर पालन। तँए जँ केओ मतलामे िवभि/gए70त बला श/gएउएदक/gएूऐ \n\"फूलक\" आ हाथक\" कािफया लेताह तँ सही हएत आ बादब/gऐंऐकी शेरमे \"अक\" \nकािफयाक /gएंएयोग हेतैक। मुदा जँ केओ गोटे मतलामे \"फूलक\" आ \"अड़हूलक\" \nलेलक आ तकरा बादक शेरमे \"हाथक\" /gएंएयोग करत तँ ओ िब/gएउधकुल गलत  िवदेह सदेह:१२ || 53  \nहएत। \"फूलक\" आ \"अड़हूलक\" बाद आन शेर लेल कािफया \"◌ूलक\" होएबाक \nचाही। \nआब कने \"रेफ\" बला कािफया पर िबचार करी। रेफ \"र\" वण/gऐंडक एकटा /gएंआप \nअिछ जे \"र्\" मने आधा \"र्\" मानल जाइत अिछ। मैिथलीमे रेफ आ ओकर पूण/gऐंड \n/gएंआप ( र वण/gऐंड ) दुनू चलैत अिछ। जेना- \nमद/gऐंड------ मरद \nबख/gऐंआ-----बरखा \nबख/gऐंड-----बरख \nचच/gऐंआ----चरचा \nउपरका चािरटा श/gएउएद देखलासँ ई बुझाइत अिछ जे रेफक पूण/gऐंड /gएंआप आ रेफ बला \nश/gएउएदक उ/gए7ूचारणमे कनेक अंतर भऽ जाइत छै। संगे-संग िकछुए श/gएउएद अपन \nरेफक/gएूऐ छोिड़ पूण/gऐंड र केर /gऐ0ूव/gएंआपमे अबैत अिछ। तँए कािफयाक संबंधमे हमर ई \nिवचार अिछ जे जँ श/gएउएद रेफ यु/gए70त हुअए  मुदा िबना मा/gएआआाक हुअए तँ समान /gऐ0ूवर \nआ उ/gए7ूचारणक /gएंएयोग करी। जेना मािन िलअ अह/gऐंऐ मतलामे \" सद/gऐंड \" आ \"पद/gऐंड\" \nकािफया लेलहुँ आ तकरा बादक शेरमे \" मरद\" कािफयाक /gएंएयोग हमरा िहसाब/gऐ70 \nगलत हएत कारण /gऐ0ूप/gूडं /gएंआप/gएूऐ \"गद/gऐंड\" आ \"पद/gऐंड\" श/gएउएदक उ/gए7ूचारण \"मरद\" श/gएउएदसँ \nअलग अिछ। तेनािहते मतलामे \"सद/gऐंड\" आ \"मरद\" श/gएउएदक कािफया गलत हएत। \n\"मरद\" श/gएउएदक बाद \"बड़द\", \"शरद\", \"दरद\" आिद कािफया ठीक रहत। मुदा जँ \nकोनो एहन श/gएउएद जकर अ/gएधधतमे रेफ हुअए  आ संगे-संग ओ श/gएउएद मा/gएआआा बला हुअए  \nतँ िनअम बदिल जेतै। मतलब जे शाइर तखन िबना कोनो िद/gऐडएतक कािफया \nबना सकैत छिथ। कहबाक मतलब जे जँ अह/gऐंऐ मतलाक पिहल प/gऐंऐितमे कािफया \n\"गद/gऐंआ\" लेलहुँ आ तकरा बाद आन कािफया बख/gऐंआ या बरखा लेलहुँ तँ िबलकुल \nसही हएत। आब अह/gऐंऐ सभ बुिझ सकैत िछऐ जे कोनो मतलामे \"बख/gऐंध\" आ \n\"करची\" बिन सकैत अिछ। /gऐ0ूवर सा/gएउूय , िसनाद दोष आ ईता दोष बला /gएंएसंग \nसभ आने कािफया जक/gऐंऐ अहूमे लागू ह एत। तेनािहते ई मोन राखू जे जँ रेफ \nश/gएउएदक/gएूऐ अंत छोिड़ (शु/gएंआमे वा बीचमे कतौ) छैक तँ सं/gऐ0ूकृतक श/gएउएदमे तँ रेफे \nरहत मुदा िवदेशज खास कऽ अरबी-फारसी आ उदू/gऐंड बला श/gएउएदमे \"र\" भऽ जाइत \nअिछ। जेना िक पव/gऐंडतक/gएूऐ \" परवत\" नै िलखल जा सकैए मुदा शब/gऐंडतक/gएूऐ \"शरबत\"  54 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nज/gएंआर लीिख सकैत छी। ऐठाम ई मोन राखू पव/gऐंडत आ शरबत दुनू एक  दोसराक \nकािफया भऽ सकैए। \nकािफयाक संबंधमे एकटा ग/gएउ0प आर - कािफयामे वण/gऐंड \"र\" केर उ/gए7ूचारण \"ड़\" क \nबराबर मानू संगिह-संग \"स\", \"श\" आ \"ष\" केर उ/gए7ूचारण सेहो समान मानू। \nजइठाम \"ष\"क उ/gए7ूचारण \"ख\" जक/gऐंऐ हएत ततए पूण/gऐंड \"ख\" कािफयाक /gएंआपमे आिब \nसकैत अिछ। जँ \"ढ\" अ/gएआएर श/gएउएदक शु/gएंआमे छैक तँ ओकर उ/gए7ूचारण \"ढ\" जक/gऐंऐ \nहोइत छैक मुदा तकरा बाद ओकर उ/gए7ूचारण \"र/gएूध \" जक/gऐंऐ छैक। आ हमरा िवचारे \nकािफयामे \"ढ\", \"र\" एवं \"ड़\" समान अिछ। उदाहरण लेल \"ठाढ़\"क कािफया \n\"िवचार\", \"हुराड़\" आिद भऽ सकैत अिछ। केखनो काल \"/gएआआ\" केर लेख /gएंआप \n\"तर्\" आ \"/gएआए\" केर लेख /gएंआप \"/gए7ूछ \" अबैत अिछ। शाइर उपरके िनअमक िहसाबे \nएकर कािफया बनाबिथ। \nआब कने शु/gएंूआत बला /gएंए/gऐडड पर चली। पिहल /gएंए/gऐडड छल जे जँ कोनो मतलामे \n\"छोड़ए\" आ \"फोड़ए\" कािफया हुअए तँ बाद बला शेरमे कािफया की हेतै। उ/gएआूर \n/gऐ0ूप/gूडं अिछ बाद  ब/gऐंऐकी शेरमे कािफया \"ओड़ए\" वा \"ओरए\" हेबाक चाही। नै तँ \nगजल गलत भऽ जाएत। संगिह-संग दोसर /gएंए/gऐडड छल जे जँ \"छोड़ए\" आ \"फोड़ए\" \nक बाद \"जाए\" हुअए तँ सही हएत की गलत। एकरो उ/gएआूर /gऐ0ूप/gूडं अिछ - जाए \nक उ/gए7ूचारण \"ओड़ए\" वा \"ओरए\" सँ नै िमलैत अिछ तँए \"जाए\" कािफया \"छोड़ए\" \nआ \"फोड़ए\" क बाद गलत हएत। \nआब कने एक बेर कािफयामे ईता दोष देखल जाए--- \nईता दोष कािफयामे बहुत बड़का दोष मानल जाइत छै। ऐपर कने िवचार कऽ \nली। एकरा चािर भागमे देखू---- \n१) ईता दोष मा/gएआआ मतलामे होइत छै।  \n२) जँ मतलाक दुनू कािफया मा/gएआआा यु/gए70त हुअए  वा /gएंए/gएधूययसँ बनल हो वा सि/gएधधधसँ \nबनल श/gएउएद तँ दुनू कािफयाक मा/gएआआा हटा िदऔ , वा /gएंए/gएधूयय हटा िदऔ वा सि/gएधधध \nिव/gए7ूछेद कऽ िदऔ। आब ई देखू जे मा/gएआआा, /gएंए/gएधूयय वा िव/gए7ूछेदक बाद जे पिहल \nश/gएउएद बचल श/gएउएद छै से साथ/gऐंडक छै की िनरथ/gऐंडक। जँ दुनूमेसँ एकौटा िनरथ/gऐंडक \nअिछ तँ िच/gएधधता करबाक ग/gएउ0प नै कारण एहन ि/gऐ0ूथितमे ईता दोष नै रहत।  \n३) जँ दुनू श/gएउएद (मा/gएआआा, /gएंए/gएधूयय हटेलाक बाद वा िव/gए7ूछेदक बाद ) साथ/gऐंडक छै आ  िवदेह सदेह:१२ || 55  \nओइ बचल पिहल साथ/gऐंडक श/gएउएदक आपसमे कािफया बिन रहल छै तखन मा/gएआआा वा \n/gएंए/gएधूयय वा सि/gएधधधबला श/gएउएद सेहो कािफया बनत आ ऐमे ईता दोष नै हएत।  \n४) मुदा जँ दुनू श/gएउएद (मा/gएआआा, /gएंए/gएधूयय हटेलाक बाद वा िव/gए7ूछेदक बाद ) साथ/gऐंडक छै \nआ ओइ बचल पिहल साथ/gऐंडक श/gएउएदक आपसमे कािफया नै बिन रहल छै तखन \nमा/gएआआा वा /gएंए/gएधूयय वा सि/gएधधध बला श/gएउएद सेहो कािफया नै बनत आ ऐमे ईता दोष \nहएत। \n  \nआब कने उदाहरणसँ देखी ऐ /gएंएकरणक - मानू जे मतलामे \"िबमारी\" आ \"आदमी\" \nकािफया छै। तँ आब जँ दुनूक मा/gएआआा हटेबै तँ /gऐधउमशः  \" िबमार \" आ \" आदम \" \nश/gएउएद बचै छै जे की साथ/gऐंडक छै। मुदा \"िबमार\" आ \" आदम\" एक दोसराक \nकािफया नै बिन सकैए। तँए मतलामे \"िबमारी\" एवं \" आदमी\" कािफया नै बनत। \nउदू/gऐंडमे जँ केओ एहन कािफया बनबै छिथ तँ ओकरा ईता दोषसँ /gऐउड/gऐ0ूत मानल \nजाइत छै। एकटा दोसर उदाहरण िलअ-- दो/gऐ0ूती आ दु/gऐ0एमनी मतलामे कािफया नै \nबिन सकैए। कारण वएह मा/gएआआा हटेलाक बाद दो/gऐ0ूत आ दु/gऐ0एमन श/gएउएद बचै छै जे \nकी दुनू साथ/gऐंडक छै आ दुनू एक दोसराक कािफया नै बनै छै तँए दो/gऐ0ूती आ \nदु/gऐ0एमनी मतलामे कािफया नै बिन सकैए।  \nमैिथलीमे /gएंए/gएधूयय बला श/gएउएद संग सेहो एना कएल जा सकैत अिछ। /gएंए/gएधूयय बला \nश/gएउएदक िकछु उदाहरण देखू- धान श/gएउएदमे गर /gएंए/gएधूयय लगेलासँ नव श/gएउएद बनै छै \n\"धनगर\"। तेनािहते मोन श/gएउएदमे गर /gएंए/gएधूयय लगेलासँ \"मनगर\" श/gएउएद बनै छै (िकछु \nगोट/gएूऐ मोनगर सेहो िलखै छिथ )। एनािहते आन /gएंए/gएधूययसँ बहुत रास नव श/gएउएद बनै \nछै। \nआब कने ऐ नव श/gएउएदक कािफयापर आउ - जँ धनग र श/gएउएदक कािफया मनगर \nबनेबै तँ ईता दोष नै रहतै। कारण जँ ऐ दुनू नव श/gएउएदमे सँ गर /gएंए/gएधूयय हटेबै तँ \n/gऐधउमशः धन आ मन बचै छै आ दुनूमे कािफया सेहो बिन रहल छै (ऐठाम ई मोन \nराखू जे /gएंए/gएधूयय हटलाक बाद धन श/gएउएद िमलाएल जेतै ने की धान , तेनािहते मन \nिमलाएल जेतै ने की मोन)। \nआब जँ मतलामे धनगर संगे दुधगर आबै तँ देखू की हेतै। /gएंए/gएधूयय हटलाक बाद \n/gऐधउमशः धन आ दुध बचै छै मुदा दुनू एक -दोसराक कािफया नै बिन रहल छै तँए \nधनगर आ दुधगर एक-दोसराक कािफया नै बिन रहल अिछ।  56 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआन-आन /gएंए/gएधूयय वा सि/gएधधध वा मा/gएआआा लेल एहने सन बुझल जाए।  \nआब जँ िबमारी संग उधारी आबै तँ देखू की हेतै। िबमार एवं उधार दुनू श/gएउएद \n(मा/gएआआा, /gएंए/gएधूयय हटेलाक बाद वा िव/gए7ूछेदक बाद ) साथ/gऐंडक छै आ संगे संग दुनू एक \nदोसरक कािफया बिन रहल छै तँए िबमारी आ उधारी सेहो एक दोसरक कािफया \nबनत आ ऐमे ईता दोष नै रहतै। \nआब जँ िबमारी संग िजनगी लेबै तँ देखू की हेतै। िबमार एवं िजनग (मा/gएआआा, \n/gएंए/gएधूयय हटेलाक बाद वा िव/gए7ूछेदक बाद ) िबमार श/gएउएद साथ/gऐंडक छै मुदा िजनग श/gएउएद \nिनरथ/gऐंडक तँए िबमारी आ िजनगी सेहो एक दोसरक कािफया बिन सकैए।  िकछु \nश/gएउएद एहन होइत छै जकरा पर मा/gएआआा रहैत छै तखन अलग मतलब होइत छै आ \nमा/gएआआा हटलाक बाद दोसरे मतलब बिन जाइत छै जेना \"कारी\" तँ एकर मतलब \nभेलै रंग कारी। मुदा जँ एकर मा/gएआआा हटा देबै तँ बचतै \"कार\" जे की गाड़ीक \nसंदभ/gऐंडमे साथ/gऐंडक श/gएउएद तँ छै मुदा मतलब दोसर छै। तँए अहूँ कािफयामे ईता दोष \nनै रहत। आन श/gएउएद एनािहते ताकल जा सकैए। आब केओ किह सकै छिथ जे \nिबमार आ िबमारी श/gएउएद अलग -अलग छै मुदा हमर कहब जे िबमार आ िबमारी \nदुनूक अथ/gऐंड एकदोसरामे िनिहत छै मुदा कारी आ कार श/gएउएदमे से नै छै।  \n  \nअ/gऐ0ूतु ई भेल ईता दोष /gएंएकारण।  \n  \nतँ आब आबी कने कािफयाक दोसर /gएंएसंगपर --------- \n \n मैिथली आ उदू/gऐंड वण/gऐंडमालामे अंतर \n \n जखन मैिथली गजलमे िनअम सभ लागू होमए लागल तखन बहुत लोक सभक/gएूऐ \nक/gूडं शु/gएंू भेलि/gएधधह। िजनका सभक/gएूऐ क/gूडं एखनो छि/gएधधह ओिहमे दू तरहँक आदमी \nछिथ। पिहल तरहँक तँ ओ भेलाह जे पिहनेसँ गजल िलखै छिथ मुदा िबना \nकोनो िनअमक आ िनअम लागू भेलासँ हुनक सभ रचनापर /gएंए/gऐडड िच/gएधधह लािग गेल  \nतँए ओ सभ िनअमक िवरोध करए लगलाह। दोसर तरहँक आदमी ओ छिथ जे \nगजल तँ नै िलखै छिथ मुदा गजल िवधाक िवकास नै सोहेलि/gएधधह तँए ओहो िवरोध  िवदेह सदेह:१२ || 57  \nकरए लगलाह। तँ हमरा लग एकटा एहन आदमी छिथ जे अपने गजल तँ नै \nिलखै छिथ मुदा िनअमक िवरोध करै छिथ। पेशासँ ओ रा/gए7ंय सरकारक उ/gए7ूच/gऐ0ूथ \nपदािधकारी छिथ। एक िदन ओ कतहुँसँ उदू/gऐंडक एकटा नीक शाइ र केर गजल \nपोथी िकनलि/gएधधह जे की देवनागरीमे िल/gएउ0यंतरण भेल रहै। आब भाइ मैिथली आ  \nउदू/gऐंड तँ अलग भाषा छै से ओ पदािधकारी नै बूिझ सकलाह आ हमरासँ /gएंए/gऐडड पूिछ \nदेलाह जे ई महान उदू/gऐंड शाइर फ/gएउधल/gऐंऐ केर पोथी िथक आ ऐमे \" त \" अ/gएआएर केर \nकािफया \" थ \" अ/gएआएर छै मुदा अह/gऐंऐ मैिथलीमे तँ \" त\" आ \"थ\" केर अलग \nिनअम बना देने िछऐ। जे िनअम उदू/gऐंडमे नै चललै से मैिथलीमे कोना चलत आिद -\nआिद। हम तँ गु/gएउूम रिह गेलहुँ। बहुत  िह/gएउूमित कए हम हुनकासँ पुछिलअि/gएधधह जे \n/gएआ7ीमान् अपने पिढ़ कए पास केने िछऐ की पाइ दए क'। आब तँ ओिह सरकारी \nपदािधकारीक/gएूऐ तामस जे चढ़लि/gएधधह  से की कहू---| \nई एकटा िख/gऐ0ूसा अिछ मुदा एहन  घटना अह/gऐंऐ संग सेहो भए सकैत अिछ। मािन \nिलअ जे अहूँ कोनो उदू/gऐंड गजलक देवनागरी िल/gएउ0यंतरण भेल पोथी िकनलहुँ आ \nपढ़लापर देखलहुँ जे \" भ \" केर कािफया \" ब\" भेल छै तँ अहूँ /gूड0ममे पिड़ \nजाएब। मुदा ऐठाम मोन राखू जे उदू/gऐंड आ मैिथली भाषा अलग छै आ ओकर \nिलिप सेहो अलग-अलग छै तँए कािफयाक िनअम दूनू भाषामे थोड़े अलग रहतै। \nइहो मोन राखू जे उदू/gऐंड केर ज/gएधधम भारतमे भेलै मुदा लालन -पालन अरबी-फारसी \nबला सभ केलकै। फल/gऐ0ूव/gएंआप उदू/gऐंड भाषामे भारतीय भाषाक संगे-संग अरबी-\nफारसीक िनअम चलैत अिछ।आ तँए हम अतए देवनागरी ( संगे संग िमिथला/gएआएर \nसेहो ) आ उदू/gऐंड िलिपमे अंतर  दए रहल छी जािहसँ अह/gऐंऐ सभ ओिह पदािधकारी \nजक/gऐंऐ /gूड0िमत नै हएब। ---- \nदेवनागरी ( संगे-संग िमिथला/gएआएरमे सेहो ) कुल 16 टा /gऐ0ूवर आ 36 टा /gऐ0डयंजन \nअिछ मतलब जे हरेक /gएध7विन लेल  अलग-अलग अ/gएआएर बनाएल गेल छै मुदा उदू/gऐंडमे \nिकछुए अ/gएआएर छै आ तकरामे नु/gए70ता लगा वा \" ह\" /gएध7विनक /gएंएयोग कए नव श/gएउएद \nबनाएल जाइत छै।नु/gए70ता लगा वा \" ह ' िमला कए जे नव श/gएउएद बनैत  छै तकरा \nउ/gए7ूचारणक िहसाबसँ चािर भागमे ब/gऐंऐिट सकैत  छी-------------- \na) जे िलखलो जाइत छै आ तकरा उ/gए7ूचारणॲ कएल जाइत छै ( हफ/gऐ7ड म/gए70तूबा \nमलफूजा )------ई सरल बात छै आशा अिछ जे एकरा बुिझ गेल हेबै।  58 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nb) जे िलखल तँ जाइ छै मुदा ओकर उ/gए7ूचारण नै कएल जाइत छै ( हफ/gऐ7ड \nम/gए70तूबा गैर मलफूजा )------ उदू/gऐंडमे बहुत  रास एहन श/gएउएद छै जािहमे िकछु अ/gएआएर \nिलखल तँ जाइ छै मुदा ओकर उ/gए7ूचारण नै होइत छै आ मा/gएआआा गनबा काल सेहो \nओकरा नै गनल जाइत छै जेना---- \"तुम अपनी\" ऐक/gएूऐ आव/gऐ0एयकता पड़लापर \n\"तुमपनी\" सेहो उ/gए7ूचािरत कएल जाइत छै। आब देखू जे \"तुम अपनी\"मे अ \nिलखल छै मुदा ओकर उ/gए7ूचारण नै भए रहल छै ( आव/gऐ0एयकता पड़लापर ) । \nश/gएउएदक/gएूऐ ऐ तरीकासँ िमलेनाइक/gएूऐ \" अिलफ व/gऐ0ूल 'क िनअम कहल जाइत छै। \nजे िलखल तँ नै जाइ छै मुदा ओकर उ/gए7ूचारण नै कएल जाइत छै ( हफ/gऐ7ड \nमलफूज गैर म/gए70तूबा )----जेना पढ़ल तँ िब/gएउधकुल जाइ छै मुदा िलखल बालेकुल \nजाइ छै। आ चूँिक उ/gए7ूचारणमे आिब रहल छै तँए  मा/gएआआा सेहो गनल जाइत छै। \nएहन-एहन आर उदाहरण सभ अिछ। \nएहन अ/gएआएर जकर अंतमे \" ह\" केर उ/gए7ूचारण होइक ( हाए म /gए7डतूली )------------ \nलगभग कुल चौदहटा अ/gएआएर उदू/gऐंड वण/gऐंडमालामे सं/gऐ0ूकृत वण/gऐंडमालासँ लेल गेल छै। ई \nअ/gएआएर सभ अिछ -----------ख, घ, ङ, छ, झ,ठ,ढ,थ, ध,फ,भ, /gऐऐू,/gएउूह आ /gएधधह।  \nउदू/gऐंडमे ऐ श/gएउएद सभक/gएूऐ एना िलखल जाइत छै------ \nक संग ह जोड़लापर ख \nग संग ह जोड़लापर घ \nच संग ह जोड़लापर छ \nज संग ह जोड़लापर झ \nट संग ह जोड़लापर ठ \nड संग ह जोड़लापर ढ़ \nत संग ह जोड़लापर थ \nद संग ह जोड़लापर ध  िवदेह सदेह:१२ || 59  \nप संग ह जोड़लापर फ \nब संग ह जोड़लापर भ \n \n  \nङ, /gऐऐू, /gएउूह आ /gएधधह /gऐ0ूवतं/gएआआ  /gएंआप/gएूऐ िलखल जाइत छै।  \nआब अह/gऐंऐ सभ देिख सकै छी जे देवनागरीमे तँ ख,घ इ/gएधूयािद लेल /gऐ0ूवतं/gएआआ अ/gएआए र \nआ तकर /gएध7विन छै मुदा उदू/gऐंडमे एकरा लेल \" ह' िमलाबए पड़ैत छै संगे संग ङ \nआिदक उ/gए7ूचारणमे तँ \" ह \" छैके।आब जँ कोनो उदू/gऐंड शाइर \" ह \" फ/gऐ70टाएल \nअ/gएआएरक कािफया बनबै छिथ तँ ओ उदू/gऐंडक उ/gए7ूचारण  परंपराक अनुसार \" ह \" \nकेर उ/gए7ूचारण नै करै छिथ। तँए उदू/gऐंडमे \" बात \" श/gएउएदक  कािफया \" साथ \" बिन \nसकै छै। कारण \" साथ \"मे जे \"थ\" छै तकर \"ह\" िनकािल देल जाइत छै। \nआन-आन \" ह \" िमि/gएआ7त श/gएउएदक कािफया लेल एनािहते बुझू। ऐठ/gऐंऐ ईहो मोन राखू \nजे मा/gएआआा सेहो उ/gए7ूचारणक िहसाबसँ गानल जाइत छै उदू/gऐंडमे तँए जँ कोनो देवनागरी \nिल/gएउ0यंतरण बला पोथी केर अधार पर मा/gएआआा िन कािल रहल छी तँ गड़बड़ भए \nसकैए। मूल उदू/gऐंड िलिप सीखू आ तकर उ/gए7ूचारण सेहो तखने अह/gऐंऐ उदू/gऐंड गजलक \nसही मा/gएआआा पकिड़ सकै छी। \n \n 2) वत/gऐंडमान सभ भारतीय भाषा िलिप बामसँ दिहन िलखल जाइत अिछ मुदा उदू/gऐंड \nदिहनासँ बाम। तेनािहते देवनागरीमे श/gएउएद रचना काल अ/gएआएरक /gऐ0ूव/gएंआप नै बदलै छै \nमुदा उदू/gऐंडमे बदिल जाइत छै। ऐक/gएूऐ अितिर/gए70तो आन -आन अंतर छै जे /gऐ0डयवहािरक \n/gऐ0ूतरपर बूझल जा सकैए।  \nआब हमरा पूरा िव/gएआधास अिछ जे अह/gऐंऐ सभ ओिह पदािधकारी जक/gऐंऐ /gूड0िमत नै \nहएब। एक बेर फेर मोन राखू जे देवनागरीक अलग-अलग /gएध7विन लेल अलग -\nअलग अ/gएआएर छै ( गाम घरक उ/gए7ूचारणमे स , श आिद एसमान उ/gए7ूचारण होइत छै \nजकर िववरण आगू देल जाएत ) मुदा उदू/gऐंडमे नै तँए देवनागरी ( िमिथला/gएआएर )मे \" \nत \" केर कािफया \" थ \" नै बिन सकैए वा \" प \" केर कािफया \" फ \" नै \nबिन सकैए। \nऐ िववरणक बाद आबी बहरपर----  60 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nबहर ---- \n \n गजल सिदखन कोने ने कोने बहरमे होइत छैक। िबना बहरक गजलक क/gएउधपना \nअसंभव। जेना छ/gएधधदक आधार लय होइत छैक तेनािहते बहरक आधार अऱूज वा \nअऱूद होइत छैक। अऱूज वा अऱूद मने शेर मे िनिहत मा/gएआआा-/gऐधउम  होइत छैक। \nअऱूज वा अऱूदके वज़न सेहो कहल जाइत छैक। बहरक चच/gऐंड आग/gऐंऐ बढ़एबासँ \nपिहने एकटा ग/gएउ0प आर | एिहठाम हम उदू/gऐंड बहर केर वण/gऐंडन क ए रहल छी। आ \nमैिथली गजलमे इ बहर सभक /gएंएयोग मैिथली गजलक 100सालक इितहासमे \nकिहओ निह भेल | मैिथलीमे बहर नै छल मतलब कृि/gएआआम /gएंआप/gएूऐ बहर नै छल। \nयोगानंद हीरा जी बहुत पिहनेसँ अरबी बहरमे मैिथली गजल िलखैत छलाह, मुदा \nमैिथलीक बहर-अ/gएआऐानी संपादक सभ हुनका कात कए देलक  जािहक/gएूऐ फल/gऐ0ूव/gएंआप \nमैिथली गजलमे बहरक चच/gऐंआ नै भए सकल। मुदा हालिहमे गजे/gएधध/gू0ं  ठाकुर /gऐएआारा \nबहरे-मुतकािरबमे सफलतापूव/gऐंडक गजल िलखल गेल। तँए आब एकर चच/gऐंआ \nआव/gऐ0एयक। ओना मैिथलीमे वािण/gऐंडक बहरक खोज सेहो गजे/gएधध/gू0ं ठाकुर /gऐएआारा भेल \nअिछ जकर अनुकरण /gएंएायः हरेक नव गजलकार कए रहल छिथ । एिह लेखमे \nजतेक उदाहरण देल गेल अिछ से वािण/gऐंडक बहर पर आधािरत अिछ। ओना एिह \nबहरक चच/gऐंआ हम बादमे सेहो करब। तँ पिहने उदू/gऐंडक बहर देखी।  \n \n अऱूज वा अऱूदक अिव/gऐ0ऐकार  िहजरीक दोसर सदीमे खलीले इ/gऐ07े अहमद बसरी \nकेने छलाह। हुनका इ िवचार म/gऐडएाक  ठठेरा बजारमे बत/gऐंडन बनेबाक अवाज सूिन \nअएलि/gएधधह। /gएंएाचीन कालमे म/gऐडएाके अऱूज वा अऱूद सेहो कहल जाइत छलैक तँए \nबसरी ओिह मा/gएआआा /gऐधउमके अऱूज वा अऱूदक नाम देलिथ।  अरबी सािह/gएधूयमे 16 \nबहरक /gएंएयोग भेल। बादमे इरानमे तीन टा बहरक अिव/gऐ0ऐकार भेल। आब  हम \nएिहठाम बहरक संि/gएआए/gएउ0त पिरचय दए रहल छी।  \n \n अरबी सािह/gएधूय मे बहर तीन खंडमे ब/gऐंऐटल गेल अिछ 1) सािलम मने मूल बहर, \n2 ) मुर/gऐडएब मने िमि/gएआ7त बहर आ 3) मुदाइफ मने पिरवित/gऐंडत बहर। एिह तीनूमेसँ \nमुदाइफ बहरके चच/gऐंआ हम बादमे करब | \nअरबीमे सािलम मने मूल बहर मे सात टा बहर अबैत अिछ। आ मुर/gऐडएबमे बारह \nटा। बादमे एही बारहके उलट-फेर करैत आठ टा आर बहर बनाएल गेल। कुल  िवदेह सदेह:१२ || 61  \nिमला कए मुर/gऐडएब बहर बीस टा भेल। हम अपना सुिवधा लेल  मुर/gऐडएब बहरक/gएूऐ दू \nखंडमे ब/gऐंऐिट देने छी। संगिह -संग सािलम बहरके हम \"समान बहर\" नाम देने \nिछऐक। आ मुर/gऐडएब बहरक पिहल खंड (जािहमे कुल सात टा बहर अिछ) \nतकरा अध/gऐंडसमान बहर नाम देिलऐक आ मुर/gऐडएब बहरक दोसर खंड जािहमे तेरह \nटा बहर अिछ तकर नाम \"असमान बहर\" देिलऐ। तँ आब एकर िववरण िन/gए7ूचा \nदेखू।। \nबहरसँ पिहने /gएंू/gएंंक/gएूऐ बूझी।  \nसं/gऐ0ूकृतक गण जक/gऐंऐ अरबी मे सेहो होइत छैक जकरा \"/gएंू/gएंं \" कहल जाइत \nछैक। इ /gएंू/gएंं आठ /gएंएकारके होइत अिछ। जकर  िववरण एना अिछ------- \n \n  \n/gएंू/gएंंक /gऐ0ूव/gएंआप  \nमा/gएआआा \n \n  \n/gएंू/gएंंक नाम  \nमा/gएआआा /gऐधउम  \n \n खमासी /gएंू/gएंं  \n \n 5 \n \n फऊलुन ( फ/ऊ/लुन) \nISS (I/S/S) \nखमासी /gएंू/gएंं   62 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n5 \n \n  \nफाइलुन (फा/इ/लुन) \nSIS (S/I/S) \nसुबाई /gएंू/gएंं  \n7 \nफाइलातुन (फा/इ/ला/तुन) \nSISS ( S/I/S/S ) \nसुबाई /gएंू/gएंं  \n \n 7 \n \n मफाईलुन (म/फा/ई/लुन) \n \n ISSS ( I/S/S/S ) \n \n सुबाई /gएंू/gएंं  \n \n 7 \n \n मु/gऐ0ूतफइलुन (मुस्/तफ/इ/लुन \n \n SSIS ( S/S/I/S ) \nसुबाई /gएंू/gएंं   िवदेह सदेह:१२ || 63  \n 7 \n \n मुफाइलतुन (मु/फा/इ/ल/तुन ) \n \n  \nISIIS ( I/S/I/I/S ) \nसुबाई /gएंू/gएंं  \n7 \nमुतफाइलुन (मु/त/फा/इ/लुन \nIISIS ( I/I/S/I/S ) \nसुबाई /gएंू/gएंं  \n7 \n \n मफऊलातु (मफ/ऊ/ला/तु \n \n SSSI ( S/S/S/I ) \n \n ****** एिहठाम I मने 1 मने ह/gऐ0ूव आ S मने 2 मने दीघ/gऐंड भेल संगे-संग \nखमासी मने प/gऐंऐच मा/gएआआाक आ सुबाई मने सात  मा/gएआआाक /gएंू/gएंं भेल | एिह /gएंू/gएंं \nसभक/gएूऐ इयाद रखबाक लेल गिणतीय /gएंआपसँ एना बुझू--------- \n \n a) एकटा लघुक/gएूऐ बाद जँ दूटा दीघ/gऐंड हो तँ ओकरा \"फऊलुन\" कहल जाइत \nछैक। \n \n  \nb) एकटा लघुक/gएूऐ बाद जँ तीनटा दीघ/gऐंड हो तँ ओकरा \"मफाईलुन\" कहल जाइत  64 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nछैक। \nc) जँ \"मफाईलुन\" क/gएूऐ उ/gएउधटा करबै तँ \"मफऊलात\" बिन जाएत मने तीनटा \nदीघ/gऐंडक/gएूऐ बाद एकटा लघु।  \n \n  \nd) दूटा दीघ/gऐंडक/gएूऐ बीचमे जँ एकटा लघु रहए तखन ओकरा \"फाइलुन\" कहल \nजाइत छैक। \ne) \"फाइलुन\" केर अंतमे जँ एकटा आर दीघ/gऐंड जोड बै तँ ओ \"फाइलातुन\" बिन \nजाएत। \nf) \"फाइलातुन\" केर उ/gएउधटा /gएंआप  \"मु/gऐ0ूतफइलुन \" होइत छैक। \ng) शु/gएंूमे एकटा लघु तकरा बाद  एकटा दीघ/gऐंड तकरा बाद फेर दूटा लघु आ \nतकरा अंतमे एकटा दीघ/gऐंड हो तँ \"मुफाइलतुन\" कहल जाइत छैक \n \n  \nh) \"मुफाइलुन\" केर अंतसँ तेसर या दोसर लघु हटा कए पिहल लघु लग बैसा \nदेबै तँ \"मुतफाइलुन\" बिन जाएत। मने शु/gएंूमे टूटा लघु तकरा बाद एकटा दीघ/gऐंड \nतकरा बाद फेर एकटा लघु आ तकरा बाद अंतमे एकटा दीघ/gऐंड।  \n1) समान /gएध7विन ---------एिह खंडमे कुल सात गोट बहर राखल जाइत अिछ। \nजकर िववरण एना अिछ-------- \nक) बहरे-हज़ज---------- एकर मूल /gएध7विन अ िछ \"मफाईलुन\" मतलब I-S-S-S \n(1-2-2-2) मने ह/gऐ0ूव् -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड| इ /gएध7विन शाइर अपना सुिवधानुसार /gएंएयोग \nकए सकैत छिथ। मतलब कोनो शाइर एक प/gऐंऐितमे एक बेर, वा दू बेर वा ...... \nकतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएंएयोग कए  सकैत छिथ, मुदा मा/gएआआा-/gऐधउम \nनिह टुटबाक चाही।आ जँ एिह /gएध7विन के शेर के /gएंूप मे देबै तँ एना हेतैक------ \nI-S-S-S  िवदेह सदेह:१२ || 65  \nI-S-S-S \nI-S-S-S + I-S-S-S \n \n I-S-S-S + I-S-S-S \nI-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S \n \n  \nI-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S \nI-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S \nI-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-\nS....................................... \nतँ इ भेल बहरे-हज़ज केर ढ़/gऐंऐचा। एिहठाम फेर एक बेर गौरसँ देखू। उपरका \nढ़/gऐंऐचा सभमे दूनू प/gऐंऐितमे मा/gएआआा /gऐधउम एकै छैक। अथ/gऐंआत /gऐं0/gऐ0ूव के िन/gए7ूचा /gऐं0/gऐ0ूव आ \nदीघ/gऐंड। आ मोन राखू जँ अह/gऐंऐ बहरे-हज़जमे गजल लीिख रहल छी तँ हरेक \nशेरक मा/gएआआा /gऐधउम इ एह देबए पड़त। निह तँ गजल बे-बहर कहाओत। /gएआ7ी गजे/gएधध/gू0ं \nठाकुर /gऐएआारा िलिखत बहरे हजज केर एकटा उदाहरण  देखू--------------------- \nमहामाला महाडाला करै /gऐ0ूवाहा लगैए ई \n अकासी आस छै सोझ/gऐंऐ झझा देतै लगैए ई \n \n  \nकहैए ई िमलेबै आइ नोरोमे कने गोला \nजँ भ/gऐंूगे पीिब एतै, भावना पीतै लगैए ई \n \n जह/gऐंऐ ताकी लगैए /gएंएेम बाझै छै सरैलामे  66 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n खने भोकािर पाड़ैए हँसै नै छै लगैए ई \n \n  \n \n  \n \n  \nिटपौड़ी छै बुझेबै बात की, धाही कनी देखू \nकटैया पािन जेना ओ, नचै नै छै लगैए ई \n \n गजे/gएधध/gू0ं पूब सु/gएंूजक रहत देतै सूय/gऐंडक/gएूऐ झ/gऐंऐखी \n \n चढ़त आकास देखै बानस/gएउएबरै लगैए ई \n \n  \n \n अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल बहरे हज़ज केर उदाहरण देखू---------- \n \n उड़ल सबटा िचड़ैय/gऐंऐ गाछपर  फुर/gऐंडसँ \nजँ बैसल चारपर चारो खसल चुर/gऐंडसँ \n \n  \nहमर गाड़ी लतामक डािढ़ आ सनठी \nचलै छै तेज अपने मुँह करै हुर/gऐंडसँ \n \n िगलासक दूध िमिसयो नीक नै लागै \nभरल तौला दही आँङुर लगा सुर/gऐंडसँ  िवदेह सदेह:१२ || 67  \nअपन बाछी अपन गैया त ता थैया \nअपन झबरा करै अपनपर नै गुर/gऐंडसँ \nफट/gऐडएा फूटलै /gू0उाम /gू0उम  /gू0उूमसँ \nजड़ै छै छूरछूरी छूर/gऐंड छू छुर/gऐंडसँ \nमफाईलुन \n1222 तीन बेर \nबहरे हजज \nख) बहरे-रमल------- एकर मूल /gएध7विन एना अिछ --- फाइलातुन मने ----- S-I-\nS-S, अथ/gऐंआत दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड।  आब जँ एिह /gएध7विन के शेर मे /gएंएयोग करबै तँ \nएना हेतैक--- \nS-I-S-S + S-I-S-S + S-I-S-S + S-I-S-S \nS-I-S-S + S-I-S-S + S-I-S-S + S-I-S-S \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए स कैत \nछिथ।) इ भेल बहरे-रमल। अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  बहरे रमल केर उदाहरण \nदेखू---------- \nघोघ हुनकर उतिर गेलै \nपवन संगे ससिर गेलै \nआँिख रिह गेलै खुजल यौ \n/gएंआप यौवन िनखिर गेलै \n  68 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n टोह मे छल मोन बगुला \nरािश सु/gऐधएर उचिर गेलै \nचउरचन मे चान पूजब \n \n पावइन सब िबसिर गेलै \nजेठ मे मधुमास एलै \nगाछ नव िदल मजिर गेलै \nमधुप केलक आ/gऐधउमण बड  \nकाम मे सब लचिर गेलै \nअंशु आशक झ/gऐंऐिप लेलिन  \nकुकुर पर जे नजिर गेलै \nपाप भेलै ,घोघ ससरल \n \n अिमतके मन हहिर गेलै \n \n फाइलातुन ( I-U-U-U ) \n \nबहरे-रमल \nग) बहरे-कािमल----- एकर मूल /gएध7विन अिछ \"मुतफाइलुन\" मने I-I-S-I-S मने \n/gऐं0/gऐ0ूव -/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड।  शेरमे एकर ढ़/gऐंऐचा एना छैक ------ \nI-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S \nI-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S \n  िवदेह सदेह:१२ || 69  \n  \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ।) इ भेल बहरे-कािमल|अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  बहरे कािमल केर उदाहरण \nदेखू---------- \nिकछु बात एहन भेल छै \nघर घर त' रावण भेल छै \nबम फोिड़ छाउर देश छै \nजिड़ देह जाड़न भेल छै \n \n  \nि/gएंएय नै िवरह जनमै बहुत  \nसिज दद/gऐंड गायन भेल छै \nिजनगी भ' गेल महग कते \nझड़कैत सावन भेल छै \nदस बात सूनब की \"अिमत\" \nसब ठाम गंजन भेल छै \nमुतफाइलुन \n11212 दू बेर \nबहरे -कािमल \n \n   70 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nघ) बहरे-मुतकािरब-------- एकर मूल /gएध7विन फऊलुन अिछ मने I-S-S मने /gऐं0/gऐ0ूव -\nदीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड। एकर ढ़/gऐंऐचा देखू------- \nI-S-S + I-S-S + I-S-S + I-S-S + I-S-S \nI-S-S + I-S-S + I-S-S + I-S-S + I-S-S \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ।) \n \n  \nइ भेल बहरे-मुतकािरब| अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल बहरे मुतकािरब केर उदाहरण \nदेखू---------- \nजखन राित आएल कारी िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौ \nजखन होइ घर मोर खाली िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौ \n \nअह/gऐंऐ दूर बैसल सताबैत छी स/gऐंऐझ -भोरे सिदखने \n \n सनेस/gएूू जँ आएल देरी िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौ \n \n  \nबरसलै /gएंएथम बूँद वष/gऐंआ िमलन  यािद आबै तखन यौ \nिवरह केर तानल दुनाली िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौँ \nिपया जी जखन बहल पवना मधुर गीत गाबैत कोयल \nजखन क/gऐंऐट मे फसल साड़ी िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौँ \nजँ देखब कतौ िछपकली डर सँ बोली फुटै नै हमर यौ  िवदेह सदेह:१२ || 71  \nजँ धड़कै हमर सून छाती िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौँ \nकने आिब नेहक जड़ल भाग फेरो सँ चमका िदऔ यौ \nअिमत आश देखैत रानी िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौ \nबहरे -मुतकािरब \n \n  \n{/gऐं0/gऐ0ूव -दीध/gऐंड-दीध/gऐंड 6बेर सब प/gऐंऐितमे } \n \n  \nबहरे मुतकािरब बहुत लोकि/gएंएय  आ संगीतमय बहर छै। आिद शंकराचाय/gऐंड आ \nगो/gऐ0ूवामी तुलसी दास सेहो ऐ बहरक /gएंएयोग  केने छिथ। पिहने आिद शंकराचाय/gऐंडक \nई िनव/gऐंआण ष/gऐधूकम देखू----------- \nमनो बु/gऐधध/gएध7यहंकारिच/gएआूािन  नाहम् न च /gएआ7ो/gएआआ िज/gूए7े न च /gऐउएाण ने/gएआआे \nन च /gऐ0डयोम भूिमर् न तेजॊ न  वायु: िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \nन च /gएंएाण सं/gएआऐो न वै प/gए7धचवायु: न वा स/gएउ0तधातुर् न वा प/gए7धचकोश : \nन वा/gए70पािणपादौ न चोप/gऐ0ूथपायू िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \nन मे /gऐएआेष रागौ न मे लोभ  मोहौ मदो नैव मे नैव मा/gएधूसय/gऐंड भाव : \nन धम/gऐ7ं न चाथ/gऐ7ं न कामो ना मो/gएआए : िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \n \n  \nन पु/gएधऐयं न पापं न सौ/gए7डयं न  दु:खम् न म/gएधध/gएआआो न तीथ/gऐंडं न वेदा: न य/gएआऐा: \nअहं भोजनं नैव भो/gए7ंयं न  भो/gए70ता िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम्  72 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nन मृ/gएधूयुर् न शंका न मे जाितभेद: िपता नैव मे नैव माता न ज/gएधधम  \nन ब/gएधधधुर् न िम/gएआआं गु/gएंून/gऐ7ूव  िश/gऐ0ऐय : िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \n \n  \n \n अहं िनिव/gऐंडक/gएउधपॊ िनराकार /gएंआपॊ िवभु/gएधूवा/gए7ूच सव/gऐंड/gएआआ सव/gऐ7डि/gएधध/gू0ंयाणाम् \nन चासंगतं नैव मुि/gए70तर् न  मेय: िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \nआब देखू तुलसी दास जी /gऐएआारा िलखल ई /gऐ0ू/gएआआोत ------------- \nनमामी शमीशान िनव/gऐंआण /gएंआपं \nिवभू /gऐ0डयापकम् /gू0उ/gएउूह वेदः  /gऐ0ूव/gएंआपं \nपिहल प/gऐंऐितक/gएूऐ मा/gएआआा /gऐधउम  अिछ---- /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-\n/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंडदोसरो प/gऐंऐितक/gएूऐ मा/gएआआा /gऐधउम अिछ ----- /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-\n/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड \nनोट--- दोसर प/gऐंऐितमे /gू0उ/gएउूहक/gएूऐ गेबा कालमे बर् = दीघ/gऐंडकएल जाइत छै।  \nङ) बहरे-मुतदािरक--------एकर मूल /gएध7विन अिछ \"फाइलुन\" मने S-I-S मने दीघ/gऐंड-\n/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड अिछ। एकर ढ़/gऐंऐचा एना अिछ------ \nS-I-S + S-I-S + S-I-S + S-I-S \nS-I-S + S-I-S + S-I-S + S-I-S \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ)| इ भेल बहरे-मुतदािरक। अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल बहरे मुतदािरक केर \nउदाहरण देखू \n \n   िवदेह सदेह:१२ || 73  \n \n  \nकुकुर उनटल पड़ल लार पर \nबंदरो बैसलै चार पर \nमूस दौगै गहुँम भरल घर \nकोइली तन दै तार पर \nनािद पर गाय दै दूध छै \nनजर देने /gएआ7वन ढार पर  \n \n /gऐ0ूवागत लेल बौआ कए  \n \n फूल मु/gऐ0ूकै गुथल हार पर  \n \n  \n \n  \n \n भोर भेलै उठल राजा यौ \n \n अिमत बौआ चढ़ल कार पर \n \n दीघ/gऐंड- ह/gऐ0ूव/gऐंड -दीघ/gऐंड 3 बेर \n \n च) बहरे-रजज------ एकर मूल /gएध7विन \"मु/gऐ0ूतफइलुन \" छैक। मने S-S-I-S मने \nदीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड। एकर ढ़/gऐंऐचा एना हेतैक------ \nS-S-I-S + S-S-I-S + S-S-I-S + S-S-I-S  74 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nS-S-I-S + S-S-I-S + S-S-I-S + S-S-I-S \n \n  \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ।) \nइ भेल बहरे-रजज |अिमत िम/gएआ7  /gऐएआारा िलखल बहरे रजज केर उदाहरण देखू----- \n----- \nबाल गजल \n \n कारी मिहस के दूध उ/gए7ंजर छै कते \nभिर मोन पारी पीिब दु/gएउएबर छै कते \n \n रसगर िजलेबी गरम नरमे नरम छै \nल/gऐधंडू बनल बेसनक ब/gए7ंजर छै कते \n \n  \nछै पात हिरयर फूल शोिभत गाछ छै \nजामुन िलची आमक इ म/gए7ंजर छै कते \nदू एक दू आ चािर दूनी आठ छै \nअ/gऐ0ूसी कते नै जािन स/gएआूर छै कते \nभालू बला देखाब' सबके न/gऐंऐच हौ \nझट आिग छड़पै दौड़ च/gऐडएर छै कते \n  िवदेह सदेह:१२ || 75  \n मु/gऐ0ूतफइलुन  \n2212 तीन बेर \nबहरे रजज \nछ) बहरे-वािफर------------ एकर मूल /gएध7विन \"मुफाइलतुन\" छैक मने I-S-I-I-S \nमने /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड। एकर ढ़/gऐंऐचा देखू------ \nI-S-I-I-S + I-S-I-I-S + I-S-I-I-S + I-S-I-I-S \nI-S-I-I-S + I-S-I-I-S + I-S-I-I-S + I-S-I-I-S \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ। इ भेल बहरे-वािफर | अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  बहरे वािफर केर \nउदाहरण देखू---------- \nखतम सब काज भेल हमर \n \n /gऐ0ूवतं/gएआआ िमजाज भेल ह मर \n \n कतौ िजनगी छलै धधकै \nखुशी पर राज भेल हमर \nपुरान जँ गाछ , म/gए7ंजर नव  \nअपन त' अवाज भेल हमर \nसरस पल भेल बड िदनपर \nसदेह इलाज भेल हमर \nसिदखन गजल िलखैत रहब  76 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअिमत नव साज भेल हमर \n \n  \nबहरे-वािफर \nमुफाइलतुन U-I-U-U-I 2 बेर सब प/gऐंऐितमे \n2) अध/gऐंडसमान बहर -------- एिह खंडमे कुल 56 बहर अिछ मुदा मा/gएआआ 7 टा \n/gएंएचिलत अिछ। एकरा हम अध/gऐंडसमान बहर एिह  /gऐएआारे कहैत िछऐक जे एिहमे हरेक \nप/gऐंऐितमे कमसँ-कम अिनवाय/gऐंड /gएंूपसँ दूटा /gएध7विनके समान /gएंूपमे /gएंएयोग करए पड़ैत \nछैक। आब शाइर एिह दूनू /gएध7विनके एक प/gऐंऐितमे जाए बेर  ( बेसीसँ बेसी सोलह \nबेर ) /gएंएयोग कए सकिथ ओ हुनका ऊपर छि/gएधधह। आ एिह खंडक सभ बहर  \nलेल एहने सन बूझू।। एकर िववरण िन/gए7ूचा देल जा रहल अिछ।  \n \n  \n \n  \n1) फऊलुन + फाइलुन ( एकर उ/gएउधटा /gएंआप सेहो छै.....) \nफाइलुन + फऊलुन \n2) फऊलुन + फाइलातुन ( एकर उ/gएउधटा /gएंआप सेहो छै.....) \nफाइलातुन + फऊलुन \nआ िन/gए7ूचाक सभ ब/gऐंऐचल 26 टा बहरक लेल एनािहते िनयम छै। आ ऐ तरह/gऐ70 ऐ \nखंडमे कुल 56 टा बहर भेल। \n3) फऊलुन + मफाईलुन \n \n 4) फऊलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n  िवदेह सदेह:१२ || 77  \n 5) फऊलुन + मुफाइलतुन \n \n 6) फऊलुन + मुतफाइलुन \n7) फऊलुन + मफऊलातु \n8) फाइलुन + फाइलातुन \n9) फाइलुन + मफाईलुन \n10) फाइलुन+ मु/gऐ0ूतफइलुन  \n11) फाइलुन + मुफाइलतुन \n12) फाइलुन + मुतफाइलुन \n13) फाइलुन + मफऊलातु \n \n14)फाइलातुन + मफाईलुन \n \n 15) फाइलातुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n16) फाइलातुन + मुफाइलतुन \n17) फाइलातुन + मुतफाइलुन \n18) फाइलातुन + मफऊलातु \n19) मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n20) मफाईलुन + मुफाइलतुन \n21) मफाईलुन + मुतफाइलुन \n22) मफाईलुन + मफऊलातु  78 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n 23) मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाइलुन \n \n 24) मु/gऐ0ूतफइलुन + मुतफाइलुन \n \n 25) मु/gऐ0ूतफइलुन + मफऊलातु \n \n 26) मुफाइलतुन + मुतफाइलुन \n \n 27) मुफाइलतुन + मफऊलातु \n \n 28)  मुतफाइलुन + मफऊलातु \nआब अह/gऐंऐ सभ ज/gएंआर कहब जे जखन  मा/gएआआ साते टा बहर /gएंएचिलत छै तखन \nएतेक देबाक कोन काज। मुदा बेसी /gएंएचिलत नै हेबाक मतलब ई नै छै जे ई \nगलत छै। व/gऐ0ूतुतः बहरक /gएंएयोग अ/gएउऐयास पर िनभ/gऐंडर छै आ  हरेक शाइर अपना \nिहसाबसँ बहरक चुनाब करैत छिथ। भए सकैए जे जािह बहरक/gएूऐ अरबी जीह  पर \nकिठनाह लागल हो से मैिथलीमे सहज लागए तँए ई सभ देल गेल अिछ। तँ \nदेखी ई सात टा बहु-/gएंएचिलत बहर  आ ओकर नामक/gएूऐ।  \nक) बहरे-तवील--------- एकर मूल /gएध7विन छैक \" फऊलुन-मफाईलुन\"। एकर \nढ़/gऐंऐचा देखू------- \nI-S-S + I-S-S-S \nI-S-S + I-S-S-S \nI-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S \nI-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S \n \n   िवदेह सदेह:१२ || 79  \nI-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S \nI-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-\nS........................... \nएिह बहर आ एिह खंडक ब/gऐंऐकी अ/gएधधय छहो बहरक लेल एकटा आर बात मोन \nराखू जे /gएध7विन जािह /gऐधउममे देल गेल अिछ ताही /gऐधउममे रहबाक चाही। जेना की \nबहरे-तवीलमे अह/gऐंऐ देखलहुँ जे एकर /gएध7विन एना छैक \" फऊलुन-मफाईलुन\" मुदा \nजँ अह/gऐंऐ एकरा \" मफाईलुन- फऊलुन\" बला /gऐधउममे रखबै तँ इ  बहरे-तवील निह \nहएत। अिमत िम/gएआ7 जीक िलखल बहरे तवील देखल जाए ------------ \nपुन: जोिड लेबै नेहक/gएूऐ डोर  राजा जी \nकनेको बहै नै जानक/gएूऐ नोर राजा जी \n कने आउ राजा जािन नै की भ' जेतै यौ \nकनेको नचाबू /gएंएेमक/gएूऐ मोर राजा जी \n \n  \nिकए सु/gऐधए भेलॱ आइ बेमौत  मारै छी \nकने आइ म/gऐ0ूतीमे क/gएंआ शोर राजा जी \nजमाना िमलेतै नै सुनू बैलगा देतै \nअनाड़ी बुझै छै /gएंएेम छै चोर  राजा जी \nचटा देब संगे /gएउ0यार के चाशनी हमरा \nअमीतो बुझू भेलै सराबोर राजा जी \n \n हरेक प/gऐंऐितमे \"फऊलुन-मफाईलुन\" अथ/gऐंआत ( /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड + /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड \nसँ बनल बहरे तवील )  80 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n ख) बहरे-मदीद-----------एकर मूल /gएध7विन अिछ \"फाइलातुन-फाइलुन\"। एकर \nढ़/gऐंऐचा एना छैक -------- \nS-I-S-S + S-I-S \nअिमत िम/gएआ7 जीक िलखल बहरे मदीद देखल जाए------------ \nकोन टोना केलकै जोिगया सिदखन करेजा हमर जिरते रहल \nचोिर केने चैन होशो हमर सिदखन अनेरे उिड़ते रहल \nनै छलै डर एत' मरबाक आ नै मोन मे दद/gऐंड अंदेशा छलै \nदेख नवका एत' बिहते हवा से आब नेहक गजल मिरते रहल \n \n  \nभािग गेलै कोन नगरक गली मे आइ देखा क' सतरंगी सपन \nबाट जोहैते भ' जेतै कखन की आँिखमे नोर बड भिरते रहल \nउजिर गेलै जखन कोनो उपवनक कोनटा परक गाछक फूल यौ \nतखन सबटा कोयलक मधुर बोली संग दद/gऐंडक हवा उिड़ते रहल  \nआइ खोजै छी अपन ओिह जादूगर कए फेर खेला खेलबै \nअिमत केने आश नेहक सिदखने भीतरे-भीतर जिरते रहल \nबहरे मदीद \nफाइलातुन-फाइलुन ( I-U-I-I+ I-U-I ) 3 बेर \n \n ग) बहरे बसीत----- एकर मूल /gएध7विन \" मु/gऐ0ूतफइलुन -फाइलुन\" छैक। एकर ढ़/gऐंऐचा \nएना हएत------------------  िवदेह सदेह:१२ || 81  \n \n S-S-I-S + S-I-S \n \n देखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे बसीतमे अिछ----- \n \n बेटा अपन मुख/gऐंडके सोटासँ हम  अकछ छी \nबाबाक फूटलहबा लोटासँ हम अकछ छी \nपे/gऐउउोल कखनो त ' कखनो गैस स/gएउएजी महग \nकाला बजारी करै कोटासँ हम अकछ छी \nबेटी कपारपर छै िच/gएधधता इ  सिदखन बनल \nकिनयाक नेहक भरल मोटासँ हम अकछ छी \nछै आिग धरती बनल नै पािन आकाश मे \nपीबैत कारी धुआँ मोटासँ हम अकछ छी \n \n दै यै भगा काज छोड़ा जीब कोना बचब \nछै खसल टाकाक लंगोटासँ हम अकछ छी \nरचना करै छी त' खच/gऐंआ होइ यै नै मुदा \nअितथी अिमत एत' दस गोटासँ हम अकछ छी \nमु/gऐ0ूतफइलुन -फाइलुन दू बेर \nबहरे-बसीत \nघ) बहरे-मुज/gऐ0ूसम वा मुजास----------------------------- एकर मूल /gएध7विन \" \nमु/gऐ0ूतफइलुन -फाइलातुन\" छैक। एकर ढ़/gऐंऐचा एहन छैक ---------  82 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nS-S-I-S + S-I-S-S \nअिमत िम/gएआ7 जीक िलखल बहरे मुजास देखल जाए------------ \nबसलौँ अह/gऐंऐ जखन मनमे हमरा चमिक गेल िजनगी \nअनमोल नेहक उड़ल खुशबूमे गमिक गेल िजनगी \nमाधुय/gऐंड म/gऐंऐखैत खुजलै जखने कमल ठोर रानी \nलवणी सँ छलकैत ताड़ी बूझू छलिक गेल िजनगी \n \n गाबी अह/gऐंऐ गीत मोने मोने जँ तैयौ गजब धुन \nमु/gऐ0ूकी द ' देलौँ चहटगर अमृत झमिक गेल िजनगी \nनीरीह जानबर बिन नैनक मािर खेलौँ सिदखने \nफूले छलै बाण नैनक त/gएूऐए धड़िक  गेल िजनगी \nसगरो अह/gऐंऐ के िलखल छिव डूबल  कलम नेहमे यै \nगाबै अिमत गजल िलखलक देखू दमिक गेल िजनगी \nबहरे मुजास \nङ) बहरे- मु/gएधधसरह ----------- एकर मूल /gएध7विन \"मु/gऐ0ूतफइलुन -मफऊलात\"। एकर \nढ़/gऐंऐचा छैक --------------- \nS-S-I-S + S-S-S-I \nअिमत िम/gएआ7 जीक िलखल बहरे मु/gएधधसरह देखल जाए ------------ \nआखर जखन /gएंआपक िलखल  \nउपमा सजल फूलक िलखल  िवदेह सदेह:१२ || 83  \nआदश/gऐंड छी /gएंआपक बनल  \nकाजर नयन कातक िलखल \nसरगम अह/gऐंऐक /gऐ0ूवर सजल  \nमु/gऐ0ूकी नगर तानक िलखल  \n \n  \nकहलौँ करेजक सब कहल \nिकछु बात हम राजक िलखल \n \n चमकैत नभ मे छी चान \nतारा गजल हाटक िलखल \nमु/gऐ0ूतफइलुन -मफऊलातु \n \n  \nच) बहरे-मजिरअ-------------- एकर मूल /gएध7विन छैक \"मफाईलुन-फाइलातुन\" एकर \nढ़/gऐंऐचा एना छैक -------- \nI-S-S-S+S-I-S-S \n \n  \nछ) बहरे-मु/gए70तिजब ------- एकर मूल /gएध7विन छैक \" मफऊलात-मु/gऐ0ूतफइलुन \"। \nएकर ढ़/gऐंऐचा छैक ----------- \nS-S-S-I +S-S-I-S \nओम /gएंएकाश जीक िलखल बहरे मु/gए70तिजबमे िलखल ई गजल देखल जाए ---------  84 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n---------- \nधारक कात रिहतो िपयासल रिह गेल िजनगी हमर \nमोनक बात मोनिह रहल, दुख सिह गेल िजनगी हमर \n \n  \nमु/gऐ0ूकी हमर घर आस लेने आओत नै आब यौ \nपूरै छै कह/gऐंऐ आस सबहक , किह गेल िजनगी हमर \nसीखेलक इ दुिनया िकला बचबै केर ढंगो मुदा \nबचबै मे िकला अनकरे टा ढिह गेल िजनगी हमर \nपाथर बाट पर छी पडल, हमरा पूछलक नै िकयो \nकोनो ब/gऐधए नाला जक/gऐंऐ चुप बिह  गेल िजनगी हमर \nिजनगी \"ओम\" बीतेलकै बीचिह धार औनाइते \nभ/gऐ70टल नै कछेरो कतौ, बस दिह गेल िजनगी हमर \n \n (बहरे मु/gए70तिजब ) \n \n  \n \n 49टा ब/gऐंऐचल बहरक नाम हमरो एखन  धिर नै पता लागल अिछ। पता लिगते \nज/gएंआर कहब।  \n \n  \n3) असमान बहर--------- एिह खंडमे कुल 213 गोट बहर अिछ मुदा मा/gएआआ 13 \nटा /gएंएचिलत अिछ। एकरा हम असमान बहर  एिह /gऐएआारे कहैत िछऐक जे एिहमे  िवदेह सदेह:१२ || 85  \nहरेक प/gऐंऐितमे कमसँ-कम अिनवाय/gऐंड /gएंूपसँ तीनटा /gएध7विनके समान /gएंूपमे /gएंएयोग करए \nपड़ैत छैक।आब शाइर एिह तीनू /gएध7विनके एक प/gऐंऐितमे जाए बेर ( बेसीसँ बेसी \nसोलह बेर ) /gएंएयोग कए सकिथ ओ हुनका ऊपर छि/gएधधह। आ एिह  खंडक आर \nअ/gएधधय बहर लेल एहने सन बूझू। एकर िववरण िन/gए7ूचा देल जा रहल अिछ।  \nऐ असमान बहरक दू भागक/gएूऐ हमरा लोकिन देखी। पिहल भाग ओ भेल जािहमे \nतीनटा अलग-अलग /gएंू/gएंंक/gएूऐ एक प/gऐंऐितमे एक बेरमे /gएंएयोग कए जाइत छै। आ \nदोसर भाग ओ भेल जािहमे दूटा एक समान /gएंू/gएंं आ एकटा दोसर  /gएंू/gएंं लेल \nजाइत छै। तँ पिहने देखी ओ बहर जािहमे तीनटा अलग-अलग /gएंू/gएंंक/gएूऐ एक  \nप/gऐंऐितमे एक बेरमे /gएंएयोग कए जाइत छै।  \n1) फऊलुन + फाइलुन + फाइलातुन ( एकर दूटा आर /gएंआप हेतै) \na) फाइलुन + फाइलातुन+फऊलुन \nb) फाइलातुन + फऊलुन + फाइलुन \n \n एनािहते िन/gए7ूचो बला सभक  दू-दूटा आर /gएंआप हेतै। कुल िमला ऐ खंडमे 45टा \nबहर /gएंएा/gएउ0त भेल।  \n2) फऊलुन + मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n3) फऊलुन + मुफाइलतुन + मुतफाइलुन \n4) फाइलुन + फाइलातुन + मफाईलुन \n5) फाइलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाइलतुन \n6) फाइलुन + मुतफाइलुन + मफऊलातु \n7) फाइलातुन + मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n8) फाइलातुन + मुफाइलतुन + मुतफाइलुन  86 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n9) मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाइलतुन \n \n 10) मफाईलुन + मुतफाइलुन + मफऊलातु \n \n 11) मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाइलतुन + मुतफाइलुन \n12) मुफाइलतुन + मुतफाइलुन + मफऊलातु \n13) मफऊलातु + मुतफाइलुन + मुफाइलतुन \n14) मफऊलातु + मु/gऐ0ूतफइलुन + मफाईलुन \n15) मफऊलातु + फाइलातुन + फाइलुन \nआब आबी दोसर भागमे जािहमे दूटा एक समान /gएंू/gएंं आ एकटा दोसर /gएंू/gएंं लेल \nजाइत छै........... \n \n  \n \n  \n \n हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर /gएंएयोग ( \nएकर तीन /gएंआप हेतै ) \n \n फाइलातुन+ फाइलातुन+ मफाईलुन ( मने----- दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड+ दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -\nदीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड+/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड- दीघ/gऐंड) \nमफाईलुन+फाइलातुन+ फाइलातुन \nफाइलातुन+मफाईलुन+फाइलातुन \nआ) हरेक प/gऐंऐित मे मफाईलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै )  िवदेह सदेह:१२ || 87  \nमफाईलुन+ मफाईलुन+फाइलातुन \nफाइलातुन+मफाईलुन+ मफाईलुन \nमफाईलुन+फाइलातुन+मफाईलुन \nइ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग ( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nफाइलातुन+ फाइलातुन+ मु/gऐ0ूतफइलुन  \nमु/gऐ0ूतफइलुन +फाइलातुन+ फाइलातुन \nफाइलातुन+ मु/gऐ0ूतफइलुन +फाइलातुन \nई) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमु/gऐ0ूतफइलुन +मु/gऐ0ूतफइलुन + फाइलातुन \nफाइलातुन+मु/gऐ0ूतफइलुन  +मु/gऐ0ूतफइलुन  \nमु/gऐ0ूतफइलुन +फाइलातुन+मु/gऐ0ूतफइलुन  \nउ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर /gएंएयोग \n(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nफाइलातुन +फाइलातुन + मुफाइलतुन \nमुफाइलतुन+फाइलातुन +फाइलातुन \nफाइलातुन +मुफाइलतुन+ फाइलातुन \nऊ) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै)  88 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nमुफाइलतुन+ मुफाइलतुन+फाइलातुन \nफाइलातुन +मुफाइलतुन+ मुफाइलतुन \nमुफाइलतुन+ फाइलातुन+मुफाइलतुन \nए) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर /gएंएयोग \n(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nफाइलातुन+ फाइलातुन+मुतफाइलुन \nमुतफाइलुन +फाइलातुन+ फाइलातुन \nफाइलातुन+ मुतफाइलुन+फाइलातुन \nऐ) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर /gएंएयोग \n(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमुतफाइलुन +मुतफाइलुन + फाइलातुन \nफाइलातुन+मुतफाइलुन +मुतफाइलुन \nमुतफाइलुन +फाइलातुन+मुतफाइलुन \nओ) हरेक प/gऐंऐित मे फाइलातुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nफाइलातुन+ फाइलातुन+मफऊलात \nमफऊलात +फाइलातुन+ फाइलातुन \nफाइलातुन+ मफऊलात +फाइलातुन \nऔ) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै)  िवदेह सदेह:१२ || 89  \nमफऊलात +मफऊलात + फाइलातुन \nफाइलातुन+मफऊलात +मफऊलात \nमफऊलात +फाइलातुन+मफऊलात \nअं) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग ( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमफाईलुन +मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \nमु/gऐ0ूतफइलुन +मफाईलुन +मफाईलुन \nमफाईलुन +मफाईलुन+मफाईलुन \nअः) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाईलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n  \nमु/gऐ0ूतफइलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाईलुन \nमुफाईलुन+मु/gऐ0ूतफइलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \nमु/gऐ0ूतफइलुन +मुफाईलुन+ मु/gऐ0ूतफइलुन  \nक) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमफाईलुन+ मफाईलुन+ मुफाइलतुन \nमुफाइलतुन+मफाईलुन+ मफाईलुन \nमफाईलुन+ मुफाइलतुन + मफाईलुन  90 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nख) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर /gएंएयोग \n(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n  \nमुफाइलतुन +मुफाइलतुन +मफाईलुन \nमफाईलुन +मुफाइलतुन +मुफाइलतुन \nमुफाइलतुन +मफाईलुन+मुफाइलतुन \nआब आगूक हरेक वग/gऐंड लेल  एनािहते तीन-तीनटा बहर बनैत रहत। हम समयक \nअबाभक/gएूऐ कारणै नै दए रहल छी। अह/gऐंऐ सभ  समय-समय पर एकरा बनबैत \nरहब। आब ऐठाम देखू जे कुल िमला कए ऐ िववरणमे 56 टा वग/gऐंड अिछ आ \nहरेक वग/gऐंडमे तीन -तीन टा बहर अिछ मने ऐ खंडमे कुल 168टा बहर भेल। \n \n  \nग) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग ( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nघ) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nङ) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nच) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n  \nछ) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै)  िवदेह सदेह:१२ || 91  \nज) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nझ) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nञ) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n  \nट) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nठ) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nड) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nढ़) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nण) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n त) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  एक बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन  केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n थ) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर एक बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n  92 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n द) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n ध) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंए योग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n न) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nप) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर एक  बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n फ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n ब) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n भ) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n म) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \nय) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n र) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \nल) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर  िवदेह सदेह:१२ || 93  \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n व) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n श) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एक रो तीन /gएंआप हेतै) \nष) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nस) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nह) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n/gएआए) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n/gएआआ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n /gएआऐ) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n ऋ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n लृ) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै)  94 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n कृ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर आ मुफाइलतुन केर एक बेर /gएंएयोग (एकरो \nतीन /gएंआप हेतै) \nखृ) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nगृ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n घृ) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n चृ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nछृ) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमुदा ऐ 213 बहरमेसँ मा/gएआआ  तेरहे टा बहु/gएंएचिलत छै। आ बाद ब/gऐंऐकी केर उपयोग \nमुजाइफ /gएंआपमे होइत छै। आब अह/gऐंऐ सभ ज/gएंआर कहब जे जखन मा/gएआआ तेरहे टा \nबहर /gएंएचिलत छै तखन एतेक देबाक कोन काज।  मुदा बेसी /gएंएचिलत नै हेबाक \nमतलब ई नै छै जे ई गलत छै। व/gऐ0ूतुतः बहरक /gएंएयोग  अ/gएउऐयास पर िनभ/gऐंडर छै \nआ हरेक शाइर अपना िहसाबसँ बहरक चुनाब करैत छिथ। भए सकैए जे जािह \nबहरक/gएूऐ अरबी जीह पर किठनाह लागल हो से मैिथलीमे सहज लागए तँए ई सभ \nदेल गेल अिछ। तँ देखी ई तेरह टा बहु-/gएंएचिलत बहर आ ओकर नामक/gएूऐ। ई \nतेरहटा बहर एना अिछ-------- \nक) बहरे-खफीफ------एकर मूल /gएध7विन  छैक \"फाइलातुन-मु/gऐ0ूतफइलुन -फाइलातुन\"| \nएकर ढ़/gऐंऐचा छैक ------ \n \n S-I-S-S + S-S-I-S + S-I-S-S  िवदेह सदेह:१२ || 95  \nख) बहरे-जदीद----- एकर मूल /gएध7विन छैक \"फाइलातुन- फाइलातुन-मु/gऐ0ूतफइलुन \"| \nएकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---------- \nS-I-S-S + S-I-S-S + S-S-I-S \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे जदीदमे अिछ- \n \n  \n \n  \nचादरो फाटल सड़ल बड उठबै कखन \nबािढ़ एलै भासलै घर बनतै कखन \nकोन कोना नाह भेटत मजधार मे \nराित िदनकर िदन क' च/gऐधएा बूझै कखन \nचोिर भेलै चैन आ चाहो के अमल \nदेह टूटै दोष अनका देबै कखन \n \n  \nड/gऐंऐग लागै दैब के अधगेरे जखन  \nपािन मानव एक बूँदो म/gऐंऐगै कखन  \nबेचबै बेटा जँ िजनगी बचतै तखन \nअिमत कह ने पािन सगरो घटतै कखन \nफाइलातुन-फाइलातुन-मु/gऐ0ूतफइलुन   96 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n{ I-U-I-I-I-U-I-I-I-I-U-I} एक बेर सब प/gऐंऐित मे \nबहरे-जदीद \nग) बहरे-सरीअ----- एकर मूल /gएध7विन छैक \" मु/gऐ0ूतफइलुन - मु/gऐ0ूतफइलुन -\nमफऊलात\" | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ------- \n \n S-S-I-S + S-S-I-S + SSSI \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे सरीअमे अिछ----- \n \n  \nभेटल अह/gऐंऐके संग हमरा जिहयेसँ \nिजनगी हमर लेलक करोटो तिहयेसँ \nहम एकरा की कहब छल एहन भाग \nबैसल छलौँ हम बाटमे दुपहिरयेसँ \n \n  \n \n  \nगेलौँ िशखरपर भेल जे एगो /gऐ0ूपश/gऐंड \nजुिड़ गेल /gएआधास /gएंएाण संगे तिहयेसँ \nछी /gए7एयानके पेटी अह/gऐंऐ जादू गजल \nशाइरक कोनो कलम लागै हँिसयेसँ \nहम भेल नतम/gऐ0ूतक िलखब कोना श/gएउएद   िवदेह सदेह:१२ || 97  \nशाइर अिमत छी संग हमरा जिहयेसँ \n \n मु/gऐ0ूतफइलुन -मु/gऐ0ूफइलुन -मफऊलात \n \n  \n( I-I-U-I +I-I-U-I + I-I-I-U ) \n \n बहरे-सरीअ \nघ) बहरे-करीब------ एकर मूल /gएध7विन छैक \" मफाईलुन- मफाईलुन- फाइलातुन\"| \nएकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---- \nI-S-S-S + ISSS + S-I-S-S \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे करीबमे अिछ---- \nिबसरलौँ जग िपबै छी बोतल शराबक \nमनक मारल चुमै छी बोतल शराबक \n \n  \nहमर छै जीत तिड़खानामे िपयाबू \nअपन नामे िलखै छी बोतल शराबक \n हमर छै जान ई अंगुरक पािन नै छै \n \nबनै शोिणत िकनै छी बोतल शराबक \n \n  \nशहर के कोन मैखान जत' िपलौँ नै  98 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nजहर दद/gऐंडक कहै छी बोतल शराबक  \nिगलाससँ आब पल भिर दो/gऐ0ूती क ' देखू \nघर /gऐ0ूवग/gऐंडक रहै छी बोतल शराबक  \n \n  \n \n जनम भेलै इयादक तिहयेसँ झूमैँ \n \n अिमत संगे रखै छी बोतल शराबक \nमफाईलुन-मफाईलुन-फाइलातुन \nबहरे-करीब \n \n ङ) बहरे-मुशािकल------- एकर मूल /gएध7विन छैक \" फाइलातुन- मफाईलुन- \nमफाईलुन | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---- \n \n S-I-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S \n \n  \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे मुशािकलमे अिछ— \nहमर नेहक सजा िजनगी जड़ा देलक \nगीत दद/gऐंडक बना िजनगी कना देलक  \nछै अनिच/gएधधहार अपने नाम एखन यौ \nखेल झूठक जमा िजनगी हरा देलक \nनोर बहतै त' हमरे पर हँसत दुिनय/gऐंऐ  िवदेह सदेह:१२ || 99  \nकसम झूठे गना िजनगी िलखा देलक \n \n  \n \n  \n \n जहर के /gएंएेम मे खूनो जहर  भेलै \nद/gऐंऐत िवरहक गड़ा िजनगी िवषा देलक \n \nगाम उजड़ल शहर कानल हँसल जत' ओ \n \nभवर एहन फँसा िजनगी बझा देलक \n \n नै मवाली अह/gऐंऐ हमरा कहू देिखक' \n \n नेह पागल बना िजनगी डरा देलक \nजीब कोना बचल िजनगी कहू एखन \nअिमत मौतसँ सटा िजनगी मुआ देलक \nफाइलातुन-मफाईलुन-मफाईलुन \n \n बहरे-मुशािकल \n \n  \nच) बहरे-कलीब-------- एकर मूल /gएध7विन छैक \"फाइलातुन—फाइलातुन--- \nमफाईलुन\" | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक --- \nSISS--- SISS---- ISSS \nदेखू अ िमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे कलीबमे अिछ-----  100 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nयुग िव/gएआऐानक शोध एखन क ' देखै छी \nअपन मन परबोध एखन क' देखै छी \nरहत जगमे अमर मानव मरत दानव \nनव मशीनक रोध एखन क' देखै छी \nभाग बनतै मा/gएआआ दस खा क ' रसगु/gएउधला \n \n शि/gए70त के हम बोध एखन क ' देखै छी \nस/gएआू सी ओ टू बनल झूठ  आँ/gए70सीजन  \nकाब/gऐंडनक अबरोध एखन क ' देखै छी \nडािह हम सं/gऐ0ूकार सं/gऐ0ूकृित  मु/gऐ0ूकै छी \nमान लेल /gऐधउोध एखन क ' देखै छी \nदेश चलबै छी त' सब राज के देखू \nजोिड़ कर अनुरोध एखन क' देखै छी \nबहरे-कलीब \nछ) बहरे असम------- एकर मूल /gएध7विन छैक फाइलातुन --- मफाईलुन--- \nफाइलातुन | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक---SISS---- ISSS--- SISS \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे असममे अिछ— \nआब आिगक पता पुछतै पािन ऐठ/gऐंऐ \nनै जड़त यौ कतौ घर िलअ जािन ऐठ/gऐंऐ \nकखन धिर लोक जड़तै चुप जानवर बिन  िवदेह सदेह:१२ || 101  \nतोड़बै जउर से लेतै ठािन ऐठ/gऐंऐ \nछै दहेजो त' महगाई कम कह/gऐंऐ छै \n \n ओझरी सोझरेतै िलअ मािन ऐठ/gऐंऐ \nबदलतै समय सगरो नवका जमाना \n नै जँ बदलत त' ओ मरतै कािन ऐठ/gऐंऐ \n जे जनम देलकै हुनका िबसरलै सब \nम/gऐंऐथ पर जनकके रखतै फािन ऐठ/gऐंऐ \nभाइ मे उठम-बजड़ा नै आब हेतै \nआइ त' /gऐ0ूवग/gऐंड के देबै आिन  ऐठ/gऐंऐ \nआिग पर पािन नेहक हँिस ढ़ािर िदअ ने \n \n अिमत सब के िमला सुख िलअ सािन ऐठ/gऐंऐ \n \n  \n \n फाइलातुन-मफाईलुन-फाइलातुन \n \n( I-U-I-I + U-I-I-I + I-U-I-I ) \n \nबहर-असम \n \n ज) बहरे कबीर----- एकर मूल /gएध7विन छैक मफऊलातु--- मफऊलातु--- \nमु/gऐ0ूतफइलुन | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---SSSI--- SSSI--- SSIS \n \n  \n  102 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n  \n \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे कबीरमे अिछ----- \nअसगर जनम लेलहुँ असगरे जी रहल \nअपने भाग अपनेपर भरोसा बचल \nमोनक खेतपर बजड़ा अपन खाइ छी \nगलती अपन त/gएूऐए बाट क/gऐंऐटसँ भरल  \n \n  \nमोजर नै िसनेहक भेल किहयो हमर \n अपने तोिड़ नाता शहर मे जी रमल \n \n दै छी दोष नेताके िकए आब यौ \n \n  \nअपने भोट दै छी घ/gएूऐट अपने कटल  \nलोभी छी अधम छी अिमत भटकै सगर \nप/gएआएक नै अप/gएआएक मोन अपने बनल  \nमफऊलातु-मफऊलातु-मु/gऐ0ूतफइलुन ( दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव + दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव \n+दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड सँ बनल बहरे-कबीर ) \n \n झ) बहरे सगीर----- एकर मूल /gएध7विन छैक मु/gऐ0ूतफइलुन --- फाइलातुन---- \nमु/gऐ0ूतफइलुन | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक --SSIS--- SISS--- SSIS \n \n देखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे सगीरमे अिछ-----  िवदेह सदेह:१२ || 103  \n \nञ) बहरे-सरीम----- एकर मूल /gएध7विन छैक मफाईलुन --- फाइलातुन--- फाइलातुन \n| एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ------- ISSS + SISS + SISS \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे सरीममे अिछ-िकए एखन \nमोन हमर शाइर बनल छै \nिलखल जेकर नाम ओ एखन कटल छै \nबनाबी हम /gएंआप जे श/gएउएदक नगरमे \n \n नगर ओकर नैनके लागै जहल छै \n \n गजल जेहन हम िलखै सबिदन छलौँ से \n \n कह/gऐंऐ हमरा मोनमे ओहन गजल छै \n \nिदनक काटै रौद राितक चान धधकै \nबहर मारै जान पथ क/gऐंऐटक बनल छै \nकखन हारब जीवनक अनमोल पारी \nअिमत जा धिर छी करै शेरक कहल छै \nमफाईलुन-फइलातुन-फइलातुन \nबहरे -सरीम \n \nट) बहरे सलीम----- एकर मूल /gएध7विन छैक --- \"मु/gऐ0ूतफइलुन -- मफऊलातु--- \nमफऊलातु\"| एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---- \n \n   104 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nSSIS + SSSI + SSSI \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे सलीममे अिछ-- \nिखड़कीसँ सीधे देखै छलौँ हम चान \nघन ितिमर मोनक छ/gऐंऐटै छलौँ हम  चान \nहेतै अपन फेरो भ/gएूऐट ओतै जा क ' \nत/gएूऐ जािग आशा लगबै छलौँ हम  चान \nिदन भिर समाजक पहरा कतेको नयन \n \n  \nछिव संग तोहर भटकै छलौँ हम चान \nलागै तरेगण लोचन पलक झपकैत \nबिन मेघ घोघट लागै छलौँ हम चान \nशुभ राित फेरो भेटब अिमय नेहक ल' \nसब िदन अिमत नव आबै छलौँ हम चान \nमु/gऐ0ूतफइलुन -मफऊलातु-मफऊलातु \n{दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव } \n \n  \nबहरे-सलीम \nठ)बहरे हमीद----- एकर मूल /gएध7विन छैक --- \"मफऊलातु---- मु/gऐ0ूतफइलुन ---- \nमफऊलातु\"| एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---  िवदेह सदेह:१२ || 105  \nSSSI + SSIS + SSSI \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे हमीदमे अिछ— \nनै जीयत शराबक नशा लागल लोक \nकोना हँसत कोनो दुखक खेहारल लोक \nकाठी फेकबै आिग उठतै बोतलसँ \nनै रहतै जवानी अपन जाड़ल लोक \nके कानत कतौ आन लेए क'ह एत' \n \n नै छै समय ककरो अपन भागल लोक \n \n दै छै स/gऐंऐस कखनो अपन धोखा आब  \nएहन नेहमे छै िकए पागल लोक \nजड़तै एक दोसर सँ िजनगी मे जखन \n \n कटतै घ/gएूऐट अपने सबर हारल लोक  \n/gएआएण भिर के नवल दो/gऐ0ूत नै चाही आब \nहमरा अिमत चाही अपन झाड़ल लोक \nमफऊलातु-मु/gऐ0ूतफइलुन -मफऊलातु \nबहरे-हमीद \nड) बहरे हमीम--- एकर मूल /gएध7विन छैक -- \"फाइलातुन--- मु/gऐ0ूतफइलुन --- \nमु/gऐ0ूतफइलुन \" |एकर ढ़/gऐंऐचा छैक --  106 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nSISS + SSIS + SSIS \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे हमीममे अिछ- \nआइ नौला* मे माछ चल मारब कने \nजाल म/gए7ूछरदानी वला फेकब कने \nबहुत िटकुला छै खसल गाछी भरल छै \nओकरो झोरी भिर क' चल आनब कने \nमाछ चटनी खाएब रोटी भात रौ \n \n डोलपाती चल संग मे खेलब कने \n \n छोट बौआ छी पैघ सन छै सोच रौ \nआब कखनो संसार नै ब/gऐंऐटब कने \nएक छी हम सब एक थारी मे रहब \nअिमत नवका िमिथला अपन म/gऐंऐगब  कने \nफाइलातुन-मु/gऐ0ूतफइलुन -मु/gऐ0ूतफइलुन  \n  \nबहरे-हमीम \n \n  \n \n  \nऐक/gएूऐ अितिर/gए70त केओ  चािर-चािरटा /gएंू/gएंंक समूह सेहो बना सकैत छिथ। मुदा \nऐठाम ई मोन राखू जे गजल पूरा-पूरी उ/gए7ूचारण आ संगीतक िनयम पर आधािरत  िवदेह सदेह:१२ || 107  \nछै तँए बड़का-बड़का प/gऐंऐित गेबामे नै बनतै तँए ई चािर आ ओिहसँ बेसी /gएंू/gएंं \nबला गजलक सफलता बहुत क/gएउूम भेटतै। आ जखन  देिखए रहल िछऐ जे \nजखन 213 मे टा मा/gएआआ तेरहे टा /gएंएचिलत छै जे की तीन /gएंू/gएंंक  समूह िथक। \nतखन चािर आ ओिहसँ बेसी बलाक सफलता कतेक हेतै से अंदाजा लगा सकैत \nछी अह/gऐंऐ।  \nआब हमरा लोकिन इ जानी जे अरबीक एिह आठो /gएंू/gएंंक/gएूऐ मैिथलीमे केना बदिल \nसकैत छी। मैिथलीमे दू /gएंएकारक छंद  प/gऐए0ित अिछ ----- माि/gएआआक आ वािण/gऐंडक | \n \n A) माि/gएआआक ------ एिहमे दू, तीन, चािर, प/gऐंऐच आ छह मा/gएआआा खंडके जोिड़ कए \nअ/gएआएर िव/gएधधयास कएल जाइत छैक। आ एिह  अ/gएआएर िव/gएधधयासक/gएूऐ गण कहल जाइत \nछैक। माि/gएआआक छंदमे प/gऐंऐच टा गण होइत अिछ ----- \n क) ण (णगण) = ि/gऐएआकल मने दू मा/gएआआाक खंड  \n ख) ढ ( ढगण) = ि/gएआआकल मने तीन  मा/gएआआाक खंड  \n ग) ड ( डगण) = चतु/gऐ0ऐकल मने चािर मा/gएआआाक खंड  \nघ) ठ ( ठगण) = पंचकल मने प/gऐंऐच  मा/gएआआाक खंड  \nङ) ट ( टगण) = षटकल मने छह मा/gएआआाक खंड  \nएिह गणक/gएूऐ अितिर/gए70त मैिथलीमे एक मा/gएआआा, सात मा/gएआआा आ आठ मा/gएआआाक वण/gऐंड \nिव/gएधधयास सेहो होइत छैक। मुदा ओकरा गण  निह मानल जाइत छैक। कारण \nएक मा/gएआआा अपूण/gऐंड भेल। तेनािहते सात वा आठ मा/gएआआा बला िव/gएधधयास कोनो ने कोनो \n/gएंूप/gएूऐ उपरक प/gऐंऐचो गणसँ िमलैत अिछ। उदाहरण लेल सात मा/gएआआाक  वण/gऐंड िव/gएधधयास \nदेखू---\" पिहराओल\" = IISSI । आब एिहमे देखू पिहल तीन मा/gएआआा मने ( IIS) \nचतु/gऐ0ऐकलक /gएंूप िथक आ अंितम दूनू मा/gएआआा मने ( SI ) ि/gएआआकलक /gएंूप िथक। \nआठ मा/gएआआाक लेल एहने सन ग/gएउ0प। उपरक प/gऐंऐचो मा/gएआआा िव/gएधधयासक/gएूऐ अलग -अलग \n/gएंूप/gएूऐ िलखल जा सकैए आ एिह िहसाब/gऐ70 ------ \nि/gऐएआकल - दू /gएंआप मे िलखल जाइत  अिछ----- \n1) घर = II  108 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n2) ओ = S \nि/gएआआकल - तीन /gएंआप मे िलखल जाइत  अिछ----- \n \n 1) िभजा = IS \n \n 2) अपन = III \n \n 3) आब = SI \n \n चतु/gऐ0ऐकल - प/gऐंऐच /gएंआप मे िलखल  जाइत अिछ----- \n \n 1) छॱड़ी = SS \n2) तकरा = IIS \n3) चुमान = ISI \n4) फेकल = SII \n5) सिदखन = IIII \nपंचकल- आठ /gएंआप मे िलखल जाइत  अिछ----- \n1) लड़ाकू = ISS \n2) ितलकोर = IISI \n3) हौह/gएआूी = SIS \n4) तरेगन = ISII \n5) सरधुआ = IIIS \n6) जागरण = SIII  िवदेह सदेह:१२ || 109  \n \n 7) अंगूर = SSI \n8) चहटगिर = IIIII \nषटकल - तेरह /gएंआप मे िलखल जाइत  अिछ-- \n1) सोहारी = SSS \n2) बपखौकी = IISS \n \n  \n3) सुधामयी = ISIS \n4) मादकता = SIIS \n5) असग/gएंूआ = IIIIS \n6) िसताएल = ISSI \n7) लालटेन = SISI \n8) खटखटाह = IIISI \n \n  \n9) मोतािबक = SSII \n10) अधमौगित = IISII \n11) सुरेबगर = ISIII \n12) राजभवन = SIIII \n13) चपलचरण = IIIIII  110 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nतँ चलू आब एिह प/gऐंऐचो गणसँ अरबी /gएंू/gएंं बनाबी। इ अरबी /gएंू/gएंं आठ अिछ । \nतँ देखू एकर िनयम----- \n1) जँ ि/gऐएआकलक (णगनक) एहन /gएंआप  जािहमे एकसर/gऐ70 दीघ/gऐंड मने--SS (जेना-जे, गे, \nखो, जो आिद) रहए आ तकरा बाद पंचकल (ठगण)क ओ /gएंआप रहए जािहमे \nपिहल वण/gऐंड लघु आ तकरा बाद दूनू दीघ/gऐंड (ISS) हो तँ जे /gएंआप बनत से उदू/gऐंड मे \n\"फाइलातुन\" कहबैत छैक। एकटा उदारहरण िलअ \" गे सुशीला\" एकर मा/gएआआा \n/gऐधउम अिछ (SISS) ---- आब एकरा \"फाइलातुन\" (SISS) सँ िमलाउ| एकरा \nएना देखू------ S + ISS = SISS \n2) जँ पंचकल (ठगण)क ओ /gएंआप  जािहमे पिहने दूटा दीघ/gऐंड आ तकरा बाद एकटा \nलघु हो (SSI) तकरा ि/gऐएआकल (णगन)क ओहन /gएंआपसँ जोड़ू जािहमे एकसर/gऐ70 दीघ/gऐंड \n(S) हो। तँ ओ \"मु/gऐ0ूतफइलुन \" ( SSIS) बनत। एकरा एना देखू---------SSI \n+ S = SSIS \n \n 3) जँ ि/gएआआकल (ढगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे पिहल लघु आ दोसर दीघ/gऐंड (IS) \nहो तकरा चतु/gऐ0ऐकल (डगण)क ओहन /gएंआपसँ जोड़ू जािहमे दूनू दीघ/gऐंड (SS) छैक। \nतखन जे बनत तकरा \"मफाईलुन\" (ISSS) बनत मने। उदाहरण लेल---िनशा \nएलै (ISSS)। एकरा एना देखू-----IS + SS = ISSS \n4) जँ चतु/gऐ0ऐकल (डगण)क ओहन /gएंआप  जकर शु/gएंआआतमे दूटा लघु आ अंतमे \nएकटा दीघ/gऐंड होइ मने (IIS) तकरा ि/gएआआकल (ढगण)क ओहन /gएंआपसँ जोड़ू जािहमे \nपिहल लघु आ अंितम दीघ/gऐंड मने (IS) तँ \"मुतफाइलुन\" (IISIS) बिन जाएत। \nएकरा एना देखू-------IIS + IS = IISIS \n \n 5) जँ पंचकल (ठगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे पिहल लघु दोसर दीघ/gऐंड आ तकरा \nबाद अंितम दूनू लघु मने (ISII) हो तकरा ि/gऐएआकल (णगण)क ओहन /gएंआपसँ जोड़बै \nजािहमे एकटा दीघ/gऐंड होइक मने (S) तँ मफाइलतुन बिन जाएत। एकरा एना देखू-\n-----ISII + S = ISIIS \n6) जँ चतु/gऐ0ऐकल (डगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे दूनू दीघ/gऐंड हो (SS) मने तकरा \nि/gएआआकल (ढगण)क ओहन /gएंआपसँ जािहमे पिहल दीघ/gऐंड आ अंितम लघु (IS) मने हो  िवदेह सदेह:१२ || 111  \nतँ \"मफऊलात\" (SSIS) बनत। एकरा एना देखू-----SS + IS = SSIS \n7) पंचकल (ठगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे पिहल लघु आ तकरा बाद दूनू दीघ/gऐंड हो \nमने (ISS) से \"फऊलुन\" कहाइत अिछ। एकरा एना देखू------ ISS \n8) पंचकल (ठगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे पिहल दीघ/gऐंड आ तकरा बाद लघु तकरा \nबाद फेर दीघ/gऐंड हो मने (SIS) से \"फाइलुन\" कहल जाइत अिछ। एकरा एना \nदेखू------SIS \n \n ***** मा/gएआआा गनबाक लेल मोन राखू जािह अ/gएआएरमे \"अ\", \"इ\", \"उ\", \"ऋ\" एवं \n\"लृ\" नुकाएल हो तकरा लघु मानू आ तकरा बाद सभक/gएूऐ दीघ/gऐंड। संगिह संग \nअनु/gऐ0ूवार तँ दीघ/gऐंड अिछ मुदा च/gएधध/gू0ंिबंदु लघु।संगिह-संग जँ कोनो श/gएउएदमे संयु/gए70ता/gएआएर \nहुअए तँ तािहसँ पिहलेक अ/gएआएर दीघ/gऐंड भए जाइत छैक चाहे ओ लघु िकएक ने \nहुअए। उदाहरण लेल-- /gएंए/gएधूय/gएआए श/gएउएदमे दूटा संयु/gए70ता/gएआएर अिछ पिहल /gएधूय एवं /gएआए। \nआब एिहमे देखू \"/gएधूय \" सँ पिहने \"/gएंए\" अिछ तँए ई दीघ/gऐंड भेल आ \"/gएआए\" सँ पिहने \n\"/gएधूय \" अिछ तँए इहो दीघ/gऐंड भेल। ई िनयम जँ दू टा अलग-अलग श/gएउएद हो तैयो \nलागू हएत जेना उदाहरण लेल--- हमर /gएंएेम छी अह/gऐंऐ... ऐमे \"/gएंएे\" संयु/gए70ता/gएआएर भेल \nआ तािहसँ पिहने बला श/gएउएद \" र\" दीघ/gऐंड भए जाएत। मतलब जे \"हमर\" श/gएउएदक \nअंितम अ/gएआएर \"र\" दीघ/gऐंड भए जाएत । मुदा इ मोन राखू \"/gएधधह \" आ \"/gएउूह \" \nसंयु/gए70ता/gएआएरसँ पिहने बला श/gएउएदमे लघु दीघ/gऐंड निह होइत छैक। जेना की \"कु/gएउूहार \" \nमे \"/gएउूह \" सँ पिहने \"कु\" दीघ/gऐंड निह भेल तेनािहते \"क/gएधधहाइ \" श/gएउएदमे सेहो \"/gएधधह \"सँ \nपिहने \"क\" वण/gऐंड दीघ/gऐंड निह भेल। /gएआए , /gएआआ आ /gएआऐ संयु/gए70ता/gएआएर अिछ।तेनािहते.... /gएंए, \nव/gऐंड, आिद सेहो संयु/gए70ता/gएआएर अिछ।  \n \n बहुत गोट/gऐ70क/gएूऐ सम/gऐ0ूया होइत  छि/gएधधह जे इ लघु-दीघ/gऐंड कोना होइत छै। /gएंए/gऐ0ूतुत अिछ \nिकछु उदाहरण--- \n \n  \n \n िबगिड़----------- एिह श/gएउएदक/gएूऐ /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड मानू वा दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव मानू। बहरक जेहन  112 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nज/gएंआरित हो। अरबी बहरमे तीन  टा लघु सँ कोनो बहर नै छै तँए लघु-लघु-लघु \nमानबाक कोनो ज/gएंआरित नै।  \nहुनकर---------- एिह श/gएउएदक/gएूऐ दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड मानू वा दीघ/gऐंड-लघु-लघु मानू वा लघु-लघु-\nदीघ/gऐंड दीघ/gऐंड मानू जेहन  ज/gएंआरित हो। अरबी बहरमे चािरटा लघु सँ कोनो बहर नै \nछै तँए लघु-लघु-लघु-लघु मानबाक कोनो ज/gएंआरित नै।  \nघर------- एिह श/gएउएदक/gएूऐ दीघ/gऐंड मानू वा लघु-लघु बहरक जेहन ज/gएंआरित हो।  \nचोर------ इ साफे तौर पर दीघ/gऐंड-लघु अिछ। \n \n  \n \n  \nजँ कोनो शेरमे एना प/gऐंऐित  छै--- िबगिड़ चलै । \nआब एिह दू श/gएउएदक/gएूऐ बा/gएधधहू। या तँ अह/gऐंऐ \" िबग\" मने एकटा दीघ/gऐंड मानू आ \"िड़\" \nमने एकटा लघु फेर \"च\" एकटा लघू भेल आ \"लै\" एकटा दीघ/gऐंड। एकर मतलब \nजे \" िबगिड़ चलै\" केर संभािवत बहर भेल-- दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड।  \nएिह श/gएउएदक/gएूऐ एकटा आर /gएंआप दए  सकैत छी जेना की---- \"िब\" के लघु मानू \n\"गिड़\"क/gएूऐ दीघ/gऐंड मानू आ फेर \"च\" एकटा लघू भेल आ \"लै\" एकटा दीघ/gऐंड। एकर \nमतलब जे \" िबगिड़ चलै\" केर संभािवत बहर भेल--- लघु-दीघ/gऐंड-लघु-दीघ/gऐंड।  \nआब एिह दू /gएंआपक/gएूऐ अह/gऐंऐ बहरक  िहसाब/gऐ70 /gएंएयोग क/gएंआ। कतेको आदमी \" िबग\" क/gएूऐ \nदीघ/gऐंड मानताह फेर \"िड़\" \"च\" क/gएूऐ िमला दीघ/gऐंड मानताह आ \"लै\" भेल दीघ/gऐंड मने \nदीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड -दीघ/gऐंड मुदा इ /gएंआप गलत  भेल। िकछु िदन पिहने हम ओम /gएंएकाश आ \nअिमत जीक/gएूऐ कहने छिलअि/gएधधह जे एना कए सकैत  छी। मुदा तखन हमर /gएआऐान \nक/gएउूम छल। हुनका दूनू गोट/gएूऐक/gएूऐ अलावे सभ गोटेसँ आ/gऐउडह जे ओ आब एना नै \nकरिथ। \nमैिथलीमे वत/gऐंडनीक/gएूऐ िहसाब/gएूऐ ई  उदाहरण देखू----  िवदेह सदेह:१२ || 113  \nलए---- /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड \nलs------ /gऐं0/gऐ0ूव  \n \n ल'------ /gऐं0/gऐ0ूव  \nलय--- /gऐं0/gऐ0ूव -/gऐं0/gऐ0ूव वा दीघ/gऐंड \nइएह िनअम कए, कs वा स', भए भs वा भ' लेल छै आन /gएंएा/gएंआप लेल एहने \nबात बूझल जाए। \nB) वािण/gऐंडक छंदमे तीन -तीन मा/gएआआा खंडक आठ िव/gएधधयास कएल जाइत अिछ। एिह \nतीन-तीन खंडक गनणा \"दशा/gएआएरी\" प/gऐए0ितसँ कएल जाइत अिछ। इ एक /gएंएकारक \nसू/gएआआ अिछ। इ सू/gएआआ  अिछ-----\"यमाताराजभानसलगा\"। एिह दसो अ/gएआएरमेसँ पिहल \nआठ अ/gएआएर आठो गणक नामक पिहल  अ/gएआएर िथक। आ इ आठ गण अिछ ----- \nय = यगण \n \n मा = मगण \n ता = तगण \n रा = रगण \nज = जगण \n \n भा = भगण \n \n न = नगण \n \n स = सगण \n \n आ अंितम दूटा अ/gएआएर \"लगा\" कोनो गण निह अिछ। कारण इ जे वािण/gऐंडक \nछंदमे तीन-तीन मा/gएआआा होइत छैक। मुदा \"लगा\" केर बाद कोनो अ/gएआएर निह  114 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअिछ। तँए \"स\" के बाद कोनो गण निह बिन सकैत अिछ। आब गण बनेबाक \nतरीका देखू---- अह/gऐंऐ जे गण बनबए चाहैत छी तकर पिहल अ/gएआएर आ तकरा \nबादक दू अ/gएआएर आरो िलअ। जे अ/gएआएर /gऐधउम आएत तकर मा/gएआआा गणक मा/gएआआा \nकहाएत। उदाहरण लेल मानू हमरा \"मगण\" बनेबाक अिछ तँ सभसँ पिहने \"मा\" \nिलअ तकरा बादक दूश/gएउएद अिछ  \"तारा\"। आब एकरा एकठाम लेने \"मातारा\" \nबनत। आब एकर मा/gएआआा अिछ ---SSS | तँ इ भेल \"मगण\"। एकटा आर \nउदाहरण िलअ मानू हमरा जगण बनेबाक अिछ तँ ज िलअ आ तकरा बाद दू \nश/gएउएद अिछ \"भान\"। तँ दूनू िमला कए \"जभान\" बनत मने \"जगण\" केर मा/gएआआा \n/gऐधउम ISIअिछ। एनािहते आठो गण बनैत अिछ। आठो गणक /gएंूप देल जा रहल \nअिछ----- \n \n गणक नाम \nदशा/gएआएरी खंड  \nमा/gएआआा /gऐधउम  \nयगण \n \n यमाता \n \n ISS \n \n मगण \n \nमातारा \n \n SSS \n \n तगण \n  िवदेह सदेह:१२ || 115  \n ताराज \n \n SSI \n \n रगण \n \n राजभा \n \n SIS \n \n जगण \nजभान \n \nISI \n \n भगण \nभानस \nSII \nनगण \nनसल \nIII \n \n सगण \n \n सलगा \nIIS  116 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n तँ चलू आब एिह आठो गणसँ अरबी /gएंू/gएंं बनाबी। इ अरबी /gएंू/gएंं आठ अिछ । \nतँ देखू एकर िनयम---- \n1) यगण (ISS)सँ पिहने एकटा दीघ/gऐंड लगेने \" फाइलातुन\" बनत। मने S + \nयमाता = SISS = फाइलातुन \n( वैकि/gएउधपक /gएंूप/gऐ70 एनाहुतो कए  सकैत छी------- रगण मने (SIS) क/gएूऐ बाद एकटा \nआर दीघ/gऐंड लगेने \"फाइलातुन\" बनत।मने SIS + S = SISS \n2) रगण (SIS)सँ पिहने एकटा दीघ/gऐंड लगेने \" मु/gऐ0ूतफइलुन \" बनत। मने S + \nरगण = SSIS = मु/gऐ0ूतफइलुन  \n \n (वैकि/gएउधपक /gएंूप/gऐ70 एनाहुतो कए  सकैत छी----- तगण मने (SSI) क/gएूऐ बाद एकटा \nआर दीघ/gऐंड लगेने \"मु/gऐ0ूतफइलुन \" बनत। मने SSI + S = SSIS) \n \n 3) यगण (ISS) क/gएूऐ बाद एकटा दीघ/gऐंड लगेने \"मफाईलुन\" बनत। मने ISS + \nयगण = ISSS = मफाईलुन \n(वैकि/gएउधपक /gएंूप/gऐ70 एनाहुतो कए  सकैत छी---- मगण मने (SSS) सँ पिहने एकटा \nलघु लगेने \"मफाईलुन\" बनत। मने I+SSS = ISSS \n4) रगण (SIS) सँ पिहने दूटा लघु लगेने \"मुतफाइलुन\" बनत। मने II + रगण \n= IISIS = मुतफाइलुन \n( वैकि/gएउधपक /gएंूप/gऐ70 एनाहुतो कए  सकैत छी--- सगण मने (IIS) क/gएूऐ बाद एकटा \nलघु आ तकरा बाद एकटा दीघ/gऐंड लगेने \"मुतफाइलुन\" बनत। मने IIS + I + S \n= IISIS = \n \n 5) जगण मने (ISI) क/gएूऐ बाद  एकटा लघु आ तकरा बाद एकटा दीघ/gऐंड लगेने \n\"मुफाइलतुन\" बनत। मने ISI + I + S = ISIIS \n \n   िवदेह सदेह:१२ || 117  \n \n 6) मगण मने (SSS) के बाद एकटा लघु लगेने \"मफऊलात\" बनत। मने \nSSS + I = SSSI = ","size_mb":3.66,"has_text":true},"Sadeha 13.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 13.pdf","name":"Sadeha 13.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह सदेह -१३ \n(िवदेह-सदेह १३, िवदेह www.videha.co.in  पेटार (अंक ११६-१२०) सँ,  \nमैिथलीक सवलg3छउलg2अइेलgथउइ  गलg32थ  आ पलg32थ क एकटा समानालg288तर  संकलन) \n \nि व दे ह  मैि थ ल ी  स ा ि ह /g284 य  आ /g288 द ो ल न :  म ा नु ष ी ि म ह सं /g304 कृ त ा म् \n \nिवदेह -/g262थम मैिथली प ाि/g252क ई -पि/g255का  \nISSN 2229-547X VIDEHA  \nस /g294 प ा दक : गजेलg288लgथ0छ ठाकुर।  स ह -स /g294 प ा दक : उमेश म लg283ड ल।  \nस ह ा य क  स /g294 प ा दक : िशव कुमार झा आ मुलg382ाजी (मनोज कुमार कणलg3छउ)। \nभ ा ष ा -स /g294 प ा दन : नागेलg288लgथ0छ कुमार झा आ पलg3उइीकार िवलg32थानलg288द झा।  \nक ल ा -स /g294 प ा दन : लg2इछयोित झा चौधरी आ रिलg302म रेखा िसलg288हा।  \nस /g294 प ा दक - श ो ध -अ/g288 वे षण : डॉ. जया वमलg3छअ आ डॉ. राजीव कुमार वमलg3छअ।   \nस /g294 प ा दक : न ा ट क - रं ग मं च -च ल ि च /g255 - बेचन ठाकुर।  \nस /g294 प ा दक - सू च न ा -स /g294 प क/g361- स म ा द : पूनम मंडल आ िलg2छ2यंका झा।  \nस /g294 प ा दक - अ नु व ा द ि व भ ा ग : िवनीत उलg28थपल।  \n \n \n \n/g257ुित   /g262काशन   2 \n \nऐ पोथी क सवलg3छअिध  कार सुरिलg2अ2  त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया लg2छ2ित  एवं िर कॉिडंग सिह त इलेलg2इ0 लg399ॉिन क अथवा यलg3छथिलg2अअ  क, कोनो \nमालg28इ य मसँ, अथवा लg2अ3ानक संलg39उहण वा पुनलg2छ2लg3छउयोगक लg2छ2णाली लg32अारा कोनो लg2छअपमे पुनलg2छथलg28थ पािद त \nअथवा संचािर त-लg2छ2सािर  त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \nISSN: 2229-547X \n \nमूलg298 य  : भा. लg2छअ. २००/- \nसंलg30थ क रण : २०१३ \n \n© लg2अइुित   लg2छ2काशन  \n \n \n/g257ुित   /g262काशन  \nरिज लg30थ टडलg3छउ आ◌ॅिफ  स : ८/२१, भूतल, लg288 यू राजेलg288 लgथ0छ  नगर, नई िद लg298 ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैलg2इ0 स - (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite  : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at  : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset  by  : Umesh Mandal. \n \nDistribu tor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५ , ९९३१६५४७४२  \n \nVideha Sadeha 13 : A Collection of Maithili Prose a nd Verse \n(source:Videha e-journal at www.videha.co.in).  \n \nअ नु/g389 म  \nग जे /g288 /g406  ठ ाकु र  स/gध9हपादकीय  \n   ि व ह ि न क थ ा  \nरामिव लास साहु   घुसहा घर / इमानदारीक पाठ/ बौआ बाजल \n \nस/gधछहयनारायण  झा  सुिटया  \nमु/g3छधी कामत   क/g373सर  \nजगदान/gधछछद झा मनु  /gध6धेमक बिल  \nअिमत िम/gधघ7   पिरभाषा \nस/gधछछदीप कुमार साफी  साउस पुतोहु/ सगुन \n  लघुकथा \nकैलास दास  ल/g363ज  \nवीरे/gधछछ /gहो6  कुमार यादव  बाबाक गाछी \nडॉ अ/gध6घ णा चौधरी  छलना \nडॉ. अजीत िम/gधघ7   /g3ोचयथा   \n \nजगदीश /gध6धसाद म/gधछ3 ड ल इमानदार घूसखोर \nकािमनी कामायनी  कठजीब \nजगदान/gधछछद झा मनु  कमलू \nखुशबू झा   /gध6हपाली \n  /g262 ब /g288 ध -ि न ब/g288 ध -स म ा ल ो च न ा  \nसंजीव कुमार शमा महाकिव  पं. लालदासक १५६म जयंती समारोह \nस/gधछछदीप कुमार साफी  आ/gधछहमकथा \nउमेश म/gधछ3डल  दोसर चरणक पिहल सगर राित दीप जरय \nदरभंगामे स/gध9हप/g3छध - िडिजटल फॉम/g36चमे ३७ टा पोथीक \nलोकाप/g36चण   \n/gध6धमोद रंिगले  /gध6धच/gधछ3ड /gध6धयोग क एलिथ नया हिथयार- मधेसी मोच/g36घ \nबेवकुफ बनए लेल भऽ गेल तैयार \nआशीष अनिच/gधछछहार   मािहया/ लघु-दीघ/g36च िनण/g36चय   \nडॉ. कैलाश कुमार िम /gधघ7 मेवाड़ आ मालवाक स/g36हझी लोककला : एक पिर चय \nगजे/gधछछ/gहो6  ठाकुर  िव/g3धहापित : िकछु /gध6धचिलत कु/gध6धचारक िनराकरण  \nरामभरोस कापिड /gहचोमर  /gहध7ेन स/g36हगसं चीनमे भ/g37ोटघ/g36हट    \n \nनागे/gधछछ/gहो6कुमार  कण/g36च  सुिजत कुमार झा पर \nखुशबू झा   मैिथली कथा सं/g39चह िज/g3च9ी पढ़लापर \nनव/g37ोदु कुमार झा  आिथ/g36चक संकट मे चेतना, दू िदनक हएत समारोह \nपूनम म/gधछ3डल  १.दाग ( उप/gधछछ यास) : गौरीनाथ- लोकाप/g36चण २.\"सगर \nराित दीप जरय\"क दोसर फेज (चरण)क पिहल \nसगर राित दीप जरय ०१ िदस/gध9हबर २०१२ शिन \nिदन स/gधछछ/gधछ7याक/gधह3 क/gधह3 दरभंगामे ३.सम/gधछछवय २-४ नव/gध9हबर \n२०१२ इि/gधछ3डया हैबीटेट  से/gधछछटर भारतीय भाषा \nमहो/gधछहसव / िव देह िव चार गो/g3ो3 ठी एक झलक \nहिरशंकर /gधघ7ीवा/g3ोहतव  “शलभ\" म/gधछछ/gधघघ/gहो6/gहच6ा ऋ/g3ो3य/gधघ7ृ/g3चघ - िह/gधछछदीसँ मैिथली अनुवाद  \nिवनीत उ/gधछहपल  \n \n   प /g324  \nिकशन कारीगर   घोटालाबला पाइ \nअजीत िम/gधघ7   दीआबाती \n/g3ोधयाम दिरहरे  ओबामा ओबामा ओबामा \nिमिहर झा   िवदागरी/ गजल   \n \nपंकज चौधरी (नवल/gधघ7ी)  चािरटा गजल \nिब/gधछछदे/gधघछर ठाकुर  अभागलमे शुभकामना एक   /अ/g3ोहपतालक हाल   \n/जनकपुरक रे/gध9छवे  /एक एहनो नारी /गजल १-२/ \nगीत १-२/ चेतना  \nअिमत िम/gधघ7   भगवती गीत/ गजल \nअ/gध7ह छे लाल शा/g3ोह /gधघघी  िक सानक भेल िप सान/ आबो चेत चलू \nजगदान/gधछछद झा मनु  उगैत सूरज पएर पसािर/ गजल  १-११  \nकैलास दास  क/gध9ह/gध9ोयूटर / नेता जी \n/gध6धमोद रंगीले  म/gध7हछर राज  \nजवाहर लाल क/g3ोधयप   गीत \nकिप ले/gधघछर राउत   रौदी \nओम /gध6धकाश    गजल १-२ \nिशवनाथ  यादव/ अच/g36चना  कुमारी इि/gधछछदरा आवास  \nहेमनारायण साहु  हम छी नीमक गाछ/ जोन-बोिन हार  \nिशव कुमार यादव  ई की भेल/ िमिथला गीत \nिशव कुमार झा \"िट/gध9छलू\"  िसनेह   \n \nशंभु सौरभ  गीत \nराजदेव म/gधछ3 ड ल िच र /gध6धती/gधघधा/ हाथ/ ठक/ बलात्/ \n झूठक िग यान/ \nजेहने अह/g363 तेहने हम / इमानदारी/ बीआ/ उपयोग/ \n/g3धघ/gधछछ/g3धघ / कुहेस/ जानवरक बोली \nडॉ॰ शिशधर कुमर “िवदेह” मृगतृ/g3ो3णा  मे  पािन   तकै  छी/ आइ   अह/g363  बड़ \nनीक   लगै  छी \n                               \nमु/g3छधी कामत    िसया तोरे कारण/ िठठुराबैत जाड़/ बंिदश/ पैसा सँ \nिबयाह/ क/g363च ब/g363स जक/g363 लचपच उमिरया/ मनक \nवेदना/ शरहद/ भेल पुरा आस/ भाइयक /g3ोहनेह / \nअलहर मेघ \nशेफािलका वम/g36घ  रे मन \n/gध6धबीण  चौधरी /gध6धतीक   देखही रौ िमता \nस/gधछहयनारायण  झा  हे भगवान \nआशुतोष िम/gधघ7   गीत \n/gध6घबी झा   गजल  १-३ \nशाि/gधछछतल/g3घोमी चौधरी  जर-जाजन/ दुग/g36घपूजा \nनंद िव लास राय  वोट   \n \nपवन कुमार साह  िम िथ ला वासी \nिबिपन कुमार कण/g36च  देखु केहेन ई भारत ि◌ नम/g36घण  \nरामदेव /gध6धसाद म/gधछ3 ड ल ‘झा/gध6घदार ’ एकटा अनुपम गीत \nिबनीता झा  भूखल/ /gध6धकृित   \nबाल मुकुंद पाठक   गजल १-१० \nस/gधछछदीप कुमार  साफी काितकक पूिण/g36चमा/ गामक इनार/ माघक शीतलहरी/ \nरसगु/gध9छलाक जबार  \nअंशु माला पा/gधछ3डेय   िमिथला महान \nिवनीत उ/gधछहपल     गजल \nअिनल मि/gध9छलक   गजल  १-२ \nिकशन कारीगर  लोक करए लूटमार जेका◌ँ \n      िश शु उ /g284 स व  \nिश वकुमार झा ‘िट /gध9छ लू’ िबना रदीफक बाल-गजल \nमु/g3छधी कामत बेटी/ कारी-बजार/ श/gध9धदक खेल / म/g36ह◌ॅ बता तूँ एगो \nबात/ अनहार घरमे ह/gधछहया/ जतरा/ अंकक मेल/ \nमाय हमरा एगो बिहन आिन दे   \n \nराजदेव मण्  डल  छीपपर दीप \nरामिव लास साहु  मेघक बिर आती \nबाल मुकु/gधछछद पाठक   बाल गजल \nजगदीश च/gधछछ/gहो6 ठाकुर ‘अिनल’   बाल गजल १-२/ बाल गीत    \nअिमत िम/gधघ7   बाल गजल \nजगदान/gधछछद झा मनु  बाल  गजल / मािटक बासन (बाल लघुकथा) \nदुग/g36घन/gधछछ द म/gधछ3 ड ल  नेना लेल सु/gधछछदर िच  /gधघघकथा \n   न ा /g384 य  उ /g284 स व  \nमु/g3छधी कामत   एक/g36हकी -ह/gधछहयारा समाज / िज /gधछछदगीक मोल  \nमहे/gधछछ/gहो6  मलंिगया   मूद/g36घः /gधघ7ृंगार संघष/g36च आ /g3धघ/gधछछ/g3धघ   \nगोिव/gधछछद झा  गाम जएबै गाम जएबै गाम जएबै ना \n  \n  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 1 \nगजेटgड88टgषइआ  ठाकुर \nसटgडझषपादकीय  \n(समचढ़ख88वय २०१२ इिचढ़ख83डया हैबीटेट सेचढ़ख88टर भारतीय भाषा महोचढ़ख8फसव , \nिदचढ़ख98लीक बहसक आधारपर ) \nकी मैिथली साि हटgड8षय अपन मूल टgभइषवरमे टgषइझाटgभभडणवादी अिछ ?  \nहमर उचढ़खंफर दुनू अिछ - हँ आ नै। जँ अहचढ़363 िमिथला दशचढ़36झन , अंितका, \nपागबला िवचढ़3खफापित पवचढ़36झ समारोह केिनहार चेतना सिमितक घर -बाहर, \nझारखचढ़ख83डक सनेस वा जखन -तखनक लेखकक जाितक चढ़ख6खोफाइल \nदेिख कऽ किह रहल छी, जाितवादी रंगमंचक माचढ़खंं दू जाितक \nकचढ़3ख6र दशचढ़36झकक अहंकचढ़खफ3 संतुचढ़फझ6 करबा लेल चढ़ख6खयुचढ़ख7घत कएल जा रहल \nआपिचढ़खंफजनक शचढ़ख9खदावलीक िनलचढ़36झचढ़ख76जतापूणचढ़36झ चढ़ख6खयोगक आधारपर किह \nरहल छी, सािहचढ़ख8फय अकादेमीमे आइ धिर सभटा आठो समचढ़ख88वयक  \nजाितक चढ़ख6खोफाइलक आधारपर किह रहल छी , सी.आइ.आइ.एल, \nएन.बी.टी., बा सािहचढ़ख8फय अकादेमीक दुचढ़ख9खबर -पीअर कपीश संकलन आ \nकायचढ़36झक आधारपर किह रहल छी , आकाशवाणी दरभंगा वा िहचढ़ख88दी \nअखबारक दरभंगा संचढ़3घफकरणक आधारपर किह रहल छी तँ उचढ़खंफर हँ \nअिछ। \nमुदा जँ चढ़ख76योितरीचढ़खं8र  पूवचढ़36झ/ चढ़खं7ीधर  दास पूवचढ़36झ िबन पागबला  गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण \nिवचढ़3खफापित , बा िपताक मृचढ़ख8फयुक पचढ़363च बखचढ़36झ बाद जचढ़ख88म  आ चमचढ़36झकािरणीसँ \nिववाह केिनहार तचढ़ख8फविचचढ़ख88तामिणकारक गंगेश िजनकर चढ़ख6खेमकिवता \nिवलुचढ़ख9घत कऽ देल गेल, भोचढ़ख6फकवा एफ .एम. चैनल, फुलचढ़ख6खास  लगक  2 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nपकिड़या गाम (पोचढ़3घफट रतनसारा ) क रामलखन साहुजी पुचढ़खंं चढ़3घफव . \nखुशीलाल साहुजी जे २५ सालसँ नाच पाटचढ़368 कचढ़ख9फपनी खोलने छिथ \nआ दसो िबगहा बोहा देलिन, बा ऐ बेर दुगचढ़36ंपूजामे नै िकछु तँ सए \nनाच पाटचढ़368 नाच केलक ; ई सभ देखी तँ उचढ़खंफर नै अिछ । आ जँ \nआकाशवाणी दरभंगा, दरभंगाक िहचढ़ख88दी अखबार , आ मैिथलीक \nऊपरविणचढ़36झत पिचढ़खंंका ओकरा समाचार नै बुझैए आ कोनो साधारण  \nनाटककारक/ लेखकक सालाना उसचढ़36झक चढ़ख88यूजक आधारपर मैिथली \nनाटककचढ़खफ3 मृत घोिषत करैत साचढ़खंखाचढ़ख8फकार छपैए तँ ई ओकर समचढ़3घफया \nछै। \nिवचढ़3खफापितक पदावलीक आधारपर भऽ रहल िबदा पत, आ ओही \nपदावलीक िपआ-देशचढ़36फतर (माइचढ़39झेशन )क आधारपर भऽ रहल िपआ \nदेशाचढ़ख88तरक पाटचढ़368 सभमे सेहो कमी आएल अिछ , मुदा जँ अनुपात \nदेखल जाए तँ मुचढ़ख7झय आ समानाचढ़ख88तरक बीच अखनो एक आ िननानबे \nकेर छै तखन तँ ई गएर चढ़फघ9ाचढ़33खणवादी ने भेल।  \nपवचढ़36झत ऊपर भमरा सूतल मािलन बेटी सूतल फुलवािर हे \nउठू-उठू मािलन बेटी गचढ़363थू िगरमल हार हे।  \nजँ शचढ़ख9खद शाचढ़3घफचढ़खंंम केर ऐ गीतमे धीरेचढ़ख88चढ़फघ6 चढ़ख6खेमिषचढ़36झकचढ़खफ3 सवचढ़36झहाराक गीत नै \nशाचढ़3घफचढ़खंंीय गीत देखबामे अबै छिचढ़ख88ह तँ ई गीत िवदेह ऑिडयोमे \nअपलोड छै, आ ओ ओही पाचढ़खंंक टोल  (चमचढ़36झकार  टोल) सँ रेकॉडचढ़36झ \nकएल गेल छै जकर ई कथा िछऐ, आ यएह गएर-चढ़फघ9ाचढ़33खणवादी \nपरचढ़ख9फपराक जीत अिछ।  \n  \nिवटgभडषा पितक कोन परंपरा - जतऽ ओ वणटgभआ5टgड5धम टgभइ1यवटgभइषथाक समथटgभआ1न करै \nछिथ बा टgभइषटgड55ीक ददटgभआ1कटgडषभ भोगैत: कौन तप चकलहूँ भेलहूँ जननी गे  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 3 \nबा गरीबक टgभइ1यथा -सुख सपनेहूँ निहं भेल, गबै छिथ  \n  \nएतौ उचढ़खंफर वएह अिछ। समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपरा मुचढ़ख7झयधारा लेल सवचढ़36झदा  \nफैशनक चढ़ख6ंपमे छै। चढ़ख76योितरीचढ़खं8र आ संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला \nिवचढ़3खफापित सेहो धूतचढ़36झसमागम आ गोरचढ़खंखिवजय नाटकमे चढ़389मशः  एकरा \nफैशनक चढ़ख6ंपमे लेलिचढ़ख88ह। अवहचढ़3ख7 सेहो सािहिचढ़ख8फयक भाषा रहै, आ \nसमानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराकचढ़खफ3 मुचढ़ख7झय धाराक चढ़ख6खगितशील लोक चढ़3खंारा फैशनक \nचढ़ख6ंपमे चढ़ख6खयोग कएल गेलै। जन किव वा  एचढ़ख7घटीिवचढ़3घफट २-४-१०-२५-\n५० धिर पचढ़3खफ िलिख कऽ संतुचढ़फझ6 नै होइ छै, मुदा जँ ई फैशनक \nचढ़ख6ंपमे चढ़ख6खयुचढ़ख7घत हुअए तँ से चढ़ख76योितरीचढ़खं8र आ संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला \nिवचढ़3खफापितक संग याचढ़खंंी -नागाजुचढ़36झनक फैशनपरचढ़3घफत चढ़ख6खगितशील मैिथली \nकिवतामे अबै छै। मुदा चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झक िबनु पागबला गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण  \nिवचढ़3खफापितक परचढ़ख9फपरा तँ िबदापत , िपआ देशाचढ़ख88तर आ रामदेव चढ़ख6खसाद \nमचढ़ख83डल झाचढ़ख6फदारक झाचढ़ख6ं / महाझाचढ़ख6ंमे देखा पड़त , हजारक हजार \nझाचढ़ख6ं िलिख कऽ बोहा देलिन , हमरा सन लोक जँ ओइमेसँ िकछुओ \nिलिख कऽ टाइप कऽ लै छी तँ तकरो संचढ़ख7झया सए -दू सए ओिहना \nभऽ जाइ छै। \nजँ तरौनीक लोकनाथ झाक घरपर बैिस वणचढ़36ंचढ़खं7म धमचढ़36झ बला किवता \nपदावलीमे घोिसया िदयौ, िशव िसंह, लिखमाक नाम घोिसया िदयौ तँ \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ पदावलीक लय टूिट जाइए , आ िबदापत आ िपआ \nदेशाचढ़ख88तर पाटचढ़368 ओकर मंचन गायन नै कऽ पबैए आ ई षडयंचढ़खंं िबनु \nपिरचढ़खं7मेक खतम भऽ जाइए।  \n‘डायसपोरा कचढ़ख9फयूिनटी ’ धिर पहुँचबाक उचढ़3झ9ेचढ़3घखयमे कनेक असहमित \nअिछ, जे काज अखन हेबाक चाही से अिछ नेिटव चढ़3घफपीकर जतए  4 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nरिह रहल छिथ ओतुचढ़3झखा दुचढ़3घ3चढ़ख6खचारक लेल ई सूचना समाज आगचढ़363 \nआबए। वंिचत, मिहला आ समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराक चढ़3घफपोचढ़ख7घसपसचढ़36झनक \nचढ़ख6ंपमे। जहचढ़363 धिर मैिथली िचढ़ख6खचढ़ख88ट मीिडयाक गप अिछ , ओतौ \nसमानाचढ़ख88तर लेखन चढ़ख7घवािलटी आ चढ़ख7घवािचढ़ख88टटी दुनूमे ९०% चढ़3घफथानपर \nअिछ। इचढ़ख88टरनेट तँ बोनस िछऐ , ४-५ सए मैिथली पोथी, दस \nहजार मैिथली ताल-पचढ़खंं पीडी .एफ. कैमरा रेडी कॉपीक चढ़ख6ंपमे िवदेह \nआकचढ़36ंइवमे मुचढ़ख9झत  डाउनलोड लेल उपलचढ़ख9खध अिछ। ओइमे देवनागरीक \nअितिरचढ़ख7घत ितरहुता आ चढ़फघ9ेलमे सेहो मैिथली अिछ। गूगल आ िवदेहक \nसौजचढ़ख88यसँ चािर सएसँ ऊपर पोथी गूगल बुचढ़ख7घसमे १००% चढ़फघ9ाउज आ \nडाउनलोड लेल उपलचढ़ख9खध  छै; ऐमे सँ मैिथली-अंचढ़39झेजी आ अंचढ़39झेजी -\nमैिथली िडचढ़ख7घशनरीक सात टा पोथी / फाइल िचढ़389एिटव कॉमचढ़ख88स \n(एचढ़399ीचढ़ख9खयूशन -शेयर अलाइक)लाइसेचढ़ख88सक  अचढ़ख88तगचढ़36झत  १००% चढ़फघ9ाउज आ \nडाउनलोड लेल उपलचढ़ख9खध  अिछ, माने िकयो एकर उपयोग चढ़389ेिडट दऽ \nकऽ (माने साभार िलिख कऽ) आ अही तरहचढ़खफ3 आगचढ़363 लाइसेचढ़ख88स \nिवतिरत करबाक शतचढ़36झ चढ़3घफवीकार कऽ कए कऽ सकै छिथ , एकरामे \nवृिचढ़3खघ कऽ एकर संवधचढ़36झन  आ चढ़3घझयावसाियक उपयोग कऽ सकै छिथ। \n‘डायसपोरा कचढ़ख9फयूिनटी ’ नेिटव कचढ़ख9फयूिनटीक चढ़ख6खित अपन कजचढ़36झ उतािर \nरहल अिछ। नेिटव चढ़3घफपीकर बचढ़386ड आगचढ़363 बिढ़ गेल अिछ , ओकर \nसोच आगचढ़363 छै, ओ समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराक लेखनसँ अपनाकचढ़खफ3 \nआइडेिचढ़ख88टफाइ कऽ रहल अिछ , मुदा सुखाएल मुचढ़ख7झयधारा समाजसँ \nसकाराचढ़ख8फमक  िदशा आ समए चढ़खंखेचढ़खंंमे पाछचढ़363 अिछ।  \n \n१ \nिवदेह भाषा सचढ़ख9फमान 2012-13    िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 5 \nअनुवाद पुरचढ़3घफकार 2013, युवा पुरचढ़3घफकार 2012 आ 2013 फेलो \n(समचढ़39झ  योगदान) क लेल िवदेह सचढ़ख9फमानक घोषणा  \n2013 फेलो (समचढ़39झ योगदान ) क िवदेह सचढ़ख9फमान - चढ़खं7ी राजनचढ़ख88दन  \nलालदास कचढ़खफ3। युवा पुरचढ़3घफकार 2012- चढ़खं7ीमित चढ़ख76योित सुनीत \nचौधरीकचढ़खफ3 “अिचचढ़36झस ” किवता-हाइकू संचढ़39झह लेल। अनुवाद पुरचढ़3घफकार \n2013- चढ़खं7ी नरेश कुमार िवकलकचढ़खफ3 मराठी उपचढ़ख88यास “ययाित”क \nमैिथली अनुवाद लेल। \nमूल पुरचढ़3घफकार 2012 आ बाल सािहचढ़ख8फय पुरचढ़3घफकार 2 \n012 लेल िवदेह सचढ़ख9फमानक घोषणा पिहनिहये भ ’ गेल अिछ। \n \nिवदेह भाषा सचढ़ख9फमान २०१२-१३ (वैकिचढ़ख98पक सािहचढ़ख8फय अकादेमी \nपुरचढ़3घफकारक चढ़ख6ंपमे चढ़ख6खिसचढ़3खघ ) \n \n1. िवदेह समानाचढ़ख88तर सािहचढ़ख8फय अकादेमी फेलो पुरचढ़3घफकार 2012 \n2012 चढ़खं7ी राजनचढ़ख88दन लाल दास (समचढ़39झ योगदान लेल ) \n2. िवदेह भाषा सचढ़ख9फमान २०१२-१३ (वैकिचढ़ख98पक सािहचढ़ख8फय अकादेमी \nपुरचढ़3घफकारक चढ़ख6ंपमे चढ़ख6खिसचढ़3खघ ) \n२०१२ बाल सािहचढ़ख8फय पुरचढ़3घफकार - चढ़खं7ी जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डल कचढ़खफ3 \n“तरेगन” बाल चढ़ख6खेरक िवहिन कथा संचढ़39झह  \n२०१२ मूल पुरचढ़3घफकार - चढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डलकचढ़खफ3 \"अचढ़ख9फबरा \" (किवता \nसंचढ़39झह ) लेल। \n2012 युवा पुरचढ़3घफकार - चढ़खं7ीमती चढ़ख76योित सुनीत चौधरीक “अिचचढ़36झस ” \n(किवता संचढ़39झह ) \n2013 अनुवाद पुरचढ़3घफकार - चढ़खं7ी नरेश कुमार िवकल \"ययाित\" (मराठी \nउपचढ़ख88यास  चढ़खं7ी िवचढ़3घ3णु सखाराम खाचढ़ख83डेकर )  6 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n  \n२ \nफणीटgड58र नाथ रेणु  \nएकटा लोकगीतक िवटgभडष ाप ित  \nभूिमका  \nमहाकिव िव चढ़3खफापितपर “खोज”करैत काल हमरा लागल जे एक \nअचढ़ख87यायक शीषचढ़36झक राख ’ पड़त- “खेितहर-बोिनहार आ बहलमानक \nकिव िवचढ़3खफापित ”। कारण पूिणचढ़36झयचढ़363 -सहरसाक इलाकामे आइयो \nिवचढ़3खफापितक पदावली गािब -गािब क’ भाव देखाक’ नाचैबलाक मचढ़ख83डली \nसभ अिछ। ऐ मचढ़ख83डली सभक नायक मिहसवार , चरबाह आ गाड़ीक \nबहलमाने होइ छिथ चढ़ख6खायः। मैिथल पिचढ़ख83डत लोकिनसँ पुछलॱ  \n, ई कोना भेल? बजला, अहचढ़363 कोन फेरामे पड़ल छी ? अही सभ \nमूखचढ़36झक कारण आइ िवचढ़3खफापितक दुदचढ़36झशा भ ’ रहल अिछ। ऐ मामूली \nलोक सभक मोनमे जखन एलै िवचढ़3खफापितक नामपर “चािरटा \nपदावली” जोिड़ देलक। .. अहचढ़363 िदचढ़ख7खचढ़फझघिमत भ ’ रहल छी।.. \nिमिथलाक पिचढ़ख83डतक वजचढ़36झना -वाणीपर कान-बात नै दैत हम सहषचढ़36झ \nसहरसा (बा सहषचढ़36ं ?) याचढ़खंंाक तैयारी शुचढ़ख6ं क ’ देलॱ। ..कनचीरा \nगाम एकटा एहन गाम अिछ जइपर दू-दू िजलाक िजला अिधकारीक \nशासन चलैत अिछ। अदहा गाम सहरसामे, अदहा गाम पूिणचढ़36झयचढ़363मे।   \n... कनचीराक िवचढ़3खफापित -मचढ़ख83डलीक नाम दुनू िजलाक  लोक लै \nछिथ। ... जइ िदन कनचीरा गाम पहुँचलॱ, गाममे एकटा अघट \nघटना घिटत भ’ गेल रहै। दस सालसँ इलाकाक चढ़ख6खितिनिधचढ़ख8फव \nकरैबला नेताजी चुनावमे िचतंग भ’ गेल रहिथ। तइ चढ़3खंारे ओइ राित \nनाच-गानक दोसरे मतलब िनकालल जा सकै छल, ऐ डरे  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 7 \n“िवचढ़3खफापित -मचढ़ख83डली ”क नायक जनकदास नाच करबाक अनुमित नै \nदेलिन।   \nदोसर राित ओ बचढ़386ड खुशामद करेलाक बाद अनुमित देलिन। \nनायक जनकदास बचढ़386ड तकचढ़36झ-िवतकचढ़36झ केलाक बाद घुमा -िफरा क’ \nदोहरा-तेहरा क’ कहलिन, “ िवचढ़3खफापित - नाच” क जचढ़ख88म हुनके \nपिरवारमे पिहले-पिहल भेल। िवचढ़3घफतारसँ ओ किहयो िकछु नै \nकहलिन। आ हुनका जखन ई िवचढ़खं8ास भ ’ गेलिन जे “िवचढ़3खफापित \nनाच मचढ़ख83डली ”क नामपर खचचढ़36झ करबा लेल हजार - दू हजार टाका \nसरकारक खजानासँ ल’ क’ हम नै बहराएल छी, तखन ओ \nमृदंगपर थाप देलिन। राित भिर नाच देखैत रहलॱ। गाए चरबैबला \nछौड़ा, साड़ी पहीर िवरिहनी राधा बिन गेिल आ कािन-कािन गाबए \nलागिल- “कतेक िदवस हिर खेपब हो, तुम एसकिर नारी!” दोसर \nिदन, जनकदाससँ ऐ नाचक उचढ़ख8फपिचढ़खंफक इितहास पुछलॱ तँ ओ \nबाजल- नै जािन किहयासँ ऐ नाचक मूलगैनी हमरा पिरवारमे चलैत \nआिब रहल अिछ। जनकदासक ऐ उदासीक कारण छल- हमर \nटेपरेकाडचढ़36झर। .. चुचढ़ख9घपे-चुचढ़ख9घपे सभ गीत फीतामे अहचढ़363 भिर लेलॱ , \nचलाकीसँ। मंगनीमे अपन काज सुतािर लेलॱ अहचढ़363 ? आ, अंितममे \nपचास टाका नगदी देलाक बादो ओ हमर ऐ चढ़ख6खचढ़3झझक कोनो उचढ़खंफर नै \nदेलिन िक खेितहर-बोिनहार, चरवाह आ बहलमान सभ किहया आ \nकेना िवचढ़3खफापितक पदावलीकचढ़खफ3 गािब -गािब नाचब चढ़ख6खारचढ़ख9फभ केलिन। \nजनकदासक पलानीमे पुआरपर पड़ल रही िदन भिर, ओकरा दया नै \nलगलै। ओकर मसोमात जवान बेटी हमरा िदससँ पैरवी केलक, \nतखनो ओ नै पिसझल, अपन खानदानीक “हँसी” करबैबला गप के \n“गजट” मे “छापी” कराब’ चाहत? बुरहा जनकदास बड़द खोिल \nचरबै लेल चिल गेला। हम ओकर पलानीमे पड़ल रहलॱ आ तकर  8 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nबादे एकटा िखचढ़3घफसा सुनलॱ बा सपना देखलॱ बा “चढ़फझघम ”मे पिड़ \nगेलॱ- ई नै किह सकै छी। \n  \n३ \nकी मैिथली माचढ़खंं मैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खणक भाषा छी ? \nसेचढ़ख88टर फॉर चढ़3घफटडी ऑफ \n  इिचढ़ख83डयन चढ़399ेिडशचढ़ख88स - मैिथली सािहचढ़ख8फयसँ ऐ \nसंचढ़3घफथाक की सरोकार छै? िवचढ़3खफापित सेवा संचढ़3घफथान आ चेतना \nसिमित राजनैितक संचढ़3घफथा अिछ - पागबला संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क \nिवचढ़3खफापितक सालाना िवचढ़3खफापित पवचढ़36झ करबाक अितिरचढ़ख7घत एकर सभक \nकी काज छै? ऑल इिचढ़ख83डया मैिथली सािहचढ़ख8फय सिमितक पड़ोसीयोकचढ़खफ3 \nपता नै छै जे ई संचढ़3घफथा छैहो बा नै, जयकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क मृचढ़ख8फयुक बाद \nऐ संचढ़3घफथाक माचढ़ख88यता बरकरार िकए छै, की जयकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क मैिथली \nलेल कएल अहसानक पािरचढ़खं7िमक हुनकर बेटी -जमाए लऽ रहल \nछिथ। अिखल भारतीय मैिथली सािहचढ़ख8फय पिरषद की अिछ आ \nएम.बी.बी.एस. डॉचढ़ख7घटर , िजनका सािहचढ़ख8फयसँ कोनो सरोकार नै छिचढ़ख88ह , \nिकए वोटक अिधकार लेल ऐ मुइल संचढ़3घफथाक पता अपन नामसँ दै \nलेल तैयार भेल छिथ। िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद तँ िवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 \nपागबला फोटो पिहरा कऽ िवचढ़3खफापितक नै मैिथलीक यचढ़खं3ो पवीत \nसंचढ़3घफकार करबाक दोषी अिछये। तँ की ई मैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खणक खचढ़363टी \nसंचढ़3घफथा सभ मैिथलीकचढ़खफ3 मैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खणक भाषा बनबै लेल  (सािहचढ़ख8फय \nअकादेमी िदचढ़ख98लीमे) माचढ़खंं वोट आ कचढ़ख9खजाक राजनीितक अचढ़ख88तगचढ़36झत \nसािहचढ़ख8फय अकादेमीक मैिथली कचढ़ख88वीनर चुनबाक लेल संचढ़3घफथाक चढ़ख6ंपमे \nकाज कऽ रहल अिछ, आ तचढ़खफ3 अिचढ़3घफतचढ़ख8फवमे अिछ ?   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 9 \n \nकी मैिथली माचढ़खंं मैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खणक भाषा अिछ ? \nसािहचढ़ख8फय अकादेमी , िदचढ़ख98लीक पुरचढ़3घफकारक बँटवारा (!!!) देखी तँ उचढ़खंफर \nकी अिछ? \n(कुल बँटवारा ४३ बेर- २०११ धिर) \nमैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खण -३६ बेर!! \nकायचढ़3घफथ -५\n  बेर \nराजपूत-२  बेर \nगएर सवणचढ़36झ- 0000 बेर!!!! \n  \n \nिवचढ़3खफापित पुरचढ़3घफका रक घोषणा \nदू लाखक पुरचढ़3घफकार रामभरोस कापिड़ चढ़फझघमरकचढ़खफ3 \n  \nिवचढ़3खफापित चढ़3घफमृित िदवसक अवसरपर नेपाल  सरकार चढ़3खंारा गिठत \nिवचढ़3खफापित पुरचढ़3घफकार कोष सोम िदन पुरचढ़3घफकार सभक घोषणा कएलक \nअिछ ।  \nघोिषत उचढ़ख7घत पुरचढ़3घफकार सभमे सभसँ महचढ़ख8फवपूणचढ़36झ पुरचढ़3घफकार दू लाख \nटाकाक एकटा आ एक एक लाखक चािरटा पुरचढ़3घफकार रहल अिछ \n। दू लाख टाकाक नेपाल िवचढ़3खफापित मैिथली भाषा सािहचढ़ख8फय पुरचढ़3घफकार \nनेपाल चढ़ख6खचढ़खं3ा चढ़ख6खितचढ़फझ7ानक चढ़ख6खाचढ़खं3 एवं संचढ़3घफकृित िवभाग चढ़ख6खमुख चढ़ख6खाचढ़खं3 राम \nभरोस कापिड़ चढ़फझघमरकचढ़खफ3 देबाक िनणचढ़36झय कएल गेल अिछ । तिहना \nमैिथली कला संचढ़3घफकृित पुरचढ़3घफकार मैिथलीक नाटककार महेचढ़ख88चढ़फघ6  10 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nमलंिगयाकचढ़खफ3,  मैिथली अनुसंधान पुरचढ़3घफकार डा . योगेचढ़ख88चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद यादवकचढ़खफ3, \nमैिथली अनुवाद पुरचढ़3घफकार पंिडत सूयचढ़36झकाचढ़ख88त झा आ मैिथली पाचढ़ख83डुिलिप \nपुरचढ़3घफकार िवराटनगरक राम नारायण सुधाकरकचढ़खफ3 देबाक िनणचढ़36झय कएल \nगेल अिछ ।  \n  \n  \nरामभरोस कापिड ‘चढ़फझघमर -जचढ़ख88मः       २००८ साल, साओन, बधचौडा, \nिज. धनुषा, िशचढ़खंखाःएम .ए. ( िचढ़खंं .िव.िव.) पी. एच. डी. (मानद) \nसचढ़ख9फचढ़ख6खितः    सदचढ़3घफय , चढ़ख6खाचढ़खं3 पिरषद्, नेपाल चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ान , \nकमलादी।चढ़ख6खकािशत कृित - \nकाचढ़3घझयः बचढ़38ख कोठरी औनाइत धुंवा (किवतासंचढ़39झह ): २०२९ साल, निह, \nआब निह (दीघचढ़36झकिवता )       २०३६ साल, मोमक पघलैत अधर \n(गीत, गजल), अचढ़ख9घपन अनिचचढ़ख88हार (किवतासंचढ़39झह ): १९९० ई., भयो \nअब भयो (अनुवाद) बस अब नही   (िहचढ़ख88दी अनुवाद ) । \nकथासंचढ़39झहः   तोरासंगे जएबौ रे कुजवा (कथासचढ़3झंचढ़36खह ) १९८४ ई., \nहुगली ऊपर बहैत गंगा (कथासचढ़3झंचढ़36खह ) २०६५ । उपचढ़ख88यासः घरमुहचढ़363 \n२०६९ । नाटकः     रानी चचढ़ख88चढ़फघ6वतीः २०४५ साल, एकटा आओर \nवसचढ़ख88तः २०५२ साल, मिहषासुर मुदचढ़36ंवाद एवं अचढ़ख88य नाटकः २०५४ \nसाल, चढ़फझघमरका उचढ़ख8फकृचढ़फझ6 नाटकहचढ़ख6ं (नेपाली अनुवाद) २०६४ भैया \nअएलै अपन सोराज (नाटक) २०६७ । शोधः    जनकपुरधाम र \nयस चढ़खंखेचढ़खंंका सचढ़36फचढ़3घफकृितक सचढ़ख9फपदाहचढ़ख6ंः २०५६ साल, राजकमलक \nकथासािहचढ़ख8फयमे नारीः २०६४ साल, लोकनाचढ़38फयः  जट–जिटनः \n२०६४ । मैिथली लोकसंचढ़3घफकृित (आलेख संचढ़39झह )     २०६६ । \nतराईको फचढ़36फट देिख िहमालको कचढ़36फख सचढ़ख9फम (आलेख संचढ़39झह ),  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 11 \nचढ़ख6खकाशकः साझा चढ़ख6खकाशन , २०६७ । िविवध:आजको धनुषाः २०३९ \nसाल, जनकपुर लोकिचचढ़खंंः २०४६ साल । समयको अचढ़ख88तराल \nपचढ़खंघयाउदै(आलेख संचढ़39झह , २०६६ साल) ठेकान पर (िव चार संचढ़39झह ), \nसमय–सचढ़ख88दभचढ़36झ (िनबचढ़ख88ध संचढ़39झह ) २०६८ । सचढ़ख9फपादनः मैिथली पचढ़3खफसचढ़3झंचढ़36खहः \n(नेपाल राजकीय चढ़ख6खचढ़खं3ाचढ़ख6खितचढ़फझ7ान ): २०५१ साल, लाबाक धान \n(किवतासचढ़3झंचढ़36खह ) २०५१ साल, िचढ़खंंशूली (चढ़3घफव . माथुरचढ़3खंारा िलिखत \nखचढ़ख83डकाचढ़3घझय ) २०४९ साल,             नेपालक मैिथली पचढ़खंंकािरताः \n२०४४ साल, मैिथली लोकनृचढ़ख8फयः भावभंिगमा एवं चढ़3घफवचढ़ख6ंप (नेपाल \nराजकीय चढ़ख6खचढ़खं3ा चढ़ख6खितचढ़फझ7ान ) २०६१, अचढ़ख88तरािचढ़3घ3चढ़399य मैिथली सचढ़ख9फमेलन आ \nनेपालः       २०६५ साल, हम और तुम (िहचढ़ख88दी किवतासंचढ़39झह ): \n२०६६ साल । मैिथली नाटक–संचढ़39झह (नाटक संचढ़39झह ) २०६७, \nमहाकिव िवचढ़3खफापित आ नेपाल (िनबचढ़ख88ध संचढ़39झह ) २०६८, मैिथली लोक \nसंचढ़3घफकृित संगोचढ़फझ7ी चढ़ख6खितवेदन ,२०६९,लोकनायक सलहेस (िनबचढ़ख88ध संचढ़39झह ) \n२०६९ । सचढ़ख9फमान :      नेपाल राजकीय पचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ान चढ़3खंारा चढ़ख6खदचढ़खंफ \nचढ़ख6खथम ‘मायादेवी चढ़ख6खचढ़खं3ापुरचढ़3घफकार ’ चढ़3खंारा सचढ़ख9फमािनतः   २०५२ साल, \nिवचढ़3खफापित सेवा संचढ़3घफथान ,  दरभचढ़3झंाचढ़3खंारा ‘िमिथला िवभूित’ सचढ़ख9फमान , \nशेखर चढ़ख6खकाशन , पटना चढ़3खंारा ‘शेखर सचढ़ख9फमान ’, ने. मैिथली सािहचढ़ख8फय \nपिरषद्, जनकपुर चढ़3खंारा ‘वैदेही चढ़ख6खितभा पुरचढ़3घफकार , अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य मैिथली \nसचढ़ख9फमेलन मुचढ़ख9फबई चढ़3खंारा ‘िमिथलारचढ़ख79 ’ सचढ़ख9फमान , मधुिरमा नेपाल चढ़3खंारा \n‘मधुिरमा सचढ़ख9फमान ’, चेतना सिमित, पटना चढ़3खंारा याचढ़खंंी  चेतना \nपुरचढ़3घफकार ,           साझा चढ़ख6खकाशन चढ़3खंारा साझा लोक संचढ़3घफकृित पुरचढ़3घफकार \n(२०६८) आिद दजचढ़36झनो सचढ़ख9फमान ,           पुरचढ़3घफकार चढ़ख6खाचढ़ख9घत। िवशेषः पूवचढ़36झ \nअचढ़ख87यचढ़खंखः साझा चढ़ख6खकाशन , लिलतपुर। िवशेष उचढ़ख98लेखनीय - नेपालक \nपिहल आधुिनक कथा संचढ़39झह “तोरा संगे जयबौ रे कुजबा “(१९८४ \nई.) क चढ़ख6खणेता ”। नेपालक पिहल आ आइधिर एक माचढ़खंं सािहचढ़ख8फयकार  12 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nजकर कथा संचढ़39झह “तोरा संगै जयबौरे कुजवा” क चढ़ख6खकाशन िबहार \n(भारत) क सरकारी संचढ़3घफथा मैिथली अकादमी कएलक।       सचढ़ख9फपूणचढ़36झ \nमैिथली सािहचढ़ख8फयमे पिहल चढ़ख6खेमपरक दीघचढ़36झकिवता “निह, आब निहं” क \nकिव ।       नेपाल राजकीय चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानसं पिहल बेर चढ़ख6खदान कएल \nगेल “मायादेवी चढ़ख6खचढ़खं3ा –पुरचढ़3घफकार ”(२०५२) क चढ़ख6खाचढ़ख9घतकतचढ़36ं जकर \nचढ़ख6खशिचढ़3घफतमे िलखल गेल छल –मैिथली भाषा सािहचढ़ख8फय एवं मैिथली \nपचढ़खंंकािरताक चढ़खंखेचढ़खंंमे िविशचढ़फझ6 योगदानक लेल । नेपालसं चढ़ख6खकािशत \nपिहल मैिथली समाचारपचढ़खंं “गामघर साचढ़ख9घतािहक ”क सचढ़ख9फपादन –चढ़ख6खकाशन , \nजे अनवरत चढ़ख6ंपचढ़37घ िवगत तीस वषचढ़36झसं चढ़ख6खकािशत भऽ रहल अिछ । \nनेपालसं\n  चढ़ख6खकािशत पिहल आधुिनक किवता संचढ़39झह “बचढ़38ख कोठरीः \nऔनाइत धुआँ”क किव ।    नेपालक पिहल मैिथली किव जकर \nकिवता बंगला भाषामे अनुवाद भऽ सािहचढ़ख8फय अकादमी , िदचढ़ख98लीक \nसंचढ़39झहमे छपल। पिहल सािहचढ़ख8फयकार जकरा साझा चढ़ख6खकाशन , लिलतपुर \nचढ़3खंारा सवचढ़36झचढ़ख6खथम “साझा लोक संचढ़3घफकृित ”पुरचढ़3घफकार चढ़ख6खदान कएल \nगेल।       नेपालक पिहल मधेशी एवं मैिथली सािहचढ़ख8फयकार जे साझा \nचढ़ख6खकाशनक गिरमामय अचढ़ख87यचढ़खंख पद पर िनयुचढ़ख7घत भेल आ चढ़ख6खचढ़खं3ा –\nचढ़ख6खितचढ़फझ7ानमे सदचढ़3घफय िनयुिचढ़ख7घत (२०६७, माघ २१ गते) धिर बनल \nरहल। नेपालक पिह ल मैिथली सािहचढ़ख8फयकार जे सवचढ़36झचढ़ख6खथम नेपाल \nचढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानक चढ़ख6खाचढ़खं3 सभा सदचढ़3घफय बनल आ बादमे चढ़ख6खाचढ़खं3 पिरषद् \nसदचढ़3घफय सेहो वतचढ़36झमानमे अिछ । साझा चढ़ख6खकाशनक अचढ़ख87यचढ़खंखक चढ़ख6ंपमे \nपिहल बेर नेपाली बाहेक मैिथली समेतक भाषाक चढ़ख6खकाशनक \nशुभारचढ़ख9फभ कएल , जािहमे पिहल मैिथली बालकथा संचढ़39झ ह “बिगयाक \nगाछ” चढ़ख6खकािशत भेल। नेपालमे पिहल बेर काठमचढ़36फडूमे अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य \nमैिथली सचढ़ख9फमेलन (२०६७) क सफलतापूवचढ़36झक आयोजन कएल , जकर \nउचढ़3झ8ाटन नेपालक राचढ़3घ3चढ़399पित आ िवसजचढ़36झन नेपालक उपराचढ़3घ3चढ़399पित कएलिन  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 13 \n। काठमाचढ़ख83डूमे आयोिजत साकचढ़36झचढ़3घफतरीय किव गोचढ़फझ7ीमे सवचढ़36झचढ़ख6खथम \nनेपालक मैिथली किवक चढ़ख6ंपमे चढ़ख6खितिनिधचढ़ख8फव कएल । नेपालक पिहल \nसािहचढ़ख8फयकार जकर रचना नेपालक पाचढ़38ंयचढ़389ममे माचढ़खंं निह िबहारक \nमैिथली पाचढ़38ंयचढ़389ममे सेहो पढाई भऽ रहल अिछ । नेपालक \nसवचढ़36ंिधक मौिलक रचनाक लेखक । एखन धिर तीन दजचढ़36झन धिर \nसभ पुचढ़3घफतक चढ़ख6खकािशत । \n तचढ़ख8फकालीन नेपाल राजकीय चढ़ख6खचढ़खं3ा –\nचढ़ख6खितचढ़फझ7ानक चढ़ख6खाचढ़खं3 सभाक सदचढ़3घफय होइते सवचढ़36झचढ़ख6खथम चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानचढ़3खंारा \nमैिथलीमे “आँगन” पिचढ़खंंकाक चढ़ख6खकाशन चढ़ख6खारचढ़ख9फभ कएल । अचढ़ख88य \nगितिविध अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य मैिथली सचढ़ख9फमेलन , िदचढ़ख98लीक आयोजनमे होबऽ \nबला अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य सचढ़ख9फमेलनमे भारतक मुचढ़ख9फबई , कलकचढ़खंफा , चेचढ़38खई , \nितचढ़ख6फपित आ गुआहाटीमे नेपालक चढ़ख6खितिनिध मंडलकचढ़37घ नेतृचढ़ख8फव करैत \nभाग लेल । “एकटा आओर वसचढ़ख88त ” िफचढ़ख98मक िनमचढ़36ंण -कथा-\nपटकथा-सचढ़ख9फवाद -गीत लेखन । नेपाल टेिलिभजन लेल जनकपुरधाम \nपर डकुमेचढ़ख88चढ़399ी लेखन -चढ़ख6खदशचढ़36झन। “सीता” लगायतक िकछु नेपाली \nिफचढ़ख98ममे गीत लेखन। नेपाल सरकार संचढ़3घफकृित मंचढ़खंंालयचढ़3खंारा गिठत \nिवचढ़3खफापित पुरचढ़3घफकार कोषक िवधान , मापदचढ़ख83ड िनधचढ़36ंरण कायचढ़36झदलक \nसदचढ़3घफय आ अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य चढ़3घफतरक अवधारणा पचढ़खंं चढ़ख6खचढ़3घफतुत (बादमे एिहमे \nचढ़3घझयापक पिरवतचढ़36झन कऽ ) िववािदत बनादेल गेल) । नेपाल पचढ़खंंकार \nमहासंघक का.वा. अचढ़ख87यचढ़खंख (धनुषा) आ नेपाल चढ़ख6खेस युिनयन , \n(धनुषा)क अचढ़ख87यचढ़खंखक चढ़ख6ंपमे काज कऽ चुकल । नेपाल चढ़ख6खचढ़खं3ा –\nचढ़ख6खितचढ़फझ7ानक चढ़ख6खाचढ़खं3 सदचढ़3घफयक हैिसयतसं मैिथली लोक नाचढ़38फय जट –\nजिटनक गीत संकलन कऽ तकरा रेकिडचढ़36झङ कराओल आ \nजटजिटनक कथानककचढ़37घ नाचढ़38फय चढ़ख6फपाचढ़ख88तर कऽ मंचपर चढ़ख6खदिशचढ़36झत कएल \nजे अचढ़3खफाविधक जारी अिछ । नेपाल चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ान चढ़3खंारा राजा \nसलहेसपर नेपाल–भा रतक िवचढ़3खंान् सभक गोचढ़फझ7ी कएल आ कायचढ़36झपचढ़खंं  14 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसिहत एकटा पुचढ़3घफतक चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानसं “लोकनायक सलहेस” \nचढ़ख6खकािशत कएल । जनकपुरधाममे सवचढ़36झचढ़ख6खथम “अिखल नेपाल मैिथली \nसािहचढ़ख8फय पिरषद्”क गठन २०३० सालमे कएल आ लगभग डेढ \nदशक धिर िवचढ़3खफापित पवचढ़36झ लगायत अचढ़ख88य मैिथली गितिविध संचालन \nकएल । मैिथली पिचढ़खंंका “अचचढ़36झना ” “आंजुर” आ “गामघर” क \nमाचढ़ख87यमसं आइ कािचढ़33फक बहुतो मैिथली सािहचढ़ख8फयकारकचढ़37घ सािहचढ़ख8फय चढ़खंखेचढ़खंंमे \nपदापचढ़36झणक अवसर चढ़ख6खदान कएल। रािचढ़3घ3चढ़399य , अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य चढ़3घफतरक गोचढ़फझ7ी , \nसेिमनार सभमे कायचढ़36झपचढ़खंं चढ़ख6खचढ़3घफतोता एवं सहभािगताक चढ़ख6ंपमे आमंिचढ़खंंत \nभऽ भाग लेल। नेपा ल चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानमे सवचढ़36झचढ़ख6खथम िवचढ़3खफापित चढ़3घफमृित पवचढ़36झ \nमनएबाक शुभारंभ कएल। आजुक ितिथमे नेपालमे मैिथली सािहचढ़ख8फयक \nकोनो िवधामे सवचढ़36ंिधक रचना िलखबाक चढ़खं7ेय चढ़ख6खाचढ़ख9घत। नेपाल सरकार , \nसंचढ़3घफकृित मचढ़ख88चढ़खंंालय चढ़3खंारा राचढ़3घ3चढ़399गानकचढ़खफ3 मैिथली अनुवाद करएबाक चढ़389ममे \nमैिथली अनुवादक हेतु िवचढ़खं3 मनोिनत कएलापर राचढ़3घ3चढ़399गानकचढ़37घ मैिथलीमे \nअनुवाद कऽ मूल गीतक संगीतकार अचढ़ख9फबर गुचढ़ख6फङसँ चढ़ख6खमािणत करा \nमचढ़ख88चढ़खंंालयमे बुझाओल। \n     \n \nसमटgड88वय २-४ नवटgडझषबर २०१२ इिटgड8भडया हैबीटेट सेटgड88टर भारत ीय भाष ा \nमहोटgड8षसव SAMANVAY 2-4 November 2012 IHC \nINDIAN LANGUAGES' FESTIVAL  \n-समचढ़ख88व य २०१२: भारतीय लेखनक उचढ़ख8फसव :२-४ नवचढ़ख9फबर २०१२: \n(इिचढ़ख83डया हैबीटेट सेचढ़ख88टर भारतीय भाषा महोचढ़ख8फसव ) \n-एकर साइट \nअिछ \n http://samanvayindianlanguagesfestival.org  \n-समचढ़ख88वयक छिथ सचढ़ख8फयानचढ़ख88द िनचढ़ख6ंपम आ िगिरराज कराडू  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 15 \n-उचढ़ख8फसवक िनदेशक छिथ - राज िलबरहान \n-उचढ़ख8फसवक एडवाइजरी बोडचढ़36झमे छिथ -आलोक राय, के.सिचढ़ख7फचदानचढ़ख88दन , \nलचढ़3ंघमण गायकवाड , ओम थानवी, महमूद फाचढ़ख6ंकी , ममता सागर, रिव \nिसंह, सीतचढ़36फशु यशचचढ़ख88चढ़फघ6 , तेमशुला आओ। \n-आयोजन कमेटीमे छिथ- १.इिचढ़ख83डया हैबीटेट सेचढ़ख88टरक चढ़ख6खोचढ़39झाम टीम , \n२.पारस नाथ, अनचढ़ख88त  नाथ। \n-सहयोगी छिथ, िदचढ़ख98ली चढ़ख6खेस आ चढ़ख6खितिलिप बुचढ़ख7घस।  \n-समचढ़ख88वय २०११ मे मैिथलीक चढ़ख6खितिनिधचढ़ख8फव केने रहिथ - गंगेश \nगुंजन।  http://samanvayindianlanguagesfestival.org/20 \n11/gangesh-gunjan/  \n  \n \nसमचढ़ख88वय २-४ नवचढ़ख9फबर २०१२ SAMANVAY 2-4 November \n2012 \n IHC INDIAN LANGUAGES' FESTIVAL \nVenue: Indian Habitat Centre, Lodhi Road, New \nDelhi -- 110 003 \n \n  \nhttp://samanvayindianlanguagesfestival.org/2012/sch \nedule/   \nhttp://samanvayindianlanguagesfestival.org/2012/arvi \nnd-das/    16 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nhttp://samanvayindianlanguagesfestival.org/2012/gaj \nendra-thakur/   \nhttp://samanvayindianlanguagesfestival.org/2012/uda \nya-narayana-singh/   \nSAMANVAY 2012 \nVenue: Indian Habitat Centre, Lodhi Road, New \nDelhi -- 110 003 \n2 November 2012 \nAfternoon \n4.00- 4.30: Inauguration \nBy Chandrashekhar Kambar, Ratan Thiyam \n4.45 – 5.45: Opening Session: Boli is Back \nSpeakers: Ratan Thiyam, Kashinath Singh, \nGurvinder Singh, Nilesh Mishra \nModerator: Alok Rai \n6.00 – 7.00: Opening Reading \nNabaneeta Dev Sen, Sitanshu Yashaschandra, \nUdaya Narayana Singh, Mamang Dai, Arun \nKamal, Arjun Deo Charan, Narender Singh Negi \n7.15 – 8.15: Evening Performance \nUgana re: Vidyapati by Shovana Narayanan \n———————————————————————————————————————— \n———————— \n3 Nov 2012 \n10.30-11.30: Manipuri: The Idea of Nation  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 17 \nSpeakers: Yumlembam Ibomcha, Dr. Dhanabir \nLaishram, Bijoykumar Tayenjam \nModerator: Robin Ngangom \n11.45-12.15: Interaction: Mapping Cities \nKashinath Singh, Laxman Gaikwad, Om Thanvi \n12.30-1.30 Maithili: Love’s Own Language \nSpeakers: Uday Narayan Singh, Dev Shankar \nNaveen, Gajendra Thakur \nModerator: Arvind Das \n2.30 -3.30 Kannada: Tales of Modernities: Small \nSpaces, Big Ideas \nSpeakers:Gopalkrishna Pai, Banu Mushtaq, B.T. \nJahnavi \nModerator: Mamta Sagar \n3.45-4.15 Interaction \nMunawwar Rana \n4.30-5.30 English: Where’s My Reader? \nSpeakers: Palash Krishna Mehrotra, Biman Nath, \nS.Hussain Zaidi, Madhuri Banerjee \nModerator: Jai Arjun Singh \n5.45-6.30: Future of Indian Languages Publishing \nin Digital Era \nSpeakers:Akshay Pathak, Prem Prakash, Shiva \nKumar \nModerator: Rahul Dixit  18 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n7.00-8.30 Evening Performance: Kashmiri \nSufiyana Kalam \nGulzar Ahmad Ganie and party \n———————————————————————————————————————— \n———————————— \n4 November 2012 \n10.00-11.00 Oriya: Reclaiming Language, Space \nand Body: Women Writing \nSpeakers: Pratibha Ray, Sarojini Sahoo, \nYashodhara Mishra, Aparna Mohanty \nModerator: Paramita Satpathy \n11.15- 12.15: Folk Performance: Pad Dangal \nJagan, Dhavale and others \nIntroduction: Prabhat \n12.30-1.30 Marathi: The City of No Outsiders \nMumbai \nSpeakers: Arun Sadhu, Hemant Divate \nModerator: Prakash Bhatambrekar \n2.30-3.30 Kashmiri: My Reality, My Language \nSpeakers: Shahnaz Rasheed, Gulshan Badrani, \nElyas Azad \nModerator: Nisar Azam \n14 3.45-4.15: Interaction \nGirish Kasaravali, Banu Mushtaq, Mamta Sagar  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 19 \n4.30-5.30: Hindi: Culture and Power: A Tale of \nSeven Cities (Allahabad, Benares, Bhopal, Delhi, \nKolkata, Lahore, Patna) \nSpeakers: Kashinath Singh, Ashok Vajpeyi, Arun \nKamal, Alka Saraogi \nModerator: Neelabh \n5.45- 6.30: Mind Your Language \nSpeakers: Sneha Khanwalkar, Varun Grover, \nRatan Rajpoot, Simran Kohli \nModerator: Vineet Kumar \n6.30 – 7.00: Award Ceremnoy and Closing \nSpeakers: K. Satchidanandan, Raj Liberhan, \nParesh Nath, Anant Nath, Satyanand Nirupam, \nGiriraj Kiradoo \n7.15 – 8.30: Evening Performance \nSolo by Rabbi Shergill \n  \n  \n२ \nचीनक लेखक \"मो यान (लेखकीय नाम मो यान, वाचढ़3घफतिवक नाम \nगुआन मोये) \" कचढ़खफ3 सािहचढ़ख8फय लेल २०१२ क नोबल पुरचढ़3घफकार देल \nजेतिचढ़ख88ह , चढ़3घफवेिडश एकेडमी ११ अचढ़ख7घटूबर २०१२ कचढ़खफ3 ई घोषणा \nकेलक। चढ़ख6खेस कॉनफेरेचढ़ख88समे कहल गेल  जे \"मो यान\" लोकगाथा, \nइितहास आ समकालीन घटनाक िमलनसँ जागल अवचढ़3घफथाक  20 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nआभासी(जागल अवचढ़3घफथाक चढ़3घफवचढ़ख96 ) वाचढ़3घफतिवकताकचढ़खफ3 िचिचढ़खंंत करैत छिथ। \nमो यान पिहल चीनक नागिरक छिथ िजनका सािहचढ़ख8फय लेल नोबल \nपुरचढ़3घफकार देल जेतिचढ़ख88ह।   \nपूवचढ़368 चीनक  शाचढ़ख83डॲग चढ़ख6खाचढ़ख88तमे िहनकर जचढ़ख88म भेलिचढ़ख88ह , मो यान \n(१९५५- ) क माता-िपता िकसान छलिखचढ़ख88ह। जखन ओ १२ \nबखचढ़36झक रहिथ तखन सचढ़36फचढ़3घफकृितक चढ़389ािचढ़ख88तक बाद हुनका चढ़3घफकूल  छोिड़ \nपिहने खेती आ फेर फैचढ़ख7घचढ़399ीमे काज करऽ पड़लिचढ़ख88ह। फेर ओ “जन \nचढ़3घफवतंचढ़खंंता  सेना”मे चिल गेला, हुनकर पिहल लघुकथा १९८१ ई. मे \nचढ़ख6खकािशत भेलिचढ़ख88ह।  \nओ अपन लेखनमे अपन युवावचढ़3घफथा आ अपन जचढ़ख88मचढ़3घफथलीक वणचढ़36झन \nकरै छिथ, जेना “रेड सोघचढ़36झम - लाल चढ़ख76वार ”मे, ऐपर िफचढ़ख98म सेहो \nबनल, डकैती, जापानी कचढ़ख9खजा आ बोिनहारक दुखद  िचढ़3घफथितक ऐमे \nिववरण अिछ। \nउपचढ़ख88यासक  अितिरचढ़ख7घत हुनकर लघुकथा सभक संचढ़39झह चढ़ख6खकािशत \nछिचढ़ख88ह। मो यानक कहब छिचढ़ख88ह जे एकटा महान उपचढ़ख88यास िलखल \nजाएब अखन बाकी अिछ। \nसमारोह १० िदसचढ़ख9फबरकचढ़खफ3 हएत।  पुरचढ़3घफकारमे ८० लाख चढ़389ोनर \n(चढ़3घफवेडन ) देल जाइत अिछ जे लगभग दस लाख डॉलर \n(अमेिरका)क बराबर अिछ। \n  \n३ \nऐ बेर मूल पुरचढ़3घफकार (२०१२)-िवदेह भाषा सचढ़ख9फमान (चढ़ख6खिसचढ़3खघ समानाचढ़ख88तर \nसािहचढ़ख8फय अकादेमी पुरचढ़3घफकार ) चढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डल जीकचढ़खफ3 हुनकर  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 21 \nकिवता संचढ़39झह \"अचढ़ख9फबरा \" लेल देल जा रहल छिचढ़ख88ह। राजदेव मंडल \nअचढ़ख9फबरा -किवता-संचढ़39झह आ हमर टोल (उपचढ़ख88यास ) िलखने छिथ। \nअचढ़ख9फबरा https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Ambara_Rajdeo_Mandal.pdf?attredirects \n=0   सँ आ हमर टोल \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/HammarTol_Rajdeo_Mandal.pdf?attredir \nects=0   सँ डाउनलोड कएल जा सकैत अिछ। \nhttp://www.videha.co.in/   पर भऽ रहल ऑनलाइन वोिटंगमे ऐ \nपोथीकचढ़खफ3 सभसँ बेशी वोट भेटलै। वोिटंगक पिरणाम ऐ तरहचढ़खफ3 रहल : \nचढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डलक “अचढ़ख9फबरा ” (किवता-संचढ़39झह ) 12.67%  \nचढ़खं7ी बेचन ठाकुरक “बेटीक अपमान आ छीनरदेवी”(दूटा नाटक) \n11.02%  \nचढ़खं7ीमती आशा िमचढ़खं7क “उचाट” ( उपचढ़ख88यास ) 6.34%  \nचढ़खं7ीमती पचढ़38खा झाक “अनुभूित” ( कथा संचढ़39झह ) 4.68%  \nचढ़खं7ी उदय नारायण िसंह “निचकेता”क “नो एचढ़ख83चढ़399ी :मा चढ़ख6खिवश (नाटक) \n5.23%  \nचढ़खं7ी सुभाष चचढ़ख88चढ़फघ6 यादवक “बनैत िबगड़ैत” (कथा-संचढ़39झह ) 4.96%  \nचढ़खं7ीमती वीणा कणचढ़36झ- भावनाक अिचढ़3घफथपंजर (किवता संचढ़39झह ) 5.23%  \nचढ़खं7ीमती शेफािलका वमचढ़36ंक “िकचढ़3घफत -िकचढ़3घफत जीवन (आचढ़ख8फमकथा ) \n8.54%   22 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nचढ़खं7ीमती िवभा रानीक “भाग रौ आ बलचचढ़ख88दा ” (दूटा नाटक) \n6.61%  \nचढ़खं7ी महाचढ़ख6खकाश -संग समय के (किवता संचढ़39झह ) 5.51%  \nचढ़खं7ी  तारानचढ़ख88द िवयोगी - चढ़ख6खलय रहचढ़3घफय (किवता-संचढ़39झह ) 4.96%  \nचढ़खं7ी महेचढ़ख88चढ़फघ6 मलंिगयाक “छुतहा घैल” (नाटक) 9.64%  \nचढ़खं7ीमती नीता झाक “देश-काल” (कथा-संचढ़39झह ) 5.51%  \nचढ़खं7ी िसयाराम झा \"सरस\"क थोड़े आिग थोड़े पािन (गजल संचढ़39झह ) \n7.16%  \nOther: 1.93%  \nचढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डल जीकचढ़खफ3 बधाइ। हुनका ई सचढ़ख9फमान िवदेह नाचढ़38फय \nउचढ़ख8फसव २०१३ क अवसरपर देल जाएत। \n४ \nमैिथलीकचढ़खफ3 बी .पी.एस.सी.सँ हटाबै लेल लालू चढ़ख6खसाद िजचढ़ख9फमेवार वा \nमैिथलीक कचढ़3ख6रपंथी चढ़ख6खोफेसर सभ िजचढ़ख9फमेवार - जखन लालू चढ़ख6खसाद \nपिहल बेर मुचढ़ख7झयमंचढ़खंंी बनल रहिथ तखन बी .पी.एस.सी. नाम आ \nटाइिटलक संग िबहार चढ़ख6खशासिनक / आिथचढ़36झक / ( आ सचढ़ख9फभवतः वन \nआिद) सेवाक िरजचढ़ख98ट सभ िहचढ़ख88दी अखबारमे छापने रहए। मैिथल \nचढ़फघ9ाचढ़33खण सफल उचढ़ख9फमीदवारसँ ई िलचढ़3घफट भरल रहए , झा-झा देिख लोक \nघबड़ा गेल रहए। की ९०% माचढ़ख7घसचढ़36झ िहसाब छोिड़ मैिथली \nिलटेरेचरमे आिब सकैत अिछ? बी.पी.एस.सी. मे एल.एस.डचढ़ख9खलू., \nभूगोल आिदक माचढ़ख7घसचढ़36झ सेहो कोनो कोनो साल बहुत अबै छलै, मुदा  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 23 \nएना नै, आ ओइमे कोनो एक टाइिटलकचढ़खफ3 फाएदा नै होइ छलै। \nमैिथलीक चढ़ख6खोफेसर सभक मूचढ़ख98यचढ़36फकनमे देखाओल गेल मूखचढ़36झतासँ लालू \nचढ़ख6खसादपर चाचढ़ख6ं िदससँ दवाब पड़लिचढ़ख88ह , हुनकर सामािजक चढ़ख88यायक \nहँसी उड़ाओल गेल आ अचढ़ख88ततः हुनका बी .पी.एस.सी.सँ मैिथलीकचढ़खफ3 \nहटाबऽ पड़लिचढ़ख88ह। आ तखन हुनका चढ़खं3ात पड़लिचढ़ख88ह जे ई तँ मैिथल \nचढ़फघ9ाचढ़33खणोक ९०% लोकक हृदएमे कोनो शूल उचढ़ख8फपचढ़38ख नै कऽ सकल। \nजे २-४ सए गोटे चढ़ख6खशासिनक / आिथचढ़36झक / ( आ सचढ़ख9फभवतः वन आिद ) \nसेवामे मैिथलीक कारणसँ गेलिथ, वएह माचढ़खंं जँ कोनो मैिथली \nपिचढ़खंंकाक चढ़39झाहक बिन जािथ तँ मैिथली पिचढ़खंंका सभक ई िचढ़3घफथित नै \nरहत। मुदा ऐमेसँ ९९% कचढ़खफ3 आइ मैिथलीसँ कोनो सरोकार नै \nअिछ। मैिथलीक कचढ़3ख6रपंथी मूखचढ़36ंिधराज चढ़ख6खोफेसर सभ जाितवािदताक \nकारण मैिथलीक जे नोकसान पहुँचेलिचढ़ख88ह से इितहास हुनका सभकचढ़खफ3 \nचढ़खंखमा नै करत।  \n  \n५ \n“िवचढ़3खफापितक िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद चढ़3खंारा यचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार आ \nपाग-चढ़ख6खितचढ़फझ7ापन ” \nसंचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 बला िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरः आ किवकोिकल \nिवचढ़3खफापितक बीचक अचढ़ख88तर \"िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद \" आ ओइसँ \nजुड़ल \"िकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7 \" आिद नै बुिझ सकला वा नै बूझऽ \nचाहलिचढ़ख88ह। ऐितहािसक िलिखत तचढ़ख8ंय अिछ जे गोनू झा १०५०-\n११५० मे भेलाह मुदा उषा िकरण खान संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला \nिवचढ़3खफापितसँ हुनकर शाचढ़3घफचढ़खंंाथचढ़36झ करबै छिथ (िहचढ़ख88दीक ऐितहािसक \nउपचढ़ख88यास िसरजनहार , भारतीय चढ़खं3ानपीठमे) । वीरेचढ़ख88चढ़फघ6 झा कहै छिथ \nजे गोनू झा ५०० साल पिहने भेला आ तारानचढ़ख88द िवयोगी गोनू झा  24 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nकचढ़खफ3 ३०० साल पिहने भेल मानै छिथ (दुनू गोटेक िहचढ़ख88दीमे चढ़ख6खकािशत \nगोनू झापर पोथी, चढ़389मसँ राजकमल चढ़ख6खकाशन आ नेशनल बुक \nचढ़399चढ़3घफटसँ चढ़ख6खकािशत ) तँ िवभा रानीक गोनू झापर िहचढ़ख88दी पोथी (वाणी \nचढ़ख6खकाशन ) मे कुणाल गोनू झाकचढ़खफ3 भव िसंहक राचढ़ख76यमे (१४ म शताचढ़ख9खदी ) \nभेल मानैत छिथ। जखन पंजीमे उपलचढ़ख9खध िलिखत अिभलेखन गोनू \nझाकचढ़खफ3 संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापितसँ दस पीढ़ी पिहने \nअिभलेिखत करैत अिछ, तखन ई हाल अिछ। \nसमानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराक िवचढ़3खफापित आ पाग - िवचढ़3खफापितक संचढ़3घफकृत चढ़39झचढ़ख88थमे \nठचढ़3झखुर िवचढ़3खफापित कृता िलखल अिछ / आ ओ िवचढ़3खफापित चढ़फघ9ाचढ़33खण छिथ। \nहमर उचढ़3झ9ेचढ़3घखय मैिथली पदावली बला िवचढ़3खफापितसँ अिछ , हुनका िकए \nपाग पिहरा कऽ \"हचढ़ख9फमर िवचढ़3खफापित \" बना लेल गेल। ई तखन नै भेल \nजखन िबदापत नाचक माचढ़ख87यमसँ आठ सए बखचढ़36झ गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण समुदाय \nिवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 िजएने रखलक , मुदा तखन भेल जखन बंगाल िवचढ़3खफापित \nआ गोिवचढ़ख88ददासक पदावलीकचढ़खफ3 अपन बना लेलक मुदा बंगालेक िवचढ़3खंान \nराजकृचढ़3घ3ण मुखोपाचढ़ख87याय सवचढ़36झचढ़ख6खथम १८७५ ई. मे कहलिचढ़ख88ह जे िवचढ़3खफापित \nिमिथलाक किव छिथ आ बंगालेक नगेचढ़ख88चढ़फघ6नाथ गुचढ़ख9घत सवचढ़36झचढ़ख6खथम \nकहलिचढ़ख88ह जे गोिवचढ़ख88ददास सेहो िमिथलाक किव छिथ आ जखन ई \nतचढ़ख8ंय सोझचढ़363 उठल तँ पिहने तँ सगर बंगाल हुनकापर मार -मार कऽ \nउठल आ बादमे मािन गेल। \nराजकृचढ़3घ3ण मुखोपाचढ़ख87याय जइ िवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 िमिथलाक कह ने रहिथ ओ \nपदावलीक िवचढ़3खफापितक सचढ़ख88दभचढ़36झमे छल , संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क िवचढ़3खफापित \nठचढ़3झखुरः कचढ़खफ3 बंगाल किहयो अपन नै कहने छल।  \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8रक संचढ़3घफकृत धूतचढ़36झसमागम नाटक आ संचढ़3घफकृत आ \nअवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापितक गोरचढ़खंखिवजय नाटक मचढ़ख87य देल मैिथली गीत  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 25 \nसेहो पदावलीक पुरान परचढ़ख9फपराक चढ़3खफोतक अिछ  आ ऐ दुनू लेखकपर \nमैिथली पदावलीक चढ़ख6खभाव देखबैत अिछ।  \nफेर िमिथलाक िवचढ़3खंानकचढ़खफ3 सोह एलिचढ़ख88ह आ िवचढ़3खफापितक संचढ़3घफकृत -अवहचढ़3ख7 \nचढ़39झचढ़ख88थ , गोिवचढ़ख88ददास नाचढ़3घ9ा आ िवचढ़3खफापित नाचढ़3घ9ा पचढ़3झ7ीमे उपलचढ़ख9खध िववरण \nदऽ िवचढ़3खफापित ठाकुर आ गोिवचढ़ख88ददास झा (!!!) िनकालल गेल, एतऽ \nरमानाथ झाक पचढ़3झ7ीक सतही चढ़खं3ान आ सीिमत दृिचढ़फझ6कोण नोकसान \nपहुँचेलक। फेर अनचोचढ़3झखे पाग पिहरा कऽ (िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक \nपिरषद- ई संचढ़3घफथा भारतक चढ़3घफवतंचढ़खंंताक बाद िवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 पाग पिहरा \nकऽ हुनका चढ़फघ9ाचढ़33खण घोिषत करबाक कुकृचढ़ख8फय केलक ) िवचढ़3खफापित \n(मैिथली बला, संचढ़3घफकृत बला नै) कचढ़खफ3 \"हचढ़ख9फमर िवचढ़3खफापित \" चढ़फघ9ाचढ़33खण वगचढ़36झ \nचढ़3खंारा बना लेल गेल। मुदा कवीचढ़खं8र चढ़ख76योितरीचढ़खं8र सन बहुत रास \nकिव पचढ़3झ7ीमे उपलचढ़ख9खध छिथ। आ जे नामक अचढ़ख88तर िवचढ़3खफापितमे आिब \nजाइ छिचढ़ख88ह (जखन िक सभ काज चढ़ख9घलािनंगसँ भेलै तैयो एकटा सबूत \nबिच गेलै) से चढ़ख76योितरीचढ़खं8रमे िकए नै अबैए।  \nआब आउ गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण चढ़3खंारा गाओल िब दापत, जे चढ़ख76योितरीचढ़खं8रसँ पूवचढ़36झ \n(सचढ़ख9फभवतः ) नौआ ठाकुर जाितमे भेल रहिथ आ तकर चढ़ख6खमाणमे \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र चढ़3खंारा वणचढ़36झन रचढ़ख79ाकरमे ऐ किवक चचचढ़36ं अिछ।  \nिवचढ़3खफापितक कोनो पदावलीक रचनामे अपन संचढ़3घफकृत / अवहचढ़3ख7 लेखक \nहेबाक चचचढ़36झ नै केने छिथ। मुदा हुनकर रचना (संचढ़3घफकृत आ \nअवहचढ़3ख7क िवचढ़ख6फचढ़3खघ , जे दोसर िवचढ़3खफापितक रचना छी , जे चढ़फघ9ाचढ़33खण रहिथ ) \nसवचढ़36झहाराक लेल जे ददचढ़36झ अिछ से संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क िवचढ़3खफापितमे \nिकए नै अिछ? संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क िवचढ़3खफापित तँ सवचढ़36झहारासँ घृणा \nकरै छिथ आ िलिखत चढ़ख6ंपमे कचढ़3ख6र चढ़फघ9ाचढ़33खण छिथ।   26 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nमुदा पदावलीक िवचढ़3खफापित तँ िनचढ़3घखछल छिथ , िकछु कचढ़3ख6र पद कचढ़3ख6र \nचढ़फघ9ाचढ़33खणवादी सचढ़ख9फपादक लोकिन चढ़3खंारा घोसोआओल गेल अिछ \n(हाचढ़3घफयाचढ़3घफपद चढ़ख6ंपमे)। \nिपआ देसाचढ़ख88तर (िवचढ़3खफापितक िबदेिसया ) क कचढ़ख88सेचढ़ख9घट आब सुधीगणक \nसमचढ़खंख अिछ आ मैिथल िबदेिसया लोकिनक वतचढ़36झमान दुदचढ़36झशाक बीच ई \nमहाकिव िवचढ़3खफापितक चढ़ख6खित ससचढ़ख9फमान अिपचढ़36झत अिछ। की ई ददचढ़36झ \nअवहचढ़3ख7 आ संचढ़3घफकृतक िवचढ़3खफापितमे छिचढ़ख88ह ? \nपदावली एकटा पैरेलल संचढ़3घफकृितक चढ़3खफोतक अिछ। एचढ़3झखे समयमे \nसंचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 एचढ़3झखे लेखक िलख लेत , ओकरा कचढ़फझ6 छै जे \nअवहचढ़3ख7मे िलखलापर िवचढ़3खंान ओकर उपहास करै छिथ , मुदा ई ददचढ़36झ \nकी एकर लेशोमाचढ़खंं पदावलीक िवचढ़3खफापितमे छिचढ़ख88ह ? ओतए तँ उचढ़ख98लास \nआ ददचढ़36झ छै, सवचढ़36झहाराक उचढ़ख98लास आ ददचढ़36झ। ओ िवचढ़3खफापित जे संचढ़3घफकृत \nआ अवहचढ़3ख7 मे िलखलिचढ़ख88ह ओ राजपिचढ़ख83डत छला से िवचढ़3खंान रहिथ , \nहुनका अवहचढ़3ख7ोमे िलखलापर लोक िनचढ़ख88दा करिचढ़ख88ह। मुदा मैिथलीक \nिवचढ़3खफापित जे पैरेलल परचढ़ख9फपराक अंग छिथ , ओइसँ दूर छला। ई \nपैरेलल परचढ़ख9फपरा ऋगवेदक समयसँ छै (ओइ समयमे नाराशंसी रहै)। \nई पैरेलल परचढ़ख9फपराक िवचढ़3खफापित नौआ ठाकुर जाितक रहबे करिथ , वा \nचढ़फघ9ाचढ़33खण जाितक रहबे करिथ , से इितहास ओइपर मौन अिछ। \nमुदा लोककथा आ परचढ़ख9फपरा , िबदापतक सवचढ़36झहारासँ सघन सचढ़ख9फबचढ़ख88ध , \nिबचढ़3घफफीक परचढ़ख9फपरा हुनका गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण िसचढ़3खघ करैए। संचढ़3घफकृत आ \nअवहचढ़3ख7क कोनो पचढ़363ित निहये ओइ िवचढ़3खफापितक पदावलीक चचचढ़36ं करैए \nआ निहये पदावली पदावलीक िवचढ़3खफापितक संचढ़3घफकृत वा अवहचढ़3ख7 केर \nरचनाक चचचढ़36ं करैए। संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 मुिचढ़3घफलम आचढ़389मणक , जनौ \nआ मिचढ़ख88दर चढ़फझघचढ़फझ6 हेबापर दुखी अिछ मुदा पदावली तँ सवचढ़36झहाराक हषचढ़36झ, \nउचढ़ख98लास आ संघषचढ़36झ अिछ ; ओइ तरहक हाचढ़389ोस ओतए नै, हुनका  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 27 \nसमएमे तँ चढ़ख6खायः मुिचढ़3घफलम िमिथलामे रहबो नै करिथ।आ जखन \nमैिथलीबला िवचढ़3खफापित चढ़फघ9ाचढ़33खण रहबो करिथ वा नै तहीपर सवाल अिछ \nतखन पाग पिहरा कऽ कोन सोच हम सभ पैदा कऽ रहल छी, \n\"िवचढ़3खफापित \" हचढ़ख9फमर छलाह िक नै? की िवचढ़3खफापितक चढ़फघ9ाचढ़33खण नै रहलासँ \nओ हमर नै हेताह? की हुनकर \"िपआ देशचढ़36फतर \" बला माइचढ़39झेशन बला \nगीत महचढ़ख8फवहीन भऽ जेतै? की हुनकर शृंगािरक गीतक माचढ़खंं चचचढ़36ं \nकोनो षडयंचढ़खंं तँ नै? िवचढ़3खफापित सन किवकचढ़खफ3 पाग पिहरा कऽ \nजाितगत बचढ़ख88धनमे बाचढ़ख88हब कतेक सही अिछ ? \" मचढ़ख87यकालीन िमिथला \"मे \nिवजय कुमार ठाकुर िलखै छिथ: \" िमिथलाक धािमचढ़36झक चढ़खंखेचढ़खंंमे एिह  \nसामचढ़ख88तवादी युगीन धािमचढ़36झक िवचारधाराक चढ़ख6खभाव एहन सवचढ़36झचढ़3घझयापी छल \nजे एखनहुँ एिह परचढ़ख9फपराक िनचढ़3घ9िलिखत अवशेष समाजमे िवचढ़3खफमान \nअिछ: ...(घ) पाग सेहो तचढ़36फिचढ़खंंक िवचारधारासँ सचढ़ख9फबचढ़3खघ अिछ। \" \n(पृ.२६) \n तँ ईहो तंचढ़खंं मंचढ़खंं िबयाह उपनयन धिर ने रहए िदयौ। िकए ओइ \nपैरेलल परचढ़ख9फपराक िवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 ओइमे सानै िछयिचढ़ख88ह। आ ई कुकृचढ़ख8फय \nिकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद केलक। ऐ तरहक \nलोक जै िमिथलाक संचढ़3घफकृितक रचढ़खंखक , ओ संचढ़3घफकृित आ भाषा जँ \nआइयो बचढ़363चल छै, तँ ई ओइ संचढ़3घफकृित आ भाषाक िवशेषता िछऐ।  \nआ रामलोचन ठाकुर अही चढ़ख6खितिचढ़389यावादी \"िकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7 \"क \nमंचसँ मंच सापेचढ़खंख बयान देलिचढ़ख88ह  (उपचढ़ख88यासक संचढ़ख7झयाक सचढ़ख9फबचढ़ख88धमे) \nजकर कोनो ऐितहािसक महचढ़ख8फव नै छै। चेतना सिमितक पिचढ़खंंकामे \nमानेचढ़खं8र मनुज सेहो मंच सापेचढ़खंख बयानमे जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डलक \nउपचढ़ख88यासक संचढ़ख7झया माचढ़खंं ४ िलखलिचढ़ख88ह !!! \nजगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डलक नाममे जँ मचढ़ख83डल टाइिटल नै रहैत माचढ़खंं \nजगदीश चढ़ख6खसाद रहैत तँ रमानाथ झाक अनुयायी हुनका चढ़खं7ोिचढ़खंंय ,  28 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nअमर-रामदेव झाक अनुयायी हुनका चढ़फघ9ाचढ़33खण आ \"लालदासक \nचढ़3घफमािरका \"क लेखक वमचढ़36ं जी हुनका कायचढ़3घफथ घोिषत कऽ दैतिथ।  \nआ ◌्जँ जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डलक फोटो उपलचढ़ख9खध नै रिहतै तँ \nिकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क चढ़ख6खितिचढ़389यावादी  िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद \nजगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डलक यचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार कऽ हुनका पाग पिहरा \nफेर वएह कुकृचढ़ख8फय किरतए जे ओ िवचढ़3खफापितक संग एक हजार \nसालक बाद केलक। आ बेरमाक कोनो बुढ़बा मािटक िढमकाकचढ़खफ3 \nदेखबैत जगदीश चढ़ख6खसाद \"झा/ ठचढ़3झखुरः \" केर काचढ़ख98पिनक घराड़ी , यएह \nछी, घोिषत कऽ िदतए। \nमलंिगयाक बेटा, रामदेव झाक बेटा आ ढेर रास छचढ़3ख3नामीक देल \nगािड़ सेहो िवदेहमे िबना कचढ़363ट -छचढ़363टक छपने अिछ , जे लोक पिढ़ \nसकए, िकछु गािड़ जे नै छापल जा सकैए, सएह टा नै छपने छी। \nआ गािरक डरसँ अखन धिरक मैिथली आ िमिथलाक इितहासकार \nऐ िवषयपर इशारा तँ केलिचढ़ख88ह मुदा आगचढ़363 नै बढ़ला। \n  \nतचढ़खफ3 ओ चढ़ख76योितरीचढ़खं8र (१२७५-१३५०) पूवचढ़36झ िवचढ़3खफापितये रहिथ से फेर \nिसचढ़3खघ होइए।  जयदेव (लगभग १२००)क गीत-नृचढ़ख8फय आ िकरतिनयचढ़363 \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ िवचढ़3खफापितक  पदावली मेल खाइत अिछ, संचढ़3घफकृत आ \nअवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापितक काचढ़3घझय सौचढ़फझ7वसँ मेल  नै खाइत अिछ। \n  \nआब पुनः आबी िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषदक मंच जतएसँ \nरामलोचन ठाकुर मंच सापेचढ़खंख बयान देलिचढ़ख88ह। ई पिरषद िवचढ़3खफापितक \nयचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार नै, मैिथलीक यचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार केलक। ओकर \nिवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 पिहराओल पाग , कोलकातासँ िबचढ़ख88चढ़ख87येचढ़खं8र मचढ़ख83डल आ \nचढ़खं7ीकाचढ़ख88त मचढ़ख83डलकचढ़खफ3 लुचढ़ख9घत कऽ देलक आ मैिथलीक यचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार \nपूणचढ़36झ भऽ गेल।   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 29 \nसंचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापितक जाितगत कचढ़3ख6रताक बानगी \nदेखी:- \nकीितचढ़36झलता - जाित-अजाितक िववाह अधम कएँ पारक। \nपुचढ़ख6फष -परीचढ़खंखामे िवचढ़3खफापित कथा कहैत -कहैत लेखकीय वचढ़ख7घतचढ़3घझय दै छिथ \nिक राजपूतक चढ़3घफचढ़खंंी चिरचढ़खंंहीन होइत अिछ , ई ओिहना भेल जेना \nअथवचढ़36झवेदमे शूचढ़फघ6क पचढ़ख79ीकचढ़खफ3 िबना चढ़3घफवीकृितक िकयो हाथ पकिड़ लऽ \nजा सए बला वचढ़ख7घतचढ़3घझय। संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापित जाित -\nअजाितपर िवशेष बल दै छिथ, रचढ़ख7घत शुचढ़3खघता / जाित हुनका लेल \nमहचढ़ख8फवपूणचढ़36झ छिचढ़ख88ह। संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापित कहै छिथ - \nअकुलीन कोनो दयाक अिधकारी नै अिछ!! आ सौचढ़ख88दयचढ़36झ माचढ़खंं धिनक \nआ िविशचढ़फझ6 वगचढ़36झक एकािधकार अिछ !! संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला \n(िकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषदक जनौ आ \nपागबला) िवचढ़3खफापित कहै छिथ - जाित सामािजक जीवनमे अिचढ़ख88तम \nिनधचढ़36ंरक तचढ़ख8फव अिछ। जे खराप कुलमे जचढ़ख88म लैए ओ दुचढ़फझ6 िदमागक \nसचढ़363प माचढ़खंं बिन सकैए !! िकशोरीकाचढ़ख88त  िमचढ़खं7क िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक \nपिरषदक जनौ आ पागबला संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापित कहै \nछिथ- ओ देश जतऽ जाितक िनअम लागू नै होइए से चढ़ख9फलेचढ़ख7फछ देश \nिथक( Aspects of Society and Economy of \nMedieval Mithila)- Upendra Thakur \nअमीर खुसरोसँ पिहने पागक वणचढ़36झन हमरा नै भेटल अिछ।  \nमुदा चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ िवचढ़3खफापित (पदावलीक लेखक) कहै छिथ:- नृप \nइिथ काहु करिथ निह साित। \nपुरख महत सब हमर सजाित॥ \nतािह चढ़3खंारे राजा ककरो दचढ़ख83ड निह दैत छिथ आ सभटा पैघ लोक \nएके रंग छिथ।  30 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nगोिवचढ़ख88ददासक पचढ़3खफो िचढ़ख7घलचढ़फझ6 छलिचढ़ख88ह आ एकर समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपरा \nसेहो नै छल (सचढ़ख9फभवतः  सवणचढ़36झ मचढ़ख87य चढ़ख6खचलनक कारण ई दुनू चीज \nछल), से िबदापत नाच जकचढ़363 ओ एतुचढ़3झखा  मचढ़363िटमे संरिचढ़खंखत नै भऽ \nसकल। गंगेश उपाचढ़ख87यायक तचढ़ख8फचढ़ख8फविचचढ़ख88तामिणक चचचढ़36ं मुदा  वधचढ़36झमान जे \nहुनका सुकिवकैरवकाननेचढ़ख88दुः कहै छिथ , ओ किवता सभ कतऽ \nगेल? पचढ़खंखधर  िलखैपर चढ़ख6खितबचढ़ख88ध लगेलिचढ़ख88ह मुदा रघुनाथ िशरोमिण  आ \nहुनकर िशचढ़3घ3य “उदयन” आ “गंगेश”क कृितकचढ़खफ3 रिट कऽ चिल \nगेलाह आ नवचढ़3खंीपमे नचढ़3घझय -चढ़ख88याय चढ़3घफकूलक चढ़3घफथापनाक  संगे बंगालसँ \nिवचढ़3खफाथचढ़368 एनाइ बचढ़ख88द भऽ गेल।  \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ िवचढ़3खफापित :- कचढ़3घखमीरक अिभनव गुचढ़ख9घत (दशम शताचढ़ख9खदीक \nअचढ़ख88त आ एगारहम शताचढ़ख9खदीक चढ़ख6खारचढ़ख9फभ )- चढ़39झचढ़ख88थ “ईचढ़खं8र चढ़ख6खचढ़ख8फयािभचढ़खं3ा - \nिवभिषचढ़36झणी ” मे िवचढ़3खफापितक उचढ़ख98लेख करै छिथ।  \nचढ़खं7ीधर दासक सदुिचढ़ख7घतकणचढ़36ंमृत , - चढ़खं7ीधर दास िवचढ़3खफापितक पचढ़363च टा \nपद उचढ़3खघृत केने छिथ जे िवचढ़3खफापितक पदावलीक भाषा छी।  \n“जाव न मालतो कर परगास \nतावे न तािह मधुकर िवलास।” \nआ \n“मुचढ़ख88दला मुकुल कतय मकरचढ़ख88द ”  \n(मचढ़ख87यकालीन िमिथ ला, उपेचढ़ख88चढ़फघ6 ठाकुर ) \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र (१२७५-१३५०) \n षचढ़फझ7ः कचढ़ख98लोल - ॥अथ िवचढ़3खफावचढ़ख88त \nवणचढ़36झना॥ ….. िवदातञो आचढ़3घफथान भीतर भउ . तका पछा तेलचढ़3झंी .  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 31 \nमरहठी. िव।दओितनी दुइ िचचढ़खंंकइ गाचढ़3झं जउन  िनहािल अइसिन \nदेषुअह. चउआचढ़ख78चिर चीिर एकहोचढ़3झ3 पिरहने …….से कइसन देषु. \nजइसे चढ़ख6खयागचढ़खंखेचढ़खंं सरचढ़3घफवतीकचढ़खफ3 गचढ़3झंाजमुनाक सचढ़ख9फवािह। का हो तइसे ता \nिवदाञोतके दुअओ सचढ़ख9फवािहका हो भउअह . दशञुचढ़ख88धी राजा अवधान \nकराउ. िवदाञोत आचढ़3घफथान वइसु. \n(िवदाञोत (पुचढ़ख6फख ) भीतर भेल, तकर पाछचढ़363 तेलचढ़3झंी , मरहठी। \nिवदओतनी (चढ़3घफचढ़खंंी ) दूटा रंगक गचढ़3झंा यमुनामे नहायिल एहन देखाइए। \nचािर-चािर आँचरबला चीर एकहकटा पिहरने। से केहन देखू. जेना \nचढ़ख6खयागचढ़खंखेचढ़खंं सरचढ़3घफवतीकचढ़खफ3 गचढ़3झंाजमुनाक संगबे तेहने ओइ  िवदाञोतकचढ़खफ3 दुनू \nसचढ़ख9फवािहका। दशञुचढ़ख88धी राजाकचढ़खफ3 अवधान करेलक , िवदाञोत चढ़3घफथानपर  \nबैसला। \nअचढ़फझ6मः कचढ़ख98लोलः - ॥अथ राचढ़ख76य वणचढ़36झना॥ …िवदाञोत त।िचढ़ख88हक \nगीत. नृचढ़ख8फय . वाचढ़3खफ . ताल. घाघर पिरठरइतचढ़खफ3 आह… \nिवदाञोत लोकिनक गीत, नृचढ़ख8फय , वाचढ़3खफ , ताल, घाघर पहीिर कऽ \nभेल। \nउगना महादेव: महादेव (उगनाचढ़ख6ंपी ) िवचढ़3खफापितक ऐठाम गीत सुनबा \nलेल उगना नोकर बिन रहै छलाह। मैिथलीक आिदकिव िवचढ़3खफापित \n(चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ) आ िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरः (संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क \nलेखक आ राजा िशविसंहक दरबारी) दुनूसँ सचढ़ख9फबचढ़3खघ कऽ उगनाक ई \nकथा चढ़ख6खिसचढ़3खघ भेल।  \nबोिध कायचढ़3घफथ : िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरःक पुचढ़ख6फष परीचढ़खंखामे िहनक गंगालाभक \nकथा विणचढ़36झत अिछ। महाकिव िवचढ़3खफापित (चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ मैिथली \nपदावली सभक लेखक) क िवषयमे सेहो गंगालाभक ई कथा  32 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nचढ़ख6खचिलत  छल आ बादमे िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरक  (संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क \nलेखक) िवषयमे सेहो गंगालाभक ई कथा चढ़ख6खचिलत भेल।  \n  \nिवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरःक संचढ़3घफकृत सािहचढ़ख8फय िमिथलाक िवचढ़3खंान परचढ़ख9फपराक \nलोपक बाद सोझचढ़363  आएल, आ संचढ़3घफकृत सािहचढ़ख8फयमे िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरःक \nकोनो खास चचचढ़36झ नै भेटैत अिछ आ  बंगालक िवचढ़3खफाथचढ़368क एनाइयो \nकम भऽ गेल छल, जे अिबतो रहिथ हुनका लेल िवचढ़3खफापित  ठचढ़3झखुरःक \nसंचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 सािहचढ़ख8फय समकालीनक सािहचढ़ख8फय छल जे खतम \nहोइत िवचढ़3खंता  परचढ़ख9फपराक सािहचढ़ख8फय छल आ सेहो तखन िलखाइये रहल \nछल, मुदा चढ़ख76योितरीचढ़खं8र -पूवचढ़36झ पदावली चढ़ख6खिसिचढ़3खघ चढ़ख6खाचढ़ख9घत कऽ लेने छल। \nओइ कालक गोनू वा िवचढ़3खफापितक समय पाग  रहबो करए सेहो \nिनिचढ़खं6त नै, कारण अमीर खुसरो (१२५३-१३२५) माचढ़खंं एकर चचचढ़36झ \nकेने छिथ। िवजय कुमार ठाकुर एकरा सामचढ़ख88तवादी चढ़ख6खतीक आ तंचढ़खंं \nमंचढ़खंंसँ सचढ़ख9फबचढ़3खघ मानै छिथ। मुिचढ़3घफलम आचढ़389मणक बाद अधीनचढ़3घफथ \nसामचढ़ख88तकचढ़खफ3 ई पिहराओल गेल हएत आ ई मुिचढ़3घफलम  टोपीसँ मेल \nखाइतो अिछ, आ माचढ़खंं चढ़फघ9ाचढ़33खण -का यचढ़3घफथ मुिचढ़3घफलम आचढ़389मणक बाद  \nिमिथलामे सामचढ़ख88त रहिथ (राजपूत नै) आ आइयो अही दू वगचढ़36झक बीच \nई किहयो काल िबयाह आिदमे चढ़ख6खयुचढ़ख7घत होइए।   \nमहाकिव िवचढ़3खफापित - कवीचढ़खं8र चढ़ख76योितरीचढ़खं8र (लगभग १२७५-१३५०)सँ \nपूवचढ़36झ (कारण चढ़ख76योितरीचढ़खं8रक चढ़39झचढ़ख88थमे िहनक चचचढ़36झ अिछ ), मैिथलीक आिद \nकिव। संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरःसँ िभचढ़38ख। सचढ़ख9फभवतः \nिबचढ़3घफफी गामक नौआ ठाकुर  चढ़खं7ी महेश ठाकुरक पुचढ़खंं  (परचढ़ख9फपरा \nअनुसार)। समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराक िबदापत नाचमे िवचढ़3खफापित पदावलीक \n(चढ़ख76योितरीचढ़खं8रसँ पूवचढ़36झसँ) नृचढ़ख8फय -अिभनय होइत अिछ।  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 33 \nिवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरः १३५०-१४३५ िवषएवार िबचढ़3घफफी -काचढ़3घखयप (राजा \nिशविसंहक दरबारी) आ संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 लेखक। कीितचढ़36झलता , \nकीितचढ़36झपताका , पुचढ़ख6फष परीचढ़खंखा , गोरचढ़खंखिवजय , िलखनावली आिद चढ़39झंथ समेत \nिवपुल संचढ़ख7झयामे कालजयी रचना। ई मैिथलीक आिदकिव िवचढ़3खफापित \n(चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ) सँ िभचढ़38ख छिथ।  \n \n \n \nसािह/gडू4य अकादेमीमे सम/gडूूवयक पद लेल  कालाबाजारी (/gडफडलैक \nमाक/g37धिटंग )- एकटा िरपोट/g36ध \nसािहचढ़ख8फय अकादेमी िदचढ़ख98लीक मैिथली समचढ़ख88वयक चुनाव लेल जे संचढ़3घफथा \nसभ िनधचढ़36ंिरत  अिछ ओकर नाम अिछ:- िवचढ़3खफापित सेवा संचढ़3घफथान , \nदरभंगा; सिचव वैचढ़3खफनाथ चौधरी  “बैजू” आ अचढ़ख87यचढ़खंख - पं. चचढ़ख88चढ़फघ6नाथ \nिमचढ़खं7 अमर। अिखल भारतीय मैिथली सािहचढ़ख8फय  पिरषद, दरभंगा; \nसिचव डा. गणपित िमचढ़खं7 , अचढ़ख87यचढ़खंख रहिथ चढ़3घफव . जयमचढ़ख88त िमचढ़खं7।  \nचेतना सिमित, पटना, सिचव चढ़खं7ी िववेकानचढ़ख88द ठाकुर , अचढ़ख87यचढ़खंख चढ़खं7ीमित \nचढ़ख6खमीला  झा। रचढ़363टी मधुबनीक कोनो संचढ़3घफथा , सचढ़ख9फभवतः वतचढ़36झमान अचढ़ख87यचढ़खंख \nचढ़खं7ी हेतुकर झा।  िकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद  \n(जे सं/g304था िव/g3ड4ापितक/gड43 पाग पिहरा कऽ हुनका /g40फा/g33डण घोिषत \nकरबाक कुकृ/gडू4य केलक ) , वतचढ़36झमान  अचढ़ख87यचढ़खंख चढ़खं7ी सुरेचढ़ख88चढ़फघ6 नारायण झा \nआ सिचव गंगाधर झा। पंचानन िमचढ़खं7क अिखल  भारतीय मैिथली \nसािहचढ़ख8फय सिमित , इलाहाबाद; आ मैिथली लोक सािहचढ़ख8फय पिरषद , \nकोलकाता, सचढ़ख9फभवतः वतचढ़36झमान अचढ़ख87यचढ़खंख - अिणमा िसंह (सचढ़ख9फभवतः \nमैिथली लोक सािहचढ़ख8फय पिरषद  आब ऐ िलचढ़3घफटमे नै अिछ कारण \nआिधकािरक मैिथली सािहिचढ़ख8फयक संचढ़3घफथा सभक िलचढ़3घफटमे सािहचढ़ख8फय  34 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nअकादेमी, िदचढ़ख98ली ऐ संचढ़3घफथाक नाम नै देने अिछ। )। ऐ मे सँ िकछु \nसंचढ़3घफथाक नाम आ  वतचढ़36झमान अचढ़ख87यचढ़खंख आिदमे पिरवतचढ़36झन सचढ़ख9फभव अिछ।  \n \nऐ मे सँ अिधकतर संचढ़3घफथा कागजी अिछ वा सािहिचढ़ख8फयक नै \nराजनैितक अिछ आ जाितवाद, चढ़खंखेचढ़खंंवाद आ आनुवंिशक आधारपर \nसंचािलत अिछ। \n  \nसािहटgड8षय अक ादेमी , िदटgडझ8लीक आिधक ािरक मैिथली  सािह िटgड8षयक संटgभइषथा \nसभक िलटgभइषट  \nMAITHILI \n01. The Secretary \nAll India Maithili Sahitya Samiti \nTirbhukti \n1/1B, Sir P.C. Banerjee Road \nAllahabad-211 002 \n02. The General Secretary \nAkhil Bharatiya Maithili Sahitya Parishad \nC/o Dr. Ganapati Mishra \nLalbag  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 35 \nDarbhanga-846 004 \n03. The Secretary \nChetna Samity \nVidyapati Bhawan \nVidyapati Marg \nPatna-800 001 \n04. The Secretary \nMithila Sanskritik Parishad \n6 B, Kailash Saha Lane \nKolkata-700 007 \n05. The Secretary \nVidyapati Seva Sansthan \nMithila Bhavan Parishar \nDarbhanga-846 004 \n06. The Secretary \nCentre for the Study of Indian Traditions \nTantrabati Geeta Bhavan  36 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nRanti House, Ranti \nMadhubani-847 211 \nराजकमल चौधरी: मोनोचढ़39झाफ (सुभाष चचढ़ख88चढ़फघ6 यादव ) जे सािहचढ़ख8फय \nअकादेमी चढ़3खंारा रामदेव झा आ मोहन भारचढ़3खंाजक कृपासँ चढ़ख6खकािशत नै \nभऽ सकल।   \nhttps://docs.google.com/a/videha.com/viewer?a=v&pi \nd=sites&srcid=dmlkZWhhLmNvbXx2aWRlaGEtcG90 \naGl8Z3g6NDNiMmVhYThlOTNiMDA5Zg  \n• राजकमल चौधरी: मोनोचढ़39झा फ (सुभाष चचढ़ख88चढ़फघ6 यादव ) \ndownload \nlink  https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Rajkamal_Monograph.pdf?attredirects=0 \n&d=1  \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Rajkamal_Monograph.pdf?attredirects=0 \n&d=1  \ndbb13891-a-96a2f0ab-s-sites.googlegroups.com \nSeptember 11 at 11:28pm  · Like  · 1 · Remove \nPreview \n• \n   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 37 \nGangesh Gunjan  राजकमल जी (िविनबंध)क चढ़ख6खकरण कान मे \nपडल तं छल, से कतोक वखचढ़36झ भ गेलै आब | मुदा \nसे एहन कुचढ़ख6ंप छैक से अहॴक एिह फेस बुिकया  समाद मे चढ़3घफपचढ़फझ6 \nभेलय| तचढ़37घ एकर  \nधचढ़ख88यवाद अहॴ कचढ़37घ दैत छी गजेचढ़ख88चढ़फघ6 जी  |... ओना वाचढ़3घफतिवक तं ई जे \nसचढ़ख9फपूणचढ़36झ \nपढबा सं पिहने मोन \"िवरचढ़ख7घत \" भ' गेल | नै पिढ भेल आगचढ़363 ! नीक \nकेलौहचढ़37घ नेट पर द ' \nक'| समकालीन आ आगत पीढ़ी सेहो बुझओ ई कारी-कथा! हमरा \nसन लोकक िवडचढ़ख9फबना देखू \nजे पूरा चढ़ख6खकरण अपन अनुज - िमचढ़खंं - अचढ़39झज सं जुडल अिछ| से \nएहन ऐितहािसक दुघचढ़36झटना  \nभ' गेल अिछ ! उचढ़खंफरदायी चढ़3घझयिचढ़ख7घतगत हम कतहु सं नै | मुदा \nसािहिचढ़ख8फयक पीढ़ीक  \nनैितकता सं \"अपराध बोध\" सहबा लेल अिभशचढ़ख9घत छी | उपाय ? \nसचढ़3घफनेह , \n \n11 िसतचढ़ख9फबर 2012 11:26 pm को, Gajendra Thakur < \nThursday at 2:13pm  via   · Unlike  · 4 \nGajendra Thakur  गंगेश गुंजन जीक िहचढ़ख9फमत चढ़ख6खशंसनीय अिछ। \nजँ चढ़3घफटेटस -को केर िवरोध शुचढ़ख6ंसँ भेल रिहतै तँ पिरिचढ़3घफथित िभचढ़38ख \nरिहतै, सए अिछ उपाए। \n  \nिवदेह भाषा सचढ़ख9फमान २०१२-१३ (वैकिचढ़ख98पक सािहचढ़ख8फय अकादेमी  38 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nपुरचढ़3घफकार चढ़ख6ंपचढ़खफ3 चढ़ख6खिसचढ़3खघ ) \nऐ बेर मूल पुरटgभइषकार (२०१२)-िवदेह भाषा सचढ़ख9फमान (चढ़ख6खिसचढ़3खघ समानाचढ़ख88तर  \nसािहचढ़ख8फय अकादेमी पुरचढ़3घफकार ) चढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डल जीकचढ़खफ3 हुनकर \nकिवता संचढ़39झह  \"अचढ़ख9फबरा \" लेल देल जा रहल छिचढ़ख88ह। राजदेव मंडल \nअचढ़ख9फबरा -किवता-संचढ़39झह आ हमर टोल  (उपचढ़ख88यास ) िलखने छिथ। \nअचढ़ख9फबरा  https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Ambara_Rajdeo_Mandal.pdf?attredirects \n=0   सँ आ हमर टोल \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/HammarTol_Rajdeo_Mandal.pdf?attredir \nects=0   सँ डाउनलोड कएल जा सकैत अिछ। \nhttp://www.videha.co.in/   पर भऽ रहल ऑनलाइन वोिटंगमे ऐ \nपोथीकचढ़खफ3 सभसँ बेशी वोट भेटलै।   \nबाल सािहटgड8ष य लेल  िवदेह सटgडझषमान २०१२ - चढ़खं7ी जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डल  \nजी कचढ़खफ3 हुनकर बाल -चढ़ख6खेरक िवहिन कथा संचढ़39झह \"तरेगन\" लेल ई \nपुरचढ़3घफकार देल जा  रहल अिछ। ई पुरचढ़3घफकार िवदेह नाचढ़38फय उचढ़ख8फसव \n२०१३ क समारोहमे देल जाएत। “तरेगन” कचढ़खफ3 सभसँ बेशी वोट \nभेटलै। तीनटा पोथी १.जगदीश चढ़ख6खसाद  मचढ़ख83डलक तरेगन , २. \nजीवकाचढ़ख88तक  “िखिखरक बीअिर” आ ३.मुरलीधर झा क \n“िपलिपलहा  गाछ” कचढ़खफ3 िवदेह  www.videha.co.in   पर भऽ रहल \nऑनलाइन वोिटंगमे राखल गेल छल। िवशेषचढ़खं3क मतानुसार  \n“िपलिपलहा गाछ”मे बहुत रास कथा अिछ जकरा बाल कथा नै \nकहल जा सकैए, तइ दुआरे ऐ पोथीकचढ़खफ3 िलचढ़3घफटसँ हटा देल गेल  \nकारण ई पुरचढ़3घफकार बाल सािहचढ़ख8फय लेल अिछ , ओनािहतो ऐ पोथीकचढ़खफ3 \nसभसँ कम वोट भेटल रहै। ऐ पोथी सभक अितिरचढ़ख7घत आन पोथी  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 39 \nसभपर िवचार नै कएल गेल कारण ओ सभ पोथीक आकारक नै \nवरन् बुकलेटक आकारक छल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  40 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nिवहिन कथा \nरामिव लास साहु  \nघुसहा घर   \nमुिख याजी पंचायतक गामे-गाम आम सभाक बैसार लेल डोचढ़33फो \nिद यौलिन । गामक लोक सभ एकजुट भऽ आम सभामे पहुँचलाह। \nसभाकचढ़खफ3 संवोिध  त करैत मुिख याजी बजलाह-  \n“ऐ बैसारमे सभ िक यो िम ल ि◌ नणचढ़36झए िल  अए जे पंचायतक गरीब आ \nमसोमात, िज नकर घर टुटल-फाटल होइ वा रहबा योग नै होइ छै। \nओइ चढ़3घझ यिचढ़ख7घ त  क सूची बनाएल जाउ। हुनका सभकचढ़खफ3 सरकार तरफसँ \nघर बनबैले इिचढ़ख88 द  रा-आवास योजनासँ चढ़ख6ंपैया भेटतिन  ।” \nवाडचढ़36झ सदचढ़3घफ य क सहयोगसँ मुिख याजी लग इिचढ़ख88 द  रा आवासबला सूची \nपहुँचल। िब हानेसँ मुिख या जीक दलाल सभ सूचीमे नामचढ़36फिक  त \nचढ़3घझ यिचढ़ख7घ त  सँ भचढ़खफ3ट कऽ  एक-एकटा फामचढ़36झ दऽ किह   देलक जे फामचढ़36झ भिर   \nकऽ मुिख याजी लग जमा करै जाउ आ बचढ़373कमे खाता सेहो खोलबा \nलइ जाउ। संगे संग पचढ़363च हजार चढ़ख6ंपैआ सेहो िद  अए पड़त। तखन \nइिचढ़ख88 द  रा आवास भेटै जाएत। \nबहुत गोटे तँ अपन गाए-मिह◌ ंस-बकरी-छकरी-गहना-जेबर जेकरा जे \nगर लगलै बेिच  कऽ चढ़ख6ंपैआ दऽ चढ़ख6ंपैआ उठेलक। िक  छु आदमी  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 41 \nएहनो छल जेकरा सकतचढ़36ं नै भेलै ओ वंिच  त रिह  गेल। बदलामे \nपाइबला लोक अपना नामे उठा लेलक।  \n     िक छु िद नक बाद रिघ या मसौमात इिचढ़ख88 द  रा-आवास ले फामचढ़36झ भिर   \nमुिख या जी लग पहुँचलीह। मुिख याजी फामचढ़36झ पिढ़   बजलाह- \n“पिह ले इिचढ़ख88 द  रा आवासमे पचीस हजार भेटै छलै आब चािल स हजार \nभेटै छै मुदा आगू भेटैबला साइठ हजार भेटतै। जइमे पचढ़ख7फ ची समे \nपचढ़363च हजार आ अखन चािल  समे दस हजार खचचढ़36ं लगै छै मुदा आगू \nसाइठमे पनरह हजार लगतै।”  \nरिध या सुिनते कािन -कलिप  कऽ अपन मजबूरी सुनौलकिन । \nमुिख याजी मुड़ी डोलबैत बजलाह- \n“यइ काकी, हमरे केने◌े नै ने होइ छै, डेगे-डेग हािक म-हुकुम बैसल \nछै। ओहो तँ किट या सोचढ़ख88 हा  कऽ रखने रहै छै तेकरा की हेतै। आ \nहमरो कोनो दरमाहा भेटै छै हमहूँ तँ ओहीमे िन महै िछ ऐ। तँ ई हेतौ \nजे हम अपनबला नै लेबो।” सुिन  रिध या सभ बात सुिन  पिर िचढ़3घफ थ  ित  \nबूिझ  आपस आिब  गेलीह। \n     बुधनी बुिढ़ या गाममे सभसँ उमेरगर। जुआिन येमे घरबला बािढ़ मे \nडुिम  मिर  गेलिख न। दूटा बेटाक संग बुधनी किह यो िह चढ़ख9फ म त नै \nहारिल। संघषचढ़36झ करैत आचढ़ख8फ म -ि◌ नभचढ़36झरतापर िध  यो-पुतोकचढ़खफ3 सचढ़3झखत बनौने \nछिथ । हलचढ़363िक   आिथचढ़36झक चढ़ख6ंपे कमजोरे छिथ  ।  \nएक िद न मुिख या जीक नजिर  बुधनी बुिढ़ यापर पड़लिन  आ \nदेिख ते पुछलिख न-  42 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n“गामक बहुतो लोक सभ लाभ लेलक मुदा तूँ कोनो \nफारमो नै भरलीही? तोरा तँ दूटा लाभ भेटतॱ। एकटा वृचढ़3खघा -पचढ़37घसन \nओ दोसर इिचढ़ख88 द  रा आवासक।” \nबधनी बजलीह- “ऐमे कोनो खचचढ़376 -वचचढ़376 लगैए ?” \nमुिख याजी- “हँ, वृचढ़3खघा -पचढ़37घसनमे पचढ़363च सए  आ इिचढ़ख88 द  रा-आवासमे पनरह \nहजार।” \nबुधनी- “हम ई लाभ नै लेब।” \nमुिख याजी- “िक अए नै लेब?”  \nबुधनी- “घूस दऽ कऽ घर बनाएब तँ ओइ घूसहा घरमे रहैबला \nकेहेन हेतै?” \nमुिख याजी आ बुधनी बुिढ़ याक गप अपना घरक कोनचर \nलगसँ रिध या मसोमात सुनैत छलीह अपना मनकचढ़खफ3 बुझबैत बजलीह -  \n“इिचढ़ख88 द  रा आवास िक अए घूसहा घर किह यो ने।”  \n \nइमानदारीक पाठ  \n  \nननुआँ पुछलक कनुआँसँ- “भैया आइ-कािचढ़33फ   तँ गामोक चढ़3घफ कूलमे बड़ \nसुिव धा पढ़ाइ होइ छै तैयो िव चढ़3खफाथी सभ शहरक चढ़3घफ क लमे िक अए पढ़ै \nछै?” \nकनुआँ जबाब देलक- “गामक इचढ़3घफ कूलमे इमनदारीक पाठ आ शहरक  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 43 \nइचढ़3घफ कूलमे रोजगारक पाठ पढ़बै छै।” \n“से केना?” -ननुआँ पुन: पुछलक। \nकनुआँ उचढ़खंफर देलक - “गामक इचढ़3घफ कूलमे एहेन पाठ पढ़बै छै जे \nकहुना साचढ़खंखर भऽ जाए , गाए-भॱस चराबए आ नमहर भेलापर हर-\nफार जोतए, खेती करए। अचढ़38ख उपजा कऽ अपनो खाए आ आनोकचढ़खफ3 \nिख याबए। ई िछ ऐ ने इमानदारीक पाठ मुदा शहरक इचढ़3घफ कूलमे \nिव चढ़3खफाथचढ़368 सभकचढ़खफ3 रोजगारक पाठ पढ़बै छै। ओ सभ पिढ़  -ि◌ लिख  \nरोजगार लेल आन-आन शहर चिल  जाइ छै। अपन घर-पिर वार आ \nसमाज सेहो छुिट  जाइ छै। समाजसँ बेमुख भऽ जाइ छै। आब \nतोहॴ कह जे इमानदारीक पाठ के पढ़तै?” \n  \n  \n  \nबौआ बाजल  \n  \nपढ़ल-िल खल बेरोजगार छी मुदा िद न केना कटै छल तकर कोनो \nसुिध -बुिध  नै छल। ऊपरसँ पिर वारक बोझ, आगू पढ़बाक इचढ़ख7फ छा  \nरिह तो िक छु नै कऽ सकलॱ। एक िद न मनमे फुराएल जे िक छु \nनेना-भुटकाकचढ़खफ3 पढ़ाएल जाए। अहुना तँ हम बुिड़ आएले छी औरो \nबुिड़ या जाएब। \nएक िद न भोरमे बौआ-बुचढ़ख7फ चीकचढ़खफ3 ओसारपर पढ़बै छलॱ। दुनू बेरा -बेरी  44 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nचढ़ख6खचढ़3झझ पुछए आ हम उचढ़खंफर दइ छेिल  ऐ। अिह ना िचढ़3घफ थ  ित मे बौआ \nपुछलक- \n“लोक एचढ़खंफे मेहनतसँ िक  अए पढ़ैए, जे पढ़ैए सेहो आ जे नै पढ़ैए \nओहो तँ एक ने एक िद न मिर ऐ जाइए?” \nबौआकचढ़खफ3 हम समझबैत कहिल  ऐ- \n“जीवन-मरण तँ चढ़ख6खकृित  क िन अम छी। ओ िन रंतर होइत रहैत \nअिछ ।” \nबौआ फेर पुछलक- \n“तखनो लोक िक अए पढ़ैए?” \n“मनुख पिढ़ -िल ख चढ़खं3ान अिजचढ़36झत करैए आ ओइ चढ़खं3ानसँ अपन \nिज नगीकचढ़खफ3 सुलभ बना असली िज  नगी जीबैए। लोक पिढ़ -िल िख \nडाचढ़ख7घ ट र-इंिज िन यर, औिफ सर, किव  लेखक आ उपदेशक इचढ़ख8फ या िद  \nबनैए। अचढ़ख7फ छा  ई कहह जे तूँ की बनबऽ? ” \nबौआ बाजल- “हम पिढ़ -िल ख कोनो काज कऽ सकै छी मुदा किव -\nलेखक नै बनब। सभ कमा कऽ सुख-मौजसँ िज नगी िब तबै छिथ  \nमुदा किव -लेखककचढ़खफ3 कोनो कमाइ नै होइत छिचढ़ख88 ह  ।” \n \n  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 45 \nसचढ़ख8फयनारायण  झा \nिवहिन कथा:--     \nसुिटया  \nअचढ़ख88हार गुचढ़ख9झफ ।हाथ हाथ निह सुझैत । आकाश साफ़ रहैक ।पूरा \nआकाश तारा सं आचढ़ख7फछािदत ।िनरवता तँ तेहन रहैक जे हृदय मे \nअनेरे सनसनाहट बुझाय ।भगजोगिनक यचढ़खंं तचढ़खंं चढ़ख6खकाश रािचढ़खंंक \nिनरवता कऽ आओर चढ़ख6खखर केने रहैक ।पचढ़खंखी सभ अपना खोता मे \nतेना ने सुतल रहैक जे कतौ सं कोनो आवाज निह अबैत रहैक \n।एकदम शचढ़36फत ।वायुक वेग मे केखनो कऽ बचढ़363सक झुरमुट ऊपर \nनीचा भऽ जायक लगैक जेना कोनो अदृचढ़3घखय शिचढ़ख7घत ओकरा िहला \nरहल छैक । \n     एहन अचढ़ख88हिरया राित निह देखने छिलयेक  ।हम \nओही िदन कतेको अंतराल कऽ बाद इलाहाबाद सं गाम आयल रही \n।हम ओिह समय इलाहाबाद मे पढ़ैत रही ।भोजनोपरचढ़36फत हम अपन \nदलान पर सुतल रही ।नॴद निह होयत रहय ।दोसर पहर राित \nिबत गेल रहैक ।कनेके का ल पिहने बचढ़363ध बोन मचढ़37घ िगदरक \n  हुआ \nहुआ सुनने रिहयैक ।कतबो चढ़ख6खयास करी नॴद हेबे निह करय \n।छटपट करैत परल रही ।तखने दलानक कात कनैलक गाछ \nलग कुकुर कानय लगलैक ।कुकुरक चढ़ख6फदन हमरा देह मे कपकपी  46 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nभिर देलक ।कनेक मोन कऽ िचढ़3घफथर केलौ ।आब बुझायल िनचढ़फघ6ा \nदेवीक आगमन भऽ रहल छिन । अ चढ़3खघचढ़36ंवचढ़3घफथा मे रही ।तखने \nबुझायल पुबारी कात सं दुर दुर सं केकरो िवलाप करबाक आवाज \nआिब रहल अिछ ।िनचढ़फघ6ा देबी पुनः लंक लेलिन ।एतेक राित मे के \nकािन सकैत छैक ?अनुमान सं बुझायल जे मलहटोली सं कनबाक \nअवाज आिब रहल छैक ।िवलाप तँ एहन करैक जेना अंतराचढ़ख8फमा सं \nिचचढ़ख8फकार करैत होयक ।ओह ,िकयो भारी िबपित मे कािन रहल \nछैक ?ओिहना ओछेन पर \n  परल रही ,ताबे आँगन िदस सं माय \nअयलीह आ उठा कहय लगलीह जे लगैत अिछ जेना सुिटया कनैत \nछैक ।ओकर बेटा बचढ़ख7फचेलाल बर जोर दुिखत छैक ।िमयादी चढ़ख76वर \nलगैत छैक ।सुिटयाक नाम सुिनते मोन दुःख सं भिर गेल ।ओ \nहमरा घरक खबा सनी छल ।एकेटा बचढ़ख7फचा भेल रहैक तँ ओकर पित \nभोकरहा मिर गेलैक ।बेटाक कारण सगाइ निह केलक ।ओकर \nिनबचढ़36ंह हमरे घर सं होयत छलैक ।हमरा सािचढ़ख8फवक िसनेह सुिटया सं \nछल ।हम ओकरा बेटा सं चािर पचढ़363च सालक पैघ रिहयैक ।बचढ़ख7फचे \nरही तँ सुिटया हमरा मायसन िसनेह देने छल ।बर माने ।हम \nबचढ़ख7फचे सं ओकर पाछू पछु दौड़ैत रहैत छलौ ।आचढ़ख8फमीय िसनेह छल \n।गाम आबी तँ सुिनते ओ दौड़ जायत छल ।अपना हाथे पािन \nिपयाबित छल ।हमरा माय कऽ पूरा सचढ़ख9फहारैत छलैक ।आइ निह \nआयल तँ मोन मचढ़37घ एकबेर ठचढ़3घंकल मुदा भेल निह बुझल हेतैक ?आब \nतँ ओकरो बचढ़ख7फचेलाल सोलह –सचढ़खंंह बरखक भऽ गेलैक ।मुदा ---- \n।मायक मुँह सं जिहना सुनािलयैक ,तुरत ओकरा घर िदस भागलौ \n।वाचढ़3घफतव मे बचढ़ख7फचेलाल कऽ तुलसी पीड़ा लग सुता देने रहैक \n आ \nओकरा देह पर सुिटया अपन देह बजािर िचिचया रहल \nछलैक \n ।हमरा देिखते सुिटया पैर पर अपन कपार पीटय लागल  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 47 \n।ओ   बेहोश भऽ गेलैक  ।ओकर दचढ़36फती छोरेिलयैक मुदा होश  मे \nअिबते ओ ओिहना कपार िपटय लगैक ।बचढ़ख7फचेलाल िनचढ़3घ3चढ़ख6खाण भऽ गेल \nरहैक ।ओ एिह दुिनया कऽ छोिर चुकल छल । \nकनेकालक बाद लोक सभ एकटा ठठरी बना कऽ अनलकै \\ \nओिहपर बचढ़ख7फचेलाल कऽ धय देलकै आ राम \n  नाम सचढ़ख8फय   छै ,कहैत \n, सभ चढ़3घखमशान िदस िबदा भऽ गेलैक ।  \nओकरा अंगना सं सभ चिल गेल रहैक ।सुिटया असगरे कनैत \nरहैक ।बगल मे हमहू ठाढ़ रिहयैक ।एक बेर ओकर आँिख हमरा \nआँिख सं िमललय ।ओकर ददचढ़36झ जेना हमरा पूरा शरीर मे समा गेल \n।निह रोिक सकलौ अपना कऽ आ ओकरा भिर पचढ़363ज पकिर अपना \nकरेज मे सटा लेलौ आ जोर जोर सं कानय लगलौ जेना माय कऽ \nपकिर बेटा कनैत छैक । \n \nमुचढ़38खी कामत  \n  \nिवहिन कथा-  \nकटgभधभसर  \nरोगी- बाप रे बाप ........आब नै िजबै.......  48 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nमाय गे माय..............हो...........दौड़ऽ होउ लोक सब \nडॉचढ़ख7घटर - चुपु, ई अचढ़3घफपताल िछऐ , अहचढ़363 कऽ दलान नै जे एना  ढ़करै \nिछऐ। की भेल, देखै सँ तँ भला चंगा छी, कोन तकलीफ यऽ। \nरोगी- डॉचढ़ख7घटर साहेब , हम एगो आम आदमी छी। हमरा कचढ़373सर भेल \nअिछ जे हमर चढ़ख6खाण लऽ कऽ हमर पीछा छोड़त। हमरा मरै कऽ \nगम नै अिछ पर हमर पुरे पिरवार कऽ सेहो ई कचढ़373सर अपना \nिगरफत मे लऽ रहल अिछ। की हमरा आ हमरा पिरवार कऽ \nमुिचढ़ख7घत िमलत ? \nडॉचढ़ख7घटर - हअ-हइ, िकएक नै। दुिनयामे एहन कोनो बीमारी नै अिछ \nजकर आइक युगमे इलाज नै होइत अिछ। पर अहचढ़363 कऽ आ \nअहचढ़363क पुरे पिरवार कऽ कचढ़373सर अिछ ई अहचढ़363 केना जनै छी ? एना \nभइए नै सकैत अिछ। देखै सँ तँ अहचढ़363 पागल नै लगैत छी , फेर \nपागल जेकचढ़363 बात िकए करैत छी। पिहले जॉंच कराउ, फेर इलाज \nशुचढ़ख6ं करब।  \nरोगी- डॉचढ़ख7घटर साहेब , की जचढ़363चब अहचढ़363 , िक हमरा घरमे आइ सात \nिदन सँ सब उपास यऽ िक नै? सरकार घर मे गोदामक-गोदाम \nअचढ़38ख सड़ैत अिछ पर हम गरीब एक मुटठी अचढ़38ख लऽ तरिस रहल \nछी। आिक ई जचढ़363चब जे हम कतेक िदन सँ चढ़ख9घयासल छी। ने देह \nमे आिग लगबै लऽ मिटया तेल अिछ ने जहर खाइ लेल जेब मे \nपाइ। \nडॉचढ़ख7घटर - अहचढ़363  की किह रहल छी? हमरा समझमे िकछु नै आिब \nरहल अिछ।   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 49 \nरोगी- किहयो गरीबी कऽ िजंनगी िजिलऐ हऽ डॉचढ़ख7घटर साहेब। हमरा \nमं◌ॅ◌ंहगाइ, गरीबी, लाचारी आ बेरोजगारी अइ तरहक अनेक िबमारी \nगरसने अिछ जे आब कचढ़373सरक चढ़ख6ंप लऽ लेलक। कहुँ अिह  \nलाइलाज िबमारी कऽ इलाज अिछ अहचढ़363क डॉचढ़ख7घटरी दुिनयामे? \nडॉचढ़ख7घटर - ऐ िबमारी सँ तँ कोइ नै बचल अिछ। ई तँ िदन-चढ़ख6खितिदन \nभयंकर चढ़ख6ंप लेने जाइ यऽ। अकरा सँ मुिचढ़ख7घत तँ मौते िदया सकै \nयऽ। \n \n \nजगदानटgड88द झा मनु \nटgडआडेमक बिल  \n  \n  \nचढ़ख6खवल आ सुमन एक दोसरसँ बहुत चढ़ख6खेम करैत छल | दुनू संगे- संग \nिबतल पचढ़363च बरखसँ पिढ रहल छल आ ओिह समयसँ दुनूक िबचक \nिचचढ़ख88हा पिरचय कखन अगाध चढ़ख6खेममे बदैल गेलै से दुनूमे सँ केकरो \nसुिध निह रहलै | आब दुनूक चढ़ख6खेम अपन चरम सीमा पर पहुँच \nचुकल छैक आ एक दोसरकचढ़खफ3 िबना जीवनक कचढ़ख98पनो दुनूक लेल \nअसहनीय छैक | दुनूक चढ़ख6खेम आब दुनूक एकाचढ़ख88तीसँ िनकैल कालेज \nकचढ़ख9फपलेचढ़ख7घसमे गमकए लगलै आ तरे-तरे गाम तक  सेहो | \nमुदा  चढ़ख6फिढ़वादी ताना -बानामे बुनल समाजक चढ़3घझयवचढ़3घफथामे दुनूक िमलन \nआ  िववाहक कचढ़ख98पनो असंभव छलैक | िकएक तँ  चढ़ख6खवल चढ़फघ9ाचढ़33ख ण  50 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nआ सुमन तेली जाितकचढ़खफ3 छल आ चढ़ख6खवलक मए बाबू आ समाजकचढ़खफ3 लोग \nएिह िबजातीय िववाहकचढ़खफ3 पचढ़खंखमे कोनो हालतमे तैयार निह | एिह सभ \nगचढ़ख9घपक अनुभब चढ़ख6खवल आ सुमनकचढ़खफ3 सेहो भेलैक मुदा ओहो दुनू अचढ़ख9घपन \nचढ़ख6खेमसँ बचढ़ख88हल वेबस | करए   तँ करए की ? समाजक चढ़3घझयबचढ़3घफथाक \nकारणे िववाहक कचढ़ख98पने माचढ़खंं सँ देह िसहैर जाई | दुनूक चढ़ख6खेम आब \nओई   िसखर पर पहुँच गेलैक जतएसँ वापसीक कोनो गुंजाइस \nनिह | मए बाबू  सभटा जिनतो समाजक डरे  गचढ़ख9घप मानैक तैयार \nनिह | \nएक िदन दुनू गोटा एिह िवषय पर गचढ़ख9घप करैत रहे, चढ़ख6खवल बाजल -\" \nचलू दुनू गोते िदचढ़ख98ली , मुचढ़ख9फबई भािग ओिह ठाम िववाह कए लेब  निह \nकोनो समाज निह गाम आ निह मए बाबूक डर |\" \nसुमन - \"से   तँ ठीक छैक मुदा हम अपन जीवन जीबैक लेल \nहुनक जीवनसँ कोना खेलव जीनक जीवैक आसा अपना दुनू गोते \nछी | सोचू हमरा भगला बाद हमर मए बाबूकचढ़खफ3 आ अहचढ़363क भगला \nबाद अहचढ़363क मए बाबूकचढ़खफ3 समाजमे की चढ़ख6खितचढ़3घफठा रिह जेतचढ़373ह आ ओकर  \nबाद हुनक जीवन केहन हेतचढ़373ह आ एहेन कए क s की हम दुनू अपन \nजीवनकचढ़खफ3 खुश रािख पाएब | चढ़ख6खेम  तँ ितयागक नाम छैक | ऐना \nएकटा अनुचीत डेग उठा कए हम अपन चढ़ख6खेम कए बदनाम कोना \nकए सकै छी | रहल िमलन आ िवयोगक गचढ़ख9घप तँ  िमलनकचढ़खफ3 लेल \nएकैटा जचढ़ख88म निह छैक , एिह जचढ़ख88ममे निह अिगला जचढ़ख88म मे अपन \nिमलन अबचढ़3घफय होएत |\" \nसुमनकचढ़खफ3 ई गचढ़ख9घप सुिन चढ़ख6खवल िकछु निह बािज पएल ओकरा  अपन \nकरेजासँ सटा जेना सभ िकछु िबसिर जएबाक चढ़ख6खयास कए रहल \nअिछ |  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 51 \nअिगला भोरे-भोरे गामक पोखिर मोहार पर पीपड़  गाछक िनचढ़ख7फचा \nिभड़क करमान लागल | सामने पीपड़ गाछसँ चढ़ख6खवल आ सुमनकचढ़खफ3 \nमुइल देह फसड़ी लागल लटकल | दुनूकचढ़खफ3 आँिख बाहर िनकलल \nजेना  समाजसँ एखनो िकछु चढ़ख6खचढ़3झझ कए रहल अिछ - ऐना किहया \nतक, चढ़ख6खेमक बिल लेब ? \n \n  \nअिमत िमचढ़खं7  \n  \nिवहिन कथा \n    पिरभाषा \n  \nमाएक मोन एकाएक बड खराप भऽ गेल ।गाममे एिह रोगक \nडचढ़363चढ़ख7घटर नै छिथ तँए  एकटा \nिमचढ़खंंक संग शहर एलौँ ।रिव िदन , िचढ़ख7घलिनक बंद ।डाचढ़ख7घटर साहेबक \nडेरापर जाएबाक \nयोजना बनल ।मुदा . . . । \nिपछला दू घंटासँ गली-गली भटिक रहल छी ।जालमे फँसल माछ \nजकचढ़363 मोहचढ़ख98ला  भिरमे \nअहुिरया कािट रहल छी ।लोक सबसँ पूिछ रहल छी ,मुदा . . \n.। डचढ़363चढ़ख7घटर  साहेबक \nडेरा नै भेटल । मोन खॱझा गेल । \nिमचढ़खंं बजलिन ,\"जानबरसँ पूिछ रहल छी तँए जबाब नै भेटैत अिछ \n।\" \nई सुिन एकटा लड़का चढ़ख6ंिक गेल आ कहल ,\"भाइजी एकरे नाम तँ  52 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nशहर छै ।गामक लोक \nअगल-बगलकचढ़खफ3 दस गामक लोककचढ़खफ3 िचचढ़ख88हैत अिछ मुदा शहरमे बायचढ़363 \nहाथ, दायचढ़363  हाथकचढ़खफ3 नै िचचढ़ख88है छै। एक चढ़ख9झलैटमे जचढ़ख88मिदन होइ छै आ \nदोसरमे चढ़खं7ाचढ़3खघ , ककरोसँ कोनो मतलब नै। शहर तँ शमसान िथक \nजतऽ तचढ़36फिचढ़खंंक बिन लोक अपन  चढ़3घफवाथचढ़36झपूितचढ़36झक लेल तपचढ़3घफया कऽ रहल \nछिथ । िकओ ककरो खोज-खबिर नै लै छिथ, नै तँ तपचढ़3घफया भंग \nभऽ जेतै। ईएह तँ िथक शहरक पिरभाषा।\" \n \n  \nइचढ़ख9फहर सह -सह करैत मनुखक बीच डेरा खोजबामे असमथचढ़36झ भेलहुँ \nआ उचढ़ख9फहर  माएक \nसचढ़363सक डोर टूटल ।  \n  \n \nसचढ़ख88दीप कुमार साफी  \n  \nदूटा िवहिन कथा \n१  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 53 \nसाउस पुतोहु \n-किनयचढ़363 , घरमे छी यै? \n-की भेलिन माए? \n-आँइ यै छौँकावाली, एतेक िनचेनसँ िसतै िकए छी यै? दुपहरक \nकाज-राज अिहना पड़ल छै। कनी िचढ़ख9फहसोकचढ़खफ3 पािन देखा ने िदयौ , \nिपयासल महीस खुचढ़3ख6ा तोिड़ रहल छै। एतेक कहूँ मनुख सुतए। \nकतेक नीन आबैए अहचढ़363कचढ़खफ3 यै।  \n-तँ की कचढ़ख6ं , सुतबो नै कचढ़ख6ं। भिर िदन खटैत -खटैत हाथ-पएर \nकारी-झामर भऽ गेल। ओचढ़ख9फहर िच लका तंग करए, इचढ़ख9फहर भानससँ \nतंग। िहनका होइ छै, हम भिर िदन खटैते रही, हमरासँ नै हएत \nमहीसकचढ़खफ3 पािन िपआए। हमर माथ बड़ जोर दुखाइए , डचढ़363र -िपचढ़3ख7ी सेहो \nतोड़ने जाइए। एखन हमरासँ िकछु नै हएत कएल। \n-आँइ यै, एतेक कहूँ पुतोहु बानसचढ़ख9खबर हुबए। सुिनयौ यै ढुकरीक \nमाए। अहचढ़363 सभ कहबै जे साउसक दोख। हम की बैसल छी। \nभिर िदन गोरहा पाथैत-पाथैत दुपहर भऽ गेल, एक टाएर गोबर छल \nहन। एखन तक पूजो नै केलॱ। कखैन खाएब कोनो ठीक नै। ऐ \nमहरानीकचढ़खफ3 देिखयौ जे हमरेपर हाथ -पएर चमकाबैए। बड़का छोटका \nकऽ आइयक किनयचढ़363 कोनो माने-मतलबे नै राखैए। अपन जएह मोन \nभेल वएह केलक । के खेनहारकचढ़खफ3 देखैए , जे ससुर भचढ़373सुर खेलक \nकी नै, अपन पेट भिर गेल, दोसर आब जेना रहए। अपन भूख तँ \nचुचढ़33फा फूक , दोसरक भूख तँ माथा दुख।भगवान हमरे बेटाक \nकपाड़मे ई निसिनयचढ़363 बथाए छल। जाइ छी नहाइ लए , एकरासँ मुँह \nलगाएब तँ अपने मुँह खराब हएत। मुदा एकरा जाबे तक बेटासँ  54 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nिपटबाएब नै ताबे तक हमहूँ सुख-चैनसँ नै रहब। हमहूँ ऐ \nकनिसिनयचढ़363कचढ़खफ3 देखा कऽ रहब , जँ बेटा वशमे रहत तँ ऐ जनानीकचढ़खफ3 \nकेहन होइ छै। साउससँ जबाब-सवाल केनाइ सभ हम देखा देबै। \nमहीस जेना नािथ देबै। \nपुतोहु- देिखयौ यै मकरा काकी। हम सभ सुिन रहल छी। साउस \nकहूँ पुतोहुपर एतेक आिग-बाउल ढारै अइ यै। िखखरी माए, हमर \nसाउस पिहने पुतोहु नै छलै की, जे पुतोहुकचढ़खफ3 एना सताबै छै। जँ ई \nबुिढया बेटासँ हमरा मािर िखया देलकै तँ घरमे यएह रहत की \nहमहॴ रहब। झचढ़खफफटा -केस हम नै उखािड़ लेिलऐ तँ फेर की। \nसाउस- यै, सुिनयौ यै टोल-पड़ोसक लोक सभ। ऐ भत खोखरीकचढ़खफ3 \nहम कोन आिग-बाउल ढािर देिलऐ जे ई हमर झोटा-केस उखारत। \nकोनो हमरा िकयो देखनाहर नै अए। आइ आबऽ दही बुढ़बाकचढ़खफ3, नै \nिकछु कहलकौ तँ फेर की। \nपुतोहु-हचढ़363 -हचढ़363 , देखब ने अहचढ़363 हमर की िबगािड़ लेब। जँ बेसी \nओचढ़ख9फहर -आचढ़ख9फहर करब तँ हम छोटका भाएकचढ़खफ3 फोन कऽ के नैहरे चिल \nजाएब। तखन अहचढ़363 अिहना असगरे चुचढ़33फा फुकैत रहब। किहया \nमरतै ई बुिढ़या, हमरा जानपर अिछ। \n  \n२ \nसगुन  \nठकोकाका-हिषचढ़36झत बाबू। एना माथपर हाथ धेलासँ काज -राज \nचलैबला नै अिछ। िकएक तँ अपन िमिथलामे भऽ एलैए जे परचढ़ख9फपरा ,  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 55 \nतेकरा तँ िनभाबैए पड़त। िकएक तँ अखुनका जइ मनसूबे चिल \nरहल अिछ, तेकरा संग हमरा लोकिनकचढ़खफ3 चलऽ पड़त ने। अचढ़ख7फछए , \nखएर बात अपन समाजमे गरीब होइए वा धिनक, मुदा बेटी िववाह \nकोनो धरानीए भइए जाइत अिछ। तइ लेल घबड़ेबाक कोनो बात \nनै। सभ बाबा उगना ठीक कऽ देिथन। ठीक छै तँ जाइ छी हिषचढ़36झत \nबाबू, ठीक छै। \nहिषचढ़36झत बाबू-आ ठको काका। हचढ़363 कहू, की कहै छी। देिखयौ जे \nचढ़ैत शुचढ़3खघमे बेटीक कचढ़ख88यादान कऽ के हम सभ िदचढ़ख98ली जचढ़ख98दी जाए \nचहै छी। तइ दुआरे काका हम अहचढ़363कचढ़खफ3 सलाह िलअ लए आएल \nछी। जचढ़ख98दीसँ कतौ भचढ़363ज लगेबै।  \nठकोकाका-हिषचढ़36झत बाबू। ओना हम सखबारमे एगो लड़का देखने \nछिलऐ, हमरा बड पसचढ़ख88द आएल। लड़का बंगलोरमे इचढ़ख88जीिनयिरंगक \nतैयारी करैत अिछ। बुझबामे आएल, लड़का नीक गोचढ़खंंसँ संलचढ़ख7खन \nअिछ। भाव-िवचार बड मधुर आ चढ़3घफवभािवक सेहो छै। मुदा हिषचढ़36झत \nबाबू, लड़का कऽ माय-बाप नै अिछ, ओकरा मामा-मामी आ नाना-\nनानी पालने अिछ। \nहिषचढ़36झत बाबू-ठकोकाका, जँ अहचढ़363 ओ भचढ़363ज लगिबतौँ तखन तँ बुझु जे \nसभ ठीके-ठाक रिहतै। \nठकोकाका-ओ लड़का बुझु जे अहचढ़363कचढ़खफ3 सेट भऽ गेल। सगुन ठीक \nअिछ अहचढ़363क यौ हिषचढ़36झत बाबू।  \nहिषचढ़36झत बाबू-शुभ लगनमे देरी की। जे नगद लेता अओर लड़का जे \nलेतिहन। हम सभ देबिन दै लेल। चैनकचढ़खफ3 गलामे देबिन , मोटर \nसाइिकल देबिन। मुदा ओ लड़का हमरा बड पसचढ़ख88द आएल।  56 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nठकोकका, अहचढ़363 जचढ़ख98दीसँ ई चचढ़3झखर चलाउ। हमर कचढ़ख88यादान भऽ \nजा ए। जचढ़ख98दीसँ सगुन लऽ कऽ जाउ , गोर लगै छी।     \nकैलास दास \nजनकपुर \nलघुकथा  \nलटgभआभज  \n \nसािवचढ़खंंी लचढ़363ज देिखकऽ छचढ़3झख पिड़ गेल। ओ जे सोचने छल ओिह \nसँ उचढ़ख98टा नजिर अबए लागल।  सािवचढ़खंंी लँजक ओछाओन पर बैसल \nछल की पवन ओकर देह पर हाथ रािख सहलाबए लगल। पवनक \nहाथ सा िवचढ़खंंीक देह पर पड़ै◌ैत सािवचढ़खंंी पवनक मोनक भाव बुिझ गेल \nआ ओ बाजल ‘पवन हम सोचने छली िक लचढ़363ज मतलब िवदेश मे \nकामकाज करएवाला सभक फोटो रहैत होतैक आ कोना कोना \nिवदेश मे जा कऽ लोक रहैत अिछ । काम करैत अिछ ओ सभ \nदेखबैत छैक । मुदा अहचढ़363 तऽ ......’  \nपवन सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 आओर नजदीक बैिसकऽ अपन हाथ आगचढ़363 बढ़बैत \nअिछ िक अनायासे देह पर हाथ पड़ला सँ सािवचढ़खंंी िचहुिक उठल \nआ पवन सँ फेर सँ कहैत अिछ, ‘ अहचढ़363 की कऽ रहल छी । ’ \nसािवचढ़खंंी देह पर सँ पवनक हाथ हटबैत कहैत अिछ ‘चलू लचढ़363ज \nदेिख लेलहुँ । ’ \nसािवचढ़खंंीके िवयाह रंजनसँ भेल छल । दुनू गोटेमे बड चढ़ख6खेम छल ।  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 57 \nओकर चढ़ख6खेमक चचचढ़36ं भिर  गाम छल । दुनू गोटेक सुमधुर चढ़ख6खेममे दू \nवषचढ़36झ कोना बीत गेल पतो निह चलल ।  \nदू वषचढ़36झक चढ़389ममे एकटा लडका भेल । बड चढ़3घफनेह सँ ओकर नाम \nराजा रखलक । मुदा हुनकर चढ़3घफवचढ़3घफचढ़ख8ंय किहयो नीक निह रहए । \nओ चाहैत छल राजा पिढके बडका लोक बनैक । मुदा एिहके लेल \nबहुत पैसाके आवचढ़3घखयकता अिछ ।  \nरंजन गरीब तऽ अवचढ़3घखय छल मुदा सािवचढ़खंंीक चढ़ख6खेम आ सहयोग पािब \nकऽ किहयो अपने आपकचढ़खफ3 अभाव  महसुस निह कऽ रहल छल। एक \nकचढ़3ख7ा घरारी आ पचढ़363च कचढ़3ख6ा खेत अिछ रंजनकचढ़खफ3। माय —बाबु आ तीन \nचढ़3घझयिचढ़ख7घत अपने लगा कऽ पचढ़363च गोटेक पिरवार अिछ।   \nिदन िबतैत गेल आ पिरवािरक भार सेहो बढैत गेल। एगो \nकमाइबला आ पचढ़363च गोटे खाएबला।  पैसाक अभाव चढ़3घफवभािवक \nअिछ। राजाक पढाइ सेहो।  \nजेकरा सँ कजचढ़36ं लेने रहैक ओ सभ िकछु िदनक बाद सेहो तचढ़3झं \nकरए लागल। एक िदन तचढ़3झं भऽ  कऽ सािवचढ़खंंी बाजल , ‘इहा रहला \nसँ कजचढ़36ं निह सधत। बौआक पढाइक कजचढ़36ं आ पिछला िकछु \nकजचढ़36ं  सेहो अिछ। बुझाइए घर पर रहला सँ कजचढ़36ं सभ निह \nसधत। एक बेर अहुँ िवदेश जा कऽ देखतहुँ।’ सािवचढ़खंंी उदास भऽ \nबाजल ‘कजचढ़36ं सेहो सिध जाएत आ राजुक पढाइ िलखाइ कऽ \nलेल....।’ \n‘माय—बाबु आ अहचढ़363कचढ़खफ3 छोिड कऽ हमरा किनको िवदेश जएबाक मोन \nनिह होइए। सुनैत िछऐ िवदेशमे सेहो अब बड ठगी होइत अिछ । \nफेर राजा सेहो छोट अिछ । ताहुमे उ सभ िदन िबमारे रहैत \nअिछ। तेएँ....।’ \n‘जाइ देबक मन ककरो थोरही होइत अिछ। मुदा हारने करब की?  58 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nअपन सभ सचढ़ख9फपित बेिचओ देब तऽ  कजचढ़36ं निह सधत आ एता रहला \nसँ िदन-चढ़ख6खितिदन कजचढ़36ं बिढते जाएत। दू—तीन सालके तऽ बात \nअिछ । फेर सुखे—सुख रहत। देिखयो ने भचढ़ख83डारीकचढ़खफ3 सेहो अपने \nजेकचढ़363 हाल रहैक। मुदा  िवदेश जाइते ओकर सभ दुःख दूर भऽ \nगेलैए। पचढ़3झखाक कोठा सेहो बना लेलक आ अपन बचढ़ख7फचा सभकचढ़खफ3 \nबोिडचढ़36झचढ़3झं चढ़3घफकूल मे पढबैत अिछ ’ सािवचढ़खंंी बाजल।  \n‘लेिकन अहचढ़363 िबना एक दू वषचढ़36झ की , एको िदन मुिचढ़3घफकल अिछ .।’  \n‘सुखे कोइ थोरही निह जाइत अिछ । भगवाने हमरा सभक एहन \nकऽ देलक तँ की करबै....।’ सािवचढ़खंंी रंजनकचढ़खफ3 समझाबके चढ़ख6खयास \nकऽ रहल छल ।  \n‘सएह तँ अहुँकचढ़खफ3 बात सचढ़363चे अिछ । मुदा जाएबाक लेल तऽ किचढ़ख9फतमे \nएक लाख चढ़ख6फपैया चाही । ’ \n‘ओकर िचचढ़ख88ता निह कचढ़ख6फ अहचढ़363 । िवदेश जाएवालाके नाम पर जतेक \nचढ़ख6फपैया चाही ओतेक गा म मे भेट जाइत अिछ ।’ \nिकछु िदनक बाद रंजन पासपोटचढ़36झ बना िवदेश चिल गेल । रंजनकचढ़खफ3 \nिवदेशमे काम बिढए भेट गेल। मिहनाक बीस पचढ़ख7फचीस हजार खाए \nपी कऽ बचा लैत अिछ। दू वषचढ़36झ िबतलो निह छल िक ओ सभ \nकजचढ़36ं  सधा लेलक। कजचढ़36ं सिधते रंजनकचढ़खफ3 बडका होबएके सपना \nबढैत गेल। राजा कचढ़खफ3 सेहो ज नकपुरक एकटा बोिडचढ़36झचढ़3झं चढ़3घफकूलमे नाम \nिलखबा देबक लेल किह देलक। राजा आब जनकपुरक हॉचढ़3घफटलमे \nरिह कऽ पढय लागल। रंजन आब घर बनएबाक लेल सोचए \nलागल। जिहना अपन पचढ़ख79ी सािवचढ़खंंीसँ चढ़ख6खेम  छल आब रंजनके \nकतारमे चढ़ख6फपैया सँ चढ़ख6खेम भऽ गेल। दू वषचढ़36झ बीतल की ओ फेरसँ दू \nवषचढ़36झक लेल  पासपोटचढ़36झमे समए बढा लेलक।  \nसािवचढ़खंंी आब असगरे भऽ गेल। राजा छलैक तऽ ओकरो संग  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 59 \nसमय किट जाइत छल। बुढ साउस—सासुर बेसी समय खेतक \nकामकाज मे लागल रहैत अिछ । ओना तऽ सािवचढ़खंंी समय काटय \nलेल घरमे िटवी, िभसीडी सेहो लगा लेलक।  \nएक िदन सािवचढ़खंंी माछ लाबए धनौजी बजार गेल। ओतिह बजारमे \nसा िवचढ़खंंीक नैहरकचढ़खफ3 सहेली  गीतासँ भेट भऽ गेल। दुनू गोटे घरक \nबातिचत बितआए लागल। बातिचत करैत—करैत कोना सचढ़363झ  भऽ \nगेल पतो निह चलल। िकछुए देर बाद पिचढ़खं6म िदससँ अचढ़ख88हर तुफान \nजेकचढ़363 बादल गरजए लागल।  देिखते—देिखते िटपिटप कऽ पानी पडए \nलागल। एकाएक सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 घरक याद आएल आ ओ बा जल ‘गे \nदेखही पािनओ पड़ए लगलै? कतेक िदनक बाद भेटलेहे सेहो \nबितयाइ के समयो निह छै। जो दोसर िदन बितआएब। ’ किह \nकऽ दुनू गोटे दू िदस चिल गेल। \nसािवचढ़खंंी जोर सँ झटकारैत घर िदस जाए लागल। जखने ओ \nबजार सँ िनकिल कऽ चोउरीक गाछ लग पहुँचल की अचढ़ख88हर —तुफान \nसंगिह पानी जोर—जोरसँ पडैय शुचढ़ख6फ कऽ देलक । एक तऽ अचढ़ख88हार \nरहैक दोसर मे पािनके संगिह अचढ़ख88हर िबहािर। एहन मे सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 \nआगचढ़363 बढएके िहचढ़ख9फमत निह भऽ  रहल छल आ ओ एगो गाछ लग जा \nकऽ ठाढ भऽ गेल।  \nसािवचढ़खंंी असगरे गाछ लग डराएल जेकचढ़363 ठाढ छल। अचढ़ख88हर िबहािर \nगाछकचढ़खफ3 उखािर फेक देत जेना  लािग रहल। गाछ छोिडके जाएके \nिवचार होइक तऽ बुझाए हावा उड़ाके लऽ जाएत। गाछक जिड़मे \nसािवचढ़खंंी चुपचाप बैिस गेल ।   \nिकछुए देरक बाद जखन अचढ़ख88हर तुफान चढ़ख6फकल तऽ सािवचढ़खंंी ठाढ़ भऽ \nजाएके सोिच रहल छल िक बाजार िदससँ एगो साइिकलबला आिब \nसािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 मुँहपर टचचढ़36झ बारलक। टचचढ़36झक छरचढ़36झरा देिखकऽ  सािवचढ़खंंी डर  60 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसँ थरथर कपए लागल । सािवचढ़खंंी कचढ़खफ3 जेना लािग रहल छल आइ \nहम बचढ़363िच कऽ घर  निह जा सकब। ओ अपन चेहरा कचढ़खफ3 छुपाबए के \nकोिशशमे लािग गेल।  \n‘अहचढ़363 के छी। अकेले इहा की कऽ रहल छी । ’ साइिकलबला \nबाजल। \nसािवचढ़खंंी मदचढ़36झक आवाज सुिनकऽ आओर भयभीत भऽ गेल आ \nथरथराइत बाजल ‘हम एतही.., लखौरी ....जाएब । बजार आएल \nछलहुँ । पानी घेर लेलक तँ....’ \nसाइिकलबला सािवचढ़खंंीक नजदीक पहुँचकऽ —‘चलु हम अहचढ़363कऽ घर \nधिर छोिड़ दैत छी। अहचढ़363क गामसँ आगचढ़363 हमरे गाम अिछ औरही। ’  \n‘निह ई जाथुन, हम चिल जाएब।’ सािवचढ़खंंी िहचढ़ख9फमत कऽ कऽ \nबाजल। \n‘डराउ निह, हम अहॴके पड़ोसी छी। िकछु निह हएत।’ \nसाइिकलबला आचढ़39झह चढ़3घफवरमे बाजल।   \nदुनू गोटेक गाम जाएबला एकेटा राचढ़3घफता भेलाक कारण सािवचढ़खंंी \nसंगिह जएबाक लेल तैयार भऽ गेल। साइिकलबला आगचढ़363 आगचढ़363 टचचढ़36झ \nबािर रहल छल आ सािवचढ़खंंी साइकल कचढ़खफ3 पकड़ने पाछु पाछु जाए \nलागल। बाटमे अबैत काल दुनू गोटेकचढ़खफ3 पिरचय सेहो भेल । दुनू \nगोटे धराशयी बातसभ बितयात—बितयात गाम पहुँच गेल । \n‘एतेक बितया लेलहँ◌ु आ नामो निह जनलहुँ, की नाम अिछ’ \nसाइिकलबला पुछलक- \n‘सािवचढ़खंंी ’ \n‘अहचढ़363क ’ सािवचढ़खंंी हँसैत बाजल  \n‘पवन’ \n‘जखन पड़ोसी छी तऽ चलु ने घरो दुआर तँ देिख लेब ।’ सािवचढ़खंंी  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 61 \nडराइते बाजल । \n‘आइ निह फेर दोसर िदन । ओना हमर गामक चउरी आ अहचढ़363क \nगामक चउरी एके छैक। कािचढ़33फ खेत  पर अएबाक सेहो छैक। \nहमहुँ िवदेशे छलहुँ। दू मिहना भेल एतए आएला,’ पवन बाजल । \n‘एखन जाइ िदअ, बड अचढ़ख88हार लगैत छैक ,’ पवन मुचढ़3घफकैत चिल \nगेल।  \nसािवचढ़खंंी िकछु चढ़खंखण पवनकचढ़खफ3 ओिहना देखैत रिह गेल। जखन पवन \nओकरा सँ परोछ भऽ गेल तखन ओकर चढ़ख87यान टुटल आ घरक \nकामकाजमे लािग गेल। खाना बनबैत कालमे सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 अपने आप  \nहँचढ़3घफसी सेहो अबैत रहए । जखन ओ सुतल छल तऽ सोचाए \nलागल ‘पवन नीक चढ़3घझयिचढ़ख7घत अिछ। अगर ओ  नीक निह रिहतैक तऽ \nबाटमे हमरा िकछुओ कऽ सकैत छल। बातो बड नीक—नीक करैत \nअिछ। लोक सभ कहैत अिछ मदचढ़36झ मिहलाकचढ़खफ3 देिखकऽ हैवान भऽ \nजाइत अिछ, मुदा सएह तँ पवन मे निह देखलहुँ।’ सािवचढ़खंंी फेर सँ \nअपन कपाड़ झटैत ‘हुँ... ओकरा सँ हमरा िक िलअ िदअ के। \nजतह के छलैक ओतह चिल गेलैक।’ कपारकचढ़खफ3 ठोकैत ‘हमर िदमागे \nजे अिछ निह िबना कामकचढ़खफ3 सोचए  लगैत अिछ ।’ िकछु देर बाद \nफेरसँ रंजन िदस चढ़ख87यान लगबैत सुित रहल ।  \nसािवचढ़खंंी भोर होइते खेत पर पहुँच गेल छल । ओ चाचढ़ख6फ िदस \nचकुआए लागल । कतौ केकरो निह देिख रहल छल । जेना \nलािग रहल छल ओ केकरो खोिज रहल हुअए आ ओ चढ़3घझयिचढ़ख7घत निह \nभेटला पर उदास भऽ गेल हुअए ।  \nिकछु देरक बाद सािवचढ़खंंी उदास भऽ घर िदस जऽ रहल छल िक \nपवन कचढ़खफ3 अपन जनकचढ़खफ3 हचढ़ख98ला करैत  अवाज सुिनकऽ सािवचढ़खंंी चढ़ख6फिक \nगेल। जखन पवन नजदीक आएल तऽ सािवचढ़खंंी बाजल ‘अहुँकचढ़खफ3 खेत   62 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nएचढ़ख9फहरे छैक निह । ’ \n‘हँ....इहे खेत अिछ’ इशारा करैत पवन बाजल । \nसािवचढ़खंंी िकछु देर चढ़ख6फकल आ फेरसँ घर चिल गेल ।  \nसािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 गेलाक बाद पवनक हृदय जोर -जोरसँ धडकए लागल। \nओ सोचए लागल िकछु देर आओर चढ़ख6फकतैक तँ की भऽ जएतै। \nकतेक मीठ बजैत अिछ सािवचढ़खंंी। बुझाइए बात किरते रहती। ठाढ \nभऽ सोचए लागल कोनो बहचढ़38खे सािवचढ़खंंीसँ भेटबाक लेल उपाय सोचए \nपडत ।  \nएकिदन फेरसँ पवन बाजर िदस जा रहल छल िक ओ घर िदस \nचढ़ख6फिककऽ इचढ़ख9फहर ओचढ़ख9फहर ताकए लागल िक  देखलक सािवचढ़खंंी कल सँ \nपानी भिर रहल अिछ । पवनकचढ़खफ3 देिखकऽ सािवचढ़खंंी घर िदस जाए \nलागल िक पवन बाजल, ‘बौआक समाचार सभ केहन अिछ। \nबिढया सँ तऽ पढैत अिछ की निह?’ \n‘छुटीमे घर लऽ अएबै । अखन जनकपुरे अिछ ।’ सािवचढ़खंंी बजैत \nघरमे घुिस गेल । \nएक िदन सािवचढ़खंंी अपन खेत लग घुिम रहल छल की धरा क दऽ \nपवन पहुँचल आ सािवचढ़खंंी सँ बाजल  —‘अहूँ कतेक चढ़3घझयचढ़3घफत रहैत छी \nसािवचढ़खंंी ’  \nकामधाम रिहतैक तब ने चढ़3घझयचढ़3घफत। िदनभिर तँ ओिहना घरेमे रहैत \nछी। सोचली किनक खेतेमे घुिम िफर ली ।’ सािवचढ़खंंी बाजल ।  \nिकछु देर धिर सािवचढ़खंंी आ पवन बीच बातिचत भेल । एिह चढ़389ममे \nदुनू एक दोसरसँ खोिलकऽ बाजए लागल । िकछुए िदनक भेटघाट \nसँ पवन मनिह मन सािवचढ़खंंी चढ़ख6खित भावुक बिन गेल ।   \nएक िदन सािवचढ़खंंी पुछलक —‘पवन िवदेश मे केहन घर दुआर सभ \nहोइत छैक। बडका....बडका... घर दुआर सभ होइत होतैक ने।’  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 63 \n‘अपना इहा कचढ़खफ3 जे लँज सभ होइत छैक निह ओहने —ओहने मकान \nसभ िवदेश मे रहैत छैक ।’ पवन बाजल । \n‘आइए लँज केकरा कहैत छैक.....लँज केहन होइत छैक । अपनो \nसभके यहचढ़363 लँज छैक । ’ सािवचढ़खंंी उचढ़ख8फसुकता पूवचढ़36झक बाजल ।  \n‘जनकपुरेमे तऽ लँज छैक ..। निह देखने िछयए ..। किहयो \nजनकपुर जाएब तऽ देखा देब ।’ पवन किनका िचढ़3घफथरसँ बाजल ।  \nसािवचढ़खंंीके लँज देखबाक इचढ़ख7फछा जािग गेल । ओनी पवन कचढ़खफ3 सेहो \nसािवचढ़खंंी चढ़ख6खित उचढ़खंफेजना  बढैत गेल । भेटक चढ़389म बढैत गेल ।  \nएक िदन सािवचढ़खंंी कचढ़खफ3 चढ़खं7ीमान् रंजन िवदेश सँ चढ़ख6फपैया पठोलक । \nजखन ई बात सािवचढ़खंंी पवन  कचढ़खफ3 कहलक तऽ ओ मनेमन गदगद भऽ \nगेल आ कहलक —‘चलु जनकपुरमे चढ़ख6फपैया छोडा देब आ लचढ़363ज सेहो  \nदेखा देब ।’  \nसािचढ़खंंवी आ पवन जनकपुर आएल । सभसँ पिहने ओ चढ़ख6खभु मिन \nचढ़399ाचढ़ख88सफरसँ चढ़ख6फपैया छोडौलक आ  दुनू गोटे होटल मे जाऽकऽ खाना \nसेहो खएलक । एकरबाद पवन बाजल —‘देिखयौ एिह कोठाके \nिभतर लँज छैक । एकरा देखएके लेल िकछु चढ़ख6फपैया लगैत छैक । \nचलु आइ अहचढ़363कचढ़खफ3 लँजो देखाइए  दैत छी ।’ पवन सा िवचढ़खंंी के \nपकडएके चढ़ख6खयास कएलक । ओ अपन बातक जालमे फसाबए \nचाहलक। किनक देरक लेल सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 चढ़ख6फिक जायके मोन कएलक \nमुदा ओकर आगुमे रंजन आ राजाक आकृित आिब गेल ओ पवनकचढ़खफ3 \nलँजमे ठेलैत सडक पर चिल आएल । ओकरा बुझाएमे चिल आएल \nछल एिह ठाम चढ़ख6फिक गेलहुँ तऽ अनथचढ़36झ भऽ जाएत सोचैत ओ  िसधे \nगाम चिल गेल ।  \n   64 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n \nवीरेचढ़ख88 चढ़फघ6  कुमार यादव \nलघुकथा \nबाबाक गाछी \nआमसँ लदल गाछ। िब नु ओगरबाहक गाछी तुलिस या चचढ़363पक \nकछेरमे। तुलिस या गाममे अिभ जात वगचढ़36झक लोक सबहक संगे एक \nघर अचढ़खंखोप सेहो छल। राजू मिचढ़ख98ल  क ओइ अछोप पिर वारक पढ़ल-\nिल खल युवक छल।  \nसरकार आरचढ़खंखणक पचढ़खंखमे ओही गाम -पंचायतकचढ़खफ3 सुरिचढ़खंख  त कए लेलक। \nगामक चढ़ख6खमुख लोक सभ िव  चार कए कऽ राजूकचढ़खफ3 मुिख  या आ \nमोिह नीकचढ़खफ3 चढ़ख6खित  िन िध  चुनलक। मोिह नी ओही गामक पैघ शिश बाबूक \nपुचढ़खंं वधु छलीह। मोिह  नीक पित  भिर -िद न गचढ़363जा -भचढ़36फग पीबैत , िब नु \nिध या-पुताक जवािन येमे चढ़3घफ वगचढ़36झ चिल   गेल। \nनव ि◌ नवचढ़36ंिच  त चढ़ख6खित  िन िध  सबहक सचढ़ख9फ मेलन भेल, जइमे पिह ल बेर \nमोिह नी आ राजूक भचढ़खफ3ट भेल। आ ई भचढ़खफ3ट दुनू गोटेक छातीमे मीलक \nपचढ़ख8ंथर जकचढ़363 गिड़   गेल। दुनूक मोनमे एक-दोसरकचढ़खफ3 अपनेबाक आ ग \nसुनगए लगल।  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 65 \nिप िर तक आतुरतामे मोिह नी चैत-बैसाखक रौदमे बाबा गाछी िद स  \nिव दा भेल। बाबा गाछीक बगलमे चचढ़363पमे राजू मिचढ़ख98ल  क अपन सुगर \nटहलाबए गेल छल।  \nराजूपर मोिह नीक नजिर  पिड़ ते मोहनीक चढ़ख6खीित   उमिड़  पड़ल। मोिह नी \nजोरसँ बािज  उठल- \n“राजू, एचढ़ख9फ हर गाछक छचढ़363हमे आउ , ओतए रौदमे िक एक खून सुखबै \nछी?” \nएतेक सुिन ते राजू दौग कऽ मोिह नी लग आिब  गेल। मोिह नी राजूक \nहाथ पकिड़  कऽ लगमे आनए चालहक, मुदा राजू अपनाकचढ़खफ3 अछूत \nबूिझ  अलग भऽ गेल। मोिह नी एकटा फकड़ा सुनबैत राजूकचढ़खफ3 अपना \nलगमे खॴच लेलक- \n“चढ़ख9घ या स ने मानए धोबी घाट, नीन ने बुझए टुटल खाट आ चढ़ख6खीित ने \nमानए ओछी जात। ” \nराजूक देहपर मोिह नीक हाथक चढ़3घफ पशचढ़36झसँ राजूक हृदए शीतल भऽ गेल \nआ मोनमे भेलै जे ई चमचढ़ख8फ का र केना भऽ गेलै जे एतेक पैघ घरक \nपुचढ़खंं -वधुक लगमे हम बैस गेलॱ। \nमोिह नी बाजल- “ऐ राजू अहचढ़363 हमरा हृदैमे छी। हम अहचढ़363कचढ़खफ3 ईचढ़खं8रसँ \nआगू मानै छी । हमर जीवनक संगी बनबाक लेल चढ़3घफ वीकार कचढ़ख6ं। ” \nएतेक बात सुिन ते राजू बाजल- \n“ई केना होएत? अहचढ़363 पैघ लोक छी आ हम अछूत। ओना तँ \nअहचढ़363क नजिर   पिड़ ते हमहूँ ई सूिध  िब सिर  जाइ छी जे हम अचढ़खंखोप  66 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nछी। मोिह नी बाजल इंसान अछोप नै होइत अिछ । कमचढ़36झसँ लोक \nऊँच आ नीच होइत अिछ । बा बा साहेब अचढ़ख9फ बेदकर जाित सँ अछोप \nछलाह मुदा ओ अपन िश चढ़खंखा आ कमचढ़36झसँ ऐ समाजकचढ़खफ3 देखौलक जे \nसमाजक आगूक पचढ़363ित  मे हुनक चढ़3घफ थान छिचढ़ख88 ह  ।” \nमोहनी आ राजूक चढ़ख6खेम -चढ़ख6खसंग बीचेमे कलुबा जे शिश   बाबूक मुँह \nलगुआ आ चािल सँ चुगला छल, िक छु दूरसँ ई खेला देखैत पोखिर \nिद स जाइत छल।  \nकलुआ अपन नजिर  पिड़ ते राजू डरसँ सहिम  गेल आ इशारासँ \nमोिह नीकचढ़खफ3 देखौलक। मोिह  नी राजूकचढ़खफ3 िह  चढ़ख9फ मत बचढ़ख88 हैत अलग भऽ \nगेलीह। आ फेर भेटबाक समए िन िचढ़खं6  त केलक। \nऐ चढ़ख6खेम -चढ़ख6खसंगक चचचढ़36ं सॱसे गाममे होमए लागल। िहचढ़ख9फमत बािचढ़ख88 ह   \nकलुआ शिश बाबूसँ ई बात कहैत रहिन  ओही समैमे गामक औरो पैघ \nलोक सभ आिब  गेल आ शिश बाबूकचढ़खफ3 उतार -चढ़ाउक बात कहए \nलागल। शिश बाबू बाजलाह- \n“रजुआक बाप रामा डोमकचढ़37घ बोलाबा भेजू। ”  \nबोलाबाक लेल गेल धीचढ़ख6ं रामा डोमकचढ़खफ3 सभटा बात बतौलक। रामा \nडोम दाचढ़ख6ं पीब कऽ मचढ़3घफ त  छल। मािल कक बोलाबापर रामा दौगल \nआएल आ दुनू हाथ जोिड़  बाजल- \n“मािल कक जे हुकुम हेतै हम मानब।” \nकलुआ बाजल- “रे राम तूँ चािर  िद नमे ऐ गामसँ आन गाम चिल  \nजो, फेर घुिर  कऽ ऐ गाम नै अिब हचढ़खफ3। ”  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 67 \nरामा डोम मािल कक हुकुम मानैत बाजल- \n“मािल क अहचढ़363क हुकुमक पालन अवचढ़3घफ स  करब।”  \nई किह  रामा डोम ओइठामसँ िव दा भऽ गेल। घर पहुँिच  रामा, पुचढ़खंं \nराजूकचढ़खफ3 थचढ़ख9घ प ड़ मारैत कहलक- \n“तोरा होश-हवाश नै, एतेक जुलुम िक एक केलचढ़खफ3। ” \nराजू कनैत बाजल- “बाबूजी, हमर कोनो दोख नै, हम ि◌ नदचढ़376ष छी। \nरामाक गुचढ़3घफ सा शाचढ़ख88 त  भेल।” \nभोरबाक चािर  बिज ते बगलक गामसँ अजान सुिन ते मोिह नी घरसँ \nभऽ बाबा गाछी आएल। ओही गाछीमे राजू छल। दुनू गोटे गाम \nछोिड़  चिल  गेल। \nभोर होइते ई खबिर  सॱसे गाम आिग  जकचढ़363 पसिर   गेल। शिश बाबू \nगामक लोकसँ िव चार केलक आ थानामे अपहरणक रपट िल खैलक \nजइसँ राजू आ रामाक नाम देलक। \nओचढ़ख9फ ह र राजू मोिह नीक संगे कोटचढ़36झ मैरेज केलक आ िक  छु िद न \nअनतए रहबाक िन चढ़खं6य केलक। तइ  बीच गामक लोक सभ रामा \nडोमकचढ़खफ3 पुिल  ससँ पकड़बा देलक। पुिल स मािर -पीट कऽ रामाकचढ़खफ3 \nजहल पठा देलक। ई खबिर  सुिन ते राजू मोिह नीक संग कोटचढ़36झमे \nहािज र भेल। रामाक जमानत करौलक आ गाम िद स िव दा भेल। \nराित मे रामा, राजू आ मोिह नी गाम आएल। \nभोर होइते सॱसे गामक लोक शिश बाबूक दुआिर पर जमघट लगा \nदेलक। िक यो बाजैत-  68 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n“ई डोमरा छातीपर मुँग दरिर  रहल अिछ ।” तँ िक यो बाजए- \n“एहेन हुलुम किह यो नै भेल रहए।” \nऐ तरहचढ़खफ3 चुपचाप शिश  बाबू सुनैत रहला। िक छु कालक बाद \nबजलाह- \n“हे यौ समाजक लोक सभ पिर वचढ़खंफचढ़36झन दुिन  यचढ़363क िन  अम छी। \nकािचढ़33फ  क ऊँच आइ गहॴर, कािचढ़33फ  क पैघ आइ बरोबिर । बदलैत \nकालक चचढ़389सँ िक  छु िस खबाक चाही। आब अपना सभकचढ़खफ3 कोनो \nचारा नै अिछ । मोिह नी ि◌ वधवा पुचढ़खंंवधु छी , जन-चढ़ख6खित  िन िध  सेहो बना \nदेिल यिन । समाजकचढ़खफ3 सही आ नव िद  शा देबाक लेल चढ़ख6खित  िन िध  होइत \nअिछ । अपना सभ चढ़ख6ंिढ़  वादी िव चारक ित याग कचढ़ख6ं । िव धवा िव वाह \nहोबाक चाही। संगिह  ऊँच-नीचक भेद-भाव छोड़ू। सभ लोक \nईचढ़खं8रक संतान छी। िक  यो ऊँच-वा-नीच नै होइत अिछ । सभकचढ़खफ3 \nसमान बुझबाक चाही। अंतरजातीय िव आहकचढ़खफ3 सरकार चढ़ख6खचढ़खं7य दऽ \nरहल अिछ । ऐ अवसरपर समाजक लोककचढ़खफ3 हम आइ सचढ़363झक \nि◌ नमंचढ़खंंण दइ छी। सचढ़363झमे सामािज  क िर ित-रेबाजक अनुसार मोिह नी \nआ राजूक िब आह होएत।” \nई सभ गचढ़ख9घ प  कहैत शिश बाबू उिठ  गेलाह आ कलुआ केर संग रामा \nडोमक घर िद स िव दा भेल।  \n  \nसचढ़363झमे राजू दुचढ़ख98 हा  बिन  बिर आतीक संग शिश बाबूक दुआिर पर पहुँचल \nमोिह नी आ राजूक िब आह भेल। शिश बाबू अपन दोसर टोलक \nकामत परहक घर-दुआिर  आ जमीन मोिह नी आ राजूकचढ़खफ3 देबाक  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 69 \nघोषणा केलिन ।  \n  \nऐ तरहचढ़खफ3 आधुिन  क समता-मूलक लोक जकचढ़363 राजू आ मोिह  नी जीवन-\nबसर करैत चढ़39झाम -पंचायतक चढ़ख6खित  िन िध चढ़ख8फ व  करए लगलाह। \n \n \n \n \n \nडॉ अचढ़ख6ं णा चौधरी, अचढ़ख87यचढ़खंखा , मैिथली िवभाग, \nमगध मिहला कॉलेज, पटना िवचढ़खं8िवचढ़3खफालय , पटना \n लघुकथा \n \nछलना \nओकर नाम छलैक ‘छलना’। हम जखन-जखन ओकर नाम सुनैत \nछिलयैक तँ आचढ़खं6यचढ़36झ होइत छल जे एकर माय -बाप कचढ़खफ3 आर कोनो \nदोसर नाम निह फुरेलैक ? एक िदन संयोग सँ ओकर माय सँ  70 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nभचढ़37घिट भेल। हमरा रहल निह गेल। देिखते; पुिछये त लेिलयैक- ऐँ \nयै अहचढ़363कचढ़खफ3 आरो कोनो दोसर नाम बेटी लेल निह फुराएल ? \nओ एकटा दीघचढ़36झ िनःचढ़खं8ास छोिड़ हमरा िदस िनिमचढ़36झमेश दृिचढ़फझ6एँ तकैत \nचुपचाप ओतए सँ ससिर गेल। ओकर ताकब हमरा नीक निह \nलागल - हम कने अचढ़ख6खितभ भए उठलहुँ।  \nिकछु िदनक बाद एक िदन छलना, हमरा सँ भचढ़खफ3ट करए आएल गोड़ \nलािग पैर लग बैिस गेल। हम कतबो कहिलयैक - उपर सौफा पर \nबैिस, मुदा किथलए, ओ ओतिह ओिहना बैसल रहल। बड़ी कालक \nबाद नहुँ-नहुँ बाजल-अपना ऑिफस मे हमरा नौकरी निह रखा देब! \nबचढ़ख6ं दाइएक काज करब , खुब मन लगाकए काज करबैक, ककरो \nिशकाए तक मौका निह देबैक। हम अहचढ़363 कचढ़खफ3 अचढ़ख6खितचढ़फझ7ा निह होमए \nदेब। एके सचढ़363समे ओ समटा बािज गेल चढ़3घफवर कने मचढ़ख87यम , मुदा \nउचढ़ख8फसाह आ उमंग सँ भरल ओकर  हृदयक भावना हमरा वंशी जकचढ़363 \nखॴच रहल छल। ओकर बाजब; ओकर शुचढ़3खघ -शुचढ़3खघ उचढ़ख7फचारण सुिन \nआचढ़खं6यचढ़36झिचिकत भेलहुँ- पुछिलयैक; \nिकछु, पढ़लो-िलखल छचढ़373 ? ओ मुड़ी िनहुरौने बाजल हँ, बी.ए. पास \nछी सुिन जेना हम आकाशसँ खसलहुँ। िवचढ़खं8ासे निह भए रहल छल \nओकर बातक। सोचय लगलहुँ-चढ़3घफचढ़खंंीक  घरसँ बहराएब, आजुक चढ़3घफचढ़खंंी \nिशचढ़खंखाक बात , सरकारक चढ़ख6खयचढ़ख79 , मिहलाक उचढ़ख8फथानक चढ़ख6खित  लोकक \nमानिसकता, जागचढ़ख6ंकता , वैचढ़खं8ीकरणक पराकाचढ़फझ7ा -भक टुटल-देखैत \nछी ओिहना पैर लग िनहुरल बैसल अिछ, छलना। हमरा अनुमान \nछल-कहुना ‘क’ ‘ ट कचढ़खफ3 पिढ़ लैत  होएत भिरसक। मुदा ई एहन \nसाधारण कद-काठीक छौड़ी एतेक पढ़ल होएत से त’ सपनहुँ मे \nनिह सोचने छलहुँ। गाम मे पढ़ाई कएने छचढ़37घ ? बाजल-पूना मे बाबू \nछलिथ, ओतिह उचढ़ख7फच िवचढ़3खफालय सँ मैिचढ़399क पास कएलहुँ मुदा बाबू  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 71 \nचिल बसलाह। बाबूक कमाईसँ कहुना घर चलैत छल। तािह पर \nसँ हमर पढ़ाईक खचचढ़36झ हुनका बड़ शौक छलिन जे बेटी पिढ़-िलख \nबडका ऑिफसर बनए। हमहु मने-मन सपना देखैत छलहुँ। मन \nलगा पढैत छलहुँ जे बाबूक िवचढ़खं8ास निह टुटैचढ़ख88ह। मैिचढ़399क अचढ़ख9खवल \nनचढ़ख9फबर सँ पास कएलहँ◌ु।  विजफा भेटल तँ सपिरवार खूब चढ़ख6खसचढ़38ख \nभेल। मन मे आचढ़ख88तिरक सचढ़ख88तोष भेल जे हमर  पढ़ाईक िचचढ़ख88ता सँ \nबाबू फािरग भए जएताह ओिहना हुनका पर अपन सात बिहनक \nदाियचढ़ख8फव छलिन। बाबू भाई -बिहन मे सब सँ जेठ। जखन सब छोटे \nरहिथ-हमर दादाक मृचढ़ख8फयु भए गेलिन। ता धिर दसमे मे पढ़ैत छलाह \n- धरक भार आ बिहन सभक िबयाहक समचढ़3घफया सँ िवचिलत \nछलाह। पढुआ कचढ़3झखा पूनाक एक बचढ़373क मे चपरासीक नौकरी  लगवा \nदेलिखचढ़ख88ह। तािह सँ सातो बिहन यथासाचढ़ख87य वर -घर कए िनिचढ़खं6त भए \nगेलाह। \nबाबू पािरवािरक दाियचढ़ख8फव सँ चैन भए अपन चढ़3घझयिचढ़ख7घतगत जीवन िदस \nअचढ़39झसर  होइत माय कचढ़खफ3 गाम सँ पूना बजा लेलिखन। तीनू गोटा \nसुख-सुिवधा सँ रहए लगलहँ◌ु- \nमाय घर सचढ़ख9फहारय , बाबू बचढ़373क आ हम िनिचढ़खं6त सँ कॉलेज ...... \nएक िदन कॉलेज सँ आिब बैग-बचढ़3घफता रिखते छलहुँ िक मकान \nमालिकन चढ़3घफवर सुनलहुँ - कतए छीयै बचढ़373क सँ फोन आएल अिछ - \nबचढ़373क मे डकैती भए गेल छैक , िकछु गोटे घायल अिछ, िकछुक \nमृचढ़ख8फयु भए गेल छैक। करेज कचढ़36फपए लागल मोन  सशंिकत भेल- की \nभेलैया ? दौड़लहुँ बचढ़373क िदस। पता लागल बाबूकचढ़खफ3 गोली लागल  \nछिचढ़ख88ह आ ओ अचढ़3घफपताल मे छिथ , खून बहुत बिह गेल छिन, हमर \nखून देल गेलिन मुदा हमर खून हुनका बचा निह सकलिन। हमर \nसबहक दुिनयचढ़363 उजिड़ गेल।  माए एिह दुःख सँ एखन धिर उबिर  72 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nनिह सकल अिछ। ओकर अचढ़ख88तमचढ़36झन मे कतहुने कतहु बाबूक मृचढ़ख8फयुक \nएकटा कारण हमहुँ िछयैक। कारण लगैछ जेना माए सोचैत छल-\nआब तीन-गोटेक छोट-छीन पिरवार, गाम मे रहब-थोड़-बहुत जमीनक \nउपजा-बाड़ी सँ गुजर-बसर करब। मुदा हमर पढाई आ बाबूक \nआस, ओकर मोनक बात पूरा निह भए सकलैक। बाबूक लालसा \nछलिन, हमर खूब-पढब-िलखब आ खूब नीक वर-घर मे िववाह, \nकरएबाक-लगैत अिछ जेना अथचढ़36ंभाव मे बिहन सभक िववाहक  कमी’ \nहमर िववाह धनी-गणमाचढ़ख88य पिरवार मे कराए पूरा करए चाहैत \nछलाह। अपन हृदयक टीस कचढ़खफ3 हमर उचढ़ख76जवल भिवचढ़3घ3यक िनमचढ़36ंण सँ \nदूर करए चाहैत छलाह। माएक गाम मे रहबाक इचढ़ख7फछा कचढ़खफ3 हमर \nउचढ़ख76वल भिवचढ़3घ3यक िनमचढ़36ंण सँ दूर करए चाहैत छलाह। माएक गाम मे \nरहबाक इचढ़ख7फछा कचढ़खफ3 मोनमे दािब बचढ़373क मे नौकरी किरते रिह गेलाह। \nके जनैत छल जे िविधक िवधान एहन होएत ? एिह असामियक \nघटना सँ माए जेना मािटक मूरत भए गेल। मृचढ़ख8फयुक समाद सँ गचढ़ख9फमी \nलािद देलक कोनो चढ़ख6खितिचढ़389या निह , िनिवचढ़36झकार भाव सँ लोकक मूँह \nतकैत रहैत छल। आस-पड़ोसक लोकक चढ़ख6खयास सँ ओकरा येन -\nकेन चढ़ख6खकारेण सामाचढ़ख88य अवचढ़3घफथा मे आनल गेलैक तखन जे ओ \nचढ़389चढ़ख88दन कएलक से किह निह , सभ लोक भाव-िवहुल भए उठल। \nकनेक शाचढ़ख88त भेलाक बाद , ओ हमरा गािर-चढ़खं7ाप देमए  लागल-ओकर \nमुँह सँ अिचढ़ख88तम बहराएल शचढ़ख9खद छलैक -छलना। अपन एिह नवीन \nनामकरणसँ हमहुँ शत-चढ़ख6खितशत सहमत छी कारण निह हमरा पढ़ैक \nउचढ़ख8फकंठा रिहतए आ निह  बाबूक मोन मे हमर उचढ़ख76जवल भिवचढ़3घ3यक \nएतेक महचढ़ख8फवाकचढ़36फचढ़खंखा त हम सभ माएक इचढ़ख7फछानुसार  \nगाम चिल गेल रिहत हुँ आ हमरा माएक जीवनक संग एतेक टा \nछल निह होएत ?  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 73 \n \nओकर तँ जीवने उजिड़ गेलैक ! एहने आशा िवहीन अचढ़ख88धका रमय \nजीवनक कचढ़ख98पनासँ ओ पुनः जेना बौक भए गेल। एखन ओ सामाचढ़ख88य \nलोक जकचढ़363 िचढ़389या -कलाप करैछ िकचढ़ख88तु िदमाग ओकर सुचढ़38ख भए गेल \nछैक। संग रहैत अिछ मुदा अनभुआर चलैत-िफरैत, िहलैत-डोलैत \nकठपुतली सन। हम, अवाक भेल बडी काल धिर ओकर एकतरफा \nबातचढ़36ंलाप आ घटना सुनैत  रहलहुँ चुपचाप। मोन दुखी अशाचढ़ख88त \nअिखचढ़38ख भए गेल। तथािप एखनो मोन मे िजचढ़खं3ासा  बनले रहल \nओकर नाम की िछयैक? \nहम पुिछये बैसिलयैक गे तोहर असली नाम की छौक? \nओ मुड़ी िनहुरौने उचढ़खंफर देलक ‘आशा’। \n \n□  \n  \nडॉ. अजीत िमचढ़खं7 , मैसूर। \n लघुकथा \nटgभइ1यथा  \n‘भाग , भाग एिह ठामसँ, निह तँ कोनो दशा बचढ़363की निह रखबौक , इह  74 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nमुँह जे लगैत छिन, भािग जो, निह तँ कान-कपाड़ फोिड़ देबौक’- \nबंगला भाषामे िकछु एहने-एहने वाचढ़ख7घय सुिनतो हम अचढ़ख8फयचढ़ख88त िचढ़3घफथर भए \nओिह रोगीकचढ़खफ3 साचढ़ख88चढ़ख8फवना दैत कहए लगलहुँ- ‘हे अहचढ़363 घबराउ जुिन , \nसभ िकछु ठीक भए जाएत। माचढ़खंं िकछु काल िचढ़3घफथर भए रहू। ’ \nहमर एहन कहला पर ओ आर जोर सँ बपहािर काटए लगलीह, \nिकछु काल लेल तँ हमरो लागल जे कोन कायचढ़36झमे फँिस गेलहुँ, मुदा \nफेर अपनाकचढ़खफ3 मनबैत हुनका शाचढ़ख88त करबाक चढ़ख6खयास करैत रहलहुँ। \nमुदा ओहो कोनो एचढ़ख9फहर -ओचढ़ख9फह रकेर मािटसँ निह बनिल छलीह, लागल \nजेना भगवान हुनका बनएबामे अपन सभ कलाक चढ़ख6खयोग कएने \nछलाह। हमसभ एक िदस आ ओ रोगी दोसर िदस, जे करीब \nपचढ़ख7फचीससँ तीस वषचढ़36झक सुचढ़ख88दर कायाक एकगोट मिहला छलीह , जिनक \nचढ़3घझयथा देिख सचढ़ख9फपूणचढ़36झ कचढ़ख9फपाटचढ़36झमेचढ़ख88टक लोक चढ़3घझयिथत छल , सभ केओ \nराम-राम, िशव-िशव कए रहल छलाह जे कहुना नीक नहचढ़363ित ओ \nरोगी खड़गपुरधिर पहुँिच जािथ। आइ लािग रहल छलैक जे \nखड़गपुर हावड़ासँ सए निह, हजार कीलोमीटर दूर हो। हम एक \nबेर फेर अपन चढ़खं3ान झाक चढ़ख6खयोग करबाक िनणचढ़36झय कए रोगी लग \nजाए अचढ़ख8फयचढ़ख88त शाचढ़ख88त चढ़3घफवरचढ़खफ3 हुनका कहिलएिन –  \n‘देखू, हमसभ आब माचढ़खंं िकछुए कालमे खड़गपुर पहुँिच जाएब आ \nअहचढ़363क उिचत चढ़ख6खितकार चढ़ख6खारचढ़ख9फभ होएत। ओतए नामी डॉचढ़ख7घटरसभ आिब \nअहचढ़363क िचिकचढ़ख8फसा करताह , जँ याचढ़खंंामे जएबाक योचढ़ख7खय होएब तँ आगचढ़363 \nचलब, निह तँ ओतिह उतिर आपस अपन घर चिल जाएब। मुदा \nएिह एक घंटाक लेल हम िकछु दवाइ दैत छी, तकरा मुँहमे रािख \nजँ अहचढ़363  बीस िमनट धिर िकछु निह बाजब तँ तचढ़ख8फकाल अहचढ़363क कचढ़फझ6 \nदूर भए जाएत आ हमसभ सेहो गचढ़ख88तचढ़3घझय धिर पहुँिच जाएब। ’  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 75 \nहमर ई कथन कायचढ़36झ कएलक , ओ हमर आदेशक पालन चढ़ख6खारचढ़ख9फभ कए \nदेलिन। हम कहिलएिन- \n‘कनी मुँह खोलू तँ, जीहकचढ़खफ3 उपर कचढ़ख6फ , हँ, हँ, िचचढ़खंफ भए कचढ़खफ3 पिड़ \nरहू।’ \nहमर सभ आदेशक ओ शतश: पालन कए रहल छलीह। ठीक एहने \nसमयमे मन पिड़ आएल मैिथली सािहचढ़ख8फयक चढ़ख6खिसचढ़3खघ एकचढ़36फकी ‘छॴक’, \nजािहमे एकटा बंगाली डॉचढ़ख7घटर मैिथलक िचिकचढ़ख8फसा कएल करैत छिथ , \nएतए हमरा उनटा अवसर भेिट रहल छल। बंगालीक िचिकचढ़ख8फसा एक \nमैिथलक हाथचढ़खफ3। हम ओिह एकचढ़36फकीक िकछु डॉयलागकचढ़खफ3 चढ़3घफमरण कए \nओतए चढ़ख6खयोगमे आनब चढ़ख6खारचढ़ख9फभ कएल , ‘जुआन’ कहने ‘यौवन’क \nसचढ़ख88देहक कोनो डर निह छल , तचढ़खफ3 िनिचढ़खं6चढ़ख88त भावचढ़खफ3 हुनक जचढ़363च चढ़ख6खारचढ़ख9फभ \nकएल। हुनक जचढ़363च कएलाक बाद हम एकटा दवाइ हुनकर मुँहमे \nदए एकबेर फेर बीस िमनट धिर निह बजबाक आचढ़39झह कएल। िकछु \nकाल धिर तँ ओ िचढ़3घफथर रहलीह , मुदा बीच-बीचमे हुनक आह \nहमरासभकचढ़खफ3 आहत कए रहल छल। भगवानक रचढ़खंख जे हमसभ \nखड़गपुर एही िचढ़3घफथितमे पहुँिच गेलहुँ, ओतए पूवचढ़36झ सूचना रहबाक \nकारणचढ़खफ3 रेल िवभागक िकछु चढ़ख6खिसचढ़3खघ िचिकचढ़ख8फसक अपन दल -बलकेर \nसङ उपिचढ़3घफथत रहिथ। गाड़ी चढ़ख6फकतिह ओ सभ ओिह रोगीक लग \nपहुँिच अपन औजार-पाती सिरआबए लगलाह। ओ सभ अपन कायचढ़36झमे \nलगबे किरतिथ िक रोगी बहुत जोरसँ िचिचआइत गाड़ीसँ नीचचढ़363 \nउतरबाक लेल गेट िदस दौड़लीह। सभ हचढ़363 -हचढ़363 करैत हुनका पाछचढ़363 \nलागल, मुदा ओ तँ एकिह छरपानमे चढ़ख9घलेटफॉमचढ़36झ पर उतिर िचिचआइत \nरहलीह। हुनक एहन िचढ़3घफथित देिख िचिकचढ़ख8फसक दलक सङ -सङ \nपिरजन दौड़लाह। मुदा ओ रोगी ककरो अपना लग आबए देबाक \nहेतु तैआर निह, ओ जोर-जोरसँ बंगला भाषामे िकछु िचिचआ रहल  76 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nछलीह। एक तँ अचढ़3घफवचढ़3घफथता आ दोसर चढ़3घफटेशनक चहल -पहल, हुनक \nकोनो वाचढ़ख7घय ककरो बुझबामे निह आिब रहल छल। एिह उहा -पोहमे \nिविचचढ़खंं िचढ़3घफथित भए गेल , एक िदस गाड़ीकचढ़खफ3 खोलबाक चढ़3घझयचढ़39झता तँ \nदोसर िदस रोगीक असहजता, ककरो िकछु फुिरए निह रहल \nछलैक। रोगीक पित चढ़3खंारा बीच -बीचमे सहटबाक चढ़ख6खयासो कएला पर \nओ आरो जोरसँ चीचढ़ख8फकार मािर उठिथ। आब हमरहु रहल निह गेल , \nनीचचढ़363 उतिर ओिह रोगीक िदस ताकल। हमरा तकला पर लागल \nजेना ओ रोगी अपन चढ़3घझयथा हमरासँ बचढ़363िट रहल होिथ। िकछु \nआशािचढ़ख88वत भए हुनका िदस बढ़लहुँ, ओ िनरपेचढ़खंख रिह हमरा िदस \nतकैत रहलीह। एतबा कालमे हम हुनका लग पहुँिच गेल छलहुँ, \nआचढ़39झह -अनुरोध करैत ओिह डॉचढ़ख7घटरक दलकचढ़खफ3 चिल जएबाक हेतु किह \nरहिल छलीह। हुनक कहब छलिन जे हम एिह डॉचढ़ख7घटरसभसँ निह \nदेखाएब, ई सभ हमरा मािर देत। हमर सभक एिह वातचढ़36ंलापक \nचढ़389ममे हुनक पित सेहो लगमे आिब गेल छलाह। रोगी एक झटकामे \nबिढ़ हुनका चेतौनी देब चढ़ख6खारचढ़ख9फभ कएलिन - \n“ जतबा काल ई डॉचढ़ख7घटरसभ निह चिल जाएत , हम गाड़ीमे चढ़बे \nनिह करब, हमरा एिह डॉचढ़ख7घटरसभसँ निह देखएबाक अिछ। हमरा \nसङ तँ एहेन सुचढ़ख88दर डॉचढ़ख7घटर छिथ , तिनका छोिड़ आब हम ककरोसँ \nनिह देखाएब।” \nहुनक एहन कहबाक स ङ हमर रोइयचढ़363 ठाढ़ भए गेल , हुनक पित \nसेहो हमरा िदस िकंकचढ़खंफचढ़36झचढ़3घझयिवमुढ़ भेल देखए लगलाह। हमरा दुहूक \nिचढ़3घफथित िविचचढ़खंं भए गेल छल। हम हुनका बुझबैत कहिलएिन - \n“देखू, सभ िवभागक अलग- अलग डॉचढ़ख7घटर होइत छिथ , अहचढ़363 कचढ़खफ3 जे \nबीमारी अिछ, तकर हम डॉचढ़ख7घटर निह। ओकर डॉचढ़ख7घटर तँ ओएह  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 77 \nसभ िथकाह, तचढ़खफ3 नीक होएत जे अहचढ़363 हुनकासँ देखबा िलअए। ” \n“निह, निह, एहन निह भए सकैछ। अहचढ़363 डॉचढ़ख7घटर छी ने ? बस \nहम देखाएब तँ अहीँसँ, निह तँ ककरोसँ निह।” एिह बीच गाड़ीक \nएटेचढ़ख88डर सेहो आिब हुनका बुझएबाक चढ़ख6खयास कएलक - \n‘ एिह डॉचढ़ख7घटरसभसँ देखा िलअए , ई तँ सङमे चिलए रहल छिथ, जँ \nआवचढ़3घखयक ता पड़त तँ ई फेर देखबे करताह।’ मुदा एिह सभक \nहुनका पर कोनो चढ़ख6खभावे निह पिड़ रहल छलिन। ओ अपन िजचढ़3झ9 पर \nअड़ल रहलीह। अचढ़ख88तत : रेलवे िवभागक ओिह डॉचढ़ख7घटर दलमे सँ \nएकगोटए हमरा सभक सङ भुवनेचढ़खं8र धिर लेल सङ कए देल \nगेलाह, जािहसँ बाटमे िवषम िचढ़3घफथित अएला पर उिचत चढ़ख6खितकार \nकएल जाए सकए। \n  \n   गचढ़ख9घप एहन छलैक जे हम हावड़ा -मैसूर चढ़3घफपेशल रेलगाड़ीसँ मैसूर \nजाए रहल छलहुँ। गाड़ी खुजतिहँ हमर अिगला कचढ़ख9फपाटचढ़36झमेचढ़ख83टमे \nहचढ़ख98ला -गुचढ़ख98ला मिच गेल। पछाित पता चलल जे एकटा रोगी ओही \nगाड़ीसँ भेचढ़ख98लोर जाए रहल छिथ , जिनक िचढ़3घफथित बड़ गड़बड़ा गेल \nछिन। हुनका संग चलिनहा र चढ़3घझयिचढ़ख7घतक संग -संग देखिनहार-सुनिनहार \nसभ केओ िचिचढ़ख88तत छलहुँ। ओ िविचचढ़खंं चढ़ख6खकारक रोगी छलीह , कचढ़फझ6 \nतँ ठीके छलिन, मुदा ओ भगल सेहो खूब कए रहल छलीह, जकर \nअनुमान चढ़ख6खाय : सभ याचढ़खंंीकचढ़खफ3 भए रहल छलिन। सभकचढ़खफ3 आचढ़खं6यचढ़36झ लािग \nरहल छलिन जे हुनक पिरवार एहन रोगीकचढ़खफ3 लए एतबा दूर िकएक  \nजाए रहल छिथ। ओिह रोगीकचढ़खफ3 एकदम ठीक -ठाक रहैत एकाएक \nएहन दौड़ा अबैत छलिन, जािहमे ओ अपन सभ िकछु िबसिर घोर \nकचढ़फझ6मे पहुँिच जाइत छलीह। हुनक पिरवारक कहब छलिन जे \nकरीब तीन महीनासँ हुनक इएह िचढ़3घफथित छिन , गामसँ शहर धिरक  78 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nचढ़ख6खाय : सभ नामी-गरामी डॉचढ़ख7घटरसँ जचढ़363च भेल , मुदा बीमारीक पता निह \nचिल सकल। अचढ़ख88तत : हािर-थािक भेचढ़ख98लोर जाए जचढ़363च करएबाक \nयोजना बनाओल गेल। एही चढ़389ममे हावड़ासँ गाड़ी खुजलाक दसो \nिमनट निह बीतल छलैक िक हुनका ओएह दौरा आिब गेलिन। सभ \nकेओ िचिचढ़ख88तत भए उठलाह , तखने अपन आगचढ़363 राखल याचढ़खंंीगणक \nिलचढ़3घफटमे हमर नामक आगचढ़363 डॉचढ़ख7घटर लागल देिख ओ िह बॉगीक \nएटेचढ़ख88डर हमरा समचढ़खंख आिब किह उठल - ‘सर एक िमनट चढ़ख9घलीज ’ \nएकाएक एटेचढ़ख88डरक मुँहसँ बंगलामे एहन वाचढ़ख7घय सुिन पिहने तँ \nचौकलहुँ, मुदा फेर ओकरा अनुसारचढ़खफ3 अपन सीटसँ उिठ ओकर \nलगीच गेलहुँ। \n‘ की यौ की गचढ़ख9घप छैक ’ - हमहूँ मैिथलीमे पूिछ देिलयैक। ओ कनी \nआर लगीच आिब कमे जोरसँ फेर बंगलामे पूछलक- ‘की अपने \nडॉचढ़ख7घटर िछऐक ?’ \nहम िकछु उचढ़खंफर िदितयैक तािहसँ पूवचढ़36झ एकगोट युवक सेहो हमरा \nसभक बीच आिब अचढ़ख8फयचढ़ख88त िजचढ़खं3ासु भए हमर उचढ़खंफर सुनए लगलाह। \nहम फेर मैिथलीमे कहिलऐक- \n‘ औजी हम डॉचढ़ख7घटर तँ छी , मुदा दवाइ-बारीक निह, हम तँ पोथी-\nपतराबला डॉचढ़ख7घटर छी। ’ \nहमर ए हन कहला पर ओिह दुहूक सपना टूटबाक चढ़ख6खचढ़ख8फयचढ़खंख दशचढ़36झन \nहमरो भेल। दुहू गोटए माथ पकिड़ लगक सीट पर बैिस गेल, आ \nहम िकंकचढ़खंफचढ़36झचढ़3घझयिवमुढ़ भेल हुनका सभकचढ़खफ3 देखैत रहलहुँ। िकछुऐ \nचढ़खंखणक बाद जेना ओिह एटेचढ़ख88डरकचढ़खफ3 कोनो उपाय सुझलैक , ओ अचढ़ख8फयचढ़ख88त \nतीवचढ़36खताक संग उिठ फेर हमर लगीच आएल आ फुसफुसाइत किह \nउठल-  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 79 \n‘सर, अपने तँ पोथी- पतराक डॉचढ़ख7घटर िछऐक , पोथी-पतरातँ सभकचढ़खफ3 \nमागचढ़36झ देखबैत छैक , की अपनहुँ हमरा सभकचढ़खफ3 उिचत बाट देखा \nसकैत छी?’ \nओ िनरपेचढ़खंख भावचढ़खफ3 सभ िकछु बािज गेल आ एचढ़ख9फहर हम भँवर जालमे \nफँसैत गेलहुँ। हमरा तँ िकछु बुझबामे आिबए निह रहल छल, हम \nकोन आ कोना बाट देखेबैक, से फुिरए निह रहल छल। एिह बीच \nतेसर चढ़3घझयिचढ़ख7घत सेहो उिठ ठाढ़ भए हमर लगीच आिब एकटक हमरा \nदेिख रहल छलाह। हम तीनूगोटए तीनूक चढ़ख6खतीचढ़खंखामे रही जे आब ओ \nबजताह तँ ओ। मुदा सभकेओकचढ़खफ3 ठचढ़3झखमुड़ी लािग गेल छल। अचढ़ख88तत : \nहमिहं चुचढ़ख9घपी तोड़ैत ओिह एटेचढ़ख88डरसँ पूिछ बैसिलऐक - \n‘ औ की गचढ़ख9घप छैक , कनी फिरछाकचढ़खफ3 तँ कहू, जािहसँ ओिह समचढ़3घफयाक \nसमाधान ताकल जाए, जािह हेतु अहचढ़363 सभ अचढ़ख8फयचढ़ख88त चढ़3घझयचढ़39झ छी। ’ \nहमर एिह वाचढ़ख7घयक ओिह दुहू चढ़3घझयिचढ़ख7घत पर अचढ़ख8फयचढ़ख88त चढ़ख6खभाव पड़ल। फेर \nहमरा जे कहलिन से सुिन हमरा तँ बुझू सचढ़363प सुँिघ लेलक , डेग ने \nआगू बिढ़ रहल छल आ ने पाछू, ने हँ कहैत बनैत छल आ ने \nनिह कहैत। एही उहापोहमे फँसल हम िकछु िमनटक हेतु आँिख \nमुिन बैिस रहलहुँ। एक िदस छल परिहतक मािमला तँ दोसर िदस \nछल छचढ़3ख3क आसरा। एकक रचढ़खंखा कएने दोसरक अिहत भए रहल \nछलैक, िकछु फुिरऐ निह रहल छल। एकाएक जेना हृदयक कोनो \nकोनसँ एकटा उिह आएल आ तिन ठाढ़ भए ओिह दुहू चढ़3घझयिचढ़ख7घतक \nअनुसारचढ़खफ3 ढोग करबाक िनचढ़खं6य कए लेल। हुनका सभक कहब छल \nजे हम तचढ़ख8फकाल पोथी -पतड़ा छोिड़ दवाइ-बीरोक डॉचढ़ख7घटर बिन हुनक \nरोगीक परीचढ़खंखण करी आ तचढ़ख8फकाल िकछु उपाय ताकी। एतबा सूचना \nतक तँ हम िनरपेचढ़खंख बनल रहलहुँ, मुदा हुनका सभसँ अिचढ़39झम जे  80 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसूचना भेटल ता िहसँ एिह छचढ़3ख3 चढ़ख6फप धरबाक योजना बना लेल। ओ \nसभ कहलिन जे एिह रोगीकचढ़खफ3 कचढ़फझ6 तँ अवचढ़3घखय छिन , मुदा तािहसँ \nबेसी छिन शंकाक बीमारी। जँ हुनका उिचत चढ़ख6फपचढ़खफ3 बुझाओल जाए तँ \nहुनक िवषम कचढ़फझ6कचढ़खफ3 थोड़ेक कालक हेतु रोकल जाए सकैत अिछ। \nई सूचना हमरा सोचबाक हेतु बाचढ़ख87य कएलक जे जखन जीवने \nएकटा नाटक िथक तँ एिह तरहक नाटक कएने कोनो हजचढ़36झ निह। \nइएह सभ सोिच हम अपन चढ़3घफवीकृित हुनका सभकचढ़खफ3 दए देल आ बाट \nभिर डॉचढ़ख7घटर बिन ओिह मानिसक रोगीक उपचार करैत रहलहुँ। \nएिह चढ़389ममे कखनो हॴगोली तँ कखनो पचनोल , कखनो कॉफी बाइट \nटॉफी तँ कखनो अचढ़ख98पेनलीभक ‘डोज’ दैत काठपाडी चढ़3घफटेशन धिर \nपहुँिच गेल छलहुँ, जतए उतिर ओ रोगी अपनाकचढ़खफ3 पूणचढ़36झ ठीक मािन \nअचढ़3घफपताल जएबासँ मना कए रहिल छलीह। हमर गाड़ी सीटी देलक \nआ हम छड़िप अपन गाड़ी धएल। अफरा- तफरीमे ओिह चढ़3घझयिचढ़ख7घतक \nफोनो नचढ़ख9फबर निह लए सकलहुँ, जािहसँ हुनक बादक िचढ़3घफथितक पता \nचिल सिकतए। एक िदस तँ अपना माथ पर जीतक मुरेठा बाचढ़ख88हल \nदेिख गद्-गद् भए रहल छलहुँ, मुदा हृदयक कोनो कोनमे एखनहुँ ई \nचढ़3घझयथा छल जे की हम ठीक कएलहुँ? \n \n  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 81 \nजगदीश टgडआडसाद मटgड8भ ड ल \nलघुकथा- \nइमानदार घूसखोर  \nचुनमुन बाबूकचढ़खफ3 सभ जनैत, चाहे ओ आम आदमी होिथ  वा कचहरीक \nवकील, मुंशी, िक रानी, चाहे इनटेिल जेचढ़ख88 स   िव भागक अफसर होिथ  \nवा चढ़ख6खशासिन  क, जे ओहन घूसखोर िज ला भिर मे िक यो नै छिथ  मुदा \nईहो सभ जनैत छिथ  जे िज नगीमे किह यो अपन इमान नै \nिड गौलिन । \n  \nिज ला सचढ़खंं चढ़ख88 यायालयक चढ़ख6खथम चढ़खं7ेणीक जज चुनमुन बाबू \nछिथ । अ◌ोना हुनकर असल नाओं सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6   चढ़ख6खसाद िछ  यिन  मुदा दादीक \nपिह ल पोता रहने उपहार देल नाओं चुनमुन िछ यिन  जे पछाित  बाबू \nजोड़ा गेलिन । उफचढ़36झ कए कऽ अपनो चुनमुन बाबू िल  खते छिथ  जे \nनेमचढ़ख9घ लेटमे सेहो छिचढ़ख88 ह  । ओना बहुतो, चढ़ख6खेमचंद आ िद  नकरजी सन \nभेलाह िज नकर असली नाओंसँ बेसी लोक उपनामेकचढ़खफ3 जनैत छिचढ़ख88 ह  ।   82 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nबचढ़ख7फ चेसँ चुनमुन बाबू इमानदारीक ि◌ नवचढ़36झहन करैत आएल छिथ   \nजेकर फलाफल सेहो जीिव तेमे भेट रहल छिचढ़ख88 ह  । पढ़ै-िल खैमे एते \nइमानदार रहलाह जे किह यो मौिल क रचना छोिड़  नोट-फोटक \nसहारा नै लेलिन । जइसँ सभ िद न नीक िर जचढ़ख98 ट  होइत रहलिन । \nओना सुचढ़ख93 यचढ़3घफ त  पिर वार रहने किह यो अथचढ़36झक अभाव सेहो निह  ये \nभेलिन । मुदा अपनो पढ़ैमे एते इमानदारी रखैत छलाह जे िश चढ़खंखकसँ \nपिर वार धिर  नजिर मे रहलाह। एम.ए; एल.एल.बी. कए चढ़ख6खथम चढ़खं7ेणी \nिज ला सचढ़खंं चढ़ख88 या याधीश बनलाह। \n      चािर  भचढ़363इक  बीच सए बीघासँ ऊपरे जमीन छिचढ़ख88 ह   जइमे तीन \nभचढ़363इ नोकरी करै छिथ   आ एक भचढ़363इ देवेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद िग  रहचढ़3घफ थी  करै \nछिथ । िग रहचढ़3घफ थीक अथचढ़36झ खाली खेित  ये करब नै, बिचढ़ख98 क   पिर वारकचढ़खफ3 \nसंचािल त करब सेहो होइत, जे छलिन । नोकिरहरो भचढ़363इ सभकचढ़खफ3 नै \nबूिझ  पड़िन  जे खानदानी पिर वारमे किन यो कतौ घून-घान आिक  \nिद वार-गराड़ लागल अिछ । पिर वारक ऐ काजमे चुनमुन बाबूक \nिव चार काज केलकिन । ओहए कहलिख न जे जखन हम सभ तीनू \nभचढ़363इ नोकरी करै छी तखन खेत आ पिर  वार देवेचढ़ख88 चढ़फघ6 क भेलिन , जइ \nिद न हमसभ िर टायर भेलापर  आएब तइ िद न अिग ला िव चार करब। \nमनमे ईहो रहिन  जे जखने हम सभ खेत बचढ़363िट   लेब तखने ढेर \nतरहक िब  हंगरा उठत। एक तँ ओिह ना जमीन जाल छी तइपर \nभैयारीक तँ आरो महाजाल। जे सचढ़ख9फ प ित  आइ धिर  मान-चढ़ख6खित  चढ़3घ3 ठा  बनल \nरहल अिछ  वहए गाड़ा-घेघ बिन  सभटाकचढ़खफ3 धोइ -पोिछ  एकबचढ़3ख6 कऽ \nदेत। जखन िज नगीमे माने-चढ़ख6खित  चढ़3घ3 ठा  नै तखन िज निग यो तँ एचढ़ख7घ स पायर \nडेटक दबाइसँ बेसी िक छु नै। \n     एक तँ अ◌ोहुना समए ि◌ नधचढ़36ंिर  त अिछ  जे कते उमेरमे बेटाक  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 83 \nिब आह आ कते उमेरमे बेटीक िब अ◌ाह करक चाही, तहूमे देहक \nलचढ़खंखण आगूमे ढाढ़ भऽ जाइ छै। से सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 क िप ता गौड़ीनाथ सेहो \nकेलिन । जखन सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद बी .ए.मे पढ़ैत छलाह तखने िब आह \nकऽ देलिख न। कहैले तँ ईहो अिछ  जे जखन पिढ़ -ि◌लिख  अपना \nपएरपर ठाढ़ भऽ जाइ तखन िब आह करैक चाही, मुदा जइठाम \nपएरपर ठाढ़ होइक बेवचढ़3घफ थे नै रहत तइठाम िक  सभ अिव वािह त बिन  \nबबािज ये भऽ जाए। कओलेजक अवचढ़3घफ थामे सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद रहिथ   मुदा \nिम िस यो भिर  मनमे नै उठलिन  जे अखन िब आह अनुिच त हएत। \nसािह चढ़ख8फ य सँ िद लचचढ़3घफ पी  रहबे करिन  तहूमे मचढ़ख87 य युगीन सािह चढ़ख8फ य सँ बेसी \nरहलिन  तँए मनमे चप-चिप ये रहिन । िप तोक मनमे किह यो दहेजक \nलोभ नै उठलिन  जे नीक िश चढ़खंखा पािब   नीक नोकरी भेटलापर नीक \nदहेजो भेटै छै। सामा चढ़ख88 य  िग रहचढ़3घफ त  पिर वार जकचढ़363 अपन दािय  चढ़ख8फ व  बूिझ  \nसमैपर काज समेिट  लेलिन  िक अए मनमे उिठ तिन  जे बेटाकचढ़खफ3 पढ़ैमे \nबाधा उपिचढ़3घफ थ  त हेतिन । तँए मन खुशीसँ खुिश आइते रहिन ।  \n     एम.ए.क पिह ल सचढ़खंंमे जखन सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  पढ़ैत छल तखन जॱआ \nबेटी भेल। नैहरेमे पचढ़ख79ी रहिथ  न। ओना साले भिर पर दुरागमन भऽ \nगेल रहिन । जॱआ बेटी देिख  माएक मनमे तँ कनी सोगो पैसलिन  \nमुदा नानीक मनमे तते खुशी रहिन  जे सोचढ़33फो आना नाित  ने पाछू \nबेहाल रहए लगली। खुशीक कारण रहिन  जे तेहेन जुग-जमाना भऽ \nगेल अिछ  जे अनेरे लोक बेटाक आशा करैए, तइसँ नीक बेिट ये। \nजँ बेटीकचढ़खफ3 नाित   निह ये देखत तैयो जँ दुनू बेटीक िज नगी-जान रहलै \nतँ किह यो माएकचढ़खफ3 थोड़े दावाइ -दाचढ़ख6ं आिक   कपड़ा-लचढ़खंफाक दुख हुअए \nदेत। अपनो पिह रन जँ दैत रहतै तैयो सभ िद न हराएले रहत। \nतहूमे तेहेन कपड़ा सभ बिन  रहल अिछ  जे तीन साल तक नबे \nरहैए, आ चलत कते िद न तेकर कोनो ठीक छै। सुइटर िब नैक  84 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nलूिर  िस खा देबै, भिर  बचढ़363िह  सँ लऽ कऽ अ◌ाधावािहंक तते दैत रहतै \nजे दस-दसटा सािट  कऽ पिह रत। िक  करतै माघक जाड़। ओना \nसुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 क माइक मनमे सेहो खुिश ये रहिन  जे भगवान अपना कोिख मे \nबेटी नै देलिन  तँ िक  हेतै पोतीक कचढ़ख88 या दानक बाट तँ खुिज ये \nगेल। जे नारी एकोटा कचढ़ख88 या दान नै केलक ओ चाहे जे हुअए मुदा \nमाइक एक सूचढ़खंंमे कम जचढ़ख6ंर रहत।  \n     िज ला सचढ़खंं चढ़ख88 यायालयक चढ़ख88 या याधीश बिन  जुआइन करए सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  \nचढ़ख6खसाद आइ जेताह। असीरवाद दैत माइयो आ िप  तो कहलिख न- \n“बौआ, नमहर काजक भार उठबए जेबह तँए नमहर बिन  काज \nकिर हह।” \nमाता िप ताक असीरवाद सुिन  सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  िक छु नै बाजल मुदा मनमे \nएकटा चढ़ख6खचढ़3झझ घुिर  आए लगलिन , जे माए बूिझ  गेलिख न। तोसैत \nकहलिख न- \n“बौआ, सभ िद न एकार बिन  पढ़लह-िल खलह मुदा अपन पिर वार \nअपने आगू नीक होइ छै तँए पिचढ़ख79  यो आ चाचढ़ख6ं कनिट  रिब  योकचढ़खफ3 संगे \nनेने जाह।” \n     सोझामे गौड़ीनाथकचढ़खफ3 देखैत तँए सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  िक छु बाजए नै चाहैत \nमुदा मन गुनगुनाइत जे माए बूिझ  गेलिख न। बजलीह-  \n“बौआ, अपन बचढ़ख7फ चाकचढ़खफ3 अपने देख -रेखमे पढ़ाएब बेसी नीक होइ छै, \nसेहो हेतह, आइ-कािचढ़33फ   देखै िछ ऐ दूधे लगसँ बचढ़ख7फ चा  हिट  जाइ छै। \nदोसर हमरा सबहक आशा कते िद न करै छह, सेहो सीखल नै \nरहतह तँ अिग लाकचढ़खफ3 िक   िस खेबहक। मनमे होइत हेतह जे िप ता िक   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 85 \nकहताह मुदा नोकरीक अथचढ़36झ तँ ई नै ने होइ छै जे गामे छोिड़   देब, \nपिर वारे छोिड़  देब। मौका-मुनािस ब अबैत-जाइत रिह हह। बेटा धन \nिछ अह, तोरा माल-जाल जकचढ़363 थोड़े डोरी बािचढ़ख88 ह   राखल जाएत। ई \nहोइत हेतह जे पिर वार टूिट  जाएत, से चढ़फझघम हेतह। भदवािर   मासमे \nिह मालयक पािन क िम लान समुचढ़फघ6सँ भऽ जाइत अिछ   जे अनिद ना माने \nआन मौसममे धार कमजोर वा सुखने\n  छूिट जाइत अिछ  मुदा फेर \nभदवािर मे िक  देखै छहक। पिर वार एक धार छी जेकर चढ़ख6खवाह \nचढ़3घफ वचढ़ख7फ छ  पिव चढ़खंं बिन   अनवरत सामािज क िद शामे बहैत रहए यएह ने \nभेल। छाती सचढ़3झखत कए कऽ घरसँ जाह। ” \n     अखन धिर  सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद छाती सचढ़3झखत करबक अथचढ़36झ खाली \nकहावते धिर  बुझैत छल मुदा माइक असीरवादक शचढ़ख9ख द  मनमे हॱड़ \nमारलकिन । छाती सचढ़3झखत करब बाता -बातीमे सचढ़3झखत करब आिक   \nकाजमे सचढ़3झखत करब , िव चार सचढ़3झखत करब आिक   पिव चढ़खंं िव  चार सचढ़3झखत \nकरब, पिव चढ़खंं िव  चार संग पिव चढ़खंं िज  नगी सचढ़3झखत बना चलब आिक   \nसचढ़3झखत मनुचढ़3घ3 य बनब। समुचढ़फघ6क पािन   जकचढ़363 जते डुबकुिन  यचढ़363 मारैत तते \nअथाह िद स डुमल जाइत। अनायास मनमे उठलिन , आएल शुभक \nलगनमा शुभे हे शुभे...। माइक शुभ बात सुिन  शुभेचढ़ख7घ चढ़खंखु नजिर सँ \nदलदलाइत सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बाजल- \n“माए, तोहर असीरवाद िश रोधायचढ़36झ अिछ  । मुदा समचढ़3घफ यो  तँ िज नगीक \nबाधक बिन  दानव जकचढ़363 अबैत रहै छै। ” \n     आ◌ेना सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  खुशीमे दहिल  गेल छल जइसँ ऐ िव चारपर नजिर  \nनै गेलिन  जे बड़का जंगलक कातमे पिह ने झाड़े-झूड़ रहै छै जइमे \nछोट-छोट जानवर बास करैत अिछ । तिह ना ने मनुचढ़ख7घ खो क बोन छै \nजइमे पिह ने छोटका जीव-जचढ़ख88 तु रहैत छै।   86 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n     चुपचाप भेल िप ताक मनमे नचैत जे जूरशीतलक अछॴजल \nजकचढ़363 , घरसँ िन किल  दोसराक सेवामे जा रहल अिछ  िक  ओकरा \nबसाओत आिक  उजाड़त। मुदा िब नु गहन लगने अनुमािन ते ने \nहएब।  \n     जिह ना कओलेजक पिह ल िद न, सासुरक पिह ल भचढ़खफ3ट , दोचढ़3घफ ती क \nपिह ल िम लन भेने चढ़3घफ व त: हृदए डगमगाए लगैत, जे सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6ो चढ़ख6खसादकचढ़खफ3 \nकायचढ़36ंलय पहुँचते हुअए लगलिन  । नव-नव संगी सभ आिब -आिब  भचढ़खफ3ट \nकरए लगलिन । संिग यो बेसी ओहन नै, जे समतूल हुअए। मुदा \nसुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 अवाक। सोझे नमचढ़3घफ कारक उचढ़खंफर नमचढ़3घफ का रमे दैत रहलाह। \nमाचढ़खंं हाजरी बनाएब छलिन   तँए काजक भारो बेसी निह ये। संगी \nसभ किम ते असकरे रिह  गेलाह। मनमे पिर वार आ दरमाहा संगे \nसोझा-सोझी उठलिन । दरमाहा तँ सीिम त पिर वारक चढ़3घफ त रक िह साबसँ \nबनैत छै, तहूमे जे देश जेहेन रहल ओकर ओइ तरहक बनै छै। \nपचढ़363च गोटेक पिर  वारमे छह गोटे अखने छी। तहूमे चािर टा बेिट ये \nअिछ । समाजो तेहेन अिछ  जे दहेजक सवारी कसबे करत। घर \nभाड़ा, िब जली-पािन , इचढ़ख88 कम टेचढ़ख7घ स इचढ़ख8फ या िद  किट ये जाएत तखन \nहाथमे कते आओत? महगी अपना चािल ये चलबे करै छै। तहूमे \nतेहेन लफड़ल डेग पकिड़  लेने अिछ  जे मचढ़ख87 यवगचढ़368य जीवन धारक \nमोिन  जकचढ़363 चकभॱर लऽ रहल अिछ  । मन िव षसँ िब साइन हुअए \nलगलिन । ओना काज नै रहने कायचढ़36ंलय समैसँ पिह  ने छोड़ब पिह ल \nिद न उिच त नै हएत। कुरसीक मुरेड़ापर मुड़ी अॅटकौने अकास \nिद स देखैक कोिश श करैत रहिथ  मुदा कायचढ़36ंलयक छतमे रोकाएल \nरहिन ।  \n     चािर  बजे कायचढ़36ंलयसँ िन  किल  सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद सोझे डेरा िद  स  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 87 \nिव दा भेलाह। रंग-िब रंगक टीका-िट चढ़ख9घ पणी रचढ़3घफ ता मे होइत। िक छु नीको \nिक छु अधलो। परदेशमे पित  कमेताह, से खुशी पचढ़ख79ी सुनैनाकचढ़खफ3 रहबे \nकरिन । चाचढ़ख6ं बेटीक बीच सुनैना  यिचढ़खंख  णी जकचढ़363 पित  क आगमनक \nचढ़ख6खित  चढ़खंखा बेर -बेर नजिर  उठा-उठा करैत। ओसारपर पित कचढ़खफ3 पहुँचते \nसुनैना मुचढ़3घफ की  भरल नजिर क तीर छोड़लिन । पगलाएल मन सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  \nचढ़ख6खसादक। िज  नगीक समचढ़3घफ या सँ पगलाएल। ओना िक यो खुिश योसँ \nपगलाइत अिछ  तँ िक यो दुखोसँ। मुदा सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  पगलाएल रहिथ  अपन \nआगूक िज नगीक समचढ़3घफ यासँ। अपनाकचढ़खफ3 संयिम  त करैत बेटीक हाथ \nपकड़ने कोठरी पहुँचला। पचढ़ख79ी चाह अनलिन  । दुनू गोटे चाह पीबैत \nगप-सप शुचढ़ख6ं केलिन  । अपन आमदनी देखबैत सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बजलाह- \n“अपन पिर वार भेल जेकर आमदनी सचढ़खंफिर   हजार मिह ना भेल, तइमे \nघर भाड़ा, इचढ़ख88 क म टैचढ़ख7घ सक संग कतेको जमा करैक सूचढ़खंं लागल \nअिछ । घर केना चलत से तँ अपने दुनू गोरे ने िव चारब।” \n     जेना सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद अपन मोटा पचढ़ख79ीपर पटकए चाहलिन   तिह ना \nपचढ़ख79ी भोली -बौलक गेन जकचढ़363 उनटबैत बजलीह -  \n“देखू हमर कुल-खनदान एहेन नै रहल जे केकरो अिध कार \nछीनत। जे काज अहचढ़363क छी ओ अहचढ़363क भेल आ जे हमर छी ओ \nहमर भेल। छह मास पछाित  पेटक बचढ़ख7फ चा क दुख माइये बुझैत अिछ  \nबाप थोड़े बूझत। आिक  किह यो िक छु कहबो केलॱ।” \n     दू-हचढ़ख8फ थी बौल फेकैत सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बजलाह-  \n“कहलॱ तँ बेस बात मुदा पढ़लॱ-िल खलॱ दुनू गोटे फुट-फुट \nइसकूलमे, सभ िद न रहलॱ फुट-फुट मुदा धीया-पुता तँ सिझ या भेल \nिक ने, तखन देह िछ पौने काज चलत?”  88 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसुनैना अपनाकचढ़खफ3 कमजोर पबैत बजलीह -  \n“ अहचढ़363क जे िव  चार अिछ  से बाजू जे अनुकूल हएत मािन  लेब जे \nनै हएत अ◌ोकरा तचढ़ख8फ का ल रिख  लेब।” \nएक गंभीर िच◌ ंतक जकचढ़363 सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बजलाह- \n“जते हमरा दरमाहा भेटत ओ अहचढ़363 हाथमे दऽ देब। अपना िव  चारे \nपिर वार चलाएब।” \n     नोकरीकचढ़खफ3 िज  नगीक धार बूिझ  पिर वारक सवारी नावपर चढ़ा \nभिव चढ़3घ3 य  िद स बढ़लाह। मनमे उठलिन  जे एक बेर पचढ़ख79ीकचढ़खफ3 पूिछ   \nिल यिन  जे केना घर चलाएब मुदा मनकचढ़खफ3 मने रोिक   कहलकिन  \nजखन कुल- खनदानक रचढ़खंखक छिथ   तखन िक छु बाजब उिच त नै \nहएत। अपना लेल सोचब नीक हएत। चलैत धारमे नावकचढ़खफ3 हवा -\nिब हािड़ , पािन -पाथरसँ सामना करए पड़ै छै। जखने वेतनक भीतर \nपिर वार चलत, तखने एक वाचढ़ख88 ह ल पिर वार जकचढ़363 आगू बढ़ब। जिह  ना \nसमाज अपन रोग अपने अरािध  लेलक जइसँ\n  सभ रोगा गेल तखन \nअपन रोग के देखत। मुदा एहनो तँ रोग होइते अिछ  जाधिर  दोसर \nनै बुझैत ताधिर  दोसरकचढ़खफ3 नै कहल जाइत। कमा कऽ पिर  वारमे \nआनब पचढ़ख79ी देखबे करतीह , आमदपर आमद देिख  चसकबे करतीह, \nजते चसकती तते लोक देखबे करत। कोनो िक  केकरो आँिख  \nसीयल छै जे नै देखत। मुदा बेटा-बेटीक िब आह-दान -पढ़ा-िल खा \nस चढ़खंखम बना िज  नगीमे उतारैक अवचढ़3घफ था  धिर-  जँ नै कऽ लेब तखन \nकोन मुँहे समाजमे जीब। नीक हएत जे जिह ना होिश यार रोगी \nदवाइये दोकानपर दवाइ खा लइए आ घरपर अनबे नै करैए, तेहने \nजँ उपाए होइ तँ नीक हएत। नजिर  काज िद स बढ़लिन । कोन  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 89 \nएहेन कोटचढ़36झ-चढ़ख88 या यालय अिछ  जइमे काजक बोझ नै पड़ल अिछ । \nआनसँ िभ चढ़38ख अपन पहचान बनबैक चढ़ख6खचढ़3झझ अिछ  । मनक उचढ़ख8फसाह \nजगलिन । कायचढ़36ंलय संग डेरामे काज करब। काज बढ़ौने जँ िक  छु \nहिथ आइयो लेब तँ ओते अनुिच त नै हएत। जँ से नै करब तँ \nपिर वार साधारण नै असाधारण चढ़ख6ंपमे ठाढ़ भेल अिछ  । खेनाइ-\nपीनाइसँ लऽ कऽ पढ़ौनाइ-िल खौनाइ धिर  तँ बेटे-जकचढ़363 हएत। पढ़ाइ \nसमाचढ़ख9घ त  होइते वा होइपर रिह ते िब आहक भूत कपारपर चिढ़  जाएत। \nई काज केकर हेतै? तखन? जाधिर  चढ़ख6खित  कूलकचढ़खफ3 अनुकूल बना नै \nचलल जाएत ताधिर  सड़क परक गाड़ी जकचढ़363 दुघचढ़36झटनाकचढ़खफ3 के \nरोकत। जिह ना ओकाइतसँ भारी ढचढ़37घगकचढ़खफ3 बचढ़363सक जोगार लगा उनटा -\nपुनटा घुसकाओल जाइत अिछ  तिह ना उनटबै-पुनटबैक जोगार करए \nपड़त। मुदा अनुिच त चढ़ख6ंपमे? निह ! कदािप  नै!! तखन? हँ तखन \nअिछ  जे अपन काज की अिछ ? यएह ने जे लोकक झगड़ाक \nमुकदमाक ि◌ नणचढ़36झए करब। जेकर नोकरी करै िछ  ऐ ओकर काज \nअनकासँ बेसी करब। यएह िज नगीक पिह चान हएत िक ने। अनेरे \nिक अए एते मुकदमा कोटचढ़36झमे पड़ल अिछ  । मिह नामे बीसटा मुकदमाक \nफैसला करब। जिह ना सभकचढ़खफ3 सभ ओझरबैक पाछू लगल रहैत \nअिछ  तिह ना ने कोटो-कचहरी भऽ गेल अिछ । ओना काज करैक \nिद शा सभकचढ़खफ3 िनचढ़36झ धािर त अिछ  तखन िक अए ने अपन बाट पकिड़  \nतेज गित  ये चलब। संकिचढ़ख98 प  त होइत मन ठमकलिन । केकर फैसला \nकरैक अिछ  ओकरे ने जे अपन बात अपने नै बूिझ  अनेरे \nओझराइत आिब  गेल अिछ । एकक ओझरीसँ दोसर ओझराएल \nअिछ । जिह ना रचढ़ख7ख ग ड़ करैत आिब  गेल अिछ  तिह ना हमहूँ दू-चािर  \nरचढ़ख88 दा  चला आरो िच चढ़3झखन कऽ देब। बीसटा केसक फैसला मासक \nकाजक संग डेढ़ लाखक ऊपरी आमदनी सेहो करब अिछ । दुनू  90 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nपाटचढ़368सँ पाइ लेबै। जेकरा पचढ़खंखमे हेतै ओ अपने भेल आ जेकरा \nिव पचढ़खंखमे हेतै ओकर घुमा देबै। केकरो संग अनुिच  त नै करब। मुदा \nलोको तँ शेतानक चरिख ये अिछ , जे िव चारलॱ से चलए देत िक  \nनै। िक अए ने चलए देत? चरखीकचढ़खफ3 चरखा बना घुमाएब तखन \nअनेरे ने सभ सुधिर  जाएत। मुदा चरखीकचढ़खफ3 चरखा बनत केना ? हँ \nिक अए ने बनत? जखने काजमे तेजी आनब तखने ने काज मुँहथिर  \nलग पहुँचत। हँ मास-दू मास फॲक जाएत मुदा तेसर मास अबैत-\nअबैत तँ गर पकिड़ ये लेत। जखने केसक बहस करा फैसला \nकरैक िचढ़3घफ थ  ित मे आओत, तखने ने ससारैक गर भेटत। तीन-तीन \nिद नपर तारीख देबै अनेरे ने मासे ि◌ दनमे ठिह या कऽ िल खाइ-फीस \nजमा करत। \n     चुनमुन बाबूक दस बखचढ़36झ नोकरी पुिर   गेलिन । अनढड़न \nफुलवाड़ीक फूल जकचढ़363 चाचढ़ख6ं बेटी िख  लए लगलिन । तइपर अनढड़न \nभगवान तीनटा बेटी आ दूटा बेटा आरो देलकिन । मुदा पित -पचढ़ख79ीक \nबीच िस नेहमे कमीक पचढ़37घपी पोनगए लगलिन  । सुनैनाक मन कनैत जे \nभगवान तते धीया-पुता दऽ देलिन  जे के कतए बौआएत तेकर ठीक \nनै। तेहन जुग-जमाना भऽ गेल जे िन हचढ़ख8फ था  बाप-माए बेटीक पार-\nघाट केना लगाओत। अपने (पित ) किह यो एक पाइ अनुिच त नै \nकमाइ छिथ  िक  समाज हमरा छोिड़  देत। िब नु दहेजक िब आह बेटी \nसबहक हएत? कतए सँ आओत। ओना पिचढ़ख79  क मिल न चेहरा देख \nचुनमुन बाबू परखैक पिर यास करैत छलाह मुदा लाख समचढ़3घफ या क \nबीच सुनैना पित  लग पिचढ़ख79  ये जकचढ़363 रहैत छलीह। काजक भार \nपित पर छेलिचढ़ख88 ह   हचढ़खफ3। बेसी समेओ ने भेटैत छलिन   जे बेसी बातो \nकिर तिथ ।   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 91 \n     दोसर सचढ़363झ , चाह नेने सुनैना पित क हाथमे दैत आगूमे ठाढ़ भऽ \nगेलीह। जिह ना देवालयमे भचढ़ख7घ त  िक छु याचना करए ठाढ़ होइत \nतिह ना सुनैना भऽ गेलीह। सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 क मनमे िम िस यो भिर  िज नगीमे \nचढ़ख6खित  कुलता नै। एक घॲट चाह पीब सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बजलाह-  \n“ मन मचढ़ख88 हुआएल देखै छी?” \n     ढलान पािब  जिह ना पािन  ढलिक  जाइत तिह ना ढलकैत सुनैना \nबजलीह- \n“एक तँ भगवान बेइमान भेला जे केकरो रोिट योपर ने नून केकरो \nबोरे-बोरे नून दइ छिथ न। नअ-नअटा बाल-बचढ़ख7फ चा क पिर माजचढ़36झन करब \nनािचढ़ख88 ह  टा खेल छी।” \nसुनैनाक िव चार मुँहसँ िन कलबो नै कएल छलिन  तइ बीचेमे सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  \nबजलाह- \n“खेल-खेल  खेलॱ।” किह  चुप भऽ गेलाह। आँिख  उठा पचढ़ख79ीक \nआँिख पर अँटकबए चाहैत छलाह मुदा रोगाएल-सोगाएल-पीड़ाएल \nसुनैनाक आँिख मे सुखाइत िज नगीक बालुक टीला छोिड़  आर िक छु \nने देख पड़ैत छलिन ।\n   \n  92 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nकािमनी कामायनी \nलघुकथा \n          कठजीब  \nनाम त’ हुनक िपता िपतामह बड़ दीव ‘ अचढ़38खपूणचढ़36ं ’ धयने चढ़खंघलिखंचढ़ख88ह \n,मुदा कपार , कचढ़खंफ के अचढ़38ख आ ’ केहेन पूणचढ़36झ ? आ’ शने;शने; लोक \nवेद हुनक नाम के छोट करैत करैत ,अंत मे पुरनी दाय बना क’ \nभिर टोल िक भिर गाम लेल जेना िन िचढ़खं6त किर देलकइ।  \n      हुनक आबक रैन बसेरा वा घर जे किह दादे कका के \nगोहाली छल । ओ त’ आब अपने नै छलाह , काकी छलिखचढ़ख88ह।त ’ \nहुनके आचढ़39झह प ’ ओ जखन अपन िपता के डीह स उपाड़ी फेकल \nगेली त’ हुनक अनंत धार नॉर के पोछै लेल नबकी काकी अपन \nआचिर बढ़ोने छलिखचढ़ख88ह ।अचढ़ख9घपन झोरा झपटा \n   , गेचढ़ख6फआ ,सीरक \nओछॲन बीछोन टूटलाही फूटलाही कासा ,िपतिड़या बासन उसरगलहा \nलोटा \n  सब सईत समेट क, रखलिचढ़ख88ह।आ ’ ओिह िदन स   ओ हुनक \nअघोिषत अचढ़386डा ।  \n       भिर टोल मे दु चािर त आँगन एहेन छल जतए हुनक बैसब  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 93 \nउठब छल ।मुदा हेम चढ़खंखेम त ’ सबस ।बड़ कम लोक हुनका अनेरे \nबइसल वा तमसाइत देखने होयत ।सिदखन कोचढ़33फू के बरद बनल \nकाज मे जुटल ,पाईन बुिन के हुनके िचंता, टहटहौवा रौद के \nहुनके िचंता , रोपिन \n  कटनी के हुनके िचंता ,ससुर बाइस बेटी के \nभार साठे के हुनके िचंता , दुरगमनीया किनया के अिहब के फड़ \nबनबए के हुनके िचंता ,भिर गाम के नौतल हकारल अिहबाती \n के \nतेल िसनुर परसब के हुनके िचंता ,पाहून पड़क के आव भगत के \nहुनके िचंता, एतबा निह परसौती के दबाए रानहब ,सोइरी मे िचचढ़ख98का \nिचलकोड़ लेल चमाइन बजाएब ,िकसुनमा दोकान स चीज़ \nवोचढ़3घफतआनब \n   केकरो कोनटा लािग क सीआईडी िगिर करब   , सत \nपुछू त’  हुनक िचंता अनंत छल ।नई   घर , , नई घराड़ी    आगा \nनाथ नई पाछा पगहा , , तखन माथ प’ एतेक बोझ   ,, , । \nतखन जे नहॴ करबे पापी पेट , , । \n    ‘दाय     सुने   छिथंह   ,    कनी सोनरबा ओत चली जाथु , , \n,एखन धिर नंिकरबा के कानक कुंडल नहॴ पठेलकई । , , \n   कखनॲ   कोनो गाम बाली बािज उठेक “ये दाय   ,कनी डोमबा के \nओत जाकय चािर टा सूप   ,, कोिनया ,डगरा आ’ दुई टा चलनी \nलेल समाद पठा देथुंह ‘ \n  \n ,, मुनेशरा के कहने रिहए मार बाढ़ेचढ़38ख जरलहबा के अपन ससुरािर \nमे जाकए बईस   रहलई , , कहथीन कनी परसू िभनसरे पठा \nदेतय’।    आधा घोघ आधा मोड़त काढ़ने कोनो भौज दूरखा स’ \nझकैत बजा लईत छिलह ‘दीदी , , एखिन धिर संजुआ के बाबू नै  94 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nएलखॴन जोगबचढ़38खी से , ,बड़का गाम बला ,जमाए आिब क’ चढ़388लान \nप’ बईसल छिथचढ़ख88ह , घर मे िकछू कचढ़खंफॲ नै , , ,एक कप   \nचाह  देबए से नई दूध ,नई चाहक पिचढ़खंफ , , ,कनी िकसुनमा के \nदॲकान मे ई फुलही थारी बंधकी रािख क’ िकछू पाए ल’आबौथ \nआ’ कनमा भरी घी आ’ मखान सेहो ल’ िलहिथ’। \n    आ’ हुनक ई सहयोगाचढ़ख8फमक   काज गामे टा   मे नहॴ अटकल \nछल ।दु ई कोश दूर मधबचढ़38खी सहर   “दाय   ,, पर पाहून लेल \nतुलसी फूल चौर िनघटी गेल छईक, , दुइयॲ सेर ल’ िलहिथ , \nनािरकेरक तेल , कडु तेल ,हॴग ,िकनको खरपा, टकुआ ,लहठी \n,िटकुली ,िसनुर , बचढ़36फग , फुइस फड़क ,लटखुट ,चरखा,बेलना \n,पापड़, पिटया ,, ,जेठक कड़ कड़कडौआ \n  रौद , , माथ \nप’    पिथया मे बड़का बोझ रखने   , , िधपईत कारी चढ़3घफयाह पिघलल \nिपच रोड , , , पएर मे नै कोनो चचढ़3ख6ी    , , , घामे पसीने अपचढ़3घफयात \n, , सबहक चीज बोचढ़3घफत िकन बैसाही क ’ आिन दैत छिलह त’ ओय \nिदन हुनक बड़ मान, िकयो िकयो िबयेन स’ हॱक सेहो दैन ।  \n      िदन त’ िदन , घोर िनशा रैितयो मे हुनक िनचढ़3घफवाथचढ़36झ सेवा लेबा \nस’ लोक निह हीचूके ।संकराित के दोसरे राित धीचढ़ख6फवा के पेट मे \nमोचाड उठलई , , जे ओ छर पचढ़3ख6ी काटय लागल ,, ,घर   मे \nसुतल अिह खाट प’ कखनो    माए के उठाबै  त’ कखनो  \nओिह खाट प’ सुतल काकी के , ,।अलसायल ,ओंघाएल दुनु \nिबछाऊँन प’ पडल पडल बजलथी ‘की होएछो?’ “माए गे बाड़ी \nजाएब’।\n  आब त’ दुनु के नॴद पड़ेल ।ललटचढ़37घमक टेमी उकसबईत \nमाए बजिलह ‘भरी िदन हुरईत रहेत अिछ आ’ सुतली राित मे  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 95 \nिहनका िदशा िफरबा के ज़ोर मारे  छैन ।अिह जड़ काल मे \n,अनहार मे ककरा  उठिबए’ ।काकी के तुरंत फुरेलचढ़37घह ‘पुरनी दाय \nके कहथुन नै’ । “आब के जेतय गोहाली हुनका उठाबै’ । माए \nकनी ओकताएल सन बजली त’ िपतीयािन हाफ़ी लईत सीरक तर \nस’ बजली “ िबसरी गेलिखन ईएह त’ कहने रह थीन \n  जे आय \nकोनो पुचढ़ख6फख पात चढ़388लान प ’ नै छै ओसारा प सुित रहबई ,कहथून \nनै’।   माए सेहो िसरके तर स’सोर  पाड़ली   ‘ दाय , ,यई पुरनी \nदाय , , ,यई मिर गेलहू की िजबते छी’ ।मुदा हुनक चढ़3घफवर बाहिर \nके घोर अंधकार स’ एकाकार होइत शूचढ़ख88य मे िबला गेल \nछल।इमहर धीचढ़ख6फवा पेट पकड़ने अिह कोन स ’ ओिह कोन   मॲगरी \nमाछ जका तड़फैत, , घरे मे भ’जायत गे , , दे ललटचढ़37घम , ,हम \nएसगरे जायब , , मुदा ललटचढ़37घमक चढ़ख6खतीचढ़खंखा सेहो नहॴ किर सकले  \nआ’ िजन जका दौड़ीक बाड़ी के केवाड़ी खोली चुकल छल ।माय \nहदबदा \n  क’ उठली , , ‘ भरी िदन अगिचढ़खंफ िधया पूता के चचढ़3झखर मे \nकनी काल चैन स’ पिड़ओ नही सकैत िछ राइतो मे सेह’ । आ \nओसारा प’ आिब भीम जका फॲ फ काटेत दाय के देह िहचढ़ख98बइत \nबजली ‘यई िभिशंड़ जका सुतल छी ,, क तेक मोट िनन भ’ \nगेल \n   , कुंभकरंक कान कटचढ़33फू ,’ ।दाय हचढ़386बड़ा क ’ उिठ बैसली \n‘की भेले  ,की भेले’ ।त’ माए बजल िखन ‘हे ते की अंगोरा , , \nधीचढ़ख6फवा अचढ़ख88हारे मे भागले बाड़ी िदस , डोलमे पािन लक   कनी \nजाथुन, हैया लीअ ललटचढ़37घम ’ ।बोरा ओढने खािलए पएर भुतहा बाड़ी \nमे डोल नेने चिल गेल छिलह। \n      दाय के खेनाय कखनॲ   अिह आँगन स’ कखनॲ ओिह आँगन \nस’ भेटय ।चढ़3घफचढ़खंंीगन सभक कहबी छल जे ओ जीभ के बड़  96 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nपातर   ,ओना सब कीछू भकोसी जाए छथी   ,सब िकछू मे की , , \nजेना   चारी िदनका मटकूिड़ मे सड़ल दही , चढ़3ख6ा यल खाजा   ,बज़्जर \nभेल ठकुआ   ,, आ’ कटहरक को स’ ल’ क’ ओकर कामड़ी नेरहा \nधिर । आ’ पिच सेहो जायचढ़ख88ह ।आकड़ पाथर पचाबए वाला जीब \n, गज़ब के पाचन शिचढ़ख7घत ।  दुपहिरया क’ बइसारी मे चढ़3घफचढ़खंंीगन सब \nहुनक पाचन शिचढ़ख7घत के एक स ’ एक उदाहरण दैत हचढ़3घफसी ठठा \nकरैत अपन मॲन बहटारई छिलह। \n      भिर िदन काज ‘यै दाय ,कनी हमर राहड़ी राखल छै \nउलैल   , दस सेर लगीच   दरिड़ देथुंह कनी   ,कनी अरबा चौर क \nिचचढ़3झखस सेहो पीस िदहथी कतेक िदन स ’  बंभोिलया के बिगया \nखेबाक मोन करैत छै’.।आ’ दाय टोलक भौजी स’ ल’क’ हुनक \nपुतहुओ सबहक अड़हैल काज मे दासोदास भेल ।कखन भोर होए \nआ’ कखन सचढ़36फझ ,,के जाने । \nकखनॲ काल जौ कोनो काज नै त’ जनानी के बइसारी मे कोनो \nअधलाह काज \n  वा झगड़ा फसाद के गचढ़ख9घप प ’ कोनो पुतहु बािज \nउठए ‘ई काज पुरिनए दाय के भ’ सकैत अिछ ,’ वा ‘ई लुतरी \nलाड़ब मे वएह ओचढ़3घफतद छथीन ’।सेहो परोछ मे नै मुहे प’ ।दाय \nगुमसुम भ’ जायथ, , कखनॲ “ह ह हम कीएक कहबई , , सचढ़ख9घपत \nखुआ लीय’ ।मुदा हुनका त’ पूतौह सभक टॲट आ’ अपमान सहबा \nके जेना आदित पड़ी गेल छलैन । \n      काज ितहारक घर मे दाय के काज पानक लचढ़खंफी जका \nलतरल चलल जाए ।कखनॲ िसनेह स’ त’ कखनॲ आदेश स’ \nितरचढ़3घफकार स ’ लोहछल बोल स , “ऐ यै\n  , देिखयोचढ़ख88ह त ’ िहंकर \nसौख , , िकदन कहबी छै जे   , ,जेकरे दादा   ,, मर बाचढ़फ38िन  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 97 \n,िबसिरओ गेिलये  ,उठु , ई अदौड़ी खोटय अहचढ़363 की बैिस रहलहु \nबौवािसन सब जचढ़37घका , ,जइयो कनी गुवरबा के कहने आिबओ बीस \nसेर दूध काचढ़33फी भोर स ’ भोर पहुँचा दै आँगन मे  ,” “ \nललबा   अखन धिर नै एलई बजार स’ चौक प’ दाचढ़ख6ं ताचढ़ख6फ त ’ नै \nपीबए लगलई ,कनी देखथुन त , आ हे   जॲ भेटईचढ़ख88ह त ’ किहहथी \nजे हम ओकरा नानी गामक बाट मॲन पड़ा देबई जखनहमारा स’ \nपईच लेब आयत” ।\n  आ’ पुरनी दाय   , भुचढ़3ख6 , कनी मोट गर गचढ़37घद \nजका अिह ठाम स’ ओिह ठाम गुड़कइत ।मौसम चाहे कहनॲ होय \nलोक के त’ अपन बेगरता पुर हेबा क चाही।ओय हुईल मािल मे \nकेदन त’ हुनका खाय लेल पुछैचढ़ख88ह ,आ’ सचढ़36फझे मे खाइतिथ त कोन \nजुलुम भ’ जेतय । \nजिहया ककरो \n आँगन मे काज ितहार रहए ,ओय िदन हुनक मैल \nनुआ के जबदचढ़36झचढ़3घफती हटा क ’ साफ सुथरा व नब नुआ अपन आसन \nजमा लईत छल ,दाय के त’ छिव सेहो बदिल जायचढ़ख88ह।ओ थुचढ़3घफस \nस’ नई कचढ़खंफॲ बईसइथ , अपन पएर प’, पीढ़ा प’ चौखटी \n प’ ,पिटया प   ,नब नुआ नई मैल भ जाए । अिह नुआ के एवज \nमे मास मास िदन धिर राितिदन खटनाइ   ,अिह बीच जॲ केकरो \nखड़ सेहो छुबए लगिथ त’ घरक मलकाइन िचिचया उठेथ ‘हे लोक \nसब देिखयोचढ़ख88ह चचढ़389 चािल िहनकर , , नब नुआ देलीयेचढ़ख88ह  \nभोजन बेर मे दौगल ओितह \n  , आ’ काज क’ बेर दोसरा के आँगन \nसूईझ रहल छनिह , ,किनओ धाक छईन आिख मे’। \n   आ’ एकर ओकर काज किर क’ पेट भरब के चढ़ख6खिचढ़389या सुखद त ’ \nनहीये रहल हेतइक।िहनका हुनका आँगन स थारी गोहाली मे पहुँच  98 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nत’जाए आ’ के जाने अिह मे कोनो िदन उपासे सुइत रहैत हेती । \n    लाचार बेसहारा अिनिचढ़खं6त  िजनगी के एक टा बडका ऐब सेहो \nगहूम मे सूड़ा जका सेनिहयाएल छल हुनका मे ,आंिख बचा क’ \nकोनो बोचढ़3घफत इमहर स ’ ओमहर \n  करब के , बड़का चीज क चढ़खंफय \n,मुदा िकछॲ, , ।आ’ ककरो गचढ़ख6फड पुराण सुनबा काल जखन  \nपंिडत जी क’ चढ़ख6खवचन चलै ,कोन पाप के कोन दंड भेटैत छै नरक \nमे , चोरनी के नाम प, दाय िदस तािक तािक क’ चढ़3घफचढ़खंंीगन   सब \nमुसके , एक दॲसरा के बीचढ़3ख7ू कटे ,।एकर आभास भेला के बावजूदॲ \nदाय िनिवचढ़36झकार भाव स ’ अपन बड़का बडका आंिख ,नाक ,कान सब \nके एक सीध मे रािख क’ कथा  वाचक् के  चरण कमल मे \nबकोचढ़ख87यान लगौने बइसल ।  \n   टोलक कोन मे अपन सहोदर भाय भाउज , एकटा बिहन ,सेहो \nबाल िवधवा   ,, सासुर स’ देउर   आयल छलेनह लेब’ त’ अपन \nजनक् क प ए र छािन   कानए लगिलह दहो बहो िक हम आब \nनहॴ जायब ओिह नगर ,। माए बाबू बेटी के दुख देखबा मे अपना \nके असमथचढ़36झ बुझेत कनीए िदन मे धरती स ’ अलोप भ’गेलिथ ,आ’ \nभोजाय नामी नचढ़3ख6ीचढ़38ख , , भाय घरबाली के मुचढ़3ख7ी मे ,। \nपिहने त’ सब िकयो संगे रहे छलिथ,\n  कतबॲ गुहािगचढ़ख76जी होए ,मुदा \nओय िदन नही जािन कोन गचढ़ख9घप प ’ झगड़ा झाटी भेलय ,आ’ \nपटलपुर वाली हुनक िसकी मौनी, अड़जाल खड़जाल नुआ ,झोरा \nआिद सबटा िनकािल िदरघु कका के खिरहान मे फचढ़37घक देलिखन \n।गोबर स’ घर आँगन नीप क’ गंगाजल छीट डंका के चोट प’ ई \nउचढ़3झ8ोिषत करी देलथी जे पुरनी दाय ह मरा लेल मुइल छिथ। तहन  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 99 \nबास के दईतिचढ़ख88ह ,नबकी काकी के छोिड़ए क’ ।गोहाली मे त’ \nआब गाय बरद छै ने । योचढ़ख7खय पूत सब   ,िकओ कीछू िबगािडओ नै \nसकेत छल । \n    मुदा सहोचढ़फघ6 भाय लेल हुनकर अनुराग रिह रिह क ’ चुबै न    , \n,छोट छोट भाितज भतीजी सब के इमहर उमहर स चोरएल \n,नुकेल समान द’ दैत ।राइत िबराित सबहक आंिख बचा के \nओकर आँगनो चली जािथ।भौज सेहो आब तेहन डाहीन निह रहल \nछली । \n   \n   ‘नुनु (छोट भाय ) कतदन पड़ा क’ चिल गेलय ,नई खाय के \nठेकान नई पीबय के, िधया पूता सब िबलटी रहल छै” ।ककरो \nओसारा प बइसी जखन ओ िवलाप करैत त’ लोकक मॲ न िखचढ़38ख \nभ जाए “ऊह फुटली आंिख नै देखेत छनही आ’ िहनक चढ़3घझयाकुलता \nदेिखयौचढ़ख88ह ”। \n   एक राित पटोर बाली काकी चुचढ़ख9घपे पएर दािब िहनका पाछा अपन \nआँगन मे अयली ,त’हॴकर करनी देिख हुनका सौसे देह मे खौता \nफुिक देल कैन “हे ,हे ।हे दाय , , की करैत छी?” \n  कनी \nकड़गर सन चढ़3घफवर मे बजली ,त’ ओ घबड़ा क’ मड़ुआ के ढेर \nप’ख़सी पडली आ’ हुनक मुंह स िनकिस गेलचढ़ख88ह “मड़ुआ चोरबे \nछी”। \n      िभनसरे सौसे टोल मे हचढ़ख98ला भ ’ गेले ‘दाय मड़ुआ चोरबे छली \nराित मे’ ।मुदा हुनका लेल धन सन , ओ मजगुत चढ़ख6खाणी ,ओमहर \nइमहर बुलैत टहलेत ,कोनो कोनो काज् क चढ़ख9खयॲत मे अपना के एना \nखटबईत जेना ई कथा कोनो आन के भ’ रहल होय ।    100 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n    पराग कका   बनारस मे रहेत छला ,माए   के देख चािर िदन \nलेल आयल छ लैथ, नबका धुइस चढ़खंघलेचढ़ख88ह ,, , बड़   गरम ,   , \n,जाड़क मास , घर मे अलगचढ़38खी प रखने छलथी ,कतेक ताकल \nगेल   ,धरती िगड़ गेलै की अकास खा गेलै,   कचढ़खंफॲ ने भेटलै ।ओ \nअहुिरया कािट क’ आपस छली गेलाह बनारस । “घर स आिखर \nलेते के ?’आ’ शक के सुइया सदी खन दाय प’ जा क’ \nअटकीजाए , मुदा चढ़ख6खमाण की ?’ आ’ एकटा धाक सेहो ,फुइस \nअकंड़ नई उठाबी ककरो ,।िकयो इहॲ बाजी उठेक , ‘जाय \n िदओ \nगरीब ,अबला   छ िथचढ़ख88ह ,पराग बाबू के एकबाल बनल रहौक \n’।   “मुदा ओ केलिखन की ? ओढ़ेत िबछबइत त िकओ नहॴ \nदेखलख’ । \n“भौजाई के द’ आएल हेती राताराती’। आ’ सब िकओ बईस क’ \nअपन अपन मगज मारी करी क’ गहीड चढ़खं8ास छोड़ैत मौन भ \nजायथ। \n    हुनका खेनाय देबा मे त’ सबके अखरए लगे ।नीत रोगी के \nपुछै के ,, भाित भाित के फकड़ा पढ़ल जाए ।एक िदन क’ पाहून \nके तचढ़ख6फवा तीमन ,स चार लगा क’ लोक खुवा देत छै,मुदा नीत \nिदन ,” \n  । क हुना किर क’ हुनका सोझा थारी पठा दैल जाए \nछल।केकरो भुखल ने रखबा चािह , धमचढ़36झ के नाम प , कतचढ़36झचढ़3घझय के \nनाम प’ हुनका खेनाय भेटचढ़ख88ह ।  \n  मुदा ओय िदन जखन दुरगमिनया किनया के पाजेब कोहबरे स’ \nहेरा गेले तखन त’ हुनक सौस महेशक माए के तामसे जेना बुचढ़3ख6ी \nबुचढ़3ख6ी चमकय लगलचढ़ख88ह   ‘ई जुलुम आब ने सहबा जोगर छैक \n, महेशक िववाह मचढ़37घ नबका नुआ देने छिलयेचढ़ख88ह ” ।ओ अिहना अिगया  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 101 \nबेताल छिलह, तुरंत फाड़ बाचढ़ख88ह वाली   ज़नानी । भानस चढ़ल चुचढ़33फी \nप’तेकरा छोिड़ झटा झट बढ़ ली गोहाली िदस ,अपना पीठ प’ \nचािर ज़नानी के फौज नेने ।चीज क’ नाम प’ गेचढ़ख6फआ खोल मे \nडोरी लगा क’ एक टा झोरा ,दुई तीन टा नुआ,एक गोट \nचादरी,केथरी,आ’ एक टा खूब मोटगर सन गेचढ़ख6फआ ।सब टा मैल \nिचचढ़3झखट ,कखनॲ काल साफ करैत ,इमहर ताकल,ओमहर ताकल \n,अिह दोग देखल ,ओई दोग देखल,। मािट मे त गािड़ क’निह \nरखने छथी, मुदा तेहन कोनो चेचढ़ख88ह निह देखाय । एक जन के जे \nअपना के जासूस क महतारी बुझैत छिलह, के नजिर मोटका गेचढ़ख6फआ \nप’अटकल छल , समचढ़3घफत भीड़ के उचढ़ख7घसाबईत बजली ‘ गेचढ़ख6फआ के देखू \nनै’ । नेता के आदेश के पालन तुरंत होब लागले ,आय जेना \nमहान रहचढ़3घफयक उदघाटन होबए  \nजा रहल छल ,अिह समाजक सब स’ चढ़फझघचढ़फझ6 आ ’ पितत ,चोर क’ \nचािरिचढ़खंंक हनन होिब रहल छल , चढ़ख6खमाणक संग । गेचढ़ख6फआ के िसयॲ \nन खोलल गेल, तेकरा िनचढ़ख7फचा फेर मुंह बचढ़38ख ,, आिखर मे सवचढ़36झ सचढ़ख9फमित \nस’ गेचढ़ख6फआ के फाड़ी देल गेल ,आब ओत ठाढ़ ज़नानी \nसबहक \n  आंिख फाटल रही गेलय ,केकर सरौता,केकर \nपनबचढ़3ख6ा , केचढ़3झख र नुआ, केकर आंगी, साया, केकर कुतचढ़36ं ,   ,, मुदा \nपाजेब कचढ़खंफॲ निह िनकललै ।   दाय ककरो काज स’ लोहरबा ओत \nगेल छलिथ । ताबेत मचढ़37घ ढनमनाई त ढनमनाइत ओहो आबी   परमान \nपुर बाली के  दु आिर   प    सुचढ़3घफताए लेल बइसी  गेल छिलह । \nगोहाली मे िबरनी के छचढ़खंफा जकचढ़36फ    उमड़ल भीड़ देिख   ओहो ओत \nस’उठी अकचकायल सन ओत आयल छिलह ।आ’ ई चढ़ख6खलयंकारी \nदृचढ़3घखय देिख ओ जेना बचढ़396 भ गेल छिलह , एकदम शूचढ़ख88य ,जेना \nपाथर   , , , ।चुचढ़ख9घप् चा प   लद स ‘ ओत बैिस रहली ।साचढ़खंखात  102 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nताड़का बनल महेष् क माए के मुंह स धधकल   धधकल अंगोरा \nिनकिल रहल छल “पाजेब की केिलये? नब नुकूत किनया के छले \n,एहेन कोन सौख मौज बुढाढ़ी मे पईस गेल ,पाए के बेगरता छल \nत’ हमारा किहतहु” । “यए काकी ,सोनरबा के ओतय राखी देने \nहेिथह”\n   आए काचढ़33फी बड़ एनाय जेनाय   होय छन। सोनरबा ओत \nमदना के दौडएल गेल ।मुदा ओ   एचढ़ख7घदमे नकारी देलके ,केहनॲ \nसचढ़ख9घपत खे बा लेल तैयार ,   ,।िकयो मुसकी मचढ़363रेत बाजल “ओ \nिकए नाक प’ माछी बैसय देतै, , कहबी छईक चोर चोर \nमोिसयौत”। \n      बािज तािज क’,माथ कपार भंगैत   ओ खोजी दल ओिह ठाम \nस’आपस भ गेल छिलह..त’ लोक के लगलए आब बेचारी मुंह उठा \nक’ कोना िजबती,कोनो पोखरी ,\n  धार मे संिहया जेती वा जहर \nमाहुर खा क’ सूती रहती ।िकछू दयामंत   सबके हुनक दुगचढ़36झित प ’ \nआंिख झहरय लगलेचढ़ख88ह ,’सब साय पूत बाली सब जेना दुधक धोल \nहौक , अचढ़ख9खबल दूचढ़ख9खबल प ’िसथूवा चोख”। \nत’ िकछू करेजगर ज़नानी के अपन ऐब नुकबए के बहचढ़38खा भेट गैल \n।‘ई त’ िसचढ़ख88हा चोर िनकलली ,ओय िदन दूध औट क चीन \n_बारे  प’ छोिड़ देने रिहए ,जे कनी सुसुम हेते तखन पौर क’ \nिसक प’लटका देबै ।मुदा किनए काल मे नहा क’ आबे छी \nत’आधा दूध गायब ,दाय \n  ओसारा प,िसलौट प, मसचढ़ख98ला िपसेत \nछिलह” ।मुदा सत छल जे बीमार िदयादनी के गायक दूध िपनाए \nहुनका नहॴ सोहाए आ’कखनॲ,िबलाड़ी के नाम प,कखनॲ \n  उिधया \nक। खसबा के अड़ मचढ़37घ कनी पैइनफचढ़37घट के अपने पीबी \nजायथ।    ओचढ़ख9फहर   सचढ़363झ पड़बा स ’ पिहने किनया के भाय नैहर स,  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 103 \nदौगल एलै ,पाजेब नैहरे मे छूिट गेल रहै ।महेशक माए अिह \nखबिर के पीबी गेिलह ,एतेक शिचढ़ख7घत त नहॴ छलेचढ़ख88ह जे जा क ’ \nदाय स माफी मचढ़36फिग लइतथी । ओए राित केकरो घर क \nथारी \n  दाय छूबॲ नहॴ कयचढ़ख98खॴह ।कोना िगड़ल जेते अचढ़38ख ,एहेन \nकलंचढ़3झख ॰बाद ।  \n    िभनसर   भेने सब देखलक “ दाय अपन गेचढ़ख6फआ के सीबी रहल \nछिलह । किनए कालक़ बाद टोल मे एकरा ओकरा आँगन जा क \nकतो दािल , कचढ़खंफॲ िचचढ़3झखस ,कुिटया िपिसया मे \n एना लागी गेल छली \nजेना िकछू गचढ़ख9घपे निह भेल होमए ।  \n \n \nजगदानटgड88द झा मनु, चढ़39झाम पोचढ़3घफट - हिरपुर डीहटोल, मधुबनी   \nलघुकथा-  \nकमलू \nपूष मास, जाड़ अपन चरम सीमापर । लगातार पचढ़ख88चढ़फघ6ह िदनसँ \nिशतलहरी । गामक एकटा टूटल- फूटल खोपड़ीक असोरा । \nजाड़सँ बचैक हेतु असोराकचढ़खफ3 बचढ़363की दुनूकात बो ड़ाक ओहाड़ । \nएकटा पुरान टूटल-फूटल चौकीपर पुआरक ओछैन, ओिहपर करीब \nसचढ़खंफैर बरखक बेमार असहाय कमलु । माए -बाबू बचढ़386ड िसनेहसँ \nओकर नाम कमल रखने रहिथ, मुदा अभाब आ गरीबीसँ संघषचढ़36झ \nकरैत -करैत कमलसँ कमलुमे बदैल गेल ।  104 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nगरीबी आ बुढ़ापा ओिहपर बीमारीसँ सताएल जीणचढ़36झ-शीणचढ़36झ शरीर , \nअ भाबक कारण अचढ़ख9घपन बएससँ दस बरखक बेसीएक लगैत । \nउपरसँ जाड़क एहन हाल । जाड़सँ कपैत लगातार खॲखी करैत \n। खचढ़363सैत -खचढ़363सैत कखनो िबचमे राहत भेटै छै तँ मुहसँ, कहु तँ \nकरेजासँ ददचढ़36झक थकान संगे दुख िमलल आह ओकर मुहसँ िनकलैत \n। ओिह आहसँ िकचढ़ख88चीत एक बेर पाथरो िपघैल जाए , मुदा कमलुक \nआह सुनै बला ओकर ददचढ़36झकचढ़खफ3 बुझै बला ओिहठाम िकयोक निह । नै \nिकयो देखभाल करै बला आ नै िकयो पुछै बला । मुदा कमलुक \nआह आ खॲखीकचढ़खफ3 शाइद एिह बातक चढ़खं3ान निह , तैँ तँ ओ चढ़ख6फकैक \nनाम निह लए रहल छलै । खॲखी आओर बेसी असहनीय आ \nिवभचढ़ख8फचढ़3घफयए भेलजा रहल छलै ।।  \nखॲखीक वेककचढ़खफ3 सचढ़ख9फहालेमे असमथचढ़36झ, कमलु एकाएक अपन सचढ़ख9फपूणचढ़36झ \nबलकचढ़खफ3 एकचढ़3ख8ा करैत अपन दुनू हाथसँ छातीकचढ़खफ3 कैस कए दबाबैत \nबैस रहल, िक तहने ओकरा पािनक तलब महसुश भेलै । आ \nओकर मुहसँ अनायास िनकैल परलै -\"पािन -पािन \" \nमुदा ! अभागा कमलु ! असहाय कमलु ! ओिहठाम ओकर बाचढ़3घफते \nएक घूँट पािन दै बला िकयोक निह । इ िबचार कमलुकचढ़खफ3 मोनमे \nअबैत देरी ओकर मुहपर ददचढ़36झ भरल चढ़3घझयंगक एकटा मुचढ़3घफकी चमैक गेलै \n। जेना ओ अपन वाचढ़ख7घयपर पचता रहल हुए । अपन ददचढ़36झकचढ़खफ3 ठोरपर \nअिन दचढ़363तसँ कटैत , लाठीक सहारा लैत चौकीक िनचढ़ख7फचा राखाल \nपािनक लोटा लेबक लेल झुकल । बहुत संघसचढ़36झकचढ़खफ3 बाद लोटा \nउठाबैत जचढ़ख98दी -जचढ़ख98दी दू घॲट पािन अपन हलकमे उतािर लेलक । \nपरचढ़ख78च पािन पीबैक बाद ओकरा लग एतेक बल निह रहलै जे ओ \nलोटाकचढ़खफ3 फेरसँ नीँचा रािख सकै । लोटा ओकर हाथसँ छूित कए \nगुरैक गेलैक । लोटाक बचल पािन चाचढ़ख6ं कात नीचढ़ख7फचचढ़363 बिह कए  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 105 \nमानु कमलुक तकदीर आ एकाकीपर ठहाका लगाकए हँसैत होए ।   \nकमलु सेहो अपने खाली लोटा जकचढ़363 चौकीपर पसैर जाइत अिछ । \nपरला बाद ओकर दिहना हाथ ओकर दुनू आँिखकचढ़खफ3 झचढ़373प दै छैक । \nमानु अपन आँिखकचढ़खफ3 झचढ़363िपक नोर नुकाबैक चढ़ख6खयास कए रहल हुए । \nमुदा िनलचढ़36झचढ़ख76य नोर छैक की चढ़ख6फकैक कचढ़खफ3 नामे निह लए रहल छैक । \nआ ई नोर छैक, ओकर बुढ़ाड़ीकचढ़खफ3 ? \nओकर बीमारी कचढ़खफ3 ? \nओकर भूख- चढ़ख9घयासकचढ़खफ3 ? \nनिह निह निह । \nतँ ई नोर िकएक ? \nकेकरा लेल ? \nई नोर छैक ओकर मनोरथक हचढ़ख8फयाकचढ़खफ3 । ई नोर छैक ओकर \nिछरयाइत सपनाकचढ़खफ3, जेकरा की ओ अपन सोनीतसँ पटेने रहए । \nओकर नोर छैक की चढ़ख6फकैक नाम निह लए रहल छैक । मुदा मोन \nचढ़3घफवचढ़ख96ील दुिनयचढ़363क इचढ़ख88चढ़फघ6धनुषी अतीतमे िहल कोर मारै लगलै । \nजखन ओ उनैस बीस बरखक जबान सुचढ़38खर युबक रहए । माए \nबचढ़386ड मनोरथसँ ओकर चढ़ख9खयाह रचेने रहिथन । बाबू तँ कखन एिह \nदुिनयचढ़363सँ गेलिखन ओकरा मोनो निह । बाबूक सभटा भार माए \nउठेलिखन । केखनो ओकरा बाबूक कमी निह होबए देलिखन । \nचढ़ख9खयाह भेलै । घरमे एकता सुधड़ किनयचढ़363 एलिख न । समय खुशी-\nखुशी बीतै लगलै । मुदा चढ़ख9खयाहक पचढ़363च बखचढ़36झ बादो ओकर घर नेनाक \nजचढ़ख88म निह भेलै । कमलु दुनू चढ़3घझयिचढ़ख7घतक तँ जे हाल , ओकर माएकचढ़खफ3 \nतँ नेनाक अभाबमे िदन काटब मुिचढ़3घखकल भए गेलिन । फेर शुचढ़ख6ं \nभेल कोबला-पाितरक दौड़ । मचढ़363 भगवतीक मंिदरमे पातैर राखल \nगेल । भगवान सचढ़ख8फयनारायणक  कथाक कोबला राखल गेल ।  106 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nभगवतीक इचढ़ख7फछासँ ओहो िदन आएल । कमलुक किनयचढ़363 गभचढ़36झवती \nभेली आ िनयत समयपर एकटा सुचढ़38खर बालकक जचढ़ख88म भेलै । सून \nघरमे बसचढ़ख88तक आगमन भए गेलै । कमलु माएक तँ खुशीक मारे \nधरतीपर पएर निह िटकैत छलिन । चढ़खंघठीहार िदन समूचा गाम माछ \nभात खूएल गेल । सचढ़ख8फयनारायण भगवानक कथा कराएल गेल । \nमचढ़363 भगवती घरमे पातैर देल गेल । बचढ़ख7फचाक नाम राखल गेल , राज \n! राज कमल । सचढ़ख9फपूणचढ़36झ वातावरण खुशीसँ गमकए लागल । जे \nआबए कमलुकचढ़खफ3 बधाइ दइत । आिखर दे िकएक निह ? सात \nबखचढ़36झक बाद जे बाप बनल रहए ।  \nमचढ़363 भगवतीक माया जखन निह देबक रहिन निह देलिखन । देबए \nल गलिखन तँ एककचढ़खफ3 बाद एकटा , कमलु चािरटा पुचढ़खंंक िपता बनल \n। घर गृहचढ़3घफथी खुशी -खुशी चलए लगलै । एिह बीच कमलुक \nनोकरी सेहो लािग गेलै । आिथचढ़36झक िचचढ़ख88ताक समाधान सेहो भए गेलै \n। चाचढ़ख6ं बेटाकचढ़खफ3 यथासामथचढ़36झ नीकसँ िशचढ़खंखा िदएलक । समयकचढ़खफ3 काल \nचचढ़389मे, कमलुक माए अपन जीवनक सचढ़ख9फपूणचढ़36झ सुख  भोिग चढ़3घफवगचढ़36झ चिल \nगेली ।   \nदेखतए-देखतए कमलुक चाचढ़ख6ं पुचढ़खंं युवा भेल । ओकरो सभहक घर \nबसबक समय आिब गेल । नीक लोक- बेद देख कए चाचढ़ख6ं बेटाक \nचढ़ख9खयाह केलक । कमलुक घर पोता -पोतीसँ भिर गेल । भरल-पुरल \nघर देखब शाइद नीयितकचढ़खफ3 मंजूर निह । अथबा कमलुक भागमे \nएिहसँ आगचढ़363क सुख भोगब निह िलखल रहै । आिथक युग आ \nपिरबारक बोझसँ लदल, कमलुक चाचढ़ख6ं बेटा एक एक कए रोजी \nरोजगारक खोजमे ओकरा लगसँ दूर होित गेलै । चाचढ़ख6ं बेटा \nअपन-अपन पिरबारक संगे शहरमे बिस गेल । रिह गेल कमलु आ \nओकर संग देबैक लेल ओकर अधचढ़366िगनी , पचढ़ख79ी ओकर चाचढ़ख6ं पुचढ़खंंक  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 107 \nमाए । जेना-तेना दुनू चढ़ख6खाणीक जीवन चलैत रहए । परचढ़ख78च केखन \nतक ? जेना भोरक बाद सचढ़363झ होइत छैक , चढ़ख6खतेक शुचढ़ख6फआतक अचढ़ख88त \nहोइत छैक, ओनािहते चढ़ख6खतेक जीवनक मृचढ़ख8फयु । कमलुक किनयचढ़363 सेहो \nजीवनसँ लडैत लडैत कमलुक संग नै दए पेली आ एक िदन \nकमलुकचढ़खफ3 छोिर चढ़3घफवगचढ़36झ लोक चिल गेली । आब कमलु िनदाचढ़ख88त \nअसगर रिह गेल । \nआधा तँ कमलु ओिह िदन मिर गेल । बचढ़363की जीवन जे शेष रहै \nओिहसँ िनकैल कए अपन अतीतमे हरा गेल छल । मुदा नै जिन \nकखन ओ अपन अतीतक दुिनयचढ़363सँ नीकैल गेल रहए । अथबा \nकखन िनकािल देल गेल रहए, िबधाताक हाथसँ । नोर सुखा कए \nओकर गालपर पपड़ी जैम गेल रहै । दुनू आँिख खुजल । ओहे \nखुजल आँ िखसँ अपन अतीतकचढ़खफ3 िनहाईर रहल छल , कमलु । \nआओर ओहे खुजल आँिख आब शाइद केकरो बाट देख रहल छैक \n। शाइद अपन बेटा सभक । \nअिगला भोरे, गामक िकछु लोक एकटा अथचढ़368कचढ़खफ3 उठेने जा रहल \nछलै ।   \n\"राम नाम सचढ़ख8फय छै, सभक इहे गत छै ।\"   \n\"राम नाम सचढ़ख8फय छै, सभक इहे गत छै ।\"   \nरचढ़3घफतामे एककात ठार एकटा शहरी युबक, जेकी अथचढ़368 देख कए \nचढ़ख6फिक गेल रहए । लग एला बाद ओिहमे सँ केकरोसँ पूछैत छै - \n\"के छिथ भाई \" \nओकर उचढ़खंफरमे गामक एकटा लोक बजैत छिथ , जे की ओिह शहरी \nयुबककचढ़खफ3 निह िचचढ़ख88हैत छिथ - \"छिथ कतए, किहयॱह छलिथ । \nछलिथ हमरे गामक एकता अभागल, चािर-चािरटा बेटाक बाप \nरिहतो, असगर । बेचारा ! अभाब एवं बेमारीसँ असगरे लडैत- 108 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nलडैत मिर गेला । आब मुखाचढ़ख7खनीयो देबैक हेतु अचढ़ख9घपन िकयोक निह , \nसभ अपने- अपनेमे चढ़3घझयचढ़3घफत । कमलु नाम छलिन िहनकर । \" \n\"कमलु\" \nकमलु नाम सुनैत देरी ओ शहरी युबक जोर-जोरसँ दहािड़ मािर-\nमािर कए कनए लागल । ओकर कनैक कोनो पार निह । ओकर \nकचढ़ख6ंन चढ़ख6फदनमे एतेक ददचढ़36झ रहै िक ओकरासँ सभकचढ़खफ3 सहानुभूित भए \nगेलै । \n\"िकए भाई अपने िकएक एतेक कानै लगलॱ ।\"   \n\"अरे ! हम अभागल निह कानब तँ आओर के कानत ।\" ई कहैत \nओ अपन जेबीसँ एकटा टेलीचढ़39झाम िनकाइल कए देखेलकै जे कोनो \nचढ़39झामीण चढ़3खंारा कमलुक बेटा राजकमलकचढ़खफ3 कमलुक बीमारीक खबर \nलेल िलखल गेल रहै । \n  \n \n \nखुशबू झा \nचढ़ख6फपाली  \n \n‘बउवा,बउवा .........। कत गेल बउवा ?’ माए बजली ‘कतौ  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 109 \nखेलाइत हैत ।’ अतेक कहैत माए अपन काजमे लािग गेली । \nइचढ़ख9फहर बाबुजीके अपन छोटकी  बेटी सँग बितएब आ बेटीके लाड \nकरब पिसन छलिचढ़ख88ह । ताएँ जाऽ धिर बेटीके निह देखब हुनकर \nनयनके चयन निह भेटतिचढ़ख88ह । ताबतेमे जेठकी बेटी बजली, ‘पापा \nबउवा गाडचढ़37झनमे असगरे गाछ बृचढ़खंख सँग बितयाित छली । ’ \n‘अएँ िक भेल ? असगरे एना िकए ? िकयो िकछु किह देलक ?’ \nएकै चढ़3घफवचढ़363समे पुछल गेल पापाक चढ़ख6खचढ़3झझक जबाब देब बउवाक बसके \nबात निह छल । बस शुचढ़ख6फ भऽ गेल लाड ।   \nतखने बेटा आएल बैिस गेल पापाक पजरामे आ ओ पोल खोलैत \nबाजल, ‘ पापा अहचढ़363 बउवाके अतेक  लाड िकया करैत छी ? बुझल \nअइ बउवाके पढैमे निह मौन लगैत अिछ । तएँ हम डँटने छलहुँ \n।’ बस बेटाक बात सुिनते बाबु िखिसया गेला आ बजलिथ, ‘तु \nबौवाके डटबएँ तँ िनक निह हएतौ । तोरा िक बुझाइत छौ बउवा \nनिह पढतै ? देिखहे एक िदन हचढ़ख9फमर सपना इहे पुरा करत । ’  \nइ सुिनते बउवा तऽ खुिस सँ फुिल गेल मुदा सभ िकछु सुिन रहल \nमाएँ बेटाक पचढ़खंख लऽ बजली , ‘हमर बेटा िठके तऽ कहैय, \n.........’ताबतेमे सभक बातके रोकैत बडकी बेटी बैसाली बजली,‘ \nबुझल अिछ पापा अपन गाममे सेहो आब बोिडचढ़36झङ चढ़3घफकुल खुजल \nअिछ । ताएँ बउवा चढ़ख6फपालीके अिहमे एडिमशन करा िदऔ ।’ \nबैशाली छली बड टैलेचढ़ख88ट , सभ चढ़खंखेचढ़खंंमे हुनकर हात पकरय बला \nिकओ निह । पढाई खेलकुद आ घर घचढ़ख6फवारी सभमे आगा । \nअपना सँ बड का चढ़3घझयिचढ़ख7घत सँग बात चित करब हुनका  पिसन छलिचढ़ख88ह \n। तँए जानकारी सेहो बड बेसी, आ नचढ़फझझ सेहो ओतबए । तखन \nतऽ घरमे मचढ़363ए  पापाक बाद दुनु भाए बिहन िदिदक बात किहयो निह \nनकारिथ आ जे कहब उएह करब । तँए अपन िददीक गचढ़ख9घप सुनैत  110 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nभाए सेहो समथचढ़36झन कएलिचढ़ख88ह । ओ तऽ चढ़3घफकुलक पुरा िडटेल किह  \nदेलक । ओना सोनुक किचढ़ख9फपटशन सेहो अपना सँ िसनीयर चढ़3घझयिचढ़ख7घत \nसँग रहिन । अथचढ़36ंत बैशाली सँ चािर  बषचढ़36झक छोट भाए सोनु सेहो \nअपन िददी सनक सभ चढ़खंखेचढ़खंंमे आगू । इएह कारण छल जािह सँ \nबाबू जखन नोकरी पर सँ अबैथ तऽ दुनु भाए बिहनक पढाईके \nसचढ़ख9फबनधमे बुझय एक बेर अबचढ़3घखय पहुँचैथ  हाई चढ़3घफकुल । ओतय \nपहुँचैत गभचढ़36झ सँ माथ उँच भऽ जाइन कारण सभ िशचढ़खंखक िदस सँ \nबेटी बैशाली आ बेटाक बडाई सुनयके भेटिन हुनका । दुनु अपना–\nअपना कचढ़खंखाक िलडर । आब एहन होनहार  बचढ़ख7फचाक बात निह मानब \nएहन कोन िपता हएता ? तँए ओ सेहो कहलिथ ‘िठक छई हम \nआइए बोिडचढ़36झङ  चढ़3घफकुलक िचढ़ख6खचढ़ख88सीपल सँग भेट करब ।’  \nअतेक बात भेल मुदा एकाचढ़ख88त िचढ़ख6खय , परीक दुिनयामे भुतलाए बाली \nचढ़ख6फपाली िकछु निह बजली ।  हुनका तऽ जेना िकछु लेल सोचहे \nनिह पडैन । अतेक चढ़ख87यान राखय बला माए बाबु जी आ भाए  बिहन \nजे भेटल रहैक । बस चढ़ख6फपालीके सोचबाक छल तऽ एचढ़3झखिहटा बात \nकी परीक दुिनयचढ़363 हुएय  जतय अपने पचढ़363चु गोटे सिध खन सँगे रही \n। बेसी बाजब, सँगी बनाएब अिह सभ सँ दुर रहल चढ़ख6फपालीक \nिदनचयचढ़36ं सभ सँ अलग । खाएब आ गाडचढ़37झनमे खेलाएब बस इतबए \nचढ़ख6फपालीक िदनचयचढ़36ं ।  अबोध चढ़ख6फपालीके बुझल निह छल की ओहो \nकिहयो जीवनक याचढ़खंंा पर असगरे िनकलत । दोसर िदन  पापा \nगेलिथ चढ़3घफकुलक िचढ़ख6खचढ़ख88सीप ल सँग भेट करबा लेल । बातचीत भेल, \nओिहके दोसर िदन सँ तय भऽ गेल बउवाके चढ़3घफकुलक याचढ़खंंा । \nघरमे सभकेउ खुशी रहैक चढ़ख6फपालीक एहन याचढ़खंंाक लेल ।  सँगिह \nअबोध चढ़ख6फपाली सेहो िबन बुझले खुशीके िहसा बिन रहल छल । \nभोरे–भोरे सभ िकओ चढ़ख6फपालीक िचंतामे जुिट गेलिथ । इचढ़ख9फहर बउवा  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 111 \nअपने चकीत छल िकए सभकेउ ओकरा एना कऽ तैयार कऽ रहल \nअिछ । खाना बनल बउवाके खुवाओल गेल, एकटा अलग पोशाक \nपिहराओल गेल । चढ़ख6फपालीके दिह िचनी खुवा माए िबदा कएली आ \nपापा हाथ पकिर चढ़3घफकुल िदस गेला । ओतय पहुँच चढ़ख6फपाली  बचढ़ख7फचाक \nजमात, िशचढ़खंखकसभक िभड देिख कानय लागल मुदा चढ़ख6फपालीक कानब \nपापा ओिह िदन बेवाचढ़3घफता  कऽ ओिहठाम सँ आगू बिढ गेलिथ । बस \n! इएह पिहल िदनक याचढ़खंंा चढ़ख6फपालीक जीवनक अनचढ़ख88त याचढ़खंंा  बिन \nगेल । किहया बउवा चढ़ख6फपाली समझदार आ बुझिनक घरक सदचढ़3घफय \nबिन गेल एिह बातक िकनको अनुभवो निह भेल । सभ िकछु \nबदिल गेल । चढ़ख6फपालीक उमेर , पारीवारीक सदचढ़3घफय , सभ िकछु । \nिददी बैशालिक आब अपन अलग छोट सुचढ़ख88दर पिरवार भऽ गेल , \nभइया सोनु अपन लचढ़3ंघय चढ़ख6खाचढ़ख9घतीक बाटमे चढ़3घझयचढ़3घफत , पापा नोकरीक \nअिचढ़ख88तम समयक लुचढ़ख9झत उठा रहल आ मचढ़363ए एखनो चढ़ख6फपालीक िचचढ़ख88तामे \nचढ़3घझयचढ़3घफत । मुदा जँ िकछु पिरवतचढ़36झन निह भेल ओ छल चढ़ख6फपालीक \nचढ़3घफवभाव । परीक दुिनयचढ़363 एखनो  चढ़ख6फपालीक लेल महचढ़ख8फवपुणचढ़36झ अिछ । \nसभक सँग रहब चढ़ख6फपालीक सपना एखनो मरल निह अिछ । मुदा ई  \nअधुरा सपना किहयो पुरा निह भेल िकयक तऽ चढ़ख6फपाली सनक सफा \nहृदयक चढ़3घझयिचढ़ख7घतके एिह ठाम  भेटल तऽ माचढ़खंं िनराशा । अपन \nपढाईक चढ़389ममे जखन चढ़ख6फपाली नौ , दश कचढ़खंखा पार कएलक तखन \nओकरा िकछु सँगी भेटल जे चढ़ख6फपालीक अपन िबबाहीत िददीक \nिबछोडक बादके कमी पुरा कऽ रहल छल । मुदा िददीक कमी \nपुरा करब किठन छल िकएक तऽ ओ चढ़ख6फपालीक लेल माचढ़खंं िददी \nनिह सहेली छलिथ । अचानक िददीक िबबाह चढ़ख6फपालीक मनके निह \nिनक जँ◌ेका चढ़ख6खभावीत कएलक । िकछु िदन तऽ िकनको  सँग बातो \nनिह करैक ओ । जेना कोनो िसख भेटल हुएय चढ़ख6फपालीके ।  112 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nिददीके गेलाक बाद चढ़ख6फपाली  बुिझ गेल ककरो पर आिचढ़खं7त निह \nहोयबाक चािह । िदन िबतैत गेल मुदा असगर रिह रहल चढ़ख6फपालीके \nपापा, भईया आ िददीक दुरी एकटा चढ़ख6खचढ़3झझ ठाढ कऽ दैक । जेना ई \nदुरी चढ़ख6फपालीक  लेल चढ़3घफलो चढ़ख9घवाइजन हुएय ? जे समय–समयमे अपन \nिबसके असर देखा दैक ।  \nचढ़3घफकुल िजबनमे पारीवारीक चढ़3घझयिचढ़ख7घत सँग बनय लागल दुरी कलेजक \nयाचढ़खंंाक बादो एकटा चढ़ख6खशनक  जवाफक खोिजमे लागल रहल चढ़ख6फपाली \n। सभ िकछु बुझलक मुदा सचढ़ख9फबचढ़ख88धके लऽ कऽ मनमे चढ़ख6खचढ़3झझ  घुमैत \nरहैक । चढ़ख6फपालीके ितन –चािर मिहना पापाक लेल इंतजार करय \nपडला सँ अबोध मनमे नोकरीक चढ़ख6खितक दृिचढ़फझ6 नकाराचढ़ख8फमक बिन गेल \n। ‘एहन काज िकए करी जे पिरवार सँ दुर कऽ िदए ?’ चढ़ख6फपालीक \nई चढ़ख6खचढ़3झझक उचढ़खंफर देब सचढ़ख9फभव निह छल । तँए अिहके केउ पागलपन \nकिह बातके टािर दैक । सचढ़ख9फबचढ़ख88धके लऽ कऽ बहुत पोजेिसव रहल \nचढ़ख6फपाली । जतय ओ िकछु सचढ़खफफचैथ होइक ओिह  सँ बहुत अलग । \nई दुिनयचढ़363 अपनेमे चढ़3घझयचढ़3घफत । इएह चढ़3घझयचढ़3घफत दुिनयाक िहचढ़3घफसा बनल \nचढ़ख6फपाली  सचढ़ख9फबचढ़ख88ध तऽ बनौलक जािहमे िकओ रहैक ओकर सँगी तऽ \nिकओ पे्रमी । मुदा एिह सचढ़ख9फबचढ़ख88धमे सेहो  भेटल तऽ एकटा चढ़ख6खचढ़3झझ । \nएकाचढ़ख88त िचढ़ख6खय चढ़ख6फपालीक आगू फेर सँ एकटा चढ़ख6खचढ़3झझ सामने आएल ।  \n‘ िक अपन चढ़3घफवाथचढ़36झ पुितचढ़36झक लेल माचढ़खंं सचढ़ख9फबचढ़ख88ध बनाएल जाइत छैक ?’ \nचढ़ख6फपालीक मनक ए हन चढ़ख6खचढ़3झझ दुिनयचढ़363क आगू चढ़ख6खचढ़3घफतुत भेल । चढ़ख6फपाली \nअपन सँगी ओ अपने बनौने रहैक । मुदा सभ मतलबी, अपन \nआबचढ़3घखयचढ़ख7घताक समयमे चढ़ख6फपालीके याद सभ िकओ करैक मुदा जखन \nचढ़ख6फपालीके उपर िकछु समचढ़3घफया हुएय तऽ सभिकओ साइड लािग \nजाइक । बस समय– समयमे कखनो सँगीक चढ़3घफवाथचढ़368पना तऽ कखनो  \nपे्रममे धोखा एिह सभ सँ चढ़ख6फपालीक मनमे गिहर घाउ बना देलक ।  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 113 \nमुदा तखनो चढ़ख6फपालीक याचढ़खंंा  समाचढ़ख9घत निह भेल ओ आगा बढल । \nआब आरचढ़ख9फभ भेल चढ़ख6फपालीक अिफसीयल याचढ़खंंा । ओ अपन पढाई  \nसमाचढ़ख9घत कऽ काज शुचढ़ख6फ कएलक । बहुत खुशी छल ओ अपन मचढ़363ए \nबाबुक लेल िकछु करबाक मौका भेटला पर । एकटा नयचढ़363 \nचढ़ख6फपालीक जेना जचढ़ख88म भेल हुए । एकटा नयचढ़363 जोश जचढ़363गर देखबाक \nभेट रहल छल चढ़ख6फपालीमे । मुदा एखनो ओकर मनक अबोधपना \nसमाचढ़ख9घत निह भेल छल । बस फरक छल तऽ एकैटा आब ओ  एिह \nसंसार आ परीक दुिनया िबचक फरक बुिझ गेल छल । मुदा \nएखनो ओ अपन अचढ़3घफतीचढ़ख8फव खोिज रहल  छल परीक दुिनयामे । उमेर \nसँ परीपचढ़ख7घव मुदा हृदय पुरा पुर बचढ़ख7फचा जेहन अबोध । मुदा ई  \nचढ़ख6फपालीक मजबुरी किह वा आबचढ़3घखयचढ़ख7घता एिह सिजव दुिनयचढ़363के घृणा \nकरय बाली चढ़ख6फपाली अपना लेल  एकटा जगह चढ़3घफथापीत कएलक । \nशायद ई पे्ररणा ओकरा अपन पारीवारीक सदचढ़3घफय सँ भेटल हुएय \n। तँए छल कपट, धोखा आ दानवीय िवचार सँ भडल एिह \nसमाजमे ओ आगु बढैत गेल आ बस बढैत गेल.......। मुदा एकटा \nअलग संसारक परीकचढ़ख98पना ओकरा एखनो पाछु निह छोडलक । \nएखनो पे्रम, चढ़3घफनेह , िमचढ़खंंता आ भातृचढ़ख8फव सँ भडल अलग संसारक \nकचढ़ख98पना चढ़ख6फपालीक हृदयक एकटा िहचढ़3घफसा बनल अिछ मुदा  ई ओकर \nहृदय धिर िसमीत रिह गेल...... । िकओ आगू निह अएल चढ़ख6फपालीक \nएिह काचढ़ख98प नीक संसारक िहचढ़3घफसा बनबाक लेल । आ बस अधुरा आ \nएकल बचढ़ख7फचा आई परीपचढ़ख7घव चढ़ख6फपाली भेलाक बादो अधुरा अिछ  ।  \n  \n  114 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसंजीव कुमार शमा \nमहाकिव  पं. लालदासक १५६म जयंती समारोह  \nिद नचढ़36फक २० नभचढ़ख9फ व र २०१२ कचढ़खफ3 महा किव  पं. लालदासक १५६म \nजयंती चढ़3घफ थानीय लालदास जमा दू उचढ़ख7फ च  िव चढ़3खफालयक चढ़ख6खचढ़36फगणमे महाकिव   \nपं. लालदास जयंती समारोह सिम ित  खड़ौआ चढ़3खंारा समारोहपूवचढ़36झक \nमनाओल गेल। समारोहक मुचढ़ख7झ य  अित िथ  िज ला उपिव कास आयुचढ़ख7घ त  \nचढ़खं7ी ओम चढ़ख6खकाश राय आ समारोह सिम  ित क अचढ़ख87 यचढ़खंख झारखचढ़ख83 ड  वचढ़3खफुत \nबोडचढ़36झक पूवचढ़36झ चेयरमैन डा◌ॅ. हिर वंश लाल संयुचढ़ख7घ त चढ़ख6ंपे िव  चढ़3खफालय चढ़ख6खचढ़36फगणमे \nचढ़3घफ था िप त महाकिव क चढ़ख6खित  मा आ मंचपर िचढ़3घफ थ  त महाकिव क तैल \nिच चढ़खंंपर माचढ़ख98 यापचढ़36झण आ संगिह   दीप चढ़ख6खजचढ़ख76 व लन कऽ समारोहक िव िधवत \nउचढ़3झ8ाटन केलिचढ़ख88 ह  । गामवासी कचढ़ख88 हैया कृचढ़3घ3 ण कायचढ़3घफ थ चढ़3घफ वा गत भाषण \nदैत सभ आगत अित िथ गणक चढ़3घफ वागत आ सबहक चढ़ख6खित   अपन आभार \nचढ़3घझ यचढ़ख7घ त केलिचढ़ख88 ह  । विर चढ़3घ3 ठ समाजसेवी वयोवृचढ़3खघ चढ़3घफ वतंचढ़खंंा सेनानी भरत \nनारायण कणचढ़36झ िव  िश चढ़3घ3 ट  अित िथ य भाषण दैत बजलाह जे महाकिव  \nमहाराज रामेचढ़खं8र िस ◌ ंहक दरबारमे दरबारी पंिड तक चढ़ख6ंपे िव  चढ़3खफमान \nछलाह। महाराज हुनक िवचढ़3खंतासँ आहुत भऽ हुनका पंिड  तक \nउपािध सँ िव भूिष त कएने छलिख चढ़ख88 ह। अचढ़ख87 यचढ़खंखीय वचढ़ख7घ तचढ़3घझ य मे डॉ. \nएच.बी.लाल माचढ़खंं दू पचढ़363ित   कहलिचढ़ख88 ह   जे महाकिव क जयंती समारोहक \nजगह चढ़3घफ मृित  समारोह हम सभ मनाबी से नीक। आ दोसर महचढ़ख8फवपूणचढ़36झ \nइशारा केलिचढ़ख88 ह    जे वाचढ़3घफ त वमे हम सभ िम िथ लचढ़36फचलक सािह  िचढ़ख8फ य  क \nमंचक गिर माकचढ़खफ3 पागक चलिन  सँ कमजोर करै छी। पाग सचढ़ख9फ पूणचढ़36झ  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 115 \nिम िथ लाक नै छी। जखने जागी तखने चढ़ख6खात किह   अचढ़ख87 यचढ़खंखीय भाषणमे \nिब नु पूणचढ़36झ िव  राम लगौनिह  हाथ इशारासँ िह चढ़ख88 दी क िव चढ़3खंान , चढ़ख6खखर वचढ़ख7घता \nकुमार रामेचढ़खं8र लाल दासकचढ़खफ3 करबाक आचढ़39झ ह कएल जेकरा कुमार \nसाहेब सहषचढ़36झतापूवचढ़36झक चढ़3घफ वीकार केलिचढ़ख88 ह  । जखन िक  चढ़3घफ विचढ़3घफ थ   वाचन पं. \nिश व कुमार िम चढ़खं7 चढ़3खंारा चढ़ख6खचढ़3घफ तुत कएल गेल। मुचढ़ख7झ य  अित िथ  डीडीसी \nचढ़खं7ी ओ .पी.राय अपन वचढ़ख7घतचढ़3घझ य दैत कहलिचढ़ख88 ह   जे महाकिव  लालदास \nचढ़3खंारा मैिथ  ली भाषामे रिच त रचना रमेचढ़खं8र चिर  त िम िथ ला रामायणक \nचढ़ख6खासंिग  कता अखनो बनल अिछ । ओ आवचढ़3घख यकता जतौलिचढ़ख88 ह   जे \nमैिथ ली सािह चढ़ख8फ यक धरोहरक चढ़ख6ंपमे महाकिव  क रचनाकचढ़खफ3 यथाशीचढ़39ख \nचढ़ख6खकािश  त करा पाठकगणक बीच पहुँचक चाही। अपन उचढ़388गार \nचढ़3घझ यचढ़ख7घ त करैत ओ ईहो कहलिचढ़ख88 ह   जे कलाक उपयोग आचढ़ख8फ म िच◌ ंतनक \nलेल हेबाक चाही, छल बाक लेल नै। ओ वसुधैव कुटुचढ़ख9फ ब कमक \nउिचढ़ख7घ त  कचढ़खफ3 चिर  ताथचढ़36झ करबा लेल सुिध   चढ़खं7ोतागणसँ आचढ़39झह केलिचढ़ख88 ह  ।  \nमहाकिव क चढ़3घझ यिचढ़ख7घ त  व एवं कृित चढ़ख8फ व  िव षयपर आयोिज त \nपिर चचचढ़36ंमे सािह  चढ़ख8फ य अकादेमीक अनुवाद पुरचढ़3घफ कारसँ सचढ़ख9फ मा िन त चढ़ख6खो . \nखुशीलाल झा जतौलिन  जे महाकिव  चढ़3खंारा रिच  त रमेचढ़खं8र चिर  त \nिम िथ ला रामायणपर वाचढ़ख98 मी िक  रामायणक चढ़ख6खभाव अिछ  ।  \nसंगोचढ़3घ3 ठी मे सािह चढ़ख8फ य अकादेमी चढ़3खंारा टैगोर सािह  चढ़ख8फ य पुरचढ़3घफ का रसँ \nसचढ़ख9फ मा िन त मैिथ लीक समचढ़ख88 व यवादी सािह चढ़ख8फ यकार चढ़खं7ी जगदीश चढ़ख6खसाद \nमचढ़ख83 डल अपन उचढ़388गार चढ़3घझ यचढ़ख7घ त करैत कहलिचढ़ख88 ह   जे पं. लालदास \nबहुमुखी चढ़ख6खित  भाक धनी छलाह। िज नकर लेखनी मैिथ ली भाषा \nसािह चढ़ख8फ यकचढ़खफ3 अमरचढ़ख8फ व चढ़ख6खदान केलक अिछ  , जे आइयो डेढ़ सए बखचढ़36झ \nिब तलाक बादो एना बुझा रहल अिछ  जे ओ अपन लेखनीक माचढ़ख87 य मे \nअखनो मचढ़363 -मैिथ लीक सेवा कऽ रहला अिछ । मचढ़ख83 डलजी ईहो इचढ़ख7फ छा   116 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nजतौलिचढ़ख88 ह   जे “महाकिवक सािह चढ़ख8फ य मे आचढ़ख87 यािचढ़ख8फ म  क िच◌ ंतन” िव षयक \nसंगोचढ़3घ3 ठी आवचढ़3घख य क अिछ । संग-संग धमचढ़36झ, सचढ़ख6खदाय एवं आचढ़ख87 याचढ़ख8फ म  ऐ \nतीनूकचढ़खफ3 अपना ऐठाम सािन  -बािट  कऽ देखबापर िच◌ ंता चढ़3घझ यचढ़ख7घ त  केलिन । \nआजुक समैमे नवतुिर या आ बूढ़ सािह चढ़ख8फ य चढ़ख6खेमी लोकिन   अपन \nमातृभाषामे रचना कऽ अपना सािह चढ़ख8फ यकचढ़खफ3 संपचढ़38खता चढ़ख6खदान कऽ रहल \nछिथ । जे मैिथ ली सािह चढ़ख8फ य आचढ़ख88 दोलनमे मीलक पचढ़ख8फ थ र सािब त भऽ \nरहल अिछ । \nपिर चचचढ़36ंक चढ़389ममे मैिथ  ली पिचढ़खंं  का “ झारखचढ़ख83 ड क सनेस”क \nसचढ़ख9फ पा दक डा◌ॅ. अशोक अिव चल महाकिव क चढ़3घझ यिचढ़ख7घ त  चढ़ख8फ वपर चढ़ख6खकाश दैत \nकहलिचढ़ख88 ह   जे पं. लालदास दशचढ़36झनक साचढ़खंखात् चढ़ख6खित  मूिचढ़खंफचढ़36झ छलाह। िह चढ़ख88 दी , \nसंचढ़3घफ कृत, ऊदूचढ़36झ आ फारसीक उचढ़3खखट िव  चढ़3खंान रिह  तो महाकिव  मातृभाषा \nमैिथ लीमे उचढ़ख7फ च कोिट क चढ़39झंथक रचना कऽ जननीक हद तक अपन \nकरजा उतारबामे सफल भेलाह। डॉ. अिव चल िव चढ़3खफानुरागी लोकिन  सँ \nआचढ़39झह केलिचढ़ख88 ह   जे गाम खड़ौआमे महाकिव क नामे एकटा चढ़ख6खकोचढ़3घ3 ठ  \nबनाओल जाए जइमे यथासंभव हुनक पाचढ़ख83 डुिल िप क संचढ़39झह होइ आ \nसंगे हुनक चढ़ख6खकािश  त अचढ़ख6खकािश  त रचनाक संचढ़39झह कएल जाए। जइसँ \nअबैबला पीढ़ी आ गवेषक लोकिन कचढ़खफ3 ऐसँ हुनका िव  षयमे िव चढ़3घफ तृत \nजानकारी भेट सकतिचढ़ख88 ह  । िश चढ़खंखािव  द अवकाश चढ़ख6खाचढ़ख9घ त  िश चढ़खंखक \nहिर नारयण झा िव चढ़3खंातपूणचढ़36झ शैलीमे अपन िव चार चढ़ख6खचढ़3घफ तुत करैत \nकहलिचढ़ख88 ह   जे महाकिव  चढ़3खंारा रिच  त रामायणमे मचढ़363 सीताक वणचढ़36झन पुचढ़3घ3 क र \nकाचढ़ख83 ड मे िव लचढ़खंखणतापूवचढ़36झक कएल गेल अिछ  । मचढ़363 सीता शिचढ़ख7घ त  क \nअिध चढ़3घ3 ठाचढ़खंंी छिथ  , एकरा ओ अपना पचढ़3खफमे विणचढ़36झत कए मयचढ़36ंदा \nपुचढ़ख6फषोचढ़खंफम चढ़खं7ीरामोकचढ़खफ3 मानबा लेल मजबूर कएल। चढ़खं7ी झा ए◌े \nअवसरपर सभ गोटेसँ आचढ़39झह केलिचढ़ख88 ह   जे जइ धरणीपर मचढ़363 सीता \nअवतिर त भेलीह ओइ धरापर महाकिव क अवतरण भेल हम सभ  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 117 \nिक यो िब ना कोनो भेदभावक मचढ़363 मैिथ  लीक धरणी धराकचढ़खफ3 पुिचढ़3घ3 प  त-\nपचढ़ख98 ल िव त करी। यएह हमरा सबहक महाकिव क चढ़ख6खित   चढ़खं7चढ़3खघचढ़36फजिल   \nहोएत। िव चढ़3खफालय सिम  ित क अचढ़ख87 यचढ़खंख अनूप कचढ़3घख य प माननीय डीडीसी \nसाहेबकचढ़खफ3 िव  चढ़3खफालयक उचढ़ख8फ था न व िव कासक िद स िध यान आकृचढ़3घ3 ट  \nकरबैत बजलाह जे िव चढ़3खफालयक सवचढ़366गीण िव  कास भेला उचढ़खंफर ऐ \nचढ़खंखेचढ़खंंक िध  या-पुतामे िश चढ़खंखाक संपूणचढ़36झ िव  कास भऽ सकत जे सही अथचढ़36झमे \nमहाकिव क चढ़ख6खित   चढ़खं7चढ़3खघचढ़36फजिल   हएत। \nसमारोहक दोसर सचढ़खंंमे काचढ़3घझ य गोचढ़3घ3 ठी क आयोजन भेल जकर \nअचढ़ख87 यचढ़खंखता शचढ़ख9ख द -साधक चढ़खं7ी जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83 ड ल आ संचालन \nचिचचढ़36झत उचढ़3झ8ोषक चढ़खं7ी संजीव कुमार शमा चढ़3खंारा कएल गेल। काचढ़3घझ य -\nगोचढ़3घ3 ठीक आरचढ़ख9फ भ  िव चढ़3खफापित   सचढ़ख9फ मानसँ सचढ़ख9फ मा िन त किव  शंभु सौरभक \nकाचढ़3घझ य सँ भेल।  तिह ना दोसर काचढ़3घझ य क पाठ मैिथ ली चढ़ख6खखर समालोचक \nचढ़खं7ी दुगचढ़36ंनंद मचढ़ख83 डल केलिचढ़ख88 ह  । तकरा पछाित किव गणमे चढ़खं7ी बेचन \nठाकुर, चढ़खं7ी राम िव  लास साहु, चढ़खं7ी लचढ़3ंघ मी  दास, चढ़खं7ी उमेश नारायण \nकणचढ़36झ, चढ़खं7ी नचढ़ख88 द  िव लास राय, चढ़खं7ी रामसेवक ठाकुर , चढ़खं7ी शिश  काचढ़ख88 त  \nझा, चढ़खं7ी हेमनारायण साहु, चढ़खं7ी  किप लेचढ़खं8र राउत , चढ़खं7ी िश  वकुमार िम चढ़खं7 \nअपन- अपन काचढ़3घझ य पाठसँ चढ़खं7ोतावृंदकचढ़खफ3 काचढ़3घझ य  रसमे सराबोर करैत \nरहलाह। जखन िक  डॉ. अिव चल अपन किव ता ‘ संचढ़3घफ कृित क \nसाड़ापर’ सुना सामािज क अपसंचढ़3घफ कृित सँ सजग हेबाक िद स इशारा \nकेलिचढ़ख88 ह  । दोसर िद स युवा किव  लोकिन मे चढ़खं7ी उमेश पासवान, चढ़खं7ी \nनारायण झा, चढ़खं7ी अिख  लेश कुमार मचढ़ख83 ड ल, संतोष कुमार महतो, \nिव कास कुमार झा, ओमजी अपन- अपन नूतन काचढ़3घझ यसँ दचढ़3घफ त क \nदेलिचढ़ख88 ह  । युवा संघषचढ़36झशील किव   उमेश मचढ़ख83 ड ल अपन गजल सुना \nचढ़खं7ोतागणसँ वाहवाही लुटलिचढ़ख88 ह  । काचढ़3घझ य गोचढ़3घ3 ठीक समापन अचढ़ख87 यचढ़खंख चढ़खं7ी \nजगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83 डलक काचढ़3घझ यसँ भेल। काचढ़3घझ यक शीषचढ़36झक छल ‘चल  118 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nरे जीवन चिल ते चल’ काचढ़3घझ यक माचढ़ख87 यमसँ चढ़खं7ी मचढ़ख83 डल चढ़खं7ोतावृंदकचढ़खफ3 \nकाचढ़3घझ यमे दशचढ़36झनक दरसन करा काचढ़3घझ य क गंभीरतासँ पिर चय करौलिचढ़ख88 ह  । \nसंपूणचढ़36झ काचढ़3घझ य गोचढ़3घ3 ठीमे काचढ़3घझ य -समीचढ़खंखकक नाते मैिथ  ली सािह चढ़ख8फ य क \nचढ़3घफ तंभकार डा◌ॅ. अशोक अिव चल अपन चढ़ख6खखर वुिचढ़3खघ  मताक चढ़ख6खतापचढ़37घ किव   \nलोकिन क काचढ़3घझ यक समीचढ़खंखा कऽ किव   आ चढ़खं7ोतागणकचढ़खफ3 काचढ़3घझ यक ममचढ़36झसँ \nपिर चए करोओल आ शुभकामनाक संग जोश बढ़बैत रहला। किव  \nगोचढ़3घ3 ठीमे काचढ़3घझ य -समीचढ़खंखा एकटा नव चढ़ख6खयोग भेल। जकर चढ़खं7ेय चढ़खं7ी संजीव \nकुमार शमाकचढ़खफ3 जाइ छिचढ़ख88 ह  । संपूणचढ़36झ कायचढ़36झचढ़389मकचढ़खफ3 उचढ़3झ8ोषक संजीव शमा \nचढ़3खंारा सजाओल गेल छल। अपन िव  चढ़3खंतापूणचढ़36झ शैली आ वाक्-चातुयचढ़36झसँ \nउपिचढ़3घफ थ  त चढ़खं7ोतावृंदकचढ़खफ3 आह -एवं-वाहक लेल मजबूर कएल। माधुयचढ़36झ \nचढ़39झाचढ़333 भाषा शैलीक कारणचढ़37घ सुिध   चढ़खं7ोताक मानस पटलपर छाएल \nरहला। \nमंचचढ़3घफ थ","size_mb":1.99,"has_text":true},"Sadeha 14.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 14.pdf","name":"Sadeha 14.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nवि देह सदेह -१४ \n( वि दे ह- स दे ह १४, वि दे ह www.videha.co.in प े ट ार ( अ ंक १२१- १ ३२) सँ,  \nम ै विलीक स ि व श्रे ष्ठ गद्य आ पद्यक ए क ट ा स म ानान् त र स ंक लन) \n \nवि द े ह  म ै व ि ल ी स ाव ह त्य  आन् दोल न: म ान ु षीवम ह  स ं स् क ृ त ाम ् \n \nव ि द े ह -प्र िम म ै व िल ी  पा व ि क  ई -पव ि क ा \nISSN 2229-547X VIDEHA \nस म्पादक : ग ज े न् र  ठ ाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ  प ोि ी क  सि ावि क ा र  सु र वि त  अ वि ।  क ाॅ प ी र ाइ ट  ( © )  ि ार क क  वल वि त  अ न ु मवत क  व ि न ा प ोि ीक  क ोन ो  \nअ ंश क  ि ाय ा  प्र वत ए ि ं  वर क ॉ व ंग  सवह त  इ ल े क्‍ट र ॉवन क  अ ि ि ा  य ां वि क ,  क ोन ो  माध् य मसँ ,  अ ि ि ा  ् ान क  \nसंग्र हण ि ा  प ु न प्र व य ो ग क  प्र णाल ी द्वा र ा क ो न ो रूपमे  प ु न रु त् प ावद त  अ ि ि ा  सं च ावर त - प्र साव रत नै क ए ल  ज ा  \nसक ै त  अ वि । \n(c) २०००-अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html, \nhttp://www.geocities.com/ggajendra  आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  धलंकपर, स्रोत wayback machine \nof https://web.archive.org/web/*/videha  258 capture(s) from 2004 to 20 16- \nhttp://videha.com/  भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका \nधथक जकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक \nयािा धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/  पर \nई प्रकाधित होइत अधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली \nभाषाक जालर्वृर्त्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X \nVIDEHA \n(c)२०००-अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nधर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर ठाकुर।  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क \nमध्य छधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, \n.rtf र्वा .txt फॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता \nलोकधनक लगमे रहतधहह,'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका माि एकर प्रथम प्रकािनक/ धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार ऐ ई-पधिकाकेँ \nछै, आ से हाधन-लाभ रधहत आिारपर छै आ तैँ ऐ लेल कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। \nतेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै जुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त \nपधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, \nजे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह (पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। \nमेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) एकर प्रकािनक अंकक सूचना देल \nजायत।  एधह ई पधिकाकेँ श्रीमधत लक्ष्मी ठाकुर द्वारा मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित कएल \nजाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल् य :  ाा  रू   २ ०००/ - सं स् कर ण  :  २० १३ ,  २०२२  \n \nVideha Sadeha 14 : A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 121-132 at www.videha.co.in).  \n \nअन ु क्र म \nगद्य-िण्  (प ृ   १ -३७२) \nगजेहर ठाकुर - नाटक- गंगा धिज, मैधथली:२०१२  \n२०१२ आ मैधथली भाषा आ साधहत्य, धर्वद्यापधत, टैगोर धलटरेचर \nअर्वार्ण, गूगल धर्वदेह बुक्स, साधहत्य अकादेमीमे मैधथली समहर्वयकक \nमनोनयन आ साधहत्य अकादेमीक पुरस्कारक राजनीधत, पागक \nराजनीधत, प्राथधमक आ मध्य धर्वद्यालयमे धििाक माध्यम मैधथली \nमाध्यमसँ, नेपाल मे मैधथली, की मैधथली माि मैधथली िाह्मर्क भाषा \nछी?, धर्वदेह: लोगो:: धर्वद्यापधत:उगना:धमधथला:मैधथली, अनुर्वाद कथा, \nमैधथलीमे गजल, िूतण-समागम र्वसणन २०१३-१७ (पृ. २-५७) \nजगदीि प्रसाद मर््र्ल- लघुकथा-पधटयाबला (पृ. ५८-७१) \nधबहदेश्वर ठाकुर- टेनामेनी, दुभाग्य, घुसखोर, छुआछुत, प्रेम-पि , \nभुखाएल जानर्वर सभ धबपधतयाक धर्वदेि (पृ. ७२-७८) \n \nनर्वेंदु कुमार झा- गाम मे धर्वज्ञान केँ लोकधप्रय बनबऽ मे लागल छधथ \nमानस धबहारी, बाँटल गेल मैधथली: बरत धमधथला (पृ. ७९-८७) \nसत्यनारायर् झा- भोला, स्मरर् (पृ. ८८-९६)   \n \nधिर्वकुमार झा ‘धटल् लू’- धद्वरागमन, सबल समाजक अह तण द्वह द्वपर \nसकारात् मक प्रहार (पृ. ९७-१०८) \nअधमत धमश्र- हारल धर्वजेता, दरमाहा, हँसी, अधिकार, भूख \n(पृ.१०९-१३०) \nजर्वाहर लाल कश्यप- सीता (पृ. १३१-१३१)  \nसुधमत आनहद- िोि -पधिका मैधथली केर लोकापणर् (पृ. १३२- \n१३३) \nजगदानहद झा ‘मनु’- र्वधसअतनामा, बुढ़ारीक र्र, जादूक छड़ी, \nनेनाक सनेस, बाबाक हाथी, जुग-जुग जीबए..., समय चक्र, आस्था, \nतरेगन, गारेहटी (पृ. १३४-१४९) \nराम भरोस कापधर् भ्रमर- यािा प्रसंग- रायपुरक धमधथला महोत्सबः \nउत्साहक बाधि आ मनीष झा (पृ. १५०-१५४) \nरमेि रञ्जन- मैधथली बालनाटक सीमा धर्वस्तार करैत — ‘चौआधर’ \n(पृ. १५५-१६४) \nप्रसुन धसंह- नारीक चधरि सभसँ रंगल कथासंग्रह ‘धजद्दी’ (पृ.१६५-\n१६७) \nओम प्रकाि झा- गजलक लेल (समीिा) (पृ. १६८-१७०)   \n \nधर्वनीत उत्पल- हम आहहर रही तइसँ प्रैधक्टस खूब केलौं: राजकुमार \nझा (धर्वनीत उत्पल संग अहतर्वाता) (पृ. १७१-१७८) \nउमेि मर्् र्ल- सािात् कार श्री राजदेर्व मण् र्लक संग, धर्वदेह नाट्य \nउत् सर्व- २०१३, धर्वदेह सम् मान समारोह, कधर्व सम्मेलन, एककीकी आ \nनाटक (सतमाए, गंगा धिज, जट-जटीन, जजाधत, ऊँच-नीच, \nसाइधकलक पाय) (पृ. १७९-२०७) \nआिीष अनधचहहार- भधक्त गजल, भधर्वष्य (पृ. २०८-२१२) \nअर्वनीि मर््र्ल- गप् पक खौंइचा (पृ. २१३-२१३) \nमुन्नी कामत- पाँत-पातसँ बनल पधरर्वार (पृ. २१४-२२२) \nिारदानहद दास पधरमल- राजनहदनक आत्मालाप (पृ. २२३-२२९) \nकाधमनी कामायनी- घुइर ताकू, माटीक मुरुत (पृ. २३०-२५१) \nकैलास दास- ममता (पृ. २५२-२५८) \nर्ॉ. िंभु कुमार धसंह - पाखलो (कोंकर्ी उपहयास)-  तुकाराम रामा \nिेट-  मैधथली अनुर्वाद- र्ॉ. िंभु कुमार धसंह  (पृ. २५९-३६३) \nअिोक मनभुटकर-हर एक लोक आ माधटक कथा (‘पाखलो’)-\nअनुर्वाद िम्भु कुमार धसंह (पृ. ३६४-३७२) \n   \n \n  पद्य- खण्र्  (पृ. ३७३-७३६) \n \nजगदीि चहर ठाकुर अधनल- की भेटल आ की हेरा गेल, भधक्त \nगजल, धकछु गजल (पृ. ३७४-४३४) \nपंकज चौिरी नर्वलश्री- धकछु बाल गजल, धकछु भधक्त गजल, धकछु \nगजल (पृ. ४३५-४५६) \nमनोज कुमार मर््र्ल- धकत -धकत, सुन बाबू  सुन, लोभ, बक-\nबक, इंजन, रे मन! कऽ ले कनी धर्वश्राम, भार्व भरल अधछ मनमे, \nके छधथ िमात्मा, बचपन, नधह त'अ ई बधह चलत, हम छी पागल, \nप्रश्न (पृ. ४५७-४७०) \nमो. गुल हसन- उदास लागै..... (पृ. ४७१-४७२) \nअधमत धमश्र- धकछु बाल गजल, धकछु भधक्त-गजल, आइ धमधथलामे \nसीया सीया िोर भऽ गेलै, नेङगरा दरबान, पतंग बनाबै रे, बाबाकेँ, \nउसनल अण्र्ाक हयाय, राधत धदर्वालीक, जनमधदनक िुभकामना, \nप्रमार्, गीत, जीर्वन एधहना चलैत रहै छै, जागू, धमि, समयक संग, \nनारीक रूप (पृ. ४७३-४९५) \nकुहदन कुमार कर्ण- बाल गजल, गजल (पृ. ४९६-४९७)    \n \nआिीष अनधचहहार - नुकाएल बलात्कारी रूप, धकछु गजल (पृ. \n४९८-५०३)  \nधकिन कारीगर- होरी मे मचाउ हुरदंग, धर्नर धर्प्लोमेसी, दूिपीबा \nनेना, मनुक्ख बनब कोना? (पृ. ५०४-५११) \nमुन्नी कामत- धकअए बेटी बनेलहक धर्विाता?, दुधनयाँ तबाह भऽ \nगेल!, बेटी-लहास, फगुआ, आनहर कानुन  (पृ. ५१२-५१८) \nप्रीधत धप्रया झा- कऽ देलधखन उपकार महािय  (पृ. ५१९-५२१) \nराजीर्व रंजन धमश्र- गजल, जानकी गीत (पृ.-५२२-५२३) \nराजदेर्व मर््र्ल- पसरैत प्रिाखा, खसैत बुह द, गह तव् यक भरम, \nदरदक भोर, केहेन मकीग, लटकल छी, बटमाधरक गीत, रूधचगर, \nबजैत एकाह त, स् र्वरक चेह ह, सुखक भाय, हएत अगारी, मनुखदेर्वा, \nअप् पन हाधर, दगि सुर, इजोतक र्वस् ि, बाबा केर लाठी, गीतक पूर्वण \nसंगीत, धििुक स् र्वर, बोलती बन्न, धदलक आर्वाज, नेंगरा मजदूर, \nमनक दुआर, छाँहक रूप (पृ. ५२४-५५३) \nराम धर्वलास साफी- पढ़ल-धलखल तधन गौर कधरयो बबूआ (पृ. \n५५४-५५६) \nसहतोष कुमार धमश्र- गुलामी र्े (पृ. ५५७-५५९)   \n \nधजतेहर ‘धजतु’- गरीबीक जाड़, कथी लए...?, यथाथण (पृ. ५६०-\n५६६) \nराजेि कुमार झा- जों अहाँ नै छी (पृ. ५६७-५६७) \nिाधहत लक्ष्मी चौिरी- मधतभ्रम (पृ. ५६८-५६९) \nिेफाधलका र्वमा- अहाँक गाम कतऽ अधछ?, पाहन अप्पन प्रार् भेल \n! (पृ. ५७०-५७१) \nधबनीता झा- र्वरदान, तम्बाकू धदर्वस पर, चैन, देखू आइ एफबी \nपरक खेल (पृ. ५७२-५७६) \nकाधमनी कामायनी- ई केक्कर िोधर्त ?, धखड़की, भरोस, पुष्पकीजधल, \nआस्थाक पूर्ण कलि, धखलैत पलास र्वन, आिुधनक   स्िीगर् (पृ. \n५७७-५९५) \nअधनल मधल्लक- गजल (पृ. ५९६-५९६) \nधबहदेश्वर ठाकुर \"नेपाली\"- भधक्त गजल, धकछु गजल, प्रर्वासक \nर्वेदना, सुधन धलअ दू बात हमर, अहहार धजनगी, धहसाब धजनगीक, \nखूनक िेला संग नर्व पुस्तक पतन, प्रेमक फल, धपया अहाँक \nयादमे, हमर समाज बौरा गेल (पृ. ५९७-६१२)   \n \nअब्दुल रजाक- गर्ताधहिक देि  (पृ. ६१३-६१४) \nजगदानहद झा ‘मनु’- धकछु रुबाइ, बाल गजल, धकछु भधक्त गजल, \nधकछु गजल, बाल कधर्वता- होएत जँ (पृ. ६१५-६३९) \nधिर्व कुमार यादर्व- धकछु गजल (पृ. ६४०-६४४) \nरामधर्वलास साहु- सुखल खेत आ भूखल पेट, धमधथलाक धपयास, \nधकअए छुबाइ छी, पुसक राधत, केना कहब भारत महान (पृ. ६४५-\n६५२) \nरामदेर्व प्रसाद मण् र्ल ‘झारूदार’- धकछु झारू, धकछु गीत (पृ. ६५३ \n६५६) \nधिर्व कुमार झा “धटल् लू”- पुरीक यािा (पृ. ६५७-६६५) \nसुधमत धमश्र- धकछु भधक्त गजल, धकछु गजल (पृ. ६६६-६७२) \nसुरेहर िैल- मुदा करबै की?, बटोही, नर्वका महेिर्वार्ी, चुहाड़ (पृ. \n६७३-६७९) \nबाल मुकुहद पाठक- धकछु गजल (पृ. ६८०-६८७)   \n \nपसुपुलेधट गीता- मूल तेलुगु कधर्वता: पसुपुलेधट गीता; तेलुगुसँ धहंदी \nअनुर्वाद:   आर.िकीता सुंदरी; धहहदीसँ मैधथली अनुर्वाद: धर्वनीत \nउत्पल (धदल्लीक बलात्कारक घटनापर)- दुमजा (पृ. ६८८-६९१) \nहेम नारायर् साहु - हम छी मैधथल (पृ. ६९२-६९४) \nर्ॉ. धि र्व कुमार प्रसाद- खेबैया, माय हमर नर्व कुम् भ नहेली, देख \nएलौ हम पटना, िहर ओ गेल......, बौआ केर उबटन  (पृ. ६९५-\n७०४) \nबेचन ठाकुर- स् र्वागत गीत (धप्रय पाहुन......,अधतधथगर् \nस् र्वागतम्......) (पृ. ७०५-७०७) \nरामचह र प्रसाद- प्रदूषर्, धकसानक हाल (पृ. ७०८-७११) \nक्राधहत कुमार सुदिणन- प्रेम िब्द (पृ. ७१२-७१२) \nनर्वीन कुमार ‘आिा’-हनीमून (पृ. ७१३-७१४) \nबृषेि चहर लाल- कधहआिधर िुनैत रहब !  (पृ. ७१५-७१६) \nओम प्रकाि झा- धकछु गजल (पृ. ७१७-७१८) \nधमधहर झा- भधक्त गजल (पृ. ७१९-७१९)   \n \nप्रदीप पुष्प- गजल (पृ. ७२०-७२०) \nइरा मधल्लक- धकछु भधक्त गजल, गजल, कधर्वता, होलीक एक दूटा \nपाँधत (पृ. ७२१-७२८) \nरमा काहत झा- होलीक हुरदंग (पृ. ७२९-७३०) \nबच्चा लोकधन द्वारा स्मरर्ीय श्लोक (पृ. ७३१-७३६)  विदेह सदेह:१४ || 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह सदेह:१४ \nगजेन्द्र ठाकुर  \nनाटक- गंगा विज \nगंगा विज \n पात्र: \nबच्चा १ जे अवियन्द्ता बनैए \nबच्चा २ अवियन्द्ताक वित्र (बादिे \nिुख्य अवियन्द्ता बनैए) \nबच्चा ३ (जे बादिे िजदूर बनैए) \nिुख्यिंत्री \nिीत \nबाउ \nलाला  \nदादा \nवबलट  \nइन्द्जीवनयरक पत्नी \nवठकेदार  \n विदेह सदेह:१४ || 3 \nिजदूर \nविक्षक (िा विवक्षका)१ \nविक्षक (िा विवक्षका)२ \nवकछु छात्र-छात्रा  \nढोलहो देनहार \nडंका बजेनहार (दूटा लोक)  \nबतही िाए \nपैघ िाए \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n \n  4 || विदेह सदेह:१४ \nपल्लि एक  \nस्टेजक एक कात वकछु िजदूर सि खट -खुट कऽ वगट्टी पजेबा तोवि \nरहल छवि लगैए जे गंगापुलक िरोम्िवत िऽ रहल अवछ , कारण वकछु \nिजदूर जय िाँ गंगे कवह िंचक नीचाँ प्रणाि सेहो कऽ रहल छवि। \nस्टेजक दोसर कात दूटा लोक नीचाँ राखल  नगािा-ढोलपर चोट दऽ \nरहल अवछ। तखने एकटा ढोलहो देनहारक प्रिेि।  \n  \nढोलहो  देनहार : गंगा विज। पवित्र गंगापर बनल ऐ पुलक िरोम्िवत \nलेल िजदूर चाही। स्त्री-पुरुष, बाल -िृद्ध सि वकयो आिेदन दऽ सकै \nछवि। (ढोलहो दैत)  सुनै जाउ, सुनै जाउ।… गंगा विज। पवित्र \nगंगापर बनल ऐ पुलक िरोम्िवत लेल िजदूर चाही। स्त्री-पुरुष, बाल -\nिृद्ध सि वकयो आिेदन दऽ सकै छवि। \nएकटा लोक (डंका बजेनाइ छोवि काज करैत िजदूर सिकेँ अकानैत  \nढोलहो देनहार लग अबैए , िुदा दोसर लोक आस्ते आस्ते डंका \nबजवबते रहैत अवछ):  देखै वछऐ जे काज तँ चवलये रहल छै , तखन \nफेर? \nढोलहो  देनहार: (ओइ लोक वदस ध्यान नै दैत कृवत्रि रूपसँ बजैत)  \nएतबे िजदूरसँ काज नै चलतै। पूरा पुल वहल रहल छै।  (ढोलहो  \nदैत) सुनै जाउ, सुनै जाउ।… गंगा विज। पवित्र गंगापर बनल ऐ \nपुलक िरोम्िवत लेल िजदूर चाही। स्त्री-पुरुष, बाल -िृद्ध सि वकयो \nआिेदन दऽ सकै छवि।  \nदोसर लोक (डंका बजेनाइ छोवि कऽ ढोलहो देनहार लग अबैए) :  विदेह सदेह:१४ || 5 \nएतबे वदनिे कोना ई हाल िऽ गेलै। सुनै वछऐ जतेक पाया ऐ पुलिे \nछै ततेक  कताक करोि टाका एकरा बनबैिे खचच िेल रहै।  \nढोलहो  देनहार: (अहू लोक वदस ध्यान नै दैत कृवत्रि रूपसँ बजैत)  \nकाज ढंगसँ नै िेल रहै। सुनै जाउ , सुनै जाउ...। गंगापर बनल ऐ \nपुलक िरोम्िवत लेल िजदूर चाही। स्त्री-पुरुष, बाल -िृद्ध सि वकयो \nआिेदन दऽ सकै छवि। सुनै  जाउ, सुनै जाउ। \nएकटा लोक : (दिचक वदस तकैत)  देखै वछऐ, जवहया बवनये रहल \nछलै , बवन कऽ तैयारो नै िेल रहै , तवहयेसँ ऐ पुलक िरोम्िवत िुरू \nछै। \nदोसर लोक : (ओइ लोकपर ध्यान नै दैत दिचक वदस तकैत)  वचप्पीपर \nवचप्पी पवि रहल छै। उद्घाटनसँ पवहनवहये सँ वचप्पी पिनाइ िुरू िऽ \nगेल रहै।  \nढोलहो  देनहार: (दुनू लोकपर ध्यान नै दैत आँवख िुनैत बजैत)  \nसरकारी पुल वछऐ , वचप्पी नै पितै तँ इन्द्जीवनयर आ वठकेदारक घरपर \nछज्जा कोना पितै। सुनै जाउ, सुनै जाउ...। \nएकटा लोक : (ढोलहो बल वदस आब िुँह करैत बजैए)  हौ ढोलहोबला , \nसे तँ बुझवलऐ , िुदा से ने कहऽ जे दुवन याँ िे आनो ठाि पुल बनै \nछै, से ओतुक्का इन्द्जीवनयर आ वठकेदारक घरपर छज्जा पिै छै आवक \nनै हौ। \nढोलहो  देनहार: (ओइ लोक वदस अचकचा कऽ तकैत)  वकजा ने \nगेवलऐ , िुदा सुनै वछऐ अंग्रेजबला पुल िजगूत होइ छलै। (दिचक वदस \nतकैत)  सुनै जाउ, सुनै जाउ...।  6 || विदेह सदेह:१४ \nदोसर लोक : (पवहल लोक वदस आब िुँह करैत बजैए)  हौ, अनेरक \nपाइ आबै छलै लूवटक तँ जे  एकाध टा पुल अंग्रेज बनेलकै से िजगूते \nने हेतै हौ। \nएकटा लोक : (दोसर लोक वदस आब िुँह करैत बजैए)  ई इन्द्जीवनयर \nआ वठकेदार सि लूवटिे  अंग्रेजसँ कि नै छै, िुदा पुल िजगूत वकए \nनै बनबै छै हौ। ओइ बनबैिे अंग्रेज सन वकए नै छै हौ। \nदोसर लोक : (पवहल लोक वदस िुँह करैत बजैए)  िजगूत बना देतै \nतँ फेर िरोम्िवतक ठेका कोना िेटतै हौ।  (ढोलहो बल वदस आब \nिुँह करैत बजैए)  की हौ ढोलहोबला..  \nढोलहो  देनहार: (दोसर लोकक गपपर ध्यान नै दैत) वकजा ने गेवलऐ। \nसुनै जाउ, सुनै जाउ...। गंगापर बनल ऐ पुलक िरोम्िवत लेल िजदूर \nचाही। स्त्री-पुरुष, बाल -िृद्ध सि वकयो आिेदन दऽ सकै छवि। सुनै \nजाउ, सुनै जाउ। \n  \n(ढोलहो बला चवल जाइए। ) \nपवहल लोक :आब सरकारो की करतै , लोके सि गिबि छै।  \nदोसर लोक :लोक  ककरा कहै वछहीं , हि आ तूँ। \nपवहल लोक : नै रौ। इन्द्जीवनयर आ वठकेदार। \nदोसर लोक :धुर बूवि, आब अंग्रेजक सरकार िोिबे छै। \nपवहल लोक :तँ की अिच बदवल जेतै।   विदेह सदेह:१४ || 7 \nदोसर लोक: हँ रौ।  \nपवहल लोक: तँ इन्द्जीवनयर आ वठकेदार लोक नै िेलै। \nदोसर लोक :नै। \nपवहल लोक :तँ की िेलै।  \nदोसर लोक: ओ सि िेलै सरकार।  \nपवहल लोक:  धुत्, सरकार िनुक्ख िोिे होइ छै। \nदोसर लोक :िनुक्खे होइ छै। राजो िहराजा सि जखन िनुक्खे होइ \nछलै , अंग्रेजो सि जखन िनुक्खे होइ छलै तखन ई तँ स्ितंत्र \nिारतक सरकार वछऐ।  \nपवहल लोक :अच्छा, तखन पटना आ वदल्ली िे सरकार छै से की \nवछऐ रौ। \nदोसर लोक: ओहो सरकारे वछऐ। \nपवहल लोक :धुर्, ई इन्द्जीवनयर तँ गािेक लोक छै। गािक लोक \nकतौ सरकार िेलै हँ, गाििे तँ जिीन्द्दारक अिला टा केँ लोक \nसरकार कहै छै।  \nदोसर लोक :आदवत छै लोककेँ तेँ जिीन्द्दारक अिलाकेँ अखनो सरकार \nकहै जाइ छै। वकछु वदन वबततै , ओकरा  सिकेँ लोक सरकार नै \nकहतै।  \nपवहल लोक: तूँ तँ अन्द्तयािी बुझाइ छेँ। आर सि की हेतै रौ।  8 || विदेह सदेह:१४ \nदोसर लोक :सरकार इन्द्जीवनयरकेँ बहाल केने छै , वठकेदारसँ काज \nकरबै छै , ई सि सरकार वछऐ। ई सि जे चाहते  सएह हेतै। \nपवहल लोक :हिरा आ तोरासँ वकछु नै हेतै ? \nदोसर लोक :हि आ तूँ वकछु लोककेँ चुनबै। ई सि ओकरा सिक \nकहलिे रहतै।  \nपवहल लोक :रौ, सरकारी किचचारीिे तँ गािक चौकीदारो छै , ऑवफसक \nचपरासीयो छै। तँ ओहो सि सर कार िऽ  गेलै।  \nदोसर लोक :हँ रौ। \nपवहल लोक :तखन अपने सि खाली लोक िेवलऐ। जे करतै यएह \nसि करतै।  \nदोसर लोक :अपने सि चुनबै , आ ओकरा सिक कहलिे ई सि \nरहतै। \nपवहल लोक: िाने अपने सिक कहल िे रहतै (वकछु ओकरा बुझाइ \nनै छै, िुँहपर िाि अबै-छै जाइ छै।)  \nदोसर लोक :हँ, सएह ने िेलै।  \nपवहल  लोक:  (वकछु ओकरा बुझाइ नै छै , िुँहपर िाि अबै-छै जाइ \nछै।) देखा चाही सरकारक राज …. \n  \nपाछाँसँ दू-दूटा वतरंगा झण्डा लेने बच्चा सि अबैए। संगिे दूटा  \nविक्षक छै। एकटा विक्षक (बा विवक्षका) आगाँ -आगाँ आ एकटा  विदेह सदेह:१४ || 9 \nविक्षक (बा विवक्षका) पाछाँ-पाछाँ चवल रहल छवि। सि िजदूरकेँ \nएक -एकटा झण्डा दऽ देल जाइ छै। “ओइ दुनू टा लोककेँ सेहो \nएक -एकटा झण्डा देल जाए”- ई गप विक्षक इिारािे कहै छवि, िुदा \nझण्डा घवट गेलै, से ओ दुनू खाली  हाि रवह जाइ छवि आ सिक \nिुँह ताकऽ लगै छवि।   \nिजदूरक सोझाँ ओ दुनू लोक ठाढ़ िऽ जाइए आ फेर डंके लग आवब \nठाढ़ िऽ जाइए आ आश्चयचसँ देखऽ लगैए। \nवत्रिावणचक झण्डा लऽ कऽ बाकी सि गोटे िंचपर वछतरा जाइ छवि \nआ स्टेजपर ठाढ़ िऽ जाइ छवि। उल्लासक िातािरण सगरे पसरल \nअवछ, दुनू लोककेँ छोवि सिक िुँहपर (िजदूर सिक सेहो) हँसी -\nप्रसन्नता आवब जाइ छै।  \nजखन सि ठाढ़ िऽ जाइ छवि तखन  दुनू विक्षक (िा विवक्षका) \nबच्चा सिक  आगाँ आ दिचक सिक सोझाँ ठाढ़ िऽ जाइ छवि।  \n“१५ अगस्त” ई नारा दुनू विक्षक बाजै छवि आ “स्ितंत्रता वदिस” \nई सि विवल कऽ  (दुनू लोक केँ छोवि कऽ) बाजै छवि।  \n  \nविक्षक (िा विवक्षका) १: बौआ-बुच्ची। आइ ई वत्रिावणचक झण्डा हिरा \nसिक हाििे फहरा रहल अवछ। पवहने हि सि दोसराक अधीन \nछलौं , पराधीन छलौं , ई झण्डा झुकल छल , फहरा नै सकै छलौं। \nझण्डा फहराइत रहए ओइ लेल हिरा सिकेँ जोर लगाबैत रहऽ \nपित। (चारू वदस हाि पसारैत)  ऐ इलाकािे आब खुिी पसरत। \nजिीन्द्दारक राज खति िऽ गेल। सि वकयो पवढ़ सकै छवि।  10 || विदेह सदेह:१४ \nझगिा-झाँटी, युद्ध, आब सि खति िऽ गेल। हिरा सिक जीिनिे \nएकटा निका िोर आएल अवछ। निका विक्षा , निका खेतीक  चलवन \nहएत।   \nविक्षक (िा विवक्षका) २: बिका वचिनीक धुँआ आ बिका -बिका \nबान्द्ह। वबलैंतसँ आबैबला सि सिान वचिनीबला फैक्रीिे तैयार हएत। \nबिका -बिका बान्द्ह ओइ धारकेँ बावन्द्ह-छेक कऽ सञ्जत कऽ देत। \nखूब उपजत खेत , बखा बरखत इन्द्रक नै, हिरा सिक प्रतापसँ। \nखेते-खेत बहत धार , हएत पटौनी। छोट-पैघक िेद िेटा जाएत।  \nविक्षक (िा विवक्षका) १: छोट-पैघक िेद िेटा जाएत ? बिका \nवचिनीक धुँआ आ बिका -बिका बान्द्ह छोट-पैघक िेद िेटाएत ?  \nविक्षक (िा विवक्षका) २: हँ। पटौनी हएत खेते -खेत। वबलैंतसँ \nआबैबला सि सिान  आब एतै वचिनीबला फैक्रीिे तैयार हएत।  \nविक्षक (िा विवक्षका) १: बिका बान्द्ह आ बिका फैक्रीसँ ढेर रास \nसिस्या सेहो आबै छै। ओकर वनदान  जरूरी छै। विकास एकिग्गू \nिऽ जाएत।  \nविक्षक (िा विवक्षका) २: विकास एकिग्गू कोना हएत ? \nविक्षक (िा विवक्षका) १: बिका फैक्री सि ठाि नै लावग सकत , \nकतौ -कतौ लागत , ओतऽ बोवनहारक पिैन हएत। बिका  बान्द्ह बनलासँ \nओकर िीतरक गािसँ सेहो लोकक पिैन हएत। बिका बान्द्ह जँ \nिजगूत नै हएत तँ ओ  टूटत आ प्रलय आएत। बिका फैक्री आ \nबिका बान्द्ह लोकक वजनगीकेँ छहोवछत कऽ देत।   विदेह सदेह:१४ || 11 \nविक्षक (िा विवक्षका) २:एक  पीढ़ीकेँ तँ बवलदान देबैए पित। बच्चा \nसि, बाजै जाउ। अहाँ सि देि लेल अपनाकेँ सिपचण  करब आवक \nनै। \nविक्षक (िा विवक्षका) १: बच्चा सि , बाजै जाउ, अहाँ सि की बनऽ \nचाहै छी। सिाजकेँ की देबऽ चाहै छी।  \nबच्चा  १: हि इन्द्जीवनयर बनब आ सिक, पुल , नहर बनाएब। जइसँ \nलोकक दुुःख दूर हेतै।  \nबच्चा २: हिहूँ इन्द्जीवनयर बनब। बिका-बिका बान्द्ह, बिका -बिका \nवचिनीक धुँआ। धुँआ सुंघैिे हिरा  बड्ड नीक लागैए। कतेक नीक \nवदन आएत , बिका -बिका बान्द्ह, बिका -बिका वचिनी देि िवरिे  \nपसवर जाएत। \nबच्चा  १: िुदा धुँआसँ खोँखी होइ छै। हिर िाए खोँखी करैत रहैए। \nहिरा धुँआसँ परहेज अवछ। \nबच्चा २:िुदा हिर िाए तँ िनसाघर जाइतो नै अवछ। िुदा हि जाइ \nछी, चोरा -नुका कऽ , आ धुँआक गंध , बिका  देिार, ई सि हिरा \nबड्ड नीक लगैए। \n(एकटा बच्चाक धरफिाइत प्रिेि) \nबच्चा -३: हिर बकिी देखवलऐ यौ।  \n(सि चुप्प िऽ ओकरा वदस देखऽ लागैए।)  \nबच्चा ३: (िुँहपर हाि रखैत , कने हँसैत) पढ़ाइ होइ छै एतऽ यौ।  12 || विदेह सदेह:१४ \nजय िारत, जय िारत, जय िारत.. हिर बकिी  (पाछाँ वदस तकैत).. \nओम्हर देखै छी। \n(बच्चा ३ क प्रस्िान) \nविवक्षका २: नीक गप। िुदा वि कास केहन हुअए , ई सि हिरा  \nसिक हाििे नै अवछ। पटना आ वदल्लीिे ई वनणचय हएत जे हिरा \nसि लेल केहन विकास हेबाक  चाही।  \nविवक्षका १: नीक गप। नीक गप जे हिरा सिक विकास लेल पटना \nआ वदल्लीिे सोचल जा रहल अवछ।  िुदा ओतऽ बैवस कऽ िा एकाध \nवदनक हलतलबीिे कएल दौिासँ ओ सि उवचत वनणचय लऽ सकता ? \nजे से, िुदा हि सि सिाज लेल काज करी , से सतत  ध्यान रहए। \nपूरा इिानदारीसँ, जान जी लगा कऽ ऐ देिक इवतहास हिरा सिकेँ \nबनेबाक अवछ, से ध्यान रहए। आइ १५ अगस्त १९४७ केँ हि ई \nप्रण ली, िचन दी।  \nसि बच्चा:  हि सि िचन दै छी , हि सि पूरा इिानदारीसँ जान \nजी लगा क ऽ ऐ देिक नि इवतहास वलखब।  \n(“१५ अगस्त” ई नारा दुनू विक्षक बाजै छवि आ “स्ितंत्रता वदिस” \nई सि विवल कऽ  (दुनू लोक केँ छोवि कऽ) बाजै छवि , दुनू लोक \nिंचक कोनिे कवतआएल सन ठाढ़ छवि। बच्चा आ विक्षक सि \nिजदूर सिसँ झण्डा आपस लऽ लै छवि। िजदूर सि फेर बैवस \nकऽ ठक -ठुक करऽ लगैए। दुनू लोक ओतै हतप्रि  ठाढ़ रहैए। फेर \nपदाक पाछाँ कोनिे देखऽ लगैए जेना ककरो एबाक प्रतीक्षा कऽ रहल \nहुअए। तखने दुनू हरबिा कऽ जाइए आ एकटा कुसी आवन कऽ \nराखैए। एकटा ४०-४५ बखचक अवियन्द्ता िंचपर अबैए। अवियन्द्ता  विदेह सदेह:१४ || 13 \nकनेक हाँवफ रहल अवछ , कुसी देवखते ओ धबसँ ओइ कुसी पर बैवस \nजाइए। फेर साँस वस्िर कऽ ठाढ़ होइए। ठक -ठुक बन्द्द िऽ जाइ \nछै आ िजदूर सि फ्रीज िऽ जाइए, ओ दुनू लोक कोन वदस डंका \nलग चवल जाइए आ फ्रीज िऽ  जाइए। अवियन्द्ता बाजऽ लगैए। ) \n  \nअवियन्द्ता: (कुसीकेँ झिािैत) एना। एना वहवल रहल अवछ  ई, ई गंगा \nविज। सीिेन्द्ट, बालु , वगट्टीक कंक्रीटसँ बनल ई पुल कठपुलासँ बेिी \nवहलैए। जवहया आबै छी , िरोम्िवतयेक काज चलैत रहै छै। िन -िे, \nएक वदस ; एक्के वदसुका िात्र िऽ कऽ रवह गेल अवछ ई। एक्के वदस \nपुल खुजल छै , दोसर वदस कोना चलत , अदहा पुलपर िरोम्िवतक \nकाज िऽ रहल अवछ। (तखने ओ आिासी रूपिे वहलऽ लगैए आ \nओकर बा जब िरिरा उठै छै।) ई पुल तँ एत्ते वहवल रहल अवछ \nजत्ते गािक कठपुलो नै वहलैए।  \n(तखने एकटा वठकेदार अबैए।)  \nवठकेदार  (अवियन्द्तासँ): हइ इन्द्जीवनयर। तोहूँ िएह कऽ िएह रवह \nगेलेँ। बालुकेँ एना कऽ चालवनसँ  चालू , ओना कऽ चालू , जेना ओ \nचाउर दावल हुअए िुदा हि  सेहो चाललौं।  ठीक छै ठीक छै। तूँ \nकहै छलेँ जे रोटी बनेबा लेल जेना चालै छी तवहना पुल बनेबा लेल  \nचालू , तखने नीक रोटी सन नीक पुल बनत। ठीक छै ठीक छै। \nफेर एतेक सीिेन्द्ट, एतेक बालु , एतेक.. हि कहने रही जे हि तोहर \nसि गप िानब , िुदा तखन नेता , दोसर इन्द्जीवनयर, गुण्डा, एकरा \nसिकेँ किीिन कतऽ  सँ देबै? तोरा कहलासँ बालु चालऽ लगलौं आ \nकिीिन बन्द्द कऽ देवलऐ। हिर तँ वकछु नै िेल िुदा तोहर बदली  14 || विदेह सदेह:१४ \nिऽ गेलौ , तोहर दरिाहा बन्न िऽ गेलौ। बच्चा सिक नाि  स्कूलसँ \nकटाबऽ पिलौ , गाि पठाबऽ पिलौ  बच्चा सिकेँ। हि कहने रवहयौ \nतोरा, जे बालु चालब , एतेक सीिेन्द्ट, एतेक बालु , सि वनअिसँ देबै। \nहिरा की ? इलाकाक पुल , सिक … जतेक िजगूत रहतै ततेक ने \nनीक। हिरो लेल नीके। िुदा हिरा बूझल छल जे तोहर बदली िऽ \nजेतौ। चीफ इन्द्जीवनयर, नेताक दवहना हाि.. पवहने  हिरे कहने रहए \nतोरा रोलरक नीचाँिे वपचिा कऽ दैले.. बइिान चीफ इन्द्जीवनयर। \nदेख, पवहने हिरो होइ छल जे तोहूँ ओकरे सि जेकाँ छेँ , अपन रेट \nबढ़ाबैले ई सि कऽ रहल छेँ। िुदा बादिे हि देखलौं जे नै , तूँ \nअलग छेँ। िुदा हि की करू ? हि अपन बच्चाक नाि स्कूलसँ नै \nकटबा सकै छी। िुदा जौँ तोरा सन चीफ इन्द्जीवनयर आवब जाए.... \nकवहयो  से वदन आबए... तखन हि फेरसँ बालु चालब िुरू करब आ \nिएह चालल बालु , एत्ते बालु एत्ते सीिेन्द्टिे विलाएब। एत्ते बालु, एत्ते \nसीिेन्द्ट, सिटा ओवहना जेना अहाँ तूँ  कहै छलेँ। िुदा जखन तोरा \nसन वकयो आबए तखने वकने। ताधवर तँ...  \n(अवियन्द्ता आ वठकेदारक प्रस्िान। लागल जेना फ्रीज लोककेँ \nअवियन्द्ता आ वठकेदारक गपक विषयिे बुझल नै िे लै जेना ई सि \nआिाषी छल। दुनूटा लोक फ्रीज वस्िवतसँ घुवर असविरसँ  डंका \nबजबऽ लगैए आ तखन िजदूर सि सेहो फ्रीज वस्िवतसँ आपस आवब \nजाइए आ फेरसँ ठकठुक करऽ  लगैए। दुनू लोक डंकाक अबाज \nआस्ते-आस्ते तेज करऽ लगैए आ फेर ठक -ठुकक अबाज िवद्धि पवि \nजाइए आ डंकाक अबाजक संग पदा खसै ए।) \n   \n  विदेह सदेह:१४ || 15 \nपल्लि दू \n(इन्द्जीवनयवरंग कॉलेजक दीक्षान्द्त सिारोह, विद्यािी सि ठाढ़ अवछ आ \nविक्षक (बा विवक्षका) िाषण दऽ रहल  छवि। अवियन्द्ता आ \nअवियन्द्ताक वित्र सेहो विद्यािी सि िध्य ठाढ़ अवछ।दुनू लोक डंकाक \nसंग कोनिे बैसल अवछ।)  \nविक्षक/ विवक्षका १: अहाँ सिक आइ ऐ इन्द्जीवनयवरंग कॉलेजिे \nअंवति वदन अवछ। एतुक्का जीिन आ असल जीिनिे बड्ड अन्द्तर \nछै। आब अहाँ सिकेँ धूरा -गदािे जेबाक अवछ। काज करबाक \nअवछ। िोन लगा कऽ काज करबाक अवछ। एतेक काज करबाक \nअवछ जे ई खेत सोना उपजाबऽ लागए। लोकक जीिनिे सिृवद्ध \nआवब जाए। वदन-रावत नै देखबाक अवछ। यएह  हिर दवक्षणा हएत। \nऐ दीक्षान्द्त सिारोहिे अहाँ सिसँ हि यएह आग्रह करै छी। \nहिर देि, हिर लोक बड्ड िुवककलसँ स्ितंत्र िेल अवछ। िुदा ई \nस्ितंत्रता िानवसक रूपसँ आवब जाए तखन ने। आविचक रूपसँ हि \nदोसरासँ स्ितंत्र िऽ जाइ, ककरो आगाँ हाि नै पसारऽ पिए, बजबाक \nस्ितंत्रता तखने आवब सकत। अवियन्द्ता िाने बनेनहार, सजचक। \nसिक बनेनहार , नहर बनेनहार, पुला बनेनहार। अवियन्द्ता िाने \nजोिैबला। ई पुल लोककेँ लोकसँ जोित। सिक सि बनत। \nलोकक जीिनिे गवत आएत , दौगत वजनगी। नहवर, पोखवरसँ िरल \nइलाकािे सोना उपजत।  \n(विद्यािी सिक करतल ध्िवन।) \nविक्षक/ विवक्षका २:अहाँ सिकेँ  बिका -बिका काज करबाक अवछ।  16 || विदेह सदेह:१४ \nबिका -बिका बान्द्ह बनेबाक अवछ। ओहीसँ विकास हेतै , ओहीसँ \nतेजीसँ विकास हेतै।  सगरे विश्विे अही तरहेँ विकास िेल छै। \nिारतकेँ  स्ितंत्रता िेटल छै, आ ई स्ितंत्रता तखने काएि रवह सकत \nजखन तेजीसँ विकास हएत। आ  तेजीसँ विकास हएत बिका -बिका \nफैक्री आ बिका-बिका बान्द्हसँ।  \nविक्षक/ विवक्षका १: ओना तँ हिरा विकासक ओइ बिका पिसँ \nितविन्नता अवछ, कारण बिका फैक्रीिे हिर लोक िजदूरे बवन  कऽ \nने रवह जाए, बिका िजगूत पक्का बान्द्ह बनबैिे जतेक पाइ चाही तत्ते \nऐ देि लग छैहो  नै, तखन बिका कच्ची बान्द्ह कतेक गािकेँ अपन \nपेटिे लेतै , ओतेक िजगूत नै रहतै , टुटैत िंगैत रहतै , सवदखन \nओकर िरोम्िवतये होइत रहतै। \nविक्षक/ विवक्षका २: िुदा िुजफ्फरपुरक ऐ दीक्षान्द्त सिारोहिे विकासक \nपिक वदिा नै तय कएल जा सकैए। ओ तँ वदल्ली  आ पटनेिे तय \nहएत। आब…(जोरसँ बजैत) ऐ दीक्षान्द्त सिारोहिे सिसँ बेिी नम्बर \nलऽ कऽ पास केवनहार छात्रकेँ हि बजबऽ चाहै वछयवन्द्ह। \n(अवियन्द्ताकेँ हािक इिारासँ बजबैए आ िेडल पवहराबैए)। \n  \n(विद्यािी सिक करतल ध्िवन। विक्षक/ विवक्षकाक  प्रस्िान।) \nअवियन्द्ताक वित्र: दोस। अवियंत्रणक पढ़ाइिे तँ तूँ बाजी िावर गेल \nछेँ। आब असल वजनगी िुरू हएत। देखी  ओतऽ के बाजी िारैए।  \nअवियन्द्ता: अवियन्द्ताक जीत छै जे ओकर बनाएल पुल कतेक िजगूत \nछै, ओकर बनाएल नहवर आ बान्द्ह पावनक वनकासीिे बाधा तँ नै दै  विदेह सदेह:१४ || 17 \nछै। ओ लोकक वजनगी सुखी बना पाबैए आवक नै। काज सियसँ \nपूणच होइ छै आवक नै। ओइ परीक्षािे ककरा कतेक नम्बर अबै छै  \nतहीसँ ओकर जीत -हावर वनधावरत हेतै।  \nअवियन्द्ताक वित्र: बिका काजिे कने -िने गलती तँ होइते रहै छै , \nहेबे करतै। जे कहीं िाइ , हिरा तँ बिका  छहर, बिका फैक्री , \nबिका वचिनी बड्ड नीक लगैए। धुँआक सुगन्द्ध तँ हिरा बच्चेसँ \nनीक लगैए , तोरा तँ बुझले छौ।  \nअवियन्द्ता:आ हिर िाएकेँ  धुँआसँ खोँखी होइ छै, हिरा धुँआ नीक नै \nलगैए। तोरा तँ बुझले छौ।  \nअवियन्द्ताक वित्र:देख िाइ, हिरा आ तोरािे की अन्द्तर अवछ। हि \nतँ ओइ पिपर आगाँ बवढ़ जाएब जे वदल्ली बा पटना  हिरा लेल \nवनधावरत करत। िजगूत बिका पक्का बान्द्ह बनाबैले कहत तँ से \nबनेबै, किजोर  बिका कच्चा बान्द्ह बनाबैले कहत तँ से बनेबै। जे \nउपरका हावकि कहत से करबै।  \nअवियन्द्ता: चाहे ओ नीक हुअए बा खराप।  \nअवियन्द्ताक वित्र: ऊपरिे बैसल छै तँ कोनो गुण छै तेँ नै बैसल \nछै। आ गुणी लोक अधला गप वकए कहतै ? \nअवियन्द्ता:तखन एतऽ पवढ़ कऽ , ज्ञान अवजचत कऽ कऽ की फाएदा? \nअवियन्द्ताक वित्र:छोि िाइ।  \nअवियन्द्ता:जीत आ हावरिे बड्ड कि अन्द्तर होइ छै। जीत आ हावरक \nपवरिाषािे सेहो बड्ड अन्द्तर छै। जे काज हि गलत बुझै वछऐ , जे  18 || विदेह सदेह:१४ \nिागच हि गलत बुझै वछऐ ओइ काजकेँ हि कोना करब , ओइ िागचपर \nहि कोना बढ़ब। \nअवियन्द्ताक वित्र: िाइ, जेना जीत आ हावरक पवरिाषा अलग होइ \nछै तवहना तँ सही आ गलत काज , सही आ गलत  िागचक सेहो \nअलग -अलग पवरिाषा होइत हेतै।  \nअवियन्द्ता: होइत हेतै ककरो लेल , सही तँ सही रहतै आ गलत \nगलते रहतै।  \nअवियन्द्ताक वित्र: देख िाइ। हि तँ सुवखतगर पवरिारसँ छी , िुदा \nतूँ तँ साधारण पवरिारसँ छेँ। हि तँ  किाइ -धिाइ नै करब , गलत -\nसलत नै करब तै यो हिर पवरिारकेँ फकच नै पितै। िुदा तोरापर तँ  \nपूरा पवरिार वनिचर छै, आस लगेने छौ।  \nअवियन्द्ता: िाइ, ई स्ितंत्रता तँ सि लेल आएल छै। तोरा लागै छौ \nजे हि गरीब छी , आ वकयो तेहनो छै  जे हिरोसँ बेिी गरीब आ \nलचार अवछ। वकछु एहनो छै जे तोरासँ बेिी धनीक आ सािर्थयचिान \nछै।  \nअवियन्द्ताक वित्र: जेना.. \nअवियन्द्ता: ओ सि जे सि आदेि देतै आ तूँ आँवख िूवन कऽ तकर \nबात िानबेँ। \nअवियन्द्ताक वित्र:देखहीं। आब पुरनका जिीन्द्दारी तँ गेलै। आब जे \nनबका देि सि छै ओइिे ओही  लोक सिक चलती हेतै जे निका \nव्यिस्िािे पैवस पेतै। जे निका जिीन्द्दार चुनाििे जीत जेतै, से  विदेह सदेह:१४ || 19 \nबचतै , बा जकर बच्चा निका सरकारिे आगाँ जेतै से बचतै। तकरे \nधन बचते , तकरे  ऐश्वयच काएि रहतै।  \nअवियन्द्ता: आ आगाँ बढ़ब िाने? \nअवियन्द्ताक वित्र: िाने सत्ताक ऊपर, सत्ताक सीढ़ीक ऊपर, जतेक \nऊपर जे चढ़तै से ततेक पैघ सत्ताबला हेतै।  तोरा लग ई िौका \nआएल छौ आ हिरो लग आएल अवछ । िुदा दुनूिे कनी अन्द्तर सेहो \nछै। तोरा सत्ता प्राप्त करबाक छौ आ हिरा सत्ता बचेबाक अवछ। \nअवियन्द्ता:की  ओइसँ तूँ तृप्त िऽ जेिे। \nअवियन्द्ताक वित्र:से आइ कोना कवहयौ ? से तँ वजनगीक अन्द्त कालेिे \nकहल जा सकैए।  \nअवियन्द्ता:िुदा वजन्द्गीक अन्द्तकालिे जँ तोरा बुझाउ जे ई सि सत्ता \nभ्रि रहए, जे असल तृवप्त नै िेटल , तखन? \nअवियन्द्ताक वित्र: तखन तखने सोचबै ? अखन तँ सएह सोचाएल \nअवछ जे कहवलयौ।  \nअवियन्द्ता: आ तवहया जँ घुरबाक िोन हेतौ तखन कोना घुरबेँ ? \nअवियन्द्ताक वित्र: चल , पश्चाताप कऽ लेब तवहया। िुदा जँ से तोरा \nसंग हौ? तखन तूँ कोना घुरबेँ ?   \nअवियन्द्ता:सही गलत केना िऽ जेतै िाइ।  \nअवियन्द्ताक िगच: यएह वजद ने तोरा खा जाउ। आइ खुिीक िौका \nछै, आइ तूँ जीतल छेँ तेँ आइ तोरे गप सही , िुदा आइये धवर।  20 || विदेह सदेह:१४ \n(तखने दुनू लोक डंका बजबऽ लगैए। अविन्द्ता , अवियन्द्ताक वित्र \nसंग सि विद्यािी िंचसँ बहरा जाइए।) \n(बच्चा ३ जे आब पैघ िऽ गेल अवछ आ ठेला चलबैए , प्रिेि करैए।) \nठेलाबला : हिर ठेला वकयो गुरका कऽ लऽ गेल। (दुनू लोकसँ) ई \nिीि कतऽ गेलै हौ। पैघ पढ़ाइ बला  कॉलेज वछऐ , की बदलतै पवढ़ \nकऽ , देखा चाही। (दुनू लोकसँ) ठेला देखलहक हौ हिर। वकयो \nलऽ  गेल गुरका कऽ।  \n(प्रस्िान) \nपवहल लोक : (दोसर लोकसँ) रौ , ई कोन कॉलेज छै रौ।  \nदोसर लोक :सरकार बनबै छै ई कॉलेज।  \nपवहल लोक :सरकार बनबै छै? \nदोसर लोक :हँ रौ सरकार बनबै छै। \nपवहल लोक :िुदा ओ इन्द्जीवनअर तँ कहै छलै जे ओ सरकार नै \nबनत। लोके रहत।  \nदोसर लोक :िुदा ओकर संगी की कहै छलै से नै सुनलहीं।  \nपवहल लोक :सुनवलऐ , ओकरा तँ कनी बेवसये हरबिी छलै।  \nदोसर लोक :एहेन आनो स्कूल कॉलेज छै रौ , सरकार बनाबैबला।  \nपवहल लोक :ठीके  रौ।  विदेह सदेह:१४ || 21 \nदोसर लोक :हँ रौ ठीके।  \nपवहल लोक :ओतौ दू तरहक विद्यािे तँ नै हेतै रौ? \nदोसर लोक :सि ठाि दू तरहक विद्यािी रहै छै। एकटा जे सरकार \nबवन जाइ छै आ दोसर जे लोके बनल रहऽ  चाहै छै।  \nपवहल लोक :आ से सरकारोिे रहै छै की ? आ लोकिे ? \nदोसर लोक :सरकारोिे  लोक रहै छै आ लोकोिे सरकार।  \nपवहल लोक : (ओकरा वकछु नै फुराइ छै) एक्के कॉलेज , एक्के स्कूल \nआ दू तरहक विद्यािी? \nदोसर लोक : सि स्कूल आ कॉलेजिे दू तरहक िास्टर रहै छौ रौ \nबूवि। दू तरहक विचार घुरिैत रहै छै ओइ  स्कूल कॉ लेजिे। तरा -\nउपिी.. \nपवहल लोक :विद्यािी सिकेँ तँ घुरिा लावग जाइत हेतै रौ।  \nदोसर लोक :घर-पिोसी, सेहो तँ स्कूले वछऐ ने रौ बूवि। सेहो असवर \nकरतै की नै।  \nपवहल लोक:  (डंकापर एकटा चोट दैए आ फेर सोच लगैए)  असवर \nकरतै ? (फेर डंकापर एकटा चोट दैए)  असवर करबे करतै। (सोचऽ \nलगैए)  देखा चाही की  होइ छै। \n(दोसर लोक डंकापर एकटा चोट दैए। पवहल लोक दोसर  वदस \nताकऽ लगैए। फेर एकटा चोट पवहल लोक दैए , फेर दोसर लोक \nडंकापर चोट दैए। आ फेर  दुनूक िुँहपर हँसी आ बेरा-बेरी डंकापर  22 || विदेह सदेह:१४ \nचोट दैत डंकाक गवत बढ़ऽ लगैए। पदा खसैत  अवछ।) \n पल्लि तीन \n(गािक दृकय। अंगनािे  अवियन्द्ताक बतही िाए आ कवनयाँ काकी \nबैसल छवि , आ अवियन्द्ता ठाढ़ अवछ।) \nकवनयाँ काकी : (अवियन्द्तासँ) आबऽ बाउ, एतऽ बैसऽ।  \nबतही िाए : आइ अहाँ ऐ गािक पवहल इन्द्जीवनयर बवन गेलौं। वपता \nरवहतवि तँ कत्ते खुिी होइतवि।  \nकवनयाँ काकी :की  करबै कवनयाँ , िुदा अहाँक बेटा अवछ धवर बापे \nसन वजवदयाह। \nबतही िाए: से तँ अवछये।  \nकवनयाँ काकी :वकयो  कतबो िाङठ लगेलकै िुदा पढ़ाइ पूरा केबे \nकेलक।  \nबतही िाए: गाििे एकटा एि.एल.ए. िेबो कएल  तँ सेहो चण्डाल िऽ \nगेल। नै जावन कोन अरावि ठाढ़ कऽ लेलक। एकटा दसखत कऽ \nवदतए तँ एतेक कष्ट जे हिर बाबूकेँ पढ़ाइिे िेल से नै होइतए।   \nकवनयाँ काकी :खाली  िोट कालिे िोन रहै छै। तखन कतेक िीठ \nबोल िऽ जाइ छै यै।  \nबतही िाए : आ बादिे लोककेँ कहै छै , की होइ छह तोरे  िोटसँ \nजीतल छी।    विदेह सदेह:१४ || 23 \nकवनयाँ काकी : से एि.एल.ए.केँ हि सुना एवलयवन हेँ।   \nबतही िाए:कवहया  यै। \nकवनयाँ काकी : से नै बुझवलऐ। बेटाक दुरागिनिे पीअर बच्चा \nएि.एल.ए.क  अंगनािे ओलबा-दोलबा उठा दै गेलै जे कवनयाँक कानबला \nहरा गेलै। वसपवहया गेटे बन्न कऽ देलकै जे जाित कानबला नै िेटतै \nताित वकयो बाहर नै जा सकैए। िार बाढ़वन।   \nबतही िाए:देखू तँ। \nकवनयाँ काकी : आ सुनू ने। फेर कानबला कवनयाँक केििे िेटलै , \nतखन गेट खोललकै। झाँट बाढ़वन गै दरबारकेँ। िुदा टटीबाकेँ खूब \nसुनेवलऐ आ तइ लािे अपन बाउक कागचपर जे पीअर बच्चा दसखत  \nनै केलक सेहो सुना देवलऐ।   \nबतही िाए : हिरा बतवहया कहऽ जाइ  लागल  अवछ। आब बुझौ , \nबतवहयेक बेटा ने इन्द्जीवनयर िेलै।  \nअवियन्द्ता: जे िेलै से आब गुजवर गेलै। गािक लोक पवढ़ जेतै  से \nएि.एल.ए.  केँ नै ने सोहेतै। के टहल वटकोरा करतै ? लोक आगाँ \nनै बढ़ए, की ऐ लेल देि स्ितंत्र िेल छै ? \nबतही िाए: सि अपन-अपन काज जतनसँ करए , जान-जी लगा कऽ \nकरए।  \nकवनयाँ काकी : की ई गप एि.एल.ए. लऽ नै छै यै ? बतवहया कहतै , \nदेखू तँ..  24 || विदेह सदेह:१४ \nअवियन्द्ता: काकी , िाएकेँ  लोक बतवहया कहै  छै तँ कावि हिरो लोक \nबतहा कहऽ लागत। तैँ डवर कऽ की हि कतचव्यक पालन नै करी , \nबेइिान बवन जाइ?  \nकवनयाँ काकी : नै बच्चा , से तँ आब सि बुवझ गेल छै जे कतेक \nवजवदयाह छह तूँ। जान-जी लगा कऽ काज करत , से सिकेँ बुझल \nछै।  \n(नेपर्थयसँ अबाज- हावकि आएल अवछ वक ?) \n(पैघ िाए प्रिेि करैत अवछ।) \nपैघ िाए- बौआ, दलानपर लोक सि जुिल अवछ। कनी बहार वदस \nऐब। \nअवियन्द्ता- अच्छा िाइ। \n(िाए आ कवनयाँ काकीक प्रस्िान आ लोक सिक आगिन।)  \nदादा:(अवियन्द्तासँ) हावकि, आइ कहऽ तोरा की चाही ? टोल , गाि, \nइलाकािे िोर िऽ गेलै। बिका -बिका लोक िुँह तवकते रवह गेल। \nिुदा गािक , इलाकाक पवहल इन्द्जीवनयर अपन गािेक िेल। पवहने \nहावकि सि वफरंगी सि होइ छलै , ई पीअर बच्चा , एि.एल.ए. , ई \nसि छोटका जिीन्द्दार छल, बिका जिीन्द्दार सि एकरा सन-सन \nजिीन्द्दारकेँ जखन िोन जोकही पोखवरिे िवर-िवर रावत ठाढ़ कऽ दै \nछलै। ई हिर हावकिक कागचपर दसखत नै केलक ! िोट दऽ कऽ \nवजतबै जाइ गेवलऐ , जे गािक , इलाकाक कल्याण करत , िुदा केलक \nवकछु नै। आब तँ पाँच साल ओकरो पुवर जेतै , आब देखबै वछऐ।  विदेह सदेह:१४ || 25 \nपटना विधानसिािे एक्को बेर नै बाजल इलाकाक कल्याणक लेल।  \nलाला : हइ दादा, से नै कहक। एक बेर बाजल रहए  पटना विधासिािे \nओ। (व्यंग्यसँ नकल करैत बजैत) हुजूर, हिर खेत नील गाय चवर \nजाइए, से ओकरा िारै लेल , डरबै लेल बन्द्दूकक लाइसेंस देल जाए। \n(सि ठहक्का लगबैए।) \nबाउ: हौ लाला। ओहो जिाना छलै , खति िेलै। कवहयो देहसँ \nबलगर लोकक चलती छलै , फेर कुल -खानदानक चलती एलै। आब \nहािसँ काज करैबलाक सिए आएल छै। पढ़ाइ -वलखाइपर रोक लगेने  \nआब रोक लगतै हौ ? \nवबलट : हौ बाउ। ठीके कहै छह। जे हिा बहल छै हौ से वकयो \nरोवक देतै हौ।  \nबाउ: हौ वबलट। प्रयास तँ केबे ने केलकै रोकबाक। िुदा हिर \nइन्द्जीवनयर हावकि बड्ड वजद्दी छै हौ। आइ हिर िैयारी वजबैत रवहतै \nतँ देवखतहक िान। टोलकेँ िािपर उठा लैतै हौ। गदच कऽ दैतै \nहौ। िुदा बापक किी कक्का सि पूरा करतै हौ। रौ िीत , बाउ \nबच्चाक दोकानपर जो आ कवहहैं चावर अढ़ैया वचन्नी दरबज्जापर \nपठाएत, जल्दी। हिर नाि वलखबा वदहैं। \nलाला : से नै हेतऽ, हम्िर नाि वलखबा वदहैं रौ। \nदादा- नै रौ, हम्िर नाि। \nवबलट - हे, बाउ बच्चा कोनो तोरा सिक टोलक वछअ। हम्ि र नाि \nवलखबा वदहैं रौ छौिा।   26 || विदेह सदेह:१४ \nिीत- (एक हाि िोिने) एक -एक अढ़ैया चारू गोटेक नािपर वलखबा \nदेबऽ। \n(सि हँसऽ लगैए।)  \nढोलहो  देनहार: निका इन्द्जीवनयर हावकि आइसँ गािक बाहरक धारक \nपुल बनाओत , छोटका पुल। ओकरा सिकसँ जोिल जाएत। सि \nअपन-अपन खेतक िाँवट जौँ सिकपर कावट कऽ देबै तँ जे काज \nसाल िवरिे हेबाक से एक िासिे िऽ जाएत। सुनै जाउ , सुनै \nजाउ....। निका इन्द्जीवनयर हावकि आइसँ गािक बाहरक धारक पुल \nबनाओत, छोटका पुल।  \n(तखने िजदूर सि कोदावर लऽ कऽ आवब जाइए , चावरटा  कोदावर \nएक गोटेक हाििे बेिी छै , लाला , दादा, वबलट आ बाउकेँ ओ एक -\nएकटा कोदावर दऽ दै  छै। सि काल्पवनक रूपसँ िावट उखारऽ लगै \nजाइए। िीत सिकेँ देखैत इिारा दैत ढोलहो  देनहारक संग प्रस्िान \nकरैए। अवियन्द्ता जेबीसँ इन्द्ची टेप वनकालैए आ नाप-जोख करऽ  \nलगैए।)   \n  \n  \n पल्लि चावर  \n(पटनािे िुख्यिंत्रीक कायालय। िुख्यिंत्री कुसीपर बैसल छवि आ \nिुख्य अवियन्द्ता कल जोवि कऽ ठाढ़ छवि।)  \nिुख्यिंत्री- देिकेँ स्ितंत्र िेना कतेक साल िऽ गेल िुदा पटनािे गंगा  विदेह सदेह:१४ || 27 \nनदीपर एकोटा पुल नै बनल। बड्ड प्रयास केलापर ऐबेर एकरा लेल \nफण्डक व्यिस्िा िेल अवछ। अहाँ संग बैसकी ऐ लेल बजाओल गेल \nअवछ जे एकरा लेल जे टेण्डर देल जाएत तकर छार -िार िुख्य \nअवियन्द्ते पर ने रहै छै। अखबारिे विज्ञापन दऽ वदयौ िुदा.. (िुख्य \nअवियन्द्ताकेँ बजबै छवि आ कानिे वकछु फुसफुसा कऽ कहै  छवि) \n..बुवझ गेवलऐ ने। अपन िोनिावफक लोककेँ एकर ठेका िेटए। आ \nअहाँ संगे इन्द्जीवनयवरंग कॉलेजसँ कतेक रास विद्यािी बहरेला, हुनका \nसिकेँ आब नीक अनुिि िऽ  गेल  छवन्द्ह। ओइिे सँ ढङक अवियन्द्ता \nसिकेँ आनू जे अपन काज नीक जेकाँ जनैत होवि।  \nिुख्य अवियन्द्ता: हँ, से तँ करैए पित। नै तँ ऐ वठकेदार सिपर \nलगाि केना कसल हएत।  \n(िुख्य अवियन्द्ताक प्रस्िान।) \nिुख्यिंत्री: (दिचक वदस तावक) ई गंगा विज विकासक गवत बढ़ा देत। \nलोक जे विविल ि ऽ बैसल अवछ , आिाजाही करऽ लागत। लोकक \nवदिाग आिाजाहीसँ खुजतै। \n(नेपर्थयसँ तालीक गरगिाहवट) \nबड्ड िोवककलसँ स्ितंत्र िेल अवछ लोक। िुदा ऐ स्ितंत्रता लेल \nजतेक बवलदान देबऽ पिल अवछ , ओइसँ बेिी बवलदान देिए पित \nओकरा बचेबा लेल। ई धार , ई पुल , सि बवलदान िंगैत अवछ। \n(िंचक दोसर  वदस हािसँ संकेत करैत)  ई गंगा, की बुझाइए वबनु \nबवलदाने ऐपर पुल बवन सकत ? खून चाही एकरा। की दऽ सकब \nअहाँ?   28 || विदेह सदेह:१४ \n(नेपर्थयसँ- हि सि खून देब, जतेक चाही खून देब।)  \nिुख्यिंत्री- यएह सुनऽ चाहै छलौं हि। यएह देखऽ चाहै छी। हि \nअपन िविष्यक पीढ़ी लेल जतेक बवलदान देब , ततेक बेिी सु खी \nिविष्यक पीढ़ी हएत। \n(िुख्य अवियन्द्ता अबैए। िुख्यिंत्री दिचक वदससँ िुँह घुिा कऽ ओकरा \nवदस िुँह कऽ लैए।)  \nिुख्य अवियन्द्ता: गप िऽ गेल अवछ। वठकेदार किीिन दै लेल तैयार \nअवछ। \nिुख्यिंत्री: आ लोक बवलदान दै लेल।  \n(दुनूक ठहक्का।) \nिुख्य अवियन्द्ता: इन्द्जीवनयरक वलस्ट तैयार कऽ रहल छी। काज \nकरैबला लोक चाही नै तँ ई वठकेदरबा सिटा लूवट खाएत।  \nिुख्यिंत्री: किीिन गवछ कऽ कोनो खरीद लेने अवछ वठकेदरबा। \nसिारी कसने रहए पित। नै तँ लोकक बवलदान खाली चवल जाएत।  \n(दुनूक ठहक्का)    \nपल्लि पाँच  \n  \n(हैल्िेट पहीर कऽ अवियन्द्ता आ िुख्य अवियन्द्ताक प्रिेि, हेल्िेट \nपवहरने िजदूर सिक प्रस्िान।)  विदेह सदेह:१४ || 29 \nअवियन्द्ता: काजक प्रगवतसँ, काज करबाक तरीकासँ हि खुिी नै \nछी। नै तँ कोनो प्रकारक सुरक्षाक इन्द्तजाि अवछ आ ने सिानक  \nगुणित्तापर कोनो ध्यान अवछ। काज सेहो सिटा दू नम्बरक िऽ \nरहल अवछ। सुरक्षाक इन्द्तजाि रवहतए तँ एतेक िजदूर धारिे खवस \nकऽ , खधाइिे खवस कऽ ििीनपर खवस कऽ नै िवरतए। घाइल िे \nसँ कतेको केँ बचाओल जा सकै छल। फस्टच -ऐड धवरक व्यिस्िा \nनै अवछ। पवछला िास तीस टा िजदूर िवर गेल। एक सालिे तीन \nसए िजदूर िवर गेल। िात्र दस गोटेक पवरिारकेँ अनुकम्पाक अनुिंसा \nिेलै। दोसर सिक फाइल जे हि बढ़ेलौं , तकर की  िेलै।  \nिुख्य अवियन्द्ता:देखू, अहाँ हिरा संगे पढ़ै छलौं। अहाँ कावबल \nइन्द्जीवनयर छी िुदा अहाँ इन्द्जीवनयवरंग धवर अपनाकेँ सीवित वकए नै \nराखै छी? अहाँ वबना बातक अनुकम्पा आ अनुदानक िुद्दा वकए उठा \nरहल छी। अहाँ बि -बरनी फाइल बढ़ा देवलऐ , आब आगाँ की िेलै , \nवकए िेलै , ओइसँ अहाँकेँ की ितलब अवछ ?  \nअवियन्द्ता: िाने? इन्द्जीवनयवरंग िाने िजदूर जानक कोनो िोल नै। \nबोवनहारक वजनगी चवल गेलै िुदा ओकर पवरिार ? ओकर की हेतै ? \nओकर िोजन केना चलतै ? ओकर बच्चाकेँ िाए -बापक स्नेह कोना \nिेटतै ? कावि तँ दुनू बोवनहार -बोवनहावरन िर-कवनयाँ पुलक पायासँ \nनीचाँ ख वस कऽ िवर गेलै। ओकर बच्चाक िार की सरकारपर नै \nछै। आ ओ पाइ सरकारक जेबीसँ जेतै , ओइिे अहाँकेँ कोन नोकसान \nअवछ। \nिुख्य अवियन्द्ता: देखू। एतेक िृतकक संख्या जँ सोझाँ एतै तँ हिरा \nआ िुख्यिंत्रीपर आरोप लागत। गधविसान िवच जेतै। िजदूर सि  30 || विदेह सदेह:१४ \nठाि-ठािक अवछ , िुदा जँ सिाचार बहरेतै  तँ पूरा देििे आवग लावग \nजेतै। विश्विे बदनािी हेतै। खूनी िोकदिा चलतै। नै हिहीं बचब , \nनवहये िुख्यिंत्री बचता। अहाँक चलते ई सि हेतै। अही दुआरे हि \nअहाँकेँ अनने रहौं ऐ प्रोजेक्टिे? एतेक पैघ प्रोजेक्टिे दुइयो हजार \nबवल गंगा िैया नै लेविन्द्ह? िुदा ऐ प्रोजेक्टक सिावप्तक बाद जे \nसम्िान हिरा िेटत ओइिे अहूँक वहस्सा रहत। \nअवियन्द्ता: ओही वहस्सासँ डरा रहल छी हि। सम्िानक वहस्साक \nसंग ऐ बवलक बा हत्याक वहस्सा सेहो िेटत, ओकर वहस्सा नै चाहै \nछी हि। \nिुख्य अवियन्द्ता: अहाँ जे करऽ चाहै छी ओइसँ विकास रुकत।  \nअवियन्द्ता: कोन विकास। कोन िोलपर हए त ई विकास। आ कतेक \nवदनक लेल अवछ ई विकास।  \nिुख्य अवियन्द्ता: दुवनयाँिे सि ठाि अवहना विकास िेल छै।  \nअवियन्द्ता: तेँ ऐ पुलक िरोम्िवत उद्घाटन िेलासँ पवहनवहयेसँ हेबऽ \nलागल छै। तेहेन िजगूत अवछ ई  विकास।  \nिुख्य अवियन्द्ता: (कने जोरसँ) दुवनयाँिे सि ठाि अवहना विकास िेल \nछै। \nअवियन्द्ता: तेँ लोक कहऽ लागल अवछ जे अंग्रेजक पुल ठाढ़े छै आ \nस्ितंत्र िारतक पुल बनैसँ पवहनवहये टूवट रहल छै!  \nिुख्य अवियन्द्ता: (जोरसँ) दुवनयाँिे सि ठाि अवहना विकास िेल छै।   विदेह सदेह:१४ || 31 \nअवियन्द्ता: तखन तँ लोक बाजऽ लागत जे अंग्रेजेक  राज नीक रहै। \nिुख्य अवियन्द्ता: बाजऽ वदयौ।  \nअवियन्द्ता: लोक कहत जे सिटा पाइ अवियन्द्ता खा गेलै।  \nिुख्य अवियन्द्ता: बाजऽ वदयौ। अवियन्द्ता की अपन जेबीिे राखत, \nएतै खचा करत। बरखा िारतेिे हेतै  इंग्लैण्डिे नै। \nअवियन्द्ता: इन्द्जीवनयवरंगक अलाबे अिचिास्त्रक सेहो अहाँ अध्ययन \nकेने छी । पोिटी एण्ड अनविवटि रूल ऑफ इवण्ड या- दादािाइ \nनौरोजी। ड्रेन ऑफ िेल्िक वसद्धान्द्त। दादािाइ सोचनवहयो नै हेता \nजे स्ितंत्र िारतक अवियन्द्ता लेल ओ ई वसद्धान्द्त देने छवि। \nिुख्य अवियन्द्ता: िाने अहाँक अलाबे सि गलत छै ? \nअवियन्द्ता: नै, हिरा तँ लगैए जे हिरा अलाबे सि  सही छै। िुदा \nतखन छोट-छोट चीजकेँ पैघ वकए  बना रहल छी ?  \nिुख्य अवियन्द्ता: अहाँ जकरा छोट गप कहै छी , बुझै छी, से छोट \nनै छै। \nअवियन्द्ता: अहाँक हाििे िवक्त अवछ। िुख्यिंत्री धवर अहाँक िुट्ठीिे \nछवि। बदली कऽ वदअ हिर।  \nिुख्य अवियन्द्ता: बदली नै कऽ सकै छी। लोक अहाँक संग अवछ। \nिजदूर अहाँक संग अवछ। चुनाि आबैबला छै।  िुख्यिंत्रीक आदेि \nछवन्द्ह, अहाँक बदली हि नै कऽ सकै छी।  \nअवियन्द्ता: तखन?  32 || विदेह सदेह:१४ \nिुख्य अवियन्द्ता: अहाँक कोनो गप हि नै िावन सकै छी।  \nअवियन्द्ता: तखन? \nिुख्य अवियन्द्ता: तखन देखै छी, बुझब तँ अहाँ नवहये। \n \nपल्लि छह \n(िुख्यिंत्री आ िुख्य अवियन्द्ता बैसल छवि) \nिुख्य िंत्री: काजकेँ वडस्टबच कऽ रहल अवछ। प्रगवतक विरोधी अवछ। \nएहेन लोक सिकेँ की कहू।  \nिुख्य अवियन्द्ता: बदली कऽ वदयौ। चुनाििे देरी छै। लोक वबसवर \nजाएत। \nिुख्यिंत्री: लोक तँ वबसवर जाएत िुदा विपक्षी पाटी गप खोधत। \nएकरा तँ िोन होइए गोली िरबा वदऐ।  \nिुख्य अवियन्द्ता: एहेन गलती जुवन करब। िगत वसंह बवन जाएत। \nिुख्यिंत्री: कोना िगत वसंह बवन जाएत ? आब अंग्रेजक िासन िोिबे \nछै। प्रगवत विरोधी अवछ ई इन्द्जीवनयर। आतंकिादी बना देबै। \nिुख्य अवियन्द्ता: आतंकिादी नै बना सकै वछऐ। सरकारी किचचारी \nछी, इन्द्जीवनयर छी। पवललक िोिबे छी जे आतंकिादी बना देबै।   \nिुख्यिंत्री: करप्िन चाजचिे फँसा वदयौ। छापा िरबा वदयौ।   विदेह सदेह:१४ || 33 \nिुख्य अवियन्द्ता: दू नम्बर पाइ लैते नै अवछ, छापािे खाट टा घरिे \nिेटत।  \nिुख्यिंत्री: कोनो तँ किी हेतै। से ताकू।   \nिुख्य अवियन्द्ता: वजवदयाह अवछ, यएह किी छै।  \nिुख्यिंत्री: तखन िरबाइए दै वछऐ। कोनो किी नै छै तँ जीवब कऽ \nकी करत ?  \nिुख्य अवियन्द्ता: एहेन गलती जुवन करब। िहात्िा गाँधी बवन जाएत। \nजीजस क्राइस्ट बवन जाएत।  \nिुख्यिंत्री: किी ताकू। अहाँ संगे तँ ओ िुरूसँ पढ़ल अवछ। ओकरा \nनै िारऽ चाहै छी तँ ओकरािे किी  ताकू। आ किी नै तावक सकै \nछी िावर नै सकै छी तखन की करू। आत्िहत्या करबा वदयौ ? \nिुख्य अवियन्द्ता: आत्िहत्या करैबला जीब नै अवछ ओ। वजवदयाह \nअवछ। \nिुख्यिंत्री: तँ ओकरा िरबा कऽ आत्िहत्या केलक से हल्ला कऽ \nवदयौ। \nिुख्य अवियन्द्ता: ई गप वकयो  वकयो नै िानत। सि यएह कहत जे  \nहत्या िेलै। \nिुख्यिंत्री: तखन? \nिुख्य अवियन्द्ता: ओकरा िरऽ पितै। ओकर हत्या हेतै।  34 || विदेह सदेह:१४ \nिुख्यिंत्री: आ से नै हत्या लगबाक चाही आ नवहये आत्िहत्या, तखन \nतँ ओकर बुढारी तक रुकऽ पित।  \nिुख्य अवियन्द्ता: (क्रूर हँसी हँसैत) नवहये ओ हत्या हत्या लगतै आ \nनवहये आत्िहत्या। ओ दुघचटना लगतै। दुघचटना … ऐ स्ितंत्र देििे \nपवललककेँ आतंकिादी बना कऽ िारल जेतै आ  ऐ तरहक लोककेँ \nदुघचटनािे। \nिुख्यिंत्री: (क्रूर हँसी हँसैत) धऽ वदयौ तखन रोलरक वनच्चाँिे। िुदा \nई सिुच्चा घटना  एकदि दुघचटना लगबाक चाही , लोक जँ बुवझ गेल \nजे िारल गेल छै तँ ठीके अनेरे ओ हीरो बवन जाएत।  \nिुख्य अवियन्द्ता: बहुत दुख हएत हिरा ओकर िृत्युसँ। हिरे संग \nपढ़ै छल। बड्ड कावबल इन्द्जीवनयर छल। \n(पदा) \n  \n पल्लि सात  \n(लाि राखल छै , दूटा बच्चा  आ इन्द्जीवनयरक विधिा वहचुवक रहल \nअवछ।) \nबतही िाए: छोवि गेल...हौ देब। बतहीक बेटा बतहा। (लाि उघावि \nकऽ देखैत बेहोि िऽ खवस पिैए।)  \nबाउ-िैयारी गेल। पहलिान कक्काक रहैत िावतज वपचिा िेल पिल \nअवछ। हौ िैयारी, की जिाब देबऽ तोरा  हौ।  विदेह सदेह:१४ || 35 \nदादा- कहै जाइ छै जे दुघचटना वछऐ। दुघचटनािे एना कऽ वपचिा होइ \nछै। रोलर तँ ओनावहयो  अवस्िरसँ चलै छै।   \nलाला -आइ धवर सुनने छलहक रोलरसँ वपचा कऽ वकयो िरल होइ , \nरोलरसँ दुघचटना होइ छै हौ। \nवबलट -ककरा  बले छाती फुलेबै हौ , ककरा कहबै संघषच करै लेल। \nके करतै िेहनवत हौ , के करतै कानूनक  पालन।  \nिीत-के सत्य बजतै हौ, िुदा नै बजबै तँ हावकि की कहत हौ वबलट \nकाका। नै संघषच करबै  तँ हावकि की कहतै हौ। नै िेहनवत करबै \nतँ, नै कानूनक पालन करबै तँ , तँ कोना फुलेबै  हावकिपर छाती हौ।  \nपैघ िाए: केहेन चण्डाल िऽ गेल। पैघ िाए वजवबते छै , आ छोटका \nछोवि गेल। बतहा.. चाटी उठबैले चन्ना गाछी चवल जाइ छल।हौ , ई \nपृर्थिी वछऐ, एतऽ बाहरक िवक्त नै आबै छै। एतुक्के लोकक हाििे \nछै नीक आ अधला। बेसी अधले छै तँ अधले नै बनल िेलऽ ? \nपृर्थिी, अकास ओवहना ठाढ़ छै। ई अन्द्याय देवखयो कऽ िूकम्प नै \nएलै , अन्द्हर वबहावि नै एलै। दुवनयाँ अवहना चलैत रहतै। (जेना \nअन्द्हर-वबहावि आएल छै , सि हािपर िुँह लऽ लैत अवछ।)  \n  \n(बच्चा ३ जे आब िजदूर बवन गेल अवछ धरफिा कऽ प्रिेि करैत \nअवछ। आँवख कारी आ नोराएल आ  कपिा लत्ता फाटल छै।)  \n  \nिजदूर: नोकरी लेल गेलौं। ठेला चलबैत िावक गेलौं। नोकरी लेल  36 || विदेह सदेह:१४ \nठवक -फुवसया कऽ लै जाइ गेल।  िदोही। (िदोही नाि अवबते कूही \nिऽ जाइए, िरििाइत कानैत स्िरिे बजैए) काज रुवकते  लोहाक \nछिसँ िारै छल। एक टाइि खेनाइ। आँवखिे वनन्न आएल आवक \nिापि। स्ितंत्र देि। स्ितंत्र स्कूल। स्ितंत्र कॉलेज। (पैघ िाएसँ) \nकी िेलै हौ। िवर गेलै।   \nपैघ िाए: िावर देलकै।  \nिजदूर: िावर देलकै बा िवर गेलै , जान तँ वनकवलये गेलै ने  हौ। \nवकए िारलकै ? \nपैघ िाए: गंगा पुल , बवल लेलकै ई गंगा पुल।  \nिजदूर: ढोलहो पीटै छलै , िजदूर चाही , िजदूर चाही। गंगा  पुलक \nिजदूरे बवन जइतौं , अनेरे िदोही गेलौं , से िोनिे हुअए िुदा आब \nतँ। \nपैघ िाए: िने चवल गेलऽ िदोही , नै तँ िजदूर सिक  ढेर बवल चढ़ल \nछै। िवर जइतह। आ तकर विरोध ई इन्द्जीवनयर कवरतै आ ओहो \nवपचिा िऽ जइतै।  \nिजदूर: िुदा िदोही सँ जे हिरा सिकेँ छोिेलक ? \nपैघ िाए: ओहो वपचिा िऽ गेल हेतै।  \nिजदूर: वपचिा िऽ गेल हेतै। जाए दैह, जाए दैह िदोही। जौं नै \nवपचिा िेल हेतै तँ बचेबै ओकरा।  \n(िजदूरक प्रस्िान। फेर आगिन।)  विदेह सदेह:१४ || 37 \nिजदूर: कनी पुल देवखवतऐ। कनी पटना देवखवतऐ। जाए दैह , जाए \nदैह िदोही। जौं नै वपचिा िेल हेतै  तँ बचेबै ओकरा।  \n(पदा) \nपल्लि आठ \n(एक्के पोिीक ढेर रास प्रवत लोकापचण लेल राखल अवछ। वकताब \nिुख्य अवियन्द्ता द्वारा वलखल छै आ िुख्य िंत्री एकरा वरलीज कऽ \nरहल छवि।  कोनिे डंका राखल अवछ आ दुनू लोक  ठाढ़ छवि।) \n  \nिुख्यिंत्री: हिरा खुिी अवछ। (विश्राि) हिरा खुिी अवछ जे बत्तीस \nसालक सरकारी सेिाक उपरान्द्त “गंगा विज ”, ई पोिी िुख्य \nअवियन्द्ता िात्र वलवख सकै छवि। किर नीक, पन्ना नीक, छपाइ \nनीक। एक -एक पाँती वनष्पक्ष। कोनो इवतहासकार ऐपर आँवख िुवन \nकऽ विश्वास कऽ सकै छवि। वलवखति् , वलवखतकेँ कावट सकत ? \nगंगा विजक जे िूल िािना छलै , िाने लोककेँ लोकसँ जोिनाइ , \nओकरा िुख्य अवियन्द्ता पूरा केलवन्द्ह। आब नै हिहीं िंत्री छी, आ \nईहो वरटायर िऽ गेल छवि। िुदा गंगा विज ठाढ़ अवछ , िुदा गंगािे \nआब पावनये कि िऽ गेल अवछ। ठीक छै , ई विज वहल रहल छै , \nजजचर िऽ गेल छै। िुदा आइबला तकनीक तखन कहाँ रहै। नबका \nिुख्यिंत्री अही गंगाविजक बगलिे दोसर गंगा विज बनेबाक घोषणा \nकऽ देलवन अवछ। दुवनयाँिे कोन चीज अजर -अिर छै।  \nऐ पोिी “गंगा विज”क लेखककेँ हि नीकसँ , व्यवक्तगत रूपेँ वचन्द्है \nवछयवन्द्ह। हिरे िुख्यिंवत्रत्ि कालिे ई िुख्य अवियन्द्ता रहवि। अपन  38 || विदेह सदेह:१४ \nईिानदारी लेल जानल जाइत रहवि।  \n(िुख्य अवियन्द्ता हाि जोवि िुस्की दै छवि।) \nवहनके वनदेिनिे ई पुला बनलै। ठीक छै , ठाक छै। (विश्राि) ठीक \nछै जे ई पुला वकछु वदनिे टूवट जेतै आ बगलेिे नि पुल ठाढ़ िऽ \nजेतै। िुदा ओइ टुटल पुलकेँ ई पोिी “गंगा विज” इवतहासिे अिर \nकऽ देतै। ऐ पोिीिे हिरो चचा िुख्य अवियन्द्ता केने छवि (िुस्की \nदैत) वकछु बेविये बिाइ कऽ देने छवि। िुदा हि तँ जनसेिक छी , \nजनताक सेिा लेल हि जे वकछु केलौं तकर िणचनक कोनो खगता \nनै छल , ओ तँ हिर कतचव्य छल। (विश्राि) \nफेरसँ िुख्य अवियन्द्ताकेँ अपन किचठ जीिन, ईिानदार चवरत्र लेल \nएकबेर बधाइ दै वछयवन्द्ह। \nिुख्य अवियन्द्ता: िुख्यिंत्री जी हिर िेन्द्टर रहवि। वहनका लेल हिरा \nहृदैसँ श्रद्धा अवछ। ऐ पोिीिे वकछु वकछु गोटे द्वारा कएल वकछु \nअिोिनीय घटनाकेँ छोवि देल गेल अवछ। इवतहास घृणा पसारबाक \nिाध्यि ने बवन जाए तैँ। प्रकृवतिे बदलाि एलै , धार सुखा गेल छै , \nई सि आ आर वकछु चीज , जे तकनीकी िुद्दा छै, ऐ पुलपर असवर \nकेलकै। निका पुल जाधवर बनतै , ताधवर पुरनका पुल चवलते रहतै। \nआ ई पोिी पुरनका पुलकेँ अिर कऽ देतै। ओकर पायासँ लऽ कऽ \nअवन्द्ति पुल धवरक फोटो ललैक एण्ड ह्वाइट आ रंगीनिे ऐ पोिीिे \nछै। (विश्राि) \nईिानदारी तँ हेबाके चाही। (िुस्की दैत) िुख्यिंत्रीजी हिरा अनेरे \nलवज्जत कऽ रहल छवि। जँ ईिानदारी रहै तैँ ने ई पुल एतबो वदन \nवटकलै। ऐ पोिीिे तीसे गोटेक नाि पवरविष्टिे देलावछ जे ऐ पुल  विदेह सदेह:१४ || 39 \nवनिाणिे अपन बवल देलवन्द्ह। हुनके लोकवनक स्िृवतिे ई पोिी सिवपचत \nअवछ। \n  \nएकटा  लोक : (डंकापर चोट दैत) आ … \n(िजदूर धरफिा कऽ प्रिेि करैए।) \nिजदूर: कतेकोकेँ िावर देल गेलै , तकर वििरण कतऽ िेटत।  \nिुख्य िंत्री: (िुस्की दैत) धन्द्यिाद, धन्द्यिाद, धन्द्यिाद। \nदोसर लोक : (डंकापर चोट दैत) िनुक्खक बवल देवनहार लोकक बवल \nगंगा िैया िांवग रहल छवि , तेँ ने सुखाएल जा रहल छवि।  \nिुख्य अवियन्द्ता: (िुस्की दैत) धन्द्यिाद, धन्द्यिाद, धन्द्यिाद। \n(ढोलहो  देनहारक प्रिेि) \nढोलहो  देनहार: सुनू-सुनू, सुनै जाउ। गंगा विजपर िजदूरक जरूरी \nछै। एक वदसका रस्ता बन्न कऽ कए दोसर वदसका वरपेयर चवल \nरहल छै।  \nिजदूर: (डंकापर चोट दैत)  हौ, जवहयासँ ऐ पुलक उद्घाटन िेल छै \nतवहयेसँ वरपेयरक ठक -ठुक िुरू िऽ गेल छै।     \nढोलहो  देनहार: सुनै जाउ, सुनै जाउ। \n(िजदूर सि ठक -ठुक कऽ रहल अवछ , कोनो आँकि पािर स्टेजक \nपाछाँ अन्द्हारिे फेकैत अवछ। कोनो िजदूर जय गंगे बावज उठैत  40 || विदेह सदेह:१४ \nअवछ।) \nदोसर लोक : (डंकापर चोट दैत) आ … \nिजदूर: वकयो िदोहीसँ िजदूरकेँ आजाद कऽ जाइ छै। वकयो गंगा \nपुलक सोझाँ वपचिा िऽ जाइ छै। यएह  सि असल जुल्िी छै। \n(हाक्रोि करैत) यएह सि असल जुल्िी छै हौ, असल जुल्िी। अरे \nओइ इन्द्जीवनयर सन लोक आवब कऽ आिा वदया जाइ छै। नै तँ \nकवहया ने पवरितचन आवब जइतै।  लोक पवरितचन आवन दैतै हौ। \n(हाक्रोि करैत) असल जुल्िी छै  इन्द्जीवनयर सन लोक आवब कऽ \nआिा वदया जाइ छै। \nिुख्य अवियन्द्ता: (िुस्की दैत) धन्द्यिाद, धन्द्यिाद, धन्द्यिाद। \nिुख्य िंत्री: (िुस्की दैत) धन्द्यिाद, धन्द्यिाद, धन्द्यिाद। \n(पटाक्षेप।) \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१४ || 41 \nगजेन्द्र ठाकुर  \nिैविली :२०१२  \nिोबाइलपर जखन  हि िैविलीिे बात करै  छी तँ हिर सहकिी गौरी \nिोला कहै  छवि- “बड्ड िीठ िाषा अवछ।” गायत्री व्यंकट कहै \nछवि- “अहाँक  िाषा िैविली अवछ आ  हि सि अपन बेटीक  नाि \nिैविली राखै  छी।” \nऐ विठासक वितुरका  खटास हि हुनका बुझा नै पबै वछयवन्द्ह। \n२०१२ आ िैविली िाषा आ  सावहत्य: \n२०१२ विविन्न कारणसँ िैविली िाषा आ सावहत्यक इवतहासिे िोन \nराखल  जाएत। ऐ िषचक िुरुिे चनौरागंज  (झंझारपुर) िे बेचन ठाकुर \nजीक नेतृत्ििे जावतिादी रंगिंचक विरुद्ध सिानान्द्तर िैविली रंगिंचक \n“पवहल विदेह िैविली नाट्य उत्सि ” २०१२ क प्रारम्ििे सम्पन्न \nिेल। बेचन ठाकुर विगत २५-३० िषचसँ िैविली नाटक क वनदेिक \nरहल  छवि, दजचन िवर नाटक ओ  वलखने छवि , जे अनेकानेक बेर \nिंवचत आ  प्रिंवसत िेल अवछ। ऐ बेरुका  नाट्य उत्सिक िीि रहए \n“िरतक नाट्य िास्त्रक पवरप्रेक्ष्यिे िैविली नाटक आ रंगिंच ”। दू \nवदनक ऐ वदन-रावतक  िहोत्सििे जगदीि प्रसाद िण्डलक नाटक \n“िीरांगना”, बेचन ठाकुरक नाटक  “विश्वासघात” आ गजेन्द्र ठाकुरक \nनाटक “उल्कािुख” िंवचत िेल। एकर  अलाबे  नारी सिवक्तकरण/ \nलोकगािा आधावरत एकाङ्कीक प्रदिचन सेहो िेल।  \n  42 || विदेह सदेह:१४ \nविद्यापवत: \nविद्यापवत िैविलीक िहाकवि छवि। परम्पराक अनुसार ओ एकटा \nहाजाि ठाकुर  पवरिारक छवि। ज्योवतरीश्वर ठाकुर हुनकर वििरण \n“िणच रत्नाकर” िे केने छवि आ  श्रीधर दास हुनकर पदािलीक \nउल्लेख उदाहरण सवहत “सदुवक्त कणािृत ” िे केने छवि। श्रीधर \nदास आ  ज्योवतरीश्वरक परिती संस्कृत आ अिहट्ठक लेखक \nविद्यापवतक उल्लेख िैविल िाह्मणक पंजीिे िेल अवछ। परन्द्तु वकछु \nिाह्मणिादी संस्िा सि द्वारा ज्योवतरीश्वरपूिच विद्यापवत केँ िाह्मण बना \nदेबाक आ हुनका  “पाग” पवहरा “यज्ञोपिीत संस्कार” करबाक  प्रयास \nिैविलीक  यज्ञोपिीत संस्कार करबाक षडयंत्रक रूपिे देखल जा \nरहल अवछ। सावहवत्यक जगतिे सम्पूणच साल ऐपर चचा होइत  रहल \nआ ई िाविला सालक अन्द्तिे िेल “इवण्डया हैबीटेट सेन्द्टर िारतीय \nिाषा िहोत्सि” िे सेहो उठल। विद्यापवत पिचक िाध्यिसँ िैविल \nिाह्मणक एकटा कट्टरिादी ग्रुप जावतिादी रंगिंचक साि विवल कऽ \nिैविली पर कलजाक कोविििे लागल रहल आ सािान्द्य लोक ऐसँ \nदूर िऽ रहल छवि।  \nटैगोर वलटरेचर अिाडच:  \nिैविलीक लेल पवहल टैगोर वलटरेचर अिाडच श्री जगदीि प्रसाद \nिण्डलकेँ “गािक वजनगी” लघुकिा संग्रह पर देल गेल। परन्द्तु एकर \nचचा दरिंगा सवहत विविलांचलक कोनो  वहन्द्दी अखबार नै केलक, \nआकाििाणी दरिंगा सेहो  पूणच चुप्पी साधने रहल आ अपन जावतिादी \nचवरत्र लोक सिक सोझाँ राखलक।  \nगूगल विदेह बुक्स:  विदेह सदेह:१४ || 43 \nविदेह द्वारा गूगलक सहयोगसँ ४०० सँ बेिी िैविली वकताब  गूगल \nबुक्स पर १००% िाउज आ डाउनलोडक सुविधाक संग  ऑनलाइन \nकएल गेल। अंग्रेजी-िैविली िलदकोषकेँ  कॉिन वक्रएवटि िेयर अलाइक \nलाइसेन्द्सक अन्द्तगचत वरलीज कएल गेल। \nसावहत्य अकादेिीिे िैविली सिन्द्ियकक िनोनयन आ  सावहत्य \nअकादे िीक पुरस्कारक राजनीवत:  \nसावहत्य अकादेिीिे िैविली सिन्द्ियकक चयनक लेल  ६ टा जावतिादी \nसंगठनकेँ सावहत्य अकादेिी िान्द्यता देने अवछ। ई संगठन सि \nिैविलीक ८ ि सिन्द्ियकक िनोनयन केलक अवछ। ई संयोग अवछ \nबा दुयोग वक आइ धवर  एकर सि  सिन्द्ियक िैविल िाह्मण िेल \nछवि, ऐ बेर सेहो ई क्रि जारी रहल। युिा पुरस्कार देबािे सि \nवनअि खति करैत  रेफरी द्वारा नाि देल सि पुस्तकपर विचार \nकरबासँ  िना कऽ देलवन आ एक साधारण पुस्तककेँ ई  पुरस्कार \nदेलवन ज कर लेखक िूलतुः वहन्द्दीिे वलखै छवि। \nपागक राजनीवत:  \nिाह्मणिादी पागक राजनीवतकेँ तखन बड्ड पैघ धक्का लागल  जखन \nखरौआिे िहाकवि लालदास जयन्द्तीक अिसरपर पवहल बेर आयोजक \nलोकवन ई  िानलवन जे ई  जावत वििेषक पवरधान विविला िैविलीक \nिंचपर प्रयोग नै कएल जएबाक चाही आ ओ सएह केलवन। एकरा  \nसिानान्द्तर विचारधाराक बि पैघ विजयक रूपिे देखल जा रहल \nअवछ। \nप्रािविक आ िध्य विद्यालयिे विक्षाक िाध्यि िैविली िाध्यिसँ:  44 || विदेह सदेह:१४ \nसुप्रीि कोटचक वनणचयक बादो अखनो विविलािे विक्षाक िाध्यि िैविली \nनै अवछ। ऐ सम्बन्द्धिे एकटा बैठक वनिचलीिे िेल जइिे जगदीि \nप्रसाद िण्डल, राि विलास साहु, राजदेि िण्डल, िीरेन्द्र यादि आवदक \nउपवस्िवतिे राहुल कुिार जीक संयोजकत्ििे विदेह विचार गोष्ठी  \nसम्पन्न िेल आ हस्ताक्षर अवियान िेल। परन्द्तु ई वचन्द्ता सेहो प्रकट \nकएल गेल जे िैविली सावहत्यक ितचिान जावतिादी आ  प्रवतवक्रयािादी \nवसलेबसकेँ बदलल जाए , आततायी जावतिादी जिीन्द्दारक जीिनी कोन \nगुलाि िानवसकताक अन्द्तगचत वसलेबसिे राखल गेल  अवछ? कोसी \nपुलक उद्घाटनक अिसर पर िुख्यिंत्री नीतीि कुिारकेँ ऐ सम्बन्द्धिे \nस्िार पत्र देल गेल।  \nएकर अलाबे  विदेह गोष्ठी (पवरचचा/ प्रैवक्टकल लैबोरेटरी प्रदिचन) \nसावहत्यक विविन्न आयािपर सम्पन्न िेल। \nनेपाल िे िैविली:  \nडेनिाकच एम्बैसीक सहयोगसँ  \"बुवधयार छौिा आ राक्षस\" (रिेि रञ्जन \nवलवखत नाटक) कई दजचन स्िानपर िंवचत िेल। विद्यापवत पुरस्कारक \nघोषणा िेल , दू लाखक पुरस्कार राििरोस कापवि भ्रिरकेँ िेटलवन। \nरंगिञ्च आयोजनािे जनकपुरिे िैविली नाटक तिा सांस्कृवतक \nकायचक्रि सम्पन्न िेल। सांस्कृवतक कायचक्रििे गीत एिं नृृृत्य प्रस्तुत \nिेल।  \nजानकी नििी पर जनकपुरिे बि विस्फोट िेल, झगिू िण्डल सवहत \nकई संस्कृवतकिीक हत्या िेलवन। परिेश्वर कापवि घाइल िेला।  \nस्िस्र्थय िवहला स्िस्र्थय पवरिार- स्िस्र्थय सिाज िूल नाराक संग  विदेह सदेह:१४ || 45 \nयदुकोहा आ  िाची वझटकवहयािे सिक नाटक प्रदिचन िेल। पवरिार \nवनयोजनपर आधावरत जंगलिे िंगल नािक िैविली िाषाक सिक \nनाटक वपवसआइ नेपालक सहयोगसँ प्रवतविम्ब रंगिञ्च जनकपुर प्रदविचत \nकेलक।  \nयुिा नाट्यकला पवरषद परिाहा देउरी द्वारा वबक्रिी िम्ित २०६९ क \nपूिच सन्द्ध्यािे अन्द्तररावष्रय िैविली नाटक िहोत्सि आयोवजत िेल, \nउदघाटन गणतन्द्त्र नेपालक पवहल राष्रपवत डा.राििरण यादि केलवन। \nिहोत्सििे नेपाल आ िारतक आठ नाट्य सिूह िाग लेलक।  \nनवचकेता क \"एक छल राजा\"क िंचन सरस्िती पूजनोत्सि तिा \nिसन्द्त पंचिी िेला २०६८ क अिसर पर वतलाठी िे िेल।  \nहि जखन बच्चा रही तँ  गाििे “देिी कौआ ” आ “कार कौआ ” दुनू \nदेखाइ पिैत  छल , “कार कौआ ” चकिक आ  ककचि , “देिी कौआ ” \nहल्लुक  रंगक आ  िधुर आिाजबला। लोक ककरो  ककचि बोलीकेँ  \nसुवन बजै छला - “केना कार कौआ सन बजै छेँ। ” एम्हर वकछु \nबखचसँ “देिी कौआ ” विलुप्त िऽ गेल अवछ , लोक  सिकेँ एकर  दुख \nछै। चारू वदस  कार कौआक साम्राज्य व्याप्त अवछ। \nकी िैविली िात्र िैविली िाह्मणक िाषा छी?  \nयवद सावहत्य अकादेिी आ जावतिादी संस्िा सिक िि चवलतै  तँ \nउत्तर हँ रवहतै। परन्द्तु सिानान्द्तर विचारधारा आ सिानान्द्तर रंगिंच \nऐ धारणाकेँ ध्िस्त कऽ देलक। ऐ  वलंक \nhttp://www.videha.co.in/new_page_15.htm पर विदेह \nिैविली विहवन किा ,  विदेह िैविली लघुकिा , विदेह िैविली पद्य,  46 || विदेह सदेह:१४ \nविदेह िैविली नाट्य उत्सि, विदेह िैविली वििु उत्सि, विदेह िैविली \nप्रबन्द्ध-वनबन्द्ध-सिालोचना ऑनलाइन उपललध अवछ। विनीत उत्पलक \nआर.टी.आइ. क जे उत्तर सावहत्य अकादेिी देलक अवछ ओ सावहत्य \nजगतकेँ  लवज्जत करैत अवछ। सिन्द्ियक आ ओकर एडिाइजरी \nबोडचक सदस्य सि जइ तरहेँ सिटा  असाइनिेन्द्ट स्ियं आ सर-\nसम्बन्द्धीकेँ दऽ देलवन ओ ऐ संस्िा सिक िाह्मणिादी प्रिृवत्तकेँ सोझाँ \nअनैत अवछ। \nराजदेि िंडल , रािविलास साहु , उिेि पासिान, रािदेि प्रसाद िण्डल \nझारूदार, जगदीि प्रसाद िंडल , उिेि िंडल , सुिाष चन्द्र यादि, \nप्रेििंकर वसंह, डॉ. उदय नारायण वसं ह \"नवचकेता\" , िेघन प्रसाद \nआवद लेखक वनुःस्िािच िािसँ िैविलीकेँ  प्राणिायु दऽ रहल छवि।  \nविदेह: लोगो:: विद्यापवि:उगना:विविला :िैविली  \nI.  \nिहािारतिे उल्लेख अवछ, जे इन्द्र-ध्िजा गाढ़ नील रंगक होइत छल। \nरािक ध्िजा लाल -गेरुआ रंगक छलवन्द्ह आ’ एवह पर कुलदेिता सूयचक \nवचत्र अंवकत छल। िहािारतिे अजुचनक ध्िजा पर िानरराजक वचत्र \nछल। नकुलक ध्िजा पर सरि पिुक वचत्र छल। अििचिेदक \nअनुसार सरि पिु दू िािक , दूट सुन्द्दर पंख बला, एकटा निगर \nपुछी बला आ ’ वसंहक सिान आठ नोकगर पैरक आँगुर युक्त्त होइत \nछल।अवििन्द्युक द्वजा पर सारंग पक्षी छल। दुयोधनक ध्िजा \nसपचध्िजा छल। रोणक ध्िजा पर िृगछाल आ’ किण्डल छल।कणचक \nध्िजा पर हािीक पैरक वजंजीर छल , आ’ सूयच सेहो छलाह।  \nिगिान विष्णुक ध्िजा पर गरुि अंवकत अवछ। वििक ध्िजा पर \nनंदी िृषि अंवकत अवछ।  विदेह सदेह:१४ || 47 \nदुगा िण्डपिे िस्त्र,ट्क्का,पटह,िृदंग, कांस्यताल(बाँसुरीकेँ छोवि) , िाद्य \nध्िज,किच आ ’ धनुष केर पूजन होइत अवछ। एवहिे सिचप्रिि खड्गक \nपूजा होयबाक चाही। तकरा बाद चुवरका , कट्टारक, धनुष, कुन्द्त आ’ \nकिच केर पूजा आ ’ फेर चािर ,छत्र,ध्िज,पताका ,दुन्द्दुवि,िंख, वसंहासन \nआ’ अश्व केर पूजा होइत अवछ। हिरा वहसाबे विविलाक कोनो झंडा \nवबना एवह सिक सवम्िलनक संपूणच नवह होयत। \n \n \nI. \nइन्द्रस्येि िची सिुज्जिलगुणा गौरीि गौरीपतेुः कािस्येि रवतुः \nस्ििाििधुरा सीतेि रािस्य या। विष्णोुः श्रीवरि पद्मवसंहनृपतेरेषा परा \nप्रेयसी विश्वख्यातनया वद्वजेन्द्रतनया जागवतच िूिण्डले॥9॥ \n \nउपयुचक्त पद्य विद्यापवतकृत िैिसिचस्िसारक प्रारम्िक निि कलोक \nछी। एकर अिच अवछ - उत्कृष्ट गुणिती, िधुर स्ििाििाली, िाह्मण-\nिंिजा, नीवत-कौिलिे विश्वविख्यातओ’ िहारानी विश्वासदेिी सम्प्रवत \nसंसारिे सुिोवित छवि , जे पृर्थिी-पवत पद्मवसंहकेँ तवहना वप्रय छलीह \nजवहना इन्द्रकेँ िची, वििकेँ गौरी , कािकेँ रवत , रािकेँ सीता ओ ’ \nविष्णुकेँ लक्ष्िी॥9॥ II. \nिधुबनी वजला िुख्यालयसँ दवक्षण पण्डौल रेलिे -स्टेिनक वनकट \nििानीपुर ग्राि बसल अवछ। एवह गािक वनकट छह फीट नीचाँ \nजिीनिे एकटा विि -वलंग अवछ , जे उग्रनाि िहादेिक नािसँ प्रवसद्ध \nअवछ। एहन विश्वास लोकिे छैक जे पन्द्रहि िालदीक आरंििे हुनकर \nसहचर उगना , जखन िहाकवि प्यासे अप्स्याँत छलाह, हुनका अपन \nजटासँ गंगाजल वनकावल कय वपयओने रहवि। एवह पर कविकेँ िंका  48 || विदेह सदेह:१४ \nिेलवन्द्ह, आ’ ओ’ कविसँ असली पवरचय पुछलवन्द्ह। तकर बाद एवह \nस्िान पर विि हुनका अपन असली रूपक दिचन देलवन्द्ह।  \nएवह किा पर विश्वास तखने ि ’ सकैत अवछ , जखन तकच आ ’ \nविज्ञानक संग श्रद्धाक विश्रण होय। िंकराचायचक विष्यिे कहल गेल \nजे ओ’ अपन किंडलिे धार िवर लेलवन्द्ह। िेल ई जे बावढ़िे बेचेिे \nपहाि रहलाक कारण एक वदवि बावढ़ अबैत छल  आ’ एक वदवि \nदाही। बीचक गुफाकेँ िंकर अपन विष्यक सहयोगसँ तोवि जखन \nकिण्डल लेने बहरओलाह तँ लोक देखलक जे दोसर कात पावन \nआवब रहल अवछ। सि िंकराचायचक स्तुवत कएलवन्द्ह , जे अहाँ अपन \nकम्िंडलिे धार आवन हिरा सिकेँ दाही सँ आ’ दोसर कातक लोककेँ \nबावढ़सँ िुक्त्त कराओल। अहाँ किण्डलिे पावन आ’ धार अनलहुँ। \nबादिे अिसरिादी लोकवन एकरा क्ित्कारसँ जोवि देलक। आिा \nअवछ जे अहाँ सेहो अपन लेखिे उगनाक किाक तकच आ ’ श्रद्धासँ \nवििेचना करब।  \nबीस िाचचकेँ १४ वदनुका विविला क्षेत्रक गृही पवरक्रिा, आइ कावि \nजनकपुरक , दू टा डालाक संग - १.विविला वबहारी  जी आ वकिोरीजी \nआ आर िावरते रास ढेर िवन्द्दरक/ िक्तक डाला सिक संग कुआ \nरािपुर दऽ कऽ जनकपुरिे प्रिेि करैत छवि। कतेक िक्त तँ अपन \nपिुक संगे पवरक्रिा करैत छवि। ई पवरक्रिा कचुरी िठ , धनुषासँ \nिुरू होइत अवछ आ अिािस्याक रावतिे पवहल विश्राि हनुिान नगर \nआ चतुदचिी वदन पन्द्रहि विश्राि जनकपुरिे होइत अवछ। २१ िाचचकेँ \nफागुन पवरक्रिा वदन ई यात्रा जनकपुर नगरपावलकाक पवरक्रिाक \nअंतरगृह पवरक्रिा (लगिग 8 वकलोिीटर) क संग होइत अवछ। २२ \nिाचचकेँ जनकपुर आ आसपासिे होली िनाओल जाइत अवछ।  \n  विदेह सदेह:१४ || 49 \nजनकपुर िध्य पवरक्रिाक १५ स्िल आऽ ओतुक्का िुख्य देिता १. \nहनुिाननगर- हनुिानजी २.कल्याणेश्वर- वििवलंग ३.वगवरजा-स्िान- \nिवक्त ४.िवटहानी- विष्णु िवन्द्दर ५.जालेश्वर- वििवलंग ६.िनाई- िाण्डि \nऋवष ७. श्रुि कुण्ड- ध्रुि िवन्द्दर ८.कंचन िन - कोनो िवन्द्दर नवि \nिात्र िनोरि दृकय ९.पिचत- पाँच टा पिचत १०.धनुषा- वििधनुषक \nटुकिी ११.सतोखिी - सप्तवषचक सात टा कुण्ड १२.हरुषाहा- \nवििलागंगा १३. करुणा - कोनो िवन्द्दर नवह िात्र िनोरि दृकय १४. \nवबसौल - विश्वावित्र िवन्द्दर १५.जनकपुर। अन्द्तिे फेर जनकपुरिे खति \nिऽ जाइत अवछ। िक्त सि बारहबीघा िैदान आ धिचिाला सििे \nठहरैत छवि।  \nलघु पवरक्रिा आठ वक.िी. , िध्य पवरक्रिा 40 कोसक ( 128 \nवक.िी.) आ िृहत पवरक्रिा 268 वक.िी. होइत अवछ।  \n \n१.उग्रतारा स्िान- िण्डन विश्रक कुलदेिी/ गोसाउनी िवहष िवदचनी \nिगिती , िवहष्िाती। १४ि ितालदीिे राजा विि वसंहक ज्येष्ठ रानी \nपद्मािती एतए एकटा िवन्द्दर बनबेलवन्द्ह। खण्डिला राजिंि कालिे \nसेहो एतए िवन्द्दरक रख-रखाि होइत छल आ राजा आवसन निरात्रिे \nएतए पूजा आ रहबाक लेल अबैत रहवि।  \nतारा िक्त लोकवन दुगापूजाक सियिे एतए खूब िात्रािे अबैत छवि \n! \n२.कवपलेश्वर स्िान- िधुबनीसँ पाँच वकलोिीटर पवश्चि िाधि िवन्द्दर \nआ पुरान वििवलंग , सांख्य दिचनक जनक कवपल एतए िवन्द्दरक \nस्िापना करबओलवन्द्ह। एखुनका िवन्द्दर दरिंगा िहाराज राघि वसंह \nद्वारा २५० िषच पवहने बनबाओल गेल। प्राचीन कालिे सिुर वहिालय \nधवर पसरल छल आ फेर जिीन पसरल। जखन बंगालक खािीक  50 || विदेह सदेह:१४ \nवनकट गंगासागर तीिच लग कवपल सगरक ६०००० पुत्र / सैवनककेँ \nजरा देलवन्द्ह तखन ओ कवपलेश्वर अएलाह। एखन गंगासागर सेहो \nसिुरसँ कनेक हवट कए अवछ।  \n \nजानकी नििी- िैिाख िुक्ल नििी - िानुषी। रािनििी- चैत्र िुक्ल \nनििी। विद्यापवतक िृत्यु वतवि कावतचक धिल त्रयोदिी -देवसल बयना \n। \nवििाह पंचिी - अगहन िुक्ल पंचिी। ितानन्द्द पुरवहत-राि सीताक \nवििाह। िरिापर विविला वचत्रकला आ प वरचन , गोसाउन गीत आ \nनैना जोवगन ओवहना जेना जुगल सरकारक वििाहिे िेल रहए, आइयो।  \nविविला प्राचीन कालिे िैविलक िूवि विदेहक नािसँ - जकर राजधानी \nविविला रहए - स्िापना वििी (िविष्य पुराण) द्वारा। दोसर नाि विदेह, \nविविला , तीरिुवक्त, वतरहुत , तपोिूवि , साम्ििी, सुिणचकानन, िँवतली। \nविविला िाहात्म्य (िृहद विष्णु पुराण)- िृहद पवरक्रिा- सम्पूणच विविलाक \nपवरक्रिा एक सालिे। 268 वक.िी.। कौविकीसँ िुरू िए वसघेश्वर \nस्िान, ओतएसँ वसिवरयाघाट, फेर वहिालयक फुटवहल्स, फेर कौविकी \nहोइत वसँघेश्वरस्िान। िध्य पवरक्रिा- 40 कोस ( 128 वक.िी) 5 \nवदनिे, िुदा आइ-कावि 15 वदनिे। फाल्गुन िुक्ल पक्षक पवहल \nवतविकेँ (अिािस्या) वदन िुरू होइत अवछ आ पूवणचिा वदन खति \nहोइत अवछ। फागुनक पवरक्रिा सिसँ बेिी प्रवसद्ध अवछ िुदा पवरक्रिा \nकावतक आ बैिाखिे सेहो कएल जा सकैत अवछ।  \nपावणनी- विविला ओ नगरी छी जतए ित्रुक िदचन कएल  जाइत \nअवछ। जनक- जन (विि)सँ व्युत्पवत्त। वनिी द्वारा िैजयंती (जनकपुर) \nआ वििी द्वारा विविला नगरक स्िापना।  \nिरि नकुलक झंडापर रहए , विविकल जानिर जकरा दू टा िाि ,  विदेह सदेह:१४ || 51 \nदू टा पाँवख, एकटा निगर पुच्छी, आ वसँह जकाँ 8 टा नह होइत \nअवछ। जखन िगिन विष्णु नरवसंह अितार लेलवन्द्ह तखन हुनका \nप्रसन्न करबाक लेल विि िरिक रूपिे जन्द्ि लेलवन्द्ह। विविला \nवचत्रकलाक पाँच रंग - वक्षवत, जल , पािक , गगन, सिीरक द्योतक। \nअंकुि - दू फेँरक बरछा- स्पीयर जावहसँ हािीकेँ वनयंवत्रत करैत छी, \nगणेि जीक अंकुि िूसकेँ वनयंवत्रत करैत अवछ।  \n \nयूनीकोड - 1200 साल पुरान वफगराइन आ 500 साल पुरान \nपाण्डुवलवप। संयुक्ताक्षर- कोष्ठकक संख्या जे बंगालीिे नवह अवछ िा \nवबल्कुल अलग अवछ - किगच ( 10), खिगच (4), गिगच (8), घिगच \n(4), ङ िगच (4) चिगच ( 6), ज िगच (5), झ िगच (4) ट िगच (3), \nठ िगच (2), ड िगच ( 2), ढ िगच (3), ण िगच (6), त िगच (6) , \nि िगच (3), द िगच (8), ध िगच (3), न िगच (6) प िगच (8), फ \nिगच (2), ब िगच (4), ि िगच (3), ि िगच (11) अंत-संयुक्ताक्षर य \nिगच (2), र िगच (2), ल िगच ( 4), ि िगच (4), ि िगच (9), ष िगच \n(8), स िगच (8), ह िगच (8) तीन िणचक संयुक्ताक्षर- (49) चावर \nिणचक संयुक्ताक्षर (1) वबकारी ( 1), ग्िंग ह्रस्ि-दीघच (2), अंजी एक \nटाइप अंिुिन पाण्डे द्वारा िवणचत (5) प्रकार आर।  \n \nसंस्कृि-अिह्ठक विद्यापवतक नेपाल लवखिाक संग पलायन - घुरलाक \nबाद अंवति रचना दुगा िवक्त तरंवगणी ज्योविरीश्वर पूिव विद्यापवि  झूिर, \nनचारी , िहेििाणी, जोग उवचती , बटगिनी, पवरछवन, कोबर , पराती, \nबारहिासा, िान, वतरहुत , दृकयकूट , विि, िगिती आ गंगा , विष्णु, \nिवक्त, हर-गौरीक विषयिे  गीि वलखलवन |  52 || विदेह सदेह:१४ \n \n \nअनुिाद किा \nगुणाढ्यक पैिाची िाषाक िृहत् किाक क्षेिेन्द्रक किा िंजरी िा \nसोिदेिक किासवरत्सागरक अनुिाद होएबाक किा किा कहबाक \nिैली सेहो िऽ सकैए िुदा ई अनुिादक किाक प्रारम्ि तँ कवहते \nअवछ। \nअनुिादक इविहास  बड्ड पुरान छै। कोनो प्राचीन भाषा जेना संस्कृि, \nअिेस्िा, ग्रीक आ लैविनक  कोनो कालजयी कृवि  जखन दुरूह हेबऽ \nलागल िँ ओइपर चाहे िँ भाष्य वलखबाक खगिाक अनुभि भेल आ \nकनेक आर आगाँ ओकरा दोसर भाषािे अनुिाद कऽ बुझबाक खगिाक \nअनुभि भेल। प्राचीन िौयव साम्राज्यक सम्राि अशोकक पािरपर \nकीवलि  वशलालेख सभ, कएकिा वलवप  आ भाषािे, राज्यक आदेशकेँ \nविवभन्न प्रान्ििे प्रसावरि केलक। भाष्य पवहने िूल भाषािे वलखल \nजाइि छल आ बादिे दोसर भाषािे वलखल जाए लागल। \n  \nिैविलीसँ  दोसर भाषा आ दोसर भाषासँ िैविलीिे  अनुिाद लेल \nवसद्धान्ि: िैविलीसँ  सोझे दोसर भाषािे अनुिाद अखन धवर संस्कृि, \nबांग्ला, नेपाली, वहन्दी आ अंग्रेजी धवर सीविि  अवछ। िवहना  ऐ पाँचू \nभाषाक सोझ अनुिाद िैविलीिे  होइि अवछ। ऐ पाँच भाषाक अविवरक्ि  \nिराठी, िलयालि आवद भाषासँ सेहो सोझ िैविली  अनुिाद भेल अवछ \nिुदा से नगण्य अवछ। िैविलीिे  अनुिाद आ िैविलीसँ  अन्य भाषािे  विदेह सदेह:१४ || 53 \nअनुिाद ऐ पाँचू भाषाकेँ िध्यस्ि भाषाक रूपिे लऽ कऽ होइि अवछ। \nअहू पाँच भाषािे वहन्दी, नेपाली आ अंग्रेजीक अविवरक्ि आन दू भाषाक \nिध्यस्ि भाषाक रूपिे प्रयोग सीविि  अवछ। अनुिादसँ कने वभन्न \nअवछ रूपान्िरण, जेना किाक नाट्य रूपान्िरण िा गद्यक पद्यिे \nपद्यक गद्यिे रूपान्िरण। ऐ िे िैविलीसँ  िैविलीिे  विधाक रूपान्िरण \nहोइि अवछ आ अनुिाद वसद्धान्िक ज्ञान नै रहने रूपान्िरकार अिव \nआ भािक अनिव कऽ दैि अवछ। िैविलीिे  आ िैविलीसँ  अनुिादिे \nिँ ई सिस्या आर विकि  अवछ। \nउत्ति अनुिाद लेल वकछु आिश्यक ित्तत्ति: शब्दशः अनुिाद करबा \nकाल ध्यान राखू जे कहबी आ सन्दभवक िूल भाि आवब रहल अवछ \nआवक नै। श्ब्द, िाक्य आ भाषाक गढ़वन अक्षुण्ण रहए से ध्यानिे \nराखू। िूल भाषाक शब्द सभ जँ प्राचीन अवछ िँ अनूवदि  भाषाक \nशब्द सभकेँ सेहो पुरान आ खाँिी राखू। िूल आ अनूवदि भाषाक \nव्याकरण आ शब्द भण्डारक िृहि् ज्ञान एिए आिश्यक भऽ जाइि \nअवछ। िूल भाषािे िुँह कोवचया कऽ बाजल रािनाि, उिेशक प्रवि \nसम्बोधनकेँ रािनािो, उिेशोक बदलािे रािनािहुँ, उिेशहुँ कऽ अनुिाद \nकएल जाएब उवचि  हएि िुदा सािान्य पवरवस्िवि िे से उवचि  नै \nहएि। से शब्द, भाि, प्रारूपिे सेहो आ िूल कृविक  देश-कालक \nभाषािे सेहो सिानिा चाही। अनुिादककेँ िूल आ अनूवदि कएल \nजाएबला भाषाक ज्ञान िँ हेबाके चाही संगिे दुनू भाषा क्षेत्र इविहास , \nभूगोल, लोककिा, कहबी आ ग्रम्य-िन्य आ नग्रक संस्कृविक ज्ञान \nसेहो हेबाक चाही। ई िध्यस्ि भाषासँ अनुिाद करबा काल आर बेसी \nिहत्तिपूणव भऽ जाइि अवछ। ऐ पवरवस्िवििे  “दुनू भाषा क्षेत्रक इविहास , \nभूगोल, लोककिा, कहबी आ ग्रम्य-िन्य आ नग्रक संस्कृविक ज्ञान”  54 || विदेह सदेह:१४ \nसँ िात्तपयव अनूवदि  आ िूल भाषा क्षेत्रसँ हएि िध्यस्ि भाषा क्षेत्रसँ \nनै। कखनो काल िूल भाषाक कोनो भाषासँ सम्बवन्धि ित्तत्ति िा गएर \nभावषक ित्ति (सांस्कृविक ित्तत्ति) क सही-सही उदाहरण अनूवदि  \nभाषािे नै भेिैि अवछ आ िखन अनुिादक गपकेँ निराबऽ लगैि छवि  \nिा ओइ लेल एकिा सवन्नकि शब्दािली (ओइ नै भेिल ित्तत्तिक) देिए \nलगैि छवि।  ऐ पवरवस्िवििे  सवन्नकि शब्दािली देबासँ नीक गपकेँ \nनिरा कऽ बुझाएब िा पवरवशष्ट दऽ ओकरा स्पष्ट करब हएि। ऐ सँ \nिूल भाषासँ िध्यस्ि िाषाक िाध्यिसँ कएल अनुिादिे होइबला \nसावहवत्तयक घािाकेँ न्यून कएल जा सकि। \nकिा, कवििा , नािक, उपन्यास, िहाकाव्य  (गीि-प्रबन्ध), वनबन्ध, \nस्कूल-कॉलेजक पुस्िक, संगणक विज्ञान, सिाजशास्त्र, सिाज विज्ञान \nआ प्रकृवि विज्ञानक पोिीक अनुिाद करबा काल वकछु विशेष \nिकनीकक आिश्यकिा पड़ि। वनबन्ध, स्कूल-कॉलेजक पुस्िक, \nसंगणक विज्ञान, सिाजशास्त्र, सिाज विज्ञान आ प्रकृवि विज्ञानक \nअनुिाद ऐ अिथँ सरल अवछ जे ऐ सभिे विस्िारसँ विषयक चचा \nहोइि अवछ आ सजवनात्तिक सावहत्तय {किा, कवििा , नािक, उपन्यास, \nिहाकाव्य  (गीि-प्रबन्ध)} क विपरीि भाि आ संस्कृविक गुणांक नै \nरहैि अवछ िा कि रहैि अवछ। संगे एिए पाठक सेहो कक्षा/ \nविषयकक अनुसार सजाएल रहैि छवि।  केविकल नाि, बायोलोवजकल \nआ बोिेवनकल  बाइनरी नाि आ आन सभ वसम्बल आवद जे विवश ष्ट \nअन्िराष्रीय संस्िा सभ द्वारा स्िीकृि अवछ िकर पवरििवन िा अनुिाद \nअपेवक्षि नै अवछ। सजवनात्तिक सावहत्तयिे नािक सभसँ कवठन अवछ, \nफेर कवििा  अवछ आ िखन किा, जँ अनुिादकक दृवष्टकोणसँ देखी \nिखन। नािकिे नािकक पृष्ठभूवि आ परोक्ष वनवहिािवकेँ  वचवन्हि  \nकरए पड़ि संगवह पात्र सभक िनोविज्ञान बूझए पड़ि। कवििािे   विदेह सदेह:१४ || 55 \nकवििाक  विधासँ ओकर गढ़वनसँ अनुिादकक पवरवचि  भेनाइ आिश्यक, \nजेना हाइकूक िैविलीसँ  अंग्रेजी अनुिाद करै बेरिे िैविलीक  िावणवक  \n५/७/५ क िेल जँ अंग्रेजीक अल्फाबेिसँ करेबै िँ अहाँक अनूवदि  \nहाइकू हास्यास्पद भऽ जाएि कारण अंग्रेजीिे ५/७/५ वसलेबलक हाइकू \nहोइ छै आ िैविलीिे  जेना िणव आ वसलेबलक सिानिा होइ छै से \nअंग्रेजीिे नै होइ छै। ऐ सन्दभविे ज्योवि सुनीि चौधरीक िैविलीसँ  \nअंग्रेजी अनुिाद एकिा प्रवििान प्रस्िुि करैि अवछ। कवििाक  लय, \nवबम्बपर विचार करए पड़ि संगवह कवििा  खण्डक कवििाक  िुख्य \nशरीरसँ विलान करए पड़ि। किािे किाकारक आ किाक पात्रक \nसंग किाक क्रि, बैकफ्लैशक सिय-कालक ज्ञान आ िािािरणक \nज्ञान आिश्यक भऽ जाइि अवछ। आब िहाकाव्यक  अनुिाद देखू, \nरािलोचन शरणक िैविली  रािचवरि िानस अिधीसँ िैविलीिे  अनुिाद \nअवछ िुदा दोहा, चौपाइ, सोरठा सभ शास्त्रीय रूपेँ अनूवदि भेल \nअवछ। \nसंस्कृि भाषाक अनुिादक िाध्यिसँ पाठन आंग्ल शासक लोकवन द्वारा \nप्रारम्भ भेल। ऐ विवधसँ  ने लैविनक  आ नवहये ग्रीकक अध्यापन \nकराओल गेल छल। ऐ विवधसँ  जँ अहाँ संस्कि िा कोनो भाषा \nसीखब िँ आचायव आ कोविद कऽ जाएब िुदा सम्भाषण नै कएल \nहएि। जँ कोनो भाषाकेँ अहाँ िािृभाषा रूपेँ सीखब िखने सम्भाषण \nकऽ सकब, संस्कृवि आवदक पवरचय पाठ्यक्रििे शब्दकोष; आ \nलोककिा आ इविहास / भूगोलक सिािेश कऽ कएल जा सकैि \nअवछ। \nसंगणक द्वारा अनुिाद: सजवनात्तिक िा वनबन्ध, स्कूल-कॉलेजक \nपुस्िक, संगणक विज्ञान, सिाजशास्त्र, सिाज विज्ञान आ प्रकृवि  56 || विदेह सदेह:१४ \nविज्ञानक अनुिाद संगणक द्वारा प्रायोवगक रूपिे कएल जाइि अवछ \nिुदा “कोल्ड ब्लडेड एनीिल” क अनुिाद हास्यास्पद रूपेँ “नृशंस \nजीि” कएल जाइि अवछ। िुदा संगणकक द्वारा अनुिाद वकछु क्षेत्रिे \nसफल रूपेँ भेल अवछ, जेना विकीपीवडयािे  ५०० शब्दक एकिा “बेसी \nप्रयुक्ि शब्दािली” आ २६०० शब्दक “शब्दािली”क अनुिाद केलासँ, \nगूगलक रान्सलेशन अओजार आवदिे आधारभूि शब्दक अनुिाद केलासँ \nआ आन गिेषक जेना िोवजला फायरफॉक्स आवदिे अंग्रेजीक सभ \nपावरभावषक  संगणकीय शब्दक अनुिाद केलासँ त्रुविविहीन स्ििः िैविली  \nअनुिाद भऽ जाइि अवछ। \n \nिैविलीिे  गजल  \nिैविलीिे गजल िैये नै सकैए , कहले नै जा सकैए , से गप आब \nवकयो नै बजै छवि। कारण गजल , बहर युक्य आ आजाद, दुनू \nिैविलीक पाठककेँ वहलोवर देने छै। िुदा िवक्त गजल , बाल गजल \nआवदक सन्द्दिचिे वकछु गोटेक ित छवन्द्ह जे गजल गजल वछऐ, से \nओकर वििाजन नै कएल जाए। िुदा िवक्त गजल आवक बाल गजल \nगजलक वििाजन  नै, गजलक स्पेवसअलाइजेिन छी। हाइकूक \nवनअिक पालन कवरतो जँ प्रकृवतपर नै वलखलौं तँ ओ िेल िेनयूच। \nकबीरक  उलटबासीक प्रिाि अवछ आवक ई गजलक स्ििाि अवछ जे \nएतऽ प्रेिक िहत्ि छै, िवक्त प्रेिक संगे अबै छै, आ कने उलटबासीक \nसंग जेना प्रेि अबै छै तवहना िवक्त। िुदा ई िवक्त झझा दैत अवछ। \nअवित विश्र वलखै छवि:-  विदेह सदेह:१४ || 57 \nविषकें पी नीलकण्ठी छी बनल यौ  \nहोि दैिक उिल से जीयेलौं अहाँ  \nतखने जगदीि चन्द्र ठाकुर \"अवनल वलखै छवि: - \nतों विपवत्तिे दौगल अएलें  \nहि तोरे हनुिान बुझै छी \n \nधूतच-सिागि िसचन २०१३-१७ \nिीणा ठाकुर जीक सावहत्य अकादेिी वदल्लीक िैविली पराििचदात्री \nसविवत- (धूतच-सिागि िसचन २०१३-१७) ऐिेसँ असाइनिेण्ट बला \nसावहत्यकार, वरपीटेड आ सावहत्य दुवनयाँ सँ कोनो सरोकार नै \nरखवनहार सि िाविल छवि , जेना कािदेि झा , कुलानंद झा , नरेि \nिोहन झा, रिीन्द्रनाि झा आवदक नाि िाह्मणिादी पवत्रका टा पढ़वनहार \nसेहो नै सुनने हेता।) -पूणच वलस्ट अवछ:- कािदेि झा , लवलता झा , \nअिोक कुिार झा , िंकरदेि झा , कुलानंद झा , नरेि िोहन झा , \nखुिीलाल झा , रिीन्द्रनाि झा आ गलतीसँ झा-झाएक्सप्रेसिे डा॰ विि \nप्रसाद यादि सेहो चवढ़ गेला। \n \n \n \n  58 || विदेह सदेह:१४ \n \nजगदीि प्रसाद िण् डल  \nलघुकिा -पवटयाबला  \nजेठ िास, वदनक तीन बजैत। देखैिे रावत सँ बहुत बेसी निहर वदन \nबनैत िुदा जवह ना कायाक संग िाया आ रौदक संग छाया चवल ते \nरहैत तवहना निहर वदनक संग धूपो एते बवढ़-चवढ़  जाइत जे िझोलको \nवदनसँ, श्रििवक् तक दौििे छोट बवन  जाइत। सूयचक िवक् तिाण एते \nउग्र रूप पकवि लइत जे धरवत यो ताबा जकाँ आवग उगलैपर उताहुल \nिऽ जाइत। धरती-अकास बीच लुलुआएल लू एक -ताले बाधिे नचैत। \nजेना राि-रािणक बीच िा िहािारतक सत्तरहि वद न िेल , तवहना। \nतेहने तीरसँ बेवधत सुलेिान बेहोि िेल ओइ वच िै जकाँ क याि सुनरक \nदरबज् जापर आवब दािािे साइवक ल ओंगठा ओसारक िुँइयेपर चारू \nनाल चीत खवस ते आँवख िूना गेलै। जवह ना बन्न आवख साँस चलैत \nअधििूक होइत तवह ना िेल। बेरूका चाह पीबैक अभ् या स क याि \nसुनरकेँ, तीन बजेक। बगलक घरक ओसारपर चाह बनबैत रहवि  \nतँए साइवक लक खिखिाएबसँ नै परेवख  सकलाह जे िाण लगल बाझ \nजकाँ वक यो छवि । साइवक लक बा त सािान्द् य तँए सिुर उपछबसँ \nनीक जे जइ काजिे हाि लागल अवछ  अृोकरा पूरा ली। सएह \n विदेह सदेह:१४ || 59 \nकेलवन । चाह पीबैत दरबज् जापर अवबते देखलवन  जे ई अधििू िेल \nके वछ याह। िुँह वनहारलवन तँ वच न्द् हल चेहरा सुलेिानक। आँवख  बन्न, \nकुहरैत िनबलाक तँ बोवल यो अस् पष् टे जकाँ िऽ जाइ छै , तँए बाल -\nबोध िा पिु जकाँ दुख बूझब कवठ न िऽ जाइत, तिावप  छाती िीर \nकरैत क याि सुनर टोकलवख न- \n“सुलेिान िाय , सुलेिान िाय ?” \nपावनक तहक अिाज जवह ना ऊपर नै अबैत िुदा पावन क ऊपरक \nअिाज कवम् पत होइत , लहवर क अनुकूल ततए धवर  जाइत जतए ओ \nपूणच अवस् िर नै िऽ जाइत। क याि सुनरकेँ उत्तर अबैसँ पवहनवह िन \nपवि गेलवन  विनसुरका अिाज। “पवटया लेब पवट या, पवटया लेब \nपवटया।”  \nिुदा लगले िनकेँ नअ घंटा उचवट  कहलकवन । िवरसक रौदक चोट \nआ िेहनवतक िावर सँ एते बेिा गेल छवि  जे आँवख खोलैक साहसे नै \nहोइत छवन्द् ह। वच न्द् हल दरबज् जा आ वच नहार बोली अकावृ न करोट \nफेिैत अध -वखल् लू आँवख उठा सुलेिान बाजल - \n“क याि िाय, केकर िुँह देवख  घरसँ वनकललौं जे एको पाइक बोहवन  \nनै िेल। उधार -पुधार ऐ उिेरिे खाएब नीक नै बुझै छी, कखन छी \nकखन नै छी, केकरो खा कऽ िरब तँ कोसत। जलखै खा कऽ जे \nवनकललौं , सहए छी। खाली  पेटिे पावनयोँ िोंकबे करै छै। पेटिे \nबगहा लगैए। ” \nसुलेिानक बात सुवन  क याि सुनरकेँ िेलवन  जे िवरसक एकरे वब लाइ \nकुदब कहै छै। िुखाएल वब लाइ जवह ना छटपटाइत अपनो बच् चा केँ  60 || विदेह सदेह:१४ \nकंठ चिैले तैयार हुअए लगैत तवह ना िवरसक होइत -हेतइ। िुदा रोगो \nतँ असान नै एक संग कते तीर  लागल छवन्द् ह। कोनो घुट्ठीिे तँ कोनो \nबाँवहिे कोनो छातीिे तँ कोनो िाििे। िूख -वपयास, िकान इत् यावदसँ \nबेधल छवि । तोसैत क याि सुनर कहलवख न-  \n“सुलेिान िाय , आँवख नीक जकाँ खोलू। एके कप चाह बनौने छलौं \nजे आँइठ िऽ गेल अवछ। बाजू पवहने चाह पीब आवक  खेनाइ  खाएब?” \nपाि िरल बातिे आस लगबैत सुलेिान बाजल - \n“िाय, ऐ घरकेँ कवह यो दोसराक बुझलौं जे कोनो बात बजैिे संकोच \nहएत। देहिे तते ददच िऽ रहल अवछ  जे कनी पीवठ पर चवढ़  खुवन \nवदअ पवहने, तखन बूझल जेतै। ” \n      सए घरक जुलाहा पवर िार गोधनपुरिे। झंझारपुरसँ पूब सुखेत \nपंचायतक गा ि गोधनपुर। जइठाि िरदे -िौवगये वि वल  वबछानक \nकारोबार करैत अवछ । गाि-गािसँ िोिी कीवन , अपनेसँ सोनक डोरी \nबाँवट वबछान बीवन, उत्तरिे अंधरा ठाढ़ी, दवछन घनक यािपुर, पूब \nघोघरडीहा आ पवछि िेंहि -कोवठ या-रैिा धवरक बजार बना कारोबार \nकरैत अवछ । ओना जुलाहा खाली गोधनपुरे टािे नै आनो-आनो गाििे \nअवछ िुदा वबछानक कारोबार गोधनपुरे टािे होइत। िहर -बाजरिे \nजवहना रंग-वबरंगक िस् तु-जात वबकाइत तवह ना गािो-सिाजक बजारिे \nचलैत अवछ । जइिे रंग-वबरंगक िस् तु-जातक वब क्री-बट्टा चलैत अवछ। \nवक छु िस् तुगत आ अवछ वक छु िािगत।  \nसाइयो पवरिार अपन-अपन क्षेत्र बना विनसरे जेर बना-बना वनकवल  \nजाइत अवछ। ओना कवहयो काल सुलेिानो जेरेिे वन कलैत , िुदा आइ \nअसगरे वनकलल छल। अपनािे सीिाक अवत क्रिण करबो करैत आ  विदेह सदेह:१४ || 61 \nनवहयो करैत। खुल् ला बजार तँ ओहए ने वटकाउ होइत जे वब सिासू \nिस् तुक वि क्री करए। नै तँ घवटया िाल आ बेसी दाििे िस् तुक वि क्री \nहएत। िुदा गोधनपुरक पवट याबलािे से नै एकरंगाह िस् तु, एक रंगाहे \nदाििे वबकाइत।  \nपीठ-सँ-घुट्ठी धवर जखन क याि सुनर दस बेर बुलला ह तखन \nसुलेिान पिले -पिल बाजल -  \n“िाय, आब उतवर जाउ। एह, अरे बाप रे आृेइ वजनगीसँ घुरलौं। \nिन हल् लुक िेल। ”  \nकवह  फुिफुडा कऽ उवठ  बैसैत बाजल -  \n“िाय, अचेत जकाँ िऽ गेल छलौं। आँवख  चोवन्द् हया गेल छलए। \nसौंसे अन्द् हारे बूवझ पिए लगल छलए। ई तँ रच् छ  रहल जे दरबज् जाक \nपवछला देबालक ठेकान रहल , नै तँ कतए बौआ कऽ िवर तौं तेकर \nठीक नै।” \nक याि सुनर सुलेिानक बातो सुनैत आ िने -िन विचारबो करैत जे \nहो-न-हो दरबज् जापर िवर जाइत तँ िुँहदुस् सी वच िै जकाँ लोक केना \nिुँह दुसैत तेकर कोनो ठीक नै। जइठाि घरपर वच िै बैसने घरक \nसि वक छु चवल  जाइ छै तइठाि वक  होइत। िुदा जइ दुगचवतक दुगचपर \nसुलेिान पहुँवच  गेल छल ओइठाि िनुखक िनुखपना केहेन होइ , ईहो \nतँ अवछ । सत्तवर-पचहत्तवर बखचक सुलेिान सि वद न पचास वक लो \nिीटर वबछानक बोझ लऽ कऽ टहवल  बेवच  जीविकोपाजचन करैत अवछ , \nओहनकेँ वक  कहल जाए। जे खू न-पसीना एकबट्ट कऽ जीब रहल \nअवछ। ओकर अंतीि बोलो वक यो पवरिारक सुवन पवबतै? िन ठिवकते  62 || विदेह सदेह:१४ \nपुछलवख न-  \n“सुलेिान िाय , आब केहेन िन लगैए , वक छु खाइ-पीबैक इच् छा \nहोइए?” \nिुस् की दैत सुलेिान बाजल - \n“िाय, आब जीब गेलौं। आब खेबे करब वक ने। वक छु वदन आउरो \nदुवनयाँक खेल -बेल देवख  लेब। ” \nजवहना गुि-घाउक टनक जते बहैसँ पवह ने रहैत अवछ  िुँह बवन \nवनकवल ते वक छु बेवसया जाइत िुदा िूल -वखल वनकलला पछावत  सुआस \nपिए लगैत , जइसँ रूप बदवल  जाइ छै, पािा आस लगबए लगै छै , \nतवहना सुलेिान बाजल - \n“िाय, सरेलहा िात -रोटी खाइक िन नै होइए।” \n“तखन?” \n“टटका जे गहुिक चावर टा रोटी िऽ जाइत तँ िन वत रवपत िऽ \nजइतए। ताबे नहा सेहो लेब। ” \nसुलेिानक बात सुवन  क याि सुनर कहलवख न- \n“कल देखल अवछ ? िाल् टीन-लोटा आवन  दइ छी, नीक जकाँ नहा \nलेब। ” \nक याि सुनरक बात सुवन  हँसैत सुलेिान बाजल - \n“िाय, एना वकअए बजै छी। पचासो  वदन पावन पीने हएब, आ कतेको  विदेह सदेह:१४ || 63 \nवदन नहेने हएब, तखन कल देखल नै रहत। लोटा -बाल् टीन किीले \nआनब, अृाृंगनिे काज हएत। हि सि तरहक लूवर  रखने छी ओहुना \nठाढ़े-ठाढ़ िा बैवस कऽ नहा लइ छी आ जँ सासुर -सिवधऔर गेलौं तँ \nलोटो -बाल् टीन लऽ कऽ नहा लेलौं। ओना िाय , की कहू लोको सि \nअजीब-अजीब अवछ। ने िाल -जाल जकाँ नागवर  छै आ ने िनुखपना \nछै। एक वदन अवहना रौदिे िन तबवध गेल। एक गोरेक दरबज् जापर \nकल देखवल ऐ, साइवक ल अिका नहाइले गेलौं। िन िेल पवह ने चावर  \nघोँट पावन पीब ली। तही बीच एकटा झोंटहा आवब  झटहा फेकलक \nजे कल छुबा जाएत। ” \nसुलेिानक  बात सुवन क याि सुनरक िनिे िाल् िीवक  आवब गेलवख न। \nतिसा नदीक तटपर िाण लगल क्रोंच पक्षी। िुदा अपनाकेँ सम् हावर \nकहलवख न-  \n“अहूँ सुलेिान िाय कोन वख स् सा िुखाएलिे पसारै छी। झब दे \nनहाउ, आंगनिे ताबे रोटी बनिबै छी।”  \n      सुलेिान कल वद स आ क याि सुनर आंगन वदस बढ़लाह। जवह ना \nिोजनक पूिच स् नानसँ खुिी होइत तवह ना सुलेिान कल वद स बढ़ला। \nिुदा क याि सुनरक िनिे प्रन-पर-प्रन उठए लगलवन। पवहल प्रन \nउठलवन  जे िृत् युसज् जापर पिल यात्रीकेँ िा फाँसीपर चढ़ैत यात्रीकेँ \nपूवछ िोजन देल जाइत अवछ  तइठाि अपना िुँहेँ  सुलेिान कहलक \nजे गहुिक रोटी। वब नु िेजनक गहुिक रोटी ओहने होइत जेहेन \nडम् हाएल िालदह आि। जँ सोझे रोटी कहैत तँ ििुआ रोटीक िेजन \nअचार , वपआजु, नून-विरचाय , तेल सेहो होइत , िुदा टटका गहुिक \nरोटी केहेन हएत ? सिकेँ अपन -अपन प्रेिी होइ छै। जँ से नै होइ  64 || विदेह सदेह:१४ \nछै तँ जूरिीतलिे  बवसया अरबा चाउरक िात लेल पवह ने लोक \nतिूआ -िुजुआ वक अए बना लइए िुदा तँए वक  िोटका चाउरक बवस या \nिातक प्रेिी नून-वपआजु-अँचार नै हेतै। िुदा जते जवल् द िाजीक \nजरूरवत  अवछ -जवल् दिाजी ऐ लेल जे िुखाएल पेट स् ना नक पछावत  \nदोसर रूप पकिैत - तइिे रसदार तरकारी बनाए ब संिि नै, तँए दूटा \nघेरा पका चटनी आ रोटीसँ काज चवल  सकैए। सएह केलवन ।  \n      स् नान कएल नोतहारी जकाँ दरबज् जापर अवबते सुलेिानक िुखाएल \nिन प्रेिी िोजनक बाट तकए लगल। बेर -बेर आंगन वदस  तकैत।  \nआगूिे िारी देवख ते सुलेिानक िन साओनक सुहािन जकाँ हरवष  \nउठलवन । रोटीक पवह ल टूक चटनीक संग िुँहिे अवब ते दँवत या कऽ \nदाँत पकवि  जीह रस चूसए लगलवन । रस पवबते विहुँसैत सुलेिान \nबाजल - \n“िाय, दुवनयाँिे कतौ वक छु ने छै। छै सबटा अपना िनिे। जाबे \nआँवख तकै छी ताबे बिबवढ़ याँ, आँवख िुवनते दुवनयाँ वधया-पुताक खेल \nजकाँ उसवर  जाइ छै। अपने िुइने सृवष् टक लोप िऽ जाइ छै। ” \n      सुलेिानक गंिीर वि चार सुवन  क याि सुनरक िनिे उठलवन  जे \nिोजैत जँ िोजहवर क रसगर बात सुनैत तँ ओ आरो बेसी आनवन्द् दत \nहोइत छै। िुदा अपन बात तँ वब नु प्रन पुछने नै हएत। द्वैतिे दुवनयाँ \nहेराएल छै। बावढ़  आएल धार ज काँ कतए -सँ-कतए िवस या जाएत \nतेकर ठेकान रहत। क या ि सुनर पुछलवख न- \n“सुलेिान िाय , ऐ उिेरिे एत्ते िारी काज वकअए करै छी ?” \n      क याि सुनरक प्रन सुवन सुलेिान वि ह्वल िऽ गेल। वज नगीक  विदेह सदेह:१४ || 65 \nहारल वस पाही जकाँ तरसैत बाजल - \n“िाय, जखन अहाँ घरक बात पुवछ ये देलौं तखन वक अए ने सि \nबात कवह ये दी।” \nसुलेिानक बात सुवन  क याि सुनर बूवझ गेला जे बवरआतीक िोज हुअए \nचाहैत अवछ , से नै तँ चवर आ वदयवन-  \n“सुलेिान िाय , कहने छलौं जे गरि -गरि रोटी खाएब सराएल नै \nखाएब आ अपने गपक पाछू सरबै छी?” \nक याि सुन्द् दक बात सुवन  हाँइ-हाँइ दूटा रोटी आ अधा चटनी खा एक \nघोंट पावन पीब सुलेिान बाजल - \n“िाय, िाए-बापक बि दुलारू बेटा छेवलऐ। खाइ -पीबैक कोनो दुख -\nतकलीफ पवर िारिे नै रहए। कपिाक कारोबार छल। चरखा चलबैसँ \nलऽ कऽ खादी िंडारसँ हाट धवर क कारोबार छल। ”  \nक याि सुनरक िनिे उठलवन - िोबाइल , टी.बी, कम् प् यूटर, कप िा, \nजूतासँ घर िरल रहै छै िुदा सबुरक कतौ ठेकान नै। िवर  पेट \nअन्न नै, फटलो िस् त्र नै, छुच् छहो घरिे सिुर केना फवि  जाइ छै!! \nसुलेिानक पवर िावरक वज नगीक लवल चगर गप सुवन  क याि सुनर \nवजज्ञासा केलवन- \n“ओ कारोबार वक अए छोवि देवल ऐ। िेहनतो आ आिदोक वख यालसँ \nतँ वनके छलए ?” \nबािा हाि चावन पर ठोकैत सुलेिान बाजल -  66 || विदेह सदेह:१४ \n“गाि-गािक बाबू -िैया सि गरीबक कारखाना उजावि  देलक। खादी \nिंडारकेँ लूवट  लेलक। छुच् छे  हािे वक  कवर तौं।” \nफेर वजज्ञासा करैत क याि सुनर पुछलवख न- \n“कोन-कोन तरहक कपिा बनबै छेवल ऐ?” \nसुलेिान - “पवहरन िस् त्रसँ लऽ कऽ ओढ़ैक सलगा धवर  बनबै छेवलऐ।”  \nडुबैत नाि देवख  जवहना नइया -नाविक - वनराि िऽ जाइत जे जँ \nवजनगी बवच यो जाएत, तँ जीब केना। तवह ना सुलेिानक तरसैत िन \nकाँपए लगल।  \nआगू बढ़बैत क याि सुनर पुछलवख न-  \n“ई तँ वधया-पुताक खेल िेल , जाए वदऔ।” \n      क याि सुनर सुलेिानकेँ तँ कवह  देलवख न िुदा िन ठिकलवन । \nकाजक रूपिे सिाज बटल अवछ । ओइ काजक लूवर  तँ ओकरा लेल \nसुरवक्षत अवछ । जँ कागजी ज्ञानक अिािो रहतै आ वि कवस त \nबेिहावरक ज्ञान देल जाइ तँ वक घर-घर पाठिाला नै बनतै। जरूरत \nछल सिायानुकूल ओकरा बनबैक। से नै िेल।  \nतेसर रोटी खाइत सुलेिान बाजल - \n“िेल तँ सहए , िुदा पवरिार वबलवट  गेल। ” \nपवरिारक वब लटब सुवन  क याि सुनर आगू बवढ़ पुछलवख न- \n“अपन पवरिारक कारोबार िवर  गेल तेकर पछावत  वक  केवल ऐ?”  विदेह सदेह:१४ || 67 \nक याि सुनरक प्रन सुवन उत् सावहत होइत सुलेिान बाजल - \n“वक  केवल ऐ? हिरो जुआनीक उठावन रहए। िनिे अरोवप लेवल ऐ जे \nदुवनयाँिे कतौसँ किा कऽ पवर िार जीवित रखबे करब। ” \nसुलेिानक संकवल् पत बात सुवन िाह-िाही दैत क याि सुनर पुछलवखन- \n“दोसर कोन काज केवल ऐ?” \nसुलेिान - “गाि-गािक कपिा बुवन वनहार बम् बई चवल  ऐवल ऐ।” \n“बम् बईिे कतए ?” \n“वििंडी। वििंडीिे लूि चलै छै। ओइिे कपिा बुनाइ होइ छै। \nगिैया लूवर  तँ रहबे करए , लगले नोकरी िऽ गेल। ओना िजदूरी \nरेट कि रहए िुदा काजक िाप सेहो रहै। जते करब तते हएत। \nजुआन-जहान रहबे करी वदनकेँ ने वदन आ रावतकेँ ने रावत  बुवझऐ। \nखूब किेलौं। ” \nक याि सुनर- “तखन ओकरा  वक अए छोवि देवल ऐ?” \nक याि सुनरक बात सुवन  सुलेिानकेँ ओवह ना िेलवन  जवहना चोटेपर \nदोहरा-तेहरा कऽ चोट लगलासँ होइत। कुम् ह लाएल फूल जकाँ िुँह \nिवल न आ ठोरिे फुिफुिी आबए लगलवन  निहर साँस छोिैत बाजल - \n“िाय, चावर  साल खूब किेलौं , पाँचि साल वब हारी-िराठीक हल् ला \nउठल। हल् ले नै उठल कतेकेँ जान गेल , कतेकेँ बहु -बेटी वछनाएल , \nकतेकेँ किाइ लुटाएल। सि वक छु छोवि  जान बचा गाि अृावब  \nगेलौं। ”  68 || विदेह सदेह:१४ \nक याि सुनर- “गाििे आवब फेर वक  केवल ऐ?” \nसुलेिान - “तेही वदनसँ पवटयाक ई कारोबार िुरू केवल ऐ। सि परानी \nलागल रहै छी , घीवच -तीवि  कऽ कहुना वद न बीतबै छी।” \nक याि सुनर- “सुलेिान िाय , हि ई नै कहब जे अहाँ नै काज करू , \nिुदा काजक ओकावत  तँ देखए पित वक ने। कहुना-कहुना तँ चालीस -\nपचास वक लोिीटर साइवक ल चलवब ते हेबै?” \n“हँ से ने वक अए चलबैत हेबै। आब वक  ओ कोस रहल जे घंटािे \nएक कोस लोक चलै छलै। ” \n“एक तँ अृोवह ना िरीर ढील िऽ रहल अवछ  तइपर साइवक ल चलबै \nछी। ततबे नै हो -न-हो कतौ रस् ता-पेरािे गीवरये परब आ हाि -पएर \nटूवट जाएत तँ के देखत ?”  \nएक तँ सुलेिानक जरल िन ठंढ़ाएल तइपर सँ पवर िारक लेल हाि -\nपएर टुटब सुवृन बाजल - \n“िाय, केतबो अन्द् हारिे अनवच न्द् हार लोक ढेवरया वक अए ने गेल , िुदा \nहिहूँ कोनो सिाजक लोक छी तँए सि सिाज अपन -अपन धिचक \nपालन करैत अवछ । तहूिे हि तँ वच न्द् हार छी, गोटे-गोटे अनठा कऽ \nआगू बवढ़ जाइत िुदा सि तेहने तँ नवह ये अवछ। तहूिे जागल \nलोककेँ िोिे वि नास होइ छै।” \nसुलेिानक जागल बात सुवन  क याि सुनर ठिकलाह। बात तँ बि \nसुनर अवछ िुदा जागलक की अिच बुझै छवि , से वबनु जनने बात \nनै बूवझ सकब। एके चीजक नाओं -िल द ढेर अवछ, नाओंक संग काज  विदेह सदेह:१४ || 69 \nजुिल अवछ । तइठाि वबनु पुछने काज नै चलत। पुछलवख न- \n“िाय, जागल केकरा कहै वछ ऐ?” \nजेना सुलेिानकेँ रटले होइ तवह ना धाँइ-दऽ बाजल - \n“िाय, जखन आँवख िूनल देखै वछ ऐ तँ बूवझ  जाइ वछऐ जे सूतल \nअवछ आ आँवख तकैत रहैए तँ बूवझ  जाइ वछऐ जे जागल अवछ ।” \nफेर ताकब आ िुनबक ओझरी क याि सुनरकेँ लगलवन । िुदा ओझरीिे \nनै आगू बढ़ैत पुछलवख न- \n“कते गोटेक पवर िार अवछ।” \nसुलेिान - “अवछ तँ बहुत िुदा चा रू बेटीकेँ सासुर बसेने अखन \nतीवनये गोरेक अवछ ।” \nक याि सुनर- “बेटासँ ने वक अए ई काज करबै छी। ओ तँ जुआन \nहएत?” \nबेटाक नाओं सुवन  सुलेिान वि ह्वल िऽ गेल। जेना कतौ सुख -दुख \nदुनू बवहन गारा-जोिी कऽ सािाक गीत गबैत तवह ना सुलेिान बाजल - \n“िाय, उिेरक ढलानेिे बेटा िेल । सिसँ छोट अवछ । ओकरो दू \nअक्षर नै पढ़ा देबै, तँ लोक वक  कहत ?” \n      लोक लाज सुवन  क याि सुनर हरा गेला। एहनो वजनगीिे लोक -\nलाज जीवि त अवछ। विहुँसैत पुछलवख न- \n“िन लगा कऽ पढ़ैए वक ने?”  70 || विदेह सदेह:१४ \nकेकरा िनक बात ऐ युगिे के कहत। सि अपने बेिे बेिाएल \nअवछ। सुलेिान बाजल - \n“िाय, से तँ ओकरे िन कहतै जे िन लगा कऽ पढ़ै छी वक  िन \nउिा कऽ पढ़ै छी। ” \n“अहाँ वक  देखै वछऐ?” \n“िाय, हि तँ अपना धंधािे लागल रहै छी। तखन केना देखबै ?” \n“संगी-सािी सि कहैत हएत वक ने?” \n“हँ, से तँ कहैए जे जाइए पढ़ैले आ चवल  जाइए वसनेिा देखए, िैच \nदेखए।” \n“परीछािे पास करैए वक ने?” \n“हँ से तँ ढौऔ-कौिी लगने पास कइये जाइए। ” \n“तब तँ आिा अवछ ?” \n“हँ, से तँ ओकरेपर टक लगौने छी। जँ कहीं नोकरी िेलै तँ वद ने \nबदवल  जाएत।” \nबेटाक बात छोवि  क याि सुनर पुछलवख न- \n“घरिाली वक  सि करै छवि ?” \nपत्नीक नाओं सुवन सुलेिान पवस ज गेल। पत्नी, पत्नी रहल? संग \nचलवन हावर, काँट -कुिक परिाह केने वब ना कखनो गुरुक काज करैत \nतँ कखनो संगीक , कखनो प्रेिीक, वजनगीक अंवत ि क्षण धवर रहैक  विदेह सदेह:१४ || 71 \nप्रवतज्ञा...। बाजल- \n“िाय, कहुना कऽ बुवढ़ या िानस िात कऽ लइए। िेचारी दिासँ \nपीवित अवछ।” \n“इलाज वक अए ने करा दइ वछयवन?” \n“गरीब घरक लोकक इलाज वक  हेतै। जते पि होइ छै तइसँ बेसी \nकुपि होइ छै। तखन तँ चाहै छी जे िेचारी पवह ने िरए।” \n“से वक अए?” \n“एतेटा वजनगीक सि किाइ लुटा जाएत , जखन हि िवर जेबै आ \nओइ िेचारीक िीखक कलंक लागत। ” \n      सुलेिानक बात सुवन  क याि सुनर गुि िऽ गेलाह। वक छु का ल \nपछावत कहलवख न- \n“आइ रवह जाउ। कावि  ऐम् हरेसँ बेचैत -विकनैत चवल  जाएब।” \nहँसैत सुलेिान बाजल - \n“िाय, जेना आइ एको पाइ बोहवन  नै िेल तेना नीके हएत। िुदा , \nबेिरयाह घरिालीकेँ एक नजवर  नै देख लेब से केहेन हएत। ” \n  \n(वबछान, पवटया, चटाइ आ गोनवर  बुनवनहार एिं बेवच वनहार लेल...)  \n \n  72 || विदेह सदेह:१४ \n \nवबन्द्देश्वर ठाकुर, धनुषा, नेपाल।  हाल -कतार।  \nटेनािेनी  \n \n- िोवदर हि आइ कािपर नै जाएब ,कारण ३ िवहनाक तलब बावकए \nअवछ । \n- रौ छौिा तोँ बेसी बुझै वछही। अतेक आदिी हिरा बातक जबाबे \nनै देलक आ तो हिरा संगे वदलग्गी करबे ? \n- ई सि तँ िुखच छै । वकछु लोग अहाँसँ डरैत अवछ जे सुपत \nकहलापर नोकरीसँ हाि धोबऽ पितै। िुदा अवधकारक लेल डरब \nनीक नै।  \n- वठके छै , कवनक तोँ ने जो , तब देख वलहें एकर दुदचिा ।  \n- हि िेहेनती आ इिन्द्दारे नै, जिानक सेहो पक्का छी। अपन हक \nलेने वबना हरवगज नै जाएब।  \n-कावि िोरे -िोर कम्पनीसँ िावनचंग लेटर एलै। १ वदनक अनुपवस्िवतिे \n३ वदनक पगार सेहो कावट लेलकै। सािे -साि िहनिाक सि सिान \nलावध कऽ लऽ  गेलै दोसर ठाि , कम्पवनएक गािीसँ। िहन्द्िा आँवखसँ \nनोर ढारैत रहला िुदा वकयो हुनकर पुकार नै सुनलकै आ नै वकयो \nअबाजे उठेलकै।   \n \n \n विदेह सदेह:१४ || 73 \n \nदुिाग्य  \nआइ िोरेसँ घरिे रिझि छै । सब  केउ वनक वनक कपिा लगौने \nछै। चारुवदस एन्द्डकोके गीत गुन्द्जयिान िऽ रहल छै िहेिराक \nघरिे। रहौक वकए नै , हुनकर छोटकी बवहनक वििाह जे छवन। िुदा \nिहेिराक कन्द्याकेँ एकटा कोनिे बैवस कनैत देख कऽ हुनक सास \nबजलवन - \"कन्द्या ई की, एखन तँ बरावतयो नै आएल , बुच्ची वबदाहो \nनै िेल आ अहाँ  एखनेसँ नेप ढारऽ लगलौं। \" िुदा के बुझतै \nसोनापारीिालीक िन िरल बेदना ? एतऽ सिक  पवत लगे छै आ ओ \nसि अपन पवतक साि प्रसन्न छवि, िुदा हुनकर पवत एहन िुि \nअिसरपर हुनकासँ अलग कतौ दूर देििे कोइला कटैत होताह।  \n \n \nघुसखोर  \n \n-सर निस्ते  \nहिरो पास्पोटच बनएबाक अवछ । हेतै वक नै ? \n-हइ, बैस ओम्हर, एखन हि व्यस्त छी, देखै नै वछही? ताबे जो , \nबजैबौ तँ अवबहे।  \n-हेतै।  \nिेवनयासँ पाछू आएवल दु गोटेकेँ पैसा लऽ कऽ तुरन्द्त पासपोटच दैत \nदेवख जखन सी.डी.ओ. केँ कहलक तँ ओ बाजल - \"रे बुवर, ई लोक \nतँ नीक छै आ बुवधयार सेहो। तोरो अवहना हािक हाि पास्पोटच \nचा ही तँ चाह पान वखयाबै पितौ , नै तँ तावरख ढोइत रह सरकारी  74 || विदेह सदेह:१४ \nिकील जकाँ।   \n \n \nछुआछुत  \n \n-धनिन्द्ती बौआ गे, जल्दी-जल्दी पावन िरै ने, हिरो िरऽ के अवछ। \nओतऽ बाबा प्रतीक्षािे हेतौ पावन वपबाक लेल।  \n-हँ हँ दाइ, बस, िऽ गेलै। ले ि ’र। \nबुवढ़याक पावन िवरते काल िोसावफरक छोटका बेटा आवब गेलै। \nबुवढ़या िरल घैलाक पावन फेकैत , \"रै छौिा, तोरा आँवखिे िराछाउर \nदेने हौ ? देखै नै वछही जे हि पावन िरै छी ? िचरुिा कवह कऽ \nपावनयो छुआ देलक हिर। ओम्हर जो, ताबे बादिे अवबहें।\"  \nछौिा बकुिा कऽ ठाढ़ बस बुवढ़याक िुँह तकैत रवह गेल।  \n \nप्रेि-पत्र  \n \nहिर प्राणप्यारी नम्रता  \nिनिवरके िाया आ स्नेह िात्र अहाँकेँ।  \nहि ऐठाि कुिल रवह अहाँक कुिलताक कािना करैत छी। अहाँक \nवियोगिे वबना पावनक िाछ आ वबना नेहु कऽ िाँस बनल हि एतऽ \nपवरिारक िरण -पोषण लेल श्रिजीिीक टोपी लगा वदन कावट रहल \nछी।  \nकाविक फोनसँ साच्चे हिर िन बड दुवखत अवछ। अहाँ क उपराग \nछल जे हिरा वबसवर  गेलौं , बराबर फोन नै करैत छी। अहाँकेँ हिर  विदेह सदेह:१४ || 75 \nख्याले नै अवछ। िुदा सत्य ई नै छै। वकएक तँ हि तँ बस िरीर \nछी जवहकऽ आत्िा अहाँ छी। जौँ श्वास लेबऽबला फोक्सो हि छी \nतखन ऑक्सीजन तँ अहाँ छी। आब अहीं कहू जकरा वबना हि एक \nपल बाँवच नै सकब , ओकरासँ अलग  रहबाक कल्पना कोना करब ? \nिुदा तैयो पवरवस्िवत लोककेँ दोसर कऽ सािने वििि कऽ दै छै। \nआन लग काि करब , ओहो प्रचण्ड गिीिे, बड पैघ बात छै। घरिे \nबवसया-कुबवसया वकछु नै खाइ छलौं। िुदा एतऽ सुखल खबुस \nवचबाएब लत िऽ गेल अवछ।  नेपालिे रहैत काल विदेि िाने स्िगच \nहएत से कल्पना करैत छलौं। ओतुक्का  लोक  सि आनन्द्दसँ, खुिी \nसाि जीिन व्यतीत करैत हेताह , से भ्रि छल। पैसा जेना गाछसँ \nवहला कऽ लाख - दू लाख पठबैत अवछ , तवहना बुझाइत छल। िायद \nएखन अहूँ ओहे सोचैत हएब। िुदा देखू वह्रदेश्वरी, सत्य ई नै छै। \nस्िगच कहल ई जगह वियोगािासिे तिवप -तिवप िरऽबला स्िान छै। \nएतऽ पैसाक िहत्ि संगे िनुष्यक खरीद-वबक्री होइ छै। दोसर वदस \nरावतिे अहाँ  संग वबताएल ओ पल सि ,स्नेहक तीत-िीठ गप-सप \nवबढ़नीक खोता जकाँ हिरा िानस पटलिे आवबकऽ वनन्द्द तोवि दैए। \nकखनो-कखनो विदेि छोवि  कऽ अहीं  संग ओइठाि साग -पात खा \nवदिस गिएबाक इच्छा होइए। िुदा विगतक दु:ख -ददचसँ िन तरवस \nजाइए। सच्चे , नीक खाना, नीक कपिा आ नीक गहना लेल कतेक \nतरवस गेल छलौं। नीक खाएब आ नीक लगाएब सपना िऽ  गेल \nछल।   \nएतऽ आवब पवरिार टेबब एकटा वकनर विलल अवछ। दावयत्ि पूरा \nकरबाक एकटा सहारा अवछ। हि एतबेिे खुिी छी। िुदा तैयो फोन \nकरबाक पयाप्त पैसा आ सिय नै हएब, दोसरक िििे बिद जकाँ \nजोताएब, घर- पवरिारसँ दूर रहब वचन्द्ताक विषय विक।   76 || विदेह सदेह:१४ \nएहन विषि पवरवस्िवतिे हिर साि देब, आत्िविश्वास बढ़ाएब, अपनािे \nधैयचताक बान्द्ध िजगूत राखब अहाँक कतचव्य अवछ। कारण अहाँक \nधैयचता आ आत्िविश्वासे प्रिासिे हिरा हौसला प्रदान करत।   \nअन्द्तिे सिय-सियिे फोन करैत रहब से िाचाक संग एखन विराि। \nबाँकी दोसर पत्रिे।  \n \nअहाँक स्नेही  \nएकान्द्त राि \nिरुिूवि  टोल ,कतार   \n \nिुखाएल जानिर सि  \n \nकतेको वदन बाद आइ फेर सप्तरङ्गी आकाि देखऽ  िे आएल । \nिौसि पूरा साफ आ बुलन्द्द। ऊपरसँ वटप-वटप पावन पवि रहल , जेना \nबसन्द्तक आगिन िेल हुअए। िुदा िन्द्टुवटयाक आँवख नोरसँ िरल। \nवपजिािे कैद िेल सुगा जेहन छटपटा रहल। सच िानू तँ  ऐठाि सँ \nिावग जएबाक प्रयासिे िुदा ई असम्िि।  \nिन्द्टुवटया एकटा नेपाली नारी अवछ जे १ साल  पवहने किएबाक लेल \nकतार आएल रहए। गािपर घरबला दोसर िवहला संगे वििाह  कऽ \nएकरा छोवि देलाक बाद अपन एकटा बेटीकेँ िाए -बाप लग रावख दर-\nदर ठोकर खाइत कतार पहुँचलीह। एतौ ओतेक नीक काि नै िुदा \nएगोट िेख[िाली ]क  घरिे कािकाज विललै। दु :ख तँ बड छलै , तैयो \nअपन बाध्यता आ विििता देवख वदन काटऽ लागल।   \nिन्द्टुवटया देखऽिे पातरे-वछतरे, कयाि रङ्ग, ने बेसी नम्हर, ने बेसी \nछोट। लगिग २५ बषचक किा जिानी। छोट -छोट आँवख आ दवहना  विदेह सदेह:१४ || 77 \nगालपर वतलबा ततेक ने िोिै जे लोक  सि पछािी लावग जावि।  \nओना काि घरक कवरतो िरीरक  वसटसाट कि नै करै। कतेक वदन \nतँ ड्राइिर लोकवन सेहो रुपैयापर प्रस्ताि आगू बढौने रहै पर ओ सि \nसफल नै िेलाह , कारण इ ज्जत बेवच खाएब िन्द्टुवटयाकेँ पसन्द्द नै \nछवन।  \nकतारक राजधानी दोहासँ २ वकलोिीटर पवश्चि नजिा जाएबला बाटिे \nहोली डे वबल्ला होटलक पछािीिे िन्द्टुवटया िावलकक घर छै। अपने \nबुढबा २ टा िादी कएने छवि आ एखन ५५ सालक िऽ गेलाह। \nबुढबाकेँ १ बेटी आ ४ बेटा विला कुल ५ गोट वधयापुता छवन। \nजइिे जेठ बेटीक वििाह िेल छै , सउदीये रहै छै कहाँदन। बाँकी \nसि कुिारे। खुल्ला साँढ़  जकाँ।   \nवहनकर बेटा सि ततेक ने वछचोरा जे िुरुए वदनसँ िन्द्टुवटयाक \nपछािी हाि धो कऽ पिल छै। अतेक वदन तँ कोनो विधी बवच \nगेलाह। िुदा आजुक वदन िावलक दुनू  िल्कावनक संग हुिरा करबाक \nले ल सउदी गेल। एहने िौकाक इन्द्तजार छलै ओइ कौआ -वचल \nसिकेँ।   \nिवर वदन कतऽ रहै नै पता िुदा साँझ  पविते धिधि चारु िाइ \nआएल। प्रिुख गेट बन्द्द कएलक। अपन कोठािे जा खाना देबाक \nलेल वकलोल कएलक। िन्द्टुवटया खाना लऽ जखने आएल ओहो गेट \nबन्द्द िऽ गेल। वनच्चािे पान-परागक पौच , िेग्डोनेल िराबक  बोतल \nतैयार, जेना पूिच योजना रहए। सािे टी.िी िे थ्री एक्स प्लेयर लगा \nकाि उत्तेजनाक प्रयासिे। एकर अवतवरक्त एकटा कोनो गोली रहै \nजे जूसिे धऽ कऽ िन्द्टुवटयाकेँ वपया देलकै। िन्द्टुवटयाक िािापर \nकािदेब ताण्डि करए लागल। रङ्गिंच रन्द्कैत गेल। नाटक क्लाइिेक्स \nतरफ लम्कैत गेल। धीरे -धीरे सिपर जिानीक िूत चढ़ैत गेल आ  78 || विदेह सदेह:१४ \nिुखाएल जानिर सि िन्द्टुवटयाकेँ लुटैत रहल। िन्द्टुवटया लुटाइत \nरहल , लुटाइत रहल ...... बस लुटाइत रहल।   \n \nवबपवतयाक विदेि  [विहवन किा ]  \nकतेको वदनसँ िुह घोकचौने वबपवतयाक ओठपर आइ िरल िुस्कान \nअवछ। कारण तीन िवहनाक बाद पवश्चि वदससँ चान्द्द उगल। िाने \nकम्पनी आइ तलब देबाक लेल राजी िेल। तीन िवहना धवर विविन्न \nबहाना बनाकऽ टारैत छल। अगला िवहना , अगला िवहना , अगला \nिवहना..... । िुदा तीन िवहना बाद कािदार सि जब उखिल तँ \nकम्पनी सेहो वििि िऽ गेल सेलरी देबाक लेल। िुदा ओतेक सोवझया \nनै रहैक कम्पनीक िनेजर। लेबर सिकेँ ठवक फुसला  कऽ एक \nिवहनाक तलब देलक आ २ िवहनाक रावखए लेलक। अन्द्तत: जे \nहुअए, सि कािदार खुि िेल। वबपवतया सेहो खुि िेल।   \nसेलरी लऽ पैसा गनैत अवछ तँ िात्र पाँच गोट निरी। पवहनेसँ आएल \nिुस्कान वबपवतयाक िुहसँ वबला गेलैक। ओ वचवन्द्तत िऽ गेल। कारण \nखानाक पैसा बङ्गालीकेँ उधावरए छलै। चुिा चौका चलाएब हेतु घरिे \nपठाबै पितवन। ओतबे कहाँ , िहन्द्िास लेल ढौिा नै बुझैताह तँ \n५०००० क सुइद -सुइद जोवि कऽ  २ लाख बनाइए देतै। आब की \nकरत , वबपवतया गम्िीर सोचिे पवि गेल। \"घर पवरिार छोवि  कऽ \nसात सिुन्द्र पार अएली पत्िर फोिऽ िुदा तैयो घर नै चलल आ \nपेटो नै चलल , वधकार अवछ हिर िेहनेत आ हिर कािकेँ \"बरबिाइत \nआ लिरैत जेक्रीत ZEKREET क  रस्ट एक्सचेन्द्ज trust \nexchange िे जा प्रिु िनी रान्द्सफर द्वारा पत्नीक नािसँ खाना \nपैसा बाहेक सि पठा देलक। आरो नै वकछु तँ ओइ िहन्द्िा धवनककेँ \nकजा तँ सधतै।   विदेह सदेह:१४ || 79 \nनिेंदु कुिार झा  \nगाि िे विज्ञान केँ लोकवप्रय बनबऽ िे लागल छवि िानस वबहारी\n \n     विविलांचलक वपछिल क्षेत्र िे नेना सिक िध्य विज्ञानक प्रवत \nजागरूक करबाक लेल अवियान चलाओल जा रहल अवछ। ऐ \nअवियानक अंतगचत नेना सि खेल -खेल िे विज्ञान केँ सिवझ-बुवझ \nरहल छवि। िहत्िबला ऐ अवियानक नेतृत्ि पूिच राष्रपवत डा. ए.पी.जे. \nअलदुल कलािक सहयोगी रहल िारत सरकारक पूिच िैज्ञावनक िानस \nवबहारी ििा कऽ रहल छवि। बावढ़ प्रिावित दरिंगा वजला िे ऐ \nअवियानक सफलताक बाद आब एकरा पूरा प्रदेििे चलेबाक योजना \nअवछ। दरिंगा वजलाक घनकयािपुर प्रखंडक छपेर गा ि िोउरक \nवनिासी श्री ििाक िोबाइल विज्ञान प्रयोगिाला (एिएसएल)क प्रिंसा \nपूिच राष्रपवत डाक्टर कलाि तँ करबे कएलवन संगवह वबहारिे एकरा \nलोकवप्रय बना ओ नेना आ विक्षक सिक आँवखक तारा सेहो बवन \nगेल छवि।  \n \n 80 || विदेह सदेह:१४ \n     िैज्ञावनक आ बुवद्धजीिी सिक संस्िा विकवसत िारत फाउंडेंिनक \nनींि रखनाहार श्री ििा िषच 2010 िे बावढ़ प्रिावित किला बलान \nक्षेत्र सँ िोबाइल विज्ञान प्रयोगिाला प्रारंि कएने छलाह। बावढ़ प्रिावित \nदरिंगा, िधुबनी आ सुपौल वजलाक िे ई प्रयोगिाला चौबीस हजार \nछात्रक िध्य विज्ञानकेँ लोकवप्रय बनौलक अवछ आ 758 विक्षक केँ \nप्रविवक्षत सेहो कएलक अवछ। ई प्रयोगिाला 2100 गािक दौरा सेहो \nकएलक अवछ। अवगला िषच प्रयोगिालाक संख्या तीन सँ बढ़ा कऽ \nदस करबाक योजना अवछ। श्री ििाक अनुसार 1990 िे आन्द्ध्र \nप्रदेिक कुप्पि िे विज्ञान केन्द्रक िे गुिीबंका गािसँ प्रारंिक बाद \nिोबाइल प्रयोगिाला िहत्िपूणच काज कएलक अवछ। एखन धवर गोटेक \n30 लाख छात्र ऐ िोबाइल प्रयोगिालासँ विज्ञानसँ संबंवधत संिाद \nस्िावपत कएलवन अवछ।  \n     अगस्त्य फाउंडेंिन आ विकवसत िारत फाउन्द्डेिन वबहार द्वारा \nप्रदेििे िोबाइल प्रयोगिालाक कारण नेना सि विज्ञानक प्रवत जागरूक \nिेलाह अवछ। जइ विद्यालय िे ऐ प्रयोगिालाक दौरा िेल अवछ ओतए \nछात्र सिक उपवस्िवत बेसी बढ़ल अवछ। श्री ििा जनौलवन जे एक \nविद्यालयिे छओसँ सात बेर एि एि एल केँ लऽ जएबाक लक्ष्य अवछ। \nएखन धवर तीन-चावर बेर एक विद्यालयक दौरा िेल अवछ। प्रारंविक \nअनुिि जनतब दैत अवछ जे छात्र सििे विज्ञानक प्रवत आ ऐ विषयक \nप्रवत सोच बदलल अवछ। छात्र सि िे प्रन पूछब, विकलेषणात्िक \nसोच अपन सहपाठीसँ विचार -विििच करबाक क्षिता बढ़ल अवछ , एि \nएस एल िे कक्षा छओ सँ बारह धवरक छात्र केँ ध्यान िे रावख \nविज्ञान िॉडल तैयार कएल गेल अवछ। एन सी ई आर टी क \nपाठ्यक्रि पर आधावरत एकर एक सय सावठ विज्ञान िॉडल विषय केँ \nबुझबाक अंतर दृवष्ट पैदा कऽ रहल अवछ। ऐ अवियानक उद्देकय  विदेह सदेह:१४ || 81 \nवबहारिे बेसी नेना केँ िैज्ञावनक बनाएब अवछ। ऐ सँ छात्र सििे \nविज्ञानक प्रवत रूवच बढ़ल अवछ। विक्षक सि सेहो िांग करैत छवि \nजे बेसीसँ बेसी बेर प्रयोगिाला हुनक विद्यालय िे आबए जइसँ \nविद्यालय िे विज्ञानक विक्षकक जे किी अवछ ओकरा दूर कएल जा \nसकए।  \n     लाइट कांबेट एयरक्राफ्ट पवरयोजनाक सुपरसोवनक जहाज तेजसक \nसफलताक संग तैयार करबा िे प्रोजेक्ट डायरेक्टर (जेनरल \nवसस्टि)क पद पर काज कऽ चुकल 69 िषचक श्री ििा जनौलवन \nजे वबहार प्रवतिाक जिीन अवछ। विज्ञानक प्रवत नेना सि िे रूवच \nजगेबाक अवछ। विद्यालय सि िे जिीनक स्तर पर संरचनाक अिाि \nिे ई एकटा चुनौतीबला काज अवछ िुदा इिानदारीसँ  प्रयास कएल \nजाए तँ ऐ िे सफलता अिकय िेटत। श्री ििा विज्ञानकेँ लोकवप्रय \nबनेबाक संगवह उतर वबहारिे कोसी आ ओकर सहायक नदी सिक \nआबएबला बावढ़ क सिस्याक क्षेत्रिे वजयोिाफो डायनेविज्िक अध्ययन \nकऽ रहल छवि। हुनक उद्देकय वबहारिे बावढ़क सिस्याक िैज्ञावनक \nअध्ययन करबाक अवछ। श्री ििा िानैत छवि जे केन्द्र आ राज्य \nसरकार द्वारा बावढ़ प्रिावित क्षेत्र िे नदी सिक हाइड्रोलॉवजकल \nवििेषताक अनदेखी कऽ पुल आ बान्द्ह आवद बनाएब िूल अवछ।  \n     िारत सरकारक पूिच िैज्ञावनक िानस वबहारी ििा दरिंगा वजला \nिे प्रारंविक विक्षा ग्रहण कएलाक बाद िधुबनीक वजला िधेपुरक \nजिाहर उच्च विद्यालय सॅ िैवरक परीक्षा पास कयलवन। पटना \nअवियंत्रण िहाविद्यालयसॅ िैकेवनकल इंजीवनयवरंगक पढ़ाइ पूरा \nकएल वन। पूिच राष्रपवत डाक्टर कलािसँ हुनक पवहल िेँट इंटीग्रेटेड \nविसाइल प्रोग्रािक वसलवसलािे रक्षा अनुसंधान विकास संगठनिे  82 || विदेह सदेह:१४ \nकायचरत रहलाक दरवियान िेल छल। दरिंगा िे वबहार सरकार द्वारा \nस्िावपत िीिेन्द्स इंस्टीच्यूट ऑफ टेक्नोलॉजीक संचालन िे सेहो हुनक \nिहत्िपूणच योगदान अवछ। वदसम्बर िास िे दरिंगा िे आयोवजत विज्ञान \nिेला िे पूिच राष्रपवत डा. कलाि उपवस्ित िऽ श्री ििाक लगन आ \nयोगदानक प्रिंसा सेहो कएने छलाह। िोबाइल विज्ञान प्रयोगिाला \nवबहारक संगवह आन्द्ध्र प्रदेि, उत्तर प्रदेि, वदल्ली, गुजरात, हवरयाणा, \nकनाटक , वहिाचल प्रदेि, उिीसा आ िहाराष्र िे सफलताक संग \nकाज कऽ चुकल अवछ।  \n \n \n \nबाँटल  गेल िैविली : बरत विविला  \n     वबहार िे न्द्यायक संग विकासक दािा कर एबला नीतीि सरकारक \nटेढ़ नजवर विविला आ िैविलीपर लावग गेल अवछ। विकासक वपटा \nरहल ढोलक संगवह प्रदेििे विकासक  बाट खूजल अवछ, िुदा विकासक \nसीिाकेँ  बावन्द्ह देल गेल अवछ। ओना तँ विकासक धार पूरा प्रदेििे \nबवह रहल अवछ िुदा विकासक जे पवरिाषा नालंदा वजला आ िगध \nक्षेत्रिे लागू िऽ रहल अवछ ओइसँ िेष वबहार वििेष कऽ  विविला \nअिकय िंवचत अवछ। कुिासनक िावर सहल वबहारिे सुिासनक जे \nबाट देखाओल गेल अवछ ऐिे विविला आ िैविलीक पवरिाषा बदवल \nगेल। केन्द्रक सरकार हुअए वक प्रदेिक सरकार, दूनू विविला आ \nिैविलीक उपेक्षा कऽ रहल अवछ। केन्द्रीय रेल बजटक संगवह वबहारक \nआि बजटिे विविलाकेँ  तकैत रवह जा एब। ज्यों केन्द्र उपेक्षा कऽ \nरहल अवछ तँ  ओकर कारण सेहो िावजब अवछ। सत्ता प्रावप्तक लेल  विदेह सदेह:१४ || 83 \nिोटक राजनीवत होइत अवछ। ओना संिैधावनक रूपे देििे लोक \nकल्याणकारी िासन व्यिस्िा िुदा वििेष लाि ओ इ क्षेत्र अििा \nसरकार सििचक दलकेँ  होइत अवछ जकर सहारासॅ सरकार बनैत \nअवछ। ऐ फािूचलािे विविला असफल अवछ। केन्द्रिे सतारूढ़  दलकेँ  \nविविलांचलसँ  खरवि कऽ बाहर कऽ देल गेल अवछ। प्रदेििे सतारूढ़ \nगठबंधककेँ  अपार सििचन देब सेहो विविलापर िारी पवि रहल अवछ। \nवनरंकुि िेल सरकार अब विविलाक आ िैविलीक पहचान विरबऽ \nपर लावग गेल अवछ। जगत जननी िाता सीताक िाषा िैविलीपर \nतलिार चवल गेल अवछ आ जगत ज ननीक िा तृिूवि विविलापर \nसंकटक तलिार लटवक रहल अवछ।  \n     खएर, ई सि तँ  सत्ताक खेल अवछ। सत्ता अपन वहसाब सँ \nरणनीवत बना िासनक संचालन करैत अवछ। वबहारक ितचिान नीतीि \nसरकार जइ रणनीवतपर िासन चला रहल अवछ तकर सोझ नोकसान \nिैविली केँ  िेल  अवछ आ विविलाक नोकसानक बाट ध ऽ लेने अवछ। \nविविलाक जनता अपन िांगक लेल संघषच कऽ रहल अवछ। ऐ क्रििे \nफराक प्रदेिक िांग सेहो उठैत रहैत अवछ। सरकार केँ  विविलाक \nआिाज नै सुनाइ पवि रहल अवछ। विविलाक लिा इकेँ  किजोर \nकरबाक लेल सरकार सावजि कऽ रहल अवछ। ई सावजि आब \nहिरा सिक सोझाँ  अवब गेल अवछ। जगत जननीक िातृिाषा \nिैविलीकेँ  बॉवट िैविलीक हक लेल चवल रहल संघषचकेँ  किजोर क एल \nगेल अवछ। प्रािविक स्तरसँ िैविली िाषािे पढ़ा इ हुअए, ऐ लेल \nकतेको िषच सँ संघषच चवल रहल अवछ। कांग्रेसक िासन कालिे ऐ \nलेल िैविली िाषािे पोिी सेहो प्रकावित क एल गेल छल। िुदा ओ \nिात्र कागज धवर सीवित रहल , ऐसँ िैविलीकेँ  कोनो लाि नै िेल तँ   84 || विदेह सदेह:१४ \nनोकसान सेहो नै िेल। नीतीि सरकार प्रािविक स्तरसँ िातृिाषािे \nपढ़ाइ प्रारंि कएलक अवछ। ऐिे वबहारक क्षेत्रीय िाषा िैविली आ \nिोजपुरीक संग अंवगका आ बवज्जकाकेँ  जगह दऽ िैविली िाषाक \nबँटिारा कऽ िैविली िाषाक अवस्तत्िपर प्रन वचन्द्ह ठाढ़ कऽ देलक \nअवछ। िैविली , िोजपुरी िाषाक पोिीक संगवह अंवगका आ बवज्जका \nिाषािे सेहो छपलक अवछ। िातृिाषा बँ वट गेल। िातृिूवििे बँ टबाक \nसावजि िऽ रहल अवछ। विविला आ िैविलीक नािपर राजनीवत कऽ \nरहल राजनेता आ िैविल विद्वान िौन धारण क एने छवि। सत्तारूढ़ \nदलक अंग प्रदेिक एकटा नेताक इिा रापर िैविलीक िहत्िकेँ  कि \nकरबाक लेल अंवगकाकेँ  िहत्ि देल गेल अवछ। दोसर वदस अंवगकाकेँ  \nसेहो आगाँ क एल गेल अवछ। ई जनतब अवछ जे प्रवत पाँच कोसपर \nिाषाक स्िरूप बदवल जाइत अवछ। अंवगका आ बवज्जका िैविली \nिाषाक बवहन अवछ। क्षुर राजनीवतक लािक लेल िैविली प्रेिक \nनौटंकी कर एबला राजनेता िैविली िाषाकेँ  बाँवट चैनक बा सुरी बजा \nरहल छवि। हिरा सि एतेक पैघ बेिकूफ छी जे ओ इ राजनेताकेँ  \nिािपर बैसबैत छी जे िाषाक विरूद्ध सावजि करैत अवछ। अंवगका \nआ बवज्जका फराक िाषाक रूपिे कोनो एक वदन अवस्तत्ििे नै आवब \nगेल अवछ। ऐिे सत्ताक िीषच नेतृत्िक हाि अिकय रहल हएत। \nविविला आ िैविलीक पहरूआ कह एबला राजनेता सिकेँ  एकर जनतब \nनै िेल ह एत ई िानऽबला गप नै अवछ। दरअसल िजगूत सत्ताक \nआगाँ विविलाक ितचिान राजनेता असहज छवि। स्ितंत्राक ६४ िषचक \nबादो विविला आ िैविली वपछिल अवछ। बािजूद एकर विविला िासी \nअपन वहसाबे जीिनक गवत आगाँ  बढ़ा रहल छवि। विविलाक िूवि \nिांवतक केन्द्र अवछ, ऐठाि उग्रताक कोनो जगह नै अवछ। देििे \nिाषा आ प्रदेिक लेल कतेको उग्र आंदोलन िेल अवछ ज इिे वकछु  विदेह सदेह:१४ || 85 \nसफल सेहो िेल। ई जनैत जे सरकार उग्रताक िाषा बुझैत अवछ \nविविलािासी अपन वहसाबे आंदोलन आ राजनी वत करैत छवि। संगवह \nराजनीवतक िहत्ि सेहो अवछ। वबहारक बँ टिारा उग्र आंदोलनक \nपवरणाि आ तात्कावलक सत्ताक कुसी बचैबाक लेल ओकर िहत्िक \nपवरणाि अवछ। आंदोलनक विविला प्रतीक्षा कऽ रहल अवछ। क्षुर \nराजनीवतक लािक लेल िैविलीक अवस्तत्िपर जे प्रन ठाढ़ क एल \nगेल अवछ ओकर िुँह तोि उ त्तर देबाक लेल हिरा सिकेँ  सजग \nहोिए पित।  \n     िातृिाषाकेँ  सरकार बाँवट देलक अवछ तँ  िातृिूवि विविलाक \nकपारपर संकट अवछ। वजलािे पसरल विविला अंग , बवज्जकां चल , \nसीिांचल आ सुरजापुरीक रूप िे बाँटल जा रहल अवछ। एक सि ए \nछल जखन विविला वकछु िषचक लेल प्राकृवतक कारण सँ दू क्षेत्रिे \nबँवट गेल छल। कोसीपर पुलक अिाििे विविला फराक िऽ गेृेल \nछल। केन्द्रिे अटल वबहारी िाजपेयीक नेतृत्िबला राष्रीय जनतांवत्रक \nगठबंधन सरकार कोसीक िहासे तुक जे उपहार देलक ओ इसँ विविला \nएक अिकय िेल िुदा वबहारक राजग सरकार िाजपेयीक ऐ उपहारक \nवहसाब िैविलीक आ विविलाकेँ  बाँवट चु कता कर बापर लागल  अवछ। \nविविलािासी अपन अवधकारक प्रवत सजग िऽ जावि ऐसँ पवहनवह \nनीतीि सरकार ओकर धरती पकिैबाक लेल तैयार अवछ। कोनो \nसंस्कृवतकेँ नष्ट करबाक लेल आिकयक अवछ जे पवहने ओकर िाषाकेँ  \nनष्ट कऽ देल जाए। ज्यों िाषा िवर जाएत तँ  ओकर िू -िाग िेटाय \nिे कोनो सिय नै लागत , से नीतीि सरकार पूरा िनोयोगसँ  कऽ \nरहल अवछ। िारतीय संस्कृवतक रक्षा करबाक दाबा कर एबला \nराजनीवतक दल आ संगठन सेहो नीतीि सरकारक ऐिे डेगसँ डेग  86 || विदेह सदेह:१४ \nविला कऽ चवल रहल अवछ। श्री रािक जन्द्ि िूविक लेल पूरा देिकेँ  \nअपना िािपर उठबऽ बला दल आ संगठन जगत जननी सीता क \nिातृिूवि बँ टैत देवख रहल छवि। िोटक राजनीवतक िेट चवढ़ गेल \nअवछ जगत जननीक िातृिूवि आ िातृिाषा। आ राष्रिादी \nसांस्कृवतिादी सि आँवख पर पट्टी बावन्द्ह वनवश्चंत छवि।  \n     िैविली प्रदेिक एकिात्र िाषा अवछ जकरा  संविधानक अष्टि् \nअनुसूचीिे स्िान िेटल अवछ। ई िाषा सरकारक संरक्षकक अवधकारी \nअवछ। आन प्रदेििे कािकाजिे क्षेत्रीय िाषाक िहत्ि अवछ। \nसंविधानक अनुसूवचिे स्िान प्राप्त ऐ िाषाकेँ  सरकार संरक्षण दऽ देबऽ \nिे असफल रहल आ एकर िहलकेँ  कि करबािे कोनो कसवर नै \nछोिलक अवछ। सरकार क लािसँ  ई िाषा िंवचत अवछ। कोनो \nिैविली पत्र-पवत्रका सरकारक विज्ञापनक लाि नै उठा सकैत अवछ। \nवक एक तँ  सरकारक विज्ञापन नीवृतिे िैविली िाषाक कोनो स्िान \nनै, ज्यों सरकार िाषाकेँ संरक्षण नै दऽ सकैत अवछ तँ  ओकरा खंवडत \nकरबाक सेहो ओकरा  कोनो अवधकार नै छै।  \n     हिरा जनैत एखनो बहुसंख्यक िैविली िाषाीकेँ  ऐ तर्थयक जनतब \nनै अवछ जे हिर िाषाकेँ  बॉवट देल गेल अवछ। ऐिे दोष हिर सिक \nसेहो अवछ। हिरा सि अपन िातृिूविक संगवह िातृिाषासँ  दूर िऽ \nरहल छी। उच्चस्िल िेलाक बाद िैविली िाषािे गप नै करब हिरा \nसिक  वपछिल हेबाक हीन िािना प्रदविचत करैत अवछ । ज्यों स्ियं \nसजग नै रहब तँ एकर लाि दोसर अिकय उठाओत। दोसर िैविलीक \nराजनीवत क एवनहारक जे अवछ ऐसँ ऐ िाषापर एक खास िगचक िाषा \nहेबाक िोहर लावग रहल अवछ। हिरा सि िे अपन िाषाक प्रवत \nसिपचणक िािनाक अिाि आवब गेल अवछ आ िाषाक िाध्यिसँ िात्र  विदेह सदेह:१४ || 87 \nसरकारी लाि आ पुरस्कार लेबऽ िे अपन सिटा विद्वता खचच कऽ \nरहल छी। एकर लाि वदग्भ्रवित क्षेत्रीय विद्यान उठा, राजनेताक लेल \nराजनीवतक अिसर उपललध करा रहल छवि। विविला बवर रहल \nअवछ, िैविली बँ वट गेल , हिरा सि िौन छी। विविला नाि जाप \nकऽ राजनीवत क एवनहार राजनेता, िाषाक विद्वान होएब आ ऐ िाषाक \nसहारा लऽ जीिन यापन क ऽ रहल वि द्वत सिूहक कानपर ढील धवर \nनै चवल रहल अवछ। स्िािचक राजनीवतिे जगत जननीक िातृिूवि \nआ िातृिाषा वबहारक नीतीि सरकारक बवल चवढ़ गेल अवछ। िांत \nपिल विविलािे अन्द्हरक कोनो संकेत नै िेवट रहल अवछ। सरकारक \nगौण एजेंडा आब सिक सोझाँ  आवब गेल अवछ। िाषा बटल , क्षेत्र \nबटल , गाि बटल , घर बटल।  की ऐ  बँटिाराकेँ  अपन वनयवत िावन \nहिरा सि चुप्प रहब , सिए अवछ जागू हे विविला पुत्र। अ हाँक \nप्रतीक्षा अहाँक  िातृिूवि आ िातृिाषा कऽ रहल अवछ। ज्यों से नै \nिेल तँ  देि आ प्रदेिक िानवचत्रपर हिरा सि दूरबीन लगा तकैत \nरहब विविला आ िैविली।   \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  88 || विदेह सदेह:१४ \nसत्यनारायण झा \nविहवन किा - िोला   \nबैरक न० ९ आ कैदी न० ९ |िोला एकटा दुदांत कैदी छैक |आजीिन \nकाराबासक दंड देल गेल छैक |१२ बरख सं जहल िे अवछ |आइ \nहाजरीक बाद जेलर साहेब िोला क ’ बजेलवखन |िोला आवब गोर \nलगलकवन आ िुँह वदस ताकय लगलवन ?जेलर साहेब कहलवखन \n,िोला ,तोहर चवरत्र आ काज देवख सरकार वनणचय लेलक अवछ जे \nतोरा \n आँठ बरख पवहने वरहाई क ’ देल जेतय आ जीिन यापन चलाबय \nलेल २ एकि जिीन आ इन्द्रा आबास सं एकटा घर आबंटन कयल \nजेतय |तोरा जल्दी छोवर देल जेतह | \nिोलाक चेहरा पर कोनो िाि नवह अयलैक |ओ उवठ बैरक िे आवब \nगेल |चुप चाप पवर रहल आ एकटक सं छत वदस ताकय लागल \n?की िेटल हिरा ?एकटा छोट गलती हिरा कत ’ पहुँचा देलक \n?िुवखया जी सं कोटाक अन्न लेबय गेल रही |हुनकर बईिानी देवख \nनवह रहल िेल |कहवलयैन ,िुवखयाजी सिटा अन्न त’ कालाबाजारी \nक ’ देवलयैक ,आब २ वकलो गहुि ल ’ हिरा सिक पेट कोना चलत \n विदेह सदेह:१४ || 89 \n|िुवखया जी गरवज उठलाह ,सार ,कानून पढ़ैत छह ?हि कहवलयैन \nगावर नवह पढू ?एवह पर ओ दनादन लात जूता चलबय लगलाह \n|कतेको लोक छल |वकयो नवह बचेलक |अपिानक ज्िाला िे हि \nधधक ’ लगलौ |िुवखया सं बदला लेबाक धुवन सबार ि ’ गेल |एहने \nसिय िें एकटा नक्सली सं िेट ि ’ गेल |ओकर बात सुवन बु झायल \nएकरा सं वहतेषी दोसर वकयो नवह |उपेवक्षत ,िोवषत आ प्रतावित \nलोकक िदवद केनाइ ओकर संगठनक िुख्य काज छैक |हि ओ \nसंगठन पकवर लेलौ |बदलाक िािना सं हिरा देह िे आवग लागल \nछल |िुवखयाक पूरा पवरबार के गोली िावर देवलयैक |ओवह वदन सं \nकतेक ह्तत्या कयल से अपनो वगनती नवह अवछ |बेसी वनदोषे िारल \nजायत छल |संगठनक काज सं हिर िोन नवह विलैत छल |संगठनक \nकाज नीरस लागे \\िवर वदन लूट आ    ह्तत्या |फायदा वकछु नवह |कोनों \nसािावजक काज नवह |िुवखया जकाँ संगठनों गलत लगैत छल |एवह \nलूट –ह्तत्या सं ने सिाज बदलल आने लोक |एक वदन पुवलसक हाि \nपवर गेलौ |आजीिन काराबास ि ’ गेल |तावह वदन सं जेल िें छी \n|अपन गलती एतवह बुझवलयैक |िुवखया िारलक त ’ की िेलैक ?ओकर \nजिाि हि दोसर तरीका सं देने रवहवतयैक त ’ आइ ई दिा नवह ने \nहोयत ? जीिनक कोन रसक हि आनन्द्द लेलौ ? \nआइ बारह बरख सं जेल िें छी |सिक सेिा   जेल िे कयल | लोक \nहिर नाि िोला गाँधी रावख देने अवछ |िोला एक बेर करउट फेरलक \n|बाहर सं वकयो उठेलकै |जेलर साहेब रहविन |एकटा कागज़ पर \nदस्तखत करेलवखन आ जेल सं आजाद हेबाक कागज़ देलवखन | \nजेलक बरका फाटक फुजलैक |िोला बाहर आयल |बरबस आँवख \nऊपर आकाि वदस चवल  गेलैक |बहुत ऊपर वकछु पक्षी क’ उिइत  90 || विदेह सदेह:१४ \nदेखैत रहल बरी काल धवर | \n \n \nस्िरण \nआइ एकटा पुरान फोटोक एल्बि िेटल |वजज्ञासुबस उलटाकय देखय \nलगलौ \\तीन चावरटा फोटो एहन िेटल जेकरा देवख स्िृवत पटल पर \nएखनो ओ दृकय उपवस्ित ि ’ गेल |िोतीलाल नेहरु \nरीवजनल  इंवजवनयवरंग कओलेज ,इलाहाबाद िे पढ़ैत रही |हि सि \nिैविल विद्यािी विवलकय कओलेज िे िैविली सावहत्य पवरषदक \nस्िापना केने रही | िास िे दु बेर वनयवितरूप सं बैसक होयत \nछलैक आ  बैसकीक वििरण विविला  विवहर िे  छपबाक लेल पटना \nपठा देल जाइत छलैक आ विविला विवहर िे सबटा  वििरण छपैत \nछलैक |हिरा लो कवन विविला विवहर कओलेज िे िंगबैत छलौ \n|कओलेज िे  ओना चावरटा विक्षक िैविल छलाह िुदा वनयवित बैसक \nिे िाग लैत छलाह तत्कालीन  इलेक्रोवनक्सक  प्रोफ़ेसर डा० बी० \nडी० चौधरी ,जे प्रायुः  ओवह कओलेजक एखन   ितचिान डायरेक्टर \nछवि |चौधरी जी वनयवित बैसक िे िाग लेवि आ हिरा सि  क ’ \nिागचदिचन सेहो करवि \\पवरषदक हि अध्यक्ष रही | पवरषद नीक जकाँ \nचवल रहल  छल |पवरषद ततेक बवढ़या चलैत छल जे कतेक ननिैविल \nवबहारी छात्र संस्िा सं जुरय लगलाह आ  आयोजन सि  िे िाग \nलैत छलाह |िैविली छोवड कोनो दोसर िाषाक  प्रयोग नवह कएल \nजाइत छलैक फलस्िरूप बहुत ननिैविल  सि िैविली वछट फुट \nबाजय लगलाह | िैविली िाषाक रीढ़ प्रो० डा० श्री जयकांत विश्र \nओवह सिय इलाहाबाद  विश्वविद्यालय िे अंग्रेजीक  बवरष्ठ विक्षक छलाह \n|िैविली िाषाक कता  धरता ,सावहत्य अकादिीक िैविली िाषाक  विदेह सदेह:१४ || 91 \nप्रवतवनवध |डाक्टर विश्रक िैविली प्रेि आ हुनक काज जग जावहर \nछल  |िैविली िाषा कोना आगा बढ़त तावह लेल ओ अपन  सि िवक्त \nलगा देने छलाह |हि हुनकर ख्यावत  बहुत पवहने सं जनैत छलौ \n|डा० विश्र अवखल िारतीय िैविली सावहत्य पवरषदक अध्यक्ष छलाह \n|तै जखन इलाहाबाद  िे नाि वलखायल त ’ िैविली लेल एकटा ललक \nछल |इलाहाबाद डा ० विश्रक नगरी छवन ,तैं िैविली िे बहुत वकछु \nजनबाक ,वसखबाक सुअिसर प्राप्त होयत ?सत्य पुछी त’  एवह नगरी \nिे िैविलक  एकटा खास प्रवतष्ठा छलैक |िैविल क ’ एवहठाि बहुत \nइज्जत सं देखल जाइत छलैक |जखन ओवह नगर िे पहुचलौ त ’ \nिैविल त ’ िेटवि िुदा  िैविली नवह िेटय |कोनो खास एवक्टविटी \nनवह देवखयैक |आश्चयच लागे ?अपना िोन नवह िाने जे एवह नगरी िें \nिैविलीक कोनो एवक्टविटी नवह ?नि लोक एबं नि  छात्र रहने कतौ \nनीक सं संपकच नवह होयत छल िुदा जवहना जवहना सिय वबतैत  \nगेलैक आ हिरा सबहक पवरषद जवहना नीक जकाँ स्िावपत ि ; गेल \n,धीरे धीरे संपको बढ़य लागल , तहन एतबा बुझबा िे िांगट नवह \nरहल जे एवह ठाि िैविली  सावहत्यक काज त ’ जरुर होयछ िुदा \nिैविलक संगठन बहुत किजोर छैक |एवहठाि िैविल संगठन िृत प्राय \nछैक | जखन हिरा ई बात िोन िे दृढ़ ि’ गेल त ’ हि एकटा लेख \nवलखलौ |लेख क ’ िीषचक छलैक ‘िैविलीक दुदचिा आ प्रयाग “|लेखक  \nआिय यैह रहैक जे प्रयाग िे िैविलक कोनो संगठन नवह छैक \n|एवहठािक िैविली  िरणासन अिस्िा िे छैक | लेख विविला विवहर \nक ’ िेज देवलयैक |विविला विवहर  िें लेख अक्षरिुः छपलैक |ओवह \nसिय िे हिहू त ’ छात्रे रही तै संगठन क’ विषय िे ओतेक ज्ञान \nनवह छल ,तै ई बात नवह बुवझ सकवलयैक जे ई लेख सं वकनका \nदुुःख हेतवन | एकवदन क ’ बात छैक |िोरे िोर लगिग ५बजे  रूिक  92 || विदेह सदेह:१४ \nदरिाजा खटखटेबाकक अिाज सुनबा  िे आयल |नींद टूवट गेल \n|सोचल कोनो संगी होयत |इंजीवनयवरंग कओलेज िे छात्र लोकवन \nरावत िे देर तक जगैत छवि कारण अवगला वदनक काज रावतये िे \nकरय परैत  छैक |िोर िे ८.३० सं क्लास प्रारम्ि ि’ जाइत छलैक  |तै \nबर अनिनस्कक संग उठलौ आ दरिाजा खोवल देवलयै | आश्चयच सं \nआँवखक पुतली उपरे उठल रवह गेल  |एक िहानुिाि धोती पवहरने \n,पायर िे कपिाक जुत्ता आ िौजा आ उपर सं ओिरकोट  आ िाि \nिे िोफलर बन्द्हने |हिरा आश्चयचचवकत देवख ओ पुछलवन ,आप सत्य \nनारायण झा हैं ?हि अपन िुिी सहिवत िे डोला देवलयैन |ओ \nिहानुिाि िैविली िे बजलाह  ,हिर नाि िीक प्रो० डा० जयकांत \nविश्र ,इलाहाबाद विश्वविद्यालय |वकछु  क्षणक लेल हि विस्फावरत नेत्र \nसं हुनका वदस तकैत रहलौ िुदा तुरत  प्रकृतस्ि होयत गोर लगवलयवन \nआ कुसी दय बैसय लेल आग्रह केवल यवन |िास्ति िे हिरा खुिीक \nठेकान नवह छल |एतबे िोन िे आबे,  सािने जे बैसल छवि ओ  \nविश्वविद्यालयक िवरष्ठ प्रोफ़ेसर आ िैविलीक योद्धा डा० श्री जयकांत \nविश्र छवि |हि अगल बगल सं कइएक संगी सि क ’ बजा लेवलयैक \n|६-७ गोटा हिरा रूि िे पहुँच गेलाह | डा० विश्र हिरा पुछलवन जे \nविविला विवहर िे अहीं “िैविलीक दुदचिा आ  प्रयाग”नािक आलेख \nवलखल अवछ |  विविला विवहर  कोटक जेबी सं वनकावल देखेलवन  |हि \nकहवलयैन ,जी हिही वलखने छी |ओ सीधा प्रन पुछलवन ,”आहाँ \nिैविली क ’ वबषय िे की जनैत वछयैक ,प्रयाग िें वकनका वकनका \nजनैत वछयैक ?हिरा बुझा गेल जे िािला वकछु टेढ़ छैक तै हि \nचूपे रहलौ |ओहुना िैविलीक िीष्ि वपतािह  लग हिर औकाते की \nछल ?जे िैविली िाषाक इवतहास पर डी ०वफ़ल ० केने छलाह ,हुनका  \nलग हिरा सन तुच्छ लोक जेकरा िास्ति िे िैविलीक इवतहासक  विदेह सदेह:१४ || 93 \nकोनो अध्ययन नवह छलै ,की बवजतै ?ओहुना आइ काविक युिक \nजकाँ हिर सिय िुहफट नवह छल ,जे हिही सि सं बेसी काविल \nछी |ओहन उदिट विद्वान लग हि की वजरह कवरतौ ?ओ कहलवन \nचुप रहने काज नवह चलत ?,आहाँ सं गलती िेल अवछ |आहाँ \nिाफीनािा वलवख  विविला विवहर  के िेजू |हि कहवलयैन ,सर ,हि \nत’ िैविली िा षा द’ नवह वलखल  अवछ |हिर स्पस्ट लेख िैविल \nसंगठन सं सम्बंवधत अवछ ,जे िास्ति िे संगवठत नवह छैक \\जखन \nसंगठने नवह तखन िाषा ,सिाज आ क्षेत्रक उत्िान कोना हेतैक ? \nओ कहलवन संगठन लेल काज करब ?हि कहवलयैन ,वनश्चय काज \nकरब |कहलवन िाफी नािा  नवह वलखब ?हि कहवलयैन ,हि अपनेक \nविश्वविद्यालयक छात्र छी ,हिरा सं जौं िूल ि ’ गेल होय त ’ िाफ \nकएल जाय |कहलवन ,अच्छा ,ठीक छैक |िुदा आहाँ अपना टीिक \nसंग अवगला रवि वदन गंगा नाि झा वरसचच संस्िान िे  ४बजे साझ \nिे िेट करू |चलू ,आब आहाँ सबहक संग प्रयाग िे एकटा सिक्त \nसंगठन तैयार करी |ओ चवल  गेलाह | हिरा सिहक देह िे एकटा \nनि संचार जन्द्ि लेलक |अवगला रवब क ’ हि ५-६संगीक  संग वरसचच \nसंस्िान पहुचलउ |ओ ओतवह रहवि |ओवहठाि आओर लोक सि \nरहवि िुदा िुख्य छलाह डा ० वकिोर नाि झा |ओवहठाि संगठन पर \nचचा िेलैक आ संगवह एकटा कविटीक  गठन कएल गेलैक |आब हि \nसि पुरा िहर हरे क रवब क ’ घुिय  लगलौ |हि ओहुना हुनका \nआबास पर जाय लगलौ |हिरा बहुत अंतरंगता ि ’ गेल |िैविलीक \nइवतहास िूगोल सि हुनका िुहें सुनी |कवहयो कवहयो िैविलीक पुस्तक \nसेहो हुनका सं ली  आ पढ़ी |एवह तरहे संगठन सं लोक सि जुरय \nलागल |बहुत वदनक बाद एकटा बैठक िे  वनणचय िेल जे विद्यापवत \nपिच सिारोह िनायल जाय ,जावह सं दुटा बात होयत  |पवहल िैविल  94 || विदेह सदेह:१४ \nसि क ’ एक सूत्र िे जोिल जायत आ दोसर  संगठन कतेक िजबूत \nिेल  तेकरो आकलन ि ’ सकतैक | विद्यापवत पिच सफल हुए तावह िे \nहि सि जी जावन सं  जुवट गेलौ |एवह काज लेल पुरा िहर क ’ \nभ्रिण पुनुः कएल गेलैक |डा० विश्र अपनहु बेसी काल हिरा सबहक \nसंग घुिैत छलाह |एक एक लोक सं संपकच कएल गेलैक  |इंवजवनयवरंग \nकओलेज ,एग्री कलचर कओलेज ,कुलिास्कर आश्रि कओलेज \n,िेवडकल  कओलेज ,युवनिवसचटी ,केनटोिेंट एवरया ,ििरौली एयर फ़ोसच \nतिा रेलबेक संग  नगर क’ कइएक िुहल्लाक हि सि कतेको बेर \nघुिलौ |नीक संख्या िे लोक उपवस्ित होयबाक सम्िािनाक अनुिान \nलगायल गेल |सि वदन घूिी आ साँझ िे डाक्टर साहेब क ’ वरपोटच \nदैत छवलयैन |ओ कतेक खुिी होयवि तेकर िणचन नवह  क ’  सकैत \nछी |एक िैविल क ’ दोसर सं खुब संपकच ि ’ गेलैक |आब विद्यापवत \nसिारोहक रूप  रेखा तैयार होिय लगलैक |वनणचय िेलैक जे उदघाटन \nकता हास्य सम्राट श्री हवरिोहन झा जी ,िुख्य अवतवि कवि िर श्री \nराि कुिार ििा केर वनिंत्रण पठायल जाय |स्िागताध्यक्ष डा० श्री \nएस० एन० वसन्द्हा ,एच ० ओ० डी० ,इंवजवनयवरंग कओलेज क ’ बनायल \nगेल |िहासवचि हिरा बनायल गेल ,सवचि श्री सुरेि चन्द्र झा ,हिर \nवप्रय संगी,  संगवह  कायचकारणीक सदस्य सि बहुत  गोटे  रहवि |ओवह \nसिय क ’ तिाि कलाकार ,कवि सि क ’ वनिंत्रण पठायल गेल |ओवह \nसिय क ’ विविलाक लोक वप्रय जोिी रविन्द्र –िवहंर क ’ आिंवत्रत \nकएल गेल आ  ई लोकवन आयलो रह वि |वनिंवत्रत सबहक रहबाक \nलयबस्िा इंवजवनयवरंग कओलेज िे  कएल गेल रहैक |सांस्कृवतक \nकायचक्रि िे गीतनादक अलाबा एकांकी नाटक सेहो  राखल गेल रहैक \n|नाटक रहैक “ उपनयनाक िोज ” जे वििुद्ध हास्य नाटक छलैक \n|नाटक िे हि   िाह्मण बनल रही ,जिींदार बनल रहवि हिर वप्रय  विदेह सदेह:१४ || 95 \nसहपाठी पुरुषोत्ति झा जी  ,टूनटूनिा ,जिीन्द्दारक नौकर बनल रहवि \nश्री हीरा कान्द्त झा ,अन्द्य कलाकार युवनिवसचटी क’ रहवि | वनधावरत \nवदन क ’ विद्यापवत पिचक कायचक्रि प्रारम्ि िेलैक |अपूिच सफलता \nिेटलैक |अिाह जन सिूह उपवस्ित छल |नाटक सि कायचक्रि  सं \nबेसी सफल  िेलैक |नाटकक किानक पूणच रूपे हास्य छलैक |’बहुरी \nझाक बेटा क ’ उपनयन छलवन |सिूचा गाि क ’ नोत रहैक िुदा \nधोखा सं िाह्मण क’ नोत छुवट गेलवन  |सिूचा गाि खुब कच्ररिकुट \nक ’ िोज  खयलक िुदा िाह्मण िुखले रवह गेलाह  |आब िाह्मण \nसोचलवन जे एहन वतकरि लगाबी जे हुनको नोत िेटवन |ओ बहुरी \nझाक  एकटा कुटुम्बक घोिा चोरा क ’ कतौ जंगल िे नुका देलवखन्द्ह \n|घोिा ताकल गेल  िुदा नवह िेटलैक |िाह्मण अपन पत्नी द्वारा प्रचार \nकरबा देलवखन जे  िाह्मण बहुत पैघ गुनी छवि ,ओ नह  पर काजर \nलगा चोर क ’ पकवर लैत छविन  |अपने चोरायल घोिा क ’ तंत्र बल \nसं कोना क ’ तावक  दैत छविन आ कोना फेर सं  नोत परैत छवन \n,यैह नाटकक िुख्य किानक छलैक | हिरा सब जखन जखन \nनाटक क ’ अभ्यास करी ,डा० साहेब ओतवह रहैत छलवखन आ जहाँ  \nत्रुवट िेल तुरत सुधार करिीन |नाटक बवढ़या होबक  चाही , तावह \nलेल नीक वदिा  वनदेि देविन |साज श्रृगार करय लेल एकटा बंगाली \nरंग किी क ’ िंगायल गेल  रहैक |ओवह िोिायक नाि िाया दास \nरहवन िुदा हि हुनका िेकप सं संतुष्ट नवह रही तै हि अपन िेकप \nअपने केलौ |हिरा याद अवछ हि जवहना स्टेज पर गेलौ  ,हिरा \nदेवखये क’ दिचक ििा क ’ हंसय लागल |नाटक अत्यंत सफल िेलैक \n|लोक  हँसैत हँसैत  लोट पोट ि ’ गेलैक | नाटक ततेक सफल \nिेलैक जे हर साल नाटकक  िंचन होिय लगलैक |दोसर साल “हि \nटुट्टा कुसी “आ वहचकीक टोटिा “क ’ िंचन  िेलैक |बहुत वदन तक  96 || विदेह सदेह:१४ \nडा० जयकांत विश्रजी सं सम्बन्द्ध रहल िुदा राउरकेला स्टील प्लांट \nिे नौकरी करबाक बाद धीरे धीरे संपकच कि होयत गेल आ बाद िे  \nलगिग संपकच खति ि ’ गेल | एखनो इलाहाबादक स्िरण ि’ जाइत \nअवछ |इलाहाबाद हिरा लेल सि सं पैघ गुरु  घराना अवछ |आइ \n१९७२ ई० िे िनायल गेल विद्यापवत पिच सिारोहक वकछु फोटो  \nएल्बि िे देखबाक सुअिसर िेटल आ स्िृवतपटल पर सिटा चल \nवचत्र जकाँ उिवर आयल  |कतेक सुखद वदन छल ओ | \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१४ || 97 \nवििकुिार झा ‘वटल् लू’ \nवद्वरागिन  \nआत् िासँ जीबाक प्रिृवत रखेबला लोककेँ जखन पवर वस् िवतिि अविरल \nस् नात जीिन िैलीकेँ जीिाक अनगचल प्रयत्न करए पिैत छैक तँ \nजीिनक िैलीिे पवर ित्तचन अिक यंिािी िऽ जाइत छैक। इहए दिा \nिौवल क रसास् िादन करैत अपन सावहत् य साधनासँ सिाजकेँ अनुिावसत \nस् िस् ि िनोरंजन देबाक प्रयत्न करैबला आिुकिाकारकेँ सेहो होइत \nअवछ। \n      हवरिोहन बाबू हास् य सम्राट छवि। िैवि ली किाकेँ जनवप्र य \nबनेबाक दृवष् टऍं वहनक प्रयास अतुलनीय िानल जाइत अवछ । गंिीर \nवच न्द् तन हेतु अनुिीलन करबाक लेल सािावज क अन्द् तचद्वन्द् द्व ओ \nविडम् बनाकेँ अपन सरल िैलीिे आरोहन कऽ िैवि ली सावह त् यकेँ िनोरि \nरसास् िादन प्रदान केलवन। वक छु व् यवतक्रिक क्रििे हास् य सम्राट ई \nवबसवर गेलवि  जे गंिीर विषय हास् यक छािीक तरिे पावन -पावन िऽ \nगेल छल। जकर प्रत् यक्ष प्रिाण वहनक चवचचत उपन्द् यास “कन्द् यादान” \nिानल गेल। सगरो आलोचनाक बावढ़  आवब गेल छलवन । “बुच् ची \nदाइ”केँ एहेन अिस् िािे आवन कऽ वक एक छोवि  देलवन ? ओना ई \nकोनो असहज नै। वि विलाक तिाकवि क िलिानुषक पवर िारिे \nअखनो बहुत ठाि “बुच् ची दाइ” कावन रहल छवि । अपस् याँत छवि  \nकतौ  अपन सासुरक पीिासँ तँ कतौ अपन नैहरक देल लािण् य  \n 98 || विदेह सदेह:१४ \nदुखियी अश्रुसवरतासँ। जौं वि धिा िऽ जेतीह तँ सिाजकेँ स् िीकायच \nिऽ जाएत वक एक तँ उज् जर सािीिे िाला सिल सिाजकेँ िान्द् य \nछैक। िुदा वि क्षा विहीन बुच् ची दाइकेँ छोवि  पाश्चात् य जरदगब सी.सी. \nविश्रा केना िावग सकैत छवि ...? \nबेटी दोसरक लाज होइछ। ओकरा इस् कू ल नै पठा कऽ लालकाकी \nकेना गलती नै केलवख न...। \n      हवरिोहन जीक ऐ उद्देक यहीन उपन्द् यासक आलोचना वह नका \nसिस् याक तत्काल सिाधान करबाक लेल प्रेरणा देलक। आिु \nकिाकार सिाजक देल उपहासकेँ बदाकत नै कऽ सकल आ तत्क्ष ण \nएकर सिाधान वल खबाक लेल उद्यत िऽ गेल। िीषचक देल गेल \n“वद्वरागिन”। \n      स् िािाविक छैक बेटी कोनो ढोलनाक ताग तँ नै जे सवि  गेला \nबाद वनकावल  कऽ दोसर तागिे गाँिल जाए। तँए वद्व रागिन दोसर \nकेना करत। सी.सी. वि श्र पाश्चात् य जोकर बुच् ची दाइकेँ िॉडनच िाला \nबना कऽ वद्वरागिन करत। कोनो न्द् यायाधीिसँ साक्ष् यक अिाििे नै \nचाहैत वृ नदोषकेँ सजा दैत छैक तँ ओकर िल द -िल दक तादात् म् य अनगचल \nलगैत। तवह ना हवरिोहन जीक वद्वरागिनिे जइ-जइ सिाधानक विन्द् दुक \nउत् कषच िेल ओ िएह प्रिाण नै दऽ सकल जकर हवर िोहन अवधकारी \nछवि।  \n      वद्वरागिन अपन िोनकेँ जिरदस् ती िनौअल करा कऽ हवर िोहन \nवल खलवन । एतेक तँ वृनवश्चत अवछ नैसवगचक प्रवतिाक धनी उपन्द् यासकार \nकतौ ऐ कचोटकेँ प्रत् य क्ष नै कएलवन। संग-संग कोनो पारखी ई \nदु:साहस नै कऽ सकैत अवछ  जे ऐ उपन्द् यासक िान्द् यतापर प्रनवचन्द्ह  विदेह सदेह:१४ || 99 \nलगाओत। वद्वरागिन सेहो कन्द् यादाने जकाँ अध् यायिे वििक् त अवछ। \nप्रयोगिावदताक ए हेन प्रिाण िैविली सावह त् यक िहाकाव् य विधािे िनबोध \nआ प्रिासी तिा काव् य विधािे नवच केताकेँ छोवि  संिित: आनठाि नै \nिेटत। वि स विजली वि श्व-विद्यालय अज्ञात यौिना आ िुग् धा छवि। \nसी.सी. विश्रा हुनक फैन िऽ गेल छवि। सम् पूणच िाषणिे आयचक िूल \nिाषक क लो कक तावकचक वि िेचन वि श्व विद्यालयक संग -संग \nचण् डीचरणकेँ झकझोकवर  देलक। वि द्योत्तिा “कालीदास ” केँ \nकुिारसंिििक नायक बना देने छलीह तँ ऐठाि चण् डीकेँ अपन “बुच् ची \nदाइ”िे सुयोग् य पाश्चात् य िालाक आि जागि उपन्द् यासक यिािचिादी \nक्रांवत िानल जाए। जे िैवि ली सा वहत् यक लेल तत् क्षण तँ बेछप् प \nअिक य छल। वि स वि जलीक िाषणिे जे आधुवन कताक लेब \nउपन्द् यासकार देखेबाक प्रयास केलवन  ओ पुरुष प्रधान संकुवच त \nिानवसकतासँ िरल किाकवि त विविलाक सिल अिात सिणच सिाज \nवििेष कऽ कऽ िाह्मणिे अखनो स् िीकायच नै ओवह  काल तँ सिच िा \nअसंिि छल। अखनो हिरा सबहक सिाजिे स् त्रीकेँ सहचरी नै \nअनुचरी िानल जाइत अवछ । अपन िेिाक हास् यसँ हवरिोहन तत् कालीन \nसािचर्थ यिान सबल िैवि लक अन्द् तचदिापर तीक्ष् ण प्रहार केलवन, िुदा \nहास् य सिागि विवश्रत रहबाक कारणे ओ सिाज एकर ििचकेँ बूवझ  नै \nसकल। जौं स िटा गप् प िुष् क दािचवनक अंदाजिे वल खल जाइतए तँ \nहवरिोहन जीक वद्वरागिन ओवहना अक्षोप िऽ जइतए जेना साम् यिादी \nजगदीि प्रसाद िण् डल जीक “िौलाइल गाछक फूल ” आ सुिाष चन्द् र \nयादि केर “घरदेवखया” आ “बनैत विगिैत ”क अवछ । एकटा िह्मण \nसावहत् यकार द्वारा िनुिादी प्रिृवतपर प्रहार सिाज द्वारा िान्द् य तँ िेल \nिुदा िात्र हास् य आ रोचकताक कारणे। जौं हास् य  नै रवहतए तँ \nचतुरानन वृ िश्रक “कला ” जकाँ दुवत याक चान िानल जेबाक  100 || विदेह सदेह:१४ \nसंिािनाक वि िेष छल। “अकाण् डताण् डि”िे लालकाकी , आिेि रानी, \nतारादाइ आ दुलारिवनक संिाद रूवच गर लगैत अवछ । ऐठाि विविलाक \nपरम् परािादी दृवष् टकोणकेँ उत्ति देखेबाक िूल कारण उपन्द् यासकार नारी \nविक्षा ओ चेतनाक संग -संग अनुिीलनक अिाि िनैत छवि । एतेक \nतँ स् पष् ट अवछ जे रेिती रिण सन वि वक्षत िाइक कारणे सकल \nग्राम् य नारी पात्रा बुच् ची दाइकेँ आधुवनक बनेबाक लेल तै यार िऽ जाइत \nछवि। पवत परिेश्वर होइत अवछ। ओकर इच् छाकेँ केना नै पूणच कएल \nजाएत। िाह्मण पवरिारक स् त्री केना दोसर वबआह करतीह ? ऐ प्रकारक \nकल् पना हवरिोहन करबाक साहस नै कऽ सकलाह। ओ स् ि यं \nपरम् परािादी सिाजक अंग छवि । तँए परम् परा आ आधुवन कतािे \nसािंजस् य स् िावपत कराबाक इच् छािवक् तकेँ निल रूपेँ सजा कऽ बुच् ची  \nदाइकेँ आधुवन क बना देलवन । कन्द् यादानिे उद्देक यहीन अंवति यात्राक \nपवरणवत इहए िेल जे एकटा िूखच िावल काकेँ जबरदस् ती ततेक \nआधुवनक बना देल गेल जे ितचिान पवर वस् िवतिे सेहो ग्राह्य नै िऽ \nसकैत अ वछ। ओइ कालक लेल तँ सिचिा अनुपयुक् त  िेल हएत। \nजे बुच् ची दाइ पवहल रावत  सी.सी. विश्राक “नावसचग” िल दकेँ नरवसह \nलगा कऽ गावर  बूवझ गेली ओ आब डलसीक स् िा नपर “क्रोटन”क \nगिला िंगिाक प्रेरणा अपन िाएकेँ दैत छवि - ई तँ सिचिा अपच् च  \nिानल जाए। ओना “देिी िुगी विलायती बोल ” पवरवस् िवत िि संिि \nछैक िुदा प्रकृवत ओहूिे गाििे रवह कऽ ियस िेल िुरुख िालाकेँ \nविवक्षत बना कऽ एहेन पवर ितचन करबाक चेष् टा  उपन्द् यासकारक \nअदूरदविचता िानल जाए।  \nअविवक्षत पुरुष िा नारी जखन पवरवस् िवतिि पाश्चात् य संस् कृवत आरोहण \nकरैत  अवछ तँ चावल िे पवरितचन संिि छैक।   विदेह सदेह:१४ || 101 \n      िुदा ऐठाि बुच् ची दाइिे विक्षाक क्रविक वि कास देखाओल गेल। \nपवतक आवल गन आ वसनेहसँ वििुख नारीकेँ परीक्षास् िरूप आधुवन क \nबनए पिल ऐ प्रसंगिे तँ बुच् ची  दाइकेँ आर गंिीर बना देबाक \nआिक यकता छल। िात्र लोकवप्र यता आ छद्म सावहत् य लोलपताक \nकारणे एतेक अलौवक क पवर ितचनकेँ सिाजक लेल कोनो रूपेँ वद िा \nवृनदेवित नै िानल जा सकैछ। हवर िोहन सन पारखी रचनाकारक \nलेखनीक किाल िानल जाए जे िैली ओ प्रिाहक संग -संग रोचकताक \nकारणे “वद्वरागिन” लोकवप्रय िऽ गेल अन्द् यिा जौं सािान्द् य \nसावहत् यकारक ई प्रयास रवहतए तँ कोनो रूपे सावह त् यक लेल उपयुक् त \nनै िानल जइतए। िाषा िैली ओ प्रिाहिे वद्वरागिन अिूतपूिच कृवत  \nविक ऐिे कोनो संदेह नै। सरल ग्राम् य सिाजक िल द “धी-डाही”सँ \nलऽ कऽ पाश्चात् य उपक्रि धवर कतौ ई नै बुझना जाइत अवछ  जे \nहवरिोहन ओइ स िाजक अंग नै छवि  जइ सिाजक लेल संिाद \nवल खल गेल। अिात अज्ञसँ लऽ कऽ वि ज्ञ धवर गािक “जरलाही ” \nसन िल द बाजैिाली िवह लासँ लऽ कऽ वि स विजलीक िाषण धवर  \nएकरूपता देखा कऽ ई प्रिावणत तँ अिक य कएलवन  जे हुनकासँ पैघ \nरोि-रोििे पुलवक त “िैविली पुत्र” ताधवर तँ अिक य नै िेल छल।  \n \n \nसबल सिाजक अन्द् तचद्वन्द् द्वपर सकारात् िक प्रहार \n  \nसाम् यिाद िात्र कोनो राजनैवतक चेतना नै अवत क्रिणिादी बेिस् िाक \nविरूद्ध एकटा सिाजिादी विचारधारा वि क। िैवि ली सावह त् यक संग \nई बि पैघ वि डम् िना रहल जे िचनसँ तँ बहुत रास रचना कार  102 || विदेह सदेह:१४ \nअपनाकेँ साम् यिादी िानैत छवि  िुदा जखन किचक बेर अबैत छवन्द् ह \nतँ कतौ कोनो सािचकता नै। इवत हास साक्षी अवछ कोनो िाषा \nसावहत् यक विकास ओकर वि चारधाराक सम् यक सम् पोषणपर वृनिचर रहल \nअवछ। यूनानी सावह त् यकार होिरक इवल यड आ ओडेसी , काल् सच \nिाक् सचक दास  कैवप टलसँ लऽ कऽ िैवक् स ि गोकी िदर आ िाओत् से \nतुंगक आनकन्द् रावडक् सन सन सारगविचत वि देिी पोिी सिन्द् ियिादक \nस् िापनाक लेल क्रांवत क द्योतक वि क। वल यो टाल् सटाय आ लेवन न \nऐ दिचनिे सूरिाक काज केलवन । आयाित्तचक इवत हास सेहो ऐसँ \nअक्षोप नै। रािचवरत िा नसिे रािराज् यक पवर कल् पना आ सिरीक \nवसनेह सिन्द् ियिादक द्योतक वि क। िात्र चौपाइक कारणे ई ग्रन्द् ि \nजनवप्रय नै िेल। श्री िद्भागित गीतािे कृष् णक उपदेि वन वश्चत रूपसँ \nिांवत क लेल युद्धक प्रतीक िुदा ऐ क्रांवतिे सेहो सिाजिे सिन्द् ियिादक \nआि लगाओल गेल। “देवसल ि यना सि जन वि ट्ठा”क कतेको \nगुणगान कएल जाए िुदा हिर सावहत् यक इवत हास श्रंृृगार आ यिोगानसँ \nआगू नै बवढ़ रहल छल। ऐ उपक्रििे लवल त आ धूिकेतु सन आधुवनक \nरचनाकार अिक य  सिन्द् ियिादक आि लऽ कऽ एलाह। ऐसँ पूिचक \nसावहत् य अपन सिाजिे केतबो गुणगानक ध् िजकेँ जाज् िल् यिान करए \nिुदा आन क्षेत्रक लेल िात्र िधुर िाषा बवन कऽ रवह गेल जाइिे पग -\nपग पोखवर  िाछ िखानसँ बेसी आि राखब अनगचल छल। \nकिचिावद ताक आधारपर जौं वृनणचए कएल जाए तँ सावह त् यसँ साम् यिादक \nघृतगंध िात्र वकछुए सावहत् यकारक लेखनीसँ झहरैत िेटत , जइिे \nप्रिुख छवि जगदीि प्रसाद िण् डल , बैद्यनाि विश्र यात्री, चतुरानन \nवृिश्र, लवल त, धूिकेतु , गजेन्द् र ठाकुर , सुधांिु िेखर चौधरी , कुिार \nपिन आ श्रीिती किला चौधरी। िास् तििे िैवि ली उपन्द् यास विधािे \nसाम् यिादक संस् िापक िैद्यनाि विश्र यात्री (कृवत- पारो) आ चतुरानन  विदेह सदेह:१४ || 103 \nविश्र (कृवत- कला) केँ िानल जा सकैछ। ई िात्र संयोग िानल \nजाए जे दुनू सावहत् यकारक कृवत  एकवह  िषच सन 1947 ई.िे प्रकावित \nिेल। ओही कालिे यात्री पवर पक् ि रचनाकार िऽ गेल छलाह , िुदा \nचतुरानन एकटा काँच क्रांवत िादी युिक रहवि । एकटा िजदूर \nआन्द् दोलनक नेतृत् ि केवनहार 21 िषचक नियुिकक लेखनीसँ वन कसल \nऐ उपन्द् यास नै सिाजक लेल वल खल क्रांवतगीतकेँ पूणच िैचावर क िान्द् यता \nवक एक नै िेटल ई वि चारनीय प्रन विक। कलाक अवत वरक् त चतुरानन \nविश्रीजी विकास , संझा िाए, जागरण आवद लघु उपन्द् यास वल खने छवि \nिुदा सािान्द् य पाठकक लेल सावह त् यकार नै िानल जाइत छवि । \nकलाक पवह लुक प्रकािन 1948 ई.िे िेल। िैवि ली अकादिी सन् \n1948 ई.िे ऐ पोिीकेँ फेरसँ प्रकािन केलक। वह रिोहन झा आ \nयात्री सन चवचचत लोकवन  एकर सारगविचतासँ हवषचत िेलाह , िुदा पाग \nप्रधान विविलािे “कला ”केँ कहए जे िाहिाहीक िुरेठा सेहो नै िे टल। \nसिालोचक लोकवन  केतौ -केतौ ियादािि उल् लेख तँ करैत छवि  िुदा \n“क्रांवतिीर” कहबािे संकोच होइत छवन्द् ह वक एक तँ ई साम् यिादी \nराजनीवतज्ञ कालसँ पूिचवहं वलखब छोवि देलक।  \nआब प्रन उठैत अवछ जे चतुराननकेँ सावह त् यक िवह िा िंडनक वप रही \nनै देल जाए वक एक  तँ पवरपक् ि िेलाह िाद वल खनाइ छोवि देलक \nआ संग-संग दोहरी चवर त्र जे जगदीि प्रसाद िण् डलकेँ सेहो िहत् ि नै \nदेल जाए वक एक तँ ओ पवर पक् ि िेलाक बाद वल खलक आ वल ख \nरहल अवछ  की ई उवच त...? \nएकटा सिन्द् ियिादपर आघात िानल जाए। ई दुनू केकरो यिोगान \nआ केकरो तगेदासँ नै वल खलक। एकर एकर गंिीर पवर णाि जे \nजगदीि प्रसाद िण् डलकेँ “टैगोर सावहत् य सम्िान” सन सम् िान िेटल  104 || विदेह सदेह:१४ \nिुदा विविलाक कोनो सिाचार पत्रसँ ई प्रकावि त नै िेल। िैवि ली \nिाषा िात्रिे ऐ प्रकारक अन्द् तचद्वन्द् द्व संिि छैक। सिन्द् ियिादसँ हिरा \nसबहक ऑत वक एक डोवल  जाइत अवछ? एकर अिच स् पष् ट जे िाषाक \nप्रचारक आ संरक्षक लोकवनिे पारदविचताक संग -संग प्रवतिा सेहो नै \nछवन्द् ह आ आत् िग् लावन (complexion) सँ ग्रवसत छवि ।  \n      िात्र 54 पृष् ठक एकटा छोट -छीन जेकरा अवत िादी सिालोचकक \nदृवष् टिे झुझुआन सेहो कहल जा सकैछ , औपन्द् यावसक कृवत “कला ” \nविविलाक वन रापद सिाजक नारी दोहनक िृवत्त वच त्र विक। िैवि लीिे \nरचनाक संख् या बल आगालक ताल रचनाकारक स् त रक िूलाधार \nहोइछ। “कला ” पढ़लाक बाद ई अक्षरि: प्रिावणत िऽ गेल। जइ \nसिाजिे अखनो विधिा वबआह अिान्द् य िानल जाइछ। ओइ सिाजक \nएकटा नारीिे चेतना आ सकारात् िक पवर णािक संग उद्देक य प्रावप् तक \nआि लगिग 66 िषच पूिच राखब एकटा क्रांवतिादी विचारधाराक कारण \nिानल जा सकैछ। िहेि बाबू गरीब िुदा ऊँच -नीच बुझवन हार व् यवक् त \nछवि। ओ अपन 10 िषचक ज् येष् ठ कन्द् या “कला ”क वब आह नै करए \nचाहैत छवि , िुदा पावरिावरक वस् िवत आ सिाजक दिो -वदिा िहेि \nबाबूक िुख बन्न कऽ देलकवन  50 बीघा जिीनक िावल क बूढ़ िर \nिनेजर िाइसँ कलाक वब आह करए पिलवन ।  \nअपराधिोध नीक लोककेँ अिक य  होइछ। पवर वस् िवतिि आविचक \nदृवष् टसँ वन:िक् त िहेन्द् र बाबू बेटीक वब आहसँ पूिचवह अपन कवनयाँक  \nनाओंसँ सिाजक आ पवर वस् िवतक देल पीिाकेँ पवत या स् िरूप वल ख \nवनपत्ता िऽ गेलाह। एकटा बूढ़ िरक कवन याँ जे क्षणवह पिच कॉच \nकन्द् या छलीह आब ियससँ नै िुदा जीिन िैलीिे पवर ितचनसँ व् यवस् ित \nआ बेसाहु िऽ गेलीह। एक िषचक दाम् पत् य जीिन व् यतीत केलाक बाद  विदेह सदेह:१४ || 105 \nअज्ञात यौिना बावल का वच त्राक “बूढ़ िर” कवि ताक नावय का जकाँ \nवििा िऽ गेलीह। िुदा “जो रे राक्षस, जो रे पुरुष जावत । तोरे \nिारवल  हिरा सि िवर रहल छी...। ” केर उद्घोष नै केलीह। िाए-\nबाप आ सिाजक देल अिांवक्ष त िैधव् यकेँ िूक स् िीकारोवक् त कलाक \nपवरपक् िताक नै प वरवस् िवतक वृ नष् कषच िऽ गेल। “कला ” िैधव् यक \nकष् टसँ कानवल  तँ रहवि  िुदा छोट ियसक कारणे जीिनिे एतेक \nिारी विपवत्तक आगिन केर पूणच िान नै िेल छलवन । “अज्ञात नि \nयौिना” (कोनो राजकिलक किानावय का नै विविलाक गुणगान करए \nबिा छद्म िाह्मण जावतक कन्द् या) विधिा संकटा बवन  गेली। क्षवणक \nचुहचुहीसँ िरल कलाकेँ देख सासु कहलवख न- \n“िौआवसन केर वि धिाक िोिा नै संकटे वि क तँए हिर वि चार जे \nकहबा वल तहुँ?” \nफेर गंगा कातिे कलाक िूिन िेल। ई वि विलाक तादात् म् य, िैविल \nिाह्मणक िवक् तकेँ की िानल जाए ? इहए कारण वि क जे सम् पूणच \nिारतिे धिच सुधार आन्द् दोलन िेल , िुदा विविलािे नै। ओना ऐ तरहक \nप्रिृवत्त आन ठािक िाह्मणिे सेहो छवन्द् ह, िुदा एतेक कट्टरता नै। \nअिलाक िोवण तसँ जावृ तिादी हवि यारकेँ वप जा कऽ कवह या धवर \nअपनाकेँ “सिणच” कहैत रहत , ई तँ अिणोक लेल ग्राह्य नै। जौं \nएतबे टािे “कला ”क लवल त कलाक इवत श्री िऽ गेल रवहतए तँ विि्ृेष \nगप् प नै छल। अिला वृ निचला कलाकेँ हुनक वद अर सुन्द् दर बाबू जे \nियसिे कलाक वप ताक सिान छवि  चवर त्र हनन कऽ कुलक्षणा पवतता \nआ कलंवक ता िाताक रूप दऽ देलवख न। कला गिचिती िऽ गेलीह। \nिवर वदनक गावर आ िापसँ कला असहज िऽ सासुकेँ जबाि देलवख न-  106 || विदेह सदेह:१४ \n“अपन कोवख  केहन िेलवन  जे एहन सुपुत्र जे जनिओलवन। िौख \nकेहन िेलवन  जे पचास िषचक बूढ़ बेटा ले नअृो िषचक कवन याँ तकैत \nछलीह...। ” \nसुन्द् दर बाबू जेृे पवहने कलाक चवर त्रहंता खलनायक छलाह आब ियादा \nपुरुषेत्ति बवन िाइक आदेिप र कलाकेँ िूवछचत कऽ देलवन । \n      जखन वियवत अबैछ तँ सगरो वदि अन्द् हार जेम् हरे जीि जेबाक \nप्रयत्न करैछ तेम् हरे संकट। कला िाग कऽ बनारस चवल  गेलीह। \nएकटा तिाकवि त िैवि ल िरिवह ला सोिदाइ कलाकेँ षडयंत्रसँ गवय का \nबना कऽ बेचए चाहैत छलीह। एकटा िाह्मणी सहायतासँ कला चवर त्र \nदोहणसँ बवच  तँ गेलीह िुदा पीिा अग्राहण िऽ गेलवन। पवरणाि िेल \nआत् िहत् याक प्रयास, िुदा अिागवल केँ िरनाइ सेहो कवठ न होइछ। \nसात वदन अस् पतालिे रहलाक बाद जखन वक छु सुधार िेलवन तँ डॉ. \nकलानंदसँ साक्षात् कार जीिनिे सुखद अनुिूवत लऽ कऽ आएल । युिक \nडॉ. कलानंद आत् िहत् याकेँ उवच त नै िानैत छवि । ओ सुधारिादी \nिाह्मण छवि। विधिाकेँ वब आह कऽ लेबाक चाही....। डॉ. कलानुदक \nतकच कलाकेँ असहज लगलवन । ऐ सिाजिे विधिाक नारकीय वस् िवतसँ \nउद्वेवलत कला “सती प्रिा”केँ उवच त िानैत छवि । केहेन वि कट \nपवरवस् िवत विक जइठािक नारी अिला जीिनक अवि िापसँ बेसी \nचवर त्र हननक डरसँ सती हएब उवच त बुझैत छवि । तिाकवि त \nपुरुषप्रधान सबल िगचक नारी वदन िवर खटैत रहए सि दैनवन्द् दनीिे \nपवरिारक सहयोगी िुदा यात्राकालिे अिुि। आश्चयच अवछ  सिाजक \nअग्र आसनपर बैसल धिच वृनिाता आ बेिस् िाक किाकवि त िनुिादी \nप्रिृवत ओ दिचन। जौं िनुिादकेँ हृदैसँ िानैत छवि तैयो एहेन दृवष् टकोण \nहएब उवच त नै। िनु तँ एकर सििचन कििवप  नै कएने हेता। जौं  विदेह सदेह:१४ || 107 \nहुनको इहए दृवष् टकोण छलवन  तँ एहेन व् यवक् तक वल खल स् िृवत सिाजपर \nकलंक िानल जाए। ऐ क्रििे सिसँ नी क लागल चतुरानन जीक \nसिन्द् ियिादी वि चारधाराक बेबाक वि कलेषण। डॉ. कलानन्द् द \nअन्द् तरजातीय आ अन्द् तरप्रान्द् तीय वृबआहक सििचक छवि  कलानंदक ऐ \nदृवष् टकोणकेँ साम् यिादी विचारधाराक अनुिीलन हेतु चतुरानन जीक \nआत् ि उद्वोधन िानल जाए।  \n      उपन्द् यासक वृनष् कषच सकारात् िक अवछ। डॉ. “कलानंद ” कलानंदसँ \n“कलाकान्द् त” अिात् कला दाइक पवत  िऽ गेलाह। दंतहीन िैनेजर \nिाइ जकाँ नै सुन्द् दबाबूसँ संस् कृत वि क्षा ग्रहण करैिाली “कला ”क \nसुयोग् य पवत- डाृॅ. कलानंद। कलाक वज ज्ञासा छलवन जे विधिा रेवनग \nकैम् प चलैत रहए। ओ पूणच िेलवन । डॉ. कलानंद आब औषधालय \nखोवल  राजनीवतिे कूदए चाहैत छवि । औषधालयसँ जे आिदनी हेतवन  \nओइसँ पवर िारक िरण -पोषण डॉ. साहेबक िूल उद्देक य  छवन्द् ह। \nरचनाकार राजनीवत ज्ञक लेल प्रन ठाढ़ कऽ देलवन जे राजनीवतिे \nरहैबला लोक सिाज सेिाकेँ अपन उद्देक य बनाबिु। राज् यक धनसँ \nपवरिारक पोषण नै ई तँ “ऑनरेरी सविचस” हेबाक चाही। कला \nसोलह बखचक बाद अपन नैहर एलीह िुदा सि वक छु नष् ट िऽ गेल \nछलवन । ऐ उपन्द् यासिे िहाजनिादी सूवदखोरी प्रिाक विरोध सेहो कएल \nगेल अवछ ।  \n      वनष् कषचत: ई उपन्द् यास विन्द् याक दृवष् टसँ वक छु वििेष नै वक एक  तँ \nिैविलीिे किोपकिनसँ बेसी वि न्द् यासक िहत होइत छैक। चोटगर \nआ रसगर गप् प ऐिे नै छैक तँए ई सिालोचक लोकवन केँ नै पचलवन । \nजौं चतुरानन जीक ऐ तरहक दृवष् टकोण जे अखन धवर िात्र कल् पना \nविक , सिाज द्वारा अन्द् तचिनसँ स् िीकार कऽ लेल जाए तँ चतुरानन  108 || विदेह सदेह:१४ \nजीक लेखनीक सािच कता पवर लवक्षत होएत।  \nऐ िौवल क कृवत क प्रासंवगकता सिाजिे अखनो अवछ । जे िगच स् ियंकेँ \nिवस् तष् क कहैत छवि  ओइिे अखन धवर सम् यक साम् यिादी तत् िक \nविकासिे लागल धून अखन धवर  व् याप् त अवछ। ओना वस् िवत बदवल  \nरहलै आ बाल -वबआह लगिग वि विलािे न्द् यून िऽ गेलैक िुदा काटर \nप्रिा आ िैधव् य जीिनक दारूवण क बेिाकेँ अखनो सबल सिाजिे \nिान्द् यता छैक। िाह्मण वि क्षा स् पोतक िूलांकुर रहल छवि  तँए \nराजतंत्रीय बेिस् िािे पएर पुजेबाक वह नका अवध कार छलवन  िुदा वक  \nऐ िगचक वि द्धत लोकवन ओइ अवधकारक प्रयोग सिाजिे सिन्द् ियिादी \nबेिस् िाक स् िापनाक लेल कऽ सकलवन ? \n      रविि सिाजिे तँ बहुत हद धवर  जावत-पावतक दृवष् टकोणिे किी \nआएल िुदा आयच सिूह वि िेष कऽ कऽ वि विलािे अखन धवर  आनक \nप्रवतिाकेँ प्रोत् सावहत करब िा सांस् कृवतक एिं सािावज क वि कासिे \nिूविका देबएिे सबल िगचकेँ अखनो कचोट होइत छवन्द् ह। जाधवर ऐ \nिानवसकतासँ िुवक् त नै िेटत चतुराननजी सन सिन्द् ियिादी विचारधारा \nपुरान रवहतो नूतन िानल जाएत। वि श्वास अवछ जे स् ियंकेँ िूल् यांकन \nकएल जाए जे हि सि कतए जा रहल छी इहए “कला ”क कलात् िता \nओ तादात् म् यक सािचक श्रद्धांजवल हएत। \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१४ || 109 \n \n \n \n \nअवित विश्र, कवरयन ,सिस्तीपुर, विविला ,वबहार  \n हारल विजेता  \n                                    पात्र \n \n1. रोवहत-  20 साल  \n2.िानू-    20 साल -   रोवहतक दोस्त \n3.वचट्ठी चाचा -  45 साल -  डावकया  \n4.डाँक्टर बाबू -35 साल -  डाक्टर \n \n(रोवहतक दलान परक दृकय एक कोणिे िौसिी फसलक वकछु बोझ \nराखल अवछ ।िाँझिे टाटक घरपर हवरयर वतलकोरक लत्ती लतरल \nअवछ ।एकटा पुरान साइवकल टाटसँ सटा कऽ राखल अवछ ।िऽ \nसकैए तँ एकटा नावद आ खुट्टा देल जा सकैछ ।रोवहत साधारण \nकपिािे घरक आगू ,सोचैक िुरािे एक कातसँ दोसर कात टह वल \nरहल अवछ ।रोवहतसँ नीक पवरधानिे िोनू पदाक पाछूसँ \"रोवहत-\nरोवहत \"वचकरैत िंचपर आबैत अवछ ।आिाज सूवन रोवहतक वधयान \nटूटैत अवछ आ फेर दुनू गला विलैत अवछ । ( \n \n 110 || विदेह सदेह:१४ \nरोवहत -िोनू ,ई वक्रचदार कपिा पवहर दुपहवरयािे कतऽ जा रहल छें \n।की कोनो खास गप छै की ? \n \nिोनू -खास गप की रहतै  ।िोन िऽ गेलै ,पवहर लेलौं।ओना रवहत \n,आगूक की प्लान छौ ? \nरोवहत- (आश्चयचसँ)प्लान।तोहर गप नै बुझवलयौ ,कने फवरछा कऽ कह \n। \nिोनू -अरे िूखच कवरयरकेँ प्लान । \nरोवहत -अच्छे-अच्छे बूवझ गेवलयै ।  \nिोनू -इएह तँ तोहर प्रोबलेि छौ ,तूँ बुवझते बड देरसँ छेँ ।कने सोच \n,इन्द्टर केला दू िषच िऽ गेलै आ एखन धवर बेरोजगारे बैसल छी \n।कोना पार हेतै जीिनक डगवरया रे िेया ।  \n \nरोवहत -ठीके कहलें तूँ ।वपछला एक घण्टासँ हिहूँ इएह सोचै छलौं \n।तोरा तँ  बाबुओ जीक सहारा छौ िुदा हिर के ? एकटा बूढ़ िाए जे \nखाटो परसँ नै उठै छै ।कतौसँ एक्को टाकाक आिदनी नै छै हिरा  \n।बटैया करै छी ,दूध बेचै छी आ दिाइ -दारूक  बाद जँ टाका बचै \nअवछ तँ पोिी कीन पढ़ै छी ।तोरा की कहबौ  ,हिर हालत तँ जावनते \nछें । \n \nिोनू -हँ हिरा बुझल अवछ  तेँ ने दुनू गोटाकेँ आब नोकरीक बारेिे \nसोचऽ पितै  ।जँ नोकरी नै िेल तँ जीनाइ िोिवकल िऽ जेतै ।  \nरोवहत-  गप तँ सत्ते कहलें दोस ।दोस ,चवर चवक्कया ए .सी बला \nगािी देख िोन होइत अवछ जे एक बेर हिहूँ चवढ़तौँ ।बजारक गप \nसूवन बजारेिे अपन छोट  पवरिार संग रहबाक िोन होइत अवछ  विदेह सदेह:१४ || 111 \n।िुवखया जीक हाििे िोबाइल देख कोनो नेना जकाँ िोन  कावन \nजाइत अवछ ।िुदा ई सब एकटा िरनासन्न सपना जकाँ लागैत अवछ \n,दोस ।िागिे वलखल छै वदल्ली -बम्बइिे बोरा उठेनाइ तँ चवरचवक्कया \nकतऽसँ िेटत ।  \n \nिोनू -गलत बात  ,वबल्कुल गलत बात ।िनुखकेँ एते उदास नै हेबाक \nचाही ,जँ जीलाकेँ तेसर टाँपर ,तोरा सन िनुख एते नकारात्िक सोच \nरखतै तँ बूझें प्रलय आवब गेलै । \nरोवहत -सोच नकारात्िक नै छै  िाइ ,िुदा हालत एहन नै छै जे \nसकारात्िक सोचब ।ई घोर िँहगाइक युगिे जीनगी जीबाक लेल \nटाका चाही आ टाकाक लेल बोरा उठबैये पितै ।  \nिोनू -फेर िएह बात ।अरे हि कहै छीयौ  ,तोरा बोरा नै उठबऽ \nपितौ ,तोरा एहन गुणीकेँ तँ नोकरी वडवबया लऽ कऽ ताकै छै ।  \nरोवहत-  एहनो कतौ िेलै यै ।आइ-कावि  सरकारी नोकरी तँ ईदक \nचाने बनल छै ।  \nिोनू-  आ प्राइिेट । \nरोवहत-  ओकरो लेल पहुँच चाही ।  \n \nिोनू- ( कर जोिैत ( चूप रहू िहराज ,चूप रहू ।एते िाषण जुवन िारू \n।नोकरी लेल फारि िरऽ पिै छै ,अहाँ कतौ िरलौँ की नै ? \nरोवहत -हँ ,एकटा परीक्षा देने छी  ।अपन एक सालक बचाओल \nटाकाक हिण कऽ कऽ ।  \nिोनू -तँ वफवकर किी के  ?प्रवतक्षा करू ।एवह हिणक कुण्डसँ \nअिृतक घैल जरूर बहरेतै ।हिरा विश्वास अवछ अहाँ जरूर पास \nकरब ।   112 || विदेह सदेह:१४ \nरोवहत -तोहर िुँहिे विश्री ।)गम्िीर होइत(जँ अिृत नै बहरेलै तँ बूझ \nहिर जीिन बेकार िऽ जेतै ।  \n \n(िंचक पाछूसँ साइवकलक घण्टी  वधरेसँ बजनाइ िुरू होइत अवछ आ \nवधरे-वधरे ध्िनी तीिर होइत अवछ ।रोवहत आ िोनू उम्हरे देखऽ लगैत \nअवछ ।पोस्टिैनक ड्रेसिे ।एक हाििे वकछु वचट्ठी आ कन्द्हपर एकटा \nबैग ,दोसर हािसँ साइवकलक हेवण्डल पकिने ,िंचक एक कोणसँ \nवचट्ठी चाचाक प्रिेि होइत अवछ । ( \n \nरोवहत ,िोनू) -एक सा ि ,एक स्िरिे) प्रणाि वचट्ठी चाचा । \nवचट्ठी चाचा  -खुि रहऽ बौआ । \nिोनू -कक्का ,आइ हि एकटा बात जावनये कऽ रहब ।  \nवचट्ठी चाचा  -हँ हँ ,वकएक नै जानबऽ ,जावन लए ।कोन बात जानबाक \nछऽ । \nिोनू -रोवहत अहाँकेँ वचट्ठी चाचा वकए कहै यै ? \n \nवचट्ठी चाचा -  बड पुरान गप छै ।)रोवहत वदि  इिारा करैत ) ई तीन-\nचावर  िषचक हेतै ।हि सब वदन वचट्ठी बाँटैक लेल इएह बाटे जाइ \nछवलयै आ एवहना जोरसँ घण्टी बजबैत छवलयै ।हिर घण्टीक आबाज \nसूवन ई नाङटे गाँवर ,हँसैत -कूदैत  सिक धवर आवब जाइ ।  \n \n(रोवहत लजा जाइत अवछ ( \n \nिोनू -फेर की होइत छलै ।  \nवचट्ठी चाचा  -पवहने ई सिक कच्ची छलै  ।पैघ-पैघ खावध छलै  विदेह सदेह:१४ || 113 \nसिकपर ।साउन -िादो सौँसे सिकपर िाल -कादोक  िासन िऽ जाइ \n।जखन ई कूदैत आबै तँ चुि दऽ ओवह खावधिे खवस पिै आ िाल -\nकादोिे  सना कऽ िूत बवन जाइ छलै ।हा . . हा. . हा) . . सब \nहँसऽ लागैत अवछ आ रोवहत लाजे िूवि गोँवत लैत अवछ ( \n \nरोवहत -  छोरू ने चाचा ,अहूँ कोन गप उठा देलौँ ।  \nिोनू-  नै नै ,हुअ वदऔ । \nवचट्ठी चाचा -  तकरा बाद जखन कखनो इ कानै तँ एकर बाबी \nकहविन जे वचट्ठी बाला चाचा आबै छिुन ।ई बात सुवनते ई हँसऽ \nलागै आ िएह वदनसँ हिर नाि वचट्ठी चाचा पवि गेलै ।की हौ रोवहत \n,इएह गप छै ने? \n(रोवहत स्िीकार करैत उपर-नीच्चा  दू बेर िूवि डोलबैत अवछ ( \n \nिोनू-चाचा  ,तखन तँ अहाँक घण्टीिे बड पैघ जादू छै जे एकरा \nसनक उदास रहै बला िनुखकेँ हँसा दै छलै ।  \nवचट्ठी चाचा -  (आश्चयचसँ ( उदास ।उदास वकए रहै छै ।  \nिोनू-  इएह नोकरी चाकरीक वचन्द्तािे ।  \nवचट्ठी चाचा -  ले बलैया ।हि तँ गपक चक्करिे ओवरजने गप वबसवर \nगेलौँ ।नोकरीसँ इयावद आएल ,तोरा दुनूक नािे वचट्ठी एलै यै । )दू \nटा वचट्ठी वनकावल ,रोवहत वदि घूवि ) ई तोहर )िोनूकेँ दैत ) आ ई \nतोहर । \n(दुनू वलफाफा फावि , वचट्ठी पढ़ऽ लागैत अवछ ।वधरे-वधरे रोवहतक \nिौलाइल िुँहपर हषचक रेखा आबऽ लागै छै ।एहने सन िोनूक िुँहपर \nसेहो ) \nिोनू) -खुिीसँ वचकरैत ) िीता ,हिरा नोकवर लावग गेल ।   114 || विदेह सदेह:१४ \nरोवहत) -खुिीसँ( िीता ,हिहूँ परीक्षा पास कऽ गेलौँ ।इन्द्टरभ्यू परसू \nअवछ । \nवचट्ठी चाचा  -िगिानक घर देर छै  ,अन्द्हेर नै ।तोरा दुनूकेँ नोकरी \nलगाइये देलखुन िैया रानी ।  \nरोवहत-  चाचा ,एखन नोकरी नै लागल ।एकटा िौवखक परीक्षा एखनो \nबाँवकए अवछ ।  \nवचट्ठी चाचा -  अरे जखन वलवखत वनकवल गेलै तँ िौवखको वनकवलए \nजेतै ।वचन्द्ता जुवन करऽ ।नीके नीके जा ,परीक्षा दऽ ,नोकरी लऽ \nकऽ आबऽ ।िैया रानी िला करिुन ।अच्छेए ,हिरा और वचट्ठी \nबँटबाक अवछ हि जाइ छीअ ।  \nरोवहत-  ठीक छै चाचा ।  \n(घण्टी बजबैत वचट्ठी चाचा चवल जाइत छवि ( \n \nरोवहत-  िीता ,तोरा कतऽसँ वचट्ठी एलौ ,कोन ठाि ,कोन कम्पनीिे \n,केहन नोकरी लागलौ ? \nिोनू-  कने साँस लऽ कऽ बाज ।एना जँ एक्के बेर प्रनक बावढ़ आनबें \nतखन तँ हि िवसआइये जाएब ।  \nरोवहत-  बुझवलयै ,बुझवलयै ।नै एक फेर ,बेरा-बेरी तँ उत्तर दे । \nिोनू-  वदल्लीसँ वचट्ठी आएल छलै ।जावह कम्पनीिे बाबू काज करै \nछविन ,ओवह कम्पनीिे सुपरिाइजरकेँ जरूरवत छलै ,िएह पोस्ट हिरा \nिेटल अवछ ।  \nरोवहत-  िुदा कोना ? \nिोनू-  ओकर वठकेदार अपने इम्हरकेँ छलै ।बाबूजी ओकरा हिर पैरिी \nकेलवखन तँ ओ तैयार िऽ गेलै ।बाबू जी वदल्ली एबाक लेल वचट्ठी \nिेजने छविन ।  विदेह सदेह:१४ || 115 \nरोवहत-  िीता ,जखन एगो दोस्त काियाब होइ छै तखन दोसर \nदोस्तक करेजक एक कोणिे खुिीक िषा होइ छै आ दोसर कोणिे \nदुखक ठनका खसै छै ।खैर ,तोहर काियाबीसँ हि खुि छी ,बड \nखुि छी ।हिर काियाबी तँ एखनो िाँझ सागरिे हेल रहल छै ,जावन \nनै िेटतै वक नै िेटतै ।  \n \nिोनू-  अपनेक बहुत -बहुत धन्द्यिाद खुि हेबाक लेल ।आब अहूँ \nइन्द्टरभ्यू देबाक ओवरयान करू ,हिहूँ जाइ छी वदल्लीक लेल वरजिेसन \nकराबऽ ।  \nरोवहत-  ठीक छै ।फेर इन्द्टरभ्यूसँ एलाक बाद िेँट हेतै । \nिोनू-  बेस्ट आफ लक । \nरोवहत-  रूक ।एकटा बात और हिरा आबै धवर तूँ गािेिे रवहहेँ ।  \nिोनू-  से वकएक ? \nरोवहत-  जँ हि काियाब िऽ जेबै तँ खुि हेबाक लेल ।  \nिोन-  हि तँ सवदखन खुि रहै छी ।ओना तोरा आबै धवर हि वदल्ली \nनै जेबौ । \nरोवहत-  धन्द्यिाद । \nिोनू)-गाबैत अवछ) हि होगेँ काियाब ,हि होगेँ काियाब ।  \n \n(दुनू पदाक पाछू चवल जाइत अवछ ( \n \n        *************** पट-पवरितचन ********************** \n \n(िंचपर बाटक दृकय अवछ ।पदाक एक कोणसँ रोवहत िंचपर आबैत \nअवछ ।पीठपर एकटा बैग लादल छै ,केि वछवियाएल ।उदास  116 || विदेह सदेह:१४ \n,कननिुँह केने ,िंद चालसँ चवल रहल अवछ ।तखने गीत गाबैत \nिोनूक िंचपर प्रिेि( \n \nिोनू-   आवब गेलें नोकरी लऽ कऽ ।  \n(रोवहत वबनु वकछु बाजने चवलते रहैत अवछ ) \n \nिोनू-  अरे रोवहत ,तोरे कहै छीयौ ।रूक . .रूक  ने । \n(रोवहत फेर वबनु बाजने चवलते रहैत अवछ ।िोनू दौि कऽ रोवहत \nलऽग पहुँचैत अवछ आ रोवहतक हाि पकवर लैत अवछ ।रोवहत रूवक \nजाइत अवछ ।) \n \nिोनू -कते देरसँ तोरा सोर करै छीयौ ।तूँ वकछु सुवनते नै छें ।वकछु \nतँ बाज ।वक िेलौ ।  \n(रोवहत चूप अवछ ( \n \nिोनू-  धन्द्य छी िहराज ।एक वदि बाजैत-बाजैत हिर िुँह दुखा गेल \nआ दोसर वदि अहाँ फेविकाँलसँ अपन ठोर सावट लेने छी ।ठीके \nकहै छै  परचारिे  ,एक बार सट गया तो सौ साल धवर नै उखिेगा \n। \n(रोवहत वबनु उत्तर देने चलबाक कोविि करैत अवछ ।िुदा िोनू बाँवह \nपकवि रोवक लैत अवछ । ( \n \nिोनू-  लगैत अवछ बौआ नोकरी लऽ लेलवन । ई जीतक खुिीिे \nबौक िऽ गेलवन ।की िहराज ,जीतैये बला गप छै ने ? \nरोवहत-  (दुख िरल आिाजिे ,वधरेसँ( नै ,हि ई खेल हावर गेलौं िीता  विदेह सदेह:१४ || 117 \n,हि नाकाियाब िऽ गेलौँ ।  \nिोनू -झूठ ,सरासर झूठ ।हि िावनये नै सकै छी ।तोरा सन िेधािी \nछात्र ई परीक्षािे फेल नै िऽ सकै छै ,वकन्नौह नै । \nरोवहत-  हि सत्त कहै छी िीता। एवह रेसिे जीतलौँ तँ िुदा सबसँ \nपाछु रवह कऽ ।  \n(िोनूक हँसैत िुँह उदास िऽ जाइत अवछ ( \n \nिोनू -िूदा ई िेलै कोना ? \nरोवहत -टाका और पैरिीक चलते ।  \nिोनू -नै बुझवलयौ ।कने फवरछा कऽ कह ।  \nरोवहत-  संगिे पाइ नै छल । दस वकलोिीटर धवर पैदल चलऽ पिल \n। \nिोनू-  की ओतऽ देरीसँ पहुँचलहीं ।  \nरोवहत   -नै ,पहुँचवलयै तँ सबेरे िुदा अंग -अंग िावक गेल ।  \nिोनू -  तखन की िेलै | \nरोवहत-  सब छात्रकेँ बेरा-बेरी बजाओल जाइत छलै ।इन्द्टरभ्यू कक्षसँ \nवकओ िुस्कैत  तँ वकओ काननिुँह केने वनकलै छलै  ।बेसी कावनते \nवनकलै ।िाकल तँ पवहनेसँ छलौं ओकरा सबकेँ देख हि बड डवर \nगेलौं ।  \nिोनू -अच्छए ,से बात ।आब बुझलौं ।िहराज  डवर कऽ िावग एलवन \n। \nरोवहत -नै नै ,एहन गप नै छै । \n \nिोनू-  तँ केहन छै से ने कह ।  \nरोवह-  पवहने पूरा सुन तँ बीच्चेिे लोवक लै छेँ ।   118 || विदेह सदेह:१४ \nिोनू-  कह ।  \nरोवहत-  साँझ होइत-होइत सबहक इन्द्टरभ्यू िऽ गेलै ।सबसँ अंतीििे \nहिर बारी एलै ।हिरा बजाओल गेल ।डेराइत -डेराइत हि अंदर \nगेलौं  ।एकटा बिका टाबूलक एक वदि तीन टा अफसर बैसल छलै \n।दोसर वदि एकटा   कुसी खाली छलै ।हिरा बैसै लेल कहलकै तँ \nहि ओवह कुसीपर बैस गेलौं  ,िुदा िाकल िोन एखनो डेराएले छल \n।हि अपन सबटा सावटचवफकेट देवलयै ।ओ तीनू अफसर सावटचवफकेट \nदेखऽ लागलै ।  \nिोनू-सावटचवफकेट  देख तँ प्रसन्न िऽ गेल हेतै अफसर सब । \n \nरोवहत-  हँ ।ओकर बाद तीनू बेरा -बेरी प्रन पूछऽ लागल ।अलग -\nअलग  क्षेत्रसँ अलग-अलग  तरहकेँ प्रन ।पवहने तँ हि घबरा गेलौं \nिुदा बादिे हिहूँ सब प्रनक उत्तर फटाक -फटाक  देबऽ लगवलयै \n।जतबे जबाब वदयै ततबे प्रन पूछै ।हिर जबाब सूवन तीनू अफसरक \nठोरपर िुककान नाचऽ लागलै ।दस -पनरह िीनट धवर प्रन पुवछते गेलै \nआ हि जबाब दैत गेवलयै ।अन्द्तिे ओ सब चुप िऽ गेल आ अपनािे \nतीनू कानाफूसी करऽ लागल ।ओवहिेसँ एकटा एजगर अफसर उवठ \nकऽ हिरा लग आवब गेल ।हिहूँ ठाढ़ िऽ गेलौं ।ओ हिर पीठ \nठोवक देलक आ बाहर जाइ लेल कहलक ।हि  अपन सावटचवफकेट \nसब सिवट बाहर आबऽ लागलौं ।  \n \nिोनू-  जखन एते नीक इन्द्टरभ्यू गेलौ ।अफसर तोहर पीठ ठोवक \nदेलकौ तखन नौकरी वकएक नै िेटलौ ?तूँ फेल कोना कऽ गेलेँ \n?िाइद तूँ िजाक करै छें ।झूठ बाजै छेँ ।  \n  विदेह सदेह:१४ || 119 \nरोवहत-  नै नै ।ने हि िजाक करै छी आ ने झूठ बाजै छी ।हि \nवबल्कुल सत्त बावज रहल छी ।  \nिोनू-  तखन असलिे िेलै की ? \nरोवहत-   जखन हि बाहर आबै छवलयै तखने एकटा अफसरक \nिोबाइल बाजलै ।ओ फोन उठा कऽ बवतयाए लागलै ।ओकर \nबातालापसँ बुझना गेल जे कोनो बिका नेताक फोन छै ।ओम्हरसँ \nवकछु कहलकै तँ ओ अफसर कहलकै जे \"सर ,आपका कनवडडेट \nइस लिका से बहुत ज्या दा किजोर है ।एक हीं सीट बचा है \nइसवलए नौकरी इसी लिके को विलेगा । \"उम्हरसँ और वकछु वकछु \nकहल गेलै िुदा अफसर ना -नुकुर करैत रहल ।अन्द्तिे अफसर \nकहलकै \"अब सर आप नहीँ िावनयेगा तो आपका काि करना हीँ \nपिेगा लेवकन दाि दस लाख लगेगा ।  \"ई कवह ओ फोन कावट \nदेलकै ।तखन धवर हि बाहर आवब गेल छलौं ।  \n \n \nिोनू-  लागै छै पैरिीकेँ दानि पहुँच गेल छलै ।  \nरोवहत-  िाइद ।एकर बाद जखन पास िेल छत्रक वलस्ट साटल \nगेलै तँ ओवहिे हिर नाि नै छलै ।  \nिोनू-  आब सब गप हि साफ-साफ बूवझ गेवलयै ।जा धवर टाका आ \nपैरिी बला रहतै  ,जा धवर घूस लै बला लोिी अफसर रहतै ,ता धवर \nकोनो गरीबक कल्याण नै िऽ सकै छै ।  \nरोवहत-  हि तँ पवहने कहने छवलयौ , हिर किचिे सरकारी नोकरी \nनै ,बोरा उठेनाइ वलखल छै ।  \nिोनू-  वचन्द्ता जुवन कर ।िेहनत आ इन्द्तजारक फल िीठ होइ छै \n।आइ नै तँ कावि तूँ सफल हेबे करबेँ ।   120 || विदेह सदेह:१४ \n \nरोवहत-  िोनू ।आब नै टाका अवछ आ नै साहस बचल अवछ ।आब \nकतौ कोनो परीक्षा देबाक इच्छा नै बचल अवछ ।एतबेिे हिर वजनगी \nतहस-नहस िऽ गेल ।  \n \nिोनू-   एना जुवन फाज ।सवदखन अपन सोच पोजीटीि बना कऽ \nराख । \nरोवहत-   पोजीटीि नै बवन पाबै छै यार ।िाएक दबाइ खति छै \n।हाििे एक्को टाका नै छै ।पवहनेसँ कजाक बोझ तऽर दबल छी \n।आब तँ वकओ कजो -पैंचो  नै दै छै ।की करब  ,कोना जीयब ,वकछु \nनै फुराइत अवछ ।एहनिे तूँ कहै छें पोजीटीि सोचैक लेल ।एतऽ \nजीिन नीगेटीि िेल अवछ ,पोजीटीि सोच कोन कुम्हारक चाकपर \nगढ़ब । \n \nिोनू-  िीता टाकाक वचन्द्ता जुवन कर ।कावि हि वदल्ली जा रहल \nछी ।हि अपन दरिाहा िेज देल करबौ ।तूँ खाली िेहनत कर \n।िोन लगा कऽ पढ़ आ सरकारी नोकरी ले ।  \nरोवहत    -- तूँ िेजबेँ िा वकओ और देत ,हएत तँ कजे ने ? \nिोनू-    हिर िदवतकेँ कजा नै िान ।एते वदन पढ़ैिे तूँ हिर िदवत \nअपन ज्ञानसँ केलें  ,हिर टास्क बना कऽ केलें ,आइ हि तोहर \nिदवत पाइसँ करबौ ।वहसाब बराबर ।  \nरोवहत-  तैयो । \nिोनू-   तैयो ,तैयो की ? तैयो-बैयो वकछु नै ।िोन बेसी छोट नै कर \n।सफरसँ िाकल हेबेँ ।जो स्नान- वधयान कऽ  ,पेट पूजा कर ।कने \nकालिे हिहूँ आबै छीयौ ।   विदेह सदेह:१४ || 121 \nरोवहत-  की करबै पेट पूजा ।चाउरो -दावल  तँ नै छै घरिे ।जीनगी \nगाराक घेघ िऽ गेल अवछ ।कखनो कऽ होइत अवछ एहन जीनगीसँ \nिरनाइ नीक । \nिोनू-   बेसी बात नै बना ।खुिी खुिी जो ।आराि कर ।िाकल \nदेह छौ तेँ अल -बल  सोचाइ छौ ।जो . . . जो . . . । \n(दुनू पदाक पाछू चवल जाइत अवछ ) \n \n ********************** पट -पवरितचन ******************** \n \n \n(रोवहतक दलानक दृकय ।रोवहत धरतीपर बेहोि पिल अवछ ।िायाँ \nहािक कलाइसँ खून बवह रहल अवछ ।दायाँ हािक लऽग एकटा \nचक्कू राखल अवछ ।पदाक पाछूसँ रिेिकेँ सोर पािैत िोनूक प्रिेि ( \n \nिोनू-  देखू ।यात्रासँ एतेक िावक गेलै जे बीच्चे दलानपर सूवत रहलै \n।(रोवहतक लऽग आवब ।घबराएल ( ।अरे बाप रे बाप ।ई की िेलै ? \nएकरा हािसँ तँ खून बहै छै । )झूवक कऽ चक्कू उठा लैत \nअवछ( अिांत िोनिे िाइद आत्िहत्या करबाक प्रयास केलक ।अपनेसँ \nहािक नस कावट लेलक ।अरे बाप रे बाप ।आब की कवरयै हि \n. . .डाँक्टर. . . डाँक्टर. . . वकओ  डाँक्टर के बजा. . . के  . \n. .के . . . के  जे. . . हिरे जाए पितै । (वचकरैत ( डाँक्टर बाबू ,यौ \nडाँक्टर बाबू ,दौरू यौ डाँक्टर बाबू . . .अनिच िऽ गेलै  ,अनिच । \n \n(डाँक्टर बाबूकेँ सोर करैत िोनू िंचक एक कोणसँ पदाक पाछू जाइत \nअवछ आ दोसर कोणसँ डाँक्टर बाबूक संग िंचपर आबैत अवछ  ।(  122 || विदेह सदेह:१४ \n \nडाँक्टर बाबू -की िेलै ? िरीज कतऽ छै ? \nिोनू-  (रोवहत वदि इिारा करैत अवछ ( इएह छै िरीज डाँक्टर बाबू । \nडाँक्टर बाबू-  की िेलै एकरा ? \nिोनू-  हािक नस कावट लेलकै ।बड खून बवह रहल छै ।जल्दी \nकरू नै तँ िवर जेतै ।  \nडाँक्टर बाबू-   हि एकर इलाज नै कऽ सकै छी ।ई पुवलस केस \nअवछ ,हि फँवस जाएब । \n \n(डाँक्टर बाबू बैग उठा जाए लागै छवि ,िोनू लपवक कऽ हुनक गट्टा \nपकवि लैत अवछ ( \n \nिोनू-  (कानैत ( अहाँ एवह धरती परक िगिान छी ।अहाँ एना जुवन \nबाजू ।एकर इलाज कऽ वदऔ । कर प्राण बचा वलऔ । (डाँक्टर \nबाबूक पएर पकिैत ( हि अहाँक पएर पकिै छी ,हिर िीतकेँ जीया \nवदअ ।अहाँकेँ हिर सप्पत ।इलाज िुरू करू ।  \n \nडाँक्टर बाबू-   पएर छोि हिर ।हि एकर इलाज कोनो कीितपर नै \nकरबै ।एकर इलाज कऽ कोनो संकट िोल नै लेब ।पवहने पुवलसकेँ \nबजा ।ओकरा एलाक बादे वकछु हेतै ।  \n(डाँक्टर बाबू पएर छोिबैक लेल जोरसँ झटका दैत अवछ ।िोनू \nकने दूर गुरवक जाइ छै ।डाँक्टर बाबू जाए लागै छवि ।िोनू फेर \nहुनक बैग पकवि लैत अवछ । ( \n \nिोनू -जखन धवर पुवलस एतै तखन धवर हिर िीता िवर जेतै ।   विदेह सदेह:१४ || 123 \nडाँक्टर बाबू-  िवर जेतै तँ हि की करी ?अपन प्राण दऽ दी ।िवर \nजेतै तँ िरऽ दहीं ई हिर टेन्द्सन नै छै । \nिोनू-  (जोरसँ बाजैत( वधक्कार अवछ एहन डाँक्टरीपर ।एतऽ लोक िवर \nरहल छै आ अहाँ प्रिचण दऽ रहल छी ,कानून पढ़ा रहल छी ।की \nइएह वसखाओल गेल छल डाँक्टरी कालेजिे ।वधक्कार अवछ एहन \nवडग्रीपर ।वधक्कार अवछ िनुखतापर ।जावह िनुखकेँ करेजिे िवसयो \nदरेग नै हेतै ।जकरािे िनुखताकेँ सिलो -गलल  अंि नै बचल हे तै \n,हिरा वहसाबसँ ओ एक िाए -बापक  जनिल िैये नै सकै छै ।  \n \nडाँक्टर बाबू-   (वपनकैत ( रे छौिा ,तूँ हिरा गावर पढ़लें ।िम्ह तोरा \nदेखबै छीयौं । \nिोनू-  (उपहास करैत ( गावर ककरो उिवर देख नै पढ़ल जाइ छै \n।वकओ अपन नीक किचक प्रतापे इज्जत पाबै छै तँ वकओ अपन \nखराप किचक प्रतापसँ गावर सुनै छै ।िुदा अफसोस अहाँ दुनूिे सँ \nएक्को टािे नै छी ।िनुखते नै तँ किच कतऽसँ ।  \n \n(तखने साइवकलक घण्टी बजबैत वचट्टी चाचाक प्रिेि ( \n \nवचट्ठी चाचा -  की िेलै ।एते हल्ला वकए करै छऽ ।  \nिोनू-  वहत आत्िहत्या करबाक प्रयास केलक ।ओ िेहोि अवछ ,आ \nई (डाँक्टर बाबू वदि इिारा करैत ( डाँक्टर इलाज करैसँ िना करै \nछविन । \nवचट्ठी चाचा -   हौ डाँक्टर ।तोरा लऽग लूवर छऽ तखन तँ लोक \nपूछावर करै छऽ ।सिाजक प्राणी िऽ सिाजसँ एते कवतआएल रहनाइ \nनीक नै छै ।(हाि जोिैत ( हि तोरा आगू हाि जोिै छीअ ।तोरासँ  124 || विदेह सदेह:१४ \nजेठ िऽ विनती करै छीअ ।एकरा जीया दहक  ।एकरा गरीबक \nकल्याण कऽ दहक ।  \n \nडाँक्टर बाबू-   नै कक्का ।हिरा िाँफ करू ।कोटच कचहरीक चक्करिे \nहि नै पिब । \n(डाँक्टर चलनाइ िुरू करैत अवछ ।िोनू पाछूसँ डाँक्टरक गदचनपर \nचक्कू रावख दैत अवछ  ।( \n \nिोनू- (वचकरैत ( डाँक्टर बाबू ।आइ जँ एतऽसँ हिर िीताक लहाि \nउठतै तँ हि अहूँक राि नाि सत्य कऽ देब । \n \nडाँक्टर बाबू-  (घबराइत( हे ,हे ,चक्कू हटा ,चक्कू हटा ।ई गलत कऽ \nरहल छें ।  \nिोनू-   आब सही -गलत  फवरछेबाक िवक्त नै अवछ हिरािे ।हि बस \nएतबे जानै छी ।आइ जँ एकर  इलाज नै हेतै तँ हि एखने तोहर \nइलाज कऽ देबौ ।  \n \n(डाँक्टर घूवर कऽ रोवहत लऽग आबैत अवछ ।बैगसँ रूइ वनकावल \nखून साफ करैत अवछ ।िरहि पट्टी करैत अवछ ।( \n \nवचट्ठी चाचा -   केहन युग आवब गेलै ।युिा िगचिे आब लिैक साहस \nबचबे नै केलै ।छोट -छोट सन दुख िेलापर आत्िहत्या ।लागैछ एवह \nयांवत्रक युगिे लोको सब रोबोट बवन गेलै ,जकरािे कोनो संिेदना नै \nहोइ छै ।नीक -बेजाए सोचबाक िवक्त नै होइ छै ।प्रवतस्पधाक \nदौििे जावन नै कते  युिा िृत्युक िाला पवहर लै छै ।छोट -छोट  विदेह सदेह:१४ || 125 \nविपवतसँ डारा कऽ प्राण वतयावग दै छै ।जावन नै कतऽ जा रहल छै \nई देि ।जावन नै कवहया जागतै युिािे चेतना ।  \n \n(रोवहतकेँ होि आबै छै ।ओ उवठ कऽ ठाढ़ हुअ लागै छै ।िो नू \nसहारा दऽ कऽ उठबै छै । ( \n \nरोवहत-   (चारू कात   घूवि(  की हि स्िगचिे छी ? की हिरा संग पूरा \nसिाज िवर गेलै ? \nिोनू-  (वचट्टी चाचा वदि घूवि । ( चाचा होि आवब गेलै ।देवखयौ \n,देवखयौ ,हिर िीत बवच गेलै ।जी गेलै ।  \n(डाँक्टर बाबू आ वचट्ठी चाचा रोवहत लऽग आवब जाइ छवि । ( \n \nरोवहत-  हि िरऽ चाहै छी । हिरा वकए जीएलें ।हिरा िरऽ दे ।  \nडाँक्टर बाबू-   िगिान जीिन देलवखन जीबाक लेल ,िरबाक लेल नै \n।जँ िरनाइ नीक बात रवहतै तँ आइ दुवनयाँिे एक्को टा िनुख नै \nरवहतै ।सब स्िगचिासी िऽ गेल रवहतै ।जीिनिे सवदखन खुि रहबाक \nचाही ,िरबाक नै ।देखै छऽ ,तोहर केस तँ हिर आँवख खोवल देलक \n,तोरा सन युिाक आँवख आब कवहया खुलतै ?जावन नै । \n \nरोवहत-   खुि ,कोना रहब खुि ।जीनगीिे जखन हारक सािना होइ \nछै तँ हँसी-खुिी ओवह हारक संग हेरा जाइ छै ,तखन िरनाइये नीक \nलागै छै ।  \nवचट्ठी चाचा -    एक बेर हावर जेबाक ितलब ई तँ नै छै जे जी िन \nिवर लेल हावर गेवलयै ।एकटा घोंघा बेर -बेर देिालपर चढ़ैत अवछ  \n,बेर-बेर खसैत अवछ  ,िुदा हावर नै िानैत अवछ ।लगातार प्रयास  126 || विदेह सदेह:१४ \nकरैत अवछ आ एक वदन ओ देबालपर चवढ़ये जाइत अवछ ।हावर \nकऽ जीतैिे जे िजा छै से और वकछुिे नै ।  \n \nडाँक्टर बाबू-   जे सब वदन जीतै छै ओ अपना-आपकेँ  बलगर  सिवझ \nलै छै ।ओकरा घिण्ड िऽ जाइ छै आ फेर ओ कवहयो िेहनत नै \nकरै छै ।िुदा जे सब वदन हारै छै ,ओ सब वदन िेहनत करै छै आ \nओ जखन जीतै छै तँ विश्वविजेता बनै छै ।बुझलऽ । \nिोनू -   अरे ,एकटा परीक्षािे फेल िेलासँ कोनो प्रलय नै आवब जेतै \n।जीिनिे एखन कतेको परीक्षा बाँवकए छै । िनुखक वजनगीत दोसर \nनाि विक परीक्षा ।िनुख कते परीक्षासँ िागत ।डेग-डेगपर एकटा \nनि चुनौती िेटै छै ।तेँ वहम्िर राख आ सब वकला फतह कर ।  \n \nवचट्ठी चाचा -   दू सए साल धवर प्रत्येक वदन ,प्रत्येक क्षण अंग्रेजसँ \nहि सब हारैत एलौं ।िुदा एक ने एक वदन जीत िेटबे केलै \n।िनुखक  जीिनिे हार जीत तँ चवलते रहै छै ।एवहिे आश्चयचक कोन \nगप ? घबराइकेँ कोन गप ? \n \nडाँक्टर बाबू-   िनुखकेँ अपन सब हारसँ सीख लेबाक चाही ।अपन \nकिजोरी दूर करबाक चाही ,नै अनुवतणच िेलापर परेिान िऽ आत्िहत्या \nसन खराप डेग उठेबाक चाही । अजुक युिाकेँ ई सोच वदिागसँ \nवनकालऽ प ितै जे कोनो काजिे फेल िेलाक बाद एकर सिाधान \nिात्र आत्िहत्या छै । \n \nवचट्ठी चाचा -   रोवहत । ई हार तोहर हार नै छलौ ।ई हार तँ ओ \nपैरिी बलाकेँ हार छलै जे तोहर ज्ञानक आगू हावर गेलै ।तूँ आब  विदेह सदेह:१४ || 127 \nनि उजा संग ठाढ़ हो ,नि िवक्तक संग चोट कर ।तोहर विजय \nजरूर है ।कहाबत तँ सुनने  हेबेँ , सए सोनारकेँ तँ एक लोहारकेँ \n।एक ने एक वदन वजनगीक सब बाधा ,सब परीक्षा तूँ उवतणच हेबेँ । \n \nिोनू-   हँ िीता ,तूँ एखनो जीतल छेँ ।सब वदन जीतल रहबेँ ।  \n \nरोवहत-   क्षिा करू ।िाँफ करू ।हिर आत्िबल डोवल गेल छल \n।हि िटवक गेल छलौं ।िुदा आब हि देबर िेहनत करब ।तखन \nधवर िेहनत करब जखन धवर ओ जीतल टाका आ पैरिी बलाक \nगालपर ई हारल विजेताक जीतक िप्पर नै पवि जाइ ।हि हिरा \nसन सब युिासँ कहऽ चाहब जे हिरा जकाँ आत्िहत्या सन डेग \nवकओ नै उठबू ।फेल िेलापर और बेसी जोिक संग जीतक िागचपर \nआगू बढ़ैत चलू ।जीत िेटबे करत ।जाइ छी हिहूँ आब बेसी िेहनत \nकऽ अपन लक्ष्य धवर पहुँचब । हँ ,ई कहाबत सवदखन िोन राखब \n,सए वदन सोनारकेँ तँ एक वदन लोहारकेँ ।  \n \nिंचपर सब हँसऽ लागैत अवछ आ वधरे -वधरे पदा खसऽ लगैत  \nअवछ।                                      सिाप्त \n \n \n \n \n \n  128 || विदेह सदेह:१४ \nदरिाहा \n \n-निस्कार घनकयाि बाबू, सब नीके ने? \n-निस्कार, निस्कार ।सब कुिल अवछ ।अपन बताउ ? \n-की कहौं , हालत पस्त अवछ । \n-से वकए यौ ? हि तँ िजािे छी ।  \n- छऽ िाससँ दरिाहा नै िेटल ।ओना अहाँ तँ अनुबन्द्धपर छी तखन \nएते ठाठ-बाठ कोना ? \n-असलिे सरकारी दरिाहा नै अवछ तँ की िेल , जनताक दरिाहिे \nकोनो किी नै अवछ ।  \n-जनता अहाँकें पाइ वकए देत ? \n-आब िूखचकें के सिझेतै ? टेबुलपर नै जा कऽ हिरा िाफचत काज \nकरबाएत तँ  \nदरिाहा देबैये पितै ने ? \n \n \n \n हँसी \n \n-कतऽ गेवलयै यै ? वकछु बाजू तँ ।  \n-दुर . . .हिर बाँवह छोरू ।अहाँसँ बात नै करब हि ।  \n-हे हे एना जुवन करू ।अहाँ बवतआएब नै तँ हिर प्राणे चवल जाएत \n। \n-जाए वदऔ ।बवढ़यें हेतै । \n-आवखर हिरापर एतेक तािस कोन बातक अवछ ?  विदेह सदेह:१४ || 129 \n-सिक पवत अपन पवत्नकें वसनेिा -सकचस  घुिाबै छै आ अहाँ वदन -\nरावत दिचनो नै \nदैत छी ।काजो करैक एकटा सीिा होइ छै ।  \n-अच्छे, एकर तािस छै ।कने लऽग आउ . . .हि पाइ कािाइ छी \nजावहसँ नून-हरवद \nचलैत रहए आ अहाँ वचन्द्ता िुक्त िऽ सवदखन हँसैत रहू ।असलिे \nअहाँक हँसी  \nवकनबाक लेल घरसँ बाहर रहै छी ।  \n  \n \n अवधकार  \n \n- रौ कोनिा ,कावि कने रवधयाक सासुर िार दऽ आवबहें ।  \n- िावलक , ककरो आर कवहयौ ।कावि  हिरासँ नै हएत । \n- से वकएक रौ ? \n- अहाँकें नै बूझल अवछ कावि एलेक्सन छै ।  \n- ओवहसँ की ? पेट तँ तोरा हिरे देल पाइसँ िरतौ ।नेता तँ नै \nएतौ । \n- तैयो िावलक जवहना हिर अवधकार अवछ जे काज केलाक बाद \nअहाँसँ पाइ लेब  \nतवहना िारत िाता आ संविधानक अवधकार लेबैये पित ।छोवि  कोना \nदेब । \n \n  130 || विदेह सदेह:१४ \n िूख \n \nओ पगली छलै ।पवच्चस -छवलबस िषचक िरल -पूरल  देह िुदा वदिाग \nघसकल ।वनत वदन  टीसनपर इम्हरसँ उम्हर टहलनाइ ओकर िुख्य \nकाज छलै । फेकल पन्नी िा अखबारक टूकिािे सटल अन्नक वकछु \nदाना ओकर िोजन छलै ।आबैत -जाइत रेन वदि एकटक  देखैत \n,कखनो कऽ कोनो वखिकी लऽग चवल जाइ ।फेर की टी॰टी॰क \nदबाि सुननाइ आ पुवलसक लाठी सहनाइ ,ओकरा लेल सबवदना छलै \n।वकओ ओकरा छूअ नै चाहै ।  एक वदन िोरे -िोर अखबारिे छपल \nएकटा खबरपर नजवर अटवक गेल ।कावि रावत वकओ  ओवह पगली \nसंग बलात्कार कऽ ओकर घेंट चावप देने छलै ।हिर िोनिे एकटा \nप्रन बेर-बेर उवठ रहल छल ।की िासनाक िूख एते ताकतबर होइ \nछै जे जावत -पावत ,धिच-किच  आ िनुखक वस्िती धवर नै देखै छै  \n?लावग रहल छल जँ िूख एवहना  बढ़ैत रहत तँ िहाप्रलय आबैिे \nकम्िे वदन िेष छै । \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१४ || 131 \nजिाहर लाल ककयप  \nविहवन किा - सीता \nसीता  \nिाह ! वक सुखद संयोग अवछ , वियाहक निि िखच िे विविलेि \nविसर के एकटा बेटी िेलवन्द्ह आ ओहो जानकी नििी वदन / खुिी \nस िोन गदगद िेल रहैन्द््, स्िंय देिी अबतवरत िेलीह / नािाकरन \nके वदन बच्चा के नाि सीता राखल जाय / अवधकांि लोकक विचार \nिेल / िुदा बच्चा के िाय सुनयना देिी सहिवत नवह िेलीह /  \nवि0- अहॉ वक नाि राखय चाहै त छी ? \nसु 0- वकछु हो िुदा सीता नवह /  \nवि0- वकयैक , सीता नाि िे वदक्कत अवछ ? \nवकछु उत्तर नवह िेतल ...  \nविविलेि विसर और जोर स कहलवि , हि पुछैत छी वकयैक ? \nसुनयना देिी िांवत स उत्तर देलवखन्द्ह \" हि नवह चाहैत छी जे हम्िर \nबेटी के नाि एहन स्त्री के नाि पर राखल जाय जे अपना संग िेल \nअन्द्याय के प्रवतकार नवह क सकलीह /\" \n \n \n 132 || विदेह सदेह:१४ \nसुवित आनन्द्द   \nिोध-पवत्रका िैविली केर लोकापचण  \n \nिोध-पवत्रकाक लगातार आठ अंकक प्रका िन एकटा िहत्िपूणच गप्प \nविक। ऐसँ िाषा सावहत्यक विकास हएत। ई गप्प ल. ना. विविला \nविश्वविद्यालयक कुलपवत डॉ. सिरेन्द्र प्रताप वसंह कहलवन। ओ ऐ \nसराहनीय कायचक हेतु वििागाध्यक्षा डॉ. िीणा ठाकुर एिं अन्द्य वििागीय \nविक्षक लोकवनकेँ धन्द्यिाद देलवन। ऐ अिसरपर प्रवत कुलपवत डॉ. \nध्रुि कुिार कहलवन जे िैविलीक विकासेसँ विविलाक विकास ह एत। \nऐ हेतु सिकेँ गम्िीरतासँ डटल रह ए पित। वित्तीय पराििी सी. \nआर. डीगिाल कहलवन जे िोध-पवत्रकासँ िाषा सावहत्यक विकासक \nसंग ओकरा नि वद िा सेहो िेटैत छैक। ऐ अिसरपर डॉ. सुरेश्वर \nझा वचंता व्यक्त क एलवन जे सािान्द्यतया लेखक लोकवन अपन \nप्रकावित सािग्री िोध-पवत्रकाकेँ दए दैत छवि से नीक बात नै। ओ \n विदेह सदेह:१४ || 133 \nलोकवन नि लेखन करिु   ओतवह डॉ . िीिनाि झा िोध-पवत्रकाक \nचयवनत रचनाकेँ पुस्तकाकार करबापर बल देलवन संगवह ऐिे डॉ. \nरािदेि झा सन विद्वानक िलदकोषकेँ संकवलत करबाक हेतु प्रसन्नता \nव्यक्त कएलवन। ऐ अिसरपर विविला आिाजक सी . ई. ओ. श्री \nअवजत कुिार आजाद िोध-पवत्रकाक प्रकािनपर प्रसन्नता व्यक्त करैत \nविविला आिाजक हेतु रचनाकार लोकवनसँ सहयोगक बात सेहो \nकहलवन। कायचक्रििे विचार व्यक्त क एवनहार अन्द्य िक्ता लोकवन \nछलाह डॉ . धीरेन्द्रनाि विश्र, डॉ. िवि नाि झा, डॉ. रिाकान्द्त विश्र, \nडॉ. वित्रनाि झा एिं डॉ. कृष्णचन्द्र झा ियंक। ऐ कायचक्रििे उपवस्ित \nअन्द्य प्रिुख व्यवक्त सि छलाह - डॉ. िैद्यनाि चौधरी िैजू, डॉ. \nफूलचन्द्र विश्र रिण, डॉ. नीता झा, डॉ. रिेि झा, श्री अिलेन्द्दु \nिेखर पाठक , डॉ. वििूवत चन्द्र झा इत्याव","size_mb":4.24,"has_text":true},"Sadeha 15.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 15.pdf","name":"Sadeha 15.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nवि देह सदेह -१५ \n( वि दे ह- स दे ह १५, वि दे ह www.videha.co.in प े ट ार ( अ ंक १३३-१ ४४) सँ,  \nम ै विलीक स ि व श्रे ष्ठ गद्य आ पद्यक ए क ट ा स म ानान् त र स ंक लन) \n \nवि द े ह  म ै व ि ल ी स ाव ह त्य  आन् दोल न: म ान ु षीवम ह  स ं स् क ृ त ाम ् \n \nव ि द े ह -प्र िम म ै व िल ी  पा व ि क  ई -पव ि क ा \nISSN 2229-547X VIDEHA \nस म्पादक : ग ज े न् र  ठ ाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ  प ोि ी क  सि ावि क ा र  सु र वि त  अ वि ।  क ाॅ प ी र ाइ ट  ( © )  ि ार क क  वल वि त  अ न ु मवत क  व ि न ा प ोि ीक  क ोन ो  \nअ ंश क  ि ाय ा  प्र वत ए ि ं  वर क ॉ व ंग  सवह त  इ ल े क्‍ट र ॉवन क  अ ि ि ा  य ां वि क ,  क ोन ो  माध् य मसँ ,  अ ि ि ा  ् ान क  \nसंग्र हण ि ा  प ु न प्र व य ो ग क  प्र णाल ी द्वा र ा क ो न ो रूपमे  प ु न रु त् प ावद त  अ ि ि ा  सं च ावर त - प्र साव रत नै क ए ल  ज ा  \nसक ै त  अ वि । \n(c) २०००-अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html, \nhttp://www.geocities.com/ggajendra  आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  धलंकपर, स्रोत wayback machine \nof https://web.archive.org/web/*/videha  258 capture(s) from 2004 to 20 16- \nhttp://videha.com/  भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका \nधथक जकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक \nयािा धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/  पर \nई प्रकाधित होइत अधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली \nभाषाक जालर्वृर्त्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X \nVIDEHA \n(c)२०००-अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nधर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर ठाकुर।  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क \nमध्य छधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, \n.rtf र्वा .txt फॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता \nलोकधनक लगमे रहतधहह,'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका माि एकर प्रथम प्रकािनक/ धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार ऐ ई-पधिकाकेँ \nछै, आ से हाधन-लाभ रधहत आिारपर छै आ तैँ ऐ लेल कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। \nतेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै जुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त \nपधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, \nजे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह (पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। \nमेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) एकर प्रकािनक अंकक सूचना देल \nजायत।  एधह ई पधिकाकेँ श्रीमधत लक्ष्मी ठाकुर द्वारा मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित कएल \nजाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल् य :  ाा  रू   १ ०००/ - सं स् कर ण  :  २० १३ ,  २०२२  \n \nVideha Sadeha 15: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 133-144 at www.videha.co.in).  \n \nअन ु क्र म \nगद्य-िण्  (प ृ   १ -१४४ ) \nगजेहर ठाकुर- मैधथलीक र्वतणमान-गजल, माँझ आंगनमे कधतआएल छी \n(पृ. २-७) \n \nिीरेहर प्रेमधषण- मैधथलीमे गजल आ एकर संरचना (पृ. ८-१०) \n \nमुन्नाजी- बाल गजलः पुरान देहक नर्व चेहरा (प्. ११-११) \n \nकाधमनी कामायनी- सोर, कोन डाधर पर केकर खोता (प्. १२-२१) \n \nकुमार पृथु- नापल तौलल पसरल पथार (परमेश्वर कापधड़क पथार) \n(प्. २२-२२) \n \nडॉ अरूर् कुमार धसंह - अधभकलनात्मक/संगनर्ात्मक \n(Computational) मैधथली व्याकरर् (प्. २३-३१) \n \nअनाधमका राज- सीमा (प्. ३२-३२) \n \nआिीष अनधचहहार - पहरा-अिपहरा, धप्रंट पधिकाक संपादक आ \nगजलकारसँ अपील, अज्ञानी संपादकक फेरमे मरैत गजल, मैधथली \nगजलमे लोथ गजलकारक भूधमका, लघु-गुरू धनर्णय (दूनू भाग एक   \n \nठाम), मैधथलीमे बाल गजल, भधक्त गजल, गजलक साक्ष्य, सूयोदयसँ \nपधहने सूयास्त, मैधथली गजलक र्वतणमान, धर्वहधन कथा- खाए बला \nपाटी (प्. ३३-७१) \n \nबाल मुकुहद पाठक- प्रेम : र्वरदान र्वा अधभिाप (प्. ७२-७४) \n \nपूनम मण्डल- प्राज्ञ कापधड़ केिर्वलाल बाखं धिरपा सम्मानसँ सम्माधनत, \n’सगर राधत दीप जरय’क ७९ म आयोजन ‘कथा कोसी’ उमेि \nपासर्वानक संयोजकत् र्वमे ररहामे  सम्पन्न/ ८० म सगर राधत दीप \nजरय  सुपौल धजलाक धनमणलीमे  उमेि मण् डलक संयोजकत्र्वमे (प्. \n७५-७८) \n \nरधर्व भूषर् पाठक- ओइ साल, घर, बाबूक चट्टी (पृ. ७९-८१) \n \nसहदीप कुमार साफी- राजा अओर परजा (पृ. ८२-८३) \n \nनर्वेहदु कुमार झा- टाकाक आभार्व मे ठप्प अधछ कोसी महासेतूक \nकाज सहरसा-फारधबसगंज अमान पधरर्वतणनक काज मद, लधलतक \nबहन्ने मैधथलीक कथाक दिा-धदिा पर भेल चचा संपन्न भेल, मलेसं \nक छठम अधिर्वेिन, उनसठम र्वषण मे प्रर्वेि कयलक चेतना सधमधत \nनीक गप आ योजनाक पर भेल चचा (पृ. ८४-८७) \n \nधिर्वकुमार झा ‘धटल्लू’- बड़का साहेर्व : परम्परागत संस्कार केर \nपराभर्वक र्वृधत धचि (पृ. ८८-८९)   \n \nमो. असरफ- िहरीया घरर्वाली (पृ. ९०-९०) \n \nधबहदेश्वर ठाकुर- पश्चताप, उपकारके चुपकार,प्रधतिोि, जेहन करर्ी \nतेहन भरर्ी, हयाय, आत्मग्लाधन, अधभिाप (पृ. ९१-९४) \n \nपरमेश्वर कापधड़- लक्ष्मी आ गोिन (पृ. ९५-९६) \n \nराम भरोस कापधड ‘भ्रमर’- धचहतन- मैधथलीक भधर्वष्यक प्रसंग (पृ. \n९७-९८) \n \nकुमार अधभनहदन- दुगास्तुधतक लोकपरम्परा: धझधझया (पृ. ९९-१०२) \n \nजगदानहद झा ‘मनु’- गजलक लहास, सेल्समेन, उपहार,नीक, धपआर,  \nकधनयाँ दाइ, मौसी,हाधर, धडधबया, धपआस, प्रेम दीर्वानी, खापधर धिपा \nकए (पृ. १०३-१११) \n \nअधखलेि कुमार मर््डल- पँचर्वेदी (पृ. ११२-११२) \n \nउमेि मर््डल- जीधर्वते नकण (पृ. ११३-११५) \n \nराम धर्वलास साहु- धििाक महत (पृ. ११६-११७) \n \nजगदीि चहर ठाकुर ‘अधनल’- प्रधतबद्ध साधहत्यकारक अप्रधतबद्ध गजल, \nअरधर्वहदजीक आजाद गजल (पृ. ११८-१२१)   \n \nओम प्रकाि झा- बहुरूधपया रचनामे, घोघ उठबैत गजल, समीिा - \nप्रेमचहर पंकजजीक दू टा गजल, मैधथली बाल गजलक अर्विारर्ा, \nभोथ हधथयार, गजलक लेल (पृ. १२२-१३१) \n \nअधमत धमश्र- कधतआएल आखर, गजल आ गीत मे अंतर की छै?  \n(पृ. १३२-१३६) \n \nचंदन कुमार झा- बहुत धकछु बुझबैए : धकयो बूधझ नधह सकल हमरा  \n(पृ. १३७-१४४) \n   \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य- खण्ड  (पृ. १४५-३०५ ) \nजगदीि चहर ठाकुर ‘अधनल’- धकछु गजल (पृ. १४६-१५२) \nमुन्नी कामत- जट-जधटन, ददणक धटस, रोकू कोय ऐ सैलाबकेँ (पृ. \n१५३-१५८) \nिाधहतलक्ष्मी चौिरी- लेधस्बयन कॉधहटहयुअम, मातृत्र्व, नेताजी (पृ. \n१५९-१७२) \nजगदानहद झा ‘मनु’- गजल, के पधतयाएत (पृ. १७३-१७४) \nमनोज कुमार मण्डल - देिी कौआ (प्. १७५-१७५) \nकुहदन कुमार कर्ण- धकछु गजल, अंगनामे कुचरल कौआ (पृ. \n१७६-१७८) \nराजदेर्व मर््डल- डायरीक पन्ना १-९, डोलनी डाइन- (काव् य कथा) \n१-७, केतए छी हम,  अजगर, अकासमे ठाढ़ पंछी, बीआ केर \nपता, कटैत गाछ, नमन, स् र्वरमे बास, अकाल, घरक आँधख, \nअभ्यास, महफा आ अरथी, काटैत बीआ, कानैत हँसी, कनहेपर \nभालबा,कुहेस, जानर्वरक बोली, मोँछक लड़ाइ, दूटा िारा, चोधर, \nपधरधस् थधत, उलहन, आपसी, द्वहद्व, छीपपर दीप, इमानदारी, बीआ ,   \n \nबलात् , झूठक धगयान, जेहने अहाँ तेह ने हम, धचर प्रतीिा, हाथ, \nठक, उपयोग (पृ. १७९-२४२) \nसत्य नारायर् झा- लहकैत समाज (२४३-२४४) \nराम धर्वलास साहु- धकछु टनका, मोह-माया...... , के बँचेतौ तोहर \nजान (पृ. २४५-२५१) \nसुरेहर 'िैल'- अधभसाधरका, सासुर, धर्वयाह (पृ. २५२-२५६) \nराजीर्व रंजन धमश्र- धकछु गजल (पृ. २५७-२५८) \nमुन्नाजी- बाल हाइकू (पृ. २५९-२६१) \nरामदेर्व प्रसाद मण् डल “झारूदार”- अधभनन्दन (पृ. २६२-२६२) \nइरा मधल्लक- धकछु बाल गजल, िृंगार गजल (पृ. २६३-२६६) \nधबहदेश्वर ठाकुर- गजल, पुन: चमकतै धमधथला राज (पृ. २६७-\n२६९) \nअधनल मधल्लक- गजल (पृ. २७०-२७०) \nआिीष अनधचहहार- धर्वहधन गजल (प्. २७१-२७१)   \n \nरधर्व भूषर् पाठक- फसली पद्य १-७ (पृ. २७२-२८०) \nबाल मुकुहद पाठक- धकछु गजल (पृ. २८१-२८२) \nअनाधमका राज- िमतार्वान (पृ. २८३-२८४) \nसहदीप कुमार साफी- कधर्वता १-३ (पृ. २८५-२८९) \nभालचहर झा- आजुक बेटी (पृ. २९०-२९१) \nअधमत धमश्र- हाथी गेलै भोज खाए (पृ. २९२-२९२) \nकाधमनी कामायनी- संग धदअ सधदखन अधहना (पृ. २९३-२९४) \nदुखन प्रसाद यादर्व- छीनाझपटी, अजादी सबहक जान छै, धबहार \nअधछ धसरमौर िरा केर (पृ. २९५-२९९) \nसुबोि कुमार ठाकुर- केकरा सँ कहबै (पृ. ३००-३०१) \nओम प्रकाि झा- धकछु गजल (पृ. ३०२-३०३) \nगंगेि गुंजन- नेता जी बकर्वास करै छधथ (पृ. ३०४-३०५)  1 || विदेह सदेह:१५ \n \n1 \n \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१५ || 2 \n \nगजेन्द्र ठाकुर  \nमैविलीक िर्तमान-गजल \n \n\"हमरा मानसपटलपर मैविलीक सम्मावनर् आलोचक श्री रमानन्द्द झा “रमणक” ओ िाक्य औखन ओवहना अंवकर् \nअवि जावहमे ओ मैविलीक िर्तमान गीर्-गजलकेँ मंचीय यश एिं अितलाभक औजार कवहकऽ एकर महत्िकेँ \nएकदम्मे नकावर देने रहवि (सन्द्दभत- वमविला वमवहर, फरबरी-१९८३); ...कोनो आलोचककेँ एहेन गैर वजम्मेदारीिला \nिक्र्व्य देबाक की अविकार? भारर्ीय संवििानमे भाषणक स्िर्ंत्रर्ा एकटा मौवलक अविकार िैक र्ेँ?” (वसयाराम \nझा “सरस”, दीपोत्सि, १८/१०/९०; आमुख, लोकिेद आ लालवकला ) वियोगी लोकिेद आ लालवकलाक एकटा \nदोसर आमुखमे वलखै िवि- “िन्द्दशास्त्रक वनयमपर आिावरर् होयबाक उपरान्द्र्ो एवहमे गजलकारकेँ गणना-वनयमक \nस्िार्न्द््यक अविकार रहैर् िैक।” (!) \nगजल कर्ेको ढंगसँ कर्ेको बहरमे कर्ेको िन्द्दमे वलखल जा सकैए, ई सत्य अवि, मुदा गणना वनयमक \nस्िार्न्द््यक अविकार ने मावत्रक गणनामे िैक आ ने िावणतक गणनामे। देिशंकर निीन वलखै िवि –“...पुनः \nडॉ. रामदेि झाक आलेख आएल। एवह वनबन्द्िमे दूटा अनगतल बार् ई भेल, जे गजलक पंवक्र् लेल, िन्द्द जकाँ \nमात्रा वनिारण करए लगलाह..”। \nलोकिेद आ लालवकलामे गजल शुरू हेबासँ पवहने कएकटा आलेख अवि, मैविली गजलपर कोनो सकारात्मक \nवटप्पणी र्ँ नै अवि ऐ सभमे, हँ मुदा समीक्षककेँ लाठी हािे “ई सभ मैविली गजल विक, गजले टा विक” कहबापर \nवििश करैर् प्रहार सभ अिश्य अवि। हाइकूमे वसलेबल आ िणतक वमलानी अंग्रेजी हाइकूक आरवम्भक लेखनमे \nनै भऽ सकल, देखल गेल जे ५/७/५ वसलेबलमे बहुर्रास अल्फाबेट आवब गेल, जापानीमे ओर्ेक अल्फाबेट \n५/७/५ वसलेबलमे नै िल। हम सलाह देलहुँ जे मैविली हाइकू सरल िावणतक िन्द्दक आिारपर वलखल जाए \nजइमे ह्रस्ि-दीर्तक विचार नै हुअए। संस्कृर्मे १७ वसलेबलबला िावणतक िन्द्दमे नोकमे नोक वमला कऽ १७ टा \nिणत होइ िै- जेना वशखवरणी, िंशपत्र पवर्र्म्, मन्द्दाक्रान्द्र्ा, हवरणी, हावरणी, नरदत्तकम्, कोवकलकम् आ भाराक्रान्द्र्ा। \nसे ५/७/५ मे १७ वसलेबल लेल १७ टा िणत हाइकू लेल गेल, से आब हम सेहो लऽ रहल िी आ वमवहर झा, इरा \nमवल्लक, उमेश मंडल, रामविलास साहु, सुनील कुमार झा सेहो लऽ रहल िवि। रुबाइमे हमर सलाह िल जे \nएर्ए सरल िावणतक िन्द्दक प्रयोग सम्भि नै अवि, कारण एकर प्रारम्भ दीर्त-दीर्त-दीर्त िा दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि सँ होइर् \nअवि से चाहे र्ँ ह्रस्ि-दीर्तक वमलानी खाइर् िवणतक िन्द्दक प्रयोग करू िा मावत्रक छ्नन्द्दक। रुबाइक चर्ुष्पदीमे \nपवहल दोसर आ चावरम पाँर्ी कावफया युक्र् होइर् अवि; आ मात्रा िा िावणतकमे िणत२० िा २१ हेबाक चाही। \nकारण चारू पाँर्ी चावर र्रहक बहर -िन्द्दमे वलखल जा सकैए से वनअमकेँ आगाँ नमरेबाक आिश्यकर्ा नै िै, हँ \nई वनणतय करैए पड़र् जे चारू पाँर्ीमे िावणतक िा मावत्रक गणना पद्धवर् जे ली, से एक्के हेबाक चाही। गजलमे \n 3 || विदेह सदेह:१५ \n \n3 \n \nमुदा अहाँ िावणतक, सरल िावणतक िा मावत्रक िन्द्दक प्रयोग कऽ सकै िी, मुदा एक गजलमे दूटा बौस्र्ु वमज्झर \nनै करू। वबन िन्द्द िा बहरक गजल अहाँ कवह सकै िी, समीक्षककेँ लुलुआ कऽ आ लाठी हािे; मुदा ओ \nगजल नै हएर्, उदूत / फारसीमे र्ँ मुशायरामे अहाँकेँ ढुकैये नै देर्। आ आब जखन रोशन झा, प्रिीण चौिरी \nप्रर्ीक, आशीष अनवचन्द्हार, सुनील कुमार झा सन युिा गजलकार अन्द्र्जालपर एकटा वटप्पणीक बाद सरल \nिावणतक िन्द्दमे गजलकेँ संशोविर् कऽ सकै िवि र्ँ लालवकलािादी गजलकार लोकवन वकए नै कऽ सकै \nिी? मायानन्द्द वमश्र “गीर्ल” कवह आ गंगेश गुंजन “गजल सन वकिु मैविलीमे” कवह जे गलर् परम्पराकेँ जारी \nरखबाक वनणतय लेने िवि र्करा बाद मुन्ना जी आ आशीष अनवचन्द्हार जँ वबना िन्द्द/ बहरक गजल वलखै िवि \nर्ँ एकरा हम मायानन्द्द वमश्र, गंगेश गुंजन आ लालवकलािादी अ-गजलकार लोकवनक दुष्प्रभािे बुझै िी। लोकिेद \nआ लालवकला : आत्ममुग्ि आमुख सभक बाद ऐ संग्रह मे कलानन्द्द भट्ट, र्ारानन्द्द वियोगी, डॉ . देिशंकर \nनिीन, नरेन्द्र, डॉ. महेन्द्र, रमेश, रामचैर्न्द्य “िीरज”, रामभरोस कापवड़ “भ्रमर”, रिीन्द्र नाि ठाकुर , विभूवर् \nआनन्द्द, वसयाराम झा “सरस” आ सोमदेिक गजल देल गेल अवि। \nकलानन्द्द भट्ट \nभोर आनब हम दोसर उगायब सुरुज \nकरब नूर्न वनमाण हम बनायब सुरुज \nसरल िावणतकक अनुसारे गणना- पवहल पाँर्ी-१७ िणत दोसर पाँर्ी- १८ िणत; जखन सरल िावणतकेमे गणनाक अन्द्र्र \nअवि र्ँ ह्रस्ि दीर्त विचारपर जएबाक मेहनवर् बवच गेल। \nमावत्रक गणनाक अनुसार- पवहल पाँर्ी-२१ मात्रा, दोसर पाँर्ी- २१ मात्रा, मात्रा वमवल गेलसे आब ह्रस्ि दीर्त पर \nचली। पवहल पाँर्ी दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि (एर्ए \nदूटा लगार्ार ह्रस्िक बदला एकटा दीर्त दऽ सकै िी, से दोसर पाँर्ीमे देखब। दोसर पाँर्ी- ह्रस्ि-हस्ि-ह्रस्ि-\nदीर्त-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त- ह्रस्ि-हस्ि- ह्रस्ि-हस्ि-दीर्त- ह्रस्ि-हस्ि- ह्रस्ि-हस्ि-ह्रस्ि। मुदा एर्ए गाढ़ कएल अक्षरक \nबाद क्रमटूवट गेल। \nर्ारानन्द्द वियोगी \nददत जँ हद केँ टपल जाए र्ँ आवग जनमै अवि \nबफत अंगार बनल जाए र्ँ आवग जनमै अवि \n \nसरल िावणतकक अनुसारे गणना- पवहल पाँर्ी-१९ िणत दोसर पाँर्ी- १८ िणत; जखन सरल िावणतकेमे गणनाक अन्द्र्र \nअवि र्ँ ह्रस्ि दीर्त विचारपर जएबाक मेहनवर् बवच गेल। मावत्रक गणनाक अनुसार- पवहल पाँर्ी-२५ मात्रा, दोसर \nपाँर्ी- २५ मात्रा, मात्रा वमवल गेलसे आब ह्रस्ि दीर्त पर चली। दीर्त संयुक्र्ाक्षरकेँ पवहने )- ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-\nदीर्त-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त-ह्र्अस्ि-ह्रस्ि। एर्ए दूटा लगार्ार ह्रस्िक बदला \nएकटा दीर्त दऽ सकै िी, से दोसर पाँर्ीमे देखब। दोसर पाँर्ी- दीर्त (संयुक्र्ाक्षरकेँ पवहने)- ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त एर्ए \nक्रमभंग भऽ गेल। \n \nदेिशंकर निीन \nअँटा लेब समय-चक्र, सहजवह एवह आँवख बीच  विदेह सदेह:१५ || 4 \n \nनबका प्रभार् लेल, क्रावन्द्र् कोनो ठावन लेब \nसरल िावणतकक अनुसारे गणना- पवहल पाँर्ी-१९ िणत दोसर पाँर्ी- १६ िणत; जखन सरल िावणतकेमे गणनाक अन्द्र्र \nअवि र्ँ ह्रस्ि दीर्त विचारपर जएबाक मेहनवर् बवच गेल। मावत्रक गणनाक अनुसार- पवहल पाँर्ी-२५ मात्रा, दोसर \nपाँर्ी- २५ मात्रा, मात्रा वमवल गेलसे आब ह्रस्ि दीर्त पर चली। ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त-ह्रस्ि-\nह्रस्ि-ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-ह्रस्ि (एर्ए दूटा लगार्ार ह्रस्िक बदला एकटा दीर्त दऽ सकै िी, से \nदोसर पाँर्ीमे देखब। दोसर पाँर्ी- ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त- मुदा एर्ए गाढ़ कएल अक्षरक बाद क्रमटूवट गेल। \n \nनरेन्द्र \nवनकलू र्ँ सवजकऽ सजाकेँ \nबासन ली ठोवक बजाकेँ \nसरल िावणतकक अनुसारे गणना- पवहल पाँर्ी-१० िणत दोसर पाँर्ी- ९ िणत; जखन सरल िावणतकेमे गणनाक अन्द्र्र \nअवि र्ँ ह्रस्ि दीर्त विचारपर जएबाक मेहनवर् बवच गेल। मावत्रक गणनाक अनुसार- पवहल पाँर्ी-१३ मात्रा, दोसर \nपाँर्ी-१४, मात्रा गणनाक अन्द्र्र अवि र्ँ ह्रस्ि दीर्त विचारपर जएबाक मेहनवर् बवच गेल।  \nडॉ महेन्द्र \nचलैि आदमी सवदखन चलैर् रहबा लए \nजीबैि आदमी सवदखन कलेस सहबा लए \nसरल िावणतकक अनुसारे गणना- पवहल पाँर्ी-१८ िणत दोसर पाँर्ी- १८ िणत। मुदा र्ेसर शेरमे दोसर पाँर्ीमे १६ \nिणत आवब गेल अवि। मावत्रकमे सेहो उपरका दुनू पाँर्ीमे क्रमसँ २४ आ २५ िणत अवि। \nरमेश \nजखन-जखन साओनक ओहास पड़ैए \nहमर िार्ी मे गजलक लहास बरैए \nसरल िावणतकक अनुसारे गणना- पवहल पाँर्ी-१६ िणत दोसर पाँर्ी- १६ िणत। मुदा दोसर शेरक पवहल पाँर्ीमे १५ \nिणत। मावत्रक मे सेहो उपरका दुनू पाँर्ीमे २२ िणत अवि। मुदा ह्रस्ि-दीर्त गणनामे दोसरे शब्दमे ई मावर खा \nजाइए। ई दोष शेष गजलकारमे सेहो देखबामे अबैए। \n \nएकर अवर्वरक्र् सुरेन्द्रनािक “गजल हमर हवियार विक ” ,  वसयाराम झा  “सरस”क “िोड़े आवग िोड़े \nपावन”, रमेशक “नागफेनी” आ र्ारानन्द्द वियोगीक “अपन युद्धक साक्ष्य”मेसँ वकिु वकर्ाब लाठी हािे मैविली \nसावहत्यमे गजल संग्रहक रूपमे सावहत्य अकादेमीक सिे ऑफ मैविली वलटेरेचरक उत्तर जयकान्द्र् वमश्र संस्करणमे \nआवब गेल अवि, वकिु ऐ सवहत्यक इवर्हासक अवगला संस्करणमे आवब जाएर् ! अरविन्द्द ठाकुरक गजल सेहो \nपत्र-पवत्रकामे गजल कवह िवप रहल अवि जे अही परम्पराकेँ आगाँ बढ़बैर् अवि। जँ ई सभ गजल नै िी र्ँ \nपद्य र्ँ िी आ र्इ रूपमे एकर वििेचन र्ँ हेबाके चाही। ऐ क्रममे रिीन्द्रनाि ठाकुरक “लेखनी एक रंग \nअनेक” देखू। मैविली गजल संग्रहक रूपमे ई पोिी आइसँ २५ बखत पूित आएल। सोमदेि आ भ्रमरक संग \nवहनको गजल लालवकलािादक पवरभाषामे नै अबैर् अवि। गजल नै मुदा पद्यक रूपमे एकर स्िान मैविली  5 || विदेह सदेह:१५ \n \n5 \n \nसावहत्यमे सुरवक्षर् िै, मुदा ई आन िवणतर् गजलक र्िाकविर् संकलनक विषयमे नै कहल जा सकैए। \nएक िन्द्द, एक बाँसुरी, एक िुन सुनयबालेऽ \nवलयौ ई एक गजल, आई गुनगुनयबालेऽ \n(रिीन्द्रनाि ठाकुर “लेखनी एक रंग अनेक”) \n \n \nमाँझ आंगनमे कवर्आएल िी \n \n“माँझ आंगनमे कवर्आएल िी” मुन्नाजीक रुबाइ आ गजल संग्रहक नाम अवि। कवर्आएल आ सेहो माँझ \nआंगनमे! की कबीरक उलटबासीक प्रभाि अवि ई आवक गजलक स्िभाि अवि ई? नवहये ई कबीरक उलटबासीक \nप्रभाि अवि नवहये ई गजलक स्िभाि अवि, ई एकटा यिाित अवि। मुन्नाजी सन कर्ेको लोक कवर्आएल \nिवि, प्रवर्भा अिैर् हेराएल िवि। मुदा गजलकार सभटा दोख अपनेपर लऽ लै िवि। \n \nआब र्ँ माँझ आँगनमे कवर्आएल िी \nअपने चावलसँ आब बेरा गेलहुँ हम \nआ सएह कारण अवि जे ओ नोरक सुख भोगऽ लागै िवि। \nनोर र्ँ खसैए मुदा मजा सन लगैए \nकेहन नीक प्रेमक दुख लेलहुँ हम \n \nबड़का खाविमे खसै िवि आ र्हू लेल अपनेकेँ दोखी मानै िवि: \nिोटको ठेससँ नै सबक लेलहुँ हम \nर्ँए बड़का खाविमे खवस गेलहुँ हम \n \nर्ँ की गजलकार प्रेमक महत्ि वबसवर गेल िवि, नै प्रेम र्ँ सभकेँ चाही। \nसभ उमेर िगतकेँ प्रेम चाही \nमवरर्ो िवर कुशल-िेम चाही \n \nआ वहनका जँ कोस दू-कोस मात्र चलबाक रवहर्वन्द्ह र्खन ने, वहनका र्ँ बहुर् आगाँ बढ़बाक िवन्द्ह र्ेँ प्रेम \nचाही। \nडाहसँ पहुँचब कोस-दू कोस \nआगू बढ़बा लेल र्ँ प्रेम चाही \n \nआ से सभ ठाम। एकटा हमर संगी िल, एकटा परीक्षामे टॉप केलक र्ँ बाजल- नै कम्पीट करै िी र्ँ नै करै  विदेह सदेह:१५ || 6 \n \nिी, आ करै िी र्ँ टॉप करै िी। ओ गजलकार नै िल जँ रवहर्े र्ँ अवहना वलवखर्ए: \nबदरी लादल रहै कोनो बार् नै \nजवद बरसी र्ँ बवरसार् बवन कऽ \n \nआ नजवर-नजवरक फेर आ हाफ ग्लास फुल ई दुनूटा अििारणा ऐ रूपमे ओ राखै िवि: \nनजवर उठा कऽ देखबै र्ँ खाली बुझाएर् ई दुवनयाँ \nनजवर गरा कऽ देखबै र्ँ सभ देखाएर् ई दुवनयाँ \n \nसमालोचना आ विरोि दुनूकेँ गजलकार नीक मानै िवि। \nपक्षिरसँ राखू अपनाकेँ बचा कऽ \nविपक्षीक सभ बार्केँ नै र्ीर् बुझू \n \nमहगाइसँ लोक बेकल अवि मुदा र्करा लेल झुमैर् मचानक वबम्ब देखू: \nमहगाइसँ खूने नै हवडडयो सुखाइए \nआब झुलैर् मचान सन लगैए लोक \n \nआ ई उलटबासी देखू, वबम्ब नि, भािना शाश्वर्: \nहम र्ँ र्ूर जड़ेलौ गमी मासमे \nवमझाएल आवगसँ पसाही कवहयो \n \nई कोन गोष्ठी िी जे अवि कोन पवत्रकाक प्रायोवजर् वचट्ठी िपबाक राजनीवर् सन, ई रुबाइ देखू: \nमोन भए उठल दुवखर् होहकारीसँ \nउवठ दशतक भागल मारामरीसँ \nप्रायोजक र्ँ पिने रहल कान अपन \nकर्ा देखार भेला जवर्यारीसँ \n \nमुदा बावढ़क विषय जँ मैविली गजलक अंग नै बनए र्ँ बुझू जे गजलकार समाजसँ कवर्आएल िवि। मुदा से \nनै अवि। \nिार एखन िवर र्ँ उफानपर अवि \nलोक र्ाका-र्ाकी करैर् बान्द्हपर अवि \n \nआब पड़ाइन र्टल अवि, वमविलासँ पड़ाइन। बाहरी लोक वबहारीकेँ मजदूर आ श्रवमकक पयायिाची मावन लेने \nिवि। र्हूपर गजलकारक कलम चलल अवि। \nवबहारक वसरखारी बदवल गेल सन लगैए आब  7 || विदेह सदेह:१५ \n \n7 \n \nश्रवमक र्टलासँ कंपनी-मावलक लगै वबहारी जकाँ \n \nमुन्नाजीक गजल आ रुबाइ स्िच्िन्द्द रूपसँ बमकोला जेकाँ बहल अवि। शेरक स्िभाि होइ िै जे जँ ओकरा \nनेकासँ कहल जाए र्ँ आह-बाह लोक कवरर्े अवि। मैविलीमे गजल-रुबाइ जइ र्रहेँ प्रसावरर् भऽ रहल अवि \nसे देवख कऽ यएह लावग रहल अवि जे जर्ेक ई वििा अपनाकेँ पसावर रहल अवि र्इसँ बेशी मैविली \nलाभावन्द्िर् भऽ पसवर रहल अवि। )-गजेन्द्र ठाकुर १९ मइ २०१२( \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१५ || 8 \n \nिीरेन्द्र प्रेमवषत  \nप्रेमवषत जीक ई आलेख विदेहक अंक २१मे िल। िर्तमान समयमे ई आलेख पढ़एसँ पवहने प्रेमवषत जीक ई विचार \nदेखू जे अनवचन्द्हार आखरपर देबा लेल माँगल गेल सहमवर् केर बाद आएल िल— \n“आवशषजी, ओ कोनो गम्भीर आलेख नइ िै। हमरा जनैर् ओ आलेख हम र्वहया वलखने रही जवहया गजलपर बेसी \nकाज नइ होइर् िलै। एखनुक सन्द्दभतमे ओ आलेख बहुर् हल्लुक भऽ सकै िै। आ िर्तमानमे कने मेहनवर् \nकऽकऽ वलखबाक अिस्िामे सेहो हम नइ िी- समयाभािक कारणेँ। र्ेँ हम नइ राखू से र्ँ नइ कहब, मुदा \nकमसँ कम हमर ई स्िीकायतर्ा उल्लेख कऽकऽ रावख देबै र्ँ भऽ सकैि जे िपलाक बादहु हम दोषक भागी \nकने कम बनी। िन्द्यिाद” \n \nमैविलीमे गजल आ एकर संरचना \n \nरूप-रङ्ग एिं चावल-प्रकृवर् देखलापर गीर् आ गजल दुनू सहोदरे बुझाइर् िैक। मुदा मैविलीमे गीर् अवर् प्राचीन \nकाव्यशैलीक रूपमे चलैर् आएल अवि, जखन वक गजल अपेक्षाकृर् अत्यन्द्र् निीन रूपमे। एखन दुनूकेँ एकठाम \nदेखलापर एना लगैर् िैक जेना गीर्-गजल कोनो कुम्भक मेलामे एक-दोसरासँ वबिुवड़ गेल िल। मेलामे \nभोवर्आइर्-भासैर् गजल अरबवदस पहुँवच गेल। गजल ओम्हरे पलल-बढ़ल आ जखन बेस जुआन भऽ गेल र्ँ \nअपन वबिुड़ल सहोदरकेँ र्कैर् गीर्क गाम वमविलािवर सेहो पहुँवच गेल। जखन दुनूक भेट भेलैक र्ँ वकिु \nसमय दुनूमे अपवरचयक अिस्िा बनल रहलैक। वमविलाक मावटमे पोसाएल गीर् एकरा अपन जगह कब्जा करऽ \nआएल प्रवर्द्वन्द्दीक रूपमे सेहो देखलक। मुदा जखन दुनू एक-दोसराकेँ लगसँ वहयाकऽ देखलक र्खन बुझबामे \nअएलैक-आवह रे बा, हमरासभमे एना बैर वकएक, हम दुनू र्ँ सहोदरे िी! र्करा बाद वमविलाक िरर्ीपर डेगसँ \nडेग वमला दुनू पूणत भ्रार्ृत्ि भािेँ वनरन्द्र्र आगाँ बढ़ैर् रहल अवि। गीर् आ गजलक स्िरूप देखलापर दुनूक \nस्िभािमे अपन पोसुआ जगहक स्िानीयर्ाक असवर पूरापूर देखबामे अबैर् अवि। गीर् एना लगैर् िैक जेना \nरङ्गवबरङ्गी फूलकेँ सैँवर्कऽ सजाओल सेजौट हो। वमविलाक गीर्मे काँटोसन बार् जँ कहल जाइि र्ँ फूलेसन \nमोलायम भािमे। एकरा हम एहू र्रहेँ कवह सकैर् िी जे गीर् फूलक लर्मारापर चलबैर् लोककेँ भािक \nऊँचाइिवर पहुँचबैर् अवि। एवहमे वमविलाक लोकव्यिहार एिं मानिीय भाि प्रमुख भूवमका वनिाह करैर् आएल \nअवि। जावह भाषाक गावरयोमे वरदम आ मिुरर्ा होइर् िैक, ओवह भूवमपर पोसाएल गीर्क स्िरूप कटाह-िराह \nभइए नवह सकैर् अवि। कही जे गीर्मे र्ँ लालीगुराँसक फूलजकाँ ओ र्ाकर् विद्यमान िैक जे माि खाइर् \nकाल जँ गऽरमे काँट अटवक गेल र्ँ र्करो गलाकऽ समाप्र् कऽ दैर् िैक। गजलक बगय-बावन देखबामे भलवह \nगीर्ेजकाँ सुरेबगर लगैक, एवहमे गीर्सन नरमाहवट नवह होइर् िैक। उसराह मरुभूवममे पोसाएल भेलाक कारणे \n 9 || विदेह सदेह:१५ \n \n9 \n \nगजलक स्िभाि वकिु उस्सठ होइर् िैक। ई कट्टर इस्लामीसभक सङ्गवर्मे बेसी रहल अवि, र्ेँ एकर स्िभािमे \n“जब कुि न चलेगी र्ो ये र्लिार चलेगा” सन र्ेज र्ेिरबेसी देखबामे अबैर् िैक। यद्यवप गजलकेँ प्रेमक \nअवभव्यवक्र्क सशक्र् माध्यम मानल जाइर् िैक। गजल कवहर्वहँदेरी लोकक मन-मवस्र्ष्कमे प्रेममय माहौल नावच \nउठैर् िैक, एवह बार्सँ हम कर्हु असहमर् नवह िी। मुदा गजलमे प्रेमक बार् सेहो बेस िरगर अन्द्दाजमे \nकहल जाइर् िैक। कहबाक र्ात्पयत जे गजल र्रुआवरजकाँ सीिे बेि दैर् िैक लक्ष्यकेँ। लाइलपटमे बेसी \nनवह रहैर् िैक गजल। वमविलाक सन्द्दभतमे गीर् आ गजलक एक्कवह र्रहेँ जँ अन्द्र्र देखबऽ चाही र्ँ ई कहल \nजा सकैर् अवि जे गजल फूलक प्रक्षेपणपयतन्द्र् र्रुआवरजकाँ करैर् अवि, जखन वक गीर् र्रुआवर सेहो \nफूलजकाँ भँजैर् अवि। मैविलीमे संख्यात्मक रूपेँ गजल आनवह वििाजकाँ भलवह कम वलखल जाइर् रहल हो, \nमुदा गुणित्ताक दृविएँ ई वहन्द्दी िा नेपाली गजलसँ कर्हु कनेको झूस नवह देखबामे अबैर् अवि। एकर कारण \nइहो भऽ सकैर् िैक जे वहन्द्दी, नेपाली आ मैविली र्ीनू भाषामे गजलक प्रिेश एक्कवह मुहूत्ततमे भेल िैक। गजलक \nश्रीगणेश करौवनहार वहन्द्दीक भारर्ेन्द्दु, नेपालीक मोर्ीराम भट्ट आ मैविलीक पं. जीिन झा एक्कवह कालखण्डक \nस्रिासभ िवि। मैविलीयोमे गजल आब एर्बा वलखल जा चुकल अवि जे एकर संरचनाक मादे वकिु कहनाइ \nवदनवहमे वडवबया बारबजकाँ लगैर् अवि। एहनोमे यदाकदा गजलक नामपर वकिु एहनो पाँवर्सभ पत्रपवत्रकामे \nअभवर जाइर् अवि, जकरा देखलापर मोन वकिु झुझुआन भइए जाइर् िैक। कर्ेकोगोटेक रचना देखलापर \nएहनो बुझाइर् अवि, जेना ओलोकवन दू-दू पाँवर्िला र्ुकबन्द्दीक एकटा समूहकेँ गजल बूझैर् िवि। हमरा जनैर् \nओलोकवन गजलकेँ दूरेसँ देवखकऽ ओवहमे अपन पावण्डत्य िाँटब शुरू कऽ दैर् िवि। जँ मैविली सावहत्यक \nगुणिमतकेँ आत्मसार् कऽ चलैर् कोनो व्यवक्र् एकबेर दू-चावरटा गजल ढङ्गसँ देवख वलअए, र्ँ हमरा जनैर् \nओकरामे गजलक संरचनाप्रवर् कोनो र्रहक वद्ववििा नवह रवह जएर्ैक। र्ेँ सामान्द्यर्ः गजलक सम्बन्द्िमे नि \nवजज्ञासुक लेल जँ वकिु कहल जाए र्ँ विना कोनो पावरभावषक शब्दक प्रयोग कएने हम एवह र्रहेँ अपन विचार \nराखऽ चाहैर् िी- गजलक पवहल दू पाँवर्क अन्द्त्यानुप्रास वमलल रहैर् िैक। अवन्द्र्म एक, दू िा अविक शब्द \nसभ पाँवर्मे सवझया रहलहुपर साझी शब्दसँ पवहनुक शब्दमेअनुप्रास िा कही र्ुकबन्द्दी वमलल रहबाक चाही। \nअन्द्य दू-दू पाँवर्मे पवहल पाँवर् अनुप्रासक दृविएँ स्िच्िन्द्द रहैर् अवि। मुदा दोसर पाँवर् िा कही जे पविला \nपाँवर् स्िायीिला अनुप्रासकेँ पिुअबैर् चलैर् िैक। ई र्ँ भेल गजलक मुह-कानक संरचनासम्बन्द्िी बार्। मुदा \nखावल मुहे-कानपर ध्यान देल जाए आ ओकर कथ्य जँ गोविआइर् िा बौआइर् रवह जाए र्ँ देखबामे गजल \nलवगर्ो यिाितमे ओ गीजल भऽ जाइर् अवि। र्ेँ प्रस्र्ुवर्करणमे वकिु रहस्य, वकिु रोमाञ्चक सङ्ग समिानल \nचोटजकाँ गजलक शब्दसभ र्ाल-मात्राक प्रिाहमय साँचमे खचाखच बैसैर् चवल जएबाक चाही। गजलक पाँवर्केँ \nअितित्ताक वहसाबेँ जँ देखल जाए र्ँ कवह सकैर् िी जे हऽरक वसराउरजकाँ ई चलैर् चवल जाइर् िैक। \nहऽरक पवहल वसराउर जावह र्रहेँ िरर्ीक िार्ी चीवरकऽ ओवहमे कोनो चीज जनमाओल जा सकबाक आिार \nप्रदान करैर् िैक, र्वहना गजलक पवहल पाँवर् कल्पना िा विषयिस्र्ुक उठान करैर् अवि, दोसर पाँवर् हऽरक \nदोसर वसराउरक कायतशैलीक अनुकरण करैर् पवहलमे खसाओल बीजकेँ आिश्यक मात्रमे र्ोपन दऽकऽ पुनः \nआगू बढ़बाक मागत प्रशस्त्र करैर् अवि। गजलक प्रत्येक दू-पाँवर् अपनहुमे स्िर्न्द्त्र रहैर् अवि आ एक-दोसराक \nसङ्ग र्ादात्म्य स्िावपर् करैर् समग्रमे सेहो एकटा विवशि अित दैर् अवि। एकरा दोसर र्रहेँ एहुना कहल जा \nसकैर् अवि जे गजलक पवहल पाँवर् कनसारसँ वनकालल लालोलाल लोह रहैर् अवि, दोसर पाँवर् ओकरा \nवनवदति आकारवदस बढ़एबाक लेल पड़ऽ िला र्नक समिानल चोट भेल करैर् अवि। गीर्क सृजनमे वसद्धहस्र्  विदेह सदेह:१५ || 10 \n \nमैविलसभ िोड़े बगय-बावन बुवझर्वहँ आसानीसँ गजलक सृजन करऽ लगैर् िवि। सम्भिर्ः र्ेँ आरसीप्रसाद \nवसंह, रिीन्द्रनाि ठाकुर, डॉ महेन्द्र, माकतण्डेय प्रिासी, डॉ. गङ्गेश गुञ्जन, डॉ. बुवद्धनाि वमश्र आवद मूलर्ः गीर् \nक्षेत्रक व्यवक्र्त्ि रवहर्हु गजलमे सेहो कलम चलौलवन। ओहन वसद्धहस्र् व्यवक्र्सभक लेल हमर ई गजल \nवलखबाक र्ौर-र्वरकाक मादे वकिु कहब हास्यास्पद भऽ सकैर् अवि, मुदा निवसखुआसभकेँ भवरसक ई वकिु \nसहज बुझाइक। मैविलीमेकलम चलौवनहारसभमध्य प्रायः सभ एक-आि हाि गजलोमे अजमबैर् पाओल गेलाह \nअवि। जनकवि िैद्यनाि वमश्र “यात्री” सेहो “भगिान हमर ई वमविला” शीषतक कविर्ा पूणतर्ः गजलक संरचनामे \nवलखने िवि। मुदा वसयाराम झा “सरस”, स्ि. कलानन्द्द भट्ट, डॉ.राजेन्द्र विमल सन वकिु सावहत्यकार खाँटी \nगजलकारक रूपमे वचन्द्हल जाइर् िवि। ओना सोमदेि, डॉ.केदारनाि लाभ, डॉ.र्ारानन्द्द वियोगी, डॉ.रामचैर्न्द्य \nिीरज, बाबा िैद्यनाि, डॉ. विभूवर् आनन्द्द, डा.िीरेन्द्र िीर, फजलुरतहमान हाशमी, रमेश, बैकुण्ठ विदेह, डा.रामदेि \nझा, रोशन जनकपुरी, पं. वनत्यानन्द्द वमश्र, देिशङ्कर निीन, श्यामसुन्द्दर शवश, जनादतन ललन, वजयाउरतरहमान \nजाफरी, अवजर्कुमार आजाद, अशोक दत्त आवदसमेर् कर्ेको स्रिाक गजल मैविली गजल-संसारकेँ विस्र्ृवर् \nदैर् आएल अवि। गजलमे मवहला हस्र्ाक्षर बहुर् कम देखल जाइर् अवि। मैविली विकास मञ्चद्वारा बहराइर् \nपल्लिक पूणाङ्क १५, २०५१ चैर्क अङ्क गजल अङ्कक रूपमे बहराएल अवि। सम्भिर्ः ३४ गोट अलग-अलग \nगजलकारक एकठाम भेल समायोजनक ई पवहल िानगी हएर्। एवह अङ्कमे डा. शेफावलका िमा एक मात्र मवहला \nहस्र्ाक्षरक रूपमे गजलक सङ्ग प्रस्र्ुर् भेलीह अवि। एही अङ्कक आिारपर नेपालीमे मैविली गजल सम्बन्द्िी \nदूगोट समालोचनात्मक आलेख सेहो वलखाएल अवि। पवहल मनु ब्राजाकीद्वारा कावन्द्र्पुर २०५२ जेठ २७ गर्ेक \nअङ्कमे आ दोसर डा. रामदयाल राकेशद्वारा गोरखापत्र २०५२ फागुन २६ गर्ेक अङ्कमे। विटफुट आनहु गजल \nसङ्कलन बहराएल होएर्, मुदा र्कर जानकारी एवह लेखककेँ नवह िैक। हँ, वसयाराम झा “सरस”क सम्पादनमे \nबहराएल “लोकिेद आ लालवकला” मैविली गजलक गन्द्र्व्य आ स्िरूप दऽ बहुर् वकिु फवरिाकऽ कहैर् पाओल \nगेल अवि। एवहमे सरससवहर् र्ारानन्द्द वियोगी आ देिशङ्कर निीनद्वारा प्रस्र्ुर् गजलसम्बन्द्िी आलेख सेहो मैविली \nगजलक र्त्कालीन अिस्िािवरक साङ्गोपाङ्ग वचत्र प्रस्र्ुर् करबामे सफल भेल अवि। समग्रमे मैविली गजलक \nविषयमे ई कवह सकैर् िी जे मैविली गीर्क खेर्सँ प्राप्र् हलगर मावटमे गुणित्ताक दृविएँ मैविली गजल वनरन्द्र्र \nबवढ़रहल अवि, बवढ़एरहल अवि। \n \n \n \n  11 || विदेह सदेह:१५ \n \n11 \n \nमुन्नाजी \nबाल गजलः पुरान देहक नि चेहरा \n \nर्ड़ीक पेण्डुलम सन झुलैर् वजनगीमे वस्िरर्ा भागल वफरैए। ने देह वस्िर आ ने वचत्त। केखनो क' र्ँ अपनो \nठर-ठेकान हेराएल सन लगैए लोककेँ। जँ वचन्द्र्नशील भ' र्ाकब र्ँ ठकाएल सन अनुभि हएर्। एहन वस्िवर्मे \nकोनो नि सोच िा नि अििारणाकेँ र्ीचा-र्ीरीमे फँवस जेबाक आशंका र्ेवर लैए। मुदा रक्षात्मको भ' िएह नि \nअििारणा, नि प्रयोग, नि रचना सावहत्यकेँ वजया क' रखबाक क्षमर्ा देखबैए। पद्य वििाक एकटा रूप गजल \nअपन आ समाजक सौन्द्दयतबोि करबैए। हावसक, रवसक भ' प्रेममे ओझरा उब-डुब करैर् अपन बाट पर ससरल \nजाइर् देखाइए। गजलक बढ़ैर् लोकवप्रयर्ा आब अपन विस्र्ार र्कैए। आब गजल सभ भािमे चर्रल-पसरल \nजा रहल अवि। ऐ बीच चवचतर् युिा गजलकार आशीष अनवचन्द्हार जी गजलक क्षेत्रमे एकटा नि अििारणा \nरखलवन्द्ह। सावहत्य अकादेमी आ मैलोरंगक संयुक्र् र्त्िाििानमे भेल किा गोष्ठी २४ माचत २०१२केँ अनवचन्द्हार \nजी बाल गजलक अििारणाकेँ स्पि करैर् कहलवन्द्ह \" जेना गद्य वििा िा अन्द्य वििामे बाल सावहत्य वलखल \nजाइर् अवि र्वहना गजलमे सेहो बाल मनोविज्ञान पर आिावरर् बाल गजल वलखल जाए\"।२४ माचत २०१२ के \nप्रस्र्ुर् कएल गेल बाल गजलक पवरकल्पनाक विवििर्् र्ोषणा अनवचन्द्हार आखर आ विदेहक फेसबुक िसतन पर \n२७ माचत २०१२केँ होइर्े बहुर् रास पवरपक्ि बाल गजल सभ सोंझा आएल। र्ोषणा होइर्े ऐ वििाक पवहल \nरचनाकार भेलाह आशुर्ोष वमश्रा जे की नेपालसँ िवि मुदा यदा-कदा वलखैर् िवि। दोसर स्िान पर भेलाह \nजगदानंद झा मनु आ र्करा बाद र्ँ अवमर् वमश्रा, रुबी झा, निल श्री पंकज, चंदन झा, वमवहर झा, मुन्ना जी \nआ आन गजलकार सभहँक बाल गजलक प्रकाशनक क्रम बवन गेल। आ ऐँ र्रहेँ ऐ अििारणाक प्रिमे चरण \nठोस भ' सोंझा आएल , जावहसँ एकर मजगूर् भविष्यक आकलन कएल जा सकैए। संगे एकर पूणत संभािना \nसेहो जागल देखाइए। \nअनवचन्द्हार आखर द्वारा बाल गजलक महत्िकेँ देखैर् \" गजल कमला-कोसी-बागमर्ी-महानंदा सम्मान\" अलगसँ \nदेबाक र्ोषणा सेहो कएल गेल। आ ई माचत माससँ प्रभािी मानल गेल। आ श्रीमर्ी प्रीवर् ठाकुर जीकेँ \nमुख्यचयनकर्ी बनाएल गेल। एखन िवर जून मास िवरक प्रारंवभक चरणक चयन भेल अवि जे एना अवि---- \n१( माचत लेल श्री मर्ी रूबी झा जीकेँ चूनल गेल। \n२( अप्रैल लेल निलश्री पंकज जीकेँ चूनल गेल। \n३( मइ लेल अवमर् वमश्रा जीकेँ चूनल गेल। \n४( जून लेल चंदन झा जीकेँ चूनल गेल। \nसंप्रवर् विदेह द्वारा प्रस्र्ुर् बाल गजल विशेषांक एकर आिारकेँ मजगूर् करबाक वदशामे एकटा सशक्र् प्रयास \nअवि जावहसँ एकर विकासक संभािना अक्षुण्ण रहए। \n \n विदेह सदेह:१५ || 12 \n \nकावमनी कामायनी    \nसोर \n सबटा सर्रंगी चादवर अपन अर्ृप्र् काया पर लपेवट,इंरिनुष बवन सम्पूणत आसमान पर पसवर ज़ेबा के लालसा \nओकर मन मे औचक नै प्रस्फुवटर् भेल रहै,ई र् कर्ेक बरखक मुईल मीझैल लुत्ती िल हेर्ै जे समय आ \nअनुकूल िसंर्ी झोंका के कोमल ,शीर्ल स्पशत पावब दािानल बवन ििवक उठल ,नै जंगलक लाज ,नै काल िा \nसमयक। आ एक बेर जे भयौन िाह उठलै , र् स्िाभाविक \nिल ,अपना  कार् करौट के सम्पूणत  जीि जन्द्र्ु संग ,विशाल ,दैत्य सन वबकराल गाि वबरीि के सेहो भस्मीभूर् कवर \nदेलके।ओवह झरकल खड़ पत्बार, कीट फवर्ंगा ,पशु पाखी के मध्य कावर स्याह भेल हवरयरीके वनहावर क आंवख स नॉर \nबहाबय बाला ,िरर्ी आ आकाश ,एकदम स्र्ब्ि ।अपन हृदय के असीम पीड़ा नेने वकिू पाखी चें चें करैर्,अपन \nप्राण बचाबय लेल  दोसर िन प्रांर् मे बौिा ढहना क शरणस्िली के आस मे वनरास –वनरास उडी चलल िल \n। कर्ेक चेंन स ओ सब अपन पुरान बास स्िल मे ,चहकैर्,महकैर्,गबैर् ,चुगैर् वदन कावट रहल िल ,मुदा \nहाय रे दािानल ,कोन आवग जठरावग्न के टपैर्,मानवसक विचार के क्षर् विक्षर् करैर् ,लक्षमनरेखा नांर्य लेल \nबाध्य कवर देल ,जे अकस्मार् ओकर सबहक खोंर्ा उजवड़ गेलय,ओकर सबहक ओ डावर अनकर भ चुकल \nिल । \nस्याह रावर् मे वखड़की स हेरैर् आकास संग, स्िावर् के मोन विचारक बाि बोन मे बुलैर् बुलैर् र्ृणा आ \nआत्मग्लावन स भवर ओकरा भाि विह्वल कवर देलके, रवह रवह क कुहेस फूटे,संसार त्यागक विचार मों के \nआंदोवलर् करय लागै। कोन मुंह ल क  केकरा लग जेर्े ,सम्पूणत मुख मण्डल र् खापवड़क पेंदी बवन गेल आब ,केहन \nपवरहासक दृवि स िलनी िलनी करय लेल,िाणी स फुइसक सहानुभूवर् स, आत्महत्या िवर करबाक लेल प्रेवरर् \nकरबा लेल  बेकल समाज ओकर प्रर्ीक्षा मे बाहवर ठाढ़ िैक  ।ओिोन प राखल मोबाइल फेर बफावर र्ोड़य लागले \nमुदा ओ ओवहना पिरावल सन ठाढ़। कनी कालक बाद  फोन उठा कॉल बौक्स प नजवर फेरलक उन्नीस टा \nवमस कॉल ,कर्ेक अपन लोक सब ।सुर्ल हाि के कहुना र्ींच र्ांवच क टेबुल लैंप जरा क पैिोलॉजी के \nमोटका पोिी खोललक ,कावि परीक्षा िै,पेपर के नाम स वदमाग जखन वकिू रक्र् संचार भेलै र् ओत्तय वकिू \nदोसरे प्रकारक खलबल्ली होमय लगले।फेल करबाक हदस सेहो  हृदय मे  पइसय लागल िल,ओवह टौपर विद्यािी \nके ,जे फराके वडप्रेशनक विषय बवनर्ेक।   \nकालेज स आवबर्े अपन फ्लैट क सोझा वसडही प बैसल बड़ी माँ ,वजनक मंिरािादी दृविकोण स के नवहं \nआहर् भेल िल ,आ हुनक पूर्  वरंकू के देवख ओकर  हाि पएर सुन्न आ होश हिास गुम होमय लागले,  ‘ हे दैि \nई दोसरपूर्ना के  वकएक पठौलहू हमर बद्ध करबाक लेल कर्ेक हमर पाप अवि ओवह जनमक”।  मन मौन क्रंदन \nकयने िल,मुदा गरा लवगक  बुवझ पडले कर्ेक बरख स ग्रीष्मक प्रचंड रौद मे भटवक रहल िल, आय जेना \n 13 || विदेह सदेह:१५ \n \n13 \n \nऔचक वहमालय स्ियम लग आवब क अपन स्नेह पाश स वर्रवपर् करी देल। \nअपन जन्द्म स्िान स अर्ेक दूर अवह नगर  मे वियापुत्ता सब के पढ़बे लेल ओ सब पवहनवह मकान वकन नेने \nिलिी  ,स्िार्ी के पपा र् हुनके देखसी केलन्द्ही, मुदा वनष्ठुर वििार्ा के कलम स ओ दुनु भाई बवहनी क भाग्य \nमे ग्रहण लावग गेले ,र्खन मम्मी,  आ पप्पा के अरजल, लक्ष्मी ,जीिन के गाड़ी अवह महानगर मे सेहो वनिोक \nर्ींचैर् रहल िल । स्कूल पास कवर उच्च वशक्षा लेल दुनु इंजीवनयवरंग आ मेडीकल कालेज मे दावखला ल \nचुकल िल । वकन्द्स्यार् इहों एक गोट कारण बवन गेल होय , अवह बंिन स नीवफवकर भेला के । \nर्ोर असगरुिा आ नैराश्य पूणत जीिन स त्राण पाबय लेल ईएह दुनु हुनका कम्प्युटर आ इन्द्टरनेट के दुवनया \nस पवरचय पार्ी करौलक र् ओसब स्िप्नों मे अवह महाविनाश क गप्प नहीं सोचल ।मुदा जीिनक सार्ो रंग \nजखन  मवस्र्ष्क क दरिाजा खोवल क बहरे लागले ,र्खन जुग जुग के दग्ि वहय प पािसक मिुर मिुर बुन \nकाया के जुडबेर् सूखैल जवड़ मे खावद पावन देनाय सुरू केलकै र् ठूंठ सेहो अपन रंग देखबे लेल माि उठौने \nहेर्ै । डावरक पोर पोर मे नांवह नांवह टा आंवख लागले आ देवखर्े देवखर्े लौजा लौजा पार् स भरल झमट्गर \nगाि फेर स बनबा मे कवनओ वबलंब नवहं भेल ।  ओवह हवरयायल ठूंठ प हेजक हेज पखेरूगन वकल्लोल करबा \nलेल उर्ाहुल भ गेल । आ ओकर खोहवड़ मे इच्िािारी नाग के बास हेबा मे सेहो मे कवनओ विलंब नवहं \nभेल  िल। समान्द्य लोक बुवझ नवहं पाओल की प्रचंड रौदी मे  ई असमान्द्य हवरयरी आब विषाक्र् भ चुकल \nिैक। िा ई गाि आब देबे भरोसे जीविर् रहे र् रहै,पवरजनक आंवख मे र् भुर्हा बवनए गेल िल । पवहनुका \nवचड़े चुनमुन के सेहो पयािनक अवह खेल स ममांर्क कि भेल रहै ,सुखैले िल मुदा डावर प ओकर अपन \nखोंर्ा र् िल, जर्य रावर् वदन ,मौसमक मावर स बचबा लेल र्ीनों अपन अपन पांवख पसावर क लोल मे लोल \nि दाना चुगे िल ,ची चपड़ करैर् िल, अपन अपन पांवख के बलगर बनेब् क वनर् वदन सपना देखैर् िल । \nकखनों कखनों पैर् लोक क वजद सेहो विया पुर्ा के कोमल  पवरिेश के,ओकर दुवनया के , मवटयामेट कवरक रावख \nदैर् िैक । आ ओहो एहेन िीभत्स ,जे जन्द्म जन्द्मांर्र िवर प्रेर्क परिाही बनल  ओकर पिौड़ िेने रवह जाए \nिै। \nजखन ओ िृक्ष भुर्हा कहाबय लेल बाध्य भ गेल र् ओकर फड़ आ फूल के  र्ुलसी आ बेलपत्र जका र् नवहं \nपूजल जेर्ै । \nअत्यंर् उचगर स्िान प ,वनिोक भ,  साँय  साँय, उदण्ड बहैर् बसार् ;एहेन मे र् विशाल झमटगर गाि सेहो क्षण \nमात्र मे भूवमशाई भ जाय िैक,ओसब र् मात्र नान्द्ही टा के एक गोट कोमल र्रुिर ।  र्हन सब विचार मुंह भरे \nखसय लागल िल। दूर दूर िवर वबयाबान,  चारहु  कार् र्नर्ोर वर्वमर ,कोनो बाट कत्तहु नवह सुझै। चलबा के \nर् िलैहे। वजंदगी र् आगा बढ़ब के नाम िै । \nिुच्ि बासन मे सेहो हिा भरल रहे िैक , कत्तों कोनो िस्र्ु के प्रकृवर् खाली नवह रहय दईर् िैक । र्खन \nविचार शून्द्य मवस्र्ष्क कर्ेक वदन वनवष्क्रय सुर्ल रवहर्ैक । बड़ी मम्मी कवहया िवर  अपन र्र वगरहस्िी र्वज \nओकरा ओगरने पड़ल रवहर्वि। स्िावर् के माि प ओकर जीिनक बोझ रावख,र्ाला कुंजी सुनझा क ,बोल भरोस \nदइर् ,फेर फेर आबए के गप्प करैर् अपन र्र जाय लागली र् ओकरा बुझा गेल रहे जे एके सहवर मे रवहओ \nक आब हुनक बाट अवह र्र स बड़ दूर चवल गेल िल।  बाहर हुक्का लोली खेलाईर् समय वखड़की दरिज्जा स  विदेह सदेह:१५ || 14 \n \nओवह र्र मे हुलकी मारैर् रहले , मुदा भीर्र प्रिेश करबाक साहस नवह केलकै । काविके स्िावर् आय एकदम \nबदवल क पकठोस भ चुकल िल ।कखनों बाढ़ेन हाि मे,र् कखनों चकला बेलना ,आब ओकरा र्रक़ सबटा \nकाज करनाय कवनओ नवह अखरे । ई एकांर् ओकरा लेल परम आिश्यक बवन गेल िल ।व्यित मे कोनो \nकाजिाली आवब क ओकरा और वफवरशन करे से एखन ओ कदावप नवह चाहैर् िल । \nलोकल भेला के कारणे हॉस्टल लेल अपलाई नवह कैने िल पवहने  ,मुदा आब ,बीच सेशन मे र् कोनो सिाल \nए नवह िल भेटयके ,र्खन अवगला बवरस क बाट जोहू  । \nउमहर हवरयावल गाि सेहो अपन पुरान मोह नवह िोवड़ पावब रहल िल ,ओकर बाजब सुनब ,हसब ,पढब ,वलखब \nओकरा असंख्य आंवख स सम्पूणत स्पशत करबा लेल बेकल भ बेर बेर फोन करे र् स्िावर् के मनक संर्ाप \nआओर बवढ जाय । र्ृणा स ओकर माि पैन वबजली के पंखा सन र्ुमय लगे । सम्पूणत आकास ,िरर्ी ,पार्ाल \nक ,असहज दारुणसोर ओकर मवस्र्ष्क के िारीदार आरी स वचरय लागल िल ।िार्ी पीटेर्, विलाप करैर्, बर्ावह \nसमुरी िारा सब   आब एके स्िर स वचकरय लागल  , एर्ेक र्ीिर स्िर  'ईयह िै ओ ' \"ईएह िै \nओ  जेकर  ,,\" चारहु वदस स ओकरा प उठल आंगुर ' ,ओह ,कोन पर्ाल मे नुकाय  ,कोनअवग्न मे भस्म भ \nजाए ,वकिू फ़ुरै नै िल र्खन अपन आंवख संगे दुनु कान सेहो र्बड़ा क बन्न करी नेने िल ।    \nदू र्ीन  सप्र्ाह  स  स्िावर् चकोर   वदस नजवरओ उठा क  नवह देख सकल िल। अपने मे   गुमसुम ,आंवख क \nसोझा कारी ,जेना कजरौटा  के सब टा काजर वनकावल क वकओ ओकर सुंदर आंवख के नीचा मवल देने होय । \nएक दु बेर ओ  ओकरा सोझा ठाढ़ होबाक प्रयास कयबो कैल ,मुदा अपने मे ओझराएल स्िावर् मेला मे हेड़ाएल \nनेना सन डराएल डराएल  इमहार उमहर र्केर् चुप चाप चलल जाइर्  रहल िल । चकोर की सोचर्े ,इहों संर्ाप \nरवह रवह क ओकर मानवसक अिस्िा के आओर व्यग्र कवर दैक। कावि िवर जे ओकर व्याख्यान  सुवन आंवखक \nपपनी झपकेनाय वबसरी जायर् िल,जे महान प्रचेर्ा ,ऋवष ,मुवन के वखसा सुवन,अपन महर्ी िरोहवर के किा \nसुवन ,वमविला दशतन लेल उर्ाहुल भ गेल िल ,आय ओकरा कोना कहर्े जे ,वमविला के िर्तमान  मे  सेहो आब \nमाहुर र्ोरा गेल अवि । \nरावर् रावर् भर गेरुआ के अपन करेज स सटौने,पलंग प पेटकुवनया देने ,टुकुर टुकुर र्केर् ओकर दृवि सोझा \nपड़ल टेबुलक पाया स बहरा क कर्ेक कर्ेक जुगक पार स बौिा ढहनाक आपस आबय र् लगे ,दरिाजा के \nकुंडी वकओ खटखटा रहल अवि  ,वकंसयार् ओ आपस आवब गेल होयि ,मुदा ओ र् वनष्ठुर हिा वनकलै \nिल ,जखनओ िडफड़ा क उठे ,खुजल केिाड़ स दूर दूर िवर सड़क्क वनयोन लाइट मे वकओ कत्तों नै देखाय \nपडै। कखनों वखड़की के परदा वहलै, मुदा ओ कत्त  झांवक रहल िली,। आंवख बहे “गै सुगनी हमर कत्िी लेल \nकनै िै’ ओकर माि प हाि रावख  बाजल ओ स्िर र् िक्र्ा समेर् आब वबला गेल । “पापा यौ पापा ,एहेन पहाड़ \nवकए भ गेले हमर सबहक जीिन यओ पापा,वििार्ा वकएक हमरे सब स बाम भ गेलखींन’। जखन ओकर कोढ़ \nफटे र् जेना लगे कत्तों कोनो पहाड़ प बादल फाटल होय । सोफा प बई सल मुसकैर् पापा अपन  सुगिा ,सुगनी \nके करेज स सटौने ओकरा दुवनया के सबस शवक्र्शाली लोक  बनबए के सपना देखेर् ,देखेर् स्ियम स्िप्न भ \nगेला ,र्खन माँ के आचवर,िर्री बनी दुनु के माि झपने रहे ,आब ओ आचवर सेहो   पविमक बड़का आंिवड़ मे \nउविया गेलै। आब ,, ।वदमाग मे उिम मचबईर्  अवह भयानक सोर केबलजोरी शांर् करैर् सोचल , शवक्र्शाली र् \nबनैए पड़र्ेआब  ,पापा कहैि िलवखन,कमजोर गाि  के सब मोचावड़ क रावख दैर् िै ,बलगर र्र िाहवर  लैल ,अप्पन  15 || विदेह सदेह:१५ \n \n15 \n \nर् अप्पन , दूर दूर स अंवचन्द्हार  सेहो हेंज क हेंज आबै िै आ ओ गाि सहषत ओकरा स्िीकार सेहो  करैर् िै”। \nएर्ेक वदन के बाद स्िावर् के अपन स्िाभाविक गवर् स ,अपना वदस आबैर् देवख चकोर जर्य िल ओवह ठाम \nअजंर्ा के मुरुर् जका ठाढ़ भ गेल ।स्िावर् ओकर हाि र्ीचने केंटीन वदस बवढ चुकल िल । आय ओकर \nमुख मण्डल प उदासी के कवनओ कोनो चेंह नवह िले,।  क्लास ,वडसेक्सन ,सेवमनार प्रोफेसर सब प ओवहना \nयिािर् हाि वहला वहला क गप्प करैर् काफी वपबेर्, सेंडविच खाइर्,बाजैर् रहल िल  । \nबेसी सवन रईब क र्रक़ भोजन करबा लेल चकोर के वजद करी क स्िावर् अपन र्र आने िल ,। इमहर \nचावर पाँच मास भ गेलै र् चकोर स्ियम अपन मुंह खोलइर् बाजल िल “आब अहा र्रक़ खेनाय लेल नवह \nबजबे िी,आंटी मना करैर् ििी की’। “आंटी’ ,कनी काल लेल ओकर आंवख मे फेर स वबरो उठबा के \nकोवसस कयने िल ,मुदा बलगर बनिा के विचार ओकर ठोर प चौकीदार जका ठाढ़ भ गेलै मन मे उठले “फेस \nद वफअर ,वफअर विल वडसेवपयर’ ।माि झुलबैर् कहलक , “माँ र् आब  चवल गेलखीं’। “कत्त  ,गाम ,कवहया \nऔवर्’।ओ कनी अिाक सन भेल ।    “ नै नै ,आस्रेवलया , ओ आब दोसर वििाह करी लेलखींन”। ई एर्ेक \nपैर् आ ममांर्क कि क गप्प ओ एना बावज देलके जेना ओ ककरो आन स संबवन्द्िर् होय । चकोर के माि \nनवह जावन की सोवच क  झुवक गेल िले,स्िावर् ओकर मुह प खसल केस के अपन आंगुर स सइर्ेर् ओकर हाि \nमे हाि िेने केंटीन स वनकवस क बाहर लौन मे आयल  आ बेवफवकर ,वबन हारल वखलाड़ी जका जेकर की खेल \nखराप मौसमक कारणे अस्िवगर् भ गेल होय ,जय पराजय स मुक्र् दुनू मेक्डौनाल्ड मे खाय लेल सीपी चवल गेल \nिल । \n \n  \nलर्ुकिा- कोन डावर पर केकर खोर्ा \n  \n“यै बवहन ,कनी िवम जौि ,वर्लकौड क र्रुिा र्ैर रहल विएन्द्ह,र्खन खइहवि’। बवहन ओसारा प राखल पीढ़ी \nप बईस गेल िवलह,सोझा परसल िारी राखल िल, वदनक एगारह बावज रहल िल,कदंबक गाि के ऊपर \nस  सुरूज़ महाराज दुवनया भवरक गाम र्रक वहसाब वकर्ाब लेबा लेल मुस्र्ैद भेल अपन र्ाप स चहु वदस के \nखड़ पार् िवर झरका रहल िलवि।  ,आय बटेदार सब स खेर् पिारक हाब डीब लईर् लईर् बड़ बेर भ \nचुकल िल ,क्षुिा र्ीिर भ गेल िलेंह,बजली “आब रहय वदऔ एखन ,रावर् क बना लेब ,एखन अहू आवब जाऊ \nखेबा लेल ,अहू के भूख लागल हैर्’। मुदा र्ाबेर् र् पवहनवह स  ििकल चूिी प चढ़ल लोवहया मे कडूक \nर्ेल  पडपड़ाय लगलै र् केराि क र्ावठ मे पार् लटपटा क  हब्बर हब्बर लोवहया मे खसा चुकल िवलह। \nहुनक ई र्त्परर्ा आ अनुराग देवख क ,ओ कनी काल लेल हाि बावर नेने रहवि । कनी विलंब स दुनू गोटे \nसोझा सोझी बइस क मौन भ अपन भोजन ग्रहण करय लागल िवलह । \n     नबका वड़जेंन के लोहा लक्कड़ सीमेंट स  बनल र्र जे सावबकक  खवरहान मे बनल िल ,ओ र् बवहनक \nिलेंह,कवनया के बख़रा मे र् पुरना खपड़ैल र्ड़ाडी, मुदा आब कोन,दुहु र्र र् अपने सन  । ओत्ते टा चास \nबास मुदा रहनीहवर ,जेना बडका पोखवर मे दु टा पोठी माि । अन्न पावन कोठी,र्ोठी मे रखनाय,उसीवनया कुवटया  विदेह सदेह:१५ || 16 \n \nआब पूरने आँगन मे होय :एक्का दुग्गी जे सर कुटुम आबेन र् हुनक रहब के बेबस्िा नबका र्र मे होय । \nओहुना मन बहटारय लेल ओ दुनु कखनों अवह र्र र् कखनों ओई र्र मे वदन ि रावर् कावट लईि । ओना \nर् चोर चहारक हदस लोकके पवहनहु पईसल रहे ,मुदा आब कत्तेकों र्र वजनक मुवखया बा कुलदीपक परदेस \nकमाई करय गेल िलेि,ओर् र् वबसेख रुपे रवर्जगा भ जाय ।  आ वहनको दुनु के परान सवदखन वसिुिा मे \nबन्न र्ड़पइर् रहेंह । कहबों करवि ‘िन संपवत्त लुटबा के डर नवहं, सुने विये जे मौगी सब के हाि पएर कावट \nक ,की बुढ़ ,की बच्चा ,सबहक इज्जर्ों सेहो लुईट लईर्िैक’। आ अवह डरे टोलक नबर्ुवरया विया पुत्ता सब \nके  बाड़ी मे फड़ल लर्ाम ,नेबों ,र् कखनों केरा, आम ,कटहर ,लीची , \nबावट क मोने मों न अपन फौज र्ैयार केने रहैि जे बेर कुबेर गद्दह केला प आन वकयो आबै िा नवहं आबे \nअवह मे स वकिू नै वकिू र् अबस्से आयर् । आ ओ सब कहबों करेन ‘एक बेर हाक देबै र् केहनों नींद मे \nरहबे ,दौगल चवल आयब‘। \n    ओ दुनु र्रक बीचोबीच  कवन पििाड़ी वदस र्सवकक र्ेसर र्र सेहो  टुकुर टुकुर ,माय टुग्गर सन र्ाकैर् ठाढ़ \nिल,मुदा  र्ैयों ईर स भरल ओ र्र वहनका सब के स्िीकार नवहं केल्केन्द्ह  र्ाही लेल उमहरक रस्र्ा टाट फट्टा \nलगा क बड़ पवहनवह बन्न करी देल गेल िल । ओहो र्र अवह दुनु र्र प’ अपन िक्र दृवि रखने िल फराके \nस । \n      जेठ बैसाख क  उवसनवर् गरमी , कर्बों पंखा ,कूलर लागल रहै ,मोटका मोटका पदा वखड़की प रहै ,मुदा \nनबका र्र र् राकसक मुंह बवन आवग उगलै , ईट के भट्ठी बनल । र्खन कवनया के मावटक ओसारा बाला \nदवच्िनबवरया र्र ,आहाहा ,एकदम शीर्ल ,जेना स्िगत , बाड़ी झाड़ी स सीहकेर् बसार् । र् बेसी काल गरमी मे \nबवहन ओवह ओसारा िाला र्र मे नीचा  वबिाओल पवटया प  ,भार् र्ीमन जे बना बवि कवनया प्रेम स ,खा \nक , ओंर्डायल रहैर् िली । पहाड़ सन वदन काटय लेल लच्िा के लच्िा ओझराल गप्प के पेटार खोलल \nजाय । आ पुरखा  ,सर् कुटुम ,बाि बोन  ,अड़ोसीया  पड़ोवसया केकर कहाँ ,सबहक कमत कुकमतक  कर्ेको \nबेर पुनमूतल्यांकन केल जाए । अवह एवर्हावसक गप्प गोिी   मे,दुपहवरया मे बेसी  काल टोलक स्त्रीगन सेहो सब \nजुटवि,आ गामक ज्ञार् इवर्हास के रूपक आ क्षेपक सवहर्  ओवह महान र्ड़ारीके सौजन्द्य स निीन दृवि स \nजनैि। “भूवपंदर कका के पेलिार र् वबलाइए गेलै नै । देवखयौ ,केहेन उजाड़ लागै िेंह हुनकर डीह । पवहने \nजखन हम दुरागमन कवर आयल रवहए,काकी के भागक चचत र्रे र्र ,सार् टा पूर् ,दु टा िोटका भवरसक कुमार \nिलेंह,भवर र्र पोर्ा पोर्ी ,काकीए के हुकुमवर् चलय िल र्र मे । कवनया देखय र् र्ीन चावरबेर आबैि, “कनी \nटा मुंह हमहु देखबै’ र्ीन बरखक पोिी के वजद ,आ म्या कोहबर मे आवब क हमर र्ोर् उर्ावर क देखा दईि। \nचुहचुही स भरल ,बड़का नाम गाम बाला कुटुम सब के आिाजाही ,,देवखर्े देवखर्े आब केहेन उजाड़ भ गेलै । \nबदवल र् सौसे गामे गेलै ,भइयारी मे बाट बख़रा होइर् गेलै ,वकओ बाड़ी र्,वकयो ,गोहाली ,र् वकयो खवरहान मे \nचास बास बना लेलके ,मुदा हुनक पेलबार र् उपवटए गेलै जेना एर्य स”। “से की कहै िविन्द्ह,महाबा के डीह \nदेखिुन ,बड़का बड़का पाग बाला बेटा सब ,ओहेन सुंदर र्ड़ारी र्ोवड़ क नबका वड़जेंन के र्र र् बनबा \nलेलवि , केहेन इल्टल वबल्टल सन लगे िैक आब,वकयो इमहर स वखड़की  नोचलकेन्द्ह,वकओ उमहर स \nदरिज्जा,बाड़ी के चहरदेिारी ढावह पजेबा पयतंर् सब उवर् ‘ ल गेलय। लोक के लोक कहे िै जे वबन पूर् के \nडीह वबलवट जाए िै ,हुनक र् पूर् रवहर्े उजाड़ भ गेलन। खेर् पिार र् अपन अपन बेवच लेलवि ,मुदा सवझया  17 || विदेह सदेह:१५ \n \n17 \n \nके मकान , ओवहना संझा बार्ी िवर लेल मुंह र्केर् ,नॉर बहबेर् ,के र्ाकय एलै र्ुईरक दसो बरख स’। ओत्ते  टा के \nदुपहवरया ,बुढ़ पुरान , की जुिानों सब पुरखा के गप्प ,दुरखा के गप्प ,संपवत्त बटबारा के गप्प ,बुढ़  नब के रास \nलीला  के गप्प ,ढेर रास गप्प क वसडही प चढ़ैर् उर्रेर् वदिस कावट रहल िली। ओना आब ओहु ठाम टीिी \nआवब गेल िले,मुदा बेसी काल वबजली कटले रहैक,आ रहबों करे र्ईओ एहेन गोष्ठी के आनंद बुढ़ पुरान  के \nलेल भगिर्ी के बरदाने बुझु । पुरान वदन के पागुर करैर् हुनका सब के आंवख मे दोसरे चमक उवठ जाए । \nजोजो बाबू के वखस्सा प कवनया र् हसेर् हसेर् बेहाल ‘कोना हुनका लोक सब बकलेल कहेंह  ओ बर्ाह नै र्र्ाह \nिलेि,आबैि अपन भाऊज स भेंट करय आ भवर टोल मे आंगने आँगन र्ुवस क जनी जावर् स ठठा करैि,वकओ \nकहेंह ,कनी एक टा गीर् सुनाऊ ,आ ओ ओवह ठाम िुस्स स बेवस जायि,र्ेंट वहला वहला क ,आंगुर नचा नचा \nक नचारी,कजरी ,र् झुम्मरी गीर् सुरू कवर देि। सुन्नरों केहेन,पाँच हाि के िूिा,दप दप गोर ,भाल प लाल \nवसंदूरक ठोप’। \n  कालक प्रिाह के ग्रास बनल कर्बों लोक गाम स उपवट क सहर वदस भागौ,गाम मे र् लोकबेद रहबे करर्े \nन । आब कीिु सहवर क  भीड़ भाड़ स ,समस्या स ,बेरोजगारी स , गराकाट कंपीटीशन स , मशीनी वजनगी स \nउवब क गाम सेहो आवब रहल िवि । वििाहदान  ,मुड़न उपनेंन ,एकादशी के जग ,पूजा हिन ,सब वकि र् \nयिािर् चलेर् आवब रहल िल ,नब लोक उत्साह स जीब रहल िल  ,पुरना लोक सब \nहाफ़ैर्,खीझैर्,भोिरायल , भवसयायाल बुवद्ध ,कमजोर ,झलफल,झलफल दृवि स देवख रहल िल ,नब जुग के ,आ \nअपन मनोव्यिा के, कुंठा के ,अचटी ,कुचटी बावज क वनकावल लेर् िल । कोनो एक वखस्सा प हुनका सब \nके हजार वखस्सा मोंन  पड़े । आ पचासों बरख पवहलुका  बटखरा स  आजुकसमाज के र्राजू प र्ौलेर्,केहन \nिुच्ि, केहन हीन,कर्ेक गवहतर् लगेंह ,से हुनके सबहक आत्मा जनेक । ‘देवखयो वबरेन के बेटी के ,चर्ुरिी स \nपवहनवह बर संग  ,  पदुिा के वरकसा प वसनेमा देखय मिबन्नी जा रहल िल,र् बापे बजलवखन “वरकसा स जेमए \nर् वफल्म िूवट जेर्ो ,चल, हम अपन मोटरसायवकल स िोवड़ दैर् विओ,हमरो कोटत ज़ेबा के अविए’। आ बावज \nक  भवर पोख हसली मनोजक माय । “ये बवहन ई कोन अजगुर् गप्प कहलवखन , देखलवखन्द्ह नै चुनुलाल के \nबेटी के ,बापक वििाह कराओल बर के िोवड़ क अपन मन मावफक मनसा स दोसर वििाह कवर लेलकै ,म्या \nओकर सेहो आब सीना चाकर कवर क बजेर् िै “ह र् कोन जुलुम केलकै ,वपयक्कड़  िले, ओि बाि कवर क \nमारे िले ,र् ककरो दरेग ने उठले हमर बेटी लेल आ ओ जौ ओकरा स वपंड िोड़ा क पडायल र् ,लोक् क \nकरेज मे वकएक िाह उठैर् िैक’ । आब कहिुन’। \n  कवनया के पुबवरया ओसारा वदस स आम रास्र्ा िल,र् ओ सब ओवह ओसारा प नवहं बैस क ओवह स सटल \nकोठरी मे बैसारी करेर् िली। कोठरी मे  दू टा वखड़की ,एकटा पूब वदस ,एक टा दविन वदस । दुनु प आिा \nआिा  पर्रकी ,िाप बालानूआ के  परदा लागल,ओकरो मोवड़ क वकम्हरों र्ुस्का दइि,र्खन ओवह बाट स जाए \nबला लोक सब प नजवर सेहो रखवि,ई मनसा कोन गामक िै ,वकनको कुटुम र् नवहं िैन,आ जौ कोनो टोलक \nएहेन लोग  नजवर पवड़ जाविवजनका स आना माना रहेंह  ,र् हुनक जर्रा भंगटाबे लेल   कागद ,िा आचवरक खूंट \nके बार्ी सन बावट क ,नाक मे र्ुसा क जबरदस्र्ी िीकल जाए ,कत्तेक बेर र् अवह अपसकुन स लोक सब \nआपस र्ुईर जायि,। आ अवह स स्त्ररीगन सब के बड़ प्रसन्नर्ा होय । हुनक सबहक वनक जका मोन बहवट \nजाए ।  विदेह सदेह:१५ || 18 \n \n      भोरुका र्ारा के देवख क दुनू गोटे उवठ जायि अपनअपन ओिोन प स ,नहा िो क ,भगिर्ी नीप क ,पूजा \nपाठ के काज स जाबेर् वनिृर् होवि,र्ाबेर् सुरुज् क चक्का एक बीर् ऊपर वक्षवर्ज मे टंगा   सब  ठाम हुलकी \nमारेर् रहेर् िल । नबका र्रक उपरका मंवजल के ग्रील मे बैवस दुनु गोटे स्टील के वगलास मे चाह पीबैर् \nकाल टोल भवर के अिलोकन करैर् िली। बवहन र् अपन ऊमीर के बड़का वहस्सा सहरे मे काटने िवलह,आब \nन ग्राम िावसनी भेवलह,मुदा आदवर् सब वदन स काक बजबा स पवहनवह उठबा के रही गेल िल। र्वहया र् \nआि विि पूजा कवर क वर्या पूर्ा लेल जलखई ,पनवपयाइ बनाब मे जुवट जायि,ओसब खा पीबी क स्कूल \nजाय र् कवनकाल मे र्रबला के ऑवफस ज़ेबा के समय भ जाए ,हुनका गेला के बाद र्रक झाड़ू पोिा,बाल्टी \nभवर कपड़ा िोबैर् नीर् वदन बारह एक बावज जाय । कवहओ ओ एक टा नौकर िा काजबाली नहीं रखली ,देहो \nभगिर्ी के कीरपा स र्ंदुरुस्र् िल,आ हािो के बड़ सक्कर्,जखन दू पाय ककरो दैर्विन नवहं ,र्खन वकयो \nहुनका ओर् अपन मुंह बांवह क र् नवहं काज कवरर्ेंह। मुदा िएह बवहन जखन सासु के सोझा गाम आबैि र् \nअपन पुबवरया र्रक पलंग प वचत्त पडल रहेर् िली ,काजबाली सब काम करबै करैक,हुनका जाँर्य वपचय लेल \nएक नौड़ी फराक स राखल जाय ,जे हुनका नहाबए सोनाबय, नुआ फट्टा सेहो िोबय। \nसहर ज़ेबा काल कनी कि र् मोंन मे अिस्से होएन ,मुदा ओवह सहरक नाम प र् ई राजसी ठाठभेटल  िल ,ई \nसोवच अपन वदयावदनी सब प उपेक्षा के दृवि फेरैर् र्ांगा प बेसी क गाड़ी पकड़बा के लेल मिबन्नी जाय \nिवलह । \n         कावर्की  पूवणतमा के  वदन दोसर गाम के देिी मंवदर प भागिर् किा के भव्य आयोजन िल।जगननािजी \nस विद्वान  पंवडर् सब आयल िलेि, कर्ेक वदन पवहनवह स प्रचार भ रहल  िल, लोक के उत्सुकर्ा वहय मे \nवहलकोर मारय लागले  । कवहया स वनयारवर् वनयारवर् गामक ढेर रास स्त्रीगण,पुरुखक संग ओहो दुनु वरकसा \nप बैवस क  नहा सुना क भोरे भोर विदा भेल रहवि । \n   संजोग देवखयो जे  ओ सब उमहर गेलवि,आ इमहर बवहनक कुटुम आवब गेलवखन, दुनु र्रक कुंडी मे लटकल \nर्ाला देवख क र्ेसर र्रक दुरखा लग ठाढ़ कुटुम के हुलवस क सुआगर् करबा लेल ओ  दरबज्जा स्िर्ह खुवज \nगेल रहे । भोजन भार् कवर क पाहून कनी काल विश्राम करय लगला र् हुनक स्त्री र्रक और भीर्र \nपइस र्ेसरा र्र स अनुराग बढ़बय लेलअकुलाय लगली । भाई भौज िलखींन ,इमहरे समवियौन मे आयल िलाह ,र् \nबवहनो मोंन पड़ी गेल िलेनह । मुदा भौज के र् नीक मौका हाि लगले,ननवद के अर्ीर्क उद्यान मे भ्रमण \nकरबके । हुनको ओ कवहओ कवनओ मोजर नै देने िलवखन ,र्र्ेक गुमान िलेंह। आ र्ेसरो र्र के आय \nअपन पीर  उवगलबा के परसर भेटले । \n  आ वखस्सा के दोसवर िोर कुम्हारक चाक प गढ़ेबा लेल उन्द्मत्त भ  फर फर क बहरायर् गेल । \n     र्ीनो फरीक मे ,बाँट बख़रा र् कवहया कत्त नै भ चुकल िल,कहे लेल र् आब दुइए फवरक बचला  बड़का आ \nिोटका,मुदा र्ेसर संसार स प्रस्िान करबा स पूित  अपन स्त्री संग एक टा कंवटरबी सेहो  िोवड़ गेल िलवि। ओवह \nगुडकुवनया दईर् विया के कपार देवख वपत्ती अपना ओत्त ल गेलवि, अपन बेटी र् नवहं देलिी भगिर्ी,एकरे \nपालब पोसब, पढायब वलखायब, कन्द्यादान करब ,आब माय के कत्तबों मोंन िटपटेलवन्द्ह,सौस सेहो खुट्टा जका \nठाढ़ भ गेलवि ‘ओ आहाँ के बेटी के  इंरासनक परी बनबय चाहेर्ििी,आ आहाँ िुच्ि के विलाप कय रहल  19 || विदेह सदेह:१५ \n \n19 \n \nिी”। र्खन सबहक वबचारे माय िी दुनू सहर चवल गेल िवलह।बरस वदन प माय र् आवब गेली ,वखस्सा के \nपेटार नेने मुदा बेटी के र् स्कूल मे नाम वलखा देल गेल रहे । \n     माय के मोंन जखन  बड़ िटपटाय ,र् पोस्ट ऑवफस स पोस्टकाडत मंगबा क जोड़ी जावड़ क वलखनाय सुरू \nकरैि र् कनैर् कनैर् कर्ेक पहर बीर् जाय । अबल दुबल प वसिुया चोख ,र् मोवसबर् के मारल के ,अपन \nरक्षा करय लेल बेवस काल वजह्वा प दुिासा के बास ,कराबइए पडेर्  िल । ढोवढ़या साप के रूप सेहो अख़्वर्यार \nकरय लेल लोकिेद बाध्य कवर दैक।  पान सन जीबन पहाड़ सन वदन काटे लेल गाम र्र मे लोक बेद के \nअकाल नै रहैर् िैक।पवहनुका जुग मे र् गप्प सप्प संग भांवर् भांवर् के काज िंिा सेहो चलेक,कुमावर बेटी \nके वििाहक लेल वसकी के मौनी बने ,गेरुआ के खोल प जोड़ा सुग्गा ,गुलाबक फूल काढ़ल जाए ,जनेऊ काटल \nजाए चरखा काटल जाय ,मुदा र्ावहया बाजार र्रे र्र नवहं र्ुसल चल ,आ ने चीनक सुंदर सुंदर समान एना \nलोकके मोहने िल , ‘एँ ,के आंवख फोड़र् अप्पन, बाजार मे एक स एक वनक चीज भेटे िै’बाला प्रलयंकारी बावढ \nमे सब वकिू भावसयाएल जा रहल अवि । आब र् विशुद्ध गप्प ,नबका वशक्षा के भूर् ,गाम र्रक लोक के कोवढ़ \nबना रहल अवि  ,र्खन अवहना कर्ेको वखस्सा के जन्द्म होईर् िैक आ सोईरीए स पांवख लगा  ,बंद \nवखड़की ,दरिज्जा के अिैर् खुजल आकास मे उड़य  लागेर् िल । ओवह वखस्सा सब मे कवनया के नॉर स \nसानल  वजनगी के कर्ेक रास दुख रहे ,से कर्ेको लोक ले करेज मे बरिी सन गड़ैर् रहलै।  उपजा बाड़ी र् \nहुनकर ,वजनकर,समांग , खेर् खवरहान िल ,वहनका  र् मात्र र्ड़ावड़, आ ओहो सावबकक र्र ,बड़का विशाल जे \nरहल होय ,मुदा भदबावर मे जानक आफर् ,कखनों इमहर स चूबे,कखनों उमहर स देिाल खसै,आ एकर मरम्मवर् \nकरबय लेल कवनया के कर्ेको मास बरस वदन िवर बवहन के वचट्ठी प वचट्ठी पठाबए पड़े र्ीन चावर बरख मे \nवकओ सहवर स आबै,आ जाबेर् ओकरा दुरुस्र् करै,र्ाबेर् कोनो और समस्या ठाढ़ भ जाए ।एक बेर र् बवहन \nगाम आवब क सबहक सोझा मे हुनका बड़ फज्झवर् केलवकन ‘अहा र् अवहठाम आराम स बईसल खाय िी,आहाँ \nकी बुझबै सहर मे पैलिार ल क रहे बला के कर्ेक वफरीशनी स दु चावर होमए पड़े िैक। अहाँ के बेवटयो \nके वजम्मेबारी हमी सब उठेने िी ,र्ईओ अहाँ चैन स हमरा सब के नवह जीब’ देबय चहेर् िी ।वहनकर ब्लडप्रेसर \nबवढगेल िवन्द्ह। हम र् हुनका कोनो काज कवहर्े नवहं विएन्द्ह, वगरे पड़े िै र्र र् वगरय वदयौ ,बारह टा कोठरी \nिै ,जखन सब खवस पड़र्े ,र्खन देखल जेर्ै’।  ओवह बेर स ओ कर्बों कि होयवन्द्ह, हुनका वचट्ठी नैई \nवलखलखींह ,’ ‘बुझल जे हमारा वकओ नवहं अवि अवह संसार  मे’। आ चारो कार् स र्र खवस क भुर्हा हिेली \nसन लागै, सांझे लालटेम जराक’ दरिज्जा प रावख देि,जे खसल पजेबा स बाट बटोवहया के ठेस ने लावग जाय \n। खेबा वपबा लेल साल भवर के अन्न हुनके वदस स देल जाए ,आ बाड़ी झाड़ी मे र्ीमन र्रकारी र् उपवजए \nजाए । मुदा कवनयो के अपनर्रबाला स बेवस कोढ़ बापक देल गहना गुवरया \nफाड़े ,चंरहार ,नविया ,टीका ,कणतफूल ,बाला,अनंर् ,डढ़कस,पाजेब , सबटा र् बवहन बैंक मे रखबाबय के नाम उर्रबा \nनेने रहवि।बाद मे कखनों ओकर चचत करैि, र् बवहन के कबौि सन बोल स सम्पूणत देह मे आवग लेस दै “आब \nगहना ल क की करब ,लग मे राखब र् ओहो डकूबा लुइट क ल जायर्,भने बैंक मे रखल िैक’। \nअगहन मे िा मार् मे ,वकंसयार्ओ कोनो जाड़े मास िल ,जखन बवहन सपैलिार सहवर स गाम बेटा सबहक \nउपनेन् करबा लेल गाम आयल िवलह। र्वहया र् गाम गामे िल आ टोल सेहो समस्र् ऊजा स सम्पन्न ,जन \nिन स सब डीह भरल । एके दुग्गी लोक गाम स बहराएल िल ,मुदा गामक मजगुर् डोर ओकरा खीचने रहै।  विदेह सदेह:१५ || 20 \n \nमईया र् बरख वदन पवहनवह स अवह शुभ वदन के ओवरओनमे  कोलहुक बरद सन रावर् वदन वबसरल लागल \nरहल िली। आँगन मे  ओसारा सब प ओिाओल पवटया सब प पवर्यानी स  राखल राहवड़,ऊडेद \nकेराि ,र्ीसी ,मड़ुआ ,मकई ,िान , सवरसब,आने की जर्ेक अन्न उपजा क बटेदार द जाईर् िल,मईया ओकरा \nअपना वहसबे सइर्ने जा रहल िवलह,दावल दड़रबाक भूसा सवहर् िोड़ने िवलह ,आ ओकरा फटकबा झटकबा \nक पैर् िोट कोठी सब मे रखबय िवलह । र्खन एक वदन कवनया के मोंन मे अयलंवह,  उपनेंन हेर्ैक,एर्ेक \nलोकिेद ,सर-कुटुम सब और्ाह,र्खन ओ मड़बा प चवढ़ क बरुआ सब के की भीख देर्ीह,हुनकर हाि र् ठन \nठन गोपाल । आ बड़ सोवच विचावर क मरवर्या बाली पेटे दस सेर राहड़ी,दस सेर मकई ,पाँच सेर खेरही ,पाँच \nसेर केराि ,िोड़े गहूम ,िोड़े िान बेवच लेलिी । कीिु पाय हाि मे आबी गेलन्द्ह र् िौओ बरुआ लेल गामे के \nसोनरबा स सोनक औंठी गढ़बा लेलवि,ओहो मैना दीदी के नेहोरा पार्ी करी क । \nई सब कारोबार र्  र्र्ेक गुप्र् भेल रहै, जे र्रक कोनो चार प कोनो कार कौआ सेहो नवहं बैसल िल,नवहं \nकोनो कोन सावन मे नवढया,गीदड़ बा वबलवड़ए नुकाएल िल,मुदा र्ैयों ई गप्प जखन उवजएले,ओही र्र मे  बड़का \nभुईकंप र् आवबए गेल  िल । \nजखन बवहनक स्िामी बाि बोन वदस गेला अपन खेर् पिार देखय सुनै,र्  कुवसयारक चोवर के दाग स मुवक्र् \nपाबय लेल बीसेसर हुनका कान मे हुनके आंगनक करनी फुइकी देलकेंह। \nआंगन मे पाहुन पड़कक आगमन प्रारम्भ भ चुकल िले,कवनया अपन कोठरी के पट बन्न कवर के कनेर् रहली। \nहुनकर िुदरपन,हीनर्ा,आ पापक पोिी नेने बवहनक र्रबाला ज़ोर ज़ोर स आँगन मे बावच रहल िलेि ‘अही र्र \nमे आब की उत्िान होयर् ,जखन र्रे मे मूस लागल अवि”।आ दुनु परानी हुनक हाि के िूल पाईन िवर नवहं \nवपबाक सप्पि खेलाह ,जखन वक र्वहया सबटा खेर् पिार सवझए रहेक। ‘दसरि के अंगनमा मे शुभे हो शुभे’ बड़ \nज़ोर ज़ोर स होमय लागल,मुदा काकी शुभे कोना कवहर्ि ,। \nउपनेन् के वदन सब कुटुमक  उपहास पूणत नजवर स बचबा के लेल ओ अपन कोठरी स नवहं वनकसल िवलह, र्ीन \nवदनक भुखल पीयासल, चारीम वदन झलफल साँझ मे ,िौओ बरुआ लेल बनाओल औठी अपन सौसक हाि मे \nरावख पट फेर बन्न क लेने रहिी। वहनको वजनगी स मोह कौन बाचल रहैक,बेटी के पार र्ाट लगबय लेल \nभगिर्ी िवलह । र्खन सुर्ली रावर् मे िुच्ि के लाज वलहाज के वर्लांजवल दइर् वनकवल गेली नबकी पोखवर \nमे भवसयाबय लेल ।कनीए दूर प बुढ़बा कोर्बाल उिो टोवक देलकेन्द्ह’ ‘ कर्य जाय िी मलकावन?’ ओ की \nचीन्द्हने हेर्ेक ओकर आंवख मे र् रर्ौनी रहे ,मुदा उज्जर नुआ देवख भेलय कोनो दाय काकी हेवर्ह ,आ जौ  चुड़ैल \nहेर्े र् र्करो काट िल ओकरा लग । र्ही लेल कनी उचगर स्िर मे ओ बाजल िल, आ ओवह स्िर प लगे \nके दालान प सुर्ल वदनेशक आंवख खुवज गेल िल ,माझ बाट प आवब ओहो ठाढ़ भ गेला ।वकओ वकिू ने \nबाजल आ ओ स्िेर् िस्त्र िावरणी आगा पोखवर आ गािी वदस बढ़ैर् रहल िली। नब शोवणर् वदनेश पवहल बेर \nकोनो भूर् िा चुड़ैल के पिोड़ िेलक ,संग मे उिो मन बढेलके । पोखवरक महाड़ प आवब ओ पलवट \nक र्ाकली,दोसर पहवर रावर्  मे आिा चान आकास मे चमेवक रहल िल ,ई र् कमर्ौल बाली काकी ििीन ,वदनेश \nचौंकल,टोलक झंझट फसाद स पुरुखों सब पवरवचर्े रहैर् िलाह। िपाक के स्िर स ओकरा सब मे चेर्ना \nआएल,आ हुनक पीठे प वदनेश पानी मे िलांग लगा देने रहैक ।पोड़ीक हुनका बाहर आनल ,ओ र् अचेर् भेल \n। पवहल बेर गामक इवर्हास मे एहेन वखसा भेल रहैजे वनसारावर् मे भगिवर् पावन मे डुबल प्राणी के बचा  21 || विदेह सदेह:१५ \n \n21 \n \nलेलि। मुदा वकओ इहों बाजल िल‘अक्खज ने मरै ,िुर्हर नै फूटे’। बवहन के डरो पवहनवह बेर भेलन। प्राण \nपरबा जेका पुक पुक करय लागल िल ,आय जौं वकि अिलाह भ जयर्े ,टोलक लोक वजनगी भवर हुनके \nउपराग वदर्ेन्द्ह। दालान प बैसल झक झक उज्जर कुरर्ा,सांची िोर्ी आ बंडी पवहरने रोआबी मावलक के \nएक टा अदृस्ट भय सेहो पईस गेल िल । र्हन  वनबतलक पि मे उठल लोक् क दया माया देवख दुनु बेकर्ी कवनया \nके हाि पएरजोड़ी क शांर् केने िलिी । बेटी के वििाह मे र् एक टा दमड़ी नै देबए पडलेन्द्ह,मुदा मुईला प \nआवग र् जौर्े देर्न्द्ही,आ कन्द्याक  वििाह कर्बों आदसत हॉक, र्रबैयाके र् बर र्ाक’ मे ,दौड़ बरहा करेइए पड़े \nिैक, जेना गीि के वियान मुइल जानबरक मौस प रहे िै र्वहना  कोनो कोनो लािे हुनक बख़रा के जमीन जिा \nओ  अपन नाम प वलखबा लेने रहैि,आ हुनका अवह सब झंझट स मुक्र् कवर देने िलेि ।    कर्ेको बरख \nबीर्ले, बवहनक सबटा बेटा के वििाह दान भेलवन्द्ह ,सब अपन पेलिार  बढाबेर् आन आन सहवर मे जे गेला ,से \nआपस मुवड़ क बवहनक अहंकार के बरक्कैर् नवहं होमय देलवखन, कोनो पुर्ौह हुनका अपन नरेटी प हाि नैराखय \nदेलकेन  ।र्र िाला के वरटायर भेलोपरांर् गाम मे अपन नब मकान बना क रहय लागल िवलह,मुदा र्खनो हुनक \nदोसरे िाह िलेंह । कवनया के खसल र्र के मरम्मवर् करबा देल गेल िल ,मुदा ओकर मावलकाना हक  बवहने \nसब के हाि मे िल । कर्ेको बरख बीमार पड़ी क मावलक जखन गोलोकिासी भेला ,बवहन वनर्ांर् एसगरुिा \n।कवनया के बेटी  बरस दु बरस लेल माय के र्ुमाबए वफराबय ले ल जायन्द्ह,सबटा र्ीित सेहो करबा देलकैन्द्ह। \nदेवख देवख क हुनक कोढ़ फाड़ेन्द्ह,आय िवर र् ओ दुवनए दारी मे रही गेल िलिी,आब र् कोनो बेटो ने हुलवक \nमारे आबें ,ह कवहओ काल फोन फान कवर लेई र् सवझले मुदा ओहो आबे ने खाली बजबे र्ोही आबी जॉ ,जखन \nअपन कोवखक जनमल आन भ गेल र् आन क जनमल के वकए गावर सराप दइर्िी, कहबीओ िै जे जहन बौह \nलगर्ौ कान र्खन माय हेर्ों आन । पोसने र् िेह ओवह बेटी के रहिी,मुदा कर्ेक वसनेह स से हुनक आत्मा \nजनैर् रहेंह। जखन बवहन विह्वल भ क कनैि,  वहम्मर् जूटा क कवनया हुनका लग एनाय सुरू करी देलिी,आ \nनहुं नहुं बवहनक खेनाय वपनाय के भार हुनका वबन पूिने कवनया अपना माि प रावख लेलिी । आब र्  खूनक \nवरस्र्ा सेहो एहेन ने हेर्ै ,आि आि वमल क एक भ जाय िै ,नदी आ नाि ,आन्द्हर आ लाठी ,डॉल आ रस्सी ,र्वहना \nबवहन आ कवनया,एक दोसरक वजबाक सहारा बनी गेल िलवि।  \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१५ || 22 \n \n \nकुमार पृिु \nनापल र्ौलल पसरल पिार (परमेश्वर कापवड़क पिार) \n \nसामावजक सांस्कृवर्क भािभूवमक वनमन उजहल सावहवत्यक उपजा विक, ई पिार किा –संग्रह । सुपुक \nलोकजीिन आ वनस्सन सामावजक परम्पराक रग आ र्हमे वनिुन रुपस’ र्ड़ेर कएल लोकयिाित आ युगसत्यक \nसहज संिेगीर् स्पन्द्दनक गेंठ आ पुरौंर्सनके ई बुझाइि । सहज सुिर लोकभाषामे सामावजक–सांस्कृवर्क \nपरम्पराक र्त्ि–दशतन सिे लोक जीिनयिाित आ लौवकक युगसत्य एवहमे एहन भ’ क’ ने सज्झर–वमज्झर अवि, \nजे बहुर् अंशमे ई मैविली ब्लर्जचयउयवयनि क नीक स्िरुपक आह्लादक भाििोि करबैि । \nचर्रल पसरल मैविली किासावहत्य मध्य ई एकटा वनजगुर् िस आ संिेगीर् पहुँचक खुरपैवरया रहबट लगैि \n। पिारक किाकारक रचनािमी सहजर्ा, सुक्ष्म अिलोकनक अलबेला क्षमर्ा र्िा सृजनात्मक वसव , बहुर् \nउजहल आ सवर–सुत्िर लगैि । किाकारके जे रेहल–खेलल लेखकीय पकड़ आ पवरकल पकठोस रचनािमी \nऊजा क्षमर्ा अवि, ओ मैविलीक हक आ पक्षमे शुभ सगुवनयाँ लगैि । पिार संग्रहस’ रचनाकारक परम \nऐवर्हावसक आयर्न–आकारक नाप र्ौलक संगवह सम्मावनर् लेखकीय विस्र्ृवर्क अगाि पवरवि एिं उत्कृि पहुँचक \nिोि सेहो होइि । \nपिारमे गुँड़–चाउर फँकैर् आस–मोरि अवि, हँिोवरया मारैर् ककुलर्ा बेगरर्ा अवि, र्ै–कटैर् ललसा आ मचकी \nझुलैर् सपनासभ अमार लागल अवि । एवहमे ओिहवरया मारैर् रोदना–र्ेओना अवि, र्’ र्ुसकुवनयाँ कटैर् सीमा \nआ वचका–दरबर खेलैर् अनन्द्र् आकाश सेहो अवि । सबस बढ़का बार् जे एर्ए अवि, ओ अवि— अप्पन \nलोकक जीिन अनुभिक विस्र्ृर् लेखा–जोखा से अपरुप आ अपार अवि । वकएक र्’ एवहमे हमरे–अहाँक र्र–\nअिना, ओलर्ी–िुरखुर, दुरा–दलान, खेर्–खवढहान, कमाइ–खटाइक प्रवर्विम्िन अवि । वनिुन वनमनस’ ईसब \nहमरे अहाँक अवि । से एवह दुआर,ेे जे एवहमे परम्परा आ वजनगी अवि, संर्षतस’ भरल आशा–विश्वासक अनन्द्र् \nउपक्रम अवि । नीक–बेजाय सब र्रहक चेहरा वचवत्रर् करएबला अनुभूवर् आ अवभव्यवक्र्क जे िैवशि अवि, \nकथ्य, वशल्प आ र्कनीकी स्र्रक जे िैविध्य अवि, ओ मनभािन अवि । एवहमे मानिीय संिेदनाक र्नीभूर् \nएिं साितभौवमक स्िर सेहो अवि, मुदा विष्फोटक, नि संरचनािादी आ पवरि्र्नकारी अवि । \nभौवर्क भोगिादी युगक समकालीन सन्द्दभत आ िैश्वीकरणक उजवहया पवरप्रेक्ष्यमे वबलटल अफवसयांर् वजनगी, \nउहापोह एिं दौडिूपस’ वबकठाह, एक–रसाह भ’ गेल अवि । जीिनक सबटा राग–रंग भटरंग भ’ क’ दुइर भेबा \nके भेबे कएल अवि, हास्य विनोद युक्र् अपन अनुपम आनन्द्दक अनमोल परम्परा सेहो अलोवपर् भ’ रहल अवि \n। चौल–मजाकक जे विशु , सरस परम्परा िल, सेहो हेरा–ढेराक’ बेबाइल भेल जा’ रहल अिस्िामे, वचकन \nचुनमुन लोक राग–भासमे व्यंग्य परम्पराके जे ई आगू बढएलवन्द्ह अवि, हमर प्रकाशवकय नजवरमे ओकर स्िीकृवर् \nआ मूल्यांकन लोकवप्रय आ सोकाजक अवि ।   23 || विदेह सदेह:१५ \n \n23 \n \nडॉ०अरूण कुमार वसंह , जे० आर० पी०- मैविली भारर्ीय भाषाओँ का भाषािैज्ञावनक \nसांवख्यकी संकाय, भारर्ीय भाषा संस्िान, मैसूर )कनाटक( \nअवभकलनात्मक/संगनणात्मक )Computational) मैविली व्याकरण \nप्राचीन कालवहसँ भाषाक सोद्देश् यर्ा पर वचन्द्र्कक नजवर रहल अवि। आइ भाषा-अध्ययनक एवह परम्परापरक \nस्िरूपमे पवरित्ततन आएल अवि। एकर अनुसारेँ भाषामे सोद्देश् यर्ा एिं प्रयोजनमूलकर्ाक भाि पूितवनयोवजर् रूपेँ \nपैदा कएल जाए रहल अवि। भाषाक इएह बदलैर् भूवमकाक कारणेँ व्याकरणक स्िरूप एिं उद्देश् यमे पवरित्ततन \nहोएब स्िाभाविके अवि। वकिु चुनल शब्द, प्रयोग आओर िाक्यकेँ सूचीबद्ध करबासँ लए कए भाषाक साँगोपाँग \nगंभीर वििेचन िवर व्याकरणक विस्र्ार मानल जाए सकैर् अवि। कोनो भाषाक प्रयोग-क्षेत्र भनवह सीमीर् रहल \nहुए परंच ओकर उपयोवगर्ाकेँ लए कए कवहयो वििाद नवह रहल अवि। आब प्रश् न उठैर् अवि जे व्याकरणक \nउपयोवगर्ा का अवि ? िोट-िोट नेना नावन्द्हटामे अपन र्र-पवरिारमे बाजए बला भाषा सीख लैर् अवि। जाबर् \nिवर कोनो नेनाकेँ ओकर मार्ृभाषाक व्याकरवणक औपचावरक जानकारी देल जाएर् अवि, र्ाबर् िवर ओ नेना \nओवह भाषाक व्यिहारमे दक्ष भए चुकल रहैि। एहना वस्िवर्मे ई प्रश् न उठब स्िभाविके अवि जे व्याकरणक \nआिश्यकर्ा की अवि ? एवह प्रश्नक प्रत्युत्तरमे महवषत पर्ंजवल महाभाष्यमे व्याकरणक प्रयोजन बर्बैर् कहैर् िवि- \n‘‘ कावन पुनः शबदानुशासनस्य प्रयोजनावन? रक्षोहागमलध्िसंदेहा: प्रयोजनम् ’’ अिार्् रक्षा, ऊह, आगम, लर्ु एिं \nअसंदेह यैह पाँचटा व्याकरणक प्रयोजन अवि। \n      रक्षासँ र्ात्पयत अवि- िेदक रक्षा, यिा –  \n            ‘‘रक्षाित िेदनां – मध्येय व्याकरणं।  \n                        लोपागमिणतविकारज्ञो वह सम्यग् िेदान् पवरपावलष्यर्ीवर्।’’ \n      अिार्् लोप, आगम, आदेशक व्याकरवणक प्रवक्रयाक वजनका ज्ञान रहैर् िवन्द्ह सैह िेदक शुद्ध रूपसँ रक्षा \nकए सकैर् िवि। \n      संदभतक अनुसार समुवचर् शब्दक कल्पना करब एंि र्द् नुरूप ओकर व्यिहार करब ऊहक कोवटमे राखल \nगेल अवि। \nआगमक अनुसारेँ मानल गेल अवि जे व्याकरण पद आ पदाितक ज्ञानक उपरान्द्र् िाक्य आओर पदाितक ज्ञान \nप्राप्र् करएमे सहायक होइि। नि-नि िाक्यक उत्पादन एिं प्रयोग आगमक कारणेँ संभि होइर् अवि। \n विदेह सदेह:१५ || 24 \n \n      लर्ुसँ र्ात्पयत अवि जे वकिु सीवमर् वनयमक सहयोगसँ सम्पूणत भाषाक ज्ञान प्राप्र् कएल जा सकैर् अवि। \nवकएकर्ँ कोनो भाषाक विपुल शब्द-भण्डारकेँ कंटस्ि नवह कएल जाय सकैर् अवि। एनामे ई भाषा वशक्षणमे \nउपयोगी होइि। \n      असंदेहसँ र्ात्पयत अवि जे भाषाक संरचनागर् संवदग्िर्ाक वस्िवर्मे व्याकरणक ज्ञान ओकर वनिारण करैर् \nअवि। \n      व्याकरणक एवह प्रयोजनकेँ देखल जायर्ँ एवहमे व्याकरणकेँ एकटा सािनक रूपमे देखल गेल अवि। एकटा \nर्थ्य इहो स्िीकारब आिश्यक अवि जे महाभाष्यमे िवणतर् वस्िर् सँ आजुक भावषक पवरिेश बडड बेसी वभन्न \nभए गेल अवि। एकरे पवरणाम अवि जे ित्ततमान समयमे अवभकलानात्मक व्याकरणक संकल्पना प्रासांवगक अवि।  \n            जँ भाषाकेँ एकगोट व्यिस्िाक रूपमे अवभवहर् कएल गेल अवि र्ँ वनवश् चर् रूपसँ व्याकरणे ओवह भावषक \nव्यिस्िाक र्ावकतक आिार गढ़ैर् अवि। कोनो भाषा अपन विकाश-क्रममे वनरन्द्र्र पवरित्ततनशील रहैर् अवि। \nसंभि अवि जे एवह पवरिर्तनक गवर् कम हो, परंच भाषामे आएल आंवशक बदलाि स्ियं भाषाक सजीिर्ा लेल \nअपवरहायत होइि। भाषामे व्याप्र् एवह विकासक गवर्शीलर्ाक स्िभािक बादो एक आदशत व्याकरणसँ अपेक्षा कएल \nजाइर् अवि जे ओ ओवह भाषाकेँ समग्र रूपेँ विश् लेवषर् एिं वनरूवपर् कए सकय। अवभकलानात्मक व्याकरणक \nलेल मानिक भाषाई अनुप्रयोगक स्िरूप, भावषक समाजक विकासक गत्यात्मक रूप र्िा भाषाक प्रायोवगक \nस्र्रक मूल वस्िवर् पर नि रूपेँ विचार करब प्रासांवगक भए जाइर् अवि। आजुक सामावजक पवरिेश औद्योवगक-\nक्रांवर् एिं सूचनाक्रांवर्क बीचक वस्िवर्क साक्षी बनल अवि। एवह वस्िवर्क दबाबस्िरूप जे भाषा मानि एिं \nमानिक बीच संिादक माध्यम अवि िैह भाषा आइ मानि एिं कम्प्यूटरक बीच संिाद स्िावपर् करबाक लेल \nर्त्पर अवि। दरअसल यैह ओ वस्िवर् अवि जावहमे अवभकलनात्मक व्याकरणक पृष्ठभूवम र्ैयार कए रहल \nअवि। \n       अवभकलानात्मक व्याकरणक आशय ओवह व्याकरणसँ अवि जकरा माध्यमे प्राकृवर्क भाषाकेँ कम्प्यूटरक \nमाध्यमसँ बुझल जा सकैि। एकरा संगवह व्याकरण होएबाक कारणेँ एकरासँ इहो अपेक्षा कएल जाइर् अवि जे \nई एर्बा िैज्ञावनक एिं पवरपूणत हो जे एकर वनयमक द्वारा कम्प्यूटरक माध्यमसँ प्राकृवर्क भाषाक नि-नि िाक्यक \nसृजन कएल जाए सकय। फलस्िरूप ई व्याकरण मानि-मशीन अंर्रापृष्ठक समय अपन भूवमकाक वनितहन कए \nसकय। भाषा-कम्प्यूवटंगक लेल ई आदशत वस्िवर् होएर् जे एहन अवभकलानात्मक व्याकरणक विकास कएल जाए \nसकय जे प्राकृवर्क भाषाक सभ संरचनाक र्ावकतक विश् लेषण प्रस्र्ुर् कए सकय। एकर र्ात्कावलक लाभ ई \nहोएर् जे भाषा-प्रौद्योवगकीक विवभन्न अनुप्रयोग जेना- मशीनी अनुिाद, सूचना-प्रत्यानयन, सूचना- संचयन, व्याकरण \nजाँचक, पाठ-विश् लेषण आवदक विकासमे दीर्तकावलक समािान उपलब्ि भए सकय। एवह क्षेत्रमे भए रहल शोिक \nलक्ष्य सेहो यैह अवि ; मुदा ित्ततमान समयमे भाषाक िोट-िोट संरचने पर शोिािीसभक ध्यान केवन्द्रर् अवि। \nएवह कारणेँ रूप-विश् लेषण )Morph Analysis), टैवगंग )Tagging(, आ पदावनरूपण )Parsing(क स्र्रे िवर \nध्यान केवन्द्रर् भए सकल अवि आओर एवहमे सफलर्ा सेहो भेटल अवि। आिश् यकर्ा एवह बार्क अवि जे \nप्राकृवर्क भाषाकेँ आिार बना कए एहन वनयम विकवसर् कएल जाय जे नवह र्ँ मात्र कम्प्यूटरमे सहज स्िीकायत \nहो, बवल्क प्राकृवर्क भाषा पर केवन्द्रर् भाषा-प्रौद्योवगकीय लक्ष्यकेँ सेहो प्राप्र् कएल जा सकय।  25 || विदेह सदेह:१५ \n \n25 \n \n      ई सितविवदर् र्थ्य अवि जे कम्प्यूटरक प्रचालन-व्यिस्िा मूलर्ः द्वयंक प्रणाली )Binary System : 0 \n& 1) पर वनभतर अवि आ ठीक एकर विपरीर् मानिीय भाषामे असंख्य शब्द-संपदा एिं अनेक र्रहक िाक्य \nसंरचना अवि। आब प्रश् न उठैि जे मानि-कम्प्यूटरमे संिाद कोना संभि होएर्? इएह महत्िाकांक्षा मानिकेँ \nकृवत्रम मेिा )Artificial Intelligence)क क्षेत्रक अंर्गतर् शोिक लेल प्रेवरर् करैर् अवि। एवहमे मूल समस्या \nई अवि जे मानि-मशीन अंर्रापृष्ठ )Interface)मे एक वदस मानि होइि जे अपन असीम शब्द-संपदा एिं \nभािना, चेर्ना सदृश अनेक मानिीय गुणसँ भरल होइि र्ँ ओवहठाम दोसर वदस मशीन होइि जे एकटा स्िल \nउपकरण मात्र अवि। एहन वस्िवर्मे मानिीय भाषासँ संिाद बैसा पायब कवठन बुझन’ जा रहल अवि। र्िावप \nित्ततमानमे भए रहल शोि भविष्यमे की रंग लायर् एवह पर आशार्ीर् दृवि राखब सैह ठीक रहर्। बरहाल यैह \nओ वस्िवर् अवि, जकर कारण अवभकलानात्मक व्याकरणक आिश्यकर्ा महसूस कएल जाए रहल अवि। \n      अवभकलानात्मक व्याकरणक संकल्पना नि अवि एिं अखन िवर कोनो सटीक अवभकलानात्मक व्याकरणक \nविकास नवह कएल जाए सकल अवि। मुदा सामान्द्य व्याकरण एिं अवभकलानात्मक व्याकरणमे व्याप्र् अंर्रकेँ \nसंकल्पनात्मक रूपसँ एर्य उद् र्ावटर् कएल जाए रहल अवि। यिा- सामान्द्य व्याकरण मानिीय व्यिहारक लेल \nहोइर् अवि। अवभकलानात्मक व्याकरण कम्प्यूटरक माध्यमसँ मानिीय व्यिहारक लेल होइर् अवि। सामान्द्य \nव्याकरण प्राकृवर्क भाषा की अवि? वकयैक अवि? सदृश प्रश् नक पड़र्ाल करैर् अवि। अवभकलानात्मक \nव्याकरण प्राकृवर्क भाषा कोना काज करैर् अवि? सदृश प्रश् नक जाँच-पड़र्ाल करैर् अवि। सामान्द्य व्याकरण \nसहज एिं मौवलक होइर् अवि। अवभकलानात्मक व्याकरण ‘सामान्द्य व्याकरण’ सँ उजा ग्रहण करैर् वनर्ांर् \nकृवत्रम होएर्। सामान्द्य व्याकरण अपन स्िरूपमे व्यापक भए सकैि। अवभकलानात्मक व्याकरण स्पि, एकवनि \nएिं लक्ष्य केवन्द्रर् होएर्। सामान्द्य व्याकरणक उद् देश् य मूल रूपसँ मानिकेँ लाभ पहुँचाएब होइर् अवि। \nअवभकलानात्मक व्याकरणक उद् देश्य अपन विवभन्न उत्पादक माध्यमसँ मानिकेँ लाभ पहुँचाएब होइर् अवि। \nसामान्द्य व्याकरण प्रस्र्ुर्ीकरणमे ई सहज होइर् अवि। अवभकलानात्मक व्याकरणक प्रस्र्ुर्ीकरणमे गवणर्ीय \nहोइर् अवि, जकरा कम्प्यूटर स्िीकार कए सकए। \n      चामस्की व्याकरणकेँ ‘भाषाक र्कतशास्त्र’ कहलवन्द्ह अवि। व्याकरणक उद् देश् यकेँ स्पि करैर् चामस्की \nकहलवन अवि जे ‘व्याकरण ओएह होएबाक चाही जकरा द्वारा भाषाक सभ िाक्यक िणतन आओर सृजन कएल \nजाए सकय।’ आब एर्य अवभकलानात्मक व्याकरणमे जे नि प्रसंग जुड़ैर् अवि ओ एकर कम्प्यूटरापेक्षी होएब \nअवि। अवभकलानात्मक व्याकरणक उद् देश्य मूलर्ः ‘प्राकृवर्क भाषासंसािन’क संकल्पनाकेँ साितक एिं सफल \nबनाएब अवि आओर एवहमे अवभकलानात्मक व्याकरण सािनक रूपमे प्रयुक्र् होइि। जखनवक एकर साध्यर्ँ \nपरोक्ष रूपसँ ‘प्राकृवर्क भाषा संसािने’ अवि। एहने स्िरूपमे अवभकलानात्मक व्याकरणसँ अपेक्षा कएल जाइर् \nअवि जे ओ भाषाकेँ िैज्ञावनक ढ़ंगसँ विश् लेवषर् एिं सवजतर् कए सकय, जे कम्प्यूटरापेक्षी हो। आब विचारणीय \nई अवि जे ‘प्राकृवर्क भाषा संसािन’क संकल्पना स्ियंमे एक व्यापक संकल्पना अवि आओर दोसर जे एवहमे \nप्रयुक्र् व्याकरण सेहो अपन स्िरूपमे व्यापके होएर्। वकयैक र्ँ आइ कोष वनमाणसँ लए कए पाठ-वनमाण िवर \nसबमे प्राकृवर्क भाषाक कोडीकरणक आिश्यकर्ा पड़ैर् अवि। एवह सबकेँ कम्प्युटेशनल व्याकरण कहब सैह \nउवचर् होएर्। एवह वस्िवर्मे अवभकलानात्मक व्याकरणक मूल उद् देश्य र्ँ प्राकृवर्क भाषाकेँ एवह र्रहेँ सूत्रबद्ध \n)Formulized) करबाक अवि जावहसँ कम्प्यूटर एकरा स्िीकार कए सकय। एकर पवरणामस्िरूप ‘प्राकृवर्क  विदेह सदेह:१५ || 26 \n \nभाषा संसािन’क क्षेत्रक विवभन्न लक्ष्य मशीनी अनुिाद ( Machine Translation), सूचना प्रत्यानयन \n)Information RetrievalInformationRetrie) िाक्-संश्लेषण )Speech Synthesis), शब्द-संसािन \n)Word Processing),  दृश्य-संसािन ) Visual Processing) र्िा ज्ञान-वनरूपण ) Knowledge \nRepresentation) आवद मुख्य वबन्द्दु अध्ययनक लेल सोझमे आवब रहल अवि जकर मुख्य उद् देश्य कम्प्यूटरक \nसापेक्ष भाषा-प्रजनन करब र्िा मानि-मवस्र्ष्कक सापेक्ष भाषा-बोि कराएब  अवि। एवह व्याकरणमे इहो पायल \nगेल अवि जे वभन्न-वभन्न उपकरणसभमे एके र्थ्यकेँ अलग-अलग ढंगसँ केन्द्रीकृर् कएल जाइर् अवि। जेना- \nमशीनी अनुिाद प्रणालीमे लक्ष्य-भाषा पदवनरूपण )Parsing) र्िा श्रोर्-भाषाकेँ सवजतर्)Generation) कएल \nजाइर् अवि। एवहमे एकेटा वनयम- ‘िाक्य= संज्ञापदबंि+ वक्रयापदबंि’क उद् देश्य लक्ष्य भाषाकेँ विश् लेवषर् करब \nहोइर् अवि। जखनवक श्रोर् भाषाक एकर समर्ुल्य वनमाण करब होइर् अवि। एवह सूचना-प्रत्यानयनमे \nपदवनरूपणक आिार ‘मूल पद’ होइर् अवि। एकर आिार पर प्रणालीकेँ सूचीकृवर् सूचनाक सटीक वमलान करब \nहोइर् अवि। एकर व्याकरणक स्िरूप मशीनी अनुिादमे पदवनरूपणक वनयमसँ वभन्न होएर्। एवह र्रहेँ अन्द्य \nउपकरण सभमे अलग-अलग प्रवक्रयाक र्हर् एकर उद् देश्य वभन्न िा एकरा कोडीकृर् करबाक र्रीका वभन्न भए \nसकैर् अवि।  \n      अवभकलानात्मक व्याकरणक वस्िवर् एिं महत्त्िकेँ देखैर् जँ गंभीरर्ासँ विचार कएल जाय र्ँ स्पि होइर् \nजे संदभतक अनुसार िोट-िोट वनयमसँ काज वनकालल जा रहल अवि। जावहमे सितप्रिम रूपकेँ वचन्द्हब आओर \nएकर विश् लेषण कएल जाइर् अवि। एवह क्रममे पदक व्याकरवणक कोवटक वनिारण कएल जाइर् अवि, जकरा \nटैवगंग (Tagging) कहल जाइर् अवि। एकरा लेल आिश्यक होइर् अवि जे व्याकरणक कोवट एिं ओकर \nगुण )Attributes)क आिार पर एकटा पवहनवहसँ र्ैयार टैग-सेट )Tag-Set) हो। मैविलीक लेल एर्य एकटा \nटैग-सेट )Tag-Set) देल जा रहल अवि जकर स्रोर् LDC-IL, CIIL, Mysoreमे हमरा द्वारा कएल जाए \nरहल काजक अवि। \nSl. \nNo \nCategory Label Examples Remarks \n  Main \nCategory \nSub \nCategory \n      \n1 Noun   N     \n1.1   Common NN पोिी ,कलम ,पंवडर् ,खिास   \n1.2   Proper NNP रंजन, वदनेश, अर्ुल   \n1.3   Nloc NST आगू, पीिू, ऊपर, नीचा   \n2 Pronoun   PR      27 || विदेह सदेह:१५ \n \n27 \n \n2.1   Personal PRP र्ोँ, हम, ई, ओ   \n2.2   Reflexive PRF अपना, अपने, स्ियं   \n2.3   Relative PRL जे, वजनका, वजनकर, जकरा   \n2.4   Reciprocal PRC एक-दोसरकेँ, आपस, परस्पर   \n2.5   Wh-word PRQ के,की, किी ककर   \n2.6   Indefinite PRI केओ, वकिु/ वकउि    \n3 Demonstrati\nve \n  DM     \n3.1   Deictic DMD ई,ओ,अहाँ,हम   \n3.2   Relative DMR जे, जावह   \n3.3   Wh-word DMQ के,की,कोन   \n3.4   Indefinite DMI केओ, वकिु/ वकउि, कोनो   \n4 Verb   VM     \n4.1   Main VM देख, पढ़, पी, गा, ले, उठ, खा   \n4.2   Auxiliary VAU\nX \nअवि,िी,िल,िवि,िलाह,रहर्,होएब,\nविक \n  \n4.3   Gerund VGN िोएब, पीटब, दौरब, नहाएब   \n4.4   Causative \nVerb \nVCT मरबाएब, िरबाएब, लदबाएब, \nवलखबाएब, दुहबाएब \n  \n4.5   Compound \nVerb \nCVP मारब-पीटब, काट-िाँट, कानब-\nखीजब, िर-पकर \n  \n5 Adjective   Adj नीक, मोटका, ललकी,    \n6 Adverb   Adv भने, अनायास, क्रमश:, एकाएक,    विदेह सदेह:१५ || 28 \n \nएहन \n7 Postposition   PSP सँ, केँ, लेल    \n8 Conjunction   CC     \n8.1   Co-\nordinator \nCCD आओर, परंच, मुदा, िा, आ   \n8.2   Subordinat\nor \nCCS जँ, र्ँ, जे   \n9 Particles   RP     \n9.1   Default RPD भवर, यौ, हौ, रौ     \n9.2   Classifier CL टा, गोट, गो, ठो   \n9.3   Interjection INJ ओह-ओ, अहा, िाह, हा   \n9.4   Intensifier INTF बहुर्, बेसी, सबसँ   \n9.5   Negation NEG नवह, ऊहुँ, न   \n10 Quantifiers   QT     \n10.\n1 \n  General QTF कनेक, बहुर्, वकिु   \n10.\n2 \n  Cardinals QTC एक, एकटा, दुई, बीसगोट, र्ीन, \nचावर \n  \n10.\n3 \n  Ordinals QTO पवहल, दोसर, र्ेसर, चावरम   \n11 Residuals   RD     \n11.\n1 \n  Foreign \nword \nRDF   A word \nwritten in \nscript other  29 || विदेह सदेह:१५ \n \n29 \n \nThis POS tag set for Maithili  Prepared by: Dr. Arun Kumar Singh,JRP,Maithili, \nLDC-IL,CIIL \n  \nअपन योजनाक अनुरूप टैग-सेटक वनमाण कएल जाइर् अवि। टैग-सेटक लेल प्रािवमकर्ा होइर् अवि जे ई \nिैज्ञावनक, विस्र्ृर्, योजना-केवन्द्रर्क संग-संग अनुप्रयोग विशेषक र्ैयारीक अनुकूल सेहो हो। रूपक आिार पर \nटैवगंग सिाविक लोकवप्रय प्रवक्रया अवि, मुदा योजनाक अनुरूप पदबंि एिं िाक्यक सेहो आब टैवगंग होइर् \nअवि। एकरा संग-संग प्रोवक्र्क सेहो आब टैवगंग होमए लागल अवि। \nअवभकलनात्मक व्याकरणक वनमाणक चरणमे पदवनरूपण)Parsing) एकगोट महत्िपूणत पड़ाि होइर् अवि। एवहमे \nपदक अंवर्म व्यिहायतर्ाक अनुसार िाक्यक विश्लेषण होइर् अवि। प्राय: एकर बादक विश्लेषणकेँ िृक्षारेखक \nदृविसँ वनिावरर् कए देल जाइर् अवि। एकरा वनयमबद्ध करबाक लेल कोनो रूपिादक आिार लेल जाइर् \nthan the \nscript of \nthe original \ntext \n11.\n2 \n  Symbol SYM $, , *, (, ) For \nsymbols \nsuch as $, \n& etc \n11.\n3 \n  Punctuatio\nn \nPUN\nC \n., : ;  Only for \npunctuatio\nns \n11.\n4 \n  Unknown UNK   A word \nwritten in \nscript other \nthan the \nscript of \nthe original \ntext \n11.\n5 \n  Echo \nwords \nECH जलखे- )र्लखे(, मोंट-)सोंट(     विदेह सदेह:१५ || 30 \n \nअवि वकएकर्ँ विश्लेषण चरणबद्ध एिं िैज्ञावनक भए सकए। पदवनरूपण अनेक स्र्र पर शुरु होइर् अवि आ \nएकरे अनुरूप एकर िगीकरण कएल जाइर् अवि। ई कखनो बामसँ शुरू भए कए दवहन वदस र्ँ कखनो \nदवहनसँ बाम वदस जाइर् अवि। एकरे समानान्द्र्र ई उपरसँ नीचा एिं नीचासँ उपर वदस काज करैर् अवि। \nई बहुर् वकिु भाषाक प्रकृवर् पर वनभतर होइर् अवि। मैविली सदृश वक्रया केवन्द्रर् भाषामे पदवनरूपणक प्रवक्रया \nप्राय: वक्रयेसँ शुरु होइर् अवि। ई सुवििाजनक अवि वकएकर्ँ वक्रयापदमे अविकर्म व्याकरवणक सूचना भेवट \nजाइर् अवि, जकर आिार पर एक सक्षम पदवनरुपण प्रणालीक विकास कएल जाए सकैर् अवि। \nअवभकलनात्मक व्याकरणमे पूितवनिावरर् टैगसँ पदकें वचविर् कएल जाइर् अवि, र्त्पश्चार् ओकर भाषा-संरचनाक \nअनुरूप प्राय: िाक्य केवन्द्रर् विश्लेषण कएल जाइर् अवि। एवह आिार पर प्रयास कएल जाइर् अवि जे एहन \nव्याकरवणक वनयम र्ैयार कएल जाय जावहसँ सम्पूणत संरचनाक विश्लेषण भए सकय। व्यिहारमे पदवनरूपणक \nप्रवक्रया एक एहन चरणक रूपमे अबैर् अवि जर्ए एवह वनयमक परीक्षण होइर् जाइर् अवि। जँ बनल वनयमसँ \nिाक्यक पदवनरूपण सही भेल अवि र्ँ ई एवह बार्क द्योर्क अवि जे एवह स्र्र िवरक वनयम र्ैयार भए गेल \nअवि। एही प्रकारें सम्पूणत भाषाक विश्लेषण आओर ओकर अनुरुप वनयमक गुच्ि बनैबाक प्रवक्रये अवभकलनात्मक \nव्याकरणमक वनमाणक प्रवक्रया होएर्। \n                                                    ***************  \nसंदवभतका \nमैविली  \n1.     वग्रयसतन,जी.ए.,भारर्क भाषा सिेक्षण)मैविली(, मैविली अकादमी, पटना,1978 \n2.     वमश्र, डा. िीरेन्द्र नाि, मैविली भाषा शास्त्र, भिानी प्रकाशन, मुसल्लहपुर, पटना,1986 \n3.     वग्रयसतन,जी.ए., मैविली व्याकरण, सम्पादक, डा. रमानंद झा ‘रमण’, अनुिादक, पं. गोविन्द्द झा, चेर्ना सवमवर्, \nपटना, 2011 \n4.     झा, पं. गोविन्द्द, मैविली पवरशीलन, मैविली अकादमी, पटना, 2007 \n5.     झा, दीनबन्द्िु, वमविला भाषा विद्योर्न, मैविली सावहत्य पवरषद, दरभंगा, 1946 \n6.     वमश्र, निोनाि, मैविली भाषा विज्ञान, वमविला पुस्र्क केन्द्र, दरभंगा, 1984   \n  वहंदी \n1.     झा, पं. गोविन्द्द, मैविली भाषा का विकास, वबहार वहंदी ग्रंि अकादमी, पटना,1974 \n2.     कुमार, सुरेश, शब्द अध्ययन और समस्याएँ, केवन्द्रय वहंदी संस्िान, आगरा, 1990  31 || विदेह सदेह:१५ \n \n31 \n \n3.     गुप्र्ा, मनोरमा, भाषा अविगम, केवन्द्रय वहंदी संस्िान, आगरा, 1995 \n4.     जैन, िृषभ प्रसाद, अनुिाद और मशीनी अनुिाद, सारांश प्रकाशन, नई वदल्ली, 1995 \n5.     वर्िारी, भोलानाि, आिुवनक भाषा विज्ञान, वलवप प्रकाशन, नई वदल्ली, 1985 \n6.     मलहोत्रा,विजय कुमार, कम्प्यूटर के भावषक अनुप्रयोग, िाणी प्रकाशन, नई वदल्ली, 2002 \n7.     वसंह, सूरजभान, अमग्रेजी-वहंदी अनुिाद व्याकरण, प्रभार् प्रकाशन, नई वदल्ली, 2003 \n8.     वत्रपाठी, अवरमदतन कुमार, भाषा के समकालीन संदभत, सावहत्य संगम, इलाहािाद,2012 \n अग्रेजी  \n1.     Allen, James, Natural Language Understandings, Second Edition, Pearson \nEducation, Singapore, 2005 \n2.     Atkins, B. T. S. and A. Zampoli, Edited, Computational Approaches to the \nLexicon, Oxford University Press, New York, 1984 \n3.     Meadow, Charles T., Man -Machine Communication, John Wiley & Sons, New \nYork, 1970 \n4.     Rajpurohit, B. B., Technology and Languages, Central Institute of Indian \nLanguages, Mysore, 1994 \n5.     Sampson, Geoffrey, Natural Language as a Special Case of Programming \nLanguage, American Journal of Computational Linguistics, Microfiche-25, 1975 \n6.     Grierson, George A.   An Introduction to The Maithili Language of North Bihar, \nPart 1,Grammar, Calcutta, Asiatic Society of Bengal, 1881 \n7.     Jha, Subhadra, A Survey of Maithili Literature, LuZac & Company, LTD,A6, Great \nRussel Street, London W. C.  I., 1958 \n8.     Yadav, Ramawatar, A Referece Grammar of Maithili, Munshiram Manoharlal \nPublisher Pvt. Ltd., Post Box 571554 Rani Jhansi Road, New Delhi, 1997  \n                       \n  विदेह सदेह:१५ || 32 \n \nअनावमका राज \nविहवन किा- सीमा \nबहुर्ो वदनक वजज्ञासा शान्द्र् नै भेल िल, र्ही क्रममे सुनलौं- बेटीकेँ हमर सम्पवत्तसँ की मर्लब, ओ र्ँ पराया \nिन अवि। \nहमर माँ पापा हमरा सभ भाइ-बवहनकेँ एके रंग पढेलवि, जे ई सभ भविष्यमे सुखसँ वजअए। \nओ दहेज विरोिी िवि। मुदा वबआहमे बहुर्ो चीज उपहारमे दऽ कऽ अपन उदार हृदएक वप्रचय देलवन, भाइ \nसभ सेहो बडड वपयार देलक। \nअहीं सभ कहू एहेन भरल-पुरल संपवत्त आ बुइिबला पवरिारमे सेहो बेटीक सम्बन्द्िकेँ एगो सीमामे बावन्द्हकेँ देखल \nजाइ िै! \nकी बेटीक वबआहक बाद कोनो भविष्य नै होइ िै, की ओकर बाद ओकरा जीिन जीबा लेल सम्पवत्त आ सहयोग \nनै चाही? \nवबआहक बाद नैहरक सीमा बन्द्द भऽ जाइ िै। \n \n \n \n \n \n \n 33 || विदेह सदेह:१५ \n \n33 \n \nआशीष अनवचन्द्हार \nपहरा-अिपहरा \n \nआइ हम पढ़लहुँ बाबा बैद्यनाि कृर् \" पहरा इमानपर \" जे की 1989मे प्रकावशर् भेल आ ऐमे कुल वमला र्ीस \nटा गजल अवि। िेआन देबै विभवक्र् शब्दमे सटल अवि आ ई गजलकारे द्वारा कएल गेल अवि आ हमरा \nलोकवन सेहो ऐ परम्पराक अनुयायी िी। र्ीसटा गजलकेँ िोवड़ ऐ संग्रहमे आरसी प्रसाद वसंह, गोपाल जी झा \nगोपेश, सोमदेि, माकतण्डेय प्रिासी, जीिकान्द्र्, रमानंद झा रमण, िात्रानंद वसंह झा ओ विभूवर् आनंद जीक \nसंवक्षप्र् वटप्पणी सेहो अवि। ई गजल संग्रह मात्र 32 पन्नाक अवि। आश्चयत ऐ गप्पक जे 1989मे प्रकावशर् \nभेलाक बाबजूदो ओवह समयक आन गजलकार ) जे की एखनो जीविर् आ रचनारर् िवि ( ऐ गजल संग्रह \nकोनो चचा नै केने िवि। जँ गौरसँ अहाँ 1989-2008 बला कालखण्ड देखब र्ँ बहुर् कम्मे ठाम वहनक िा \nवहनकर पोिीक चचत भेटर् आ ओहूमे अविकांश चचत अ-गजलकार ) मुदा अपना वििामे प्रवर्वष्ठर् ( रचनाकार \nद्वारा भेल अवि। की कारण िै जे एकटा गजलकार दोसर गजलकारक चचा नै करए चाहैर् अवि। खराप \nिा नीक बादक विषय भेल मुदा चचा र्ँ हेबाक चाही। हमर गजल एहन, हमर गजल ओहन ऐ र्रहँक चचा \nबहुर् भेटर् मुदा एकटा गजलकार दोसर गजलकारक चचा नै करर्। आवखर वकए ? िा एना कहू जे \nगजलकारक चचा के करर् किाकार की नाटककार  आ की आन। जँ ई सभ करबो करर्ा र्ँ ओहन समयमे \nजखन की गजल पूणतरूपेण विकवसर् भ' क' देखार भ' जाएर् र्खन। मुदा प्रारवम्भक कालमे र्ँ स्ियं एक \nगजलकारकेँ दोसर गजलकारक चचा कर' पड़र्वन्द्ह, आलोचना आ समीक्षा कर' पड़र्वन्द्ह र्खने आनो आलोचक \nसभ गजलपर वलखबाक प्रयास करर्ा। जँ प्रारवम्भके कालमे अहाँ सोवच लेबै मात्र हमरे गजल चचा योग्य \nदोसरक नै र्खन अहाँ गजल लीखू की आन कोनो वििा ओकर विकास नै हएर्।  मात्र पुरने गजलकार सभमे \nएहन बेमारी िै से नै नि गजलकार सभ सेहो ऐ बेमारीकेँ पोसने िवि। निमे देखी र्ँ चंदन झा, राजीि रंजन \nवमश्र, पंकज चौिरी निल श्री,जगदानंद झा मनु, अवमर् वमश्र आवदमे आलोचना-समालोचना-समीक्षा वलखबाक \nप्रवर्भा िवन मुदा ओकरा उपयोग नै करै िवि। आब हमरा लग ई प्रश्न अवि जे जँ ई सभ केकरो चचत नै \nकरविन्द्ह र्ँ वहनका लोकवनक चचत के करर्। आब ई सभ जरूर कहर्ा जे हम सभ स्िानर्ः सुखाय रचना \nकरै िी र्ँए हमर  समीक्षाक कोनो जरूरवर् नै मुदा हमरो बूझल अवि, हुनको बूझल िवन्द्ह आ सभकेँ बूझल \nिै जे सावहत्यकार केखनो स्िानर्ः सुखाय रचना नै करै िै। केकरो ने केकरो लेल ओ रचना जरूर रचै \nिै.................खास क' एहन समयमे जखन की हरेक रचनाकार अपना आपकेँ प्रगवर्शील आ जनिादी र्ोवषर् \nकरै अवि। हमरा बुझने कविर् स्िानर्ः सुखाय बला रचना जनिादी आ प्रगवर्शील भैए नै सकैए। कारण \nप्रगवर्शील आ जनिादी रचना जनर्ा लेल वलखल जाइ िै स्िानर्ः सुखाय लेल नै। हमरा बुझने आने वििाकार \n विदेह सदेह:१५ || 34 \n \nजकाँ प्रारवम्भक दौरमे गजलकारकेँ गजलक वदशा बनाब' पडर्ै। हँ बादमे बहुर् सम्भि जे आनो वििाकार सभ \nगजल आलोचनापर हाि चलाबवि मुदा शुरू र्ँ गजलकारेकेँ कर' पड़र्ै।  सभ नि-पुरान गजलकारकेँ ऐ वदशामे \nसोचबाक चाही। हरेक पोिीमे नीक िा खराप रहै िै मुदा जँ चचे नै करबै र्ँ ओ सोंझा कोना आएर्। हमरा \nजनैर् एक गजलकार द्वारा दोसर गजलकारक आलोचना नै करबाक परंपरा जे वसयाराम झा सरस जी द्वारा \nशुरू कएल गेल र्करा चंदन झा, राजीि रंजन वमश्र, पंकज चौिरी निल श्री, अवमर् वमश्र आवद नीक जकाँ \nबढ़ा रहल िवि। आ अंर्र्ः ई भविष्य लेल खर्रनाक सावबर् हएर्। मुदा ओमप्रकाश जी हमर किनक अपिाद \nिवि। ओ जर्बा मनोयोगसँ अपन गजल लीखै िवि र्र्बा मनोयोगसँ ओ दोसरक गजल पवढ़ ओकर आलोचना \nसमीक्षा करै िवि। हमरा जनैर् ओमप्रकाश जी मैविली गजलक पवहल आलोचक-समालोचक-समीक्षक िवि \n)बहरयुक्र् कालखण्ड बला (। चंदन झा, राजीि रंजन वमश्र, पंकज चौिरी निल श्री,जगदानंद झा मनु, अवमर् \nवमश्र आवद ओमप्रकाश जीसँ प्रेरणा ल' क' कमसँ कम बखतमे एकटा गजल पोिीक आलोचना वलखवि र्ँ मैविली \nगजल नीक वदशामे आवब जाएर्। नि गजलकारकेँ बहुर् बेसी दावयत्ि लेब' पड़र्वन्द्ह र्खने गजलक वदशा सही \nहेर्ै। आ जँ गजलक वदशा सही भेलै र्ँ बूझू जे गजलकारक वदशा सेहो सही भ' गेलै। ओना हम ई जरूर \nकह' चाहब जे हरा लोकवन ऐ बहसमे समय नै बरबाद करी जे के आलोचना केलाह आ के नै केला। जे भेलै \nसे भेलै मुदा आबसँ शुरू भ' जेबाक चाही। आब हमरा लोकवन आबी बाबा बैद्यनाि जीक कृवर्पर। कृवर् विक \nगजल आ र्ँए हम एकरा र्ीन भागमे बाँटब-- \n१( व्याकरण पक्ष २( भाषा पक्ष, आ ३( भाि पक्ष \nर्ँ पवहले देखी व्याकरण पक्ष। ऐ संग्रहक कोनो गजलमे िणतिृर् नै अवि। मने पूरा-पूरी ई संग्रह बेबहर गजल \nसंग्रह विक। वकिु उदहारण देखू। पवहने ऐ संग्रहक पवहल गजलक मर्ला आ र्कर बाद ओकर दोसर शेर \nदेखू---- \nएक बेर फेरु नजवर शरण हम आयल िी \n२१२-१२२-१२-१२२२२२ \nिा २१२-१२-२२१२-१२२२२२ \nसौंसे संसारसँ हम सदवर् सर्ाएल िी \n२२२२२२-१२-१२२२ \nिा २२२२११-२२१-१२२२ \n \nई िल मर्ला आ एकर दूनू र्रहें होमए बला मात्रा क्रम अहाँ सभहँक सामनेमे अवि। कहबाक मर्लब जे \nमर्लामे िणतिृर् नै अवि। आब कने एही गजलक दोसर शेर देखी--- \nसभ वदन हम मोह वनशामे सूर्ल रहलौं \n२२२११-२२२२२२२ \nव्यित-जंजालमे हम जन्द्म गमायल िी \n२१२२-१२२२-११२२२ \nिा २१-२२१२२१२-१२२२ \nर्ँ हरा लोकवन ई देवख रहल िी जे गजलमे िणतिृर् नै अवि मने गजल बहर युक्र् नै अवि। आ ई हालवर्  35 || विदेह सदेह:१५ \n \n35 \n \nप्रायः र्ीसो गजलमे अवि। कोनो गजलक कोनो शेरक दुन्नू पाँवर्मे र्ँ िणतिृर् आवब जाइए मुदा ओकर आगू-\nपािू बलामे नै। जेना एकटा उदाहरण देखू। ई उनर्ीसम गजलक मर्ला विक-- \nभोर भागल जेना दूपहर देवख कs \n२१२२-२२२-१२२-११ \nगाम गामो ने रहलै शहर देवख कs \n२१२२-२२२-१२२-११ \nर्ँ हमरा लोकवन ई देखलहुँ जे ऐ मर्लामे र्ँ िणतिृर् अवि। मुदा एही गजलक आगूक शेर देखू--- \nआयर् गरमी जखन नवह पावनयें पड़र् \n२२२२-१२२२-१२-१२ \nहेर्ै खेर्ी ने िुच्िे नहर देवख कs \n२२२२२२२-१२२-१२ \nआब अहाँ सभ अपने बूवझ सकै विऐ जे गड़बड़ी कर्' िै। संग्रहक र्ीसो गजलमे ई बेमारी िै। वकिु लोक \nकवह सकै िवि जे भ' सकैए जे शाइर ओवह समयमे वहन्द्दी गजलमे प्रचवलर् मावत्रक िन्द्दमे वलखने हेर्ा। र्ँ \nहमर कहब जे मावत्रक िन्द्द गजलक िन्द्द होइर्े नै िै आ दोसर गप्प जे ओ उदाहरणमे देल शेरक मात्राकेँ \nजोवड़ ईहो देवख लेिु जे मावत्रक िै की नै। व्याकरणमे मात्र बहरे ) िणतिृर्े ( नै होइ िै कावफया आ रदीफ \nसेहो होइर् िै। ऐ संग्रहक रदीफ ठीक अवि ) कारण रदीफ अपवरिवर्तर् होइ िै र्ँए --( । ऐ संग्रहक \nअविकांश कावफया ठीक अवि मात्र वकिुए कावफया गलर् अवि। आ हमरा बुझैर् ओइ समय ) १९८९क ( \nकेर वहसाबसँ ई बहुर् बड़का उपल्बवि अवि। जखन की आइ २०१३मे एहन वस्िवर् अवि जे गजलपर एर्ेक \nचचाक बादों महान गजलकार सभ कावफया एहन सरल िस्र्ुमे गलर्ी करै िवि। हमरा वहसाबें बाबा बैद्यनाि \nजी ऐ लेल बिाइ केर पात्र िवि। आब देखी वकिु गलर् कावफयाक सूची जे ऐ संग्रहमे अवि--- \nदोसर गजलक मर्ला--- \nझगड़ा वकयै बझल िै गामक वसमानपर \nपहरा कोना लगयबै लोकक इमानपर \nऐ मर्लामे कावफया शास्त्रक वहसाबें  कावफया भेल--- \" इ \" स्िरक संग \"मानपर\"। मुदा एकर बाद आन-आन \nशेर सभमे क्रमशः \" गुमानपर \", \" जानपर\", \"पुरानपर \" ,\" दलानपर \" , \" कुरानपर \", \" नादान पर\", \" \nर्ूफानपर\" आ \"कृपाणपर\" अवि। )जँ ऐ गजलमे पर विभवक्र् नै रहर्ै र्ँ कावफया ऐ मर्लामे कावफया शास्त्रक \nवहसाबें  कावफया होइर्ै--- \" इ \" स्िरक संग \"मान\" संगे-संग जँ मर्लामे \"वसमानपर\" केर बाद जँ \" जानपर\" \nआवब जइर्ै र्खन ऐ गजलक सभ कावफया एकदम्म सही भ' जइर्ै। आब हमरा विश्वास अवि जे गजलक \nजानकारक संग पाठक सभ सेहो बुवझ गेल हेर्ा जे गड़बड़ी कर्' िै (| ठीक इएह गड़बड़ी ऐ संग्रहक गजल \nसंख्या 16,13,19 आ 27मे सेहो अवि। र्वहना गजल संख्या दसकेँ देखू। ई गजल वबना रदीफक अवि ) \nवबना रदीफकेँ र्ँ गजल भ' सकैए मुदा वबना कावफयाक नै (--- \n \nपवहल शेर अवि-- \nक्यो एकरा दयौक नवह टोक  विदेह सदेह:१५ || 36 \n \nई अवि बवहरा ओ अवि बौक \nआन शेरक कावफया अवि--झोंक, िोक, नोक, आलोक आवद। कावफया शास्त्रक वहसाबें टोक केर कावफया, \nिोक, नोक, आलोक , आवद। मुदा ऐ शेरमे टोक केर कावफया अवि बौक जे की गलर् अवि। आब आबी \nकने ऐ संग्रहक भाषा पक्षपर। भाषा र्ँ ऐ संग्रहक मैविली विक मुदा गजल संख्या ६मे कावफया बैसाब' के \nचक्करमे एहनो कावफया ल' लेलवि जे की वहन्द्दीक वक्रया अवि आ मैविलीमे मान्द्य नै अवि। गजल संख्या ६ \nकेर मर्ला देखू---  \n \nबन्द्िुिर कोन बाट दुवनयाँ  जा रहल िै \nसत्य कानय झूठ कीर्तन गा रहल िै \nऐ गजलक आन शेरक कावफया सभ अवि-- पा, खा, िा, बा ) मूँह बा (, आ .... आब ई देखू जे एर्ेक \nवहन्द्दी वक्रयामेसँ मात्र टूइएटा वक्रया मैविलीमे मान्द्य िै-- जा एिं खा। बाद बाँकी एखन िवर मान्द्य नै िै। हमरा \nवहसाबें अग्राह्य वहन्द्दी वक्रयाकेँ प्रयोग करब भाषाकेँ दूवषर् करबाक चेिा अवि। र्िाकविर् प्रगवर्शील गजलकार \nनरेन्द्र एही प्रकारक भाषाक प्रयोग करै िवि आ ऐ लेल हम ने बाबा बैद्यनाि जीक समितन करै िी आ ने \nनरेन्द्र जीक। हँ, एर्बा कहबामे हमरा कोनो संकोच नै जे नरेन्द्र जी अपन १००मेसँ ९५टा गजलमे एहन भाषा \nप्रयोग करै िवि र्ँ बाबा बैद्यनाि १००मेसँ १टामे। ओना ऐ ठाम ई जानब रोचक हएर् जे एहन कावफयाक \nप्रयोग करब अनुवचर् नै िै बशर्े की भाषा बदवल जेबाक चाही। जँ नरेन्द्र जी िा बाबा बैद्यनाि जी ऐ कावफया \nसभहँक प्रयोग अपन गामक िा पड़ोसी गामक मैविलीक जोलहा रूपमे गजल लीवख करवि र्ँ ई कावफया सभ \nवबल्कुल सही होइर्। हम बाबा बैद्यनाि जीक उपरमे लेल गेल गजल संख्या ६क मर्लाकेँ ऐ रूपमे देखा रहल \nिी--- \nभाइ केन्ने दुवनयाँ जा रहलइय' \nसाँच कानै झुट्ठा गा रहलइय' \n(आन शेर पाठकक कल्पनापर िोड़ल जाइए( \nआब अहाँ अपने अनुभि क' सकै विऐ जे कावफया र्ँ िएह वहन्द्दीक िै मुदा वफट एिं प्रिाहपूणत भ' गेल िै। \nशाइरकेँ मात्र बस एर्बा देखबाक िै। नै र्ँ भाषाकेँ दूवषर् होइर् देरी नै लागर्। जँ ऐ कावफया सभहँक प्रयोग \nमैविली क जोलहा रूपमे िा चंपारण, मुज्जफरपुर, सीर्ामढ़ी, बेगूसराय, िैशाली एँ झारखंड बाल वमविला क्षेत्रक \nभाषाक संग करबै र्ँ गजलक कल्याण सेहो हेर्ै आ मैविलीक सेहो। भाषाक सम्बन्द्िमे एकटा आर गप्प ऐ \nसंग्रहक अविकांश गजलमे मैविलीक चलंर् रूप )मने गाम-र्रमे बाज' बला रूप ( प्रयोग भेल अवि जे की \nमैविली गजल लेल शुभ अवि। हँ, एर्ेक अपेक्षा हम बाबा बैद्यनाि जीसँ जरूर केने िलहुँ जे ओ पूवणतयाक \nिवि र्ँ हुनक रचनामे पूवणतयामे बाजल जाइर् मैविलीक स्िरूप रहर् । जँ ऐ अिारपर देखी ई संग्रह कने \nहमरा वनराश केलक ) ई हमर व्यवर्गर् आलोचना अवि, गजलक व्याकरणसँ फराक देखल जाए एकरा (। \nजेना की उपरे इंवगर् क' चुकल िी जे गजलकार स्ियं शब्दमे विभवक्र् सटेबाक पक्षमे िवि आ हमरा वहसाबें \nई मैविलीक लेल नीक। आ अन्द्र्मे आउ ऐ संग्रहक भाि पक्षपर। मैविली सावहत्यमे \" भाि \" सभसँ सस्र्ा \nिै। जकरा देखू से भाि केर नािवर पकवड़ सावहवत्यक िैर्रणी पार करै िवि। र्ँए ऐ संग्रहक सभ गजलक \nभाि पक्ष उन्नर् अवि। आ ऐ पक्षपर हमर कोनो किन नै रहर्। कारण जखन सभ पक्ष हमहीं कवह देब र्खन  37 || विदेह सदेह:१५ \n \n37 \n \nर्ँ पाठकक रूवच खत्म भ' जेबाक डर रहर् र्ँए पाठक संग आन सभ गोटासँ अनुरोि जे बाबा बैद्यनाि कृर् \n\"पहरा इमानपर \" नामक गजल संग्रह पठवि आ अपन-अपन विचार देवि। वजनका ई पोिी कोनो कारणिश नै \nउपल्बि भ' रहल िवन से ऐ वलंकपर जा क' एकर पी.डी.एफ फाइल डाउनलोड क' एकरा पठवि \nhttps://dbb13891-a-96a2f0ab-s-sites.googlegroups.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Pahra_Iman_Par.pdf?attachauth=ANoY7cqrLAai8QAw-\n5s2DKPbDbL7tkHkNm21JzW7JHpvcnMWa4eUTBj1upJeipTdGs5Ktg9FNASU7n1e23f\nURUkX_RGJ71_vvSGXUY_jCYzAoJL4WNpIi5YRY-\nkrxar5gRQH8bbqGR7PJznA3E4jjZ3p_n8mZob_0_evLolQsqCFMQFI0tK9CAQplBo3fi\nCIwMurjrvuSmUoaMS3fj98oxyqnZnnb65L3iOIQwe3rykiAnOw3nyPYQA%3D&attredire\ncts=0। ई डाउनलोड वबल्कुल फ्री अवि मने सावहत्यमे प्रयोग होमए बला \" भाि \"सँ बहुर् बेसी सस्र्ा। \nकने रुकू, जे गोटा भाि लेल र्रसैर् हेर्ा वर्नका लेल मात्र वकिु शेर हम देखाबए चाहब ) उनर्ीसम गजलक \nआठम शेर ( रावर्-वदन बउआ खाली कमेन्द्री सुनए वकयैक पढ़र्ै वक्रकेटक लहर देवख कs ऐ शेरकेँ पढ़ू आ \nर्खनुक संग एखुनका समयकेँ देखू। कोनो फकत नै भेलैए। पवहने रेवडयोमे बैरी नै देल जाइ िलै वक्रकेटक \nसमयमे आब केबल लाइन कटबा देल जाइ िै। पढ़ाइपर वक्रकेटक की असर िै से एकै शेरमे देखा गेल िवि \nशाइर। पढ़ाइए वकए ई वक्रकेट र्ँ आन िोट-िोट खेलकेँ सेहो नाश क' देलक। शाइर ऐ शेरक माध्यमे सेहो \nिेआन वदअबैर् िवि। एही प्रकारक ज्िलंर् मुद्दा सभकेँ बाबा बैद्यनाि अपन गजलमे लेने िवि जे की आन \nशाइरक गजलमे दुलभत अवि। भाि केर ऐ चचामे ११म गजलक अंवर्म शेर कहने वबना पूरा नै हएर्--- \nकवहयो जँ मोन पड़य अप्पन अर्ीर् जीिन \nबस आँवख मूवन दूनू कवनयें लजा वलय \nऐ शेरकेँ पढ़ू आ एकर मर्लब वनकालू। झटहा फेकेलै कहीं आ लगलै कहीं। इएह भेलै गजलत्ि जकरा बारेमे \nकहल जाइ िै जे गजलक शेर सीिा करेजमे लगै िै। जँ एकैसम गजलकेँ देखी र्ँ वनवश्चर् रूपसँ ई बाल \nगजल अवि ) बाल गजल रवहर्ों व्यस्क लेल ओर्ेबे प्रासंवगक अवि ( आ ओजपूणत सेहो अवि- \nिोड़ू अपन कपटकेँ आ उदार बनू भैया \nगाँिी सुभाष नेहरुक अिर्ार बनू भैया \nअइ संग्रहमे श्रृंगार रसक गजल सेहो अवि जे की पाठकक लेल िोड़ल जाइए। र्ँ \nआसा अवि जे आब अहाँ सभ जरूर एकरा पढ़बै। \n \n \nवप्रंट पवत्रकाक संपादक आ गजलकारसँ अपील \n \nपवहने गजलकार सभसँ---- \n \nकोनो पवत्रकाकेँ अपन गजल पठएबासँ पवहने ई देखू जे अहाँक गजल कोन बहरमे अवि। आ से देवख लेलापर \nर्कर नाम लीखू आ संगे-संग ओवह बहरक मात्रा क्रम वलखबे टा करु। कारण अलग-अलग पवत्रकाक अलग- विदेह सदेह:१५ || 38 \n \nअलग िर्तनी आ ओवह वहसाबें प्रकावशर् केने अहाँक गजलक बहर टूवट जाएर्। एकरा हम एकटा उदाहरणसँ \nदेखाएब। मानू जे अहाँ कोनो बहरक वहसाबसँ \" कए \" शब्दक प्रयोग केलहुँ जकर मात्रा क्रम िै UI \"ह्रस्ि-\nदीर्त\" मुदा कर्ेको पवत्रका एकरा \" कय\" बना देर्ाह जकर मात्रा क्रम िै UU \"ह्रस्ि-ह्रस्ि\" िा I \"दीर्त\" ) \nदूटा लर्ु वमला एकटा दीर्त (। र्ँ कर्ेको पवत्रका एकरा खाली \" क' \" िा \" क \" लीवख देर्ाह जकर मात्रा \nक्रम िै U \"ह्रस्ि\"। आब अहाँ अपने बुवझ सकैर् िी जे िर्तनी बदलने मत्रा क्रम टूवट जाएर्। मने बहर टूवट \nजाएर् आ गजल बेबहर भए जाएर्। ऐठाम हम खाली एकटा शब्दक उदाहरण देलहुँ अवि मुदा अनेको शब्दपर \nई लागू हएर्। र्ँए गजलक संगे-संग बहरक नाम आ ओकर मात्रा क्रम जरूर लीखी। संगवह-संग गजल िा \nशेरो-शाइरीक अन्द्य वििा कोनो पवत्रकाकेँ पठबैर् काल संपादक जीसँ ई आग्रह करू जे जँ हुनका अपन िर्तनीक \nवहसाबें गजल नै बुझावन्द्ह र्ँ गजल नै िापवि। कारण जखन बहर टूवटए जेर्ै र्ँ ओ गजल बेकार।िवपयो \nजाएर् र्ँ कोनो कमतक नै। जँ गजल सरल िावणतक बहरमे अवि र्ैओ ई समस्या आएर्। उदाहरण लेल मानू \nजे अहाँ \"नवह \" शब्दकेँ प्रयोग करैर् एकटा गजल सरल िावणतक बहरमे लीवख संपादक जीकेँ देवलअवन्द्ह मुदा \nओ संपादक जी अपन िर्तनीक वहसाबें ओकरा \" नै \" लीवख देलवखवन्द्ह। मर्लब जे सरल िावणतक बहर सेहो \nटूवट गेल। र्ँए गजलकार सभसँ विशेष आग्रह जे ओ वप्रंट पवत्रकाक संपादककेँ अवनिायत रूपें वलखवि जे जावह \nस्िरूपमे गजल िै र्ाही स्िरुपमे गजल प्रकावशर् हेबाक चाही नै र्ँ प्रकावशर् नै करु। \n \nआब वप्रंट पवत्रकाक संपादक सभसँ------- \n \nजँ संपादक महोदयमे कवनयों बुझबाक शवक्र् हेर्वन्द्ह र्ँ उपरका वििरणसँ हुनका गजलक संबंिमे व्यिहावरक \nसमस्या बुझा जेर्वन्द्ह। र्ँए संपादक जी लेल हम विशेष नै वलखब।बस हमहूँ एर्बे आग्रह करबवन्द्ह जे अपन \nिर्तनीक पक्ष लए ओ गजलक संग बलात्कार नै करवि। जँ हुनका अपन िर्तनीकेँ रखबाक िवन्द्ह र्ँ ओ गजलकेँ \nनै िापवि। या एकटा उपाय इहो भए सकैर् िै जे ओ गजलकेँ िापवि आ संगे-संग ई नोट दए देवि जे \" \nई िर्तनी गजलकार विशेषक िर्तनी विक, पवत्रकाक नवह\"। अंवर्काक संपादक अनलकान्द्र् जी अपन पवत्रकामे \nएहन नोट िावप लेखक विशेष आ अपन पवत्रका दूनूक िर्तनीक रक्षा केने िवि। एकटा आर गप्प कविर्ा जकाँ \nपाँवर्केँ सटा कए िापब गजल परंपराक विरुद्ध अवि। सङ्गे-सङ्ग एक पन्नाक दू भाग िा दू पन्नाक दू भागमे \nगजलकेँ िापब सेहो गजल परंपराक विरुद्द अवि। एकटा गजल दए रहल िी राजीि रञ्जन वमश्र जीक जावहसँ \nई पर्ा लागर् जे एकटा गजलक विवभन्न शेरक बीचमे कर्ेक जगह रहबाक चाही--------- \n \nगजल \n \nकखनो वकिु बार् बुझल करू मोनक \nिरकन वदन रावर् बनल करू मोनक \n \nई जे वससकल र्' लर्ा पर्ा सुनलक  39 || विदेह सदेह:१५ \n \n39 \n \nआहाँ फवरयाद सुनल करू मोनक \n \nिोहक मारल र्' र्ड़ी र्ड़ी र्ड़पल \nमरहम बवन र्ाि भरल करू मोनक \n \nकहबो ककरो जँ करब र्' के बूझर् \nसंगे बस मीर् रहल करू मोनक \n \nगाबी राजीि सदवर् गजल नेहक \nर्र्बा िवर चाह सुफल करू मोनक \n \n2222 112 1222 \n \nशीषतक द' क' गजल िापब बेकार कारण गजलक शीषतक नै होइ िै। चूँवक एकटा गजलमे जर्ेक शेर होइ \nिै ओर्ेक विषय रहैर् िै गजलमे र्ँए शीषतक देबाक परंपरा नै िै। हम अपन एकटा गजल दए रहल िी \nजावहसँ ई स्पि हएर् जे ऐ र्रीकासँ गजल नै प्रकावशर् हेबाक चाही------- \n \nगजल \nओकर हािसँ िूल अवि देह \nसवदखन गम गम फूल अवि देह \nप्रेमक उच्चासन वमलन िैक \nदू टा र्ाटक पूल अवि देह \nकोना चवल सकर्ै गुजर आब \nदेहक र्ँ प्रवर्कूल अवि देह \nगेन्द्दा वसंगरहार िै मोन \nचम्पा ओ अड़हूल अवि देह \nऐठाँ अनवचन्द्हार वचन्द्हार \nसभ देहक समर्ूल अवि देह \nमात्रा क्रम-222-2212-21 हरेक पाँवर्मे \n \nऐ र्रीकासँ िापब गलर् विक। एहन रूपसँ गजल प्रकावशर् करब परम्परा विरुद्ध अवि।गजलमे सवदखन दूटा \nशेरक बीचमे जगह हेबाक चाही। ओना वहन्द्दीमे सेहो कविर्ा जकाँ पाँवर् सटा क' गजल प्रकावशर् कएल जाइर् \nिै मुदा एकर मर्लब नै जे दोसर इनारमे खसर् र्ँ हमहूँ सभ खवस पड़ब। \n  विदेह सदेह:१५ || 40 \n \n \nअज्ञानी संपादकक फेरमे मरैर् गजल \n \nवकिु मास पवहने हम वप्रंट पवत्रकाक संपादक आ गजलकार सभसँ एकटा अपील केने रही। ई अपील मैविलीक \nिर्तनी आ आ बहरक संबंिमे िल। ऐ अपीलक वडस्कशनमे गुंजन श्री नामक व्यवक्र् कहलाह जे ठीके कहै \nिी, एना कए क' बहुर् संपादक गजलक प्राण र्ीवच लै िवि। र्ावह पर हम कहवलऐ जे \" विदेह\"क संपादककेँ \nिोवड़ वकनको बहरक ज्ञान नै िवन्द्ह । र्ावह पर कुंदनक कुमार मवल्लक नामक एकटा पाठक कहलाह जे \nबुझायर् अवि जे …”” .”....Ashish Anchinhar जी सभ मैविली पवत्रकाक सम्पादक लोकवनक ज्ञान केँ \nपरीक्षा लय चुकल िवि. मैविली गजल मे अपनेक योगदान अर्ुलनीय आ मीलक पािर जेकां अवि. जवहया \nकवहयो िा जर्य कर्ओ मैविली गजलक चचा हेर्य ओर्य अपनेक नाम वनसंदेह सभ सँ पवहने आ आदरक \nसंग लेल जायर्। मुदा एना वनन्द्दा केनाय कर्ेक उवचर्? आलोचन करी संगे संग वनन्द्दा स' सेहो बची.मुदा \nफेर िैह गप कहब जे गजलक बारे मे हमरा ओर्बे बुझल अवि जर्ेक कोनो गजल के बुझल हेर्ैक. वकिु \nबेसी कहा गेल हुयै र्' एवह वटप्पणी केँ वमटा देबैक” .” र्करा बाद हम कुंदन जीकेँ संबोविर् करैर् वलखलहुँ \nजे...\" हमर नाम लेल जाए की नै लेल जाए से विषय नै िै। बहस एवह बार्केँ िै जे गजलक आ मैविली \nिर्तनीक व्यिहावरक समस्याक फवरिौट। से उपर पवढ़ कए बुझा गेल हएर् अहाँकेँ। जहाँ िवर वनन्द्दाकेँ गप्प \nिै। ओ आदमी उपर वनभतर िै। हम गजलक वनखरल आ वस्िर स्िरूप चाहै िी आ ओवह लेल हमरा जँ \nवकनको प्रसंशा िा वखद्दांसो करए पड़र् र्ँ हम करबै।.” ... आ र्करा बाद कुंदन जी वलखला जे...... \" हमर \nवटप्पणी अहाँक आलेखक लेल नवि अवपर्ु अपनेक वटप्पणीक संदभत मे िल।\" र्ावह पर हम फेरो वलखलहुँ \nजे....\" हमहूँ ओही संदभतमे कहलहुँ अवि आ फेर कहब जे...जहाँ िवर वनन्द्दाकेँ गप्प िै। ओ आदमी उपर वनभतर \nिै। हम गजलक वनखरल आ वस्िर स्िरूप चाहै िी आ ओवह लेल हमरा जँ वकनको प्रसंशा िा वखद्दांसो करए \nपड़र् र्ँ हम करबै।” .......आ फेर हम कुंदन जीकेँ संबोविर् करैर् वलकलहुँ जे....--\" आ जे सही गप्प िै \nर्करा कहबामे हजे की। जँ अहाँकेँ कोनो एहन संपादकक नाम बुझल हो जे विदेहक नै होवि आ ओ बहर \nबुझैर् होवि र्वनकर नाम प्रमाण सवहर् देल जाए।:” र्ावह पर कुंदन जी वलखला जे..........\" एवह बार् के \nवनणतय करय बला हम के जे कोन सम्पादक के कर्ेक ज्ञान िवन्द्ह जखन हम पवहने स्पि कय देने िी जे \nएवह विषय मे हमरा कोनो ज्ञान नवि. हमरा जे बुझायल से कहलहुँ।\"...... आब कने आबी पात्र सभ पर। \nगुंजन श्री कमलमोहन चुन्नू जीक बालक िवि आ एखन कमल मोहन चुन्नू... पटनासँ प्रकावशर् \" र्र-बाहर\" \nनाम पवत्रकाक संपादक मंडलमे िवि आ पवत्रकाक लेल सामग्री पर वहनके वनणतय मान्द्य होइर् अवि। आ कुंदन \nजी पाठक मात्र िवि। आब आबी कने \" र्र-बाहर\"क नि अंक पर मने अप्रैल-जून 2012 बला अंक पर। \nऐ अंकमे जे संपादक महदोय अपन जे कृत्य देखला से िणतन करबा योग्य नै। सभसँ पवहने र्ँ देखू जे \nसुरेन्द्रनाि आ अरविन्द्द ठाकुर जीक वबना बहर बला 6-6टा गजल प्रकावशर् केला। ई बारहो गजल ईर र्ाट-\nबीर र्ाट बला बानगी अवि। सुरेन्द्र नाि जीक गजलमे एखनो कावफया गड़बाड़ाएल अवि र्ँ अरविन्द्द जी \nबहरक नाम पर कुहवर रहल िवि। एही अंकमे योगानंद हीरा जीक \" गीर् \" शीषतकसँ दूटा रचना िपल \nअवि। ई आश्चयत बला बार् िै जे योगानंद हीरा जीक ई दूनू रचना गजल िै मुदा संपादक ओकरा गीर् कवह \nरहल िविन्द्ह। ई कोन प्रकारक संपादकीय दावयत्ि िै। हमरा बुझने र्र-बाहरक संपादक अज्ञानी र्ँ िविहे  41 || विदेह सदेह:१५ \n \n41 \n \nसंगे-संग हीन भािनासँ सेहो भरल िवि। कारण योगानंद हीरा जीक ई उपरोक्र् गजल पूरा-पूरा अरबी बहरक \nपालन करैर् अवि। संगे संग संपादक अपन मूखतर्ाकेँ चलर्े दोसर गजलक मएकटा पाँवर् गाएब क' देने \nिविन्द्ह। आ हमरा बुझने संपादक ई काज जावन-बूवझ क' केने िवि। कारण हुनका ई बरदास्र् नै िवन्द्ह जे \nकेओ बहर युक्र् गजल वलखए। ई दूनू गजलक स्कैन दए रहल िी आ देखू जे संपादक कोना बदमाशी केने \nिवि। पवहल गजलक मर्लाक पवहल पाँर् अवि---- \n \n\" वकसलय पर र्ूमै अवि भमरा\" \nदेखू जे ऐमे आठ टा दीर्तकेर प्रयोग अवि आ ई शेरक हरेक पाँवर्मे वनमाहल गेल िै। आब जखन अहाँ दोसर \nगजल पार आएब र्ँ माि र्ुवम जाएर्। संपादक महोदय एहीठाम बदमाशी केने िविन्द्ह। कने गौरसँ स्कैन देखू-\n---पर्ा लागर् जे \" िी हुलसल\" रदीफ िै आ \" मोर\", भोर, \"कोर\" आवद कावफया िै। संपादक महोदय ऐ \nगजलक एकटा पाँवर् िोवड़ देने िविन्द्ह। जावह कारण ई 11पाँवर्क गजल बवन गेल अवि आ वकिु नै पर्ा \nलावग रहल िै। जँ संपादक महोदयकेँ गजलक संबंिमे ज्ञान रवहर्वन्द्ह र्ँ एहन प्रकारक गलर्ीसँ बाँचल जा \nसकै िल। जँ अंर्सँ ऐ गजलकेँ देखी र्ँ एकर बहर एना िै-दीर्त-हस्ित-दीर्त-दीर्त+दीर्त-हस्ित-दीर्त-दीर्त+दीर्त आ \nहरेक पाँवर्मे ई क्रम पालन कएल गेल िै। आ हमरा बुझने संपादक ऐ र्रहँक अज्ञानर्ासँ मैविली गजलक \nभविष्य गर्तमे जा रहल िै। आवखर वजनका मेहनवर् नै करबाक िवन्द्ह से गजल वलखबाक लौल वकएक करै \nिवि। सावहत्य केर बहुर् रास वििा िै मेहनवर् नै करए बला सभ दोसरे वििामे हाि अजमाबवि र्ँ नीक। \n \nमैविली गजलमे लोि गजलकारक भूवमका \n \nर्ँ कने आब देखी व्याकरणहीन गजलक परम्पराकेँ। चूँवक मैविली विश्वक एकमात्र भाषा अवि जे की वहन्द्दीक \nनकल करैए। जँ वहन्द्दी मैविली रचनाकार सभकेँ वदन रवहर्ो रावर् कहर्ै र्ँ मैविली रचनाकार सेहो वदनक \nबदला रावर् केहर्ै कारण मैविलीक रचनाकार विशुद्ध रूपें मानवसक गुलाम िवि वहन्द्दीक। प. जीिन झा, आनन्द्द \nझा न्द्यायाचायत, कवििर सीर्ाराम झा, मिुप जी जावह मैविली गजल के नीक जकाँ विस्र्ृर् केलवि र्करा मात्र \nवहन्द्दी नकलक कारणे ७०के दशकमे स्ि. मायानन्द्द वमश्र जी अप्रत्यक्ष रूपसँ कवह देला जे मैविलीमे गजल \nवलखब सम्भि नै। ठीक ओवहसँ एक-दू बखत पवहने वहन्द्दीमे नीरज द्वारा ई किन देल गेल िल जे वहन्द्दीमे \nगजल सम्भि नै अवि। नीरज जी वहन्द्दीमे गजलक नाम गीवर्का देलवखन्द्ह आ गीवर्का केर र्जतपर मैविलीमे \nगीर्ल नाम भेल। ऐठाम हम कह' चाहब जे  भ' सकैए वहन्द्दीमे नीरज जीसँ पवहने गजल नै िल हेर्ै र्ँए ओ \nएहन किन प्रस्र्ुर् केने हेर्ा मुदा मैविलीमे र्ँ १९०५सँ गजल वलखल जाइ िल आ ओहो पूणत रूपेण व्याकरण \nसम्मर्। र्खन मायानन्द्द जीक ऐ किन केर मर्लब की ?  आर वकिु चचत करबासँ पवहने मायानंद जीक पोिी \n\" अिान्द्र्र\" भूवमकाक वकिु अंश पढ़ू )ई पोिी १९८८मे मैविली चेर्ना पवरषद्, सहरसा द्वारा प्रकावशर् भेल(। \nपृष्ठ ६ पर मायानंदजी वलखै िवि --\" अिान्द्र्रक आरम्भ अवि गीर्लसँ। 'गीर्ं लार्ीवर् गीर्लम्' अिार् गीर् \nकेँ आन' बला भेल गीर्ल। वकन्द्र्ु गीर्ल परम्परागर् गीर् नवह विक, एवहमे एकटा सुर गजल केर सेहो लगैर् \nअवि। गीर्ल गजल केर सब बंिन )सर्त) केँ स्िीकार नवह करैर् अवि। कइयो नवह सकैर् अवि। भाषाक  विदेह सदेह:१५ || 42 \n \nअपन-अपन विशेषर्ा होइर् अवि जे ओकर संस्कृवर्क अनुरूपें वनवमतर् होइर् अवि। हमर उद्येश्य अवि वमश्रणसँ \nएकटा निीन प्रयोग। र्ैं गीर्ल ने गीर्े विक, ने गजले विक, गीर्ो विक आ गजलो विक। वकन्द्र्ु गीवर्र्त्िक \nप्रिानर्ा अभीि, र्ैं गीर्ल।\" उपरका उ ोषणामे अहाँ सभ देवख सकै विऐ जे कर्ेक दोखाह स्िापना अवि। \nप्रयोग हएब नीक गप्प मुदा अपन कमजोरीकेँ भाषाक कमजोरी बना देब कर्हुँसँ उवचर् नै आ हमरा जनैर् \nमायानंद जीक ई बड़का अपराि िवन। जँ ओ अपन कमजोरीकेँ आँकैर् गीर्ल केर आरम्भ करर्वि र्ँ कोनो \nबेजाए गप्प नै मुदा हुनका अपन कमजोरी नै मैविलीक कमजोरी सुझा गेलवन्द्ह। एकरे कहै िै आँवख रहैर् \nआन्द्हर। ई मोन राखब बेसी जरूरी जे २०११मे प्रकावशर् कविर् गजल संग्रह \" बहुरुवपया प्रदेश मे \" जे की \nअरविन्द्द ठाकुर द्वारा वलवखर् अवि र्ाहूमे ठीक इएह गप्पकेँ दोहराओल गेलैए। \n \nमायानंद जी अपन कमजोरीकेँ झाँपैर् जै गीर्ल केर आरम्भ केला र्ै पाँिा हमरा बुझने र्ीन टा कारण भ' \nसकैए--- \n१( स्ि.मायानन्द्द वमश्र जी वहन्द्दीक अन्द्ि भक्र् िलाह। \n२( स्ि. मायानन्द्द जी मैविली गजलक सम्बन्द्िमे अज्ञानी िलाह। \n३( स्ि. मायानन्द्द चर्ुराइसँ अपना-आप के मैविली गजलमे स्िावपर् करबाक योजना बनेलाह। कह' बला कहै \nिै आ प्रभाि िोड़ै िै। किनक विरोि भेनाइ शुरू भेल ऐ आ विरोिक सङ्ग शुरू भेल बड़का मजाक। मजाक \nई जे विरोि कर' बला सभ सेहो व्याकरणहीन गजल वलखै िलाह िा एखनो वलखै िवि। ओवह समयक वबना \nव्याकरणमे गजल वलख' बला सभ ) मुदा अपना-आपकेँ गजलकार मान' बला सभ ( दू भागमे बँवट गेल। गीर्ल \nभागमे, मायानन्द्द, र्ारानन्द्द झा र्रुण, विलट पासिान विहंगम,  आवद एला िा िवि (ऐ सूचीमे आर नाम सभ \nिवि मुदा अगुआ इएह सभ िलाह िवि(  र्ँ कविर् गजल बला भागमे वसयाराम झा सरस, रमेश, र्ारानन्द्द \nवियोगी, विभूवर् आनन्द्द, कलानन्द्द भट्ट, डा. महेन्द्र, सोमदेि, राम भरोस कापवड़ भ्रमर, देिशंकर निीन, राम \nचैर्न्द्य िीरज, रिीन्द्रनाि ठाकुर, राजेन्द्र विमल, िीरेन्द्र प्रेमवषत, अरविन्द्द टाकुर आवद-आवद सभ रहला िा िवि \n।ऐ सूचीमे आर नाम सभ िवि मुदा अगुआ इएह सभ िलाह िवि। मुदा ऐठाँ हम ई स्पि कर' चाहब जे \nनाम भने जे होइ मायानन्द्द जी बला गुट िा सरस जी बला गुट दूनू गुटमेसँ कोनो गोटा गजल नै वलखै िलाह \nकारण ओ व्याकरण हीन िल। आ व्याकरण हीन कविर् गजलकेँ गजल नै गीर्ले टा कहल जा सकैए। सरस \nजी मायानन्द्द जीक सभसँ बेसी विरोि केलवखन्द्ह हुनकर किनक कारणे मुदा सरस जी स्िंय व्याकरणहीन \nगजल वलखला आ वलखै िवि र्खन मात्र किनीपर केकरो विरोि करबाक की मर्लब जखन की करनी दूनू \nगोटाक एकै िवन्द्ह। सरस जीक सङ्ग बहुर् कविर् गजलकार सभ होहकारी दैर् एलाह मुदा ओहो सभ \nव्याकरणहीन गजल वलखला आ वलखैर् िवि। आब हमर प्रश्न जे जखन व्याकरण िैहे नै र्खन गीर्ल आ \nओइ कविर् गजलमे अन्द्र्र की ? हमरा बुझने कोनो अन्द्र्र नै । हम मायानन्द्द जी गीर्ल आ सरस जीक \nकविर् गजल दूनूकेँ एकै समान मानै िी। ऐ ठाम ई बेसी मोन राखब जरूरी जे सरस गुट केर महानायक \nिीरेन्द्र प्रेमवषत जी गीर् आ गजलकेँ सहोदर भाए माननै िवि। र्खन सरस जीक नजवरमे मायानंद जी अपरािी \nभेला आ िीरेन्द्र प्रेमवषत जी महानायक। हमरा जनैर् ई सरस जीक पक्षपार् विक आ ऐ पक्षपार् केर विरोि \nहेबाक चाही। वसयाराम झा सरस जीक संपादनमे बखत 1990मे \" लालवकला आ लोकिेद \" नामक एकटा \nसाझी गजल संग्रह आएल। एवह संग्रहमे गजलसँ पवहने र्ीनटा भाष्यकारक आमुख अवि। पवहल आमुख संपादक  43 || विदेह सदेह:१५ \n \n43 \n \nजीकेँ िवन्द्ह आ ओ र्कर शुरुआर् एना करै िवि----\" समालोचना आ सावहवत्यक इवर्हास लेखनक क्षेत्रमे र्करे \nकलम भँजबाक चाही जकरा ओवह सावहवत्यक प्रत्येक सुक्ष्र्म स्पंदनक अनुभूवर् होइ.......\"। अिार् सरसजीकेँ \nवहसाबें कोनो सावहवत्यक वििाक आलोचना, समीक्षा, िा ओकर इवर्हास लेखन िएह कए सकैए जे की ओवह \nवििामे रचनारर् िवि। जँ हम एकर व्याख्या करी र्ँ ई नर्ीजा वनकलैए जे गजल वििाक आलोचना िा समीक्षा \nिा ओकर इवर्हास िएह लीवख सकै िवि जे की गजलकार होवि। मुदा हमरा आश्चयत लगैए जे ने 1990सँ \nपवहले सरस जी ई काज केलाह आ ने 1990सँ 2008 िवर ई काज कए सकलाह। 2008केँ एवह दुआरे \nहम मानक बखत लेलहुँ जे कारण 2008मे वहनकर मने सरस जीक एखन िवरक अंवर्म कविर् गजल संग्रह \n\"िोड़े आवग-िोड़े पावन\" एलवन्द्ह मुदा ओहूमे ओ एहन काज नै कए सकलाह। आ बखत 2008मे गजल वििा पर \nकेवन्द्रर् ब्लाग \" अनवचन्द्हार आखर \" आएल जावहमे गजलक व्याकरण आ आलोचना पर पयाप्र् काज भेल। \nआ गजल वििाकेँ सरस आ हुनक टीमसँ िुटकारा प्राप्र् भेल। आ जे काज 100 साल मे नवह भेल से मात्र \nएक साल पाँच मासमे गजेन्द्र ठाकुर कए देखेलाह आ मैविली गजलकेँ पवहल गजल शास्त्र देलाह।ई हमरा \nवहसाबें कोनो गजलकारक सीमा भए सकैर् िलै मुदा सरस जीक दोहरा चवरत्र ओही आमुख के र्ेसर आ \nचावरम पृष्ठमे भए जाइर् अवि जर्ए सरस जी वलखै िवि-------\" मैविली सावहत्यमे र्ँ बंगला जकाँ गीवर्-\nसावहवत्यक एकटा सुदीर्त परंपरा रहलैक अवि। गजल अही परंपराक नव्यर्म विकास विक, कोनो प्रवर्ब्द्ध \nआलोचककेँ से बुझ' पड़र्ैक। हँ ई एकटा दीगर आ महत्िपूणत बार् भए सकैि जे मैविलीक समकालीन \nआलोचकक पास एवह नव्यर्म वििाक आलोचना हेर्ु कोनो मापदंवडके नवह िवन्द्ह। नवह िवन्द्ह र्ँ र्कर जोगार \nकरिु..........\"आब ई देखल जाए जे एकै आलेखमे कोना दोहरापन देखा रहल िवि। आलेखक शुरुआर्मे \nहुनक भािना िवन्द्ह जे \" जे आदमी गजल नै लीखै िवि से एकर समीक्षा िा इवर्हास लेखन लेल अयोग्य \nिवि मुदा फेर ओही आलेखमे ओहन आलोचकसँ  गजल लेल मापदंड चाहै िवि जे कवहयो गजल नवह \nवलखला।भए सकैए जे सरस जी ई आरोप सरस जी अपन पूितिर्ी वििादास्पद गजलकार मायानंद वमश्र पर \nलगबवि होवि। जे की सरस जीक हरेक आलेखसँ स्पि होइर् अवि। मुदा ऐठाम हमरा सरस जीसँ एकटा \nप्रश्न जे जँ कोनो कारणिश माया जी ओ काज नै कए सकलाह िा जँ मायानंद जी ई कवहए देलवखन्द्ह मैविलीमे \nगजल नै वलखल जा सकैए र्ँ ओकरा गलर् करबा लेल ओ अपने ) सरस जी ( की केलवखन्द्ह। 2008िवर \nमैविलीमे १०-१२टा कविर् गजल संग्रह आवब चुकल िल। मुदा अपने सरस जी कहाँ एकौटा कविर् गजल \nसंग्रह समीक्षा िा आलोचना केलवखन्द्ह। गजलक व्याकरण िा इवर्हास लेखन र्ँ बहुर् दूरक बार् भए गेल। ऐ \nआलेखसँ दोसर बार् इहो स्पि अवि जे सरस जी कोनो समकालीन आलोचककेँ गजलक समीक्षा लेल मापदंड \nदेबा लेल र्ैयार नै िवि। जँ कदावचर्् कनेकबो सरस जी आलोचक सभकेँ मापदंड वदर्विन्द्ह र्ँ संभिर्ः \n२००८ िवर गजल क्षेत्रमे एहन अकाल नै रवहर्ै। आब हम आबी विदेहक अंक 96 पर जावहमे श्री मुन्ना जी \nद्वारा गजल पर पवरचचा करबाओल गेल िल। आन-आन प्रवर्भागीक संग-संग प्रेमचंद पंकज नामक एकटा \nप्रवर्भागी सेहो िवि। पंकज जी अपन आलेखमे आन बार् संग इहो वलखैर् िवि-----“ कवर्पय व्यवक्र् एकटा \nराग अलावप रहल िवि जे मैविलीमे गजलक सुदीर्त परम्परा रवहर्हु एकरा मान्द्यर्ा नै भेवट रहल िैक। एहन \nबार् प्रायः एवह कारणे उठैर् अवि जे मैविली गजलकेँ कोनो मान्द्य समीक्षक-समालोचक एखन िवर अिूर् \nमावनक' एम्हर र्ाकब सेहो अपन मयादाक प्रवर्कूल बूझैर् िवि। एवह सम्बन्द्िमे हमर व्यवर्गर् विचार ई अवि, \nजे एकरा ओहने समालोचक-समीक्षक अिूर् बुझैर् िवि वजनकामे गजलक सूक्ष्मर्ाकेँ बुझबाक अिगवर्क सितिा  विदेह सदेह:१५ || 44 \n \nअभाि िवन। गजलक संरचना, वमजाज आवदकेँ बुझबाक लेल हुनका लोकवनकेँ स्ियं प्रयास कर' पड़र्वन, कोनो \nगजलकार बैवस क' भट्ठा नवह िरओर्वन। हँ, एर्बा वनश्चय जे गजल िुड़झाड़ वलखल जा रहल अवि आ पसवर \nरहल अवि आ अपन सामितयक बल पर समीक्षक-समालोचकलोकवनकेँ अपना वदस आकवषतर् कइए क' िोड़र्-\n----- “ अिार् प्रेमचंद जी सरसे जी जकाँ भट्ठा नै िरेबाक पक्षमे िवि। सरस जी १९९०मे कहै िवि मुदा \nपंकज जी २०११केर अंर्मे मर्लब २२साल बाद। मर्लब बखत बदलैर् गेलै मुदा मानवसकर्ा नै बदललै।ओना \nऐठाम हम ई जरुर कहए चाहब जे भट्ठा िराबए लेल जे ज्ञान आ इच्िा शवक्र् होइ िै से बजारमे नै वबकाइर् \nिै। मुदा आब ऐठाम हम ई जरूर कहए चाहब जे मायानंद वमश्रजीक बयान आ अज्ञानर्ासँ मैविली गजलकेँ \nजर्ेक अवहर् भेलै र्ावहसँ बेसी अवहर् सरस जी िा पंकज जी सन अभट्ठाकारी लोकवनसँ भेलै। वलवखर् रूपकेँ \nिोवड़ मैविलीमे गयबाक लेल सेहो गायक सभ गजलक नामपर अत्याचार केलाह। वकिु लीवख देबै आ गलामे \nसुर रहर् र्ँ ओकरा गावब सकै िी र्ँए की ओकरा गजल मानल जेर्ै ? गायनक ऐ िुऱखेलमे बहुर् रास गायक \nिलाह िा िवि जेना चंरमवण झा, रामसेिक ठाकुर, कुञ्ज वबहारी वमश्र आवद-आवद। जेना वलख' बला सभ \nमैविली गजलकेँ भट्ठा बैसेलक र्ेनावहर्े गायक सभ सेहो। गायक सभ गजलमे  मात्रा क्रम सप्र्क \n)सा,रे,गा,मा,पा,िा,वन,सा( केर वहसाबसँ बैसाबए लागै िवि जे की अिैज्ञावनक र्ँ अविए सङ्गे-सङ्ग अनितकारी \nसेहो अवि। काव्यमे रागक वहसाबसँ िन्द्द नै बनै िै। र्ँए कोनो एकटा िन्द्दमे बनल रचनाकेँ बहुर्ों गायक \nबहुर्ों रागमे गाबै िवि गावब सकै िवि। राग-रावगनीक मात्राक्रम सङ्गीर् लेल िै सावहत्य लेल नै। र्ेनावहर्े \nिन्द्दक मात्राक्रम काव्य लेल िै सङ्गीर् लेल नै। सुिांशु शेखर चौिरी आ बाबा बैद्यनाि जी गजलमे वकिु र्त्ि \nर्ँ अवि। खास क' बाबा बैद्यनाि जीक गजलमे सभ र्त्ि अवि मुदा िणतिृर् नै अवि। आ र्ँए वहनको \nलोकवनकेँ हम कविर् गजलकारक श्रणीमे रखैर् िी मुदा हमरा ई कहबामे कोनो संकोच नै जे ई दूनू बाद-\nबाँकी कविर् गजलकार सभसँ बेसी बोिगर िवि। आब हम पाठकक उपर िोड़ै िी जे ओ अपने वनणतय लेिु \nजे मैविली गजलक ऐ पोखवरमे के कर्े योगदान देला। आब ऐठाम एकटा प्रश्न ठाढ़ होइर् अवि जे एना अनिुन \nवहनका सभकेँ )माया गुट एिं सरस गुट( खावरज वकएक कएल जा रहल अवि ? जँ वहनकर सभहँक रचना \nगजल नै अवि र्ँ की अवि? एना खावरज करब कर्ेक उवचर्? वहनका सभमे प्रवर्भा िवन की नै ? \nआवद...................................वनवश्चर् रूपसँ हमरो नै नीक लावग रहल अवि वहनका सभकेँ खावरज करैर् \nमुदा वहनकर सभहँक शैवलए र्ेहन िवन जे खावरज करहे पड़र्। हमहीं मात्र गजलकार िी आ हमरे गजल \nमात्र गजल विक ई शैली वहनकर सभहँक पवहचान अवि जखन की लोक आब बुवझ रहल अवि जे वहनकर \nसभहँक गजल गजल नै िल आ ने अवि। ई लोकवन ने अपने गजलपर काज केलाह आ ने दोसरकेँ कर' \nदेलवखन्द्ह। आ जकर पवरणाम गजल भोवग रहल अवि। खास क' अहाँ सरस जीक गजल पोिीक भूवमका पढ़ू \nने गजलपर चचा भेटर् आ ने गजलक व्याकरणपर मुदा ओइमे ई चचा जरूर भेटर् जे सभकेँ सावहत्य अकादेमी \nभेवट गेलै हमरा वकएक नै भेवट रहल अवि। सरस जीक गजले नै हरेक पोिीक भूवमका ओ लेखमे ई भेटर्। \nर्ारानंद वियोगी, देिशंकर निीन, गंगेश गुंजन, रमेश, आ ओइ समयक कविर् गजलकार सभ एना एला जेना \nओ गजलपर उपकार क' रहल होविन्द्ह। आ ऐ हेंजमे योगानंद हीरा, विजयनाि झा सभ दवब क' रवह गेला। \nवहनका सभमे प्रवर्भा िवन कारण वबना प्रवर्भा रहने केओ सावहत्य वदस आवबए नै सकैए )बादमे अध्ययनक \nजरूरवर् पड़ै िै( र्ँए हम ई मावन रहल िी जे ई सभ प्रवर्भाशाली िलाह। हँ, इहो मावन रहल िी जे केओ \nखुरपीक आगूसँ दूवभ िीलैए आ ई कविर् गजलकार सभ खुरपीक मूठसँ दूवभ विलबाक प्रयास केला। एकर  45 || विदेह सदेह:१५ \n \n45 \n \nपवरणाम ई भेल जे वहनका सभकेँ मेहनवर् र्ँ कर' पड़लवन, पसेना सेहो बहलवन मुदा दूवभ िीवल क' ई सभ \nगजल रूपी गाएकेँ भोजन नै द' सकलाह। आब ऐ प्रश्नपर आबी जे वहनक सभहँक रचना गजल नै अवि र्ँ \nकी अवि? वनवश्चर् रूपसँ वहनकर सभहँक रचनामे सरसर्ा, पद-लावलत्य ओ गेयर्ा अवि मुदा व्याकरण नै \nअवि। र्ँए हम वहनकर सभहँक कविर् गजलकेँ हम पद्यक रूपमे मानै िी। आब पद्यमे केहन पद्य से र्ँ आन \nआलोचक सभ फवड़िा क' कहर्ा मुदा जहाँ िवर हमर अपन विचार अवि र्ँ ई सभ नीक पद्य अवि आ आन \nपद्ये जकाँ सावहत्यमे समादृर् अवि। ऐ ठाम ई गप्प साितजवनक करब अवनिायत अवि जे अनन्द्र् वबहारी लाल \nदास\" इन्द्दु \" जीक जे टूटा गजल संग्रह िवन )सरसजी द्वारा देल गेल सूचना( र्ैमेसँ हम एकौटा पोिी नै पवढ़ \nसकलहुँ अवि। र्ँए इन्द्दुजीक गजलपर हम कोनो वटप्पणी नै करब। हँ एर्ेक हम जरूर कहब जे कणामृर्क \nवकिु अंकमे हमरा हुनक गजल पढ़बाक अिसर भेटल मुदा र्ैमे बहरक अभाि अवि। बहुर् रास गजलकार \nलेल ई वटप्पणी हम सुरवक्षर् राखए चाहब। संगे-संग हम ईहो कह' चाहब जे ई एकेडवमक शोि नै विक र्ँए \nबहुर् रास गजलकारक पोिी भेटबामे हमरा वदक्कर् भेल र्िावप हमरा लग १००मेसँ ९९टा मैविली गजल संग्रह \nिा मैविली गजलपरहँक लेख सभ अवि। \n \nलर्ु-गुरू वनणतय )दूनू भाग एक ठाम( \n \n(हमर ऐ लेखमे मात्र पं. गोविन्द्द झा जीक चचत अवि र्करा अन्द्यिा नै लेल जाए से हमर आग्रह। पं. गोविन्द्द \nझा जीकेँ हम मैविली व्याकरणक िूरी मानैर् ई वलखल अवि। वनवश्चर् रुपें पं. जी अपन अग्रजसँ वनयम ग्रहण \nकेने िवि आ अपन अनुज सभकेँ बेसी प्रभाविर् केने िवि र्ँए हम मात्र पं. जीक उपर ई लेख केवन्द्रर् केलहुँ \nजावहसँ हुनक अग्रज आ हुनक अनुज सभ ऐ लेखक माँझमे आवब सकवि।( \nर्ँ आउ कने चली मात्रा केना गानल जाइर् िै र्ावहपर। मात्रा गनबाक लेल  मोन राखू जावह अक्षरमे \"अ\", \n\"इ\", \"उ\", \"ऋ\" एिं \"लृ\" नुकाएल हो र्करा लर्ु मानू आ र्करा बाद सभकेँ दीर्त। संगवह संग अनुस्िार र्ँ \nदीर्त अवि मुदा चन्द्रवबन्द्दु लर्ु। चन्द्रवबन्द्दु जँ लर्ु अक्षरपर रहर्ै र्ँ लर्ु मानल जेर्ै आ जँ दीर्त अक्षरपर रहर्ै \nर्ँ दीर्त मानल जाएर्। संगवह-संग जँ कोनो शब्दमे संयुक्र्ाक्षर हुअए र्ँ र्ावहसँ पवहलेक अक्षर दीर्त भए जाइर् \nिैक चाहे ओ लर्ु वकएक ने हुअए। उदाहरण लेल--प्रत्यक्ष शब्दमे दूटा संयुक्र्ाक्षर अवि पवहल त्य एिं क्ष। \nआब एवहमे देखू \"त्य\" सँ पवहने \"प्र\" अवि र्ँए ई दीर्त भेल आ \"क्ष\" सँ पवहने \"त्य\" अवि र्ँए इहो दीर्त भेल। \nई वनयम जँ दू टा अलग-अलग शब्द हो र्ैयो लागू हएर् जेना उदाहरण लेल--- हमर प्रेम िी अहाँ... ऐमे \"प्रे\" \nसंयुक्र्ाक्षर भेल आ र्ावहसँ पवहने बला शब्द \" र\" दीर्त भए जाएर्। मर्लब जे \"हमर\" शब्दक अंवर्म अक्षर \n\"र\" दीर्त भए जाएर् । सङ्गे-सङ्ग मोन राखू \"न्द्ह\" आ \"म्ह\" संयुक्र्ाक्षरसँ पवहने बला शब्दमे लर्ु दीर्त सेहो \nहएर्। जेना की \"कुम्हार\" मे \"म्ह\" सँ पवहने \"कु\" दीर्त भेल र्ेनावहर्े \"कन्द्हाइ\" शब्दमे सेहो \"न्द्ह\"सँ पवहने \"क\" \nिणत दीर्त भेल। क्ष, त्र आ ज्ञ संयुक्र्ाक्षर अवि। र्ेनावहर्े.... प्र, ित, आवद सेहो संयुक्र्ाक्षर अवि। मुदा \"मृर्\" \nशब्दमे \"मृ\" संयुक्र्ाक्षर नै अवि। विसगत युक्र् लर्ु िणत सेहो दीर्त होइर् अवि। हलन्द्र्सँ पवहने बाल लर्ु दीर्त \nहोइर् अवि आ हलन्द्र्क मात्रा सुन्ना होइर् अवि। गजलमे दूटा लर्ुकेँ एकटा दीर्त सेहो मानल जाइर् िै। \nबहुर् गोटेंकेँ समस्या होइर् िवन्द्ह जे इ लर्ु-दीर्त कोना होइर् िै। प्रस्र्ुर् अवि वकिु उदाहरण--- वबगवड़-----\n------एवह शब्दकेँ ह्रस्ि-दीर्त मानू िा दीर्त-ह्रस्ि मानू। बहरक जेहन जरूरवर् हो। अरबी बहरमे र्ीन टा लर्ु  विदेह सदेह:१५ || 46 \n \nसँ कोनो बहर नै िै र्ँए लर्ु-लर्ु-लर्ु मानबाक कोनो जरूरवर् नै। हुनकर---------- एवह शब्दकेँ दीर्त-दीर्त \nमानू िा दीर्त-लर्ु-लर्ु मानू िा लर्ु-लर्ु-दीर्त दीर्त मानू जेहन जरूरवर् हो। अरबी बहरमे चावरटा लर्ु सँ कोनो \nबहर नै िै र्ँए लर्ु-लर्ु-लर्ु-लर्ु मानबाक कोनो जरूरवर् नै। र्र------- एवह शब्दकेँ दीर्त मानू िा लर्ु-लर्ु \nबहरक जेहन जरूरवर् हो। चोर------ इ साफे र्ौर पर दीर्त-लर्ु अवि। \n \nजँ कोनो शेरमे एना पाँवर् िै--- वबगवड़ चलै । आब एवह दू शब्दकेँ बान्द्हू। या र्ँ अहाँ \" वबग\" मने एकटा \nदीर्त मानू आ \"वड़\" मने एकटा लर्ु फेर \"च\" एकटा लर्ू भेल आ \"लै\" एकटा दीर्त। एकर मर्लब जे \" वबगवड़ \nचलै\" केर संभाविर् बहर भेल--दीर्त-ह्रस्ि-ह्रस्ि-दीर्त। एवह शब्दकेँ एकटा आर रूप दए सकैर् िी जेना की---- \n\"वब\" के लर्ु मानू \"गवड़\"केँ दीर्त मानू आ फेर \"च\" एकटा लर्ू भेल आ \"लै\" एकटा दीर्त। एकर मर्लब जे \n\" वबगवड़ चलै\" केर संभाविर् बहर भेल--- लर्ु-दीर्त-लर्ु-दीर्त। आब एवह दू रूपकेँ अहाँ बहरक वहसाबें प्रयोग \nकरू। कर्ेको आदमी \" वबग\" केँ दीर्त मानर्ाह फेर \"वड़\" \"च\" केँ वमला दीर्त मानर्ाह आ \"लै\" भेल दीर्त मने \nदीर्त-दीर्त -दीर्त मुदा इ रूप गलर् भेल। मुदा ऐठाम एकटा गप्प मोन राखू जे वकिु शब्दमे िेआन सेहो राखए \nपड़र् जेना एकटा शब्द \" कमल \" वलअ। आब जँ अहाँ एकर उच्चारण क-मल ) मने लर्ु-दीर्त( करबै र्ावहसँ \nएकटा फूलक अित वनकलर् मुदा जखन अहाँ एही शब्दकेँ कम-ल ) मने दीर्त-लर्ु( करबै र्खन एकर अित \nर्टनाइमे हेर्ै जेना - पावन कम'ल की नै इत्यावद। र्ँए हमर आग्रह जे पवहने कोनो शब्दकेँ उच्चारणक वहसाबेँ \nअित देखू जावहसँ उच्चारण अनित नै हुअए। मैविलीमे िर्तनीकेँ वहसाबेँ ई उदाहरण देखू---- \nलए---- ह्रस्ि-दीर्त \nलs------ह्रस्ि \nल'------ह्रस्ि \nलय--- ह्रस्ि-ह्रस्ि िा दीर्त \nइएह वनअम कए, कs िा स', भए भs िा भ' लेल िै आन प्रारूप लेल एहने बार् बूझल जाए। ऐठाम ईहो \nकही जे लर्ु लेल ह्रस्ि शब्दक प्रयोग सेहो कएल जाइर् िै र्ेनावहर्े दीर्त लेल गुरू शब्द िै। ऐठाम हम एकटा \nगप्प स्पि कर' चाहब। संस्कृर्क िावणतक गणमे टूटा लर्ुकेँ एकटा दीर्त मानबाक परम्परा नै अवि। संगे-संग \nिावणतक िन्द्दमे जर्ेक गण िै र्र्ेक अक्षर भेनाइ अवनिायत। एकटा उदाहरण वलअ-- \nमानू जे १२२-१२२-१२२-१२२ सँ बनल श्लोकक हरेक पाँवर्मे मात्रा क्रम इएह रहर्ै संगे-संग हरेक पाँवर्मे \n१२टा अक्षर रहर्ै। कम िा बेसी अक्षर मान्द्य नै िै। मुदा आिुवनक भारर्ीय भाषामे ई कवठन सन बुझाएल \nर्ँए दूटा लर्ुकेँ एकटा दीर्त मानबाक िूट भेटल। \n \nई र्ँ िल सूत्र रूपमे। कने एकरा फवरिा कए देखी------ \n1) पं. गोविन्द्द झा अपन पोिी \" मैविली िंद शास्त्र\" ) वमविला पुस्र्क केन्द्र दरभंगासँ प्रकावशर्, वद्वर्ीय \nसंस्करण १९८७(मे पृष्ठ १३ मे वलखैर् िवि जे \" सँ, जँ, र्ँ, हँ आवद गुरू अवि\" मने चंरवबंदुकेँ पं. गोविन्द्द \nझा जी दीर्त मनने िवि )प. दीनबन्द्िु झा रवचर् वमविला भाषा विद्योर्नमे एहने वलखल अवि।( मुदा फेर पं. \nगोविन्द्द झा जी शेखर प्रकाशनसँ २००६मे प्रकावशर् अपन पोिी \" मैविली पवरचावयका\" केर पृष्ठ २०पर वलखै \nिवि जे \" अनुस्िार भारी होइर् अवि आ चंरवबंदु भारहीन\" मने ऐ पोिीमे पं. जी चंरवबंदुकेँ लर्ु मनने िवि  47 || विदेह सदेह:१५ \n \n47 \n \nआ एहने सन विचार ओ मैविली अकादेमीसँ २००७मे प्रकावशर् अपन पोिी \"मैविली पवरशीलन\"क पृि ३५पर \nदेने िवि। आब हमरा एहन पाठक लेल ई बड़का प्रश्न अवि जे चंरवबंदुकेँ लर्ु मानल जाए की दीर्त, कारण \nएकै पं. गोविन्द्द झा जी अपन वभन्न-वभन्न पोिीमे वभन्न विचार देने िवि आ ई प्रचावरर् करबाक उपक्रम करै \nिवि जे जावह पोिीमे हम जे लीवख देलहुँ से सही अवि। जँ पं. गोविन्द्द झा जी बाद बला पोिीमे लीवख देने \nरवहर्विन्द्ह जे \" मैविली िंद शास्त्रमे चंरवबंदु केर सम्बन्द्िमे हम जे वलखने िी से गलर् विक आब आब हम \nऐ पोिीमे एकरा सुिावर रहल िी\" र्खन हमरा जनैर् भ्रम नै पसवरर्ै आ ऐसँ हुनक महानर्ा सेहो वसद्ध होइर्। \nमुदा से नै भेल। कोनो भाषाक िैयाकरणक उपर ओवह भाषाक हरेक लोककेँ विश्वास होइर् िै। मैविल सेहो \nपं. जीपर विश्वास करैर् िवि ) हमरा सवहर्( आ र्ँए बहुर् मैविल लोकवन चंरवबंदुकेँ दीर्त मावन बैसल िवि। \nएकर सभसँ बड़का उदाहरण श्री रमण झा सन अलंकार शास्त्री अपन पोिी \"वभन्न-अवभन्न\"क पृष्ठ ६७-७३ मे \nदेने िवि जर्ए श्री रमण जी पं. गोविन्द्द झा जीक संदभत दैर् चंरवबंदुकेँ दीर्त मावन लेने िवि। अस्र्ु ई गप्प \nफवरिाएल अवि जे चंरवबंदु लर्ु होइर् अवि आ अनुस्िार दीर्त। एही क्रममे एकटा आर गप्प भए सकैए जे पं. \nगोविन्द्द झा जी कवििर सीर्ाराम झा जीक कविर्ाकेँ देवख चंरवबंदुकेँ दीर्त मावन लेने होवि र्ँ से गप्प फराक, \nकारण कवििर सीर्ाराम जी अपन अविकांश कविर्ामे चंरवबंदु युक्र् लर्ु शब्दकेँ दीर्त जकाँ प्रयोग केने िवि। \nमुदा ऐठाम ई मोन राखए पड़र् जे िंदमे जरूरवर् पड़लापर )मात्र आिश्यक वस्िवर्मे( लर्ुकेँ दीर्तक बराबर िा \nर्ेनावहर्े दीर्तकेँ लर्ु बराबर उच्चारण कएल जाइर् रहलै। र्ँए जँ कवििर सीर्ा राम जी जँ आिश्यकर्ा \nपड़लापर जँ चंरवबंदु युक्र् लर्ुकेँ दीर्त जकाँ प्रयोग केने िवि र्ावहसँ ओ वनयम नै बवन जेर्ै िस्र्ुर्ः वनयम र्ँ \nइएह िै जे चंरवबंदु लर्ु अवि। एकटा गप्प आर संस्कृर्मे लर्ुकेँ दीर्तक बराबर िा र्ेनावहर्े दीर्तकेँ लर्ु बराबर \nउच्चारण मात्र पाँवर्क अन्द्र्मे मान्द्य  िै। शब्दक अन्द्र्मे दीर्तकेँ लर्ु मानबाक मैविलीमे  परम्परा प्राकृर् एिं \nअप्रभंश भाषासँ भेल अवि। \n   2)  मैविली िन्द्द शास्त्रक पृष्ठ १४पर पं. गोविन्द्द झा जी वलखै िवि जे ----\" न्द्ह आ म्ह संयुक्र्ाक्षरसँ पूित \nलर्ु िणत गुरू नै होइर् अवि, कन्द्हाइ, कुम्हार, एवहठाम क ओ कु गुरू नवह विक।\" मुदा जँ अहाँ मैविली \nउच्चारणकेँ अकानब र्ँ साफ-साफ सुनबामे कन् + हाइ ध्िवन आएर् र्ेनावहर्े कुम् + हार ध्िवन सुनबामे आएर्। \nमैविलीमे क + न्द्हाइ िा कु + म्हार ध्िवन कदावचर्े भेटर् आ जेना की गजल उच्चारणपर आिावरर् अवि र्ँए \nगजलमे कन्द्हाइ लेल दीर्त + दीर्त + लर्ु हएर् आ कुम्हार सेहो दीर्त + दीर्त + लर्ु हएर्। ओना गजलेमे \nवकएक हरेक िन्द्द, हरेक पद्य उच्चारणपर अवि र्ँए हरेक िंदमे कुम्हार दीर्त + दीर्त + लर्ु हएर्। आब कने \nआर विस्र्ारसँ चली। उदूत भाषामे न्द्ह, म्ह आ ि सँ पवहनुक अक्षर दीर्त नै होइर् िै मने जे जावह सङ्गे ि, \nम्ह िा न्द्ह रहैर् अवि र्करे उपर ओ प्रभाि दै िै जेना \" र्ुम्हारा \" ऐ शब्दक उच्चारण उदूतमे \"र्ु + म्हारा\" \nहोइर् िै र्ँए उदूतमे \" र्ुम्हारा लेल लर्ु + दीर्त + दीर्त प्रयोग होइर् िै। ओना ऐठाम ई कहब बेजाए नै जे \nउदूतमे न्द्ह, म्ह, ि केर ध्िवन संस्कृर्सँ आएल मुदा उदूतक सचेि विद्वान सभ उच्चारण अपने वहसाबसँ रखलवि। \nउदूतक ई उच्चारण वहन्द्दीमे आएल )बजबा कालमे उदूत आ वहन्द्दी एक समान होइर् अवि(। मुदा जँ मैविली \nउच्चारणकेँ देखबै र्ँ साफे-साफ अंर्र बुझना जाएर्। आ एही अन्द्र्रक कारणें मैविल हरेक आन राज्यमे \nजवल्दये पवहचानमे आवब जाइर् िवि। मैविलीमे आने संयुक्र्ाक्षर जकाँ म्ह,न्द्ह आ ि केर प्रभाि होइर् िै र्ँए \nकुम्हार आ कन्द्हाइ लेल दीर्त + दीर्त + लर्ु हएर्। संस्कृर्मे सेहो “ म्ह, ि आ न्द्ह “सँ पवहने केर लर्ु \nदीर्त मानल जाइर् िै। आब देखू र्ुलसी दास जी द्वारा वलखल ई स्त्रोर्-------------  विदेह सदेह:१५ || 48 \n \nनमामी शमीशान वनिाण रूपं \nविभू व्यापकम् ब्रम्ह िेदः स्िरूपं \nपवहल पाँवर्केँ मात्रा क्रम अवि---- \nह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्तदोसरो पाँवर्केँ मात्रा क्रम अवि-----ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-\nदीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त | आब ऐ श्लोकक दोसर पाँवर्क ब्रम्ह शब्दपर िेआन देबै सभ बुझबामे \nआवब जाएर्। \n  3) पं. गोविन्द्द झा जी मैविली िंद शास्त्रक पृष्ठ १३मे संयुक्र्ाक्षरसँ पवहने बला अक्षर दीर्त हएर् की लर्ु \nर्कर व्यिस्िा देखेने िवि। हुनका मर्ें जँ एकैटा शब्दमे संयुक्र्ाक्षर हो र्खने टा संयुक्र्ाक्षरसँ पवहनुक अक्षर \nदीर्त हएर्। सङ्गे-सङ्ग ईहो कहने िवि जे प्रचवलर् समासमे जँ अलगो-अलग अक्षर िै र्खन संयुक्र्ाक्षरसँ \nपवहनुक अक्षर दीर्त हएर्। सङ्गे-सङ्ग ओ एकर सभहँक अपिाद सेहो देने िवि। लगभग इएह वनयम मैविलीक \nसभ लेखक अपनेने िवि। सङ्गे हम ईहो कवह दी जे वहन्द्दीयोमे एहने सन वनयम िै ) आन आिुवनक भारर्ीय \nभाषामे की िै से हमरा नै पर्ा( मुदा ई वनयम लौवकक संस्कृर्मे नै िै। संस्कृर्मे चाहे एकै शब्दमे संयुक्र्ाक्षर \nहो की अलग-अलग शब्दमे दूनू वस्िवर्मे संयुक्र्ाक्षरसँ पवहनुक अक्षर दीर्त हएर्। संस्कृर् पद्यक वकिु उदाहरण \nदेखू------पवहने आवद शंकराचायतक ई वनिाण षट्कम देखू----------- \nमनो बुद्ध्यहंकारवचत्तावन नाहम् न च श्रोत्र वजह्वे न च घ्राण नेत्रे \nन च व्योम भूवमर् न र्ेजॊ न िायु: वचदानन्द्द रूप: वशिोऽहम् वशिॊऽहम् \n \nन च प्राण संज्ञो न िै पञ्चिायु: न िा सप्र्िार्ुर् न िा पञ्चकोश: \nन िाक्पावणपादौ न चोपस्िपायू वचदानन्द्द रूप: वशिोऽहम् वशिॊऽहम् \n \nन मे द्वेष रागौ न मे लोभ मोहौ मदो नैि मे नैि मात्सयत भाि: \nन िमो न चािो न कामो ना मोक्ष: वचदानन्द्द रूप: वशिोऽहम् वशिॊऽहम् \n \nन पुण्यं न पापं न सौख्यं न दु:खम् न मन्द्त्रो न र्ीितं न िेदा: न यज्ञा: \nअहं भोजनं नैि भोज्यं न भोक्र्ा वचदानन्द्द रूप: वशिोऽहम् वशिॊऽहम् \n \nन मृत्युर् न शंका न मे जावर्भेद: वपर्ा नैि मे नैि मार्ा न जन्द्म \nन बन्द्िुर् न वमत्रं गुरुनैि वशष्य: वचदानन्द्द रूप: वशिोऽहम् वशिॊऽहम् \n \nअहं वनवितकल्पॊ वनराकार रूपॊ विभुत्िाच्च सितत्र सिेवन्द्रयाणाम् \nन चासंगर्ं नैि मुवक्र्र् न मेय: वचदानन्द्द रूप: वशिोऽहम् वशिॊऽहम् \nपवहल पाँवर्केँ मात्रा क्रम अवि---- \nह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त --------| दोसरो पाँवर्केँ मात्रा क्रम अवि-----ह्रस्ि-\nदीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त-ह्रस्ि-दीर्त-दीर्त--------- । जँ अहाँ नीकसँ पढ़बै र्ँ पर्ा लागर् जे  49 || विदेह सदेह:१५ \n \n49 \n \nसंयुक्र्ाक्षरसँ पवहने बला अक्षर जे अलग शब्दमे िै ओहो दीर्त भए रहल िै। आब शंकराचायोसँ पवहनुक रचना \nदेखी। र्ँ पढ़ू रािण रवचर् ई वशिर्ांडि स्त्रोर्म्। एहूमे संयुक्र्ाक्षरसँ पवहनुक अक्षर दीर्त भेल अवि चाहे ओ \nएक शब्दमे अवि िा अलग शब्दमे। लर्ु-दीर्तक-लर्ु-दीर्त-----ऐ रूपकेँ पालन 14 श्लोक िवर पालन कएल गेल \nअवि। \nजटाटिीगलज्जलप्रिाहपाविर्स्िले \nगलेिलम्ब्य लवम्बर्ां भुजङ्गर्ुङ्गमावलकाम् । \nडमडडमडडमडडमवन्ननादिडडमितयं \nचकार चण्डर्ाण्डिं र्नोर्ु नः वशिः वशिम् ॥ 1 ॥ \n \nजटाकटाहसम्भ्रमभ्रमवन्नवलम्पवनझतरी- \n-विलोलिीवचिल्लरीविराजमानमूितवन । \nिगद्धगद्धगज्ज्िलल्ललाटपट्टपािके \nवकशोरचन्द्रशेखरे रवर्ः प्रवर्क्षणं मम ॥ 2 ॥ \n \nिरािरेन्द्रनवन्द्दनीविलासबन्द्िुबन्द्िुर \nस्फुरवद्दगन्द्र्सन्द्र्वर्प्रमोदमानमानसे । \nकृपाकटाक्षिोरणीवनरुद्धदुितरापवद \nक्िवचवद्दगम्बरे मनो विनोदमेर्ु िस्र्ुवन ॥ 3 ॥ \n \nजटाभुजङ्गवपङ्गलस्फुरत्फणामवणप्रभा \nकदम्बकुङ्कुमरिप्रवलप्र्वदग्ििूमुखे । \nमदान्द्िवसन्द्िुरस्फुरत्त्िगुत्तरीयमेदुरे \nमनो विनोदमद्भुर्ं वबभर्ुत भूर्भर्तवर ॥ 4 ॥ \n \nसहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर \nप्रसूनिूवलिोरणी वििूसरावरघ्रपीठभूः । \nभुजङ्गराजमालया वनबद्धजाटजूटक \nवश्रयै वचराय जायर्ां चकोरबन्द्िुशेखरः ॥ 5 ॥ \n \nललाटचत्िरज्िलद्धनञ्जयस्फुवलङ्गभा- \n-वनपीर्पञ्चसायकं नमवन्नवलम्पनायकम् । \nसुिामयूखलेखया विराजमानशेखरं \nमहाकपावलसम्पदेवशरोजटालमस्र्ु नः ॥ 6 ॥ \n  विदेह सदेह:१५ || 50 \n \nकरालफालपवट्टकािगद्धगद्धगज्ज्िल- \nद्धनञ्जयािरीकृर्प्रचण्डपञ्चसायके । \nिरािरेन्द्रनवन्द्दनीकुचाग्रवचत्रपत्रक- \n-प्रकल्पनैकवशवल्पवन वत्रलोचने मवर्मतम ॥ 7 ॥ \n \nनिीनमेर्मण्डली वनरुद्धदुितरस्फुरर््- \nकुहूवनशीविनीर्मः प्रबन्द्िबन्द्िुकन्द्िरः । \nवनवलम्पवनझतरीिरस्र्नोर्ु कृवत्तवसन्द्िुरः \nकलावनिानबन्द्िुरः वश्रयं जगद्धुरन्द्िरः ॥ 8 ॥ \n \nप्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकावलमप्रभा- \n-विलवम्बकण्ठकन्द्दलीरुवचप्रबद्धकन्द्िरम् । \nस्मरवच्िदं पुरवच्िदं भिवच्िदं मखवच्िदं \nगजवच्िदान्द्िकवच्िदं र्मन्द्र्कवच्िदं भजे ॥ 9 ॥ \n \nअगितसितमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी \nरसप्रिाहमािुरी विजृम्भणामिुिरर्म् । \nस्मरान्द्र्कं पुरान्द्र्कं भिान्द्र्कं मखान्द्र्कं \nगजान्द्र्कान्द्िकान्द्र्कं र्मन्द्र्कान्द्र्कं भजे ॥ 10 ॥ \n \nजयत्िदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस- \n-वद्ववनगतमत्क्रमस्फुरत्करालफालहव्यिाट् । \nविवमवद्धवमवद्धवमध्िनन्द्मृदङ्गर्ुङ्गमङ्गल \nध्िवनक्रमप्रिवर्तर् प्रचण्डर्ाण्डिः वशिः ॥ 11 ॥ \n \nदृषवद्ववचत्रर्ल्पयोभुतजङ्गमौवक्र्कस्रजोर्- \n-गवरष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृवद्वपक्षपक्षयोः । \nर्ृष्णारविन्द्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः \nसमं प्रिर्तयन्द्मनः कदा सदावशिं भजे ॥ 12 ॥ \n \nकदा वनवलम्पवनझतरीवनकुञ्जकोटरे िसन् \nविमुक्र्दुमतवर्ः सदा वशरःस्िमञ्जवलं िहन् । \nविमुक्र्लोललोचनो ललाटफाललग्नकः \nवशिेवर् मन्द्त्रमुच्चरन् सदा सुखी भिाम्यहम् ॥ 13 ॥  51 || विदेह सदेह:१५ \n \n51 \n \n \nइमं वह वनत्यमेिमुक्र्मुत्तमोत्तमं स्र्िं \nपठन्द्स्मरन्द्ब्रुिन्नरो विशुवद्धमेवर्सन्द्र्र्म् । \nहरे गुरौ सुभवक्र्माशु यावर् नान्द्यिा गवर्ं \nविमोहनं वह देवहनां सुशङ्करस्य वचन्द्र्नम् ॥ 14 ॥ \n \nपूजािसानसमये दशिक्त्रगीर्ं यः \nशम्भुपूजनपरं पठवर् प्रदोषे । \nर्स्य वस्िरां रिगजेन्द्रर्ुरङ्गयुक्र्ां \nलक्ष्मीं सदैि सुमुवखं प्रददावर् शम्भुः ॥ 15 ॥ \n \nऐ के अलािे पूरा संस्कृर् पद्ये एकर उदाहरण अवि। मुदा से देब ने हमरा अभीि अवि आ ने उवचर्। \nमैविलीमे ई वनयम नै िै र्कर कारण प्राकृर्-अप्रभंश भाषाक प्रभाि िै। मैविली सवहर् आन-आन आिुवनक \nउत्तर भारर्ीय भाषामे ई सेहो ई वनयम नै मानल जाइर् िै प्राकृर्-अपभ्रंशक प्रभािें। आब ई देखू जे ई प्राकृर्-\nअपभ्रंश कोन भाषा विक। प्राकृर्क सम्बन्द्िमे नाट्य शास्त्रक प्रणेर्ा भरर् मुवन कहै िवि जे------ \nएर्देि विपयतस्र्ं संस्कार गुण िवजतर्म् \nविज्ञेयं प्राकृर्ं पाठ्यं नाना िस्िान्द्र्रात्मकम्। \nमने जे मूल शब्दक अक्षरकेँ आगू-पािू कए िा सरलीकृर् कए बाजब प्राकृर् पाठ कहाइए। ऐठाम मूल शब्द मने \nसंस्कृर्क शब्द भेल, मुदा मूल शब्द कोनो भाषाक भए सकैए। र्ेनावहर्े आचायत भर्ृतहवर जी प्राकृर्क सम्बन्द्िमे \nकहै िवि जे  \n-------- \nदैिीिाक् व्यिकीणेयम शकर्ैरवभ िार्ृवभः \nमने जे दैिीिाक् ) संस्कृर् ( अशक्र् लोकक मूँहमे आवब वभन्न-वभन्न रूपमे आवब जाइ िै। मुदा महाभाष्यकार \nपर्ञ्जवल प्राकृर्केँ अपशब्दक रूपमे देखैर् िवि आ हुनका मर्ें ऐ र्रहक अपशब्दक प्रयोग चाहे ओ बाजल जाइ \nकी सूनल जाइ दूनू रूपमे अिमत विक। प्रायः-प्रायः हरेक भाषाविज्ञानी प्राकृर्क बाद बला रूपकेँ अपभ्रंशक नाम \nदेने िविन्द्ह। लगभग निम आ दशम शर्ाब्दी िवर प्राकृर्क प्रयोग खत्म भए गेल िल आ अपभ्रंशक प्रयोग \nशुरू भए गेल िल। मुदा ऐ ठाम मोन राखू जे अविकांश भाषाविज्ञानी अप्रभंशकेँ प्राकृर्सँ अलग मनने िवि \nमुदा दूनूक प्रकृवर् एक समान हेबाक कारणें \" प्राकृर्-अपभ्रंश \" नाम बेसी चलै िै। प्राकृर्मे शब्दक वनमाण \nमुख्यर्ः लोक रूवचपर वनिावरर् िै ने की व्याकरणपर। एकटा उदाहरण देखू-----चन्द्र शब्दसँ चन्द्दा प्राकृर् शब्द \nभेल मुदा इन्द्र शब्दसँ इन्द्दा शब्द नै बनल ब्लवक इन्द्दर शब्द बनल। र्ेनावहर्े ििू शब्दसँ बहु बवन र्ँ गेल मुदा \nसािु शब्दसँ साहु नै बनल। साहु अलग शब्द अवि। आ लगभग एहने हालवर् अपभ्रंशक अवि। ई बार् जननाइ \nमहत्िपूणत अवि जे जेनावहर्े प्राकृर् लेल मूल शब्द संस्कृर् िै र्ेनावहर्े अपभ्रंश लेल मूल शब्द प्राकृर् िै। आ \nबादमे एही अपभ्रंशसँ मैविली आ आन आिुवनक भारर्ीय भाषा सभहँक जन्द्म भेल। ओना प्राकृर्क बहुर् रूप  विदेह सदेह:१५ || 52 \n \nिै। र्ेनावहर्े अपभ्रंशक सेहो अनेको रूप िै। मैविलीमे अपभ्रंशकेँ अपभ्रि िा अिहट्ट सेहो कहल जाइर् िै। \nमुदा ई प्राकृर् रूप हरेक समयमे होइर् रहलैए। िेदक नाराशंसी एकर उदाहरण अवि | आ ऋगिेदमे ओवह \nसमयक सामानान्द्र्र भाषाक बहुर् रास शब्द भेटर्। र्ेनावहर्े अशोक िावटकामे हनुमान जीक ई वचन्द्र्ा जे हम \nसीर्ा जीसँ देिभाषामे गप्प करी की मानुषी भाषामे सेहो ऐ गप्पक प्रमाण अवि जे ओहू समयमे संस्कृर्क \nसमानान्द्र्र भाषा िलै आब ओकर नाम मानुषी होइ की िा अन्द्य कोनो। महत्िपूणत र्ँ ई िै जे िेदसँ लए कए \nएखन िवर संस्कृर्क समानान्द्र्र िारा बहैर् रहल आब भले ही ओकर नाम जे रहल होइ। संस्कृर् शब्द जखन \nप्राकृर् रूपमे आबए लगलै र्खन संयुक्र्ाक्षर शब्दपर बहुर् बेसी प्रभाि पड़लै। जँ गौरसँ देखबै र्ँ पर्ा लागर् \nजे प्राकृर् बाजए बला सभ संयुक्र्ाक्षर शब्दकेँ अपन लक्ष्य बनेने िल र्ाहूमे एहन संयुक्र्ाक्षर बला शब्द जे \nशब्दक शुरूआर्मे िल। एकर कारण िलै जे संयुक्र्ाक्षर बला शब्दकेँ बजबामे बहुर् साििानी आ वशक्षा चाही \nिल। संस्कृर्क संयुक्र्ाक्षर बला शब्द प्राकृर्मे दू रूपमे र्ोड़ल गेल--- \n१( जै संस्कृर्क शब्दक शुरुआर् संयुक्र्ाक्षरसँ भेल िै र्करा प्राकृर्मे पूरा-पूरी लोप कए देल गेलै। केखनो-\nकेखनो शुरूआर्क संयुक्र्ाक्षरकेँ बादमे आवन देल गेलै जेना----- \n“ग्रह” संस्कृर् िै मुदा एकर प्राकृर् “वगरहो” िै। र्ेनावहर्े स्कन्द्द लेल खन्द्दो, क्षमा लेल खमा िा िमा, स्र्म्भ \nलेल खम्भ, स्खवलर्ं लेल खवलअं, क्लेश लेल वकलेसो इत्यावद। \n२( जँ शब्दक शुरुआर् िोवड़ कर्ौ संयुक्र्ाक्षर िै र्ँ केखनो ओकर लोप भए गेल िै िा नि रूपमे संयुक्र्ाक्षर \nिै जेना ---- \nचर्ुिी लेल चउत्िी, चैत्र लेल चइत्ता, चवन्द्रमा लेल चवन्द्दमा, क्षेत्रम् लेल िेर्म् आवद-आवद। कुल वमला कए \nप्राकृर्-अपभ्रंशमे एहन वस्िवर् बनल जे दूनू भाषामे सँ कोनो भाषामे एहन शब्द नै िलै जकर शुरूआर् संयुक्र्ाक्षर \nशब्दसँ होइर् हो। एर्ेक वििेचनाक बाद हम अपन मूल उद्येश्य वदस चली। हमर मूल उद्येश्य िल जे मैविलीमे \nसंस्कृर्े जकाँ अलग-अलग शब्द रवहर्ों संयुक्र्ाक्षरसँ पवहने बला अक्षर दीर्त वकएक नै होइए। आब जँ गौरसँ \nउपरका वििरण पढ़ने हएब आ जँ आर प्राकृर्-अपभ्रंशक पोिी सभ पढ़ब र्ँ पर्ा लागर् जे प्राकृर्-अप्रभंशमे र्ँ \nसंयुक्र्ाक्षरसँ शुरूआर् शब्द िैके नै। आ मैविलीयो अपभ्रंशसँ वनकलल अवि आ प्रारंवभक मैविलीमे संयुक्र्ाक्षरसँ \nशुरूआर् होइर् कोनो शब्द नै अवि। आ र्ँए मैविलीमे संस्कृर्क ई वनयम नै आएल। आ अहाँ अपने सोवचयौ \nने जे जै भाषामे संयुक्र्ाक्षरसँ शुरू होइर् शब्द िैके नै से एहन र्रहँक वनयम वकएक राखर्। मुदा जँ निीन \nमैविली भाषाक वकिु प्रवर्वष्ठर् लेखकक रचनाकेँ देखी र्ँ ओ मात्र वक्रयापदकेँ िोवड़ सभ संस्कृर्क शब्द )र्त्सम \nशब्द (केँ प्रयोग केने िवि। आन-आन कम प्रवर्वष्ठर् लेखक अपन रचनामे र्त्सम शब्दकेँ वफल्मी मसल्ला मावन \nजोरगर प्रयोग करै िवि। एर्बा नै पं. गोविन्द्द झा जी अपन पोिी \"मैविली पवरशीलन\"क पृष्ठ २९-३० पर \nगौरि पूितक निीन भारर्ीय भाषा )जै मे मैविली सेहो अवि (केँ र्त्सम वनष्ठ हेबाक बहुर् रास फायदा गनौने \nिवि। आब हमरा सन वजज्ञासु लग ई प्रश्न अपने-आप आवब जाइए जे जँ संस्कृर्क शब्द लेलासँ बहुर् रास \nफायदा भेलै ) िा भए सकैर् िै ( र्खन र्ँ संस्कृर्क सम्बवन्द्िर् वनयम लेलासँ सेहो फायदा भेल रवहर्ै ) िा \nभए सकैर् िै (। ओनाहुर्ो मैविलीमे िा अन्द्य कोनो आिुवनक भारर्ीय भाषाक पद्यमे संस्कृर् शब्दक प्रयोग \nहोइ िै र्खन ओ वनयम स्िर्ः पालन भए जाइर् िै। अहाँ अपने मैविली महँक एहन कोनो पद्य गाउ जावहमे \nसंयुक्र्ाक्षरसँ शुरू होइर् कोनो संस्कृर् शब्द हो स्िर्ः अहाँकेँ बुझा जाएर् जे अलग शब्द रवहर्ों संयुक्र्ाक्षरसँ \nपवहने बला अक्षर दीर्त होमए लगैर् िै। ऐठाँ फेर मोन राखू जे प्राकृर्-अपभ्रंश भाषामे एहन शब्द िलैहे नै  53 || विदेह सदेह:१५ \n \n53 \n \nजकर शुरूआर् संयुक्र्ाक्षरसँ होइ र्ँए ओवह भाषामे ई वनयम नै पावलर् भेल। आब एर्ेक वििेचनक बाद अहाँ \nसभकेँ मावमला बुझबामे आएल हएर्। र्ँए हमर आग्रह जे जँ ऐ वनयमसँ बचबाक हो र्ँ संयुक्र्ाक्षरसँ शुरू होइर् \nशब्दक र्द्भि रूप प्रयोग करू जेना \" प्रकाश \" लेल परकाश, \" प्रयोग \" लेल पवरयोग इत्यावद। हमर कहबाक \nमर्लब जे जेना पुरना कालमे प्राकृर् संयुक्र्ाक्षरकेँ हटा देलकै िा आिुवनक कालमे बंगला भाषामे संयुक्र्ाक्षर \nहवट गेलै र्ेनावहर्े मैविलीमेसँ संयुक्र्ाक्षर सेहो हटा वदऔ। आ जँ अहाँ संस्कृर्े शब्द लेब र्खन पूरा वनयम \nसवहर् वलअ। आब अहाँ जँ सकांक्ष पाठक हएब र्ँ हमरासँ पूिब जे जँ केओ संस्कृर् िोवड़ आन भाषाक शब्द \nलेर् र्खन की ओवह भाषाक वनयमक पालन करर् ? ऐ लेल हमर उत्तर रहर् जे नै। कारण संस्कृर् हमर \nमूल भाषा विक र्ँए ओकरा वदस र्ाकब हमर मजबूरी नै बवल्क कर्तव्य सेहो अवि। मुदा ओकरा िोवड़ जँ आन \nभाषाक शब्द लै िै र्खन ओकरा मैविलीक वनयम वहसाबें प्रयोग करू। जेना की अरबी-फारसी-उदूत भाषामे \" \nग़ज़ल \" वलखल जाइर् िै मने ग आ ज केर वनच्चा नुक्र्ा लगाएल जाइर् िै मुदा मैविलीमे नुक्र्ा नै िै र्ँए \nमैविलीमे \" गजल \" लीखू। नुक्र्ा लगा कए वलखब बेकार । कोनो संस्कृर्क शब्दकेँ िा अन्द्यदेशीय शब्दकेँ \nमैविलीकरण कोना करी आ कोना नि शब्द बनाबी र्कर वििेचना आगू हएर्। ई िल हमर पवहल र्कत। आब \nकने दोसर र्कत वदस चली--- \nसंस्कृर् पद्यमे एकटा पाँवर्केँ इकाइ मानल जाइर् िै। आ जँ हम शब्दकेँ वभन्न-वभन्न करै विऐ मने अलग-अलग \nशब्दक संयुक्र्ाक्षरसँ भेल दीर्त नै मानै विऐ र्ँ एकर मर्लब जे हम पाँवर्केँ नै बवल्क शब्दकेँ इकाइ मावन रहल \nविऐ आ हमरा जनैर् पद्यमे शब्दकेँ इकाइ मानब उवचर् नै। पद्यमे इकाइ सवदखन पाँवर् होइ िै। एकटा विडंबना \nदेखू जे मैविलीक सभ व्याकरण शास्त्री आ कवि लोकवन शब्दकेँ इकाइ र्ँ मानै िवि मुदा जखन जगण-मगण \nकेर वगनर्ी करै िवि र्खन पाँवर्केँ इकाइ मावन लै िवि। एकटा उदाहरण वलअ जे की िसन्द्र् वर्लका िन्द्दक \nअवि। ऐ िन्द्दक व्यिस्िा एना अवि---- \nर्गण+ मगण+जगण +जगण + गा + गा \nमने की ----दीर्त-दर्त-लर्ु +दीर्त-लर्ु-लर्ु +लर्ु-दीर्त-लर्ु +लर्ु-दीर्त-लर्ु \n+दीर्त+ दीर्त \nआब एकर पद्य उदाहरण देखू---- \n\" ई ने अहाँक सन िीरक काज िीकs\" \n( कवििर सीर्ाराम झा, मैविली िन्द्द शास्त्र, पृष्ठ-४५(। ऐ एकटा पाँवर्मे देखू जे \" ई \" आ \"ने \" दूटा \nअलग-अलग शब्द अवि सङ्गे-सङ्ग र्ेसर शब्द \" अहाँक\" केर पवहल अक्षर \" अ \" लए कए मात्र एकटा \" \nर्गण \"बनल अवि। आब हमर कहब अवि जे जँ अहाँ पद्यमे शब्देकेँ इकाइ मानै विऐ र्खन दू-र्ीनटा अलग-\nअलग शब्दकेँ सावन एकटा जगण-मगण वकएक बनबै िी। जँ केओ शब्देकेँ इकाइ मानै िवि र्कर मर्लब ई \nभेल जे ओ अपन पद्यमे एहन शब्दकेँ प्रयोग करवि जे हरेक जगण-मगण मने कोनो दशाक्षरी खण्ड लेल समान \nरूपसँ रहए। र्ँए हमर मानब जे संस्कृर्क पद्ये जकाँ जँ अलग-अलग शब्द होइ र्ैयो संयुक्र्ाक्षरसँ पवहनुक \nबला अक्षर दीर्त हएर्। ऐठाँ ई मोन राखू जे एकटा पाँवर् खत्म भेलै र्ँ ओ इकाइ खत्म भेलै। आब जँ दोसर \nपाँवर्क शुरूआर् संयुक्र्ाक्षरसँ भए रहल िै र्कर प्रभाि पवहल पाँवर्क अवन्द्र्म शब्दक अवन्द्र्म अक्षरपर नै \nपड़र्। पं. गोविन्द्द झा जी अपन पोिी \" मैविली िन्द्द शास्त्र \"क पृष्ठ १४पर वलखै िवि जे ---- ए,ऐ,ओ,औ \nकर्हु लर्ु होइर् अवि आ कर्हु दीर्त आ र्कर बाद ओ समान्द्य वनयम देखेने िवि। मुदा उदाहरणमे देल गेल  विदेह सदेह:१५ || 54 \n \nजे-जे शब्द सभ लेने िवि से प्रयाः-प्रायः आइसँ १५० बखत पवहनुक अवि सेहो सोवर् नामक ब्राम्हणमे बाजल \nजाइर् िल ओहो मात्र पुरूष िगतमे। हमर कहबाक मर्लब जे स्त्री )चाहे कोनो जावर्क वकएक ने हो( एिं गैर-\nब्राम्हण ओवह शब्दािलीक अभ्यस्र् नै िल आ ने अवि। र्ँए हम ओइ वनयम सभहँक वििेचन नै करब सोंझ \nस्िरे कहब जे ए,ऐ,ओ,औ जर्ए रहए र्र्ए दीर्त रहर्।  हँ, दूटा गप्प िेआन राखू पवहल जे बहुर् काल \nए,ऐ,ओ,औ आवदक उच्चारण कोमल भ' जाइर् िै मुदा कोमल उच्चारणक कारणें ओ लर्ु नै मानल जाएर्। आ \nदोसर गप्प जे प्राकृर्-कालमे संस्कृर्क विरोि स्िरूप लोक सभ अपना सुवििाक वहसाबसँ ए,ऐ,ओ,औ आवदकेँ \nकर्ौ लर्ु आ कर्ौ दीर्त मावन लेला। शुरुआर्ी प्राकृर् कालमे उच्चारण मुख-सुखपर आिावरर् अवि मने एहन \nउच्चारण जकरा बाजएमे बेसी कठनाइ नै हो। मुदा जखन इएह प्राकृर् संस्कारयुक्र् बवन गेल र्खन संस्कृर्े \nजकाँ एकरो विरोि भेलै आ अप्रभंश भाषा आएल। मुदा आइकेँ जुगमे जखन की मैविली संस्कारयु्क्र् बवन गेल \nअवि र्खन प्राकृर्-अप्रभंश वनयमक कोन काज )आब अहाँ सभ ई डर नै देखाएब जे संस्कारयुक्र् भेलासँ \nमैविली मवर जाएर्। जँ एर्बे डर अवि र्खन मैविलीकेँ १००० बखत पािू ल' जाउ आ र्खन प्राकृर्-अप्रभंश \nवनयम वलअ। िस्र्ुर्ः भाषाकेँ मरब आ जन्द्मब प्रवकया मनुक्खे जकाँ िै जे की रोकल नै जा सकैए। हँ, वकिु \nस्िान राखल जा सकैए जैसँ मूल भाषाक विशेषर्ा नि भाषामे रवह जाए ( र्ँए हमर ई स्पि रूपें मानब अवि \nजे ए,ऐ,ओ, औ आवद जर्ए रहै ओकरा दीर्त मानू )ओना िन्द्दमे केखनो काल अपिाद स्िरूप काज चलेबा लेल \nए,ऐ,ओ, औ आवदकेँ लर्ु मानल जाएर् रहलैए मुदा ई िूट जकाँ भेल वनयम जकाँ नै ( | \nपं. जी एही पोिीक पन्ना १४हेपर एकटा वनयम देलाह जे --- र्द्भि शब्दमे अन्द्र्सँ र्ेसर ओ चावरम स्िानपर \nपड़वनहार ए,ऐ,ओ,औ सभ लर्ु विक जेना --- \nर्ेल ) २१(------- र्ेलाह ) १२१( \nफैल ) २१(----फैलगर ) ११११( \nमुदा पं. जी ई नै स्पि केलाह जे अन्द्र्सँ र्ेसर ओ चावरम स्िानपर पड़वनहार ए,ऐ,ओ,औ सभ लर्ु वकएक \nहोइर् अवि। आब आउ चली प. गोविन्द्द झा जी द्वारा वलवखर् आ १९८७मे प्रकावशर् पोिी \"मैविली उद्गम ओ \nविकास \" )पवहल संस्करण १९६८मे मैविली प्रकाशन समीवर्सँ आ दोसर पवरिवितर् संस्करण मैविली अकादेमीसँ(क \n१९एम पन्नापर---- \n\" ११ )१(  िैवदक कालवहसँ ई वनयम चल अबैर् अवि जे एके पदमे एके स्िर उदार् रहए, आन सभ अनुदार् \nभए जाए। ई वनयम शेष वनर्ार् कहबैर् अवि। एवह प्राचीन वनयमक पवरणामस्िरूप मैविलीमे एक बड़े महत्िपूणत \nवनयम ई अवि जे अन्द्र्सँ प्रिम ओ वद्वर्ीय स्िानकेँ िोवड़ शेष जर्ेक ध्िवन अवि से लर्ु भए जाइर् अवि। \nएवह वनयमकेँ पवण्डर् वग्रअसतन साहेब Rule of short antepenultimate कहल अवि।मैविलीमे एवह वनयमक \nअनुसारें एक शब्दमे अविकसँ अविक दुइ गुरू रवह सकैर् अवि, आ सेहो अन्द्र्सँ प्रिम िा वद्वर्ीय स्िानमे \n,र्ावहसँ पूित सकल स्िर वनयमर्ः लर्ु रहर्, र्िा प्रत्यावद जोड़लासँ जखनवह कोनो गुरू ध्िवन र्ृर्ीय िा र्ावहसँ \nपूित पवड़ जाएर् र्खनवह ओ लर्ु भए जाएर्। एकर उदाहरण ग्रंिमे िारंिार भेटर्, एर्ए दुइ-चावर उदाहरण \nदेखबैर् िी--- \nपावन,पवनगर,काँट,कटाँह, बार्, बर्ाह, बर्हा, बर्हबा। \nवट० एवह वनयमकेँ कने आर पवरष्कृर् करब आिश्यक। वग्रअसतन साहेबक किानुसार यवद र्ृर्ीय िणत वनयमर्ः \nलर्ु होइर् अवि र्ँ \" पाओल \", \" आबए \" इत्यावदमे \"आ \"लर्ु वकएक नवह भेल? एकर समािान वग्रअसतन  55 || विदेह सदेह:१५ \n \n55 \n \nसाहेब ई देल अवि जे अवन्द्र्म लर्ु स्िर िा लर्ुत्तम स्िरक लेखा नवह होइर् अवि। परन्द्र्ु िन्द्दमे शर्शः \nउदाहरणसँ आ उच्चारण-पयतिेक्षणसँ ई स्पि अवि जे अवन्द्र्म लर्ुत्तम स्िरो एक िणत एक syliable गनल \nजाइर् िल। र्ें उक्र् वनयमक स्िरूपएहन राखब समुवचर्ः मैविलीमे गुरू ध्िवन अन्द्र्सँ चावर मात्राक वभत्तरे \nरवह सकैर् अवि, र्ावहसँ पूित नवह। फलर्ः मैविली शब्दक अिसान २२,११२,२११,१२१ एही चावर प्रकारक \nभए सकैर् अवि ओ र्ावहसँ पूित सकल ध्िवन वबनु अपिादेँ लर्ु रहर् यिा-स० आकाश, मै० अकास इत्यावद।“ \nफेर पं. जी १९९२मे प्रकावशर् पोिी \" उच्चर्र मैविली व्याकरण \" वद्वर्ीय संस्करणक पृष्ठ १९पर,  २००६मे \nप्रकावशर् पोिी \" मैविली पवरचावयका \" केर पृष्ठ ११पर आ २००७मे प्रकावशर् पोिी \" मैविली पवरशीलन \" \nकेर पृष्ठ ५६-५७पर इएह गप्प एकसामान रूपसँ कहने-वलखने िवि। र्ँ पं. जीक करीब पाँचटा पोिीमे ऐ \nविषय-िस्र्ुकेँ पढ़लाक पिावर् हम अपन वकिु विचार राखए चाहब--- िैवदक कालमे िन्द्द वनमाण लेल लर्ु-गुरू \nप्रवकया नै िल। मात्र अक्षरकेँ गावन क' िन्द्द बनै िल जकरा गेबा लेल उदार्, अनुदार् एिं स्िवरर् रूपक \nसहायर्ा लेल जाइर् िलै। उदार् मने कोनो अक्षरक स्िरकेँ उठा क' गाएब, अनुदार् मने कोनो अक्षरक स्िरकेँ \nवनच्चा खसा क' गाएब र्िा स्िवरर् मने कोनो अक्षरक स्िरकेँ र्ुरंर् उपर उठा क' र्ुरंर् वनच्चा खसा क' \nगाएब। िैवदक सावहत्यमे जे अक्षर लर्ु अवि र्कर उच्चारण उदार् भ' सकैए र्ेनावहर्े जे अक्षर दीर्त अवि \nर्कर उच्चारण अनुदार् भ' सकै िल। सोंझ रूपसँ कही र्ँ उदार्,अनुदार्-स्िवरर् कोनो अक्षरक मात्रापर वनभतर \nनै िल। \n२( िैवदक सावहत्य केर बाद लौवकक संस्कृर्सँ ल' क'  प्राकृर्-अप्रभंश भाषा रूपमे मैविली सावहत्यमे िैवदक \nिन्द्द नै रहल मने या र्ँ लौवकक संस्कृर्क िणतिृर् रहल या मावत्रक िन्द्द। \n३( पं. जी लर्ु-गुरू वनयम आ उदार्-अनुदार्-स्िवरर् प्रवकयाकेँ एकै मावन लेने िवि। \n४( पं. जीक वहसाबें वग्रअसतन साहेब द्वारा देल गेल Rule of short antepenultimate बेसी ठीक नै अवि \nर्ँए पं. जी ओवहमे संशोिन केलाह। आब हमर प्रश्न ई अवि जे जँ उपरका वनयम मैविली लेल अवनिायत अवि \nर्खन ओवहमे संशोिन वकएक ? संशोविर् होमए बला वनयम अवनिायत भैए ने सकैए।  \n५( पं. जीक पोिी सभ पवढ़ हमरा बहुर् बेर ई अनुभि होइए जे पं. जी व्याकरण शास्त्र, िन्द्द शास्त्र आ ध्िवन \nविज्ञान र्ीनूक वनयम एकैमे सावन देने िविन्द्ह। हरेक भाषामे लर्ुर्र आ अवर्-लर्ुर्र ध्िवन होइ िै मुदा ओकर \nवििेचन व्याकरण आ िन्द्द शास्त्रमे नै भ' ध्िवन शास्त्रमे होइर् िै। जँ लेखककेँ एकै पोिीमे ध्िवन विज्ञान \nदेबाक रहै िै र्ँ ओकर खण्ड अलग क' देल जाइर् िै। ऐ ल' क' पं. जीक पोिीमे बहुर् ठाम संदेहात्मक \nवस्िवर् बवन जाइर् िै। हम उपरमे जे विचार रखलहुँ र्ावह अिारपर अपन वनष्कशत द' रहल िी---- ई वनयम \nअवनिायत वनयम नै अवि कारण पं. जी स्ियं ऐ वनयमक बहुर् रास अपिाद देखेने िवि। कोनो अवनिायत वनयममे \nजँ एर्ेक अपिाद हो र्ँ वनवश्चर् रूपसँ ओकर अवनिायतर्ापर प्रश्नवचन्द्ह लागै िै।  ई वनयम व्याकरणक ओ \nिन्द्दशास्त्रक नै ब्लवक शब्दकोषीय अवि। मने ऐ वनयमक सहायर्ासँ अहाँ संस्कृर् िा अन्द्य भाषाक शब्दकेँ \nमैविलीकरण क' सकै िी। मोन पाड़ू प्राकृर् भाषा संस्कृर्क शब्द सभकेँ )मने शब्दक शुरूसँ पवहल,दोसर िा \nर्ेसर दीर्तक उच्चारण गाएब क' देलक। आब आगू ऐ गाएब कएल दीर्त लेल हम मात्र कोमल शब्दक प्रयोग \nकरब( कोमलीकृर् केलक जेना--आकाश केर बदला अकास, आत्मा केर बदला अत्मा आवद। बादमे एही वनयमक \nअिारपर अंग्रेजी शब्दक इएह हाल भेलै जेना ड्राइिर केर बदला डरेबर, स्टेशन केर बदला टीसन, आवद-आवद।  विदेह सदेह:१५ || 56 \n \nमुदा ई वनयम ओहने शब्दमे लागल जै शब्दमे विराम लेबाक सुवििा नै िलै। \"पवरशीलन\" ई एकटा शब्द अवि \nमुदा एकर उच्चारण -- \"पवर-शी-लन\" होइर् अवि मने एकै शब्दमे दू ठाम विराम अवि र्ँए ऐ शब्दकेँ कोमल \nकरबाक जरूरवर् नै भेल। अरबी-फारसीक हजारों शब्द मूल रूपसँ मैविलीमे चवल रहल अवि )मने वबना कोमल \nकेने( कारण ओ शब्द सभमे विराम िै िा रहल हेर्ै। जँ अहाँ \" मैविली \" शब्दक उच्चारण \nकरबै र्ँ \" मै-विली \" उच्चावरर् हएर्।  मुदा विरामक ई सुवििा आकाश, आत्मा, ड्राइिर आवद शब्दमे नै िलै \nर्ँए ओकरा कोमल बना प्रयोगमे लेल गेलै। स्ियं पं. जी अपिाद स्िरूप जै शब्दक उदाहरण देने िवि र्करा \nदेखू---बासन—केर उच्चारण बा-सन भेल। मानल--केर उच्चारण मा-नल भेल। अनलहुँ--केर उच्चारण अन-लहुँ \nभेल। मने एहू शब्द सभमे विराम िै र्ँए एहू शब्द सभकेँ कोमल करबाक जरूरवर् नै बुझाएल। जँ ऐ वनयमक \nअिारपर देखी र्ँ आिुवनक मैविली भाषाक कर्ेको शब्दकेँ ठीक करबाक जरूरवर् बुझाएर्। हालेमे दरभंगासँ \nप्रकावशर् मैविली दैवनक \" वमविला आिाज \" ऐ वनयमक अिारपर गलर् अवि। सही नाम हेर्ै \" वमविला \nअिाज\" मुदा मैविलीक जे राहु-शवन-केर्ु सभ िवि से ऐ वनयमक पालन नै क' क' मैविली भाषाक वनजर्ाकेँ \nर्ोड़बापर लागल िवि। र्ँ आब अहाँ सभ बूवझ सकै विऐ जे पं. जी जै वनयमकेँ अवनिायत मानै िवि से मात्र \nअन्द्य भाषाक शब्दकेँ मैविलीकरण करबाक औजार विक। उच्चारणक आग्रहसँ औजारक जरूरवर् भैयो सकैर् \nिै आ नवहयो भ' सकै िै। ई शब्दकोषीय वनयम आजुक कालमे ओर्बे महत्िपूणत अवि जर्ेक की पवहने िल। \nलेखक सभसँ आग्रह जे ऐ वनयमसँ अन्द्य भाषाक शब्दकेँ मैविलीकरण करवि आ मैविलीक वनजर्ाकेँ सुरवक्षर् \nराखवि।ऐ के विपरीर् केखनो काल भाषाक वनजर्ा रखबाक लेल शब्दकेँ दीर्त सेहो कएल जाइर् िै जेना उदूतमे \nउस्र्ाद मुदा मैविलीमे ओस्र्ाद। िकील केर बदलामे ओकील आवद-आवद। र्ँ एर्ेक िवर एलाक पिावर् हम \nकवह सकै िी जे ए,ऐ,ओ,औ आवद जै ठाम रहर् दीर्े रूपमे रहर्। अकारण रूपसँ िा अपना मोने लर्ु मावन \nलेबासँ नीक जे मैविली भाषामेसँ लर्ु-गुरू हटा िैवदक िन्द्दक फेरसँ प्रचलन कएल जाए। ऐसँ अनािश्यक \nरूपसँ खचत होइर् उजा बच'र् आ भाषाक विकास सुवनवश्चर् हएर्। \n \nमैविलीमे बाल गजल \n \nकी विक बाल गजलः वकिु लोक \"बाल गजल\"क नामसँ र्ेनावहर्े चौंवक उठल िवि जेना केओ हुनका \nअनचोकेमे हुड़पेवट देने हो। जँ एहन बार् मात्र मैविवलए टामे रवहर्ै र्ँ कोनो बार् नै, मुदा ई चौंकब वहन्द्दी आ \nउदूतमे सेहो भए रहल िै। कारण ई अििारणा मात्र मैविवलए टामे िै आर कोनो भारर्ीय भाषामे नै। जँ हम \nकोनो वहन्द्दी-उदूत भाषी गजलकार वमत्रसँ\"बाल गजल\"क चचत करैर् िी र्ँ चोट्टे कहैर् िवि जे उदूतक बहुर् \nगजलकार सभ बहुर् शेरमे बाल मनोविज्ञानक िणतन केने िवि खास कए ओ सुदशतन फावकर द्वारा कहल आ \nजगजीर् वसंह द्वारा गाओल गजल----- \n\"ये कागज की कश्र्ी िो बावरस का पानी\" बला संदभत दै िवि आ ई बार् ओना सत्य िै मुदा \" बाल गजल\"केँ \nफुटका कए ओकरा लेल अलग स्िान मात्र मैविवलए टामे देल गेलैए। आ ई मैविलीक सौभाग्य विक जे ओ \n\"बाल गजल\"क अगुआ बवन गेल अवि भारर्ीय भाषा मध्य। \n \nजहाँ िवर बाल गजलक विषय चयन केर बार् विक र्ँ नामेसँ बुझा जाइर् अवि ऐ गजलमे बाल मनोविज्ञान  57 || विदेह सदेह:१५ \n \n57 \n \nकेर िणतन रहैर् िै। र्िावप एकटा पवरभाषा हमरा वदससँ ----\" एकटा एहन गजल जावह महँक हरेक शेर बाल \nमनोविज्ञानसँ बनल हो आ गजलक हरेक वनयमकेँ पूितिर्् पालन करैर् हो ओ बाल गजल कहेबाक अविकारी \nअवि\"। जँ एकरा दोसर शब्दमे कही र्ँ ई कवह सकैर् िी जे बाल गजल लेल वनयम सभ िएह रहर्ै जे \nगजल लेल होइर् िै बस खाली विषय बदवल जेर्ै। आब आबी बाल गजलक अवस्र्त्ि पर। वकिु लोक कहर्ा \nजे गजल दाशावनकर्ासँ भरल रहै िै र्ँए बाल गजल भैए ने सकैए। मुदा ओहन-ओहन लोक विदेहक अंक-\n111जे बाल गजल विशेषांक अवि र्कर हरेक बाल गजल पढ़वि हुनका उत्तर भेवट जेर्वन्द्ह। ओना दोसर \nबार् ई जे कविर्ा-किा आवद सभ सेहो पवहने गंभीर होइर् िल मुदा जखन ओवहमे बाल सावहत्य भए सकैए र्ँ \nबाल गजल वकएक नै ? ओनाहुर्ो मैविलीमे गजल वििाकेँ बहुर् वदन िवर सायास )खास कए गजलकारे सभ \nद्वारा( अिडेवर देल गेल िलै र्ँए बहुर् लोककेँ बाल गजलसँ कि भेनाइ स्िाभाविक िै। \nकी बाल गजल लेल वनयम बदवल जेर्ैः जेना की उपरमे कहल गेल अवि जे बाल गजल लेल सभ वनयम \nगजले बला रहर्ै बस खाली एकटा वनयमसँ समझौर्ा करए पड़र्। माने जे बहर-कावफया-रदीफ आ आर-आर \nवनयम सभ र्ँ गजले जकाँ रहर्ै मुदा गजलमे जेना हरेक शेर अलग-अलग भािकेँ रहैर् अवि र्ेना बाल गजलमे \nकवठन बुझाइए। र्ँए हमरा वहसाबेँ ऐठाम ई वनयम टूटर् मुदा र्ैओ कोनो वदक्कर् नै कारण मुस्लसल गजल र्ँ \nहोइर्े िै। अिार् बाल गजल एक र्रहेँ \"मुस्लसल गजल \" भेल। \nबाल गजलक पूित भूवमकाः र्ारीखक वहसाबें 24/3/2012केँ बाल गजलक उत्पवर्  मानल जाएर् )एवह पाँवर्क \nलेखक द्वारा 24/3/2012केँ वदल्लीमे सावहत्य अकादेमी आ मैलोरंग द्वारा आयोवजर् किा गोष्ठीमे ऐ बाल गजल \nनामक वििाक प्रयोग कएल गेल( मुदा ओकर स्िरूप मैविलीमे पवहनेहें फवड़च्ि भए चुकल िल। 09 Dec. \n2011केँ अनवचन्द्हार आखर http://anchinharakharkolkata.blogspot.com पर प्रकावशर् श्रीमर्ी शांवर् \nलक्ष्मी चौिरी जीक ई गजल देखल जाए )बादमे ई गजल वमविला दशतनक अंक मइ-जून २०१२मे सेहो प्रकावशर् \nभेलै( आ सोचल जाए जे वबना कोनो र्ोषणाकेँ एर्ेक नीक बाल गजल कोना वलखल गेलै------------ \nवशशु वसया उपमा उपमान वियै हमर आयुष्मवर् बेटी \nमैत्रेयी गागीक कोमल प्राण वियै हमर आयुष्मवर् बेटी \n \nवटमकैर् कमलनयन, िि-िि माखन सन कपोल \nपुणतमासीक चमकैर् चान वियै हमर आयुष्मवर् बेटी \n \nवबहुसैर् ठोर मे अमृर्िारा वबलखैर् ठोर सोमरस \nवशशु स्िरुपक श्रीभगिान वियै हमर आयुष्मवर् बेटी \n \nनौवनहाल वकहकारी सरस वमश्रीर्ोरल मनोहर पोिी \nदा-दा-ना-ना-माँ सारेगामा गान वियै हमर आयुष्मवर् बेटी \n \nसकल पवलिारक अलखर्ारा जन्द्मपत्रीक सरस्िर्ी \nअपन मैया-वपर्ाश्रीक जान वियै हमर आयुष्मवर् बेटी  विदेह सदेह:१५ || 58 \n \n \nज्ञानपीठक बेटी वियै सुभविष्णु वमविलाक दीप्र् नक्षत्र \nमार्ृ वपर्ृ कुलक अरमान वियै हमर आयुष्मवर् बेटी \n \n\"शांवर्लक्ष्मी\" विदेहक र्र-र्र देखय इयह वशशुलक्ष्मी \nबेटीजावर्क भविष्णु गुमान वियै हमर आयुष्मवर् बेटी \n \n..................िणत 22................ \n \nर्ेनावहर्े एकटा हमर वबना िंद बहरक गजल अनवचन्द्हार आखर  \nhttp://anchinharakharkolkata.blogspot.com आ विदेहक फेसबुक िसतन  \nhttp://www.facebook.com/groups/videha/पर 6/6/2011केँ आएल िल से देखू-------------- \n \nहोइर् िैक बरखा आ रे बौआ \nकागर्क नाह बना रे बौआ \n \nदेवखहें र्ुसौ ने चोरबा र्र मे \nहािमे ठेंगा उठा रे बौआ \n \nर्ोरे पर सभटा मान-गुमान \nमाएक मान बढ़ा रे बौआ \n \nिैक गड़ल काँट र्ृणाक करेजमे \nप्रेमसँ ओकरा हटा रे बौआ \n \nनवह झुकौ माि र्ोहर दुशमन लग \nदेशक लेल माि कटा रे बौआ \n \n \nर्ेनावहर्े 4 अक्टूबर 2010केँ अनवचन्द्हार आखर http://anchinharakharkolkata.blogspot.com पर \nप्रकावशर् गजेन्द्र ठाकुर जीक ऐ गजलकेँ देखल जाए----- जे शब्दािलीक आिार पर बाल गजल अवि मुदा \nअित विस्र्ारक कारणें बाल आ बूढ़ दूनू लेल अवि----- \n \nबानर पट लैले अवि र्ैयार  59 || विदेह सदेह:१५ \n \n59 \n \nवबरनल सभ करू ने उद्धार \n \nगाएक अरत-बों सुवन अनठेने \nदुहै समऐँ जनर्ाक कपार \n \nपुल बनेबाक समचा िैक नै \nअितशास्त्र-पोिीक िलै भण्डार \n \nकोरो बार्ी उबही देबाक लेल \nआउ बजाउ बुढ़ानुस - भजार \n \nडरक र्ाट नहाएल िी हम \nसे सहब दहोवदश अत्याचार \n \nऐरािर् अवि देखा - देखा कए \nसभटा देखैर् अवि ओ व्यापार \n \n \nकवििर सीर्ाराम झा जीक करीब १९४०मे वलखल बाल गजल सेहो िवन। ऐ र्ीनटा गजलक आिार पर ई \nकहब बेसी उवचर् जे बाल गजलक भूवमका बहुर् पवहने बवन गेल िल मुदा विस्फोट 24/3/2012केँ भेलै। आ \nऐ विस्फोटमे जर्ेक हमर भूवमका अवि र्र्बए वहनका सभकेँ सेहो िवन्द्ह। ऐठाम ई कहब कनो बेजाए नै जे \nविदेहक अंक बाल गजलक पवहल विशेषांक अवि। विदेहक अंक-111 जे की बाल गजल विशेषांक अवि \nजावहमे कुल 16 टा गजलकारक कुल 93टा बाल गजल आएल। संवक्षप्र् वििरण एना अवि----------- \nरूबी झा जीक 13टा बाल गजल, इरा मवल्लक जीक 2टा, मुन्ना जीक 3टा, प्रशांर् मैविल जीक 1टा, पंकज \nचौिरी ) निल श्री( जीक 8टा, जिाहर लाल काश्यप जीक 1टा, क्रांवर् कुमार सुदशतन जीक 1टा, जगदीश \nचंर ठाकुर अवनल जीक 1टा, अवमर् वमश्रा जीक 30टा, ओमप्रकाश जीक 1टा, वशि कुमार यादि जीक 1टा, \nचंदन झा जीक 14टा, जगदानंद झा मनु जीक 6टा, राजीि रंजन वमश्रा जीक 4टा, वमवहर झा जीक 4टा, \nगजेन्द्र ठाकुर जीक 1टा आ र्ावह संगे आशीष अनवचन्द्हारक 2टा बाल गजल आएल। बाल गजलक आलािे \n7टा बाल गजल पर आलेख आएल। आलेख कार सँ िवि---- मुन्ना जी, ओमप्रकाश, चंदन झा, जगदानंद झा \nमनु, अवमर् वमश्र आ आशीष अनवचन्द्हार आ वमवहर झा। आ र्ारीख 15 अक्टूबर 2012 िवर अनवचन्द्हार \nआखरपर कुल 133 टा बाल गजल आ 35टा बाल रुबाइ आवब चुकल अवि संगे संग करीब 10टा बाल \nगजलपर आलेख उपल्बि अवि। एखन िवरक मुख्य बाल-गजलकारमे श्रीमर्ी शांवर्लक्ष्मी चौिरी, जगदानंद \nझा मनु, अवमर् वमश्रा, चंदन झा, पंकज चौिरी )निल श्री( , वशि कुमार यादि, श्रीमर्ी इरा मवल्लक,  विदेह सदेह:१५ || 60 \n \nओमप्रकाश, वमवहर झा, राजीि रंजन वमश्रा, क्रांवर् कुमार सुदशतन, जिाहर लाल कश्यप, श्री मर्ी रूबी झा )ई \nसभ गोटें अनवचन्द्हार आखरक http://anchinharakharkolkata.blogspot.comखोज िवि गजलक मामलेमे \n(,प्रशांर् मैविल,  श्री जगदीश चंर ठाकुर \" अवनल \", विनीर् उत्पल, मुन्ना जी, गजेन्द्र ठाकुर आ हम स्िंय। \nआब हमरा ई पूणत विश्वास अवि जे बाल गजल मैविलीमे पसरर् आ नेना- भुटका केर जीहपर चढ़र्। \n \nभवक्र् गजल \n \nजखन विदेह द्वारा बाल गजल विशेषांक वनकलल रहए र्खन केओ नै सोचने रहए जे एर्ेक जवल्दए गजलक \nनि प्रारूप \" भवक्र् गजल \" विवकवसर् भए जाएर्। मुदा से भेल आ र्ावह लेल सभसँ बेसी िन्द्यिादक पात्र \nिवि ओ लोक सभ जे की गजलक वनंदा करैर् िवि। कारण जँ ओ सभ नै रवहर्वि र्ँ आइ गजले नै रवहर्ै.. \nबाल आ भवक्र् गजलक र्ँ बार्े िोड़ू। \nकी विक भवक्र् गजल-- जहाँ िवर भवक्र् गजलक विषय चयन केर बार् विक र्ँ नामेसँ बुझा जाइर् अवि ऐ \nगजलमे भवक्र् केर िणतन रहैर् िै। र्िावप एकटा पवरभाषा हमरा वदससँ ----\" एकटा एहन गजल जावह महँक \nहरेक शेर भवक्र् मनोविज्ञानसँ बनल हो आ गजलक हरेक वनयमकेँ पूितिर्् पालन करैर् हो ओ भवक्र्  गजल \nकहेबाक अविकारी अवि\"। जँ एकरा दोसर शब्दमे कही र्ँ ई कवह सकैर् िी जे भवक्र् गजल लेल वनयम \nसभ िएह रहर्ै जे गजल लेल होइर् िै बस खाली विषय बदवल जेर्ै। मे भवक्र् गजल बाल गजले जकाँ िै।  \nकी भवक्र् गजल लेल वनयम बदवल जेर्ैः \nजेना की उपरमे कहल गेल अवि जे भवक्र् गजल लेल सभ वनयम गजले बला रहर्ै बस खाली एकटा वनयमसँ \nसमझौर्ा करए पड़र्। माने जे बहर-कावफया-रदीफ आ आर-आर वनयम सभ र्ँ गजले जकाँ रहर्ै मुदा गजलमे \nजेना हरेक शेर अलग-अलग भािकेँ रहैर् अवि र्ेना भवक्र् गजलमे कवठन बुझाइए। र्ँए हमरा वहसाबेँ ऐठाम ई \nवनयम टूटर् मुदा र्ैओ कोनो वदक्कर् नै कारण मुस्लसल गजल र्ँ होइर्े िै। अिार् भवक्र् गजल एक र्रहेँ \n\" मुस्लसल गजल \" भेल। वकिु लोक आपवत्त कए सकै िवि जे गजल र्ँ दाशतवनक रवहर्े िै र्खन ई भवक्र् \nगजल वकएक ? उवचर् प्रश्न मुदा हम कहब जे दशतन आ भवक्र् दूनूमे बहुर् अंर्र िै जकर चचा विद्वान सभ \nकवरर्े रहै िवि र्ँए ई भवक्र् गजल दशतन बलासँ अलग भेल। र्ारीखक वहसाबें भवक्र् गजलक उत्पवर् केँ \nमानल जाएर् जनिरी 2012केँ मानल जाएर् जावहमे जगदानंद झा मनु जीक भवक्र् गजल आएल। मुदा ओहूसँ \nपवहने वमवहर झा द्वारा एकटा आएल जे र्ावह समयकेँ वहसाबसँ ठीक िल मुदा बढ़ैर् ज्ञानक सङ्ग ओवहमे कावफया \nआवदक दोष बुझना गेल। मुदा  भवक्र् गजल  स्िरूप मैविलीमे पवहनेहें फवड़च्ि भए चुकल िल।  मैविलीक \nप्रारंवभके दौरमे भवक्र् गजल शुरुआर् भए चुल िल कवििर सीर्ाराम झा आ मिुप जीक गजलसँ सेहो शुद्ध \nअरबी बहरमे। मने 1928 िवर भवक्र् गजल पूणत रूपेण स्िावपर् भए गेल िल मैविलीमे। र्ँ एर्ेक देखलाक \nपिावर् आउ देखी कवििर सीर्ा राम झा आ ओवह समयक वकिु भवक्र् गजल---र्ँ आउ देखी 1928मे प्रकावशर् \nकवििर सीर्ाराम झा जीक \" सूवक्र् सुिा )प्रिम वबंदु (मे संग्रहीर् एकटा गजलकेँ जे की िस्र्ुर्ः \" भवक्र् \nगजल \" अवि--- \nजगर् मे िावक जगदम्बे अवहंक पि आवब बैसल िी \nहमर क्यौ ने सुनैये हम सभक गुन गावब बैसल िी  61 || विदेह सदेह:१५ \n \n61 \n \n \nन कैलों िमत सेिा िा न देिारािने कौखन \nकुटेबा में िलौं लागल र्कर फल पावब बैसल िी \n \nदया स्िार्ीक र्नमाला जकाँ अपनेक भूर्ल में \nलगौने आस हम चार्क जकां मुँह बावब बैसल िी \n \nकहू की अम्ब अपने सँ फुरैये बार् ने वकिुओ \nअपन अपराि सँ चुपकी लगा जी दावब बैसल िी \n \nकरै यवद दोष बालक र्ँ न हो मन रोख मार्ा कैं \nअहीं विश्वास कैँ केिल हृदय में लावब बैसल िी \n \nएकर बहर अवि-1222-1222-1222-122 मने बहरे हजज \n \nनोट--१( कविक मूल िर्तनीकेँ राखल गेल गेल अवि। विभवक्र् सभ अलग-अलग अवि जे की गलर् अवि। \n२( कवि द्वारा चंर वबंदु युक्र् सेहो दीर्त मानल गेल अवि जे की गलर् अवि। प्रसंग िश ईहो कहब बेजाए नै \nजे कवििर अपन गजल समेर् सभ कविर्ामे चंरवबंदुकेँ दीर्त मावन लेने िवि। शायद र्ँए पं गोविन्द्द झा जी \nसेहो चंर वबंदुकेँ दीर्त मानै िलाह आ जकर खंडन भए चुकल अवि। ऐकेँ अलािे मिुप जीक भवक्र् गजल \nअवि। विजय नाि झा जीक भवक्र् गजल अवि। कहबाक मर्लब जे अनवचन्द्हार आखरक आगमनसँ पवहनेहे \nभवक्र् गजल िल मुदा ओकर नामाकरण )पवहल रूपमे जगदानंद झा मनु( अनवचन्द्हार आखरक पिावर् भेल। \nिर्तमान समयमे हमरा िोवड़ लगभग सभ गजलकार भवक्र् गजल लीवख रहल िवि जेना, जगदानंद झा मनु, \nचंदन झा, अवमर् वमश्र, पंकज चौिरी निल श्री, वबंदेश्वर नेपाली, सुवमर् वमश्र, श्रीमर्ी शांवर् लक्ष्मी चौिरी, \nश्रीमर्ी इरा मवल्लक, ओम प्रकाश, बाल मुकुन्द्द पाठक, जगदीश चंर ठाकुर अवनल, वमवहर झा, प्रदीप पुष्प, \nअवनल मवल्लक, राजीि रंजन वमश्र इत्यावद-इत्यावद। ऐ विषयमे आर अनुसंिानक जरूरवर् अवि ऐ िोट आलेख \nआ हमर िोट बुवद्धमे भवक्र् गजल एहन विस्र्ृर् िस्र्ु ओर्ेक नै आएल जर्ेक एबाक चाही। ओना हम फेर \nविदेहकेँ ऐ विशेषांक लेल िन्द्यिाद नै देबै कारण हमहूँ विदेह िी आ लोक अपना आपकेँ िन्द्यिाद कोना देर्। \n \nगजलक साक्ष्य \n \nहमरा आगूमे पसरल अवि “अपन युद्धक साक्ष्य” र्ारानंद वियोगीक गजल संग्रह। चालीस गोट गजलकेँ समेटने। \nलोककेँ िगुन्द्र्ा लावग सकैर् िैक जे मैविलीमे गजलक आलोचना कवहआसँ शुरू भए गेलैक। ऐ िगुन्द्र्ाक \nकारण मुख्यर्: हम दू रूपेँ देखैर् िी पवहल र्ँ ई जे गजल कवहओ मैविली सावहत्यक मुख्यिारामे नै आएल \nदोसर-मैविल-जन एखनो गजलक समान्द्य वनअम आ ओकर बनोत्तरीसँ पवरवचर् नै िवि। समान्द्ये वकएक अपने- विदेह सदेह:१५ || 62 \n \nआपकेँ गजल बुझवनहारक सेहो हाल एहने िवन्द्ह। बेसी दूर नै जाए पड़र्। “र्र-बाहर” जुलाइ-वसर्म्बर \n2008ई.मे प्रकावशर् अवजर् आजादक लेल “कलानंद भट्टक बहन्ने मैविली गजलपर चचत” पवढ़ वलअ मावमला \nबुझबामे आवब जाएर्। जँ विष्यान्द्र्र नै बुझाए र्ँ िोड़ेक देरले र्ारानंद वियोगीक पोिीसँ हवट अजाद जीक \nलेखक चचत करी। ऐ लेखक पवहले पाँवर् विक- मैविलीमे गजल वलखबाक सुदीर्त परम्परा रहल अवि.....। \nमुदा कर्ेक सुदीर्त र्कर कोनो ठेकाना अजादजी नै देने िविन्द्ह। फेर एही लेखक दोसर पैरामे अवजर् जी \nदूमरजामे फँसल िवि। ओ मैविल द्वारा समान्द्य गप-सप्पमे गजलक पाँवर् नै जोड़बाक प्रिम कारण मानैर् \nिवि। जे मैविलीमे शेर एकदम्मे नै वलखल गेल। आब पाठकगण कने िेआन देल जाए। लेखक पवहल पाँवर् \nर्ँ अपनेकेँ िेआन हेबोटा करर् जे मैविलीमे गजलक सुदीर्त....।”  सभसँ पवहल गप्प जे गजल वकिु शेरक \nसंग्रह होइर् िैक आ दोसर गप्प ई जे जँ अजाद जीक मोर्ावबक शेर वलखले नै गेलैक र्ँ फेर कोन प्रकारक \nसुदीर्त परंपराकेँ मोन पावड़ रहल िवि अजादजी। ऐठाम गलर्ी अजाद जीक नै मैविलीक ओवह गजलकार \nसभक िवन्द्ह जे गजल र्ँ वलखैर् िवि मुदा पाठककेँ ओकर पवरचए, गठन, वनअम आवद देबासँ परहेज करैर् \nिवि। ओना प्रसंगिश ई कहबामे कोनो संकोच नै जे गजल कखनो वलखल नै जाइर् िैक। मुदा मैविलीक \nिुरंिर सभ गजल वलखैर् िवि। मूल रूपसँ अरबी-फारसी-उदूतमे गजल कहल जाइर् िैक वलखल नै। पाठकगण \nगजलक ई वनअम भेल। आब फेरो अवजर् जीक लेखकेँ आगू पठू आ अपन कपार पीट अपनाकेँ खुने-खूनामे \nकए वलअ। अवजर् जी अपन संपूणत लेखमे जै शेर सभ मक्र्ा कहलवखन्द्ह अवि िस्र्ुर्: ओ मक्र्ा िैके नै। \nपाठकगण मोन राखू, मक्र्ा गजलक ओवह अंवर्म शेरकेँ कहल जाइर् िैक जैमे गजलकार )एकरा बाद हम \nशाइर शब्द प्रयुक्र् करब, अहूठाम मोन राखू शायर गलर् उच्चारण विक।( अपन नाम िा उपनामक प्रयोग \nकरैर् िवि। )अहूठाम मोन राखू हरेक गजलमे नाम िा उपनामक समान प्रयोग होएबाक चाही ई नै जे एकरा \nगजलक मक्र्ा र्ारानंदसँ होअए आ दोसर गजलक मक्र्ा वियोगीक नामसँ नामसँ।( मुदा आश्चयत रूपेण अजादजी \nजै शेर सभकेँ मक्र्ा कहलवखन्द्ह अवि ओइमे कोनो शाइरक नाम- उपनाम नै भेटर्। ओना अवजर्जी वहन्द्दीक \nसुप्रवसद्ध शाइर िवि र्कर प्रमाण ओ लेखक प्रारंभेमे दए देने िवि। हँ र्ँ ऐ लेखक संवक्षप्र् अिलोकनक \nपिावर् फेरसँ वियोगी जीक गजल संग्रहपर चली। र्ँ शुरूआर् करी स्पिीकरणसँ, हमर नै वियोगी जीक।  \nसभसँ पवहने ई जे अन्द्य मैविली शाइर जकाँ वियोगीओ जी मानैर् िवि जे गजल वलखल जाइर् िैक। दोसर \nगप्प जे वियोगीजी द्वारा देल अपन भाषा संबंिी विचारसँ लगैर् अवि जे भनवह वियोगीजी उदूत सीख उदूतक पोिी \nपढ़ैर् हेर्ाह मुदा गजल र्ँ वकन्नहुँ नै वलखैर् हेर्ाह,कारण, पाठकगण िेआन देल जाए। अरबी-फारसी-उदूत र्ीनू \nभाषाक िंद शास्त्र एकमर्सँ कहैए जे दोसर भाषाकेँ र्ँ िोड़ू अपनो भाषाक कवठन शब्दक प्रयोग गजलमे नै \nहेबाक चाही। ठीक उपरोक्र् भाषाक वनअम जकाँ मैविलीओ मे वनअम िैक। र्ँए महाकवि विद्यापवर् अपन \nकोनहुँ गीर्मे कृष्ण, विष्णु आवदक प्रयोग नै केने िवि। मुदा वियोगी जी अपन पोिीक नाम रखने िवि “अपन \nयुद्धक साक्ष्य”। जनसमान्द्य युद्ध र्ँ कहुना बुवझ जेर्ैक मुदा साक्ष्य....। ऐठाम प्रसंगिश ई कहब बेजाए नै जे \nवियोगीजी अपनाकेँ अनअवभजार् शब्दक प्रयोग मानैर् िवि। आब हमरा लोकवन ऐ पोिीमे प्रस्र्ुर् चालीसो \nगजलक चचत करी। पवहले भाषाकेँ देखी। ओना वियोगीजी भाषा संबंिी गलर्ी जावन बूवझ कए लौल-िश र्र्ेक \nने कएल गेल िैक जकरा अनठा कए आँगा बढ़ब संभब नै। एकर वकिु उदाहरण प्रस्र्ुर् अवि- दोसर गजलक \nमर्लाक दोसर पाँवर्मे दुखक बदला यार्ना। अही गजलक दोसर शेरक पवहल पाँवर्मे नाराक बदला जुमला। \nर्ेसर गजलक दोसर गजलक दोसर शेरक दोसर पाँवर् ििराक बदला ज्िलन। अही गजलक अंवर्म शेरमे  63 || विदेह सदेह:१५ \n \n63 \n \nप्रयुक्र् र्न्द्िंग, आब एकर अित जनर्ाकेँ बुझवबऔ। फेर आगू गजलक दोसर शेरमे नजवर केर बदला दृवि, \nदसम गजलक दोसर शेरमे उन्द्यक जगह विपरीर्। एगारहम गजलक मर्लामे दुवबिाक जगह द्धैि। र्ेरहम \nगजलक र्ेसर शेरमे नेकवदली आ बदीक प्रयोग। र्इसम गजलक अंवर्म शेरमे भटरंगक बदला बदरंग। पचीसम \nगजलक र्ेसर शेरमे इजोवरआक बदला ज्योर्सना। चौर्ीसम गजलक मर्लामे दुख केर बदलामे पीड़-इत्यावद। \nओना ऐ उदाहरणक अवर्वरक्र् हरेक गजलमे वहन्द्दी, उदूत, संस्कृर् आवद भाषाक र्त्सम बहुल शब्दक र्र्ेक ने \nप्रयोग भेल िैक जे गजलक मूल स्िर, भाि-भंवगमा, रसकेँ भवरगर बना देने िैक। र्ैपर वियोगीजी गित पूितक \nर्ोषणा केने िवि जे ओ ओइ पवरिारक नै िवि वजनका संस्कारमे अवभजार् शब्द भेटल हो। वबडंबना िोवड़ \nएकरा वकिु नै कहल जा सकैए। जँ चालीसो गजलक भाषाकेँ िेआनसँ देखल जाए र्ँ हमरा वहसाबें वियोगीजी \nऐ गजल सबहक मैविली अनुिाद कए देविन्द्ह र्ँ बेसी नीक हेर्ैक। भाषासँ उर्वर आब गजलक विचारपर आएल \nजाए। बेसी दूर नै जाए पड़र्-र्ेसर गजलक अंवर्म शेरसँ मावमला बुझबामे आवब जाएर्। सोझे-सोझ ई शेर \nकहैए जे- लोककेँ अपन जयर्ोष करबामे देरी नै करबाक चाही आ काज केहनो करी चान-सुरूजक पाँवर्मे \nअएबाक जोगाड़ बैसाबी। ओना हम एर्ए अिश्य कहब जे ई कोनो राजनीवर्क विचार नै िैक जकर स्पिीकरण \nदए-वियोगीजी अपन पवर्आ िोड़ा लेर्ाह। ई विशुद्ध रूपे समावजक विचार िैक आ ऐ विचारसँ समाजपर की \nनकारात्मक प्रभाि पड़लैक िा पड़र्ैक र्कर अध्ययन अिश्य कएल जेबाक चाही। मुदा एहन नकारत्मक विचार \nऐ संग्रहमे कम्मे अवि। संग्रहक वकिु सकारात्मक विचार प्रस्र्ुर् अवि। दसम गजल केर अिलोकन कएल \nजाउ। वनवश्चर् रूपसँ वियाेेगीजी एकरा पवरितर्नीय विचार रखलाह अवि ई कवह जे- \n \nदेस हमर जागर् अच्रक एना चवल ने सकर् \nहावर वलखब झण्डा के आदमीक जीर् वलखब। \nपाठकगण आजुक समएमे झण्डाक विपरीर् गेनाइ सहज गप्प नै। र्वहना चावरम गजलक र्ेसर शेरक पवहल \nपाँवर्- राम राज्यक स्िापना लेल भरर्-लक्ष्मण झगवड़ रहला। कर्ेक सटीक व्यंग अवि से सभ गोटे बुझैर् \nहेबैक। ओर्ै आजुक भ्रमोत्पादक सरकारपर र्ै वदनमे वलखल अड़र्ीसम गजलक मर्लाक पवहल पाँवर् देखू- \nराजनीवर् भटकल र्ँ डूबल मझिार जकाँ। विचार संबंिी प्रस्र्ुर् उदाहरणसँ स्पि अवि जे सकारात्मक विचार \nबेसी अवि।  \nमुदा कहबी र्ँ सुननवह हेबैक अपने जे एकैटा सड़ल माि.....। \nअस्र्ु आब ऐ गजल संग्रहक व्याकरण पक्षकेँ देखल जाए। ऐठाम ई स्पि करब आिश्यक जे मैविली गजल \nअखनो फवरच्ि भए कए नै आएल अवि जैसँ हम बहर )िंद( आवदपर विचार करब। र्ँए ऐठाम हम मात्र रदीफ \nआ कावफयाक प्रयोगपर विचार करब। पाठकगण गजलमे रदीफ ओइ शब्द अििा शब्द समूहकेँ कहल जाइ \nिैक जे गजलक मर्लाक (गजलक पवहल शेरकेँ मर्ला कहल जाइर् िैक।( दुनू पाँवर्मे समान रूपसँ आबए \nआ र्करा बाद हरेक शेरक अंवर्म पाँवर्मे सेहो समान यपे रहए। र्वहना कावफया ओइ िणत अििा मात्राकेँ \nकहल जाइर् जे रदीफसँ र्ुरंर् पवहने आबैर् हो जेना एकटा उदाहरण देखू- दूटा शब्द वलअ, पवहल भेल \nअनवचन्द्हार ओ दोसरमे अन्द्हार। आब मावन वलअ जे ई दुनू शब्द कोनो गजलक मर्लामे रदीफक र्ुरंर् बादमे \nअवि। आब जँ गौरसँ देखबै र्ँ भेटर् जे दुनू शब्दक र्ुकान्द्र् “र” िैक। र्ँ एकर मर्लब जे “र”  विदेह सदेह:१५ || 64 \n \nभेल कावफया )कावफया मर्लब र्ुकान्द्र् बूझू( र्ेनावहर्े मात्राक कावफया सेहो होइर्ैक जेनावक- रािा आ बािा \nदुनू शब्द आ'क मात्रासँ खत्म होइर् अवि र्ँए ऐमे आ'क मात्रा कावफया अवि। “एवह” आ “रवह” दुनूमे इ'क \nमात्राक कावफया अवि। अन्द्य मात्राक हाल एहने सन बूझू। र्ँ फेर चली ऐ संग्रहक व्याकरण पक्षपर- ऐ संग्रहक \nवकिु गजलमे कावफयाक गलर् प्रयोग भेल िैक- उदाहरण लेल सार्म गजलकेँ देखू। मर्लाक शेरमे कावफया \nअवि “न” (भगि","size_mb":3.01,"has_text":true},"Sadeha 16.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 16.pdf","name":"Sadeha 16.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nवि देह सदेह -१६ \n( वि दे ह- स दे ह १६, वि दे ह www.videha.co.in प े ट ार ( अ ंक १४५-१ ६८) सँ,  \nम ै विलीक स ि व श्रे ष्ठ गद्य आ पद्यक ए क ट ा स म ानान् त र स ंक लन) \n \nवि द े ह  म ै व ि ल ी स ाव ह त्य  आन् दोल न: म ान ु षीवम ह  स ं स् क ृ त ाम ् \n \nव ि द े ह -प्र िम म ै व िल ी  पा व ि क  ई -पव ि क ा \nISSN 2229-547X VIDEHA \nस म्पादक : ग ज े न् र  ठ ाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ  प ोि ी क  सि ावि क ा र  सु र वि त  अ वि ।  क ाॅ प ी र ाइ ट  ( © )  ि ार क क  वल वि त  अ न ु मवत क  व ि न ा प ोि ीक  क ोन ो  \nअ ंश क  ि ाय ा  प्र वत ए ि ं  वर क ॉ व ंग  सवह त  इ ल े क्‍ट र ॉवन क  अ ि ि ा  य ां वि क ,  क ोन ो  माध् य मसँ ,  अ ि ि ा  ् ान क  \nसंग्र हण ि ा  प ु न प्र व य ो ग क  प्र णाल ी द्वा र ा क ो न ो रूपमे  प ु न रु त् प ावद त  अ ि ि ा  सं च ावर त - प्र साव रत नै क ए ल  ज ा  \nसक ै त  अ वि । \n(c) २०००-अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html, \nhttp://www.geocities.com/ggajendra  आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik -gachh.html  (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  धलंकपर, स्रोत wayback machine \nof https://web.archive.org/web/*/videha  258 capture(s) from 2004 to 20 16- \nhttp://videha.com/  भालसधरक गाछ -प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका \nधथक जकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक \nयािा धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/  पर \nई प्रकाधित होइत अधछ। आब “भालसधरक गाछ ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली \nभाषाक जालर्वृर्त्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X \nVIDEHA \n(c)२०००-अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nधर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई -पधिका ISSN 2229 -547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर ठाकुर।  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व ले खक गर्क \nमध्य छधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, \n.rtf र्वा .txt फॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता \nलोकधनक लगमे रहतधहह,'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका माि एकर प्रथम प्रका िनक/ धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार ऐ ई -पधिकाकेँ \nछै, आ से हाधन -लाभ रधहत आिारपर छै आ तैँ ऐ लेल कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। \nतेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै जुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त \nपधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, \nजे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह (पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। \nमेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) एकर प्रका िनक अंकक सूचना देल \nजायत।  एधह ई पधिकाकेँ श्रीमधत लक्ष्मी ठाकुर द्वारा मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित कएल \nजाइत अधछ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल् य :  ाा  रू   २ ०००/ - सं स् कर ण  :  २० १४ ,  २०२२  \n \nVideha Sadeha 16 : A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 145-168 at www.videha.co.in).  \n \nअन ु क्र म \nगद्य-िण्  (प ृ   १ -४५० ) \nगजेहर ठाकुर - मचण्ड , धकयो बूधि नै सकल  हमरा-(गजलकार श्री \nओम प्रकाि िा), रेस, संपादकीय (पृ. २-५५) \nअिय कुमार िा - प्रेमक अधिकार (पृ. ५६-५७) \nजगदीि प्रसाद मर््डल- पलभधर, धरजल्ट (पृ. ५८-७५) \nउमेि पासर्वान-अजोह  (पृ. ७६-८१) \nलक्ष् मी दास- दुष् टपना (पृ. ८२-८४) \nयोगेहर पाठक ‘धर्वयोगी’- खजाना, धर्वजय (पृ. ८५-९९) \nजे.पी.गुप् ता प्रधसद्ध मोनूजी- बेटी रूपी बोि  (पृ. १००-१०२) \nिारदा नह द धसंह - की करब से अहीं कहू  (पृ. १०३-१०३) \nकधपलेश्वर राउत- बड़का खीरा, अिला (पृ. १०४-११५) \nदुगानह द मर्् डल- बुधि, छुतहधर  (पृ. ११६-१२३)   \n \nराजदेर्व मर््डल- रूसल बौआ, दोख केकर , जाल (पृ. १२४-१६०) \nधजतेहर िा  -गधतधर्वधि, सांस्कृधतक सम्मानसँ मजबुत हएत राधष्तयता  \nधबमल, सभासद् साह फरार, सद्भार्वना कहलक धनदोष - की भे टत \nजनकपुर बमकाण्ड पीधडतके हयाय ? (पृ. १६१-१६७) \nजगदानहद िा ‘मनु’- अनमोल िा जीक पोथी “टेकनोलजी”क समीिा, \nमैधथलीमे एकरूपताक अभाब, मनुखक जीर्वन, बाबीक धपआर  (पृ. \n१६८-१७८) \nसत्य नारायर् िा - अरण्य देि, जनक, धनिीथ, बेचारा लोक -,स्मृधत \n(पृ. १७९-१८६) \nलक्ष् मी दास- गंगाजलक िोल  (पृ. १८७-१८८) \nगौरी िंकर साह - छोटकी (पृ. १८९-१९५) \nडा. धि र्वकुमार प्रसाद- सखारी-पेटारी केर तानी -भरनी, अधदया िमकी \n(पृ. १९६-२१०) \nओम प्रकाि िा- कुलच्छनी, बेटीक धबआह  (पृ. २११-२१७) \nडॉ. कीधतणनाथ िा - िेफाली, फुलपरासर्वाली आ हम (पृ. २१८-२२३)   \n \nआिीष अनधचहहार - धनरपेि-गुट-धनरपेि, लास्ट टाइम सजेिन, मैधथली \nगजल व्याकरर्क िुरूआती प्रयोग, धचकनी माधटमे उपजल \nनागफेनी,मायानंद धमश्रक \"मैधथली साधहधत्यक इधतहास\",मैधथली \nकाव्यिास्िमे िारू छंदक अर्विारर्ा : स्र्वरूप आ तत्र्व \nधनिारर्,नेपालक नोर मरूभूधममे, कलंधकत चान, तीन टा धबंदु (भाषा \nकेर मनोधर्वज्ञान) (पृ. २२४-२७७) \nडॉ अरुर् कुमार धसंह -सतसधठ साला कौधिकी (धमधथला)क  लेखा-\nजोखा (पृ. २७८-२९०) \nधिर्वकुमार िा ‘धटल् लू’- बड़का साहेर्व: परम् परागत संस् कार केर \nपराभर्वक र्वृधत धचि- भाग २, दु खक दुपहधरया :संसारी संर्वेदनाक \nतीख अनुभूधत, देर्वीजी : बालमनोधर्वज्ञानक सहज स्पिणन  , सहज \nप्रर्वृधतक गुर्ात्मक प्रयोगिधमणता : गुम्म भेल ठाढ़ छी, घृष्ट धिरोमधर् \nमहामहोपाध्याय गोनू िा : मैधथल संस्कृधतक धद्वरागमन, मैधथली बाल  \nसाधहत्य उद्भर्व ओ धर्वकास, \"आब ओ नधह एथुन\" (लघु कथा), पेटक \nमाधर (बाल धर्वहधन कथा) (पृ. २९१-३३५) \nअमर काहत अमर - सुजीतक गहि सुगहि छोधड़ रहल  (पृ.३३६-\n३३९) \nउमेि मण्डल - दूि, 81म सगर राधत दीप जरए -देर्वघर, मैधथली : \nसरकार आ हम सभ, 80म सगर राधत  दीप जरय'' धनमणलीमे 45   \n \nगोट पोथीक लोकापणर् - २८म धर्वदेह मैधथली पोथी प्रदिणनी, धर्वदेह द्वारा \nमैधथली पोथी प्रदिणनी (पृ. ३४०-३६६) \nनह द धर्वलास राय- मदन-अमर (पृ. ३६७-३८१) \nपूनम मण्डल -\"सगर राधत दीप जरय\"क ७९ म आयोजन ‘कथा कोसी ’ \nउमेि पासर्वानक संयोजकत् र्वमे ररहामे सम्प्न// ८० म सगर राधत  \nदीप जरय सुपौल धज लाक धनमणलीमे उमेि मण् ड लक संयोजकत्र्वमे (पृ. \n३८२-३८५) \nराम धर्वलास साहु - बाल-बोि (पृ. ३८६-३९३) \nसुरेहर िैल - िनुष यज्ञ-सीता स्र्वयंर्वर आ जयमाल (पृ. ३९४-३९७) \nअधमत धमश्र- बस एकटा गलणफ्रेहड (पृ. ३९८-३९८) \nडॉ. बचेश्वर िा- सासुरक साइधकलक कथा -बेथा (पृ. ३९९-४०४) \nजर्वाहर लाल कश्यप- स्तेि बस्टर (पृ. ४०५-४०८) \nफागुलाल साहु - माइक डाँट  (पृ. ४०९-४१०) \nअधखलेि मर्् डल- लधलयाएल मुँह  (पृ. ४११-४१३) \n   \n \nधबधपन कुमार कर्ण ‘करर्’- सरकारीए नौकरी धक ए? (पृ. ४१४-\n४२१) \nबेचन ठाकुर- हधरया इह सपेक्टर (पृ. ४२२-४२२) \nसंजय कुमार मर्् डल- एकन्त (पृ. ४२३-४२९) \nललन कुमार कामत - स् कूलक फीस, सफरनामा, बेटी  (पृ. ४३०-\n४५०) \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य- खण्ड  (पृ. ४५१-७२८) \nकाधमनी कामायनी- जधहया ओ इधतहास सुनौलक  (पृ. ४५२-४५३) \nमो. गुल हसन - गीत-छोटका धक सान (पृ. ४५४-४५५) \nओम प्रकाि िा- धकछु गजल  (पृ. ४५६-४५९) \nिारदानहद दास पधरमल - पूर्ेहदु नभांगनमे, फागुनक गीत  (पृ. ४६०-\n४६२) \nयोगानंद हीरा - धकछु गजल  (पृ. ४६३-४६६) \nधमधहर िा - धकछु बाल गजल, िेर, कता  (पृ. ४६७-४६८) \nबृषेि चहर लाल - चारुभर पसरल अधछ, धकछु बालगीत्, होरीक गीत  \n(पृ. ४६९-४७२) \nधिर्व कुमार िा धटल्लू- धकछु हाइकू / िेनयूण, धकछु टनका, िोक \nसभा, काल -चक्र,हमर अपन कधर्वता, धसनेह, नमन, उिेरबुन, बाबाक \nकंठी, रीधतक -मारल, बरखा रानी , िैव्याक धर्वलाप,  संताप  (पृ. \n४७३-५१५) \nपम्मी धप्रया िा- रौ ललटुनमा  (पृ. ५१६-५१६)   \n \nिा हेमहत बापी - दानर्व (पृ. ५१७-५१८) \nराजदेर्व मंडल- हेलर्वार (पृ. ५१९-५१९) \nसुनील मोहन ठाकुर - अधह बेर देखल फागु  (पृ. ५२०-५२०) \nनधहदनी पाठक - ई कोन हाथ? ई  तऽ छाप भऽ गेल  (पृ. ५२१-५२२) \nअब्दुर रज्जाक- घोरमठा राजनैधतक (पृ. ५२३-५२३) \nप्रदीप पुष्प - िेर,धकछु रुबाइ,धकछु गजल, गजलक गजल, \nतूँ,कठपुतरीकें नाच, यै अहाँ, गीत  (पृ. ५२४-५३५) \nमो. असरफ राईन -रुबाइ, धकछु कता, धकछु आजाद गजल, गीत, \nधपयाकेँ समिना, हमर देि  (पृ. ५३६-५४१) \nधकिन कारीगर - बीर जबान, बारूद के ढ़ेड़ी पर बैसल, गजल सन \nधकछु मैधथलीमे (पृ. ५४२-५४५) \nआिीष अनधचहहार - मुट्ठी महँक बालु (आर.अनुरािा जीक मूल धहंदी \nकधर्वता  केर मैधथली अनुर्वाद),धनमूह- (कधर्वता), कधर्वता, मुदा धकछु \nतँ करू, धकछु बाल कधर्वता,धकछु बाल गजल, धकछु गजल, दू गजला, \nहजल,धकछु भधक्त गजल  (पृ. ५४६-५९५)   \n \nजगदानंद िा मनु - छुट्टी भऽ गेलै, प्रकृधत (बाल कधर्वता), धकछु गजल, \nभधक्त गजल (पृ. ५९६-६०७) \nनीतीि कर्ण - प्रेमक बु्न/ी, कोना सुनाबु (पृ. ६०८-६०९) \nधबनीता िा - धजनगी, धकछु पाँधत रािाकृष्र् सरकार लेल  (पृ. ६१०-\n६११) \nधर्वहदेश्वर ठाकुर- पैसा एतऽ कमा रहल छी, एना मनाएब एधहबेरक \nदिै, गजल,गजल सन, गीत ,भेटब दोसर धदर्वालीमे, छधठक \nिुभकामना, रिाबहिन, अहा धकये कनलौ ?, ललकार, फुधस क िान  \n(पृ. ६१२-६३१) \nपंकज िा - हम बुरबकहा  (पृ. ६३२-६३३) \nबेचन महतो - खुिीके नोर,आउ हमसब एक हउ, सपनाके धबज  (पृ. \n६३४-६३९) \nकुहदन कुमार कर्ण - हजल, धकछु बाल गजल, धकछु गजल  (पृ. \n६४०-६५७) \nधबनीत ठाकुर - जलर्वायु पधरर्वतणन (पृ. ६५८-६५८) \nराम कुमार धमश्र- धकछु रुबाइ, धकछु गजल  (पृ. ६५९-६६३)   \n \nसत्य नारायर् िा - धप्रयतम, ब्यधथत मोन, मोनक बात  (पृ. ६६४-\n६६६) \nश्याम िेखर िा- साजन (पृ. ६६७-६६८) \nपंकज चौ िरी “नर्वलश्री”- जुधन धबसरू (पृ. ६६९-६७०) \nअधमत धमश्र- धकछु गजल  (पृ. ६७१-६७४) \nकंचन कुमारी िा - मंधजल (पृ. ६७५-६७५) \nसंजय िा - हे माय तोरा प्रर्ाम  (पृ. ६७६-६७७) \nिारदा नह द धसंह - नमरीक भाउ तेहेन ने दरकल, अयोग् य  िासक, \nधचरधक जाएब, भूधम जा भैया  (पृ. ६७८-६८४) \nअरुर् चहर राय - अथणिास्ि (पृ. ६८५-६८६) \nइरा मधल्लक-  संग अहाँक पाधब, धकछु गजल, गीत (श्रृहगा र), सूजणक \nपधहल धकरर्  (पृ. ६८७-६९६) \nसुरेहर िैल - पोसुआ कुकुर (पृ. ६९७-६९८) \nरधसक लाल सदाय -दीनक दुदणिा, अनुभर्व,स् कूल गीत  (पृ. ६९९-\n७०२)   \n \nमहेि िा 'डखरामी' - सपना, उनटा बसात, अनुराग,रािे श्याम, बेटी, \nमनोद्गार, क्रोि, छैइठ मैय्या, नारी (पृ. ७०३-७१२) \nिेफाधलका र्वमा- दीयाबाती मनेलौं आली  (पृ. ७१३-७१४) \nकैलाि-जधहना करब ओधहना पाएब  (पृ. ७१५-७१७) \nसंतोष कु मार राय 'चंदू' -  धगरर्वी, प्रिानमंिी के छधथ? (पृ. ७१८-\n७२०) \nडॉ॰ िधििर कुमर “धर्वदेह”- ओजोन, प्रदूषर् (पृ. ७२१-७२६) \nराजीर्व रंजन धमश्र- गजल (पृ. ७२७-७२७) \nस्र्व. कधर्वर्वर सीताराम िा- गजल (पृ. ७२८-७२८) \n \n  व ि द े ह सदेह:१६|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || व ि द े ह सदेह:१६ \nगजेन्द्र ठाकुर \nगजेन्द्र ठाकुरक टटका नाटक \nमचण्ड  \nपात्र \nमुतालिफ: पैघ-पैघ आंलख बिा एकटा युवा \nभाषा अनुवादक (बा अनुवालदका) \nहबीबुल्िा: तस्करक सरदार \nएकटा खुलफया अलिकारी \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी \nलकछु लसपाही \nआतंकी िीडर \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  व ि द े ह सदेह:१६|| 3 \n \nअंक १ \n(मु त ा व िफ क  पै घ -पै घ  आ ँ व ि... जे ि जा इ त  क ो र् ट क  ह ा जत मे ,  दौ व ि क ऽ  \nजा  र ह ि अलछ । ओतए  व ि पा ह ी क ेँ  खुलफया अलिकारी िे ना इ क  पै क े र्  \nदैत अलछ।  पु व िि  िे ना इ क  पै क े र्  मु त ा व िफ क ेँ  दे ि क ै । ओकरा िग \nएकटा भाषा अनुवादक (बा अनुवालदका) अलछ।) \nमुतालिफ: ( चौंकैत इशारामे  पुछैत अलछ, जकरा भाषा अनुवादक (बा \nअनुवालदका) बालज कहैत अलछ)। \nभाषा अनुवादक (बा अनुवालदका): ऐ  नग्र मे  क्य ो  ओक र  नै ..  भा षा  ि े ह ो  \nनै  ओ ब ु झ ै ए  क क र ो ; आ नव ह य े ओक र  भा षा  व क य ो आन ब ु झ ै छै । \nत व मि अव छ।  \nतखन ई भोजनक पैकेट ओकरा के देिक अलछ से पुलछ रहि \nअलछ। \nलसपाही: (खुलफया अलिकारी लदस इशारा  करैत) ओ देिलखन्द्ह। रतुका \nभोजन लछऐ। रालतमे जेि बिा खाइिे नै देतै, तैं। व दल्िी क व त ह ा र \nजे िमे र ा िि  जे त ै ओक र ा , ओतए त व मि ना ड ु पु व िि क ए क र् ा र् ु क ड़ ी \nछै, चा ल्ि ट श ो भर ा जक  जे िि ँ भिि ा पर  ऐ र् ु क ड़ ी क ेँ ब ज ा ओि िे ि \nछिै, ऐ दु आ र े  जे ओ िभ स् था नी य भा षा नै ब ु झ ै छिै िे क ो न ो \nअपर ा ध ी ि ँ  मे ि-पेँ च नै कऽ ि क त ै । मु दा फ े र  ई ह ा ि भे िै जे दू \nमा ि मे ओ िभ िभ िो र् े स् था नी य भा षा ि ी ि जा इ िे िै । मुदा ई \nओकरा सभसँ गप  कए सकत। \nभाषा अनुवादक (बा अनुवालदका): ( दशशक  लदस तकैत) व त ह ा र मे \nमु त ा व िफ व क छु ब ा व ज ि क त, ओक र ा  ि भक ि ंि। अपना िे ि ि क ी ि \nर िब ा क  िे ि ब्यों त ध र ा  ि क त ।  \nमुतालिफ: (ऐ बेर बेसी जोरसँ चौं क ि, पि व र्  क ेँ  खुलफया अलिकारी  4 || व ि द े ह सदेह:१६ \nव दि  त क िक , इशारामे  बजैत अलछ, जकरा भाषा अनुवादक (बा \nअनुवालदका) बालज कहैत अलछ)। \nभाषा अनुवादक (बा अनुवालदका): (खुलफया अलिकारी लदस तकैत):  \nपूव छ र ह ि अलछ  जे  अहाँ  दे ने  लछऐ?  \nखुलफया अलिकारी (हा थि ँ  इ श ा र ा मे - र ा व ि व िअ ।) \nमुतालिफ: (दु नू  ह ा थ जो व ड़  क ऽ  खुलफया अलिकारीकेँ प्र ण ा म केिक । \nआ भाव लवह्वि भऽ कानऽ िागि, लहचुलक-लहचुलक, जोर-जोरसँ)। \n(पदाक पाछाँसँ ओकीिक स्वर सुनाइ दऽ रहि अलछ। जे जोरसँ \nबालज रहि अलछ।) \nओकीि: लमिॉडश! असिी अपरािी अलछ ई मुतालिफ! फूलस अलछ \nएकर लखस्सा। समुरक बीचपर लदनमे लिकेट खेिेनाइ एकर \nअकमशण्यता अलछ। ई, मुतालिफ, कहैए, बेरोजगार छि तैं लदनमे \nलिकेट खेिाइ छि। आ फेर एकर लखस्सा आगाँ बढ़ैए। एकरा \nहबीबुल्िा भेटै छै, एकरा पूछै छै… बेरोजगार छी? आ एकरा ओ \nकाज दै छै, एकटा बैगमे प्रेशर कुकर आ ओइमे मर-मसल्िा!! कुकरक \nपरदाक बीचमे नशाक  पाउडर भलर उघै छि ई!!! हवाइ जहाजसँ \nएनाइ-गेनाइ, आ तै परसँ एक बेर गेि-आएि पर दस हजार टाका \nबैसिे-बैसि भेटै छिै। आ तखन ई कहैए जे एकरा लकछु बुझिे नै \nछै, बुझिे नै छै जे प्रेशर कुकरमे की िऽ जाइ छि। आ मु ख् य  \nअपर ा ध ी  त खन तँ भेिै ह ब ी ब ु ल्ि ा ह ..) \n(मंचपर सभ सकदम भऽ जाइए, मुतालिफ  बौक सन ठाढ़ अलछ। \nखुलफया अलिकारीकेँ छोलि सभ प्रस्थान करैत अलछ।) \nखुलफया अलिकारी: ओकीि साहैब, मुतालिफ क ो नो ि क ी ि नै क े ने \nअव छ। मु ख्य अपर ा ध ी  ई नै अव छ, क ो नो त व मि ि क ी िक ेँ पक ड़ ू आ \nओक र ा  क व ह य ौ जे अव ििा जमा नत क ि ु नब ा इ मे ए क र  जमा नत क र ब े त ै ।    व ि द े ह सदेह:१६|| 5 \n(ओकीि प्रवेश करैत अलछ।) \nओकीि: हम त व मि े छी, ऐ त र ह क  ब ह ु त मु क दमा िड़ने छी । िा ि \nकऽ ओइ त व मि ि भक, जे व दल्िी मे फ ँ व ि जा इ छव थ, व जनक ा भा षा क \nि ंक र् ह ो इ छव हह। हम तँ सरकारी ओकीि छी, हम तँ एकर पक्षमे \nनै बालज सकै छी, मुदा हमर अलससटेण्ट ओक ी ि ह मर  ऑव फसे \nऑलफस घ ु मै त र ह ै त  अव छ। ओ एकर मदलत जरूर कऽ देतै। \n(ओकीिकक प्रस्थान। खुलफया अलिकारीक अलिकारीक प्रवेश।) \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: क त ऽ फ ँ व ि िे ि छी?  \nखुलफया अलिकारी: ई मुतालिफ अपर ा ध ी  अव छये नै, क ो नो मा द क \nपदा थट क  मा व फ य ा फ ँ ि ा िे ने छिै ए क र ा ।   \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: ह ब ी ब ु ल्ि ा । ि ू चना क आ ध ा र पर  ओक र ा  \nघ र मे  चे न्न ैमे छा पा पड़ िै, व क छु नै भे र् िै ।  \nखुलफया अलिकारी: ब र ा मद ी  तँ मु त ा व िफ ि ँ भे िै । मु दा ई तँ श त र ं ज क  \nिो र् ी अव छ, पाँ ि-पै दि व ि पा ह ी । पाँ ि-पै दि।  \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: ह मर ा  िा मक िु ल्हा पाँ ि-पै दि िभ \nि ा ि ब ा ब ा ध ा म जा इ ए । ह मर े  िा मक पी अर  ब च् चा ह ि ा िा ड़ ी ि ँ िभ ि ा ि \nब ा ब ा ध ा म जा इ छव थ । \nदु नू िो र् े ब ी ि ो ि ा िि ँ ििा त ा र ब ा ब ा ध ा म जा र ह ि  छव थ।  िु ल्हा \nब ी ि ि ा िि ँ मही ि े चर ा  र ह ि  अव छ आ पी अर  ब च् चा क घ र ा र ी प र  ऐ \nब ी ि ि ा िमे क ो ठ ा-क ो ठ ा मे भे िे जा र ह ि  छव हह।  \nखुलफया अलिकारी: मु दा अि ि फि कोना भेटै छै । \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: मु दा अि ि फि तँ पाँ ि-पै दि िे िे ि ँ \nह ो इ छै। त ै ँ ने िु ल्हा ब ी ि ि ा िि ँ मही ि े चर ा  र ह ि  अव छ। प रु क ेँ  \nि ा ि तँ हम िे ि र ही ब ा ब ा ध ा म । प्र फ ु ल्ि भा इ िा मक ब ो ि ब म पा र् ी क \nजमा दा र  छव थ।  िभ ि ा ि पाँ ि-पै दि जा इ छव थ।  ह ु नक र  ब ा ब ू ि े ह ो  6 || व ि द े ह सदेह:१६ \nजमा दा र  छिव िहह । भो िा भा इ ड ा क ब म छव थ, त ी न व दनमे ि ु ल्त ा नपु र ि ँ \nपा व न भव र भो िा ब ा ब ा क ेँ चढ़ ा दै छव थ । प्र फ ु ल्ि भा इ ि भक ेँ ि ंि िऽ \nचि ै छव थ, जे व नअम भंि क र ै ए  त क र ा  दण्ड ििब ै छव थ।  पी अर  \nब च् चा तँ तते नै मो र् ा ए ि छै जे ओक र ा ि ँ  पाँ ि-पै दि जा ए ि ह े त ै? \nमुदा त िन प्र फ ु ल्ि भा इ की क ो नो कम मो र् ा ए ि छव थ।  मु दा ब ा ब ू, \nिो क की अपने चि ै ए, ओक र ा  तँ ब ा ब ा चि ब ै छव थहह ।  \nखुलफया अलिकारी: अहू ँ िपक ेँ ब ड् ड नमा र ै  छी । अहीं कहै छी जे \nपी अर  ब च् चा क घ र ा र ी प र  ऐ ब ी ि ि ा िमे क ो ठ ा-क ो ठ ा मे भे िे जा र ह ि  \nछव हह आ िु ल्हा ब ी ि ि ा िमे मही ि े चर ा  र ह ि  अव छ त इ पर  अहाँ क \nक ह ना म छि जे अि ि फि पाँ ि-पै दि िे िे ि ँ ह ो इ छै । पी अर  ब च् च ा \nजँ क व ह य ो पाँ ि-पै दि ब ा ब ा ध ा म िे िे नै छव थ , त िन व क ए ओ क ो ठ ा-\nक ो ठ ा मे क े ने जा र ह ि  छव थ  आ िु ल्हा तँ िभ ि ा ि पाँ ि-पै दि जा \nर ह ि  अव छ त िन व क ए ओ मही ि े चर ा  र ह ि  अव छ। \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: यौ, आ ँ व िक दे िि क ह ै छी । क ो ठ ा \nव क य ो ब ा व हह ने व िऐ, ब ा ब ू भो िा ब ा ब ा मा नै छव थहह  िु ल्हे क ेँ । \nखुलफया अलिकारी: िे केना? \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: िुल्हा र स् त ा मे पा छाँ छु व र् िे ि । \nप्र फ ु ल्ि भा इ व चव हतत छिव थ जे अजश ह ए त । ि ौ ँ ि े ध मट श ा िा त ा व क \nिे िव हह। िु ल्हा क ो ना पव ह नव ह य े ध मट श ा ि ा आ व ब जा ए त? ओ तँ पछु आ \nजा इ छि। क ो ना िा म घ ु र िा पर  िो क क ेँ मु ँ ह दे िेता । मु दा भो र मे  \nदे िै छव थ  जे िु ल्हा ध मट श ा ि ा क क ो ठ िी मे फ ोँ फ क ा व र् र ह ि  अव छ। \nआ जगिापर िु ल्हा व िस्ि ा ि ु नब ै छव हह, चा रू  क ा त ब ो न र ह ै , हम \nह ब ो ढे क ा र  भऽ क ा व न र ह ि  छिौं । त िने ए क र् ा दा ढ़ी ब िा ब ु ढ़ा आ ए ि \nआ चु प क र े िक ।  पूछ ा-पूछ ी क े िक आ मा थपर  ह ा थ  र िि क ।  आ \nििै ए व नन्न आ व ब िे ि। व नन्न िु जै ए तँ दे िै छी जे िौं आ ि भक ि ं ि  व ि द े ह सदेह:१६|| 7 \nध मट श ा िा मे पड़ ि छी । \nखुलफया अलिकारी: अही पाँ ि-पै दिक िो क ि भक त ा व क मे ब ो ने-ब ो न \nव फ र ब ा क ड् य ू र् ी ह मर ा  भे र् ि अव छ। मी ठ-मी ठ ब ा जू आ पाँ ि-पै दि \nचि ै ब िा िो क ि भक ेँ, मु त ा व िफ क ेँ, िु ल्हा क ेँ अपन मी ठ िपि ँ ब झ ा ब ी । \nओक र ा  ब ु झ ा ब ी जे ि र क ा र  दे श नै व छऐ । ओ छी ई दे श । पाँ ि-पै द ि \nबा श त र ंजक  व ि पा ह ी । र ा जा - र ा नी  नै छी दे श । ह ब ी ब ु ल्ि ा नै छी दे श । \nदे श छी मु त ा व िफ । दे श छी िु ल्हा । \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: क त ऽ िँ आ ए ि छी? व दल्िी ि ँ तँ \nनै । \nखुलफया अलिकारी: नै, हम भा र त क  व ि मा नि ँ आ ए ि छी । \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: ची न, व त ब्ब त, पा व क स् त ा न, ब ां ग् िा दे श \nबा म् य ां मा र क व ि मा नि ँ । \nखुलफया अलिकारी: नै, ने पा िक व ि मानि ँ । ि ी त ा क दे श ि ँ । \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: व मव थक ि व िस्ि ा ब िा, फ ू व ि ब िा \nदे श ि ँ । \nखुलफया अलिकारी: नै, ई व मव थक ि नै ऐ व त ह ा व ि क भऽ ि क ै ए । व क छु \nव िस्ि ा मे त ो ड़-मर ो ड़  क ए ि िे ि ह ए त, मु दा इ व त ह ा ि प्र ा ची न अव छ । \nतेँ व जनक र इ व त ह ा ि ओते क प्र ा ची न नै व त नक ा नै अर घ ै त  ह े त व हह। \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: ब ह ि, ब ह ि । ह व थय ा र क  ट्र े व नंङ \nओकरा सभकेँ भेटि छै तँ अहाँ क ेँ सेहो भे र् ि अव छ, व र ि ॉ ल्ि र, \nव पस्र् िि ँ स् र् े निन ध व र क ट्र े व नङ । बहसस ट्रेलनंग सेहो अहाँकेँ भेटि \nअलछ आ से खािी हमरासँ नै ओकरो सभसँ करू। एकटा आतंकी \nिीडर पकिाएि छै, लबनु ड्रगक पाइ भेने आतंकी काज नै चलि \nसकत। \nखुलफया अलिकारी: मुदा हबीबुल्िा तँ छुलट जाइए, मुतालिफ पकिेने  8 || व ि द े ह सदेह:१६ \nड्रगक पाइक ओर नै भेटत। \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: हबीबुल्िाक घरपर लकछु नै भेटि। \nखुलफया अलिकारी: अपनो ब ी च ओकर िो क हेतै जेना ओकरा ब ी च मे \nअपन िो क अलछ । \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: पता करू। कैदी आतंकी िीडरसँ \nपुलछ कऽ देखू। समए ससरि जाइए, ससरि जाइए……..। \n \nअंक २ \n(टेबुि कुसीक एक कात खुलफया अलिकारी आ दोसर कात आतंकी \nिीडर अलछ, दुनूक बीच बहस चलि रहि छै।) \nखुलफया अलिकारी: केना हमरा सभक काजक सूचना अहाँकेँ भेटैए, \nहबीबुल्िाक सहयोगी के सभ अलछ? ड्रगक पाइ कोना आ ककरा \nिग जाइ छै। मुतालिफक सरदार हबीबुल्िा छी तँ हबीबुल्िाक सरदार \nके छी?  \nआतंकी िीडर: अहीं क क ा य ा िय ि ँ ि ू चना भेटैए। क ो नो ि ू चना क \nअव ध क ा र क अहत िट त नै, अहाँ क िभ क ा जक ि ू चना हमरा सभ  िग \nआ व ब जा इए। ह मर ो  ब ी च अहाँ क िो क छव थ  तँ अहू ँ क ब ी चमे ह म र  \nिो क छव थ।   \nखुलफया अलिकारी: ई तँ ब ु झ िे िप अव छ। मुदा ओ अलछ के? \nआतंकी िीडर: अहाँ त ै य ो ह व थय ा र  िऽ कऽ नै चि ै छी । व मजो र मक \nिा िड ें ि ा तँ ह व थय ा र  िऽ कऽ चि ै छिा आ अि ा मक पर े श  ब रुआ  \nमु दा क िनो ह व थय ा र  िऽ कऽ नै चि ै छव थ।  अहाँ क दे श दु नू ि ँ \nि मझ ौ त ा क े िक । ह व थय ा र ब ि ा  िँ व ब न ह व थय ा र ब ि ा  केना कम \nितर ना क  भे ि? अहू ँ ह मर ा  िभ िे ि ब े श ी ितर ना क  छी । \nखुलफया अलिकारी: दे िू, ए क र् ा व मजो र मक छा त्र मु जफ् फ र पु र मे  व ि द े ह सदेह:१६|| 9 \nइ हजी व नयव र ंिमे पढ़ ै त छि। ओ ह मर ा  क ह ने छि जे िा ि ड ें िा महा न \nने त ा छव थ।  ओइ क ा ि िा िडेंिा भूव मित र ह व थ।  दे श ह ु नक ा आ त ंक ी \nमा नै छि। मु दा ओ ए िा, दे श क ि र क ा र ि ँ  ि मझ ौ त ा क े िव हह। िभ \nह व थय ा र  जमा कऽ दे िव हह। दु नू पक्ष ि मझ ौ त ा क इ मा नदा र ी ि ँ  पा िन \nक े िक आ आइ व मजो र म उत्त र पूि ी भा िक ए क मा त्र ए ह े न ि मझ ौ त ा \nअव छ जे पूण ट रू पि ँ  ि फ ि अव छ। मृ त् य ु क पव ह ने िा ि ड ें िा अपन \nर ा ज् य क ेँ श ा व हतक पथपर  छो व ड़ िे िा । ओ इ हजी व नयव र ङ क छा त्र ठ ी क े \nक ह ै छि, िा िड ें िा महा न ने त ा छव थ।  महा न ने त ा अपन जनत ा क ेँ \nब ी च मझ ध ा र मे  नै छो ड़ ै छै । ड ु ब ै त जह ा जक क प् त ा न जे क ाँ ओ अव हत म \nि मए धवर जह ा जपर  र ह ै त  अव छ। जिन जह ा जि ँ िभ ब ह र ा  जा इ ए \nत िन ओ जह ा जक मस्त ू ि ि ंिे ि मु द्र मे ड ु व ब जा इ ए, जह ा ज छो व ड़ नै \nभा िै ए । जँ िा ि ड ें िा ि मझ ौ त ा क े िव हह तँ ओ ओइ जनत ा क भा ि ना क \nअनु रू प  छि, जे ह ु नक ा महा न ब ु झ ै ए । जँ ओ मृ त् य ु ि ँ पूि ट श ा व ह त \nि मझ ौ त ा नै क व र त व थ  तँ भऽ ि क ै ए ओ इ हजी व नयव र ङ क छा त्र ह ु नक ा प र  \nओते क िि ट नै कऽ ि व क त ए । ओ जिन अिनो भे र् ै ए, ह मर ा ि ँ  क ह ै ए- \nदे िि ौं, हम क ह ै छिौं ने, िा िड ें िा इज अ ग्र े र् िी ड र ।    \nआतंकी िीडर: ह मर ा  ग्र े र् िी ड र  ब नब ा क ि े ह हता नै अव छ । हम िभ \nह व थय ा र  ि मपट ण कऽ दी आ त िन जँ ि र क ा र  ह मर ा  ि ंि ध ो िा \nक र ए ? \nखुलफया अलिकारी: जँ िा िड ें िा ई ि ो व चतव थ तँ की श ा व हत ि म् भ ि \nछि? आ ि र क ा र  अव छ की? जे र् े िी व ि जनपर अहाँ िभ दे िै छी, \nिे अव छ ि र क ा र ? नै, ओइमे िँ ब ह ु त ो क ेँ ब ु झ िो नै छै जे दे श िे ि \nके के, की की कऽ र ह ि  अव छ। िभ व ि भ ा िमे देश भक्त िभ भर ि  \nछै, दि े प्र व त श त व क ए नै ह ो उ, आ ओक र े  भर ो ि े  ई दे श छै । जे \nर् े िी व ि जनपर अव छ, मंत्री-ि ंत्र ी, ओइमे ि ँ क क र ा  की ब ु झ ि छै? अह ाँ  10 || व ि द े ह सदेह:१६ \nब दव ि ि क ै छी, ई मंत्री-ि ंत्र ी ब दव ि ि क ै छव थ  मु दा दे श नै ब दित, \nि र क ा र  नै ब दित । ओ ि मझ ौ त ा क पा िन क र त ।  \nआतंकी िीडर: अहाँ हमरे सभ जेकाँ सोचै छी, मुदा गित पक्षमे \nछी। \nखुलफया अलिकारी: हम नै अहाँ गित पक्षमे छी। हलथयार उठेने \nछी। हलथयार कीनैिे ड्रग बेचै छी, बेचबाबै छी। कतेक बच्चाक \nभलवष्य खतम कऽ देलिऐ अहाँ सभ। \nआतंकी िीडर: कोन भलवष्यक गप कऽ रहि छी अहाँ? अहाँ फैक्ट्ट्री \nखोलि देबै तँ ओ दरबान बलन जाएत। अहाँ रोड बना देबै तँ ओकरा \nओइपर बाढ़लन बहारबाक नोकरी िालग जेतै! \nखुलफया अलिकारी: अहाँक िोक बेरोजगार युवाक तालकमे रहैत अलछ, \nसमुरक लकनारपर, जंगिमे, रेलगस्तानमे, जेकरा काज नै छै, रोजगार \nनै छै ओकरा अहाँ ठलक कऽ ड्रगक िंिामे िगा दै लछऐ। मुतालिफ \n२० सािक बाद जेिसँ बहराएत, से रोजगार देलिऐ ओकरा अहाँ \nसभ। मचण्ड छी अहाँ सभ। \nआतंकी िीडर: ओकरा कतेक लदन अहाँक सरकार राखत जेिमे?  \nखुलफया अलिकारी: माने.. माने.. (तमसा कऽ टेबुिपर हाथ पटकैत \nअलछ।) \nआतंकी िीडर: (हँसऽ िहैए) अहूँकेँ तामस उठैए? अहाँक लसस्टममे \nलनबशिक सुनवाइ नै छै। मुदा तैयो ओइ लसस्टम िेि अहाँ जान \nअरोपने छी। की देिक अहाँक लसस्टम अहाँकेँ। अहाँक लसस्टममे \nजे हमरा सभिे काज करैए से शहरसँ  लहिबो नै करैए, आ अहाँकेँ \nबोनक पोलस्टंग दऽ देने अलछ। अहाँ संगे अन्द्याय भेि अलछ। आ \nजखन अहाँ अपना संग भेि अन्द्याय नै रोलक सकै छी तँ हमरा \nसभकेँ कोना न्द्याय लदया सकब?  व ि द े ह सदेह:१६|| 11 \nखुलफया अलिकारी: ई अहाँक मोनक भ्रम अलछ, कोनो अन्द्याय नै भेि \nअलछ हमरा संग। हमरा ऐ काज िेि चुनि गेि अलछ। \nआतंकी िीडर: अहाँक दुरुपयोग कऽ रहि अलछ अहाँक लसस्टम। \nआलब जाउ हमरा सभक संग, नोकरी ओतै करू मुदा ओतऽ रलहयो \nकऽ हमरा सभक संग रहू। सोचू, समय लिअ…  \nखुलफया अलिकारी: (तमसाइत) अहाँक लदमाग तँ नै खराप भऽ गेि \nअलछ? हम एक माससँ सभ लदन अहाँकेँ बुझेबामे िागि छी मुदा \nअहाँक अिगे खेरहा अलछ। अहाँकेँ हँसी बुझा रहि अलछ? \nआतंकी िीडर: अहाँ हमरा एक माससँ बुझा रहि छी आ हमहूँ एक \nमाससँ अहाँकेँ बुझाबऽमे िागि छी। मुतालिफ छूलट गेि अलछ आ \nतइ िेि अहाँकेँ िन्द्यवाद। \nखुलफया अलिकारी: हमरा लकए िन्द्यवाद? \nआतंकी िीडर: हमरा सभ गप बुझि अलछ। आ ओइ काजक पुरस्कार \nस्वरूप अहाँकेँ संगठनमे उच्च पद देि जाएत। \nखुलफया अलिकारी: हमर लवभागमे लकछु िोक भयसँ अहाँिे काज \nकरैत हेता, तइसँ अहाँक मोन बलढ़ गेि अलछ। \nआतंकी िीडर: ओ सभ भय बा पाइसँ कीनि जा सकैत छलथ, मुदा \nतैयो ओ सभदेि काज करबे करता, से लवश्वास हमरा नै अलछ। मुदा \nअहाँक हृदए हमरा सभक संग अलछ, मुतालिफक िेि अहाँक प्रेम \nतकर प्रमाण अलछ आ तँइ अहाँकेँ अपन संगठनक कोर ग्रुपमे िेबाक \nलनणशय िेि गेि अलछ। \nखुलफया अलिकारी: (तामसे सलबख होइत) लनणशय िेि गेि अलछ? \n(आतंकी िीडरक ठोंठ पकिैत अलछ।) लन….णश….य….. िेि गेि \nअलछ? हम असलथरसँ गप कऽ रहि छी तँ…. \nआतंकी िीडर: अहूँ मचण्ड छी, सरकारी मचण्ड। (खोंखी करैत आ  12 || व ि द े ह सदेह:१६ \nखुलफया अलिकारीक हाथसँ अपन कण्ठ छोिबैत।) मुदा \nलसद्धान्द्तबिा… (लनसाँस छोिैत)… हमरे सभ जेकाँ… (हाँफी िैत) \n.. जकरा मचण्ड बनऽ पिैत अलछ… आ तेँ ई लनणशय िेि गेि \nअलछ… (कुसीसँ नीचाँ खलस पिैत अलछ।) \n \nअंक ३   \n(खुलफया अलिकारीक मा थपर  ए क र् ा भा र ी  ड ण्र् ा ब जर ै ए  आ ओ ब े ह ो श \nभऽ जा इए। लकछु िोक जे ओकरा मारने छि से ओकरा उठा कऽ \nमंचक दोसर लदशामे  िऽ जाइए। ओकरा ह ो श अब ै छै। मु त ा व िफ \nपाछाँसँ अबैत अव छ। संगमे भाषा अनुवादक(बा अनुवालदका) छै।) \nमुतालिफ: (इशारामे  बजैए) \nभाषा अनुवादक(बा अनुवालदका): ( खुलफया अलिकारीकेँ सम्बोलित \nकरैत) क ो र् ट मुतालिफकेँ ब े ि दऽ दे िक ै । मुतालिफ  क ह ै त अव छ जे \nव ब ना ड्रिक ध ंध ा क आ त ंक ि ा द ि म् भि नै छै, ऐ िेि जत े क पा इ चा ह ी \nिे ड्रिक ध ंध े ि ँ अब ै छै । मुतालिफ कहै छलथ जे ओ जेिसँ एिाक \nबाद अहाँ जकाँ बनऽ चाहिक मुदा पुलिस थाना, पत्रकार ओकरा से \nनै करऽ देिकै। मुतालिफ कहै छलथ जे लसस्टम ठीक करबाक \nआवश्यकता अलछ, नै तँ …. \nखुलफया अलिकारी: (मुतालिफकेँ सम्बोलित करैत) तँ की अहाँ मु ख् य \nव िि ा ड़ ी छी? ह मर ा  तँ ििै छि जे अहाँ क ेँ फ ँ ि ा ए ि िे ि अव छ। \nमुतालिफ: (इशारामे  बजैए) \nभाषा अनुवादक(बा अनुवालदका): ( खुलफया अलिकारीकेँ सम्बोलित \nकरैत) की फकट पड़ ै छै । फ ँ ि ा ए ि िे ि व िि ा ड़ ी बा मु ख्य व िि ा ड़ ी मे \nकी फकट छै । ओना दे िब ै तँ ऐ त र ह क  ि ंिठ नमे अस् ि ी प्र व त श त \nफ ँ ि ाएि िो क छै, मु दा त े ना फ ँ ि ा ए ि छै जे मु ख्य व िि ा ड़ ी ि ँ ब े श ी  व ि द े ह सदेह:१६|| 13 \nितर ना क  ि ए ह छै । आब अहाँ क ेँ ि ए ह क र ब ा क  अव छ जे मुतालिफ \nकहता । \n(खुलफया अलिकारीक मा थपर  ए क र् ा भा र ी  ड ण्र् ा ब जर ै ए  आ ओ ब े ह ो श \nभऽ जा इए । ओकरा छोलि कऽ सभक प्रस्थान। ओकरा फ े र ि ँ  ह ो श \nआ ए ि छै। मंचक दोसर कात ओ जाइए। पुलिसक प्रवेश।  स् था नी य \nथा ना मे  पुलिसक मोबाइिसँ खुलफया अलिकारी फोन करैए, अप न \nपहचा न क ो ड ब त ब ै िे ि। फ े र  व क छु क ा िक ब ा द ओक र  ह ा व क म क \nफ ो न ओक र ा  िि अब ै छै । ओ ओकरा िऽ कऽ पदाक पाँछा चलि \nजाइए। पदा खसैए।) \n \nअंक ४  \n(खुलफया अलिकारी आ ओकर अलिकारी गप कऽ रहि छलथ।) \nखुलफया अलिकारी: हम र  पव ह ि य ा त्र ा व नर थट क  व ि द्ध भे ि अव छ। \nखुलफया अलिकारीक अलिकारी: मु त ा व िफ अहाँकेँ ह र ा  दे िक, अहाँक \nजा न ब क व ि कऽ ओ अहाँकेँ ह र ा  दे िक । व ब न ह व थय ा र ब ि ा  ि ै व नक क \nह ा व र, ई व ब ध िभ व ि िने जा र ह ि  अव छ।  \nखुलफया अलिकारी: व क छु मो न पव ड़ र ह ि  अव छ। दु भा व ष य ा क ेँ मु त ा व ि फ \nक व ह र ह ि  छि आ ओ हम रा  क व ह र ह ि  छि। िगैए जेना मु त ा व िफ \nक व ह र ह ि  छि जे ई य ा त्र ा व्यथट नै िे ि अव छ, जे हम क था  व ि िै \nछी, िे ब ु झ ू ऐ य ा त्र ा मे ए क र् ा क था क  प् िॉ र् े भे र् िे ि। मु त ा व ि फ \nजेना क व ह र ह ि  छि जे ओइ क था क  ना य क मु त ा व िफ र ह त ।   \n(पदा खसैए) \n \n \n  14 || व ि द े ह सदेह:१६ \n \nव क य ो  ब ू व झ  न ै  ि क ि ह मर ा -(िजिक ा र  श्र ी  ओम प्र क ा श झा) \nभदि ा व र मे मे घ िा ध ि र ह ै  छै, व ि दा िर ी-\nव त दा िरी नै ह ो इ  छै मु दा पव नऔर ा फ ड़ ै छै । भदि व र य ा िा ध ि छै, व ब त र ो चा र क\n क ो नो िित ा नै । \nिो िै ि ी नी क िप नै । मु दा जँ क ो नो ब ह र  व दि झ ों क ा न भऽ जा ए तँ क ो नो ह जट  \nनै ।  \nजँ  मै व थि ी  ि ा व ह त् य मे  ब ह र मे  क ह ि  िज ि ि भक  ि ं क िन ह ु अए  त ँ  \nत क र  ि ि ट श्र े ष्ठ  क ह ब ै क ा  ह े त ा  ओम प्र क ा श  जी ।  \n“क र े जा ि ँ  श ो व ण त  ब ह ा ब ै त  र ह िौं  \nक र े जा मे  प्रेम ब ि ै छै आ ओइि ँ श ो व ण त ब व ह र ह ि  छव हह, तँ व क य ो चक्क ू भो क ने \nह े त व हह त िने ने । के अव छ ए ह े न  चण्ठ! मु दा श े र क  दो ि र  व मि र ा क ह ै ए.. \nव ि र ह -नो र  क िनो  क ह ाँ  िि ि ह मर ा ” \nइ व त ह ा ि ब नै त-ब नै त र व ह  िे ि क ा र ण ? \nए क र् ा  व िस्ि ा ब व न जइ त े  अह ाँ  ि ं क े त  जौं  ब ु व झ त ह ु ँ  \nह मही  छिहु ँ  अहाँ क  मो नमे  क िनो  त ँ  क व ह त ह ु ँ \nिे ने व ह नक े दो ष ने ह ु नक े । \nिे व ह नक र  इ च् छा छव हह जे जड़ ै त क र े ज  आ व िमे जव ड़ त े र ह ए : \nपता  नै  क ो न आ व िमे  जर ै त  र ह ि क र े ज ह मर   व ि द े ह सदेह:१६|| 15 \nपा व न नै  िा िी  घ ी ए  र् ा  चा ह ै त  र ह ि क र े ज  ह मर  \nतँ क ो नो प्र े मी क प्र े मक आ घ ा त ि ह ने  छव थ  िज िक ा र, आ ओइ प्र े मी ि ँ ए त े क ि\nि छव थ  जे व ि र ह-\nनो र  ब ह े ने  ओक र  ब दना मी भऽ जे त ै तेँ व ि र ह नो र  नै ब ह ब ै छव थ ।  चा ह ै  छव थ  जे \nक र े ज  आ व िमे जव ड़ त े र ह ए , आ आ व िमे पा व न नै घी ढा र ि  जा इ त र ह ए ।  \nआ िो क क ेँ ह ो इ  छै जे ह ु नक र  ह ृ दय  आ मो न क ठ ो र  छव हह! आ तेँ ओ क ह ै  छव थ.\n. \nक ह ू  क ी  व क य ो  ब ू व झ  नै  ि क ि ह मर ा  \nह ँ ि ी  ि भक  िा िि ब ह ु त  ठ र ि ह मर ा  \nआ ि ंिमे ईहो: \nए त े क  मा व र  िे िक  झ ू ठ  प्र े म क  िे िमे  जमा ना ि ँ  \nव क य ो दे िि क  नै  क ु ह र ै त  र ह ि क र े ज ह मर  \nमु दा  िो क क  ब ु झ ब  नै  ब ू झ ब , व क दन ि ा त ी  िे ! ओ ब ह र े  मु त क ा व र ब मे  \nक ह ि ए क र् ा  दो ि र  िज िमे  क ह ै  छव थ .. \nव भड़ त  आ व ब  ह मर ा ि ँ  औक ा व त  क क र ो  क ह ाँ  छै  \nजिन -जिन िड िौं ह र दम अपने ि ँ  िड िौं  ह म  \nतँ की िज िक ा र  घ मण्ड ी छव थ, नै ि े ह ो  नै, ओ ब ह र े  ह जजमे  क ह ै  छव थ : \nक र् ऽ व दय ौ \"ओम \"क मु ड़ ी  आ ब  दु व नयाँ  िे  \nजँ  िा म ब चै  झ ु क ै ि ँ  त ँ  पा ि व निर ै  छै  \nतँ की मै व थि ी क  िज िक ा र  अिनो  प्र े मे- 16 || व ि द े ह सदेह:१६ \nव ि र ह मे ओझ र ा ए ि  छव थ ? नि व ि षय नै पक व ड़ र ह ि  छव थ ? मु दा िे नै छै, बह\nरे -ि िी ममे व ििि िज िक ई श े र  ि ु नू: \nध र िे  र ह त  ि भ  ह व थय ा र  श स् त्र ा िा र \nब निै  व मि ा इ ि भूिे  झ मा र ि िो क  \nआ ई ब ा ि-िज ि ि ु नू । ब ा ि-\nक व ि त ा/ िज ि ि ु व नत े िो क क ेँ उल्िा ि क स् ि र ि ु ना पड़ ै छै, मु दा ब ा ि-\nमजदू र क   व जनिी मे िे क त ऽ पा ब ी, मु दा आि तँ छै, तेँ:- \nचा रू  क ा त  पि र ि दु िक  अहह व र य ा  छै  \nक र् त ै  ई  अहह व र य ा  आ  ब ढ़ब ै  ह महू ँ  \nआ ई आि आ नो िज िमे अव छ: \nि ा िरक  क ा त  ि ी प व ब छै त  र ह ब  ह म  \nक ो नो  ि ी पमे  क िनो  मो त ी  भे र् े ब े  क र त ै  \nओम प्र क ा श जी क ेँ जव ह य ा मो त ी भे र् त व हह त व ह य ा, मु दा मै व थि ी  ि ा व ह त् य क ेँ ह ु न\nका रू पमे  ए क र् ा मो त ी भे व र् िे ि छै, ओ ची व हह िे ि िे ि छव थ , ब ू व झ िे ि िे ि\nछव थ।  \n \n \n \n \n  व ि द े ह सदेह:१६|| 17 \nर े ि  \n(ब ा ि व ि ह व न आ  िघ ु  क था  पर  क े व हद्र त  \" क था  ब ौ द्ध  व ि द्ध  मे ह थपा \" -\n८२ म ि िर र ा व त  दी प जर य -  िो ष्ठ ी मे  पव ठत) \n \nभो र े मे  मा स् र् र  ि ा ह े ब  क व ह  दे ि व िहह  जे  ि ि ट ि ी मा  जा  क ऽ दौ िै मे , \nव ह ि ा ब  ब न ब ै मे , फ ां िै मे, ने ङ र ा  र े ि मे  जी त त  ओक र ा  ओत ऽ पु र स् क ा र  \nजे  भे र् त ै  ि े  त ँ  भे र् ब े  क र त ै , ि ङ मे  स् क ू ि  व दि ि ँ  ि व र् टव फ क े र्  ि े ह ो  \nभे र् त ै । \nश ो व भत दौ िै मे  ब ड् ड  त े जिर।  ि ङ ी  ि भ ओक र ा  िु क्ि ी  क ह ै  छ िै ।  \nछा त ी  त ा व न क ऽ दौ िै  छिै ।  जे ना  ध नु ष िो ि ह ो इ  छै  त व ह ना  ओक र  \nछा त ी  घ ु व म जा इ  छिै ।  मा स् र् र  ि ा ह े ब  क ह ै त - क ह ै त  मव र  िे िव िहह  जे  \nदौ िै  क ा िमे  छा त ी  र् े ढ़ व क ए  क र ै  छेँ ।  मु दा  ओ ब ु झ ब े  नै  क र ै  जे  क े न ा  \nछा त ी  र् े ढ़ भ ऽ जा इ  छै ।  अपने  मो ने  भऽ जा इ  छै ।  ओ त ँ  िा िी  दौ िै  \nछै, क े ना  छा त ी  मु व ड़  जा इ  छै  ि े  ओ क र ा  पते  नै  चि ै  छै ।   \nओना  स् क ू िमे  दौ िै मे  ओ  फ स् र् ट  क र ै  छिै ।  मु दा  मा स् र् र  ि ा ह े ब  \nक ह िव िहह - िा मक  स् क ू िक  र े ि  आ  ि ि ट ि ी मा क  र े ि मे  अहत र  छै ।  \nओतऽ  भव र  व जि ा ि ँ  िो क  ि भ ए त ै ।  ओतऽ  दौ िब ा क  र् े क व नक मे  \nपव र ित ट न क र ऽ पड़ त ।  ओतऽ  ि भ त ै य ा र ी  ि ंि अब ै  जा ए त , ओत ऽ  \nि े क े ण्ड क  अहत र ि ँ  जी त -ह ा व र क  व नण ट य  ह ए त ।  \nश ो व भत भो र े  उव ठ  क ऽ त ै य ा र ी  क र ऽ िा िि।  पो िव र  व द ि  जा ए  त ँ  \nदौ िै त े ।  स् क ू ि  जा ए  त ँ  दौ िै त , मा ए  दो क ा न पठ ब ै  त ँ  ओ त ौ  जा इ  छ ि  \nदौ व ित े ।  ि भ िु क्िी  क ह ै  छिै , क े ह े न  त े जिर  छै  ह ौ , िु क्िी  ि न  \nदौ िै  छै ।  ओ  ि भिँ  पु छै -  क ी  ह म  दौ िै  क ा ि ध नु ष  ि न  त व न  ज ा इ  \nव छऐ ।  उत्त र  भे र् ै  छिै - ह ँ  ह ौ ।  ए त े क  त े ज त ँ ए  ने  दौ िि ह ो इ  छ ह ।   18 || व ि द े ह सदेह:१६ \nई  ि ु व नत े  श ो व भतक  मो न छो र्  भऽ  जा इ  छिै ।  \nमा स् र् र  ि ा ह े ब  ओक र ा  क ह िव िहह - पा छू  मु ँ ह े  जे  श र ी र  उन ा र  ह ो इ  छ ौ  \nि े  आ ि ाँ  मु ँ ह े  उना र  क र ऽ त िन  जा  क ऽ चा व ि ि ो झ  ह े त ौ ।  \nआ ब  श ो व भत ि व दिन आ िाँ  झ ु व क  क ऽ चि ऽ  आ  दौ ि ऽ िा िि।  \nक िनो  पए र मे  ठ े ि  िा व ि जा इ  छिै  त ँ  क िनो  मु ँ ह े  भर े  िव ि  प ड़ ै  \nछि।  जे ना - त े ना  आ िाँ  मु ँ ह े  झ ु व क  क ऽ दौ िना इ  ओ श ु रू  क े िक ।  \nमु दा  स् क ू िक  प्र ै व क्र् ि  र े ि  भे िै । जइ  ठ ा म ि भ ब े र  श ो व भत  फ स् र् ट  क र ै  \nछि ओतऽ  ऐ ब े र  ओ त े ि र  स् था नपर  आ ए ि।  \nमु दा  मा स् र् र  ि ा ह े ब  ओ क र ा  प्र ो त् ि ा व ह त  क र ै त  र ह िा ।  क ह ै त  र ह िव िहह  \nजे  श ो व भत , आ ब  त ो ह र  र् े क व नक  ठ ी क  भे िौ , नि  र् े क व नक मे  िव त  \nश ु रू मे  क ने  घ व र्  जा इ  छै , मु दा  फ े र  जिन  िव त  ब ढ़ना इ  श ु रू  ह े त ौ  त ँ  \nपव ह ने ि ँ  ब ड् ड  ब े श ी  िव त  भऽ जे त ौ ।  पु र नक ा  र् े क व नक मे  अव ध क त म  \nिव त  त ू ँ  पा व ब  िे ने  छेँ , मु दा  ि े  व जिा  स् त र  िे ि प य ा प् त  नै  छौ ।  मु द ा  \nनि  र् े क व नक मे  अव ध क त म  िव त  त ो र ा  व जिा  स् त र पर  ि भिँ  ब े श ी  िव त  \nदे त ौ । \nश ो व भतक  ि ंिी  ि भ  व क चव क चा ब ै ।  ई  नि क ा  र् े क व नक  त ँ  त ो र ा  स् क ू िो क  \nर े ि मे  पा छाँ  क ऽ  दे िक ौ ।  आ ब  आ श मे  व जब ै त  र ह  जे  आ ब  िव त  ब ढ़ त  \nत ब  ब ढ़त ।  \nमु दा  श ो व भतक ेँ  अपन  मा स् र् र  ि ा ह े ब पर  व ि श्व ा ि  र ह ै ।  पव ह ने  त ँ  ऐ  न ि  \nर् े क व नक मे  चि िो  नै  ह ो इ  छि।  मु ँ ह े  भर े  िव ि  पड़ ै  छ िौं ।  आ ब  \nदौ िऽ  िा िि छी ।  स् क ू िमे  त े ि र  स् था न आ ए ि।  मा ने  प्र ि व त  अव छ।  \nदे िै  छी  आ िाँ  क ी  ह ो इ ए ।  \nश ो व भत अभ्य ा ि  क र ै त  र ह ि।  नि  र् े क व नक मे  ओक र ा  आ ब  ब े श ी  आ र ा म  \nिा िै  छिै ।  पव ह ने  िु क्िी  ि न दौ िै मे  जत े क  घ ा म ब ह र ा इ  छिै , ओ इ ि ँ  \nब े श ी  आ ि ा नी ि ँ  आ ब  ओ दौ िै  छि।  िा िै  छिै  जे  पए र मे  व स् प्र ंि िा व ि   व ि द े ह सदेह:१६|| 19 \nिे ि ह ो इ ।  अि िरे  दौ िै मे  ओक र ा  अहदा ज नै  ह ो इ  छिै  जे  ओ क त े क  \nिव त ि ँ  दौ व ि र ह ि अव छ। मु दा  अभ्य ा ि  ओक र ा  आ ब  भी र  नै  िा िै  \nछिै । \nमा स् र् र  ि ा ह े ब  स् क ू िमे  प्र ै व क् र् ि  मै च  क र े िव हह। \nश ो व भत पव छिा  ब े र क  ह ा व र क  ब ा द आ श ंव क त  छि।  ि े  ओ क ो नो  \nत र ह क  व ढिा इ  नै  दे ि क ।  जा ि त  दो ि र  छौ ड़ ा  ि भ अदहे  मै दा न दौ िि  \nछि श ो व भत पूरा  मै दा न पा र  क ऽ िे ि।  \nमा स् र् र  ि ा ह े ब  प्र ि न्न  र ह व थ।  ह ँ  श ो व भत , आ ब  त ू ँ  व जिा  स् त र क  र े ि  \nिे ि त ै य ा र  छेँ ।  \nश ो व भतक  ि ंिी  ि भक  मु ँ ह  ब न्न  भऽ िे िै ।  \nआ ब  श ो व भत मा स् र् र  ि ा ह े ब क  ि ं ि ि ि ट ि ी मा क  अव हतम र े ि क  िे ि  \nत ै य ा र ी  श ु रू  क ऽ दे िक ।  \nि ं पा द क ी य \nम ै व थि ी  व ि क ी प ी व ड य ा \nhttp://esamaad.blogspot.in/2012/01/blog-\npost_08.html \nhttp://ultimategerardm.blogspot.in/2011/05/bihari-\nwikipedia-is-actually-written-in.html \nhttp://ultimategerardm.blogspot.in/2008/01/maithili-\nlanguage-and-mithilakshar.html \nhttp://ultimategerardm.blogspot.com/2014/11/wikiped\nia-now-in-maithili.html \n \nWords and what not  20 || व ि द े ह सदेह:१६ \nMonday, May 09, 2011 \nThe #Bihari #Wikipedia is actually wr itten in \n#Bhojpuri \nThis is the kind of article that has many people's \neyes glaze over. It is about standards, scientific \ndocuments and it is about languages most of my \nreaders have never heard about. For the people \nthat do speak one of the languages that a re \nconsidered Bihari it is extremely relevant and it \nhas implications for Wikipedia. \nThis is information provided by Umesh Mandal that \nexplains about the \"Bihari group of languages\" in \nrelation to the Maithili language: \nKellogg (1876/1893) and Hoernle (1880) regarded \nMaithili as a dialect of Eastern Hindi; Beames \n(1872/reprint 1966: 84-85), regarded Maithili as a \ndialect of Bengali, Grierson has done a great \nservice to Maithili language, however, he erred \nwhen he gave a false notional term of \"Bihari\" \nlanguage, after that western linguists started \ncategorizing Maithili as a dialect of \"Bihari\" \nlanguage; although there is nothing known as \n\"Bihari Language\" and both Maithili and Bhojpuri \nare spoken in Bihar (of India) as well as in Nepal.  व ि द े ह सदेह:१६|| 21 \nUmesh is working on the localisation of MediaWiki \nfor the Maithili language and as this language is \ncurrently in the Incubator, the language committee \ndoes its due diligence and tries to understand if \nMaithili can have a place in the Bihari Wikipedia. \nThe information provided by Umesh makes it quite \nclear: \"no\". \nThis still leaves us with the misnomer that is the \nBihari Wikipedia. Apparently the language used for \nthe localisation and the articles is Bhojpuri. Bhojpuri \nhas the ISO-639-3 code \"bho\". \nAre you still following all thi s? Ok, there is one \nquestion I am not asking: How about the Kaithi \nscript? \nThanks, \n      GerardM \nPosted by Gerard Meijssen at 4:17 pm \nWords and what not \nSunday, January 27, 2008 \nThe Maithili language and the Mithilakshar script \nMaithili is a language spoken in India and Nepal \nby some 24.797.582 people. It is an official \nlanguage in the Indian state of Bihar and it may \nbe used in education.  22 || व ि द े ह सदेह:१६ \nA request was made for a Wikipedia for Maithili, \nit conforms to the requirements so that is not a \nproblem. What IS a pr oblem is that Mithilakshar, \nthe script used to write the Maithili language, is \nnot yet part of Unicode. The script has not even \nbeen recognised in the ISO-15924 yet. \nThis is the second request for a Wikipedia where \nthe script that is used to write a language presents \na problem. For modern Maithili there is the option \nto write in the Devangari script. \nThanks, \nGerardM \nPosted by Gerard Meijssen at 10:32 am \nWords and what not \nThursday, November 06, 2014 \n#Wikipedia - Now in #Maithili \nIt is a happy occasion when a new Wikipedia is \ncreated. Today we may welcome the Maithili \nWikipedia. The website has been created and all \nthe content that is currently still in the Incubator \nneeds to be migrated. \nI wish the Maithili community well; I hope they will \nshare with us in t he sum of all available \nknowledge. \nThanks,  व ि द े ह सदेह:१६|| 23 \n     GerardM \nPosted by Gerard Meijssen at 8:22 am   \nव ि दे ह क  त े ि र  अंक  (१  फ र ब र ी  २००८) मे  ह म ि ू व चत क े ने  र ह ी -  \n“व ि क ी पी व ड य ा पर  मै व थि ी पर  िे ि त ँ  छि मु दा  मै व थि ी मे  िे ि नव ह  \nछि,क ा र ण  मै व थि ी क  व ि क ी पी व ड य ा क ेँ  स् ि ी क ृ व त  नव ह  भे र् ि छि।  ह म  \nब ह ु त  व दनि ँ  ए व ह मे  िा िि र ह ी  आ  ि ू व चत क र ै त  ह व षट त  छी  जे  \n२ ७ .०१ .२० ० ८  क ेँ  (मै व थि ी ) भा षा क ेँ  व ि क ी  श ु रू  क र ब ा क  ह े त ु  स् ि ी क ृ व त  \nभे र् ि छै क , मु दा  ए व ह  ह े त ु  क मि ँ  क म पाँ च िो र् े , व ि व भ न्न  जि ह ि ँ  \nए क र  ए व ड र् र क  रू पमे  व नयव मत रू पेँ  क ा य ट  क र व थ त िने  य ो जना क ेँ  पू ण ट  \nस् ि ी क ृ व त  भे र् त ै क ।” आ  आ ब  जिन त ी न ि ा िि ँ  ब े श ी  ब ी व त  िे ि  \nअव छ आ  मै व थि ी  व ि क ी प ी व ड य ा  िे ि प्र ा र व म् भक  ि भर् ा  आ ि श् य क त ा  पू ण ट  \nक ऽ िे ि िे ि अव छ व ि क ी पी व ड य ा क  “िैं िु ए ज क मे र् ी” आ ब  ब ु व झ  िे ि  \nअव छ जे  मै व थि ी  “व ब ह ा र ी  ना मि ँ  ब ु झ ि जा ए ब ि ा ” भा षा  नै  अव छ  आ  \nऐ  िे ि अि ि व ि क ी पी व ड य ा क  जरू र त  अव छ। व ि क ी पी व ड य ा क  िे र ा ड ट  \nए म. व ििै  छव थ  ( \nhttp://ultimategerardm.blogspot.com/…/bihari-\nwikipedia-is-a… ) \n-“ई  ि ू चना  मै व थि ी  आ  मै व थ िी क  व ब ह ा र ी  भा षा ि मूह ि ँ  ि म् ब ह ध क  व ि षय मे  \nउमे श  मंड ि द्व ा र ा  दे ि  िे ि अव छ - उमे श  व ि क ी पी व ड य ा पर  मै व थि ी क  \nस् था नी य क र ण क  पव र य ो जन ा मे  क ा ज क ऽ र ह ि छव थ , ...िैं िु ए ज क मे र् ी  \nई  ब ु झ ब ा क  प्र य ा ि  क ऽ र ह ि अव छ जे  क ी  मै व थि ी क  स् था न व ब ह ा र ी  \nभा षा  ि मूह क  अहत िट त  र ा िि  जा  ि क ै ए  ?..मु दा  आ ब  उमे श  जी क  \nउत्त र ि ँ  पूण ट  स् पष्ट  भऽ िे ि  अव छ जे  “नै”। ” \nर ा मव ि िा ि  श मा क  िे ि (मै व थि ी  औ र  व ह हदी , व ह हदी  मा व ि क  पा र् ि , \nि म् पा दक  र ा मदय ा ि पां ड े य ) जइ मे  मै व थि ी क ेँ  व ह हदी क  ब ो िी  ब ने ब ा क   24 || व ि द े ह सदेह:१६ \nप्र य ा ि  भे ि छिै  त क र  व ि र ो ध  य ा त्र ी जी  अपन व ह हदी  िे ि  द्व ा र ा  क े ने  \nछिा ह  , जिन ह ु न क र  उमे र  ४३ ब िट  छिव हह  (आ य ा ि त ट  १ ४ / २ १  \nफ र ब र ी  १ ९ ५ ४ ), जक र  र ा जमो ह न झ ा  द्व ा र ा  क ए ि मै व थ िी  अनु ि ा द \nआ र म् भक  दो ि र  अंक मे  छपि छि।  उमे श  मंड िक  ई  ि फ ि प्र य ा ि  \nऐ  अथथ ँ  आ र  व ि व श ष्ट त ा  प्र ा प् त  क े ने  अव छ क ा र ण  ह ु न क र  उ मे र  अि न  \nमा त्र  ३० ब िट  छव हह। जिन मै व थि  ि भ ह ै दर ा ब ा द , ब ंििो र  आ  \nव ि ए र् ि ध व र  क म् प् य ू र् र  ि ा इ ंि क  क्ष े त्र मे  र व ह  क ा ज क ऽ  र ह ि छव थ , ई \nव ि र ो ध  ि ा  क र े क्श न ह ु नक ा  िो क व न द्व ा र ा  नै  ि र न व मव थि ा क  ि ु दू र  \nक्ष े त्र मे  र ह व नह ा र  ऐ  मै व थि ी  प्र े मी  य ु ि ा  द्व ा र ा  भे ि ि े  क ी  दे ि ब ै त  अव छ ? \nउमे श  मंड ि व मव थि ा क  ि भ जा व त  आ  ध मट क  िो क क  क ण् ठ क  िी त क ेँ  \nफ ी ल्ड ि क ट  द्व ा र ा  ऑव ड य ो  आ  ि ी व ड य ो मे  व ड व जर् िाइ ज ि े ह ो  क ए ने  छव थ  \nजे  व ि दे ह  आ क ा इ ि मे  उपि ब्ध  अव छ। \n \n** \nव मव थि ा  य ू व नि व ि ट र् ी  आ क ा श ि ा ण ी  दर भंिा  आ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  मे  जे  \nभऽ र ह ि अव छ  ि ए ह  \"मै व थि  ब्रा ह्म ण  मा त्र  िे ि  व मव थि ा  र ा ज् य \" \nमां िै ब ि ा क  व मव थि ा  र ा ज् य मे  ह ए त , ि े  जे  श ंक ा  िो क क ेँ  छै  ि े  अि त् य  \nनै  छै ।  \nि ा व ह त् य  अक ा दे मी  मै व थि ी क  पतन िे ि जे  क ा ज क े िक  अव छ आ  \nक ऽ र ह ि अव छ त क र ा  मौ न आ  मु िर  ि म् ब ो ध न क े व नह ा र क  ि ंख्या  \nआ ंिु र  पर  िा नि जा  ि क ै त  अव छ। \"ि िर र ा व त  दी प जर ए \" ि मा ना हतर \nपर म् पर ा क  ब ौ स् त ु  र ह ए  त क र  प्र य ा ि  ह े ब ा क  चा ह ी , ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  \nपो व षत मु ख्य ध ा र ा  िि ने  िे िक  छै  आ  ने  पा ठ क  आ  ने  प्र व त भा ।  \nओक र  इ व त ह ा ि  िे िन मे  ए ह े न ए ह े न  िो क  आ  पो थी क  ि ण ट न भे र् त   व ि द े ह सदेह:१६|| 25 \nजक र  अव स् त त् ि  नै  छिै, ि े  मूि ध ा र ा  अ पन इ व त ह ा ि  िे िनमे  क ो न ो  \nिनत ी  क र ब ा  िे ि स् ि त ंत्र  अव छ ।  र ा ध ा क ृ ष् ण  चौ ध र ी  आ  ि ु भा ष चहद्र  \nय ा दि क  ि ंि क ए ि छ्िक  व ि र ो ध  ओइ ध ा र ा मे  नै  भे िै , क ा र ण  ओ  \n\"स् र् े र् ि  क ो \"  ि मव थट त  िो क क  ि ंि ठ न  व छऐ ।  ि ा व ह त् य  अ क ा दे मी क  \nिो ष्ठ ी  मूि ध ा र ा क  िे ि ि िर र ा व त क  िो ष्ठ ी  भऽ  ि क ै ए  ि मा ना हतर  \nध ा र ा क  िे ि नै ।  \n** \nव श ि  क ु मा र  झ ा  \"व र् ल्िू\"क  \"अंश ु \" आ  ब े चन ठ ा क ु र  जी  क  ना र् क  \n\"ऊ ंच-नी च\" ८१ म ि िर र ा व त  दी प जर य  क था  िो ष्ठ ी क  आ य ो जन  \nदे ि घ र मे  िो क ा व पट त  ह ए त  जे  ब्रा ह्म ण ि ा दी  ि म ी क्ष ा  आ  र ंिमंच पर  अव हतम  \nमा र क  प्र ह ा र  ह ए त ।  \nमै व थि ी  आ  व मव थि ा ि ँ  प्र े म क र ै ब िा  अव ध ि ंख्यक  ि मा ना हतर पर म् पर ा  \nि म् ब हध ी  ि िट  \"िव र िर \" मु ख्यध ा र ा क  ड र े  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  िो ष्ठ ी क ेँ  \n\"ि िर र ा व त  दी प जर ए \" क े र  मा हय त ा  नै  दऽ ि क त ।  \n** \nमै व थि ी क  मूि \"िव र िर \" पर म् पर ा  मे  २० र् ा  िे िक  छै  आ  पा ठ क  \nए क्क ो र् ा  नै, ई  ब ी ि  िो र् ा  ब ी ि  ग्र ु पमे  व ि भक्त  अव छो, ि भ आ पि मे  \nक ु क ु ड़  क र् ा उझ  क र ै त  र ह ै त  अव छ , मु दा  व ि दे ह क  व ि र ो ध मे  ए क  भ ऽ  \nजा इ त  अव छ आ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  पक्ष मे  भऽ  जा इ त  अव छ।  \n\"ि िर र ा व त  दी प जर य \"  य ए ह  ए क र् ा  ि ंस् था  छै  जत ऽ  नहदव ि िा ि  र ा य  \nि े ह ो  जा  ि क ै  छव थ  आ  जिदी श  प्र ि ा द  मण्ड ि ि े ह ो ।  िु आ ह ा र् ी क  \nव ि द्य ा प व त  पि ट  मे  \"मै व थि  ब्रा ह्म ण  मा त्र  िे ि व मव थि ा  र ा ज् य  आ  मै व थि ी  \nभा षा \" म ां िै ब िा  ब्र ा ह्म् ण ि ा दी  ि भ जइ  त र ह ें  जिदी श  प्र ि ा द मण्ड ि जी क ेँ  \nमु ख्य अव त व थ ब ने ब ा  पर  व निट ज् जत ा पूण ट  ह ंिा मा  क े ने  र ह व थ , ि ा  दर भंि ा क   26 || व ि द े ह सदेह:१६ \nव ि द्य ा प व त  पि ट  मे  \"नहद  व ि िा ि  र ा य \"क ेँ  क व ि  ि म् मे िनमे  भा ि नै  िे ब ऽ  \nदे ि िे ि र ह व हह  ई  क व ह  क ऽ जे  क े  अहाँ क ेँ  पो स् र् क ा ड ट  व िव ि क ऽ  \nब जे ने  र ह ए !! !  \nजँ  ि मा ना हतर पर म् पर ा  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  िो ष्ठ ी क ेँ  मा हय त ा  नै  दऽ र ह ि  \nअव छ त ँ  ऐ  ि ँ  व मव थि ा पर  ई  क िंक  त ँ  दू र  भे ब े  क ए ि जे  ह म ि भ  \n\"स् र् े र् ि  क ो इ स् र्  \"  छी, आ ब  अव ध ि ंख्यक  ि िट  ओइ  क ु क ृ त् य ि ँ  अपना क ेँ  \nदू र  र ा िऽ चा ह ै ए ।  \nमै व थि ी  ि ा व ह त् य  आ  इ व त ह ा ि  दू  िण्ड मे  ब ँ व र्  िे ि अव छ। िो क  जे न ा  \nिां ध ी जी क  व ि र ो ध  क ऽ महा न ब नऽ चा ह ै ए  त व ह ना  व ि दे ह क  व ि र ो ध  क ऽ  \nक ए  ि े ह ो ।  \n \nि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  िो ष्ठ ी क ेँ  \"ि िर र ा व त  दी प जर ए \" क े र  मा हय त ा  \nभे र् ै  ओइ  िे ि क मि े श  झ ा  ि न  \"क म् य ू व नस् र् \"  आ  ढे र  र ा ि  \"मै व थ ि  \nब्रा ह्म ण  मा त्र  िे ि व मव थि ा  र ा ज् य  आ  मै व थि ी  भ ा षा \" म ां िै ब ि ा  ब्रा ह्म् ण ि ा द ी  \n(क म् य ू व नस् र्  ब्रा ह्म ण ि ा दी  ि े ह ो ) अपस् य ां त  छव थ।  मु दा  ि मा ना हतर ध ा र ा क  \nइ व त ह ा ि  िे िन मे  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  िो ष्ठ ी क ेँ  \"ि िर  र ा व त  दी प  \nजर ए \" क े र  मा हय त ा  नै  दे ि जा  ि क त ।  मूि ध ा र ा क  इ व त ह ा ि  िे ि न  \nमे  ओ ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  िो ष्ठ ी  िे ि ि ंख्या मे  \"ए क \" नै  \"अने क \"  \nि ंख्या क  ि ृ व द्ध  क ऽ  ि क ै  छव थ| \n** \nि ु भा ष चह द्र  य ा दि क  \"ब न ै त - व ब िड़ ै त \", ि ा व ह त् य  अक ा द े मी  आ  ओक र  \nप ु र स् क ा र: ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क ेँ  ि ु भा ष चहद्र  य ा द ि ि ँ  भतब ड़ ी  छै ।  \nमनु क्िक  मनु क्ि ि ँ  भतब ड़ ी  ह ो इ  छै , मु दा  जिन क ो नो  ि ंस् थ ा क   व ि द े ह सदेह:१६|| 27 \nमै व थि ी  व ि भा ि क ो नो  मनु क्िक  िा ि  ि ंक ी ण ट  ि िट क  क ब् जा मे  चव ि  \nजा इ  छै  त िन ओ  ि ंस् था  ि े ह ो  मनु क्िे  ि ंि  व्यि ह ा र  क र ऽ ििै  छै ।  \nपव छिा  ब े र  नव चक े त ा क  \"नो  ए ण्ट्री : मा  प्र व ि श \" क  अव हतम ब े र  छिै  \nआ  ऐ  ब े र  ि ु भा ष चहद्र  य ा द ि क  \"ब नै त -व ब ि ड़ ै त \"क  अव हतम ब े र ।  ऐ  \nपो थी क ेँ  आ ब  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  पु र स् क ा र  नै  दे ि जा  ि क त ै ।  क ा र ण  \nए क र् ा ि ंस् था क ेँ  ए क र् ा  पो थी ि ँ  भतब ड़ ी  भे ि छै ।  मू ि पर म् प र ा  ि ु िा ए ि  \nइ ना र क  ब ें ि छी  जक र  मृ त् य ु  आ ि न्न  छै ।  ने  ऐ ि ँ  \"नो  ए ण्ट्री :  मा  प्र व ि श \"  \nक  आ  नव ह य े  \"ब नै त -व ब िड़ ै त \"क  महत्ि  ि ा व ह व त् य क  रू पि ँ  क म ह े त ै ।  \nव मव थि ा  र ा ज् य क  ढों िी  आ ड म् ब र ी  ने त ा  ि भक  िे ि ओना  ई  िु श ी क  \nव ि षय  व थक  मु दा  ि मा ना हतर  प र म् पर ा  िे ि ई  ए क र् ा  चे त ौ नी  छी ।  क ी  \nव मव थि ा  र ा ज् य  ि े ह ो  ि मा ना हतर पर म् पर ा ि ँ  भतब ड़ ी  क र त ै ? क ी  ओक र ो  \nस् ि रू प ि ा व ह त् य े  अक ा दे मी  ि न र ह त ै ? व मव थि ा  र ा ज् य क  आ ड म् ब र ी  ि भक ेँ  \nई  उत्त र  दे ब ऽ पड़ त ै  आ  नै  त ँ  ओ क र ो  व स् थव त  ि ु िा ए ि इ ना र क  ब ें ि  \nि न ह े त ै !! !  \n** \nव मव थि ा  र ा ज् य क  िे ि जँ  अहाँ क ेँ  क्य ो  ध र ण ा  दै त , ि भा  क र ै त  दे िा व थ  \nत ँ  ह ु नक ा ि ँ  ई  अि श् य  पूछ ू  जे  \"व मव थि ा  य ू व न ि व ि ट र् ी \" \"आ क ा श ि ा ण ी  \nदर भंिा \" आ  \"ि ा व ह त् य  अक ा दे मी \" मे  जे  भऽ र ह ि अव छ ि ए ह  \"मै व थि  \nब्रा ह्म ण  मा त्र  िे ि व मव थि ा  र ा ज् य \" मां िै ब िा क  व मव थ िा  र ा ज् य मे  ह ए त , \nि े  जे  श ंक ा  ि भक ेँ  छै  ि े  क ी  अि त् य  नै  छै , आ  ऐ  ल्रे ि व म व थि ा  \nर ा ज् य  आ हदो िन क मी  क व ह य ा ि ँ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  ि ंय ो व जक ा  आ  \nमे म् ब र  ि भक  घ र क  ि ो झ ाँ मे  आ मर ण  अन श न क र ब ा क  घ ो षण ा  क ऽ  \nअपन प्र व त ब द्ध त ा क  प्र मा ण  उपि ब्ध  क र े त ा । \n**  28 || व ि द े ह सदेह:१६ \nपर् ना,व दल्िी  आ  दर भंिा  मे  प्र ा थव मक  व श क्ष ा  मे  आ  दू र स् थ  रू पेँ  मै व थि ी क  \nपा ठ न िे ि अनश न क े व नह ा र  ि भ ए क र् ा  पै घ  षड य ंत्र क  व ह स् ि ा  भ' \nि क ै  छव थ , मै व थि ी क  व ि िे ब ि  मे  भ ' र ह ि अहय ा य क  प्र व त  व ह नक र  \nि भक  चु प् पी  ि ए ह  व ि द्ध  क र ै ए ।  मै व थि ी क  व ि िे ब ि मे  ि ए ह  जमी हदा र क  \nजी ि नी  आ  चा व र र् ा  पव र ि ा र क  स् त र ह ी न ब्रा ह्म ण ि ा दी  क था -क व ि त ा-ना र् क  \nदे ि जा इ त  र ह त ै , ओइ भूपि भ िे ि अनश न क े िा ि ँ  मै व थि ी क ेँ  भ ऽ  \nर ह ि ह जा  आ र  ब ढ़ब े  क र त ै ।  मै व थि ी क  जा व त ि ा दी  व ि िे ब ि क  व िि ा फ  \nअनश न मा त्र ि ँ  व मव थि ा  र ा ज् य क  ब्रा ह्म ण ि ा दी  आ हदो िन ी  ि भक  क िंक  \nमे र् ा  ि क ै  छव हह। प र् ना , व दल्िी  आ  दर भंिा  मे  प्र ा थव मक  व श क्ष ा  मे  आ  \nदू र स् थ रू पेँ  मै व थ िी क  पा ठ न िे ि अनश न क े व नह ा र  ि भक  क ा य ट क िा प  \nजा ध व र  स् प् ष्ट  नै  भ' जा ए, ओ ि भ मूि ध ा र ा क  ए जे ण्र्  छव थ ि ए ह  \nब ु झ ब ा क  चा ह ी ,आ  ह ु नक ा  ि भक  प्र व त  ओही  त र ह क  व्यि ह ा र  ह े ब ा क  \nचा ह ी । \nह क ा र  \n८१ म ि िर र ा व त  दी प जर य  क था  िो ष्ठ ी क  आ य ो जन दे ि घ र मे  २२ \nमा चट  २०१४ श व न व दन भऽ र ह ि अव छ। ई  आ य ो जन दे ि घ र मे  ब मपा ि  \nर् ा उन व स् थत \"व ब जिी  क ो ठ ी \"  नम् ब र  ३ मे  ि ंध्य ा  ५ ब जे  ि ँ  २२ मा चट  \n२०१४ क ेँ  श ु रू  भऽ  क ऽ  २३ मा चट क  भो र  ध व र  ह ए त ।  अहाँ  ि भ  \nक था क ा र  िो क व न ि ा दर  आ मंव त्र त  छी - अाा य ो जक-अाो म प्र क ा श  झ ा \nपव ह ि ि िर र ा व त  जक र ा  ि िर व ि श्व मे  िा इ ि  प्र ि ा व र त  क ए ि जा ए त ।  \nव िंक  अव छ: \nhttps://new.livestream.com/accounts/7191650/events\n/2827795  व ि द े ह सदेह:१६|| 29 \nआ य ा व त त  श ब्दा ि िी ब ि ा  ि ा व ह त् य  क ो ना  मै व थि ी  पा ठ क  घ र् े िक ै ; आ \nिाँ र् ी  श ब्दा ि िी  क ो ना  मै व थि ी  ि ा व ह त् य क  स् त र  ऊ ँ च क े िक ै , आ  पा ठ क  \nब ढ़े िक ै, ई  आ ब  क क र ो ि ँ  नु क ा ए ि नै  अव छ।  \nउपहय ा ि  िे ि दू -दू  ब े र  ब ू क र  पु र स् क ा र  आ  ि ा व ह त् य क  िे ि नो ब ि  \nपु र स् क ा र ि ँ  ि म् मा व नत  जॉन मै क्ि ि े ि क ु ट् ि ी  भा षा क  ि हद भट मे  क ह ने  \nर ह व थ जे  अफ्री क ा हि  आ  अंग्र े जी  भा षा क  व द्व भा व षय ा  मा ह ौ िमे  ह ु न क र  \nअंग्र े जी  िे िन ह ु नक ा  िे ि ब ह ु त  र ा ि  ि ंप्र े षण  ि म् ब हध ी  ि मस्या  ि ो झ ाँ  \nअनै त  छि।  ओ अफ्री क ा हि ि ँ  अंग्र े जी मे  त क र  प्र व त क ा र  स् ि रू प ढे र  \nर ा ि  अनु ि ा द क े िव हह। मु दा  मै व थि ी क  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  पु र स् क ा र  \nव ि जे त ा  (आ  व क छु  ऐ  पु र स् क ा र  िे ि ििा इ त  आ क ां क्ष ी  िो क व न) , जे  \nत था क व थत ि ा व ह त् य क ा र  िो क व न छव थ , ि े  जइ  प्र क ा र ेँ  मै व थि ी  आ  व ह हद ी  \nदु नू क  ड ो र ी  पक व ड़  मा ह ौ ि िर ा प क र ब ा मे  िा िि छव थ , ि े  जॉ न  \nमै क्ि ि े ि क ु ट् ि ी ि ँ  व क छु  व श क्ष ा  ग्र ह ण  क र त ा, ि े  मा त्र  आ श ा  क ऽ  ि क ै  \nछी । \nअमे व र क ा मे  ३ ५ ०  श ब्दक  अंग्र े जी क  \"ह ा इ  प्र े क्ि े हि ी \" आ  ३५०० \"ब े व ि क  \nि ड ट  व िस् र् \" ह ा इ  स् क ू िक  छा त्र  िे ि छै  जे  क्र मश ः  क ॉ िे ज आ  ग्र े जु ए र्  \nस् क ू ि (ओत ए  पो स् र्  ग्र े जु ए र् क ेँ  ग्र े जु ए र्  स् क ू ि क ह ि जा इ  छै ) ध व र  \nपहु ँ चि ा पर  दु िु ना  (िए र  भा षा  फ े क ल् र् ी क  छा त्र  िे ि) भऽ  जा इ  छै ।  \nि ा व ह त् य क  व ि द्य ा थी / ि ा व ह त् य क ा र  िे ि ऐ  ि ँ  दि  िु ण ा  अपे व क्ष त  ह ो इ त  \nअव छ। व ह हदी मे  -अपि ा द स् ि रू प आ ंचव िक  पो थी  छो व ड़ - व ह हदी क  क व ि  \nआ  उपहय ा ि क ा र  अठ मा  ि िट क  २००० श ब्दक  श ब्दा ि िी ि ँ  ि ा व ह त् य  \n(पद्य, उपहय ा ि ) र चै  छव थ आ  मै व थि ी क  व क छु  ि ा व ह त् य क ा र  ऐ  ब े व ि क  \n२००० श ब्दक  ि ड ट  व िस् र् क ेँ  मै व थि ी मे आ य ा त  क र ऽ चा ह ै  छव थ , आ \nओतब े  ध व र  ि ी व मत र ह ऽ चा ह ै  छव थ , जिन जा पा नी  अल्फ ा ब े र् क  चे ह ह   30 || व ि द े ह सदेह:१६ \n५०० ध व र  पहु ँ व च जा इ त  अव छ।  \nत ा र ा नहद व ि य ो िी ज ी क  जा व त ि ा द दो ि र े  त र ह क  छव हह - ओ व ििै  \nछव थ - \"ए त ए  त ं मै व थि ी क  दु ब ट ि क ा य ा  प र  क ू ड ा -क चड ा क  पहा ड  ठ ा ढ  \nक र ब ा क  ि ु व नयो व जत  अव भय ा न चव ि र ह ि छै ।  ए क र  ि फ ा इ  िे ि  \nमे ह त र क  फ ौ ज चा ह ी ।  ठ ी क े  त ं  छै ।  पव ह ने  क ह ि  जा य  जे  मै व थि ी  \nब्रा ह्म ण क  भा षा  छी, आ िू  क ह ि जा ए त  जे  मै व थि ी  मे ह त र क  भा षा  छी । \"  \nऐ  व िंक  https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\naudio/ पर  व म व थि ा क  व ि व भन्न जा व त क  ऑव ड य ो  आ  ऐ  \nव िंकhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\nvideo/  पर   ि ी व ड य ो  र े क ॉ व ड ट ंि ऑनिा इ न उपि ब्ध  अव छ जइ मे  ड ो म -\nमव ल्िक  (जक र ा  व ि य ो िी ज ी  मे ह त र  क ह ै  छव थ आ  ओक र ा  आ  ओक र  \nभा षा ि ँ  घ ृ ण ा  क र ै  छव थ)क  र े क ॉ व ड ट ंि ि े ह ो  श्र ी  उमे श  मं ड ि ज ी क  \nि ौ जहय ि ँ  अव छ। \nमहे हद्र  मि ंव िया क क ा ठ क  िो क  आ ओक र  आ ंि नक  ब ा र ह मा ि ा  जइ  त र ह ेँ  \nदव ित क  भा षा क  क व थत मै व थि ी  ( मि ंव िय ा जी क  ि ृ व जत  क ए ि)क  प्र व त  \nघ ृ ण ा  आ  क ु प्र चा र क  प्र ा र म् भ क े िक  त ा र ा नहद व ि य ो ि ी  ओ क र ा  आ ि ाँ  \nब ढ़े िव हह। ई  ऑव ड य ो  आ  ि ी व ड य ो  र े क ा व ड ट ंि अव हतम रू पि ँ  ऐ  घ ृ ण ा  आ  \nक ु प्र चा र क ेँ  ितम क ऽ  दे ने  अव छ आ  व ि श्व  ई  ि ु व न आ  दे ि र ह ि अव छ  \nजे  जा व त ित  आ ध ा र पर  मै व थि ी  क ो नो  त र ह ेँ  व भन्न नै  अव छ। व ि य ो िी जी  \nअपन ऊ जा  ऋण ा त् मक  व दश ा मे  ििब ै  छव थ आ  त क र  क ा र ण  अव छ  \nह ु नक  दृ व ष्ट  आ  आ इ व ड य ो िो जी क  फ व र च् छ नै  ह ए ब  आ  त ेँ  दो ि र ा क  \nि मा िो चना ओ ब दा स् त  नै  क ऽ  ि क ै  छव थ।  व ि दे ह क  ि म् पा दक ी य पर  \nह ु नक र  ओ व र् प् प ण ी  आ ए ि छि जक र  जि ा ब  ओ अव ि ना श  (आ ब  \nअव ि ना श  दा ि )क  फ े ि ब ु क  ि ॉ िपर  दे ने  र ह व थहह ।   व ि द े ह सदेह:१६|| 31 \n** \nि िर र ा व त  दी प जर य क  इ व त ह ा ि - क था क  क था  \nि िर र ा व त  दी प जर य क  इ व त ह ा ि  जे  र मा नहद झ ा  र मण  द्व ा र ा  पर ि ि  \nजा  र ह ि अव छ , ओइमे  ए क र  प्र ा र म् भ क े ना  भे िि ँ  िऽ  कऽ अिन ध व र क  \nइ व त ह ा ि  मे  ब ह ु त  र ा ि  व ि ि ंिव त  अव छ। ए क र  प्र ा र म् भ क े ना  भे ि ि ँ  \nिऽ कऽ अिन ध व र क  इ व त ह ा ि मे  ब ह ु त  िो र् े क  य ो िदा न ब ढ़ा  क ऽ , ब ह ु त  \nिो र् े क  घ र् ा  क ऽ ,  ब ह ु त  िो र् े क  पव र ि व त ट त  क ऽ  कऽ प्र स् त ु त  क ए ि िे ि  \nत ँ  ब ह ु त  िो र् े  व नपत्त ा  क ऽ दे ि  िे िा ।  क ह ि  िे ि जे  ई  स् ि ा य त्त  \nि ंस् था अव छ मु दा  चे त ना  ि व मव त क  व दि ि ँ  र मण  आ  अव जत  आ जा द  \nि व म् मव ित  ह ो इ त  र ह िा  आ  जत ऽ   व क य ो  मा िा  नै  उठ े िक  ओतऽ  ई  \nिो क व न चे त ना  ि व मव त  व दि ि ँ  मा िा  उठ े िव हह आ  ि ंय ो ज क मे  चे त न ा  \nि व मव त क  ना म नै  आ न  ना म इ व त ह ा ि  ब नब ै  िे ि दे ि  िे ि।  चे त न ा  \nि व मव त  (िौ र ी न ा थक  ि ू चना क  अनु ि ा र ) जिन िौ र ी न ा थ , अ व ग् नपुष् प आ  \nप्र दी प व ब ह ा र ी  पर  व िव ित प्र व त ब हध  ििे िक  त क र ा  ब ा द व ब ह ा र ी  द्व ा र ा  \nव िव ित मा फ ी  ऐ  मै र े ज ह  ा ि ( चे त ना  ि व मव त ) ि ँ  मां ि ि िे ि , फ े र  \nह ु नक ा  र चना  िे ि नै , ि र न ऐ  क ृ त् य  िे ि ि ा व ह त् य  अक ा दे म ी  पु र स् क ा र  \nदे ि िे ि आ  ओ ि े ह ो  ऐ  मै र े ज ह  ा िक  प्र व त व नव ध  भऽ  िे िा ।  ई  मै र े ज  \nह ॉ ि ि ा व ह त् य  अ क ा दे मी ि ँ  मा हय त ा प्र ा प् त  ि ंस् था  अव छ! फ े र  ई  व त क ड़ ी  \nश् य ा म दव र ह र े- प्र दी प व ब ह ा र ी  आ  र मा नहद झ ा  र मण - ि ंि व मव ि क ऽ ि िर  \nर ा व त मे  क ी  ि भ क े िक  ि े  र मण क  जा व त ि ा दी  इ व त ह ा ि मे  नै  भे र् त ।  \nक ी  छि ओइ ि िर र ा व त क  र व जस् र् र मे  ज क र ा  र मण  क व ह  र ह ि छव थ \nजे  व ि भा र ा नी  ह े र ा  दे िव हह। क ी  ई  र व जस् र् र  ह े र ा  िे ि ब ा  ह े र ा  जा इ  \nदे ि िे ि।  मु दा  व क छु  िप जे  नै  र मण क ेँ  ब ु झ ि छव हह ने  व ि भा  र ा न ी क ेँ  \nि े  अव छ जे  आ र त ी  क ु मा र ी  अपन मृ त् य ु ि ँ  २ -३ व दन पव ह ने  ओ क र   32 || व ि द े ह सदेह:१६ \nफ ो र् ो  स् र् े र्  उमे श  मण्ड िक ेँ  प ठ ा  दे िव िहह ।  ओ चा व ह त व थ त ँ  क ो ने  \nझ ा र े  झ ा क ेँ  ि े ह ो  पठ ा  ि क ै त  र ह व थ ,  मु दा  ह ु नक ा  झ ा र े झ ा  ि भप र  व ि श्व ा ि  \nनै  छिव हह, व क ए  नै  छिव हह ? क ह ि िे ि छै  जे  श ो व नत  अ पन व नश ा न  \nछो व ड़ त े  अव छ। \nदर भंिा  ब िा  िो ष्ठ ी  , जे  ३१ मइ  २०१४ क ेँ  दव र ह र े -  र म ण -  व ब ह ा र ी  \nद्व ा र ा  ि ा व ह त् य  अक ा दे म ी  आ  ओक र ा  द्व ा र ा  मा हय त ा  प्र ा प् त  फ जी  मै व थि ी  \nि ंस् था  ि भक  ि ंि र मण -दव र ह र े -व ब ह ा र ी  ि न -ि न जा व त ि ा द ी  ब्रा ह मण ि ा दी-\nक ा य स् थि ादी  त था क व थत ि ा व ह त् य क ा र  ि भ द्व ा र ा  प्र ा य ो व जत  र ह त ,  आ \nअाो  ए ाे  त र ह क  (व दल्िी क  ब ा द) दो ि र  िो ष्ठ ी  र ह त  जक र ा  र मण - दव र ह र े -\nव ब ह ा र ी  ८३ म िो ष्ठ ी  ि े ह ो  क ह त ा ।  अाो त ऽ \"र ा ड क़  ि ु ि ब िा य \" आ व द \nक था क  ि ा चन ह ए त ।  मे ह थ ब िा  ि ो ष्ठ ी  मे  र मण -दव र ह र े -व ब ह ा र ी  ि न \nजा व त ि ा द ी  ब्रा ह मण ि ा द ी-क ा य स् थि ा दी  प्र व त बव ह ध त  छव थ।  \nक ह ि जा इ  छै  जे  ि िर र ा व त  दी प जर य  नि  क था क ा र क  िे ि ट्र े व नंि  \nि दृ श  अव छ। नि  क था क ा र  क िमा ए ि जा इ  छव थ! मु द ा  ि त् य  क ी  \nअव छ? क ी  ए क र  प्र ि ृ व त्त  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी ि ँ  व भन्न अव छ? क ी  ऐ पर  \nक ब्ज ा  िे ि ि ा व ह त् य े  अक ा दमी  ि न छि प्र पंच नै  ह ो इ  छि !  \nआ ७९ म ि िर र ा व त क  ह ी र हद्र  झ ा  आ व द द्व ा र ा  ब व ह ष् क ा र  आ  र मण क  \nओतै  जा व त ि ा दी  उद्घ ो ष उमे श  पा ि ि ा नक  नै , मै व थि ी क  व ि र ो ध  \nछि, क ब्ज ा क  र ा जनी व त क  प्र ा र म् भ ७९ म ि िर र ा व त ि ँ  पव ह नव ह य ो  छि।  \n७४ म ि िर र ा व त  -ह जा र ी ब ा िमे  प्र दी प व ब ह ा र ी  मा िा  उठ े ब ा क  प्र स् त ा ि  \nक े िव हह आ  ि े  छि मा त्र  दो ि र ा क  प्र स् त ा ि  िि े ब ा  िे ि।  अपन ग्र ु प क  \nक़ ब्ज ा िे ि मा त्र  ई  प्र स् त ा ि  छि।  ओ  अपन प्र स् त ा ि  अपन ग्र ु पक  \nपक्ष मे  आ व पि  िऽ िे िव हह। ओ ई  ना र् क  ७५ म  ि िर  र ा व त मे  ि े ह ो  \nक े िव हह। त ँ  क ी  ऐ  ब्िै क मे व िंिक  ध ंध ा मे  ह ु नक र  उपय ो ि क ए ि  ज ा   व ि द े ह सदेह:१६|| 33 \nर ह ि छव हह आ व क  ओ ऐ  ब्िै क मे व िंिक  ध ंध ा क  मु ख्य क िा क ा र  \nछव थ ? ह ु नक र  र चना मे  जा न नै  छव हह मु दा  घ ृ व ण त  र ा जनी व त मे  जा न  \nछव हह। आ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  पु र स् क ा र  ए ह ने  िु ण पर  दे ि जा इ  छै , ि े  \nचे त ना  ि व मव त ि ँ  मा फ ी  मां व ि पए र  पक व ड़  ओ  व निट ज् जत ा पूि ट क  िे िव हह ।  \nि े  ओ  ऐ  ब्िै क मे व िंि ध ंध ा क  मु ख्य  क िा क ा र  छव थ ज क र ा  ब ु झ ि  छै  \nजे  नी क  र चना  व ििब ा पर  ध्य ा न दे ना इ  मूिट त ा  छै , ओइि ँ  प्र ा इ ज नै  \nभे र् ै  छै , ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  िे ि ज ो ड़ - त ो ड़  चा ह ी  आ  ओइमे  ओ मा स् र् र  \nछव थ , मै व थि ी  िे ि त े िह ण्ड ा मे ।  \nआ  ऐ  पव र व स् थव त  मे  नि  क था क ा र क  ट्र े व नंि नै  भे िै , जत े क  िो क  ि ि र  \nर ा व त ि ँ  जु ड़ िा  ओइि ँ  ब े ि ी  ह त ो त् ि ा व ह त  क ऽ  मै व थि ी  ि ा व ह त् य ि ँ  दू र  \nकऽ दे ि िे िा , ने र्  व र जल्र्  मा इ नि मे  र ह ि!  \nब व ह ष् क ा र क  र ा जनी व त ि ँ  ि ु पौ ि, दे ि घ र  आ  नर ह नक  िो ष्ठ ी  प्र भा व ि त  र ह ि \nत ँ  क ब्ज ा क  र ा जनी व त क  अहत िट त  क ा ठ मा ण्ड ू क  ि िर र ा व त मे  क ो न ो  \nस् था नी य  ि ा व ह त् य क ा र क ेँ  ध ी र े हद्र  प्र े मव षट  ह ि ा  नै  िा िऽ  दे िव िह ह  जे  ए ह न  \nक ो नो  िो ष्ठ ी  ह ु अए ब िा  अव छ , मनो ज मु व क्त  ई  ि ू व चत  क र ै  छव थ।  \nक व ब िपु र क  िो ष्ठ ी मे  ि ो मदे ि  आ  र मा नहद र े ण ु क ेँ  नै  ब जा ए ि िे िव हह ।  \nर ा जनहदन िा िद ा ि  क ह ै  छव थ जे  ि ए ह  क ा र ण  छि जे  आ य ो ज क  \nय ो िा नहद झ ा  ऐ  िो ष्ठ ी क  व र पो र् ट  “क ण ा मृ त” िे ि नै  पठ े िव हह , जिन व क  \nदो ि र ा  द्व ा र ा  आ य ो व जत  िो ष्ठ ी  ि भक  व र पो र् ट  ओ पठ ब ै  छिव िहह ।  \nय ो िा नहद झ ा प र  क व ब िपु र क  क ो न ग्र ु पक  प्र े ि र  छि ? ओही  ग्र ु प क  \nजे “व ि द्य ापव त  र् ा इ म् ि” ना म्न ाअपने  छा पू अपने  पढ़ ू  पत्रमे  ई  ह य ू ज ह ु न क ा  \nमा ध्य मे  छपब े िक- “घ र दे व िय ा ि ँ  आ िाँ  नै  ब व ढ़ ि क िा  ब नै त  व ब िड़ ै तक \nिे िक  ि ु भा ष  चहद्र  य ा दि ”- मो ह न भा र द्व ा जमै व थि ी  िे िक  ि ंघ क ब नै त  \nव ब िड़ ै तपर  भे ि िो ष्ठ ी मे  ब जिा ।  जिन व क  नि े हदु  क ु मा र  झ ा  ि ू व च त   34 || व ि द े ह सदेह:१६ \nदे िव हह जे  ओइ िो ष्ठ ी मे  ब नै त  व ब िड़ ै त पर  म ा त्र  अश ो क  आ  त ा र ा नहद  \nव ि य ो िी क  आ िे ि आ ए ि।  ओना  मो ह न भा र द्व ा ज आ  य ो िा नहद झ ा  ओइ \nिो ष्ठ ी मे  उपव स् थत र ह व थ, आ  आ पि ी  िपश प -िू ज र् ॉ क  भे ि  ह े त व हह जे  \nिो ष्ठ ी क  क ा य ट क्र मक  अहत िट त  नै  छि।  २०१३ व दि म् ब र मे  ि ा व ह त् य  \nअक ा दे मी  पु र स् क ा र क  घ ो षण ा  भे ि , य ो िा नहद झ ा क ेँ  क व ब िपु र  ग्र ु प जू र ी  \nब ने िक व हह आ  ब नै त  व ब िड़ ै त क  िे िक  ि ु भा ष चहद्र  य ा दि क ेँ  ई  पु र स् क ा र  \nक ो ना  दे ि जइ त व हह ! \nि ु भा ष  चहद्र  य ा दि क  \"ब न ै त -व ब िड़ ै त \", ि ा व ह त् य  अ क ा द े मी  आ  ओ क र  \nप ु र स् क ा र: ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क ेँ  ि ु भा ष चहद्र  य ा दि ि ँ  भतब ड़ ी  छै ।  \nमनु क्िक  मनु क्िि ँ  भतब ड़ ी  ह ो इ  छै, मु दा  जिन क ो नो  ि ंस् थ ा क  मै व थि ी  \nव ि भा ि क ो न ो  मनु क्िक  िा ि  ि ंक ी ण ट  ि िट क  क ब्ज ा मे  चव ि जा इ  छै  \nत िन ओ ि ंस् था  ि े ह ो  मनु क्िे  ि ं ि व्यि ह ा र  क र ऽ ििै  छै ।  पव छिा  \nब े र  नव चक े त ा क  \"नो  ए ण्ट्री : मा  प्र व ि श \" क  अव हतम ब े र  छिै  आ  ऐ  ब े र  \nि ु भा ष चहद्र  य ा दि क  \"ब नै त -व ब िड़ ै त \"क  अव हतम ब े र ।  ऐ  प ो थी क ेँ  आ ब  \nि ा व हत् य  अक ा दे मी  पु र स् क ा र  नै  दे ि जा  ि क त ै ।  क ा र ण  ए क र् ा  ि ंस् थ ा क ेँ  \nए क र् ा  पो थी ि ँ  भतब ड़ ी  भे ि छै ।  मूि पर म् पर ा  ि ु िा ए ि इ ना र क  ब ें ि  \nछी  जक र  मृ त् य ु  आ ि न्न  छै ।  ने  ऐ ि ँ  \"नो  ए ण्ट्री : मा  प्र व ि श \" क  आ  \nनव ह य े  \"ब नै त -व ब ि ड़ ै त \"क  महत्ि  ि ा व ह व त् य क  रू पि ँ  क म ह े त ै ।  व मव थि ा  \nर ा ज् य क  ढों िी  आ ड म् ब र ी  ने त ा  ि भक  िे ि ओना  ई  िु श ी क  व ि षय  व थक  \nमु दा  ि मा ना हतर पर म् पर ा  िे ि ई  ए क र् ा  चे त ौ नी  छी ।  क ी  व मव थि ा  \nर ा ज् य  ि े ह ो  ि मा ना हतर पर म् पर ा ि ँ  भतब ड़ ी  क र त ै ? क ी  ओक र ो  स् ि रू प  \nि ा व ह त् य े  अक ा दे मी  ि न र ह त ै ? व मव थि ा  र ा ज् य क  आ ड म् ब र ी  ि भक ेँ  ई  \nउत्त र  दे ब ऽ पड़ त ै  आ  नै  त ँ  ओक र ो  व स् थव त  ि ु िा ए ि इ ना र क  ब ें ि  ि न  \nह े त ै !! ! \nव मव थि ा  र ा ज् य क  िे ि जँ  अ ह ाँ क ेँ  क्य ो  ध र ण ा  दै त , ि भा  क र ै त  दे िा व थ   व ि द े ह सदेह:१६|| 35 \nत ँ  ह ु नक ा ि ँ  ई  अि श् य  पूछ ू  जे  \"व मव थि ा  य ू व न ि व ि ट र् ी \" \"आ क ा श ि ा ण ी  \nदर भंिा \" आ  \"ि ा व ह त् य  अक ा दे मी \" मे  जे  भऽ र ह ि अव छ ि ए ह  \"मै व थि  \nब्रा ह्म ण  मा त्र  िे ि व मव थि ा  र ा ज् य \" मां िै ब िा क  व मव थि ा  र ा ज् य मे  ह ए त , ि े  \nजे  श ं क ा  ि भक ेँ  छै  ि े  क ी  अि त् य  नै  छै ,आ  ऐ  िे ि व मव थि ा  र ा ज् य  \nआ हदो िन क मी  घ ो षण ा  क र थु  जे  क व ह य ा ि ँ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  \nि ंय ो व जक ा  आ  मे म् ब र  ि भक  घ र क  ि ो झ ाँ मे  आ मर ण  अन श न क र ब ा क  \nघ ो षण ा  क ऽ अपन  प्र व त ब द्ध त ा क  प्र मा ण  उपि ब्ध  क र े त ा । \nपर् ना, व दल्िी  आ  दर भंिा मे  प्र ा थव मक  व श क्ष ा मे  आ  दू र स् थ  रू पेँ  मै व थि ी क  \nपा ठ न िे ि अन श न  क े व नह ा र  ि भ  ए क र् ा  पै घ  षड य ंत्र क  व ह स् ि ा  भ ऽ  \nि क ै  छव थ , मै व थि ी क  व ि िे ब ि मे  भऽ र ह ि अहय ा य क  प्र व त  व ह नक र  \nि भक  चु प् पी  ि ए ह  व ि द्ध  क र ै ए ।  मै व थि ी क  व ि िे ब ि मे  ि ए ह  जमी हदा र क  \nजी ि नी  आ  चा व र र् ा  पव र ि ा र क  स् त र ह ी न ब्रा ह्म ण ि ा दी  क था -क व ि त ा-ना र् क  \nदे ि जा इ त  र ह त ै , ओइ भूप ि भ िे ि अनश न क े िा ि ँ  मै व थि ी क ेँ  भ ऽ  \nर ह ि ह जा  आ र  ब ढ़ब े  क र त ै ।  मै व थि ी क  जा व त ि ा दी  व ि िे ब ि क  व िि ा फ  \nअनश न मा त्र ि ँ  व मव थि ा  र ा ज् य क  ब्रा ह्म ण ि ा दी  आ हदो िन ी  ि भक  क िंक  \nमे र् ा  ि क ै  छव हह। पर् ना , व दल्िी  आ  दर भंिा मे  प्र ा थव मक  व श क्ष ा मे  आ  \nदू र स् थ रू पेँ  मै व थ िी क  पा ठ न िे ि अनश न क े व नह ा र  ि भक  क ा य ट क िा प  \nजा ध व र  स् प् ष्ट  नै  भऽ जा ए, ओ ि भ मूि ध ा र ा क  ए जे ण्र्  छव थ ि ए ह  \nब ु झ ब ा क  चा ह ी , आ  ह ु न क ा  ि भक  प्र व त  ओ ह ी  त र ह क  व्यि ह ा र  ह े ब ा क  \nचा ह ी । \nअश ो क  अव ि चि ,  श् य ा म दव र ह र े ,  र मण  आ व द दे ि घ र क  आ य ो ज क  \nओमप्र क ा श  झ ा पर  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  िो ष्ठ ी  क ेँ  ि िर  र ा व त क  मा हय त ा  \nदे ब ा  िे ि ब्िै क मे व िंिक  क ऽ ई  श त ट  र िि व हह जे  त िने  ओ ि भ ऐ मे  \nि व म् मव ित  ह े त ा  आ  नै  त ँ  ब व ह ष् क ा र  क र त ा ।  मु दा  आ र त ी  क ु मा र ी क   36 || व ि द े ह सदेह:१६ \nह त् य ा क  ब ा द ई  पव ह ि मौ क ा  छि ब िै क मे िर  ि भक ेँ  ह र दा  ब जे ब ा क , आ \nि मी क्ष ा-प्र व त ि मी क्ष ा ि ँ  ब ढ़ै त  ई  िो ष्ठ ी  अभ ू त पूि ट  ि फ ित ा  प्र ा प् त  \nक े िक, ब िै क मे िर  ि भक  ब व ह ष् क ा र  ओक र ा  आ र  ि ब ि  ब ने िक ै ।  \nदव र ह र े  आ य ो जक क ेँ  क ह िव हह जे  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  िो ष्ठ ी  क ेँ  मा हय त ा  \nि िर र ा व त क  रू पय े  भे र् ए , त इ  िे ि  मै व थि ी  िे िक  ि ं घ , पर् ना क  \nब ै ि क ी मे  र मण क  क ह िा ि ँ  ओ ऐ िे ि फ ो न  क े िव िहह ।  अव ि चि  ि े ह ो  \nआ य ो जक क ेँ  ि ए ह  क ह िव िहह ।  \nदे ि घ र  िो ष्ठ ी  ट्र े व नंि स् क ू ि व ि द्ध  भे ि, र मण , दव र ह र े  आ  व ब ह ा र ी  अव ब त व थ  \nत ँ  व ि व ितव थ जे  क े ना  र चना मे  ओ क्ि ा व िर् ी  आ व न ि क ै  छव थ , मु दा  ओ  \nि भ प्र ै क व र् क ि  छव थ , ब ु झ ि छव हह प्र ा इ ज र् ा  िे ि  व ििि  जा इ  छै  \nआ  ि े  जो ड़ - त ो ड़ ि ँ  भे र् ै  छै , क्ि ा व िर् ी ि ँ  नै, अव ि चि मे  प्र व त भा  िे श ो  म ा त्र  \nनै  छव हह , ह ु नक ा  क ो नो  ट्र े व नंि व क छु  नै  दऽ  ि क त व हह, ि े  ओ नै  आ व ब  \nअपन र् ा इ म ब चे िव थ आ  ि े  नी क े  क े िव थ।  \nि िर र ा व त  दी प जर य मे  क्ि ा व िर् ी  आ व ब  जा ए त  त ँ  व ब ह ा र ी -दव र ह र े -र मण  \nि न मे व ड य ो क र क ेँ  क े  पूछ त , ि े  ओ  ि भ  र ा ड़ क ेँ  ि ु ि  ब िा य क  \nिे िक (!) क  ि ंि  दो ि र  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  िो ष्ठ ी  क र त ा  ज त ऽ ब्रा ह्म ण  \nय ु ि ा  ि भक ेँ  र ा ड़ क ेँ  ि ु ि ब िा य  ि न नी क  क था  क े ना  व ििि  जा ए  \nत क र  ट्र े व नंि र मण -वबह ा र ी -द व र ह र े  द्व ा र ा  दे ि जा ए त ।  नी क े  अव छ , मू िट  \nि भक  प्र ि े श  ि िर र ा व त मे  थम् ह त ।  आ  पर ो क्ष  रू पेँ  ऐ  िे ि मै व थि ी  \nि ा व ह त् य  र मण-व ब ह ा र ी - द व र ह र े क  आ भा र ी  र ह त ।  \nदव र ह र े -व ब ह ा र ी -र मण क  ब व ह ष् क ा र क  र ण नी व त  द्व ा र ा  ि िर र ा व त प र  क ब्ज ा क  \nर ा जनी व त  आ र त ी  क ु मा र ी क  ि ं ि भा ििपु र मे  चव ि ि क ि  मु दा  ि ए ह  \nरा जनी व त  २ ि ा िक  ब ा द दे ि घ र मे  त े ना क ेँ  फ े ि भे ि जे  ओ  ि भ पव ह ने  \nि िर र ा व त ि ँ  पड़ ा इ न क े िव हह आ  फ े र  व नक ा व ि दे ि  िे िा ।  ब्रा ह म् ण ि ा द ी   व ि द े ह सदेह:१६|| 37 \nभा षा क  रू पमे  व ि श्व मे  ख्या त  ऐ  ि ा व ह त् य मे  क ो न प्र व क्र य ा  चव ि र ह ि अव छ \nजे  ई  ि ंभि  क े िक ? ि िर र ा व त  दी प जर य क  ब्रा ह म् ण ि ा दी  अनु ष्ठ ा न क ेँ  \nए क र  स् ि य ंभू पु र ो व ह त  ि भ द्व ा र ा  आ र त ी  क ु मा र ी क  ब व ि दे ि जा  चु क ि  \nछि।  भय क  ऐ  ि ा त ा ि र ण मे  ई  पव र ि त ट न क े ना  भे ि जे  र मण - व ब ह ा र ी -\nदव र ह र े  नै  ब ू व झ  ि क िा ? \nमै व थि ी  भा षा क  ब्रा ह्म ण ि ा दी  चव र त्र मे  भा ष ा क  ि ंि  खूब  िे ि िे िा ए ि  \nिे ि छै ।  र ा ड़ क  मतिब  ए त ऽ छै  (ब्रा ह म् ण क  नज व र मे )  \nभु व महा र, र ा जपूत , क ा य स् थ ि व ह त  ि भ  आ न  जा व त ।  अपन ब च् चा क ेँ यौ आ \nर ा ड़ क  ब ु ढ़ब ा क ेँ  हौ ! क ह ब ी  मे  ि े ह ो  ब े इ मा नी , जे ना- दि  ब्रा ह म् ण  द ि  \nपे र्, दि  र ा ड़  ए क  पे र् !  मु दा  ह मर  माँ  क ह ै  छव थ जे  ई  क ह ब ी  मा त्र  \nब्रा ह म् ण मे  छै, आ न ि भ क ह ै  छव थ - दि  र ा ड़  दि  पे र् , दि  ब्रा ह्म ण  ए क  \nपे र् ।  मु दा  व ब ह ा र ी  ि न मे व ड य ो क र  ि ा व ह त् य क ा र क ेँ  ई  ि भ िप नै  ब ु झ ि  \nछव हह- ओ ब ु झ ै  छव थ जे  र ा ड़ क ेँ  ि ु ि ब िा य  त ँ  जिदी श  प्र ि ा द मण्ड िप र  \nर मण -व ब ह ा र ी - द व र ह र े  व ििब े ने  छव थ।  र मण  आ  दव र ह र े  त ँ  ठ ी क  ि ो चै  \nछव थ मु दा  व ब ह ा र ी  त ँ  क ा य स् थ  छव थ आ  दव र ह र े - र मण क  पव र भा षा  अनु ि ा र  \nर ा ड़ क ेँ  ि ु ि ब िा य  जिदी श  प्र ि ा द  मण्ड िक  अव त व र क्त  ह ु नक े  र् ा  प र  \nनै  ि र ण  ि मस्त  व मव थि ा क  िए र  ब्रा ह म् ण क ेँ  दे ि िा व र  अव छ ।  \nव ि दे ह  घ र े -घ र े  घ ु व ि  चु क ि अव छ , ि े  ३१ मइ २०१४ क ेँ  र मण - दव र ह र े -\nव ब ह ा र ी क  \"र ा ड़ क ेँ  ि ु ि ब िा य \" क था  िो ष्ठ ी मे  श ा व म ि ि भ ब्रा ह म् ण -छद्म \nक था क ा र क  व िस् र्  ह मर ा  ०१ जू न  २०१४ क  भो र मे  पठ ा उ।  \nआ ब  आ उ  ि िर र ा व त क ेँ  ितम क र ब ा क  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  मै व थ िी  \nश ा िा  आ  ओक र ा  द्व ा र ा  मा हय त ा प्र ा प् त  फ़ जी  ि ं स् था  ि भक  पर ।  \nर मण  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  मै व थि ी  श ा िा ि ँ  िा िक  िा ि अि ा इ नमे ण् र्   38 || व ि द े ह सदेह:१६ \nक़ त ा क  ि ा िि ँ  िऽ र ह ि छव थ , ि े  ह ु नक ा  ई  भा र  दे ि िे िव हह जे  \nि िर र ा व त पर  व ि दे ह क  प्र भा ि क ेँ  ओ  ओव ह ना  खत् म  क र थु  जे ना  आ र त ी  \nक ु मा र ी क ेँ  ओ व ब ह ा र ी -दव र ह र े  ि ंि व मव ि क ऽ खत् म क े ने  र ह व थ।  मु द ा  \nह ु नक र  ए स् र् ी मे र्  ऐ ब े र  िड़ ब ड़ ा  िे िव हह , मै व थि ी  िि आ ब  पा ठ क  \nछिै, श व क्त  छिै, स् त र  छिै, ि े  मे व ड य ो क र  र मण -व ब ह ा र ी -दव र ह र े  नै  ब ु व झ  \nि क िा ।  खून र ंि आ नै  छै , चे हहा ि ी  छो ड़ ै  छै  .. .. .खू न िू नी क ेँ  त ा व क  \nिै  छै ै़ ाै़ ाै़ । \nव मव थि ा मे  दु िा पूज ा मे  म ो र् ा मो र् ी  चहद ा  ओि ू व ि क ऽ  पूज ा  ह ो इ  छै ।  ब ि  \nर ो व क  क ऽ  चहदा  ओि ू िी  ि र स् ि त ी  पूज ा  िे ि आ ब  श ु रू  भऽ  िे ि  \nछै, पव ह ने  नै  ह ो इ  छिै , क ा र ण  ई  पि ट  व्यव क्त ित  व नष्ठ ा ि ँ  ि म् ब व हध त  \nछि।  ओ व नष्ठ ा  य ज्ञ ो पि ी त  क र ब ा  क ऽ  मूिट त ा पूि ट क  मो छै ि आ  क्िी न  \nश े ि  (ि ंिे  पा ि  पव ह र ने !) व ि द्य ा पव त क  क ो नो  त त् क ा िी न ि े श भू षा क  \nअध्य य नि ँ  र व ह त  जा व त ि ा दी  क िा क ा र  द्व ा र ा  ब ना ओि  फ ो र् ो पर  \nमा ल्या पट ण क  व ि द्य ा प व त  पि ट मे  ि े ह ो  नै  भे र् त ।  ई  व ि द्य ा पव त  प ि ट  \nिभ , जा व त ि ा दी  र ंिमंच , ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  मै व थ िी  श ा िा , प्र ज्ञ ा  \nि ंस् था न, ि ा झ ा  प्र क ा श न आ  ि िर र ा व त  दी प जर य  मै व थि ी मे  क ट्ट र त ा  \nब ढ़े िक  आ व क  घ र् े िक ? \nव ि श्व कमा  पूज ा , दु िा पूज ा  आ व द ई  दा ब ा  नै  क र ै ए  जे  ओ ि भ मै व थि ी  \nिे ि क ा ज  क र ै  छव थ।  मु दा  ई  ि भ  ि मा जमे  व मव ि क ा ज क े ना  क र ी  \nि े  व ि िब ै ए ।  ए क र  व ि पर ी त  व ि द्य ा प व त क ेँ  य ज्ञ ो पि ी त  क र ब ा क ऽ जे  \nि ां स् क ृ व त क  ि ं स् था पर  क ब्ज ा क  र ा जनी व त  व ि िा ए ि िे ि ि े  जा व त ि ा दी  \nर ंिमंचमे  पै ि ि , क ो िक ा त ा क  क ु मी -क्ष व त्रय  ि मा ज मै व थि ी ि ँ  अि ि  \nकऽ दे ि िे ि।  व छट्टा क  व छट्ट ा  पो थी  आ  ि म् मा न मै व थि  ब्रा ह म् ण  आ  क ण ट  \nक ा य स् थ िे ि व र जि ट  भऽ  िे ि।  दो ि र  जँ  व ह म् मत क े िक  त ँ  ब ू ढ़ा  ि भ   व ि द े ह सदेह:१६|| 39 \nिफ ु आ  य ु ि ा क ेँ  ि ा व ह त् य क ा र  ब ना  क ऽ  ह ु िक ा ब ऽ िििा ।  \"र ा ड़ क ँ  ि ु ि  \nब िा य \"क  िे िक  क ेँ  श् य ा म दव र ह र े , प्र दी प व ब ह ा र ी  आ  र मा नहद झ ा  र म ण  \nद्व ा र ा  ह ु िक ा ए ब  ऐ  प्र व क्र य ा क  र् र् क ा  उदा ह र ण  अव छ। मु दा  ई  प्र व क्र य ा  \nजे  ५० ि ा िि ँ  मै व थि ी मे  ब्रा ह्म ण ि ा द आ  क ा य स् थि ा दक  ि ंजी ि नी  ब ू र् ी  \nछि क ो ना  ध र ा श ा य ी  भऽ  िे ि।  मै व थि ी  ि ा व ह त् य मे  ए ह न क ी  भऽ  र ह ि  \nअव छ, क ो न ऐ व त ह ा व ि क  व क्र य ा-  प्र व त व क्र य ा  चव ि र ह ि अव छ जे  ई  ि ंभि  \nक े िक, आ  जे  र म ण- व ब ह ा र ी - द व र ह र े  आ  ह ु नक र  ि भक  आ क ा  ि ा व ह त् य  \nअक ा दे मी क  मै व थि ी  व ि भ ा ि आ  जा व त ि ा दी  र ंिमंच नै  ब ू व झ  ि क ि ? \nि िर र ा व त  दी प जर य  द्व ा र ा  ब्रा ह म् ण  य ु ि ा मे  जे  क ट्ट र त ा  ढु क ा ओि  ज ा  \nर ह ि छि ि े  जि न त ो ड़ ि िे ि त ँ  व ब ह ा र ी - र मण - दव र ह र े  आ  आ क ा  \nि भ ब ू व झ  नै  ि क ि जे  क ी  भऽ  र ह ि अव छ आ  अहत त ः  ओ  ि भ अप न \nपे श े हि  ितम क ऽ  िे िव हह। मु दा  ऐ ब े र  त ँ  दु व नयेँ  उनर् ि छि।  \nर ह ु आ  ि ंग्र ा मक  क था  िो ष्ठ ी मे  र मण जी  ि व ह त  ि भ व नण ट य  िे िव हह जे  \nर ा व त  भव र  व क य ो  नै  ि ु त त ा , मु दा  भो जनि ँ  पव ह ने  जिन  ि भ ना मी (!! )  \nक था क ा र क  पा ठ  क ऽ  ि ु व त  र ह िा  त ँ  भो र ह र ब ा मे  जे  य ु ि ा  ि भ  ना म ी  \nक था क ा र  िो क व नक  क था  ि ु नने  र ह व थ , व त नक र  नम् ब र  ए िव ह ह ।  आ श ी ष  \nअनव चहह ा र  जिन क था  पढ़ ै िे  ए ि ा  त ँ  ि ंचा िक  ओंघ ा  र ह ि छिा  आ  \nमा त्र  अध्य क्ष  व श ि श ंक र  श्र ी व नि ा ि  जा िि र ह व थ, नै  ि ु त ब ा क  व नण ट य  \nिे नह ा र  र मण जी  फ ों फ  क ा व र्  र ह ि र ह व थ , जक र  व ि र ो ध मे  अध्य क्ष क  \nक ह िा क  उपर ा हतो  आ श ी ष अनव चहह ा र  क था  पा ठ  क र ब ा  ि ँ  मना  \nकऽ दे िव हह, ओ पो स् र्  मा ड नट  क था  ब ा दमे  \"व ि दे ह  िघ ु  क था \"  मे  व प्र ह र् मे  \nछपि। \nमु दा  ब्रा ह्म ण ि ा दी  ि ें ि र  प्र व क्र य ा  ए त े क  जब्ब र  छै  जे  ने  आ य ो जक , ने   40 || व ि द े ह सदेह:१६ \nर मण  आ  ने  अध्य क्ष - ि ंचा िक क  फ जी  ि िर र ा व त क  इ व त ह ा ि मे  ए क र  \nि ण ट न भे र् त ।  अरुव चक र  िपक ेँ  झ ँ ाा व प दे ब ा क  ब्रा ह्म ण ि ा द ी  प्र ि ृ व त्त  ए क र  \nक ा र ण  अव छ।  \n८१ र्ा ि िर र ा व त  भे ब ो  क ए ि आ व क  नै , िो क  ह मर ा ि ँ  पु छै  छव थ।  \nपव ह ने  ड ा क ि ँ  र चना  आ ब ै  आ  ि े  ना मी  (!!) क था  ि भ पढ़ ि जा इ  \nछिै, जे  य ु ि ा  ि भ ि दे ह  आ ब व थ व त नक र  नम् ब र  ए ब े  नै  क र व हह , ए ब ो  \nक र व हह त ँ  ि ु त िा ह ा  ब े र मे , मु न्न ा जी  जिन ए क र  व ि र ो ध  क े िव हह त ँ  ि ए ह  \nक ह ि िे ि , िप झ ाँ पू , र व जस् र् र मे  ओइ नै  ए व नह ा र  ि भक  ि े ह ो  उपव स् थव त  \nदजट  भे ि त ेँ ।  ब ह ु त  क था  िो ष्ठ ी मे  द ि ो  र् ा  क था क ा र  नै  ए िा , मु द ा  \nउपव स् थव त  र व जस् र् र मे  ब ह ु त  र ा ि  उपव स् थत  भे र् त ा , व क छु  ए ब े  नै  \nक े िा, व क छु  ड ा क ि ँ  ए िा (!!) आ  व क छु  ह ा जर ी  ब ना  क ऽ  व नपत्त ा  भऽ िे िा  \nि े ह ो ।  जे ना  य ु द्ध मे  ३००० ि ँ  क म मु इ ने  ओक र ा  य ु द्ध  नै  क ह ि  \nजा इए, त व ह ना  दि  र् ा  ि ँ  क म उपव स् थव त क ेँ  ि िर र ा व त  क े ना  क ह ि  \nजा  ि क त ? ८१ क  ि ंख्या  ब ड् ड  क म भऽ  जा ए त, ८१ ब ड् ड  ब े श ी  ह ो इ  \nछै, ए त े मे  त ँ  श ा हत क्र ा व हत भऽ  जइ त ए, ि े  व क ए  नै  भे ि  त क र  क ा र ण  \nऊ पर  दे ि अव छ।  \nऐ  ि मा ना हतर आ हदो िनमे  ह म र ा  ि ह य ो ि च ा ह ी  ब ा  व ि र ो ध , ध ना क र  ठ ा क ु र  \nआ  िंि े श  िु ंजन क  \"आ इ व ड य ो व जक ि हय ू ट्र े व िर् ी \"क  मतिब  ि े ह ो  ए क े र् ा  \nछै, आ  ि े  छै  ि मा ना हतर ध ा र ा क  व ि र ो ध ।  \nआ  इ व त ह ा ि  ह मर ो  मूल् य ाँ क न क र त  आ  ह ु न क ो  (व ि र ो ध ी  आ  हय ू ट्र ि  \nव फ फ् थ क ा िमव नस् र् क )  । \nव ि दे ह क  ि म् ब हध मे  ध ी र े हद्र  प्र े मव षट क ेँ  ए क र् ा  फ क ड़ ा  मो न पड़ ि छिव हह -  \n\"िस्ि ी-ब क र ी  ए क्क व ह  ध ो क र ी \"।  र ा जा  ि िह े ि क  िा था मे  ज त ऽ ि िह े ि   व ि द े ह सदेह:१६|| 41 \nर ा जा  र ह ै  छव थ चूह ड़ मि  चो र  भऽ जा इ  छव थ आ  जत ऽ  चूह ड़ मि  \nर ा जा  र ह ै  छव थ ि िह े ि  चो र  भऽ जा इ  छव थ।  ि ा व ह त् य क  ब्रा ह्म ण ि ा द  \nजा व त क  आ ध ा र पर  ि मी क्ष ा  क र ै ए , ि मा ना हतर पर म् पर ा क  उदा र ि ा द \nक ट्ट र त ा  व ि र ो ध ी  अव छ। ि मा ना हतर पर म् पर ा  व मव थि ा  आ  मै व थि ी क  \nउदा र  पर म् पर ा क ेँ  र े िां व क त  क र ै ए  त ँ  ब्रा ह्म ण ि ा दी  ि मी क्ष ा क ेँ  व मव थि ा क  \nक ट्ट र  त त् ि  प्र भा व ि त  क र ै  छै ।  ि मा ना हतर पर म् पर ा क  घ ो ड़ ा  ब्रा ह्म ण ि ा दी  \nि मी क्ष ा मे  िध ा  ब व न जा इ ए, आ  ब्रा ह्म ण ि ा दी  ि ा व ह त् य मे  त ँ  िध ा  छै ह े  नै, ि भ  \nघ ो ड़ ा क  िो ि ओढ़ ने  छै ।  आ  ि ए ह  क ा र ण  र ह ि  जे  मै व थि ी क  ि ु िा ए ि  \nमु ख्य ध ा र ा क  ि ा व ह त् य  दब  अव छ। आ  ि ए ह  क ा र ण  र ह ि जे  अतु क ा ह त  \nक व ि त ा  ह ु अए  ब ा  त ु क ा हत , ब ह र य ु क्त  िज ि ह ु अए  ब ा  आ जा द  \nिज ि; र ो िा , दो ह ा, क ु ण्ड व िय ा, रुब ा इ , क ि ी दा, ना त, ह जि, ह ा इ क ू, ह ै ब ू न \nब ा  र् नक ा -ि ा क ा  ि भ ठ ा म ि मा ना हतर पर म् पर ा  क त ऽ  ि ँ  क त ऽ  ब व ढ़ \nिे ि; ना र् क-उपहय ा ि- ि मी क्ष ा, व ि ह व न-िघ ु-दी घ ट  क था  ि भ क्ष े त्र मे  अ द्भ ु त  \nि ा व ह त् य  मै व थि ी क  ि मा ना हतर पर म् पर ा मे  व ििि  िे ि मु दा  ब्रा ह्म ण ि ा दी  \nि ु िा ए ि मु ख्यध ा र ा  आ  जा व त ि ा दी  र ंिमंच छि -प्र पंच आ  ि र क ा र ी  \nि ंस् था पर  व नयंत्र ण क  अछै त  मर ना ि न्न  अव छ। \nब ह ु त  िो क  ऐ  त र ह क  क मे ण्र्  पव छिा  ६ ि ा िि ँ  दऽ  र ह ि छव थ जे  \nआ ब  व ि दे ह  ब दव ि िे िै , ओक र ा  ि भ ि न भऽ  िे िै ।  व ि दे ह क  उद्द ेश् य  ने  \nब दिि छै  आ  ने  ब दित ै ।  क ो न व्या ख्या  क क र  त ु ष्ट ी क र ण  छै  ि े  \nस् पष्ट  व ब नु  क े ने  ऐ  त र ह क  क मे ण् र्  क ए ि जा इ त  अव छ। ह ु नक र  आ श ा  \nजँ  ई  र ह ै ए  जे  मै व थि ी  ि ा व ह त् य  क ेँ  य ु ि ा क  उत्ि ा ह  व ि दे ह क  मा ध्य म ि ँ  \nनि  व दश ा  प्र ा प् त  क र त  आ  ि े  आ ब  िा व ि र ह ि  अव छ जे  ि े  आ ब  \nव्यव क्त ित  क ु ण्ठ ा क  मंच क  रू पमे दु रुपय ो िी  भऽ  िे ि अव छ त ँ  ऐ  ि म् ब हध मे  \nह मर  य ए ह  क ह ब  अव छ जे  ि त् य क  व क य ो  उपय ो ि क ऽ  ि क ै ए  आ  व क य ो   42 || व ि द े ह सदेह:१६ \nदु रुपय ो ि , जे  ह ु नक ा  दु रुपय ो ि आ  व्यव क्त ित  क ु ण् ठ ा क  त ु ष्ट ी क र ण  आ ब  \nिा व ि र ह ि छव हह ि े  ब ह ु त  िो र् े क ेँ  ६ ि ा ि  पव ह नव ह य े ि ँ  िा व ि र ह ि  \nछव हह, आ  त क र  व्या ख्या  ह मर ा  िि य ए ह  अव छ  जे  ओ  ि भ  मा त्र  \nव ि दे ह ि ँ  व ि म् ब ो व िक  व ि र ो ध क  आ श ा  क र ै त  र ह व थ , अि िी  पव र ि त ट न नै  \nचा ह नह ा र क ेँ  य ए ह  अि िी  ब्रा ह्म ण ि ा द ब ु झ े त व हह , क ा र ण  ब दिि पा त्र ि ँ  \nब्रा ह म् ण ि ा दी  मा नव ि क त ा  उद्व े व ित  भऽ िे ि छै , ओ िे ि त ँ  ह म अव ब त ौं  \nमु दा  ई  ि भ क े  आ व ब  िे ि ? अहाँ क ेँ  ब ु झ ब ा क  चा ह ी  जे  मै व थि ी  आ ि ाँ  \nए िै, जक र ा  जत े क  प्र व त भा  छिै  ओ व ि दे ह क  मा ध्य मि ँ  त त े क  व ि ि ि क ै  \nआ  त त े क  आ ि ाँ  ब ढ़िै  आ  ब ढ़त ै ।  व क छु  िो क  जँ  स् ि ा थट क  िे ि  \nव ि दे ह ि ँ  जु ड़ िा  मु दा  आ नु ि ंव श क  जा व त  श्र े ष्ठ त ा  ह ु नक ा ि ँ  व ि दे ह क  व न श् छ ि  \nप्र य ा ि ो क  ब ा ि जू द नै  िे िव हह , आ  जइ  व ि दे ह क ेँ  ओ  ि ा व ह त् य  आ हदो ि न  \nब ु झ ै  छिा  (हृ दय ि ँ  नै ) आ  व ि दे ह क ेँ  इ मो श नि  ब्िै क मे ि, ध मक ी , ह म र ा  \nआ  ह मर ा  पव र ि ा र क ेँ  ई मे ि - फ ो नि ँ  िा व र , छो व ड़  क ऽ  जे ब ा क  ध मक ी  \n(छो व ड़  क ऽ जे ब ा क  ध मक ी  दे व नह ा र मे  ि ंय ो िि ँ  अिन ध व र  मा त्र  ब्रा ह म ण े  \nछव थ व जनक ा  ििै  छव हह जे  व ि मब ो व िक  प्र ो र् े स् र्  ध व र  मा त्र  व ि दे ह  \nि ी व मत र व ह त ए ) , जे  आ ब  अहँ ाू  ि ए ह  (!!) , ब ु झ ि ौं  प्र ा इ ज िे ि , फ िना क ेँ  \nव दआ ब ए  चा ह ै  व छऐ , अपने व िअ चा ह ै  छी, व्यव क्त ित  र ा जनी व त, व ि दे ह क  \nभि ा  नै  ह ए त , ई  ि भ ६ ि ा िि ँ  ि ु व न - ि ु व न ह मर  क ा न पा व क  िे ि  \nअव छ। र ा मदे ि  झ ा  आ  अमर  पव ह नेँ  क ह ै त  र ह व थ , ह म अपन  क व नयाँ क ेँ  \nपु र स् क ा र  व दआ ब ऽ चा ह ै  व छऐ, अपने व िअ चा ह ै  छी, ि भ ह ँ व ि  दे िक व हह  जे  \nि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  मै व थि ी  व ि भा ि व नि ट स् त्र  अव छ, दो ि र ा क ेँ  क ी  \nि म् मा व नत  क र त  त ँ  आ ब  क व ह  र ह ि छव थ जे  उमे श  मण्ड ि  ,र ा जदे ि  \nमण्ड ि, ब े चन ठ ा क ु र क ेँ  ह म  पु र स् क ा र  व दआ ब ऽ  चा ह ै  व छऐ ।  मो ह न भा र द्व ा ज  \nदे ि श ंक र  नि ी नक  ि ो झ ाँ  क ह ै  छव थ जे  िज े हद्र  ठ ा क ु र  पा ििे  ने  छै  \nजे ना  ििन झ ा  छिै ।  दव र ह र े  ि े ह ो  िा ि ब ु झ क्क र  छव थ , ह ु नक ा  आ ब   व ि द े ह सदेह:१६|| 43 \nब ु झ ब ा मे  आ व ब  िे िव हह जे  ह मर ा  ि ा व ह त् य  अक ा दमी  ि ँ  झ िड़ ा  अव छ  \nतेँ, व्यव क्त ित  र ा जनी व त  त ेँ ।  व ब ह ा र ी  मु न्न ा जी क ेँ  फ़ ो न क र ै  छव थ आ  क ह ै  \nछव थ मा त्र  जिदी श े  मण्ड िक ेँ  व क ए  आ िाँ  ब ढ़ा ओि  जा  र ह ि अव छ  \n(!!) ब्रा ह म् ण ि ा दी  मा नव ि क त ा  ई  व छऐ , जे  जिदी श  मण्ड ि मे व र र् ि ँ  \nनै, ब ढ़े िा ि ँ आ िाँ  ब ढि छव थ  जे ना  मै व थि ी  ि ा व ह त् य मे  पव ह ने  ह ो इ  छ िै ।  \nप्र दी प व ब ह ा र ी  मु न्न ा जी क ेँ  क ह ै  छव थ जे  व ि दे ह  व क ए  जा व त ि ा दी  र ंिमंच क  \nव ि र ो ध  क र ै ए , व क ए  ि मा ना हतर पर म् पर ा  भऽ  कऽ मूि पर म् पर ा क  िु ण ि त्त ा क  \nि मी क्ष ा  क र ै ए, ि मा ना हतर त ँ  मूिि ँ  व मव ित े  नै  छै  त ँ  व क ए  ह मर  ि भ क  \nना म िै  छी , अि ि र ह ू , य ए ह  व छऐ  अि ि ब्रा ह म् ण ि ा द - क ा य स् थि ा द।  \nचचथ  नै  क र , क ा ने  ब ा त  नै  दे !!  आ  ई ह ो  ि ंय ो िे  अव छ जे  ज इ  २ -४ र् ा  \nिो क क ेँ  व दक्क त  छव हह ि े  ब्रा ह म् ण ि ा दी  प्र ि ृ त्त क  छव थ, अनक ा  ई  व दक्क त  \nव क ए  नै  छव हह। पव छिा  ६ ि ा िि ँ  व ि दे ह  जव ह ना  छि ओह ने  \nर ह त , अव ििा  क मि ँ  क म ३० ि ा ि ध व र  मै व थि ी  ि ा व ह त् य  आ ब  अव ह ना  \nचि त ।  व ि दे ह मे  जक र ा  जे  मे व र र्  छै  ओ  ओते क  ब ढ़त , चा ह े  ओ क ो न ो  \nजा व त, ध मट, क्ष े त्र क  ह ो व थ।  व ि दे ह  व जनक ा  ब दिि िा व ि र ह ि छव हह ओ  \nस् ि य ंक ेँ  दे िथु  जे  ओ  त ँ  नै  ब दव ि िे ि छव थ ? \nि िर र ा व त  दी प जर य मे  अव िव ित ि ंव ि ध ा नक  ना मप र  ब ह ु त  र ा ि  िे ि  \nभे िै ।  ई  मु ख्य रू पेँ  क था ि ा चनक  िो ष्ठ ी  व छ ऐ  मु दा  ए त ऽ  आ िो चना त् मक  \nआ िे ि पढ़ ब ा क  ि े ह ो  अनु मव त  छै  आ  ि े  जँ  अहाँ क  ना म र मण  अव छ  \nत िने  र् ा , ि े  जिन  क व ब िपु र  िो ष्ठ ी मे  मु न्न ा जी  व ि ह व न क था  पर  आ िे ि  \nपढ़ ब ा क  अनु मव त  मां िि व हह त ँ  ि े  अनु मव त  नै  भे र् िव हह , आ \nए त ऽ अव िव ित ि ंव ि ध ा नक  ि ों िर िे ि िे ि , आ  त क र  दू र् ा  क ा र ण , ए क  \nत ँ  मु न्न ा जी क ना म र मण  नै  व छयव हह , दो ि र  व ि ह व न क था क  क नि े प् र्  \nव ि दे ह  द्व ा र ा  आ िाँ  ब ढ़ ा ओि  जा  र ह ि अ व छ ि े  त क र  व ि र ो ध , व क ए  ने   44 || व ि द े ह सदेह:१६ \nओ क नि े प् र्  क त ब ो  ि ै ज्ञ ा व नक  ह ो इ । \nझ ंझ ा र पु र  िो ष्ठ ी  मे  जे  ए िा  व त नक र  क था क  पा ठ  नै  भे िव हह मु द ा  \nड ा क ि ँ  आ ए ि क था क  पा ठ  भे ि , आ  जँ  अहाँ  अव ि ना श  छी  ि ु मन -\nअमर क ेँ  िा व र  व ििै  छ ी  य ा त्र ी क  ना मप र  , त ँ  अहू ँ  क था क ा र , क व ि  ि भ , नै  \nर व ह त ो  , छी, दे ि घ र  िो ष्ठ ी क  ि ंय ो जक त् ि  ि े ह ो  ब ो नि मे  अह ाँ क ेँ  भे र् त ।  \nि े  घ ों घ र ड ी ह ा  िो ष्ठ ी मे  व जनक ा  ि भक ेँ  क था  नै  पढ़ ऽ  दे ि िे िव हह, ओ \nि भ य ु ि ा  ए क र  व ि र ो ध  क े िव हह , व क छु क ेँ  क था  पढ़ ऽ  दे ि िे िव हह  आ  \nव जनक ा  नै  पढ़ ऽ  दे ि िे िव हह ि े  अव ििा  क था  िो ष्ठ ी ि ँ  ए ना इ  ब हद क ऽ  \nदे िव हह। \nजे  ि भ मै व थि ी  व फ ल्म आ  ड ो क्य ू मे ण्र् र ी क  ना मपर  ि ो क ि ँ  पा इ  ठ क िव ह ह  \nि े  र मण -दव र ह र े -व ब ह ा र ी क  व ि दे ह क  व ि र ो ध मे  ि ंिी  छव थ , जे  य ु ि ा  प्र ा इ ज  \nिे ि मै व थि ी य ो मे  व िि िव हह , जा व त ि ा दी  ि भिँ  व मव ि ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  \nय ु ि ा  पु र स् क ा र  िे ि व हह ओ त ँ  स् ि ा भा व ि क  रू पे  ह ु नक र  ि ंिी  ह े त ा ।  \nव ि दे ह  उमे श  मण्ड ि आ  जिदी श  प्र ि ा द मण्ड िक  क ा हहपर  ब ंदू क  र ा ि ने  \nअव छ, य ू ज क ऽ  र ह ि अव छ , आ  जँ  ह ु नक र  ि भक  र चना  नै  छपऽ  दे ि  \nजा इ त, \" व त ि ब ह ब  ने \" छपब ा ि ँ  पव ह ने , ि क र ब ा ब ि जा इ त , त िन ि भ  \nठ ी क  छि।  ब्रा ह म् ण ि ा दी  ि भ जक ाँ  व ि दे ह  क ो नो  क ा ज क े िा ि ँ  पव ह ने  \n\"व त ि ब ह ब  ने \" क  श त ट -क़ र ा र  नै  क र ब ै ए  आ  ि ए ह  क ा र ण  अव छ  , न ि  \nब्रा ह्म ण ि ा दी  ई  नै  ब ू व झ  ि क िा , धू, ए ह नो  क़ त ौ  भे िै ए ।  व ब नु  जा न -\nपव ह चा न, भें र्- घ ाँ र् क  मा त्र  मै व थि ी क  ना मपर  ि भ ए क व त्र त  भऽ  िे ि ि े  \nह ु नक ा  अजिु त  िििव हह।  \nप्र दी प व ब ह ा र ी  मु न्न ा जी क ेँ  क ह ै  छव थ आ  ई  व ि चा र  र ा मदे ि  झ ा क  ि े ह ो  \nछव हह जे  जिन व ि दे ह , ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  ि मा ना हतर पु र स् क ा र  श ु रू   व ि द े ह सदेह:१६|| 45 \nक ै ए  दे िक  त िन ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  िे ि श ो र  व क ए ? मा ने  ओक र ा  \nब क व ि  दे ि जा ए ! अश ो क  अव ि चि  व श ि क ु मा र  जी क ेँ  क ह ै  छव थ  जे  \nमा य ा न ा थ झ ा , आ नहद क ु मा र  झ ा  ( ऐ मे  िु ण ना थ  झ ा  जो व ड़  व िअ) आ व द  \nव जनक ा  ि भक  चचा  व ि दे ह  क े ि क , ि भक ेँ  ि ा व ह त् य अक ा दे मी  पु र स् क ा र  \nभे र् िै, त ँ  ह ु नक ा  उत्त र  भे र् ि छिव हह , जँ  ह ु नक र  ि भक  ना ममे  झ ा  नै  \nमण्ड ि र व ह त व हह त ँ  क ी  ई  ि ंभि  छि ? \nआ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  क ो नो  मनु क्ि  नै  व छऐ  ज क र ा  ि ंि  भ त ब र ी  क ए ि  \nजा ए त  आ  ने  क क र ो  पै त ृ क  ि ंपव त्त  जक र  उपय ो ि ब्रा ह म् ण  क ा य स् थ क  \nत था क व थत ि ा व ह त् य क ा र क ेँ  खै र ा त  ब ँ र् ब ा  िे ि आ ब  क ए ि जा  ि क त ।  \nआ  ह मर ा  व ि षय मे  जिन ि भक ेँ  ब ु झ ब ा मे  आ व ब  िे िव हह जे  नै  र ौ , ई \nअपना  ि भ ि न नै  अव छ , व ि दे ह  अपना  ि भ ि न नै  छौ , त ँ  ह ु नक ा  ि भ  \nक ेँ  आ र  व चहत ा  िा व ि िे िव हह!  र ौ  क ह ी न जे , ई ह ो  ि भ ह मर े  ि भ  \nिन, क ह ीं  ई , ई  जे  अपने  प्र ा इ ज  िे ब ' चा ह ै ए  ब ा  दो ि र ा क ेँ  \nव दआ ब ऽ चा ह ै ए .. .. \nब्रा ह्म ण ि ा द मै व थि ी क ेँ  िी व र  िे िै, आ  ि भ क ेँ  ब ु झ ि छै  जे  दू र् ा  ि ह ो द र ो  \nए क  र ंि नै  ह ो इ ए , ि े  पूरा  जा व त  नी क  ब ा  अध िा  ह े त ै  ई  क नि े प् र्  \nव ि दे ह क  नै  छै , ओ त ँ  ब्रा ह्म ण ि ा दी  क नि े प् र्  व छऐ । \nअतु िे श्व र  झ ा  छव थ ओना  त ँ  ब्रा ह म् ण ि ा ा दक  व ि र ो ध मे  र ह व थ  मु दा  पा ि  \nआ  व ि द्य ा पव त क  ह मर  िे ि क  ब ा द क ष्ट  भऽ  \nिे िव हह, ह ु नक र  मा नब र ह व हह  जे पा िे पर ि ँ  मौ र ओढ़ ा ए ि  र ह ै  छै आ मौ र  जे िए\nर  ब्रा ह्म ण क व ि ि ा ह मे प्र य ु क्त व छऐ िे पा िे व छऐ । मु दा जिन  ह ु नक ा  हम  क ह व ि\nय व हह जे मौ र  क ो व ढ़िा ि ँ ब नै छै आ पूव ण ट य ाँ क ब्रा ह्म ण मे ब र ि ा व त मे ि े ह ो  मौ र  वि\nि ा व ह त ा मव ह िा द्व ा र ा पव ह र ि  जा इ छै, तँ व मव थ िा क  ि ंस् क ृ व त ि ँ अ पन अपव र च 46 || व ि द े ह सदेह:१६ \nय व ि द्ध भे िा क ब ा द ो ओ पा िक ि ा व ह व त् य क आ र ा जनै व त क ि भा मे प्र य ो िक पक्ष\nमे र ह िा ।  आ  ए ह े न ब ह ु त  र ा ि  िो क  छव थ , प्र े म चहद्र  पंक ज  आ  अभ य  \nदा ि क ेँ  क ो नो  ने  क ो नो  ब ा त  िऽ  कऽ व ि दे ह ि ँ  घ ृ ण ा  भऽ  िे िव हह, आ  ई  \nिप ओ ि भ मु न्न ा जी क ेँ  ि ू व चत क े िव हह जे  ओ िो क व न व ि दे ह  पढ़ ना इ \nआ ब  छो व ड़  दे ि व हह , प्र ा य : आ ब  ओ ि भ चो र ा  नु क ा  क ऽ  व ि दे ह  पढ़ ै  \nछव थ ,क ा र ण  ि भ िव त व ि व ध क  जा नक ा र ी  ह ु नक ा  ि भक ेँ  र ह ै  छव हह।  \nि िर र ा व त मे  य ा त्र ी  व दि ि ँ  ि ु मन-अमर  क ेँ  िा व र  दे नह ा र  आ  अमर - ि ु म न  \nव दि ि ँ  य ा त्र ी क ेँ  िा व र  दे नह ा र , मै व थि ी  ि ा व ह त् य मे  ब्रा ह म् ण ि ा द ब चे ब ा क  िे ि  \nव ि दे ह क  व ि रुद्ध दव र ह र े - र मण - व ब ह ा र ी क  ि ंि आ व ब  िे ि छव थ अंव त म  \nिड़ ा इ  िड़ ब ा  िे ि।  \n** \nर मण , व ब ह ा र ी  आ  दव र ह र े क  क था  िो ष्ठ ी क  व त व थ ८२ म ि िर र ा व त  \nदी प जर य क  व त व थ ३१ मइ २०१४ घ ो व षत भे िा क  ब ा द भे ि।  ऐ  त ी नू  \nिि मौ व िक त ा क  ि ि ट था  अभ ा ि  अव छ। क ो नो  न ि  ची ज  ई  िो क व न  \nि ो व च नै  ि क ै  छव थ , ह ँ  प्र व त व क्र य ा ि ा दी, ध ु र फ ंदी  ची ज क र ब ा मे  ई  िो क व न  \nि भिँ  आ ि ाँ  छव थ।  ि े  र मण  ७९ म क था  िो ष्ठ ी  ओर ह ा मे  व ि दे ह  \nि ा व ह त् य  आ हदो िनक  व िि ा फ  िो िै ि ी  क र ब ा क  प्र य ा ि  क े िव हह , िो ष्ठ ी  \nप्र ा र म् भ ह े ब ा ि ँ  पव ह ने  ि ा य ा ि  अही  क ा ज  िे ि  पहु ँ चि ा , आ  ब जै त  व फ र ि ा  \nजे  व ि दे ह  ि ा व ह त् य  आ हदो िन-त ा हदो िन नै  व छऐ , िा िी  िज े हद्र  ठ ा क ु र  आ  \nजिदी श  प्र ि ा द मण्ड ि अपन ना म क र ऽ  चा ह ै  छव थ , जे  उत्त र  भे र् िव हह  \nत क र  ब ा द ओ पर दा क  पा छाँ  चव ि िे िा , जा व त ि ा दी  ब य ा न दे िव हह, ह ी र े हद्र  \nझ ा क  उि क े िा ि ँ  अश ो क  मे ह त ा  ि े ह ो  ओइ  िो ष्ठ ी क  ब व ह ष् क ा र  \nक े िव हह, इ च् छा  त ँ  र मण ो क  र ह व हह ब व ह ष् क ा र  क र ब ा क  मु दा  ह ु नक र  िा ड़ ी  \nड्रा इ ि र  ि मव ध य ौर  िऽ क ऽ चव ि िे िव हह , ि े  क ा र ण  ओ  मु न्न ा जी क ेँ   व ि द े ह सदेह:१६|| 47 \nक ह िव िहह । \nश ंक र दे ि  झ ा  ब ह ु त  पव ह ने  ि ू व चत क े ने  र ह व थ जे , जे  र मण  प्र ब ो ध  \nना र ा य ण  व ि ंह क ेँ  प्र ब ो ध  ना र ा य ण  व ि ंह  ए ण्ड  क म् पनी  क ह ै  छिा  आ  ि ए ह  \nआ ब  नव चक े त ा क  ब ड ी िा ड ट  ब नि छव थ।  ई  अि ि र ि ा व द त ा  र मण क  \nचव र त्र मे  छव हह ि े  जिन  ओ  दव र ह र े  आ  व ब ह ा र ी क  ि ंि  अप न ि ा व ह त् य  \nअक ा दे मी क  मै व थि ी  व ि भा ि आ  ओ क र ा  द्व ा र ा  मा हय त ा  प्र ा प् त  फ़ जी  ि ं स् था  \nद्व ा र ा  ि ंपो व षत क था  िो ष्ठ ी क  घ ो षण ा  क े िव हह त ँ  ओ ि भ ३१ मइ  \n२०१४ क  व त व थय े  ि ो व च ि क िा , त क र  दू  र् ा  क ा र ण  छिै , ह ु नक ा  \nि भम े  मौ व िक त ा क  अभ ा ि  जे  व ह न क र  ि भक  र चना मे  ि े ह ो  दृ व ष्ट िो च र  \nह ो इ त  अव छ , दो ि र  घ ृ व ण त  अि ि र ि ा व दत ा  आ  जा व त ि ा दी  ि ो च।  दव र ह र े  \nक ह ै  छव थ जे  ि िर  र ा व त  ह ु नक र  दिा न अव छ , ओइमे  ि ि ट ह ा र ा क  प्र ि े श  \nह ु नक ा  िे ि  क ष्ट क र  छव हह , व ब ह ा र ी क  क ष्ट  अही  ब ा त  िऽ  क ऽ  छव ह ह  \nजे  पव ह ने  ए क  दू  र् ा  क म् पर् ी र् र  छि  त ँ  अव स् त त् ि  जो ड़ -त ो ड़ ि ँ  ब नब ै  \nछिा, आ ब  त ँ  मा व मि े  ि त् म, र मण  क त े क  छि - प्र पंच ि ँ  मो ह न भा र द्व ा ज क ेँ  \nि िर र ा व त ि ँ  ब ा ह र  क े िव हह , मु दा  आ ब  नि  ि मी क्ष क  ि भ आ व ब  िे िा ।  \nि े  य ा त्र ी  व दि ि ँ  अमर -ि ु मनक ेँ  िा व र  पढ़ ऽ ब िा  आ  अमर - ि ु मन व दि ि ँ  \nय ा त्र ी क ेँ  िा व र  पढ़ ै ब ि ा, ई  दु नू  ब्रा ह म् ण ि ा दी  ग्र ु प मै व थि ी  ि ा व ह त् य क  व ि दे ह  \nि ा व ह त् य  आ हदो िनक  व ि रुद्ध  मै व थि ी  ि ा व ह त् य मे जा व त ि ा व दत ा पर  ऐ  घ ो र  \nि ंक र् क  क ा िमे  ए क  ह ो व थ , ई  इ च् छा  र ा िै त  \"र मण - व ब ह ा र ी - दव र ह र े \" \nक था  िो ष्ठ ी क  घ ो षण ा  क े िव हह ,मु दा  िज े हद्र  ठ ा क ु र , व ि दे ह  आ व द ह ु न क ा  \nि पना मे  ड र ब ै  छि व हह ि े  ओ ए क र् ा  चो व र  क े िव हह , व त व थ क  चो व र , ि े  \nव क छु  िो र् े  त ँ  क म ह े त ै  जे  ि िर  र ा व त मे  ३१ मइ  २०१४ क ेँ  \"र म ण -  \nदव र ह र े - व ब ह ा र ी \" द्व ा र ा  घ ृ ण ा  क ए ि जा ए ब िा  िज े हद्र  ठ ा क ु र क  िा म मे  \nओइ र ा व त  नै  जा  ि क त ा ।  ब ड़ ा  आ ए ि छव थ आ हदो िन ी , ब्रा ह्म ण ि ा दी   48 || व ि द े ह सदेह:१६ \nघ ु र छी मे  त े ना ने  फ ँ ि े ब व न जे  र मण - व ब ह ा र ी - दव र ह र े क ेँ  मो न र िता ।  ह ौ  \nब ा ब ू  य ए ह  छी  अि िी  व ि िे न , ए क र ा  खत् म क रू , व ि दे ह  आ हदो िन ित म  \nआ  मै व थि ी  ि ा व ह त् य प र ि ँ  ब्रा ह्म ण ि ा दक  पक ड़  ितम ह े ब ा क  खतर ा  \nितम, मै व थि ी  व जव ब य े क ेँ  क ी  फ़ ा य दा  जँ  अपना  ि भक  ि चट स् ि  र ह ब े  नै  \nक र ए , अिन य ा त्र ी  ग्र ु प, अमर -ि ु मन ग्र ु प नै  क रू , ि भ ऐ  ि ं क र् मे  व मव ि  \nजा उ, ब ा दमे  झ िड़ ा  क र ब , नै  त ँ  िज े हद्र  ठ ा क ु र  िो प ि व ह त  क ब ू त र ा य  \nनम: क ऽ  दे त ।  \nमु दा  क ी  ि जे हद्र  ठ ा क ु र क ेँ  ि त म क े ने  मै व थि ी  ि ा व ह त् य  आ हदो िन ि त म  \nभऽ जा ए त ? क ी  पव र ि त ट नक  ध ा र ा  जे  भय ंक र  रू पेँ  व ि दे ह  द्व ा र ा  छो व ड़  \nदे ि िे ि छै  ओ क र  अव स् त त् ि  िज े हद्र  ठ ा क ु र ि ँ  अि ि नै  भऽ  िे ि  \nछै, िज े हद्र  ठ ा क ु र क ेँ  ितम  क े िा ि ँ  क ी  ओ क र ा  र ो क ि ज ा  \nि क त? ि ा व ह त् य  अक ा दे मी ि ँ  फ़ ो न आ ए ि जे  ओक र  मै व थ िी  व ि भ ा िमे  \nजे  िड़ ब ड़ ी  भऽ र ह ि छै  ओइिे  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  क ो न ा  व जम् मे ि ा र  \nअव छ? व क छु  िो र् े क  फ़ ो न आ ए ि  जे  ओ ि भ ि िर र ा व त क  अव त व र क्त  \nर मण -दव र ह र े -व ब ह ा र ी क  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  ि ंपो व षत िो ष्ठ ी मे  ि े ह ो  जा ए  \nचा ह ै  छव थ क ा र ण  ओ पव ब्िक  फ ंड ि ँ  आ य ो व जत  ह ो इ  छै , आ  जँ  ि ि र  \nर ा व त क  व त व थ ह म ब दव ि दी  र मण -दव र ह र े -वबह ा र ी  ना म्न ा  व त व थ चो र  क ी  \nक र त ा ? आ र त ी  क ु मा र ी  ि ंि क ए ि र्  ा चट र क  ब ा द र मण - व ब ह ा र ी -दव र ह र े क  \nमो न जे  ब ह ि ि ि े  व क ए  नै  ब ू व झ  ि क ि  ऐ  पव र ि त ट नक ेँ ?मे व ड य ो व क्र र् ी  \nनै  जा व न क त ऽ  िऽ जे त व न  त ी नू क ेँ ।  \nव मव थि ा  य ू व नि व ि ट र् ी  आ क ा श ि ा ण ी  दर भंिा  आ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  मे  जे  \nभऽ र ह ि अव छ  ि ए ह  \"मै व थि  ब्रा ह्म ण  मा त्र  िे ि  व मव थि ा  र ा ज् य \" \nमां िै ब ि ा क  व मव थि ा  र ा ज् य मे  ह ए त , ि े  जे  श ंक ा  िो क क ेँ  छै  ि े  अि त् य  \nनै  छै ।   व ि द े ह सदेह:१६|| 49 \nि ा व ह त् य  अक ा दे मी  मै व थि ी क  पतन िे ि जे  क ा ज क े िक  अव छ आ  \nक ऽ र ह ि अव छ त क र ा  मौ न आ  मु िर  ि म् ब ो ध न क े व नह ा र क  ि ंख्या  \nआ ंिु र  पर  िा नि जा  ि क ै त  अव छ। \"ि िर र ा व त  दी प जर ए \" ि मा ना हतर \nपर म् पर ा क  ब ौ स् त ु  र ह ए  त क र  प्र य ा ि  ह े ब ा क  चा ह ी , ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  \nपो व षत मु ख्य ध ा र ा  िि ने  िे िक  छै  आ  ने  पा ठ क  आ  ने  प्र व त भा ।  \nओक र  इ व त ह ा ि  िे िनमे  ए ह े न  ए ह े न िो क  आ  पो थी क  ि ण ट न भे र् त  \nजक र  अव स् त त् ि  नै  छिै, ि े  मूि ध ा र ा  अपन इ व त ह ा ि  िे िनमे  क ो न ो  \nिनत ी  क र ब ा  िे ि स् ि त ंत्र  अव छ ।  र ा ध ा क ृ ष् ण  चौ ध र ी  आ  ि ु भा ष चहद्र  \nय ा दि क  ि ंि क ए ि छिक  व ि र ो ध  ओइ ध ा र ा मे  नै  भे िै , क ा र ण  ओ  \n\"स् र् े र् ि  क ो \"  ि मव थट त  िो क क  ि ंि ठ न  व छऐ ।  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  \nिो ष्ठ ी  मूि ध ा र ा क  िे ि ि िर र ा व त क  िो ष्ठ ी  भऽ  ि क ै ए  ि मा ना हतर  \nध ा र ा क  िे ि नै ।  \nमै व थि ी  आ  व मव थि ा ि ँ  प्र े म क र ै ब िा  अव ध ि ंख्यक  ि मा ना हतर पर म् पर ा  \nि म् बहध ी  ि िट  \"िव र िर \" मु ख्यध ा र ा क  ड र े  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  िो ष्ठ ी क ेँ  \n\"ि िर र ा व त  दी प जर ए \" क े र  मा हय त ा  नै  दऽ ि क त ।  \nमै व थि ी क  मूि \"िव र िर \" पर म् पर ा  मे  २० र् ा  िे िक  छै  आ  पा ठ क  \nए क्क ो र् ा  नै, ई  ब ी ि  िो र् ा  ब ी ि  ग्र ु पमे  व ि भक्त  अव छ, ि भ आ प ि मे  क ु क ु ड़ -\nक र् ा उझ  क र ै त  र ह ै त  अव छ , मु दा  व ि दे ह क  व ि र ो ध मे  ए क  भऽ जा इ त  अव छ  \nआ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  पक्ष मे  भऽ जा इ त  अव छ।  \n\"ि िर र ा व त  दी प जर य \"  य ए ह  ए क र् ा  ि ंस् था  छै  जत ऽ  नहदव ि िा ि  र ा य  \nि े ह ो  जा  ि क ै  छव थ आ  जिदी श  प्र ि ा द मण्ड ि ि े ह ो ।  मूि ध ा र ा  य ु ि ा  \nब्रा ह्म ण  ि ा व ह त् य क ा र  ि भम े  जा व त ि ा व दत ा क  व ि ष घ ो व र  र ह ि अव छ, आ  ऐ  \nि ँ  ओइ  य ु ि ा  ि भक ेँ  अपने  नो क ि ा न भ ऽ  र ह ि छव हह।  ज इ  िे ि क मे  \nप्र व त ब द्ध त ा क  क मी  अव छ, जे ना  अमिे हदु  श े िर  पा ठ क , अरुण ा भ झ ा   50 || व ि द े ह सदेह:१६ \nि ौ र भ आ  व दिी प झ ा  िू र् न ि े  ओइ जा िमे  फ ँ व ि  िे िा ।  अरुण ा भ  \nझ ा  ि ौ र भ आ  व दि ी प झ ा  िू र् न क ेँ  य ु ि ा  पु र स् क ा र  भे र्  िे िव हह ।  \nमै व थि ी क ेँ  आ ब  क ी  घ ा र् ा  ह े त ै , स् ि ा ह ा  त ँ  क इ य े  दे ने  र ह ै , ि ु ध ा र क  ि े ह ो  \nिु ंजा इश  नै  छै , त ेँ  ओ ि भ क ो नो  ि ॉ फ् र् ने ि  व ड जि ट  नै  क र ै ए ।  मु दा  ई  \nचमचा व िर ी  ि मा नां त र  ध ा र ा क  य ु ि ा  (ब्रा ह्म ण  ि ा  िए र  ब्रा ह्म ण ) मे  भे र् ब  \nअि म् भि  (जँ  ब्िै क  श ी पक ेँ  छो ड़ े  दी ) , ई  य ु ि ा   त ु क ट  मं च ि ा पे क्ष ी य  \nचव र त्र क  व नि ा ह  नै  क र ै  छव थ।  \nअमिे हदु  श े िर  पा ठ क  आ  व दिी प क ु मा र  झ ा  िू र् न  क  क व ि त ा  ि ंग्र ह  \nि ा व ह त् य  अक ा दे मी  प्र क ा व श त  क े िक, ई  ब ा त  फ र ा क  जे  ओइ ि मय मे  \nब्रा ह्म ण  आ  िए र  ब्रा ह्म ण  ि िट मे  ब ह ु त  य ु ि ा  र ह व थ जे  ब े श ी  प्र व त भा श ा िी  \nर ह व थ मु दा  प्र क ा श न  िे ि व ह नक े  दु नू क ेँ  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  मै व थ ि ी  \nव ि भा ि चु निक ।  त था व प ई  दु नू  िो र् े  व क छु  क व ि त ा मे  आ श ा  \nजिे िव थ, मु दा  िे िक ी य  प्र व त ब द्ध त ा क  अभ ा ि क  क ा र ण  ओ आ श ा  ध ू व मि  \nभऽ िे ि।  जिन  जिदी श  प्र ि ा द मण्ड िक ेँ  िु आ ह ा र् ी मे  मु ख्य अव त व थ  \nब ना ओि  िे िव हह त ँ  ब ै जू  आ व दक  व ि र ो ध  आ य ो जक क ेँ  ि ह ऽ पड़ िव ह ह  \nआ  ओइ ि ी व ड य ो  र े क ॉ व ड ट ंिमे  ब् िै क आ उर् क  मा दे  जिन ह म आ य ो ज क क ेँ  \nपु छव िय व हह त ँ  ई  जा नक ा र ी  भे र् ि , आ  जिन  ब्िै क  आ उ र्  ितम भे ि  \nत ँ  अमिे हदु  श े िर  पा ठ क  व निट ज् जत ा पूि ट क  क ह ै त  ि ु नि  िे ि ा  \"ि प न ो मे  \nनै  ि ो चने  ह े त ै .. \"  इ त् य ा व द.. \" आ  ब ै जू  आ व द दि  िो र् े  ओइ प र  \nव निट ज् जत ा पूि ट क  ठ ह ा क ा  ििे िव हह, ई  ि ी व ड य ो  व ि दे ह  ि ी व ड य ो मे  उपि ब् ध  \nअव छ। जिदी श  प्र ि ा द मण्ड ि क  स् र् े चर क  अमिे हदु  श े ि र क  मे ण्र् र  \nि भ ि े ह ो  नै  ब व न ि क त ा  आ  व ि द्य ा पव त  पि ट क  मु ख्य अव त व थ भे ना इ  \nजिदी श  जी क  नै  ओइ व ि द्य ा पव त  पि ट क  िे ि ि म् मा न छि ।  िए र  ..  \nमु दा  त क र  ब ा द दर भंिा क  व ि द्य ा पव त  पि ट पर  (ब ै जू क  व ि द्य ा पव त  \nि े ि ा ि ंस् था नक  व ि द्य ा पव त  पि ट) जिन नहद  व ि िा ि  र ा य  पहु ँ चि ा  त ँ   व ि द े ह सदेह:१६|| 51 \nअमिे हदु  ह ु नक ा  अपमा व नत  क र ै त  मंचे  पर  क ह िव िहह  \" अमिे ह दु  \nअहाँ क ेँ  पो स् र् क ा ड ट  व िव ि क ऽ ब जे ने   र ह व थ!!!\" आ  ऐ  िपक  चचा  नह द  \nव ि िा ि  र ा य  क मि े श  झ ा क  ि ंस् था क  ि म् मा न ि मा र ो ह मे  क े िव हह जत ए  \nभी मना थ झ ा  आ व द ि भ उपव स् थत र ह व थ।  अिनो  अमिे हदु  आ क ा श ि ा ण ी  \nदर भंिा क  मै व थि ी  व ि भा ि मे  जे  जा व त ि ा दी  स् ि र क  प्र चा र  क ऽ  र ह ि  \nछव थ ि े  िे िक ी य  प्र व त ब द्ध त ाक  व ि रुद्ध  अव छ। जँ  ि मा ना हतर पर म् पर ा  \nि ा व ह त् य  अक ा दे मी  िो ष्ठ ी क ेँ  मा हय त ा  नै  दऽ र ह ि अव छ  त ँ  ऐ  ि ँ  \nव मव थि ा पर  ई  क िंक  त ँ  दू र  भे ब े  क ए ि जे  ह म ि भ \" स् र् े र् ि  क ो इ स् र् \"  \nछी, आ ब  अव ध ि ंख्यक  ि िट  ओइ  क ु क ृ त् य ि ँ  अपना क ेँ  दू र  र ा िऽ चा ह ै ए ।  \nमै व थि ी  ि ा व ह त् य  आ  इ व त ह ा ि  दू  िण्ड मे  ब ँ व र्  िे ि अव छ। िो क  जे न ा  \nिां ध ी जी क  व ि र ो ध  क ऽ महा न ब नऽ चा ह ै ए  त व ह ना  व ि दे ह क  व ि र ो ध  क ऽ  \nक ए  ि े ह ो ।  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  िो ष्ठ ी क ेँ  \" ि िर र ा व त  दी प जर ए \" क े र  \nमा हय त ा  भे र् ै  ओइ  िे ि क मि े श  झ ा  ि न  \" क म् य ू व नस् र् \"  आ  ढे र  र ा ि  \n\"मै व थि  ब्रा ह्म ण  मा त्र  िे ि व मव थि ा  र ा ज् य  आ  मै व थि ी  भा षा \" मां िै ब िा  \nब्रा ह्म् ण ि ा द ी  (क म् य ू व नस् र्  ब्रा ह्म ण ि ा दी  ि े ह ो ) अपस् य ां त  छ व थ।  मु दा  \nि मा ना हतर ध ा र ा क  इ व त ह ा ि  िे िन मे  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  िो ष्ठ ी क ेँ  \n\"ि िर र ा व त  दी प ज र ए \" क े र  म ा हय त ा  नै  दे ि ज ा  ि क त ।  मूि ध ा र ा क  \nइ व त ह ा ि  िे िन  मे  ओ ि ा व ह त् य  अक ा दे मी क  िो ष्ठ ी  िे ि  ि ंख् य ा मे  \"ए क \"  \nनै  \"अने क \" ि ंख्या क  ि ृ व द्ध  क ऽ ि क ै  छव थ | \n** \nक था  ि ा चन -  िे िन पा ठ श ा िा  (ब ा ि क था क  व ि श े ष ि ंदभट मे )  \n  \n**  52 || व ि द े ह सदेह:१६ \nमै व थि ी मे  क था  ि ा चन , व ि श े ष क ऽ ने ना  भु र् क ा  िे ि ब ा ि क था  ि ा चन क  \nपर म् पर ा  ब ड् ड  पु र ा न र ह ि अव छ। िो क  िा था क  र ा व त क  र ा व त , व दनक  \nव दन प्र दश ट न, ब ा ि ि ु िभ मो न  िे ि ओक र  छो र्  ि जट न क  ि द्य -प द्य  \nव मव श्र त  ए क  आ  ब े श ी  र ा व त  चि ै ब िा  दा दी -ना न ी क  क था , दा दी-ना नी  आ  \nब ा ब ा-ब ा ब ू क  ि ु ना ए ि आ न िो क क था  ए क र  व ि व भन्न रू प अव छ जे  \nव मव थि ा क  ब ा िक -ब ा व िक ा क  मो न म ो ह ने  अव छ। ऐ ि ँ  व ि प र ी त  ि प् त ा  \nड ो र ा ि ँ  िऽ  कऽ मध ु श्र ा ि ण ी  आ  व ब ह ु िा क  क था क  जा नक ा र ी  मा त्र  ब ा व िक े  \nध व र  ि ी व मत अव छ , ए क्क े  घ र मे  र व ह त ो  व क छु ए  ब ा िक  मौ व िया ह ा  ि ंज्ञ ा  \nभे र्ब ा क  ड र क  ि ंि ऐ  क था पा ठ मे  ि व म् मव ित  ह े ब ा क  ि ा ह ि  क र ै  छव थ।  \nक था क  ब ी च िी त , क ह ब ी, िे ि ि े ह ो  ह ो इ ए ।  िे ि क था क  ब ा िक -  \nब ा व िक ा  ि भ द्व ा र ा  ि ा चन -िा य न ह ो इ त  अव छ , आ  िे िा  ि े ह ो  चव ित े  \nर ह ै त  अव छ , क ो नो  दा दी -ना नी क  प्र ि े श  नै, क ो नो  ब ा ब ू -ब ा ब ा, ब े द र ा क  िे ि मे  \nघ ु व ि  नै  ि क ै  छव थ।  \n** \nक था पा ठ क  ए त े क  ि ु हदर  पर म् पर ा क  अछै त  मै व थि ी  ब ा ि क था  व क ए  \nअि फ ि भऽ  िे ि, ब ा  अिन ध व र  अि फ ि अव छ। जँ  व ििी  र े  क ेँ  \nछो व ड़  दी  त ँ  ई  क ह ै त  क व नयो  ि ं क ो च नै  जे  ि ा व ह त् य  अक ा दे मी  पो व षत , ि े  \nओ छपा ई  ह ु अए  ब ा  पु र स् क ा र , मै व थि ी  ब ा ि क था  ि ा व ह त् य  , ब ा ि ि ा व ह त् य  \nअव छये  नै ।  आ  जँ  अहाँ मे  प्र व त भा  नै  अव छ त ँ  अनु ि ा द  क रू , मु द ा  \nप्र ा य ो व जत  अनु ि ा दक  स् त र  ए ह न जे  ब च् चा क  ब ा पक  व दन नै  व छऐ  जे  \nए क्क ो  पै र ा ग्र ा फ़  पव ढ़ व िअए, त त े  ने  मु ँ ह  क ो व चआ ब ए  पड़ ै  छै ।  \n** \nि ा व ह त् य  अक ा दे मी ि ँ  २४ भा षा ि ँ  ि ंक व ित  ब ा ि क था  व नक ा िि िे ि ।   व ि द े ह सदेह:१६|| 53 \nमै व थि ी य ो क  क ो र् ा  छै  आ  र ा मदे ि  झ ा  दु नू  ब ा पु त क  ब ा िक था  क ो ना  नै  \nर ह त , ना र् क  ि ंग्रह  ए त ै  त ँ  फ र्  ना र् क  त ै य ा र , त ह ी  त जट पर ।  व ििी  र े  \nक  क था  मु दा  ि ु न्न र  अव छ। मै व थि ी क  ऐ ि ँ  ब दना मी  ह ो इ  छै , दु व नय ाँ  \nब ु झ ै ए  जे  मै व थि ी क  क था क ा र  ब ा ि क था क  मा ने  ब ु झ ब े  नै  क र ै  छव थ ।  \n८२ म ि िर  र ा व त  दी प जर य  ब ा िक था  क े व हद्र त  र ह त ।  ओइ ि ंदभट मे  \nब ा ि क था  ि ा चन -िे िन पा ठ श ा ि ा क  आ र म् भ क ए ि जा  र ह ि अव छ।  \n** \nव ि दे ह  व श श ु  उत्ि ि मे  जिदा नहद झ ा  मनु क  चो नह ा  आ ए ि  छिव हह।  \nब ा ि मनो व ि ज्ञ ा नप र  आ ध ा व र त  ई  उपहय ा ि  ब ा ि क था  व िि नह ा र  िे ि \nपा ठ् य क्र मक  ि मा न अव छ, क े ना  क था  आ िाँ  ब ढ़ा ओि  जा ए , आ  ि मा प् त  \nक ए ि जा ए , क था  ि स् त ु क  नि ी नत ा  ए क र ा  व ि व श ष्ट  ब नब ै ए ।  व ि दे ह  व श श ु  \nउत्ि ि  ऐ  व िंक पर  उपि ब्ध  अव छ:- \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi/ \n** \nि े  ब ा िक था क  िे िन ए ना  ह ु अए  जे  ओ  पढ़ ै  आ  ि ु नै , दु नू मे  न ी क  \nिा िए ।  ई  क्ि ो जे र्  ना र् क  ि न ह े ब ा क  चा ह ी , जे  मंचन िे ि नै , अि ि र े  \nपढ़ ब ा िे  ब ा  व क छु  िो र् े  ि ंि जो र -जो र ि ँ  ि ु नब ा -ि ु ने ब ा  िे ि व िि ि  \nजा इ ए । \nि र ि व ि चा र , ि र ि श ब्दाि िी  आ  ि र ि भा षा  श्र े ष्ठ  ब ा ि क था  िे िनक  \nचा भी  अव छ। \nजे ना  ऋिि े दक  जि  प्र िय , मनु  आ  महा मत् स् य क  क थ ा , ि र स् ि त ी   54 || व ि द े ह सदेह:१६ \nनदी, अर ा य ु क्त  र थक  व ि ि र ण , ई  ि भ आ र व म् भक  ब ा ि क था क  आ क ृ व त  \nदे िब ै त  अव छ त व ह ना  अि े स् त ा क  व िििमे श क  क था  ि े ह ो ।  ऋिि े द ो ि ँ  \nपव ह ने  िा था , ना र ा श ंि ी  आ व दक  मौ व िक  ि ा व ह त् य  छि आ  ओइ िे ि \nऋिि े दमे  िा था पव त , िा व थन आ व दक  प्र य ो ि अव छ। \n\"पंचत ंत्र \" आ  ओ क र  व क छु  क था क  पु निथ िन \"व ह त ो पदे श \"  ि ँ  ब ह ु त  \nपव ह ने  जा त क  क था  ब ा ि क था  क ह िक  आ  ि े ह ो  व चड़ ै  चु न मु नी क  ि ं ि  \nमा िजा ि आ  जा नि र क  मा ध्य मि ँ , ओना  जा त क क  उद्द े श् य  ब ौ द्ध  ध मट क  \nप्र चा र  ि े ह ो  र ह ै ।  अही  त र ह ेँ  पंचत ंत्र  ब ा ि क था  क ह ै त  क ह ै त  स् त्र ी-\nश ू द्र क  प्र व त  पूि ा ग्र ह  क था मे  पै ि े िक , आ  त ेँ  ओक र  पु निथ ि न क  \nआ ि श् य क त ा  अनु भूत  भे ि।  ऋिि े दक  आ ख्या न ि ंि ा दक ेँ  जहम  दै  \nछि, जे  पौ र ा व ण क  क था  खत् म क ऽ  दे िक  आ  त ेँ  ओइ  पौ र ा व ण क  क थ ा  \nि भक  पु निथ िन अिु न क ा  व ह ि ा ब े  ह े ब ा क  चा ह ी ।  \n** \nआ ध ु व नक  ब ा ि क था  क े ह ु न  ह ु अए ? \nओइमे  आ ध ु व नक  व ि ज्ञ ा न द्व ा र ा  पि ा र ि नी क  त त् ि क  ि ंि पय ा ि र ण  \nचे त ना  ि े ह ो  ह े ब ा क  चा ह ी ।  मा ने  क था  ब ु व द्ध पर क  नै  व्यि ह ा र पर क  ह े ब ा क  \nचा ह ी । \nब ा िक था मे  मन ो र ंजन आ  ज्ञ ा नक  ि मा ि े श  िे ि व ि ज्ञ ा न , ि म ा ज व ि ज्ञ ा न \nपर क  क था  व ििब ा क  आ ि श् य क त ा  अव छ। ब च् चा  अपन  ध र ो ह व र क ेँ  \nब ु झ ए, त ेँ  िो क  क था , पर ी क था , जा दू क था  क ह ि जा  ि क ै ए  मु दा  ई  \nअंध व ि श्व ा ि  नै  ब ढ़ब ए  त इ  त र ह ेँ  ओक र  िे िन पु निथ िन  ह े ब ा क  चा ह ी ।  \n  व ि द े ह सदेह:१६|| 55 \n(व ि दे ह  ई  पव त्र क ा क ेँ  ५ जु िा इ  २००४ िँ अिन ध व र  (अंक  १ ४ ९  \nध व र ) ११९ दे श क  १,६२६ ठ ा मि ँ ८५,६२२ िो र् े  द्व ा र ा ४३,६३१ व ि व भन्न \nआ इ .ए ि .पी . ि ँ  ३,७४,६०६ ब े र  दे िि  िे ि अ व छ ; ध हय ि ा द पा ठ क िण ।  \n- िू िि ए ने िे व र् क्ि  ड े र् ा । ) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  56 || व ि द े ह सदेह:१६ \nअक्ष य  क ु मा र  झ ा \nप्र े मक  अव ध क ा र \nअपन माँ  आ  व पता क  ह म आ ज्ञ ा क ा र ी  पु त्र  छी , मु दा  जव ह य ा ि ँ  व ब आ ह  \nभे ि, ह ु नक ा  नज व र मे  ि ंव दग् ध  भऽ िे ि  छी ।  ह मर  ि ो भा ि , आ चर ण , \nआ  ह ृ दै क  भा ि ना  पव ह ने  जक ाँ  व स् थर  आ  त र् स् थ अव छ , मु दा  ह ु नक ा  \nनज व र मे  अपन क व नयाँ क  िु िा म छी ।  ह मर ा  ब ु झ ने  आ नो  घ र मे  ह मर ा  \nि नक  आ ज्ञ ा क ा र ी  ब े र् ा  ई  मनो ि ै ज्ञ ा व नक  दब ा ब मे  अपन व ज निी  व ब त ा  \nर ह ि छव थ।  क व नयाँ  घ र  व क  ए िी , जे ना  नां िव र  ह मर ा  िव ि िे ि।  \nआ ब  ई  आ र ो प ि ह ना इ  क व ठ न िा िै त  अव छ व क  ह मर ा  व क य ो  क व नयाँ क  \nआ दे श पा ि क ह ए ।  जे ना  ििै त  अव छ , व ब आ ह े  क े ना इ  ह मर  अपर ा ध  \nछि।  जव ह ना  ए क र् ा  ब े र् ा क  अपन मा ए -ब ा पक  प्र व त  दा व य त् ि  अव छ  \nत व ह ना  अनक र  घ र क  ओ ब े र् ी  जे  अपन  घ र -दु आ र  छो व ड़  क ऽ ह मर ा पर  \nआ व श्र त  छव थ।  ह ु नक ा  प्र व त  व ज म् मे ि ा र ी क  व नि ट ह न क े ना इ  ह मर  फ जथ  नै  \nअव पतु  ध मट  अव छ। \nड र ै त -ड र ै त  ए क ब े र  मा ए क ेँ  क ह व िय व न - \n“मा ए, रू क मव ण क  मा इ क  मो न ि प् त ा ह  व दनि ँ  िर ा प छव हह  भो र े  फ ो न  \nआ ए ि छि व क  ओझ ा  दु इ ए  व दनक  िे ि आ ब ए  दे थु न ब ु च् ची क ेँ  दे ि ि ा  \nब ड़  व दन भऽ िे ि। ” \nह मर  िप अध ु र े  अिव न छि , मा ए  झ र् ि ँ  क ह िी - \n“त ो र ा  दु नू क  पे र्  व मि िे  छौ ।  क व नयाँ क ेँ  नै ह र े मे  क ह ु न  र ह ै िे ।  दू  \nआ दमी क  भो जन व क  ब नब ै  छव थ , जे ना  ििै ए  ब ड़ क ा  उपक ा र े  ह मर ा  \nि ब ह क  क र ै  छव थ। ” \nई  क ह ै त  मु ँ ह  चम क ब ै त  आ  प र् पर् ब ै त  अपना  क ो ठ िी मे  माँ  चव ि िे िी ।  \nदू  व दनक  ब ा द रू क मव ण क  त ब ी य त  ब े ि ी  व ब िव ड़  िे िव न। ि ंय ो िि श  ह म   व ि द े ह सदेह:१६|| 57 \nदर भंिा मे  छे िौं ।  ि ु िे िा  ह मर  छो र्  ब व ह न फ ो न क े िी , भै य ा, भौ जी क  \nत ब ी य त  िर ा प छव हह। ि ाँ झ  त क  घ र  आ व ब  ह ु न क ा  अस्पत ा िमे  \nड ा क्र् र ि ँ  दे िा  दब ा इ  िऽ  घ र  ए िौं ।  ड ा क् र् र  ि ा ह ै ब  दि  व दन क \nब े ड र े स् र्  पूज ा पर  व िव ि दे िव िन।  िा मपर  आ पि  ए िा पर  उमे द  छ ि  \nमा ए  पु छत ी  क व नयाँ क  क े ह े न  त ब ी य त  अव छ ? ड ा क् र्र  ि ा ह ै ब  क ी  \nक ह िव न? मु दा  ह मर  ि ो चक  उह र् ा  मा ए  पु छै  िििी - \n“दब ा इ मे  पा इ  क े त े क  िििो ?” \nजह ाँ  ह जा र  र् क ा क  ना ओं क ह व िय व न , आ व क त ु र हते  त ा ना  मा र ए  िििी - \n“छह  मा ि ि ँ  व ब जिी  व ब ि ब क ा य ा  छै  ओ त ो र ा  नै  ि ु झ ा इ  छौ ।  ह मर  \nब ा त र ि क  दब ा इ  अिव न त क  अव ब त े  अव छ ।  ओ  त ो र ा  न जव र पर  व क ए  \nर ह त ौ ? अपन नौ र् ंक ी ब ा ज क व नयाँ क  ब ह ा ना पर  ह जा र  र् क ा  फ र् ि ँ  ब ु व क  \nदे िव ह न। ई  ि भ ह ु न क र  अर ा म क र ै क  ब ह ा ना  व छयव न। ” \nए क  व दन र ा व त मे  ि ू त ि छे िौं , घ ड़ ी  व दि  दे िि ौं , दू  ब जै त  छि , नी न  \nनै  ह ो इ त  छि।  ि ो चै त  र ह ी  व ब आ ह ि ँ  पव ह ने  मा ए  क े त े क  ह मर ा  मा नै  \nछे िी ।  मु दा  आ इ  ए ह े न  क ो न अपर ा ध  ह मर ा ि ँ  भे ि , जे  ठ ी क ि ँ  ब ा त ो  \nने  क र ै  छव थ ? आ ँ व ि ड ब ड ब ा  िे ि।  ब ह ु त  ि ो चि ा प र  ए क र् ा  व नष् क षट प र  \nपहु ँ चि ौं  व क  जे  ब े र् ा क ेँ  मा ए  जनम दइ  छव थ , ए त े  क ठ ी नि ँ  पा िै -पो ि ै  \nछव थ।  व ब आ ह क  ब ा द प्र े मक  ए क र् ा  व ह स् ि े दा र  क व नयाँ  भे िा ि ँ  मा इ क  \nअहत र  आ त् मा मे  ए क र् ा  ना क ा र ा त् मक  भा ि ना क  जनम  ह ो इ  छै ।  व क  जे  \nह मर  व ह स् ि ा क  प्र े म  व क य ो  ब ाँ व र्  त ँ  नै  र ह ि अव छ।  ई  ि ो च ह मर ा  \nजनै त  िित  अव छ। प्र े म  त ँ  ि ा िर ि न क  अथा ह  आ  अ नंत  अव छ।  \nजे क र ा  अनहत  त क  ब ढ़ौ ने  आ  ब ंर् नै  अपन  ह ा थमे  अव छ। ई ह ो  ि ो च  \nह मर  अहाँ क  ह े ब ा क  चा ह ी  जे  अि ि -अि ि त र ह क  ि म्  ब ह ध क  िे ि , \nअि ि-अि ि त र ह क  प्र े मक  र ंि आ  रू प छै ।  जे क र ा  उव चत रू पमे  \nदे ना इ  आ  िे ना इ  ह मर  अव ध क ा र  क्ष े त्र मे  अव छ।   58 || व ि द े ह सदेह:१६ \nजिदी श  प्र ि ा द मण् डि \nपि भव र \nवतर ि ै व ठ म ब र ि िमौ िा  पछा व त  वशि जी  ब ा ब ू क  मन िरा व न ि ँ  \nिव ड़ र ह ि छव ह ह ।  व ज निी क  ि ङ  दु व न य ोँ  अह ह ा र  जक ाँ  िव ि  र ह ि \nछव ह ह।  क े क र ा  क ह व थ न आ  क ह िो  पछा व त  क े  व ब ि ि ा ि  क र त व न  जे  \nउि ा ह-उि ा ह मे  व जनिी क  व तर ि ै ठ   ब र ि ब ो व ह  िे ि।  ि मा जक  क े त े  िो क  \nऐ  ब ा त क ेँ  ब ू व झ  र ह ि छव थ  जे  जइ  आ श ा मे  अिव न  धवर  आ ि  िि ौ ने  \nछे िौं  ओ ि ो िह न्न ी  व न आ ि  ब व न  वनक व ि िे ि! ओना  ब े ि ी  िो क  त ँ  \nय ए ह  ने  ब ू व झ  र ह ि छव थ  जे  क ौ िे जक  प्र ो फ े ि र  छव थ , नी क  दर मा ह ा क  \nनो क र ी  क र ै  छव थ , आ  नो क र ी  छु र् िो  पछा व त  त े त े  पे ह श न  भे र् त व न  जे  \nवजनिी मे  क व ह य ो  क ो नो  अभ ा ि  नै  ह े त व न , मु दा  भे ि क ी ?  अि क र े  अ प न  \nक ो ठ र ी मे  ब ै ि  पो थी क  अि मा र ी पर  आ ँ व ि  िरौ ने  मने -मन अपन ह ू ि ि  \nवजनिी पर  नज व र  दौ िा  र ह ि छव थ ।  जे त े  नज व र  दौ ि र ह ि छव ह ह त े त े  \nमन व ि षा दि ँ  व ब ि व बि ा  र ह ि छव ह ह ।  व ब ि व बि े ब ो  क े ना  नै  क र त व न , \nनी क  नो क र ी  नी क  दर मा ह ा  क े त ए  िे ि ? ि ौ नक  घ र्  ज क ाँ  दु नू  आ ँ व ि  \nनो र ि ँ  ब ो व झ ि भऽ व ज निी क  व बत ि व द न दे व ि  र ह ि छव ह ह ।  अना य ा ि  \nब क ा र  फ ु र् िव न -  \n“ध ा र क  पा व न  जव हना  ध ा र े - ध ा र  ब ह ै त  ि मु द्र मे  ि मा  जा इ ए ,  \nत व हना  ने  अपनो  व ज निी क  ध ा र क  भे ि! ”  \nअि क र  क ो ठ र ी मे  र ह ने  व ाक य ो  दो ि र  त ँ  नै  ि ु व न  पौ िक  मु द ा  \nअपन मनक  ि ो ि जे  मु ँ ह  ह ो इ त  व न क िि,  ओ दु नू  क ा न  त ँ  ि ु न ब े  \nक े िव क  न।  फ े र  मन घ ु मि व न ।  भने  व क य ो  आ न नै  ि ु निक ।  जँ  ि ु न ब ो  \nक र ै त  त ँ  िा भे  क थी  ह ो इ त ै ।  य ए ह  ने  जे  जव ह ना  अपन व ज निी  फ ु र ट - व ि द े ह सदेह:१६|| 59 \nफ ाँ इ मे  िे ि  त व ह ना  ओक र ो  जै त ै ।   \nत ै त ा व िि  ब र ि पव ह ने  व श ि जी  ि ी . ए म. क ौ िे जि ँ  ए म.ए . पा ि  \nक े िव न।  औनि ो मे  नी क  अंक  आ  ए म.ए .मे  ि े ह ो  नी क  अंक  भे र् ि  \nछे िव न।  श ु रू ह े ि ँ  मा ने  ह ा इ ए  स्  क ू िि ँ  मनमे  ब ै ि  िे ि  छे िव न  जे  ए म . ए .  \nक े िा  पछा व त  प्र ो फ े ि र  ब नब ।  पव र ि ा र क  स्  तर - वशक्ष ा  ि ङ  अथट - क ेँ  \nउठ ा ए ब ।  मु दा  भे ि क ी ?   \nिा मक  ि म्  पन्न  पव रि ा र मे  व श ि जी क  जनम भे ि।  व प ता - र ा ध ा  \nिो व िह द- नी क  िे व त ह र , पनर ह  ब ी घ ा  िे त ो  छे िव न ।  पढ़ ि -वििि  त ँ  \nब े ि ी  नव ह य ेँ  छिा  मु दा  िे त ी क  ि भ िू व र ि ँ  ि म्  पन्न  छिा ह े ।  ि म र् ि  \nपव र ि ा र  त ँ ए  ब े र् ा क  व ि चा र क  व ि पर ी त  व ि चा र  क व ह य ो  ब े र् ा क  ि ो झ  नै  \nर िि व न ।  मनक  ध र ण ो  छे िव न  जे  ब च्  चाक ेँ  मा ने  ब े र् ा -ब े र् ी क ेँ  जे त े  \nस्  ित ंत्र  रू पे  व ज निी  ठ ा ढ़ क र ै क  ि मए  दे ि जा ए त  ओ ओते  नी क  \nब नत ।  त ह ू मे  क व ह य ो  ब े र् ा क ेँ  ने  स्  क ू ि- क ौ िे जमे  फ े ि ह ो इ त  दे िि व न  \nआ  ने  क व ह य ो  त ा ड़ ी -दा रू  प ी ब ै त  दे िि व न  आ व क ि ु निव न।  जइ ि ँ  म न मे  \nआ र ो  ब े ि ी  व ब ि ि ा ि  ब निे  र ह िव न ।  \nए म.ए . क े िा क  ि ा िे  भव र  पछा व त िा मक  ब ििे  िा म ि ो न पु र मे  \nक ौ िे ज िु जि।  क ौ िे ज ब नौ ि व न  ि ो नपु र क  ए क र् ा  ि ु भ् य स्  त पव र ि ा र क  \nविष्  ण ुदे ि ।  त ी न  भाँइ क  भै य ा र ी मे  व ि ष्  ण ुदे ि  ि भिँ  जे ठ  छव थ ।  अ स्  ि ी \nब ी घ ा  जमी न छव ह ह ।  दो ि र  भा ए  छे िव ि न,  जे  व न: ि ह त ा ने  मव र  िेिा ।  \nत े ि र  भा ए  क ृ ष्  ण दे ि  छव ह ह ।  मु दा  दो ि र  भा ए क  व न : ि ह त ान व िध ि ा  ि े ह ो  \nजी व ित े  छव थ न। ह ु न क े  मन  ब ु झ ब ै िे  र ा मदे ि क  ना ओंि ँ  क ौ िे ज  ब नौ िव न ।  \nक ौ िे जक  श ु रू क  ि मै मे , व ब नु  दर मे ह े क  ब ा ह र क  प्र ो फ े ि र  क े न ा  \nर व ह  ि व कत व थ  त ँ ए  िा मो क  आ  अिि -ब ििक  िा मक  ि े ह ो  व श क्ष क  \nि ब ह क  ब ह ा िी  भे ि ।  अव ििा  आ श ा पर  ि भ - चपर ा ि ी , व क र ा नी क  ि ङ  \nप्र ो फ े ि र- ऑव फि क  क ा जि ँ  पढ़ ै -वििै  ध व र क  क ा ज ि म्  ह ा र ए  िििा ।   60 || व ि द े ह सदेह:१६ \nओना  िा म -घ र मे  क म  पढ़ ै ब िा  त ँ ए  व ि द्य ा थी क  ि ंख् य ा ओ त े  नै  जइ ि ँ  \nक ौ िे जक  क ा ज  नी क  ज क ाँ  चि ै त ।  नी क  ज क ाँ क  अथट  ई  जे  प्र ा इ ि े र् ो  \nक ौ िे ज नी क  व ि द्य ा थी- ि ंख् य ाक  व ह ि ा ब ि ँ- र ह ने  नी क  जक ाँ  चव ि त े  \nअव छ मु दा  ि े  ऐ  क ौ िे जक  नै ।  क म व ि द्य ा थी  र ह ने , आ मदनी  क म ,  \nजइ ि ँ  दर मा ह ो क  त ँ  क ा र् ौ त ी  भे ि मु दा  आ ा व फ ि क  क ा ज च िै त  र ह ि ।   \nब ी ि  ब िट क  पछा व त  क ौ िे जक  भा ि जिि।  भा ि ई  जिि जे  \nविद्य ा थी क  ि ंख् य ा ब ढ़ने  आ  नी क  व र जल् र् भे ने  ि र क ा र ी  ह े ब ा क  ि ंभा ि ना  \nब ढ़ि।  जइ ि ँ  चपर ा ि ी , व क र ा नी क  ि ङ  व श क्ष क ो क  ब ी च ि ु िद भव िि क  \nआ श ा  जिि।  मु दा  त इ ि ँ  पव ह ने  व त क र म श ु रू  भे ि।  ि ची ि क  पव र ि ा र  \nआ  जा व त -क ु र् ु म क  त ँ  क ौ िे जमे  र ह ि मु दा  व श ि जी क  ि ङ  त ी न िो र् े क ेँ  \nह र् ा  दे ि िे िव न ।  \nक ौ जे िि ँ  ह र् िा  पछा व त  वशि जी  अनु भि ी  व श क्ष क क  रू पमे  र व ह त ो  \nनो क र ी ि ँ  व ि मु क् त र ह िा ।  मु दा  ि ा िे  भव र  पछा व त दो ि र  क ौ िे ज  \nवशि जी क  घ र ि ँ  पाँ च क ो ि  ह व र्  िु जि, ओ िु जि जन -ि ह य ो िि ँ ।  \nमु दा  क ौ िे जक  अदी नत ा  र ह ि जे  ि ंचा िन ि व म वतक  ि दस्  यक  ब ी च  \nि ै चा व रक  भे द - मन-भे द-  ि भ  व द न  चव ि त े  र ह ि,  जइ ि ँ  क ौ िे ज क  \nब े ि स्  था आ िू  नै  ि ि व र  पा छू ए  ह ड़ क ै त  र ह ि।  मु दा  त ै य ो  ठ ा ढ़ त ँ  र ह ब े  \nक ए ि।  ओही  क ौ िे जमे  ि मए  व ब त ब ै त  व श ि जी क  व तर ि ै व ठ म ब र ि ब ी त  \nिे िव न।  \nि ो नपु र  क ौ िे जमे  जिव न  त ी न  ि ा ि व श ि जी क ेँ  भे िव न  त िव न \nवपत ा  मव र  िे िव िन। पव र ि ा र मे  दो ि र  क र त ा इ त  नै , मु दा  त ै य ो  व श ि जी  \nजन- ब ो व नह ा र क  ह ा थे  िे त ी  ि म्  ह ा र ै त  र ह िा ।  ओना  व प ता - र ा ध ा  िो व ि ह द-  \nअपने  ह ा थे  त े त े  क ा ज क र ै  छिा  जे  ओते  क ा ज  क र ब ै मे  त ी नर् ा  ज न  \nििै त ।  मतिब  ई  जे  त ी न  जनक  क ा ज अि क र े  र ा ध ा  िो व ि ह द क र ै  \nछिा ।  र ा ध ा  िो व ि ह दक ेँ  मु इ ने  पव र ि ा र क  क ा जो  घ र् ि, मु दा  त ै य ो  पव र ि ा र   व ि द े ह सदेह:१६|| 61 \nत ँ  चव ि त े  र ह ि।   \nवशि जी क ेँ  त ी न ि ह त ा न, दू र् ा  ब े र् ा  ए क र् ा  ब े र् ी ।  त ी नू  छँ र् ि र  \nभऽ िे ि।  जे ठ  ब े र् ा -  क ु श े ि र - िे िौ व ड़य ा  ब े ि ी , त ँ ए  ह ा इ  स्  क ू ि क  \nपढ़ ा इ ि ँ  आ िू  नै  ब व ढ़  ि क ि।  नै  ब ढ़ै क  पा छू  व प त ो क  ओते  त नदे ह ी  नै  \nर ह िव न  जे त े ि ँ  ब े र् ा - ब े र् ी  ि ु ध र ै ए ।  ि ो िह  ब िट क  अि स्  था मे  क ु श े ि र  \nवदल् िी चव ि  िे ि।  िरो  नी क  ब ै व ि िै , ए क र् ा  फ ै क् ट्र ीक  आ ा व फि मे  नो क र ी  \nभे र्  िे िै ।  दर मा ह ा ि ँ  ब े ि ी  ब ा इ ि ी  ह ु अ िििै ।  जे  अपन िचट  चि ब ै त  \nब ैं क मे  व न अव मत  र िब ो  क र ै त  आ  प ाँ च ह जा र  रू पै आ  व श ि जी ओक ेँ  म ा ने  \nवपत ो क ेँ  मा ि े -मा ि  पठ ब ै त  र ह ि।  ब व ह नक  व ब आ ह  ि े ह ो  नी क  जक ाँ  \nक े िक ।  छो र् क ा  भा ए क ेँ  ब ंििो र  पठ ा  ड ा क् र् र ी  पढ़ ब ै ए ।   \nि मए  आ िू  ब ढ़ि।  व श ि जी  व ज निी क  अंव त म अि स्  थामे  पहु ँ च  \nिे िा ।  पव र ि ा र क  ि ङ  क ु श े ि र  पर ि ू  िा म  आ ए ि।  चा रू  व ध या -पु त ा  \nप्र ा इ ि े र्  क ो व चंिमे  पढ़ ै  छै ।  क ो ठ र ी मे  दु नू  पर ा नी  व श ि जी  ब ै ि ि अपन ो  \nवजनिी क ेँ  आ  ब े र् ो - क ु श े ि र ो - क  व ज निी क ेँ  भजा व र  र ह ि छव थ ।  \nअपन पढ़ ि -वििि  व ज निी  दे व ि  वशि जी  ब जिा -  \n“ओना  ई श्व र क  दय ा ि ँ  पव र ि ा र क  पव छ िो  आ  अव ि िो  िव त नी क  \nअव छ मु दा .. .?”  \n‘मु दा’पर  व श ि जी क ेँ  रू व क त े  पत्न ी  र् ो व क दे िव िन-  \n“मु दा  क ी ?”  \nओना  अिव न  धवर  पत्न ी ओ नी क  जक ाँ  व श ि जी क  व ज निी क ेँ  नै  \nजनै त , मु दा  व श ि जी  त ँ  स्  िय ं क त ा -ध त ा  छव थ ए ।  ि ंय ो ि नी क  र ह ि  \nजे  पत्न ी क ेँ  उत्त र  दइ ि ँ  पव ह ने  पो त ा -  क ु श े ि र क  जे ठ  ब े र् ा - जे  ह ा इ  \nस्  क ूिमे  पढ़ ै ए , क ो ठ र ी  पहु ँ च िे ि।   \nपो त ा क  रू प -र ङ  दे व ि  वशि जी  ि ह व म  िे िा ।  ि ह व म  ई  िे िा  जे   62 || व ि द े ह सदेह:१६ \nअपना  आ िू  क ु श े ि र  क े त े  पढ़ ने  अव छ ।  मु दा  क मे ब ा  आ  व ज न िी  जी ब ा क  \nजे  िू व र  ओक र ा  छै  ओ  अपना  क ह ाँ  भे ि!  िा िी -िा िी  व ज निी  \nिव िय ा इ त  ि ो िह न्न ी  िव िआ  िे ि! क ो न मु ह ेँ  क े त ौ  ब ा जब  जे  व ज निी क \nई  िी िा  अपन छी !  \nक ो ठ र ी  अव ब त े  पो त ा - नह दन- पु छिक व न-  \n“दा दा जी , अपन व ज निी क  अनु भि क  व क छु  ब ा त  ह मर ो  ि ु ना  \nवदअ।”  \nपो त ा क  प्र श्न  ि ु व न वशि जी  ठ क ु आ  िे िा ।  ठ क ु आ  ई  िे िा  जे  \nि त ्- ि त ्  क व ह दे ब ै  त ँ  ह ो -ने- ह ो  ओक र ो  मन पढ़ ै  व द ि ि ँ  ह र् व क  जा इ ,  \nओना  क ो न रू पे  व द ल् िीमे  र ह ै ए , ह म र ा  ब ा त क  क े त े  अि व र  ह े त ै ,  ई  \nपव र िब  त ँ  क व ठ न  अव छ ।  मु दा  झ ाँ व प -त ो व प अपन क व ह  दे ने  त ँ  उत्त र  \nभा इ ए  जे त ै ।  मु दा  अ ध व ि जू  क ह ने  थो ड़ े  नी क  नह ाँ व त  ब ू व झ पौ त ।  ि भ  \nर ो ि - विय ा व ध, ि ो ि -ि ंत ा पक ेँ  मनमे  त व ह य ब ै त  व श ि जी  क ह िव ि न-   \n“ब ा उ, ि मए  ि भिँ  ब िि ा न ह ो इ  छै ,  श्र मि ा ने  ओक र ा  पक व ड़  \nि ङ े  चव ि  ि क ै ए , त ँ ए .. . ?”  \n‘त ँ ए’ ि ु व न नह दन पु न: पु छि क व न -  \n“क ी  ब िि ा न ?”  \nपो त ा क  दो ह र ब ै त  प्र श्न  ि ु व न वशि जी  ब जिा -  \n“ब ा उ, जे  मनु ि पि -पि  व ज निी क  महत  ब ू व झ  पि-पि ब ढ़ै त  \nओक र  व ज निी  आ  पि -पि क ेँ  पि पि ा ए ि र ि  पी ब  ब ढ़ै त  त े क र  \nवजनिी मे  अक ा ि -पता िक  अंतर ह ो इ  छै ।  व क ए क  त ँ  नी क ो  \nआ  अध िो मे  पि पि ी  ह ो इ त े  छै । ”  \nनह दन-    व ि द े ह सदेह:१६|| 63 \n“अक ा ि-पता िक  ई  अह त र  मे र् ा ए त  क े ना ?”   \nवशि जी-  \n“प्र क ृ व तक ेँ  अने क ो  रू प छै  मु दा  अिव न  दु इ ए  रू प दे िह क ।  \nध र त ी -अक ा ि  त ँ  दे िै  छह क , प त ा ि नु क ा ए ि अव छ ।  मु दा  \nमनु िो क  प्र क ृ व त ह ो इ  छै , जे  मनर ा जमे  ब ा ि  क र ै  छै ।  ि ए ह  \nरू पा ह त र ण  ए क  रू पता  आ व न ए क ब र्  क र ै त  ब ा र्  प क ड़ ै ए । ”  \nब ा ब ा- वशि जी- क  व िचा र  ि ु व न  नह दनो  आ  पत्न ी ओ उव ठ क ऽ  ठ ा ढ़ \nभे ि।  दु नू क ेँ  ठ ा ढ़ ह ो इ त  दे व ि  नमहर  ि ाँ ि  छो ड़ ै त  व श ि जी  अपन म न क ेँ  \nब ु झ ब ै त  घ ु नघ ु ने िा -  \n“वदनक  ह े र ा ए ि जँ  ि ाँ झ मे  घ ू व म  आ ब ए  त ँ  ओ  ह े र ा ए ब  नै  भे ि ।  \nमु दा  जे  ह े र ा ए ि ि े  ह े र ा ए ि जे  ब ाँ क ी  अव छ ओक र ा  पि ो  भ व र  \nह ा थि ँ  छो ड़ ब  व ज निी क ेँ  ध ो िा ड़ ब  ह ए त । ”  \n२४ मई  २०१४  \n \nव र जल्  र् \nपव ह ि जनि र ी क ेँ  र व ि  व दन र ह ने  दो ि र  व दन स्  क ू िो  िु जत  आ  \nब ड़ ा  व दनक  छु ट्ट ी ि ँ  पव ह ने  भे ि पर ी छा क  व र जल् र् ो  व न क ित ।  ओना  \nवशक्ष क  अव भभ ा ि क  आ  व िद्य ा थी क  ब ी च नि  ब िट क  उपहा र क  ि मए  \nर ह ने  िु श ी क  ि ा त ा ि र ण  पि र िे  अव छ ।  क े ना  नै  पि र ौ ! दु िा पूज ा  अ ब ै ि ँ  \nपव हने  जे  िु श ी  मनमे  उम क ै त  ओ  त ँ  ि प्  त मी  पूज ा  ध व र  र ह ब े  क र ै त ।  \nठ ाँ उ क र ब , फ ू ि -पा त ि ँ  पूज ा  क र ब , क ाँ च मा व र् क  व द य ा र ी ि ँ  ि ाँ झ  दे ब ,  \nस्  त ुव त  क र ब , मु दा  आ ँ व ि  (व ड म्  ह ा ) पड़ िा  पछा व त  जे  उत् िि क  मे ि ा  \nश ु रू  ह ो इ ए  त े क र  पछा व त ए  ने  ि िि-भर ि ह ा थक  ि ो ध  ह ो इ ए ।    64 || व ि द े ह सदेह:१६ \nिा मे क  ह ा इ  स्  क ू िक  नअम क क्ष ा मे  िो ब र  िण े श  ि े ह ो  पढ़ ै त ।  \nओक र ो  व र जल् र् व न क ित ।  जव ह ना  आ न -आ न  व ि द्य ा थी मे  िु श ी  त व ह ना  \nओक र ो ।  ए क  त ँ  पर ी छ ा  दे िा  पछ ा व त  ब ड़ ा  व द नक  छु ट्ट ी क  उछा ह ी  त ै पर  \nआ िू  ब ढ़ै क  अि ि व र  व क ए  ने  र ह त ै ।  ओना  छु ट्ट ी क  उछा ह ी  ि भ छु ट्ट ी मे  \nह ो इ  छै  मु दा  ि े  ब ड़ ा  व द नक  छु ट्ट ी मे  नव ह य ेँ  र ह ै ,  मु दा  व क छु ओ त ँ  ज रू र  \nर ह ए ।  ि ा िमे  क े त े क ो  छु ट्ट ी  व ि द्य ा िय मे  ह ो इ ए , जइ मे  व क छु  स्  था इ ओ  \nआ  अस् थाइ ओ।  ओना  ब ा ब न -वतर पनर् ा  र व ि  अपन अठ ब ा र े  व ह स्  ि ा िइ य े  \nिे ने  अव छ,  मु दा  त ँ ए  आ न -आ नक  क ो नो  ि ी मा -ि र ह द नै  छै ? छइ ह े ।  \nवकछु  पा ि व न- वतह ा र क  ना मे  अव छ,  व क छु  मौ ि मक  ना मे  अव छ त ँ  व क छु  \nि मै क  ना मे ।  िै र  जे  ह ो उ, मु दा  जव ह ना  घ र् नक ेँ  ब ढ़न क ह ि ज ा इ  \nछै  त व ह ना  छो र्  व द नक ेँ  पै घ  व द न अथा त ्  ब ड़ ा  व द न क व ह  अ र ा म क र ै क  \nअि ि व र दे ि जा इ ए !  \nक े त ब ो  ध ड़ फ ड़  क े िक  िो ब र  िण े श  त ै य ो  ि ा ढ़े  दि  ब व ज य े  \nिे िै ।  ए क  त ँ  इ स्  क ू िो  जे ब ा मे  व क छु  व ब िम भा इ ए  िे ि  र ह ै  मु द ा  \nवर जल् र्क  िु श ी क  ह क ा र  ब ँ र् ब े  ने  क े ने  र ह ए ।  त ँ ए  व ि द्य ा िय  जा इ ि ँ  \nपव ह ने  ह क ा र  ि े ह ो  ब ँ र् ै क  छ इ ह े ।  व ि दा  ह ो इ ि ँ  पव ह ने  ब ा ब ा  िि ज ा  \nब ा जि-  \n“ब ा ब ा , आ इ  व र जल् र् व न क ित ।”  \nपो त ा क  िु श ी क  ह क ा र  पा व ब  श्  य ामचर ण क  मनमे  िु श ी  उपक िव न  \nमु दा  ब जिा  व क छु ने ।  क े ना  िु श ना मा क  अि ी र ि ा द दे व थ न? ओ ब र ह ब ट्ट ू  \nथो ड़ े  छव थ जे  दी क्ष ा  पव ह ने  आ  व श क्ष ा  पछा व त दे व थ न। िो ब र ो  िण े श क ेँ  \nविद्य ा िय क  फ िक  आ श ा  त ँ ए  ब ा ब ा क  अि ी र ि ा दक  प्र व त क्ष ा  छो व ड़ विदा  \nभऽ िे ि।   \nमा थक  ि ु रू ज पव छ म िर् व क  िे ि,  अिव न ध व र  िो ब र  िण े श  \nव क ए  ने  आ ए ि।  पढ़ ौ नी  व द न थो ड़ े  व छऐ  जे  ब े ि ी  ि मए  िा ित ,   व ि द े ह सदेह:१६|| 65 \nवर जल् र्क  व द न छी ।  जे  पा ि  क र त  ह ँ ि ै त  घ ू मत आ  जे  फ े ि क र त  \nओ अपनो  क ा नत  आ  पव र ि ा र ो क ेँ  क नौ त ।  ि मर् ि  मन ब ा ब ा क  आ र ो  \nि मर् ा  िे िव न। जे ब े क ा ि पो त ा  क व ह  िे ि व र जल् र्  व न क ित ।  चौ क ी पर  \nि ँ  उव ठ  र स्  त ा पर  जा  व ि द्य ा िय  व दि  व ह य ा  क ऽ त क िव न ।  जे त्त े  दू र  \nनज व र  िेिव न त ै ब ी च क े त ौ  पो त ा क ेँ  अब ै त  नै  दे िि व न। घ ू व म  क ऽ  \nदर ब ज्  जापर  आ व ब  विचा र ए  ििि ा ।  क े ना  फ ि पौ ि पो त ा क  अिि ा नी  \nछो व ड़ अपने  दो ि र  क ा जमे  िा िब ।  औझ ु क े  अिि ा नी  ने  ि ा िि ा नी  \nब नौ त ।  अपना  आ ँ व िए  प ो त ा क ेँ  दे िब  आ  अपना  क ा ने  ओक र  फ ि ो क ेँ  \nि ु नब  छो व ड़  क ऽ जा ए ब  नी क  नै ।  ब ै व ि त े  मनमे  नी क क  आ श ा  ना च ए  \nिििव न। जव हना  िा म -घ र क  ब ी च नि -नि  अ व िष्  क ार  ि ु व न  िो क क  मन  \nनचब ो  क र ै त  आ  िी त ो  िब ै त  जे  आ ब  क ी  जनक  जी क  त ी न व ब त ी य ा  \nह र क  क ा ज ह ए त ,  ब ड़ क ा -ब ड़ क ा  ह र जो त ा  ि भ आ व ब  र ह ि अव छ । \nए क े  व द नमे  ि ा व ठ  ब िट क  व ज निी क ेँ  त ी ि  ब र ि ब ना  दे त ।  दू  व द न  त ँ  \nि ौं ि े  व ज निी क  भे ि।  िो ब र  िण े श पर  नज व र  पव ड़ त े  मनमे  जे ना  श ु भे -\nश ु भक  ि पना  उठ ए  िििव न ।  व ब ि व र  िे िा  चा व र  ि ा िि ँ  फ े ि ह ो इ त  \nआ ए ि िो ब र  िण े श क ेँ ।  मु दा  व ब ि र ै क  पा छू  क ा जक  फ िो  ह ो इ  छै ।  \nवकय ो  क ा जक  फ ि िव न  फ ि ब ु झ ै ए  आ  व क य ो  फ िे क ेँ  फ ि ब ु झ ै ए ।  \nश्  य ामच र ण क  मनक ेँ  िो ब र  िण े श क  क ा ज अध िा  व ि चा र क  ब ा र् पर  ठ ा ढ़ \nभऽ आ िू  अब ै  ने  दव न, ज इ ि ँ  ब ा ब ा क  मनमे  ि ौ नक  ह व र अर ी ए  ब ू व झ  \nपड़ व न। आ ाे ना  पव छ िा  ि ा िक  ह व र अर ी  ब ा व ढ़मे  त े ना  क ऽ ध ु आ ए ि जे  \nिो क  ि ौ न -भा दो  व ब ि व र  जु िा इ-अिस्  त ब ु झ ए  ििि, ि े ह ो  मनमे  र ह ब े  \nक र व न ।  मु दा  िििे  मन व ब नव बने िव न।  व ब नव बना इ त े  चौ क ी पर  ि ँ  उ व ठ  \nर स्  त ापर  पहु ँ च स्  क ू िक  ब ा र्  व ह य ा  क ऽ  त क िव न।  पो त ा क ेँ  क े त ौ  नै  \nदे व ि मन ठ मव क  िे िव न।  मु दा  िििे  उठ िव न  जे  व क छु  दू र  आ िू   \nब व ढ़ दे व िऐ , जँ  क ह ीं  ि ङ ी - ि ा थी  ि ङ  व र जल् र्क  िु श ी मे  ब ौ ड़ ा  िे ि   66 || व ि द े ह सदेह:१६ \nह ु अए ।  मनो  िि ा ह ी  दे िक व न ।  ि ए ह  भे ि,  भव र ि क  क े त ौ  ब ौ ड़ ा  िे ि  \nअव छ।  जँ  ि े  नै  र व ह त ै  त ँ  क ो न ब े र् ा -ब े र् ी  िा िो  ब े र  ि प्  प त  िा  क ऽ  \nनै  ब ा जि ह ए त  जे  मा ए -ब ा पक  ि े ि ा  ह मर  ध मथ  नै  क त ट व् य ो  छी ।  ए क र् ा  \nझ ू ठ  ब जने  िो क  क ो र् -क चहर ी क  िूनी  क े ि ि ँ  ब ँ व च  जा इ ए  आ  जै ठ ा म  \nह जा र ो -िा िो क  ब ा त  छै ।  मु दा  ब े ि ी  क ा ि मन  ऐ ठ ा म नै  अँ र् क िव न । \nआ िू  ब व ढ़ त े  मन  पड़ िव न  य ए ह  जिव न  िो ब र ध न व ि वर ध ा र ी  िो ब र ध न \nपहा ड़  उठ ा  इ ह द्र क  ध ा र क ेँ  र ो व क  दे िक  त िव न  ह मर  िो ब र  िण े श  ने  \nवकए  क र त ।  मनमे  उव ठ त े  जे ना  ि ौ नक  क जर ा र ी क  छर् ा  छर् -छ र् ा  \nिे िव न।  ड े िे -ड े ि व कछु  ड े ि जिव न  आ िू  ब व ढ़ नज व र  उठ ौ िव न त ि व न  \nब ू व झ पड़ िव न जे  पो त ा  आ व ब  र ह ि अव छ। न जव र  पव ड़ त े  ब ा ब ा  ह ाँ इ -\nह ाँ इ  पा छू  घ ू व म , आ पि ी  घ र  व दि  व ि दा  भे िा ।  अपन व ि ंह दु आ व र मे  \nपो त ा क  अिि ा नी  क र ना इ क  िु श ी  मन क ेँ  भव र  दे िक व न।  मु दा  जव ह न ा  \nप्र व तक्ष ा क  घ ड़ ी  अि व थर ि ँ  नै  चव ि  उक ड़ ू  चा व ि  चि ए  ििै ए ।  \nश्  य ामच र ण ो क  मनमे  त व ह ना  उठ िव न। चा व र  ब िट ि ँ  िो ब र  िण े श  फ े ि  \nक र ै त  आ ए ि अव छ मु दा  अपन  मन क ह ै  छै  जे ना  व ज निी मे  ए क ो ब े र  ने  \nफ े ि क े िौं  ह े न। जँ  ि े  र व ह त ै  त ँ  क ो व ढ़ य ा  ब र द जक ाँ  पा िो  दे व ि त े  \nक ा न झ ाँ व क  दइ त ।  ि े ह ो  त ँ  नव ह य ेँ  ब ू व झ  पड़ ै ए ।  मु दा  ि े  भे ि क े न ा  \nअव छ ई  त ँ  ओक र े ि ँ  भाँज  िित ।  व क य ो  र चना क ा र  मव र  क ऽ  नै  \nमृ त्  य ुक  चचट  क र ै  छव थ ,  मृ त्  य ुपर ा ए  व ज निी  दे व ि  मृ त्  य ुक  चर चा  क र ै  \nछव थ ।  फ े र  क निु व र य ा  आ ँ िु र पर  व ह ि ा ब  जो ड़ ए  िििा ।  र् र् क ा  पढ़ िा ह ा  \nने  र् र् क ा  प्र श्न क  उत्त र  र् र् क े  व िवि दे त  मु दा  ि े  त ँ  िो ब र  िण े श मे  नै  \nअव छ।  व र आ ए ि-विआ ए ि पा इ  थो ड़ े  क ा र ो ब ा र मे  औत ।  जँ  क व नयोँ -\nक व नयोँ  व ब ि र ै त  िे ि ह ए त  त ै य ो  ए क  ि ा िक  पढ़ ा इ  त ी न ि ा िमे  व ब ि व र ए  \nिे ि ह ए त ।  जँ  ब े व ि य ा ए ि ह ो इ त ै  त ँ  चा व र  िु ण ा  ब े ि ी आ  जा इ त ।  त ि व न  \nत ँ  दो ि र े  ि ा िमे  ब े ि ी  प व ब त े  पा ि  क े ने  र ह ै त , ि े ह ो  त ँ  नव ह य ेँ  भे ि   व ि द े ह सदेह:१६|| 67 \nअव छ। मन घ ो ड़ मट्ठ ा  ह ु अ िििव न ।  \nिो ब र  िण े श  अव ब त े  श्  य ामचर ण क ेँ  िो ड़  िा व ि ब ा जि -  \n“ब ा ब ा , व र जल् र् व न क िि।”  \nिो ब र  िण े श क  ब ा त  ि ु व न  श्  य ा मचर ण क  मनमे  उठ िव न ,  क ी  \nवनक िि।  पा ि  क े िक  आ व क  फ े ि क े िक  ि े  क ह ाँ  ब ू व झ  पेव िऐ ।  \nनज व र  उठ ा  व ह य ा  क ऽ िो ब र  िण े श क  मु ँ ह पर  दे िव न ।  मु ँ ह क  रू व ि  \nमव िन नै ।  मु दा  क े ना  क ऽ पु छब ै  जे  ब ौ आ  पा ि  क े िेँ  आ व क  फ े ि ।  \nपा ि-फ े ि त ँ  िो क  व ज निी क  व क्रय ा मे  क र ै ए ।  जे  ब च्  चे ि ँ  प्र ि ा व हत  ह ु अ  \nििै  छै  आ  ह ंि ि ा व ह नी  मव त य ो  च िए  ििै  छै ।  आ ँ व ि पर  आ ँ व ि चढ़ ि  \nदे व ि िो ब र  िण े श  ब ू वझ िे ि जे  ब ा ब ा क  मनमे  व क छु  प्र श्न  छव ह ह। \nह िि ै त  ब ा जि -  \n“अहू ब े र  नमे मे  र ह ब । ”  \nपो त ा क  ब ा त  ि ु व न  श्  य ामचर ण क  मनमे  उठ िव न , चा व र  ि ा िि ँ  \nफ े ि क र ै त  आ ए ि अव छ  मु दा  मनमे  व म व ि ओ भव र  िम नै  छै ! व ि य ा ह ी क  \nक ो नो  र े ि नै  दे व ि  पब ै  छी ।  अि मंजि मे  ब ा ब ा क ेँ  पड़ ि दे व ि  िो ब र  \nिण े श  ब ू व झ  िे ि जे  भव र ि क  ब ा ब ा  व ब ि व र  िे िा ।  ि ए ह  मन पा ड़ ै िे  \nक व ह र ह िा  अव छ ।  व क छु  ठ े क ना  क ऽ  मन पा व ड़  ब ा जि-  \n“पव हिे  ि ा ि जे  फ े ि  क े ने  र ह ी  ि े  व ब ि व र  िे व िऐ  जे  व क ए \nक े ने  र ह ी ?”   \nपो त ा क  प्र श्न  ि ु व न श्  य ामचर ण  अि मंजि मे  पव ड़  िे िा  जे  क े ना  ह ँ  \nक ह ब ै  आ  क े ना  नै  क ह ब ै ।  ह ँ  जँ  क ह ब ै  त िव न जँ  क ह ीं  आ िू क  ब ा त  \nपूव छ व दअए  आ  जँ  नै  क ह ब ै  त ँ  ब ु झ िो  ब ा त  नै  ब ू झ ब  क व ह  झ ु ट्ठ ा  भ ऽ  \nजा ए ब ।  चु पे  र ह िा ।  पव र ि ा र  क ी  क ो नो  क ो र् - क चहर ी  व छ ऐ  जे  ब ा त ा - 68 || व ि द े ह सदेह:१६ \nब ा त ी  ह ए त , पव र ि ा र  त ँ  पव र ि ा र  व छ ऐ ।  जव ह ना  ब ा ब ा क ेँ  व ब नु  पु छनौं  व क छु  \nक ह ै क  अव ध क ा र  पो त ा पर  ह ो इ त  त व ह ना  ने  पो त ो क ेँ  ब ा ब ा प र ।  अपने  \nफ ु ड़ ने  िो ब र  िण े श  ब ा जि -  \n“पव हि ि ा ि जे  व श क्ष क  पढ़ ौ ने  र ह व थ , ह ु न क र  ब दिी ओ भऽ  \nिे िव न आ  व ि षय ो  ब दव ि  िे ि।”   \nपढ़ ौ नी  आ  पढ़ ौ व न ह ा र  ि ु व न  वकछु  पु छै क  मन श्  य ा मचर ण क ेँ  भे िव न , \nमु दा  अपने  फ ु ड़ ने  िो ब र  िण े श  फ े र  ब ा जि -  \n“पव हि ि ा ि जे  व श क्ष क  जे  व िषय  पढ़ ौ िव न  ओ जे ना  त र  \nपव ड़ िे ि।”  \nिो ब र  िण े श क  ब ा त  ि ु व न  श्  य ामचर ण  ओझ र ा  िे ि ा ।  ड ो र ा क  \nपो व िय ा  जक ाँ  ओर - छो र  नै  ब ू व झ  पा व ब जे ना  व ब च्  चेमे  ओझ र ी  ि व ि  \nिे िव न।  ओझ र ी  िव ि त े  ए क र् ा  ओर  दे िव थ  त ँ  दो ि र  ह र ा  जा व ह ह  आ \nब ी ह य ब ै त  जिव न द ो ि र  भे र् व न  त ँ  भे र् िा ह ा  ह र ा  जा व ह ह ।  र् ी क मे  िा ि ि  \nवचड़ व चड़ी  जक ाँ  भऽ िे िव न ।  ए क  त ँ  आ ँ व ि क  पछु ऐ त मे  र् ी क  र ह ने  \nि ो झ ह ा -ि ो झ ह ी  नै  दे व ि पब ै त  दो ि र  दु नू  ह ा थक  आ ँ िु र  ओझ र ी  छो ड़ ा इ ए  \nने  पब ै त ।  मनमे  उ ठ िव न, िो ब र  िण े श  व क य ो  आ न छी  जे  क ो नो  ब ा त  \nपु छै मे  ि ंक ो च ह ए त ।  पु छिव िन -  \n“ब ौ आ , नै  ब ू व झ  पे िौं  जे  क े ना  पढ़ ौ नी ओ आ  पढ़ ौ व नह ा र ो  ब द व ि  \nिे ि।  जँ  पव ह ि ि ा ि ब दव िय े  िे ि त ै य ो  दो ि र -त े ि र -चा व र म \nि ा ि त ँ  ब ँ चि .. . ?”   \nब ा ब ा क  प्र श्न  ि ु व न,  ि ाँ प क  ब ी ि झ ा ड़ व नह ा र  मनतव र य ा  जक ाँ  िो ब र  \nिण े श  ध ु र झ ा ड़  ब ा जि -  \n“जव ह ना  पव ह ि ि ा ि  ब दिि त व ह ना  दो ि र ो  ि ा ि ब दिि। ”   व ि द े ह सदेह:१६|| 69 \nदो ि र  ि ा ि ि ु व नत े  व ब च्  चे मे  श्  य ामचर ण  र् ो व क  दे िव िन -  \n“ए ना  नै  ब ा जह  जे  जव ह ना  प व ह ि  ब दिि त व ह ना  दो ि र ो -\nत े ि र ो -चा व र मो  ि ा ि ब दि ि।  फ ु र् ा -फ ु र् ा  क ह ऽ  जे  पव ह ि \nि ा ि क ी  ब दििह  आ  दो ि र -त े ि र -चा व र म क ी ?”  \nब ा ब ा क  प्र श्न  ि ु व न,  जव ह ना  व कय ो  इ ह र् र भ् य ू दे मए  जा इ क ा ि र स्  त ा क \nपढ़ ि-ब ू झ ि ब ा त  ि ु व न प्र श्न क  पु छड़ ी  पक व ड़  ध ड़ -ध ड़ ा  क ऽ उत्त र  व द अ \nििै ए  त व ह ना  िो ब र  िण े श  ब ा ज ि-  \n“पव ह िु क  ि ा ि पढ़ िौं  जे  क े ना  व क य ो  िा छपर  चव ढ़ आ म  \nत ो ड़ ै ए  आ  क े ना  मा व र् क  पव ह य ा क  िा ड़ ी  ब ना  मा व र्  उघ ै ए ।”  \nओना  श्  य ामचर ण क ेँ  पो त ा क  उत्त र  ि ु नि  ब ू व झ  पड़ िव न, मु दा  \nवकछु  ब े ि ी  व द नक  ि ु नि ब ू व झ  ब े ि ी  व ब ि र ा इ ए  िे ि र ह व न। व क छु  अप न ो  \nमनपर  भा र  दव थ आ  व क छु  िो व ध -िा व ध  िो ब र ो  िण े श क  मु ह ि ँ  ि ु न ए  \nचा ह व थ।  िो ब र  िण े श  ब ू व झ  िे ि जे  ब ा ब ा क ेँ  र ि  भे व र्  र ह ि छव हह । \nमनमे  उठ िै  जे  पव र ि ा र मे  ब ू ढ़ -ब च्  चाक  ब ी च ि म्  ब ह ध ब नत  त ँ  ब ी चि ा  \nअने र े  ि ो झ र ा ए ि र ह त ।  ए क  व द ि  र् ी क ा ि न क  ब ा ब ा  त ँ  दो ि र  व द ि \nिंि ा  पा र  क र ै क  ना ि  पो त ा ।  मु स्  क ी  दै त  िो ब र  िण े श  ब ा जि -   \n“दिा नक  िु ट्ट ी पर  जे  ििक ा  क पड़ ा मे  र ा मा य ण  ब ा व ह ह  क ऽ  \nर िने  छी  ओ पु र ना  िे ि।  पव ह ि ब िट क  क ो ि ट मे  र ह ए । ”  \nिो ब र  िण े श क  अजिु त  जि ा ब  ि ु व न  श्  य ामचर ण क  मनमे  भे िव न  \nजे  ब ु व ध ए  ने  घ ु ि ु व क  िे िै ए ।  मु दा  िििे  फ े र  भे िव न  जे  क े मह र  घ ू ि क ि  \nि े  क े ना  ब ू झ ब ।  ए ह े न प्र श्न  पु छब ो  क े ना  क र ब ै ।  जँ  क ह ीं  आ िू  मु ह ेँ  \nघ ु ि ु व क िे ि ह े त ै  त िव न अव िया ए ि ब ा त  ब ा जत ।  जँ  क ह ीं  अिि ा नी क  \nचा व ि ध े िक  त ँ  अने र े  अनि ो ह ाँ त  िा ित ।  ि े  नै  त ँ  चु व चक ा र ी  द ऽ   70 || व ि द े ह सदेह:१६ \nअपने  मु ह ि ँ  ब जा ए ब  नी क  ह ए त ।  पु छिव िन -   \n“ब ौ आ , त ँ ाू  झ ब -झ ब  ब ा व ज  जा इ  छह , क नी  अि व थ र ि ँ  ब ा जह ।  \nआ ब  व क  अपन  ओ आ ँ व ि -क ा न र ह ि  जे  श्र ि ण क ु मा र क  पा व न क \nअि ा ज ि ु वन त ी र  चि ा ए ब । ”  \nब ा ब ा क  प्र श्न  ि ु व न िो ब र  िण े श क  मन मघ ै य ा  िे त क  िे ि ा र ी ,  \nि े र ि ो  जक ाँ  िद -िदा  िे ि।  ब ा जि -  \n“ब ा ब ा , र स्  त ा-पे र ा  ए ह े न ि ि ा ि -जि ा ब क  जिह  नै  छी ।  क ि नो  \nक ु त्त ा-वबिा इ  व ध य ा न त ो ड़ त  त ँ  क िनो  ब ा ह ह प र  िे िा इ त  व ध या -\nपु त ा ।  ओक र ा  मना व ह ओं त ँ  नै  क र ब ै ।  जे क र ा  त ी व नए  ब ी त क  \nघर - घ र ा ड़ ी  छै  ओक र  व ध या - पु त ा  र स्  त ा-ब ा र् पर  नै  िे ित ै  त ँ  \nिे ित  क े त ए ।  ि े  नै  त ँ  चि ू  दर ब ज्  जा पर , अि व थ र ि ँ  क ह ब । ”    \nपो त ा क  ब ा त  ि ु व न श्  य ा मचर ण  ब जिा -  \n“जे त ए  ब ि ी  ि ए ह  ि ु ह द र  दे श  भे ि।  जे  पै त पा ि क र ए  ि ए ह  \nर ा जा  भे ि।  ई ह ो  जिह  व क  अध िा  अव छ , दु आ र े -दर ब ज्  जाक \nने  मु ह थव र  छी ।  अपन घ र -दु आ र  छी , अक ा ि मे  व च ड़ै- चु नमु न ी  \nउड़ ब े  क र त , क ु त्त ा - वबिा इ , मा ि -जा ि चि ब े -ए ब े-जे ब े  क र त  \nत इ ि ँ  व क  िप-ि प्  पमे  ब ा ध ा  पड़ त । ”  \nब ा ब ा क  व ि चा र  िो ब र  िण े श क ेँ  नी क  िििै ।  मनमे  ए िै  िा ए -\nिो रू क  व म िा न ठ े ह ु नो  पा व न  दु ह ा न। ब ा जि -  \n“ब ा ब ा , र िि ा ह ा  पो थ ी मे  क थी  र ा िि  अव छ ि े  व ब ि व र  \nिे व िऐ ।”  \nपो त ा क  ब ा त  ि ु व न  क नी  पा छू  घ ु ि क ै त  श्  य ा मचर ण  ब जिा -   व ि द े ह सदेह:१६|| 71 \n“ि ो िह न्न ी  क े ना  व ब ि व र  जा ए ब , मु दा  व क छु  झ ि जक ाँ  त ँ  \nभइये  िे ि अव छ। ”  \n‘झि’ ि ु व न झ िझ ि ा इ त  िो ब र  िण े श  ब ा जए  ििि -  \n“चा रू  जु िक  चचा  अव छ। ”  \n‘चा रू  जु ि ’ ि ु व न श्  य ामचर ण क  मन ि क प क े िव न। ि क प क ा इ त े  \nब जिा -  \n“ब ौ आ , चा व र  जु ि क  चचा  ने  पो थी -पु र ा ण मे  अव छ,  जु ि  त ँ  \nक े त े क ो  आ ए ि -िे ि आ  अब ै त - जा इ त  र ह त ।  जु िो क  व क  ठ े क ा न  \nअव छ,  जिव न दू र् ा  व च ह ह ा र क ेँ  भेँ र्  ह ो इ  छै  त िनो  क ह ै  छै  \nजु िो  पछा व त  भेँ र्  भे िौं ।  आ ब  त ो ह ीं  क ह ऽ जे  ए क  जु ि क ेँ  क े  \nक ह ए  जे  क े त े  भऽ  जा इ ए ! ”  \nब ा ब ा क  व ि चा र  िो ब र  िण े श क ेँ  जँ चि ।  ब ा जि व क छु  ने  मु द ा  \nड ो र ी मे  ब ा ह ह ि क ो नो  ि स्  त ु जक ाँ  मु ड़ ी  ड ो िब ए  ििि।  ब ा ब ा  ब ू व झ  \nिे िा  जे  भव र ि क  आ र ो  ब ा त  ि ु नए  चा ह ै ए ।  ब जिा -  \n“जव ह ना  व चहहा र क  ब ा त  क ह व िय ऽ त व ह ना  ब ा र ह  ब िट क ेँ  ि े ह ो  \nजु ि क ह ि  जा इ  छै । ”  \nब ा ब ा क  व ि चा र क ेँ  उड़ ै त  दे व ि िो ब र  िण े श  ब ा जि -  \n“ब ा ब ा , क ो न जु ि -जमा ना क  ब ा त  उ ठ ा  दे व ि ऐ।  आ ब  ने  ओ  \nजु ि र ह ि आ  ने  जमा ना ।  अिनु क  जे  जु ि अव छ  त ह ी ि ँ  ने  \nअपना  ि ब ह क  व ज निी  चि त ।  अने र े  मिजमा र ी  क े ने  मनो  \nव छव ड़ आ ए त ।”  \nजे  ब ू व झ  िो ब र  िण े श  ब ा जि ह ु अए  मु दा  श्  य ा मचर ण क ेँ  भे िव न  जे   72 || व ि द े ह सदेह:१६ \nभव र ि क  जे  क ह व िऐ  ओ ह ृ दै क ेँ  ब े ध िक ै  ह े न। नी क  ह ए त  जे  आ र ो  \nवकछु  क व ह  विचा र क  र स्  त ा  ब दिब ।  ब जिा -  \n“ब ौ आ , जिव न ए त े  ब ा व जय े  िे िौं  त िव न क नी ए  आ र ो  र ह ि  \nअव छ, ओक र ा ाे  ि ठ ा इ ए  िे ब  नी क  ह ए त ।  चा व र  जु ि  जे  भे ि  \nि त य ु ि,  त्र े त ा ,  द्व ा पर  आ  क िय ु ि  ि े  व क  क ो नो  ए क्क े  र ङ  \nभे ि।  जे क र ा  जे त े  फ ब िै  ि े  त े त े  दफ ा व न िे िक । ”  \nिो ब र  िण े श  दफ ा नै क  मा ने  नै  ब ु झ िक ।  ब ा जि -  \n“क ी  दफ ा व न िे िक ?”  \nपो त ा क  व ज ज्ञ ा ि ा  ि ु व न श्  य ामच र ण  ब जिा -  \n“दे िहक  जँ  चा रू  जु िमे  ि मै क  ब ँ र् ब ा र ा  भे ि त ँ  ए क  र ङ क  \nने  ह ो इ त ,  ि े  क ह ाँ  अव छ।  चा रू  चा व र  र ङ  अव छ। िै र  जे  \nह ो उ मु दा  ए क र् ा  आ र ो  ब ा त  क व ह  दइ  व छअ।  ि त य ु ि क  \nह व र श्च ह द्र ब ड़  दा नी  छिा ।  र ा जा  छि ा , मु दा  दा न दे ब ा क ा ि  \nवबि व र  िे िा  जे  ह म र ा जा  छ ी , र ा जक  भा र  ऊ पर मे  अव छ,  \nअपना  फ ु ड़ ने  जँ  ए क्क े  िो र् े क ेँ  ि भर् ा  दऽ दे ब ै  त ँ  क र ो ड़ क -\nक र ो ड़  िो क िे  क थी  र ह त ै । ”  \nवदन भव र क  जु ड़ ा ए ि मन िो ब र  िण े श क ,  पे र् क  ब ा त  उ फ व न -\nउफ व न ब ह र ा ए  चा ह ै , मु दा  ब ा ब ा क  व ि र ा मक  पा छु ए  ने  व क छु  ब ा जत ।  \nर ो क िो  त ँ  नै  जा  ि क ै ए ।  मनमे  उठ िै , जव ह ना  क ो नो  फ ु िक  ि ा छ  \nआ व क क ो नो  ि त्त ी  व िर ह े -व िरह  मु ड़ ी ओ -फ ु िो  आ  ब त ी ओ दइ ए  त व ह ना  \nजिने  ब जत ा  आ व क  व ब च्  चेमे  र् ो व क  मु व ड़ य ा र ी  दे ब व न ।  अने र े  अक् छा  क ऽ  \nचु प भऽ जे त ा ।  ब ा जि - \n“ब ा ब ा , अहाँ  चा व र  जु िक  चचा  क र ै  व छ ऐ , मा स्  र्र  ि ा ह ै ब   व ि द े ह सदेह:१६|| 73 \nक ह िव न जे  पाँ चम  जु ि छी ।  ए क र् ा  क े त ए  ह े र ा  िे ि। ”  \nह े र ा ए ि ि ु व न श्  य ा मचर ण  ठ मक िा ।  ठ मव कत े  िो ब र  िण े श  ब ू व झ  \nिे ि जे  भव र ि क  ब जै िे  व क छु  क ह ै  छव थ।  ि ु नै क  प्र व त झ ु  जक ाँ  मु ँ ह  \nििै  छव ह ह ।  ब ा जि -  \n“ब ा ब ा , जव ह ना  अदौ मे  आ मक  फ ड़  िा इ  छि त व ह ना  अि नो  \nिा इ  छी ।  नी क  भो ज्  य  पदा थट  व छऐ ह े ।  मु दा  प्र श्न  त ँ  ए क र् ा  \nउठ ब े  क र त  व क ने  जे  नमहर  िा छक  फ ि छी , जँ  अपने  र् ू व र्  \nक ऽ िि ै क  ब ा त  ि ो चब ै  त ँ  छो र् क ा -ब ड़ ब व ड़ य ा  भि व ह ं  \nिि िो पर  दर ह े  र ह ै ए  मु दा  नमहर , क ो मि  क े ना  र ह त ।  त िव न  \nओक र ा  क े ना  उपय ो ि क ए ि जा ए त । ”  \nिो ब र  िण े श क  ब ा त  श्  य ा मचर ण क ेँ  जँ चि व न। ब जिा -  \n“ए क र  उपए  त ँ  य ए ह  ने  ह ए त  जे  जँ  छो र्  िा छ र ह त  त ँ  \nवनच्  चोि ँ  ठ ा ढ़ भऽ ह ा थि ँ  त ो व ड़  िे ब , मु दा  नमहर मे  त ँ  िग्  िी -\nब त्त ी ि ँ  त ो ड़ ि जा ए त  य ा  िो िा -ढे पा ि ँ  त ो ड़ ि जा ए त ।  मु दा  ई  \nत ँ  त क ट  भे ि।  आ जु क  ि मै मे  भि व ह ं िमिो मे  आ म फ ड़ ए , मु द ा  \nनमहर  िा छक  फ ि छी ,  ए क र ो  त ँ  नक ा र ि नव ह य ेँ  जा  ि क ै ए ।  \nजल् दी-जल् दी अपन ब ा त  क ह ऽ। चा ह ो  पी ब ै क  मन ह ो इ ए । ”  \nचा ह क  ना ओं ि ु व नत े  जे ना  िो ब र  िण े श क  पश े  ब दव ि  िे ि ।  \nब ा जि-  \n“ब ा ब ा , िप - ि प्  प क े त ौ  पड़ ा ए ि जा इ  छै ,  ओ  त ँ  ि व द क ा ि  \nउव ड़ त े  र ह ै ए  आ  उव ड़ त े  र ह त ।  मु द ा  ओक र ा  ( ब ा त क ेँ ) जिव न  \nविचा र  ब ना  व ि चा व र  क ऽ नै  व ि चर ण  क र ब ै  त िव न  ध ा र क  मु ँ ह  \nक े ना  ब नत ै ।  अिव न ए त ब े  र ह ए  व द य ौ ।  व र जल् र्क  व द न छी ,   74 || व ि द े ह सदेह:१६ \nअहाँ  अँ र् क ा  िे िौं ।  दा दी -मा ए  ि भ अङ ना मे  र् ा र् क  भु र क ी  \nदने  त क ै ए ।  भने  चा ह ो  ब नब ा  िे ब  आ  क ु श िो -छे म ि ु ना  दे ब ै । ”   \nिो ब र  िण े श क  व ि चा र  श्  य ा मच र ण क ेँ  जँ चि व न। मनमे  उठ िव न  जे  \nभव र ि क  ह महू ँ  ि भ (पु रुष पा त्र ) अव त क्र मण  क र ै  छी ।  ि े  नै  त ँ  दु नू  \nिो र् े क  (पव त -पत्न ी ) व दश ा  दू  व क ए  भऽ जा इ ए ।  प व र ि ा र क  भी त र  जँ  \nि ै चा व र क  ि मरू पता  र ह त  त ँ  मतभे द व क ए  ह ए त ।  ि भ त ँ  ब ा िो -ब च्  चा \nआ  पव र ि ा र ो क ेँ  नी क्क े  चा ह ै  व छऐ ।   \nअाा ङ िन पहु ँ च दा दी क ेँ  िो ड़  िा व ि  िो ब र  िण े श  पा श ा  ब दिै त  \nब ा जि-  \n“दा दी , पा ि  क े व ि ऐ ।  त े त े  ने  ब ै र् र ी ब िा  पंिा , ब त्त ी , छो र् क ा  \nब ड़ क ा  क म्  प्  य ूर् र ,  आ र ो  व क  क ह ाँ  आ व ब  िे ि अव छ  जे  घ र े  \nब ै ि ि इ ंजी व नयर -ड ा क् र्र  ब व न जे ब ौ । ”  \nपो त ा क  व ि चा र  ि ु व न दा दी  ए त े  अह्ल ा व दत  भऽ िे िी  जे  िा ि  \nि म्  ह ार िा  पछा व त ओ मु ह ि ँ  िव ि य े  पड़ िव न -  \n“र ौ  िो ब र ा , ि भ व द न त ू ँ  िो ब र े  र ह मेँ । ”  \nदा दी क  ब ा त  िो ब र  िण े श  नै  ब ू व झ  पौ िक ।  अपना पर  ि ु नै क  \nश ंक ा  भे िै ।  ि ु नै क  श ं क ा  ई  जे  िो ब र ा ए ि क ह िक  आ व क  िो ब र  िण े श ।  \nि भ त ँ  िो ब र  िण े श  क ह ै ए ।  भऽ  ि क ै  छै  व ब नु  दाँ त क  ब ू ढ़ मु ँ ह  व क छु  \nब जा इ ए  िे ि ह ो इ ।  क े ह े न -क े ह े न  ब ी िध र क  त ँ  ब ी ि व ब नु  दाँ त े  व न क व ित े  \nने  छै ,  दा दी  त ँ  ि ह जे  ब ू ढ़ दा दी ए  भे िी ।  ब ा जि व क छु  ने  चा ह क  \nवििा ि  ने ने  ब ा ब ा  िि पहु ँ चि ।  ह ा थमे  चा ह क  व ि िा ि  पक ड़ ब ै त  \nब ा जि-  \n“ब ा ब ा , अहाँ  िु श ी  भे िौं  व क ने?”   व ि द े ह सदेह:१६|| 75 \n“ब ौ आ , जँ  त ू ँ  िु श ी  त ँ  ह महू ँ  िु श ी । ”    \n१६ जनि र ी  २०१४ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  76 || व ि द े ह सदेह:१६ \nउम े श  पा ि ि ा न  \nअजो ह \nस्  क ूिक  पढ़ ा इ , िे ि - क ू द,  दि  व म नर्  छु ट्ट ी  िे ि  व ब नु  व क छु  \nब जने  ि र  जी क  आ िू  दु नू  ह ा थक  दि ो  आ ँ िू र  दे िा ना इ , ब ड़ क ी  \nपो िव र क  महा र पर  जा  िप -ि प्  प िड़ े ना इ , ि ि क  नै  ब नि  र ह ने  ब ै जू  \nक ा ह त ि र  त था  र ा य जी  ि र क  घ ंट्ट ी  छो ड़ ना इ  इ त्  य ावद मन पड़ ै ए ।  मु दा  \nत इ  व द नमे  व क छु  आ र  छि।  व क छु  ए ह नो  प्र ि ि  अव छ  जे क र ा  त इ  \nवदनमे  ठ ी क ि ँ  नै  ब ु झ ै  छे िौं  जे  आ इ  ब ू व झ  र ह ि छी ।  व क छु  ओ ह न ो  \nप्र ि ंि र ह ि जइ मे  अपने  दो िी  नै  र ह ी  मु दा  दो िी क  ि जा  पब ै त  र ह ी ।  \nअध िा क ेँ  अध िा  नै  ब ू व झ  नी क्क े  ब ु झ ै त  र ह ी ।  ि ा स्  ति मे  ओ नी क  नै  \nछि, िर ा प छि, जे  आ इ  ब ु झ ै  छी ।  िै र ! नी क -िर ा पक  पनचै त ी  नै  \nक र े ब ा क  अव छ ।  ि ु ने ब ा क  अव छ  अपन ब चपनक  व ि स्  ि ा।  \nत ी ि र ा -चौ थ ा मे  पढ़ ै त  र ह ी ।  पा ठ क जी , य ा दि जी , र ा य जी , मो िब ी  \nि ा ह ै ब  आ  ब ै जू  क ा ह त  ि र  छिा  ह मर ा  ि ब ह क  व श क्ष क ।  र मण , ि ी र  \nक ु मा र , मनो ज, मु र ा र ी  आ  ह म र ह ी  ए क -दो िर ा क  पा र् ट नर ।   \nपा ठ क  ि र  पढ़ ब ै त  र ह व थ न जो ड़ -घ र् ा उ, र ा य जी  ए ब ी ि ी ड ी ,  \nय ा दि जी  व ििना  चे क  क र ै  छे िव ि न आ  जे  ि मए  ब ँ चि  त इ मे  य ा व द  \nक े िह ा  क व ि त ा  ि ु नै  छिा ।  मो िब ी  ि ा ह ै ब  ि मा ज  व ि ज्ञ ा न पढ़ ब ै त  \nर ह व थ न। ि भिँ  आ फ त  छि ह मर ा  ि भ िे ि ि ंस्  क ृ त ।  ब ै जू  क ा ह त  \nि र  पढ़ ब व थ न ि ंस्  क ृत ।  पाँ च - िात  व द नपर  अब ै त  र ह व थ न स्  क ूि।  ब े ि ी  \nक ा ि क ा य ा िय ी  क ा य ट मे  ििि र ह ै त  र ह व थ न। त ँ ए  ई  ि मस् य ा  ि भ  \nवदनक  नै  क व ह य ो  क ा िक  छि।    \nि भिँ  नी क  ि र जी  र ह व थन मो िब ी  ि ा ह ै ब ।  व क ए क  त ँ  ओ  मा र ै  \nनै  छे िव ि न क ो नो  व ि द्य ा थी क ेँ ।  मा र ै मे  ना मी  र ह व थ न ब ै जू  क ा ह त  ि र ।   व ि द े ह सदेह:१६|| 77 \nह म ि भ ड र ि ँ  ह ु नक र  व क िा ि छो ड़ ै क  िड़  ििब ै त  र ह ै  छे ि ौं ।  ह ु नक र  \nघ ंर् ी  अब ै ि ँ  पव ह ने  दि  व म नर् क  छु ट्ट ी  िऽ व न क व ि जा इ त  र ह ी ।  व क ए क  \nत ँ  ओ अपने  जल् दी  छु ट्ट ी  नै  दै त  र ह व थ न। क ए  व द न त ँ  पो िव र  महा र प र  \nि ँ  पजह त  र् ँ िब ा  अनै  छे िव ि न व िद्य ा थी क ेँ।  आ  िग्  िे छौं क ी ! मु दा  क ए  \nवदन अि ा नी ि ँ  ब ँ व च ओ जा इ त  छ ि।  िा ि  क ऽ  ओइ व द न  जइ  व द न \nब ै जू  क ा ह त  ि र  उपव स्  थ वत ह ो इ त  र ह व थ न  आ  ह ा थमे  क ा ित क  झ ो र ा  \nर ह ै  छे िव न ।  झ ो र े  दे व ि  ह म ि भ ब ू व ाझ  जा इ त  र ह ी  जे  आ इ  ठ ी क  \nर ह त ।  व क ए क  त ँ  व ह ि ा ब-ब ा ड़ ी  चि त ै  ऑव फ ि मे ।  ि भ व क य ो  आ ा व फि मे  \nब ै ि  व ह ि ा ब-ि ा ड़ ी  क र त ा , ह म  ि भ  मु क् त  र ह ब ।  िु श  भऽ  जा इ त  र ह ी ।  \nमुदा  भऽ जा ए  व क छु  आ ाै र ।  िु श ी  क ह ीं  दब ा ए ि र ह ै  छै ।  व क िा ि मे  \nह ल् िा ह ु अ ििै ।  आ व क  य ा दि जी  आ व ब  त र त र ब ऽ ििै त  र ह व थ न।  \nय ा दि  जी क  त इ  घ ड़ ी क  त ा मि  दो ि र  र ह ै त  र ह व न ।  ओ ई  जे  िे िा -\nजो िा  क र ै त  घ ड़ ी  व ह नक र  इ च्  छा  र ह ै त  र ह व न  जे  ह म ह ू ँ  ऑव फ ि े मे  र ह ी  \nमु दा  ह ल् िा जे  ह ु अ  ििै  छि  आ व क  ि भ व क य ो  य ा दि े जी  ि र क ेँ  व क ि ा ि  \nपठ ा  दव ह ह ।  ओ आ व ब  ि भर् ा  व ब ि ह मर े  ि भप र  उत ा व र  ि इ  छिा ।   \nह िाँ व क ह म  चा रू  व म त्र  ऐ  ि भ ि मस् य ा क ेँ  र ि े -र ि े  ब ू व झ  िे ि  \nर ह ी ।  आ  ऐ  ि भ ि ँ  ब ँ चै िे  द ि  व म नर्  छु ट्ट ी  िऽ पो िव र  वदि  च ि  \nजा इ त  र ह ी ।  छु ट्ट ी ओ अर ा मि ँ  व म ि जा इ त  र ह ए ।   \nक व हय ो  क ा ि ब ै जू  क ा ह त  ि र  ब ड़  त मि ा ए ि अ ब ै त  र ह व थ न।  \nह ा थमे  झ ो र ा  नै  र ह ने  ह म ि भ ब ु व झ ओ जा इ त  र ह ी  जे  आ इ  त मि ा ए ि  \nह े त ा ।  आ इ  मा व र  िििे  अव छ।  ब ै जू  क ा ह त  ि र  छु ट्ट ी ओ जल् दी  नै  द इ  \nछव थ न। ि ंस्  क ृत  व ि षय मे  आ फ दे -आ फ द।  ि भर् ा  य ा दे  क र ए  पड़ ै त  \nछि।   \nह मर ा  ि ब ह क  व ह ि ा ब े  ब ै जू  क ा ह त  ि र मे  ए क र् ा  िु ण  र ह व न ।  ओ  \nई  जे  ने ब ो क  श ब ट त  ब ड़  पव ि न र ह व न ।  ने ब ो  औत  क े त ए ि ँ ।  जव ह न ा   78 || व ि द े ह सदेह:१६ \nवपय ा ि  िििा पर  ह मर ा  ि भक ेँ  पा व न  पी आ ब ए  इ श ा र ा मे  क ह व थ न आ  ह म  \nि भ पा व न  आ व न पी अब ै त  र व ह य व न त व हना  मन क  िप  ब ू व झ  ने ब ो ओक  \nजो िा ड़  ह म ि भ ििा  आ नी ।  मु दा  त इ मे  व द न- त ा र ी िक  मे ि  नै  िा इ त  \nर ह ए ।  त ै य ो  िु श  भऽ जा व थ न।  \nएक वदन ने ब ो क  चचट  क र ै त  व क िा ि मे  पु छिव ि न-  \n“क े क र ा  ने ब ो  फ ड़ ि छौ ?”  \nर ौ दा ए ि आ ए ि र ह व थ न। ह ा थमे  झ ो र ा  नै  दे िने  र व ह य व न।  आ ठ म  \nवदनन दे िह ा  ि ि क  य ा दो  नै  भे ि छि ।  ह म आ  ह मर  व म त्र  मु र ा र ी  \nए क्क े ब े र  ह ा थ उठ ब ै त  ब जिौं -  \n“ह मर ा ।  ह मर ा । ”  \nमु दा  ए क र् ा  आ फ त  भे ि दु नू  िो र े क ेँ  क ह ीं  नै  जा ए  दे िव न  त िव न \nत ँ  फ ँ ि िौं ।  ह म  क ह व ि य व न-  \n“ि र , ने ब ो  आ नए  ह म जा ए ब । ”  \nय ए ह  ड र  मु र ा र ी क ेँ  ि े ह ो  र ह ै , प्र व त ि ा द क र ै त  ऊ ह ो  ब ा जि -  \n“नै  ि र , ह म  जा ए ब , ह मर ा  िा छमे  क ा िज ी ब िा  ने ब ो  छै । ”  \nह म ठ ा ढ़े  र ह िौं ।  मु र ा र ी  ह म र ा  व द ि  त ा क ए  ििि।  क े ना -ने -\nक े ना  ि र जी  दु नू  आ दमी क ेँ  क व ह  दे िव न-  \n“अच्  छा जो  दु नू  िो र े , जल् दी  अव ब ह ेँ ।”  \nदु नू  िो र् े  व ि दा  भे िौं ।  स्  क ू ि क  ह ा त ा  ध व र  त ँ  ि ंचमंच  भ ऽ  \nर् पि ौं , जे  क ा जे  जा  र ह ि छी ।  मु दा  ह ा त ा ि ँ  र् व प त े  इ ठ िा इ त  ब ढ़ए  \nिििौं ।  दु नू  िो र् े  ए क्क े  ि मस् य ाि ँ  घ े र ि र ह ी ।  ि ि क  नै  ब नि र ह ए ।  \nई  ब ा त  त ँ  त िने  स्  प ष्  र् भऽ  िे ि  छि।  जइ ि ँ  क ो नो  ध र ा नी  त्र ा ण  पे ने   व ि द े ह सदेह:१६|| 79 \nर ह ी ।  मु दा  आ ब  ए क र् ा  दो ि र  ि मस् य ा  ठ ा ढ़ भे ि।  ने ब ो  िा छमे  अिव न  \nि भर् ा  थु ल् िीए  छै ।  ई  नै  ब ु झ ै त  र ह ी  जे  ह मर ो  िा छमे  अ जो ह े  ह े त ै ।  \nआ ब  त ँ  भे ि आ फ त ! आ ब  क ी  क र ब ।  मन औना ए  ििि।  ि मए  ि े ह ो  \nवबत  र ह ि  छै ।  क ह ने  छे िव ि न जल् दी अव ब ह ेँ ।  दे र ी  ह ए त  त ँ  ि ी र क ु मर ा  \nने  क ह ीं  ि ि क  दु आ र े  दु नू र् ा  व न क िि ि े  ि र जी क ेँ  क व ह  द व ह ह।  ि े ह ो  \nमनमे  आ ब ए  ििि।  अह त मे  व िचा र  क े िौं ।  पाँ च -ि ा त र् ा  अजो ह े  ने ब ो  \nत ो व ड़ क ऽ िऽ जा  ि र जी क ेँ  नै  दे िए  दे ब व न  आ  श ब ट त  ब ना  व ि िा ि  \nपक ड़ ा  दे ब व न ।  ि ए ह  क र ए  व ि दा  भे िौं ।  ने ब ो  त ो व ड़  िऽ जा इ त  र ह ी  \nत ँ  र ा जे  क ा क ा  दे व ि  िे िव न।  ह मर ा  त ँ  नै  व क छु  क ह िव न  मु दा  मु र ा र ी क ेँ  \nक ह िव िन-  \n“आ इ  आ ब ए  दह ु न मने जर  ि ा ह ै ब क ेँ ।  ने ब ो  ि ु र र ना इ  क ी  व छ ऐ \nि े  पता  चि त ौ । ”  \nमु र ा र ी क  ब ा ब ू क ेँ  ि भ मने जर  ि ा ह ै ब  क ह ै  छव ह ह ।  ब ड़  त म ि ा ह  \nछव थ न। मु र ा र ी  ड व र  िे ि।  ड र  ह मर ो  भऽ  िे ि।  दु नू  िो र े  ठ म व क  \nिे िौं ।  ह मर ा  ि भक ेँ  ठ मक ि  दे व ि  र ा जे  क ा क ा  पु न:  पु छिव न-  \n“क े त ए  िऽ जा इ  छेँ  ई  थु ल् िी  ने ब ो ?”  \nअपन दो ि छो ड़ ब ै त  दु नू  िो र् े  ए क्क े ब े र  ब जिौं -  \n“ि र जी , क ह ने  छव थ न। ह ु न क र  मन िर ा प छव ह ह ।  श ब ट त  \nब नत ै ।”  \nर ा जे  क ा क ा  मु ड़ ी  ड ो ि ब ै त  व क छु  ने  ब जिा ।  ह म ि भ ब व ढ़  \nिे िौं ।  दु नू  पा र् ट नर क ेँ  ब ु झ ा ए ि जे  पा र  िव ि  िे ि।  स्  क ूि पर  पहु ँ व चत े  \nदे िि ौं  ब ै जू  क ा ह त  ि र  ओङ ह ा  र ह ि  छव थ ।  फ ब ि।  ह ाँ इ -ह ाँ इ  क ऽ  \nश ब ट त  ब ना  ि र जी क ेँ  उठ ब ै त  व ि िा ि  ह ा थमे  दे व ि य व न।  पी ब  त ँ  िे ि ा   80 || व ि द े ह सदेह:१६ \nमु दा  क े ना -ने- क े ना  ब ू व झ  िे िव िन जे  ने ब ो  र ि ा ए ि नै  छे िै ।  मु दा  व क छु  \nह ाँ र् - दब ा ड़  नै  क े िव न ।  घ ं र् ी  ब दव ि  िे ि छि।  ि मस् य ा र् व ड़  िे ि।  \nदु नू पा र् ट नर  िु श ी  भऽ िे ि र ह ी ।  मु दा  ई  िु श ी  दु िमे  ब दव ि  िे ि ।  \nड र  त ँ  र ह ब े  क र ए  जे  र ा जे  क ा क ा  ने  क ह ीं  ब ा ब ू जी क ेँ  क व ह  दव ह ह। \nि ए ह  भे ि।  ब े रू  पहर, क र ी ब  ि ा ढ़े  पाँ च ब जे मे  मने जर  ि ा ह ै ब क  ि ङ  \nमु र ा र ी क ेँ  अब ै त  दे व ि  ह म ि दट  भऽ  िे िौं ।  दिा नपर  ए िा ।  त ा ब त  ह म  \nअङ ना  चव ि  िे िौं ।  र् ा र् क  अढ़ मे  ठ ा ढ़ भऽ  ड र े  थर थर ा इ त  र ह ी ।  \nआ ब  क ी  ह ए त  क ी  नै ।  ब ा ब ू जी  दिा ने पर  ब ै ि ि छिा ।  ि ा ड़ ी ि ँ  क ा ज  \nक व र  क ऽ त ु र ह त े  आ ए िे  र ह व थ ।  मने जर  ि ा ह ै ब क ेँ  दे व ि त े  ह मर ा  ि ो र  \nपा ड़ िव न-  \n“र मे श ?”  \nह मर  त ँ  ब ु झ ू  ि मु च्  चा  दे ह  ि दट  भऽ िे ि र ह ए ।  व क छु  ने  प्र व तउत्त र  \nपा व ब पु न: ि ो र  पा ड़ ै त  ब जिा -  \n“ए क  िो र् ा  पा व न  ने ने  आ  आ  मा ए क ेँ  क ह ु न  दू  व ि िा ि  चा ह  \nब नब ए ।”  \nई  ब ा त  ि ु व न  थो ड़ े क  जा न -मे- जा न आ ए ि।  ि ो र् ा मे  पा व न  ि ऽ  \nदिा नपर  पहु ँ चि ौं ।  िििे  आ व ब  मा ए क ेँ  चा ह  ब नब ए  क ह व ि य व न। \nचा ह पत्त ी  घ र मे  नै  र ह ने  दो क ा नि ँ  आ नए  िे िौं ।  चा ह  ब नि।  दु नू  \nवििा ि  चा ह  व छ पि ी मे  िऽ मा ए  ह ा थमे  पक ड़ ा  दे िव न।  व छ पि ी  िऽ  \nक ऽ दिा नपर  पहु ँ चि ौं ।  मु र ा र ी क  चे ह र ा क  उदा ि ी  दे व ि  ब ू व झ पड़ ि  \nि मस् य ा अव छए ।  दू - चा व र  घ ों र्  चा ह  पी िा  पछा व त ।  मने जर  क ा क ा  \nह मर ा  पु छिव न -  \n“र मे श , ि र जी  क ह ने  र ह थु न ने ब ो  त ो व ड़  अनै िे  आ व क  त ू ँ  ि भ  \nअपने  मो ने  त ो ड़ ने  छे िँ ह ?”    व ि द े ह सदेह:१६|| 81 \nअपन जा न ब ँ चब ै त  ि ह ी ए  ब ा त  ब जिौं -   \n“ि र जी ए  क ह ने  छे िव ि न, ह ु न क र  मन िर ा प छे िव न ।”  \nत ा ब ए  ब ा ब ू जी  पूव छ दे िव न -  \n“पु छिु ह ु न नै  जे  अिव न  ने ब ो  त ो ड़ े ब िा  ह े त ै । ”  \nई  िप ि ु व न  मु र ा र ी  ह मर ा  मु ँ ह  व द ि  त क ि क ।  ह म चु पे  र ह िौं ।  \nमने जर  ि ा ह ै ब  व ब च्  चेमे  दु नू  िो र् े क ेँ  क ह िव न -  \n“जा इ  जो , नी क ि ँ  पढ़ ै  जइ ह ेँ । ”  \nमु र ा र ी  आ  ह म  दु नू  िो र् े  ओतए ि ँ  ि ि र िौं ।  ओ दु नू  िो र् े  अपना मे  ि प  \nक र ै त  र ह िा ।  ह मर ा  दु नू  पा र् ट नर क  मन िु श ी  भऽ िे ि, व ि चा व र  िे ि ौं  \nआ ब  थु ल् िी ने ब ो  क व ह य ो  नै  त ो ड़ ब ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  82 || व ि द े ह सदेह:१६ \nिक्ष्  मी दा ि   \nद ु ष्  र्पना \nए त े  उमे र  व ब त िो  पछा व त  दु श्  मनी ि ँ  आ िू  नै  ब ु झ ै  छे व ि ऐ  जे  ऐ ब े र  \nब ु झ व िऐ ।  ब ु झ व ि ऐ ई  जे  दु श्  म नी ि ँ  आ िू  दु ष्  र्पना  ह ो इ  छै ।  पौ न द जट न  \nवधया -पु त ा  र व ह त ो , क म  आ ँ र् -पे र् क  व क ि ा न  र व ह त ो , िा मे मे  र ह ै  छी  त ँ ए ,  \nवमवथ ि ा ि ी  व कय ो  अव छ  त ँ  ह महू ँ  छी ।  व म वथ ि ा ि ी  ह ो इ क  ना त े  अपना पर  \nिि ट  अव छ।  \nत ी न क ट्ठ ा  ब ै श ा िा  ि जम व न क  िे त ी  क े ने  छे िौं , श ु रू क  त ी न  \nह ा र् मे  ि ो िह  ि ए  रू पै आ क  व ब क ा ए ि छि।  ओना  आ इ  ध व र क  व ज निी मे  \nि भिँ  नी क  ि म्  ह र ि  िे त ी  छि।  ब ी ि  ब िट ि ँ  ऊ पर े ि ँ  त र क ा र ी  िे त ी  \nक र ै  छी ।  िा मक  व क छु  नि त ु व र य ा  ि ौं ि े  िे त क  ित्त ी ओ क ा व र्  दे ि क  \nआ  फ ड़  ि भ क ेँ  जे ना  दे ि ा िय मे  क ु महरक  ब व ि  पड़ ै  छै  त व ह ना  ि ौं ि े  \nिे त क  फ ड़ क ेँ  ह ँ ि ु आ ि ँ  क ा व र् -क ा व र् ओं घ र ा  दे ने  छ ि।   \nआ ने  व द न ज क ाँ  भो र े  जिव न  िे त  पहु ँ चि ौं  त ँ  जजा व त क  दश ा  \nदे व ि ठ ढ़भि  िव ि  िे ि।  ने  आ िू  ड े ि  उठ ए  आ  ने  पा छू , ब ो ि ह े र ा  \nिे ि ि क ा र  ब न्न  भऽ िे ि।  मु दा  ि ौ नक  ब ू न ज क ाँ  आ ँ व ि ि ँ  नो र  ठ ो पे -\nठ ो प िि ै त  र ह ए ।  दु नू  ह ा थे  छा त ी क ेँ  दा व ब  क र े जक ेँ  थी र  क र ै त  ि ौं ि े  \nिे त  घ ु मि ौं ।  दे िि ा  पछा व त  मन मा व न  िे ि जे  दु ष्  र् ि भ ब ा ि - ब च्  चाक \nमु ँ ह मे  जा ब ी  ििौ िक ।  आ ने -आ न जक ाँ  ह मर ो  श्र मब ि चो व र  क ऽ नष्  र् \nक े िक ।   \nमो ब ा इ िि ँ  जे ठ क ा  ब े र् ा - जे  व श क्ष क  अव छ,क ेँ  फ ो न क र ै त  \nक ह व िऐ -  \n“ब ौ आ , ि जमव न क  िे त ी  चव ि  िे िह !”  \nओक र  मा ए  ि े ह ो  ि ु नै त ।  ि भ  ब ा त  त ँ  ि े चा र ी  नै  ि ु व न  पे ि ी   व ि द े ह सदेह:१६|| 83 \nमु दा  ‘ि जमवन’ जर ू र  ि ु निनव ।  ध ड ै़ फ ड ै़ ा इ त े  ि ा इ क वि प क ड ै़ व ब े र् ा  \nविदा  भे ि।  ब े र् ा क  ध ड़ फ ड़ ी  दे व ि  चौ था इ  दजट न  व ध या - पु त ा  ि ङ  पत्न ी ओ  \nपए र े  व ि दा  भे िी ।   \nिे त  दे व ि  ब े र् ा  पु छिक -  \n“ब ा ब ू , क े क र ो ि ँ  दु ि मनी  नै  अव छ ।  त िव न  ए ना  व क ए \nक े िक?”  \nह मर ा  िि क ो नो  जि ा ब  नै  छि  जे  ब े र् ा क ेँ  दै व त ऐ , चु पे  र ह िौं ।  \nत ह ी  ब ी च पत्न ी ओ िे त  पहु ँ च िे िी , दे व ि त े  छा त ी  पी र् - पी र्  घ ै ना  क र ए  \nिििी-  \n“ह ौ  ड क ू ब ा  भिि ा न, ि भ क ु छ र ा व त मे  ह े र  िे िह ! ”  \nब ो ि-भ र ो ि  दै त  पव र ि ा र क  ि भक ेँ  क ह व ि ऐ -  \n“अपन ह ा थ -पए र क  आ श ा  र िै  जा ह ।  चो र  चो र े  र ह त ै , ि ा उध  \nि ा उध े  र ह त ै ।  जँ  िौ क ा  चो र ौ ने  ि ा ध ु ओ चो र  भऽ जइ त ै  त ँ  \nि ा ध ुक  ब ी आ  उपव र्  िे ि र व ह त ै ।”  \nिा ममे  चौ क  अव छ ।  दि  र ंिक  दो क ा नो  छै ,  जइ ि ँ  दि र् ा  द ि  \nर ंिक  िो क ो  र व ह त े  अव छ ।  चौ क पर  अब ै ि ँ  पव ह ने  अिु र ब ा र े  ि मा चा र  \nपहु ँ च िे ि।  व क छु  िो र् े  िे त ो  जा -जा  दे िि क ।  मु दा  चौ क क  मु ँ ह  \nचौ ब ििी  ब ू व झ पड़ ि।  था ह े  ने  िा िि जे  चौ क क  अि ि मु ँ ह  क े म ह र  \nछै ।  व क य ो  ब जै त-  \n“ि जमव न त ो व ड़ िै त  त ँ  त ो व ड़  िै त , ित्त ी  व कए  क र् िक ै ?”  \nवकय ो  ब जै त -  \n“फ ड़  क र् िक ै  त ँ  क र् िक ै , क ु महर जक ाँ  र् ु क ड़ ी -र् ु क ड़ ी   84 || व ि द े ह सदेह:१६ \nवकए  क े िक ै ?”  \nि ु व न-ि ु व न छि ु ह त ा िा िए  जे  जे  चो व र क  ि ङ  िरदव न क ट्ट ी  ि े ह ो  \nक े िक ।  ओ ि ो िह न्न ी  चो र  नै  भे ि।   \nफ े र  दो ि र  व द ि ि ँ  ह ि ा  झ ों क िक -  \n“दु ि मनीि ँ  क े ने  ह ए त । ”  \nमु दा  र् र् क ा  दु श्  म नी  क े क र ो  ि ङ  नै  भे ि अव छ ।  त िव न  ए ह े न व क ए \nक े िक ।  क ी  ि त य ु िे  त्र े त ा मे  दु ष्  र् ो  फ ड़ ै  छे िै  आ  दु ष्  र् पनो  ह ो इ  छे िै ।  \nआ  क िय ु िमे  ओ क र  ब ी ए  ि ू व ि  िे िै ।  मु दा  भाँजपर  चो र  चढ़ ब े  ने  \nक ए ि नै  त ँ  आ चा र  ि ंव ह त ा क  श व क् त दे िै  दै व त ऐ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  व ि द े ह सदेह:१६|| 85 \nय ो िे हद्र पा ठ क  ‘व ि य ो िी’ \n  \nिजा ना \nिा मक  ध ी य ा  पूत ा  मे  ह ल्िा  छिै क  जे  चै त ू  ब ा ब ू क  अमे व र क न पो त ा  \nए िव िहह  अव छ। अमे व र क न पो त ा  क ें  आ ङ न मे  ि ब  िो र् े  पै ड ी  क व ह  \nक ए  ब जब ै  छिै क ।  ि ु नब ा  मे  ए िै क  जे  पै ड ी  अ पना  पा प ा  मम् मी  ि ँ  \nअंिर े व जय े  मे  िप क र ै त  छिै क  मु दा  दा द ा  दा दी  ि ँ  क ने  मने  मै व थि ी  \nब ा व ज िै त  छिै क ।  पै ड ी  जिन प ाँ च ब र िक  छि  त िने  ओक र  पा पा  \nमम् मी  अमे व र क ा  चि  िे ि छिै क ।  दू नू  क म् प् य ू र् र  इ ंजी व नयर ।  अमे व र क ा  \nजे ब ा  ि ँ  पव ह ने  ओ दू नू  ब ंििो र  मे  नो क र ी  क र ै त  छिव थ।  त िन पै ड ी  \nदू  त ी न  ब े र  िा म आ ए ि छि।  अमे व र क ा  िे िा क  ब ा द पव ह ि ब े र  चा व र  \nि ा ि पर  पै ड ी  िा म आ ए ि।  \nपै ड ी  मा ने  प्र द्य ु म्न। पै ड ी  ना म त ऽ अमे व र क ा  मे  पर िै क ।  ब च् च ा  मे  ज ि न  \nप्र द्य ु म्न  िा म आ ब ए  त ऽ  ब ंर् ी  आ  ि ो नू क  ि ंि  िे िा  ध ु पा  िै त  छि ।  \nि ो नू  ओक र  ना म र ा व ि दे िक ै  पद्द ू ।  ब जब ै  मे  ह ल्िु क  ना म छिै क ।  \nई  ना म ि ु व न क ए  प्र द्य ु म्न  क ें  अपना  त ऽ व क छु  नी क  ब े जा ए  ब ू झ ै  मे  नव ह  \nआ ए ि छिै  मु दा  ब ंर् ी  िूब  ह ँ ि ि छिै क ।  ब ंर् ी क  ह ँ ि िा  पर  ओ  \nव क छु  आ श्च य ट  ि ँ  पु छने  छिै क  जे  क ो न ब ा त  पर  ओ ि ब  ह ँ ि िक  मु द ा  \nओ ि ब  अनठ ा  दे ने  छिै क ।    \nए व ह  ब ी च पै ड ी  ब ह ु त  ब दव ि िे ि छि।  ओ ह र दम अपन क म् प् य ू र् र  मे  \n 86 || व ि द े ह सदेह:१६ \nव्यस् त  र ह ै त  छि।  ि ो नू  आ  ब ंर् ी  क ें  ब ह ु त  इ च् छा  छिै क  ओक र ा  ि ं ि  \nिे िे ब ा क  आ  अमे व र क ा क  ब ा र े  मे  व क छु  ब ु झ ब ा  ि ु झ ब ा क , मु दा  चै त ू  \nब ा ब ू क  दिा न पर  जा  क ए  घ ू व र  आ ब ए , पै ड ी  क ें  अंग्र े जी  मे  ब जा ओ त  \nक ो ना  ि े  ब ु झ िे  नव ह  छिै क ।  ओक र ा  ि ब क ें  ई ह ो  नव ह  ब ू झ ि छिै क  \nजे  पै ड ी  क ें  चा व र  ि ा ि पु र ा न ि ंिी  आ  ओ क र ा  ि ब ह क  िप  मो न ो  \nह े त ै क  क ी  नव ह ।  आ  फ े र  ओ  ए त ु क ा  िमा रू  ब च् चा  ि ब ह क  ि ं ि मे ि  \nजो ि क र ब  ठ ी क  ब ू झ त  क ी  नव ह ।  ओन ा  ि ा फ  ि ु थर ा  त ऽ दू नू  िो र् े  \nछि आ  क पड़ ो  ित्त ा  ठ ी क े  ठ ा क  छिै क  मु दा  ए क र् ा  अमे व र क न ि ि  \nजे ब ा  मे  ध ा ि ह ो इ त े  छिै क ।  \nए ह ी  िु नध ु न मे  जिन ि ो नू  आ  ब ंर् ी  दिा नक  चक्क र  ि िब ै त  छ ि  \nत िन ए क  ब े र  चै त ू  ब ा ब ू  ब जा  िे िव िहह ।  दू नू  ड े र ा इ त े  िि िे ि ।  \nचै त ू  ब ा ब ू क  पु छिा  पर  अपन अव भप्र ा य  क ह िक व हह  जे  ओक र ा  पै ड ी  ि ँ  \nअमे व र क ा क  ब ा र े  मे  व क छु  िप  क र ब ा क  छिै क ।  ई  ब ा त  चै त ू  ब ा ब ू  क ें  \nनी क  िििव हह क ा र ण  ई  िौ र ि क  ब ा त  छिै क  जे  ह ु नक र  पौ त्र  अमे व र क ा  \nि ँ  ए िव िहह  आ  आ न ब च् चा  ि ब  ओ क र ा  ि ँ  व क छु  ि ी िए  चा ह ै त  छि ।  \nओ पै ड ी  क ें  ब जा ए  ि ो नू  आ  ब ंर् ी  ि ँ  पव र चय  क र ा  दे िव िहह ।  त ि न  \nपै ड ी  क ें  अपनव ह  पु र ा न ब ा त  ि ब  मो न पर ए  िििै क  आ  ओव ह  दू नू  \nिमा रू  ब च् चा  क ें  अपन व मत्र स् ि ी क ा र  क र ब ा  मे  क ो न ो  ह जट  नव ह  \nब ु झ े िै क । \nदिा ने  पर  पै ड ी  ब ै व ि  िे ि दू नू क  ि ंि। क म् प् य ू र् र  त ऽ  ि ंि मे  छ िै क े ।  \nओतु क ा  स् क ू ि क  ब ा र े  मे  ओ  ब ंर् ी  आ  ि ो नू  क ें  ब त ा  र ह ि छि ।  \nक म् प् य ू र् र  मे  स् र् ो र  क ए ि स् क ू िक  फ ो र् ो , क्िा ि  रू म क  फ ो र् ो , \nिाइ ब्रे र ी क  फ ो र् ो  आ व द दे िा  ि े ह ो  र ह ि छि।  ि ो नू  आ  ब ंर् ी  ध्य ा नमग्न  \nभऽ क ए  ि ु व न र ह ि छि , ििै त  छिै क  ए क  ए क  र् ा  श ब्द पी व ब   व ि द े ह सदेह:१६|| 87 \nजे ब ा क  चे ष्ट ा  क ऽ र ह ि ह ो ।  ओक र ा  दू नू क  िे ि ई  ि पना क  दु व नय ाँ  \nि ँ  क व नयो  क म नव ह  छिै क ।  \nए त ब े  मे  चै त ू  ब ा ब ू  र् ॉ चट क  दू र् ा  िर ा प ब ै र् र ी  िे ने  ए ि व िह ह  आ  जु म ा  \nक ए  दिा नक  ब ा ह र  फ े क  दे िव िहह ।  मु दा  ओ ि ि िै  ह त्त ा क  भी त र े  \nआ  पै ड ी क  न जव र  ओव ह  पर  चि  िे िै क ।  ओ आ श्च य ट  ि ँ  जे ना  व चव चय ा  \nउठ ि “दा दा जी, ब ै र् र ी  ए ना  व क ए क  फ े व क  दे व िऐ क  ?” चै त ू  ब ा ब ू  ह र ा न  \nजे  ई  ब च् चा  र् ो क िक  क ो न क ा र ण ें ।  ि ो नू  आ  ब ंर् ी  ि े ह ो  ह र ा न। ब ै र् र ी  \nफ े क ब  ओ क र ा  ि ब ह क  िे ि  क ो नो  अजिु त  ब ा त  नव ह  छ िै क ।  ब ंर् ी  \nपै ड ी  क ें  ब ु झ ब ए  िा िि “िा म घ र  मे  िो क  िर ा प ब ै र् र ी  त ऽ  ए व ह न ा  \nय त्र  क ु त्र  फ े व क  दै त  छै क ।  ओतब े  नव ह  आ ब  त ऽ िो क  िर ा प मो ब ा इ ि ो  \nए व ह ना  क त ह ु  फ े व क  दै त  छै क ।  य व द चौ क  व दश  चि ब  त ऽ ह म  \nफ े क िा ह ा  मो ब ा इ ि दे िा  दे ब ”। \nआ ब  पै ड ी क  आ श्च य ट क  ठ े क ा ने  नव ह ।  ओ ि ो चए  क ो ना  अमे व र क ा  मे  \nओक र ा  ि ब  क ें  ब ै र् र ी , मो ब ा इ ि फ ो न अथि ा  अहय  क ो नो  इ िे क्ट्र ॉ व नक  \nक चर ा  क ें  फ े क ब ा क  त र ी क ा  ब ु झ ा ओि  जा इ त  छिै क  आ  क त ए  ई  िो क  \nि ब  व जनक ा  िे ि ए ह े न ि स् त ु  फ े क ब ा क  क ो नो  ठ े क ा ने  नव ह ।  दा दा जी  \nक ें  त","size_mb":4.45,"has_text":true},"Sadeha 17.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 17.pdf","name":"Sadeha 17.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nवि देह सदेह -१७ \n( वि दे ह- स दे ह १७, वि दे ह www.videha.co.in प े ट ार ( अ ंक १६९-१९०) सँ,  \nम ै विलीक स ि व श्रे ष्ठ गद्य आ पद्यक ए क ट ा स म ानान् त र स ंक लन) \n \nवि द े ह  म ै व ि ल ी स ाव ह त्य  आन् दोल न: म ान ु षीवम ह  स ं स् क ृ त ाम ् \n \nव ि द े ह -  प्र िम  म ै व िल ी  पा व ि क  ई -पव ि क ा \nISSN 2229-547X VIDEHA \nस म्पादक : ग ज े न् र  ठ ाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ  प ोि ी क  सि ावि क ा र  सु र वि त  अ वि ।  क ाॅ प ी र ाइ ट  ( © )  ि ार क क  वल वि त  अ न ु मवत क  व ि न ा प ोि ीक  क ोन ो  \nअ ंश क  ि ाय ा  प्र वत ए ि ं  वर क ॉ व ंग  सवह त  इ ल े क्‍ट र ॉवन क  अ ि ि ा  य ां वि क ,  क ोन ो  माध् य मसँ ,  अ ि ि ा  ् ान क  \nसंग्र हण ि ा  प ु न प्र व य ो ग क  प्र णाल ी द्वा र ा क ो न ो रूपमे  प ु न रु त् प ावद त  अ ि ि ा  सं च ावर त - प्र साव रत नै क ए ल  ज ा  \nसक ै त  अ वि । \n(c) २०००- अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html, \nhttp://www.geocities.com/ggajendra  आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik -gachh.html  (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik -gachh.html  धलंकपर, स्रोत wayback machine \nof https://web.archive.org/web/*/videha  258 capture(s) from 2004 to 2 016- \nhttp://videha.com/  भालसधरक गाछ -प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका \nधथक जकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक \nयािा धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/  पर \nई प्रकाधित होइत अधछ। आब “भालसधरक गाछ ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली \nभाषाक जालर्वृर्त्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X \nVIDEHA \n(c)२०००- अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nधर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई -पधिका ISSN 2229 -547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर ठाकुर।  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क \nमध्य छधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, \n.rtf र्वा .txt फॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता \nलोकधनक लगमे रहतधहह,'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका माि एकर प्रथम प्र कािनक/ धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार ऐ ई -पधिकाकेँ \nछै, आ से हाधन -लाभ रधहत आिारपर छै आ तैँ ऐ लेल कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। \nतेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै जुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त \nपधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, \nजे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह (पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। \nमेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) एकर प्र कािनक अंकक सूचना देल \nजायत।  एधह ई पधिकाकेँ श्रीमधत लक्ष्मी ठाकुर द्वारा मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित कएल \nजाइत अधछ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल् य :  ाा  रू   २ ५००/ - सं स् कर ण :  २० १५,  २०२ २  \n \nVideha Sadeha 17: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 169-190 at www.videha.co.in).  \n \nअन ु क्र म \nगद्य-िण्  (प ृ   १ -९८९ ) \nगजेहर ठाकुर - अहहारक धर्वरोि मे: अरधर्वहद ठाकुर, संपादकीय (पृ. \n२-२०) \nओम प्रकाि झा- कािीकाह त धमश्र ‘मिुप’ आ मैधथली गजल, बहुरूधपया \nरचनामे (पृ. २१-२९) \nआिीष चमन - अहहारक धर्वरोि मे अरधर्वहद ठाकुर (पृ. ३०-४१) \nडा योगानहद झा - अहहा रक धर्वरोिमे: एक दृधि (पृ. ४२-५१) \nजगदीि चंर ठाकुर\"अधनल\" - अरधर्वहदजीक आजाद गजल (पृ. ५२-\n५५) \nयोगेहर पाठक ‘धर्वयोगी’- अहहारक रखर्वार, एकैसम िताब्दी मे घसल \nअठन्नीक प्रासंधगकता, जमाना जमानाक स्टा इल, उधचत जगह  (पृ. \n५६-६५) \nचंर मोहन झा पड़र्वा- अरधर्वहद ठाकुर आ धमधथला आर्वाज (पृ. ६६-\n६८)   \n \nअरधर्वहद धमश्र नीरज- अरधर्वहद ठाकुर: व्यधक्तत्र्व आ कृधतत्र्व (पृ. ६९-\n७५) \nअरधर्वंद श्रीर्वास्तर्व- सामंती सभहँक धर्वरुद्ध तैयार कधर्व (पृ. ७६-७८) \nपरमानहद प्रभाकर- स्खलनक प्रधतरोिमे -अहहारक धर्वरोिमे (पृ. ७९-\n८४) \nराम चैतहय िीरज - बहुरुधपया प्रदेि मे : एक दृधि  (पृ. ८५-९१) \nडॉ. िंभु कुमार धसंह - घसल अठन्नी: एकटा धर्वमिण (पृ. ९२-९७) \nधर्वनीत उत्पल- मैधथलीक धर्वरोही कधर्व: कािीकांत धमश्र मिुप, महिरिा \nऋष्यश्रृङ्ग- हधरिंकर श्रीर्वास्तर्व “िलभ\"- धहहदीसँ मैधथली अनुर्वाद \nधर्वनीत उत्पल, मोहनदास (दीघणकथा):लेखक: उदय प्रकाि (मूल \nधहहदीसँ मैधथलीमे अनुर्वाद धर्वनीत उत्पल) , “रेहनपर रग्घू ”- श्री \nकािीनाथ धसंह (धहहदीसँ मैधथली अनुर्वाद श्री धर्वनीत उत्पल) (पृ. ९८-\n५४३) \nकेदार कानन - मिुपक रचना-व्यधक्तत्र्व (पृ. ५४४-५४८) \nकनणल (डाक्टर ) कीधतणनाथ झा - मिुपजी हमरा धकएक मन पडैत \nछधथ (पृ. ५४९- ५५०)   \n \nजगदीि चहर ठाकुर ‘अधनल’- मिुपक गीत अमर,धमधथलामे  (प्. ५५१-\n५५७) \nडॉ. अरुर् कुमार धसंह - मिुपजीक ‘घसल अठन्नी’मे दधलत चेतना  \n(पृ. ५५८-५६३) \nआिीष अन धचहहार - धनयंधित पूँजी आ मिुपजीक माक्सणर्वाद, मेक इन \nधमधथला, फकण, धलटरेचर फेस्टीभल, - “प्र.म” (पृ. ५६४-५८७) \nडॉ. अजीत धमश्र- अपणर्-तपणर्-समपणर् (पृ. ५८८-५८९) \nफागुलाल साहु - मानर्व जीर्वनमे नारी स् र्वरूपक गधर मा, माइक डाँट, \nमदानी नारी, आत् म  धनभणरता लेल कोनो उमेर नै, चतुर बालक  (पृ. \n५९०-६०८) \nराम धर्वलास साहु- स् कूलक धख चड़ी, इमानदारीक पाठ, बौआ बाजल, \nघूसहा घर, जाधत क भोज, ई छी हमर मजबूरी, अधब सर्वास, गंगा \nनहाएब, डोमक आधग, स् र्वगणक सुख, धमधथलाक माधटमे पसरल कहबी \n(संकलनकता- राम धर्वलास साहु)  (पृ. ६०९-६३७) \nललन कुमार कामत - भगर्वाने भरोसे, दहेजक माधर, भोला, अप्पन \nमाए-बाप,   दस हजधर या नोट (लोक कथाक पुनलेखन), लगन  (पृ. \n६३८-६७३)   \n \nडॉ. श्रीमोहन झा- धमधथलाक इधतहास  (६७४-६८५) \nडा. धि र्व कुमार प्रसाद- बनमानुष, जमीला  (६८६-७०४) \nप्रर्र्व झा-  अंबर, तेसर प्रर्, अपन अपन िमण (संस्मरर्)  (पृ. ७०५-\n७१५) \nनह द धर्वलास राय- धदव् या, सभसँ बड़का भीआइपी गेस्ट (पृ. ७१६-\n७३७) \nअब्दुर रज्जाक- गामक चौबधटया पर, रौदी परल अधछ  (पृ. ७३८-\n७४१) \nधर्वहदेश्वर ठाकुर- बेलहाबालीके धजधतया, आसे आसमे धजनगी  (पृ. ७४२-\n७४४) \nराजदेर्व मर््डल- डरक नदी, पंचैती - (लघु पटकथा), लाज (एकांकी)  \n(पृ. ७४५-७८२) \nडॉ॰ िधििर कुमर “धर्वदेह”- गामक िकल सूरत – पोथी समीिा  \n(पृ. ७८३-७८९) \nराजदेर्व मर््डल ‘रमर् ’- धदयादी डाह  (पृ. ७९०-७९६)   \n \nराजेह र कुमार प्रिान- जगदीि प्रसाद मण् डलक उपह यासमे समकालीन \nचेतना,२१म िताब्दीक पधहल दिकक मैधथली उपहयासमे राजनीधतक \nचेतना (प्. ७९७-८०७) \nपंकज कुमार प्रभाकर - समकालीन चेतनाक सम् र्वाहक :: अद्धिधगनी  \n(पृ. ८०८-८१३) \nपल्लर्वी- चोरधर्वद्या, फ्रेर््ड (पृ. ८१४-८१५) \nपूनम मर्् डल- धरपोटण-- सगर राधत दीप जरल  (पृ. ८१६-८२५) \nमुन्नाजी- जन-चेतनाक स्र्वर र्वाहक मिुप, परती टूधट गेलै, अरधर्वहद \nठाकुरजी संग सािात्कार आन -लाइन (पृ. ८२६-८५८) \nअरधर्वहद ठाकुरजीक नामसँ धकछु पि (चहरनाथ धमश्र ‘अमर’, नारायर् \nजी, प्रमोद कुमार झा ) (पृ. ८५९-८६१) \nिैलेहर आनंद - हाली -हाली बहथु कोसी  (पृ. ८६२-८६७) \nधमधथलेि कुमार राय - अरधर्वहद ठाकुरः अहहारक धर्वरोिी व्यधक्तत्र्व \n(प्. ८६८-८७०) \nअधजत आजाद - अरधर्वंद ठाकुरः हमरामे अहाँ, अहाँमे हम  (पृ. ८७१-\n८७७)   \n \nलक्ष्मर् झा सागर- जेहने खोजलऽ हौ कुटुम्ब  (पृ. ८७८-८८१) \nरजनीि कुमार धतर्वारी (मुन्ना)- अधद्वतीय छधथ हमर अरधर्वहद बाबा (पृ. \n८८२-८९०) \nअरधर्वहद ठाकुर- बुधल्लयाँ की जार्ां मैं कौन (अपनाकें खोजैत धकछु \nअप्पन बात), बात धनकलल, कुठाम तक पहुँचल - एकटा बहु -अथी \nधनरथणक चलभाष –र्वाता सुकांत सोमजीक संग , संस्मरर्- बाबा सँ \nपधहल आ अंधतम भेंट:बाबाक धर्वराट स्मृधत -पटल, जीर्वकाहत : धकछु \nस्मृधत, धकछु धटप्पर्ी , धमधथलाक संस्कृधत:धकछु अधप्रय धबहदु, धमधथला \nमे सांस्कृधतक आहदोलनक भधर्वष्य, लक्ष्मीनाथ गोसांई: परम्परा, भाषा \nआ धनगुणर् भार्व, एकटा धखच्चा सपनाक धडधभ आएब (सहदभण: हीरेहर \nकुमार झाक कथा -संग्रह “ ट्राहसफमणर “),धकछु धर्वहधन कथा (सर्त्ता-\nचधरत, स्र्वयंभू , दुगणहि, यूटोधपया, आदान -प्रदान, अधहंसा)   (पृ. \n८९१-९८९) \n \n \n \n   \n \nपद्य- खण्ड  (पृ. ९९०-१२२०) \nमिुप- धकछु कधर्वता, गजल, गीत आ दोहा...  (प्. ९९१-१०२५) \nआिीष अनधचहहार - धकछु बाल गजल, भधक्त गजल, धकछु गजल  \n(पृ. १०२६०१०३७) \nजगदानहद झा 'मनु' - बाल गजल, गजल  (पृ. १०३८-१०३९)   \nउमेि मण्डल - अधछ मुदा सबहक एक, भारत हमर पधहचान छी  (पृ. \n१०४०-१०४३) \nधबनीत कुमार ठाकुर - कधर्व बनाम नेता, पार लगाउ, कखन ई ठंडी \nजाय, अपनेमे धकए लड़ै छीी़? (पृ. १०४४-१०५०) \nगौरीिंकर साह - िधर्का (पृ. १०५१-१०५२) \nडॉ॰ िधििर कुमर“धर्वदेह”- मैधथली र्वर्णमाला, भेटत मजूर कतऽ - \nधमधथलाकेर बच्चा, हम आ मैधथली, खैनी, लेखन कमजोर नधि जँ \nमैधथली धलखैत छी, समाज आ धर्वरोिाभास, हे दैर्व ! धक छु तोँहीं \nकहह,बनल मिेि मसान छै, उठाऊ लेखनी लीखू अहाँ,ओ अहाँ \nधलखू जे नधि धलखलधहह, माघ, फागुनक पाधन, ओ कहलधहह, \nमैधट्रकक तैय्यारी, चहदाक िहिा, ककरा नीक लागए की, पूछू \nओकरा सँ, नटर्वरलाल (पृ. १०५३-११०६)   \n \nधर्वजयनाथ झा- नर्व र्वषणक एधह मिुर पहरमे, हमर नाम पधरचय \nसादर सुरत हम, चेतना के र नर्व सृजनमे (पृ. ११०७-१११०) \nरमेि- महा -धर्वस्फोटक महा-प्रयोग- (दीघण गद्य कधर्वता) (पृ. ११११-\n११२२) \nसुकोसुत धिधिर- मोन धर्वकल, पधड़कल जम (पृ. ११२३-११२६) \nप्रर्र्व झा- हे 'धमधथलानी' आब जागु अहूँ , अकांड तांडर्व, बोडण \nपरीिा (बाल कधर्वता) (पृ. ११२७-११३२) \nराजदेर्व मर््डल ‘रमर्’- जुरमाना करैए...  (पृ. ११३३-११३४) \nधकिन कारीगर- गजल सन धकछु  (पृ. ११३५-११३६) \nअिरफ राईन- गजल (पृ. ११३७-११३७) \nडॉ. उमा िंकर चौि री- दू आखर  (पृ. ११३८-११३८) \nधचिा अंिु- अधस्तत्र्वकेँ धचहहू (पृ. ११३९-११३९) \nबीर्ा प्रसाद- धनमणलीक गीत  (पृ. ११४०-११४०) \nराम धर्वलास साहु- धकछु टनका  (पृ. ११४१-११५८)   \n \nराजदेर्व मर््डल- व् यधथत तरू, हेरा गेल  (पृ. ११५९-११६२) \nडा. धि र्व कुमार प्रसाद- धनमणलीक धनमणलतामे , तैं धक छु ने धक छु \nधलखैत जाउ, बौआ केर उबटन, िहर ओ गेल...... , खेबैया, माय \nह मर नर्व कुम् भ नहेली ,देख एल  हम पटना  (पृ. ११६३-११७२) \nसंजय कुमार झा \"नागदह\" - खैर, छोड़ू, भेटल?, छी कोन अपने \nजाधत धर्विेष ? (प्. ११७३-११८१) \nओम प्रकाि झा- धकछु गजल  (पृ. ११८२-११८४) \nमहेि डखरामी - कोनादइन, महेि मञ्जरी (पृ. ११८५-११८७) \nगर्ेि मैधथल - हे ! हे!! हे!!!  (पृ. ११८८-११८८) \nसंतोष कुमार झा - धसक्की धिल्प-कला (पृ. ११८९-११९१) \nअरधर्वहद ठाकुर- सुनू जयरथ !  , दू धमि, हम हत्या करए चाहए \nछी,हलफनामा, स्मृधत धमि अधछ, धकछु आजाद गजल, धटमधटम  (पृ. \n११९२-१२२०) \n                           \n  व ि द े ह सदेह:१७|| 1 \nगद्य खण्ड  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || व ि द े ह सदेह:१७ \n \nगजेन्द्र ठाकुर \nअन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे : अर व ि न्द ठ ा क ु र \n \nअर व ि न्द ठ ा क ु र  -अन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे  - क  स मर्प ण  क ा ल -  अर्न क ु लदे ि ी  \nक ा ली  ब न्न ी क  स् मर ण  क र ै  छव ि।  \nगो र ै य ा  ब व ह न ब न्दी  (ब न्न ी ) क  र्ूज ा  क े ने  र ह व ि , ब न्न ी  ि ा क दे ि ी  छव ि, \nस ु ि ण प मय  छव ि, र्ु रुषो व ित खड़ ा म र्व ह र ै छव ि, छड़ ी  र ा खै  छव ि (खड़ ा म  \nआ  छड़ ी  दु नू  स ो ना क )।  व ह नक र  जनम र व ि क ेँ  भे ल छलव न , त ेँ  छव ठ ह ा र ी  \nश ु क्र क ेँ  भे लव न्ह। ओ क ा ली  जक ाँ  क खनो  क ा ल र क्त  स् ना न  स े ह ो  क र ै  \nछव ि त ेँ  ह ु नक ा  क ा ली  ब न्न ी  स े ह ो  क ह ल  जा इ  छव न्ह।  \nअर व ि न्द ठ ा क ु र  ऐ  लघ ु क िा  स ंग्र ह क  आ र म् भम े  जाँ  जे ने  [ Jean Genet \n(1910–1986)] आ  अंतो न  िे खि  [ Anton Chekhov (1860-\n1904)] क  ए क -ए क ट ा  उद्ध र ण  र खै  छव ि।  जाँ  जे ने  ए क ट ा  ि ै श् य ा क  \nर्ु त्र  र ह व ि, ए क  स ा लक  जखन ओ र ह व ि त ँ  ए क ट ा  क ा ष्ठ क ा र  र्व र ि ा र  \nह ु नक ा  गो द लऽ  ले लक व न्ह। श ु रू मे  ओ घ र स ँ  भा व ग गे ल  क र व ि आ  \nछो ट-मो ट  िो व र  क र व ि, फ े र  ओ व लखना इ  श ु रू  क े लव न्ह आ  व नब न्ध , \nक व ि त ा, उर्न्य ा स, ना ट क  आ व द व लखल व न्ह। ओ अर्न  उर्न्य ा स मे  \nस मल ैं व गक  स म् ब न्ध क  स ंग , क ु रू र्ता मे  स ौ न्दय प, अर्र ा ध ी क  िव र त्र ग त  \nव ि श े षता क  ििप  क र ै  छव ि , स ंगे  ओ  अर्न  ना ट क मे  स भ त र ह क  \nब व ह ष् क ृ त  ि गप  आ  ओ क र  श ो षक क  व ि श् ले षण  क र ै  छव ि।  जाँ  जे ने क  \nर िना क  जाँ  र्ौ ल स ा त्र प  अव स् त त् ि ि ा दी  स मी क्ष ा  आ  जे क्स  दे र ी दा  \nव ि खण्ड न ा त् मक  व ि व ध स ँ  स मी क्ष ा  क े लव न्ह। \nअंतो न िे खि क  ले खनी  ह ु नक ा  मर ला क  ब ा द अभ ू त र्ूि प  रू र्मे  प्र व स द्ध   व ि द े ह सदेह:१७|| 3 \nभे ल, त क र  ओ व जब ै त  जी  अनु मा न नै  लगा  स क ला ।  ह ु नक ा  ला गै  \nछलव न्ह जे  ह ु नक र  र िना  ह ु न क ा  मर ला क  ए क ा ध  ब खे  ध व र  र्ढ़ ल  \nजा ए त ।  \nजाँ  जे ने क  अर व ि न्द ठ ा क ु र  द्व ा र ा  उद्घ ृत  क िन - “ह म अ र्न भा षा मे  \nए त े क  व ि व ि ध  रू र्ा क ा र क  स ृ जन ऐ  ले ल क ऽ  स क लौं  जे  ह मर ा  अर्न  \nभा षा स ँ  घ ृ ण ा  छल। ” -ए क ट ा  य ा य ा ि र क  उव क्त  अव छ। ह ु नक र  \nअर्र ा ध क  क्ष मा  य ा िना, जे  फ्रें ि  र ा ष् र र्व त  द्व ा र ा  स् ि ी क ृ त  भे ल, र्ा ब्लो  \nव र्क ा स ो  आ  स ा त्र प  स व ह त  ब ह ु त  गो ट े  द्व ा र ा  दे ल गे ल  छल ।  जाँ  जे ने  \nअर्न आ त् म िव र त्र मे  अर्न  ने नर्नक  दु खद व स् िव त क  ििप  क र ै  छव ि, \nमु दा  ई  ओ अर्न अर्र ा ध ी  िव र त्र क  र क्ष ा िप  क र ै  छव ि, ओ र क्ष ा त् मक  \nढा ल ह ु नक र  ऐ  क िनमे  स े ह ो  अब ै  छव न्ह। अत् य व ध क  घ ृ ण ा  प्र े मक  दो स र  \nरू र् त ँ  नै  अव छ जे  ध ै न स न स ँ  व ि र्र ी त  अव छ , आ  अर व ि न्द ठ ा क ु र  \nअन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे  क  व ि र ो ध  ओइ अव त श य  घ ृ ण ा  जे  प्र े मक  दो स र  \nरू र् अव छ आ  ध ै न स न  स ँ  व ि र्र ी त  अव छ , क  प्र त ी क  त ँ  नै  अव छ! - स े  \nआ गाँ  दे खब ।  \nअंतो न िे खि क  अर व ि न्द ठ ा क ु र  द्व ा र ा  उद्घ ृ त  क िन- \n“ह मर ा  ओइ स गर लो क स भ स ँ  ब े स ी  भय  लगै त  अव छ  जे  ह मर  क ि ा  \nस भक ेँ  लो क व प्र य  आ  प्र िव लत  मा न्य त ा क  क स ब ट्ट ी र्र  र्र खब ा क  प्र य ा स  \nक र ै  छव ि ि ा  ओइमे  क ो नो  प्र क ा र क  स ै द्ध ा व न्तक त ा  खो जब ा क  प्र य ा स  \nक र ै  छव ि। \nने  त ँ  ह म रुव ढ़ि ा दी  छी , ने  उदा र ि ा दी  आ  ने  व ि क ा स ि ा दी ।  ह म क ो नो  \nर्ा दर ी, उर्दे श क  ि ा  व नर र्े क्ष  व्यव क्त  ह े ब ा क  स् ि ां ग स े ह ो  नै  भव र  स क ै  \nछी ।  ह म ए क ट ा  स् ि त ंत्र  ले खक  छी  आ  स् ि त ंत्र  ले ख क  ब नल र ह ब  \nट ा  ह मर  अव भल ा षा  अ व छ। ह मर ा  ले ल मनु ष् य क  दे ह, ओक र  ब ु व द्ध, \nओक र  ज्ञ ा न, ओक र  आ श ा -व नर ा श ा, ओक र  प्र े म, स भ व क छु  र्व ि त्र  अव छ  4 || व ि द े ह सदेह:१७ \nमु दा  ऐ  स भसँ  ब े श ी  आ दर ण ी य  अव छ ओक र  स् ि त ंत्र त ा , जे  झ ू ठ , \nअहंक ा र, ढों ग आ  क्र ू र त ा स ँ  मु क्त  अव छ।” -आ  त ेँ  ओ  अर्न भा ए  द्व ा र ा  \nअर्न र्त्न ी  स ंग क ए ल क्र ू र त ा क  व ि र ो ध  क र ै  छव ि क ा र ण  स े  ह ु नक ा  \nअर्न व र्ता द्व ा र ा  (जे  ए क ट ा  व क र ा ना क  दो क ा न िल ब ै  छ ला ) अर्न \nमा त ा  (जे  भव र  रू स  घ ू व म क ऽ क र्ड़ ा  ब े िै ब ला  व्य ा र्ा र ी क  र्ु त्र ी  छली  \nआ  ब ड़ क ा  व खस्स ा  क ह ब ै क ा  छली ) र्र  क ए ल क्र ू र त ा क  स् मर ण  क र ब ै  \nछल।  स े  अर व ि न्द ठ ा क ु र  अर्न लघ ु क िा  स भक ेँ  लो क व प्र य  आ  प्र िव ल त  \nमा न्य त ा क  क स ब ट्ट ी र्र  नै  क स ल जे ब ा क  र्क्ष मे  छव ि। \nजाँ  जे ने  आ  अंतो न िे खि  ऐ  त र ह ेँ  र्र स् र्र  व ि र ो ध ी  मा न् य त ा क  अनु गा म ी  \nछव ि! \nआ  अर व ि न्द ठ ा क ु र  ऐ  दु नू  प्र व त गा मी  मा न्य त ा क  अनु गा मी  ब व न लघ ु क ि ा  \nर िै  छव ि। \nव खस्स ा  व स य ा र  य ा र  क  स मिप क , व ि र ो ध ी  आ  मनब ढ़ू  श ब्दा ि ली  \nलो क त ां व त्र क  र ा जनी व त क  य िा िप क  व ि ि र ण  दै त  अव छ, ए क्क े  व्यव क्त  क ो ना  \nक्रमस ँ  र्ूव जत , घ ृ व ण त  आ  ह ा स् य र व स क  भऽ  जा इ  छव ि।  प् ले ट ो  व लख ने  \nछव ि जे  र्ढ़ ल व लख ल लो क  र ा जन ी व त स ँ  दू र  र ह ै  छव ि , ए क र  स जा  \nह ु नक ा  य ए ह  छव न्ह जे  ओ मूखप  द्व ा र ा  श ा व स त  ह ो व ि।  नी क , अध ला क  \nब ी ि र ा मस ो ग ा र ि मण्ड लक  आ दश प  अव ड ग अव छ।  \nव र्य ा स ल र्ा व न: ना र ा य ण र्ु र ि ा ल ी  क्ष व ण क  आ ि े श मे  स ू त्र ध ा र क  िु म् ब न क र ै  \nछव ि।  क िा मे  व व ि स् ट  छै, लगै ए  ओक र े  दो ख छै , ओक र  र्व त  लखन ा क  \nनै ।  ओक र ा  ब च् िा  नै  ह ो इ  छै , भगतै क  ब ा द ओ भा व ग जा इ  छै ।  मु द ा  \nलखना क  दो स र  व ब य ा ह  ओक र  ब ा र् र ा मिर ण  क र ा  दै  छै , ओक र ा  \nह ो व नह ा र ी  छै , लखना  ब ा ह र  गे ल छै , घ ु र त ै  त ँ  ब त ा ह  भऽ  जे त ै ।  मु द ा  \nघ ु र लै  त ँ  ओ  स त्त े  ब त ा ह  भऽ  गे लै , ओ क ह ै  छै  जे  ओक र  ई  ब च् ि ा  नै  \nव छऐ ।  त ँ  ना र ा य ण र्ु र ि ा ली… स ू त्र ध ा र  आ  र ा मिर न दु नू क ेँ  आ ब  ब ु झ े लै   व ि द े ह सदेह:१७|| 5 \nजे  ओ ब े क स ू र  छलै ।  भा ि , प्र े म आ  िव र त्र क  मा न्य  श ब्दा ि ली क ेँ  त ो ड़ ै त  \nअव छ ई  क िा ।  िा व र व त्र क  अि ध ा र ण ा  क खनो  क ा ल स ा र्े क्ष  भऽ जा इ  \nछै, खा स  क ऽ त खन  जखन िव र त्र  मव ह ला क  ह ु अए ।  \nअन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे  : ट ा इ ट ल क िा ।  अल ी मु द्द ी न अर्न ट ो लमे  अर्न  \nव ह न्दू य ा र क  भा इ क ेँ  मा र ल जे ब ा र्र  ल व ज जत  अव छ , ह ब ो ढक ा र  भऽ  \nक ा नऽ लगै त  अव छ। श ा ह ब ा ज ह ु स ै न , जे  स ु र्ौ लस ँ  छव ि आ  आ इ  \nक ा व ि भा गलर्ु र स ँ  स ां स द छव ि , क  ए क ट ा  भा षण  स ु नने  र ह ी , ओ \nक ह ै त  र ह व ि जे  स ु र्ौ ले  ए क ट ा  ए ह े न श ह र  अव छ जत ऽ गा इ  क े र  ि ध  \nनै  क ए ल जा इ  छै  क ा र ण  मु व स् लम स मु दा य  ओतऽ  क व ह य ो  क स ा इ खा ना  \nनै  खु गऽ  दे ल क ै ।  अर व ि न्द ठ ा क ु र क  ई  लघ ु क िा  र्व ढ़ अ ना य ा स  ओ  \nगर् मो न र्व ड़  गे ल जे  ऐ  लघ ु क िा क  स फ लत ा  व स द्ध  क र ै ए ।  \nढाँ िा-१९९२- र्त्र-श ै ली मे  व लखल  ई  लघ ु क िा ।  अव न नर्ु ष् र् क  र्व त्र क ा मे  \nगु जर ा त  दंगा र्र  व लख ब ा र्र  ि मा ज ी क ेँ  क व ब लर्ु र क  (जे  आ ब  स ा व ह त् य  \nअक ा दे मी क  मै व िल ी  र्र ा मश प दा त्र ी  स व मव त क  स दस् य  छव ि)  जा व त ि ा दी  \nले खक क  गा व र य ु क्त  र्त्र  प्र ा प् त  भे लव न्ह, ऐ  ि ा त ा ि र ण मे  अर व ि न्द ठ ा क ु र, \nस मध ा व न क ऽ , ई  लघ ु क िा  व लखने  छव ि।  ढे र  र ा स  ए म् ह र -ओम् ह र क  \nगर्क  ब ा द क्ला इ मे क्स मे  ढाँ िा -१९९२ खस ब ा क  खब व र  ट ी .ि ी . स ँ  \nब ह र ा इ त  अव छ। \nमूस : मूस  मा र ब ा क  दि ा इ  भव र  महा र ा ष् र मे  अहाँ क ेँ  नै  भे ट त , जख न  \nप् ले ग आ ए ल र ह ै  त व ह य ो  नै  भे ट ै त  र ह ै ।  ओतऽ  ग ण र्व त  ब प् र्ा क  ई  ि ा ह न  \nर्ूज नी य  अव छ। मु दा  ऐ  क िा क  “ओ” महा र ा ष् र मे  नै  र ह ै ए ।  आ इ  स ाँ झ मे  \nओ मूस  मा र ब ा क  दि ा इ  आ नत ।  मूस क  ब ह न्न े  मनो व ि श् ले ष ण  क र ै त  ई  \nक िा  आ गाँ  ब ढ़ै ए ।  \nप्र जा त ंत्र  र्व र क िा : ए क ट ा  ह त् य ा भे लै ।  ई  छर्लै ।  ओ ड ् क्ट र  छलै , \nओक र  ह त् य ा  भे लै, ओ ड ् क्ट र  ब ड् ड  म ा मूली  फ ी स  लै  छ लै , गरी ब क   6 || व ि द े ह सदेह:१७ \nड ् क्ट र  ना मस ँ  ओ  ख्या त  छलै , स े  व क ए  नै  छर्लै ? ओइ र्त्रक ा र क  \nअस ली  रू र् ब ु झ ल छै  क मल क ेँ ।  फ ण ी श्व र  ना ि  र े ण ु क  र्र त ी  र्व र क ि ा  \nक  त जप र्र  प्र जा त ंत्र  र्व र क िा  ब ह ु त  र ा स  प्र जा त ां व त्र क  (! !) क िा क  \nक िा  स ो झ ाँ  अनै ए ।  ई  ऐ  स ंग्र ह क  स भसँ  र्ै घ  लघ ु क िा  अव छ , जइ मे  \nक ो नो  घ ट ना क  र ा जनै व त क  ला भ उ ठ े ब ा क  मा नव स क त ा क  स ू क्ष्म  व ि ि र ण  \nभे ल अव छ। त इ य ो  ब ा त  खतम नै  भे लै , श ु रुह ो  नै  भे लै ।  \nअि व गरव गट  क िा :  व गरव गट  र ङ  ब दलब ा  ले ल ख्या त  अव छ , मु दा  \nजखन मनु क्ख  र ङ  ब दलै ए  त ँ  व गरव गट ो  लजा  जा इ ए ।  र् ो द्द ा र जी  आ \nजय स ि ा ल जी क  गैं ग  ि ा र  क ो ना  ए क  दो स र ा क  क म् य ू व नट ी क  ि ो ट  ब ैं क  \nर ा जनी व त  ब व न गे ल , त क र  क िा  अव छ  ई , ए क  गो ट े  िे य र मै न आ  \nदो स र  ि ा इ स  िे य र मै न ब व न गे ला  आ  नग्र मे  र्ूण प  श ा व न्त अव छ। क ा र ण  \nअश ा व न्त व ह नक े  दु नु क  क ा र ण  छल!!  \nअय्या स ी : स ू त्र ध ा र  “ओ” छव ि, ओ घ र  घ ु र ला , र्व त्र क ा, व स क र े ट मे  र्ाइ \nखिप  क े लव न्ह  मु दा  घ र क  ले ल  त र क ा र ी  आ  ब े ट ा क  व क त ा ब  क ् र्ी  नै  \nक ी व न स क ला ।  अय्या स ी क  अनु भि  आ  र्व र भा षा  त ा व क  र ह ल अव छ ई  \nक िा । \nब ै क ब ा-फ ो ड़ ब ा : ब ै क ि ड प  आ  फ ् ि प ड प क  र ा जनी व त क  क िा  अव छ ई ।  \nजखन ए क ट ा  ब भना  उध ा र ी  ओस ू ली ले  जा इ ए  त ँ  स े  स् ि ा िप ि श  ब ै क ि ड प  \nआ  फ ् ि प ड प क  र ा जनी व त  ब व न जा इ ए ।  मू ल स मा िा र , घ ट ना  आ  झ लक ी  \n(दृ श् य  ए क-िा व र ) मे  ब ँ ट ल ई  लघ ु क िा  मै व िल ी  लघ ु क िा क  व श ल्र्  आ  \nक िा क  स ंघ षप  स े ह ो  दे खब ै त  अव छ। झ लक ी  दृ श् य  ि ा व र मे  ब ा ल ना ट क क  \nब ह न्न े  क िा क ा र  र्ू ण प  घ ट ना क  दऽ  दै  छव ि , ई  ब च् िा  स भ क  ब ै क ब ा -\nफ ो ड़ ब ा  खे ला  ब व न गे ल अव छ।  \nव ि ष- र् ा न: क िहर ी क  व ि ि र ण  आ  न्य ा य र् ा व लक ा क  व क्र य ा-प्र व क्र य ा क  \nव ि श् ले षण  अव छ ई  क िा ।  त ा र ी ख , मे व ड क ल ए क्स - र े  गा ए ब  ह ए ब ,  व ि द े ह सदेह:१७|| 7 \nमो क दमा क  स ु नब ा इ , दो स र  क ो ट प मे  क े स क  र ां स फ र … आ  स भ व क छु ।  \nअन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे  लघ ु  क िा  स ंग्र ह  अर्न व ि षय -ि स् त ु, मनो ि ै ज्ञ ा व नक  \nव ि श् ले षण  आ  व श ल्र्गत  प्र य ो ग ले ल मो न र ा खल  जा ए त ।  िा ह े  ई  व खस्स ा  \nव स य ा र  य ा र क  त ी न त र ह क  श ब्दा ि ली  ह ु अए  ब ा  ब ै क ब ा -फ ो ड़ ब ा क  त ी न \nभा गमे  क िा क ेँ  ब ाँ ट ब  आ  त े स र  भा गक ेँ  िा व र  भा गमे  ब ाँ ट ब , आ  िा व र म  \nभा गक ेँ  लो क  स भट ा  ब ु झ ै ए , ऐ  त र ह ेँ  ब ु झ े ब ा ले  ब ा ल ना ट क -खे ल ा मे  \nर्व र ि व त प त  क र ब ।  िा ह े  ई  ढाँ िा-१९९२ क  र्त्रा त् मक  श ै ल ी  ह ु अए  ब ा  \nमूस क  मनो व ि श् ले षण ा त् मक  र्द्ध व त ।  आ व क  प्र जा त ंत्र  र्व र क ि ा क  ए क ट ा  \nन्य ू जर्े र्र  व र र्ो ट प  आ ध ा व र त  क िा ।  व श ल्र्  आ  क थ् य क  मे लक  ई  प्र य ो ग, \nनि  व ि षय-ि स् त ु  आ न लघ ु क िा  ले खक क ेँ  स े ह ो  प्र य ो ग क र ब ा क  िा ह ी ।  \nअन्ह ा र क  व ि र ो ध मे  अर व ि न्द ठ ा क ु र \nअर व ि न्द ठ ा क ु र (१ ९ ५ ४- ) ए ह न क िा क ा र  छव ि जे  क व नयाँ  क ा क ी  आ  \nब ु च् िी  दा इ स ँ  ह व ट  क ऽ मै व िल ी मे  लघ ु क िा  व लखै  छव ि ।  अर व ि न्द  \nठ ा क ु र क  स श क्त  र्क्ष  छव न्ह र ा जनै व त क-आ व िप क  लघ ु क िा  स भ।  मै व िल ी  \nक िा क  जड़ त ा  क म  ह ो इ त  अव छ।  स ा मा व जक - र ा जनै व त क -आ व िप क  क ि ा  \nत त् ि क ेँ  जो व ड़  क ऽ व लखल  ई  मै व िल ी  लघ ु क िा  स भ ढे र  र ा स  व र क्त त ा क  \nर्ूव त प  क र ै त  अव छ। स मा ज - र ा जनी व त, ब्यू र ो क्र े स ी-जू व ड व स य र ी  स भ क  \nस ा ङ ो र् ा ङ  व ि ि े िन भे ल अव छ । \nअन्ह ा र क  व ि र ो ध मे \nव खस्स ा  व स य ा र -य ा र- र ा मना र ा य ण  महरा ज -ए क्स  ए म.ए ल.ए . आ  भूत र्ू ि प  \nिे य र मै न स र क ा र ी  प्र क ा श न क व मट ी , त व ह य ा  क ो नो  घ ो ट ा ला मे  मु ख्यमंत्री क  \nभा इ  र ा मा ध ा र  र्ां ड े , ए म.ए ल. ए . व ह नक ा  ब िे ने  र ह व िन्ह ।  गरी ब दा स  \nआ जा द व जला  क व मट ी क  महा मंत्री , अने क  ब खप  ध व र  स ो श व लस् ट  आ  \nआ ब  महा स भा  र्ा ट ी मे , ब े ट ा  स े ह ो  र े नमे  ड क ै त ी  ध व र  क र ऽ ला ग ल  \nछव न्ह। श ा व लगर ा म र ा य  आ  लखन य ा द ि - मनब ढ़ू  स भ ।  मी व ट ंग।  8 || व ि द े ह सदेह:१७ \nर ा जना ि झ ा  आ  जी ब छ मंड लक  मु ँ ह े  र ा जनी व त र्र  व क छु  र्ै र ा ग्र ा फ  अब ै त  \nअव छ। स दा नन्द व ि द्र ो ह ी  महा स भा र्ा ट ी क  व ि र ो ध ी  दलक  स् ि य ंभू ने त ा  \nत ो फ ा न व स ंह क  श ा व गदप  आ  ह ु नक ा  स ंग  ए क ट ा  ब म व ि स् फ ो ट मे  दव ह ना  \nह ा ि गमे ने  ए क ट ा  जु आ न।  ह ु नक र  अफ स ो ि  क र ब , र घ ु ब ंश  मंड ल क  \nव जला  क व मट ी क  भा इ स  प्र े व स ड े न्ट  ब नब ा मे  र्ां ड े जी क  दाँ ि - ब ै क ि ा ड प क ेँ  \nजगह  भे ट ब ा क  िा ह ी , आ  िौ ध र ी ज ी क  प्र व त ष्ठ ा क ेँ  दे व ख ह ु नक र  िु र् भऽ  \nजा ए ब ! र ा जमंगल श्र ी ि ा स् त ि  आ  स त ी श  व स ंह  र्र मा र  (छत्त ी स  ब ा ब ू  \nछत्र ी- मनब ढ़ू  श ब्दा ि ली )।  ए क ा ि न गो ट  मे म् ब र ब ला  स ंस् िा  ध े ला  \nक व मट ी क  स ि े स ि ा  र्र मा र जी ।  श्र ी ि ा स् त ि  आ  र्र मा र क  जो ड़ ी  क ु ख्या त-  \nअल ग-अल ग र ह ला र् र  दु नू  गो ट े  ए क  दो स र ा क ेँ  गा व र  र्ढ़ ै  छ व ि मु दा  र ह ै  \nछव ि स ंगे ।  र्ूि प  प्र खण्ड  अध्य क्ष  श व निर  “श व न” गा जा  आ व दक  अनि र त  \nस े ि ी  आ  ि त प मा न य ु ि ा  अध्य क्ष गण े श  गु र मै त ा  र्े ट ी श नब ा ज।  िट जी  द ा -  \nर्ट ना स ँ  फ ो नर्र  र ह ै  छव ि - िौ ध र ी ज ी  आ  र्ां ड े जी क  व ि र ो ध मे  िौ ब े जी क  \nस ंगे  फ्रंट क  व नया र  छव न्ह। श व न -गु र मै त ा क ेँ  र्र मा र  गर्मे  ओझ र ा  लै  \nछव न्ह त ँ  क्य ो  गो ट े  दु नू  गो ट े क ेँ  फ ु व स य ा ह ीं  क ऽ स ो र  क र ै  छव न्ह  आ  \nत्र ा ण  व दय ा ब ै  छव न्ह। जट ा श ंक र  मव लक  प्र व स द्ध  माखन ब ा ब ू  (स भ न ट  \nि ो ल्ट र्र  व फ ट  ह ु अए ब ला  स ला इ -व र ंि- मनब ढ़ू  श ब्दा ि ली ) ।  अर्ना र्र  \nध्य ा न आ क व षप त  क र ब ा  ले ल र्ा र स मव ण  िौ ध र ी क ेँ  स ो र  क र ै  छव ि आ  \nह ु नक र  प्र ण ा मक  उत्त र  त ी न  प्र ण ा मस ँ  दै  छव ि।  ह ु न क र  क ा र  ब े ट ा  ब ौ क ा  \nब ा ब ू  (स म् प्र दा य ि ा दी  र्ा ट ी क  मे म् ब र ) लऽ गे ल छव न्ह आ  जी र् खर ा र् \nछव न्ह, दु स ध ट ो ली  ब ला क  र्ंिै त ी  क र ब ा क  छलव न्ह स े  व र क्श ा  मँ गब ा ब ऽ \nर्ड़ लव न्ह। च् य ि नप्र ा श  खा इ त े  र ह ै  छव ि- र ा घ ो र्ु र स ँ  ह ो व मय ो र्ै व िक  इ ला ज  \nक र े ने  छव ि।  स ी त ा  ब ा ब ू  महा स भा  र्ा ट ी क  प्र खण्ड  अध्य क्ष  (मा खन  \nब ा ब ू क  ब ह ु - मनब ढ़ू  श ब्दा ि ली ) । स ु ब ो ध ना र ा य ण  व स ंह  प्र व स द्ध  स ु ब ो ध जी ।  \nए क्स .ए म.ए ल.ए . आ  ए क्स  अध्य क्ष  व जल ा  महा स भा  र्ा ट ी  (स मिप क   व ि द े ह सदेह:१७|| 9 \nश ब्दा ि ली- व जल ा क  गाँ ध ी , व ि र ो ध ी  श ब्दा ि ली-  नट ि र ला ल आ  मनब ढ़ू  \nश ब्दा ि ली- मु ँ ह दु ब र ा )।  स ा दगी  र ह न -स ह न , व ि नम्र ।  र ा मा ध ा र  र्ां ड े जी क  \nभा ए  मु ख्यमंत्र ी  व श ि ा ध ा र  र्ां ड े क  प्र व त  स मव र्प त ।  मु दा  ि ौ ध र ी जी स ँ  ब े स ी  \nस ट ब ा क  स जा  व श ि ा ध ा र ज ी  व ह नक ा  र्ा ट ी क  उम् मी दब ा र ी  ि ा र्स  ले ब ा  ले ल  \nक व ह  क ऽ दे लव खन्ह ।  र ा जी ि  श मा -गलतफ ह मी क  व श क ा र -  जे  छल -\nप्र र्ंि, फ ू व स  आ  व ि श्व ा स घ ा त क  व ब ना  स े ह ो  र ा जनी व त  क ए ल  जा  स क ै त  \nअव छ। ठ ाँ इ - र्ठ ाँ इ  ब जै  छव ि  आ  स े  मनब ढ़ू  स भ  क ट ा ह  क ह ै  छव न्ह ।  \nस ु ब ो ध जी क  क ह ला र्र  जे  व श ि ा ध ा र  ब ा ब ू क  फ ो न ए लव न्ह त ेँ  ह ु नक ा  ना म  \nआ व र्स  क र ऽ  र्ड़ लव न्ह, ओ क ह ै  छव ि  जे  ऐ  लु च् िा -लफ ंगा  स भ क  \nस र दर ब ा क  गो िड़ ी  झ ा व ड़  दे ब व न ह मर ा  स भ।  ओतै  र ा मस ो ग ा र ि मंड ल \nस े ह ो  छव ि , स् ि त ंत्र त ा  स े ना नी  मु दा  स म् मा न -र्ें श न  अस्ि ी क ा र  क ऽ िु क ल  \nछव ि।  व क य ो  क ह ै  छव न्ह त ँ  क ह ै  छव िन्ह  जे  जा उ ब ा उ ज ा उ , ई  ग र्  \nस ु न्न र  ठ ा क ु र क ेँ  व स खे ब व न्ह जे  मु व नस् ट र  स भक  क े श -दा ढ़ी  ब नब ै त  स ु र ा ज ी  \nर्ें श न ह व िआ  ने ने -ए ।  आ  त खने  अनघ ो ल , फ े र  ब ा जी  मा व र  ले लव न्ह  \nिमो क्क व न! आ  मा खन ब ा ब ू  ब ड़ क ा  गा ड़ ी स ँ  उत र ै त  र ा मा ध ा र  र् ां ड े क  गरा मे  \nमा ला  र्व ह र ा  दै  छव ि।  फ े र  ए क ा ए क ी  मा ला  र् व ह र े ब ा क  िल न आ  फ े र  \nए क ा ए क ी  भा षण -भा ख ।  आ  ओम् ह र  र ा मस ो गा र ि मंड लक  स र्ना मे  क ा र ी -\nक ा र ी  भय ा ि ह  आ क ृ व त  स ो न ह ु ला  स र्ना क ेँ  िा रू  क ा त स ँ  घ े व र  लै  छव न् ह ।  \nव र्य ा स ल र्ा व न- र ा मि र नक  खे त ी  क र ब , आ ब  ह र ब ा ह ी  मु दा  ओक र  ब े ट ा  \nलखना क  मा िर्र  छै  आ  त खने  ओक र  गौ ना  ह ो इ  छै  आ  अब ै ए  \nना र ा य ण र्ु र ि ा ली ।  ले खक  ि ा  क िा क  स ू त्र ध ा र  क व नयाँ क  मु ँ ह दे खा इ  ले ल  \nजा इ  छव ि आ  दे खै  छव ि ओक र  अर्ा र  रू र् - र ा व श ।  लख ना क  क ा क ी  \nब े व र य ा ब ा ली ठ ट्ठ ा  क र ै  छव न्ह आ  ओ ब ह ा र  भऽ जा इ  छव ि।  \nना र ा य ण र्ु र ब ा ली  ए क  व दन स ू त्र ध ा र क  र्ए र  जाँ त ऽ लगै  छव ि।  र ो र्नी , \nड ो भनी, क ट नी  आ  क मौ नी , क ो नो  क ा जमे  ना र ा य ण र्ु र ि ा ल ी क  जो ड़  नै ।   10 || व ि द े ह सदेह:१७ \nए क  व दन अन्ह र गरे  स ू त्र ध ा र  खे त मे  क ट नी  क र ब ऽ व ब दा  ह ो इ  छव ि त ँ  \nआ मक  क लम लग  ना र ा य ण र्ु र ि ा ल ी क  आ त ु र  ठ ो र  ह ु न क र  गा ल , मा ि \nआ  क ंठ र्र  व नश ा न छो व ड़  दै  छव न्ह। मु दा  त खने  घ र ै य ा  नो क र  \nस र जु गब ा क  अब ा ज अन्ह ा र स ँ  अब ै  अव छ आ  ब ज जर  खस ा ब िु न भगि ा न  \nऐ  दु स मनमा र्र - क ह ै त  व नर ा श ा , ला लस ा  आ  घ ृ ण ा स ँ  क ु ंड ा ब ो र  \nना र ा य ण र्ु र ब ा ली  आ गाँ  ब व ढ़ जा इ  छव ि।  ओम् ह र  ना र ा य ण र्ु र ि ा ल ी र्र  \nड ा क नी  स ि ा र  छै  स े  घ ो ल ह ो इ ए , दे ह र्र क  क र्ड़ ा-ब स् त र  ओ फ े व क  \nलै ए ।  मो व त य ा  दु स ा ध  दा रू  व र्ब ै ए , ब र ह म ब ा ब ा क  र्र स ा दी  आ  फ े र  \nभगता  ब व न स ा त  ट ा  क ाँ ि क र िी  ना र ा य ण र्ु र ि ा ली क  दे ह र्र  त ो व ड़  दै त  \nअव छ। आ  ड ा क नी क ेँ  ह र दु आ र क  श् मश ा न र्ी र्र  गा छर्र  भगा  दै त  अव छ!  \nभा व ग जा इ ए  ना र ा य ण र्ु र ि ा ली ।  दो स र  ब े र  लखना क  व ब य ा ह  ह ो इ  छै  मु द ा  \nऐ ब े र  स ू त्र ध ा र  ए गा र ह  गो  ट क ा  अ नक ा  व दय ा  र्ठ ा  दै  छव ि।  क व नयाँ क  \nह ो नह ा व र क  खब व र  स ु व न र ा मिर न प्र स न्न  भे ल  मु दा  लखना  अर्न क र्ा र  \nफ ो व ड़  लै त  अव छ , क ा र ण  ओ ना मर द अव छ। ना र ा य ण र्ु र ि ा ल ी .. . लछमी  \nछलै, ब े क स ू र , ब े िा र ी, अभ ा गव ल । \nअन्ह ा र क  व ि र ो ध मे- ह ो  ह ल्ला ।  क िा क ा र  ि ा  स ू त्र ध ा र  ब ह र ा इ  छव ि  आ  \nर्हु ँ िै  छव ि अल ा उद्द ी न लग। क ह ै  छव न्ह अल ा उद्द ी न, मु स लमा न  \nक ु जड़ ा ।  जना र दन िौ ध र ी  ओक र  य ा र ।  ओक र े  ट ो लमे  व ब क ु आ  ओ क र  \nऐ  य ा र क  भा इ क ेँ  गा व र  र्ढ़ लक ै ।  ओक र  ब े ह ु दर्नी क  व श क ा इ त  लऽ क ऽ  \nजना र दनक  भा इ क  आ ए ब , भै य ा  क व ह  स ो र  र्ा र ब , मु दा  त खने  व ब क ु आ क  \nमा र ब  आ  त खने  ओक र  घ र क  मौ गी  स भ क  ओक र ा  गा व र  र्ढ़ ब  श ु रू  \nभे लै ।  आ  उनट े  व ह न्दू -मु स लमा नक  श गू फ ा  स े ह ो  छो ड़ ै  र ह ै ।  क ो न  \nइ ज जव त  र व ह  गे लै  ऐ  ट ो लक ।  आ व क  त खने , िा रू  व दस  अर्न ड र ा ओन  \nछाँ ह  र्स ा र ने  अन्ह ा र क  छा त ी क ेँ  िी र ै त  व ब जली क  जगमग इ जो त  दू र -\nदू र  ध व र  र्स व र  गे ल।   व ि द े ह सदेह:१७|| 11 \nढाँ िा-१९९२- क िा क  स ू त्र ध ा र क  व िट्ठ ी ।  स् ि ी क ा र ो व क्त  जे, जे  व क छु  \nव लखा  गे ल छव न्ह स े  ि ा त ा ि र ण क  दि ा ब मे ।  ह ा ले मे  ज् व न्ड स  भे ल  \nछलव न्ह, जी ह क ेँ  र ा स  लगा  क ऽ  र्ड़ ल छला ।  र ौ द , गरदा  आ  ध ु ँ आ स ँ  \nअक च् छ छव ि।  ए क ट ा  आ र  व ि व ित्र ब े मा र ी, दे ह मे  त े ज ह उह व ट  आ  \nिमर ा र्र  नह ु ँ-नह ु ँ  िक त्त ा  उभर ऽ लगै  छव न्ह। ए क  व दन स ह र स ा स ँ  घ ु र ै  \nछला  आ व क  स् क ू ट र  खर ा र् भऽ गे लव न्ह। व मस्त्र ी  आ ध ा  घ ंट ा मे  स् क ू ट र  \nठ ी क  क र ब ा क  गर् क ह लक व न्ह मु दा  र्ा ट -र्ु र जा  खो व ल क ऽ व छव ड़ य ा  \nदे लक व न्ह आ  िा व र  घ ंट ा  लगलव न्ह। स ु र्ौ ल घ ु व र  ड ् . दा स क  व क्लव न क  \nगे ला, ह ो व मय ो र्ै व िक  दि ा इ क  ब ु न्न  अस व र  क े लक व न्ह मु दा  घ ंट ा  ला व ग  \nगे लव न्ह। ए क  ब े र  स ा स ु र स ँ  घ ु र ै  क ा ल स े ह ो  ए व ह ना  भे लव न्ह ।  ए क  त ँ  \nर्त्न ी स ँ  व ब छ ो ह  आ  दो स र  ह ा ड़  क ंर्क र्ा ब य  ब ला  ठ ा र  आ  व स ह क ै त  ह ब ा !  \nगो ष्ठ ी, प्र ो . र ा जे न्द्र, ड ्  मु खजी  आ  क े . क े .इ न्स् ट ी व य ू ट  ऑफ  मै ड ो ल् जी क  \nव प्र ंव स र्ल  झ ा ।  प्र ो . र ा जे न्द्र क  ड ्  मु खजी स ँ  क ह ला र्र  जे  इ ला जक  फ ी स  \nर्ाँ ि ट क ा  त ँ  दऽ  दे ब  मु दा  दब ा इ  दे ब ऽ र्ड़ त  मु व त त य ा , व फ व जव श य न  \nस ै म् र्ल ।  त इ र्र  मु खजी क  क ह ब  जे  मे व ड क ल व र प्र े स े न् ट े व ट ि  स भ ह ु न क ा  \nघ ा स ो  नै  दै  छव न्ह आ  ऐ  ले ल  त ँ  ड ् .  दा स  लग  जा ए  र् ड़ त ।  फ े र  \nअय ो ध्य ा मे  ब ा ब र ी  मव स् जदक  ढाँ िा क  ध्ि स् त  ह ए ब ।  स ू त्र ध ा र क  दे ह क  \nक ँ र्क ँ र्ी, ह उह व ट, िक त ा  आ  स ू जन  फ े र स ँ ।  क ो नो  प्र त् य क्ष  क ा र ण  नै  \nर ह ए  ए क र, मु दा  त ै य ो  ह ु नक र  दे ह  ए क र ा  भो गने  छलव न्ह।  \nमूस -  ओ आ  ओक र  दि ा इ क  दो क ा न। नि क ा  ड्र ग इ ंस् र्े क्ट र  ऐ  दु गा  \nर्ूज ा मे  र्ाँ ि स ए  ट ा क ा  स ला मी  लऽ गे लै ।  दो क ा न िस े  जक ाँ  ले ने  \nछै ।  अनु ज ब ै स ै  छै  दो क ा नर्र ।  भु व महा र  र्ें ि व भड़ ा ओत आ व क  दो क ा न  \nक र त ! ब ैं क क  र्ु र ना  लो न , घ र क  र्ाँ ि स ा लक  व ब जली क  व ब ल। ..  \nजे ठ क ा  स ा र  ना गर्ु र मे  ए क ा उन्ट े न्ट  छै , स नगर  नो क र ी  आ  स े ह न्त ग र  \nक व नयाँ  छै ।  जे  ओ जा दू गर र ह ै त  आ  त खन व गली -व ग ली  फ ू  आ   12 || व ि द े ह सदेह:१७ \nअल ा उद्द ी नक  व िर ा ग जे  र व ह त ै  ओ क र ा  ह ा िमे  त खन!  मु स ब ा  त ँ  र्र े श ा न  \nक े ने  छै , खा इ त ो  क ा ल , मु दा  ए खन ओक र ा  ए क्क ो  र त्त ी  त ा मस  नै  उ ठ ै  \nछै ।  ई  श ह र  अनु मण्ड लस ँ  व जला  मु ख्या लय  भऽ गे ल छै , जमी नक  दा म  \nब व ढ़ गे ल छै ।  जमी न ब े व ि स भट ा  क जा -ब जा  स ध ा  दे त ।  व नन्न क \nब दला मे  र् ा र दश ी  ब ु न ब ु ना  आ  व ि व भन्न आ क ृ व त क  आ  रू र्क  मू स , क ु त र ै त, \nलड़ ै त, निै त, प्र े म क र ै त, र्ो िी  र्ढ़ ै त  आ  र म् मी  खे ला इ त  मू स ।  दो स र  \nब े र  ब ड़ क ा  ट ा  ब ु नब ु न्न ा , मूस क  क ा र ण स ँ  प् ले ग। मे ह नत क श  मूस  व ब ह व र  \nब नब ै त  अव छ मु दा  स ाँ र् ओइमे  र ह ै त  अव छ। अि क िा  क ऽ ओ उव ठ  \nगे ल।  स् ि गी य  व र्ता क  व ित्र  दे खै त  अव छ। र्ूि प जक  अव जप त  स म् र्व त्त क  \nउर्य ो ग स ाँ र्े  जक ाँ  क र त ? क े आ र ी मे  अने रुआ  घ ा स -र्ा त  खु र र्ी स ँ  स ा फ  \nक र ऽ ला गल।  \nप्र जा त ंत्र  र्व र क िा- ए क ट ा  ह त् य ा  आ  दू  ट ा  घ र मे  ड क ै त ी ।  क मल  क ु मा र  \nश मा  ऐ  खब व र क ेँ  दे खै त  अव छ , स े न्स ड प  स न खब व र ।  ऐ  गर्क  ििा  नै  \nजे  ओ ड ् क्ट र  क े .र्ी .भगत  स े ि ा व नि ृत्त  छल आ  मा मूली  फ ी स  लै  छल ।  \nओक र  घ र मे  ड क ै त  स भ गरी ब  मर ी ज आ  ओक र  र्व र जन ब व न र्ै स ल  \nछल।  ओइ र्त्रक ा र र्र  क ा ला ब ा जा र ी  आ  व मल ा ि ट क  क े स  अखनो  \nलट क ल अव छ स े  ओ क ो ना  व लव खतए  जे  ओइ घ र स ँ  र्ु व लस  िा ना  \nअगब े  ए क  स ए  ड े गर्र  आ  आ र क्ष ी  महो दय क  व नि ा स  अगब े  स ा व ठ -स त्त व र  \nड े गक  दू र ी र्र  छलै ।  फ े र  ड ् क्ट र  ओइ ठ ा मस ँ  ओ स भ , र ा ष् र र्व त  र्द क  \nप्र ा प् त  ह ा ले मे  व र ट ा य र  भे ल व श क्ष क  व ि क्र म प्र स ा द ि मा क  घ र  र्हु ँ व ि गे ल, \nड क ै त ी  स े ह ो  क े लक  आ  खे ना इ  ब नब ा क ऽ स े ह ो  खे ल क ।  व ि क्र म ब ा ब ू क  \nभा इ  गज ा नन ब ा ब ू  आ र क्ष ी  अध ी क्ष क क  ओइठ ा म न जव र  ब िा  क ऽ  र्हु ँ व ि  \nगे ला ।  मु दा  त ै य ो  व क छु  नै  भे ल।  अस्र्त ा लक  ह ा त ा क  मु ख्य द्व ा र र् र  \nलो क  स भ जु व ट  गे ल।  मध ु र े श  व क श ो र  व द्व ि े दी क  क े व मस्ट  आ  ड्रव ग स् ट  \nए स ो व स य े श न ए क र ा  ने त ृ त् ि  दऽ र ह ल छलै ।  स् क ू लस ँ  घ ु र ै त  ब े दर ा  स भ क ेँ   व ि द े ह सदेह:१७|| 13 \nव क छु  भऽ जा ए .. ।  ि क्त ा  स भ श ु रू - दला ल ई श्व र  िौ ध र ी, भड़ ु आ  \nमु र ली ध र  अग्र ि ा ल, मव ट य ा  त े ल फ ें व ट  क ऽ र्े र ो ल ब े िव नह ा र  र्त्रक ा र, \nिो व र क  मा ल खर ी द- व ब क्र ी  क े व नह ा र  नगर र्ा व लक ा  िे य र मै न ब ु िनू  ब ा ब ू, \nमु नी मक  क ृ र्ा स ँ  िा व र ट ा  स ंत ा नक  ब ा र् र्िी स  ि षी य  स े ठ ा नी क  स ा व ठ  \nि षी य  र्व त  क ा ला ब ज व र य ा  स े ठ  क न क ध ा र ी मल -  ध्ि व न व ि स् त ा र क  य ंत्र र्र  \nओक र  ह ँ फ स ब ा क  स् ि र  छो ट -मो ट  अन्ह ड़ क  भ्र म दै  छल।  ब ा र  \nए श ो व स ए श नक  अध्य क्ष  ज्ञ ा नना ि व स ंह  जे  खूनी  आ  ड क ै त  स भक  र्ै र ि ी  \nक र ै  छव ि, ब ा व ढ़ प्र भा व ि त  इ ला क ा क ेँ  व ड जनी लै ण्ड मे  र्व र ि व त प त  क र ब ा क  \nमु त त  य ो जना  प्र स् त ु त  क र ए ब ला  गंज े ड़ ी  छु ट भै य ा  क ृ ष् ण ा नन् द व त ि ा र ी ..  \nगो र क ा  ड ा क्ट र  ध र मिन् द स ह ा य  जक र ा  ब ु झ नु क  लो क  स भ ड ी .स ी .ए स . \nमा ने  दा रू , छौ ड़ ी, स ा र -ब ह ा निो  क ह ै  छव ि.. ओक र  ध ी र्ल -त ब ध ल श ब्द \nस भ।  फ े र  भी ड़ क  ने त ृ त् ि ह ी न ह ए ब , प्र व त व नव ध मंड ल नै  जन -स मूह  द्व ा र ा  \nड ा इ र े क्ट  ि ा त ा  क र ब ा क  गर्, आ  ए ना मे  ट ै र े स र्र  ओल्ड  फ ् क् स क  \nअन्त र ा व ष् र य  स मस्या  स भर् र  ब क िो िी ।  त खने  मो ट र स ा इ व क लक  ए क ट ा  \nस ि ा र  भी ड़ क ेँ  व नयंत्र ण मे  ले मऽ िा ह ै त  अव छ , ओ ब ंदा  ए क ट ा  स ंप्र दा य ि ा दी  \nदलक  नव्यतम र ंगरू ट  छल।  मध ु र े श जी  स ा ि ध ा नी  ब र त ै  छव ि।  ए क ट ा  \nध न गर आ  ट ट क ा  जनमल  ना र ा  क मल  आ  अन क र  ध्य ा न आ क ृ ष्ट  क र ै  \nछव न्ह। फ े र  अब ै  छव ि प्र दी र् क्र ा व न्तक ा र ी  जे  स मा जस े ि ा क  ि श ी भू त  \nअव भय न्त्रण क  र्ढ़ ा इ  छो ड़ ने  छव ि ि ा  व नश ा ब ा ज ी  आ  ब ला त् क ा र क  क ा र ण  \nव नष् क ा व स त  क ए ल गे ल छव ि।  अनु मंड ला व ध क ा र ी क  जी र्र्र  आ क्र मण  \nह ो इ त  अव छ।  प्र दी र् क्र ां व त क ा र ी  क ह ै त  अव छ-  क ो य ला  ला इ स ें स मे  स ा त  \nह जा र  ट क ा  िा ह ी  ह र ा मजदा क ेँ ।  दे खल ह क  त ू फ ा न। मध ु र े श जी  व क छु  \nआ र  गो ट े क ेँ  स ंगमे  लऽ ले ने  छला  जे ना  गज े न्द्र जी - स् िा नी य  क ् ले ज क  \nव्या ख्या त ा  आ  व्या र् ा र ी  स ंगठ नक  मा ध ि जी  आ  क ृ ष् ण मो ह न जी ।  व ब न ा  \nअव प्र य  घ ट ना क  भी ड़  गाँ ध ी  िौ क  आ  जय प्र क ा श  िौ क  र्हु ँ ि ल।  त खने   14 || व ि द े ह सदेह:१७ \nव मठ ा इ  दो क ा नर्र  ब ै स ऽब ला  गो व ल्ड य ा  जे  व क्र क े ट  स े ह ो  खे ला इ  छल  आ  \nत ह ू मे  ब ् लक  स ु व ि ध ा क  ध्य ा न र खै  छल - ब ै ट र्र  आ व ब  गे लै  त ँ  छक्क ा  \nआ  नै  त ँ  क्ली न ब ो ल्ड - स े  स र क ा र ी  गा ड़ ी क ेँ  दे व ख मा र .. आ व ग लग ा  \nदे ..  ब ा व ज उठ ल।  व क छु  लो क  गा ड़ ी  व दस  दर ब र  म ा र लक , मु दा  गा ड़ ी क  \nिा लक  गा ड़ ी  भगौ लक ।  न्य ा य  िौ क  ि ा  नब ा ब  िौ क  र्र  व ि श्व  व ह न्दू \nस े ना क  स े ना नी  स भ ब जर ंगब ली क  स् िा र्ना  क ऽ दे ने  छल क ा र ण  त र ा जू  \nआ  आ ँ व खर्र  र्ट्ट ी  ब ल ा  मूव त प  नै  ला व ग स क ल र ह ए ।  ब ज र ंग िौ क क  \nब ो ड प  ला व ग गे ल र ह ए ।  प्र श ा स नमे  ओइ स मए  दव लत  अ व ध क ा र ी  स भक  \nब ा ह ु ल्य छलै  आ  ओ  स भ  िौ क क  ना म अम् ब े दक र  िौ क  क र ऽ िा ह ै  \nछला  स े  ओ स भ ब जर ंगब ली क ेँ  व गरत त ा र  क ऽ िा ना  लऽ गे ला  जत ऽ  \nस ु नै  व छऐ  आ इ य ो  ह ु नक र  र्ूज ा  क ए ल जा इ  छव न्ह। स े  ई  िौ क  \nनगर र्ा व लक ा क  र्ा श्व प मे  र ह ला स ँ  आ ब  नगर र्ा व लक ा  िौ क  क ह ा इ त  अव छ ।  \nअनु मंड ला व ध क ा र ी  फ ो स प  लऽ क ऽ ए त ऽ आ व ब  गे ल आ  स भ व मव ल ल ा ठ ी  \nभाँजऽ ला गल।  र्ु व लस ब ला  स भ दू र  ध व र  दर ब र  मा व र  र ह ल छल।  \nमु दा  फ े र  लो क  स भ गर ध ऽ क ऽ र ो ड़ ा  फ े क ब  प्र ा र म् भ क े ल क ।  र्ु व ल स  \nअस ब ा र  भऽ भ ा गल.. ए क ट ा  व ह ट लर  क ट  मोँ छब ला  इ ंस् र्े क् ट र  आ ए ल..  \nब र गाँ ह ी  स भ ओक र  गा ड़ ी  लऽ भा गल र ह ै !  अनु मंड ला व ध क ा र ी  आ  दो स र  \nस भ ह ाँ इ -ह ाँ इ  जी र्मे  ब ै व स  क ऽ  र्तनु क ा न लऽ  ले ने  छल।  क मल  नज व र  \nव खर ओने  छल।  गो ल् ड ी  ओक र ा स ँ  ब ह स  क े लक ै  त ँ  अम जद अल ी  \nक मल क  ब ाँ व ह  गव स अय ने  .. . क्र ु द्ध  िी त ा  आ  क ू ढ़मगज  मव ह षक  ब ी ि  \nदजप न भव र  लो क .. ।  र ा जनै व त क  आ  स ा मा व जक  गु ट ब न्दी स ँ  ब ा ह र क  \nलो क  ठ क ु र स ो ह ा त ी  नै  जनै  छला ।  ने  छल.. क िी  ले ल ए क र  स भ क  \nमु ँ ह  ला गै  छी ।  दू  गो ट  व गरत त ा र  स ंगी क  व र ह ा  क र ब ा क  माँ ग. . मु द ा  \nअव ध क ा र ी  स भ अर्न  र क्ष ा िप  त इ  ले ल त ै य ा र  नै  छला ।  लो फ र क ट  \nड ी .ए स .र्ी .क  मब ा ली क ट  अव श ष्ट  ब ो ली .. ।  मध ु र े श जी  ब जला - अहाँ   व ि द े ह सदेह:१७|| 15 \nस भक ेँ  व नखत्त र  जे ब ा क  व स ह न्ता  ह ु अए  आ व क  व नछक्क  जय र्ंिी ए  घ े र ने  \nह ु अए  त ँ .. ।  ब न्हक क ेँ  छो ड़ ब ा र्र  स ह मव त  भे ल।  मनु क्खक  क ो न क ि ा  \nक ो नो  क ा गर्ंछी  नै  दे खा इ  छलै ..  महा भा र त  स मा प् त  भे ला र्र  क ी  क ु रुक्ष े त्र ो  \nए व ह ना  व नस ब ध  भे ल ह े त ै ।  ब े दर ा  स भक  ए क ट ा  गो ल व क्र क े ट  खे ले ब ा क  \nले ल मै दा नमे  प्र ि े श  क ऽ  र ह ल छल।  \nअि व गरव गट  क िा- मु क्क न ब ा ब ू  म ा ने  मु क ु न्द जा य स ि ा ल - जनव ि त र ण  \nप्र ण ा ली क  दो क ा नक  ए क ट ा  ड ी लर ।  ऐ  ना मक  ए क ट ा  दर ो गा  स े ह ो  आ ए ल  \nछल आ  खूब  ह ँ स ो व ि क ऽ  गे ल छल।  र ा मल खन र्ो द्द ा र , ब ी .ए स .स ी . \nऑनस प , ि ल्द व क श न  र्ो द्द ा र, िा ह-र्ा न ब े िऽब ला, ट ् र्र  मु दा  नो क र ी  \nले ल जु त्त ा  व खआ  गे लै ।  नगर -ह ब ा क  ना र् ब ा क  य ंत्र- क ा य र ा ना  भद्र त ा क  \nर्िह त्त व र  प्र व त श त, स् ि ा िा ना  य ा र ी क  ब ी स  प्र व त श त  आ र  व मस ले व नयस  \nि ा इ र स  र्ाँ ि प्र व त श त  अनु र्ा त मे  उर्व स् ित र ह त ।  ए क ट ा  गो दा म स न  \nमक ा नमे  अव छ र्ु व लस  फ ाँ ड़ ी  आ  त क र े  स ट ल दा रू क  भट्ठ ी ! ए क  व दन  \nअना य ा स े  दु नू क  अहं  स ो झ ाँ - स ो झ ी  ह ो इ  छव न्ह  जखन  मु क ु न्द र्ु व ल स  \nफ ाँ ड़ ी स ँ  फ र ा क ै त  भऽ  व नक लै  छव ि आ  र ा मल खन भट्ठ ी स ँ ।  झ गड़ ा क  \nब ा द र्ु व लस ब ल ा  स भक  स ह ा नु भूव त  मु क ु न्दक  प्र व त  र ह ए  आ  भट्ठ ा स ँ  \nब ह र ा इ ब ला  स भक  र्ो द्द ा र क  र् क्ष मे ।  र ा मल खन र्ो द्द ा र  व गरत त ार  भऽ  गे ल  \nआ  भो र मे  ओक र  ब ा र् र्ु व लस ब ला क ेँ  फ ू ल -र्त्त ी  िढ़ ा  क ऽ ओ क र ा  \nछो ड़ ओल क ।  फ े र  मु क्क न ब ा ब ू  ए क  स ो ड़ ह  लो क  लऽ  न श ा  व ि र ो ध ी  \nना गव र क  मंि ब ने लव न्ह आ  भट्ठ ी र्र  ध र ना  दे लव न्ह। ई  स ो लह  गो ट े  \nछला  स ा त  गो ट  व र्व त औत -मव मऔ त-व र् व स औत-मव स औत , दू  ट ा  ह र ब ा ह ा , \nध नक ु ट्ट ा  मश ी नक  आ र्र े ट र, त ी न क ु ख्या त  व मत्र आ  क ु लर्ु र ो व ह त क  दू  \nट ा  लफ ंगा  र्ु त्र ।  मु दा  ए म् ह र  र्ो द्द ा र जी  अव ध क ा र  स ु र क्ष ा  ह े त ु  ३६ गो ट े क  \nस ंगे  आ व ब  गे ला ।  नश ा  व ि र ो ध ी  ना गव र क  मंिक  स े ना र्व त  लंक  ल ऽ  \nर्ड़ े ला  त ँ  श े षक ेँ  ध र र्ट ां ग उठ ा  दे लक व न्ह। फ े र  मा व र -र् ी ट क  क्र म श ु रू   16 || व ि द े ह सदेह:१७ \nभे ल।  र ंगब ा जी  स् र्े श व लस् ट  स ु ब्रत  मु खजी  ए क र ा  गैं गि ा र  क ह ै  छव ि ।  \nमु दा  त खने  नगर र्ा व लक ा क  िु ना ि क  घ ो षण ा  भे ल।  स् ि ा िा ना  य ा र ी क  \nि ा इ र स  श ी ि ा ज र ी ग लक  स ो झ ाँ  र ंग ध े लक ।  मु क्क न ब ा ब ू  िे य र मै न छव ि , \nर्ो द्द ा र जी  ि ा इ स-िे य र मै न। नगर मे  श ा व न्त अव छ।  \nअय्या स ी- दो स र ा क  स ंग ब ै स लमे  मौ ज मु दा  र्त्न ी क  ब ो ल - त र क ा र ी  ले ल  \nदस ट क ह ी ..  व क र ा ना  स मा न क ा व ियो -र्र स ू  जे  आ व ब  जा ए ।  दो स क  \nओतऽ  व ब दा  भे ल , ब े ट ा क  गर् नै  स ु नऽ  िा ह लक ।  र्ट े ल िौ क .. . .  \nमहा त् मा  गाँ ध ी  िौ क  र्हु ँ िल ।  स ंगमे  व ब स ट क ह ी ।  व र क्श ा ब ला  अर्न \nट ो र्र  त ा व न क ऽ स ु स् त ा इ त  र ह ए ।  व र क्श ा र्र  ब ै स ल , र स् त ा मे  दो स  ले ल  \nदू  ट ा क ा क  व स क र े ट  ले लक , अर्न फ े ि व र ट  र्व त्र क ा  मो र  ब ा र ह  ट ा क ा मे, \nआ  िा व र  ट ा क ा  व र क्श ा ब ला क ेँ  दे लक ।  दो स क  घ र मे  र्ंख ा क  ह ब ा स ँ  \nव क छु  आ व फ य त  अनु भि  भे लै ।  ब िल  दू  ट ा क ा  ओ क र ा  मु ँ ह  दु स ल क ै , \nघ र क  त र क ा र ी  आ  ब े ट ा क  व क त ा ब - क ा र्ी ..  घ र  घ ु र ल दे ह  घ ा म स ँ  \nक ु ंड ा ब ो र ।  र्त्न ी क  फ ु लल-ला ल आ ँ व ख दे व ख लगलै  जे  अ य्या स ी  क ऽ  \nघ ु र ल ह ु अए ।  \nब ै क ब ा-फ ो ड़ ब ा- मू ल स मा िा र -  मता य ल ह ि ा क  र्े र ो लक ेँ  स् ि ा िप क  स ला इ  \nदे खौ ने  छल।  घ ट ना - प्र क ा श  अगर ि ा लक  फ मप  “ि ृ व द्ध िन्द भँ ि र ल ा ल  \nि स् त्र  भंड ा र”- उध ा र ी क  र क म ला ख ठ े व क  गे लै  त ँ  स् ि र गी य  र घ ु ना ि  \nझ ा क  र्ु त्र  अठ मा  फ े ल मा त ृ व ि ह ी न अब ंड  व स क न्दर  झ ा क ेँ  ि स ू ली  ले ल  \nर ा खल क ।  ऐ  क्र ममे  ओ र्हु ँ िल  ए क  व दन र ा मिन् द मड़ र  लग , ओक र  \nब े ट ा  क ा ले श्व र  मड़ र जे  आ ब  ना ममे  य ा द ि  व लखै  छल ि ा व र  ब र ख र्व ह ने  \nत ी न ह जा र क  थ्र ी -र्ी स  स ू ट  ब नब े ने  छल।  मु दा  ब ा र् ओ क र  ऋण क  \nमा देँ  मना  क ऽ  दे ल क ै ।  र स् त े मे  र्ा न  खे ब ा क  क्र ममे  मु न्न ा  ठ ा क ु र क  \nदो क ा नर्र  क ा ले श्व र  य ा दि स ँ  ओक र ा  भेँ ट  भे लै , क ा ले श्व र  स ंगे  र्व र ि ा र क  \nलो क  आ  क ु ट ु म् ब  स े ह ो  छलै ।  र्व ह ने  व स क न्दर  जे  व फ र ंट व गरी  क र ै  छ ल   व ि द े ह सदेह:१७|| 17 \nस ए ह  आ इ  क ा व ि क ा ले श्व र  क र ै  छल स े  त गे दा र्र  मा व र  ब जव ड़  गे ल ।  \nव स क न्दर  ओक र ा  छा त ी र्र  िव ढ़ गे ल।  व स क न्दर क  र्ु र नक ा  स ंगी  स भ  \nजु व ट  गे ल  आ  क ा ले श्व र क  क ु ट ु म् ब  स भ क ेँ  ध ो र्ल क ।  फ े र  दो स र  व द न  \nव र्छड़ ा  ए क त ा क  जु लु स  व नक लल  आ  ि स् त्र  भंड ा र क  श ी स ा  फ ो ड़ लक ।  \nमु दा  लठ ै त  स भ आ व ब  ला ठ ी  ब र स ा ब ऽ ला ग ल।  जक र  जे ने  व स ंग अंट लै , \nओम् ह र े  र्ड़ ा ए ल।  लू ट, अर ा जक त ा .. र्स व र  गे ल।  झ लक ी - दृ श् य  ए क :  \nव जला ध्य क्ष  र्ु ऋषो त्त म मंड लक  स् ि र, अठ ा र ह  क ो ठ ली  आ  दू  ट ा  ब ड़ क ा -\nब ड़ क ा  ह ् लब ला  र ा जनी व त क  दलक  क ा य ा लय मे ।  स द्भ ा ि ना  जु लु स  \nव नक लत ..  व श ष् य  व िर ंजी ि  व स ंह , र्ा ट ी क  य ु ि ा  मंिक  अध्य क्ष  आ  \nमंड लजी क  घ ो र  स मिप क ।  मु दा  ओ  त ा मस े  घ ो र  भऽ जा इ त  अव छ -  \nअहाँ  स े ह ो  छो ट  जा व त क  छी  स े  ओक र ा  स भ क  र्क्ष  ले ब े  क र ब ै ।  ब ह र ा  \nजा इ त  अव छ। दृ श् य  दू : फ ू स क  घ र ।  ध नी ला ल , र ा मना र ा य ण ।  ब ै क ब ा -\nफ ो ड़ ब ा  क ी  ह ो इ  छै ।  म ट रू  क ी  जा नय।  व क छु  क ा ल िु र् र ह ला क  \nब ा द आ िा  ट े र  दे ने  अव छ। दृ श् य  त ी न:  क ा मर े ड  र ा मस े ि क  स ा ह ु क  \nिा ह-ना श् त ा क  दो क ा न। ब ह स ..  व ि द्य ा व नि ा स जी क  भा षण , जा व त  ना मक  \nक ो नो  ि स् त ु  नै ।  ह ु नक ा  र्ा गल क व ह  क्य ो  छौ ड़ ा  ब ह र ा  जा इ त  अव छ ।  \nदृ श् य  िा व र : व ट व फ नमे  ब च् िा  स भ क  खे ल: घ ा स -फ ू स  ब ला  घ र  ह म र  \nआ  ह म ब नब  जा दब ।  दो क ा न व ब र जू क  आ  ओ ब नत  ब ा भन।  दु नू मे  \nझ गड़ ा  ह ए त  आ  लल्लू , मो ह न, नर े न आ  ब ब लू  आ ए त  आ  ह मर  घ र मे  \nआ व ग लगा  दे त ।  त खन  स ु र े श  ब नत  ने त ा  आ  व ि नो द ब नत  दर ो गा ।  \nस ु र े श  दर ो गा क ेँ  क ह त  जे  ए क र ा  दु नू क  घ र - दो क ा न ब नब ा  व दय ौ  आ  \nर्क व ड़  क ऽ  ला उ। स ु र े श  दु नु क  ह ा ि व मल ब ा क ऽ दो स् त ी  क र ा ए त ।  \nब ै क ब ा-फ ो ड़ ब ा  खे ल भव र  व ट व फ न िल ै त  र ह ल।  \nव ि ष- र् ा न- ि क ा लत खा न ा क  क ु स ी र्र  ब ै स ल गो र्ा लज ी  क छमछा इ  छ व ि।  \nक िहर ी क  द्व ा र र्र  स ु न गा ब ला  जो त खी  ब ै स ल छव ि ।  ओतै  ए क ट ा  ब ै न र   18 || व ि द े ह सदेह:१७ \nस े ह ो  अव छ , आ ँ व खक  र ो श नी  ब ढ़ब ऽ ब ला  मम ी र ा  स ु र म ा ।  अदा लव त क  \nब र ंड ा र्र स ँ  अदप ली  र ा मे स र  मंड ल ि ल्द जा गे स र  मंड लक ेँ  व ि क ड़ ै त  अव छ , \nमो क ी ल ि क ी लक ेँ  अव गला  त ा र ी खर्र  ब ाँ क ी -ब व क य ौ त ा  दे ब ा क  गर्  क ह ै  \nछव न्ह मु दा  ओ क लमक  उनट ा  छो र स ँ  क ा न खो दै त  र ह ै  छव ि।  गो र्ा ल \nस ु नै  छव ि।  गो र्ा ल , ए क  व दन  र्ा नब ला  दो क ा नर्र  ितु र ा नन ला ठ ी  ले ने  \nआ ए ल आ  ब र स ा ब ऽ ला गल।  ओ खव स  र्ड़ ला ।  ब ा ब ू जी क  र्ु र ा न नो क र  \nने व नया  आ व ब  ितु र ा ननक ेँ  ब जा व ड़  दै त  अव छ मु दा  ओ  मौ क ा  दे व ख भा व ग  \nजा इ त  अव छ। र ा मप्र स ा दक  स ा व ठ  ि ष ी य  मा य  मर ौ न ा ि ा ली  स भसँ  र्व ह ने  \nगो र्ा लक  स ु व ध  ले लक ।  फ े र  गो र्ा ल अस्र्त ा ल आ नल गे ल।  ितु र ा नन  \nस े ह ो  ओतऽ  आ ए ल र ह ए  इ ला ज आ  इ न्जर ी  व र र्ो ट प  ले ल , मु दा  क्य ो  \nिी व न्ह गे लै  आ  जर ना क  िे र ा स ँ  ओक र ा  मा व र  क ऽ भगा  दे लक ै ।  \nितु र ा ननक ेँ  स भ आ व द अर्र ा ध ी  क ह ै  छल मु दा  गो र्ा ल ओक र ा  स ु ध ा र ै  \nले ल प्र य ा स र त  छला ।  स े  आ ब  ओ भस्मा स ु र  ब व न गे ल।  र्ु व ल स  \nित ु र ा ननस ँ  र्ा इ  अस ू ललक  आ  ओ घ र े मे  र ह ै  छल।  प्र गव त क  त ा र ी ख  \nक े स मे  र्ड़ ै त  र ह लव न्ह आ  ह ु न क र  ए क्स -र े  प् ले ट  स े ह ो  अस्र्त ा ल स ँ  \nव नर्त्त ा  भऽ गे ल।  त ी न  ब खप क  ब ा द गब ा ह ी  श ु रू  भे ल  आ  फ े र  श ु रू  \nभे ल व जर ह , ओइ व दन भव र  ब ाँ ह ु क  क मी ज  र्व ह र ने  छला , क ा लर  आ  \nजे ब ी  र ह ै  ि ा  नै , र ंग. .। जे  ला ठ ी  ब जर लव न्ह त क र  लम् ब ा इ, ब ना ि व ट .. ।  \nि क ी ल व मत्र. . मु दा  ए क  व दन  स् ि र क  त ु श ी  नु क ा ए ल नै  र ह लै , दे खै  व छ ऐ  \nमो क ी ल स भक ेँ  आ व खर  र्ा इ  दे ने  अव छ त ँ  ओक र  स भ क  क ा ज क ेँ  \nप्र ा िव मक त ा  त ँ  दे ब व ह  र्ड़ त ।  आ  ओइ  व दन गि ा ह ी  नै  गु जव र  स क ल. .  \nफ ा इ लर्र  ह ा व क म व ि र् र ी त  व ट प् र्ण ी  क ऽ दे लव न्ह। ितु र ा नन त ी न ह जा र मे  \nगर् व फ ट  क ेलक  जे  ओइस ँ  ब े श ी  अहाँ  द ऽ स क ी  त ँ .. ।  ए ंट ी -र्ा ट ी क  \nि क ी लक  मा फ प त  ि क ी ल -व मत्र लग ऑ फ र  स े ह ो  आ ए ल छ लव न्ह। मु दा  \nगो र्ा लक  क ह ला र्र  क ो ट प  र ां स फ र  क र े ब ा क  प्र व क्र य ा  श ु रू  भे ल।  मु दा   व ि द े ह सदेह:१७|| 19 \nक ो ट प  र ां स फ र  भे ल श ी लभद्र  झ ा क  क ु ट मै त ी मे  जे  गो र्ा लजी क  र ा जनै व त क  \nप्र व त द्व न्दी  छला  आ  ितु र ा नन आ इ- क ा व ि ह ु नक े  छत्र -छा य ा मे  छल।  मे ल  \nर्े ट ी श नर्र  गो र्ा ल दस खत क ऽ  दै  छव ि , आ त् मस मर्प ण  जे ना  भा र त -\nर्ा क  य ु द्ध मे  ए क  ला ख स े ना क  स ंग  जनर ल व नया जी  क ए ने  छल।  \n \nस ं र्ा द क ी य \nक ा श ी क ा न्त व मश्र \"मध ु र्\" (1906-1987 )-\"र ा ध ा व ि र ह \" (महा क ा व्य) र्र  \nस ा व ह त् य अक ा दे मी  र्ु र स् क ा र  प्र ा प् त  मै व िल ी क  प्र श स् त  क व ि  आ मै व िल ी क  \nप्र िा र-प्र स ा र क  स मव र्प त  क ा य प क त ा \"झ ंक ा र \" क व ि त ा स ँ  क्र ा व न् त  गी त क  \nआ ह्वा न क ए लव न ।  प्र क ृ व त  प्र े मक  व ि लक्ष ण क व ि  । \"’घ स ल अठ न्न ी \"  \nक व ि त ा क  ले ल क थ् य  आ  व श ल्र् - स ंि े दना —दु ह ू  स् त र  र्र  िर म  \nलो क व प्र य त ा भे ट लव न। \n  \nमध ु र् जी क  क व ि त ा मय  व िट्ठ ी  (अप्र क ा व श त  र्द्य-ड ् .र्ा लन झ ा क  \nस ौ जन्य स ँ )  \n  \nव ि. श्र ी  िन्द्र क ा न्त व मश्र  श ु भा श ी ि ा द र्ा व ब \nअहाँ क ेँ  क ु श ल व िक ह ु ँ  स ह्ल ा द  \nगा महु मे  र्व र ि ा र  अर्न आ नन्द \nअहीं क  ह े त ु  छल व िव न्तत  व ित्त  अनन्त । \nघ ें ट- र्े ट  ओ  त ै ठ  र्े ट स ँ  ह ी न  \nउदय र ह ए  अव छ मनव ह  मन व क छु  व खन्न।  \nमंगलमय  श्र ी  मंगल झ ा  स ू र ध ा म  \nक ा श ी ि ा स ी  ’त व ज ि नत ा ’ आ र ा म।  20 || व ि द े ह सदेह:१७ \nअहू ँ  ह ु नक  स े ि ा मे  मे ि ा  छी  िखै त  \nछी  त व ह ठ ा म जत ए  क े ओ  नव ह  अव छ झ खै त ।  \n  \n(िन्द्र क ा न्त व मश्र-मध ु र् जी क  छो ट  भा इ  उदय - िन्द्र क ा न्त व म श्र क  ब ा लक  \nिन्द्र क ा न्त व मश्र क  व ि ि ा ह  मंगलदत्त  झ ा, गा म ह र ौ ली क  क न्य ा स ँ ।  \nमंगल झ ा क  क ा श ी  प्र ि ा स मे  व लखल  र्त्र , स ू य प क  उत्त र ा य ण मे  गे ला र् र  \nमृ त् य ु क  ि र ण, स ंगमे  उदय आ  मंगल झ ा क  र्ौ त्र  श्र ी  प्र द्य ु म्न  क ु मा र  झ ा  \nस े ह ो  स ंगमे  र ह व ि। )  \n** \nह ै दर ा ब ा दक  व मव ि ला  स ां स् क ृ व त क  र्व र षद्  द्व ा र ा  श्र ी  य ो गे न्द्र  र्ा ठ क  'व ि य ो ग ी' \nजी  क ेँ  ह ु न क  र्ो िी  'व ि ज्ञ ा नक  ब त क ह ी'क  ले ल र्व ह ल व त र ह ु त  स ा व ह त् य  \nस म् मा न दे ल गे ल।  \n२०७१ स ा लक  गंक ी  ध ु स् ि ाँ  ब स ु न्ध र ा  र्ु र स् क ा र  ऐ ब े र  श्र ी  र ा मभ र ो स  \nक ा र्व ड़  भ्र मर क ेँ  दे ल जा ए त ।  ने ि ा र ी , ने र्ा ली  आ  व ह न् दी  भा षा क  \nस ा व ह त् य क ा र  ध ु स् ि ाँ  स ा य मी  आ  ह ु नक र  र्त्न ी  श्र ी मव त  ब स ु न्ध र ा क  स् मृ व त मे  \nस् िा व र्त गंक ी  ध ु स् ि ाँ  ब स ु न्ध र ा  र्ु र स् क ा र  २ ० ३ ९  स ा ल स ँ  दे ल ज ा  \nर ह ल अव छ आ  दू  स ा लर्र  दे ल जा ए ब ला  ई  र्ु र स् क ा र  मै व िल ी मे  स ि प प्र ि म  \nदे ल गे ल अव छ।  \n** \n \n \n  व ि द े ह सदेह:१७|| 21 \nओ म  प्र क ा श  झ ा \nक ा श ी क ा न्  त व म श्र ‘म ध ु र्’ आ  म ै व ि ल ी  ग ज ल \n क ा श ी क ा न् त व मश्र ‘मध ु र्’ जी क  ना ओं मै व िल ी  स ा व ह त्  य मे  ए क ट ा  \nउच्  ि स्  िा न र खै त  अव छ। मध ु र्जी  मै व िल ी मे  अने क ो  र िना  क े ने  \nछव ि।  व ह नक र  अट ु ट  मै व िल ी -प्र े म क े  नै  जनै त  अव छ। ए क स ँ  ए क  \nक ा व् य र िना  व ह नक ा  मै व िल ी  स ा व ह त्  यमे ‘अमर’ ब नौ ने  अ व छ। क ी  मध ु र्जी  \nमै व िल ी मे  गज ल स े ह ो  क ह ने  छव ि , ई  जनब ा क  उत् क ण् ठ ा  गज लक  व स ने ह ी  \nह े ब ा क  क ा र ण ेँ  ह मर ा  छल।  “अनव िन् ह ार  आ खर” जलि ृ त्त स ँ  र्ता  िल ल  \nजे  मध ु र्जी  मै व िल ी मे  ए क ट ा  गज ल र िने  छव ि जे  १९३२ ई .मे  मै व िल ी  \nस ा व ह त्  य स व मव त  द्व ा र ा  क ा श ी स ँ  प्र क ा व श त  र् व त्र क ा- “मै व िल ी-स ंदे श ”मे  \nछर्ल छल।  ई  गज ल ह म नी िाँ  उ द्ध ृ त  क ऽ  र ह ल छी - \n“व मव िल ा क  र्ि प  गौ र ि  नव ह  ध् य ान ट ा  ध र ै  छी  \nस ु व न मै व िल ी  स ु भा षा  व ब नु  आ व गयेँ  जड़ ै  छी  \nस ू गो  जह ाँ क  दश प न - स ु नब ै त  छल त ह ी  ठ ाँ  \nह ा  आ इ  ‘आ इ  गो ’ ट ा  र्व ढ़ उच्  ित ा  क र ै  छी  \nह म क ा व लदा स  व ि द्य ा- र्व त- ना म छो व ड़  मु ँ ह मे  \nब ा ड़ क  त ी त  र्ट ु आ  स भ ब ंव क मे  ध र ै  छी  \n 22 || व ि द े ह सदेह:१७ \nभा षा  त िा  व ि भू षा  अव छ ठ ी क  अन् य दे श ी \nदे श ी क  गो ल ठ े स ी  क ी  र्ाँ क  र्ड़ ै  छी  \nऔय त्र-त त्र  दे खू अव छ र्त्र  स े क ड़ ो  ट ा \nअव छ र्त्र मै व िल ी मे  ए क ो  ने  त ैं  ड र ै  छी ” \nऐ ठ ाँ  ई  दे खब ा क  िी ज अव छ जे  ई  गज ल र्ूरा -र्ूर ी  अर ब ी  ब ह र र्र  \nआ ध ा व र त  अव छ। ऐ  गज लक  प्र त्  य े क  र्ाँ व तमे  मु स्  त फ इ लु न (दी घ प -दी घ प-\nह्स स्  ि–दी घ प ) आ  फ ऊ लु न  (ह्स स्  ि -दी घ प-दी घ प )क  प्र य ो ग २ ब े र  क ए ल गे ल  \nअव छ। क ह ब ा क  मतलब  जे  ई  गज ल ब ह र मे  क ह ल गे ल  अव छ। ई  \nअिर जक  व ि षय  अव छ जे  मध ु र्जी  अर ब ी  ब ह र मे  गज ल क ह ब ा क  \nय ो न  यत ा  र व खतो  मा त्र  ए क े ट ा  मै व िल ी  गज ल व क ए  क ह लव न ? आ ब  ए त े क  \nव दनक  र्छा व त  ऐ  व िषय र्र  अनु मा ने ट ा  लगौ ल जा  स क ै त  अव छ। त िा व र्  \nई  उत् कण् ठ ाक  व ि षय  छै , त ँ ए  व ि षय र् र  व ि मश प  आ ि श्  यक  ब ु झ ना  जा इ ए ।  \nई  गौ र ि क  ब ा त  अव छ जे  मै व िल ी मे  र्व छला  स ए  ब र ख र्व ह ने स ँ  \nगज ल क ह ल जा  र ह ल अव छ। मु दा  ई  व िंतनी य  आ  स ो िनी य  ब ा त  \nअव छ जे  घ ने र ो  स ा व ह त्  य क ा र  स भ ए क ट ा  ि ा  दू ट ा  गज ल क ह ला  ब ा द  \nफ े र स ँ  आ गू  गज ल  ए क दमे  नै  क ह लव ि।  ए क र  क ी  क ा र ण  भऽ स क ै त  \nअव छ? ई  ब ा त  स ि प व ि व दत  अ व छ जे  मै व िल ी  स ा व ह त्  य क ा र क  ए क ट ा  ि गप  \nह र दम ई  मा नै त  र ह ल जे  मै व िल ी मे  ब ह र य ु क् त  गज ल नै  क ह ल ज ा  \nस क ै ए ।  अव र्तु  व क छु  गो ट े  ए त ए  त क  मा नै त  र ह ला  जे  मै व िल ी मे  ग ज ल  \nव लखल े  नै  जा  स क ै त  अव छ ! ओना  ऐ  ब ा त क  प्र व त ि ा द स्  ि रू र् ब ी ि-\nब ी िमे  मै व ि ली मे  गज ल क ह ल जा इ त  र ह ल , जे क र  उदा ह र ण  ‘मध ु र्’जी क  \nई  ए क मा त्र  गज ल स े ह ो  अव छ। फ े र  ई  स ि ा ल जे  जखव न मध ु र्जी  \nब ह र मे  ए क ट ा  गज ल क ह ने  छव ि त खव न फ े र  दो स र  गज ल व क ए  ने   व ि द े ह सदेह:१७|| 23 \nक ह ने  ह े त ा ? ए क र  जि ा ब  त क ै ले  जखव न आ ध ु नी क  मै व िल ी  स ा व ह त्  य क \nर्ूरा  इ व त ह ा स क ेँ  दे खै  छी , त खव न ब ह ु त  व क छु  स्  र्ष्  ट भ ऽ जा इ ए ।  \nआ ध ु व नक  मै व िल ी  स ा व ह त्  य क  इ व त ह ा स  स ा मंति ा द आ  दा दा गी र ी क  \nइ व त ह ा स क  ए क ट ा  स ि प श्र े ष्  ठ उदा ह र ण  र ह ल अव छ। स व द खन ए क ट ा  \nखा स  ग्र ु र् ि ा  ि गप  मै व िल ी  स ा व ह त्  य क ेँ  अर्न जा गी र  ब ु झ ै त  मै व िल ी  \nस ा व ह त्  यक ेँ  ब न् हक ी  लगौ ने  र ह ल अव छ। ओना  ई  प्र व क्र य ा  आ इ य ो  ध व र  \nर ह ल अव छ, मुदा  र्व ह ने स ँ  य ए ह  र् व र ि त प न भे ल अ व छ जे  आ ब  प्र व त ि ा द क  \nस्  िर  स े ह ो  मु खर  भे ल जा  र ह ल अव छ। ए क र  स ु गब ु गा ह व ट  आ ब  ब ु झ ा ए  \nलगल अव छ। अस् त ु , ह मर  क ह ब ा क  त ा त्  र्य प  ई  अव छ  जे  मै व िल ी  \nस ा व ह त्  यक  मठ ा ध ी श  आ  स ा मंत लो क व न  ई  घ ो षण ा  क े लव न् ह  जे  मै व िल ी मे  \nगज ल नै  भऽ स क ै त  अव छ। प्र य ो गध मी  स ा व ह त्  य क ा र  जँ  व क छु  न ि  \nक र ब ा क  दु स्  स ा ह स  क े लव न त ँ  ह ु नक ा  ना ना  प्र क ा र स ँ  स म झ ा -ब ु झ ा  ि ा  \nत्र ा स  दे खा  मठ ा ध ी श  स भ अर्न ब ा त  मा नब ा  ले ल मजब ू र  क र ै त  \nर ह लव खन।  ऐ  क्र म मे  व ि ष य स ँ  इ त र  ई ह ो  ििा  क र ए  िा ह ै  छी  जे  \nमै व िल ी  स ा व ह त्  यमे  र्ु र स्  क ार क  र ा जनी व त क ेँ  क े  नै  जनै  छव ि।  क ो न ो  \nर्ो िी क ेँ  र्ढ़ ै ब ल ा  ह ोइ  ि ा  नै , जँ  मठ ा ध ी श  प्र स न्न  छव ि त ँ  र्ु र स्  क ा र \nव नव ि त  अव छ र्ता  नै  व क ए क  ई  ब ा त  क ा ल -क्र मे  अने क ो  स ा व ह त्  यक ा र क  \nब व ल ऐ  रू र् मे  लै त  र ह ल अव छ जे  ओ स भ  अर्न मे ध ा  मै व िल ी  \nस ा व ह त्  यक ेँ  स मृ द्ध  क र ब ा मे  नै  लगा  मठ ा ध ी श  स भ क ेँ  प्र स न् न   क र ै मे  लगब ए  \nलगै  छव ि।  क े त े क ो  ब े र  ई ह ो  ह ो इ त  अव छ जे  अर् न र्व ह ि ा न ह े र े ब ा क  \nड र स ँ  मे ध ा ि ी  स ा व ह त्  य क ा र  मठ ा ध ी श  आ  स ा मंत स ब ह क  र्ै दा  क ए ल  \nअि ध ा र ण ा क  अनु रू र्ेँ  िल ए  लगै  छव ि।  अस् त ु  र्व ह िा न ह े र ा  जा इ क  \nड र  ह ो इ  ि ा  र्ु र स्  क ा र  नै  भे ट ब ा क  ड र  ि ा  स ा व ह त्  य  स मा जमे  अछू त  \nह े ब ा क  ड र , क ो नो  ने  क ो नो  क ा र ण ेँ  क े त े क ो  स ा व ह त्  य क ा र  अर्न मे ध ा  \nस्  ि ान् त: स ु खा य  ले खनस ँ  ह ट ा  मठ ा ध ी श  स ु खा य  ले खन  व दस  ब व ढ़ जा इ   24 || व ि द े ह सदेह:१७ \nछव ि! ऐ  दु ष्  िक्र क  व श क ा र  मै व िल ी  ह ो इ त  र ह ली  अव छ। \nआ ब  फ े र स ँ  मूल व ि षय र्र  आ व ब  ऐ  ब ा त क  र्र त ा ल जा ए  जे  \nआ व खर  मध ु र्जी  ए क्क े  गो ट  गज ल व क ए  र िल व न? जखव न व क  ओ अर ब ी  \nब ह र मे  गज ल क ह ै मे  स क्ष म आ  स मिप  छला ? ई  ब ा त  अब स्  स  छै  जे  \nमध ु र्जी  मै व िल ी  स ा व ह त्  यक  ए क ट ा  मजगू त  खा म्  ह  र ह ला  आ  र्ू र ा  मनो य ो ग \nर्ूि प क  मै व िल ी क  स े ि ा  क े लव न। व ह नक ा  द्व ा र ा  क ह ल गे ल  ए क मा त्र  गज ल  \nव ि श े ष क्ष मता क  र्व र िए  स े ह ो  क र ब ै ए ।  त इ  व दनमे [ 1 ] मध ु र् जी क  उ मे र  \n२५ - २६ ब खप क  छे लव न। ओइ स मए  मध ु र्जी  ए क ट ा  य ु ि ा , उदी य मा न आ  \nऊ जा ि ा न र िना क ा र  छल ा  आ  प्र य ो ग ध व मप त ा मे  व ब स ि ा स  र खै  छला ।  ऐ  \nब ा त क  स म्  भा ि ना  अव छ जे  य ु ि ा  मध ु र्जी  त त्  क ा ली न मठ ा ध ी श  स ब ह क  \nप्र भा ि मे  आ व ब  आ गू  गज ल  नै  क ह ने  ह े त ा ।  व क ए क  त ँ  म ठ ा ध ी श  स ब ह क  \nमा न् यत ा  र ह ल छव न् ह  जे  मै व िल ी मे  गज ल भा इ ए  ने  स क ै ए !! .. .आ  त ँ ए  \nमध ु र्जी क  गज लक ेँ  मठ ा ध ी श  स ब ह क  स मिप न नव ह य ेँ ट ा  भे ट ल ह े त व न ।  \nए क र  र्व र ण ा म स्  िरू र् मध ु र्जी  आ गू  गज ल व लखै क  दु स्  स ा ह स  नै  क े ने  \nह े त ा ।  दो स र  स म्  भा व ि त  क ा र ण  ई ह ो  भऽ  स क ै ए  जे  र िना क ा र क  म न  \nअाा  रू व िक  अनु रू र् र िना -व ि ध ा  स े ह ो  ह ो इ  छै ।  खा स  क ऽ आ ध ु व न क  \nमै व िल ी  स ा व ह त्  य ले खनमे  र िन ा क ा र  स्  ि त ंत्र  रू र्ेँ  अर्न मन आ  रू व ि क  \nअनु स ा र  र िना  क र ै त  र ह ला  अव छ। त ँ ए  ई ह ो  ब ा त क  स म्  भा ि ना  भऽ  \nस क ै त  अव छ जे  मध ु र्जी क  रू व ि आ  मन  गज ल  व दस  नै  भ ऽ क ऽ  आ न  \nव ि ध ा  व दस  ब े स ी  र ह ल ह े त व न। ओना  अन् य ा न् य व ि ध ा मे  अ ने क ो  र िना  \nक े नौं  छव ि। \nउर्र ो क् त क ा र ण  स भम े  क ा र ण  िा ह े जे  र ह ल ह ो इ , ई  ब ा त  त ँ  \nअब स्  स े  अव छ जे  मै व िल ी  स ा व ह त्  य  आ  मै व िल ी  स ा व ह त्  य क  व ि द्य ा िी  स भ क ेँ  \nमध ु र्जी  स ँ  ब ह र य ु क् त  गज लक  जे  उर्हा र  भे ट ब ा क  िा ह ी  छल स े  नै  \nभे ट ल।  व ि द े ह सदेह:१७|| 25 \nब ह ु रू व र्य ा  र िना म े \nगज लमे  ह म रू व ि र ा खै त  छी ।  स ंगव ह  मै व िल ी  मे  िो ड  ब ह ु त  गज ल  \nस े ह ो  व लखै  छी  आ  गज लक  र्ो िी  स ब  र्ढ ब ा क  इ च् छा  र ह ै  ए ।  मै व िल ी मे  \nब ह ु त  क म गज ल स ंग्र ह  अव छ आ  ओ ह ो  स ु लभ नै  ह ो इ त  र ह ै  ए ।  ए ह न  \nर्व र व स् िव त मे  ह मर ा  श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र जी क  स द्य ः  प्र क ा व श त  मै व िल ी  \nगज ल स ंग्र ह  \"ब ह ु रू व र्य ा  प्र दे श मे \" र्ढ ब ा क  अि स र  भें ट ल आ  ह म ए व ह  \nर्ो िी क ेँ  आ द्य ो र्ा न्त र्ढ लह ु ँ । \nस ब स े  र्व ह ने  ह म श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र जी क ेँ  मै व िल ी  गज लक  र्ो ि ी  \nव लखब ा क  ले ल  ब ध ा ई  दै त  व छयै व न्ह। मै व िल ी  गज लक  उत्िा न ले ल  \nप्र त् य े क  ड े ग ह मर ा  महत्ि र्ूण प  ला गै  ए ।  र्ो ि ी क  गे ट  अर् ब ड् ड  स ु न्न र  \nअव छ। ट ा ई र् आ  क ा गत क  क ो व ट  स े ह ो  उत्त म अव छ। र्ो ि ी क  भूव मक ा  \nगज लक ा र  अर्ने  व लखने  छव ि आ  ओव ह  मे  गज ल  आ  ए व ह  स ंग्र ह क  \nस म् ब न्ध  मे  ब ह ु त  र ा स  गर् स ब  क ह ने  छव ि।  जे ना  र्ृ ष्ठ  स ं ख्या  स ा त क  \nदो स र  र्ा र ा  मे  गज लक ा र  क ह ै त  छव ि जे  \"मै व िल ी क  व मजा जक  स ी म ा  \n(इ मै व िल ी क  नव ह , ह मर  अर्न स ी मा  भऽ स क ै त  अव छ) क ेँ  दे खै त  \nगज लक  व्या क र ण  (र दी फ, क ा व फ य ा, व मस र ा, मतला, मक त ा  आ व द)क  \nस् िा व र्त मा र्दं ड क  क स ब ट्ट ी  र्र  ह मर  स भ गज ल खर ा  उ त र त  त क र  \nदा ब ी  त ऽ नव ह ए  ट ा  अव छ ब व ल्क  ह म त ँ  इ  स क ा र य  िा ह ै  छी  जे -----\n------------- ---------- -----  ह मर  स ी मा क  क ा र ण ेँ  प्र स् त ु त  गज ल मे  \nक ए क  जग ह  स ु व ध  र्ा ठ क  लो क व न  क ेँ  त्र ु व ट  भे व ट  स क ै त  छव न।\" ए व ह  \nर्ा र ा क  अन्त  मे  ओ क ह ै  छव ि जे  ब ह र क  दो ख व क छु  श े र  मे  भे व ट  \nस क ै त  अव छ। ह म गज ल क ा र क  स र ा ह ना  क र ै त  छी  जे  ओ भूव मक ा  मे  \nअर्ने  क ए क  ठ ा म  ब ह र क  आ  आ न  दो ख  ह ए ब  स् ि ी क ा र  क ए ने  छव ि।  \nर्ो िी  क ेँ  आ द्य ो र्ा न्त र्ढ ला  र्र  ह मर ा  इ  नै  ब ु झ ा ए ल जे  ए व ह  स ंग्र ह क  \nगज ल स ब  क ो न -क ो न  ब ह र  मे  व लखल  गे ल अव छ। अर ब ी क  क ो नो  ट ा   26 || व ि द े ह सदेह:१७ \nब ह र  मे  क ो नो  ग जल नव ह ए  अव छ , मै व िल ी  मे  आ इ -क ा व ि प्र य ु क्त  ह ो इ  \nब ला  स र ल ि ा व ण प क  ब ह र  मे  स े ह ो  क ो नो  गज ल  नै  अव छ। गज लक ा र  \nक ेँ  प्रत् य े क  गज ल मे  इ  व लखब ा क  िा ह ी  छल जे  क ो न ब ह र  मे  गज ल  \nव लखल  गे ल अव छ ।  जँ  इ  \"आ जा द -गज ल\"क  स ंग्र ह  िी क , त ँ  ह ु नक ा  \nए व ह  ब ा त क  उल्ले ख क र ब ा क  िा ह ी  छल।  भूव मक ा क  उर्र ो क्त  र्ा र ा क  \nश ु रू  मे  गज लक ा र  क ह ै  छव ि जे  मै व िल ी क  व मजा ज क ेँ  दे खै त  ए व ह  मे  \nउदू प- व ह न्दी  गज लक  व मजा जक  न क ल  क र ब ा क  प्र य ा स  क ए ल  जा इ त  त ँ  \nए क र ा  ब ु व ध य ा र ी  न व ह ए  ट ा  क ह ल जा य त  आ ओर  स फ लत ा  स े ह ो  नव ह  \nभें ट त ।  ह म  ह ु न क र  गर्  स ँ  स ह मत  छी  जे  नक ल  क र ब  उव ित नव ह ।  \nमु दा  ए क ट ा  गर् ह म क ह ऽ िा ह ै त  छी  जे  प्र त् य े क  व ि ध ा क  ए क ट ा  व नयम  \nह ो इ त  छै  आ ओर  जा व ह  क्ष े त्र  मे  ओव ह  व ि ध ा क  उदय भे ल र ह ै त  छै  ओ व ह  \nक्ष े त्र  मे  स् िा व र्त भे ल व नयमक  र्ालन क े ने  व ब ना  क ो नो  र िना  मूल  \nव ि ध ा  मे  क ो ना  भऽ  स क ै त  अव छ। जे ना  मै व िल ी  मे  स मदा उन  आ  \nस ो ह र क  र्र म् र्र ा  छै क  आ  जँ  र्ंजा ब ी  मे  ि ा  गु जर ा त ी  मे  ि ा  क ी  क ो न ो  \nआ न भा षा  मे  स मदा उन आ  स ो ह र  गा ब ऽ िा ह ी  त ँ  व नयम क ो ना  ब दव ल \nजे त ै क ।  जँ  व नयम ब दलत ै  त ँ  ओ दो स र  िी ज भऽ  जे त ै क ।  त व ह न ा  \nगज ल अर ब  क्ष े त्र  मे  जन्म ले लक  आ  इ  स् ि ा भा व ि क  छै  जे  ए क र  व नयम  \n(व्य ा क र ण ) ओव ह  क्ष े त्र क  स् िा व र्त मा नदण्ड क  आ ध ा र  र् र  ब नल।  \nस् िा व र्त मा नदण्ड क  र्ा लन क र ब  नक ल नव ह  क ह ल जा  स क ै त  अव छ।  \nआ  जे  न क लक  गर्  क र ी  त ँ  'गज ल' क ह ब  अर ब ी -व ह न्द ी क  नक ल  \nिी क ।  ए क  व दस  गज लक ा र  'गज ल' क ह ब ा क  लो भ नै  छो व ड  र ह ल  \nछव ि आ  दो स र  व दस  ग जल क  व्या क र ण क  व नयम र्ा लन क ेँ  नक ल क ह ै  \nछव ि, इ  उव ित नै  ब ु झ ा ए ल।  गज ल स् िा व र्त मा नदण्ड  र्र  जँ  नै  \nक ह ल गे ल त ँ  र िना  क ेँ  गज ल क  स् िा न र्र  दो स र  ना म दे ल  ज ा  \nस क ै त  अव छ। र्ृ ष्ठ  स ंख्या  दस  र्र  दो स र  र्ा र ा  मे  गज लक ा र  क ह ै   व ि द े ह सदेह:१७|| 27 \nछव ि जे  ओ जी ि न स ँ  व स दह ा  लै त  छव ि।  इ  स् ि ा गत  य ो न य  गर् भे ल ।  \nजी ि नक  व स दह ा  स ँ  त ै य ा र  व्यंजन स ो अदगर  ह े ब े  क र त ै ।  मु दा  भो जन  \nब नब ै  क ा ल िा उर क  व स दह ा  र्ा व न मे  स ो झ े  फ ु ला  क ऽ  र्र व स  दे ला  स ँ  \nभा त  नव ह  क ह ा इ त  अव छ। िा उर क  व स दह ा  क ेँ  अदहन मे  दे ल जा इ  \nछै  त खन  भा त  त ै य ा र  ह ो इ  छै ।  त व ह ना  जी ि नक  व स द ह ा  जँ  व्या क र ण , \nव नयम आ  व िन्त न-मननक  अदहन मे  र्क ा ओल  जा इ त  अव छ त ँ  स ो अदग र \nर िना  भे ट ै त  अव छ। व ि ध ा  व ि श े षक  मा र्दण्ड  त ो ड ब ा क  क्र ां व त क ा र ी  \nघ ो षण ा  क ए ला  ट ा  स ँ  व क छु  व ि श े ष फ ा य दा  ि ा  उमे द त ँ  नव ह ए  जगै  ए ।  \nजँ  व क य ो  मा र्दण्ड  त ो ड ै  छव ि, त ँ  मा र्दण्ड  र्र  िल ै  ब ला  क ेँ  नक ल ि ी  \nआ  ब ा जी गर क ह ब  उव ित नव ह ।  गज ल  आ  फ क र ा  आ  दो ह ा  मे  िो ड े क  \nअन्त र  त ँ  छै  जे  र ह ब े  क र त ै ।  अ स् त ु , इ गज लक ा र क  अ र्न व ि िा र  \nछै व न्ह आ  आ ब  प्र क ा व श त  स े ह ो  छै व न्ह। \nगज ल स ंग्र ह क  स ब  गज ल र्ढ लौं ।  व ि षय  ि स् त ु  स ब  नी क े  ला गल।  \nगज लक  व्या क र ण क  आ ध ा र  र्र  क व ह  स क ै त  छी  जे  ब ह र क  दो ख त ँ  \nप्र त् य े क  गज ल मे  छै क  आ  जँ  इ  आ जा द -गज लक  स ंग्र ह  िी क  त ँ  \nगज लक ा र  इ  गर् क त ौ  नै  क ह ने  छव ि।  गज लक ा र  क ेँ  स् र् ष्ट  क र ब ा क  \nिा ह ी  छल जे  क ो न  क ो न  ब ह र  मे  गज ल  स ब  व लखल  गे ल अव छ।  \nह मर ा  ब ु झ ने  गज लक  क ो नो  श ी षप क  नै  ह ो इ त  अव छ , मु दा  प्र त् य े क  ग ज ल  \nक ेँ  ए क ट ा  श ी षप क  दे ल गे ल अव छ। ब ह र क  अव त व र क्त  र दी फ  आ  \nक ा व फ य ा क  व नयमक  स े ह ो  क ए क  ठ ा म र्ा लन नै  भे ल अव छ आ  इ  गर्  \nगज लक ा र  भूव मक ा  मे  स े ह ो  स् ि ी क ा र  क ए ने  छव ि।  जे ना  र्ृ ष्ठ  ब ा ई स  मे  \nमतला क  दु नू  र्ाँ व त , दो स र  श े र  आ  र्ाँ िम श े र  मे  क ा व फ य ा  मे  'आ य ब' \nप्र य ो ग भे ल अव छ, त ँ  दो स र  आ  िा व र म श े र  मे  'अब' क  प्र य ो ग अव छ।  \nर्ृ ष्ठ  िौ ब ी स  मे  मतला क  र् व ह ल र्ाँ व त  मे  क ा व फ य ा  मे  'अ' आ य ल अव छ  \nआ  दो स र  र् ाँ व त  आ  अन्य  श े र  मे  'आत' आ य ल अव छ। र्ृ ष्ठ  र्च् िी स   28 || व ि द े ह सदेह:१७ \nमे  क ा व फ य ा  क ी  छै , से  नै  ब ु झ ा ए ल ।  र्ृ ष्ठ  व त र र्न मे  प्र त् य े क  र्ाँ व त  मे  \nक ा व फ य ा  ए क दम फ र ा क  फ र ा क  अव छ। र्ृ ष्ठ  अनठ ा ब न  मे  मतला , \nदो स र  श े र  आ  िा व र म श े र  मे  क ा व फ य ा  मे  'अल' प्र य ु क्त  अव छ आ  आ न  \nस ब  श े र  मे  क ा व फ य ा  मे  'अ' प्र य ु क्त  अव छ। र्ृ ष्ठ  उनस व ठ  मे  स े ह ो  \nर दी फ  आ  क ा व फ य ा क  स् र्ष्ट त ा  नै  अव छ। र्ृ ष्ठ  व छया स व ठ  मे  क ा व फ य ा  \nमे  क त ौ  'अल' आ  क त ौ  'आ ओल' प्र य ु क्त  अव छ। र्ृ ष्ठ  स ड स व ठ  आ  \nव त ह त्त व र  मे  स े ह ो  क ा व फ य ा क  व नयमक  उल्लंघ न भे ल अव छ। त व ह ना  \nस ंय ु क्त ा क्ष र  ब ला  क ा व फ य ा क  व नयम स े ह ो  ए क  दू  ठ ा म ह मर ा  व ह स ा ब ेँ  \nठ ी क  नै  अव छ। ए क र  अव त व र क्त  आ ओर  क ए क  ठ ा म क ा व फ य ा क  व नयमक  \nर्ा लन नै  भे ल अव छ। ह म उदा ह र ण  स् ि रू र् व क छु  र्ृ ष्ठ क  उल् ले ख  \nक ए लह ु ँ ।  ह मर  इ  उद्द े श् य  नै  अव छ जे  खा ली  दो ख त ा क ल जा य , मु द ा  \nजँ  गज ल क ह ै  व छयै  त ँ  गज ल क  व नयमक  र्ा लन ह े ब ा क  िा ह ी ।  स ब  \nगो ट े  क ेँ  जा नक ा र ी  ले ल इ  ब त ा  दी  क ी  व ब ना  र दी फ क  ग जल त ँ  भ ऽ  \nस क ै त  अव छ , मु दा  व ब ना  दु रू स् त  क ा व फ य ा  भे ने  गज ल नै  भऽ स क ै त  \nअव छ। \nभूव मक ा  स ँ  ए क ट ा  ब ा त  आ र  स् र्ष्ट  ह ो इ  ए  जे  गज लक ा र  मई २००८ \nस ँ  मै व िल ी  मे  गज ल व लखब  श ु रू  क े ल व ि , ओना  ओ व ह न्द ी  मे  र्व ह न ह ु ँ  \nगज ल व लखै त  छला ह ।  ए क र  मतलब  इ  भे ल जे  गज लक ा र  \"अनव िन्ह ा र  \nआ खर \" (मै व िल ी  गज ल क ेँ  स मव र्प त  ब्ला ग) स ँ  ब ह ु त  ब ा द  मे  मै व िल ी  \nगज ल व लखब  श ु रू  क ए ने  छव ि आ  मै व िल ी  गज लक  ि र ी य त ा  मे  ब ह ु त \nब ा द मे  आ य ल छव ि।  \"अनव िन्ह ा र  आ खर \"  ब्ला ग दे खल ा  स ँ  र्ता  ि लै  \nछै  जे  गज ल क ा र  ए व ह  ब्ला ग र्र  स े ह ो  अर्न  क ए क  ट ा  ग जल २ ० ० ९  \nस ँ  ए खन ध व र  दे ने  छव ि ।  ओ \"अनव िन्ह ा र  आ खर \" ब्ला ग  स ँ  व िन्ह ा र  \nछव ि, त ै ँ  इ  उमे द अव छ जे  ए व ह  ब्ला ग र्र  प्र क ा व श त  मै व ि ली  गज ल क  \nव ि स् त ृ त  व्या क र ण  क ेँ  जरू र  दे खने  ह े त ा ह ।  इ  उमे द छल  जे  प्र स् त ु त   व ि द े ह सदेह:१७|| 29 \nगज ल स ंग्र ह  मै व िल ी  गज लक  नब  र्ी ढी  ले ल ए क ट ा  उदा ह र ण  ब नत ।  \nमु दा  ए व ह  स ंग्र ह  मे  गज लक  व्या क र ण क  जे  उर्े क्ष ा  भे ल अव छ , जे  \nगज लक ा र  भूव मक ा  मे  स् ि य ं स् ि ी क ा र  क ए ने  छ व ि , व नर ा श ा  उ त् र्न्न क र ै त  \nअव छ। मु दा  इ  स ंग्र ह  गज लक ा र क  र्व ह लु क  मै व िल ी  गज ल स ंग्र ह  अव छ , \nत ै ँ  गज लक  व्या क र ण क  गलती  भे ना ई  स् ि भा व ि क  अव छ ।  आ श ा  व्यक् त  \nक र ै  छी  जे  ह ु नक र  आ गा मी  गज ल स ंग्र ह  मै व िल ी  गज ल मे  अर् न  \nअल ग स् िा न र ा खत।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  30 || व ि द े ह सदेह:१७ \nआ श ी ष िमन  \nअन्ह ा र क  व ि र ो ध  म े  अर व ि न्द ठ ा क ु र \nय व द अर्न प्र िम क ा व्य स ंग्र ह  ‘र्र त ी  ट ू व ट  र ह ल अव छ प्र क ा श न ि षप  -  \n1993 क े  ब ा द श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र  ए त े क  ब र ख ध व र  िु र्  र ह ला ह  त  \nह ु नक ा  प्र व त  ह मर  ध र ण ा  य ै ह  ब नै त  छल जे  ओ ब ह ु त  व दन  घ व र  मो ह  \nभंगक  व स् िव त  मे  र ह ल  ह ो य त ा ह  मै व िल ी  स ा व ह त् य क  प्र व त , जे  जे ब ी क  \nर्ा इ  अक ा र ि गे ल.. .। मु दा  र्र म ा त् मा क  ली ला  दे खल  जा उ , ओ र्ु न ः  \nअि त व र त  भे ला ह  खूब  िमक ै त  दमक ै त  स ंग्र ह  ‘अन्ह ा र क  व ि र ो ध ्  मे’ ल \nक .. .। ह म स् र् ष्ट ी क र ण  दऽ  दी  जे  ह मर  ध र ण ा  भौ व त क  उर्ल व ब्ध क ेँ  \nश ू न्य त ा  र्र  छल मु दा  जखव न आ दर ण ी य  भा इ  श्र ी  अव जत  क ु मा र  \nआ जा दक  ओव ह  व लव र्ब द्ध  व ट प् र्ण ी  र्र  नज व र  गे ल जा व ह  मे  ओ व लव खत \nगा र न्ट ी  स न दे ने  छव ि जे  ए क  ब े व र  अहाँ  मा त्र  ए क ट ा  क िा  र्व  ढ  क  \nत  दे खू , अहाँ क  र्ा छाँ  र्ो िी  आ  र्ो िी क  र्ाछाँ  अहाँ  फ े भी क ो ल जे क ाँ  \nखर क व ट  जा ए ब  त  स ह ज उत्स ु क त ा  जा व ग गे ल.. .। जा व ग  गे ल ओव ह  \nव्यव क्त क  प्र व त  जे  स दव त  ह मर  नज व र  क े  स ो झ ाँ  र ह ल  छव ि।  जे  \nव क स ा न , दो क ा नदा र  आ  र्व र ि ा व र क  क त ा  र्ु रू ष रू र्ें  अर्न जय - र्र ा जय  \nदु नु  क े  दे खै त  भो गै त  र ह ल छव ि आ  िा ब स् स ी  त  दे व खय ौ क  ओव ह  म दे  \nक े  जे  अर्न स म स् त  क ा य प  व्या र्ा र  ओ व्यि ह ा र  क ेँ  क ो ठ ी क  त ा क  र् र  \nर ा व ख अर्ना  क ेँ  खे व त ह र  क ह ब ा क  स ा मिप  र खै त  छव ि जा व ह  में  क े ि ल  \nर्र ा जय क  र्ी ड़ ा, जी ि नक  ि त प मा न ओ भव ि ष् य  अन्ध्क ा र मय  र ह ै त  \nछै क .. .। \nह म व ब ना  आ ओर  ब े श ी  भूव मक ा क  क व ह  स क ै त  छी  जे  अव जत  आ जा द  \nगँ व ह क ी  नज व र ब ल ा  छव ि त ेँ  ओ ए व ह  क िा  स ंग्र ह क  ए ह न त ी ि र  प्र श ंस ा   व ि द े ह सदेह:१७|| 31 \nक य लव न अव छ। \nए व ह  स ंग्र ह क  र्व ह ल क िा  अव छ ‘व खस्स ा  व स य ा र  य ा र ।  \nई  क िा , व ब ह ा र  मे  आ इ  स ँ  व क छु  व दन  र्ूि प  ध व र  जे  ला लट े न  य ु ग  \nछलै क  ओव ह  व स् िव त क  अय ब ा क  र्ूि प  स ँ ध्य ा  क ेँ  इ ंव गत  क  र ह ल  अव छ. .. ।  \nव्यंन य ा त् मक  श ै ली  में  व लख ल ई  क िा  मूलतः  ह मर  लो क त ां व त्र क  र्र म् र्र ा  \nक ेँ  मर ण ा स न्न  अि स् िा  मे  दश ा ब ै त  अव छ , जा व ह  मे  ने त ृ त् ि श ू न्य त ा क  \nव स् िव त  छै क .. ., स त्त ा, स ंगठ न  मे  गु ट ब ा जी  छै क , भ्र ष्ट ा िा र  क ेँ  आ म  \nस ह मव त  भे ट ल छै क .. . , र्ु र ा न नी व त  व स द्ध ा न्त क ेँ  मा नव नह ा र  आ इ  र्व र दृ श् य  \nमे  नव ह  छव ि त  व स द्ध ा न्तह ी न व्यव क्त  स े ह ो  क ा रू व ण क  व स् ि व त  में  र व ह  \nर व ह  क  अब ै त  अव छ .. .।  ए व ह  दु नू  प्र क ा र क  व्यव क्त क  िव र त्र  व ित्र ण  \nक र ब ा  मे  र िना क ा र  त खव न स फ ल भे ला ह  जखव न नब क ा  छओड़ ा  \nर ा मस ो गा र ि मंड ल क ेँ  क ह ै त  अव छ जे  ‘नब क ा  जमा ना क  ना र ा  \nलगा ब ू .. .।’ मा ने  स त्त ा  प्र व त ष्ठ ा नक  अव ध्ष्ठ ा त ा क  जय क ा र  क रू  त  ब ू ढ़  \nअस ो िव क त  मंड लजी  उर्े क्ष ा  स ँ  प्र व त क ा र  क र ै त  छव ि।  \nआ इ  लु च् िा लफ ाँ व  ड  अर्र ा ध ी  त त् ि  स भ व नण ा य क  आ  व नयन्ता  ब नल  \nअव छ आ  स ु च् िा  जनस े ि क  स भ  क र ो ट  ला गल छव ि...। ए व ह  क िा क  \nमूल त त् ि  य ै ह  अव छ, क िा ि स् त ु  प्र ा य ः  नि ी न नव ह  अव छ. .. , ई  स मस्य ा  \nस मा न्य त ः  स भ क े ओ अि ध ा व र  ने ने  छव ि त िा व र् प्र ा य ः  ए क्क व ह  स ाँ स  में  \nई  क िा  व लखल  गे ल अव छ  ए क दम व नस् र्ृ ह  ओ  अ स म् र्ृ क् त  भ’ क’ त ेँ  \nक िा  ब ह ु  रू व िगर ।  क िा क ा र  अर्न क्ष मता  आ  अनु भि  स ंग न्य ा य  क  \nले लव न अव छ। \n‘‘ व र्आ स ल र्ा व न’’ क िा क ा र क  ओ र िना  अव छ जा व ह  मे  ह म अर्न  \nर्व र ि े श, जा व ह  में  र िल -ब स ल छी  त क र ा  प्र व त  ए क ट ा  ह ी नत ा  ब ो ध   32 || व ि द े ह सदेह:१७ \nह ो अए  लगै त  अव छ. .. ।  ए व ह  क िा  मे  क ु ल जमा  त ी न गो ट  र्ा त्र  छै क , \nप्र ध ा नत ः  जा व ह मे  ‘‘ ना र ा य ण र्ु र ि ा ली’ ’ क े न्द्र ी य  अव छ. .. । \nक िा  मु ख्यत ः  ना र ा य ण र्ु र ि ा ली क  िा रू क ा त  घ ु मै त  अव छ  आ  अर्न ा  \nस भक  स ा मा व जक  र्ा खण्ड  र्र  स े ह ो  फ ो क श  दै त  अव छ. .. ।  ह मर  स मा ज  \nस् त्र ी क  मा व मल ा  में  ब ड् ड  क ो ना दन र ह लै क  अव छ , ए क स व र  र्य ला  र्र  \nिी ड़-फ ा व  ड  क  क ाँ िे  खा  जय ब ा  ले ल उत ा ह ु ल.. .। ए व ह ठ ा म स् त्र ी क \nदु इ य े  गव त  ह ो इ त  अव छ , ओक र ा  स ंग ब ला त् क ा र  क रू  जे ना  व क छु  मा स  \nर्ूि प व ह  आ  ए खव न व क छु  व दन र्व ह ने  ए क  गो ट  स् त्र ी  स स ु र  र्य प न्त  स ँ  \nब लत् क ृ त  भे लै क  अव छ , आ  नव ह  त  ओक र ा  व ि व भन्न क ा र ण  स ँ  \nव्या व भि ा व र ण ी  घ ो व षत क  व दऔक .. .। \nना र ा य ण र्ु र ि ा ली  ब लत् क ृ त  त  नव ह  भे व ल मु दा  ओ  ह त् भा व गनी  छव ल  जे  \nओकर  स् ि ा मी  ओक र ा  भव र  र्े ट  अन्न नव ह  द स क ल  त  ओ व गरह ि  \nओतऽ  क मा ब  जा  ला गव ल ओ  स ंगव ह  अर्न र्व त  स ँ  दै व ह क  स ु खो  स ँ  \nि ंव ित छव ल।  व ि ड म् ब ना  त  दे खू जे  प्र ा र व म् भक  अि स् िा  में  \nना र ा य ण र्ु र ि ा ली क  प्र व त  ए क ट ा  व ि त ृ ष् ण ा क  भा ि  जगै त  छव न  व गरह ि र ा जा  \nब ा ब ू  क ेँ , जे  ई  स् त्र ी  क ी  व िक  त  िव र त्र ा ह ी ना .. ., र्ा ठ क गण र्य प न्त नव ह  \nब ू व झ  र् ब ै त  छव ि आ  अन्त  में  ओ स् त्र ी  व नर ा श  भ र्ड़ ा  ज ा इ त  अव छ , \nत  ओक र  स् ि ा मी  लखना  दो स र  व ब आ ह  क र ै त  अव छ।  \n  \nओक र  दो स र क ी  स् त्र ी  क ेँ  ब च् िा  ह ो नह ा र ी  छै क  ई  स ू व न ल खना  अर्न  \nक प् र्ा ड़  र्फ ो व  ड  लै त  अ व छ जे  ई  ह मर  जनमल  नव ह  अव छ। आ  प्र िमत ः  \nर्दा र्फ ा श  ह ो इ त  अव छ जे  लखना  न र्ु ंस क  अव छ त  अिा नक  \nना र ा य ण र्ु र ि ा ली क  प्र व त  स भक  क रू ण ा  जा व ग जा इ त  छै क  जे  ओ ब े क स ू र   व ि द े ह सदेह:१७|| 33 \nछव ल.. .। ओक र ा  प्र व त  स मा जक  ई  ब दलल ध र ण ा  र ा मिर ण  क ेँ  प्र ि क्त ा  \nब ना  स् िा व र्त क य ल गे ल छै क .. .।  \nए व ह ठ ा म क त े क ो  प्र श्न  उ ठ ै त  अव छ जे  ह मर  स ा मा व जक  मा न्य त ा  स ेँ  ढ़ा ह ी  \nलै त  अव छ जे  ए व ह  व स् ि व त क  व जम् मे दा र  क े  ? स् ि भा व ि क  रू र् स ेँ  र्ु रू ष  \nप्र ध न ई  स मा ज।  जे  र्ु रू ष अर्न र्त्न ी  क ेँ  क मा  क  खु आ  नव ह  स क ै त  \nअव छ, ओक र  दै व ह क  आ ि श् य क त ा  क ेँ  र्ूरा  नव ह  क  स क ै त  अव छ , त क र  \nर्त्न ी  क ेँ  िव र त्र ा ह ी न घ ो व षत क रू  आ  र्ु नः  ओव ह  व्यव क्त  क ेँ  र् ा ग, दो र्ट ा, \nमौ र  र्व ह र ा  दो स र  स् त्र ी क  ि ध  क रू  ि ा  क र ा ब ू .. .।  \nमु दा  ह मर ा  ना र ा य ण र्ु र ि ा ल ी  क ा य र  लगै त  अव छ. .., ओ व क य ै क  र्ड़ ा इ व ल  \n? व गरह ि नव ह  त , आ न दो स र े  क े क र ो  र्क व  ड त  भा गै त  नव ह , ि र न्  \nओव ह ठ ा म स् िा व र्त भ र ह ै त  आ  स ाँ य क  क मजो र ी  क  ओ क र  र्ा खण्ड  \nक  जगव जय ा र  क र ै त  जे  लखना क  दो स र  ब ह ु  क  स क ब ा  में  स फ ल  \nभे व ल.. .। त  ई  क िा  नी क  स ु त र लव न अव छ र िना क ा र  क ेँ  आ  स त्त व ह  \nअन्ह ार क  व ि र ो ध  मे  ठ ा ढ़ छव ि ओ र्े र ो मै क्स  ल ‘क’.... । \nक िा  र्ा ठ  क े व र  क्र म मे  जखव न ह म  क िा  ‘अन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे’ क \nदे खै त  छी  त  ह मर ा  स् ि ा भा व ि क  रू र्े  ई  भा न ह ो इ त  अव छ  जे  क ि ा  \nक खनह ु  क ा ल क  ब ना ओल  स े ह ो  जा  स क ै त  अव छ. .. ।  क िा क  क े न्द्र ी य  \nर्ा त्र ा  स ू त्र ध ा र क  रू र् में  स् ि य म्  र िना क ा र  छव ि...। ओ जे  घ ट ना क  \nभूगो ल क ेँ  दश ो लव न अव छ  त ा व ह  स ँ  ज्ञ ा त  ह ो इ छ  जे  ओ क ु जड़ ट ो ली क  \nक ा त व ह  मे  ब स ल छव ि , स ंगव ह  इ ह ो  ओ दे खब ै त  छव ि  जे  ओव ह  स मा ज क  \nजना नी  स भ भव र  व दनु क  मा व मल ा  क  नू न त े ल स ा व न क  दे र  र ा व त  मे  \nघ ु र ै त  अर्न-अर्न स ाँ य  क  स ु नब ै त  अव छ. .. ।  त क र  ब ा द क िक ा  त ा ड़ ी  \nर्ी ने  क ु जड़ ा  स भ अर्ना  मे  गा व र-गंज न , मा व र-र्ी ट  क र ै त  र ह ै त  अव छ   34 || व ि द े ह सदेह:१७ \nआ  र ा व त क  नी र ि त ा  भंग ह ो इ त  र ह ै त  अव छ प्र ा य ः ।  \nमु दा  ह मर ा  जनै त  क िा  व लखब ा क  ह ड़ ब ड़ ी  में  र िन ा क ा र  क त ह ु -क त ह ु  \nिु व क  गे ला ह  अव छ व क य ै क  त  ओ क ह ै त  छव ि ‘स भ र ा व त  स् त्र ी  र्ु रू ष  \nस भ मा व र -र्ी ट  क र ै त  झ ौ ह व र  क र ै त  र ह ै त  अव छ आ  त क र ा  ओ स ा मा न्य  \nर ो जनमिा  स न मा नने  छव ि, मा ने  अर्न स् ि ी क ृ व त  द दे ने  छव ि मु द ा  \nओव ह  र ा व त  ओ व क य ै क  ब ह र े लव ि ? जखव न क ी  ओ ह ंगा मा  स भ क ेँ  \nस ा मा न्य  स न मा नै त  छव ि...।  र्ु रू षि गप  लड़ ै त  छै क  अर्ना  मे  त  जना न ी  \nस भ ओव ह ना  व िक र ै त  छै क -  ‘ह ौ  ब िा ब .. . , मा व र  दे लक ै क .. ., लू व ट  \nले लक ै .. .।’ ई  क िा क  मा दे  स ा मा न्य  स न गप् र् भे ल मु दा  ए क र  दो स र ो  \nर्क्ष  अव छ जे  ए क र  उर्ा दे य त ा  क ेँ  र खै त  अव छ। ले खक  ए व ह  क िा क  \nमा ध्य मे  स ा मा व जक  भा इ िा र ा  जा व ह  मे  स भ ए क  दो स र ा क  भा इ  ब व ह न , \nमा म, व र्त्त ी  अव छ, ध व मप क, आ व िप क  दे ि ा ल क ेँ  त ो व  ड  क  , त क र ा  \nदश ो लव न अव छ आ  त ा व ह  मे  क मो ब े श  स फ ल  र ह ला ह  अव छ. .. ।  ई  क िा  \nप्र ा य ः  ह ु नक  उन्मे षक ा ल क ेँ  द श ा ब ै त  अव छ. .. । \nअध्य य न य ा त्र ा क  क्र म मे  ह मर ा  जा व ह  िी ज  स भ  स  ब े स ी  अखर ल ओ  \nअव छ त ा र त म् य त ा क  अभ ा ि .. . ए व ह  स ंग्र ह  मे  ‘‘ मूस ’’ र्व ह ने  आ य ल अव छ  \n‘‘ अय्या स ी’’ ब ा द मे .. .. ।  \nह मर ा  व ि िा र  स ँ  ‘‘ अय्या स ी’’ क े  ‘‘ मूस ’’ स  र्व ह ने  र ा खल  जय त ै क  त  \nदु नू  क िा  अर्न अव नि ा य प त ा  क ेँ  आ ओर  ब े स ी  स ु स ं गत  ब ना  स क ै त  \nछल... ।  क िा  आ ब  उ द्द े श् य र्र क  ओ  उर्दे श र्र क  भ गे ल  अव छ त ेँ .. . ।  \nिूँ व क  ह मर  अ प् र्न  मा न्य त ा  अव छ त  ह म  ‘‘अय्या स ी’’ क े  ‘‘मूस ’’ स  आ  \n‘‘ मूस ’’ क े  ‘‘ अय्या स ी’’ स ंग गे ठ जो ड़ ब ा  क  र ह ल छी .. .। अय्या स ी क  \nप्र ध ा नर्ा त्र  अर्न घ र क  क त ा- ध त ा  छव ि, र्त्न ी  छव न, र्ु त्र  छव न, स् ि य ं  व ि द े ह सदेह:१७|| 35 \nअर्ने  छव ि, घ र क  खिप  छव न... , र्त्न ी  क ेँ  आ ि श् य क त ा  छव न गै स  िु ि ा  \nके, र्ु त्र  क े  िा ह ी  क ाँ र्ी, र्ढ़ ब  ले ल, अर्नो  मनो र ि छव न , मै गज ी न  \nर्ढ़ त ा ह, दो स् त क  स ंग व स क र े ट  र्ी त ा ह .. . , घ र  मे  त ी मन त र क ा र ी क  \nखगत ा  छव न त ा व ह  र्र  ओ त े ना  ने  लह ो व छ क े  ब जत ा ह  जे  श्र ी मती जी  \nअर्र त ी ि  भ जा इ त  छव न , ब च् िा  स े ह ो  आ त ंव क त छव न ह ु नक  मु ख मु द्र ा  \nस ँ .. .। मु दा  अर्ना  ट ा क ा  ल ’ क’ र्व त्र क ा  क ी नै त  छव ि, व स क र े ट  \nक ी नै त  छव ि , व र क्श ा  य ा त्र ा  क र ै त  छव ि...। ि स् त ु त ः  ह म स भ ए खन ह ु ँ  \nअर्न आ व दम भा ि ना  क ेँ  प्र ा य ः  प्र क ट  क र ै त  र ह ै त  छी .. .  ज ा व ह  मे  ह म  \nअर्ना  स ँ  दु ब प ल मा त ह त  क ेँ  दब ो व ि क  र खै त  छी .. . , मु दा  र िना क ा र  \nस ंि े द नश ी ल छव ि त ेँ  ओ  मु ख्यर्ा त्र  क ेँ  अन्त त ः  व ि गव लत  दे ख ब ै त  \nछव ि...। ओ क े न्द्र ी य  र्ा त्र ा  क े  अन्त त ः  ई  भा न क र ब ा  दे ब ा  मे  र्ूण प त ः  \nस र्फ ल ह ो इ त  छव ि  जे  ई  स मस्त  क ा य प -क ला र् जा व ह  मे  ओ  अर्ना  \nआ र् क ेँ  खिप  क य लक  अव छ अन्त त ः  अिप ह ी न अव छ ओ व ह त गर नव ह , \nस ि प िा  गै र  व जम् मे दा र  छव ि...। ए व ह  क िा  अय्या स ी क  र्ूण प त ा  ह मर  दृ व ष्ट  \nमे  ‘‘ मूस ’’ र्र  जा  क  ह ो इ त  अव छ. .. ।  दु नू  क िा  मा दे  र्ता  नव ह  \nव क य ै क  ह मर ा  लगै त  अव छ जे  दु नू  क े न्द्र ी य  र्ा त्र ा  आ  ओ क र  र्व र ि े श  \nदु नू  र्र स् र्र  व मज झ ड़  स न छै क .. .. , ए क  र्ढ़ ू  आ  दो स र  क ेँ  र्ढ़ ब ै क  त  \nला गत  जे  - ‘अर े ! इ  मूस  क िा  त  अय्या स ी क  उत्त र  क िा  अव छ. .. , \nठीक ‘‘ गत ां क  स े  आ गे ’’ क े  स् ट ा इ ल मे .. .।  \nदे खल  जा इ  त  अय्या स ी क  मु ख्य र्ा त्र ा  मूस ो  मे  ओव ह ना  ‘‘ ि क प ले स ’’ \nछव ि, ह ाँ  आ ब  ओ स ो झ  ह ु ड़ दंगी  नव ह  अव छ. ..  ई  जरू र  जे  ओ  जमी न  \nब े व ि क  स् क ू ट र  ले लक  अव छ मु दा  र्े र ो ल खिप क  व िन्त ा  ज रू र  ओक र ा  \nमे  छै क , ओक र ा  र ो जी  र ो जगा र  क े  व िन्त ा  छै क , व्यि स ाय  क जप  ल ’ \nक’ क य ने  छलै क  स े  मूलध न आ ब  स ू व द जो व  ड  क  र्ँ िगु न्न ा  भ गे लै क   36 || व ि द े ह सदेह:१७ \nअव छ, लो क  ह ँ स ै त  छै क  अल ग , भा इ  जे  छै क  स े ह ो  ए क दम् म गै र  \nव जम् मे दा र .. ..  ओ र्फ ट ो र्फ ट्ट  मे  अव छ क ो ना  जी ि न जी अत ? खन  \nओ मा क े व ट ंग क ाँ म् प् ले क् स, खन व स ने मा ह ा ल त  खन ह ा ल स े ल दब ा इ  \nव ि क्र े त ा  ब नब ा क  ले ल व ि िा र मनन अव छ. .. ।  क ु ल्लम  ई  जे  आ ब  अय्या स  \nव्यव क्त  स द्गृ ह स् ि  ब नब ा क  प्र व क्र य ा  मे  अव छ. .., मु दा  ब ा ट  नव ह  भे ट  \nर ह ल छै क .. .।  क िा  अर्न ऊ ँ िा इ  र्र  त खव न  स ां क े व त क  दृ व ष्ट  स ँ  \nअब ै त  अव छ जखव न ओ अर्न  ब ु नल क ा ल्र्व नक  स ंस ा र  मे  दे खै त  अव छ  \nक मप ठ  मूस  स भ क  ब ना ओल  व ब ह व र  मे  ए क ट ा  अजो ध  व ि षध र  अब ै त  \nअव छ आ  ब ला त ्  ओव ह  मे  र्ै व स  जे ब ा क  य त्न  क  र ह ल अव छ. .. ।  \nओ व ि षध र  अव छ, ओक र ा  व ि श ा लक ा य ा  छै क, त ा क त ि र  अव छ, मु दा  ओ  \nक ी  नव ह  अव छ त  र्ु रू षा िी .. ।  \nओक र  त ु लना  मे  ि ए ह  ह ी न , स् ि े दक ण य ु क्त  मूस  ब े स ी  आ क षप क  छै क , \nव क य ै क  त  ओक र  जी ि न ब े श  जी ि न्त छै क .. . आ  ना य क  क े  नज व र  \nअर्न व र्ता क  फ ो ट ो  र्र  जा इ त  छै क  त  ओ क र ा  ह ो इ त  छै क  जे  ओहो  \nि ए ह  मूस  छला ह  जे  अर्न  अध्य ि स ा य  स ँ  ध ना जप न क य लव न ह मर ा  \nले ल.. ., ए क ट ा  ह म छी  जे  स ाँ र् जे क ाँ  स भ स ा ध न स ँ  य ु क्त  भे ल ा क  \nब ा दह ु  र िना त् मक त ा  स ँ  ह ी न छी , ए ना  व क य ै क  ? ह म व क य ै क  ए ह न छ ी  \nजे  व र्ता क  स म् र्व त्त  क ेँ  ब े व ि क  गा ड़ ी  लै त  छी , त  ब ैं क  क जप  अदा ए  \nक र ै त  छी .. . , दो क ा न नव ह  िल ा  र्ब ै त  छी , ह म क मप ह ी न छी  क मप ह ी न... .।  \nए क ट ा  न ला व न ओक र ा  आ ब  िो ट  द  र ह लै क  अव छ आ  ओ  आ ब  उठ ै त  \nअव छ स ंक ल्र्क  स ं ग आ  क े ि ा ड़  फ ो लै त  अव छ , अर्न खु र र्ी  लै त  अव छ, \nत खव न जे  नि  आ  ट ट क ा  ह ि ा  छै क  स े  ब न्न  क ो ठ ली  क ेँ  ऊ जा  स  \nभर ै त  छै क .. .। ि स् त ु त ः  ओ  ह ि ा  अव छ क मप श व क्त  स ँ  भर ल  जे  ए क ट ा  \nक मप ह ी न क ेँ  क मप ठ  ब ना  दै त  अव छ. .. ।  ई  क िा  मनु क्खक  स् ि भा ि  क ेँ   व ि द े ह सदेह:१७|| 37 \nव िव त्र त  क र ै त  अव छ। ई  क िा  मनु क्खक  नै स व गप क त ा  क ेँ  अव द्व त ी य  रू र्  \nस ँ  व िव त्र त  क र ै त  अव छ जे  मा नि  दश प न  मे  अव छ िर ै ि े व त  -  िर ै ि े व त .. . । \nई  क िा  स ि ो त् क ृ ष्ट  अव छ आ  र िना क ा र  क े व र  प्र खर  अनु भू व त, प्र व त भा क  \nस ंगव ह  जी ि न क  प्र व त  ह ु न क  प्र िण्ड  आ स  क ेँ  इ ंव गत  क र ै त  अव छ. .. ।  \nस ंक लन य ा त्र ा क  मध्य  मे  दु इ ट ा  क िा  आ ग ाँ  अब ै त  अव छ -प्र िम ‘‘ ढ़ाँ िा  \n1992’’ आ  दो स र  अव छ ‘‘ प्र जा त न्त्र र्व र क िा’’।  दु नू  दु इ  अल ग -अल ग  \nक ले ि र  स ेँ  य ु क्त .. .। ए क र  व ि स् त ा र  र्र  ििा  ब ा द मे , र्व ह ने  ए व ह  \nक िा  स ंक लन क  ए क  गो ट  मो ह क  आ क षप ण  र्र  ह मर  स ंव क्ष प् त  व ट प् र्ण ी  \nई  जे  ई  स ंग्र ह  ‘‘आ ल इ न  ि न ’’ स न लगै त  छै क .. .। प्र िम क ि ा  \n‘‘ व खस्स ा  व स य ा र  य ा र ’’ श ु द्ध त म रू र् स ेँ  व्यंन य  व मव श्र त  ह ा स् य क  श्र े ण ी  मे  \nअि ै छ, स् मर ण ी य  अव छ जे  ए व ह  व ि ध ा  मे  मै व िल ी  मे  ब ह ु त  क म र िन ा  \nभे ल अव छ, क िा  र्ढ़ ब ै क  त  ब ह ु त ो  क ा ल ध व र  व ब स व ब स् स ी  स न ला ग त ।  \nआ गाँ  ब ढ़ू , त ‘‘व र्आ स व ल र्ा व न’’ स न व ि िा र ो त्त े जक  र िना  स ेँ  भें ट  \nह ो इ त  अव छ। र्ु नः  आ गाँ  ब ढ़ला  र्र  ‘‘ मूस ’’ आ ‘‘ अय्या स ी’’ स ँ  भें ट  \nह ो इ त  अव छ। ए क र  व ि षय  मे  आ र  व ि श े ष क ी  क ह ू , ह मर ा  लगै त  छ ल  \nजे  क िा क ा र  स ंक लन मे  श्र े ष्ठ  द ‘ िु क ल छव ि मु दा  ह ु नक  झ ो र ा  मे  \nब ह ु त ो  र ा स  मा ल छव न... ।  ‘‘ ढाँ िा  1992’’ व श ल्र्क  दृ व ष्ट  स ँ  आ क षप क  \nअव छ। र्त्र ले खनक  ए क ट ा  व ि द्य ा  छै क  जे क र ा  मै व िल ी  मे  ब ह ु त  क म् म  \nस् िा न भे ट लै क ।  मु दा  ह म  त ी नट ा  र्त्र क  श ै ली  मे  व लखल  र िना  दे व ख  \nिु क ल छी  आ  स े ह ो  मै व िल ी क  दु इ  जा ज ि ल्यमा न नक्ष त्र ा  ड ा . ह व र मो ह न  \nझ ा  ओ स् ि 0 मण ी न्द्र  ना र ा य ण  िौ ध र ी  उफ प  र ा जक मल  द्व ार ा  र व ित.. .। \nजत ऽ ड ा 0 झ ा  ‘‘ र्ाँ ि र्त्र’’ ओ ‘‘ र स मय ी क  ग्र ा ह क’’ मे  अर् न ब ा त  क ेँ  \nव ि नो दक  श ै ली  मे  व लखल व न अव छ ओतव ह  र ा जक मल  अर्न ‘‘ र्ाँ ि र्त्र’’ \nमे  ममत ा , दा व र द्र य, अभ ा ि  व ब छो ह  क ेँ  व िव त्र त  क य लव न  अव छ। भ   38 || व ि द े ह सदेह:१७ \nस क ै त  अव छ जे  आ नो  र िना  ए व ह  श ै ली  मे  आ ओल  ह ो इ क  मु दा  स े  \nह मर  स ो झ ाँ  नव ह  आ व ब  स क ल  अव छ, मु दा  ई  दु नू  र िना क ा र  अर्न  \nर िना  ब लेँ  मा इ ल स् ट ो न छव ि...।  \nए व ह  श ै ली  मे  ‘ढ़ाँ िा  1992’ व लखल  गे ल अव छ जा व ह  मे  स मव ष्ट  रू र्ेँ  \nए क ट ा  र ा ष् र, ए क  र ा ष् र ी य  उर्र ा ष् र ि ा दक  र्ी ड़ ा, ओक र  ज य , र्र ा जय, \nओक र  इ व त ह ा स  क ेँ  अर्न -अर्न दृ व ष्ट  स ेँ  दे खब ा क  प्र य त्न  क य ल गे ल  \nअव छ। ए व ह  क िा  मे  र ा ष् र ी य  र्ी ड़ ा  क ेँ  व्यव क्त गत  र्ी ड़ ा क  रू र् मे  \nअव भव्य क्त  क य ल गे ल अव छ. .. ।  अफ स ो ि ए व ह  ब ा त  क े  अव छ जे  \nस्ि0 गण े श  श ंक र  व ि द्य ा िी  आ  र ा ष् र व र्ता  महा त् मा  गाँ ध ी क  ब ा द क े ओ  \nए व ह  स मव ष्ट  र्ी ड़ ा  क ेँ  ि ै य व क्त क  र्ी ड़ ा  मे  ब द व ल स क ब ा क  स ा मर ि नव ह  \nप्र दव श प त  क य लव न... .। ए व ह  र ा ष् र रू र्ी  श र ीर  जा व ह  मे  अने क ा ने क  व्या व ध  \n; अब ै त  र ह ै त  छै क , मा व र त े  र ा स  िा क -िौ ब न्द स ु र क्ष ा क  ब ा दो  त क र ा  \nह ल क र ब ा  ले ल क ो नह ु ट ा  स ि प मा न्य  ओ स ि प ग्र ा ह्य  उर्िा र  न व ह  व नक व ल  \nस क ल अव छ आ  ह मर  स ा मा व जक  ढाँ िा  भी त र े -भ ी त र  घ ु ना इ त  अन्त त ः  \nमा व ट  मे  मी व ल जा इ त  अव छ आ  ह म  स भ  मा त्र ा  ओव ह  व ि ड म् ब ना  र्र  \nअर्न क प् र्ार  र्ी व ट  क  र व ह  जा इ त  छी .. .. ।  \nमु दा  क ने  व ि लव म जा उ। ले खक  क े र  ि ै िा व र क  श्र ृ ंखल ा  भंग नव ह  भे ल व न  \nअव छ। जत य  ‘‘ ढाँ िा  1992’’ मे  ले खक  स ा मा व जक  िे त ना  क ेँ  लु प् त प्र ा य  \nदे खौ लव न अव छ ओतव ह  ए व ह  भक ो भन्न अन्ह ा र  मे  ए क ट ा  छो ट  छी न  \nव ड व ब य ा  ल’ क’ ठ ा ढ़ छव ि ‘‘ प्र जा त ंत्र  र्व र क िा’’ मे । \nव स् िव त प्र ा य ः  स मा ने  छै क  दु नू  क िा  मे , मु दा  ओक र  अन्ि े षण  ओ क र  \nह ल क र ब ा क  श ै ली  अल ग -अल ग अ व छ. .. ।  जत य  ‘ ढाँ िा’ क िा  मे  \nउन्मा दी  भ ी ड़  क ु व ट ल ने त ृ त् ि  द्व ा र ा  स ंिा व लत  भ आ दमखो र  ब नल अव छ ,  व ि द े ह सदेह:१७|| 39 \nजत  र ा जस त्त ा  त ू र  त े ल ल ’ क’ स ू त ल अव छ आ  ए क  गो ट  स ां स् क ृ व त क  \nऐ व त ह ा व स क  प्र त ी क  व िन्ह  मे ट ा ओल  जा  र ह ल अव छ , ओक र  ठ ी क  व ि र्र ी त  \n‘प्र जा त ंत्र  र्व र क िा’’ मे  ए क ट ा  स ंि े दनश ी ल प्र ा ण ी  द्व ा र ा  भी ड़  स ंिा व लत  \nभ र ह ल अव छ. .. ।  ए ह ू  क िा  मे  उन्मत  र ा जस त्त ा  छै क , क ु व ट ल ने त ृ त् ि  \nि गप  छै क , मु दा  ए क र  व ि र ो ध  मे  ठ ा ढ़ अव छ ए क ट ा  स जग  प्र ह र ी  जे  \nओव ह  स मस्त  ि गप  र्र  भा र ी  आ  ह ा ि ी  र ह ै त  छै क ।  ई  व्यव क्त  ‘‘ ढाँ िा  \n1992’’ मे  व नर्त्त ा  अव छ. .. । \n‘‘ ढाँ िा  1992’’ क े  स ंि े दना , आ त् मव िन्त न, आ मो द-प्र मो द मे  ली न  \nआ त् मर व त क  व श क ा र  ए क  व नि ी य प  ब ौ व द्ध क क  ह ा ि मे  छै क  त  ढाँ िा  खव स  \nजा इ त  अव छ , मु दा  जखव न ओ व्य व क्त  उव ठ  जा इ त  अव छ त  ह मर  \nप्र जा त ां व त्र क  मूल् य क  स ंर क्ष ण े  ट ा  नव ह  ओक र  व ि क ा स  स े ह ो  ह ो इ त  \nअव छ. .. ।  दु नू  क िा  ब ह ु त  स श क्त  ब नल अव छ अर्ना  आ र्  मे .. .. ।  \nक िा  स ंग्र ह  अर्ना  आ र् मे  लगै त  अव छ जे  ई  क िा  ए ि ं उर्क िा  मे  \nव ि भा व जत  अव छ. .. ।  आ दर ण ी य  स् ि0 प्र भा ष क ु मा र  िै ध्री  ‘‘ अप् र्न लो क’’ \nमे  व लखै त  छव ि जे  ह म आ  ब ै जू  भै य ा  र्र स् र्र  अ व भन्न छलहु ँ ।  आ ग ाँ  \nओ अप् र्न आ  भा इ क  त ु लना  क्र मश ः  इ ंजन आ  व ड ब्ब ा  स ेँ  क र ै त  \nछव ि...। त व ह ना  लगै त  अव छ जे  ए व ह  क िा - स ंग्र ह क  ले ख क  जे  गप् र्  \nक ह  िा ह ै त  छव ि स े  ओ दृ व ष्ट र्फ ल क  क े र  व्या र्क त ा  ओ  \nस ंि े दनश ी लत ा क  क ा र ण े  ए क  गो ट  क िा  मे  नव ह  क व ह  र्ब ै त  छव ि...।  \nह ु नक  क िा  य ा त्र ा  ब ह ु त  इ त् मी ना न स ंग आ गाँ  ब ढ़ै त  अव छ।  ओ अप् र्न  \nब ा त  क ेँ  ए क  क िा  ‘‘ अि व गरव गट  गा िा’ सँ  श ु रू  क र ै त  छव ि आ  \nत क र  स मा र्न  ‘‘ ब ै क ब ा  फ ो ड़ ब ा ’’ मे  क र ै त  छव ि , ए क दम अव लर्फ  लै ल ा  \nस न... ।  ‘‘ अि व गरव गट  गा िा’’ मे  ह मर  महा न ओ र्ु र ा न गण त ां व त्र क  \nव्यि स् िा  क े  क ु रू र् आ नन  क ेँ  स ा ि प जव नक  क र ब ा क  िे ष्ट ा  क य ल गे ल   40 || व ि द े ह सदेह:१७ \nअव छ। ओ व्यि स् िा  जे क र  स् िा र्ना  नी क  उद्द े श् य  स ँ  क य ल गे ल छलै क  \nस े  आ ब  र् ट र ी  र्र  स ेँ  ह ँ व ट  गे ल अव छ. .. ।  त् य ा ग त र्स्या क  क्ष े त्र ा  मा न ल  \nजा इ ब ला  र ा जनी व त , श ा स न ओ  स मा ज नी व त क  व नयन्ता  र्व ह ने  नी िा  \nखस ल त  अर्र ा ध ी  आ  गु ण्ड ा ि गप क  ह ा ि मे  आ इ व ल.. .। ए क र ा  क मो ब े श  \nब दा श् त  क य ल जा  स क ै त  छलै क  मु दा  आ ब  त  ए व ह  ब दना म ि गप क  ब ी ि  \nमे  ‘ स् र्ा इ ल्ड  जी व नयस’ स े ह ो  स भ  आ व ब  गे ल  अव छ ।  ि ए ह  ‘ स् र्ा इ ल्ड  \nजी व नयस ’ र ा मल खन र्ो द्द ा र  द र ो गा  स ँ  ल ’ क’ दा रू ब ा ज , र ंगब ा ज \nर ा मल खन र्ो द्द ा र  अव छ। मु क्क न ब ा ब ू  छव ि र्ु र ा न आ उ ट ड े ट े ड, आ  अर् न  \nअव स् त त् ि क  ले ल स ं घ षप र त  स ु ब्रत  मु खजी  स े ह ो  अव छ. .. ।  इ  ल ो क  \nप्र क ट त ः  स ै द्ध ा व न्तक  रू र्ेँ  ए क  दो स र ा क  व ि र ो ध ी  छव ि व क न्तु  त र े  त र  \nए क  दो स र ा क  व ह त व िंत क  स े ह ो  छव ि...। व ह न क ा  स भ क  क ु िक्र  मे  र्व  ड  \nनी क  ना र ा  ह ा स् य ा स् र्द भ जा इ त  अव छ , लो क  स भ मर ै त  क ट ै त  र ह ै त  \nअव छ। ि स् त ु त ः  ई  मा त्र ा  ए क  नगर क  ट ा  नव ह  ि र न्  स म् र्ूण प  दे श क  \nगा िा  अव छ. .. । \nक िा क ा र  आ गाँ  ब ढ़ै त  छव ि आ  ‘‘ ब ै क ब ा  र्फ ो ड़ ि ा’’ ना म क  क िा क  \nला िेँ  स ा ि प जव नन व िन्त ा  क ेँ  व्यक्त  क र ै त  छव ि।  ए त ह ु  ि ए ह  ‘ स् र्ा इ ल्ड  \nजी व नयस ’ व स क न्दर  अव छ त  र ा मिन् दर  मड़ र क  ब े ट ा  क ा ले श्व र  छव ि...। \nए त  जत  व स क न्दर  अर्न  अती त  स ेँ  भा व ग श्र मस ा ध्य  क ा ज  क र ’ ले ल  \nउत ा ह ु ल छव ि ओतव ह  ओक र ा  व ब नु  जा नक ा र ी  दे ने  ओक र  ब ा ह ु ब ल क ेँ  \nअर्न ला भ ले ल दो ह न क र य ब ला  ‘‘ भंि र ला ल ि स् त्र  भंड ा र’’ क े  मा व लक  \nप्रक ा श  अगर ि ा ल छव ि।  नत ी जा  क ा ले श्व र  आ  व स क ंदर  क े  ब ी ि र्ा इ  \nअस ू ली क  त गा दा  दु इ गो ट  र ंगब ा जक  लर्फ ड़ ा  मे  त ब्दी ल ह ो इ त -ह ो इ त  \nअगड़ ा -व र्छ ड़ ा क  लड़ ा इ  मे  ब दव ल स म् र्ूण प  नगर  मे  लू ट र्ा ट  मिा  दै त  \nछै क .. .। ई  दंगा  ि ै िा व र क  स मा नत ा  क ेँ  स े ह ो  झ मा ड ै  त  अव छ जखव न  \nव र्छड़ ा  ि गप  स ेँ  आ ए ल स ि प मा न्य  स ि प प्र व त व ष्ठ त  ए क  र ा जनै व त क  दल क   व ि द े ह सदेह:१७|| 41 \nव जला ध्य क्ष  र्ु रू षो त्त म मंड ल मा त्र ा  ए व ह  आ क व स् मक  घ ट न ा क  िल ै त  \nअर्नव ह  दलक  अगड़ ा ि गप  स ँ  आ इ ल क ा य प क त्र् त ा  व िर ंजी ि  व स ंह  स  \nअर्मा व नत  ह ो इ त  छव ि...। ले खक  क े र  व िन्त ा  आ ग ाँ  ब ढ़ै त  अव छ आ  \nओ दे खब ै त  छव ि जे  ि ै िा व र क  दृ व ष्ट  स ँ  दृ ढ़  व्यव क्त  ए व ह  त ा त् क ा व ल क  \nउन्माद मे  त व ह ना  अप्र ा स ंव गक  ह ो इ त  छव ि जे ना  व ब ह ा व ड़  मे  ब गु ला .।  \nए व ह  स भसँ  ले ख क  त ी ि र  ि े दना क  अनु भि  क र ै त  छव ि , मु दा  ओ र्ु न ः  \nआ श ा क  ए क  व क र ण  दे खब ै त  छव ि जे  स मा जक  र्ै घ  ि गप  ए खनह ु ँ  ए व ह  \nव ि त ंड ा  स ेँ  दू र  अव छ आ  उत्स ा ह क  गप् र् ई  जे  ए क र  स ंख्या  ब े स ी  \nछै क .. .। ई  अव छ ए क ट ा  व ि श ा ल श्र व मक  ि गप जे क र ा  ले ल भव र  व दनु क  \nमे ह नव त क  ब ा द क े ि ल ‘‘ नू न र ो ट ी  आ  त ा व न क मव र य ा ’’ स ु त ब ा क  अव भल ा षा  \nर ह ै त  छै क ।  \nए व ह  व ि त ण्ड ा  क ेँ  मनो र ंजन ओ  खे लक  रू र्  दे व नह ा र  नि  मु क ु व लत  स भ  \nजा व त  ओ ि गप  स ँ  आ इ ल ब च् िा  स भ  स े ह ो  अव छ. .. ।  \nए व ह  प्र क ा र  स ँ  ए व ह  दु नू  क िा  स मे त  स म् र्ूण प  क िा -स ंग्र ह क  व ि षय  मे  \nय ै ह  क ह ल जा  स क ै त  अव छ जे  ई  नी क  ओ  ब े जा ए क  र्र ी व ध स ँ  ब ह ु त  \nदू र  भ गे ल अव छ। अनन्य !! ! अतु लनी य  !! !  अद्भ ु त  !! ! अव द्व त ी य  !! !  \n \n \n \n \n \n \n  42 || व ि द े ह सदेह:१७ \nड ा  य ो गा नन्द झ ा  \n अन्ह ा र क  व ि र ो ध म े : ए क  द ृ व ष्ट \n        श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र  आ ध ु व नक  मै व िल ी  स ा व ह त् य मे  व नव ि ष्ट  \nर िना क ा र क  रू र्मे  र्व र व ि व त  ब नौ ने  छव ि।  व ह नक  ए क  ग ो ट  क व ि त ा  \nस ंग्र ह  ‘र्र त ी  ट ू व ट  र ह ल अव छ ’, ए क  गो ट  क िा  स ंग्र ह  ‘अन्ह ा र क  \nव ि र ो ध मे’ आ  ए क  गो ट  गज़ ल  स ंग्र ह  ‘ब ह ु रुव र्य ा  प्र दे श मे’ प्र क ा व श त  छव न ।  \nर ा जनी व त क  िे त ना स ँ  ओत प्र ो त  व ह नक  ले खन  र िना क ा र क  ओव ह  \nप्र व त ब द्ध त ा क ें  इ ंव गत  क र ै त  दे व ख र्ड़ ै त  अव छ ज क र  व न ि ा ह  क ो नो  \nर िना क ा र क ें  मा नि  जी ि न , स मा ज , र ा ष् र  ओ स म् र्ु ण प त ा मे  मा नि त ा क  \nव ह त ै षी, मा नि ी य  गव र म ा क  उन्न ा य क क  रू र्मे  प्र व त व नव ध त् ि  प्र दा न क र ै त  \nअव छ। \n       ‘अन्ह ा र क  व ि र ो ध मे’ क िा  स ंग्र ह  व ह नक  दस  गो ट  क िा क  स ंग्र ह  \nव िक ।  क िा  स भक  श ी षप क  व िक  क्र मश : व खस्स ा  व स य ा र  य ा र , \nव र्य ा स ल र्ा व न, अन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे, ढाँ िा-1992, मूस , प्र जा त ं त्र  \nर्व र क िा, अि व गरव गट  गा िा, अय्या स ी, ब ै क ब ा-फ ो ड़ ब ा  आ  व ि ष -र् ा न। \nए व ह  क िा  स भ क  मा ध्य मे  क िा क ा र  आ ध ु व नक  र्व र ि े श  मे  व्या प् त  \nर ा जनी व त क, स ा मा व जक  ओ  प्र श ा स व नक  व ि द्र ु र्ता क  खण्ड  व ित्र प्र स् त ु त  \nक ऽ ओक र ा  प्र व त  अस न्तो ष , व ि र ो ध  ओ व ि द्र ो ह क  व ित्रण  मनो ि ै ज्ञ ा व नक  \nव ि श् ले षण र्ु ि पक  क य लव न अव छ।  \n       ‘व र्य ा स ल र् ा व न’ ना र ी  ज ी ि नक  क रुण  क िा  व िक ।  र्ु रुष प्र ध ा न \nस मा जमे  ना र ी -श ो षण क  अव ि श ृ ंखल  र्र म् र्र ा  र ह ल अ व छ। अन्ध व ि श्व ा स  \nस ँ  जक ड़ ल स मा ज ना र ी क  मनो भा ि  क ेँ  क व ह य ो  व ि श े ष प्र श्र य  नव ह  दै त  \nर ह ल अव छ आ  अर्न स ंस् क ा र क  क ा र ण े  ना र ी  व नर न्तर उत्र्ी ड़ नक  \nव श क ा र  ह ो इ त  अय ली ह  अव छ। ए व ह  क िा क  ना व य क ा  ना र ा य ण र्ु र ि ा ल ी   व ि द े ह सदेह:१७|| 43 \nस े ह ो  उत्र्ी ड़ नक  व श क ा र  छव ि।  ओ अर्न क्ली ि  र्व त क  क ा र ण े  अर्न  \nक ा मि ा स ना क  र्व र त ृ व प् त  नव ह  क ऽ  र्ब ै त  छव ि आ  ओक र  आ लम् ब न क  \nव दस  उन्मु ख ह ो इ त  दे व ख र्ड़ ै त  छव ि।  त िा व र् स ा मा व जक  व्यि स् िा क  \nक ा र ण े  ओ स ी व दत  जी ि न जी ि ै त  छव ि आ  मा नव स क  रू र्ें  रुन ण  भ ऽ  \nजा इ त  छव ि।  ह ु नक  ए व ह  रुन ण त ा  क ें  ह ु नक ा  र्र  ड ा क नी  स ि ा र  ह ो य ब  \nब ु झ ल जा इ छ आ  ह ु नक  झ ा ड़ -फ ू क  श ु रु क य ल जा इ छ।  भ गै त  ह ु न क ा  \nझ ों ट ा  र्क व ड़  व लर य अब ै त  अव छ, मर िा इ क  झ ों क  दै त  अव छ आ  स ौं स े  \nर्ी ठ क  िा म क ाँ ि क र िी  स ँ  र्ी व ट  उध े व स  दै त  अव छ। र्व र ण ा मत:  ओ  \nघ र  छो व ड़  र्ड़ ा  जा इ त  छव ि आ  क ु लक लंव क नी क  उर्ा व ध स ँ  व ि भु व षत \nह ो इत  छव ि, अर्ि ा द मे  र्व ड़  जा इ त  छव ि।  मु दा  ह ु नक  र् व त  लखना  \nक ें  क े ओ क्ली ि  क व ह  प्र त ा व ड़ त  नव ह  क र ै त  अव छ। ब ा त  त खन फ ु जै त  \nअव छ जखन लखना  दो स र  व ि ि ा ह  क र ै त  अव छ आ  ए व ह  दो स र  व ि ि ा ह स ँ  \nओक र ा  र्ु त्र र त्न क  प्र ा व प् त  ह ो इ त  छै क ।  क्ली ि  लखना  ओव ह  र्ु त्र  क ें  \nअनजनु ञा  जा व न अर्न दो स र  र्त्न ी क  िव र त्र  र्र  आ क्ष े र् क र ै त  ओक र ा  \nजा न स ँ  मा व र  दे ब ा क  प्र य ा स  क र ै त  अव छ। ए व ह  त र ह ें  क िा क ा र  र्ु रु ष  \nप्र ध ा न स मा ज मे  ना र ी  मा त्र  क ें  दो षी  मा नब ा क  रू ढ व ि िा र क  प्र व त र ो ध  \nक य  स मा ज मे  ना र ी - स् ि ा त ंत्र् य क  स् िा र्ना क  आ ग्र ह ी  दे व ख र्ड़ ै त  छव ि।  \nना र ी  मनो व ि ज्ञ ा नक  क्र व मक  व ि क ा स क  दृ व ष्ट ञे  ई  क िा  क िा क ा र क  \nव स द्ध हस् त त ा क  र्व र िय  दै त  अव छ। \n      र्ो िी क  श ी षप क  रू र् मे  व्यि ह ृ त  क िा  ‘अन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे’ \nस् ि ा त ंत्र् य ो त्त र  भा र त  मे  व ि क ा स मा न स म् प्र दा य ि ा द स ँ  स म् ब द्ध  अव छ।  \nअने क त ा  मे  ए क त ा  भा र त ी य  जी ि न -र्द्ध व त क  अन्य त म व ि व श ष्ट त ा  व िक ।  \nए व ह  ठ ा म अने क  ध मप - स म् प्र दा य क  लो क क ें  आ न स म् प्र दा य क  लो क क  स ं ग \nअर्ने  स म् प्र दा य क  लो क  ज क ाँ  स म् ब न्ध  र ह ै त  अव छ। व ि व भन्न स म् प्र दा य क  \nलो क  ए क  दो स र ा क  दु :ख - स ु ख , ह ा व न-ला भ, जी ि न -म र ण  मे  स ंग  दे व ख   44 || व ि द े ह सदेह:१७ \nर्ड़ ै त  छव ि।  य ै ह  भा ि ना त् मक  स मन्ि य  ए व ह ठ ा मक  र ा ष् र ी य  स मन्ि य क  \nक ा र क  त त् ि  व िक ।  मु दा  आ ध ु व नक  र ा जनी व त  जे  ि ो ट क  र ा जनी व त  \nव िक, स ंख्या ब लक  र ा जनी व त  व िक  क्र मश : स ा मा व जक  स मर स त ा  मे  \nव ि ष घ ो व र  दे लक  अव छ। ई  स मा ज क ें  व छन्न - व भन्न क ऽ  र ह ल अव छ।  \nव ह न्दू आ  मु स लमा न क ें  दू  खी मा  मे  ब ाँ व ट  दे ल क  अव छ। र्व र ण ा मत :  \nर ा ष् र ी य  ओ स ा मा व जक  ए क त ा  नष्ट  भऽ र ह ल अव छ। क िा क ा र  ए व ह  \nर ा जनी व त क  व ि द्र ु र्ता क  प्र व त र ो ध  क र ै त  छव ि। \n       अन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे  क िा क  ना य क  र ंजनक  व ह न्दू ह ो इ त ो  \nमु स लमा नक  ब स् त ी मे  व नश ा भा ग र ा व त  मे  जा य ब , ओव ह ठ ा मक  लो क  स भक  \nओक र ा  प्र व त  स म् ब व न्ध क  जक ाँ  व्यि ह ा र  त िा  अल ी मु द्द ी नक  उव क्त  ‘क क्क ा  \n! ओव ह  ह र मजा दा क  खूने  गरम भे ल र ह ै  त ` ह मर ा  मा व र त य, ह म स व ह  \nले त ौं ।  खु दा  क स म , ह म स व ह  ले त ौं  मगर  अप् र्न ट ो ल मे  ह मर  य ा र क  \nभा इ…… ह मर  भा इ  क ें ………आ  स भ  स ँ  ब व ढ ए क  गो ट  व ह न्दू क ेँ  \nओ मा र लक ।  ब ा र् -दा द ा क  दे ल मो ह ब्ब त क  त ा ली म क ें  मा त ी  मे  व मल ा  \nदे लक  ई  ह र मजा दा ।  क ो न इ ज जत  र व ह  गे लै  ए व ह  ट ो लक  आ  ह मर ा  \nस भक ……।‘मे  स ा मा व जक  स मर स त ा क  आ ह्ल ा दक ा र ी  आ स् ि ा द भे ट ै त  \nअव छ। दो स र  व दस  खल ना य क  व ब क ु आ क  क ृ त् य  जे  व ह न् दू  क ें  नव ह  \nकेि ल मा र ै त  अव छ अ व र्तु  व ह न्दू-मु स लमा नक  श गु फ ा  छो व ड़  दंगा  क र ब य  \nिा ह ै त  अव छ, स म् प्र दा य ि ा दी  घ ृ ण ा क  अव भव्य व क्त  व िक ।  ए व ह  क िा क  \nमा ध्य मे  ले खक  ओही  स म् प्र दा य ि ा दी  घ ृ ण ा क  प्र व त क ा र क  स ं दे श  दे लव न  \nअव छ जे  ह ु नक  र ा ष् र ि ा व दत ा क  प्र त ी क  व िक  आ  स म् प्र दा य ि ा दी  र ा जनी व त क  \nव ि द्र ु र्ता क  प्र व त  व ि द्र ोह ी  प्र ि ृ व त क  व नदश प न स े ह ो ।  \n     श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र  लो क जगत क  अत् य न्त गंभी र  र्ा र खी  छव ि।  \nव ह नक  क िा  ‘व ि ष-र्ा न’ व ह नक  ए व ह  प्र ि ृ व त  क ें  जगव जय ा र  क य न्र  अव छ। \nस ा म् प्र व त क  न्य ा य-व्यि स् िा  क ो ना  अिप ब लक  ि श ी भूत  भऽ गे ल अव छ आ   व ि द े ह सदेह:१७|| 45 \nअिप ह ी नक  ह े त ु  अिप ह ी न भऽ  गे ल अव छ त क र ा  ई  ए व ह  क िा  मे  \nअव भव्यव क्त  प्र दा न क य लव न अव छ। स मा ज मे  जे  गु ण्ड ा  त त् ि  अव छ स े  \nखु ले आ म अर्र ा ध  क र ै त  अव छ  आ  न्य ा य प्र ण ा ली  ओक र  व क छु  व ब गा व ड़  \nनव ह  र्ब ै त  छै क ।  दो स र  व दस  र्ी व ड़ त  व्यव क्त  अिा भा ि  मे  न्य ा य ा लय क  \nप्र व क्र य ा  मे  झ ु र झ म ा न ह ो इ त  अर्न अव जप त ो  स म् र्व त्त  ब ो ह ा ब ै त  र ह ै त  अव छ  \nआ  स ी व दत  भे ल र ह ै त  अव छ। अन्त त : व ि जय गु ंड े  त त् ि क  ह ो इ त  छै क  \nजे  अिप ब ल स ँ  प्र श ा स न ओ न्य ा य त ंत्र ह ु  क ें  व क नब ा  मे  स मिप  र ह ै त  \nअव छ। ‘व ि ष-र्ा न’क  गो र्ा ल जी  ितु र ा नन द्व ा र ा  व र्ट लो  जा इ त  छव ि , \nन्य ा य ा लय  मे  जय ब ा क  क ा र ण े  अर्न व्यव क्त त् ि क  अि मु ल्यन स े ह ो  अनु भ ि  \nक र ै त  छव ि, ि क ी लक  फ ज झ व त  स े ह ो  स ु नै त  छव ि मु दा  न्य ा य  ह ु नक ा  \nस ँ  दू र े  र ह ै त  छव न। जखन  व क  ितु र ा नन र्ा इ क  ब लें  ने  त ं र्ु व ल स क  \nद्व ा र ा  र्क ड़ ले  जा इ त  अव छ, ने  ओक र ा  व ि रुद्ध  गि ा व ह य े  भऽ  र्ब ै त  छै क  \nआ  अन्त त :  व ि व भन्न छल-छद्म  द्व ा र ा  ओ गो र्ा ल जी  क ें  स ु लह ना मा क  \nह े त ु  ब ा ध्य ो  क ऽ दै त  छव न। ए त ा ि त ा  क िा क ा र  न्य ा य र्ा व लक ा क  व ि द्र ु र्त ा  \nर्र  ए व ह  क िा क  मा ध्यमे  क श ा घ ा त  क य ने  छव ि।  \n       ‘ अय्या स ी’ क िा  मे  व नम्न मध्य ि गी य  जी ि नक  मनो व ि श् ले षण  क य ल  \nगे ल अव छ। ई  क िा  स मक ा ली न आ व िप क  र्व र ि े श  मे  जी ब ै त  मा नि क  \nस ंक्र ा न्त मन:व स् िव त  क ें  उज ा गर क र ै त  अव छ। व्यव क्त  स ा र्े क्ष  ई  क िा  \nव नम्न मध्य ि गी य  मनु ष् य क  आ व िप क  व ि ड म् ब ना क  य िा िप  स ँ  अि गत  क र ब ैत \nअव छ। ए क  व दस  ओक र ा  घ र  मे  दै नव न्दन आ ि श् य क त ो क  ि स् त ु क  अभ ा ि  \nछै क  त ं दो स र  व दस  ब च् िा क  व श क्ष ा  ह े त ु  व क त ा ब -क ा र्ी  स े ह ो  ने  जु व ट  \nर्ा व ब  र ह ल छै क ।  त िा व र् ओ अर्न  श ौ क क  ि स् त ु  व स क र े ट , र्व त्र क ा  \nक ी नब  ओ व र क्श ा क  स ि ा र ी  क र ब  न व ह  छो व ड़  र्ब ै त  अव छ आ  आ त् मि ंिना  \nस ँ  प्र त ा व र त  ह ो इ त  र ह ै त  अव छ।  \n     ‘मूस ’ क िा  स े ह ो  य िा िप क  अन्ि े षण  व िक ।  ए क र  र्ा त्र  ख ने   46 || व ि द े ह सदेह:१७ \nर्े र ो लक  ब ढै त  दा म स ँ  व खन्न अव छ त ँ  खने  र्त्न ी क  ह े त ु  गै स  िु ि ा  \nनव ह  क ी व न स क ब ा क  क ा र ण े  व िव न्तत ।  खनव ह  ओ ड्रग  इ न्स र्े क्ट र क  \nभ्र ष्ट ा िा र ी  प्र ि ृ व त  र्र  व ि िा र  क र ै त  अव छ त ँ  खनव ह  अर् न आ व िप क  \nदु :व स् िव त  र्र  जक र  क ा र ण े  ओक र  क त ो क  मनो र ि र्ूर  ह ो य ब ा  स ँ  र व ह  \nजा इ त  छै क ।  अन्त त :  ओ अर्न स क ल  दै न्य  स ँ  र्ा र  ह ो य ब ा क  ए क मा त्र  \nउर्ा य  अर्न र्ु र खा क  अर जल जमी न क ें  ब े व ि र्ा इ  ए क ट्ठ ा  क र ब ा  मे  \nत क ै त  अव छ। मु दा  जेँ  लऽ क ऽ ई  ओक र  अ क मप ण्यत ा क  प्र त ी क  \nह ो इ त ै क, ओ ओव ह  जमी न क ें  जो त -क ो ड़  क ऽ उत्र्ा दन क र ब ा क  व ि ि ा र  \nक र ै त  अव छ। ए व ह  त र ह ें  ई  क िा  ि त प मा न क ा लक  य ु ि ा  लो क व न मे  \nक मप य ो गक  प्र व त  व नष्ठ ा क  व स द्ध ा न्त क ें  प्र व त र्ा व दत  क र ै त  अव छ। ए व ह  \nक िा  मे  मूस  क मप श ी ल मा नि  स मु दा य क  प्र त ी क  व िक  जे  स ि प ह ा र ा  ि गप  \nजक ाँ  व नर न्तर क मप ठ त ा र्ु ि प क  श्र म क य  ब ी ह व र  ब न ब ै त  अव छ आ  स ा र्  \nस ु व ि ध ा भो गी  ि गप क  प्र त ी क  व िक  जे  स ि प ह ा र ा क  श्र म स ँ  अव जप त  स म् र्द ा  \nर्र  छल-ब ल द्व ा र ा  क ब्ज ा  क ऽ  लै त  अव छ  आ  ओक र  श्र मक  श ो षण  \nक र ै त  अव छ। क िा क ा र  श्र मजी ि ी  मा नि  स मु दा य क  प्र व त  ए त य  \nस ंि े दनश ी ल छव ि।  \n      ‘ढाँ िा-1992’ क िा  ओव ह  त्र ा स द घ ट ना  स ँ  स म् ब द्ध  अव छ जे  \nभा र त ी य  व ह न्दू आ  मु स लमा नक  भा ि ना त् मक  ए क त ा  र्र  ए क ट ा  प्र ह ा र  \nस दृ श  छल।  ई  घ ट ना  छल  ब ा ब र ी  मव स् जदक  व ि ध्ि ंश क  घ ट ना  जा व ह  \nस ँ  स मस्त  भा र त ी य  स मु दा य  जे ना  मा न व स क  रू र्ें  ब ी म ा र  ओ स् त ब्ध  र व ह  \nगे ल छल।  ए व ह  क िा  मे  क िा नक  स ँ  ब े स ी  स ा मव य क  य िा िप  क ें  नू त न  \nश ै ली  मे  प्र क ट  क य ल गे ल  अव छ जे  र्ा ठ क क ें  स ह जव ह ं  प्र भा व ि त  क ऽ  \nदै त  अव छ। \n      र ा जनी व त  व्यव क्त, स मा ज ए ि ं र ा ष् र क  प्र गव त  ए ि ं ितु व दप क  व ि क ा स क  \nह े त ु  अत् य ा ि श् य क  त त् ि  व िक ् ।  मु दा  ि त प मा न र ा जनी व त क  र्व र दृ श् य   व ि द े ह सदेह:१७|| 47 \nअत् य न्त व ि क ृ त  दे व ख र्ड़ ै त  अव छ। जे  र ा जनी व त क  व िन्त न स ा मु व ह क त ा  \nओ ए क त ा क  प्र त ी क  ह ो इ त  छल स े  स ा मा व जक  ि ै मनस्य , अल गा ि  ओ  \nर्ा र स् र्व र क  स ंघ षप क ें  प्र ा िव मक त ा  दै त  दे व ख  र्ड़ ै त  अव छ ।  व ि व भन्न  \nस ा मा व जक  अस मा नत ा  क ें  आ ध ा र  ब ना  क ऽ  व्यव क्त -व्यव क्त  ओ जा व त गत  \nस मूह क  ब ी ि र ा जनी व त  द्व ा र ा  जे  र े खा  खीं िल  जा  र ह ल  अव छ स े  त त े क  \nगह ीं र  भऽ गे ल अव छ जे  र्र स् र्र  दु भा ि ना , व ि द्व े ष ओ व ि ना श क  प्र ि ृ व त क  \nक ा र क  भऽ  गे ल  अव छ। जा व त , ध मप  ओ स म् प्र दा य क  ना म  र्र  स मा ज  \nक ें  खव ण्ड त  क ऽ ि ो ट क  स ंख्या  व स् िर  ओ र्य ा प् त  क र ब  आ ध ु व नक  \nर ा जनी व त क  ध मप  भऽ गे ल अव छ। जा व ह  र ा जने त ा  क ें  श ा स न , स त्त ा  ओ  \nअव ध क ा र क  उर्य ो ग जनत ा क  भल ा इ  आ  क ल्या ण क  ह े त ु  क र ब ा क  \nिा व ह य व न स े  अर्न क्ष ु द्र  स् ि ा िप  ओ अहंक ा र क  ह े त ु  व्यव क्त क  भा ि ना  क ें  \nभड़ क ा  क ऽ स ा मा व जक  ढाँ िा  क ें  क्ष व त ग्र स् त  क र ब ा र्र  त ु लल छव ि।  \nक िाक ा र क  ‘ब ै क ब ा-फ ो ड़ ब ा’, ‘व खस्स ा  व स य ा र  य ा र ’, ‘प्र जा त ंत्र  र्व र क िा’ \nआ ‘अि व गरव गट  गा िा’ मे  आ ध ु व नक  र ा जनी व त क  य ै ह  य िा िप  अंव क त -\nट ंव क त  भे ल अव छ।  \n       ‘ब ै क ब ा- फ ो ड़ ब ा’ मे  व स क न्दर  अगड़ ा  जा व त क  अव छ आ  क ा ले श्व र  \nव र्छड़ ा  जा व त क ।  क ा ले श्व र  ए क ट ा  क र्ड़ ा क  दो क ा न स ँ  उध ा र ी  ले ने  \nछै क  आ  व स क न्दर  ओव ह  दो क ा नक  उध ा र ी  ओस ु लब ा क  क ा ज क र ै त  \nअव छ। मु दा  व स क न्दर  जखन क ा ले श्व र  स ँ  त गा दा  क र ै त  छै क  त ँ  ओ  \nए क र ा  अगड़ ा  ज ा व त  द्व ा र ा  व र्छड़ ा  जा व त  क ें  अि म ा व नत  क र ब ा क  ह ि ा  \nदै त  छै क ।  र्व र ण ा मत:  क ा ले श्व र  ओ  व स क न्दर क  ब क-झ क  दु नू  जा व त क  \nब ी ि ि ै मनस्य क  क ा र ण  भऽ  जा इ त  छै क  आ  दु नू  स मूह  ओ झ र ा  जा इ त  \nअव छ। ि त प मा न र ा जनी व त  क ो न त र ह ें  जा त ी य  व ि भे द क ें  प्र श्र य  द ऽ  \nस मा ज क ें  त ो ड़ ने  जा  र ह ल अव छ त क र  य िा िप र्र क  दृ श् य  उर्स्िा व र्त  \nक र ब  ए व ह  क िा क  उद्द े श् य  अव छ।  48 || व ि द े ह सदेह:१७ \n     ए व ह ना  ‘व खस्स ा  व स य ा र  य ा र ’ मे  व नज ी  स् ि ा िप क  ह े त ु  व नर न्तर व ि व भन्न  \nव क्र य ा क ला र् मे  ला गल आ ध ु व नक  र ा जने त ा  स भक  िव र त्र  क ें  उद्घ ा व ट त  \nक य ल गे ल अव छ। ए क र  र्ा त्र  गरी ब दा स  ए क ट ा  ए ह न  र ा जने त ा क  \nिव र त्र क  प्र व त व नव ध  अव छ जे  र्ा ट ी क  क ो नो  र्ै घ  ने त ा क  िमिा व गरी  क ऽ  \nक ऽ नी क  र्द  प्र ा प् त  क ऽ ले ने  अव छ आ  िु ना ि ी  व ट क ट  प्र ा प् त  क र ब ा मे  \nस फ ल ह ो इ त  अव छ। ओ  ला य स ें स , र्र व मट  आ  िंदा- क मी श नक  ध ंध ा  \nक ऽ क ऽ य े न -क े न - प्र क ा र े ण  जन प्र व त व नव ध ब नब ा क  ले ल उत ा ह ु ल अव छ ।  \nदो स र  र्ा त्र  र ा जना ि झ ा  व नर न्तर र्ा ट ी क  क ा जमे  ला ग ल र ह लो र्र  \nअर्न र्ु त्र क  ह े त ु  नों क र ी  प्र ा प् त  क र ब ा मे  र्ा ट ी-ने त ा क  अव भरुव ि नव ह  \nदे व ख मो ह भंग क ें  अङ े व ज लै त  छव ि ।  त े स र  र्ा त्र  स दा न न्द व ि द्र ो ह ी  \nर्ा ट ी क  ि ा इ स  प्र े व स ड े न्ट  ब नब ा क  ले ल छ ा त्र  स ंगठ न ओ य ु ि ा  मं ि क ें  \nह िक ण्ड ा  ब नौ ने  छव ि।  िा व र म ओ र्ाँ िम र्ा त्र  क्र मश :  र ा जमंगल \nश्र ी ि ा स् त ि  ओ स त ी श  व स ंह  र्र मा र  अ र्न स् ि ा िप स ा ध न क र ब ा क  ह े त ु  \nफ ु व स क  स ह ा र ा  लै त  छव ि।  छठ म ओ स ा त म र्ा त्र  क्र म श : श व निर  \n‘श व न’ आ  गण े श  गु र मै त ा  आ त् मप्र श ंस ी  छव ि आ  अर्न क द  ब ढय ब ा क  \nह े त ु  व ि व भन्न उच् िर्दस् ि  र ा जने त ा  स ँ  अ र्न  स म् र् क प  ह ो य ब ा क  फ ु व स  \nक िन द्व ा र ा  लो क  क ें  मु ड़ ब ा क  व्या र्ा र मे  ला गल र ह ै त  छव ि।  आ ठ म  \nर्ा त्र  मा खन ब ा ब ू  ए म ए ल स ी  ब नब ा क  स र्ना  र्ो स ने  छव ि  आ  अर्न  \nर्ु त्र ो  क ें  ने त ा  ब नयब ा क  ह े त ु  प्र य त्न श ी ल छव ि।  ए व ह  त र ह ें  क िा क ा र  \nअने क ा ने क  स् ि ा िी  र ा जने त ा  स भक  िव र त्र  प्र स् त ु त  क य लव न अव छ  जे  \nस भ र्ा ट ी  क ा य ा लय क  क ा य प क्र ममे  स मु र्व स् ित भे ल छव ि।  व ह नक ा  \nलो क व नक  िव र त्र क  अंक न  क ऽ  क िा क ा र  आ ध ु व नक  र ा जनी व त क  व ि द्र ू र्  \nिे ह र ा  क ें  स म क्ष  अनब ा क  प्र य ा स  क य लव न अव छ। स् ि ा िप र्ु ण प  र ा जनी व त क  \nई  य िा िप  व्यव क्त, स मा ज ओ र ा ष् र क  उन्न व त , स मृ व द्ध  ओ व ि क ा स क  \nह े त ु  उर्य ु क्त  नव ह  भऽ स क ै छ। मु दा  क िा क ा र  ए क ट ा  ए ह नो  र ा जने त ा क   व ि द े ह सदेह:१७|| 49 \nउर्स्िा र्न क य लव न अव छ जे  स् ि त ंत्र त ा  स े ना नी क  रू र्मे  र ा ष् र क  ह े त ु  \nब ले दा न दे ला क  ब ा दो  र्ें श न ए व ह  आ ध ा र र्र  अस्ि ी क ा र  क ऽ िु क ल छव ि  \nजे  ओ स् ि त ंत्र त ा क  य ु द्ध  स म् मा नक  ह े त ु  नव ह  अव र्तु  र ा ष् र स े ि ा क  भा ि न ा  \nस ँ  लड़ ने  छला ह ।  ए त ा ि त ा  क िा क ा र  स ा म् प्र व त क  स् ि ा िप र्ु ण प  र ा जनी व त  \nओ स् ि त ंत्र त ा  स ँ  र्ूि प क  र ा ष् र व ह त क  ह े त ु  र ा जनी व त क  ि ण प न क ऽ ह े य  ओ  \nप्र े य  व दस  र्ा ठ क क  ध्य ा न आ क ृ ष्ट  क य लव न अव छ। ह े य  र ा जनी व त ज्ञ  \nलो क व नक  स मूह क  त ु लना  ई  व स य ा र क  स मूह  स ँ  क य लव न अव छ जे  \nअर्न स् ि ा िप  मा त्र  मे  त ल्ली न अव छ आ  स मा ज , र ा ष् र  क ें  खखो व र  क ऽ  \nव िब ा  जय ब ा क  ह े त ु  य त्न श ी ल अव छ। \n     ‘ प्र जा त ंत्र  र्व र क िा  ‘ स े ह ो  र ा जनी व त क  क िा  व ि क ।  ए व ह मे  \nप्र जा त ंत्र क  दु रुर्य ो गक  व ित्रां क न भे ल अव छ। श ह र मे  अर्र ा ध ी  लो क व न \nदू  ट ा  र्व र ि ा र क  स म् र्व त्त  लू व ट  लै त  छव ि आ  ए क ट ा  गृ ह स् ि ा मी क  ह त् य ा  \nक ऽ दै त  छव ि।  जव नक  ह त् य ा  क य ल जा इ त  छव न स े  ड ा क् ट र  छला ह  \nआ  गरी ब  स भ क ें  मु त त  आ  स स् त  इ ला ज क र ब ा क  क ा र ण ें  ड ा क्ट र ी  \nव्यि स ा य मे  ला गल ए ह न लो क क  ह े त ु  ब ा ध ा  छला ह  जे  र ो गी क  \nअव ध क ा व ध क  श ो षण  क र ब ा क  ह े त ु  क ु ख्या त  छला ह ।  दो स र  गृ ह स् ि ा मी  \nजव नक ा  ओव ह ठ ा म क े ि ल लू ट र्ा ट  भे ल छलव न स े  र ा ष् र र्व त  र्दक  प्र ा प् त  \nस म् मा न्य  व श क्ष क  छला ह ।  ए व ह  ह त् य ा  ओ लू ट क ा ण्ड क  स ू िना  र्ा व ब  \nर्ु व लस  प्र श ा स न अर्न खा ना र्ु व त प  क ऽ िु क ल छल् ।  त त :र् र  क े व म स् ट  \nए ण्ड  ड्रव गस् ट  ए स ो व श ए स न ए व ह  ह त् य ा क  व ि रुद्ध  जु लू स  व नक ा लै त  अव छ \nजा व ह मे  श ह र क  अव ध क ां श  भ्र ष्ट े लो क व न स व म् मव लत  ह ो इ त  छव ि।  \nर्व र ण ा मत:  जु लू स क  लो क स भ  अनु मंड ला व ध क ा र ी क  जी र् क ें  क्ष व त ग्र स् त  \nक ऽ दै त  अव छ आ  अनु मंड ला व ध क ा र ी  क ें  स े ह ो  क ू व ह  दै त  अव छ। क्र मश :  \nअनु मंड ला व ध क ा र ी क  आ दे श  स ँ  जु लू स र्र  ला ठ ी  िा जप  ह ो इ त  छै क  आ  \nअने क  ए ह ने  लो क  प्र त ा व ड त  ह ो इ त  अव छ  जे  क ा नू नक ें  अ र्ना  ह ा ि मे   50 || व ि द े ह सदेह:१७ \nले ब ा क  दु स् स ा ह स  नव ह  क ऽ स क ै त  छल।  र्छा व त  गु ंड ा  त त् ि  स भ क  \nद्व ा र ा  र्ु व लस  र्र  स े ह ो  र ो ड़ ा ब ा जी  ह ो इ त  छै क ।  व क छु  गो ट े  व गरत त ा र  \nह ो इ त  छव ि ।  ओव ह  व गरत त ा र  लो क स भ  क ें  छो ड़ य ब ा क  ह े त ु  प्र श ा स न क  \nस ंग ि ा त ा  क य ल जा इ त  छै क  आ  प्र श ा स न  ओक र ा  स भ क ें  छो व ड़  क ऽ  \nजु लू स  आ  ना र े ब ा जी  स ँ  त्र ा ण  र्ब ै त  अव छ। ए व ह  त र ह ें  ई  क ि ा  \nप्र जा त ां व त्र क  व्यि स् िा मे  स ा मा व जक-स ा ि प जव नक  व ह त क  ह े त ु  क य ल गे ल  \nप्र य ा स  क ें  ने त ा व गरी क  ध ंध ा  व क ंि ा  व नज ी  उद्द े श् य क  ह े त ु  क य ल गे ल  \nअनु श ा स नह ी नत ा जन्य  अर ा जक त ा  ओ भट क ा ि क  व ित्र प्र स् त ु त  क र ै त  \nअव छ जे  स ा म् प्र व त क  र ा जनी व त क  य िा िप  व िक ।  \n      ‘ अि व गरव गट  गा िा  ‘ स े ह ो  र ा जने त ा लो क व नक  अर्न स् ि ा िप र्ु व त प क  \nह े त ु  भ्र ष्ट ा िर ण क  अव त र े क  क ें  उद्घ ा व ट त  क र ै त  अव छ। ए व ह  क िा क  \nर्ा त्र  मु क ु न्द जा य स ि ा ल आ  र ामल खन र्ो द्द ा र  र्र स् र्र  व ि र ो ध ी  छव ि आ  \nव ह नक ा  दु नू क  स मूह क  ब ी ि व नर न्तर मा व र -र्ी ट  ह ो इ त  र ह ै त  छव न जा व ह  \nस ँ  श ह र  अश ां त  र ह ै त  छै क ।  मु दा  जखन नगर र्ा व लक ा क  िु ना ि क  \nअि स र  अब ै त  छै क  त ँ  ई  दु नू  र्र स् र्र  य ा र ी  क ऽ लै त  छव ि  आ  जा व ह  \nि ा ड प मे  जव नक  स मिप क क  स ंख्या  अल्र् र ह ै त  छव न त ा व ह  ि ा ड प मे  अर् न  \nप्रव त द्व न्दी क  स मिप न  क ऽ  दै त  छव ि आ  दु नू  गो ट े  नगर र्ा व लक ा क  क्र मश :  \nिे य र मै न आ  ि ा इ स िे य र मै न ब व न जा इ त  छव ि।  \n    ए त ा ि त ा  स ंक लनक  क िा  स भक ें  र्ढ ला  उत्त र  ई  स् र्ष्ट  ह ो इ त  अव छ \nजे  श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र  क िा ले खन मे  ि स् त ु ि ा दी  ओ ि ा स् त व ि क त ा ि ा दी  \nछव ि।  ई  य िा िप क ें  य िा ि त  प्र स् त ु त  क ऽ ओ क र  व ि रू र्ता क ें  र्ा ठ क ी य  \nस ंि े दना  स ँ  जो व ड़  लो क जगत  मे  व्या प् त  व ि स ंगव त  स भ र्र  क श ा घ ा त  \nक र ै त  छव ि।  ि स् त ु , र्ा त्र, र्व र ि े श  ओ घ ट ना क  व नमा ण  मे  अ र् न  \nक ु श लत ा  द्व ा र ा  ई  क िा क  मूल क थ् य  क ें  स ह ृ दय जन स ंि े द्य  ब ना  दै त  \nछव ि आ  स ा मा व जक -  र ा जनी व त क  जग त  मे  व्या प् त  व ि स ंगव त  स भव ह क   व ि द े ह सदेह:१७|| 51 \nर्ो ल खो व ल ओव ह मे  स ु ध ा र क  ह े त ु  स ु झ ा ि  व क ंि ा  व िन्त न प्र स् त ु त  क र ै त  \nछव ि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  52 || व ि द े ह सदेह:१७ \nजगदी श  ि ं द्र  ठ ा क ु र \"अव नल\" \nअर व ि न्दजी क  आ जा द  गज ल  \n  \n  \nमै व िल ी य ो मे  गज ल र्र  खूब  क ा ज भे ल अव छ आ  ए खन ो  भ ’ र ह ल  \nअव छ। गज े न्द्र  ठ ा क ु र  गज लक  व्या क र ण  व ि स् त ा र  स ँ  प्र स् त ु त  क े लव न  \nआ  अर्नो  ब ह ु त  गज ल व लखल व न. आ श ी ष अनव िन्ह ा र  मै व ि ली  गज ल \nले’ स् ि त ंत्र  स ा इ ट  ब ना क ’ व्या क र ण  क ें  स् िा व र्त क र ब ा मे  अर्नो  य ो गदा न  \nक र ै त  अर्नो  ब ह ु त  ग जल व लखल व न आ  आ ओर  ब ह ु त  गो ट े  स ँ  गज ल  \nव लखब ौ लव न आ  स े  क ा ज ए खनो  क ’ र ह ल छव ि व ह नक ा  दू नू  गो ट े क  \nअव त व र क्त  आ र  ब ह ु त  गो ट े  मै व िल ी  गज लक ें  स मृ द्ध  क र ब ा मे  य ो गदा न  \nक’ र ह ल छव ि। ई  प्र स न्न त ा क  ब ा त  व िक ।  ह म र ा  जनै त  \nगज लक ा र क  मु ख्य त ी नट ा  ि गप  अव छ। ए क  ि गप  ओ  अ व छ जा व ह मे  \nर िना क ा र  र्व ह ने  गज लक  व्या क र ण  र्ढ लव न आ  त क र ा  ब ा द ओही  \nअनु स ा र े  गज ल व लख ’ लगला ह . दो स र  ि गप मे  ओ गज लक ा र  स भ छव ि  \nजे  र्व ह ने  गज ल व लख ’ लगला ह  , ब ा दमे  गज लक  व्या क र ण  व दस  घ् य ा न  \nगे लव न आ  ओव ह  अनु स ा र े  व लख ब ा क  प्र य ा स  कर’ लगला ह . त े स र  ि गप मे  \nओ लो क व न छव ि जे  गज ल स ू व न क ’, र्व ढ क’ ली ख’ लगला ह  आ  \nली खै त  िल  गे ला ह , र्ा छां  उनव ट  क ’ नव ह  त क लव न.ओ मा त्र ा  अिि ा  \nि ण प  गव न क ’ षे र  व लखब ा क-क ह ब ा क  िक्क र मे  नव ह  र्व ड  अ र्न ब ा त क ें  \nक ें न्द्र मे  र ा व ख ध ड ा ध ड  व लखै त  िल  गे ला ह  आ  व लखै त  जा  र ह ल छव ि ।  \n‘ब ह ु रू व र् य ा  प्र दे शमे’ मा त्र  24 व दनमे  ली खल  गे ल 66 ट ा  गज लक  स ं ग्र ह  \nिी क  जा व ह मे  गज लक ा र  अर व ि न्द ठ ा क ु र जी क  क िन  र्र  ध्य ा न दे ल  \nजा ए : ‘ह म जे  क ह य  िा ह ै त  छी  स े  महत्ि र्ूण प  छै क ,त ा व ह  ले ल व्या क र ण  \nट ू ट य  व क  व ि ध ा  व ि श े षक  मा र्दंड,त क र  ह मर ा  र्र ि ा व ह  नव ह  अव छ।  व ि द े ह सदेह:१७|| 53 \nओक र ा  भल  िा ह ी  त ’ह मर  स ह ा य क  ह ु अए ,ब ा ध ा  ठ ा ढ नव ह  क र ए  \n।’ गज लक ा र क  ए व ह  क िनक ें  ध्य ा नमे  र ा व ख जँ  व ह नक  ग ज ल र्ढ ब  त  \nनी क  ला गत ।  66 ट ा  गज लमे  10ट ा  गज ल  ए ह े न  अव छ जा व ह मे  र दी फ  \nअव छ,क ा व फ य ा  नव ह . 16 ट ा  ए ह े न अव छ जा व ह मे  क ा व फ य ा  अव छ ,र दी फ  \nनव ह . 40 ट ा  गज लमे  र दी फ  आ  क ा व फ य ा  दू नू  अव छ.  व क छु ए  गज ल  \nए ह े न ह ए त  जा व ह मे  ब ह र स ँ  स म् ब व न्ध त  दो ष नव ह  ह ो .मु दा ,ब ह ु त  र ा स  श े र  \nस भम े  जे  ब ा त  क ह ल  गे ल  अव छ स े  व्या क र ण क  त्र ु व ट क ें  झ ां र्न दे ब ा मे  \nब ह ु त  स मिप  लगै त  अव छ. स भ गज लक  अंव त म श े र मे  गज लक ा र क   ना म क  \nप्र य ो गक  प्र ा िी न र्र ंर्र ा क  व नि ा ह  नी क  जक ाँ  क ए ल गे ल  अव छ जे  \nब ह ु त  गज लक ा र  नव ह  क ’ र्ब ै त  छव ि.  \nगज लक ा र क  स मक्ष  स ा मा व जक ,र ा जनी व त क  आ  स ां स् क ृ व त क  िे त ना क  \nअि मूल् य नक  व ि षा ल क्ष े त्र क  अनु भि क  स ंर्दा  छव न जे  जह ां-त ह ां  व ि व भन्न  \nगज लक  व ि व भन्न श े र  स भम े  प्र गट  भे ल छव न।ए क र  ब ा नगी क  रू र्मे  \nप्र स् त ु त  अव छ व नम्न व लव खत  व क छु  श े र : \nदू ध  ले ल ने ना  आ  र ो गी  ह ा क र ो स  क र त  \nनै  जखन गा ममे  मा लक  ब िा न र ह त  \n  \nए व ह  स मा जक  रू व ढ भे ल अव छ घ ो ड नक  ओछा ओ न स न  \nप्र े ममे  भी जल ब त ह ब ा  त ा व ह र्र  ओंघ र ा  र ह ल अव छ  \n  \nगा ममे  व ड व ब य ा  जर ल अव छ र ा व त स ं लड ब ा क  ले ल  \nमे र ो र््व लट न ट ा उनमे  अव छ र ा व त  दु र्हव र य ा  ब नल \n  \nर्ा त  व ब छै ब ा क  ब े र  लो क क  क र मा न छल  \nय ा र  स भ अल ो व र्त भे ल ऐ ंठ  उठ े ब ा क  ब े र  \n   54 || व ि द े ह सदेह:१७ \nर ा व त क  जे  ए क ब ा ल ब ढल  \nदु लप भ स गर इ जो व र य ा  भे ल  \n  \nस ंस द क े र  फ ो ट ो मे  व क छु ओ नव ह  ह े र - फ े र \nस ां र्ना ि, ना गना ि ,इ ए ह  दु नू  ब े र -ब े र \n  \nक ा र  खो जै  छै  ए म् ह र  फ ू ट र्ा ि र्र  स ू त ल  व षक ा र  \nय म अब ै  छव ि ए व ह  नगर  व ि व भन्न ि ा ह न र्र  स ि ा र  \n  \nस ंस दमे  घ ु व स आ य ल जे  \nस ा त  जनम ले ल क े लक  जो गा र  \n  \nगज लक ा र क  भय ंक र  आ त् मव ि ष् ि ा स  ए व ह  षे र  स भम े  दे खू:  \n  \nध न्य  ‘अर व ब न’त ों  ए लह  गज लक  जगत मे  \nफेर  क े ओ ‘खु स र ो ’क ी  त ो ह र  ब ा द ह े त ा ह  \n  \nनै  र्ा ठ क  क े  व िन्त ा  अर व ब न \nनी क  गज ल क े  र्ढ ब े  क र त ै  \n  \nए ह ने  आ र  ब ह ु त  र ा स  नी क -नी क  श े र  ि ला   गज ल र्ढ ब ा क  ले ल  \nदे खू  श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र क  र िल  आ  ‘नि ा र ंभ’ द्व ा र ा  2011 मे  \nप्र क ा व श त  आ  ब ह ु त  स ु ंदर  क ा गत र्र  ‘ प्र ो ग्र े व स ि  व प्र ंट स प’, नई  व दल्ली  द्व ा र ा \nब ह ु त  स ु ंदर  मु व द्र त  गज ल स ंग्र ह  ‘ब ह ु रू व र्य ा  प्र दे श मे’।  अन्त मे  ह म  \nगज लक ा र क  उव क्त क  उल्ले ख क र’ िा ह ब : ‘....... ह ा िक  जे ना  स भ  \nब ा न्ह ट ू व ट  गे ल ।  ए ह न ध ा र ा - प्र ि ा ह  जे  गज ल क  \nव मस र ा,श े र,र दी फ,क ा व फ य ा,ब ह र,व गरह  स भक ें  स म् ह ा र ब  क व ठ न... . ’  व ि द े ह सदेह:१७|| 55 \nभव र स क, इ ए ह  क ा र ण  िी क  जे  गज े न् द्र  ठ ा क ु र जी  द्व ा र ा  व ह नक  गज ल  \nस भक ें  आ जा द गज ल क ह ल  गे ल अव छ।  ह म  ए व ह  व ि िा र स ँ  स ह म त  \nछी । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  56 || व ि द े ह सदेह:१७ \nय ो ग े न्द्र  र्ा ठ क  ‘व ि य ो गी’ \nअन्ह ा र क  र खि ा र \n \nप्र ा क ृ व त क  व नयम छै क  अन्ह ा र  स् िा य ी  नव ह  ह ो इ त  छै क ।  अन्ह ा र  आ  \nइ जो त क  िक्र  िल ै त  र ह ै त  छै क ।  मु दा  स मा ज  मे  र्स र ल  अ न्हा र  लगै त  \nअव छ प्र क ृ व त क  ए व ह  व नयम क ें  नव ह  मा नै त  अव छ। अन्ह ा र  मा त्र  र ा व त ए  \nट ा  क ें  नव ह  ह ो इ त  छै क ।  जखन प्र श ा स न त ं त्र  क ा नू न व्यि स् िा क  प्र व त  \nउदा स ी न भ s जा इ त  छै क  अिि ा  र्क्ष र्ा त र्ूण प  आ िर ण  मे  ला व ग जा इ त  \nछै क  त खन व दन दे खा र  अन्ह ा र  र्स व र  जा इ त  छै क ।  त खन लगै त  \nछै क  जे  प्र श ा स न  त ंत्र  स मा जक  अब ां व छत  त त् ि क  स ंग  व मल  क ए  \nअन्ह ार क  र खि ा र  भ s गे ल। \nआ  त ें  अर व ि न्द ठ ा क ु र जी  अन्ह ा र क  व ि र ो ध  क र ब ा  ले ल फ ाँ ड़  क स लव न।  \nअन्ह ा र क  ए व ह  व ि र ो ध  मे  ह ु नक ा  भे ट ै त  छव न ना य क  अल ी मु द्द ी न “… क क्क ा, \nओव ह  ह र ा मजा दा क  खूने  गरम  भे ल र ह ै  त s ह मर ा  मा व र त ए, ह म स व ह  \nलै त ौं ।  खु दा  क स म , ह म स व ह  लै त ौं  मगर  अप् र्न  ट ो ल मे  ह म्र  य ा र  \nभा इ  क ें  …. ह म् मर  य ा र  भा इ  क ें  … आ  स ब  स ॅं  ब व ढ़ क ए  ए क  गो ट  \nव ह न्दू क ें  ओ मा र लक ।  ब ा र् द ा दा क  दे ल मो ह ब्ब त क  त ा ली म क ें  मा व ट  \nमे  व मल ा  दे लक  ई  ह र ा मजा द ा ।  क ो न इ ज जव त  र व ह  गे लै  ए व ह  ट ो लक  \nआ  ह मर ा  स ब ह क  ?” \nना य क  अल ी मु द्द ी न त ा ड़ ी  दा ड़ ू  र्ी व ब  मा व र  र्ी ट  झ गड़ ा  झ ाँ ट ी  क े व नह ा र  \nए क ट ा  ह ा ड़  मां स क  मनु क्ख नव ह  अव र्तु  ए क ट ा  स ंस् क ा र , ए क ट ा  \nव ि िा र ध ा र ा क  द्य ो त क  भे ल अव छ। स मा ज  मे  अल ी मु द्द ी न ब ह ु त  छै क , \nगा म गा म मे  छै क  ज त ए  व ह न्दू  मु स लमा न स ै क ड़ ो  स ा ल  स ॅं  ए क  ठ ा म  \nर व ह  र ह ल अव छ। क ो नो  व ह न्दू व क स ा नक  ह र ि ा ह  आ  व क  जन मजदू र  \nमु स लमा न भे ना इ  क व ह य ो  क क र ो  अखर लै  नव ह , आ  ने  मु स लम ा ने  नब ा ब क   व ि द े ह सदेह:१७|| 57 \nर ा ज मे  व ह न्दू  र ै य त  क ें  स ु ख स ॅं  र ह ब ा  मे  ब ा ध ा  ए लै क ।  \nमु दा  जक र ा  फ ू ट क  दो क ा न िल े ब ा क  छै क  आ  ओही  मे  र ा जनी व त क  \nर ो ट ी  र्क े ब ा क  छै क  त क र ा  ले ल अल ी मु द्द ी न नव ह , व ब क ु आ  स ॅं  क ा ज  \nछै क ।  ओहने  लो क  व ब क ु आ  क ें  आ ग ाँ  ब ढ़े ब ा  ले ल स ह ा य त ा  स े ह ो  क र ै त  \nछै क ।  ए ह ी  स म् ब न्ध  मे  ए क ट ा  घ ट ना  मो न र्र ै त  अव छ।  \nह मर ा  गा म मे  र्ै घ  मु स लमा न ट ो ल छै क  जा व ह  मे  गरी ब  ध नी क  स ब  \nत र ह क  लो क  छै क ।  ओही  मे  व क य ो  जे ठ र ै य त  स े ह ो  क ह ब ै  ब ला  भे ला ह , \nमु व खय ा  स र र्ंिक  र्द स े ह ो  स ु श ो व भत क े लव न। ए ह ने  ट ो लक  ए क ट ा  \nगरी ब  नि य ु ि क  क ें  दे खल  ह ा ट  र्र  लो क  क ें  ‘जय  र ा मजी ’ क व ह  \nअव भि ा दन क र ै त ।  श ह र  मे  ब ह ु त  व दन र ह लह ु ँ  स े  गा म क  लो क क  \nब ी िक  आ र्स ी  स ौ ह ा दप क  ब ा त  ब ह ु त  व क छु  व ब स व र य े  गे ल छव लय ै क ।  \nक ने  क ा लक  ले ल ह म अक िक ा  गे लह ु ँ  – र ह मतब ा  ब त ा ह  त s ने  भ s \nगे लै क  ? जय  र ा मजी  ब ा व ज र ह ल छै क ।  स ु नव लय ै  ओक र ा  मस व जद  \nमे  ए क  व दन अजा नक  ब े र  मु ल्ला  ट ो व क  दे लक ै  जे  ई  ठ ी क  नव ह  क र ै त  \nअव छ। ओ ए क दम मु ह ँ फ ट  ज क ाँ  जब ा ब  दे लक ै  “ह ौ  त ों  अर्न अजा न  \nस ॅं  मतलब  र ा ख s, ह मर ा  नव ह  र्ढ़ ा ब s जे  ह म क ो ना  ब ा जी ।  जय  \nर ा मजी  ब ज ला  स ॅं  मु ँ ह  मे  घ ा ि  भ s जे त ै  क ी  ओतब े  स ॅं  ह मर  ध र म  \nिव ल गे लै  क ी  ?” आ  स े  र व ह त ै  त s क ी  ब ा ब ा  अम र ना िक  स े ि क  \nक ो नो  मु स लमा न ह ो इ त ए  ? \nछो ट  ब ा त  मु दा  गम् भी र  व ि िा र क  मस ा ल ा ।  ब ह ु त  ब े स ी  त ी र ब  ए व ह  ले ख  \nक ें  त s स ा म् प्र दा व य क त ा क  आ र ो र् ला व ग जा ए त ।  मु दा  स त् य  ई  जे  दू नू  \nर्क्ष क  जनस ा ध ा र ण्क  ले ल व नत्य व क्र य ा  मे  ध मप क  दे ि ा ल क ह ाँ  ठ ा ढ़ ह ो इ त  \nछै क  ? अन्ह ा र  र्स ा र व नह ा र  आ  दे ि ा ल ठ ा ढ़ क े व नह ा र  त े ह ल्ले  ह ो इ त  \nछै क । \nअन्ह ा र क  स् ि रू र् व क छु ओ भs स क ै त  छै क ।  गो र्ा लजी  क ें  आ श ा  छव न   58 || व ि द े ह सदेह:१७ \n“… ई  स ाँ ि  अव छ  जे  भ्र ष्ट ा िा र क  अन्ह ा र  ब े स  त े जी  स ॅं  र् स र ल अव छ  \nमु दा  ए व ह  घ ट ा ट ो र् अन्ह ा र  मे  न्य ा य र्ा व लक ा क  प्र ज ज ि व लत  दी र् भ्र ष्ट ा िा र  \nले ल िु नौ त ी क  रू र् मे  म ौ जू द अव छ आ  दे खब ै  अहाँ  स ब  जे  ए क  व द न  \nई  प्र ज ज ि व लत  दी र्  भ्र ष्ट ा िा र क  र्स र ल गु ज ज  अन्ह ा र  क ें  स मूल नष्ट  \nकs क ए  छो ड़ त । ” मु दा  गो र्ा लज ी क  आ श ा  ट ु व ट  जा इ त  छव न। क ा र ण  \nन्य ा र्ा व लक ा क  ह ा ि र्ै र  फ े र  प्र श ा स न  त ंत्र े  ह ो इ त  छै क  आ  व क  ब दना म  \nि क ी ल स मु दा य ।  जज क ी  क र त ै क  य व द दर ो गा  ठ ी क  स ॅं  क े स  ए न्र ी  \nनव ह  क े ने  र ह त ै क  अिि ा  गि ा ह  क ें  र स् त ा  स ॅं  ह ट ा  दे ल  गे लै क ? अने क ो  \nउदा ह र ण  छै क  जे  स ा क्ष्य क  अभ ा ि  मे  र्ै घ  र्ै घ  अर्र ा ध  मे  स जा  न व ह  \nभs र्ब ै त  छै क ।  अन्ह ा र  स ॅं  मु व क्त क  श र्ि  लै य ो  क ए  ब े िा र ा  ज ज  \nअस ह ा य  भ s जा इ त  अव छ।  \nअन्ह ा र क  र खि ा र क  रू र् मे  अर व ि न्दजी  क ें  ओ र् त्र क ा र ो  भे ट ै त  छव ि न  \nजे  स मा िा र  क ें  मो व ड़  त ो व र  क ए  र्स् त ु त  क र ै त  छव ि।  जत ए  लो क  \nर्त्रक ा व र त ा क  िो ला  ओढ़ त  मा त्र  अर्ना  क ें  ब िब ै क  ले ल ओ त ए  अन्ह ा र  \nक ें  र्स र ै त  र ह ब ा  स ॅं  क े  र ो क त ै क  ? इ ए ह  क ा र ण  छै क  जे  स ब  प्र मु ख  \nर ा जनी व त क  दलक  अर्न अखब ा र  र ह ै त  छै क , जा व ह  मे  ओहने  खब व र  \nछा र्ल  जा इ त  छै क  जे  ओव ह  दलक  मु व खय ा  क ें  स ू ट  क र त ै क ।  फ ल  \nछै क  अन्ह ा र े  अन्ह ा र ।  “प्र जा त ंत्र  र्व र क िा” अन्ह ा र क  र खि ा र  स ब  स ॅं  \nभर ल अव छ आ  ओक र  व ि व भन्न खे ला  दे खब ै त  अव छ। अन्ह ा र क  र खि ा र  \nस ब  अर्ना  मे  ए क ट ा  मजगू त  व क न्तु  अदृ श् य  स ू त्र  स ॅं  जो ड़ ल अव छ।  \nओव ह  स ू त्र  क ें  व िव न्हओ  क ए  ह म  स ब  ओ क र ा  क ा व ट  नव ह  स क ै त  छी ।  \nओ ए क ट ा  जे ली व फ स  जक ाँ  अिि ा  स ह स्र  मु ँ ह  ब ला  र ा क्ष स  ज क ाँ  \nअव छ। ओक र ा  र्र  क ो ना  प्र ह ा र  क र ब ै क  स े  ब ू झ ल नव ह  अव छ। जे ना  \nक मल  क ु मा र  श मा  क ें  ब ू व झ  र्ड़ ै त  छै क  “…श ह र क  ड ग र  स ब  र् र  \nए क ा ध  घ ंट ा क  अन्त र ा ल र्र  गु जर ै त  र्ु व लस क  जी र् स ब  ि ा त ा ि र ण  मे   व ि द े ह सदेह:१७|| 59 \nर्स र ल भक ो भन्न आ  लो क  स ब ह क  मनो मव स् त ष् क  मे  गत ा नल अन्ह ा र  \nक ें  क ने  क ा ल ले ल व िर ी िों त  क र ै त  व नक व ल जा इ त  छलै  आ  फ े र  फ े र  \nओए ह  अन्ह ा र  आ  भक ो भन्न  अर्न  अव त क्र व मत ठ ा म र्र  घ ु व र  अब ै त  \nछलै ।” \nअन्ह ा र  क ें  भगे ब ा  ले ल प्र य ा स  ह ो इ त  र ह लै क  अव छ , मु दा  अस ंगव ठ त  \nस मा ज क  ब ी ि फ े र  र खि ा र े  स ब ह क  त त् ि  ह मर ा  स ब ह क  ब ी ि घ ु व स य ा  \nक ए  स ब  प्र य ा स  व ि फ ल क s दै त  अव छ। त ै य ो  व क छु  ह ो इ त  छै क  \nजरू र ।  अन्त  मे  ले खक क  आ श ा  “ई  त s िल ै त  र ह ै त  अव छ , िव ल त े  \nर ह त, अनि र त”। \nह ा व र  नव ह  मा नब ा क  अव छ। ब े र  ब े र  अन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे  स् ि र  उठ ब ा क  \nिा ह ी ।  स ा व ह त् य क ा र क  क ा ज इ ए ह  ने ।  ए व ह  मे  ज रू र  अर व ि न् द ठ ा क ु र ज ी  \nव क छु  स फ ल  भे ला ह  अव छ।  \n \nए क ै स म  श त ा ब्दी  म े  घ स ल अठ न्न ी क  प्र ा स ं व गक त ा  \n घ स ल अठ न्न ी  क व ि त ा क  र िना  क ें  प्र ा य ः  स ा त -आ ठ  दश क  ब ी त  गे लै क ।  \nओव ह  स मय  अ ठ न्न ी क  मो ल ब ह ु त  ब े स ी  छलै क ।  आ ठ  आ ना  मे  िा व र  \nर्ाँ ि स े र  िा उर  क ी नल जा  स क ै त  छल।  घ स ल अ ठ न्न ी  ह महू  दे ख ल  \nअव छ, ओ दू  त र ह ें  प्र िव लत  छल -  ए क  त S ि ा स् त व ि क  अठ न्न ी  जे  \nब ह ु त  र्ु र ा न भ S गे ला  स ॅं  ओक र  छर्ला ह ा  व क छु  अंश  मे ट ा  जा इ त  \nछलै क  आ  दो स र  जे  स ह ी  मे  न क ली  छल स े  अठ न्न ी क  आ क ा र क  क ो नो  \nअन्य  ध ा त ु क  ट ु क ड़ ा  जा व ह  मे  व क छु  छर्ले  नव ह  र ह ै त  छलै क ।  ने त घ ट्ट ू  \nलो क  ए ह े न व स क्क ा  स ा ध ा र ण त ः  र ा व त क  अन्ह ा र  मे  िल ा  लै त  छल । \nर्व ह ल प्र क ा र क  व स क्क ा  िल े ब ा  मे  ओते क  क ष्ट  नव ह  ह ो इ त  छ लै क  क ा र ण  \nव क छु  छा र् तS र व ह त व ह  छलै क  मु दा  दो स र  त S स ो र  फ ो र  ठ क ी  छलै क ।   60 || व ि द े ह सदेह:१७ \nओ व स क्क ा  र व ह त व ह ं नव ह  छलै क । \nक व ि त ा  मे  स मा जक  ए क ट ा  व ित्रण  अव छ। ओव ह  स मय क  स मा ज मे  \nभु ट क ु न ब ा ब ू  छला ह  व जनक ा  ले ल ह त् य ा  क े ना इ  मा मूली  ब ा त  छलव न् ह  \nक ा र ण  ह ु न क ा  दर ो गा क  ब र दह स् त  प्र ा प् त  छलव न्ह - \n“क ै  खून र्िौ लव न ई  ब ंड ा  \nर ो इ य ों  न भंग  \nय ु ग य ु ग दर ो गा जी  जी ब िु ”। \n  \nभु ट क ु न ब ा ब ू  दर ो ग ा  क ें  खु आ  व र्य ा  क ए  अर्न ा  र्क्ष  मे  र खै त  छला ह ।  \nव क य ो  दर ो गा  आ ब िु , भु ट क ु न ब ा ब ू क  ओतए  स ॅं  ड ा ली  ह ु न क ा  र्व ह नव ह ं  \nर्ठ ा  दे ल जा इ त  छलव न्ह। मध ु र्जी क  स मय क  भु ट क ु न ब ा ब ू  जमी न  \nजिा  ब ला  स ा मंत छव ि।  ह ु नक र  अर्न अहंक ा र  छव न - \n“ब व नह ा र क  दS क ए  उव ित ब ो व न , \nक ु ल मे  लगा ए ब  क ी  ह मव ह ं दा ग ?” \n  \nआ इ  ए क ै स म श त ा ब्दी क  दो स र  दश क  मे  य व द स मा ज  र् र  दृ व ष्ट र्ा त  \nक र ी  त S स् र्ष्ट  भए  जा ए त  जे  क त ह ु  व क छु  नव ह  ब दललै क  अव छ। ढं ग  \nओए ह  छै क , ह ॅं  क ने  र ंग ब दव ल गे लै क  अव छ। गा मक  भु ट क ु न ब ा ब ू  क ें  \nआ ब  मखना  खब ा स  नव ह  र ह ल ह ो व न्ह मु दा  ब ा ह ु ब ल ी  लो क  अर्ना  स ंग  \nह ॅं स े र ी  र व खतव ह ं छव ि, जे  दे खब ा  मे  “क ु व लश ह ु ँ  स ॅं  क क प श  भी मक ा य ” \nर व ह त व ह ं अव छ आ  जक र  आ त ं क  जनस ा ध ा र ण क  ले ल मखना क  िा ट  \nस ॅं  ब े व स य े  घ ा त क  ह ो इ त  छै क ।  भु ट क ु न  ब ा ब ू क  िो ला  ब दव ल गे लव न् ह  \nअव छ। जमी न जिा  ब ल ा  स ा मंत स ॅं  ब दव ल आ ब  ओ ने त ा  आ  ठ ी क े दा र क   व ि द े ह सदेह:१७|| 61 \nरू र् धs ले लव न्ह अव छ। ओ ने त ा -ठ ी क े दा र, जे  ब ा त  ब ा त  र्र  दर ो गा  \nक ें  ब दली  क र ब ा  दे ब ा क  ध मक ी  दै त  अव छ , त क र ा  दर ो गा  क ो ना  नव ह  \nमदव द क र त ै? ओक र  अर्न व ह त  स ा ध न स े ह ो  ओही  ने त ा -ठ ी क े दा र क  \nस ंग दे ला  मे  ह ो इ त  छै क ।  \nअठ न्न ी क  मो ल आ ब  नव ह  र ह लै क ।  र्व र ि व त प त  रू र् मे  र्िा स  र्ै स ा क  \nव स क्क ा  स े ह ो  ब न्न े  भ S गे ल।  मा त्र  स र क ा र ी  ख ा त ा  र्र  िा लू  छै क ।  य व द  \nक्र े य  मूल् य क  ब र ा ब र ी  क र ी  त s स ा व ठ  स त्त व र  स ा ल र्व ह लु क  अ ठ न्न ी  \nए खनु क  दू  स ौ  ट ा क ा क  स मतु ल्य भ s जा ए त ।  ए खन स मा ज मे  ज न  \nब ो व नह ा र क  न्य ू नत म ब ो व न स े ह ो  दू  स ौ  स ॅं  क म नव ह ए  छै क ।  \nए ह े न व स् िव त  मे  र्ाँ ि स ौ  ट ा क ा क  नक ली  नो ट  मध ु र् ज ी क  घ स ल  \nअठ न्न ी क  त ु लना  मे  र ा खल  जा  स क ै त  अव छ। आ ब  क ल्र्ना  क व र य ौ  जे  \nगा म घ र क  व क य ो  ब ा ह ु ब ली  (आ  व क  व क य ो  आ ने  ने त घ ट्ट ू  लो क , ने त ा क  \nिमिा  आ  व क  ठ ी क े दा र ) स ाँ झ ू  र्हर दू ट ा  जन क ें  ब ो व नक  रू र् मे  र्ाँ ि  \nस ौ  ट ा क ा क  नो ट  दे लव खन्ह  ई  क व ह  जे  िौ क  र्र  भजा  क ए  दू नू  ब ाँ व ट  \nव लह ें ।  िौ क  र्र  ओ नो ट  नव ह  भजलै क  क ा र ण  ओ न क ली  छलै क ।  \nए ह न व स् िव त  मे  य व द ओ नो ट  घ ु र े ने  ह ु नक ा  लग आ ओत त s क ी  ओ  \nस् ि ी क ा र  कs ले व िन्ह  जे  स म् भि त ः  ह ु नक े  दे ब ा  मे  भूल भे ल  ह े त व न् ह  आ  \nनो ट  ब दव ल दे व ि न्ह ? क े  स् ि ी क ा र  क र त  अर्न ई  गलती  ? आ  गलती  \nभे लै क  क ो ना  जखन जा व नये  क ए  क ए ल गे लै क  ? \nमध ु र्जी क  ब ुिनी  अन्य ा य क  प्र त ी क ा र  क र ै त  अव छ - \n“मा व लक, ह म क जप  न छी  मॅं गै त , \nअिि ा  नव ह  ए लह ु ँ  भी ख ह े त ु , \nउर्जले  ब ो व न ट ा  दे ल जा ए …”  62 || व ि द े ह सदेह:१७ \n  \nमु दा  फ ल क ी  भे ट ै त  छै क  ? मखना क  ला त  घ ू स ा  आ  ब े ह ो स  भ s क ए  \nखव स  र्ड़ ला  र्र  फ े र  भु ट क ु न ब ा ब ू क  ब ें त क  प्र ह ा र ।  ब ु िनी  भा गमन् त  \nछल, क ष्ट  स ॅं  मु व क्त  भे व ट  गे लै क ।  स ो व ि य ौ क  य व द ओव ह  व दन  ओ  \nमर ै त  नव ह  आ  अर्ंग  भ s जा इ त  त खन  ओक र  व जनगी  क े ह न ब ो झ  \nभs जइ त ै क  ? अिि ा  य व द अर्ने  ओ मव र  जा इ त  आ  ब च् िा  ट ु अ र  \nभs क ए  जी ब ै त  र व ह  जइ त ै क  ? मध ु र्जी  अर्न ना व य क ा  क ें  ओव ह  क ष्ट  \nस ॅं  ब िा  ले लव खन्ह  - \n“ब स  ए क  ब े र  अस्फ ु ट  क्र न्दन  \nव श श ु  स ंगव ह ं ब ु िव नक  मु क् त  स ृ व ष्ट” \n  \nमु दा  क त े क ो  ए ह न “घ स ल व जनक र  अदृ व ष्ट ” ब ु िनी  स न भा न य श ा ली  \nनव ह य ो  भ s स क ै त  अव छ।  \nआ जु क  जन  ब ो व नह ा र  क त ए  जा  क ए  ना व लस  क र त  ? ए ख नह ु  स मा ज  \nओव ह ना  छै क  जे  दर ो गा  त s र्ै घ  ब ा त, व स र्ा व ह ए  ओक र ा  िा ना  र्र  ट र्ए  \nनव ह  दे त ै क ।  उन ट े  झ ू ठ क  क ो नो  अर्र ा ध  ब ना  क ए  दश  ला ठ ी  मा र ब ो  \nक र त ै  आ  ब े स ी  ट ें ट ें  क र त  त s ओक र ा  ह ा जत क  भी त र  ब न्न  स े ह ो  \nकs दे त ै क ।  आ  त क र ा  छो ड़ ब ै  ले ल फ े र  ओए ह  ने त ा  जी क  स ह ा र ा ।  \nभु ट क ु न ब ा ब ू क  घ मंड  आ  ब े इ मा नी  र् ो व षत छल व न्ह भ्र ष्ट  प्र श ा स न क  \nक ा र ण ।  आ  प्र श ा स नक  भ्र ष्ट ा िा र  ब ढ़ब े  क े लै  अव छ, ब ह ु त  ब े स ी  ब ढ़लै क  \nअव छ। नक ली  नो ट क  व्यि स ा य  जे  फ व र  आ  फ ु ला ए  र ह लै क  अव छ स े  \nव क ए क  ? \nनि क ा  भु ट क ु न ब ा ब ू  अि ा त ्  ठ ी क े दा र  स ा ह े ब  य व द र्ूरा  ब ो व न  द s दे व ि न् ह   व ि द े ह सदेह:१७|| 63 \nतs ब ू झ ू  जमा न ा  उनव ट ए  गे लै क ।  स ब  जनै त  छी  मनर े गा  मे  क त े क  र् र  \nऔंठ ा  छा र्ल  जा इ त  छै क  आ  क त े क  ह ा ि र्र  दे ल जा इ त  छै क ।  \nब ो व नह ा र क  उव ित ब ो व न ए क ट ा  स ा ध ा र ण  व क स ा न भल े  द s दै त  ह ो इ क , \nठ ी क े दा र  त s क त ह ु  नव ह ए  दै त  छै क ।  \nघ स ल अठ न्न ी  क ें  ए खनह ु  ठ ौ र  नव ह  भे ट लै क  अव छ। ओ ए ख नह ु  ओव ह न ा  \nब ौ आ  ब ौ आ  क ए  गा व ब  र ह ल अव छ “ह म क त ए  जा उ , अब लम् ब  र्ा उ  \n?” आ  ब ु िनी क  ब े ट ा  ब े ट ी  ना त ी  र्ो त ा  खव ट  र ह लै क  अव छ आ  ह ा ि  \nमे  र्ाँ ि  स ौ क  न क ली  नो ट  ले ने  दो क ा ने  दो क ा न ब ौ आ  र ह लै क  अव छ ।  \nजे ना  स मय  ठ ा ढ़ भ s गे ल ह ो ए ।    \nमध ु र्जी क  ई  र िना  क ा ल व नर र्े क्ष  भs गे ल। क ा ल ब ी त ै त  र ह ल मु द ा  \nर िना  स व दखन अर्न प्र ा स ंव गक त ा  ब नौ ने  र ह ल।  \nजमा ना  जमा ना क  स् ट ा इ ल \nमो ह न  ब ा ब ू अर्ना जमा ना  मे ओि व स प य र छला ह । खूब र्ा इ क मे लव न। गा म मे \nजमी न  जा ल  क ी नब े  क े लव न, र्ट ना आ दर भंगा मे स े ह ो  नी क  ट ु क ड़ ी सब  क ी न\nलव न। गा म मे र्ो खर ा र्ा ट न घर तs छलव नह े, दर भंगो मे ब व ढ़य ाँ त ी न  मंव जला\nघर ब नौ लव न जा व ह मे नी िा आ उर्र भा ड़ ा र ह ै त छलव न आ ब ी िक त ल्ला र्र \nअर्ने र ह ै त छला ह । \nमो ह न  ब ा ब ू भा गमन्त लो क आ व नयो व जत र्व र ि ा र । जे ठ  र्ु त्र आ छो ट र्ु त्र ी । दू\nनू  कें नी क  व श क्ष ा व दय ौ लव न। स मय  र्र र्ु त्र ी स ा स ु र  ब स लव खन।  र्ु त्र ने त र ह ा\nट सॅं र्व ढ़ आ इ आ इ ट ी क ा नर्ु र सॅं इ ंजी नयर  भे ला ह आ दश स ा ल  अमे व र क ा मे व ि\nव भन्न क म् र्नी मे नौ क र ी क र ै त स् ि दे श ए ला ह । ह ु नक र व ि िा र जे  अर्नव ह व्यि\nस ा य  क र ी आ स े ह ो  दर भंगे मे । ए क व ह स ा ब ें  ई क्र ा व न्तक ा र ी व ि ि ा र छलै क जक 64 || व ि द े ह सदेह:१७ \nरा सब  स् ि ा गत क े लक । \nमो ह न  ब ा ब ू ब े ट ा कें स ला ह  दे लव खन दर भंगा मे त ी न  त ल्ला मक ा न  अव छए, खा\nली क र ब ा व लअs आ क ो नो  दू त ल्ला मे ऑव फ स  भै ए जा ए त ।  ब ा क ी एक त ल्ला \nमे अर्ने र ह ब । हम सब  तs आब गा मव ह ं र ह ब । \nब े ट ा छलव खन तs आ ज्ञ ा क ा र ी आ ब ा त क ट व नह ा र नव ह । त िा व र् जमा ना  ब दव ल\n गे ल छलै क । र्ु र ना ड े र ा मे जे ब ा  ले लर स् त ा ब े स ी  िा क र नव ह जे  आ जु क  र्ै घ \nक ा र जा  स क ए ।  ब ा त ब ु झ ब ै त ब े ट ा क ह लव खन जे  िा ली स  स ा ल  र्ु र ा न घ र अर्\nने  ले ल ठ ी क छल आ अव छय ो । मु दा ह मर ा आ ध ु व नक त र ी क ा सॅं र ह ब ा क अव छ \nआ व ब जने स  क र ब ा क अव छ। ह मर व ि ि ा र अव छ जे  ए व ह जमी न  कें घर स मे त  बे\nवि व दय ौ क, र्ट ना ब ला जमी न  स े ह ो  ब े ि व दय ौ क आ ए नए िक ब ग ल मे ए क बी\nघा जमी न  क ी न  व लअs, से  क ने  ह व ट य ो कए ह े त ै क तs क ो नो  ब ा त नव ह । ओव ह\n एक ब ी घ ा मे क ो ना  मक ा नर ह त ै क  क ो ना  स ड़ क  आ र्ा व क प ंग आ क ो न  त र ह क बा\nग ब गी िा लगा ए ल जे त ै क  त क र ब्लूव प्र ंट हम त ै य ा र क े ने  आ ए लछी । आ ए क ट ा \nर्ै घ नक् श ा ब ा र्क आ गू ओ र्स ा व र दे लक । \nओि व स प य र मो ह न  ब ा ब ू नक् श ा तs ब ु व झ त े छलव खन मु दा ओक र व ि स् त ृ त व ि ि र ण\n जा व न क ने  क ा लक ले ल िक िो न्ही जरू र ला व ग गे लव न। दर भंगा मे ए वह स् ट ा इ\nलक घ र क क ल्र्ना व क य ो नव ह ए क े ने  छल। मो ह न  ब ा ब ू कें ओ त ी न त ल्ला घ र \nब ने ब ा  मे जे  र्स े ना  ब ह ल छलव न त क र स् मर ण ए ला र्र ओक र ा ब े िब की त ो र ब\n क ो नो  त र ह ें उव ित नव ह ला व ग र ह ल छलव न। ब े ट ा मध ु र स् ि र ें ब ु झ े लव खन “र्ा\nर्ा, नि क ा जमा ना क  नि क ा व्यि स ा य क ले ल नि घर िा ह ब े क र ी ने । अहीं  ने  \nवस खे ने  र ह ी र्ु र ा न घर खस े  त खन  ने  नि घर उठ े”। मो ह न  ब ा ब ू व न रुत्त र भs \nगे ला ह । \n  व ि द े ह सदेह:१७|| 65 \nउव ित जग ह \nनन्दू भा इ स ा ध ा र ण  गृ ह स् ि। गा म मे व क छु घर जजमव नक ा ।  आब सब  जजमा\nन  व दल्ली र्ंजा ब िल गे लव न तs ओहो जे मा स  मे गो ट े क व दन क त ह ु र्ूज ा आ व द \nभs जा इ त  छलै क स े ह ो  ब न्द भs गे लव न। स ो िल व न  आ मदनी  ब ढ़ब ै लेल व क छु\nदो स र  क ा ज  क र ी । \nब्रह्म स् िा न लग एक ट ु क ड़ ी गै र मजरु आ  जमी न  मे ए क ट ा खो र्ड़ ी ठ ा ढ़ क े लव न\n। साँझ  कए ओव ह मे प् य ा जू आ त रुआ ब ना  कए मु र ह ी क स ंग  ब े िs लगला । \nिा ह स े ह ो  ब ना ब व ि। खो र्ड़ ी र स् त ा क क ा त मे छलै क जा व ह ब ा ट ें ह ा ट व दन आ\nनो गा मक  लो क क अब र जा त  र ह ै त छलै क । ओव ह व दन नी क  व ब क्र ी भs जा इत \nछलव न। ब ा क ी व दन मा मूली । व मल ा जु ला क ए ह प् त ा मे सौ  स ि ा  सौ  क मा लै त छ\nला ह । \nव क छु व दनक ब ा द ह ु नक  स ा र  गा म ए लव खन। ओ ए क ट ा आ इ व ड य ा दे लव खन। \nनन्दू भा इ दो क ा न  उठ ा कए गा मक दो स र  क ा त ब ै स ा  ले लव न। \nहम जखन  गा म गे लह ु ँ त खन  ब्रह्म स् िा न ब ला जगह  खा ली दे व ख नन्दू भा इ कें \nर्ु छव लअव न “दो क ा न  क र ब छो व ड़ दे व लय ै क ी?” ओ ह मर ा ब ु झ े ल व न जे  जगह  ब\nदव ल दे व लय ै क । आब नी क  व ब क्र ी ह ो इ त अव छ। उस नल  अंड ा आ त र ल मा छ\nस े ह ो  र खै त छी । ओव ह जगह  र्र र्ाँ ि सौ  रुर्ै य ा मव ह ना भा ड़ ा लगै त अव छ मु दा\n त ै य ो ह प् त ा मे ह जा र ब ा र ह सौ  क मा लै त छी । ह मर ा बड़ आ ि य प ला गल। \nह मर ा व जज्ञ ा स ा कें श ा न्त क र ै त ओ बुझा दे लव न जे  दो क ा न  र्स ी खा ना क  ब गल \nमे छै क । आब हम ब ु झ व ल य ै क जे उव ित जगह  र्क ड़ ा गे लव न। \n  66 || व ि द े ह सदेह:१७ \nि ं द्र मो ह न  झा र्ड़ ि ा \nअर व ि न्द ठ ा क ु र आ व मव िल ा आ ि ा ज \nगौर वर्ण नमगर धुआ, चौड़गर छाती आ पैघ-पैघ आँखख  लेने मौजूद \nछला, अरखवन्द्द ठाकुर।  हम ठाकुरजीसँ पखरखचत नै छलहुँ। मानस \nपटलपर ई नाम नाँखच रहल छल। डा. दीलीप कुमार झा \"गौतम \nहोटल\", तात्कालीन समयमे आगत अखतखिक लेल खवश्रामालय खनधाखरत \nछल। दरभंगा सन शहरमे एकटा पैघ अखवारी  प्रेसक स्िापना लेल \nअहखनणस कायणरत छला अखजत अजाद। उत्पादनक लेल संपूर्ण \nआवश्यक तत्वक क्रय केर भार दऽ चुकल छला डा. सी.एम. झा, \nखजनका खमखिला खनमाता \"खनखम\" केर कोखटमे राखल  जा सकैछ। \nजखहना खनखम महराजपर इंरक कुचक्र प्रभावी बेल तखहना सी.एम.झाक \nखमखिला आवाजपर सेहो। खमखिला आवाजक प्रमुख पदाखधकारीगर्मे \n\"अ\" वर्ण प्रभावी छला- अखजत, अरखवन्द्द, अशोक, अमरनाि, अमलेन्द्दु \nआ अखमताभ। \nहमरा अरखवन्द्द ठाकुरजीसँ पखहल भेंट गौतम होटलमे भेल से एकटा \nसंपादकक रूपमे। अग्रज-पूवणजक खमखिला-मैखिलीक आंदोलनकारीक \nसपना साकार भऽ रहल छल, अपन माखट-पाखनक भाषामे रंगीन \nअखवार।  ठाकुरजीक पखहल दशणनमे तीनू गुर् ओज, माधुयण आ \nप्रसादसँ अवगत भेलहुँ। हुनक पैघ-पैघ आँखखमे  ओज छल तँ वार्ीमे \nमाधुयण आ साखहत्यमे प्रसाद। हम हुनकासँ प्रश्न कएने रही -अपने \nअरखवन्द्द ठाकुर?\" ओ कहलखन हँ आ अपने?, हम- चंरमोहन झा \nपड़वा। अच्छा, अच्छा, आएल जाउ। अपनेक नामसँ पखरखचत छी। \nठाकुरजीक खवहंगम दृखि देखबामे  आएल। हम कंप्यूटरक की-बोडणपर \nकखहयो आँगुर तक नै देने रही आरो बात तँ दूर। तँइ हमर खनयुखतत  व ि द े ह सदेह:१७|| 67 \nआनुवादकक रूपमे भेल छल। ओना स्वयं डा.सी.एम.झा बादमे खवचार \nकरबाक भावना स्वयं तत्षर् व्यतत केने रहखि। तखहया ठाकुरजीक \nदरभंगा आगमन नै भेल छलखन। हमरा कोनो स्िान नै भेखट रहल \nछल। सूपक भाँटा जकाँ गुरकैत रही। मुदा अखजत आजादक \n\"दुत्कार\" आ माँ जानकी जीक कृपासँ की-बोडणपर दसो आँगुर काज \nकरब शुरू कऽ देने छल।कंप्यूटरपर पेज बनब शुरू भऽ गेल छलै \nमुदा हमर काजक कोनो उपयोग नै। ठाकुरजीक कंप्यूटरक खवशेषता \nछलखन, ओ केकरो कंप्यूटरपर कएल गेल खवषय-वस्तुकेँ देखख  सकैत \nछला। एक राखत ओ भरल हाउसमे घोषर्ा केलखन- हमरा लोकखन \nपड़वा जीक उखचत उपयोग नै कऽ रहल छी।ठाकुरजी हमरा स्वतंत्र \nकंप्यूटरपर स्िाखपत केलखन आ हम कुमार शैलेन्द्रजी जेनरल डेस्कसँ \nजोड़ल गेलहुँ। \nअरखवन्द्द ठाकुरजी गंभीरताक संगे हास्य खवनोदक प्रेमी रहाल। ओ \nकेकरो काजसँ उबय नै देखि। जख न हुनका बुझबामे आखब जाखन जे \nसहयोगीगर् उखब गेल छखि तँ कोनो चुटुक्का की केकरोपर व्यंग कऽ \nहास्य रसक धार बहा देखि आ सभ हँखस कऽ अपन िकान दूर कऽ \nलैत छल। एक खदन हम एकटा पखत्रका \"श्यामा सन्द्देश\" देखलयखन। \nओखहमे एकटा भगवती गीत छल- हे अम्बे हम अखहंक शरर्मे आयल \nछी। ठाकुरजी कहल करखि- हे पड़वे हम अँखहंक शरर्मे आयल छी, \nएखहठाम अहाँकेँ कोखट-कोखट प्रर्ाम।अरखवन्द्द ठाकुरक मात्र धुए टा \nजमीन्द्दारक नै छलखन, अखपतु हुनक खक्रया-कलाप सेहो जमीन्द्दारक \nस्वरूपकेँ देखार  करैत रहल। एहन कोनो स्पताह नै जाखहमे पैघ वा \nछोट पाटीक आयोजन नै होइत रहल। जाखहमे सभ खवभागक सहयोगी \nसहभागी होइत रहला। एक बेर कोनो कारर्वश कमणचारी लोकखनक \nवेतन काटल जेबाक खवचार आएल। तकर कारर् ठाकुरजीक उपर  68 || व ि द े ह सदेह:१७ \nदेल गेलखन। अरखवन्द्द ठाकुर एखह बातपर सहमखत नै देलखन। ओ \nअपन खातासँ  बीस हजार टाका कमणचारी लोकखनक वेतन लेल दऽ \nदेलखन। अरखवन्द्द ठाकुरजी अनुशासन खप्रय रहखि, स्वयं अनुशाखसत \nरहखि आ अपन अधीनस्ि सहयोगीकेँ तकर खशषा देबाकमे नै चुकखि। \nहुनका समयमे ओ कहावत चखरतािण होइत छल- बाघ आ बकरी एक \nघाटपर पाखन खपबैए। ओ व्यिणक गलिोिीमे समय नै बबाद करखि \nमुदा हुनक वाग्पटुता कोनो खवशेष अवसरपर सुनबा योग्य होइत छल। \nसाम-दाम-दंड-भेदक प्रयोग समयानुकूल करबामे खमखसयो भखर पाछू नै \nरहैत छला।मुदा कहल गेल छै -सीता जन्द्म खवयोगे गेल, दुख  छोखड़ \nसुख  कखहयो ने भेल। सीताकेँ मैखिली सेहो कहल गेल अखछ तँइ \nहुनक भाषा मैखिलीक संग वएह खस्िखत रहल। नाखन्द्हटा रही तँ माए \nएकटा खखस्सा कहखि-\"आधा चान गख़ि कऽ घर आएल, सातो भाँइ \nखवदेश चखल गेल, आँजुरकेँ दुख  दइये गेल। इएह खस्िखत खमखिला \nआवाजक संग रहल।सत्य बात तँ कटु होइते छै। अरखवन्द्द ठाकुर \nमैखिलीक नामपर समझौता केलखन से खनश्चय रूपें हुनक गलती साखबत \nभेलखन। गौलौसीक अखभयोगकेँ जखनतहुँ, हम रही की नै रही \"आवाज\" \nरहै तकर आकांषामे भीष्म खपतामह बनल रहल। \"आवाजकेँ केंसर \nरोग धऽ लेलक। प्रार् ताधखर नखह छुटैत छैक जा धखर माया ग्रखसत \nकेने रहैत छै। जख न अपन लोकक मूँह टे़ि होबऽ लगैत छै, हृद्य \nआ ठोरक स्वरमे खभन्नता आखब जाइत छै तँ प्रखतष्ठताक रषािण प्रस्िान \nकऽ दैछ अपन धरा धामसँ।हमरा जनैत अरखवन्द्द ठाकुरकेँ सेहो एहने \nमागणसँ गुजरऽ पड़लखन आ अंततः कऽ लेलखन अंखतम प्रयार्। \n \n  व ि द े ह सदेह:१७|| 69 \nअर व ि न्द व मश्र  नी र ज \nअर व ि न्द ठ ा क ु र  :  व्यव क्त त् ि  आ  क ृ व त त् ि \n       व्यव क्त- व्यव क्त क  अर्न व्यव क्त त् ि  ह ो इ त  छै क  आ  ए व ह  मे  क ो नो  \nव्यव क्त  अर्न क ृ व त त् ि  ल` क` व्यव क्त क  जे र  मे  र्ंव क्त  स ँ  फ र ा क  अर् न  \nर्व ह िा न ब ना  लै त  छव ि।  जे ह न व्यव क्त त् ि  आ  त े ह ने  ह ु न क  क ृ व त त् ि ।  \nओ स भ स ं स् क ा र जन्य  स ंस् क ृ व त  क ेँ  अर्ना  लै त  छव ि।  स ह जा , जे क र  \nदो स र  ना म स ंस् क ा र  व िक , ओ जन्म -जन्मा न्तर स ँ  स ंव ित ह ो इ त  अव छ। \nस ंस् क ृ व त  ह ो इ त  अव छ ओव ह  स ह जा  प्र व त भा जन्य  व्यव क्त क  ि ंश, र्व र ि ा र, \nव र्तृ त् ि  प्र भा ि  आ व द।  स मा ज, स ंगी  आ  अध्य य न  आ व दक  स ह य ो ग  \nजक र ा  उत्र्ा ध्य ा  क ह ल जा इ त  अव छ आ  ज क र  दो स र  ना म व िक  \nअभ्य ा स, त ँ  स ह जा  आ  उत्र्ा ध्य ा  दु नू  र्र स् र्र  व मव ल व्य व क्त  क ेँ  ए क  \nस ृ जनक त ा  ब ना  दै त  अव छ आ  ह ु नक ा  द्व ा र ा  ‘व क्र ए श न’ य िा िप  ह ो इ त  \nअव छ – ि त प मा न मे  प्र श ंस नी य  जे  भव ि ष् य  मे  क ा लजय ी  भ ` जा इ त  \nअव छ। \n    ए त े क  ब ा त  क ह ब ा क  अव भप्र ा य  ई  जे  ह मर  जे  ए खन आ लो च् य  व िक  \nस े  ए क  ए ह ने  क ा व्य - प्र व त भा  स ँ  प्र भा ि ी  र िना ध मप क  र्ा लन मे  प्र व त ब द्ध  \nए ि ं प्र व स द्ध  व्यव क्त त् ि  ए ि ं क ृ व त त् ि ।  ह म  क ह` िा ह ब  जे  मा त्र ा क  \nदृ व ष्ट क ो ण  स ँ  ओ क त े क  व लखने  छव ि आ  ओ  व क त ा ब क  रुर् मे  छव र्  \nक` र्ा ठ क क  स ो झ ाँ  क त े क  आ य ल अव छ , स े  त ँ  ब ु झ ल न व ह  अव छ।  \nमु दा  जे  दू -िा व र  र्ो िी  ह मर ा  क ो नो  ने  क ो नो  रुर्  मे  प्र ा प् त  भे ल अ व छ  \nत क र  आ ध ा र  लै त  स् िा ली र्ु ला क  न्य ा य  स ँ  र िना क ा र क क  व् य व क्त त् ि  र्र  \nर्व ह ने  दृ व ष्ट र्ा त  ह ो इ त  अव छ। र िना  र्ढ ै त-र्ढ ै त  जखन  आ गू  ब ढै त  छ ी  \nत ँ  र िना क ा र क क  व्यव क्त त् ि क  र्व र िय  मा नस र्ट ल र्र  व स ने मा क  र ी ल \nजक ाँ  उभर ` लगै त  अव छ आ  क ो नो  क व ि क  र्ां व त  मनव ह  मन गु नगु न ा  \nउठ ै त  छी  – “ व जनक ी  र िना  इ त नी  स ु न्दर  ि ो  व क त ना  स ु न्दर  ह ो गा   70 || व ि द े ह सदेह:१७ \n”। \n    त ेँ  र िना क  आ ध ा र  र्र  व्यव क्त त् ि क  र्व र िय  स ु व नव ि त  भ` जा इ त  \nअव छ। आ गू  ब ढै त  छी  त ँ  ब र ब स  र्ता  लगै त  अव छ व क  क ो ना  नव ह  !  \nक ो स ी  अंिल क  ए क  क स् ि ा नु मा  गा म स ु र्ौ लक  िक ला  व न मप ली  ना मक  \nए क  ट ो ल जे  आ इ  नगर  र्व र षदक  ि ा ड प  मे  अव छ , त ा व ह  ट ो ल र्र क  \nए क  र िना ध व मप त ा क  र्ा लन क र ै त  ब ह ु आ य ा मी  व्यव क्त त् ि क  ध नी  महा न  \nस मा जस े ि ी , प्र गव त क  नि-नि  ब ा ट क  अन्ि े षी  क ो स ी क  श ला क ा -र्ु रुष \nस् ि ना मध न् य  महनी य  ब ले न्द्र  ना र ा य ण  ठ ा क ु र  ‘व ि प् लि’ जी क  व जन क  \nआ त् मज इ ए ह  अर व ि न्द ठ ा क ु र  व िक ा ह  त ँ  अर व िन्द जी क  य िा िप क  र्ता  \nला व ग जा इ त  अव छ। व ि प् लि  जी  क ेँ  जनै त  छलहु ँ ।  ह ु न क र  ले खनी  मे  \nस मा जि ा द क ी  र ा ष् र ि ा द  आ  जे  स े  मु दा  अर व ि न्द ह ु नक  र िना क  स् ि रुर्  \nव िक ा ह  स े  नव ह  ब ु झ ल छल।  व ि प् लि  जी क  ए क  र्व र िय  ह ु नक  “ \nउद्ब ो ध न गी त  “ श ी षप क  स ँ  – \nस ा व िय ो, त ु म र ो  र ह े  क्य ों  ? \nक ौ न ह ै  उ स क ा  स ह ा र ा  \nक मप  क ो  व जस ने  व ब स ा र ा  \nस त् य  ह ै  स ंस ा र  ह ी  य ह  \nत ु म अक मप ठ  ह ो  र ह े  क्य ों  ? \nस ा व िय ो, त ु म र ो  र ह े  क्य ों  ? \n    ह म व ि षय ा न्तर नव ह  छी ।  ह म र िना क  क ा र ण  र्र  िव ल गे ल \nछलहु ँ ।  आ उ , क नी  अर व ि न्द जी क  व्यव क्त त् ि  क ेँ  दे खी, स् ि रुर् आ  \nस् ि भा ि  क ेँ  र्र खी ।  गौ र  ि ण प, प्र स न्न  मु द्र ा  र्र  िश् मा क  त र मे  गंभी र  \nआ ँ व ख, प्र त् य क्ष ह ु  मे  र्र ो क्ष  ह ो इ त, अत:  क े र  भा ि , लगह ु  र ह ै त  व क छु  \nक्ष ण क  ले ल दू र  िव ल जा इ त  स् ि भा ि ।  आ  जा व ह ठ ा म छव ि त ा व ह ठ ा म  \nठ े क ा नल ि स् त ु जा त ।  िा रू  क ा त  र ै क  र्र  स ैं त ल  र्ु स् त क क  ब ी ि  मे   व ि द े ह सदेह:१७|| 71 \nक ु स ी  आ  ट े ब ु ल।  ट े ब ु ल  र्र  व र्ता क  र्र म् र्र ा  क ेँ  प्र व त व ष्ठ त  क र ै त  \nअर व ि न्द जी ।  र्व र ष् क ृत  र्व र स र, कण- क ण  मे  आ क षप ण  आ  ओव ह  स ँ  \nट र्क ै त  स व ह त स् य  क े र  भा ि ना  मे  स ा व ह त् य  स ा ध ना  अ र व ि न्द जी क  \nव्यव क्त त् ि  क ेँ  आ क व षप त  क र ै त  अव छ। ब े ट ा-र्ु त ह ु  आ  अंगन ा  मे  ड े ग ा -\nड े गी  दै त  र्ो त ा -र्ो त ी  क ेँ  दे व ख  व ह नक  स ह ज  मन  स ा व ह त् य  स ा ध ना  व दस  \nव खंिा  जा इ त  अव छ। अर्न स ा ध ना  क क्ष  ( स् ट ड ी रुम ) मे  आ स न  \nजमा  लै त  छव ि स ा ध क  ज क ाँ  आ  व ब स व र  जा इ त  छव ि अ र्न स ंस ा र  \nक ेँ ।  ब र ब स  ले खनी  स ँ  व न:स व र त  ह ो म ` ला गै त  अव छ – “ ब ह ु रुव र्य ा  \nप्र दे श  मे”।  आ  त ेँ  ने  भु व मक ा  मे  क व ह  उठ ै त  छव ि  अर्न र्ौ त्र ी  आ य ा , \nव क्ष व त  आ  र्ौ त्र  व दव्यां श ु  क ेँ  श ु भक ा मना  दै त  जे  ओ स भ ए व ह  ब ह ु रुव र्य ा  \nप्र दे श  क ेँ  नी क  ज क ाँ  व िन्ह िु  आ  व िव न्ह क ेँ  अर्ना  ले ल स ु न्दर  आ  \nस ु गम मा गप  प्र श स् त  क र िु ।  आ  इ ए ह  भा ि  मे  आ गू  ब ढै त  ग जल स ं ग्र ह  \nक े र  ए क  ए क  गज ल व क  श े र  य िा िप व ह  ि त प मा न मे  भव ि ष् य क  द्र ष्ट ा  ब व न  \nआब`ब ला  व स् िव त  स ँ  िे त ै ब ा क  प्र य ा स  क र ै त  छव ि – \nनइ  र्ूज ी क  आ न -ब ा न नव ह  ओक र  श ा न ब ित  \nनइ  जखन खे व त ह र क  ठ ो र  र्र ह क  गा न  ब ित \nह र दी  नइ,  ह र े  नइ , ब व नयाँ  स र क ा र   मे \n‘अर व ब न’ र्े ट े न्ट  स ँ  क ी  ब ा स मती  ध ा न ब ित  \n    क ह ू, क त े क  िे त ना य ु क्त  स ंक े त  दे लव न क व ि ।  ए व ह ठ ा म  \nक व ि क /श ा य र क  दृ व ष्ट  भा र त क  भव ि ष् य क  ह े त ु  क त े क  व िव न्तत  अव छ ।  \nव क त ा ब क  र्व ह ले  गज ल मे  गज ल क  र्व र भा षा  र्व र र्ु ण प  ह ो इ त  अव छ ।  \nगज ल मे  ददप  ह ो इ त  अव छ , ि त प मा न मे  भव ि ष् य क  व िन्त ा  ह ो इ त  अव छ।  \nय िा िप  स मि ा द ह ो इ त  अव छ। जा व ह ठ ा म  व क छु  क ल्र्ने  ट ा  नव ह , व क छु  \nआ ध ा र  ह ो इ त  अव छ। र्ु न: दे खू ए क ट ा  ए व ह  गज लक  र्ां व त  मे  क व ि क  \nउव क्त-ि ै व ित्र् य  जक र ा  क ा क ो व क्त  क ह ल जा इ त  अव छ, प्र क ा र ा न्तर स ँ   72 || व ि द े ह सदेह:१७ \nय िा िप क  भा ि  – \nछो व ड़ क` स त् य क  ड गर ब इ मा न ब नब ह  \nह ओ क ो ना  क ेँ  आ ब  त ों  ब लमा न ब नब ह  \nर्ु न:- \nआ ब  अय ो ध्य ा  मे  र्ु जा ब य  छव ि दश ा नन  \nजा न नव ह  ब ितह  जँ  त ों  ह नु मा न ब नब ह  \n   क े ह न क ट गर  लो क ो व क्त  स न  गज ल  भे ल अव छ ! क व ि  अर व ि न्द \nजी क  गज ल  मे  स ह ज  श ब्द क  स ंगव त  ए क र  स ु न्दर त ा  क ेँ  क ो ना  ब ढा  \nर ह ल अव छ, ब ा नगी क  रुर् मे  दे खू – \nक लय ु ग अस ि ा र  अव छ ‘अर व ब न’ क र्ा र  र्र \nजे  ह मर  ठ ों ठ  ध र त , त क र े  भगि ा न क ह ब  \n  दो स र  उदा ह र ण  दे खू – \nव दन मे  र्ा क े ट  मा र ै  छै  \nर ा व त  मे  जे  छै  र्हरे दा र  \nब े व िक` घ ो ड़ ा  स ु त ल ब ु व ड़  \nव स र ह ौ ना  स ँ  त व क य ा  र्ा र  \n   क े ह न स ह ज श ब्दक  स ह ज  य िा िप  !  व क य ो -व क य ो  क ह ै त  र ह ला ह  \nअव छ जे  मै व िल ी  मे  गज ल  क ी , ओ त ँ  अर ब ी , त ु क ी, उदू प क  आ  क न ी -\nक नी  व ह न्दी क  व िक ै ।  मु दा  अर व ि न्द जी  ए व ह  अनर गल  प्र ला र् क ेँ  \nव नर ा ध ा र  क` गज ल क े र  जे  य िा िप  र्व र भा षा  व िक  त क र ा  अक्ष र श :  \nस मे ट ै त  ए व ह  िु नौ त ी  क ेँ  स् ि ी क ा र  क े ने  छव ि , स े  दे खू – \nिा न र्र  ब स् त ी  ब स ा ओल  जा  स क ै  छै  \nमै व िल ी  मे  गज ल व लखल  जा  स क ै  छै  \nअस ी व मत व ि स् त ा र क  आ क ा स  छल स र्ना  ह मर  \nआ स क  त ा ग मे  ओ  ब ा न्हल जा  स क ै  छै   व ि द े ह सदेह:१७|| 73 \n     आ  त खने  ई  गज ल स ंग्र ह  “ ब ह ु रुव र्य ा  प्र दे श  मे  “ र्ो िी क  रुर्  \nमे  प्र क ट  भ ` स क ल।  \n    ए व ह  गज ल स ंग्र ह  “ ब ह ु रुव र्य ा  प्र दे श  मे  “ स ँ  र्व ह ने  क िा क ा र क  \nरुर् मे  अर व ि न्द जी क  र्व र िय  भे ट ै त  अव छ। ह ु नक  क िा  स ंग्र ह क  ना म  \nअव छ – “ अन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे  “। ‘व खस्स ा  व स य ा र  य ा र ’ श ी षप क  स ँ  \n‘व ि ष-र् ा न’ श ी षप क  ध व र  दस  गो ट  क िा  ए व ह  र्ो िी  मे  गु िल  गे ल अव छ।  \nक िा  मे  क िा नक क  भा षा  मे  प्र ां जल्यत ा  श ी षप क क  अनु क ू ले  अव छ।  \nक िा  मे  व जज्ञ ा स ा  क िा क  महत्ता  ब ढा  दै त  अव छ। स भ स ँ  ब व ढ क ` \nब ा त  ई  जे  क िा क  र्व ह ल र्ां व त  व ब ना  िक ा नक  क िा क  अंव त म र्ां व त  \nत क  य ा त्र ा  क र ा  दै त  अव छ। क िा क ा र  क ेँ  अर्न मा व ट -र्ा व न स ंग , \nआ त् मी य त ा क  स ंग स मा जक  ह र  ि गप क  गव त व ि व ध  स ँ  र्व र ि य  क िा क  \nव ि श े षता  प्र क ट  क र ै त  अव छ। अव भजा त  ि गप क  स ंग  र िल -र्िल \nले खक क  स ि प ह ा र ा  स मा जक  प्र व त  स ंि े दना  क ो ना  स ा क ा र  भ ` उठ ल  \nअव छ, क िा स भम े  त े क र  य िा िप  र्व र िय  अव छ।  \n    “ अन्ह ा र क  व ि र ो ध  मे  “ क िा-स ंग्र ह  ना मक  र्ो िी  स ँ  र्व ह ने  ले ख क  \nक व ि क  रुर् मे  प्र स् त ु त  भे ला  – “ र्र त ी  ट ू व ट  र ह ल अव छ “ ना मक  \nक व ि त ा  स ंग्र ह  ल` क`, जा व ह  र्ो िी  मे  क व ि क  आ ध  श त क  स ँ  उर् र  \n‘य ा त्र ा’ श ी षप क  स ँ  प्र ा र म् भ ह ो इ त  ‘ब ु लब ु ल’ श ी षप क  स ँ  अंत  ह ो इ त  क व ि त ा  \nस भ अव छ। मु क्त  र िना  मे  उन्मु क्त  भा ि ध ा र ा  क व ि त ा क  व ि श े षता  मे  \nक व िक  स ह ज  स् ि भा ि क  र्व र िय  ह ो इ त  अव छ। जत य  ध व र  ह म ए व ह  \nस ंग्र ह क  क व ि त ा  र्व ढ स क लह ु ँ  त ा व ह  मे  क ो नो  ि ा दक  प्र भा ि  नव ह , क व ि क  \nव्या र्क  य िा िप भा ि  र्व र ल व क्ष त  ह ो इ त  अव छ। ए त ब ा  ध व र  अि श् य  जे  \nय िा व स् िव त  ब न ल नव ह  र ह य, ओ ट ू ट य ।  त खने  जड़ त ा  स ँ  त्र ा ण  ह ो य त , \nगव त  प्र ा प् त  क र ै त  दु गप व त  स ँ  दू र  क र त , तेँ  र्र त ी  ट ु ट ब ा क  िा ह ी ।  \n‘य ा त्र ा’ क व ि त ा क  ‘मा’ श ब्दक  स ंब ो ध न मे  क व ि  आ त् मभ ा ि क  य िा िप त ा   74 || व ि द े ह सदेह:१७ \nदे खै  िा ह ै  छव ि।  ओ क ह ै त  छव ि – ‘ हम’ क े र  रुर् मे  क े  ‘हम’, \nस ां स ा व र क  मक ड़ जा ल मे  ओ झ र ा ओल  ह मर  आ िर ण  आ व क  आ िर ण  मे  \nआ त् मब ो ध? \n    ‘ स ु व ख गे ल गा छ ’ क व ि त ा  मे  र्ु र खा  द्व ा र ा  लगा ओल  गा छ  र्र  क व ि क  \nझ ु लै त  ने न्ह र्न आ  ओ गा छ स ु खै ला क  ब ा द घ र क  ब नल उर्क र ण  मे  \nक व ि क  स ंि े दना , जखन ओ उर्क र ण क  रुर् मे  स ु खा ओ ल गा छ स ँ  \nब नल िौ क ी  र्र  क व ि क  जु आ नी क  िक ा न  क ेँ  मे ट ा ब ै त  अव छ , र्ु र खा क  \nलगा ओल  आ  र्ु न: स ु खा ओल  गा छक  ब नल उर्क र ण क  उर्भो ग क र ै त  \nक व ि क  स ंि े दना  दे खू – \n‘क व ह य ो  ने न्हर्न मे \nए व ह  ठ ा व र  स भ र्र  झ ु लै त  \nह ँ स ै त -गब ैत \nव िब ौ ने  छलहु ँ  व ट क ु ला  \nला ल -र्ी अर-स नह ु ला  फ लमे  \nगड़ ौ ने  छलहु ँ  दां त  \nर्ओने  छलहु ँ  अमृ त -रस  \nत ृ प् त  भऽ  गे ल छल मो न -प्र ा ण…………’ \n     आ  ओ  गा छ  जखन  स ु खा  जा इ त  अव छ त खन  क व ि क  ओव ह  गा छ  \nस ँ  आ व त् मक  भा ि  आ त् मस ंत ु व ष्ट  प्र दा न क` र ह ल अव छ। य िा  – \n‘……… \nव दन भव र क  भा गमभा गस ँ  \nिा क ल आ  व नस् त े ज  \nर्ड़ ै त  छी अर्न िौ क ी  र्र \nआ  जखन  अब ै त  नव ह  अव छ व नन्न  \nत खन िर्क ी  दै त   व ि द े ह सदेह:१७|| 75 \nआ  लो र ी  स ु नब ै त  अव छ  \nर्ु र खा क  ममत् ि स ँ  लब ा लब \nओ स ु व ख गे ल गा छ ’ \n    अन्त त : इ ए ह  जे  क व ि -क िा क ा र  श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र क  स ा व ह त् य-\nस ा ध ना  स व ह त स् य क  भा ि ना  क ेँ  र्ल्लव ि त  आ  र्ु व ष् र्त  क र ै त  अव छ।  \nजखन र्ल्लव ि त  आ  र्ु व ष् र्त ह ो इ त  अव छ ओ स ा व ह त् य-स ा ध न ा  रुर्ी  ि ृ क्ष, \nत खन त क र  जे  फ ल अब ै त  अव छ , ओ अमर त् ि  प्र दा न क र ै त  अव छ  \nअिा त  क ा लजय ी  ह ो इ त  अव छ। ए ह न क ा लजय ी  र िना क ा र  अर व ि न्द  \nठ ा क ु र क  प्र व त  ह मर  श त श : स ा ध ु ि ा द।  ब दला  मे  स म व र्प त  ह म र  अभ ा ि क  \nभा ि । \n \n \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  76 || व ि द े ह सदेह:१७ \nअर व ि ं द श्र ी ि ा स् त ि \nस ा म ं त ी  स भह ँ क  व ि रुद्ध  त ै य ा र  क व ि  \n  \nलगत ा र  त े ज ह ो इ त  स ंगी त क  क ा र ण ें  लो क  ब ह ी र  भऽ र ह ल अव छ मु दा  \nओ स भ  ब ह ी र  छव ि त ँ इ  आ र  ब े स ी  जो र स ँ  स ंगी त  ब जा ब ऽ र्व ड़  र ह ल  \nछै- व मल ा न क ु ंदे र ा \n  \nअर व ि ंद ठ ा क ु र क  र िना त् मक  ध मक  स ा व ह व त् य क  क्ष े त्र मे  ए ह ा व नत े  स ु न ा इ  \nर्व ड़  र ह ल अव छ। अर व ि ंद अर्न र िना क ा लमे  स ंि े दनह ी न उत्त र  \nआ ध ु व नक त ा  स ंगे -स ंग स ा म् य ि ा दी  स त्त ा  क े  खंव ड त  ह ो इ त  दे खने  अव छ।  \nई  स ा म् य ि ा दी  स त्त ा  जे  र्ूरा  स ंस ा र मे  अर्न ब ा त  छा त ी  ठ ो व क  क ह ब ा क  \nत ा गव त  र ा खै  छल।  ई  स ा म् य ि ा दी  स त्त ा  जे  ध र त ी र्र  स ह -अव स् त त् ि  क े र  \nभा ि ना  आ  ओक र  र्क्ष मे  ठ ा ढ़ छल।  ई  स ा म् य ि ा दी  स त्त ा  जे  जनत ा क  \nस ंग ठ ा ढ़ छल  स ए ह  स ा म् य ि ा दी  स त्त ा  आ इ  अर्न घ र  त ो व ड़  ले लक । आ  \nआ ब  जखन  क ी  क े ब ा ड़  खो व लत े  ह ा ट - ब जा र  िौ अव नयाँ  मु स् क ा नक  स ं ग  \nि े लक म क र ै ए  ह मर ा  ई  क ह ब ा मे  क ो नो  स ंक ो ि  नै  जे  अर व ि ं द ठ ा क ु र क  \nर िना त् मक  दु व नयाँ  ए ह ी  र्व र व स् िव त  स भहँ क  उर्जा  अव छ। ह म ऐ  उर्जा  \nक े  नि  नै  क व ह  स क ै  व छऐ  व क ए क  त ँ  ई  र िना क्र म क ो नो  ए क  क ा ल  \nखंड मे  नै  अब ै ए  आ  ने  ई  र िना क्र म क ो नो  ए क ट ा  स त्त ा , व ि ध ा  ि ा  \nव ि िा र ध ा र ा र् र  अव छ। अर व ि ंदक  ब ह ु र ंगी  ले खनक  स भसँ  ब ड़ क ा  व ि श े षता  \nअव छ -स ि व लखब ा क  स ा ह स ।  \n  \nअर व ि ंद ठ ा क ु र क ेँ  र्व ह ल ब े र  ह म क र ी ब  र्िी स  ब खप  र् व ह ने  र्ूव ण प य ा स ँ  \nप्र क ा व श त  \"क ला \" र्व त्र क ा मे  र्ढ़ ने  छलहु ँ ।  आ  ओही  व दनक  आ स -र्ा स  \nओ ह मर  स ा व ह व त् य क  र्व र िय मे  ए ला ।  मध े र्ु र ा मे  र्ु व लस  क प् त ा न मनमो ह न  \nव स ंह क  र्ो िी  \"मे र े  में  िां दनी \" क े र  लो क ा र्प ण  आ  क व ि  स म् मे ल न   व ि द े ह सदेह:१७|| 77 \nआ य ो व जत  क र ब ा क  क्र ममे  अ र व ि ंदक ेँ  आ मंव त्र त  क र ब ा क  अ ि स र  भे ट ल  \nछल।  ऐ  स म् मे लनमे  र् ट ना स ँ  गी त क ा र  गो र्ी ि ल्लभ  स ह ा य , व स द्ध े श्व र  आ  \nर्ंजा ब  व क छु  श ा इ र  स व ह त  क ो स ी  इ ला क ा क  अव ध क ां श  क व ि -र िना क ा र क  \nभा गी दा र ी  छल।  अ र व ि ंदस ँ  ए ह ी  आ य ो जनमे  र्व ह ल भें ट  भे ल  आ  अर् न  \nर्व त्र क ा  \"व स लव स ला \"मे  ह ु नक  गज ल प्र मु खता स ँ  प्र क ा व श त  क े ल ह ु ँ ।  \nअर व ि ंदक  स ंग व ि र ा स त क  गह ीं र  स ंब ंध क  ििा  ह म अर्न व र्ता  ह व र श ंक र  \nश्र ी ि ा स् त  \"श लभ\"सँ  क त े क ो  ब े र  स ु नै त  र ह लह ु ँ ।  अर व ि ंदक  व र्ता  ब ले न् द्र  \nना र ा य ण  ठ ा क ु र  \"व ि प् लि \"जी क  क त े क ो  व खस्स ा मे  ह ु नक  स मा जि ा दी  \nव ि िा र ध ा र ा, स मा व जक  स मर स त ा , नै व त क त ा  आ  आ त् मस म् मा नक  व ि िा र  \nभर ल छल।  अर व ि ंद अर्न ले खनमे  ए ह ी  व ि र ा स त क ेँ  ब िा  क ऽ र खल क  \nअव छ। र्र त ी  ट ू व ट  र ह ल  अव छ ना मक  र्ो िी स ँ  ---  \"म ा न्य ि र  ह म  \nअहाँ क  नै  दो स र  र्ा ट ी क  क ू क ु र  छी \" ऐ  अढ़ ा इ  र्ाँ व त मे  क त े क  द दप  \nक त े क  आ त् मस म् मान छै  त क र ा  श ब्दमे  क ह ना इ  मो व श् क ल छै ।  \nअर व ि ंद अर्न क व ि त ा स ँ  स मा व जक  ब दला ि क  जरू र व त क ेँ  स ो झ ाँ -स ो झ ी  \nजो ड़ ै ए ।  ओक र  क व ि त ा  स ा मंती  मो ह व फ लस ँ  व नक व ल जन त ा क  र्क्ष मे  \nठ ा ढ़ ह ो इ त  अव छ आ  ओ क र ा  स ंघ षप क  व ह स् स ा  ब नब ा स ँ  आ र्व त्त  नै  \nछै । अर व ि ंदक  ले खक ी य  स व क्र य त ा  स ा व ह व त् य क  आ  स मा व जक  स र ो क ा र स ँ  \nप्रेव र त  र ह ल अव छ इ ए ह  क ा र ण  अव छ जे  स ा व ह व त् य क  स ृ जनक  स ंग -स ं ग  \nओ स मा व जक  प्र व त ब द्ध त ा क ेँ  स े ह ो  अर्न स जगत ा क  व ह स् स ा  मा नलक ।  \nअर व ि ंद र्ट ना स ँ  प्र क ा व श त  \"प्र ि क्त ा \"मे  \"ठ ा क ु र  क ा  ठ ाँ ि \" ना म क  श ी षप क स ँ  \nस मस ा मव य क  र ा जनी व त क  घ ट ना क्र मक ेँ  ब ह ु त  ब े ब ा क ी  आ  ब े खौ फ  भऽ  \nक ऽ र्ा ठ क  स ा मने  आ नै त  र ह ल।  \n  \nदर भंगास ँ  प्र क ा व श त  दै व नक  स मा िा र  र्त्र \"व मव िल ा  आ ि ा ज \" मे  ब त ौ र  \nस ंर्ा दक  अर व ि ंद स ा व ह त् य  आ  स मा जक  प्र व त  अर्न दा व य त् ि क  व नि ा ह मे   78 || व ि द े ह सदेह:१७ \nक व नक ो  र्ा छू  नै  ह ट ल।  व ब ह ा र  प्र गव त श ी ल ले खक  स ं घ क  प्र व त  ओक र  \nस मर्प ण  दे खै त  ओक र ा  उर्ा ध्य क्ष  र्दक  व जम् मे ि ा र ी  दे ल गे लै ।  मूल त ः  \nक व ि  अर व ि ंद ठ ा क ु र क  व्यव क्त त् ि  व ह ंदी क  क व ि  र ा जे श  जो श ी क  ए क  \nर्ाँ व त मे  स मे ट ल जा  स क ै ए --  \"ह म क व ि क  ब्रह मां ड क  ए क ट ा  नु क ा ए ल  \nअक ा स गंग ा  छी \"।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  व ि द े ह सदेह:१७|| 79 \nर्र मा नन्द प्र भा क र ,  द्व ा र ा  - स ंत  र््ल् स  ह ा ई  स् क ू ल,  ब ंग ा ली  ट ो ला , \nस मस्त ी र्ु र , व र्न - 848101 \nस् खल न क  प्र व त र ो ध म े  -अन्ह ा र क  व ि र ो ध म े \nआ ध ु व नक  मै व िल ी  क िा -स ा व ह त् य मे  जा व ह  क िा क ा र  स भर् र  गि प स ँ  व नघ ो ख  \nमा ि उठ ा ओल  जा  स क ै छ त ा ह ी  र्ाँ व त मे  मन्द - मन्द मु स् क ै त  उन्न त  ग्र ी ि  \nठ ा ढ़ छव ि श्र ी  अर व ि न्द ठ ा क ु र  । \nमनु खक  स भ्यत ा क  व ि क ा स  क ा लव ह  स ँ  अन्ह ा र क  व ि र ो ध  ह ो इ त  आ य ल  \nअव छ ।  ि े द मे  अही  ब ा त क ेँ  व क छु  दो स र  त र ह ेँ  क ह ल गे ल छै  जे  \nद्र ष्ट व्य अव छ - \n‘‘ अस त ो  मा  स द्ग मय \nत मस ो  मा  ज य ो व त गप मय  । ’’ \nस भ्यत ा क  व ि क ा स  क ा ल स ँ  र्ूि प  प्र क ृ व त मे  र्स र ल अन्ह ा र क ेँ  दू र  क र ब ा क  \nले ल, ओव ह  स ँ  स ु र क्ष ा क  ले ल मश ा लक  आ व ि ष् क ा र  भे ल छ ल ।  व ह न्द ी  \nस ा व ह त् य क  क िा क ा र  ब े नी र्ु र ी  जी क  ए व ह  माँ दे  क ह ब  छव न - \n‘‘ व जस  व दन मश ा ल ब नी , दु व नया  क ी  स ब स े  ब ड़ ी  क्र ां व त  उस ी  व दन ह ु ई ’’ \nमश ा ल भौ व त क ो  छै  आ  आ व त् मक ो  ।  आ व त् मक  मश ा ल ज्ञ ा नक  प्र त ी क  \nछै, जक र ा  मा ध्य मे  अज्ञ ा नत ा क  अन्ह ा र क ेँ  व मट ा ओल  जा  स क ै त  अव छ  \n।  आ जु क  ि त्त प मा न र्व र व स् िव त  मे  प्र क ृ व त क  स भट ा  अन्ह ा र  मनु ख क  \nिे त ना  मे  स मा व ह त  भ ’ गे ल छै  आ  त ैं  िा रू क ा त  उत्र्ी ड़ न , मा व र-क ा ट, \nखून -खर ा ब ी, झ ू ठ-र्फ र े ब, छट र्ट ा ह व ट, श ो षण क  त्र ा स द  व स् िव त  र्स र ल   80 || व ि द े ह सदेह:१७ \nछै  ।  मनु ख ए व ह  व स् िव त  स ँ  अर्ना  क ेँ  उब ा व र  स क त  त क र  ज्ञ ा न स े ह ो  \nओक र ा  मे  छै ।  ओ  स भ  व क छु  जनै त  अव छ , त खने  त  र ा ष् र क व ि  व दनक र  \nक ह ै  छव ि ‘क ु रू क्ष े त्र ा क’ षष्ठ म्  स गप  मे  - \n‘‘ य ह  मनु ज व ि ज्ञ ा न मे  व नष् ण ा त \n  \nज्ञ ा न क ा, व ि ज्ञ ा न क ा, आ लो क  क ा  आ गा र  । ’’ \nत िाव र् मनु ख छट र्ट ा  र ह ल अव छ आ  उर्य ु प क्त  त्र ा स दक  व स् िव त  स ँ  \nत्र ा ण क  व दव श  ओक र  प्र ि ृ व त  नइ ँ  भ’ र ह ल छै ।  दु य ो ध नक  उव क्त  छै  - \n‘‘ ध मप  क ो  जा नत ा  ह ू ँ  प्र ि ृ व त्त  नह ीं  ह ै ।  \nअध मप  क ो  जा नत ा  ह ू ँ  व नि ृ व त्त  नह ीं  ह ै । ’’ \nए व ह  मा नव स क त ा क  क ा र ण ें  मनु खक  दश ा  ओ व दश ा  व दना नु व दन खर ा र्े  \nभे ल जा  र ह ल छै  ।  मनु ख स भ्यत ा क  व ि क ा स  क ा ल स ँ  र्ूि प  ज त े क  \nआ त ंव क त  न इ ँ  छल ओव ह  स ँ  ब े स ी  आ त ंव क त  ए खन अव छ ।  त ै  \n त  व ह न्दी  स ा व ह त् य  मे  ‘क लम क े  जा दू गर ’ ना म ख्या त  ब े नी र्ु र ी  जी  क ह ै  \nछव ि ।  ‘‘अब  जह ाँ  अन्ध्क ा र  ह ै , ि ह ाँ  र्हले  स े  भी  ज य ा दा  भय ा नक  \nऔर  ि ी भत् स  ह ै  । ’’ ब े नी र्ु र ी  जी क  इ श ा र ा  मनु खक  ह ृ दय  मे  व्या प् त  \nअज्ञ ा नत ा  र","size_mb":7.53,"has_text":true},"Sadeha 18.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 18.pdf","name":"Sadeha 18.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nवि देह सदेह -१८ \n( वि दे ह- स दे ह १८, वि दे ह www.videha.co.in प े ट ार ( अ ंक १९१-२००) सँ,  \nम ै विलीक स ि व श्रे ष्ठ गद्य आ पद्यक ए क ट ा स म ानान् त र स ंक लन) \n \nवि द े ह  म ै व ि ल ी स ाव ह त्य  आन् दोल न: म ान ु षीवम ह  स ं स् क ृ त ाम ् \n \nव ि द े ह -  प्र िम  म ै व िल ी  पा व ि क  ई -पव ि क ा \nISSN 2229-547X VIDEHA \nस म्पादक : ग ज े न् र  ठ ाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ  प ोि ी क  सि ावि क ा र  सु र वि त  अ वि ।  क ाॅ प ी र ाइ ट  ( © )  ि ार क क  वल वि त  अ न ु मवत क  व ि न ा प ोि ीक  क ोन ो  \nअ ंश क  ि ाय ा  प्र वत ए ि ं  वर क ॉ व ंग  सवह त  इ ल े क्‍ट र ॉवन क  अ ि ि ा  य ां वि क ,  क ोन ो  माध् य मसँ ,  अ ि ि ा  ् ान क  \nसंग्र हण ि ा  प ु न प्र व य ो ग क  प्र णाल ी द्वा र ा क ो न ो रूपमे  प ु न रु त् प ावद त  अ ि ि ा  सं च ावर त - प्र साव रत नै क ए ल  ज ा  \nसक ै त  अ वि । \n(c) २०००- अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   धलंकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका धथक \nजकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक यािा धर्वदेह- \nप्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/   पर ई प्रकाधित होइत \nअधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली भाषाक जालर्वृर्त्तक \nएग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२०००- अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nसंपादकािीन। धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर \nठाकुर। Editor: Gajendra Thakur.  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क मध्य \nछधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf र्वा .txt \nफॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता लोकधनक लगमे रहतधहह। \nसम्पादक 'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका ऐ ई-पधिकामे ई-प्रकाधित/ प्रथम प्रकाधित रचनाक धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ मूल आ अनूधदत आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार रखैत \nछधथ। (The Editor, Videha holds the right for print -web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई-पधिकामे कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। तेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै \nजुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त पधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, \nसे आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह \n(पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। मेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) \nएकर प्रकािनक अंकक सूचना देल जायत।  एधह ई पधिकाकेँ मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित \nकएल जाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल् य :  ाा  रू   ३० ००/- सं स् कर ण :  २० १८,  २०२ २  \n \nVideha Sadeha 18: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 191-200 at www.videha.co.in).  \n \nअन ु क्र म \nगद्य-िण्  (प ृ   १ -८३३ ) \nगजेहर ठाकुर- जगदीि चहर ठाकुर “अधनल”, सम्पादकीय (पृ. २-\n१६) \nजगदीि चहर ठाकुर ‘अधनल’- आँधखमे धचि हो मैधथली केर (आत्म \nकथा) खण्ड ०-२९ (जारी..), जगदानहद झा 'मनु' जे िुधटक उल्लेख \nकेलधन तकर पधरर्ाम धथक ‘संिोधित गजल-गंगा’, मैधथली गजलक \nसंसारमे ‘अनधचहहार आखर’, रामक ‘अम्बरा’, प्रधतबद्ध साधहत्यकारक \nअप्रधतबद्ध गजल , अरधर्वहदजीक आजाद गजल , कोरांटी – एकांकी \n(पृ. १७-४८४) \nधर्वनीत उत्पल- नर्व धदिाक कथा (जगदीि प्रसाद मंडलक गामक \nधजनगी)(पृ. ४८५-४८८) \nकाधमनी कामायनी- नोम्पेंह, सेयाम रेयापक स्र्वधर्णम  अतीत, भागमंती \n(पृ. ४८९-५१४) \nरतन झा- मैधथलीक धकछु समकालीन उपहयासक धर्वधर्वि स्र्वरूप (पृ. \n५१५-५१८)   \n \nडॉ धर्वद्यानाथ झा- डेंगू बीमारीक भयार्वह पधरदृश्य (पृ. ५१९-५२७) \nकाधमनी- गीत-गंगा (पृ. ५२८-५३५) \nजगदानहद झा 'मनु'- \"गजल गंगा\" (पृ. ५३६-५४४) \nडॉ. अजीत धमश्र- मैधथल अङना : ‘तोरा अंगनामे’(पृ. ५४५-५५०) \nआिीष अनधचहहार- िारक \"अइ\" पार, पद्मा नदीक गरीब ब्राम्हर्, \nगाम के अधिकारी तोहे बड़का भैया हो- (आलोचना),सभ्य लोक, जँ \nमहात्मा गाँिी आइ-काधि धमधथलामे जहमल रहतधथ, ब्रम्हधपिाच (पृ. \n५५१-५८१) \nपरमानहद प्रभाकर- कधर्व अधनलजीक आंतधरक पधरधचधत : गीत गंगा \n(पृ. ५८२-५८५) \nछिानंद धसंह झा- ‘गीत-गंगा’मे सब धकछु अधछ (पृ. ५८६-५८७) \nकेदार कानन- गीत गंगामे अधनल, हमर सबहक पंधडतजी, सहज आ \nधमलनसार छलाह रेर्ुजी (पृ. ५८८-५९७) \nडा.अमर नाथ ठाकुर- ‘गीत-गंगा’क प्रर्वाह (पृ. ५९८-६११)      \nडॉ॰ िधििर कुमर “धर्वदेह”- अधनलजी – व्यधक्तत्त्र्व आ कृधतत्त्र्व \n(पृ. ६१२-६३७)   \n \nडॉ॰ िधििर कुमर “धर्वदेह”आ सुधप्रया  बेबी कुमारी- भूकम्प- (बाल \nधर्वज्ञान कथा) (पृ. ६३८-६७४) \nसृजन िेखर 'अज्ञेय' (मूल नाम गंगानंद झा)- जगदीि चहर ठाकुर \n‘अधनल’, धर्वहधन कथा- अिुभ इच्छा (पृ. ६७५- ६७८) \nबाल मुकुंद पाठक- मैधथलीक गजलक सिक्त हस्तािर 'अधनल' (पृ. \n६७९-६८३) \nअरधर्वहद ठाकुर- ’गीत-गंगा’ के बहाने धकछु बतकही (पृ. ६८४-६९७) \nमुन्नाजी- (धर्वदेहक जगदीि चहर ठाकुर ’अधनल’ धर्विेषांक लेल मुन्नाजी \nद्वारा अधनल जी सं लेल ई-सािात्कार),  सेल्फी, बखरा, करोट , \nिीया-पुता लेल प्रेरक अधछ देर्वीजी, अधिकार लेल छटपटाइत मोहन \nदास (पृ. ६९८-७१६) \nराम लोचन ठाकुर- रमानंद रेर्ु के मन पाड़ैत (पृ. ७१७-७२४) \nयोगेहर पाठक “धर्वयोगी”- एकसरुआ धसपाही  (पृ. ७२५-७२९) \nनबो नारायर् धमश्र- युगपुरुष श्री राजनंदन लाल दास (पृ. ७३०-\n७३८) \nओम प्रकाि झा- धर्वछोहक नोर, - मातृर्वत परदारेषु (पृ. ७३९-७४०)   \n \nअधनल झा- अनटोटल गप्प (पृ. ७४१-७४२) \nरधर्व भूषर् पाठक- दोस आ दोसक चाधल प्रकृधत बेमेय, दोस यौ दोस, \nफलनमा.. धचलनमा... ठेकनमा (पृ. ७४३-७६३) \nपिाचार खंड— जगदीि चहर ठाकुर ’अधनल’द्वारा प्राप्त पि (पृ. \n७६४-७८६) \nराजदेर्व मर््डल- अर्वाक (पृ. ७८७-७९१) \nधर्वहदेश्वर ठाकुर- राजनैधतक धर्वहधन कथा, प्रेम धर्वहधन कथा (पृ. ७९२-\n७९३) \nअब्दुर रज्जाक- धकछु प्रेम धबहैन कथा, राजनैधतक धबहैन कथा, \nकतारक मौसम आ धबन मौसम क बषा, दोहा -कतारमे साँझक \nचौपाधरपर कें आठम मासक बैसार सम्पन्न! (पृ. ७९४-८००) \nउमेि मण्डल - मुड़नक मुर, धरपोटण-- सगर राधत दीप जरल, 88म \nकथा-साधहत्य गोष्ठी डखराममे सम्पन्न भेल (पृ. ८०१-८१६) \nअधखलेि कुमार- बाबू भोला लाल दासक जयंती मनल (८१७-८१९) \nराम धर्वलास साहु- ई छी हमर मजबूरी, चोर-धसपाही, जाधत (प्. ८२०-\n८२५)   \n \nलक्ष् मी दास- बापक िरम (पृ. ८२६-८२९) \nललन कुमार कामत- बाबाक लोटा (पृ. ८३०-८३३) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य- खण्ड  (पृ.८३४-१२५६) \nजगदीि चहर ठाकुर ’अधनल’- गीत, कधर्वता, दोहा, चतुष्पदी, गजल, \nआत्म-गीत आ धकछु बाल कधर्वता (पृ. ८३५-९४७) \nजगदानंद झा मनु- गजल (पृ. ९४८-९४८) \nधदलीप कुमार साह- अहाँ हमर..., धमधथला हमर..., िर् भधर..., हमरा \nयाद अबैए... (पृ. ९४९-९५७) \nमुन्ना जी- गजल, कधर्वता ऐब की बेधरया (पृ. ९५८-९६१) \nरमेि- ताजीर्वन हमर नधह (पृ. ९६२-९६३) \nनहद धर्वलास राय- नैधतकता आ इमान, नेताजी, हमर सपनाक धबहार  \n(पृ. ९६४-९७५) \nकाधमनी कामायनी- अंकोरर्वट मंधदर (पृ. ९७६-९७८) \nधकिन कारीगर- इस्कूल जाइत छी हम (पृ. ९७९-९८०) \nआिीष अनधचहहार- धकछु बाल गजल, धकछु गजल (पृ. ९८१-९९२) \nडॉ॰ िधििर कुमर “धर्वदेह”- माधरते रास बाल कधर्वता (र्वहय \nआिाधरत), फागुनक  पाधन, माघ, सोझ बाट, मंगलमय हो  नर्व र्वषण,   \n \nतमघैला भधर – भधर अनलहुँ , पधरर्वतणन, सहनिीलता, ई की भेल \n!?!?!, छधठ गीत  - १-२, लेखकक धजनगीक छहद, श्री गर्पधत \nर्वहदना (पृ. ९९३-१२१५) \nअसरफ राईन- धकछु गजल, परदेिी मनक भार्वना (पृ. १२१६-\n१२१८) \nओम प्रकाि झा-धकछु गजल (पृ. १२१९-१२२१) \nरधर्व भूषर् पाठक- तीनटा कधर्वता (पृ. १२२२-१२२४) \nधर्वजयनाथ झा- नर्व र्वषणक एधह मिुर पहरमे, हमर नाम पधरचय सादर \nसुरत हम, चेतना केर नर्व सृजनमे (पृ. १२२५-१२२७) \nसृजन िेखर ’अज्ञेय’ (मूल नाम गंगानंद झा)- गीत सँ पधहने, हऽम, \nधजनगी के दस्तार्वेज़, सभ मैधथल के लेल, प्रेम के गीत-सृजन, हमर \nगाम, धजनगी के गीत, गीत एगो सपना (पृ. १२२८-१२४५) \nअब्दुर रज्जाक- चधरपधतया, धकछु गजल, एकटा कता  (पृ.१२४६-\n१२५०) \nमहेि डखरामी- रंग रास (पृ. १२५१-१२५२) \nधर्वहदेश्वर ठाकुर- गजल (पृ. १२५३-१२५३)   \n \nधबनीता झा- रखबार राघर्व (पृ. १२५४-१२५४) \nधर्वकास झा- एलै फागुन मास सखी हे (पृ. १२५५-१२५५) \nनीरज कर्ण- गजल (प्. १२५६-१२५६)  व ि द े ह सदेह:१८|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || व ि द े ह सदेह:१८ \nगजेन्द्र ठाकुर \nजगदीश चन्द्र ठाकुर “अनिल” \nजगदी श  चन्द्र  ठ ा क ु र  ’अव िल’ जी  मूलतः  क व ि  छव ि , ओिा  गद्य  \nस मा लो चिा प र  स े ह ो  व ह िक र  व लखिा  व लखा ए ल अव छ/  \nपद्यक  पद्यमय  ह े ब ा क ्  गप, गी त  ह े ब ा क  गप व क छु  क व ि क  मु ुंह स ुं ब ह र ा इ त  \nर ह ै त  अव छ/  ओ  पद्यक  गी त मय , गे यमय  िै  ह े ब ा पर  क न्न ा र ो ह ट  क र ै  \nछव ि/ फ े र  आ गां  जा  क ऽ पद्य क  गे य  िै  ह े ब ा  ले ल  िि  खा ढ़ी क ें  दो ष  \nदै त  ए क र ा  पु र ा ि आ  िि क  ब ी च स ुं घ षष  ब िा  दै  छव ि/  \nत ुं क ी  पद्यक  गे य त ा  ओक र  पु र ा ि श ै ली क  ह े ब ा क  पव र चय  दै ए ? ए त ऽ  \nव क छु  िि  खा ढ़ी क  ल ो क  ऐ  झ प ा स ा मे  आ व ब य ो  जा इ  छ व ि  आ  पद्य मे  \nगे य त ा  भे िे  भा ि  क म  भऽ  जा इए, इ त् य ा व द ब ा व ज-व ल व ख क ऽ पु र ा ि  \nपी ढ़ी क  व क छु  गो ट े क  त क ष क ें  क ा ट ब ा क  ब दला  दृ ढ़ क र ै  छव ि/ मूल ग प  \nजे  झ ां पल  जा इ ए  स े  अव छ पु र ा ि पी ढ़ ी क  व क छु  क व ि क  गे य  मु द ा  \nभा ि ह ी ि र चिा क ें  स मा लो चक  द्व ा र ा  दब ा ड़ ला प र  ओ ए क र ा  िि  आ  \nपु र ा िक  स ुंघ षष  क व ह  दै  छव ि  आ  अपि र चिा  ले ल  अ पिे  स् िा ि  \nव िर्ध ा व र त  क र ब ाक  चे ष्ट ा  क र ै  छव ि/ ए त ऽ जगदी श  च न्द्र  ठ ा क ु र  \n’अव िल’क  र चिा  जे  गी त  ह ु अए  ब ा  गज ल ब ा  क व ि त ा , ए क ट ा  उदा ह र ण  \nब व ि स ो झ ां  अब ै त  अव छ , जत ऽ त ु क व मल ा िी  मा त्र  पद्य ह े ब ा क  मा ण दण् ड  \nिै  अव छ/  ज त ऽ पद्य क  गे य त ा  ए क र  अि गु ण  िै  ब िै त  अ व छ/  ज त ऽ  \nअक व ि त ा मे  स े ह ो  त ा र त म् य  अव छ/  जत ऽ  िि  आ  पु र ा िक  क ृ व त्र म  भे द  \nमे ट ा  जा इ त  अव छ आ  दो षक ें  गु ण  क ह े ब ा  ले ल िि  आ  पु र ा ि क  स ों गर क  \nखगत ा  िै  पड़ ै ए /  \n  व ि द े ह सदेह:१८|| 3 \n२ \nभगि ा िक  अव स् त त् ि क  उत्त र  उपव िि े श ि ा दी  र चिा क ा र  ले ल ए क ट ा  \nब ु झ ौ अ व ल अव छ/  जुं भगि ा िक  अव स् त त् ि  मा िल जा ए  त ुं  स म स् य ा  आ  िै  \nमा िल जा ए  त ुं व ि श्व रू पी  फ ो ट ो क  फ्रे मे  खतम , िा ट क क  मुं चे  व िपत्त ा / \nई  स ु रुज , ई चा ि, ई  क ो व ट  त र े गि , अक ा स, स ां झ-प्र ा त, र ौ द-ब स ा त, \nगा छक  फ ड़ िा इ , पा व िक  त पब , भा प उड़ ब , मे घ  ब िब -ब र स ब, गह ू म  \nर्ध ा ि उपजब, फ लक  फ ू लब , स ा गर-पि ष त, ई  स भ क क र ा  ले ल ? ह मर े  \nले ल िे / आ  ह मर ा  ले ल ई  स भ व क य ो  त ुं  ब िे िव ह य े  ह ए त /  आ  स ा इ ुं स  \nह मर ा  स भक  मगजमे  ढु क ल  अव छ , स े  व ब िु  ब िे िे  व क छु  ब व ि जा ए त  स े  \nस ो चब ो  क व ठ ि/ आ  जुं ई  ब िे िह ा र  दे खा इ त  अव छ  त ुं फ लिां -व चल ि ां  \nिा म दै  छी /  आ  जुं  ब िे िह ा र  िै  दे खा इ त  अव छ त ुं  ओ  ब िा  क ऽ  िु क ा  \nगे ल/ आ  स े  भे ल भगि ा ि/ स भट ा  ह मर व ह  ले ल ब िा  क ऽ िु क ा  गे ल  \nभगि ा ि/ \n३ \nिा र ी  चे त िा क  स् ि र मे  स े ह ो  क न्न ा र ो ह ट क  अभ ा ि  अ व छ/  मु द ा  ई  आ श ा  \nस े ह ो  स मा जमे  ब ा व लक ा क ा  आ गमि पर  भऽ र ह ल  श ो क क  पव र चा य क  \nअव छ, िै  त ुं ब ा लक  ले लई  पद्य व क ए  िै  व लखा ए ल , जखिव क  ब ा लक क  \nब े र ो जगा र ी  स े ह ो  पै घ  स मस्या  अव छ/  मु दा  क न्न ा र ो ह ट  िै  अव छ , आ \nि ा स् त व ि क त ा स ुं लड़ ब ा क  ले ल र स् त ा  अव छ; ह मर ा  व चन्द्त ा  क िी  क े /  \nक ा र ण  ब ु च् ची  ब ढ़त ी , पढ़ त ी-व लखत ी / दह े ज दा िि क  व ि रुद्ध  खड् ग  \nउठ े त ी / स ा इ ुंस क  स ुंपै त  अव जष त  क र त ी / स ुंगी  अप् पि अ पिे  चु ित ी /  \nअपि ब ा ट  अपिे  श्र मस ुं ब िे त ी  आ  दु ख स ुं लड़ त ी / \n  4 || व ि द े ह सदेह:१८ \n४ \nह मर ा  व चन्द्त ा  क िी  क े, क ऽ ब ा द मम् मी  त ों  व चन्द्त ा  जु व ि क र, मे  ब च् चा  \nमम् मी क ें  व चन्द्त ा  िै  क र ब ा क  अिु र ो र्ध  क र ै ए  आ  ई  ब च् चा  ब ु च् ची  छी  स े ह ो  \nस् पष्ट  भऽ जा इ ए, क ा र ण  ओ दह े ज लै ब ला  स ुं व ब आ ह  िै  क र त /  ओिा  \nव मव िल ा मे  लड़ क ी ब ल ा  स े ह ो  पव ह िे  दह े ज लै  छला , मु दा  त खिो  स े  \nस् त्र ी क  श्र े ष्ठ त ा क  प्र मा ण  िै  छल ि र ि्  त खि ब ू ढ़ ि र क  व ि ि ा ह  छो ट  \nब व चय ा स ुं पा इ  दऽ क ऽ भऽ जा इ  छलै /  आ  स े  आ र  भ य ुंक र  छल/  \nआ त् मव ि श्व ा स पर  ब ल दे ल गे ल अव छ , क ा र ण  जुं ब ु च् ची मे  आ त् मव ि श्व ा स  \nर ह त व न्द्ह, आ  स े  र ह त व न्द्ह त ुं स भ ट ा  समस्या  खतम/ \n५ \nपद्यक  मूल  गु ण  गे य  ह ए ब  आ  लय मे  ह ए ब , मा िे  व िअमब द्ध / पद्यक  ई  \nजे  त िा क व ित  पु र ा ि अि र्ध ा र ण ा क  मूल व ि श े षता  ब त ौ व िह ा र  छव ि , आ \nओइ स ों गरस ुं अपि पद्यक  स् िा ि-व िर्ध ा र ण  क िे क  ऊ ुंच ठ ा म  क र ऽ चा ह ै  \nछव ि, व त िक ा  ले ल गज ल क  िि -जा गरण, जइ मे  ब ह र पर  ब े स  घ मिष ि क  \nब ा द व िअम व िर्ध ा र ण  भे ल, स े ह ो  मा र क े श  जक ां  आ ए ल/ क ा र ण  ऐ  गज ल  \nस भम े  त ा र त म् य  आ ए ल , लय  आ ए ल , त ी क्ष्ण त ा  आ ए ल/ ज गदी श  चन्द्र  \nठ ा क ु र  ’अव िल’ ऐ  िि जा गरण मे  गज ल व लखिा इ  श ु रु क े लव ि आ  व स द्ध  \nक े लव ि जे  प्र व त भा ि ा ि लो क  िी क  गे य य ु क्त-भा ि य ु क्त  गी त-ग जल, व क छु  \nव िअमप र  ध्य ा ि दऽ क ऽ, आ र  िी क  ज क ां  व लव ख स क ै  छव ि/  \nर दी फ  आ  क ा व फ य ा क  जे  प्र य ो ग अव िलजी  क े िे  छव ि स े  लौ लि श  \nव लखल  गज ल िै  ि र ि्  झ ों क मे  व लखल  गज ल अव छ/  \n  व ि द े ह सदेह:१८|| 5 \n६ \nर्ध ी र े न्द्र  प्र े मव षष क ें  दे ल  ि ी व ड य ो  इ ण्ट र व्यू मे  व स य ा र ा म झ ा  स र स  क ह ै  छ व ि  \nजे  मुंचस्ि र चिा क  फ े र मे  अव िल जी  र चिा क  गु ण पर  ध्य ा ि  दे ब  व ब स व र  \nगे ला, आ  ए क  त र ह ें  ह ु िक र  र चिा क ें  स ा व ह व त् य क  क स ौट ी पर  ओ खा व र ज  \nक र ै  छव ि/ व क छु  र चिा क  व ि षय मे  ई  स ह ी  स े ह ो  ला गै त  अव छ/  मु द ा  \nअव िल जी क  दो स र  इ व िुंगमे  ब ह र य ु क्त  गज ल आ ए ल , आ  अव िल जी  \nपु र ा ि अव िलस ुं फ र ा क  दे खा इ  पड़ ऽ लगला / चे त िा  स व मव त क  मुंच क  \nआ ब  िी क  जक ां  पति  भऽ  चु क ल  छल , िि-पु र ा ि भूप ए क र ा  िी क  \nजक ां  मै र े ज (ब ैं क ट ) ह ो ल  ब िा  दे िे  र ह व ि/  स े  मुंचस्ि र चिा  पड़ स ब ा क  \nजो गा र ो  खतमे  छल/ आ र म् भम े  ओ ब ह र क  व ि रुद्ध  ब ु झ िा  गे लव ि - \nब ह र क  झ ुंझ व ट स ुं ह मर ा  आ जा द क रू \nह म गज ल छी  ह मर ा  िै  ब र ब ा द क रू  \nमु दा  प्र व त भा क ें  ललक ा र ा  व दय ौ  त ुं ओ ललक ा र ा  स् ि ी क ा र  क र ै  छी, मै दा ि  \nछो व ड़  भ ा गै  िै  छै / आ  जखि अव िलजी क  गज ल गुंग ा  आ ए ल त ुं ओक र  \nस भट ा  गज ल अर ब ी  ब ह र / स र ल ि ा व ण ष क  ब ह र मे  छल/  \nआ  जइ  गज लक  पव ह ल श े र  उपर ा क ा  श े र  छल  ओइ ग जलक ें  स े ह ो  \nस र ल ि ा व ण ष क  ब ह र मे  पु िले खि भे ल छल आ  िी चां मे  व लखल  छल -  \n(स र ल ि ा व ण ष क  ब ह र , ि ण ष-१७) \nआ  ब ह र क  झ ुंझ व ट मे  पड़ ला क  ब ा द जे  क व ि त ा क / ब ा ल क व ि त ा क  पद्यमय  \nरू प आ ए ल , िा र ी-स् ि र क  त ी क्ष्ण त ा  आ ए लस े  क व ि क  क्र व मक  गु ण ा त् मक  \nव ि क ा स  छल, ऐ मे  स ुं व क छु  क व ि त ा क  चचा  ह म ऊ पर मे  क े िे  छी / मु द ा  \nर दी फ  आ  क ा व फ य ा  जे  िू त ित ा , व ि चा र क  जे  त ी क्ष्ण त ा  गज ल स भम े   6 || व ि द े ह सदेह:१८ \nआ ए ल त क र  क ो िो  जो ड़  िै /  आ  मा त्र  य ए ह  गज ल  स भ  ह ु ि क र  स् िा ि  \nमै व िल ी  स ा व ह त् य मे  उच् चतम स् िा िपर  र खब ा  ले ल पय ा प् त  व स द्ध  भे ल/ \n७ \nपढ़ ब  आ  व लखब  क ी  भे ल / ई  भे ल  व स खब - व िर न्द्तर व स खै त र ह ब / जक र ा  \nव लखब ा क  आ  पढ़ ब ा क  मो ि  ह ो इ  छै  त क र ा  ब ु झ ु  जे  व स खब ा क  व ह स् स क  \nछै / अव िल जी  द्व ा र ा  र दी फ  स भ क  जे  प्र य ो ग भे ल  अव छ स े  अ द्भ ु त /  \nव क छु  उदा ह र ण  दे खू - \nछी अनछ कऽ राखू मोि होइए बाटपर जहां-तहां \nकी करू निक गजल गेल अनछ कोिा-कोिा \nनलयऽ बुझैए अहां छी करैए आदमी िीक लागल \nमे कहां जीवि भनर राम-राम कतेक बेर \nचाही अनहिा कोिा भेलै बहुत अनछ छी जखि-तखि \nअहां गेलहुुं छी हम रहल छी देखलौं जीविमे \nछै बाबा जीविमे नकयो िै छै छी हम-अहां \nएलौं दुनिया देखै छी सभठां अनछ सभठां सभ गाम आ शहरमे \nजाइए बुझनलयै कऽ देखू रहल अनछ मे बेर-बेर देखै छी हम \nराखू िे पूछू करै छी भनर गामक रहल अनछ की कनरयौ \nिै जाइए छी अहां हमर गाम बिौिे बैसल छी \nमे छी बदलल रहल बहुत अनछ अहां की करबै \nहम जरूरी छै कऽ हम छै की करबै हमर गामक चौकपर \nभेलौं गेल छी तकै छी बुझै छी छी तुंइ गजल कहै छी \nअहां रहलौं रहल छी छी भोरे-भोरे छै की करबै \n  व ि द े ह सदेह:१८|| 7 \nआ  त ें  ब ह र क ें  झ ुंझ ट  मा िव िह ा र  आ गां  जा  क ऽ  क ह ै  छव ि - \nव खड़ क ी, क े ब ा र  व क छु  िै , महल क ो िा  भे लै  \nिे  र दी फ  आ  िे  क ा व फ य ा , गज ल क ो िा  भे लै  \n \n \n \n \nसम्पादकीय \n \nस ा व ह त् य  अक ा दे मी क  मै व िल ी  व ि भा गक  व ि षय मे  व क छु  क ह िा इ  अप ि  \nस मए  खर ा प क े िा इ  ह ए त ।  २०१५ मे  ए क ट ा  व ब र ो  उठ ल, जइ मे  स भ  \nभा षा मे  व क छु  गो ट े  अक ा दे मी  पु र स् क ा र  घ ु र े लव न्द्ह , आ  जे  िै  घ ु र े ल व न्द् ह  \nस े ह ो  अक ा दे मी क  व क छु  खा स  व ब ुंदु पर  गु मक ी  ला र्ध ला पर  प्र श्न  उठ े लव न्द् ह ।  \nमु दा  ऐ  व ब र ो मे  जइ  भा षा क  व ि भा ग स ा व ह त् य  अक ा दे म ी क  स भस ‍ँ  ब े स ी  \nक ृ त  ञ/ ि फ ा दा र  र ह ल स े  छल मै व िल ी  व ि भा ग। पु र स् क ा र  घ ु र े िा इ  त  ‍ँ  \nदू र, क ो िो  त र ह क  क ो िो -प्रश्न, क ो िो  व स म् ब ो व लक  व ि र ो र्ध  र्ध व र  िै ।  आ  \nओइ क ृ त ञ त ा /  ि फ ा दा र ी  ले ल ओक र ा  व िलष ज् जत ा पूण ष  क ा य ष  क र ब ा क  \nला इ स ें स, जे  ओक र ा  लग पव ह िव ह य े स  ‍ँ  र ह ै , क े र  पु िः  िि ी िी क र ण  \nभ’ गे लै, स ा व ह त् य  अक ा दे मी  त क र  िि ी िी क र ण  क ’ दे लक ै ।  आ ब  \nमा त्र ‘स गर र ा व त  दी प जर य ’ आ ‘स मािां त र  स ा व ह त् य  अक ा दे मी  \nपु र स् क ा र’ स ा व ह त् य  अक ा दे मी क  मै व िल ी  व ि भ ा गक  व ि रुद्ध  ठ ा ढ़  \nअव छ। ‘स गर र ा व त  दी प जर य ’ पर  स ा व ह त् य  अक ा दे मी क  ग्र ह ण  क्ष व ण क  \nरू पस  ‍ँ ला व गत े  र ह ै ए , ओहु िा  ग्र ह ण  क्ष व ण क े  ह ो इ  छै ।  8 || व ि द े ह सदेह:१८ \nभा र त क  स ा व ह त् य  अक ा दे मी क  उद्द े श य  क ी  छै? ज ‍ँ ए क र  मै व िल ी  व ि भा गक  \nक ा य ष क  व ह स ा ब स  ‍ँ क ो िो  छा त्र क े ए क र  उत्त र  दे ब ा  ले ल क ह ल जा ए  त  ‍ँ  \nए क र  उत्त र  ओ ए िा  दे त - \n-स ा व ह त् य मे  ए क ट ा  खा स  जा व त क  खा स  पव र ि ा र / ग्र ु पक  प्र व त व क्र य ा ि ा द ी  \nआ  मे व ड य ो क र  र चिा / र चिा क ा र क े  पु र स् क ृ त  क र ब \n-स े मी िा र, अिु ि ा द आ व द क ा य ष क्र म/ अस ा इ िमे ण्ट मे  अि ह ट्ठ-स ि क ृ व त्र म  \nमै व िल ी  व लखै ब ला  त िा क व ित ले खक  स भक े  मु ्यत य ा  स व म् म व लत  क र ब  \n-स ा व ह त् य मे  ए क ट ा  खा स  जा व त क  व क छु  खा स  पव र ि ा र क े  मु ्यत य ा  ई  \nपु र स् क ा र  ब ाटब \n-अिु ि ा द पु र स् क ा र  आ व द त क र ा  दे ब  जे  मा त्र  पु र स् क ा र  ले ल ए क ट ा  \nअिु ि ा द अि ह ट्ठ-स ि क ृ व त्र म मै व िल ी मे  क े िे  ह ो व ि  \n-दो स र  जा व त क  व क छु  ले ख क क े  आ श ा  व दअब ै त  र ह ब  जइ स  ‍ँ ओ  ‘स् ट े ट स  \nको’ मे  ब ा र्ध ा  िै  ब िव ि \n-स ु च् चा  मै व िल ी क  उत्क ृ ष्ट  र चिा क े स र क ा र ी  त ुंत्र स  ‍ँ दू र  र ा खब  आ  \nअि ह ट्ठ-स ि क ृ व त्र म मै व िल ी क े आ गू  ब ढ़ा ए ब  \n-मै व िल ी क  व स ले ब स मे  जमीं दा र  आ व दक  जी ि िी  अ ि ह ट्ठ -स ि क ृ व त्र म  \nमै व िल ी मे  दे ब  जइ स  ‍ँ जिस ा मा न्द्य  आ  स ु च् चा  मै व िल ी क  उत्क ृ ष्ट  स ा व ह त् य क  \nप्र श ुंस क  अपि  ब च् चा क े मै व िल ी स  ‍ँ दू र  क र ए ब ला  अि ह ट्ठ -स ि क ृ व त्र म  \nमै व िल ी क  पढ़ ा इ स  ‍ँ दू र  र ा खव ि , आ  ज इ स  ‍ँ स र क ा र ी  त ुंत्र क  मै व िल ी पर  \nह ु िक र  क ब्ज ा  क ा ए म र ह व न्द्ह। \nए क र  व िम्न व लव खत स ु खद आ  दु खद  पव र ण ा म भे लै : -  व ि द े ह सदेह:१८|| 9 \n-भा र त ी य  स ुंव ि र्ध ा िक  अष्ट म स ू ची मे  गे ला क  ब ा दो  प्र ा इ मर ी  व श क्ष ा  र्ध व र मे  \nमै व िल ी क  पढ़ ा इ  ले ल  क ो िो  त र ह क  इ च् छा  जि स ा मा न्द्य मे  िै  ए लै ।  ए क र  \nव ि पर ी त  व क छु  ठ ा म अि ह ट्ठ - स ि क ृ व त्र म मै व िल ी क  पढ़ ा इ क  व ि र ो र्ध  \nभे ल, व स ले ब स क  व ि र ो र्ध  भे ल। \n-मै व िल ी क  स मा िां त र  पर म् पर ा क  प्र ा र म् भ भे लै, जइ स  ‍ँ उत् क ृ ष्ट  क ो व ट क  \nमै व िल ी  स ा व ह त् य स  ‍ँ स ुंस ा र क  पव र चए  भे लै ।  \n-स ा व ह त् य  अक ा दे मी क  मै व िल ी  व ि भा गक े  ओक र  क ृ त ञ त ा  ले ल  \nव िलष ज् जत ा पूण ष  क ा य ष  क र ब ा क  ला इ स ें स क  स ा व ह त् य  अक ा दे मी  द्व ा र ा  \nिि ी िी क र ण  क ए ल गे लै ।  \n-मूल र्ध ा र ा क  स ा व ह त् य क  स् त र  व ि र ुंत र  िू त ि अर्ध म स् त र क े प्र ा प् त  क र ै त  \nगे ल। \n-स् क ू ल क ॉ ले जमे  मै व िल ी  व ि भा ग छा त्र  व ि ह ी ि भ’ गे ल, ओतु क्क ा  व श क्ष क क े \nए ि.स ी .स ी ., स् क ा उट  गा इ ड, प्रोट ो क ॉ ल आ व द क ा य ष  ले ल प्र य ो ग क ए ल \nजे ब ा क  मजब ू र ी  प्र श ा स ि ले ल भ ’ गे लै । \n-स ा व ह त् य  अक ा दे मी  आ व द द्व ा र ा  प्र क ा व श त  पो िी  क ृ व त्र म मै व िल ी मे  र ह ब ा क  \nक ा र ण े गो दा ममे  स व ड़  गे लै ।  \n-मूल र्ध ा र ा क  क ृ व त्र म मै व िल ी क  पत्र-पव त्र क ा  आ  पो िी  लो क  अपिे  छा व प  \nपु र स् क ा र  ले ल अपिे  पढ़ ए  लगला ।  \n-‘स गर र ा व त  दी प जर य ’ पर  स ा व ह त् य  अक ा दे मी क  ग्र ह ण  ला ग’ लगलै । \n-स म् पूण ष  स र क ा र ी  स ुंर क्ष ण क  ब ा दो  मूल र्ध ा र ा क  क ृ व त्र म मै व िल ी   10 || व ि द े ह सदेह:१८ \nभा षा , ओक र  व स ले ब स  आ  ओ क र  ए जे ण्ड ा  जिस ा मा न्द्य स  ‍ँ दू र े  र ह ल आ  \nओक र ा  अपिे  मध्य  क न्न ा र ो ह ट  ब ढ़ै त  गे ल। \n-मै व िल ी  भ ा र त क  ए क मा त्र  भा षा  भे ल जत ’ स ा मा िां त र  र्ध ा र  फ ौ दा इ त  \nर ह ल आ  मू ल  र्ध ा र  घ ी-मल ी दा  खा इ त  र ह ला क  ब ा दो  मर िा स न्न  भ’ गे ल। \nस ा व ह त् य  अक ा दे मी  स ुंपो व षत क ृ व त्र म मै व िल ी  आ  ओइमे  दे ल जा ए ब ला  \nपु र स् क ा र क  अि मूल् य िक  पा छा मै व िल ी क े  मा र ब ा क , आ  मै व िल ी क  \nमा ध्य मस  ‍ँ भे ट ै ब ला  िो क र ी -च ा क र ी, स ु व ि र्ध ा, पु र स् क ा र आ व दपर  ए क क्ष त्र  \nर ा ज् य  क र ब ा क, स र क ा र ी-ए िज ी .ओ.- सुंस् िा क  पा इ पर घ ु मै त-व फ र ै त  खा इ -\nव पब ै क  आ क ां क्ष ा क  पूव त ष  क र ब ा क  स ा क ां क्ष  उद्द े श य  र ह ल। \nआ  ई  स भ मै व िल ी क  ब दला मे  भे ल।  \nनवहनि (नबहैि) किाक नवश्व पनरदृश्य: \nअपि एक पांनत-दू पांनत, एक पाराग्राफ- दू पाराग्राफक अनत-लघुकिा \nलेल अुंग्रेजी सानहत्यक एकटा िव नवधाक आनवष्कार करएवाली नलनडया \nडेनवसक लेखिी लघुकिा, उपन्द्यास आ कनवताक जेिेनरक वगीकरणकें \nिै मािैत अनछ आ लेखकीय स्वतुंत्रताक समिथक अनछ/ हुिकर नकछु \nलघुकिा कनवता सि अनछ तुं नकछु निबन्द्ध सि/ हुिकर अनत- \nलघुकिा चुट्टीकट्टा िै अनछ आ इनलयटक ’आबजरवेशि’ सि अनछ, \nनबिु भावक, जइमे भाविाक नहलकोर पाठमे पैसल अनछ, बाहरमे िै/  \nनलनडया डेनवससुं जखि एकटा इुंटरव्यूमे ई पूछल गेल जे ’फ्लैश \nनफक्शि’, ’लघ-लघुकिा’, ’अनत लघुकिा’ ’गद्य कनवता (प्रोज-पोएम)’ \nबा ’प्रोएम’ आनदक ढेर रास वगीकरण सानहत्यमे पसरल घोर-मट्ठाक \nसमाधाि अनछ तुं ओ कहलनि जे जुं िव वगीकरणक आवश्यकताक  व ि द े ह सदेह:१८|| 11 \nअिुभव हएत तुं से बिबे  करत आ स्वीकायथ हेबे करत, ओिा ओइमे \nनकछु समए लानग सकैए/ ओ किाकें कनवतासुं बेसी लचक बला \nवगीकरण मािै छनि आ गद्य कनवताकें किा कहैत छनि/ नलनडया \nडेनवसकें २०१३ ई. क मैि बूकर अन्द्तराष्रीय पुरस्कारसुं सम्मानित \nकएल गेल/ \nसैमुएल बेनकट, फ्रैन्द्ज काफका आ जोजथ लुइस बोगेसक किा सभ \nसेहो एक पैराग्राफसुं सुं सए पन्ना धनरक अनछ/ मुदा ऐ तीिू गोटे सुं \nनभन्न छनि फेनलक्स फेनिअि, नजिकर हजार सुं बेशी तीि पांनतक \nउपन्द्यास सभक सुंग्रहक फ्रेंचमे १९४० ई. मे सोझां आएल आ जकर \nअुंग्रेजी अिुवाद २००७ मे ’तीि पांनतक उपन्द्यास (िोवेल्स इि थ्री \nलाइन्द्स)’ क िामसुं प्रकानशत भेल/ फ्रेंचमे एकर अिथ ’लघु उपन्द्यास’ \nआ ’समाचार’ दुिु होइए आ ओ अपि समएक न्द्यूजक सुंकलि अनछ/ \nअरन्द्स्ट हेनमुंग्वेक ६ शब्दक किा:”फॊर सेल: बेबी शूज, िेवर वोिथ” \nमे प्रारम्भ (फॊर सेल), मध्य (बेबी शूज) आ अन्द्त (िेवर वोिथ) तीिू \nछै, ई फ्लैश नफक्शिक अनत रूप अनछ आ हेनमुंग्वेसुं एकर सम्बन्द्ध \nछलैहो आनक िै, सेहो नववादक नवषय अनछ, कारण हुिकर मृत्युक \n३० बखथक बाद १९९१ मे हुिकासुं एकर सम्बन्द्ध जोड़ल गेल/ ओिा \nऐ तरहक नकछु अनत प्रयोग जेिा नसक्स वडथ मेमोइसथ सीरीज \n(ऒिलाइि नस्मि मैगजीि) लोकनप्रय रहल/ \nमैनिलीक नवहनि किा मैनिलीमे एकटा स्िानपत होइत गेल नवधाक \nलेल  िव  िववगीकरणक आवश्यकताक अिुभवक बाद बिल आ \nस्वीकृत भेल आ  ’फ्लैश नफक्शि’, ’लघ-लघुकिा’, ’अनत लघुकिा’ \n’गद्य कनवता (प्रोज-पोएम)’ बा ’प्रोएम आ ’आबजरवेशि’ सि ’सीड \nस्टोरी’क रूपमे बेशी नचन्द्हार भेल अनछ/  12 || व ि द े ह सदेह:१८ \n  \nसानहत्य अकादेमीक ’बी’ टीम: पटिा आ नदल्लीमे चेतिा सनमनतक \nतजथपर दू टा आर सुंस्िा खुजल अनछ, मैनिली लेखक सुंघ, पटिा \nआ मैनिली सानहत्य महासभा, नदल्ली/ चेतिा सनमनत जकां ई दुिू \nसेहो िव-ब्राह्मण्वादी वानषथक नवद्यापनत पवथ समारोह करैत अनछ जकर \nिाम क्रमसुं मैनिली नलटेरेचर फेनस्टवल आ वानषथक सुंगोष्ठी नछऐ/ \nतीिूमे बहुत रास समािता छै, मैनिली सानहत्यमे जे कट्टरता छै तकर \nई सभ पोषण करैत अनछ, सानहनत्यक चोनरक जानतक िामपर ई दुिू \nसमिथि करैत अनछ चाहे ओ पुंकज झा पराशर हुअए वा सुशीला \nझा, चेतिा सनमनत चोर सभकें युग-युग नजयाबैत अनछ आ शेष दुिू \nसुंस्िा तकरा टानिक दैत अनछ/ तीिू सुंस्िा सानहत्य अकादेमीसुं \nसांइठ-गांइठ केिे अनछ आ चेतिा सनमनत जकां शेष दुिू ओकरासुं \nमान्द्यता प्राप्त करबा लेल लालानयत आ प्रयासरत अनछ, मैनिली लेखक \nसुंघ ’सगर रानत दीप जरय’ कें सानहत्य अकादेमी द्वारा गीनड़ लेबाक \nप्रयासक पूणथ समिथि केलक आ समािान्द्तर धाराक नवरोधक बाद \nकिे काल लेल ओइ प्रयासमे िमकल अनछ, ओकरा द्वारा सानहनत्यक \nचोरकें प्रश्रय देलाक कारण आ िव-ब्राह्मणवादक समिथिक कारण \nसमािान्द्तर धाराक सानहत्यकार मैनिली नलटेरेचर फेनस्टवलक बायकाट \nकेलनन्द्ह/ जाबे ई तीिू सुंस्िा (पनहल अनछ मैरेज हाल आ शेष दुिू \nअनछ पोस्ट मैरेज नरसेप्सि कनमटी) अपि कायथ आ उद्देश्यमे पनरवतथि \nिै करैत अनछ, समािान्द्तर धाराक लोककें सानहत्य अकादेमीक सुंग \nऐ तीिूसुं सेहो सावधाि रहबाक चाही/ \nश्र द्ध ां जव ल: मै व िल ी क  प्र व स द्ध  िा ट क क ा र  श्र ी  गु ण िा ि झ ा  स् ि गी य  भऽ  \nगे ला ।  मै व िल ी  पव त्र क ा  क ण ा मृ त क  स म् पा दक  श्र ी  र ा जिुंदि ला ल   व ि द े ह सदेह:१८|| 13 \nदा स जी क  पत्न ी  स े ह ो  स् ि गी य  भऽ  गे ली  ।   व ि दे ह  पव र ि ा र  व दस स ‍ँ  \nश्र द्ध ां जव ल। \nप्र ब ो र्ध  स ा व ह त् य  स म् मा ि:श्र ी  क े दा र  िा ि चौ र्ध र ी क ेँ  प्र ब ो र्ध  स ा व ह त् य  स म् मा ि  \nदे ल गे लव न्द्ह। ब र्ध ा इ । \nव ि द े ह क  २०० म अ ुं क: १५ अप्र ै ल २०१६ : नवदेहक २००म अुंक मे \nनवदेह सम्मािसुं सम्मानित कृनत आ कृनतकारक समीक्षाक प्रारम्भ भेल \nअनछ जे आगां नकछु अुंक धनर चलत/ समािान्द्तर सानहत्यक ई सम्माि \nसरकारी सानहत्य अकादेमीक सम्मािकें जाइ तरहें ध्वस्त केलक अनछ, \nमैनिली सानहत्य आ सानहत्यकारक सुंख्या आ गुणमे जेिा वृनि केलक \nअनछ से पाइबला पुरस्कारक तुलिामे आन्द्तनरक मोटीवेशिक नवजय \nमात्र देखबैत अनछ/ पनहिे सानहत्यकार मात्र जीबै लेल काज करै \nछल, फेर पुरस्कार लेल आ आब ओ अपि सानहत्य लेल एकटा \nउद्देश्य सुंग काज कऽ रहल अनछ, जतऽ ओकरा मोटीवेट केिहार \nओ स्वयुं अनछ/ आ ओकर मोटीवेशि छै ओकरा सोझां एकटा उद्देश्य/ \nड्राइव- द सरप्राइनजुंग रुि अबाउट ह्वाट मोटीवेट्स अस (लेखक- \nडेनियल एच. नपुंक) कम्प्यूटर जका समाज सेहो अपि ऑपरेनटुंग \nनसस्टम (अदृश्य नदशा आ निदेश) स ‍ँ चलैए। पनहल मािव ऑपरेनटुंग \nनसस्टम (मोटीवेशि 1.0) मात्र अनस्तत्व रक्षा लेल छलै। तकर बाद \nआएल मोटीवेशि 2.0 ऑपरेनटुंग नसस्टम जे बाहरी पुरस्कार आ \nप्रतारणापर आधानरत छलै। मोटीवेशि 2.0 बीसम शताब्दीक लीखपर \nचलैत रहैबला काज लेल सफल छलै। मुदा 21म शताब्दीमे ऐ \nऑपरेनटुंग नसस्टममे बहुत रास बग आब’ लगलै, ई बेर-बेर क्रैश हेब’ \nलगलै। 21म शताब्दीमे हम जे करै छी तकरा केिा सजबै छी, हम  14 || व ि द े ह सदेह:१८ \nजे करै छी तकरा केिा सोचै छी आ हम जे करै छी तकरा केिा \nकरै छी ऐ सभ लेल 2.0 ऑपरेनटुंग नसस्टम ओतेक कारगर िै \nरहल। आ तै लेल िव ऑपरेनटग नसस्टम आवश्यकताक अिुभव \nभेल। मोटीवेशि 2.0 ऑपरेनटुंग नसस्टमक पुरस्कार आ प्रतारणाक \nमॉडल आुंतनरक मोटीवेशिके नमझब’ लागल, पनरणाम (मात्रा आ गुण \nदुिू) के घटब’ लागल, रचिाशीलताके िकुच’ लागल, आ िीक \nव्यवहारके घटब’ लागल। ई ऑपरेनटुंग नसस्टम अिावश्यक बौस्तु, जे \nहमरा िै चाही,सेहो देब’ लागल, अिैनतक व्यवहारके प्रोत्सानहत कर’ \nलागल, लोकके एनडक्ट बिब’ लागल आ छोट आ क्षनणक पनरणाम \nबला सोचके प्रोत्सानहत कर’ लागल। मोटीवेशि 2.0 क ई सभ बग \nअनछ जे ओइ ओपरेनटुंग नसस्टमके अिुपयोगी बिब’ लागल। ओिा ए \nऑपरेनटुंग नसस्टम आइयो रुटीिबला काज लेल ओप्रभावकारी अनछ \nमुदा रचिात्मक काज लेल ई अिुपयोगी आ नवपरीत पनरणाम देब’ \nलागल। 21म शताब्दी लेल मोटीवेशि 3.0 ऑपरेनटुंग नसस्टम आइ \nकानि बाहरी पुरस्कार आ प्रतारणाक बदला कोिो काज केलास ‍ँ \nअहाके की आुंतनरक सुंतोष भेटैए, ई मूल बात भ’ गेल अनछ। ई \nव्यवहार ठोस िैनतक पनरणाम द’ रहल अनछ। 21म शताब्दीक ऐ \nव्यवहारक तीिटा मूलभूत तत्व अनछ:- (1) स्वायत्तता (ई नडफाउल्ट \nसेनटुंग अनछ,आ स्वयुं निदेनशत अनछ) (2) मास्टरी (पलानि क’ पड़ला \nस ‍ँ ओइमे मास्टरी भेटैए) आ (3) उद्देश्य (अपिा लेल स ‍ँ नवपरीत आ \nवृहद, उद्देश्यक वृहदता पुरस्कारक आ अपिा लेल काजक स्िाि \nघटब’ लागल)। मािे मोटीवेशि 3.0 ऑपरेनटुंग नसस्टम नसखब, िव \nसृजि करब आ ऐ नवश्वके आर िीक बिाएब ऐ तीि नबुंदुपर बिल। \nमोटीवेशि 2.0 स ‍ँ मोटीवेशि 3.0 क बीच प्रस्िाि एिा छल- “ज ‍ँ \nएिा करब त ‍ँ ई हएत” स ‍ँ आगा “ई काज अहा सम्पन्न केलौ‍ँ ते ई  व ि द े ह सदेह:१८|| 15 \nहम मािै छी”। मोटीवेशि 2.0 काज सम्पन्न केलास ‍ँ पूवथ पुरस्कारक \nलोभ बा प्रतारणाक डर देखबै छल, मुदा मोटीवेशि 3.0 मे पुरस्कारक \nलोभ बा प्रतारणाक डरक स्िाि खतम भ’ गेल। कोिो काज लोक \nकरैए बा िै करैए ओइ लेल पुरस्कारक लोभ बा प्रतारणाक डरक \nस्िाि पर आुंतनरक मोटीवेशि आ समाज आ नवश्वक लेल नकछु \nकरबाक उद्देश्य सोझा आब’ लागल। एत' एकटा सुखद समाचार ई \nअनछ जे मोटीवेशि 3.0 क व्यवहार जन्द्मिा िै कमथणा अनछ। \nमैनिली सानहत्य आ सानहत्यकार आ मोटीवेशि 1.0, मोटीवेशि 2.0 \nआ मोटीवेशि 3.0 ऑपरेनटुंग नसस्टम \nमैनिली सानहत्यमे मोटीवेशि 1.0 ऑपरेनटुंग नसस्टम सानहत्य \nअकादेमीमे मैनिलीक प्रवेश स ‍ँ पूवथक नस्िनतक समािांतर अनछ। \nनकरण, अमर, जीवि झा, हनरमोहि झा, यात्री, रेणु आनद ऐ पनहल \nऑपरेनटुंग नसस्टमक अुंतगथत कायथ केलनि। ऐमे स ‍ँ नकछु जेिा अमरजी \nमोटीवेशि 2.0 क चाँगुरमे फ ‍ँनस गेला। मोटीवेशि 2.0 क अुंतगथत \nनवभूनत आिुंद, तारािुंद नवयोगी, प्रदीप नबहारी आनदके राखल जा सकैए \nजे अपिाके आइयो मोटीवेशि 3.0 क सानहत्यकारक नवरोध करबा \nलेल अनभशप्त पबै छनि। मोटीवेशि 3.0 क प्रारम्भ 21म शताब्दीक \nपनहल दशकक समािांतर मैनिली सानहत्य आुंदोलिक सुंग प्रारम्भ भेल, \nऐ मे जगदीश प्रसाद मण्डल, राजदेव मण्डल, बेचि ठाकुर, झाड़ूदार, \nसुंदीप कुमार साफी आनद िाम अबैत अनछ। मोटीवेशि 1.0क मशीि \nत ‍ँ आब मृतप्राय अनछ मुदा मोटीवेशि 2.0 क नकछु मशीि अखिो \nसमािांतर रूपे चनल रहल अनछ, नकछु रुटीि गद्य आ पद्य रचिा \nलेल एकर आवश्यकता अनछ। नकछु पुरस्कारक लोभ आ नकछु \nप्रतारणाक डर देखा क' रुटीि काज घुसनक-घुसनक क' चनल रहल  16 || व ि द े ह सदेह:१८ \nअनछ। मुदा मोटीवेशि 3.0 क उत्पाद चारू नदस नछनड़या गेल \nअनछ। मोटीवेशि 2.0 मे कन्नारोहट बनि गेल अनछ जे मशीिमे ढेर \nरास बग केर सूचक अनछ, मोटीवेशि 3.0 वाइरस नवहीि अनछ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  व ि द े ह सदेह:१८|| 17 \nजगदीश चन्द्र ठाकुर ‘अनिल’ \nआ‍ँनखमे नचत्र हो मैनिली केर (आत्म किा)- खण्ड ०-२९ (जारे…) \n(०) \nआत्मकिास‍ँ पनहिे नकछु दुटप्पी \nनकए नलखै छी? िेिनहसुं स्वभाव प्रगट हुअ’ लागल। हमरा खेल-\nकूदमे मोि िै लागल, फटक्का फ़ोड़ैमे मोि िै लागल। खेती-पिारीमे \nमोि िै लागल। कोिो व्यवसाय नदस ध्याि िै गेल। दोसर कोिो \nव्यसिसुं आकनषथत िै भेलहु। ताम-झाम आ तडक-भड़कसुं प्रभानवत \nिै भेलहु। पिबामे मोि लागल,नलखबामे मोि लागल। अिका पढैत-\nपढैत अपिहु‍ँ नलखबाक नसहुंता भेल। तकर कामिा केलहु‍ँ। लीखब \nशुरू केलहु‍ँ। नलखबाक अभ्यास केलहु‍ँ। पढैत गेलहु‍ँ।नलखैत गेलहु‍ँ। \nलीखब आदनत बिल। लीखब सुंस्कार बिल।लीखब हमर सुंस्कारमे \nशानमल अनछ। लीखब हमर मजबूरी िै अनछ। लीखब हमर पेशा िै \nअनछ। नलखबामे आिुंद अबैए, तें लीखै छी। जे स्वयुं नलखैत छनि, \nहुिका एनह आिुंदक अिुभव हेतनि। दोसर लेल ई आिुंद महत्वहीि \nभ’ सकैए। लीखब जीविमे छोट-छोट वस्तुमे आिुंदक अिुभव करबैत \nअनछ। नलखबा काल आिुंद, लीखब पूरा भेल त आिुंद, कतहु छनप \nगेल त आिुंद,नकयो पनिक’ प्रशुंसा केलक त आिुंद,आकाशवाणी \nबजौलक त आिुंद, दूरदशथि बजौलक त आिुंद,कोिो मुंच पर गेलहु‍ँ \nत आिुंद, लोक िपरी बजौलक त आिुंद, पानरश्रनमक भेटल त आिुंद, \nअपि लीखल दोसरक मूहें सुिलहु‍ँ त आिुंद। लीखब हमरा लेल \nसत्य अनछ। सत्य वएह िीक जे कानियो छल, आइयो अनछ आ \nकानियो रहत। नकशोरावस्िामे नलखलहु‍ँ, युबावस्िामे नलखलहु‍ँ, \nएखिहु‍ँ लीनख रहल छी, आगाँ सेहो नलखैत रहब। छात्र छलहु‍ँ, \nतखिो नलखलहु‍ँ। बेरोजगार रहलहु‍ँ, तखिो नलखलहु‍ँ।िोकरीमे रहलहु‍ँ  18 || व ि द े ह सदेह:१८ \nतखिो नलखलहु‍ँ, सेवानिवृनतक बादो लीनख रहल छी। लीखब हमर \nसत्य अनछ। हमर लीखब हमर घोषणा िीक। घोषणा जे हम प्रेमक \nपक्षमे छी, नहुंसाक नवरोधमे छी। घोषणा जे हम इजोतक पक्षमे छी, \nअन्द्हारक नवरोधमे छी।  \nगीत नकए नलखै छी? एक लयमे चलैत अनछे जीवि। जीविमे लय \nिीक लगैत अनछ। लेखिमे सेहो लय िीक लगैत अनछ। ओकर \nसस्वर पाठ क’ सकैत छी। गीत गानब सकैत छी। आिो नकयो \nअहाँक नलखल गानब सकैए। ओकरा सुंगीतबि कएल जा सकैए। \nगीत स्मरण राखब आसाि होइत अनछ। िेिनहसुं स्त्रीगणक मूहें नवनभन्न \nअवसर पर नवनभन्न प्रकारक गीत सुिैत आएल छी। कोिो काज \nप्रारम्भ होइत अनछ गीतसुं आ ओकर समापि सेहो गीतसुं होइत \nअनछ। गीत िीक लागल। गीत नलखबाक सौख भेल। नलखब शुरू \nकेलहु। गीत सुिैत रहलहु‍ँ। गुिैत रहलहु‍ँ । अभ्यास करैत रहलहु‍ँ। \nगीत नलखाइत गेल।  \nगजल नकए? रदीफ़, कानफया आ बहरक आकषथणक कारणें गजलक \nसुंरचिा अनधक आकषथक होइत अनछ। नहन्द्दीमे दुष्युंत कुमारक ‘साये \nमें धूप’ पढलाक बाद मैनिलीमे गजल नलखबाक धुि सबार भेल। \nअभ्यास कर’ लगलहु‍ँ। मैनिलीमे नलखलहु‍ँ, नहुंदीमे नलखलहु‍ँ। नलखैत \nगेलहु‍ँ। पनत्रका सभमे छपबो कएल। मैनिलीमे गजलक लेल नवनशष्ट \nसाइट  ‘अिनचन्द्हार आखर’पर गजलक व्याकरणसुं तीि साल पनहिे  \nपनरनचत भेलहु‍ँ। हमर अनधकाँश गजल एहेि अनछ जकरा गानब सकैत \nछी। गजलक सस्वर पाठ हमरा िीक लगैए।  \nहमर तीिथयात्रा-गीतसुं गजल धनर \nहम गीत नलखलहु‍ँ।बहुत बेशी िै नलखलहु‍ँ।नकछुए किा \nनलखलहु‍ँ।एकटा एकांकी नलखलहु‍ँ । एकटा िाटक नलखलहु‍ँ। नकछु  व ि द े ह सदेह:१८|| 19 \nकनवता नलखलहु‍ँ ।नकछु दोहा नलखलहु‍ँ। अुंतमे नकछु गजल \nनलखलहु‍ँ। \nहमर एकटा गजलक एकटा शेर अनछ : \n        प्रेमक दीप जरै छल जै ठाँ \n        सभकें तीिथस्िाि बुझनलयै। \nगीतस‍ँ गजल धनरक यात्रामे हम जानह-जानह तीिथस‍ँ होइत आएल  छी \nतकर सुंनक्षप्त नववरण प्रस्तुत करबामे हमरा हषथ भ’ रहल अनछ। \n(१)         हमर बाबा बाबाक िाम छलनि अिुंत लाल \nठाकुर।हुिका औपचानरक नशक्षा िै छलनि। मुदा, सुंस्कृतक बहुत \nरास श्लोक याद छलनि। रामायण, महाभारतक नखस्सा सभ याद \nछलनि।  हमरा यदा-कदा सुिबैत छलाह। रानतमे सुतबासुं पनहिे \nहुिकासुं ई गीत कतेक बेर सुििे छलहु‍ँ : \n---आजु  िाि एक वरत महा सुख लागत हे। \n---ब्याह चलल नशव शुंकर---- \nअनहिा भोरमे पराती----- \nसनखरी,तीि देखि जात, \nअरुण ियि नवशाल मूरत, सुुंदरी एक साि। \n  \n(२) दाइ --- दाइ बात-बातमे लोकोनक्तक प्रयोग करैत छलीह,से हमरा \n           बहुत िीक लगैत छल।ओ समूहमे जे गीत गबैत \nछलीह तकर शब्द बुझबामे िै अबैत छल मुदा, सुिबामे िीक लगैत \nछल। \n(३) माए—माएकें गीतक सुंस्कार िैहरसुं भेटल छलनि।नवनभन्न \nअवसरपर स्त्रीगणक सुंग गीत गबैत छलीह। सपता –नवपताक किा \nकहैत-कहैत आनखसुं िोर बह’ लगैत छलनि।  20 || व ि द े ह सदेह:१८ \n(४) नपता—नपता प्रेसमे कम्पोजीटरक काज केिे छलाह। नकताब \nपिब,कनवता रटब,कोिो नवषय पर चचा करबाक लेल प्रेनरत करैत \nछलाह। हमरा बच्चामे नसखौिे छलाह : \n         ऐसी वाणी बोनलए मि का आपा खोय \n         औरि को शीतल करे, आपुनह शीतल होय।   \nओ जे नचट्ठी नलखैत छलाह, ओनहमे सानहत्यक पुट रहैत छल। \n(५) हमर आ‍ँगि,हमर टोल, हमर गाम  : आुंगिमे चानर घरबासी \nछलाह।आुंगि आ टोल नमलाक’ ककरो ओत’ कोिो िे कोिो काज \nरनहते छलैक।तें अवसरक अिुसार स्त्रीगण सभ नमनल क’ सोहर, \nलगिी,बटगविी, खेलौिा,डहकि,बारहमासा,नवद्यापनतक \nगीत,महेशवाणी,उदासी,समदाउि आनद गबैत रहैत छलीह।नविा कोिो \nवाद्य-युंत्र के एनह गीत सभमे अद्भुद आकषथण रहैत छलैक।जमाए वा \nसमनधक भोजि काल गीत होइ छल।गीत ख़तम भेल त भोजि \nकरैवलाक हाि रुनक जाइत छलनि। फेर गीत शुरू भेल त भोजि \nशुरू।टोलमे  कीतथि होइत छल। ओनहमे स्िेहलताक गीत गबैत जाइ  \nछलहु‍ँ : ‘अपि नकशोरीजीकें चरण दबेबै हे नमनिलेमे रह्बै, घरेमे \nहमरा चारू धाम हे नमनिलेमे रह्बै।’ \n‘जखि राघव लला छनि सहाय, तखि परबाहे की’ \nटोलमे भैयाजीक कीतथि कए बेर भेल। भैयाजी डबहारीक छलाह। \nओ कीतथियुक्त किा कहैत छलाह। किा बहुत रोचक ढुंगसुं प्रस्तुत \nकरैत छलाह।हुिका किामे ककरो औुंघी िै लगैत छलैक।बाबू नशव \nिुंदि नसुंह ओत’ राम िवमी आ कृष्णाष्टमीक अवसर पर दरबारी दास \nआ िेबनत दास अबैत छलाह। ई लोकनि बहुत िीक जकां नवद्यापनत, \nनदिकर,िेपाली आ मधुपजीक गीत गबैत छलाह। \n‘के पनतया लय जायत रे मोरा नप्रयतम पास’  व ि द े ह सदेह:१८|| 21 \n‘मोरा रे अुंगिमा चाििक गनछया, तानह चनढ कुड़रय काग रे’ \n‘मानिनि, आब उनचत िनह माि’ \n‘माधव, ई िनह उनचत नवचार’ \n‘बड़ सुख सार पाओल तुअ तीरे’ \nआनद गीत नहिका लोकनिक मूहें सुिबाक मधुर स्मृनत अनछ। \n(६) मामा गाम : मामा गाममे रनव नदिक’ सांझमे रामचनरत मािसक \nकीतथिक रूपमे पाठ होइत  छल। अनष्टयाम अनधक काल होइत \nरहैत छल।तकर बाद नववाह कीतथि होइत छल।हमर बड़का मामा \nजे नमनडल स्कूलमे प्रधािाध्यापक छलाह,नववाह कीतथि कहैत छलाह। \nहमर मनमयौत सभ आ टोलक लोक सभ पाछू-पाछू सुंग दैत \nछलनखि।मनझला मामा सेहो सुंग दैत छलनखि। छोटका मामा पढबामे \nतेज छलाह आ नकछु भनक्त गीत सेहो नलखिे छलाह जकरा अुंतमे \n‘दास महेंर’ नलखैत छलाह।हुिका देनख क’ हमरो होइत छल जे \nलोककें पिाइक सुंग-सुंग गीत सेहो लीखक चाही। \n(७) मधुपजी :हाई स्कूलमे पढल मधुपजीक कनवता ‘घसल अठन्नी’बहुत \nप्रभावकारी छल। ‘ओ घसल अठन्नी बानज उठल हम कत’ जाउ’ \nजखि-तखि मोि पनड़ जाइत छल।एखिो मोि पड़ैत अनछ। \nमधुपजीक गीत िटुआ सबहक मूहें सुिबामे िीक लगैत छल। ओ \nनफ़ल्मी धुिपर गीत सभ लीनख क’ ‘टटका नजलेबी’ आ ‘अपूवथ \nरसगुल्ला’िामक अठपेजी पुनस्तकामे कनिए‍ँ पाइमे लोककें उपलब्ध करा \nदैत छलनिि।हुिकर प्रभाव पडल। हमहू‍ँ अपि िाममे ‘अनिल’ उपिाम \nजोड़लहु‍ँ।नकछु गीत नफ़ल्मी धुि पर नलखलहु‍ँ। \n(८) रवीन्द्रजी : यमसममे दुगापूजामे सभ साल तीि-चानर रानत िाटक \nहोइत छलैक।महेंर झाक घर यमसम छलनि। ओ दुगापूजामे अवश्य \nगाम अबैत छलाह।ओ िाटकक बीच-बीचमे आनब एक बेरमे रवी  22 || व ि द े ह सदेह:१८ \nन्द्रजीक चानर-पांचटा गीत गानबक’ लोक कें आिुंनदत क’ दैत \nछलाह।रवीन्द्रजीक आकषथक शब्द आ महेन्द्रजीक सुन्द्दर स्वर श्रोताकें \nआिुंद-नवभोर क’ दैत छल। दूिू गोटे जखि सुंगे गबैत छलाह तखि \nजे आिुंदक वषा होइत छल तकर वणथि जतेक करब से कमे हएत। \nरवीन्द्रजीक बहुत रास गीत बहुत लोकनप्रय भेलनि। ओ मैनिली \nअकादमीमे छलाह त एकटा गोष्ठीमे राधा कृष्ण प्रकाशिक प्रनतनिनधसुं \nपनरचय करौलनि। ओ हमर टटका प्रकानशत पोिी ‘तोरा अुंगिामे’क \n२५ टा पोिीक आदेश पठा देलनि आ ओकर भुगताि सेहो आसािीसुं \nप्राप्त भ’ गेल। \nहुिक निम्ननलनखत गीत सभ हमरा बहुत िीक लगैत अनछ : \n‘चानर पांती सुिू राम के िामसुं \nपत्र नलखलनि जे सीता धरा धामसुं’ \n‘नकयो नलनख दे दू पांती नसपनहया के िाम’ \n‘बाबा डुंडोत बच्चा जय नसयाराम’ \nऔर कतेक गीत। \nहमर नकछु रचिा पर रवीन्द्रजीक गीतक  प्रभाव देखल जा सकैछ, \nजेिा – \n१.पटिाक मजा लीय’ नदल्लीक मजा लीय’ \n  बेकार छी अहाँ त बम्बइक मजा लीय’। \n२.बुिबा मारल जेतै बेटाके नबयाहमे। \n३.अलख निरुंजि भोला बाबू \n  जेबीमे छूरी, मुुंह नसयाराम \n           अरे राम राम राम।  \n(९) आर के रमण : ‘रमण’जीकें आर के कॉलेज, मधुबिीमे नवद्यापनत \nपवथमे सुििे छलहु‍ँ।हुिक एकटा रचिा बादमे सुिलहु‍ँ ‘अहाँ केर  व ि द े ह सदेह:१८|| 23 \nइजोनरया कहाँ हम म‍ँगै छी, अन्द्हारोमे हमरो जीब’ त दीय’। एनहसुं \nप्रभानवत भेलहु‍ँ। हमर एकटा गीतक अुंनतम पांती रहय ‘दुुःख केर ई \nरानत बौआ बीतत अबस्से, असरा गरीबक भगवाि रे ...’ \nएनह पांती पर रमणजी नटप्पणी देलनि : \n‘असरा गरीबक भगवाि रे’ के बदला ‘ जनहया तों हेबही जुआि रे \n...’ हमरा िीक लगैत। \nओ एक नदि दरभुंगामे भेटलाह।कतहु जाइत रहनि। कहलनि, अहाँ \nहमरा ‘नमनिला टाइम्स’लेल  एकटा कनवता लीनख क’ केबारक िीचां \nद’क’ रूममे खसा देब,तखि जाएब। हमरा कनठि लागल। हमरा \nसुंग छलाह कनलगामक मिोजजी। ओ कहलनि, आब त कहुिा क’ \nलीख’क देबाक कोनशश कर’ पडत लहेनरयासरायक एकटा रेस्टोरेंटमे \nबैनस क’ चाहक चुस्कीक सुंग कनवता नलखबाक सलाह देलनि। से \nसुंभव भेल। \n‘जकरे घाम तकरे रोटी’ कनवता ‘नमनिला टाइम्स’मे प्रकानशत भेल। \nहम जखि अपि ई गीत देखैत छी त ‘रमण’जी मोि पनड़ जाइत \nछनि : ‘से फगुआ खेलायत कोिा क’ जकरा आुंगि वसुंत िनह \nआयल।’ \n(१०) हनरमोहि बाबू : ‘चचथरी’क किा सभ पनि क’ किा नलखबाक \nप्रेरणा भेटल। नकछु किा नलखलहु‍ँ। हमर नलखल नविोद किा ‘मोिे \nअनछ एखि धनर सासुरक यात्रा’ आकाशवाणी, पटिासुं प्रसानरत भेल। \nहनरमोहि बाबूक किा पढलासुं ई भेल जे मैनिली सानहत्यसुं सनट \nगेलहु‍ँ ।’नमनिला नमनहर’क नियनमत पाठक भ’ गेलहु‍ँ। हमर गीतक \nपनहल पोिी ‘तोरा अुंगिामे’ छपल रहय त हुिक आशीवथचि प्राप्त \nभेल।ओ कहिे रहनि, अखबार देखैत रहब, लाइब्रेरी सभमे सप्लाइ  \nहेतु स्वीकृनतक लेल पोिीक दू प्रनतक सुंग आवेदि पठा देबै। सएह  24 || व ि द े ह सदेह:१८ \nकेलहु‍ँ। राजा राम मोहि राय लाइब्रेरी सुंस्िाि नसन्द्हा लाइब्रेरीक \nमाध्यमसुं ३४० पोिी ल’ लेलक।पोिी छपयबामे जे खचथ भेल छल \nतकर अनधकांश भाग प्राप्त भ’ गेल, से उत्साहवधथक भेल। \n(११) मिोज बाबू : मिोज बाबू कनलगामक छलाह।नफल्ममे काज \nकरक हेतु बम्बईमे सुंघषथरत छलाह।दूिू गोटेक सासुर एके गाममे \nछल। हुिकासुं ओतनह भेंट भेल छल। हम मैनिलीमे नलखै छी, से \nहुिका िीक लगलनि। ओ हमरा कहलनि जे मैनिलीमे एहेि गीत \nलीनख सकैत छी त नलखू जेहेि मुकेश गबैत छनि आ जेहेि मो. \nरफी आ लता सुंगे  गबैत छनि। हम निम्ननलनखत गीतक रचिा हुिके \nइच्छािुसार केलहु‍ँ : \n(१) कल्पिाक गगिमे मधुवि सजा रहल छी \n        दुनियामे जीबाक अनछ तें मि लगा रहल छी। \n(२)         ----  अहाँ िीलगगिकेर चुंदा, हम मृत्युभुविक \nचकोर। \n ----- हम नवरह्क रानत अन्द्हनरया,नपया अहाँ वसुंतक भोर। \n(३)----लग आउ िे, हम िेहोरा करै छी। \n   ----दूर जाउ िे, हम िेहोरा करै छी। \n(३)         चल हम बनि जाइ छी नकसुि कन्द्हैया,तों बनि जो \nराधा। \n(१२) शनशकांत-सुधाकांत : नहिका सभसुं सकरीमे नवद्यापनत पवथक \nअवसर पर भेंट भेल।हम एकटा रचिाक सस्वर पाठ केलहु‍ँ : \n‘तीि कोनट मैनिल ताल ठोनक क’ कहैए \nई प्रवाह मैनिलीक नकयो रोनक िे सकैए।’ \nहम जखि मुंचसुं बाहर एलहु‍ँ त ई लोकनि सोझां एलाह, अपि \nपनरचय देलनि। ओ सभ रवीन्द्रजीक लीखल गीत गबैत छलाह,  व ि द े ह सदेह:१८|| 25 \nकहलनि, ई गीत हमरा सभकें लीनख क’ द दीय’, हम सभ अभ्यास \nक’क’ चेतिा सनमनतक मुंचपर और आिो मुंच सभ पर एकर उपयोग \nकरब।हम लीनख क’ द’ देनलयनि।ओ सभ अभ्यास क’क’ मुंच सभ \nपर एकरा प्रस्तुत केलनि। प्रशुंसा भेटलनि।फेर हमरा सुं सुंपकथ \nकेलनि। हम दूटा और रचिा देनलयनि : \n(क)         पटिाक मजा लीय’ \nनदल्लीक मजा लीय’ \nबेकार छी अहाँ त बम्बइक मजा लीय’। \n(ख)         कक्का मारल गेला सौराठक मैदािमे, \n               पनहले कन्द्यादािमे। \nइहो दूिू गीत नहिका सभकें उपयुक्त लगलनि। \nनहिका सभसुं सुंपकथ बिैत गेल।नहिका सबहक मूहें कयटा हमर गीत \nलोकनप्रय भेल : \n--------तोरा अुंगिामे वसुंत िेिे आएब सजिा। \n--------बौआ दूिू हाि जोनड़ करू ऐ मानटकें प्रणाम। \n--------फगुआ आएल,फगुआ गेल,फगुआ चनलए गेल। \n--------बौआ जुनि काि रे। \n--------आएल केहेि समैया,यौ बाबू यौ भैया। \n--------समनध एला बनि-ठनि क’ \n       धोती-कुरता पनहनर क’ \n       एला डहकि सूि’ बेटाके नबयाहमे। \n--------आ‍ँनखमे नचत्र हो मैनिली केर \n       हृदयमे हो मानटक ममता \n       माएक सेवामे जीवि नबता दी \n       अनछ बस इएह एकटा नसहुंता।  26 || व ि द े ह सदेह:१८ \n----------मोि होइए अहाँकें देनखते रही \n       नकछु बाजी अहाँ,हम सुनिते रही। \n(१३) जीवकान्द्तजी : जीवकान्द्तजीक रचिा नमनिला-नमनहरक लगभग \nसभ अुंकमे रहैत छल। से कनवता सभ शुरूमे हमरा आकनषथत िै \nकरैत छल। ‘वस्तु’क किा सभ हम दू नदिमे पनि गेलहु‍ँ। िीक \nलागल। आकृष्ट केलक। सबस‍ँ बेशी िीक लागल ‘िािी’।बादमे \nजखि ‘तकैत अनछ नचड़ै’ प्रकानशत भेलनि त पढलहु‍ँ।बहुत कनवता \nिीक लागल। ओ हमर दीघथ कनवताक पांडुनलनप पनि क’ उत्साहविथक \nनटप्पणी सेहो पठौलनि। पत्राचार करबामे अनद्वतीय छलाह। पत्रक \nमाध्यमसुं अपि सुझाव आ मैनिली जगतक सूचिा प्रेनषत करैत रहैत \nछलाह। हम िोकरीमे नबहारसुं दूर गेलहु‍ँ, मैनिलीक गनतनवनधसुं दूर \nभेलहु‍ँ। हमर नहन्द्दीमे रचिा बेशी हुअ’ लागल, मैनिलीमे कम।मुदा \nजीवकान्द्तजी पत्रक माध्यमसुं मैनिली नदस आकृष्ट करैत रहलाह, \nजानहसुं हम ‘भारती-मुंडि’,’कणामृत’ आ ‘आरम्भ’सुं जुड़ल रहलहु‍ँ आ \nएनह पनत्रका सभमे हमर रचिो छपल। वापस पटिा एलापर सुझाव \nदेिे छलाह : गोष्ठी सभमे भाग लीय’। नकयो बजाबय त जाउ, िनहयों \nबजाबय तैयो जाउ। \n(१४) यात्री-िागाजुथि : हाई स्कूलमे यात्रीजीक कनवता पढिे \nछलहु‍ँ।बादमे नहिक उपन्द्यास ‘पारो’ पिलहु‍ँ।एनहसुं प्रभानवत भेलहु‍ँ। \nआकाशवाणी,पटिाक मैनिली कायथक्रममे आ नवद्यापनत-पवथक मुंच पर \nनहिकासुं कनवता सुिलहु‍ँ। नहिक बहुत नहुंदी रचिा सभ सेहो \nपिलहु‍ँ।नहिक कनवतामे नवनवधता आ िव-िव प्रयोग आकृष्ट केलक। \n(१५) डा. गुंगेश गुुंजि :कॉलेजमे गेलाक बाद आकाशवाणी, पटिासुं \nप्रसानरत होइवला मैनिली कायथक्रम ‘ भारती’सूि’ लगलहु‍ँ। बहुत िीक \nलगैत छल।रनव नदि आ मुंगल क’ एनह कायथक्रमक प्रतीक्षा करैत  व ि द े ह सदेह:१८|| 27 \nछलहु‍ँ।गुुंजिजी सुंचानलत करैत छलाह।कायथक्रम सुिैत-सुिैत मोिमे \nसपिा सजौलहु‍ँ, हमहू‍ँ  नकछु एहेि नलखी जे आकाशवाणीसुं प्रसानरत \nभ’ सकय। गद्य नलखबाक अभ्यास केलहु‍ँ। तेसर प्रयासमे सफल \nभेलहु‍ँ।िीक लागल।और नलखबाक लेल प्रोत्सानहत भेलहु‍ँ। दू सालक \nबाद फेर एकटा रचिा ‘भारती’कें प्रेनषत केलहु‍ँ। स्वीकृनत आएल। \nहम कृनष महानवद्यालय, ढोलीमे पढैत रही।हमरा बजाओल िै गेल \nरहय। ओ किा हमर छात्रावासक  जीविसुं सम्बुंनधत रहै, तें हमर \nनकछु नमत्र जोर केलनि जे हम अपिे जा क’ ई किा पिी। हमरो \nई सलाह िीक लागल। जनहया प्रसानरत होम’वला रहै, हम चल गेलहु‍ँ \nपटिा।गुुंजिजी सुं भेंट केलहु‍ँ ।हुिका कहनलयनि जे हम अपिे \nकिाक पाठ कर’ चाहैत छी। ओ एक बेर पि’ कहलनि। किा \nलेल दस नमिट समय निधानरत छलैक।हम हबर-हबर पि’ लगलहु \nत गुुंजिजी कहलनि, हड़बड़ी करबाक काज िै छै, अहाँ नस्िरसुं \nपढू, एक-आध नमिट बेशीयो  भ’ जेतै त कोिो बात िै।हम तनहिा \nपढलहु‍ँ, ओ सुंतुष्ट भेलाह।कहलनि, कॉन्द्रैक्टमे यात्रा-खचथ स्वीकृत िै \nअनछ, तें, से त िै भेटत,मुदा आनब गेल छी त अहाँ पनि सकैत छी, \nकायथक्रमसुं आधा घुंटा पनहिे आनब जाउ।हम पांच बजे पहुचलहु‍ँ। \nहमर किा प्रेम लता नमश्र ‘प्रेम’क हािमे छल।ओहो तखि ‘भारती’मे \nयोगदाि करैत छलीह।प्रसारणक बाद जे नटप्पणी दूिू गोटे केलनखि \nसे हमरा बड़ िीक लागल।एकटा िवनववानहत िवयुवकक मिोदशाक \nनचत्रण छलैक ओनह किामे।ई घटिा हमरा लेल महत्वपूणथ भेल। हम \nकिाक िाम रखिे छलहु ‘इुंटरवल’। एकर अनतनरक्त कय ठाम \nअुंग्रेजी शब्द सभ रहै।गुुंजिजी सुधानर क’ उपयुक्त मैनिली शब्द सभ \nलीनख देिे छलनखि।किाक शीषथक ‘धारक ओइ पार’ क’ देिे \nछलनखि जे एकदम किाक अिुकूल छलै।मतलब ई जे किाकें  28 || व ि द े ह सदेह:१८ \nप्रसारण योग्य बिेबाक लेल मेहिनत कएल गेल छलै।से अिुभव करैत \nहमरा गुुंजिजीक प्रनत श्रिा बढल। हम भनवष्यमे एहेि त्रुनटसुं बचबाक \nलेल मोिमे निश्चय  केलहु‍ँ।  गुुंजिजीक उपन्द्यास ‘पनहल लोक’ हमरा \nबहुत िीक लागल। हुिकर गीत ‘हमरा िनह सोर करू, हमर हाि \nबाझल अनछ, गामक सीमाि जकां हमर मोि बाँटल अनछ’ हमरा बहुत \nिीक लगैए। \n(१६) छत्रािुंद नसुंह झा (बटुक भाइ): आकाशवाणी,पटिाक चौपाल \nकायथक्रमक बटुक भाइक चहटगर गप सभकें िीक लगैत छलैक। \nओ व्यस्त रनहतो िव रचिाकारक लेल सहज आ सुलभ छलाह, \nसभकें नहिक स्िेह आ सहयोग भेटैत छलैक, से हमरो भेटैत आएल \nअनछ। गीत-सुंग्रह ‘तोरा अुंगिामे’ प्रकाशिक समय एकर भूनमका \nनलखबाक हमर अिुरोध ओ सहजतासुं स्वीकार क’क’ हमरा प्रोत्सानहत \nकेलनि। नहिक लीखल ‘सुिू जािकी’ हमरा बहुत िीक लागल। \n(१७) डा.भीम िाि झा : भीम भाइसुं पनहल बेर राँटीमे एकटा गोष्ठीमे \nकनवता सुििे छलहु‍ँ जे िीक लागल छल।नहिकासुं कनवता सुिबाक \nआिुंद हमरो प्रभानवत केलक। भाइ नमनिला नमनहर’मे छलाह। हमर \nपोिी ‘तोरा अुंगिामे’ छनप रहल छल।हम प्रूफ देखयबाक लेल \nमुसल्लहपुरसुं अबैत छलहु‍ँ। भाइ बहुत व्यस्त रनहतो हमरा सहयोग \nदैत रहलाह,से हमरा आिुंनदत केलक। नहिक पोिी ‘मि आुंगिमे \nठाि’ बहुत िीक लागल। \n(१८) उदय चन्द्र झा ‘नविोद’जी : नविोदजीक गीत ‘ लोक एक्के छै \nसभ ठाँ, अिेक छैक गाम, अहाँ करबै ज‍ँ िीक त अबस्स लेत िाम’ \nआ बहुत रास कनवता हमरा िीक लगैत अनछ। ओ ‘मानट-पानि’मे \nसम्पादक रहनि त हमर कएटा रचिा छपलनि। हमर दीघथ कनवताक \nपांडुनलनप देनख क’ नविोदजी महत्वपूणथ नटप्पणी देलनि आ हम नहिक  व ि द े ह सदेह:१८|| 29 \nसुझावक अिुसार आवश्यक सुंशोधि करबाक निणथय केलहु‍ँ, से िीक \nभेल। \n(१९) प्रो. गुंगािुंद झा : हमर पोिी ‘तोरा अुंगिामे’ छनप गेल रहय \nआ हमर स्िािान्द्तरण  सीवाि भेल। ओत’ नहिकासुं भेंट \nभेल।कॉलेजमे बॉटिीक प्राध्यापक छलाह। बुंगला सानहत्यक बहुत \nअध्ययि केिे छलाह। गप-शपमे सेहो बुंगलाक कोिो-िे-कोिो \nसानहनत्यक कृनतक कोिो अुंशक  चचा अवश्य करैत छलाह।से हमरा \nआकृष्ट करैत छल। हुिकेसुं जानिक’ बुंगलाक सानहत्यकार नवमल \nनमत्र,आशापूणा देवी,शुंकर आ रवीन्द्र िाि ठाकुरक कृनत सभ \nपिलहु‍ँ।ओ ‘गीतांजनल’क गीत सभकें देविागरीमे नलनख दैत छलाह \nआ मैनिली/ नहन्द्दीमे ओकर अिथ कहैत छलाह। रवीन्द्रिािक गीत : \n‘जगते आिुंद यज्ञे आमार निमुंत्रण धन्द्य हलो धन्द्य हलो मािव जीवि।’ \nहमरा बहुत प्रभानवत केलक। ई गीत हमरा और रचिा करबाक लेल \nप्रेनरत करैत रहल। हम मध्य प्रदेश चल गेलहु‍ँ, ओतहु पत्र द्वारा \nसुंपकथ रखैत रचिा-कमथ लेल जगौिे रहलाह।ओ मैनिली पनत्रका \nनवदेह-ईक सूचिा देलनि आ २०१०मे हमर सेवा-निवृनतसुं पनहिे हमरा \nकहलनि जे आब ‘नवदेह’मे अहाँक िाम, अहाँक रचिा देख’ चाहैत \nछी। \n(२०) गजेन्द्र ठाकुर : इन्द्टरिेट पर पानक्षक मैनिली पनत्रका ‘नवदेह-\nई’ देनख क’बहुत आिुंनदत भेलहु‍ँ। गजेंरजीसुं हमरा भेंट िै अनछ। \nमोिे-मोि हुिका एनह लेल धन्द्यवाद देनलयनि। ओ अपिो खूब नलखलनि \nआ एकटा नवशाल लेखक-पाठक वगथ तैयार केलनि। हम अवकाश \nप्रानप्तक बाद फरवरी २०११ मे पटिा एलहु‍ँ।पनत्रका नियनमत रूपसुं \nनिकनल रहल छल। हम एनहमे नियनमत रूपसुं लीख’ लगलहु‍ँ : गीत, \nगजल। नलखबाक गनत बढल।हमर अनधकांश गजल नवदेहमे छपल।  30 || व ि द े ह सदेह:१८ \nनवदेहकें सदेह सेहो देखल। \n(२१) आशीष अिनचन्द्हार :िेट पर मैनिलीमे गजल लेखिक लेल \nएकटा स्वतुंत्र वेबसाईट बिा क’, ओनह पर गजल शास्त्र प्रस्तुत \nक’क’, बहुत लोककें गजल लेखि लेल प्रेनरत करब, मागथ-दशथि देब, \nपुरस्कारक योजिा चलायब,बाल-गजल, भनक्त-गजल आनद नवशेषांक \nप्रस्तुत करब,गजलकारक पनरचय-श्रृुंखला प्रस्तुत करब आनद काज \nकनठि छल से आशीषजी केलनि आ हमरा सबहक आलोचिाक पात्र \nबिलाह। कएटा नहुंदी,मैनिली पनत्रकामे गजल छनप चुकल छल। \nकतहु नकयो एिा आुंगुर िनह उठौिे छल।सानठ बरखक उमेरमे जनहया \nई सुिल जे व्याकरणक दृनष्टसुं कएटा गजल दोखपूणथ अनछ त \nअहुंकारकें चोट  लागल।बहुत नदि धनर एनह बात पर काि देब \nआवश्यक िनह बुझलहु‍ँ।मुदा, जखि-तखि ई बात ध्यािमे आनब जाइत \nछल।अुंततुः अहुंकार परानजत भेल। जे िै जाि’ चाहैत छलहु‍ँ, से \nजिबाक इच्छा भेल, जे िै पि’ चाहैत छलहु‍ँ, से पिबाक मोि भेल। \n‘अिनचन्द्हार आखर’क साइट पर गजलक व्याकरणक एतेक सामग्री \nदेनख हषथ भेल। मैनिलीक लेल गौरवक बात बुझाएल। हम सभ \nरदीफ़ आ कानफया पर ध्याि दैत छलहु‍ँ, एकटा वस्तु छुनट रहल \nछल। ओ अनछ बहर। हम सभ बहरक झुंझनटस‍ँ मुनक्त चाहैत छी, \nनकएक त ओकर अभ्यास िै अनछ। नजिका ई बूझल भ’ गेलनि जे \nबहरक की भूनमका छै शेरमे, हुिका लगैत छनि जे बहरक नबिा \nगजल कोिा हेतै।स्वीकार आ नवरोधक बीच बहरयुक्त बहुत रास \nगजल नलखा रहल अनछ। आउ, िीक भनवष्यक लेल तकर स्वागत \nकरी। \n(२२) प्रेम लता नमश्र ‘प्रेम’ : प्रेमलताजी २००८मे सेवा निवृनतक बाद \nमासे-मासे एकटा सानहनत्यक गोष्ठीक आयोजि अपि आवास पर करैत  व ि द े ह सदेह:१८|| 31 \nआनब रहल छनि आ सालमे एकटा पनत्रका सेहो प्रकानशत करैत छनि \n‘सांध्य गोष्ठी’। सभ मासक अुंनतम शनि नदि ई गोष्ठी होइत छैक।हम \n२०१२ मे एनह गोष्ठीसुं जुड़लहु‍ँ। गोष्ठीमे नियनमत रूपसुं भाग लैत \nआनब रहल छी। एनह गोष्ठीक लेल सभ मास कम-स-कम दूटा िव \nगीत अिवा गजल नलखबाक कोनशश करैत छी।गोष्ठीमे बहुत \nसानहत्यकारस‍ँ भेंट भ’ जाइत अनछ आ हुिको सबहक रचिास‍ँ \nलाभानन्द्वत होइत छी।हम जे अिुभव करैत छी से हमर एनह दोहामे \nप्रगट भेल अनछ : \nमिकें आिुंनदत करय, नदअए शानन्द्त, नवश्राम \nगीत, गजल, कनवता,किा हमर इ चारू धाम।    \n \n(१) \nजन्द्म-स्िाि : \nमधुबिीसुं चानर नकलोमीटर दनक्षण आ पुंडौलसुं पांच नकलोमीटर उत्तर। \nगामक िाम सलेमपुर। लोक सलमपुर कहैत छलै। सलमपुर िामक \nगाम और छलै, तें स्पष्ट करबा लेल नभट्ठी सलमपुर कहल जाइत \nछलै। नभट्ठी हमर पडोसी गामक िाम अनछ, तें भेल नभट्ठी सलमपुर। \nबहुत बादमे पता चलल जे जमीिक िक्शाक अिुसार हमर गाम अनछ \nशम्भुआड। सलमपुर हमर पडोसी गाम भेल। अही गाममे करीब चानर \nसय बषथ पनहिे भेल छलाह बेिी ठाकुर। बेिी ठाकुरक पुत्र भेलनिि \nहनरहर ठाकुर। हनरहर ठाकुरकें चानर पुत्र भेलनिि : मेबा लाल \nठाकुर, जय कृष्ण ठाकुर, जयमुंत ठाकुर आ भगलू ठाकुर। मेबा \nलाल ठाकुरकें दू पुत्र भेलनिि : अिुंत लाल ठाकुर आ अशफी लाल \nठाकुर। अिुंत लाल ठाकुरकें दू पुत्र भेलनिि :राम िारायण ठाकुर \nआ दोसर पञ्च लाल ठाकुर जे अनववानहते मनर गेलाह।जय कृष्ण  32 || व ि द े ह सदेह:१८ \nठाकुरक एकमात्र पुत्र छलनिि महावीर ठाकुर। जयमुंत ठाकुरकें तीि \nपुत्र भेलनिि : मोतीलाल ठाकुर, अलीक लाल ठाकुर आ भोगी लाल \nठाकुर। भोगीलाल ठाकुरकें दू पुत्र भेलनिि आ ओ अपिे कमे बयसमे \nमनर गेलाह। भगलू ठाकुरकें तीि पुत्र भेलनिि : राम रूप ठाकुर, \nगुंगा दत्त ठाकुर आ राम स्वरुप ठाकुर। राम रूप ठाकुरक पुत्र \nभेलनिि महेंर िारायण ठाकुर। नहिक अलग घरारी छलनि। गुंगा \nदत्त ठाकुरकें तीि पुत्र भेलनिि : राज िारायण ठाकुर, सुबुध िारायण \nठाकुर आ ईश्वर िारायण ठाकुर। तीिू भाइक पनरवार एक घरारी पर \nएक आुंगिमे रहैत छल। राम स्वरुप ठाकुरकें तीि पुत्र भेलनिि : \nदेव िारायण ठाकुर, हीरा लाल ठाकुर आ लक्ष्मी िारायण ठाकुर। \nतीिू पनरवार एक आुंगिमे रहैत छल।एक घरारी पर। मेबा लाल \nठाकुर आ जयमुंत ठाकुरक पनरवार एक आुंगिमे एक घरारी पर रहैत \nछल। अही आ‍ँगिमे अिुंत लाल ठाकुरक पौत्र आ राम िारायण \nठाकुरक पनहल सुंतािक रूपमे हमर जन्द्म भेल।ओनह नदि नवजयादशमी \nरहै।भोरे हमर जन्द्म भेल गाममे। बाबा सीमान्द्त कृषक छलाह।खुट्टा \nपर एक जोड़ा बरद आ एकटा मनहुंस छल। खेतमे धाि, मडुआ, \nअिुआ, राहनर,मसूरी, खेसारी आ कुनसयार होइत छल। बहुत बादमे \nगहूम आ मकई सेहो हुअ’ लगलै। \nघर-आुंगि : \nपनरवारमे माए, बाबू (नपता), दाइ (नपतामही), बाबा(नपतामह) छलाह। \nहमरा बाद घरमे तीि बनहि आ दू भाए एलाह। आुंगिमे दोसर घर \nछलनि अशफी लाल ठाकुरक जे हमर बाबाक छोट भाए छलाह। \nहुिका दोकाि बला बाबा सेहो लोक कहैत छलनि। ओ खेतीक \nअनतनरक्त नकरािाके दोकाि सेहो करैत छलाह। जाडक मासमे \nदरबज्जा पर किुआर सेहो चलैत छलै।कुनसयारकें पेड़ क’ गुड़  व ि द े ह सदेह:१८|| 33 \nबिाओल जाइत छल। तेसर घर छलनि मोतीलाल ठाकुरक आ \nभोगीलाल ठाकुरक। भोगीलाल ठाकुरक दू बालक छलनिि। चानरम \nघर छलनि अलीक लाल ठाकुरक। आुंगिमे उत्तर कात मोतीलाल \nठाकुर आ भोगी लाल ठाकुर,दनच्छि कात अिुंत लाल ठाकुर (हमर \nनपतामह) पूब नदस दनच्छिसुं अलीक लाल ठाकुरक घर छलनि,उत्तरमे \nएकटा छोट घर अशफी लाल ठाकुरक नहस्सामे छलनि। एनह दुिूक \nबीच चानर फीटक रास्ता छलै जानह द’ क’ लोक आ‍ँगिसुं दरबज्जा \nआ दरबज्जासुं आ‍ँगि अबैत छल। पनच्छम नदस उत्तरसुं अशफी लाल \nठाकुरक घर छलनि आ दनच्छिमे अिुंत लाल ठाकुरक नहस्सामे एकटा \nछोट-छीि घर छलनि जानहमे भगवतीक घर आ भिसा-घर दुिू छल। \nआ‍ँगिमे एकेटा घर छल जे िीचांमे ईंटा आ उपर खपड़ा छलै। ई \nअशफी लाल ठाकुर बिबौिे छलाह। शेष सभक  घर फूसक छल। \nचारु घरबासीक लेल एकटा सनझया दरबज्जा छल जे खूब िमहर \nछल। दरबज्जा पर सभ घरक चौकी नक खाट रहैत छल।अशफी \nलाल ठाकुरक एकटा सुंदूक सेहो छलनि। दुपहनरयामे आ रानतमे \nदरबज्जा भरल रहैत छल। दुपहरमे ताशक खेल होइत छल। दुगा \nपूजासुं दीयाबाती तक पचीसी सेहो लोक खेलैत छल। भनर गाममे \nपांचे-छओ टा घर ईंटाक छल, और  सभ फूसक फूसक घर लकड़ी, \nबांस, खढ, खरही, पतोइ आ साबेक जौडसुं बिैत छल। जखि हवा \nचलैत छलै,लोक अनगलगीक आशुंकासुं डेराएल  रहैत छल। एक \nशुभ नदिमे हम सभ अनगलगीक दुुःख कोिा भोगलहु, से आगू कहब। \nआुंगिक पनच्छम एकटा इिार छल। टोल भनरक लोक एकर उपयोग \nकरैत छल। इिारक पानिक उपयोग पीबा लेल, िहेबा लेल आ कपडा \nनखचबाक लेल कएल जाइत छल। िवकनिया सभ लेल घरक पाछू \nटाट सुं घेरक’ बाल्टीमे पानि रानख देल जाइत छल। टोलक दनच्छि  34 || व ि द े ह सदेह:१८ \nएकटा पोखनर छलै। हेनल क’ जाइठतक जाएब आ ओत’ सुं हेनल \nक’ आएब िीक लगैत छलै। बूि लोक सभकें पोखनरमे िहाएब िीक \nलगैत छलनि। लोक माल-जालकें सेहो पोखनरमे िह्बैत छल। \nपनिभरिी डोलसुं घैलमे पानि इिारसुं भनर क’ अुंगिे-अुंगिे द’ अबैत \nछलीह। ओकरा सभ घरसुं अन्न देल जाइत  छलै  आ पावनि-नतहार \nअिवा मूडि, उपियि,नववाह आनद अवसरपर कपडा सेहो। पैखािा \nजेबाक लेल बसनबटटी अिवा खेत नदस लोक जाइत छल। िवकनियाँ \nसबहक लेल बाड़ीमे खानध खुनि क’ तात्कानलक व्यवस्िा कएल \nजाइत छल। हाि माइटसुं धोल जाइत छल। \nपरुंपरा \nपुत्र जन्द्म लेल लोक देवी-देवताक कबुला करैत छल। पुत्र भेला पर \nबड ख़ुशी मिबैत छल। बच्चा एक-दू सालक होइत छल त िीक \nनदि तका क’ बड नवनध-नवधािसुं मूडि कराओल जाइत छल। सभ \nसम्बन्द्धीकें िोत-हकार देल जाइत छल। पाहुि सभ अबैत छलाह। \nगामक लोककें भोज खुआएल जाइत छल। स्त्रीगण  सभ गीत गबैत \nछलीह। हजाम कैंचीसुं बच्चाक मािक केश कटइत छल। हजामकें \nपानरश्रनमक आ कपडा देल जाइत छल। परुंपराक अिुसार हमरहु \nमूडि भेल। ई उत्सव बेटीक लेल िै कएल जाइत छलै। बच्चा आठ \nबरखक होइत छल त उपियिक बात शुरू भ’ जाइत छल। िीक \nनदि तकाएल जाइत छल। एक नदि उद्योग-मरबठटठी होइत छल। \nबांस काटल जाइत छल आ मरबा बन्द्हाइत छल। भराइत छल। \nिीपल-पोतल जाइत छल। गीत-िाद होइत छलैक।भोज होइत \nछलैक। उपियिक दोसर चरण होइत छल कुमरम।सर-कुटुुंब सब \nअबैत छलाह। बच्चाक नववानहत बनहि,दीदी,मामी,िािी,मौसी आनद \nनवदागरी भ’क’ अबैत छलीह। पुंनडतजी अबैत छलाह।पूजा-पाठ होइत  व ि द े ह सदेह:१८|| 35 \nचल।गीत-िाद होइत छल। भोज होइत छल। तेसर चरण होइत \nछल उपियि। छागर कटाइत छल।गीत-िाद होइत छल। पूजा-पाठ \nहोइत छल।एक आदमी गुरु बिैत छलाह। एक आदमी ब्रह्मा बिैत \nछलाह। बालकक मािक केश अस्िुरा ल’क’ हजाम द्वारा काटल \nजाइत छल। बालककें गायत्री मन्द्त्र पिाओल जाइत छल। जिउ \nधारण कराओल जाइत छल। पानि ल’क’ लघुशुंका करब नसखाओल \nजाइत छल।छुआछूत मािब नसखाओल जाइत छल। लघुशुंका आ \nदीघथशुंका करैत काल जिउ काि पर राखब नसखाओल जाइत \nछल।रानतमे फेर भोज होइत छल। चानरम चरण होइत छल रानतम \nजे उपियिक चानरम नदि होइत छल। एकर सुंग सत्य िारायण \nभगवािक पूजा होइत छल। पाहुि सभ जे कुमरम नदि अबैत छलाह \nसे रानतमक बादे मुक्त भ’ पबैत छलाह। नबदागरीवाली सभ सेहो \nरानतम अिवा पूजाक बादे वापस होइत छलीह। पाहुि सभ बरुआक \nलेल कपडा आ आशीवादक रूपमे नकछु टाका खचथ करैत छलाह। \nजाइत काल हुिका नवदाईमे धोती, जिउ-सुपाड़ी देल जाइत छलनि। \nस्त्रीगण सभ सेहो बरुआ लेल, बरुआक माए लेल कपडा आ पाइ  \nअिैत छलीह। हुिको सभकें जाय काल साडी,साया,ब्लाउज आनद \nदेल जाइत छलनि। उपियिक प्रनक्रयामे घरवारीकें १५ नदि सुं २५ \nनदि समय लानग जाइत छलनि आ बहुत अन्न-पानि आ टाका खचथ \nहोइत छलनि।मुदा बहुत उत्साहसुं ई खचथ लोक करैत छल। नजिका \nअपिा घरमे अन्न-पानि आ टाका िनह रहैत छलनि ओ कजा ल’क’, \nखेत भरिा ध’ क’ व्यवस्िा करैत छलाह। परम्पराक अिुसार हमरहु \nउपियि भेल। बेटीक लेल ई सभ िै होइत छल। बेटीकें लोक \nस्कूल िै पठबैत छल।लोक चाहैत छल जे बेटीकें अक्षरक ज्ञाि भ’ \nजाइ, घरवलाकें नचट्ठी नलखैक अवगनत भ’ जाइ।बेटी दस-बारह  36 || व ि द े ह सदेह:१८ \nबरखक भेलै त कतहु ओकर नववाह करा क’ लोक निनश्चन्द्त होइत \nछल। बेटाकें लोक स्कूल पठबैत छल। गाममे पुबाई टोलमे छलै \nस्कूल, पाँचमा तक पढाइ होइत छलैक। कोिो-कोिो नशक्षक सभ \nनवद्यािीक सुंग बहुत कठोर व्यवहार करैत छलाह। उद्देश्य िीक \nछलनि। जे छात्र सबक याद क’क’ िै जाइत छलाह हुिका मानर \nखाए पडैत छलनि। मारबाक लेल बांसक करची अिवा खजूरक \nछड़ी अिवा रोलक उपयोग कएल जाइत छल। जकरा पर मास्टर \nसाहेब नखनसयाइत छलाह, ओकरा मारैत-मारैत ओध-बाध क’ दै \nछलनिि। पीठ पर दाग भ’ जाइत छलै। नवद्यािी स्कूल जेबासुं छीह \nकाट’ लगैत छल।ओकरा और कठोर दुंड भेटैत छलै। नशक्षक बुझैत \nछलाह जे मानरक डरसुं नवद्यािी पित, पाठ याद क’ क’ आएत मुदा \nपनरणाम होइत छल जे बहुत नवद्यािी स्कूल एिाइ बुंद क’ दैत छल। \nमाए-बाबू सेहो सोच’ लगैत छलाह जे जीतै त बीस टा उपाए हेतै।एहि \nबच्चा खुरपी-कोदानर ध’ लैत छल। \nप्राइमरी पाठशाला \nघरसुं एक नकलोमीटर पर छल स्कूल। बाल मुकुुंद बाबू छलाह \nप्रधािाध्यापक।दूटा और नशक्षक छलाह। बाल मुकुुंद बाबूक डर बहुत \nहोइ छलै नवद्यािी सभकें। जे हुिका डरसुं पाठ याद क’क’ गेल से \nबांचल, जे िै याद केलक ओकरा छड़ी अिवा रोलसुं बड मानर खाए \nपडैत छलैक। भनरसके  नकयो हुिकासुं मानर िै खेिे हएत। मानर \nिै खाए पडय, ताही डरसुं पाठ याद क’ क’ जाइत छलहु‍ँ। तकर \nलाभ भेल। हमर सुंगी छलाह राजेंर ठाकुर। हुिकर बाबू हुिका \nगायक बिब’ चाहैत छलनिि। ओ सांझ क’कैटोला स्िािपर एकटा \nगबैयाजीसुं गायि सीख’ जाइत छलाह। हुिका सुंगे एकनदि हमहू‍ँ \nगेलहु‍ँ। हरमुनियाँ पर ‘सा रे ग म प ध िी सा,सा िी ध प म ग  व ि द े ह सदेह:१८|| 37 \nरे सा’ क अभ्यास करब आकनषथत केलक। बाबूकें िीक िै लगलनि। \nओ हमरा बुझौलनि जे बी ए पास  केलाक बाद और जे नकछु \nकरबाक हुअ’ से कनरह’, एखि िै। ओ स्कूलमे मास्टर साहेबकें \nसेहो कनह देलनखि। मास्टर साहेब तेहेि छौंकी लगेलनि जे हमर \nगायि नसखबाक लेल उत्साह ख़तम भ’ गेल। स्कूलमे एकटा सज्जि \nमास्टर साहेब एलाह। ओ ककरो िै मारैत छलनखि। ओ साइनकलसुं \nगामसुं अबैत छलाह। साइनकलसुं अबैत काल हुिका लोक बेर-बेर \nपुछैत रहै छलनि, मास्टर साहेब कते बजलैए?  ओ खौंझाइत छलाह। \nलोक दौनड़ क’ लग जा क’ पूनछ दैत छल। ओ कहैत छलनखि \n‘दस’, चाहे कतबो बाजल होइ। स्कूलमे प्रािथिा होइत छलै, से हमरा \nसबस‍ँ बेशी िीक लगैत छल। सरस्वतीक पूजाक अवसर पर स्कूलक \nआगाँ िाटक होइ छलै,सेहो देखब िीक लगैत छल।िाटक ओही \nटोलक िवयुवक सभ करैत छलाह। \nि’हमे दूरदशथि \nदाइक सुइत हेरा गेलनि।नवयाहमे भेटल रहनि। चािीक छलै। \nधन्द्हारीक खोधलीमे रखिे छलीह।बहुत खोज भेल। िै भेटलनि। \nआठ बरख के भीतरक  दू टा बच्चाकें ल’क’ दाइ  भौड़ा पहु‍ँचलीह। \nएकटा हम रही।दोसर छलाह बाबू िारायण। ओ हमरासुं दू बरखक \nिम्हर छलाह। हमरा सभक दनहिा औुंठामे काजर लगाक’ मौलबी \nसाहेब मोिे-मोिे नकछु पिलनि आ किी कालक बाद हमरा औुंठाकें \nसोझां रानख पुछ्लनि देनखयौ त नकछु देखाइए। हम नकछु िै देखनलयै। \nबाबू िारायण कहलनखि, हुं,हम त देखै नछयै, ई त कैला छै। दाइ \nकहलनखि, हे, ठीकसुं देखही, कैला िै हेतै, दोसर नकयो हेतै। बाबू \nिारायण कहलनखि, हम ठीकसुं देखै नछयै, ई कैले छै। मौलबी साहेब \nफेर आ‍ँनख मूनि क’ नकछु मोिे-मोिे पनि क’ कहलनखि, आब देनखयौ  38 || व ि द े ह सदेह:१८ \nत की सभ ओ करै छै। बाबू िारायण बाजय लगलाह : ओ घरमे \nगेलैए .....धिहारीमे हाि देलकैए ......ओइमे स’ नकछु निकानलक’ \nफाँड़मे रखलकैए .....आब घरस‍ँ  निकनल गेलै....आब आ‍ँगिसुं बाहर \nआनब गेलै.....कतौ जाइ छै .........एक ठाम पोखनर खुिाइ छै....ओत’ \nठाि भ’क’ ककरोसुं गप्प करै छै.....जकरासुं गप्प करै छै ओकरा िै \nनचन्द्है नछयै......आब नबदा भेलै.....जा रहल छै....आब घर सभ \nछै.....एकटा आुंगिमे एलै......एकटा मौगीकें गोर लगै छै ....ओकरा \nसुंगे एकटा घरमे गेलैए....नकछु देलकैए ओकरा ...आब घरसुं बाहर \nआनब गेलै....फेर ककरो गोर लगैछै, हम िै नचन्द्है नछयै..... मौलबी \nसाहेब पुछलनखि, ई कैला के अनछ? दाइ कहलनखि, िै मौलबी \nसाहेब, कैला हमर वस्तु िै चोरा सकैए। मौलबी साहेब कहलनखि, \nवएह लेलक-ए, ओकरे पुनछऔ। घर अबै गेलहु।घरमे ककरो मोि िै \nमािै जे कैला चोरौिे हेतै। कैला सबहक नवश्वास पात्र छल।महींसक \nचरबाही करैत छल। नकयो पुछलनखि त कैला सोझे िनठ गेल। \nबाबा नचराकी चाउरक प्रयोगक घोषणा केलनि। चोर पकड़बा लेल \nनचराकी चाउरक प्रयोग : नचराकी चाउरक िाम सुनिते कैला बाज’ \nलागल, हम त एक नकलो चाउर नचबा जेबै, हमरा कोिो डर अनछ, \nहम चोरेिे नछयैहे िे त हमरा किीक डर। सांझमे टोलक बहुत \nलोक सभ जमा भेल। एकटा िारीमे अरबा चाउर आएल। बाबा \nनकछु मन्द्त्र पनिक’ किी-किी क’ सभकें देलनखि नचबाब’। सभ \nकनिए‍ँ कालमे नचबाक’ घोंनट गेल, कैलाकें घोंटल हेबे िै करै। कतेक \nकाल धनर नचबबैत रहल कैला, एक मुट्ठी चाउर िै भेलै नचबाएल। \nपक्का भ’ गेलै जे कैले चोर अनछ। बाबाक आ‍ँनखमे िोर भनर \nएलनि।कैला नदस तकलनि। कैला बाबाक पएर पर खसल, हमरा \nमाफ़ क’ नदय’ नगरहत, हमही चोर छी। कैला चोर िै छल। घरमे  व ि द े ह सदेह:१८|| 39 \nबेगरता छलै। तें एहेि केलक। ओ गछलक जे हम त ओकरा बेनच \nलेलहु‍ँ, मुदा हम ओकर पाइ सधा देब।कैलाकें कोिो दुंड िै देल \nगेलै। ओकरा फ़ज्झनत िै कएल गेलै। ओकरासुं घृणा िै कएल गेलै। \nकैला दू-तीि सालमे कजथसुं मुक्त भ’ गेल। बादमे ओ िोकरी कर’ \nआसाम चल गेल। ओत’ सुं सालमे एक बेर अपि  गाम अबैत छल \nत हमरो गाम आनब बाबा-दाइक भेंट कर’ अवश्य अबैत छल। कैला \nहमरो िीक लगैत छल। गहिा रखबाक एहेि उपाय, एहेि चोरी, चोर \nपकड़बाक एहेि उपाय, चोरक प्रनत एहेि भाव आ पकड़ा गेलाक बाद \nचोरक सुंग एहेि व्यवहार हमरा प्रभानवत केलक। हमर व्यनक्तत्वक \nनिमाणमे एकर महत्व अनछ।हम मािैत्त छी जे जीविमे ककरोसुं कोिो \nक्षनत भ’ जाइ त ओकरा दुंड देबाक बात िै सोचबाक चाही, ओकर \nनस्िनतक अिुमाि करक चाही,ओकरा प्रनत करुणाक भाव रखैत क्षनत \nकम करबाक प्रयास करबा पर ध्याि देबाक चाही, क्षनत और िे भ’ \nजाए से होश राखब जरुरी होइत छैक।भ’ सकैछै जकरा अहाँ \nअपराधी बुझैत छी से अपराधी िै हो, ओ मात्र एकटा उपकरण हो \nआ अहाँक क्षनत अहीं द्वारा निनमथत एकटा पनरनस्िनतक पनरणाम हो। \nतें अपराधक जनड़ तकबाक प्रयास करब आ ओकर निदाि ताकब \nबेशी उपयुक्त भ’ सकैत अनछ। अनधक काल एिा होइत छैक जे \nकोिो दुघथटिा भेला पर लोक अपिाकें निदोष आ शेष सभकें अपराधी \nबुझैत अनछ, जकर पनरणाम शुभ िनह होइत अनछ। \nनमनडल स्कूल \nपाँचमा पास केलाक बाद नमनडल स्कूल, नभट्ठीमे हमर िाम नलखाएल \nगेल। ई स्कूल घरसुं दू नकलोमीटर पर छल। \nओइ स्कूलमे सोहरायके हमर पीसा सेहो नशक्षक छलाह। पीसाक \nसुझावक अिुसार हम गाम परसुं चानर एक्सरसाइज नहुंदीसुं अुंग्रेजी  40 || व ि द े ह सदेह:१८ \nरांसलेशि बिा क’ ल’ जाइत छलहु‍ँ। दुपहरमे नटनफि टाइममे हुिका \nलग ल’ जाइ छलहु‍ँ। ओ सही क’ दै छलाह। गलती दोबारा िै हो \nसे ध्याि रखैत छलहु‍ँ। गनणत आ अुंग्रेजी पढबामे िीक लगैत \nछल।अन्द्य नवषयमे कम मोि लगैत छल। स्कूलमे प्रनतयोनगताक \nवातावरण िै छलै। िेतरहाटमे िाम नलखेबाक लेल परीक्षामे सनम्मनलत \nभेलहु‍ँ। सफल िै भेलहु‍ँ। मुदा,सातमामे कक्षामे सबस‍ँ बेशी प्राप्तांक \nआएल। \nशानन्द्तक खोजमे अशांनत : \nआुंगिमे चानर घरवासी रहबाक कारण सनदखि टोिा-मेिी होइत रहै \nछलै।जखि-तखि हल्ला-गुल्ला होइत रहब सामान्द्य बात भ’ गेलै। \nहमर नपता घरारी अलग करबाक नवकल्प चुनि लेलनि। एनह निणथयसुं \nलाभ ई भेलै जे हम सभ हल्ला-गुल्लासुं अलग भ’ गेलहु‍ँ। हानि ई \nभेल जे  रहबा लेल कहुिा घर त ठाि भ’ गेल मुदा तीि साल तक \nभराइ चलैत रहल।ओ खेत छलै, गहींर छलै।बहलमाि बड़द जोनत \nक’कटही गाड़ी टोलसुं दनक्षण बाध ल’ जाइ छल। ओत’ कोदानरसुं \nमानट  कानट  क’गाडी पर लानद क’ घर अबैत छल। बाबा गाड़ीक \nसुंग जाइ छलाह, अबै छलाह। खेतमेसुं मानट उठाक’ गाडी पर रखैत \nछलाह। कनहयो क’ बाबाक सुंग हमहू‍ँ  जाइत छलहु‍ँ । घर बियबामे \nजतेक खचथक अिुमाि कएल गेल छलै तानहसुं बहुत बेशी खचथ भेलै। \nदू टा घर बिल। पछबारी कात एकटा भिसा घर जानहमे पूब दनक्षण \nकोिमे भगवती रहलीह, पूब नदस नचिुआर भेल। घरमे नकछु कोठी \nबिाक’ राखल गेल। बीच घरमे सेहो भोजि करबा लेल जगह \nछल।दुआनर पर सेहो भोजि कएल जाइत छल। दुआनर पर घैलची \nबिल जानहमे पीय’वला पानिक दूटा घैल रखबाक जगह छल। दनक्षण \nकात घर बिल जानहमे नकछु कोठी सभ राखल गेल, एकटा पलुंग  व ि द े ह सदेह:१८|| 41 \nराखल गेल। ओकर दुआनरपर जाँत छल। उत्तरसुं एकटा दरबज्जा \nबिल। तानहमे पनच्छम नदससुं एकटा छोट-छीि कोठली निकालल गेल \nजानहमे लकड़ीक एकटा टेबुल आ एकटा कुरसी राखल गेल।पूब \nउत्तर कोिमे एकटा चक्का बिाओल गेल। आ‍ँगिमे एकटा ढेकी \nगराएल।आ‍ँगि िमहर बिल।घर सभ बांस, लकड़ी, खढ आ साबेक \nजौडसुं बिल।समय बहुत लगलै। खचथ बहुत लगलै। एकर प्रभाव \nजीवि-यापि पर पडलै। एनह बीच हमर पिाइ-नलखाइ जेिा-तेिा चलैत \nरहल।  \nकाि त सोि िनह :  \nजे कपूथरा एकटा बच्चाक बाट १२ बरख तकलनि, हुिका ६ टा \nबच्चा भेलनि, तीि टा बेटा, तीि टा बेटी। मुदा आब घरक आनिथक \nनस्िनत एहेि भ’ गेलनि जे पनहलो बेटीक नबयाहक लेल सक्षम िनह \nरहलीह। पनहल बेटी शानन्द्तक पढाई ओतबे भेलनि जते अपि छलनि। \n१२ बरख पुरैत-पुरैत शांनतक लेल बरक तलाश शुरू भेल। सभकें \nनचुंता भेलनि। सासुकें सेहो पोतीक नववाह देखबाक तेहेि अनभलाषा \nजागृत भ’ गेलनि जे एकटा अनशनक्षत नद्वतीय बरमे सेहो सभ गुण \nदेखाय लगलनि। नकछु लोको सभ प्रशुंसा केलकनि, मािपर दू बीघा \nखेत छै, खुट्टापर महींस-बरद छै, पोखनर छै, पोखनरमे माँछ खूब \nहोइछै। हमर नपता कलकत्तामे प्रेसमे काज केिे छलाह, दरभुंगामे \nिोकरी केिे छलाह।हमरा नववाहक लेल बहुत नदि धनर अडल रहलाह \nमुदा बेटीक नववाह लेल नकए एतेक धडफडा गेलाह, हमरा बहुत नदि \nधनर िनह बुझाएल। ओिा जे नकयो बाहर िनह गेल छलाह, हुिका \nसभ लेल ई सामान्द्य बात छलै। ओइ समयमे लोक बेटीकें पिाएब \nठीक िै बुझैत छल। लगमे स्कूल िै छलै।पिबा लेल बेटीकें दूर \nपठाएब अिुनचत मािल जाइत छलै।बेटीक नबयाहक लेल उपयुक्त  42 || व ि द े ह सदेह:१८ \nवयस १२ वषथ धनर मािल जाइत छलै।कोिो शाश्त्रमे नलखल छलै \n(हम िै पििे छी ) जे बेटीक नववाह १२ वषथसुं पनहिे करा देबाक \nचाही िे त नपता पापक भागी हेताह। लोक शाश्त्रक एनह आदेशक \nपालि करब कतथव्य बुझैत छल। मान्द्यता ई छलै जे बेटी पराया धि \nिीक, कहुिा सकुशल अपि सासुर चल जाए से लोकक लक्ष्य होइत \nछलै। नबयाहक नवनध-व्यवहार महत्वपूणथ होइत छलै। नवनध-व्यवहार \nआसाि िै छलै। नववाहमे वनरयाती एतै। वनरयातीक भोजिक व्यवस्िा \nकरब सबस‍ँ महत्वपूणथ काज होइत छलै।रुंग-नवरुंगक २१ टा नक ३१ \nटा तरकारी बितै।तौलाक तौला दही पौडल जेतै।रसगुल्ला जबरदस्ती \nपचास-पचास टा खुआएल जेतै।चानर-पांच नदि पर चतुिी हेतै।बीचमे \nसभ नदि मौह्क हेतै।गीत-िाद होइत रह्तै। चतुिीक बाद िीक \nनदिमे जमाएकें नबदाई द’क’ नवदा कएल जेतनि। जमाए १० नदि नक \n१५ नदि पर अबैत रहताह। हुिका सासुरमे जबरदस्ती १०-१०, \n२०-२० नदि राखल जेतनि। ओकर बाद पुंचमी हेतै। तखि \nमधुश्राविी हेतै। मधुश्राविीमे १५ नदि धनर बेटी फूल लोितीह।किा-\nपूजा हेतै।गीत-िाद होइत रह्तै।लड़कावला िोत पूरय एताह।चानर-\nपांच नदि रहताह।हुिका ओनहिा भोजि कराओल जेतनि जेिा \nवनरयातीकें कराओल जाइत छनि।हुिका िीक नबदाईक सुंग नवदा \nकएल जेतनि। तकर  बाद कोजगरा हेतै। कोजगरामे लड़कीवला \nमखाि,दही,केरा,चूडाक भारक सुंग लड़काक ओत’ एताह।हुिको चानर \nनदि राखल जेतनि।तकर  बाद गुंजी,धोती,कुरता,डोपटा, पाग आनद \nद’ क’ नवदा कएल जेतनि। तकर बाद जराउर हएत। सभ पावनिमे \nदुिू नदससुं भार-चुंगेराक आदाि-प्रदाि होइत रहत। तीि अिवा पांच \nसाल पर नद्वरागमि हएत। एनह बीच लड़का अपि सासुर अबैत-\nजाइत रहताह। नववाहक सम्पूणथ कायथक्रममे एनह तरहें तीि सुं पांच  व ि द े ह सदेह:१८|| 43 \nसाल लानग जाइत छलै। ई छलै परम्परा। एकरा सुंग छलै बहुत \nरास नवनध-व्यवहार जकरा आगाँ  बेटीक इच्छा-आकांक्षाकें कोिो महत्व \nिै देल जाइत छलै। कोिो बेटी अपि इच्छा-आकांक्षाकें कनहयो प्रगट \nिै करैत छलीह।दू-तीि टा बच्चा भेलाक बादे बेटी नकछु बजबाक \nसाहस जुटा पबैत छलीह। पन्द्रहम बरख पुरैत-पुरैत शानन्द्त अपि \nसासुरक पनरवारमे शानमल भ’ गेलीह। राम िारायण ठाकुर एक बेटीक \nनववाहसुं निनश्चुंत भेलाह। \n \nबाल-मण्डली : \nहमर सुंगी छलाह राजेंर ठाकुर,आशािन्द्द ठाकुर,बैद्यिाि ठाकुर, \nखेलािन्द्द ठाकुर ( बाबू िारायण ),राम परीक्षण झा, फ़क़ीर चन्द्र \nदास, िगेन्द्र भूषण मनल्लक आ नकछु और गोटे। एनहमे नकछु गोटे \nहमरास‍ँ  एक नकलास आगू छलाह। सभ गोटे सांझक’ फुट-बौल \nखेलाइत छलहु‍ँ। बादमे सभ गोटेक निणथय भेल जे हम सभ गाममे \nस्वच्छता अनभयाि चलाएब। टोलमे पोखनरकें साफ़ करबाक काज \nशुरू भेल। पोखनरक भीड़ पर भनर टोलक लोक छनठ पूजा करैत \nछल।   छनठ पूजाक बाद एकर नचुंता लोक िै करैत छल। से \nपोखनरमे कुम्भी बड़ भ’ गेल रहै।बाल मुंडली एकर सफाइमे लानग \nगेल। दस-बारह नदिमे पोखनर साफ़ भ’ गेल। आब पोखनरक भीड़ \nपर एकटा पुस्तकालय बिेबाक काज शुरू भेल। भूषणजीक अक्षर \nबहुत सुन्द्दर होइत छलनि। पुस्तका लयक लेल ओ एकटा नियामावली \nबिौलनि, लोक सभसुं एकटा-दूटा क’ बांस मांगल गेल।हम सभ \nअपिेसुं बांस कानट क’ अिैत छलहु‍ँ। पोखनरक दनछिबनरया भीड़ पर \nजमा कर’ लगलहु‍ँ। लोक सभसुं चुंदा मागल गेल। जि राखल \nगेल। अपिो सभ नभडलहु‍ँ।मानटक देबाल ठाि हुअ’ लागल। हमर  44 || व ि द े ह सदेह:१८ \nसबहक पिाइ बानधत भ’ रहल छल। हमरा सभमे एक गोटे तमाकुल \nखाइत छलाह। हमर नपता एकनदि हमरा कहलनि जे जानह मुंडलीक \nसदस्य तमाकुल खाइत छनि ओ मण्डली समाज-सुधार की करत। \nई बात हमरा ठीक लागल। हम मण्डलीक सदस्यकें िनह बदनल \nसकैत छलहु‍ँ। हम इएह कारण नलखैत मण्डलीसुं अलग भ’ गेलहु‍ँ। \nमण्डली नकछु नदिक बाद भुंग भ’ गेल आ पुस्तकालयक काज पूरा \nिै भेल।मण्डलीसुं अलग भेला पर हम अपि ध्याि अपि पढाइ  पर \nकेनन्द्रत केलहु‍ँ।  शेष सदस्य सभ सेहो अपि-अपि पढाइमे लानग \nगेलाह। हमरा फुट-बौल सेहो पसुंद िै आएल। हमरा एक बेर गेंदसुं \nजांघमे तेहेि  चोट लागल जे सभ नदि लेल खेलसुं नवरनक्त भ’ \nगेल। नपता कागजसुं खेल केिाइ नसखौलनि। कागज़सुं खेल ! \nकागजक दुआनत बिौिाइ, कागज़क िाओ बिेिाइ। हमरा ई खेल \nसुरनक्षत लागल। गाममे हमर कक्का आ हुिक समवयस्की सभ िाटक \nखेलाइत छलाह, से हमरा िीक लगैत छल। पुबाइ टोलमे जगदीश \nबाबू ओत’ कोिो अवसर पर बेलाहीवला िौटुंकी एलै।सत्य हनरश्चुंर, \nविदेवी और कोिो-कोिो िौटुंकी देखैत खूब िीक लगैत छल।एक \nबेर सांझ तक पता छल जे िै हेतै, त हमसब खा क’ सूनत रहलहु‍ँ। \nबहुत रानतमे निन्न टूटल त िगाराक आवाज सुिाइ पडल। हमरा िै \nरहल भेल। हम चुपचाप एसगर ओते रानतमे गाछी द’ क’ चल गेलहु‍ँ \nिौटुंकी देख’ आ ख़तम भेलै त और लोक सभ सुंगे चल एलहु‍ँ। \nअि महराजजी किा : \nिारायणपट्टीमे हमर नपताक एकटा बनहि छलनिि।हुिका एकमात्र पुत्र \nरहनिि  शुंकर। शुंकरक उपियि भ’ गेल रहैक। दुयोगसुं एक \nरानत घरमे सुतलमे शुंकरकें सांप कानट लेलकनि। ओ िनह जीनब \nसकलाह।बडका शोकमे दीदीक पनरवार डूनब गेल। सभ सम्बन्द्धी  व ि द े ह सदेह:१८|| 45 \nलोकनि दुुःखमे पनड़ गेलाह।हमर नपता सेहो बहुत नचुंनतत भेलाह।घरमे \nसभ बहुत दुखी रहनि।एनह दुघथटिासुं पनहिे एक बच्चाक जन्द्मक \nसमय दीदीक ई नस्िनत भ’ गेलनि जे देहमे खूि बहुत कम बचलनि, \nखूि चिाबक आवश्यकता भ’ गेलै।बाबू अपि खूि देलनखि। जाि \nब‍ँचलनि। आब ई पुत्र-शोक। बाबूकें भेलनि घरक जगहकें कोिो \nगुिी-महात्मासुं जांच करनबयैक। एकटा महात्माजी कतहु भेटलनखि। \nहुिका ओ घरारी देखब’ लेल अिलनि। िारायणपट्टी जेबासुं पनहिे \nचानर-पांच नदि महात्माजी हमरा सबहक पाहुि भेलाह।ओ अपि नकछु \nकरतब देखौलनि।एकनदि ओ कहलनखि हम कागज़सुं रुपैया बिा \nदेब। लोक अचुंनभत भेल। लोक जमा भ’ गेल। महात्माजी एकटा \nकागजक पन्ना लेलनि, एक लोटा पानि लेलनि।कागजपर नकछु लीनख \nक’ सभकें देखाक’ ओकरा  टुकड़ी-टुकड़ी क’ देलनि। ओकरा मुुंहमे \nध’ लेलनि। नचबाक’ लोटामे रखलनि। हाि लोटामे ध’ क’ बाहर \nनिकाललनि त ओनहमेसुं एकटा दसटकही रुपैया निकललनि। ओइ \nपर ओनहिा सभ नचत्र आ चेन्द्ह सभ रहै जेिा आि रुपैया सभमे रहै \nछै।सभ आश्चयथचनकत भ’ गेल। महात्माजी कहलनखि जे नकछु घुंटाक \nबाद ई रुपैया पुिुः कागज भ’ जाएत, तें जतेक शीघ्र हो एकर \nउपयोग क’ नलय’।एक आदमी सायनकलसुं गेल पुंडौल ओ रुपैया \nल’क’ आ ओकर मोतीचूरके लड्डू नकििे आएल। सभ नकयो लड्डू \nखेलक। सभ हुिका महाराजजी कह’ लगलनि। महाराजजी \nकहलनखि, जे नकयो नसमनरया जाए चाहैछी से तैयार होउ, हम सांझमे \nगाछ पर चिा क’ ल’ चलब, ओत’ स्िाि क’क’ सभ गोटे घूनर \nआएब।नदिमे त’ कए गोटे तैयार भेलाह, मुदा सांझ होइते सभ डेरा \nगेलाह, नकयो िै तैयार भेलाह। बाबू हमरा नसखौलनि जे महाराजजी \nजौं पुछनि ‘की चाही?’ त कहबनि जे कोट-पेंट चाही। दोसर नदि  46 || व ि द े ह सदेह:१८ \nमहाराजजी पुछ्लनि, ‘की चाही?’ हमरा िै कहल भेल जे कोट-पेंट \nचाही।हम नकछु िै मांनग सकलहु‍ँ।ई हमर स्वभाव छल।बाबू बहुत \nनदि तक हमर एनह स्वभावकें हमर कमजोरी मािैत रहलाह। मुदा,हमर \nई स्वभाव हमर शनक्त छल,से बहुत बादमे पता चलल। महाराजजी \nऔर लोक सभकें पुछलनखि, की चाही त िवयुवक सभ कहलनखि \nहमरा सभ गोटेकें नसिेमा देखा नदय’। महाराजजी सभकें ल’क’ \nमधुबिी गेलाह।रस्तामे कागजसुं एकटा िमरी बिा क’ द’ देलनखि। \nसभ गोटे रानतमे घुरलाह त उदास रहनि। बजै गेलाह जे नसिेमा \nहॉलसुं निकलैत काल महाराजजी कत’ नबला गेलनखि जे सभ गोटे \nतकैत-तकैत रनह गेलाह, िै भेटलनखि। \nहमर हाई स्कूलक नशक्षा : \n१९६१ मे आठमाँमे हमर िाम पुंडौल हाई स्कूलमे नलखाएल गेल।हमरा \nगनणतमे िीक लगैत छल।तें नवज्ञाि लेलहु। नफनजक्स,केनमस्री आ \nमैिमेनटक्स। प्रधािाध्यापक छलाह श्री अशफी नसुंह। गनणत पिबैत \nछलाह महावीर बाबू। गुप्तेश्वर बाबू अलजेब्रा आ बैद्यिाि बाबू ज्यानमनत \nपिबैत छलाह। बच्चा बाबू मैनिली पढबैत छलाह।ओ हमरा मामा \nगामक छलाह। हुिका हािमे ‘नमनिला नमनहर’ रनहते \nCHHALANIEE छलनि।बादमे हुिक पुत्र राम सेवक बाबू सेहो \nमैनिली पिौलनि। बमबम मास्टर साहेब केनमस्री पिौलनि। पढाइ \nबड सुुंदर होइत छलैक।खूब मोिसुं मास्टर साहेब सभ पढबैत \nछलाह। हम बहुत कुशाग्र बुनिक बालक िै छलहु‍ँ जे कोिो नवषय \nएक बेर पढलासुं याद भ’ जाए।हम अभ्यास खूब करैत छलहु‍ँ। \nक्लासमे जे पिाइ होइत छलै, तकरा घुरती काल रस्तामे याद करैत \nअबैत छलहु।गामपर सांझमे फेर एक बेर याद करैत छलहु‍ँ। गनणत \nआ नवज्ञािमे कानि जे पढाइ हेतै तकरा एक बेर पनि जाइत  व ि द े ह सदेह:१८|| 47 \nछलहु‍ँ।अइसुं लाभ ई होइत छल जे क्लासमे जखि पढाइ होइत छलै \nत ठीकसुं बुनझ जाइत छनलऐक। जौं कतहु िै बुझाएल त ठाि भ’क’ \nपुनछ लैत छनलयनि।मास्टर साहेब बुझा दैत छलाह, फेर कोिो \nनदक्कत िै रनह जाइत छल। पढाइक ई तरीका बाबू नसखौिे \nछलाह।एनहसुं बहुत लाभ भेल। स्कूलमे प्रनतयोनगताक वातावरण िै \nछलैक। आठमा-िौमामे हमर सुंगी छलाह राजेंर झा, मुिीन्द्र िारायण \nदास,मोद िारायण झा, शमीम अहमद आनद। आठमाक अधथ-वानषथक \nपरीक्षामे एडवांस्ड मैिमेनटक्समे चानरटा सवाल रहै, तीिटाक जवाब \nदेबाक छलैक। महावीर बाबू िुंबर सुिौलनिि ---जगदीश चन्द्र ठाकुर \n–९९ हाईएस्ट। ओ हमर बचपिक सभसुं बेशी आिुंद दायक नदि \nछल। एलीमेंरी मैिमेनटक्समे सेहो बहुत िीक अुंक आएल।नफनजक्स \nआ केनमस्रीमे बहुत िीक िै रहय। सब नवषय नमलाक’ क्लासमे हमर \nस्िाि प्रिम रहल। पाठ्य-पुस्तकमे मैनिली किा-कनवता सभ पिब \nिीक लगैत छल, तिानप, गनणत हमर सभसुं नप्रय नवषय भ’ गेल \nछल। कोिो भारी सवाल जखि बनि जाइत छल त बडड आिुंद \nअबैत छल। हमर सबसुं छोट मामा सेहो ओही स्कूलमे पढैत छलाह, \nहमरासुं दू क्लास आगाँ। मामा बहुत तेज छलाह, क्लासमे प्रिम \nअबैत छलाह।मामा दसम कक्षामे प्रिम एलाह, हम आठम कक्षामे। \nगमीक अवकाशमे मामा गाम जाइत छलहु‍ँ आ जे सवाल सब अपिा \nकनठि लगैत छल से हुिकासुं बुनझ लैत छलहु‍ँ। िवम कक्षामे सेहो \nहमर स्िाि प्रिम रहल। दसम कक्षामे कोिो दोसर स्कूलसुं एलाह \nिागेन्द्रजी। हुिकासुं हमर प्रनतयोनगता भेल। हम अपि स्िाि प्रिम \nरखबा लेल बहुत प्रयास केलहु‍ँ।हमरा लाज होइत छल इ सोनच क’ \nजे क्लासमे हमर स्िाि नछिा िे जाए। हमरा जतेक गनणतमे मोि \nलगैत छल ततेक नफनजक्स आ केनमस्रीमे िनह। दसमीक अिथ-वानषथक  48 || व ि द े ह सदेह:१८ \nपरीक्षाक समय हमरा अबोग्राडोक पनरकल्पिा याद िै होइत छल आ \nओ प्रश्न एबे करतै से लगैत छल। हम एकटा चलाकी केलहु‍ँ। घरे \nपर एकटा पन्नापर सुंभानवत प्रश्नक जबाब लीनखक’ ओनह नवषयक \nपरीक्षाक नदि सुंगे िेिे गेलहु‍ँ आ और प्रश्नक जबाब लीनखक’  एनह \nपन्नाकें प्राप्त कॉपीमे िानि देनलऐ।परीक्षा द’ क’ चल एलहु‍ँ।दूिू \nकागजक रुंग नभन्न छलै तें चोरी पकड़ाएब निनश्चत छल।एकनदि राम \nसेवक बाबू मास्टर साहेब हमरा फूटमे बजाक’ पुछलनि, हुिका बमबम \nमास्टर साहेब कहिे छलनखि।हम अपि गलती स्वीकार करैत हुिका \nकहनलयनि जे जीविमे फेर कनहयो एहेि गलती िै करब। कॉपी \nबमबम मास्टर साहेब देखिे रहनिि। ओ आ राम सेवक बाबू लगभग \nएके समय स्कूलमे आएल छलाह। राम सेवक बाबू हमर मामा गामक \nछलाह। बमबम मास्टर साहेब िागेन्द्रजीक गामक छलाह।दूिू गोटे \nआपसमे गप केलनि आ बमबम मास्टर साहेब राम सेवक बाबूक \nमाध्यमसुं हमरा समझा देलनि, से हमरा िीक लागल। हमरा क्लासमे \nसबहक सोझाँ िै कहल गेल, से हमरा लेल बहुत पैघ बात छल।एनह \nघटिाक सकारात्मक प्रभाव हमरा पर पडल। अपि दूिू नशक्षक \nमहोदयक प्रनत हमर श्रिा बनढ गेल। हम एसगरमे किलहु‍ँ। मोिसुं \nपाश्चाताप केलहु‍ँ आ फेर एहेि गलती कनहयो जीविमे िै करबाक \nसुंकल्प लेलहु‍ँ। हम आइयो श्रिासुं दूिू मास्टर साहेबकें स्मरण करैत \nसोचैत छी जे नवद्यािीकें कोिो गलतीपर ओकरा नबिा अपमानित केिे, \nएसगरमे बजाक’ ओकरासुं नमत्रवत बात क’क’ गलतीक निराकरणक \nनवनध कतेक कारगर भ’ सकैत अनछ। एनह घटिाक बाद हमर मोि \nहल्लुक भ’ गेल। आब दोसर स्िाि पर रहब सरल भ’ गेल। \nिागेन्द्रजीक लेल मोिमे नमत्रता आ सहयोगक भाव उत्पन्न भेल। ओ \nस्वयुं बहुत सरल आ िीक स्वभावक छलाह। हमरा जतेक अुंक  व ि द े ह सदेह:१८|| 49 \nभेटब उनचत छल, से भेटल। िागेन्द्रजी प्रिम एलाह, हम दोसर \nस्िािपर रहलहु‍ँ।दसमी-एगारहमीमे इएह नस्िनत रहल। १९६५ मे \nमैनरकक परीक्षामे हमरा ६४८ अुंक आएल, िागेन्द्रजीकें ६६५, हमरासुं \n१७ अुंक बेशी। गनणतमे दू पेपर छलै। हमरा दुिूमे ९९-९९ आएल। \nहुिका एकमे १०० मे १०० एलनि। नफनजक्स, केनमस्रीमे हमरासुं \nबेशी अुंक रहनि। \nकॉलेज \nिागेन्द्रजी सी एम कालेज, दरभुंगामे िाम नलखौलनि ।हमहू‍ँ ओतनह \nिाम नलखाब’ चाहैत रही,मुदा बाबू िै तैयार भेलाह।हमर िाम आर \nके कालेज, मधुबिीमे नलखाएल।हमर मोि छोट भ’ गेल। आनिथक \nकारण छलैक। दरभुंगामे िाम नलखयबाक मतलब छलै ओत’ डेरा \nराखब।मेसक खचथ। समय-समय पर गामसुं जेबा-एबाक खचथ। \nमधुबिीमे िाम नलखयबाक मतलब भेल घरसुं खा’क’ साइनकलसुं \nजाएब-आएब।बहुत खचथसुं मुनक्त। बाबू िोकरीमे िै छलाह। खेतीसुं \nओते लाभ िै होइत छलै। जानह सेक्शिमे हम छलहु‍ँ ओकर क्लास \n६ बजे सुं शुरू होइत छलैक। घरसुं भुखले कोिा जाएब, तें माए \nअन्द्हरोखे भािस चिा दैत छलीह। हम सवेरे जानगक’ स्िाि-भोजि \nक’क’ साइनकल ल’क’ नवदा होइत छलहु‍ँ । घरसुं ६- ७ नकलोमीटरक \nदूरी तय करैत-करैत पनहल क्लास ख़तम हेबाक बादे पहु‍ँनच पबैत \nछलहु‍ँ। दुखी भ’ जाइत छलहु‍ँ। गनणत आ केनमस्रीक पढाइसुं सुंतुष्ट \nिनह होइत छलहु‍ँ। प्री-साइुंसमे हमर तैयारी िीक िनह भेल। हम \nसेकेण्ड नडवीज़िमे उत्तीणथ भेलहु‍ँ। गनणतमे िीक अुंक िै आएल। \nअही साल पनरवारमे अशुभ घटिा भेलै। दाइक हािमे ददथ भेलनि। \nनकछु नदि गमथ पानिसुं सेकलनि। किी काल ददथ िै बुझाइि त होइि \nजे ठीक भ’ गेल। फेर कखिो ददथ उठनि त वएह इलाज। ककरो  50 || व ि द े ह सदेह:१८ \nपूनछ क’ कोिो गोटी खेलनि ओहूसुं जखि हानर गेलीह आ ददथ बदाश्त \nिै भेलनि त हमरा सुंगे मधुबिी गेलीह। डा.नशवािीसुं देखौलनि त \nपुछलकनि, कतहु खसल छलहु‍ँ की? दाइकें मोि पडलनि। नकछु \nमास पनहिे बेटीक ओत’ गेल छलीह िारायणपट्टी। पानि भेल रहै। \nआुंगिमे नपच्छड़ भ’ गेल छलै।अइ घरसुं ओइ घर जेबामे नपछनड़ क’ \nखनस पडलीह। हाि रोपलनि से हािमे नकछु भ’ गेलनि जे ददथ कर’ \nलगलनि। एत’ एलीह ककरो लग ई बात िै बजलीह। कखिो-कखिो \nददथ उठनि त पानि गमथ क’क’ सेक लैत छलीह।सभ बात डाक्टरिीकें \nकहलनखि त ओ कहलनखि, बहुत देरी क’ देनलयै,हमरा होइए जे \nसेनप्टक भ’ गेल अनछ, जतेक जल्दी हो दरभुंगा हॉनस्पटलमे देखाउ। \nबाबू डी एम सी एच ल’ गेलनखि।डाक्टर कहलकनि सेनप्टक भ’ \nगेलनि, जाि बचाबक लेल हाि काटब जरूरी छनि। बामा हाि \nकाटल गेलनि। अस्पतालमे दाइकें देख’ गेलहु‍ँ त दाइ ह्बोढेकार \nभ’क’ काि’ लगलीह। हमरो किा गेल। ओइ नदि हमरा तीि चानर \nसाल पनहिेक एकटा घटिा मोि पनड़ गेल। दाइ सुंगे कलम गेल \nगेलहु‍ँ। कलकनतया आमक जे गाछ छलै तानहमे हमरा सबहक नहस्सा \nवलामे कम फड़ल छलै, कक्का वलामे बेशी छलै फड़ल। दाइकें की \nफुड़लनि, हबर-हबर चानर-पांचटा आम हुिका  गाछमेसुं तोनड़ \nलेलनखि। हमरा ओ दृश्य  मोि पनड़ गेल जखि हुिकर  ओ हाि \nअस्पतालमे िै देखनलयनि। एनह घटिाक प्रभाव हमरा पर पडल। \nजीविमे कय बेर ई दूिू घटिा मोि पड़ल। अस्पतालसुं घर एलीह \nदाइ त जीविसुं मोह भुंग भ’ गेल छलनि। नजजीनवषा िै रहलनि। \nमृत्युक कामिा कर’ लगलीह। एकटा पोतीक नवयाह देनख लेबाक \nएखिहु कामिा करय लगलीह।हुिकर ई कामिा पूरा भेलनि। हमर \nछोट बनहिकें हमर मामा गाममे लड़काक नपता देनख क’ अपि पुत्रक  व ि द े ह सदेह:१८|| 51 \nनववाह करयबाक बात शुरू केलनि। ककरो लग चचथ केलनखि। \nहुिकर  बनहिक नववाह छलनि ओत’। बात आगू बिलै। लड़का \nसभकें पसुंद एलनखि। नववाह भ’ गेलै। दाइक कामिा पूणथ भेलनि। \nमधुश्रावणीक बाद दाइक देहांत भ’ गेलुंनि। मरबासुं नकछु नदि पूवथ \nमोनहिारायण कक्का देख’ एलनखि त दाइ कानि क’ कहलनखि, बौआ, \nदेखबै किी, राम िारायण उजनड़ िे जाए। कक्का भरोस देलनखि, \nअहाँ नचुंता िै करू। दाइकें आब एतबे नचुंता छलनि जे अस्पतालमे \nखचथ भेलैए, बेटीक नवयाहमे खचा भेलैए, आब नक्रया-कमथमे खचथ हेतै, \nबाहरी आमदिीक कोिो स्रोत छै िै। खेत बेचतै नक भरिा रखतै। \nभरिा रखतै त जेहो उपजा होइछै सेहो िै हेतै त िओ आदमीक \nगुजर कोिा हेतै। दाइक नचुंता स्वाभानवक छलनि। इएह होइत \nएलैए।इएह भ’ रहल छै।इएह भनरसक होइत रहतै। सरल चीजकें \nकतेक कनठि बिा देल गेल छैक। कमथकांडमे भोजक परुंपरा : \nएकादशा, द्वादशा,माछ-मासु,फेर मासे-मासे ब्राह्मण-भोजि। श्रािक बाद \nओनह नतनिक’ पाँच साल तक बरखी। केश कटाउ,ब्राह्मण भोजि \nकराउ। श्रािक समय त लोक कहैत छैक, जीवि भनर त ओ अहीं \nसभ लेल सभ नकछु केलनि, आब अहाँ सबहक कतथव्य होइत अनछ \nजे िीक जकां श्राि क’ नदयिु जानहसुं हुिका सद्गनत होइि, आब \nओ अहाँ सभसुं नकछु लेब’ िोड़े एताह।नबिा भोज-भातके नक्रया-\nकमथक कोिो मोजर लोक िै दै छै। जकरा गरदनिमे उतरी रहैत \nछैक ओ भाविामे बनह जाइत अनछ, होइछै जे आब जे हेतै देखल \nजेतै, करब त िीके जकां। बी.एस.सी. पाटथ-१ मे नस्िनत और ख़राब \nभेल। कॉलेजमे पढाईक नस्िनत ख़राब भेल। परीक्षाक फॉमथ भरलहु। \nपरीक्षा देब’ लगलहु‍ँ। गनणतक परीक्षा नदि बुझाएल जे ६५ सुं बेशी \nअुंक िै आएत। गनणतक परीक्षामे िीक अुंक िै आएत मािे प्रिम  52 || व ि द े ह सदेह:१८ \nश्रेणीक अुंक िै आएत। एकर मतलब छलै जे िीक टेनिकल कॉलेजमे \nएडनमशिमे कनठिाइ। हम परीक्षा ड्राप केलहु‍ँ, शेष नवषयक परीक्षा िै \nदेलहु‍ँ। हमर लक्ष्य भेल बी.एस.सी.पाटथ-१ मे प्रिम श्रेणीक अुंक प्राप्त \nकरब। \n(२) \nसांस्कृनतक पनरवेश \nटोलमे मूडि, मरबठटठी, कुमरम, उपियि, नववाह, मधुश्राविी, \nकोजागरा, जराउर, नद्वरागमि आनद अवसर पर कोिो-िे-कोिो आुंगिसुं \nस्त्रीगिक मूहें गीत सूिब आकनषथत करैत छल। \nफगुआ,रामिवमी,कृष्णाष्टमी,दुगा पूजा,दीयाबाती, छनठ आनद अवसर पर \nराम-किा, कृष्ण-किा,सुदामाक किा,महाभारतक किा सुिबाक \nअवसर भेटैत छल। गाममे कैटोला स्िािपर आ नशविुंदि बाबूक \nओत’ सांस्कृनतक कायथक्रम होइत छलै। बाबा सुंगे जाइत छलहु‍ँ। \nिेवत दास आ दरबारी दासक मूहें नदिकर,िेपाली,नवद्यापनतक आ \nमधुपजीक गीत सुिबाक अवसर भेटल। दुगा पूजा,दीयाबाती, आनद \nअवसर पर गाममे िौटुंकी आ िाटक देखबाक अवसर भेटल।एनह \nमुंच सभ पर िटुआ सबहक मूहें मधुपजी आ रवीन्द्रजीक गीत सुिलहु‍ँ। \nडबहारीक भैयाजीक मूहें नववाह कीतथि सूिब  बहुत आिुंददायक होइत \nछल। ओ कोिो प्रसुंगकें बहुत रोचक बिा दैत छलाह। कोिो खुशीक \nअवसर पर हुिका बजाओल जाइत छल। दुगास्िािमे मास-मास नदि \nधनर राम-लीला होइत छल। पोखनरशामक महुंिजीक राम-लीला पाटी \nछल। गाममे ई सभ मिोरुंजिक साधि छलै। कैटोला स्िािपर, नशव \nिुंदि नसुंहजीक ओत’, पुबाई टोलमे जगदीश बाबू ओत’ राम चनरत \nमािसक समूह-गायि,समय-समय पर अनष्टयाम आ िवाह सेहो होइत \nछल।हमरो टोलमे ई सभ होइत छल। कोिो गीतक टुकड़ीक सुंग  व ि द े ह सदेह:१८|| 53 \nरामचनरतमािसक गायि िीक लागैत छल। कीतथिमे स्िेहलताक गीत \n: जखि राघव लला छनि सहाय तखि परवाहे की, अपि नकशोरीजीके \nचरण दबेबै हे नमनिलेमे रह्बै आनद बहुत प्रेमस‍ँ  लोक गबैत छल। \nअनहिा नबुंदुजीक नहुंदी गीत सभ सेहो खूब लोकनप्रय छल : जीवि \nका मैंिे सौप नदया सब भार तुम्हारे हािों में, प्रवल प्रेम के पाले पड \nकर प्रभु का नियम बदलते देखा। मामा गाम जाइत छलहु‍ँ त ओतहु \nरनव नदि सांझमे रामचनरतमािसक समूह-गायि देखैत-सुिैत छलहु‍ँ। \nसमय-समय पर अनष्टयाम आ िवाह सेहो होइत छल। हमर बड़का \nमामा नमनडल स्कूल मे प्रधािाध्यापक छलाह आ नववाह कीतथि सेहो  \nकरैत छलाह। मास्टर साहेब बच्चा बाबू पुंडौल हाई स्कूलमे सहायक \nप्रधािाध्यापक छलाह, ओहो नववाह कीतथि करैत छलाह। नहिका \nसबहक नववाह कीतथिमे गुंभीरता बेशी रहैत छल। प्री-साइुंसमे एक \nपेपर मैनिली रखिे छलहु‍ँ। प्रो.बुनि धारी नसुंह ‘रमाकर’ बहुत िीक \nपढबैत छलाह। मैनिली पिब िीक लगैत्त छल। कॉलेजमे नवद्यापनत \nपवथ मिाओल गेलै। ओनहमे रमािाि बाबू  आएल छलाह। भाषण भेलै, \nकनवता पाठ भेलै, गीत-िाद भेलै। रामपट्टीक आर के ‘रमण’ बहुत \nसुन्द्दर गीत रचिा सस्वर प्रस्तुत केलनि। बहुत िीक लागल। सपिा \nभेल जे हमहू‍ँ एहि रचिा नलखी आ मुंच पर प्रस्तुत करी। बाबाक \nमूहें महादेवक गीत, नवद्यापनतक गीत आ पराती सुिैत छलहु‍ँ। दाइक \nमूहें रुंग-नवरुंगक फकरा सुिैत छलहु‍ँ। नकताबक कनवता सभ पिब \nआ ओकरा याद करब िीक लगैत छल। इएह सभ देखैत-सुिैत हमहू‍ँ \nतुकबुंदी कर’ लगलहु‍ँ आ ओकर उपयोग दरबज्जा पर साप्तानहक \nरामचनरतमािसक समूह-गायिमे कर’ लगलहु‍ँ। पारुंपनरक धुिमे नकछु \nगीत नलखलहु‍ँ जकर पनहल पाती ई सभ अनछ – \n------भरल सभामे आनब जिकजी प्रण केिे छनि भारी हे।  54 || व ि द े ह सदेह:१८ \n------गौरी लीलानवहारी तोहर भुंनगया। \n------कन्द्हैया यौ अहाँ आएब कनहया। \nमधुपजीक ‘अपूवथ रसगुल्ला’ आ ‘टटका नजलेबी’ देखलहु‍ँ। िीक \nलागल। हुिक अिुकरण केलहु‍ँ। ‘अनिल’ उपिाम रखलहु‍ँ। नफ़ल्मी \nगीतक धुिपर नकछु गीत नलखलहु‍ँ। \n-------यार कहू की नबयाह केिे हम सनदखि पछताय रहल छी, \n     आब होयत की माहुर खेिे कहुिा जीवि नबताय रहल छी। \n------वाइफ बैजन्द्ती माला अपिे राजेंर कुमार \n     महमूद  हम्मर चेला, जािीवाकर  हमर भजार। \n------प्रीतम छोनड़ गेला परदेश \n     हमरा होइए कते कलेश \n     ककरा कह्बै \n     जखि नवनधए भेल बाम। \n------देनखते अमत बर सखी सभ पड़ेली कनहते बाप रे बाप \n     बरकें सोहरै सगरो देनहयामे साप रे साप। \n     अनहिा और नकछु। \nप्रो. बुनिधारी नसुंह ‘रमाकर’जीकें देख’ देनलयनि। हुिकर शुभकामिा \nलैत ओकरा छपा क’ जहां-तहां बेचबाक योजिामे लानग गेलहु‍ँ। \nबाबूजीकें जखि पता चललनि त बहुत दुखी भेलाह। हुिका हमर \nकैनरयरक नचुंता भेलनि।ओ हमरा अपि पाठ्य-पुस्तक सुं प्रेम करबाक \nसलाह देलनि। हम हुिक नचुंता पर नवचार केलहु‍ँ। सानहत्य-प्रेमसुं \nजीनवकोपाजथि असुंभव छल। घरक आनिथक नस्िनत नचुंताजिक होइत \nगेल। हमरासुं छोट तीिू बनहि आ दूिू भाए छलाह। निष्कषथ पर \nपहु‍ँचलहु‍ँ। सानहत्यकें शौखक रूपमे राखब।इुंजीनियनरुंग अिवा \nएग्रीकल्चर पिब। तानह लेल बी.एस.सी.पाटथ-१ मे िीक अुंक आिक  व ि द े ह सदेह:१८|| 55 \nलेल पूरा प्रयास करब। मोिे मोि निणथय केलहु‍ँ जे आब दू साल \nधनर िे त सानहत्यक कोिो वस्तु पिब िे लीखब। मुदा हम अपि \nनिणथय पर बहुत नदि धनर अटल िनह रनह सकलहु‍ँ। बाबूजीक िजनर \nबचा क’ मैनिली पनत्रका ‘नमनिला नमनहर’ पनि लैत छलहु‍ँ  ,िीक \nलगैत्त छल। अपिो नलखबाक मोि होइत छल। अपि नलखल नमनिला \nनमनहरमे छपल देखबाक नसहुंता होइत छल। आकाशवाणी,पटिासुं \nप्रसानरत मैनिली कायथक्रम ‘भारती’ कतहु सुनि लैत छलहु‍ँ।गुंगेश गुुंजि \nजी द्वारा प्रस्तुत भारती कायथक्रम बहुत िीक लगैत छल। रनव आ \nमुंगल नदि नियनमत रूपसुं सुिैत छलहु‍ँ। अपि लीखल रचिा \nआकाशवाणीसुं प्रसारण हेबाक कल्पिा करय लगलहु‍ँ। मैनिली पिब \nआ सूिब हमरा लेल सबस‍ँ बेशी आिुंद दायक भ’ गेल छल.। एनह \nबीच हनरमोहि बाबूक ‘चचथरी’ मामा गामक लाइब्रेरीसुं आनि क’ पनि \nगेलहु‍ँ। एनह सबहक असनर ई भेल जे जखि रानतमे सभ क्यो सूनत \nरहै छल, हम नकछु िे नकछु लीख’ लगैत छलहु‍ँ। नकछु किा \nनलखलहु‍ँ।’नमनिला नमनहर’ मे पठौनलयैक। एकटा किा आकाशवाणीकें \nपठौनलयैक। घूनर आएल। दू-तीि नदि धनर उदास रहलहु‍ँ। फेर \nदोसर पठौनलयैक। एक मासक बाद ओहो घुनर आएल। नकछु नदिक \nबाद एकटा हास्य-किा नलखलहु‍ँ।’रमाकर’जीकें देख’ देनलयनि। \nहुिकासुं सुधार कराक’ फेर ओकरा फेयर क’क’ आकाशवाणी \nपठौनलयैक। एनह बेर स्वीकृनतक सूचिा भेटल। स्वीकृनतक सूचिा \nपानब एतेक ख़ुशी भेल जे बाबूकें सेहो कनह देनलयनि। ओ िाराज त \nभेलाह मुदा, हुिका ख़ुशी सेहो भेलनि, से हम अिुभव केलहु‍ँ । \n१९६८ मे हमर रचिा / नविोद वाता ‘मोिे अनछ एखि धनर सासुरक \nयात्रा’आकाशवाणी,पटिासुं मैनिली कायथक्रम ‘भारती’मे प्रसानरत भेल। \nकायथक्रमक सुंचालि गुुंजिजी करैत छलाह। बटुक भाइ  बहुत िीक  56 || व ि द े ह सदेह:१८ \nजकां पिलनि। हम सभ गामपर रेनडयोसुं सुिलहु‍ँ। बाबाकें हषथ \nभेलनि। हमरा पच्चीस टाका भेटैत। छात्रवृनत्तक अनतनरक्त हमर ई \nपनहल कमाइ होइत। बाबा कें पुछनलयनि ‘अहाँ ले’ की िेिे आएब?’ \nबाबा कहलनि ‘दू आिा के सुपारी िेिे अनबह’। बाबा सुपारी ले’ िनह \nरुकलाह। जनहया पच्चीस टाकाक चेक आएल, बाबाक एकादशा \nरहनि। \n(३) \n \nघरक आनिथक नस्िनत कमजोर भ’ गेलै। दू टा कन्द्यादािक बाद ६५  \nमे दाइक अस्पतालक खचथ आ तकर बाद हुिक देहांत। ६५  मे \nहुिक श्राि। ६६  मे पनहल बरखी। ६७  मे दोसर बरखी। फेर \nबाबाक नक्रया-कमथक खचथ। खेतीसुं साल भनरके खर्चक लेल अन्न \nिै भ’ पबैत छलैक। आवश्यकतािुसार जमीि भरिा राख’ पडैत \nछलनि आ पाई सेहो कजथ लेब’ पडैत छलनि। बाबूक स्वभावमे तामस \nबेशी प्रगट हुअ लगलनि। हमरा गाममे िीक िै लागय। जेिा-तेिा \nबी.एस सी.पाटथ१ के परीक्षा भेल। परीक्षा बहुत सुुंदर त’ िनह भेल, \nमुदा अिुमाि केलहु‍ँ जे सानठ प्रनतशतसुं बेशी अुंक आनब जेबाक चाही \nजे एग्रीकल्चर कॉलेजमे एडनमशि लेल आवश्यक बुझाइत छल। हम \nगाम पर असहज होमय लगलहु‍ँ। आ एक नदि कलकत्ता जेबाक \nनिश्चय क’ लेलहु‍ँ। हमरा एकटा कुटुुंबक पता छल। ओ एक बेर \nकहिे छलाह जे अहाँकें मैनरकमे तेहेि सुुंदर िम्बर अनछ जे कतहु \nिोकरी भेट जाएत। हम मोिे मोि निश्चय केलहु‍ँ जे िोकरी भेटत त \nकरब। एकटा नपनसऔत भाए सेहो ओत’ छलाह। हुिको पता छल। \nहम दीदी ओत’ िारायणपटटी जाइछी, से कनह क’ घरसुं नवदा भेलहु‍ँ। \nदीदी ओत’ गेलहु‍ँ। हुिका अपि नवचार कहनलयनि। हुिका ख़राब िै  व ि द े ह सदेह:१८|| 57 \nलगलनि। पढल-नलखल लोक िोकरी कर’ कलकत्ता जाइत छल। \nओ हमरा सुंगमे तीि-चानर नकलो चाउर आ नकछु चूड़ा आ गुड द’ \nदेलनि। नकछु पाइ  हमरा लग छल। ओइ समय आरक्षण जरुरी िै \nहोइत छलै। हम राजिगर स्टेशिसुं गाडी पकडलहु समस्तीपुरक \nलेल। प्लेटफामथ पर बेंच पर बैसल एकटा सज्जिकें देखनलयनि। ओ \nबहुत सुुंदर मैनिली बजैत छलाह। बीच- बीच मे अुंग्रेजीमे सेहो बजैत \nछलाह। हुिक अुंग्रेजी बाजब सेहो आकृष्ट केलक। हमहू‍ँ ठाि भ’ \nक’ हुिक बात सूि’ लगलहु‍ँ। ओ देशक नस्िनत पर बात करैत \nछलाह। बेरोजगारी पर बात करैत छलाह। एक –दू आदमी कखिो \nक’ नकछु टोक दैत छलनि , ओ ओइ पर बाज’ लगैत छलाह। एतेक \nसुुंदर मैनिली आ अुंग्रेजी हम एनहसुं पनहिे िनह सुििे छलहु‍ँ। हमरा \nिीक लगैत  छल। िोड़े काल बाद एक आदमी उठलाह त’ हम \nओत’ बैनस गेलहु‍ँ। एकटा रेि एलै त और दू टा व्यनक्त चल गेलाह। \nओ हमरा नदस तकलनि। .नवद्यािी, अहाँ हावड़ा चलब? हुं। हम \nकहनलयनि। ओत’ कोिो काज करै छी की? फेर वैह पुछलनि ‘पनहले \nबेर जा रहल छी? हुं। हम कहनलयनि। गप्प हुअ’ लागल। ओइ \nठाम के रहैत छनि?नपनसऔत भाए छनि। और एकटा कुटुुंब छनि। \nभाइ साहेब कत’ रहै छनि? शाम बाजार लग। की करै छनि? \nट्यूशि करैत छलाह। एखि और नकछु करैत छनि की िनह से िै \nबुझल अनछ। हुिका बूझल छनि जे अहाँ आनब रहल छी? एखि त \nिै कहिे नछयनि। दोसर कुटुुंब कत’ रहै छनि? हम हुिकर पता \nदेख’ देनलयनि। हुिको पता िै हेतनि जे अहाँ आनब रहल छी? हुिको \nिै कहिे नछयनि। एखि अहाँ घूम’ जा रहल छी पांच-दस नदि लेल \nनक और नकछु उद्देश्य अनछ? हम चाहै छी कोिो िोकरी अिवा \nट्यूशि भेट जाए। मैनरकमे कतेक प्राप्तांक छल?  58 || व ि द े ह सदेह:१८ \n६४८. मािे ७२ %? हुं। साइुंस सब्जेक्टमे? ७७ % प्री-साइुंसमे? \nसेकुंड नडवीज़ि। ५५ %। बी एस सी पाटथ १ मे की उमीद अनछ? \nआशा अनछ ६० % सुं उपर िुंबर आनब जाय। आगू पिबाक नवचार \nिै अनछ? \nबी एस सी (ए जी ) मे िाम नलखा जाइत तखि पनितहु‍ँ । मुदा \n६०% सुं बेशी अुंक आएत तखिे सुंभव अनछ। ओ अपि पनरचय \nदेलनि। हम नडप्लोमा इि इलेनक्रकल इुंजीनियनरुंग केिे छी। एक \nसालसुं कलकत्तामे ट्यूशि क’ रहल छी। हम ट्यूशि एही लेल क’ \nरहल छी जे अप्लाइ  करबालेल आ कतहु जेबा-एबा लेल गानजथयिसुं \nमांग’ िै पडय। हमरा नवचारसुं अहाँकें िीक होइत जे पोनलटेकनिकमे \nनसनवल ब्रांचमे जाक’ एडनमशि ल’ नलतहु‍ँ, बी.एस.सी. पाटथ १ के \nनरजल्ट भेलापर बी.एस.सी.(एजी)मे अप्लाइ  क’ नदनतयै, भ’ गेला पर \nपालीटेकनिक छोनड़  नदनतयै आ िै भेल त पोलीटेकनिक जारी \nरनखतहु‍ँ। नसनवलमे स्कोप छै। \nहम दुनवधामे पनड़ गेलहु‍ँ। ओ सुझाव देलनि जे अहाँ एकटा काज \nक’ सकैत छी।कलकत्ता नवदा भ’ गेल छी त चलू, नकछु नदि घुनम-\nनफनर क’ सोनच नलय’ जे अहाँ एत’ रनह सकै छी नक िै। अहाँ \nअपिे निणथय लेब त ठीक रहत। हुिकर  ई बात हमरा बेशी िीक \nलागल। हवड़ा जुंक्शि पर उतनर ई बता देलनि जे अपेनक्षत जगह \nपर पहु‍ँचबा लेल कोि बस नक राम पकड़ब ठीक रहत। एनह सुंगे \nइहो कहलनि जे चानरम नदि रनव छै, हम दू बजे तक नगरीश पाकथ  \nपहु‍ँचब।अहाँ आनब सकी त ओनह नदि ओत’ आउ, अहाँक निणथय \nसुिबामे िीक लागत। ओ इहो कहलनि जे जौं अहाँ इएह तय करब \nजे एतनह रहब त हम तत्काल एक-दूटा ट्यूशि पकड़यबामे मदनत \nकरबाक कोनशश करब। जानह दू गोटेक पता हमरा लग छल, हुिका  व ि द े ह सदेह:१८|| 59 \nलोकनिसुं भेंट भेल। हुिका सबहक आवास देखलाक बाद हमर \nदुनवधा समाप्त भ’ गेल।हम रनवनदि नगरीश पाकथ पहुुंनच हुिका अपि \nनिणथय कहनलयनि जे हम तुरत गाम वापस जाएब, पोनलटेकनिकमे \nएडनमशि लेब, बी.एस.सी.पाटथ १ के नरजल्ट निकललापर जौं हमरा \nएग्रीकल्चरमे एडनमशि भ’ जाएत त पोनलटेकनिक छोनड़ क’ \nएग्रीकल्चरमे एडनमशि ल’ लेब। ओ बहुत प्रसन्न भेलाह। नगरीश पाकथ \nलग कोिो होटल रहै ओत’ दूटा रसगुल्ला आ एकटा समोसा खुआक’ \nहमरा नवदा क’ देलनि।हमरा पाइ िै देब’ देलनि।कहलनि एखि अहाँ \nिै कमाइ छी, हम त कमाइ छी। \n \n(४) \n \nहम दरभुंगा पोनलटेकनिकमे नसनवलमे एडनमशि ल’ एलहु‍ँ। गामस‍ँ \nबसस‍ँ जाए-आब’ लगलहु‍ँ। एत’ नकछु क्लास एकटा हॉलमे होइ छलै \nजे सड़क के बगलेमे छहरदेबालीक अुंदर छलै।दू कात खूजल। \nओकर देख-रेख ठीकसुं िै होइत छलै। डेस्क पर नचड़ै सभक चट्टक \nदेनख लागल जे हम एतहु िनह रनह सकैत छी। पिाइ सेहो िीक िै \nलागल। हम मिब’ लगलहु‍ँ जे  एग्रीकल्चरमे एडनमशि भ’ जाए आ \nएनह ठामस‍ँ मुनक्त भेटय। २८ नदि क्लास केलहु‍ँ। बी.एस.सी.पाटथ १ \nके नरजल्ट निकललै। हमरा ६१.२ % अुंक आएल। एग्रीकल्चरमे \nअप्लाइ क’ देनलयै। एडनमशि भ’ गेल। ६० % सुं उपर अुंक वला \nहमही रही। ई हमरा लेल नचुंताक नवषय भ’ गेल। हम सोचय लगलहु‍ँ \nजे ६० % सुं उपर अुंक वला और लोक सभ नकए िे अप्लाइ \nकेलकै। हम नवचनलत भेलहु‍ँ। नकछु लोक कहलनि अहाँकें िीक \nहोइत जे एक साल नसुंगल सब्जेक्ट बायोलॉजी पनितहु‍ँ, सानठयो िुंबर  60 || व ि द े ह सदेह:१८ \nआनब जाए, त मेनडकलमे एडनमशि भ’ जाएत। हम लोभमे पनड़ \nगेलहु‍ँ। निनश्चतकें छोनड़ अनिनश्चत नदस दौनड़ गेलहु‍ँ। हम नतरहुत \nकॉलेज ऑफ़ एग्रीकल्चर,ढोली,मुजफ्फरपुर  स‍ँ अपि िाम कटाय पुिुः \nआर.के.कॉलेज, मधुबिी आनब गेलहु‍ँ। ओत’बी.एस.सी.पाटथ २ मे िाम \nनलखाओल आ नसुंगल सब्जेक्ट बायोलॉजीक तैयारी करबामे लानग \nगेलहु‍ँ।हमरा प्री-साइुंसमे बायोलॉजीमे कम सुं कम पास माक्सथ आिब \nजरूरी छल मुदा बी.एस.सी.पाटथ १ मे बायोलॉजीमे कमसुं कम सानठ \nअुंक आिब जरूरी छल। एके नवषयक परीक्षा देबाक छल। हमरा \nआसाि लगैत छल। मुदा जे आसाि लगैत  छल, कनठि सानबत \nभेल। हमर नशक्षक हमरा ट्यूशि पढबाक सलाह देलनि। एखि धनर \nट्यूशि िनह पढिे छलहु‍ँ। ट्यूशि पढब ख़राब बुझैत छलहु‍ँ।हम िै \nबुझैत छनलऐक जे ट्यूशि पढलासुं प्रैनक्टकलमे िीक अुंक आिब \nआसाि भ’जाइत छैक। हमर एनह अज्ञाितास‍ँ हानि भेल। बायोलॉजी \nहमरा लेल एकदम िव नवषय छल। ओकरा शुरूसुं पिक छल। \nहमरा बायोलॉजीक प्रैनक्टकल क्लासमे नदक्कत भेल। चालीकें,झींगुरकें, \nबेंगकें चीनरक’ ओकर अध्ययि करबामे नदक्कत भेल। फोटो बिाएब, \nलेबनलुंग करबामे नदक्कत भेल। नशक्षक हमरा नदक्कतकें हल करबामे \nरुनच िै लैत छलाह। हम प्राचायथ महोदय लग नशकायत केलहु‍ँ। \nप्राचायथ महोदय हुिका बजा क’ नकछु कहलनिि। ओ भीतर सुं \nिाराज भ’ गेलाह। हमर कनठिाई बनढ गेल। हम बाबूकें कहनलयनि। \nबाबू ओकील साहेबकें कहलनखि। ओकील साहेब ओनह कॉलेजक \nछात्र रहल छलाह। हुिकर धाख छलनि। ओ हमरा सोझेमे हुिका \nकहलनखि। ओ यिासुंभव मदनत करबाक आश्वासि देलनि।मुदा \nव्यवहारमे हमरा तकर अिुभव िनह भेल। हम अपि तैयारी करैत \nरहलहु‍ँ। नचत्र बिेबाक अभ्यास,लेबेनलुंग करबाक अभ्यास करैत  व ि द े ह सदेह:१८|| 61 \nरहलहु‍ँ। एके नवषयक परीक्षा देबाक छल। मुदा नवषय एकदम िव \nछल। आ कॉलेजक पिाइक भरोसे िै रनह सकै छलहु‍ँ। नशक्षक \nहमर नशकायतसुं अपमानित अिुभव केलनि।पनरणाम ओही नदि \nनिधानरत भ’चुकल छल। प्री-साइुंसक परीक्षासुं चानर नदि पनहिे बोखार \nलानग गेल। डा.सुं सुंपकथ केलहु‍ँ।कहनलयनि एहेि दबाई नदय’ जे हमर \nपरीक्षा िनह छूटय। बोखार उतनर गेल। हम परीक्षा देलहु‍ँ।मुदा,ओही \nरानत हमर आबाज बुंद भ’ गेल। मुुंहमे कांट जकां गरय लागल। \nहमरा लानद क’ मधुबिी अस्पताल ल’ गेलाह बाबू। हम कागत पर \nलीनखक’ देनलयुंनि जे हम बोखार उतारक लेल अमुक दबाई सभ \nखेिे छलहु‍ँ। तीि नदि तक कोिो सुधार िनह भेल।डा.कहलनखि जे \nड्रग नरएक्शि भेल छनि, ठीक हेबामे समय लगतनि। पांच नदिक \nबाद एक सप्ताह तक खाली दानलके पानि पर रहलहु‍ँ।करीब सत्रह \nनदि अस्पतालमे भती रहय पडल। िीक बात ई भेल जे \nबी.एस.सी.पाटथ-१ के परीक्षा हेबासुं पनहिे हम ठीक भ’ गेलहु‍ँ। \nअस्वस्ि हेबाक पनरणाम परीक्षा-फल पर पडल। बी.एस.सी.पाटथ-१ के \nपरीक्षाक पनरणाम ई भेल जे १% मािे ५ अुंक कम रहबाक कारण \nमेनडकलमे हमर िामांकि िनह भ’ सकल।हमरा फेर मोि पडल \n‘नतरहुत कृनष महानवद्यालय,ढोली,मुजफ्फरपुर’। एनह बेर मेधा सूचीमे \nहमर स्िाि सोलहम छल।५० टा सीट छलै। हम तय केलहु‍ँ जे \nआब अन्द्यत्र कतहु िनह  जाएब। हॉस्टलमे हमरा सुंग भेलाह सहरसाक  \nबिगामक िारायण नमश्र। पनहल नदि सबेरे ७ बजे प्रैनक्टकल क्लासमे \nसभकें कोदानर पकड़ा देल गेलै।१  धुर खेतमे गहूमक खेतीक  लेल \nमानट तैयार करबाक छलै। प्रैनक्टकल ९० नमिट चललै। िीक िै \nलागल। मुदा आब आि कोिो नवकल्प  िै छल। आब िीक-अधलाह \nसोचबाक समय सेहो िै रहल। ७ सुं ८.३० तक प्रैनक्टकल।१  62 || व ि द े ह सदेह:१८ \nघुंटामे स्िाि, जलपाि क’क’ ९.३० पर   क्लास शूरू।१.३० बजेसुं \n२.३० बजेक बीच भोजि क’क’ पुिुः क्लासमे जाउ। ५ बजे फाइल \nहॉस्टलमे ध’क’ १ घुंटा घुनम-नफनरक’ आउ, ८.३० बजे तक पढू-\nनलखू। ओकर बाद भोजि मेसमे जा क’ करू।ओकर बाद नकछु \nकाल आपसमे गप-सप करै जाउ। दोसर नक तेसर नदि छलै। \nभोजिक बाद हम सभ अपि-अपि कोठलीमे सूत’ गेलहु‍ँ। पनहल निन्न \nछलै सबहक। हल्ला उठलै।सभ रुमक केबार बाहरसुं बुंद क’क’ \nबेरा-बेरी  केबार पीट-पीट क’केबार खोलब’ लगलै। एक रूम खोलाक’ \nओनहमे जे दू छात्र छलाह,हुिका पर प्रश्नक बौछार होम’ लगैत  छल, \n२०-२५ के सुंख्यामे छलाह आक्रमणकारी।लगैत छल जेिा डकैती \nभ’ रहल हो। एक रूममे ५-७ नमिट समय दैत छलाह। निकल’ \nलगैत छलाह त रूम कें बाहरसुं बुंद क’ दैत छलाह। हमरो सबहक \nिुंबर आयल। केबार पीट’ लगलाह। हिुमािजी मोि पडलाह। केबार \nखोललहु‍ँ। आक्रमण ! नकछु हमरा लग एलाह, नकछु नमसरजीकें \nघेरलनि। \nक्या िाम है? \nकहाँ घर है? \nनकतिा माक्सथ िा? \nएग्रीकल्चर पिकर क्या करोगे? \nसीनियर लोगों के साि कैसा व्यवहार करिा है? \nये टीकी क्यों रक्खा है? \nकौि सी नहरोइि अच्छी लगती है? \nक्या अच्छी लगती है? \nऔर बहुत रास ऊुंटपटांग सवाल। हमर टीक िै भेटलनि। नमसरजीक \nटीकपर आक्रमण केलनि। नमसरजी बहुत िेहोरा क’क’ टीकक रक्षा  व ि द े ह सदेह:१८|| 63 \nकेलनि। हमरा आज्ञाकारी बालक जकां सबहक पएर छूब’ पडल। \nसीनियरक समक्ष नशष्टाचारक पालि करबाक सलाह आ प्रनतनक्रयामे \nनकछु िै करबाक चेताविी दैत ओ सभ रूमकें बाहरसुं बुंद कय दोसर \nरूम नदस जाइ गेलाह।पच्चीसटा रूम करीब एक घुंटामे निपटबैत \nगेलाह। हम सभ बड़ी काल धनर गुमसुम बैसल रहलहु‍ँ।बेर-बेर इएह \nसोचै छलहु‍ँ, आब कत’ जाएब? एिा फेर िै हो से के कहत? नकछु \nकालक बाद नकयो एकटा रूम बाहरसुं खोनल देलकै। बस सब रूम \nखुनज गेल। लोक जेिा जेलसुं निकलल हो तेिा उत्साहमे हो हल्ला \nकरैत एकठाम जमा भ’ क’ अपि-अपि रूमक घटिाक वणथि करय \nलागल। बड़ी काल आलोचिा होइत रहल। रानतमे निन्न िै भेल। \nबहुत नदिक बाद नकछु नलखबाक मोि भेल। एनह घटिाकें रचिामे \nअिबाक प्रयास केलहु‍ँ। तैयार भेल एकटा रचिा जकर नकछु  पाँती \nप्रस्तुत अनछ : \nसुिो यार मैं करता हू‍ँ रैनगुंग का भुंडाफोड़ \nरात अचािक आये जािे- पहचािे चोर। \nआए  वो  ऐसे  जैसे  लुटेरा \nतोड़के हॉस्टल का िादणथ घेरा, \nकुछ िीचे कुछ उपर जाकर लगे मचािे शोर \nरात अचािक आये जािे-पहचािे चोर। \nरात अ‍ँधेरी, हम सोये हुए िे \nमीठे-मीठे ख्वाबों में खोए हुए िे \nतभी सुिाई पड़ी कािमें, खोल कोठरी खोल \nरात अचािक आये जािे-पहचािे चोर। \nनमश्रजी देखलनि, नकछु और गोटे देखलनि। दोसर नदि खूब एनहपर \nगािा-बजािा भेल। एनहसुं नकछु कलाकार सभ प्रगट भेलाह। एनह  64 || व ि द े ह सदेह:१८ \nकांडसुं लाभ ई भेलै जे िव छात्र सभ जल्दी एक दोसरसुं पनरनचत \nभेलाह। गडबड ई भेलै जे सेकेण्ड इयरक हॉस्टलमे ई बात पता \nचललै जे हुिके सभकें लक्ष्य क’ क’ ई गािा-बजािा भ’ रहल छै। \nसेकेण्ड इयरक हॉस्टलमे बजाओल गेल। अनिष्टक आशुंका भेल। \nिै जाएब त आदेशक अपमाि मािल जाएत। सोचलहु‍ँ जे देखबनि  \nिाराज त माफ़ी मांनग लेबनि। कहिे रहय झाजी बुलाये हैं,से िीको \nलागल।  नवदा भेलहु‍ँ। नमश्रजी सेहो सुंग भेलाह। \n‘सुिा है तुमिे हमलोगों पर कोई गािा-उिा नलखा है? जरा सुिाओ \nतो।’ \nहम गानब क’ सुिा देनलयनि। \n‘नफ़ल्मी गीत कोई गाते हो? कोई सुिाओ तो।’ \nहमरा मुकेशक गाओल गीत ‘आप से हमको नबछड़े हुए एक ज़मािा \nबीत गया’ अबैत छल, सुिा देनलयनि। ‘ओ एक पाँती गुिगुिाक’ \nकहलनि ‘इसको ऐसे गािेसे और अच्छा लगेगा। ’हुिक स्वर िीक \nलागल। ओतनह बैसल एक गोटे पुछ्लनि ‘अहाँ मैनिलीमे िै नलखै \nछी?’ आब हम आिुंनदत भेलहु‍ँ। हमरा भेल भनरसक इहो नलखैत \nहेताह, तें पुछ्लनि अनछ। ओ पुछलनि ‘जीवकांतजीकें जिै नछयनि?’ \n‘आ हा हा, हुिका कोिा िे जिबनि? नमनिला नमनहरक सभ अुंकमे \nहुिकर रचिा रनहते छनि। मुदा अहाँ कोिा ....?’ \n‘हमर जेठ भाइ साहेब छनि।’ हम आिुंदमे ड़ुनब  गेलहु‍ँ। बड़ी काल \nगप भेल। घुरैत काल प्रसन्न रही। चलैत काल ओ आश्वस्त केलनि \nजे आब कोिो समस्या िै हैत, हुअए त कहब। मोि हल्लुक भेल।डर \nख़तम भेल। परुंपराक अिुसार रैनगुंगक पश्चात् एकनदि सीनियर द्वारा \nवेलकम पाटी देल गेलै जानहमे नकछु प्राध्यापक लोकनि सेहो आमुंनत्रत \nभेलाह। भाषण-भूषण भेलै। सांस्कृनतक कायथक्रम भेल जानहमे हमरासुं  व ि द े ह सदेह:१८|| 65 \nरैनगुंगवला ओ गीत सेहो सुिल गेल। सीनियर द्वारा जूनियर छात्रसुं \nअिुशासिमे रहबाक आ परम्पराक पालि करबाक अपेक्षा कयल गेल \nआ बदलामे जूनियरकें सभ तरहें सुरक्षा आ सहायता देबाक आश्वासि \nदेल गेल। िोड़े नदि त ई कनठि लगैत छल जे रस्तामे जते सीनियर \nभेटनि नतिका झुनक क’ ‘प्रणाम सर’ कही,मुदा नकछु नदिक बाद हम \nसभ अभ्यस्त भ’ गेलहु‍ँ आ ई आदनत बनि गेल। सीनियर सभसुं पता \nचलल जे हम परुका कॉलेज िै छोड़िे रनहतहु‍ँ त हमरा आई सी \nएस ए आर सुं १०० रु.मानसकक स्कालरनशप भेटैत आ हॉस्टलमे \nरहबा लेल नसुंगल सीटवला रूम जे मेनरट नलस्टक अिुसार दू टा \nछात्रकें भेटैत छलै। ई हानि भेल मुदा लाभ ई भेल जे एक साल \nजे बायोलॉजी पढलहु‍ँ से काज देलक। स्कालरनशपक एकटा अवसर \nछल कॉलेज नदससुं जे एडनमशि भेलाक एक मासक बाद एकटा \nपरीक्षाक पनरणामक अिुसार चानरटा छात्रकें कॉलेज नदससुं देल जाइत \nछलैक। हम एनह परीक्षामे दोसर स्िाि पर रहलहु‍ँ। पनहल स्िाि \nपर छलाह दुलार चन्द्र नमस्त्री।बोटिीक प्राध्यापक श्रीवास्तवजी \nनमस्त्रीजीक वणथि आ हमर बिाओल नचत्र आ ओकर आकषथक \nलेबेनलुंगक प्रशुंसा केलनि।एक साल जे बायोलॉजी पिलहु‍ँ, तकरे \nपनरणाम छल ई।हमर अिुभव केलहु‍ँ जे कएल श्रम  ज‍ँ एक ठाम \nकाज िै आयल त एकर मतलब ई िै जे ओ व्यिथ भ’ गेल, ओ \nकोिो दोसर ठाम काज आनब जाएत। एनह परीक्षाक आधार पर ५० \nरु. मानसकके स्कालरनशप भेटल। नमस्त्रीजीकें बादमे मेनडकलमे \nएडनमशि भ’ गेलनि, तें ओ कॉलेजसुं चनल गेलाह।आब एनह परीक्षाक \nपनरणामक अिुसारे यनद हमर तैयारी चलैत रहैत त हम कॉलेजक \nटॉपर रनहतहु‍ँ, मुदा एकटा नवचलि सभटा गडबडा देलक।एनह \nनवचलिक किा आगाँ कहब। कॉलेजमे खूब मोि लाग’ लागल।  66 || व ि द े ह सदेह:१८ \nकॉलेजक भवि िीक। रुंग-नवरुंगक फूल सभ िीक। हॉस्टलक \nव्यवस्िा िीक, भोजि-जलपािक व्यस्िा िीक, नशक्षक सबहक व्यवहार \nिीक, पिाई िीक। नशक्षक सभ ठीक समय पर अबैत छलाह, एकोटा \nक्लास खाली िै जाइत छल। ओनह समय अनधकतर सामान्द्य कॉलेजमे \nपढाइक नस्िनत बहुत िीक िै रनह गेल छलैक। हमरा नवषय सेहो \nिीक लगैत छल। गाम पर बाबा आ बाबू खेतीमे िै नभड़बैत छलाह \nई सोनचक’ जे पढाइमे बाधा हेतनि मुदा आब खेतीए हमर पिाइक \nनवषय भ’ गेल छल। खेतीक वैज्ञानिक पक्षसुं पनरनचत भ’ रहल \nछलहु‍ँ। मानटमे की सभ छै जे पौधा सभक लेल भोजिक काज \nअबैत छै, कोि फनसल ले’ केहि मानट काज अबैत छै,पौधा सबहक \nनवकासमे कोि तत्वक की भूनमका छै,कोि तत्वक कमीसुं पौधा सभ \nपर की प्रभाव पड़ैत छै, िाइरोजि-फॉसफोरस-पोटाशक की उपयोनगता \nछै,कोि फनसल ले’ खेतक तैयारी केहेि हेबाक चाही,कोि खाद \nकखि आ कतेक मात्रामे आ कोिा देबाक चाही। पानि कतेक आ \nकखि-कखि देबाक चाही, कोि कीड़ा कोि फनसलकें कोिा क्षनत \nपहु‍ँचबैत छै, ओइसुं कोिा फनसलक रक्षा करबाक चाही आनद कतेक \nवस्तुक ज्ञाि प्राप्त कराओल जा रहल छल। जखि गाम जाइ छलहु‍ँ \nत दरभुंगामे ‘नमनिला नमनहर’ कीनि क’ िेिे अबैत छलहु‍ँ। पढाइक \nसुंग-सुंग ‘नमनिला नमनहर’पिब सेहो नदिचयामे आनब गेल छल। भाषाक \nआ स्वभावमे अनधक समन्द्वक कारण तीि गोटे सुं बेशी अपित्वक \nअिुभव करय लगलहु‍ँ।िारायण नमश्र जे हमर रूमक सुंगी  छलाह, \nबिगाम (सहरसा)क छलाह आ हुकर जेठ भाइ साहेब एल एस \nकॉलेजमे नफनजक्सक प्राध्यापक छलनिि।नमश्राजी समय निकानलक’ \nगीताक पाठ सेहो क’ लैत छलाह। जखि-तखि ओ बुझबैत छलाह \nजे गीतामे कृष्ण भगवाि अजुथिकें की कहलनखि आ नकए  व ि द े ह सदेह:१८|| 67 \nकहलनखि।िन्द्द कुमार झा मोहिा (झुंझारपुर)क छलाह, हुिक बाबूजी \nरेलवेमे समस्तीपुरमे काज करैत छलनिि आ जेठ भाइजी इुंनजनियर \nछलनिि।अशोक कुमार ठाकुर पूनणथयांक छलाह, हुिक जेठ भाइजी \nहुिका पिाइक लेल बहुत पनरश्रम करैत छलनिि। हम सभ सुंगे \nटहल’ जाइ छलहु‍ँ ।गप सप करैत छलहु‍ँ। नववाहक गप सेहो होइत \nछल।सभ नकयो कहैत  छलहु‍ँ जे अनववानहत छी।हमरा सभमे \nअपेक्षाकृत सभसुं िीक कपड़ा िन्द्द कुमार झाजी  पनहरैत छलाह।ओहो \nकहैत छलाह जे नववाह िै भेल अनछ।हम सब इएह बुझैत छलहु‍ँ। \nएक नदि ई झूठ सानबत भेल।ओनह नदि हम भोजि क’क’ पनहिे \nहॉस्टल आनब गेलहु‍ँ। झाजी िै आएल छलाह।पोस्टमैि हुिकर नचट्ठी \nल’क’ हुिकर िाम बाजल। हम कहनलयै, हमरा द’ दैह हम द’ \nदेबनि। पोस्ट काडथ रहै। हमरा द’ देलक।हमर िजनर अटनक गेल \n‘नप्रय ओझाजी’। हम अपिाकें रोनक िै सकलहु‍ँ अिकर नचट्ठी िै \nपढबाक चाही, से ध्याि िै रहल। नचट्ठीसुं पता चनल गेल जे नहिक \nनववाह कोि गाम भेल छनि।हमरा लेल ओ नचट्ठी मिोरुंजिक लेल \nमहत्वपूणथ भ’ गेल। नचट्ठीमे एहेि कोिो बात िै रहै जे तत्काल िै \nभेटलासुं हुिका कोिो क्षनत होइतनि। तें हम नचट्ठीकें चोराक’ रानख \nलेलहु‍ँ। नमश्राजीकें देख’ देनलयनि।फेर ठाकुरजीकें देख’ देनलयनि। \nहम सभ और ककरो ई बात िै कहनलयै।घुमा-नफरा क’ झाजीकें पुछै \nगेनलयनि। हुिका सुंदेह भेलनि। हमरा एसगरमे पुछ्लनि,’हमर कोिो \nनचट्ठी आयल अनछ ठाकुरजी?’ हमरा हुंसी लानग गेल। ‘अहाँ परेशाि \nनकए होइछी?’ ‘िै ठाकुरजी, हम िेहोरा करैछी, और ककरो िै \nकह्बै।’ हमरामे  बैसल कलाकार बानज उठल ‘अहाँ एसगर िोड़े \nछी? नववाह त हमरो भ’ गेल अनछ।ऐमे डरबाक की प्रयोजि?’ हमरो \nनववाह भ’ गेल अनछ से जानि हुिका जािमे जाि एलनि। ‘सभ बूझत  68 || व ि द े ह सदेह:१८ \nत मजाक कर’ लागत, पूनछ-पूनछ क’ परेशाि क’ देत।’ \n‘अच्छा अहू‍ँ हमरा नवषयमे िै ककरो कह्बै।’ \n‘ठीक छै।’ \nहम दूिू तय केलहु‍ँ जे चानर के अनतनरक्त ककरो ई सूचिा िै \nभेटबाक चाही। हम त तीि गोटेकें कहिे छनलयनि। बात तीिसुं \nतेरह तक पहुुंनच गेलै। नकछु लोक घुमा-नफरा क’ आ बादमे  सोझे \nमजाक कर’ लगलनि जानहसुं झाजी एकरा ब्रीच ऑफ़ कॉन्द्रैक्ट \nमािलुंनि आ प्रनतनक्रयामे ओहो हमर नववाहक (?) पोल खोनल देलनि \nनमश्राजी आ ठाकुरजी लग। हम नहिका सभकें कहनलयनि जे ई बात \nझूठ छै मुदा ई दूिू गोटे िनह मािलनि। अुंतमे हमही मौि भ’ गेलहु‍ँ। \nआब नहिका सबहक सुंदेह पक्का भ’ गेलनि। शुरू भेल एकटा \nिाटक।हम पदाक पाछू भ’ गेलहु‍ँ।िटनकया अनिलजी प्रगट भेलाह। \nगाममे िाटकमे भाग िेिे रही। फैसला िाटकमे िायकक भूनमका आ \nउगिा िाटकमे नवद्यापनतक भूनमकाक निवाह क’ चुकल छलहु‍ँ ।से \nअनिलजी िवनववानहत िवयुवकक भूनमकामे आनब गेलाह।अपिनह \nनलखलनि अपि पटकिा।नववाह भेल छनि।लोकक दवाबमे नववाह \nकर’ पडलनि।कनियाँसुं मतान्द्तर रहैत छनि। घरक आिो लोक \nसबहक व्यवहार पसुंद िै छनि।ककरोसुं पत्राचार िै होइत छनि। \nसासुर िै जाइत छनि।आरो बहुत रास बात। पनरणाम ई भेलै जे \nहम सबहक सहािुभूनतक पात्र भ’ गेलहु‍ँ। नमश्रा जी हमरा सुिब’ \nलगलाह जे गीतामे कृष्ण भगवाि अजुथि कें की सभ कहलनखि।हम \nपिाइक सुंग-सुंग गीता सेहो बुझ’ लगलहु‍ँ।कृष्ण भगवाि अजुथिकें \nबुझेलनखि। नमश्राजी हमरा बुझबै छलाह।ओ हमर किाकें ध्यािपूवथक \nसूनिक’ ओकरा पर गुंभीरतासुं नवचार करैत छलाह आ बुझबैत छलाह \nजे हमरा की करबाक चाही।हमहू‍ँ अपि कल्पिाक सुंग आगू बिल  व ि द े ह सदेह:१८|| 69 \nजा रहल छलहु‍ँ।सभ सुंगी सभ सेहो अपि-अपि अिुभवक आधार \nपर उनचत सुझाव दैत जा रहल छलाह।सभक ह्रदयमे हमर पत्नी(?)क \nलेल करुणा उमनर रहल छलैक:’ ओइ बेचारीक कोि दोख?’ सुिै \nनछयै जे रामक जन्द्मसुं पनहिे रामायण नलखा गेल छल अिात जे \nवाल्मीनक नलनख देलनखि ओएह रामक जीविमे घनटत भ’ गेलनि। \nरामक किाक सुंग-सुंग वाल्मीनकजी अपिो भनवष्यक किा नलखलनि। \nहमहू‍ँ सभ जे सोचैत छी, जे बजैत छी, जकर अभ्यास करैत छी, \nवएह हमर भनवष्य िनह बनि जाइत अनछ? ओनह समय हमहू‍ँ कहाँ \nसोचै छलहु‍ँ जे हम जे िाटक क’ रहल छी सएह हमर वास्तनवक \nजीविक किा बिय जा रहल अनछ। \nएकटा छलाह ििू कका \nतैतानलस बरख पनहलुक बात निक। हम ओनह समय एग्रीकल्चर \nकॉलेजमे अुंनतम वषथमे  पढैत रही। हमर तेसर आ सबस‍ँ छोट \nबनहिक नववाहक बात घरमे चलैत रहै।  \nमाए एकटा किाक प्रसुंगमे चचथ केलनि- ‘होइतै त बहुत सुुंदर होइतै।’ \n‘ओ िै हएत।’ बाबू कहलनिि। \n‘से नकए?’ हम पूछनलयनि। \nबाबू कहलनि जे हुिका सात हजार द’ जाइ छनि से त ओ करैले’ \nतैयारे िै भेलनिि, आ हम सभ ओतबो कत’ सुं देबै? \nहम किी काल गुम्म रहलहु। हम लड़काकें जिैत छनलयनि। हमर \nदोसर बनहिक नववाह नजिकासुं भेल छलनि हुिकर नपनतऔत भाए \nछलनिि। नहिक माए िै छलनिि। बहुत नदि भ’ गेलनि। नपता \nदोसर नववाह िै केलनिि। दूिू  भाइ पढैत छलाह। आुंगिमे एकटा \nदोसर नपनतऔत छलनिि हुिके आश्रममे ई दूिू भाई रहैत छलाह। \nहुिक पत्नी नहिका सभकें अपिे पुत्र जकां मािैत छलनिि। नहिक  70 || व ि द े ह सदेह:१८ \nनपता नवराटिगर लग मोरुंगमे रहैत छलनिि। ओत’ पटुआक खेती \nबहुत नदिसुं करैत आनब रहल छलनिि।हुिकासुं हमरा बेशी भेंट-घांट \nिै छल नकन्द्तु लड़का जे छनि हुिका िीक जकां जिैत छनलयनि। \nहुिक पढाई-नलखाइ आ बुनि-नवचार हमरा िीक लगैत छल, तें हम \nमोिे-मोि तय केलहुुं जे हमरा सभकें ऐ  किापर जोर देबाक चाही। \nबाबू कें कहनलयनि, ‘हम एक बेर प्रयास कर’ चाहैत छी,मुदा एक \nनवन्द्दुपर नवचार कर’ पडत।’ \n‘की?’ बाबू पुछलनि। \nहम कहनलयनि जे पाइ लेिीि त ओकर नहस्सा खेत बेनच क’ द’ \nदेबै, भाए रहैत त ओकरो नहस्सा त हेबे कनरतै। \nबाबू नकछु सोच’ लगलाह। फेर कहलनि ‘जखि तोरे ई नवचार छ’ \nत जाह-देखहक़।’ \nहम नवदा भेलहु। हमर मनझली बनहि ओतनह छनल।ओकरो नवचार \nिीक लगलइ। पनहिे लड़कासुं भेंट केनलयनि। हुिका पुछनलयनि \n‘यनद अहांक नपता हमरा ओत’ नववाह तय क’ लेनि त अहाँकें कोिो \nआपनत्त त िे हएत?’ \nओ कहलनि, ‘ििू कक्का (बाबूजी)क बात हम िै कानट सकैत नछयनि, \nमुदा ओ त’ चानरए नदि पनहिे गेलाहे’ गामसुं, अइ साल नववाह िै \nहेतै, इएह निणथय क’क’ गेलाहे’।’ \nहम कहनलयनि, ‘हम हुिकासुं भेंट कर’ चाहैत छी एक बेर, निणथय \nत जे हेतनि, हुिके  हेतनि।’ \nओ नवराटिगर लग मोरुंगमे रहैत छलाह। सकरी जुंक्शिसुं निमथली, \nनिमथलीसुं जोगबिी आ ओत’सुं तीिटा धार टनप क’ चानर-पांच कोस \nपएरे जाय पडैत छलैक। हुिका गामक नकछु आदमी हमरा एकांतमे \nकहलनि, ‘ओ पाइ िै छोड़ताह। ओ त बीमारो पडैत छनि त दबाइमे  व ि द े ह सदेह:१८|| 71 \nखचथ िै करैत छनि।एत’ कयटा किा एलनि, सात हजार तक द’ \nगेलनि मुदा िाकपर मांछी िै बैस’ देलनखि, से सोनच नलय’।’ हम \nसबहक बात सुनियो क’ नवदा भ’ गेलहु। मिीगाछी स्टेशि लग \nलड़काक मामाक घर छलनि। हुिकास‍ँ भेंट केलहु। ओहो मिा \nकेलनि। कहलनि, ‘अहाँ बेकार हराि होइ छी। हम ओते सुुंदर किा \nल’ गेल छलहु से त सुिबे िै केलनि जखि नक कन्द्यागत सात \nहजार देब’ ले’ तैयार छलनिि। अहाँ खेत बेनच क’ की पाइ देबनि, \nकी बनरयातीक सम्माि करबै आ की नवदाई देबनि? अहाँ घुनर जाउ। \nएसगर जाइ छी। अहाँ एखि नवद्यािी छी। रस्तामे तीि टा धार \nछै। चानर कोस पएरे जाए पडै छै। बेकार हराि हएब। ओिा अइ \nसाल त नववाह हेबे िै करतै, ओ इएह तय  क’क’ एखि गेलाहे।’ \nहम तैयो चल गेलहु। पनहिे अपि बनहिो कें भेंट केनलयनि। ओ \nिेपाल सरकारक स्वास््य नवभागमे काज करैत छलाह। एकटा फूसक \nघरमे ििू  ककासुं अलग जेठ भाएक सुंग रहैत छलाह। \nओ सभ कहलनि- ‘ििू कक्काकें अहाँ अपिे कनहयिु।’    \n ििू कक्का ओत’ पहुुंचलापर हुिका प्रणाम क’क’ अपि अनभप्राय \nकहनलयनि।ओ सभटा बात ध्यािपूवथक सुनि क’ कहलनि जे एकर \nजबाब हम परसू सांझमे देब। हुिके सबहक ओत’ रहलहु। हुिके \nअिुसार दू नदि एनह नवषयपर कोिो बात िै केलहु। तेसर नदि नियत \nसमयपर जखि पूजा क’क’ उठलाह त पुछनलयनि। ओ कहलनि जे \nहम तय केलहु जे नववाह अहींक ओत’ हेतै मुदा हमर एकटा बड़का \nशतथ अनछ तकर पालि करबाक वचि नदय’। \nहम कहनलयनि, ‘अपिे स्पष्ट कनरयौ। हम जे तय क’क’ आयल छी \nसे कनहये देिे छी। अहांक मांग हमरा साम्यथ सीमा धनर हयत त \nहम अवश्य पूरा करब।’  72 || व ि द े ह सदेह:१८ \nओ कहलनि, ‘हमर मांग अहांक साम्यथ सीमाक अिुकूले अनछ मुदा \nहमरा भरोस िै अनछ जे अहाँ पूरा करब, तें अहाँ हमरा वचि नदय’ \nजे अवश्य पूरा करब।’ \nहम किेक भयभीत होइत कहनलयनि- ‘ठीक छै, हम अवश्य पूरा \nकरब।’ \nओ तखि कहलनि, ‘हमर शतथ ई अनछ जे नववाह तानह रूपें हुअए \nजे नववाहसुं नद्वरागमि धनरक खचथले’ अहाँकें िे एको धुर खेत बेच’ \nपडय  िे भरिा राख’ पडय, िे ककरोसुं कजथ लेब’ पडय।इएह हमर \nशतथ अनछ। अहाँ वचि देलहु अनछ, आब अहाँकें एकर पालि कर’ \nपडत।’ \nहमरा अपिा कािपर नवश्वास िै भ’ रहल छल। ख़ुशीसुं हम काि’ \nलगलहु। हम सोचै छलहु नहिका द’ लोक सभ की की कहिे छल \nआ ई की कनह रहल छनि। एकदम साधारण बगएमे रह’वला लोकक \nभीतर एहेि श्रेष्ट पुरुष नवद्यमाि भ’ सकैत छनि, एकर हम कल्पिा \nिै क’ सकैत छलहु। \nहमरा गुम्म देनख ओ कहलनि, ‘अहाँकें खेत बेचबा क’, कजाक त’रमे \nद’ क’, अहाँक ओत’ कुटमैती करब? राम-राम।’ फेर ओ अपि \nजीवि,नदि-चया, मिोरि सबहक चचथ नवस्तारसुं केलनि। कहलनि \nहमर एकेटा मिोरि छल जे िीक लोकक सुंग होइि, से हमरा िै \nभेटैत छल, पाइवला त बहुत अबैत छलाह मुदा कतहु हमर मोि िै \nमािलक, तें गाममे कहनलयै जे अइ साल िै करब। ओत’ एक \nबीघामे पटुआक खेती करैत छलाह आ सुंगनह पुंनडत-पुरोनहतक काज \nसेहो। कहलनि जे पाइ त दुिू भाइले’ एते छनि जे मिुक्ख जकां \nखचथ करताह त कोिो चीजक अभाव िै हेतनि आ हमरो नक्रया-कमथले’ \nसोच’ िै पडतनि, जखि एते पाइसुं िै काज चलतनि आ अपि  व ि द े ह सदेह:१८|| 73 \nपुरुषािथसुं िै हेतनि त अहाँकें कुंगाल बिाक’हेतनि? ओ अपिे नदि \nतकलनि। करीब डेढ मॉस आगांक नदि। दूटा छोट-छोट नचट्ठी \nनलखलनि, एकटा पुत्रक िामे आ दोसर अपि जेठ भाएक िामे। \nपुत्रकें नलखलनिि-हम नहिका ओत’ एकदम आदशथ नववाह तय क’ \nलेनलयनि।फलां तारीख क’ िीक नदि  छै। आशा अनछ अहाँकें हमर \nनिणथय पसुंद हएत। शेष भेंट भेला पर। हम चानर नदि पनहिे एबाक \nकोनशश करब। जेठ भाएकें नलखलनिि—नहिका ओत’ हम एकदम \nआदशथ नववाह तय क’ लेनलयनि।फलां तारीख क’ िीक नदि छै। \nओही नदि नववाह हेतै। हम एबे करब। यनद कोिो कारणसुं ओइ \nनदि धनर िै पहुनच पाबी त हम अहाँकें ई अनधकार दै छी जे अहाँ \nजा क’ नववाहक काज सुंपन्न करा देबनि जानहसुं नववाहमे कोिो बाधा \nिै होइि। दूिू नचट्ठी हमरा हािमे द’ देलनि। चलै काल पुिुः शतथक \nस्मरण करौलनि। हम कहनलयनि ‘मात्र एते आजादी नदय’ जे \nप्रसन्नतापूवथक जे क’ सकी से करी।’ कहलनि –िै,ककरोसुं कजथ \nल’क’ वा खेत-पिार भरिा रानखक’ वा बेनचक’ िै, िे त हमरा \nआत्माकें चोट पहुुंचत। हुिक चरण स्पशथ करैत नवदा भेलहु। हम \nबनहिो आ हुिक जेठ भाएकें कहनलयनि त हुिको सभकें आश्चयथ \nभेलनि आ प्रसन्नता सेहो। ओ लोकनि सुझाव देलनि जे जखि एतेक \nउदारता देखौलनिहें त नवदाई आनदक ध्याि राखब जरुरी हएत। \nमोिमे ततेक आिुंद भरल छल जे होइत छल जे कतेक जल्दी गाम \nपहुनच जाइ आ सभकें ई समाद कनह नदयै। रस्तामे हुिकर कहल \nरामचनरतमािसक इ दोहा बेर-बेर मोि पडैत रहल : \n‘तात स्वगथ अपवगथ सुख, धनरय तुला एक अुंग \n तूल ि ताही सकल नमली, जो सुख लव सत्सुंग।’ \nहम नशशवा पहु‍ँचलहु आ दूिूकें पत्र द’ देनलयनि। बात तुरुंत भनर  74 || व ि द े ह सदेह:१८ \nटोलमे पसनर गेलै आ सभ लोक हमरासुं तरह-तरहक सवाल कर’ \nलागल। ककरो नवश्वास िै होइ। सभ क्यो अपिा-अपिा ढुंगसुं नचट्ठीक \nअिथ लगब’ लगलाह। हम भोजि क’क’ िोड़े काल पडलहु नक \nनकयो जगा देलक। देखलहु लड़काक मामा ( जे जाइत काल \nमिीगाछीमे भेटल छलाह )पहुुंचल छलाह।हुिको कोिा-िे-कोिा खबनर \nभ’ गेलनि। ओ  साइनकलसुं एलाह।तारमतोर हमरासुं सवाल कर’ \nलगलाह : \n‘अहाँ अबैत काल हमर भेंट नकए िे केलहु?’ \n‘अहाँ हुिका की सभ कहनलयनि?’ \n‘ओ अहाँकें और की कहलनि?’ \n‘हमरा त कहलनि जे अइ साल करबे िै करब तखि कोिा अहाकें \nगनछ लेलनि?’ \n‘भाएकें नकए नलखलनखिहें जे हम िै आनब सकी त अहाँ जा क’ \nनववाह करा’ देबै?’ \nहम सनविय हुिक प्रश्नक उत्तर देत गेनलयनि मुदा ओ हमर उत्तर \nसुि’ िै चाहैत छलाह। हुिक तामस बढल जा रहल छलनि। हमरा \nओ रामलीलाक परसुराम जकां लगैत छलाह। हम चुप्प भ’ गेलहु। \nओ बजलाह ‘हुिकर मािा ख़राब भ’ गेलनिहें।’ \nक्यो नकछु िै बजलै। ओ भानगिकें बजा क’ कहलनिि, ‘तोरा बापक \nमािा ख़राब भ’ गेलनि। हमरा सुंग चलह आ साफ-साफ़ कहुि जे \nहम एत’ नववाह िै करब।’ \nओ कहलनखि ‘मामा,इ त जाए काल हमरासुं पूनछ िेिे छलाह जे \nििूकका यनद स्वीकार क’ लेनि त अहाँकें कोिो एतराज त िे \nहएत,हम नहिका कहिे छनलयनि जे ििूककाक बात हम िै काइट \nसकै छी। एहेि नस्िनतमे हम ओत’ जा क’ कनहयनि जे हम एत’  व ि द े ह सदेह:१८|| 75 \nनववाह िै करब, अइसुं त नहिको अपमाि हेतनि आ ििू ककाक \nसेहो।हम एहेि काज िै क’ सकैत छी।’ \nहम कहनलयनि –‘ यनद अहाँ इ सोचैत होइ जे अहाँक नपताक निणथय \nसही िै छनि आ अहाँक इच्छाक नवरुि अनछ ई निणथय त ओते दूर \nजेबाक कोि काज, ई त हमरे कहलासुं भ’ जाएत। \nअहाँक इच्छाक नवरुि नववाहक कोिो अिथ िै छै।’ \nमुदा ओ मामाजीक सुझावकें साफ अस्वीकार करैत कहलनिि- ‘मामा \nहम िै जाएब, अहाँ जाए चाही त जाउ, अहाँक कहलासुं यनद ििू \nकका हमरा दोसर आदेश देताह त हम ओकरे पालि करब।’ \nमामाजी कहलनिि ‘तोरो मािा ख़राब भ’ गेलह।’ \nमामाजी स्वयुं मोरुंग जेबाक निणथय सुिबैत साइनकल ल’क’ नवदा भ’ \nगेलाह। एम्हर हमरा नकछु लोक कह’ लगलाह-‘नवद्यािी, अहाँ नकए \nहल्ला क’ देनलयै? बुझै िै नछयै? आब ई की जा क’ कहनिि की \nिे आ भेलो काज गडबडा सकैए।’ \nहमर उत्साह ठुंडा भ’ गेल। फेर ई नवचार मोिमे आएल जे िनहये \nहेतै त की हेतै, दोसर ठाम प्रयास करब। मामाजीक बात मोि पडैत \nछल त निराश होइत छलहु आ ििू ककाक बात मोि पडैत छल त \nप्रसन्न भ’ जाइत छलहु। अही उहापोहक नस्िनतमे ओत’सुं अपि गाम \nआनब गेलहु। गाममे आनबक’ फेर वएह केनलयै।लोक जे पुछलक  \nतकरा  मोरुंगसुं नशशवा धनरक बात साफ़-साफ़ कनह देनलयै। एतहु \nलोक हुंस’ लागल –‘तोरा हल्ला करबाक कोि काज छलह? आब \nहुिकर मामा जेनिि त ओ बात बदनलयो  सकैत छनि।’ \nहमर पडोसी पुछलनि जे जत’ लडकाक नपतासुं गप भेल’ तत’ और \nनकयो रहै? हम कहनलयनि –‘ओत’ त नकयो िै रहै।’ \nलोक बाजय—‘अही दुआरे िे चानर आदमीक बीच बात कयल जाइ छै  76 || व ि द े ह सदेह:१८ \nजे कोिो हेर-फेर होइ त चानर आदमी पूनछ सकै छनि, मुदा जखि \nनकयो रहबे िै करै त कानि कहत’ जे हम िै कहिे रनहयनि त की \nक’ लेबहक?’ \nहमरा एकर जबाब नकछु िै फुरय। मुदा, हमरा मोिमे ई नवश्वास रहय \nजे ओ निणथय बदल’वला लोक िै छनि। \nमाए पुछ्लनि, ‘तोरा मोिमे भरोस छ’?’ \nहम कहनलयनि ‘ हुं।’ \nओ कहलनि ‘तखि हेबे करतै, तखि नचुंता िै करह।’ \nमाए-बाबूकें हुिकासुं भेल सभटा बात जखि सुिौनलयनि तखि हमरा \nनपताकें सेहो भरोस भेलनि, ओिा हमरा नपताकें पढाई-नलखाईक \nअनतनरक्त आि कोिो काजमे हमरा सफल हेबाक सुंभाविा क्षीण \nबुझाइत छलनि। नविा पाई के एहेि ठाम नववाह ठीक हएब घरमे \nएकटा तेहेि आिुंदक वातावरण बिा देलकै जे सभकें ख़ुशीसुं होइ \nजे की करी की िे। तय भेलै जे नववाहसुं पनहिे  घडी, रांनजस्टर, \nएकटा औुंठी, पांचो टूक कपडा आ जूता लड़काकें द’ देल जाए, तें \nई सभ पनहिे कीनि क’ रानख लेल जाए। बाबू प्रसन्न मोिसुं कोिो \nखेत भरिा रखबाक नवचार केलनि। हम रोनक देनलयनि। \nहम कहनलयनि-‘ओ हमरा सोझां ठाि छनि। कहै छनि हमरा आत्माकें \nचोट पहु‍ँचत। हमरा हुिक शतथक पालि कर’क अनछ।’ \n‘तखि कोिा हेतै?’ बाबू पुछ्लनि। \nहम कहनलयनि ‘हमरा सासुरसुं आब’ नदय’।’ \nहमर नववाह एक साल पनहिे भेल छल। नद्वरागमि िै भेल छल।हमर \nध्याि कनियाँक गहिापर गेल। हम सासुकें नवस्तारपूवथक सभ बात \nकनह देनलयनि।ओ कहलनि-‘गहिा-गुनडया एहिे समयले’ रहै छै, ओहो \nत नहिके छनि।भरिा रानख क’ एखि काज चनल जेतनि। बादमे  व ि द े ह सदेह:१८|| 77 \nिोकरी हेतनि त छोड़ा नलहनि।’ \nसएह केनलयै। सभटा सामाि कीनि क’ घरमे रानख लेल गेल। \nवनरयातीक खचथक व्यवस्िा ले’ सेहो निनश्चन्द्त भ’ गेलहु। हम हुिका \nएकटा नचट्ठी नलनख क’ पठा देनलयनि। हुिका गामपर जे-जे प्रनतनक्रया \nभेलै, से सभटा नलखैत इहो लीनख  देनलयनि जे मामाजी गेल हेताह, \nओ नकछु सुझाव देिे हेताह। ओिा हमरा पूरा नवश्वास अनछ, मुदा \nयनद अपिेकें लागय जे गलतीसुं निणथय नलया गेल अनछ त अपिे \nएखिो स्वतुंत्र छी निणथय बदलक लेल, हमर एतबे अिुरोध जे यनद \nकोिो कारणसुं अपिेकें पनरवतथि आवश्यक बुझाए त जल्दीए हमरा \nसूनचत करबाक कष्ट करब जानहसुं हमरा अन्द्यत्र कतौ प्रयास करबा \nले’ समय भेट सकय। नचट्ठीक जबाब िै आएल। ओत’ नचट्ठी बहुत-\nबहुत नदि पर पहुचैत छलै। फोिक सुनवधा त छलैहे िै। जे नदि \nतय रहै ओइसुं चानर नदि पनहिे सबेरे-सबेरे एक व्यनक्त  साइनकलसुं \nएलाह आ कहलनि –‘ििू कका कानि गाम एलाह,अहाँकें बजबैत \nछनि।’ \nओ रुकलाह िै। हम तुरुंते तैयार भेलहु। बैगमे सभ नकिल सामाि \nलेलहु। नरक्शासुं नवदा भेलहु। दरबज्जापर एकदम प्रसन्न मुरामे \nभेटलाह। प्रणाम केनलयनि। \n‘एकदम प्रसन्न रहू।’ ख़ुशीसुं बजलाह। \nहम पुछनलयनि-‘हमर नचट्ठी भेटल रहय?’ \n‘हुं।’ ओ कहलनि। \n‘हम उताराक बाट तकैत छलहु।’ \n‘नकए? हमरा बातपर भरोस िै छल?’ ओ हुंसैत कहलनि। \n‘भरोस त छल, मुदा कखिो-कखिो ई होइत छल जे मामाजीक \nकारण अपिेकें निणथय बदलबाक लेल बाध्य िे हुअ पडल हुअए।’  78 || व ि द े ह सदेह:१८ \nओ कहलनि- ‘गेल रहनि। कहलनि, अहांक मािा खराब भ’गेल \nअनछ। कहनलयनि अहाँ निनश्चन्द्त रहू, सेहो हएत त अहाँकें कोिो \nकष्ट िै देब। हमरा समझाब’ लगलाह। पुछनलयनि अहाँ हमरासुं जेठ \nछी नक छोट, कहलनि से त छोटे छी। त कहनलयनि जे हम अहाँकें \nसमझाएब नक अहाँ हमरा समझाब’ आएल छी। रहू, भोजि करू, \nहमरा ख़ुशीमे शानमल होउ। कहलनि जे हमर बात िै मािब त हम \nवनरयानतयोमे िै जाएब। हम कहनलयनि जे हमरा ख़ुशीमे अहाँकें दुुःख \nहुअए त दुखी मोिसुं वनरयाती जेबो िै करू। भगला ओत’सुं, ओ िै \nजेताह वनरयाती। हम एतहु लोक सभकें कनह देनलयनिहें, जे ख़ुशी \nमोिसुं चनल सकनि सएह वनरयाती चलनि िे त िै जानि। जे \nमिुक्ख जकां भोजि करनि से चलनि, नजिका राक्षस जकां भोजि \nकरबाक होइि से िै जानि।’ \nभरल दलाि लोक आ एतेक स्पष्ट रुपें बात करब-हमरा लेल एकदम \nअप्रत्यानशत छल। ओ हमरा कहलनि-‘पुंरह आदमी रहब। अहाँ \nतरकारी दूटासुं बेशी िै करब, दू तौला दही पौरबा नलय’,मात्र एकटा \nनमठाई राखब, और नकछु िै करक अनछ।परेशाि हेबाक काज िै \nकरब, जएह रहत ताहीमे यश-यश भ’ जाएत।’ \nहम कहनलयनि –‘ अपिेक शतथक पालि करैत हम सभ आिुंदपूवथक \nनकछु चीजक इनन्द्तजाम क’क’ अििे छी से ग्रहण करबाक आज्ञा \nदेबनि?’ \nहम बैगमे राखल सामाि सभ निकाललहु त ओ िाराज होइत कहलनि- \n‘ई आदशथ भेलै? जखि एते चीज अहाँसुं लैए लेताह तखि कोि \nआदशथ?’ \nहम कतेक तरहें नवश्वास नदयौनलयनि जे एनहमे हमर पनरवारक आिुंद \nआ उल्लास अनछ, एनह लेल िे खेत भरिा राख’ पडल अनछ िे  व ि द े ह सदेह:१८|| 79 \nककरोसुं कजथ लेब’ पडल अनछ। \nओ बालककें बजाक’ कहलनिि –‘ई नवद्यािी जे नकछु ल’ अििे \nछनि तकरा नहिक आशीवाद आ भगवािक प्रसाद बूनझ सहषथ ग्रहण \nक’ नलय’।’ \nहम बरजोरी हुिका सभ सामाि द’ देनलयनि। तेहेि हषथ आ उल्लासक \nवातावरण ओ बिौिे रहलनखि जे नववाहसुं नद्वरागमि धनर आिुंदपूवथक \nसभटा काज सुंपन्न भ’ गेलै। दुसबाक कोि किा, साधारण-सुं-\nसाधारण चीजक प्रशुंसा तेिा करैत छलनिि जे सबहक मोि हषथसुं \nभनर जाइत छलैक। हुिक पुत्र सेहो हुिके लीखपर चलैत कनहयो \nकोिो समस्या िै उत्पन्न होम’ देलनिि। ओ नमत्र जकां सदैब रहलाह। \nहमरा नपताकें अपिे नपता समाि प्रेम आ आदर दैत रहलनिि।हमर \nनपता अपि अुंनतम दू बरख हमरा लग छलाह परन्द्तु ओइसुं पनहिे \nनकछु साल नदल्लीमे नहिके सुंग आिुंदपूवथक स्वास््य-लाभ प्राप्त \nकेलनि।नदल्लीमे  हमर अिुज लोकनि सेहो नहिक सानिध्य आ प्रेम \nप्राप्त क’ चुकल छनि। २००३ मे ििू कका ओछाइि ध’ िेिे \nछलाह। २ माचथ क’ भेंट कर’ गेनलयनि। कहनलयनि –‘आशीवाद \nनदयौ, ७ माचथ क’ कन्द्यादाि करक अनछ।’ \nकहलनि-‘सहषथ आशीवाद दै छी, निनवथघ्न सभ काज पूणथ हएत।’ \nििू कका अुंनतम समयमे सेहो अपि बात पर अनडग रहलाह। नववाह \nभेलै, चतुिी भेलै, जमाएकें नवदा केनलयनि। ओकर प्रात ििू कका \nदेह त्यानग देलनि। ििू कका अइ सुंसारसुं नवदा भ’ गेलाह, मुदा हम \nजाधनर जीब, हमरा मोिसुं कनहयो िै नवदा भ’ सकैत छनि ििू \nकका। \n(५) \n     80 || व ि द े ह सदेह:१८ \nएकटा िाटकक अन्द्त : एक टा किाक जन्द्म \nनदि भनर हम सभ क्लासक पाछाँ व्यस्त रहैत छलहु‍ँ। साँझमे पाँच \nबजेसुं सात बजे धनर समय रहैत छल घुमै लेल अिवा मिोरुंजिक \nलेल।  \nघुमैले’ हम सभ बान्द्ह पर जाइत छलहु‍ँ। अनधक काल चारू गोटे \nसुंगे रहैत छलहु‍ँ। \nगप कतहु सुं शुरू होइ मुदा आनबक’ सभ नदि ओही ठाम पहुुंनच जाइ \nछलै। एकटा झूठ सत्यक स्िाि प्राप्त क’ िेिे छल। नमश्र जी \nगीताक कोिो श्लोक द्वारा हमर नस्िनतक नववेचि करैत छलाह आ \nसमाधािक सूत्र कहैत छलाह। झाजी और ठाकुरजी सेहो अपि-अपि \nनवचार दैत छलाह। सभ गोटे हमर तिाकनित समस्याकें सोझराबय \nचाहैत छलाह। \nनिणथय भेल जे पन्द्रह नदि बाद दू नदिक जे छुट्टी छै तकर उपयोग \nकरैत हम शनि नदि क्लासक बाद बस पकडब। एनह सुं पनहिे हम \nएकटा नचट्ठी लीनख पठा नदऐ। \nनमश्र जी हमरा रजोगुण आ तमोगुणक त्यागक  लाभ बुझबैत \nरहलाह।एकटा नचट्ठी हमरासुं नलखबाओल गेल। \nनिधानरत नदि, जेबाक लेल हमर यिोनचत तैयारी  िनह देनख, हम \nिीक जकाँ जाइ तकर तत्काल  प्रबन्द्ध भेल। झाजी अपि बला \nआयरि कएल सुन्द्दर पैंट-शटथ पहीनरक’ जाए लेल देलनि, जे हमरा \nनफट सेहो भ’ गेल। ठाकुर जी अपि बला  िबका बैग देलनि। एक \nबेर फेर हम अपि नस्िनत स्पष्ट करबाक कोनशश केलहु‍ँ, मुदा झूठ \nततेक आकषथक भ’ गेल छलैक जे सत्य प्रभावहीि भ’ गेल छल।  \nक्लासक बाद, भोजिक बाद  बस स्टैंड आनब हमरा दरभुंगा बला \nबस पकड़ा देल गेल ।  व ि द े ह सदेह:१८|| 81 \nबसमे सीट भेनट गेल। बैगसुं ‘नमनिला नमनहर’ निकाललहु‍ँ। पि’ \nलगलहु‍ँ। कोिो किा पिैत-पढैत एकाएक ध्यािमे आएल, हम जानह \nनस्िनतक अनभियमे बाझल छी, ईहो त’ एकटा किा भ’ सकैत छै। \nहम कल्पिामे डूनब गेलहु‍ँ। एकटा िव नववानहत युवक- पत्नीक कोिो \nव्यवहारसुं दुखी भेल अनछ – कतेक िीक-अधलाह कल्पिा करैत \nअनछ –बहुत नदिसुं एकटा नचट्ठीक बाट तकैत अनछ –नचट्ठीक नबिा \nडेग िनह उठब’ चाहैत अनछ- परीक्षाक अुंनतम नदि छै-कॉलेज सुं \nघुरैत अनछ –चाहैत अनछ कोिो नचट्ठी आएल रनहतै त’ आइ अवश्य \nनवदा होइत सासुर.......।  \nअपिे सुंग सुंवाद चनल रहल छल।  \nधुर, एहेि झूठ कतहु किा भेलैए।  \nत’ की किा सत्य हेबाक चाही? किा कोिो अखबारक समाचार \nिोड़े होइछै?  \nत की सभटा जे किा पढैत छी, झूठ छै?  \nसे िनह त की? किी सत्य आ बेशी झूठ। \nमगर झूठ नकए? नबिा झूठ के किा िै भ’ सकै छै?  \nनबिा झूठक किा मािे कोिो अखबारक समाचार। \nिै, अखबार ओ कहै छै जे भेलैए, जे हेबाक चाही से किा कहतै। \nकिा लोकक सम्वेदिाकें जगबैत छै। अखबारमे एकटा त्य रहैत \nछै,किा एकटा सत्य नदस लोकक ध्याि आकृष्ट करैत अनछ। किासुं \nएकटा सन्द्देश निकलैत छै, जकर उद्देश्य कल्याण होइ छै, सुख आ \nशानन्द्त होइ छै।  \nक्य, त्य आ सत्य मे की अुंतर?  \nकी तीिू एके िै भ’ सकैत अनछ? \nनकछु किा सुखान्द्त होइत अनछ, नकएक त जीविक लक्ष्य होइत  82 || व ि द े ह सदेह:१८ \nअनछ सुख-शानन्द्त, अन्द्त िीक त सभटा िीक। नकछु किाक अन्द्त \nदुखमे होइत अनछ...एकटा प्रश्न छोनड जाइत अनछ...एनह दुखसुं \nउबरबाक प्रश्न।  \nहमरा िीक लगैत अनछ सुखान्द्त किा। हमर किा सेहो एहिे हेबाक \nचाही। नलखलाक बाद मोि  हल्लुक लागय। \nहम अपि किाक अन्द्त तकैत छी .....हम नसिेहसुं नकरण नदस \nतकैत छी.....तनकते रहैत छी .....बड़ी काल धनर....िीक लगैत अनछ \nएिा ताकब ....बहुत नदिक बाद।  \nबस रुकल। हमर कल्पिाक उड़ाि बन्द्द भेल। आनब गेल छलहु‍ँ \nलहेनरयासराय। \nलहेनरयासराय सुं दरभुंगा, दरभुंगासुं सकरी –पुंडौल होइत कैटोला \nचौक धनर पहु‍ँचैत-पहु‍ँचैत किा मोिमे जन्द्म ल’ िेिे छल आ कागत \nपर उतरबा लेल लालटेमक इजोत, कागत आ पेिक प्रतीक्षा करय \nलागल। \nसबेरे स्िाि क’ क’ सायनकल लेलहु‍ँ, नवदा भेलहु‍ँ भवािीपुर। सुंगे \nछलाह आशा भाइ आ भगवाि बाबू। \n ईहो स्िाि एकटा किाक कारणें आकनषथत केिे अनछ। उगिा \nिाटकमे एकर वणथि अनछ। महाकनव नवद्यापनत राजा नशव नसुंह ओत’ \nजा रहल छलाह, सुंगमे छलनि खबास उगिा। एतनह एलाक बाद \nबड्ड जोर नपयास लगलनि। उगिा कनिए कालमे जल आनिक’ \nदेलकनि पीबाक लेल। पीलनि त गुंगाजलक आभास भेलनि। \nपुछलनखि कत’  सुं जल अिलें त जे जबाब भेटनि, तानहसुं सुंतुष्ट \nिनह होइत छलाह। लगमे कतहु जलाशय हेबाक सम्भाविा िनह \nबुझाइत छलनि। कोिो अलौनकक शनक्तक आभास भेलनि। ध्याि \nकेलनि त’ महादेव सोझां आनब गेलनखि। उगिामे महादेवक दशथि  व ि द े ह सदेह:१८|| 83 \nभेलनि।पएर  पकनड़ लेलनखि। महादेव नकछु पल लेल दशथि दैत \nकहलनखि जे ई रहस्य जनहए ककरो लग प्रकट करब, हम अलोनपत \nभ’ जाएब। \nकिा कहैत अनछ जे महादेव नवद्यापनतक गीतसुं एतेक प्रभानवत भेलाह \nजे हुिका सुंग रहबाक लेल धरतीपर एलाह आ हुिकर खबास बनिक’ \nबहुत नदि धनर रहलाह। \nकाव्य-कमथकें प्रनतष्ठा देब’ बला ई अदभुत किा अनछ। \nएनह किाक कारण ई स्िाि नमनिलाक प्रमुख धानमथक स्िलक रूपमे \nलोकक आस्िाक केन्द्रमे रहल अनछ। भव्य मनन्द्दर आ जलाशय \nलोककें आकृष्ट करैत अनछ। नशव रानत्रमे एनह ठामक दृश्य मिोहर \nरहैत अनछ, ओिा रनव नदिक’ सेहो सालो  भनर दशथक आ नशव-भक्त \nलोकनि अबैत रहैत छनि। हमहू‍ँ सभ कतेक रनवक’ एत’ आएल \nछलहु‍ँ। ढोली जेबासुं पनहिे नियनमत रूपसुं रनव नदिक’ अबैत छलहु‍ँ।     \nपूजाक बाद मुरही-कचरी कीनि कतहु बैनसक’ गप-शप करैत खेबाक \nआ फेर साइनकलसुं घर घुरैत आिन्द्दक अिुभव करैत छलहु‍ँ। से \nबहुत नदिक बाद  आइयो भेल।  \nआइयो नवद्यापनत आ उगिाक किापर नवचार करैत आिन्द्द अबैत \nअनछ। पुराण सभमे भगवािक नवनभन्न अवतारक किाक वणथि अनछ। \nकहल गेल अनछ जे धरतीपर जखि-जखि अन्द्याय-आतुंक-अत्याचार \nबहुत बनि जाइत अनछ त धमथक स्िापिाक लेल भगवाि नवनभन्न रूपमे \nप्रकट होइत छनि। \nकोिो महाकनव अपि नवनशष्ट रचिा द्वारा सामूनहक चेतिाक आनवष्कार \nकरैत छनि। यैह चेतिा जि-मिमे िव सुंकल्प-शनक्त आ सुंस्कार \nभरैत अनछ जे अपेनक्षत सामानजक, आनिथक आ राजिीनतक आन्द्दोलिक \nसूत्रपात करैत अनछ जे अन्द्याय-आतुंक आ अत्याचारक अन्द्त करैत  84 || व ि द े ह सदेह:१८ \nअनछ। एनह चेतिाकें भगवािक रूपमे देखल  जा सकैत अनछ। \nमहाकनव नवद्यापनतक समयमे समाजमे जे असमािता अिवा नवरूपता \nछलै, तकरा मधुर गीतक माध्यमसुं लोकक समक्ष आनि लोककें जागृत \nकएल गेल जे एकटा सांस्कृनतक आुंदोलिक रूपमे देश-नवदेश सभ \nठाम प्रनतनष्ठत भेल अनछ।  \nनवद्यापनत आ उगिाक किाकें जखि एनह दृनष्टसुं  देखैत छी त \nकिाकारक प्रनत असीम श्रिा होइत अनछ। \nई शोधक नवषय भ’ सकैत अनछ जे टेनलफ़ोि-मोबाइलक आनवष्कारमे \n‘के पनतया लय जायत रे मोरा नप्रयतम पास....’ अिवा एहिे कोिो \nरचिाक की आ कतेक योगदाि अनछ, अिमेल नववाहकें रोकबामे \n‘नपया मोर बालक......’ गीतक हस्तक्षेपक की प्रभाव पडल। \n \nसाँझमे बैगसुं कापी आ पेि निकानल लालटेम ल’ क’ बैनस गेलहु‍ँ।   \nसबेरमे मोि प्रसन्न लगैत छल। कागतपर किाक जन्द्म भ’ चुकल \nछलै। आिुंदक अिुभव करैत गामस‍ँ प्रस्िाि केलहु‍ँ ढोलीक लेल। \nहमर मोि प्रसन्न छल, से देनख हमर शुभेच्छु सुंगी सभ सेहो प्रसन्न \nभेलाह। \nहमर किा पनिक’ नमश्रजीकें िीक लगलनि आ आगू नकछु पुछबाक \nआवश्यकता िनह रनह गेलनि। कह्लनि किा आकाशवाणीकें पठा नदयौ। \nतीिू गोटेक यैह  सुझाव छलनि।  \nफेयर क’ क’ किाकें आकाशवाणी,पटिा कें मैनिली कायथक्रम ‘भारती’ \nले पठा देलहु‍ँ । \nएक मासक भीतरे आकाशवाणीसुं सूचिा भेटल जे किा ‘भारती’मे \nप्रसारण हेतु स्वीकृत कएल गेल अनछ, अनतनरक्त सूचिा बादमे भेटत। \nिीक लागल। फेर नकछु नदिक बाद प्रसारणक नतनि, समय आ  व ि द े ह सदेह:१८|| 85 \nपानरश्रनमक-रानशक सूचिा भेटल। आिुंनदत भेलहु‍ँ। सुंगी सबहक \nसुझाव जे हम अपिनह जा क’ किाक पाठ करी, कल्पिा ई जे \nकिाक िानयका सेहो सुितीह त आिनन्द्दत हेतीह। \nप्रसारणक समय  ५.३०  छलै। हम करीब ११  बजे आकाशवाणी \nपहु‍ँचलहु‍ँ।  गुुंजिजीक आवाज त सुििे छलहु‍ँ, भेंट आइ पनहल बेर \nभेल छल, से िीक लागल। अपि एबाक उद्देश्य कहनलयनि।सम्पानदत  \nकिा देख’ देलनि। देखनलऐ, नकछु ठाम अुंगरेजीक शब्द छलै, तकरा \nबदला मैनिली शब्द राखल गेल छलै, नकछु और सुधार कयल गेल  \nछलै। हम आगाँ  ध्यािमे रखबाक सुंकल्प केलहु‍ँ। \nकिा-पाठ  लेल १० नमिट निधानरत छलै। हमरा पि’ कहलनि। \nकहलनि, हडबडी करबाक काज िै छै, एक-आध नमिट बेशीयो  लानग \nजाइ त कोिो बात िै। कायथक्रम सािे पाँच सुं शुरू होइत छलै, \nहमरा पाँच बजे आनब जाय कहलनि।  \nहम पाँच बजे गेलहु‍ँ, त किा प्रेमलता नमश्र ‘प्रेम’क हािमे देखनलयनि। \nप्रेमलता जी सेहो ‘भारती’ मे रहैत छलीह। गुुंजि जी आ प्रेमलताजीक  \nस्वर सुििे रही,मुदा सोझां देखबाक-सुिबाक ई पनहल अवसर छल, \nसे आिुंनदत भेलहु‍ँ। किा पर दुिू गोटेक  नटप्पणी िीक लागल। \nएकटा िव नववानहत िवयुवकक मिुःनस्िनतक नचत्रण छलै किामे। \nनमश्र जी कहैत छलाह जे ई नजिगी दू टा नजिगीक बीच ओनहिा \nअनछ जेिा नसिेमाक बीचमे इन्द्टरवल होइ छै। हम किाक िाम \n‘इन्द्टरवल’ रखिे रही, तकरा स्िाि पर ‘धारक ओइ पार’ कयल \nगेल रहै, से हमरा किाक अिुरूप ठीक लागल आ एनहसुं शीषथक \nचुिबाक लेल िव दृनष्ट भेटल। िीक अिुभवक सुंग घुरल रही \nपटिासुं। \nपटिासुं घुरैत काल सोचैत रही जे किामे की रहै -सन्द्देहक एकटा  86 || व ि द े ह सदेह:१८ \nधार छलै, जकरा ओइ पार त्य छलै, से सुन्द्दर छलै, कल्याणकारी \nछलै। मुदा छलै त एकटा कल्पिा आ कल्पिा मात्र। हमर त नववाहो \nिै भेल अनछ । अपिनह मोि उतारा देलक, रोगीक दुुःख दूर करबाक \nलेल कोिो जरुरी छै जे डॉक्टर कें नबमारीक अिुभव होइ? \nत की जतेक किा पढैत छी, से कल्पिाक कमाल मात्र निक? \nसीता आ रामक किा – रामक चरण रजसुं अनहल्याक उिारक \nकिा, आइ रामक राजनतलकक निणथय आ कानि चौदह बरखक लेल \nविबासक किा, सीता-हरण आ रावणक मृत्युक पश्तात रामक  \nअयोध्या आगमि आ राज्यानभषेक –एनहमे कतेक सत्य आ कतेक \nकल्पिाक उड़ाि से के कनह सकत। मुदा किा नवनभन्न पनरनस्िनतमे \nस्वस्ि जीवि जीवाक लेल मार्ग-दशथिक रूपमे एकटा उपकरण \nबनिक सोझां अबैत अनछ। \nहमरा ‘कन्द्यादाि’क बुच्ची दाइक किा मोि पडैत  अनछ। बुच्ची \nदाइक नवयाहक किा –सी सी नमश्रक किा – अिमेल नववाहक \nपनरणाम –एकटा सामानजक समस्या –समस्याक निदाि देखबैत \n‘नद्वरागमि’ –की एिा सम्भव छै.......मुदा, हम ई सभ नकएक सोच’ \nलगलहु‍ँ - हमरा जीविमे बुच्ची दाइ िनह आनब सकैत छनि- हमरा \nसावधाि रहबाक  अनछ ...एकदम सावधाि .... हमरा लगैत अनछ \nजे जीविक आिन्द्द लेल जीनवकोपाजथिक व्यवस्िा आ सानहत्यसुं प्रेम \nदूिू जरूरी अनछ आ सानहत्यसुं प्रेमक लेल आवश्यक अनछ जे पत्नी \nसेहो पिनल-नलखनल होनि .... आ से नकएक िे भ’ सकैत अनछ \n...एकटा कल्पिामे नवचरण करैत ढोली पहु‍ँचलहु‍ँ।  \nहोस्टल पहुुंनच आिनन्द्दत भेलहु‍ँ। हमर नप्रय सुंगी सभ सुििे छलाह \nकायथक्रम। सबहक कल्पिा ई जे कनियाँ सेहो सुििे हेतीह त कते \nआिनन्द्दत भेल  हेतीह।   व ि द े ह सदेह:१८|| 87 \nआब चचाक केन्द्र ई किा बि’ लागल। हम कागज़ पर दू टा \nटुकड़ीमे नलखलहु‍ँ  जे एनह िाटककें एतनह समाप्त कर’ चाहैत छी \nआ ठाकुरजी आ झाजीक कोठलीमे एक-एक टा टुकड़ी  िीचाँ द’ \nक’ रानतमे खसा देलहु‍ँ। नमश्रजीकें मौनखक रूप सुं कनह देनलयनि, \nमुदा नकयो माि’ लेल तैयार िनह भेलाह। हमरा कखिो क’ हुअ’ \nलागल की पता इहो सभ बुनझयोक’ िनह बुझबाक िाटक क’ रहल \nछनि। \nनतला सुंक्रानन्द्तक बाद हमर नपता गामसुं नकछु सिेश िेिे एलाह त \nकोिो तरहें नमश्रजी पूनछ क’ सत्यकें स्वीकार करबाक नस्िनतमे अबैत \nएक नदि कहलनि, हम सभ गोटे एनह सृनष्टमे कोिो-िे-कोिो भूनमकामे \nरहैत जीवि भनर अनभिय करैत रहैत छी, कखिो बालक-बानलकाक \nरूपमे, कखिो माता-नपताक रूपमे अिवा छात्र-गुरु,पोता-दादा, नमत्र-\nशत्रु अिवा आि कोिो सुंबन्द्धमे, ई सुंसार एकटा रुंगमुंच अनछ  आ \nहम सभ अनभिेता, अनभिेता मुंचसुं दूर भ’ जाइत अनछ,मुदा अनभियक \nस्मृनत शेष रनह जाइत अनछ ; अनभिेता बदनल जाइत अनछ, रुंगमुंचपर \nअनभिय चलैत रहैत अनछ.......... \n \n(६) \nमृगतृष्णा आ नक पशुपनतिािक दशथि  \nउन्द्हत्तनरमे प्रिम वषथमे पचास गोटेक िामांकि भेल रहनि।  \nओनहमे सुं दुलार चन्द्र  नमस्त्रीकें मेनडकलमे भ’ गेलनि, त ओ चल \nगेलाह।  \nशेष उिचास गोटे उत्तर नबहारक नवनभन्न नजलाक, नभन्न-नभन्न \nसामानजक, आनिथक आ शैक्षनणक पृष्ठभूनमक छलाह। नवनभन्न स्वभाव \nआ सुंस्कारसुं युक्त सभ गोटेक एक अिुशासिमे एकनह छत तर- 88 || व ि द े ह सदेह:१८ \nछात्रावासमे  रहब, एक सुंग भोजि-जलखै करब, एक सुंग कक्षामे \nजाएब सभ नदि उत्सव जकाँ लगैत छलै। \n मोि पडैत छनि िारायण नमश्र,अशोक कुमार ठाकुर, िन्द्द कुिार \nझा, रामाधीि ठाकुर, अवधेश प्रसाद, राम िरेश प्रसाद,कुंचि साह, \nकृष्ण मुरारी, कृष्ण कुमार, बृज नकशोर नसुंह, समरेन्द्र िारायण नसुंह, \nसत्येन्द्र प्रसाद नसुंह, ब्रज भूषण शमा, प्रेमचन्द्द केसरी आ और बहुत \nगोटे नजिकर िाम एखि  िनह मोि अनछ। अपिामे मैनिलीएमे गप \nकरबाक कारणे  िारायण नमश्रजी  आशोक कुमार ठाकुरजी  िन्द्द \nकुमार झाजी  आ रामाधीि ठाकुरजीक सुंग हम बेशी सहज अिुभव \nकरैत छलहु‍ँ। िारायण नमश्र जी बिगाम (सहरसा)क छलाह, अशोक \nकुमार ठाकुर जी डुमनरया (पूनणथयां) आ िन्द्द कुमार झा जी मोहिा, \nझुंझारपुर ( मधुबिी)क छलाह। नहिका सभसुं सम्पकथ बादहुमे रहल। \nमोि पडैत छनि आदरणीय श्री अयोध्या प्रसाद नमश्र, प्राचायथ आ \nप्राध्यापकगणमे श्री एि.के.नसन्द्हा, श्री के.पी.नसुंह, श्री एस. श्रीवास्तव, \nश्री टी. डी. नसुंह, श्री एस.एि. ओझा, श्री एि.के. नसुंह, श्री बी.डी. \nनसुंह। \nकॉलेजमे पिाइ िीक होइत छलै। एकोटा क्लास खाली िै जाइ \nछलै।  \nसमय-समयपर िाटक आ अन्द्य सांस्कृनतक कायथक्रम सेहो होइ छलै। \nकॉलेज आ छात्रावास सभ ठाम हम सभ िीक अिुभव क’ रहल \nछलहु। तैयारी िीक चनल रहल छल। वानषथक परीक्षाक समय सेहो \nनिकट अबैत जा रहल छल। एकटा अन्द्हड़ एलै। \n \nकॉलेजमे कृनष राज्य मन्द्त्री एलाह। हॉलमे हुिकर भाषण भेलनि। \nओ कहलनखि जे सरकार निणथय ल’ रहल अनछ जे कृनष  स्िातक  व ि द े ह सदेह:१८|| 89 \nलोकनिकें आब िोकरीक बदलामे १० एकड़ खेत देल जेतनि, बैंकसुं \nजरुरनतक अिुसार कजथ देल जेतनि। बैज्ञानिक ढुंगसुं खेती करताह, \nआिन्द्दसुं जीवि-यापि करताह। \nभाषण सूनि बहुत गोटे निराश भेलाह। हमहू‍ँ निराश भेलहु‍ँ। हम सभ \nचाहैत छलहु‍ँ िोकरी जानहमे रौदी-दाहीक प्रभाव िनह पडैत छलै। \nबाबा गृहस्ि छलाह। नपता गृहस्ि छलाह। खेतीक अिुभव िीक िनह \nछलनि।चानर-पांच बीघा खेतक उपजसुं घरक आवश्यकतािुसार अन्न \nिनह प्राप्त होइत छलैक। कजथ लेब’ पडैत छलै। खेत भरिा धर’ \nपडैत छलै।लोक नवपन्नतामे जीवि-यापि करैत छल। नकयो िनह \nचाहैत छल जे ओकर नधया-पूता सभ सेहो अनहिा अभावमे जीबए। \nरानतमे निन्न िनह भेल। आब की करब। इुंजीनियनरुंग पनिक’ लोक \nबैसल रहैत छल से जानि ओम्हर िनह गेलहु‍ँ। मेनडकलमे िामांकि \nभेल िै। ई पनिक’ िोकरी भेटत िै। त’ आब की करब?  \nपिाईसुं मोि उचनट गेल। \nअनगला शनि नदि सांझमे गाम पहु‍ँचलहु‍ँ ।  \nतेसर  नदि एकटा कन्द्यागत पहु‍ँचलाह। हुिका िेपालक िागनरकता \nछलनि।  बायोलॉजी नवषयक सुंग हमर प्राप्तांकक आधारपर कहलनि \nजे िेपाल सरकार द्वारा अहांक िामांकि मेनडकलमे  कराओल जा \nसकैत अनछ, एनह लेल हमरा हुिक कन्द्यासुं नववाह करबाक स्वीकृनत \nदेब’ पडत। हुिक कन्द्या दस बरखक छलनिि, पाचमामे पढैत \nछलनखि। \nई प्रस्ताव हमरा सभ गोटेकें नचन्द्तामे  ध’ देलक।  \nनिणथय लेब कनठि लगैत छल। कन्द्यागत एकटा नवचार देलनि। \nनवचार भेल जे हुिका सुंगे काठमांडू जाइ। देखी जे ऐ साल की भ’ \nसकै छै। तखि जे नवचार हो से करी। अपि कन्द्याकें ओ देखा  90 || व ि द े ह सदेह:१८ \nदेलनि। \nचानर नदिक बाद हम सभ काठमांडूमे रही। \nहमर माक्सथ शीट ल’ क’ ओ गेलीह। हुिकर निकटक कोिो सम्बन्द्धी \nछलनखि िेपाल सरकारमे। हुिकासुं भेंट क’ क’ एलीह। दू नदिक \nबाद पनरणाम सुिौलनि जे ऐ साल मेनडकलक कोटा समाप्त भ’ गेल \nछै, इुंजीनियनरुंगमे जाए चाही त भ’ सकैए, करांची आ अफ्रीकाक \nलेल सीट खाली छै। मेनडकलमे जेबाक लेल एक साल प्रतीक्षा कर’ \nपडत।  \nहमरा निणथय लेबामे सुनवधा भेल। हम निणथय लेलहु‍ँ। मेनडकल लेल \nएक साल प्रतीक्षा िनह करब। इुंजीनियनरुंग पिबा लेल करांची आ नक \nअफ्रीका  िनह जाएब।  \n बाबा पशुपनतिािक दशथि क’ क’ गाम घुनर एलहु‍ँ। बाबूकें-माएकें  \nसभ बात कनह देनलयनि। दू-तीि नदिक बाद  ढोलीक लेल प्रस्िाि  \nकेलहु‍ँ। ढोली अबैत काल अपि अनभभावक स्वयुं बिल एलहु : की \nहेतै, एकठाम पाँच-दस एकड़ खेत रहै आ वैज्ञानिक नवनधसुं खेती \nकएल जाइ त नकए िे लोक िीक जकाँ जीवि-यापि क’ सकैए? \nगामक नस्िनत िीक एनह लेल िै छै जे ओत’ नसचाईक उपयुक्त \nसाधिक अभाव छै आ वैज्ञानिक ढुंगसुं खेती िै भ’ रहल छै। िोकरीमे \nरान्द्सफरक झुंझट लागल रहै छै, तैसुं त बांचल रहब।  \nढोली पहु‍ँचलाक बाद ई अिुभव भेल जे पन्द्रह नदि कॉलेजसुं \nअिुपनस्ित रनहक’ हम बहुत पैघ गलती क’ चुकल छी। आब एनह \nगलतीक पनरणाम सेहो एतैक। मुदा आब हमरा हािमे की छल, जे \nसुंभव भ’ सकैत छैक से करब ठिलहु‍ँ।  \nपरीक्षाक नतनिक घोषणा भ’ चुकल छलै।  पच्चीस नदि शेष छलैक \nआ पढाई समाप्त भ’ गेल छलैक।एतबे नदिमे जतेक पढाई भ’ गेल  व ि द े ह सदेह:१८|| 91 \nछै, तकर तैयारी कोिा करब, से समस्या छल। हमर जे निकटतम \nसुंगी सभ छलाह हुिका सबहक िोट बुक देनखक’, नहिका सभसुं \nपूनछ-पानछक’ जे पढाई भ’गेल  छलै, तकर तैयारीमे लानग गेलहु‍ँ।  \nठाकुर जीक तैयारी िीक छलनि, मदनत केलनि, क्षनतकें कम-सुं-कम \nकरबाक प्रयासमे  लानग गेलहु‍ँ। प्रैनक्टकल क्लासमे अिुपनस्ित रहबासुं \nभेल क्षनतकें कम करब बहुत कनठि छल। ईहो बूझल छल जे ऐ \nसालक परीक्षा-पनरणामक प्रभाव तीिू सालक औसत पनरणामपर पडत। \nऐ साल जौं प्रिम श्रेणीमे िै एलहु‍ँ, त अुंनतम पनरणाम प्रिम श्रेणी िै \nभ’ सकत। मोिकें मजबूत बिाक’ जे क’ सकैत छलहु, तानहमे लानग \nगेलहु‍ँ।  \nएग्रोिोमीक प्रोफेसर एस.एि.ओझाजी कहलनि,’तुम्हारे भाग्य में यही \nनलखा हुआ है,कहाँ भाग-भाग कर जा रहे हो?’  \nएक-दू नदि स्वयुंसुं लडैत रहलहु‍ँ। \nएके नस्िनत छलै सबहक लेल, मुदा हम नकए एतेक प्रभानवत भ’ \nगेलहु‍ँ? \nठाकुर जी एम.एस.सी.(एजी ) करबाक निणथय केिे छलाह। झाजी \nसेहो नवचनलत िनह भेलाह। नमश्रजी सेहो नस्िर छलाह। नकछु गोटे \nसोनच िेिे छल ‘जे हेतै देखल जेतै।’ हमहीं नकए एते नचनन्द्तत भ’ \nगेलहु‍ँ? \nएक गलती पनहिे केलहु‍ँ जे एडनमशि ल’क’ फेर िाम कटाक’ \nबायोलॉजी पि’ चल गेलहु‍ँ । दोसर ई जे मेनडकल पढबाक लोभमे \nएकटा अनप्रय समझौता करबाक लेल तैयार भ’ गेलहु‍ँ  आ सलमपुरसुं \nकाठमांडू पहुुंनच गेलहु‍ँ । एनह निणथयक लेल हमरापर कोिो दबाब त \nिनह छल। एनहमे हमर नपता-माताक त कोिो दोख िनह छलनि। \nओझाजीक नटप्पणी सोझा आनब जाइत छल ‘ तुम्हारे भाग्य में .......’  92 || व ि द े ह सदेह:१८ \nत की िेपाल जेबाक निणथय लेब आ फेर वापस एबाक निणथय - इहो \nसभ भाग्यमे नलखल छल हेतै? \nभाग्यक बात सही होइ नक िै होइ मुदा हतोत्सानहत हेबासुं बचबाक \nलेल ई पैघ मन्द्त्र जकाँ काज करैत अनछ। अहाँ अपि बुनि आ \nनववेकक  उपयोग करैत सभ काज करैत चलू  आ पनरणाम जे \nआबय तकरा यैह सोनचक’ मोिकें मजबूत बिा नलय’ जे यैह हेबाक \nछलै तें नचन्द्तामे डूबल रहबाक काज िै छै। एनहमे सुंगी-सािी सभक \nसहयोग सेहो महत्वपूणथ होइत अनछ। हमरा सुंगी-नमत्र सबहक सहयोग \nभेटल जानहसुं जे समय बांचल छलै परीक्षाक लेल, तानहमे सुंभानवत \nक्षनतकें कम-सुं-कम  करबामे नदि-रानत लानग गेलहु‍ँ।  \nअपिा मोिकें मजबूत बिाक’ राखब  सेहो हल्लुक काज िै छै, मुदा \nजीविमे कतेक बेर एकर आवश्यकता पडैत छैक। सुििे रही कतेक \nगोटेक मू‍ँहें ‘िेपाल जाएब, कपार सुंगे जाएत।’ एनह उनक्तक \nसकारात्मक पक्षपर नवचार केलहु‍ँ। \nहमर मोि आब मानि गेल रहय जे बाबा पशुपनतिाि अपि दशथिसुं \nलाभानन्द्वत करबाक लेल हमरा कोिो लािे बजा लेलनि आ मोि नस्िर \nकरबाक लेल उनचत सलाह दैत घुरा देलनि।  \nओनह समयमे हम सभ एनह त्यसुं  एकदम अिनभज्ञ रही जे चौदह \nटा बैंकक  राष्रीयकरण भ’ गेल छै आ निकट भनवष्यमे कृनष स्िातक \nसबहक लेल एनह  बैंक सभमे भती-अनभयाि शुरू होइ बला छै।           \n(७) \nगुरुनवथष्णुुः \nपरीक्षा शुरू भेलै। हॉलमे भ’ रहल छलै। बडकी टा हॉल, उिचास \nटा परीक्षािी, सभकें एक-एक टा कुसी-टेबुल, सबहक बीच पयाप्त \nदूरी। मुंचपर नसुंह साहेब, हुिका सोझां एक-एक छात्रक गनतनवनध  व ि द े ह सदेह:१८|| 93 \nएकदम साफ़,कतहु कोिो गड़बड़ीक आशुंका िनह, परीक्षा-हॉलमे एकदम \nशानन्द्त। \nनसुंह साहेब सुनिनश्चत केलनि जे सभटा ठीक चनल रहल अनछ,अखबार \nपि’ लगलाह। \nनकछु काल बीतल हेतै नक शानन्द्त भुंग भेलै। \n‘क्या बात है?’ \n‘हम बाहर जािा चाहते हैं।’ \n‘कहाँ?’ \n‘हॉस्टल’ \n“क्यों?’ \n‘नकताब लािे के नलए’ \n‘क्यों?’ \n‘देखकर नलखिे के नलए’ \n‘क्या बकते हो?’ \n‘सही कह रहा हू‍ँ।’   \n‘गेट आउट .......’ \n‘हम वृक्ष के सूखे पत्ते िहीं हैं नक हवा के एक झोंके में नगर \nजाएुंगे...’ \nहॉल गिगिा गेलै। \nप्राचायथ महोदय दौगल एलाह, हुिका सुंग नकछु और प्रोफेसर हल्ला \nसुनिक’ दौगल एलाह। \nमुंच पर ठाि छलाह नसुंह साहेब, िीचांमे ठाि छलाह नमश्र जी, हमर \nरूम-मेट नमश्र जी। \n‘क्या िाम है तुम्हारा?’ \n‘मुझे िारायण कहते हैं,सर।’  94 || व ि द े ह सदेह:१८ \n‘क्या बात हुई है िारायण?’ \n‘सर,मैं तो यही चाहता हू‍ँ नक सभी को समाि सुनवधा नमलिी चानहए।’ \n‘िोडा और स्पष्ट करो।’ \n‘सर,इससे ज्यादा मै कह भी िहीं सकता हू‍ँ।’ \nप्राचायथ महोदय श्रीवास्तवजी नदस तानक नकछु कहलनखि, खोज शुरू \nभेल। एक-एक क’ सभ छात्रक शटथ, पैंट, मौजा, जूता सबहक \nतलाशी भेल, एक ठाम जा क’ सभ रुनक गेलाह। ओ छात्र लजा \nगेल  छल।एकटा  पन्ना ओकर मौजामे भेटलै। जानह प्रश्नक उत्तर \nओनहमे छलै, तकर नमलाि भेलै, ओकरा समझा-बुझाक’ ओ उत्तर \nकटबा देल गेलै,दोसर कॉपी देल गेलै आ फेर एहेि गलती िै करबाक \nचेतौिी  देल गेलै। नमश्रजीसुं पूछल गेलनि जे हुिका नहसाबसुं और \nकी दुंड देल जाइ। \nनमश्रजी कहलनखि ‘मुझे नकसी को दुंड देिे या नदलािे में कोई \nनदलचस्पी िहीं है,मैं अपिे सािी को दुंड क्यों नदलािा चाहू‍ँगा,मैं तो \nनसफथ यह चाहता िा नक सबको समाि सुनवधा नमले। \nसभ छात्र चुपचाप ई दृश्य देनख रहल छल। सबहक कलम रुनक \nगेल छलै। सभ प्राध्यापक चुप छलाह। एकटा अज्ञात भय व्याप्त \nछलै। वातावरणमे। \n‘सभी को पन्द्रह नमिट अनतनरक्त समय नदया जाएगा।’ प्राचायथ महोदय \nबजलाह। ओ नमश्रजी लग एलाह। \n‘ठीक है िारायण अब नलखिा शुरू करो।’ \n‘हम अब क्या परीक्षा देंगे सर, हम िहीं नलख पाएुंगे।’ \n‘तुमको अनतनरक्त आधा घुंटा समय नमलेगा।’ \n‘िहीं सर, मैं नबल्कुल असुंतुनलत हो गया हू‍ँ, मैं क्या परीक्षा दूुंगा।’ \n‘ऐसा िहीं कहते, साल बबाद िहीं करिा है, चलो तुम नजतिी देर  व ि द े ह सदेह:१८|| 95 \nचाहो नलखो, मगर परीक्षा मत छोडो।’ \nनमश्रजीक पीठ िपिपबैत प्राचायथ महोदय निकनल गेलाह। फेर नमश्रजी \nसेहो बैसलाह, सभ शुरू केलक नलखिाइ। \nपरीक्षा हॉल सुं निकलैत काल  सभ छत्रक  ठोरपर नमश्रजीक िाम \nछल। \n‘नमश्रजी को ऐसे िहीं बोलिा चानहए।’ \n‘अब इिका निकलिा तो मुनश्कल है।’ \n‘प्रोफेसर से ऐसे बात करिा बहुत मुंहगा पड़ेगा।’ \n‘हाँ भाई, प्रैनक्टकल तो इन्द्हीं लोगों के हाि में रहता है, ये लोग \nपास होिे देंगे?’ \nहम वस्तुनस्तनतकें  बुझबाक प्रयास करैत रहलहु‍ँ। नमश्रजी जखि \nएलाह तखि बुझनलयै जे एकटा स्टाफ-सदस्य  आनबक’ चुपचाप \nओकरा एकटा कागज़ द’क’ चनल गेलै,नसुंह साहेब िै देखलनखि, नमश्र \nजी देनख लेलनखि आ अपिा ढुंगसुं एकर नवरोध केलनखि।एकटा \nअिुभवी प्राध्यापकक समक्ष फस्टथ इयरक एकटा छात्रक  एिा नवरोध \nप्रगट करब ककरो पनच िै रहल छलै। ककरोमे एतेक साहस िै \nछलै, जतेक नमश्र जी देखौिे छलाह। हमहू‍ँ देखिे रनहतौं त एिा \nनवरोध प्रगट िै क’ सकैत छलहु‍ँ।नकयो िै क’ सकैत छल।हम सोनच \nिै पबैत छलहु‍ँ जे नमश्रजीकें की कनहयनि। नमश्र जी सेहो कॉलेज \nसुं एलाक बाद मौि भ’ गेल छलाह।  \nसाँझमे हॉस्टलमे ओझाजी एलाह। रुमक सोझां आनब ठाि भेलाह। \n‘कौि है िारायण?’ \n‘प्रणाम सर।’ नमश्र जी सोझां एलाह।ओझाजी तेिा देखलनखि जेिा \nपनहल बेर देनख रहल होनिि। \n‘जो कुछ सुिा है, क्या यह सत्य है?’  96 || व ि द े ह सदेह:१८ \nहम चुप्प छलहु‍ँ। नमश्र जी सेहो चुप्प छलाह। \n‘मै िहीं िा, अगर मैं रहता, तो आज या तो तुम रहते इस सुंस्िा \nमें या मैं रहता, मैं तो वदाश्त िहीं कर पाता।’ \nनकयो नकछु िै बाजल। \nओझाजी नवदा भेलाह, पाछाँ बहुत छात्र सेहो चलल। हम सेहो ओनह \nमध्य रही। नमश्र जी रूमेमे रनह गेलाह। \nछात्र सभ उत्सुक छल जाि’ लेल जे कोि दण्ड नमश्र जीकें देल \nजेतनि।नकछु गोटे नसुंह साहेबक प्रनत अपि आदर प्रदनशथत क’ रहल \nछल : सर बहुत बुरा हुआ, नसुंह साहेब के साि नमश्र जी को ऐसा \nव्यवहार िहीं करिा चानहए। \nनकछु गोटे चुप्प छल। हमहू‍ँ चुप छलहु‍ँ। हम नकछु दूर सुंगे जाक’ \nघुनर एलहु‍ँ। नमश्र जी गुम्म छलाह।  \nनकछु कालक बाद हॉस्टल मे हल्ला भ’ गेलै जे महानवद्यालयक समस्त \nस्टाफक  मीनटुंग भेलैए जानहमे नमश्रजी पर अिुशासनिक कारबाई \nकरबाक निणथय लेल गेलैए। ईहो हल्ला भेलै जे ओझाजी स्वयुं ई \nबात कहलनखिहें। \nनकछु गोटे हमरा रूम मे आनबक’ ई बात कनह गेल। नकछु गोटे \nनमश्रजीकें सेहो सलाह देब’ एलनि : अब आपके नलए यहाँ रहिा \nअच्छा िहीं होगा। \nएक गोटे एलनि : नमश्र जी, आप तो जा रहे हैं, अपिा बॉटिी की \nनकताब मुझे दे दीनजए, इसकी क्या जरूरत होगी आपको। \n‘चलू, भोजि क’क’ अबै छी।’ हमरा मुुंह सुं निकलल। जेिा-तेिा \nहम सभ भोजिमे सनम्मनलत भेलहु‍ँ। ओतहु नकछु गोटे यैह सुझाव \nदेलकनि। \nनमश्र जी मौि छलाह। हमहू‍ँ मौि छलहु‍ँ। नकछु फुरा िै रहल छल  व ि द े ह सदेह:१८|| 97 \nजे हम की सलाह दीयनि आ हमर सलाह हुिका लेल कतेक उपयोगी \nहेतनि सेहो स्पष्ट िनह छल। \nिोड़े काल पडल रहलाक बाद एकाएक नमश्र जी उठलाह, अपि \nनकताब आ कपडा आनद सभ सामाि समेटलनि आ हमरा कहलनि ‘ \nकहल-सुिल माफ़ करब ठाकुरजी, हम जा रहल छी।’ \n‘कत?’ हमरा लागल आब हमरा नकछु बाज’ पडत, नकछु करब \nअनिवायथ लागल। \n‘कोिो दोसर बाट पकड’ पडत।’ \n‘से नकए?’ \n‘सुिै िै नछऐ? आब हमरा या त’ निकानल देत या पास िै कर’ देत, \nतैसुं िीक हमहीं छोनड दी।’ \n‘त एखि रानतमे नकए? सोनच-नबचानरक’ कानि निणथय लेब, दोसर \nनवषयक परीक्षा त एक सप्ताहक बाद छै िे?’ \n‘िै,हम सोनच लेलहु‍ँ, हमरा जाए नदय’।’ \n‘की अहाँ सोचैत छी जे अहाँसुं  कोिो अपराध भेल अनछ? हमरा \nत िै  \nलगैए जे अहाँ अपराधी छी। आ अहाँ अपराधी िै छी त दण्ड अहाँ \nनकए भोगब?’ \n‘मुदा, सुिनलऐ िै ओझाजी की कहैत छलाह, सभ प्रनतष्ठाक प्रश्न बिा \nलेलकैए, हमरा पास िै कर’ देत।’ \n‘त हमर एकटा बात मानि नलय’, एखि जाएब त’सभ कहत डरसुं \nभानग गेलाह, जेबे करब त कानि ओझाजी सुं भेंट क’क’ जाउ?’ \n‘की हमरा माफ़ी मांग’ कहै छी?से हम िै कए सकै छी’ \n‘िै, माफ़ी किीक? अहांक गलती एतबे िे जे तेज आवाजमे नसुंह \nसाहेबसुं गप केलहु‍ँ, मुदा एनह लेल जुं ओझाजी एतेक िाराज छनि  98 || व ि द े ह सदेह:१८ \nत हुिका कहबनि जे राखू अपि कॉलेज, अहीं सभ रहू, हमहीं जा \nरहल छी।’ \nहमर ई प्रस्ताव नमश्रजी मानि लेलनि। \nबान्द्हल बेनडुंग खोनल आरामसुं पड़लाह नमश्र जी, हमरा लागल जेिा \nहमरा  बूते अिायास एकटा िीक काज भ’ गेल अनछ। \nसबेरे स्िाि-जलखै क’ क’ दुिू गोटे नवदा भेलहु‍ँ ओझाजी ओत’। \nबहुत गोटे कें भेलै जे नमश्र जी आइ कॉलेज छोनड देताह। \nहम सभ ओझाजीक डेरा पहु‍ँचलहु‍ँ त पता लागल जे ओ कतहु कोिो \nकाजे निकलल छनि।  \nपता लागल जे कनिए‍ँ दूर पर छनि नसुंह साहेबक डेरा। \n‘चलू, नसुंह साहेब ओत’ चलै छी।’ हमरा मुुंहसुं निकलल। \n‘िै, हम ओत’ िै जाएब, हम माफ़ी सेहो िै मांनग सकै छी।’ \n‘अहाँ नकछु िै कहबनि, हमहीं कहबनि जे ओझाजी ई बजलनखिहें, \nतें अहाँ कॉलेजसुं जा रहल छी।’ \nहम सभ पहु‍ँचलहु‍ँ त नसुंह साहेब स्िाि कर’ जाइ छलाह। हमरा \nसभकें बैस’ कहलनि आ पाँच नमिट बाद स्िाि क’क’ लग मे एलाह। \nमैडम तीि ठाम प्लेटमे कचौड़ी,तरकारी आ नजलेबी रानख गेलीह। \nनसुंह साहेब हमरा नदस तकलनि। \n‘सर, नमश्रजी रात ही कॉलेज छोडकर जा रहे िे, मैंिे कहा नक \nकल सर से भेंट करके प्रस्िाि करिा ठीक होगा, हमलोग एक ही \nरूम में रहते हैं।’ हमरा मुुंह सुं निकलल। \n‘इसमें कॉलेज से जािे की बात कहाँ से आ गयी?’ \n‘सर, कल शाम में ओझा जी हॉस्टल पहुुंचे िे, कुछ लड़के बता रहे \nिे नक ओझा जी कह रहे िे, पास िहीं करिे देंगे।’ \n‘और मैं तुम्हें कहता हू‍ँ नक कोई तुम्हें फेल िहीं करा सकता है,  व ि द े ह सदेह:१८|| 99 \nिारायण, मेरी ओर देखो,मैं देखिे में काला हू‍ँ, नदल का काला िहीं \nहू‍ँ।’ \nनमश्र जी मोम भ’ गेलाह : सर मैंिे आपके साि अच्छा व्यवहार िहीं \nनकया, आपका तो कसूर िा िहीं। \n‘तुम्हारा भी कसूर िहीं िा, मैं तुम्हारी पीड़ा समझ सकता हू‍ँ।तुम \nअगर कॉलेज से चले गए तो नजन्द्दगी भर मेरी आत्मा मुझे कोसती \nरहेगी नक मेरे  चलते एक लड़के की नजन्द्दगी खराब हुई।मैं ऐसा \nहोिे िहीं दूुंगा।’ \nनमश्र जीक आ‍ँनखमे िोर, नसुंह साहेबक आ‍ँनखमे िोर। ई दृश्य देनख \nहमरो किा गेल। \n‘लो खाओ और मुझे वचि दो नक जािे की बात कभी िहीं करोगे।’ \nनसुंह साहेब अपिे हािसुं प्लेट नमश्रजीक आगाँ बिा देलनखि। \nआइ ओ दृश्य मोि पड़ल त बशीर बर साहेबक एकटा शेर मोि पनड़ \nआएल : \n‘पत्िर मुझे कहते हैं मेरे चाहिे वाले  \nमैं मोम हू‍ँ उसिे मुझे छूकर िहीं देखा’ \nखाइत-खाइत नसुंह साहेब गीताक एकटा श्लोक नमश्रजीकें लक्ष्य क’क’ \nकहलनखि। गीताक बहुत श्लोक नमश्र जी कें याद छलनि। नसुंह \nसाहेब कें ई जानि क’ अनतनरक्त ख़ुशी भेलनि। फेर नकछु काल \nधनर गीताक रसधार बहल।  \nहम नमश्र जी कें हुिका लग िेिे गेनलयनि, एनह लेल नसुंह साहेब \nहमरा आशीवाद देलनि आ कहलनि दू-तीि नदि नमश्रजीक सुंग  हुिका \nओत’ \nआबक लेल। \nहम सभ नसुंह साहेबक चरण स्पशथ क’क’ हुिका ओत’सुं नवदा भेलहु‍ँ।  100 || व ि द े ह सदेह:१८ \nहॉस्टल पहुुंनचते एकटा छात्र पुछलकनि ‘कब जा रहे हैं नमश्र जी?’ \nनमश्र जी मुस्कुराइत पुछलनखि ‘और तुम कब जा रहे हो?’ \nआरामसुं कुसीपर बैसैत नमश्र जी बजलाह, ‘मुझे तो अभी आराम \nकरिा है, नजसको जहां जािा हो, जाए।’ \nबहुत गोटे कें नमश्र जी कें प्रफुनल्लत देनख आश्चयथ भ’ रहल छलै। \nहम ठाकुर जी आ झा जी कें ई बात कहनलयनि त नहिको  सभकें \nिीक लगलनि। \nएनह घटिामे हमर भूनमका बहुत िोड़ छल, मुदा हमरा जे अिुभव \nभेल से हमरा लेल महत्वपूणथ नसि भेल। हमरा समस्याक समाधािक \nएकटा िीक आ सरल सूत्र हाि लानग गेल छल जकर उपयोग हम \nजीविमे कय बेर केलहु‍ँ आ सभ बेर पनरणाम शुभ रहल। \n \n(८) \nस्वयुंसुं साक्षात्कार \nनसुंह साहेबक बात सत्य नसि भेल। नमश्र जी कें कोिो क्षनत िै \nभेलनि। एक मासक बाद नरजल्ट निकललै। सभकें अपि-अपि तपक \nअिुसार परीक्षा-फल प्राप्त    भेलनि।ठाकुर जी (अशोक कुमार \nठाकुर) प्रिम श्रेणी मे प्रिम स्िाि पौलनि। झाजी आ नमश्र जीक \nसुंग हमहू‍ँ नद्वतीय श्रेणीमे उतीणथ भेलहु‍ँ। हमरा लगभग छप्पि  प्रनतशत \nअुंक प्राप्त भेल। अुंनतम वषथक पनरणाम एनहसुं अधलाह िनह हो, से \nध्यािमे रानख दोसर वषथमे पिाइ-नलखाइ प्रारुंभ भेल।  \nआब मात्र एकटा लक्ष्यपर ध्याि केनन्द्रत केलहुुं।आब गामो जाएब कम \nक’ देलहुुं।गामसुं मासे-मासे आवश्यकतािुसार पाइ मिीआडथर द्वारा \nप्राप्त भ’ जाइ छल।नकछु मास पनछला सालक छात्रवृनतक पाइ सेहो \nसुंग देलक। मुदा ओ पयाप्त िनह छल, तें गामसुं सेहो मिीआडथरक  व ि द े ह सदेह:१८|| 101 \nप्रतीक्षा रहैत छल। गाममे पाइक व्यवस्िा कोिा होइत छल,से हम \nिनह बुनझ पबैत छलहु‍ँ।नपता िै चाहैत छलाह जे घरक समस्यासुं हम \nअवगत होइ। गाममे छलहु‍ँ त देखिे छलहु‍ँ जे समय-समयपर भार-\nचुंगेरा, ब्राह्मण-भोजि चलैत रहैत छलै। मुदा, ओकर व्यवस्िा कोिा \nहोइत छलै, तानह त्यसुं अिनभग्य छलहु‍ँ। \nएक बेर गामसुं मिीआडथर एबामे बहुत देरी भ’ गेल। नमश्रजीसुं तत्काल \nनकछु पैंच ल’ क’ काज चला लेलहुुं आ फेर गाम नचट्ठी नलखलहु‍ँ। \nतकर बादो बहुत देरी भेलै, तखि नचन्द्ता भेल, पैंच सधाबक छल आ \nदोसर मासक खचथ लेल सेहो आवश्यकता छल। गाम पहु‍ँचलहु‍ँ। पता \nचलल जे दू कट्ठा खेत भरिा ध’ क’ पाइक व्यवस्िामे लागल छलाह, \nमुदा िै भ’ रहल छलनि। एनह बेर बाबूकें बहुत असहाय देखनलयनि। \nएक ठाम पाँच कट्ठामे गहुम लागल छलनि। गहूम दू मासमे कनटतै, \nअहीपर साल भनरक खचथ निभथर करतैक। ई कोिा भरिा लगा देल \nजाए। एकरा भरिा राख’ चाहनि, त तुरत पाइक व्यवस्िा भ’ सकै \nछनि, मुदा दू मासक बाद फेर सात आदमीक लेल भोजिक व्यवस्िाक \nप्रश्न छै। पता लागल जे लगभग  अनधक खेत भरिा लागल छनि, \nनकछु टाका पाँच प्रनतशत मानसक सूनदपर िेिे छनिि मािे सानठ \nप्रनतशत सालािा ब्याजपर। नहत-अपेनक्षतक दू टा गहिा सेहो बुंधक \nरानख क’ काज कएल गेल छै। \nबाबू साँझमे लगमे बैसाक’ कहलनि : हम आब नहम्मत हानर चुकल \nछी, हमर नवचार जे आब नबयाह क’ लैह, दोसर कोिो रस्ता िै \nदेखाइए। \nहम नचनन्द्तत भ’ गेलहु‍ँ। हमरा की करबाक चाही? बाबू त पनहिे \nबजैत  छलाह जे पनि-नलनखक’ अपिा मोिे नवयाह करता, मुदा हुिका \nसोझां सात आदमीक पनरवार छलनि, हमर पिाइक खचथ छलनि।   102 || व ि द े ह सदेह:१८ \nमूडि,उपियि,श्राि आ बरखीक भोज देनखक’ ई िनह पता चलैत \nछलै जे घरमे कोिो आनिथक समस्या छै, आनिथक नस्िनतक पता \nपढाइक खचथ जुटयबाकाल  चलैत छलै। भोजक समय सर-कुटुम्ब \nसभक सेहो सहयोग प्राप्त हेबाक परम्परा छलै, मुदा समुनचत नशक्षाक \nलेल ई परम्परा िै छलै। समुनचत नशक्षा अनिवायथ िनह मािल जाइत \nछल।  \nटोलमे दू-चानर पनरवार छोनडक’ सभ पनरवारक मोटा-मोटी यैह नस्िनत \nछलै,तें हमरा बयसक कय गोटे पढाइ  छोनड चुकल छलाह आ  \nगृहस्ि बनि चुकल छलाह, रोजी-रोटीक जोगारमे लानग गेल छलाह।  \nभनरसक एहिे नस्िनतमे हमर नपता सेहो हाई स्कूलमे पढाइ  छोनडक’ \nिोकरीक लेल कलकत्ताक बाट पकड़िे छल हेताह। मुदा ओ अपिासुं \nिीक जीविक सपिा देनख रहल छलाह आ तानह लेल हमर पढाई \nिनह छोडब’ चाहैत छलाह। तखि यैह एकमात्र समाधाि देखाइत \nछलनि जे हमर नववाह करा देनि। \nओनह समय बैंक द्वारा नशक्षा ऋण िनह देल जाइत छलै, तें गरीब \nपनरवारक नवद्यािीक पढाईक  खचथक लेल नववाह कराएब एकमात्र \nलोकनप्रय समाधाि छलै। बहुत कन्द्यागत ई सोनचक’ एहेि कन्द्यादाि \nकरैत छलाह जे लड़का पनि-नलनखक’ िीक िोकरी कर’ लगतै त’ \nकन्द्याक जीवि सुखमय भ’ जेतनि। अनधक कन्द्यागतक मिोकामिा \nपूणथ होइत छलनि। नजिकर मिोकामिा पूणथ िनह होइत छलनि, हुिका \nदेनखक’ दोसर  कन्द्यागत सभ एहेि निणथय लेबासुं डेराइत छलाह।  \nहमरा नपताक सलाह मािबाक अनतनरक्त कोिो दोसर उपाय िनह \nसूझल।  \nतय भ’ गेलै जे हमर नववाह हैत।  \nतत्काल बहुत अनधक ब्याजपर नकछु पाइ  ल’क’ हम ढोली नवदा भ’  व ि द े ह सदेह:१८|| 103 \nगेलहु‍ँ। रस्तामे नचन्द्ति चनल रहल छल। ओनह समय कोिो लड़का \nअपि नववाहक सम्बन्द्धमे अपिे िनह नकछु बजैत छल। बाबू-बाबा,कक्का-\nमामा यैह सभ बजैत छलाह। लड़का ओकर पालि करैत छल। \nहमरा ई सुनवधा छल जे हम अपि नवचार प्रगट क’ सकैत छी। हम \nसोचलहु‍ँ, जखि नववाह करब आब निनश्चत भ’ गेल अनछ त नकएक \nिे एकर प्रयास करी जे एहेि ठाम हो जतय लड़कीक नवषयमे हमरो \nबूझल हो। \nहम मोि पाड़’ लगलहु‍ँ एहेि लड़की जकरा देखिे होइऐक। समय-\nसमय पर कतहु कोिो गाम जाइत छलहु‍ँ।एक ठाम देखिे रही एकटा \nलड़की, िौमामे  पनि रहल छलीह, देखबामे िीक छलीह। मुदा \nकनहयो िे हुिकासुं गप भेल छल िे हुिका घरक कोिो आि लोकसुं \nसम्पकथ छल।तकर कोिो आवश्यकता सेहो िनह बुझाएल छल मुदा, \nहमरा नवषयमे हुिका बूझल हेतनि,से सोचैत रही। \nओनह समय यैह अवस्िा लड़कीक नववाहक लेल उपयुक्त मािल \nजाइत छलै। तें हम सोचलहु‍ँ, यनद हुिका सभकें पता चलनि जे \nहमर नववाह  होम’ जा रहल अनछ, त अवश्य ओ सभ हमरा ओत’ \nप्रस्ताव ल’ क’ जा सकैत छनि। \n बेटाबलाक  नदससुं पहल करबाक चलि िै छलै। बेटाबला गम्भीर \nरहैत छलाह, एनहसुं बेशी लाभ हेबाक आशा रहैत छलनि। हमरा \nहोइत छल जे लड़का नदससुं सेहो पहल करबाकें  कोिो अिुनचत िै \nमािल जेबाक चाही। \nबेटीबलाकें लड़का आ ओकर पनरवारक नवषयमे जे नकछु पता लगाबक \nरहै छै से सभटा स्पष्ट सुनचत करबैत लड़कीक नपताक िामसुं एकटा \nपत्र नलनख हम पठा देनलयनि। \nहुिका नलखनलयनि जे जौं अपिे हमरा पनरवारमे अपि कन्द्याक नववाह  104 || व ि द े ह सदेह:१८ \nकरेबाक हेतु उत्सुक होइ, त एक मासक भीतर हमरा अिवा हमर \nनपताजीसुं सम्पकथ करी। ईहो नलनख देनलयनि जे एक मास धनर जौं  \nअपिेक कोिो सूचिा िनह प्राप्त हैत त हम मानि लेब जे अपिेकें ई \nकिा पसन्द्द िनह अनछ। \nएक मासक बाद एनह किाक नवषयमे हमर सोचब बन्द्द भेल। \nबादमे हम गाम गेलहु‍ँ त पता लागल जे ओतहु दू टा कन्द्यागत आएल \nछलाह। एकटा प्रस्ताव आकनषथत केलक। लडकी दसमामे पढैत \nछलीह। ओनह प्रस्तावक जे अगुआ छलाह, से हमर गामक  हमर \nएकटा सुंगीक नमत्र छलनिि। ओ हमरा मधुबिीमे भेटलाह।ओ हमर \nनपताक निणथयमे नकछु सुंशोधि आ हमरासुं अपि  प्रस्ताव आ सलाहपर \nस्वीकृनत मुंगलनि। हम स्वीकार क’ लेनलयनि। गामपर एलहु‍ँ त \nबाबूक सोझां हम कन्द्यागतक आजुक प्रस्तावपर अपि सहमनतक \nसूचिा देनलयनि। सुंयोग सुं मामा सेहो ओनह नदि आएल छलाह। \nबाबू हमर स्वीकृनतक समिथि क’ देलनि। हमरा िीक लागल। मामा \nसेहो प्रसन्न भेलाह। \nदोसर नदि हमरा ढोली घुरबाक रहय। प्रस्तावक अिुसार हमर गामक \nसुंगी आ हुिक नमत्र सेहो हमरा सुंगे लहेनरयासराय तक एलाह। \nलडकीवलाक डेरापर हमरा िेिे गेलाह। ओत’ लडकीक मा-बाबूजी िै \nछलनखि। हमरा कहल गेल जे साँझ धनर आनब जेनिि। लड़की \nहमरा सोझां एलीह। पढाई-नलखाई द’ नकछु पुछनलयनि। िीक लागल। \nहम कनह देनलयनि जे हम प्रसन्न छी। \nसाँझ धनर घरक अनभभावक िनह एलनखि। हमरा नचन्द्ता भेल। हमरा \nरानतमे रहबाक अिुरोध केलनि हमर सुंगीक नमत्र। रानतमे ओत’ रहब \nहमरा अिुनचत लागल। \nओनह समयमे लड़कीकें लड़का द्वारा देखल जाएब सेहो चलिमे िनह  व ि द े ह सदेह:१८|| 105 \nछलै, नववाहसुं पनहिे लड़की ओत’ रहबाक लेल त नकयो सोनचयो \nिनह सकैत छल,हमरहु नववेक हमरा अिुमनत िनह द’ रहल छल। \nमुदा, ओ रुकबाक लेल नजद्द कर’ लगलाह। हम कोिो लािे घरक \nबाहर सड़कपर आनब नरक्शापर बैनस गेलहु‍ँ, हमर एकटा सम्बन्द्धीक \nआवास  छलनि बहुत  दूर, ओतनह चल गेलहु‍ँ। रानत भनर ओतनह \nरनह भोरे हुिका डेरा पर गेलहु‍ँ। अपि बैग लेलहु‍ँ जे  रानत ओतनह \nरनह गेल रहय।  \nहमरा कहल गेल जे घरक अनभभावक लोकनि बेशी रानतक’ एलाह। \nहम कहनलयनि जे हमर स्वीकृनत अनछ, हम एखि चलैत छी, नचट्ठीसुं \nअिवा व्यनक्तगत रुपें हमरासुं अिवा हमर नपताजी सुं सम्पकथ कएल \nजा सकैत अनछ। \nरस्ता भनर हम कानिक अपि आ हुिका सबहक कमथक समीक्षा \nकरैत गेलहुुं। स्वयुंसुं सेहो लडैत गेलहुुं। \nहम एिा नकए केनलऐ? \nओ हमरा रहबाक लेल नजद्द नकए करैत छलाह?  \nहम रानत रनहए जैनतऐ त की भ’ जैतै? \nहमरा किीक डर भेल? \nहम लघुशुंकाक लािे सड़क पर आनब नरक्सासुं निकनल गेलहु‍ँ, हम \nस्पष्ट हुिका नकए िनह कहनलयनि जे हम रानतमे िै रहब? \nहमरा नवषयमे ओ सभ की सोचिे हेताह?  \nहम हुिका सभकें िीक लगनलयनि की िनह, से नकए िे पुछनलयनि?  \nहम एनह निष्कषथपर पहु‍ँचलहु‍ँ जे ईहो हमरा लेल एकटा परीक्षा छल \nजानहमे हमर असफलता सुनिनश्चत भ’ गेल अनछ। \nनकछुए  नदिक बाद पता चलल, हमरा जे लड़की देखब’ अििे \nछलाह, हुिके सौभाग्य भेलनि ओनहठाम ललका धोती आ पाग  106 || व ि द े ह सदेह:१८ \nपनहरबाक। \n \n(९) \nशुभे हो शुभे \nहमर शुभनचन्द्तकगणमे प्रमुख हमर मामा सभ छलाह। मनझला मामा \nरनहका हाई स्कूलमे अध्यापक छलाह। हुिक पनरचयक क्षेत्र व्यापक \nछलनि। ओ हमर घरक नस्िनतसुं अवगत छलाह।शनि नदि गाम \nजाइत काल हमरा गामक कैटोला चौक पर हमर सबहक समाचार \nप्राप्त करैत आ आवश्यक लगै छलनि  त हमरा ओत’  सबहक भेंट-\nघांट  करैत अपि गाम रुचौल जाइत छलाह। \nमामा हमरा घरक समस्याकें दूर करबाक प्रयासमे लोकनप्रय समाधाि \nताक’मे लागल छलाह। सभ साल कोिो-िे-कोिो पनरनचत लोकक \nकन्द्यादाि अिवा वरदािमे मदनत करैत छलाह। तें एकर िीक अिुभव \nछलनि।  \nरनहकासुं सौराठक दूरी कम छै। \nसभ साल सौराठ-सभाक आयोजि ओनह समय होइत छलै जखि \nगाछमे आम पाक’ लगैत छलै। दस नदिक ई आयोजि दशथिीय रहैत \nछल। नमनिलाक कोिो कोिमे बसैत  मैनिल ब्राह्मण, सभ साल एको \nनदिक लेल एत’ अवश्य एबाक कोनशश करैत छलाह। ई सुिैत \nआएल छलहु‍ँ जे जानह नदि सबा लाख मैनिल जमा भ’ जाइ छनि, \nओनह नदि ओत’ उपनस्ित बरक गाछ मौला जाइ छै। इहो एकटा \nआकषथणक नवषय होइत छल। हमहू‍ँ कय सालसुं ककरो-िे-ककरो  \nसुंगे एक नदि जाइत छलहु‍ँ। \nकन्द्यादाि एकटा पैघ समस्या छलै। लोक कन्द्याक नशक्षाक लेल \nनचन्द्ता िनह करैत छल, एतबे नशक्षा जरूरी बुझैत छल जे नचट्ठी लीख’  व ि द े ह सदेह:१८|| 107 \nआनब जाइ  जे िोकरी करबा लेल कलकत्ता गेल अपि घरबलाकें \nनचट्ठी नलनख सकय। लोक कन्द्याक नबयाहक लेल पनरश्रम करैत \nछल। गामे-गामे अपिासुं  नभन्न गोत्रक उपयुक्त लड्काक तलाश \nकरैत छल। एनहमे सालो लानग जाइ छलै।  \nसौराठ सभाक महत्वपूणथ भूनमका छलै लोकक समस्याक निदािमे।  \nएनह ठाम नवनभन्न गामक लोकसभसुं  एकेठाम भेंट भ’ जाइ छलै। \nनवकल्प बहुत भेनट जाइ  छलै।  \nमोि कें एकठाम नस्िर करबाक लेल अिुभवी लोकक आवश्यकता \nहोइ छलै, सेहो एतय भेनट जाइ छलनखि। एहेि लोकक भूनमका सेहो \nमहत्वपूणथ होइत छलनि जे दुिू पक्षकें जिैत होनि अिवा दुिू पक्षकें \nअपि तकथसुं सुंतुष्ट क’ सकनि।सेहो एत’ \nभेनट जाइ छलनखि।  \nएनह  सूत्रक  उपयोग खूब कएल जाइत  छलै जे कन्द्यादािमे कतहु \nझूठो बजलासुं पाप िनह होइत छैक। कन्द्यादािमे कोिो तरहें मदनत \nकरब धमथ मािल जाइत छलै। तें कन्द्यागतक  कोिो त्रुनटकें लोक \nझाँनप दैत छल। पनरणामस्वरुप कयठाम अिमेल नववाह सेहो भ’ \nजाइत छलै। नदव्यांग लड़कीक सेहो नववाह भ’ जाइ छलै, मुदा नववाह \nभेलाक बाद कोिो लड़का कोिो लड़कीक त्याग िनह करैत छल आ \nिे स्वयुं आत्महत्या करैत छल, ई छलै नमनिलाक सुंस्कृनत। एहेि \nउदाहरण अनछ जे एहेि पनरवारमे सेहो एक-सुं-एक नवद्वाि आ पुरुषािी \nलोक सभ भेलाह अनछ। \nकय बेर नदव्यांग लड़का सबहक  सेहो नववाह भ’ जाइत छलै िीक \nलडकीक सुंग आ लड़की परम्पराक अिुरूप सभ पावनि करैत वरक \nदीघायु हेबाक कामिा आ िीक सुंतनतक प्रतीक्षा करैत छलीह। नकयो \nहुिक पनतक नशकायत करनि त ओकरासुं गप केिाइ बन्द्द क’ लैत  108 || व ि द े ह सदेह:१८ \nछलीह। \nनववाह भ’ गेलाक बाद  सभ  ई सोनच सुंतोष क’ लैत छल जे \nओकरा भाग्यमे यैह नलखल छलै। लोक एकरा भगवािक निणथय मानि \nलैत छल, तें मोि नस्िर भ’ जाइत छलै, पाछू िनह तकैत छल, आगाँ \nजे काज रहैत छलै, तानहमे लानग जाइत छल। मधुश्राविी कोिा हेतै, \nकोजगरा कोिा हेतै, जराउर कोिा हेतै ई सभ सोच’ लगैत छल। \nई पैघ बात छलै। \nघरसुं बाहर जे युवक पि’ जाइत छलाह अिवा नजिका शहरक हावा \nलानग जाइत छलनि हुिका इच्छािुकूल नववाह िै भेलापर मोि नस्िर \nकरबामे समय लगैत छलनि। \nशहरमे नसिेमा छलै। उपन्द्यास छलै। \nनसिेमा नसखबैत  छलै, नववाहसुं पनहिे लड़की-लड़काक बीच प्रेम \nहेबाक चाही। \nसुंस्कृनत नसखबैत छलै, जकरासुं नववाह होइ, ओकरासुं प्रेम करक \nचाही। \nपरम्परा कहैत छलै, प्रेम-त्रेम िै करक चाही, स्त्रीकें जरूरनतसुं बेशी \nमहत्व िै देबाक चाही, ओकरा अपिा काबूमे जाति द’ क’ राखक \nचाही।  \nहमरा सोझां कखिो क’ ‘कन्द्यादाि’क बेचारा सी सी नमश्र आनब जाइत \nछलाह आ कखिो काल दूर, बहुत दूरसुं दोसर बुच्ची दाइक स्वर \nसुिाइ देब’ लगैत  छल :  \n‘तोरा अुंगिामे वसन्द्त िेिे आएब ........ \nएकनदि मामाक समाद पहुुंचल, कानि  अहाँ सभ तैयारे भ’ क’ अबै \nजाउ।  \nवनरयातीकें ध्यािमे रानख नकछु गोटेकें तैयार भ’क’ चल’ लेल अिुरोध  व ि द े ह सदेह:१८|| 109 \nकएल गेलनि।  सभाक समय सभ घरमे िील-नटिोपाल द’ क’ लोक \nधोती-कुरता तैयार रखैत छलाह , की पता कानि ककर नववाह ठीक \nभ’ जाइ आ वनरयाती जाए पडनि। \nहमर शटथ लोककें िीक िै लगलै। बच्चू भाइ झट द’ अपिा घरसुं \nप्रेस कएल एकटा शटथ िेिे एलाह। नववाह भेलाक बादे लोक िीक \nकपड़ा पनहरैत छल। वयसमे बच्चू भाइ हमरासुं छोट छलाह, मुदा \nनववाह भ’ चुकल छलनि। \nटोलक नकछु गोटेक सुंग हम सभ पहु‍ँचलहु‍ँ सौराठ सभा।  \nभुस्कौलक एकटा पनरनचत भेटलाह। हमरे तुनरया छलाह। गप भेल। \nनहिकासुं मामा गाममे कए बेर भेंट भेल छल। ओ हमरा िीक जकां \nजिैत छलाह। हुिका हमर पढाइक नवषयमे सभ नकछु  बूझल \nछलनि। ओ एक गोटेसुं पनरचय करौलनि। हुिकर मुुंह नचन्द्हार लगैत \nछल। आर. के. कॉलेज, मधुबिीमे प्री-साइुंसमे दोसर सेक्शिमे \nछलाह। देखिे रनहयनि  मुदा गप-शप िै भेल छल। आइ गप भेल। \nलदारी घर छनि। बनहिक नववाहक प्रयासमे छनि। हुिकर बड़का  \nभाए आ बाबू सेहो गामक नकछु गोटेक सुंग आएल छलनखि। \nदोसर नदससुं मामा एलाह, बाबू सुंग छलनखि। मामा अपि स्कूलक \nसनचव नभिाइ  बाबू द्वारा अिुमोनदत एकटा प्रस्तावक सूचिा देलनि। \nपता चलल एखिे जानह व्यनक्तक सुंग पनरचय भेल छल,हुिके बनहि \nछनिि कन्द्या।  \nमामा कन्द्या पक्षक बहुत गुणगाि करैत हमरा आ हमर बाबूजीकें \nस्वीकार करबाक हेतु तैयार कर’ लगलाह। बाबू हमरा नदस तकैत \nछलाह, हमरा पर दबाब देब’ िै चाहैत छलाह। हम कन्द्याक नपताकें \nदेखलाक बाद मामाकें कनह देनलयनि जे ई किा हमरा पसन्द्द िै \nअनछ। हमरा बुझा गेल जे लड़की पिल-नलखल िै छै। मामा  110 || व ि द े ह सदेह:१८ \nलड़कीक पढाइ-नलखाइक सम्बन्द्धमे नकछु िै कहैत छलाह।  \nमामाक नकछु और पनरनचत लोक सभ आनब गेलाह। सभ हमरा बुझब’ \nलगलाह जे कुमरजी जे कहैत छनि तानहपर आ‍ँनख मूनिक’ नवश्वास \nकएल जा सकैत अनछ, किा  काट’ योग्य िै छै। जे सभ कनहयो \nलदारी िै गेल हेताह, सेहो सभ लडकीक नशनक्षत हेबाक गारन्द्टी  देब’ \nलगलाह। हमरा बूझल छल जे कन्द्याक नववाह लेल झूठो बाजब लोक \nधमथक काज बुझैत छल। तें हम लोकक बातसुं प्रभानवत िै भ’ रहल \nछलहु‍ँ।  \nबाबूजी गुम्म भ’ गेल छलाह। मामा दुखी भ’ गेल छलाह। बनरयाती \nजाइ लेल जे गामपरसुं तैयार भेल आएल छलाह ओहो सभ अगुता \nरहल छलाह, जल्दी िौ-छौ होइ। कन्द्यागतकें होइ छलनि जे नकयो \nलड़की द’ गलत बात कनहक’ लड़काकें भड़का देलकैए। ओ सभ \nहमरा सुंतुष्ट करबाक लेल जोर लगा रहल छलाह।  \nसहसा मामा कहलनि तों तीि बेर हमरा कनह दैह जे हम एनह ठाम \nनववाह िै करब त आइ नदिसुं हम एनह नववाहक चचे िै करब। \n‘की?’ \n‘िै’ \n‘िै?’ \n‘िै’ \nबाबू कहलनखि, छोनड नदयौ देनवन्द्दर, अहाँ परेशाि िै होउ, हम नकछु \nखेत बेनच देबै पिाइक लेल, जबरदस्ती नववाह िै हेतै। \nतखिे देखनलयनि एकटा मास्टर साहेबकें। हाइ स्कूलमे हमरा पढौिे \nछलाह।चानर  बरखक बाद आइ सभामे देखनलयनि। प्रणाम केनलयनि। \nमास्टर साहेब कहलनि, हमर बेटी पनितो अनछ आ घरक काज \nकरबामे सेहो दक्ष अनछ। हम आकनषथत भेलहु‍ँ। मधुबिीक एकटा  व ि द े ह सदेह:१८|| 111 \nडॉक्टर साहेब जे हमरा आ मास्टर साहेब दूिू गोटेकें जिैत छलाह, \nमास्टर साहेबसुं नकछु नववरण प्राप्त कर’ लगलाह। \nअही बीच एकाएक दुगा बाबू प्रगट भ","size_mb":17.05,"has_text":true},"Sadeha 19.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 19.pdf","name":"Sadeha 19.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सदेह -१९ \n(वि द े ह- सद े ह १९, वि द े ह www.videha.co.in पे ट ा र (अंक २०१-२१६) सँ,  \nमै वि लीक सिव श्र े ष्ठ गद्य आ पद्यक ए कटा समानान्तर संकल न) \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न : मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह - प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवन क अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रव यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावद त अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०००- अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   धलंकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका धथक \nजकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक यािा धर्वदेह- \nप्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/   पर ई प्रकाधित होइत \nअधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली भाषाक जालर्वृर्त्तक \nएग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२०००- अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nसंपादकािीन। धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर \nठाकुर। Editor: Gajendra Thakur.  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क मध्य \nछधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf र्वा .txt \nफॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता लोकधनक लगमे रहतधहह। \nसम्पादक 'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका ऐ ई-पधिकामे ई-प्रकाधित/ प्रथम प्रकाधित रचनाक धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ मूल आ अनूधदत आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार रखैत \nछधथ। (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई-पधिकामे कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। तेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै \nजुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त पधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, \nसे आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह \n(पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। मेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) \nएकर प्रकािनक अंकक सूचना देल जायत।  एधह ई पधिकाकेँ मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित \nकएल जाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ३५० ० /-  स ंस्  करण : २०१८ , २ ० २ २  \n \nVideha Sadeha 19: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 201-216 at www.videha.co.in).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (पृ  १ -७६४ ) \nगजेहर ठाकुर- मैधथली धर्वकीपीधिया, यूनीकोि धतरहुता आ कैथी, \nगूगल ट्रांसलेटमे मैधथली, धवर्वटरमे मैधथली, अमेजन अलेक्सामे मैधथली, \nसंपादकीय (पृ. २-६४) \nकाधमनीजीक पांच टा कधर्वता आ ओइपर मिुकाहत झा जीक धटप्पर्ी \n(पृ. ६५-७८) \nप्रयास प्रेमी मैधथल- जहम दैत अधछ माँ बाप करम तऽ अपनेही \n(नाटक) (पृ. ७९-१४५) \nओम प्रकाि झा- सामंत, जस जस सुरसा बदनु बढ़ाबा (पृ. १४६-\n१४७) \nमुन्ना जी- लघुकथा आ धर्वहधनकथा- तुलनात्मक धर्वर्वेचन, बीहधन कथा \n(कोठा र्वाली, बॉस, बधहंगा, झोल, पटकधनया), प्रेम बीहधन कथा \n(असरा, संगबे, छुच्छ दुलार, धदहलगधड़, उफाँधट, जुड़बहहन, धनंघेस, \nबखरा, अहहधरया मे, सेल्फी, खोंइछक िान, दासीन, प्रधतक, धसनेहक \nिार, ऐब की बेधरया, परदा पर, पसार....!, आिीर्वाद, आँचर....!,   \n \nउठल्लू, बाट- घाट, द्वहद्व, देह, मोन आ प्रेम, परमेश्वर, धजया जरए \nसगर राधत, साढ़े एकैसम सदी, भूख (पृ. १४८-१८७) \nअब्दुर रज्जाक- धबहैन कथा-१, धबहैन कथा-२ (पृ. १८८-१९०) \nराजीर्व कर्ण - बीहधन कथा ( पौस, धसनेह, नेत, देखौर्वल हयाय, पैघ \nलोक, ख़ुिी, उल्टा पुल्टा, फोटो कॉपी, जमाना, चिु भोजन) (प्. \n१९१-१९८) \nनीरज कर्ण- बीहधन कथा ( नोर, फादसण िे) (पृ. १९९-१९९) \nराम सोगारथ यादर्व- बीहधन कथा - सपना सपने अधछ (पृ. २००-\n२०२) \nनारायर् मिुिाला- बीहधन कथा-१,  बीहधन कथा-१ (पृ. २०३-२०५) \nमलय नाथ मण्िन- बीहधन कथा- समीकरर्, बेकाजक का'ज, कोधढ़या \n(पृ. २०६-२१०) \nजगदानहद झा ’मनुु॒’- बीहधन कथा (बेटाक बाप, रभसल), प्रेम बीहधन \nकथा (एसगर, प्रेम, सोहाधगन, बेगरता, अधगला जनम, मँुुह झौँसा)(पृ. \n२११-२१४)   \n \nधर्वद्याचहर झा “बमबम”- बीहधन कथा (आबक जमाय, अभगलाहा, \nआदधत, भोंट, इलेक्सन, हेल्लो,नोन, साढ़े बाइस, मोहन भोग, जड़ैत \nधचमनी छाप, नोटक भोंट, हकार), प्रेम बीहधन कथा (धसनेह, उड़ाँत, \nजूड़ाएब, पंचैती) (प्. २१५-२३८) \nघनश्याम घनेरो- बीहधन कथा (जमाना, नफासी, आर्वारा के ?, पैरबी, \nखल्लास, पेटक अँटकर, प्रेम पेसगी, समुदाय, िुज्ज़ा, धनरमा, \nरक्तदान, धदयाद-ताप,काँट, करता हूँ - स्िीधलंग, र्वर (?) साइत, \nजानेमन, आिीर्वाद, तेरे धसर्वा, धफरसान, सहरसाबाली, भधठयारा, \nधजज्ञासा, काम अमर, िेट-धतधथ, आर्वाज, कुकूर, सुपर बाए, िाधगदण, \nभ्रम, बट सार्विी, गुलबदन, गुर्र्वर्त्ता, झटहा, होि, सुख-दुुःख, \nभूलचूक-लेनीदेनी) (प्. २३९-२७४) \nराजदेर्व मण्िल- एिजस्टमेहट (लघुकथा), गंगजधलया पोखैर (बीहधन \nकथा) (पृ. २७५-२८२) \nधदनेि रधसया-  बीहधन कथा -१, बीहधन कथा -२ बाबा (पृ. २८३-\n२८४) \nसत्यनारायर् झा- बीहधन कथा- सुधटया, कुमार साहेब, प्रजातंि एकटा \nमजाक (प्. २८५-२९२)   \n \nमनोज कुमार मंिल - बीहधन कथा (धहलकोर, छुतहर, अध्यापन, \nअगरजीत, एना धकए, उपर्वास, अर्वाक, लाल काकी, ठेकनगर, झूठक \nखेती, पड़ोधसया िाह) युधक्त िधक्त (लघु कथा) (पृ. २९३-३०८) \nप्रर्र्व कुमार झा- लघु कथा- नर्व-आिा (पृ. ३०९-३१३) \nचहदना दर्त्त- बाबा लालदास (पृ. ३१४-३१८) \nनर्वेंदु कुमार झा- गाम मे समधट रहल प्रभार्व आ चचा भेल र्वैधश्वक \nप्रभार्वक- साधहत्य अकादमीक भुसकौल मंिलीक कारनामा (पृ. ३१९-\n३२५) \nिॉ. कैलाि कुमार धमश्र- दीघण कथा- पधरधस्थधत लेधखका, सुग्गा आ \nश्रृंगार: मैधथली लोकगीतक पधरदृश्य मे, मैधथली लोकगीतमे कौआ \nसम्बाहक, फाटू हे िरती: सीता दाई केर र्वेदना, मैधथली संस्कृधत \nकेर अर्वयर्व, मैधथली लोक परम्परामे नाथ जोगी राजा भरथरी आ \nगोपीचंद, राजस्थान केर मंिोर्वरमे रार्वर् आ मंदोदरीक धर्वर्वाह: लोक \nइधतहास केर मूतण आ अमूतण प्रमार्, छागरक बधलप्रदानपर धचहतन : \nपरम्परामे पधरर्वतणनक औधचत्य, मैधथली लोकगीतमे भोजनक धर्वहयास, \nसौराठक सोमनाथ आ सौराष्ट्ट्रक सोमनाथमे समानता-(लोक इधतहासक \nपधरप्रेक्ष्यमे) (पृ. ३२६-५१५)   \n \nकुमार गगन- ई-पि- िॉ कैलाि कुमार धमश्रक आलेख सौराठक \nसोमनाथ आ सौराष्ट्ट्रक सोमनाथ मे समानता (पृ. ५१६-५१६) \nराजेि र्वमा 'भर्वाधदत्य'- बीहधन कथा (पृ. ५१७-५१७) \nरधर्व भूषर् पाठक- फसाद आ आनंद (लघु कथा), दोस्तीक धजनगी \nमे झड़बैर काल (व्यंग्य) (प्. ५१८-५२७) \nधर्वनीत उत्पल- (जानकी नर्वमीक मौका पर गांिी दिणन एर्वं स्मृधत \nसधमधतक तत्र्वार्विानमे आयोधजत पधरचचा आ संगोष्ठीमे र्वक्ता सबहक- \n[पंकज धमश्र, अमरनाथ झा, राजेि झा, सधर्वता खान, अरधर्वंद कुमार \nझा, मनीहर नाथ ठाकुर, िेफाधलका र्वमा, र्वेदव्यास कुंिू, आर.के. \nधसंह, प्रभात झा, प्रचंि पौटील्य, माया देर्वी, कृष्ट्र्ा प्रसाद] र्वक्तव्य- \nट्रांसधस्िप्ट आ अनुर्वाद: धर्वनीत उत्पल) (पृ. ५२८-५६८) \nआिीष अनधचहहार- संिोिन केर मतलब धर्वनाि नै होइ छै  (पृ. \n५६९-५९२) \nउमेि मण्िल आ पुनम मण्िल - समाद- सगर राधत दीप जरय- 91म \nसगर राधत दीप जरय:गोिनपुर- 24.09.2016, ९०म खेपक दीप \nसगर राधत   \n \nलक्ष्मीधनयाँमे जरल, 86म दीप सरग राधत जरल, ८५ म सगर राधत \nदीप जरय, ८४म सगर राधत दीप जरय, ८३म सगर राधत दीप जरय, \n८२म सगर राधत दीप जरय, ८१म सगर राधत दीप जरय, 80म \nसगर राधत दीप जरय, ७९म सगर राधत दीप जरय (पृ. ५९३-६४३) \nउमेि मण्िल- इधतहास- सगर राधत दीप जरय (पृ. ६४४-६८१) \nधर्वदेह सम्मान समारोह (समानाहतर साह्तत्य अकादेमी पुरस्कार सधहत)- \nसधचि धर्वर्वरर् (पृ. ६८२-७६४) \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य- खण्ि (पृ. ७६५-१३५८) \nराम सोगारथ यादर्व- गधरब, देि प्रधत स्नेह, समुहदर पार, हमर धबनती, \nहे युर्वा उठू, रोकू दहेजकेँ, लोभ धकए ?, महानुभार्व ज्यू !, घूसकें \nजूस बंद करु\", भुत लागल कतेकेँ ?, नोर धबरान भेल, प्रलय अहीं \nछी, नर्व धमधथलाक धनमार् करैत चलू, करुर्वाइल स्र्वाद, भधरया, \nप्रर्वास, दहेजक चपेटा,  हेरा गेलै, बंधदमे, नकामी धजनगी, प्रर्वासीके \nहोली सपनामे, कलंकी प्रथा, धबचधलत मन, बेदना, पूज्य आत्मा, फागुन \nमधहना, आत्माक अर्वाज, समय संग हम, भाग्य धबदेिमे, यािामे \nधजनगी, बटोधहया, सरकार जी, कसैया मोथा, ई धकनकर, अछोप \nधकए कहै छी, धमधथला अटल अधछ, भार्वना, महराज ! एना धकए ? \nभार्व (रचना), बिाइ अधछ धप्रये- (भार्व रचना), धकछु गजल, धकछु \nआजाद गजल (प्. ७६६-८५३) \nमंगलेि िबराल- (मंगलेि िबरालक सातटा धहंदीक कधर्वताक मैधथली \nअनुर्वाद धर्वनीत उत्पल द्वारा) (पृ. ८५४-८५७) \nपंकज चतुर्वेदी- [पंकज चतुर्वेदीजीक धकछु िायरी आ हुनक कधर्वता \n(अनुर्वाद-भार्वानुर्वाद आिीष अनधचहहार द्वारा)] (पृ. ८५८-८६६) \nसंतोष चतुर्वेदी- (संतोष चतुर्वेदीक दूटा धहंदी कधर्वताक मैधथली अनुर्वाद \nआिीष अनधचहहार द्वारा) (८६७-८६८)   \n \nर्वीरू सोनकर- (र्वीरू सोनकर केर तीन टा धहंदी कधर्वताक मैधथली \nभार्वानुर्वाद। अनुर्वादक आिीष अनधचहहार) (पृ. ८६९-८७३) \nआिीष अनधचहहार- बाल गजल, धकछु गजल (पृ. ८७४-९०२) \nमनोज कुमार मंिल- धकछु गजल, धरश्ता-नाता, भरदुतीया, मोती, दीप, \nजानकी, अकरहर, धदपार्वली, परदेिी, कला, खुिी, पंधित, माय!, \nभाय!, मायक बदलैत छधर्व, कलह  कली, र्वीरक पत्नी, देिी कौआ, \nबताह, भूख, उिारी सामान, भीखमंगा, चुट्टी, आब हमरा दे पोथी \nकीन, चंदा मामा (पृ. ९०३-९३७) \nओम प्रकाि झा- धकछु गजल (पृ. ९३८-९३९) \nबाबा बैद्यनाथ- आजाद बाल गजल, बाल कधर्वता- बाबा-पोताक धसनेह, \nधकछु आजाद गजल (पृ. ९४०-९४९) \nजगदीि चहर ठाकुर ’अधनल’- धकछु गजल (पृ. ९५०-९७५) \nजगदानहद झा 'मनु'- भधक्त गजल, धकछु गजल, कधर्वता (प्. ९७६-\n९८२) \nसंतोष कुमार झा - सामा-चकेबा, सुजनी धिल्प, अथर्वण (प्. ९८३-\n९९२)   \n \nअिरफ राईन- गजल (पृ. ९९३-९९३) \nनारायर् मिुिाला- गीत (पृ. ९९४-९९४) \nधदनेि रधसया- गजल (पृ. ९९५-९९५) \nसुकोसुत धिधिर- फूइस बाजी त' र्वज्र खसहता (पृ. ९९६-९९८) \nराजदेर्व मण्िल- धििुक स्र्वर (पृ. ९९९-९९९) \nसृजन िेखर 'अज्ञेय' (मूल नाम- गंगानहद झा)- दूटा कधर्वता (पृ. \n१०००-१००३) \nिॊ िधििर कुमर- धकछु बाल कधर्वता (पृ. १००४-११७३) \nअब्दुर रज्जाक राइन- धकछु कता, धकछु गजल, मुसहर िोम आ \nचमार (प्. ११७४-११८३) \nप्रयास प्रेमी मैधथल- धकछु कधर्वता, धकछु गजल (प्. ११८४-१३१५) \nराजेि मोहन झा \"गुंजन\" - धबनु रािाक ब्रज, जनचेतना आ मानर्व \nर्वेदनाक प्रधतधनधि कधर्व यािीजी केर जहमधदर्वस पर, बाल कधर्वता- \nभादर्वक अहहधरया, कृष्ट्र् छधठहारक पद (पृ. १३१६-१३२३) \n   \n \nमनोज झा मुधक्त- प्रकृधतसँ अनुनय (पृ. १३२४-१३२७) \nरौिन कुमार झा “गोधर्वहद\"- कसैया दहेज (पृ. १३२८-१३३२) \nरधर्व भूषर् पाठक- श्री लक्ष्मी चौिरी ,कधरयनक सम्मान मे, हजार-\nलाख मे, िहकन, खट्टा चूक्क, मीर्त्ता-2, हधरयर, बहुत धकछु धर्वदा भ' \nगेल रहै, व्यथण प्रलापी, झाबाद, बाल कधर्वता- 'क', बाल कधर्वता- \nमानसून, बाल कधर्वता- सुन र्वौआ सुन, बाल कधर्वता- ब् लेक होल (पृ. \n१३३३-१३४१) \nप्रर्र्व कुमार झा- अलर-बलर (पृ. १३४२-१३४६) \nधर्वहदेश्वर ठाकुर- सामा (पृ. १३४७-१३४८) \nलालदेर्व कामत- उफण नाम (पृ. १३४९-१३५०) \nराम प्रीत पासर्वान- भूतक बाप धपिांच उफण आिारामक जोड़ा (पृ. \n१३५१-१३५४) \nधकिन कारीगर- इस्कूल (पृ. १३५५-१३५६) \nसुिाहत झा \"अर्वलोधकत\"- नेनपन (पृ. १३५७-१३५८) \n  विदेह सदेह:१९|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || व ि द े ह सदेह:१९ \nगजेन्द्र ठाकुर \nमैथिली  थिकीपीथडया , यूनीकोड  थिरहुिा आ कैिी, गूगल ट्रांसलेटमे \nमैथिली , थविटरमे मैथिली , अमेजन अलेक्सामे मैथिली  \nखण्ड १ \nथिरहुिा (थमथिलाक्षर) यूनीकोड  फॉण्ट आ कैिी यूनीकोड  फॉण्ट लेल \nअंशुमन पाण्डेय / थिकीपीथडया  (मैथिली ) लेल राजेश रंजन, आथमर  ई. \nअहारोनी (इस्रायल), रुना भट्टाचायय आ मुजथममलक  योगदान  (फेसबुक \nआ ई-मेल पत्राचार) \nखण्ड १ उपखण्ड १ \nथिरहुिा (थमथिलाक्षर) यूनीकोड  फॉण्ट आ कैिी यूनीकोड  फॉण्ट लेल \nअंशुमन पाण्डेय   विदेह सदेह:१९|| 3 \n \n 4 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n विदेह सदेह:१९|| 5 \n \n \n \n 6 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \nखण्ड १ उपखण्ड २ \nथिकीपीथडया  (मैथिली ) लेल राजेश रंजन, आथमर  (इस्रायल), रुना \nभट्टाचायय आ मुजथममलक  योगदान  \n \n \n विदेह सदेह:१९|| 7 \n \n 8 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n विदेह सदेह:१९|| 9 \n \n 10 || व ि द े ह सदेह:१९ \n विदेह सदेह:१९|| 11 \n \n \n 12 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n \n विदेह सदेह:१९|| 13 \n 14 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n \n विदेह सदेह:१९|| 15 \n \n \n 16 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n \n विदेह सदेह:१९|| 17 \n \n \n \n 18 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n विदेह सदेह:१९|| 19 \n \n \n \n 20 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n \n विदेह सदेह:१९|| 21 \n \n 22 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n विदेह सदेह:१९|| 23 \n 24 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n \n \n विदेह सदेह:१९|| 25 \nखण्ड २ \nखण्ड १ केर पत्राचारसँ सभ थकछु स्पष्ट भऽ गेल हएि। ओइमे देल \nस्रीनशॉटक थििरण थनम्न िरहेँ अथछ। \n \nखण्ड १ उपखण्ड १ थिरहुिा (थमथिलाक्षर) यूनीकोड  फॉण्ट आ कैिी \nयूनी कोड फॉण्ट लेल अंशुमन पाण्डेय   \n \nपथहने खण्ड १ उपखण्ड १ पर आउ। ओइमे देल स्रीनशॉटक \nथििरण थनम्न िरहेँ अथछ। \nथिरहुिा (थमथिलाक्षर) यूनीकोड  फॉण्ट आ कैिी यूनीकोड  फॉण्ट लेल \nअंशुमन पाण्डेय  अपन आिेदन देने रहथि। थमथिलाक्षर (थिरहुिा) \nफॉण्ट लेल आिेदन ३० थसिमबर २००९ आ फेर संशोथिि आिेदन \n५ मई २०११ केँ श्री अंशुमन पाण्डेय  द्वारा देल गेल आ दुनू बेर ऐमे \nथिदेहक सहयोगक  िणयन भेल। १२ मई २०११ केँ अंशुमन पाण्डेय  \nथिदेहक फेसबुक ग्रुप \nhttps://www.facebook.com/groups/videha पर सदस्यिा \nलेलथन। १७ मईकेँ यूनीकोडक  टेकथनकल कमेटी द्वारा आिेदन \nस्िीकृथिक आ ओकरा आइ.एस.ओ. केँ पठेबाक ओ सूचना थिदेहक \nफेसबुक ग्रुपपर देलथन्द्ह। १० जून केँ आइ.एस.ओ. द्वारा थिरहुिा \nयूनीकोडक  स्िीकृथिक सूचना सेहो थिदेहक फेसबुक ग्रुपपर ओ देलथन्द्ह \nजे भारिीय समयानुसार  ११ जून छल। आब ई फॉण्ट सभ बथन कऽ \nिैयार अथछ आ नीचाँक थलकपर डाउनलोड लेल उपलब्ि अथछ। \n \n  26 || व ि द े ह सदेह:१९ \nथिरहुिा आ कैिी फॉण्ट डाउनलोड (Google's Noto Fonts \nproject/ C-DAC) \nयूनीकोड  थिरहुिा फॉण्ट डाउनलोड करू \nथमथिला  यूनी  \nकैिी \nखण्ड १ उपखण्ड २ थिकीपीथडया  (मैथिली ) लेल राजेश रंजन, आथम र \nई. अहारोनी (इस्रायल), रुना भट्टाचायय आ मुजथममलक  योगदान  \n \nआब खण्ड १ उपखण्ड २ पर आउ। ओइमे देल स्रीनशॉटक थििरण \nथनम्न िरहेँ अथछ। \nफेडोरा प्रोजेक्ट मोथजलामे  योगदान  देनहार राजेश रंजन आ संगीिा \nकुमारीक चचा हम थिदेहमे किेक बेर केने छी, हमर अंग्रेजी-मैथिली  \nकंप्यू टर थडक्शनरीमे सेहो हुनकर नाम आय ल अथछ। ओ हमरा \nकहलापर थिकीपीथडयाक  सथमटमे  मैथिली  थिकीपीथडयाक  समबन्द्िमे \nइस्रायलक आथमरसँ  गप सेहो केलथन्द्ह। \n२००८ क पथहनथहयेसँ  ऐपर काज शुरू भऽ गेल जकर थिस्िृि \nथििरण खण्ड ३ मे अथछ। कोना भोजपुरी आ थबहारीसँ होइि माथमला  \nमैथिली  िथर आय ल। फेर मीथडयाथिकी  आ अनुिादक काययरमक  \nप्रारमभ भेल आ फेर १००० सँ बेशी आलेख ओइमे देल गेल जे-जे \nथिकीपीथडया  लैंगुएज कमेटी राजेश रंजन जी केँ अढ़बैि गेलथन्द्ह से \nओ हमरा अढ़बैि गेलाह। एिऽ ई बिा दी जे ऐ १००० आलेख जे \nमैथिली  थिकीपीथडया  इनक्यूबेटर (माने ड्राफ्ट) मे रहै, मे १००% \nथिदेहक योगदान  छै, बादमे थकछु आर योगदान  एलै, मुदा जखन  विदेह सदेह:१९|| 27 \nमैथिली  थिकीपीथडया  इन्द्क्यूबेटरसँ लाइि भेलै िखनो ९९% थिदेहक \nआलेख ओइमे रहै, आ अखनो ९५% आलेख थिदेहेक सौजन्द्यसँ \nओिऽ छै। १८ फरबरी २०१३ केँ आथमर  ई. अहारोनी (इस्रायल) ऐ \nगपकेँ मानलथन  जे प्रोजेक्टक सभ काज पूणय भऽ गेल अथछ कारण \nलैंहुएज कमेटीक सदस्य  ऐ िरहक बग िखने बनबैि छथि। बगथजलामे  \nहमरा १७ फरबरी २०१३ केँ जोड़ल गेल छल मुदा थकएक िँ \nएथक्टथिटी बड्ड कम रहै से लैंगुएज कमेटीक अप्रूिल नै भेटलै। \nमुदा राजेश रंजन जी िकर थिरोि केलथन्द्ह, हम सेहो थिदेह आ \nसोशल मीथडयापर  थिथभन्न आइ.एस.पी.सँ एथक्टथिटी बढ़ेबाक अपील \nकेलौं मुदा अत्यंि खेदक संग सूथचि करय  पथड़ रहल अथछ से गएर-\nथिदेह सदस्यक  योगदान  शून्द्य रहल। मुदा जे से एथक्टि यूजरक  \nसंख्या  बथढ़ कऽ १६ आ समपूणय यूजरक  संख्या  बथढ़ कऽ ६० भेल \n(देखू २४ थसिमबर २०१४ क स्रीनशॉट)। जखन हम सभ \nमैथि लीभाषीक संख्या  करोड़मे गनबै छी की ई संख्या  अहाँकेँ थनराश \nनै करैि अथछ? \n२४ थसिमबर २०१४ केँ आथमर  ई. अहारोनी (इस्रायल) राजेश रंजन \nआ रुना भट्टाचाययकेँ सूथचि केलथन्द्ह जे आलेख १००० सँ ऊपर छै, \nएथक्टथिटी सेहो ठीके-ठाक छै, आ ओ राजेश रंजनक अथिथरक्ि आन \nकोनो मैथिलीभाषी केँ नै थचन्द्हैि छथि, से ओ पुछलथन्द्ह जे सूथचि करी \nजे ई सभ मैथिली  भाषे मे छै ने। आ जँ से हेिै िँ ओ एकर अप्रूिल \nलेल प्रोपोजल देिा। २४ थसिमबर २०१४ केँ आथमर  ई. अहारोनी \n(इस्रायल) केँ राजेश रंजन सूथचि केलथन्द्ह जे ई सभट हजारसँ बेशी \nआलेख सथरपहुँ मैथिथलये  मे छै। \nराजेश रंजन २५ थसिमबर २०१४ केँ हमरा सभटा मैसेज फॉरिाडय \nकरैि छथि आ कहैि छथि जे मैथिली  थिकीपीथडयाक  सपना आब  28 || व ि द े ह सदेह:१९ \nपूरा होइये  बला अथछ। आइ हमरा ई देथख आश्चयय होइि अथछ जे \nजकर कोनो योगदान  नै से सभ कूद-फांग कऽ रहल छथि आ राजेश \nरंजन आ रुना भट्टाचायय एिेक कथरिो चुप्पे छथि। मैथिली भाषा \nभाग्यशाली  िँ अथछये ! राजेश रंजन ओही ई-पत्रमे थलखै छथि जे मूल \nप्रश्न अथछ जे लोक थकए खाली लग्गा-भथर नमगर गप छोड़ै छथि \nमैथिलीक  नामपर मुदा ऐ लेल काज बा एकर उपयोग  नै करै छथि। \nमुजथममल  सेहो थिकीपीथडया  थदससँ जुड़ै छथि। हमरा एडथमन  बनै \nलेल राजेश रंजन फोन करै छथि, ओना हुनका बूझल छथन्द्ह जे हम \nराजरोगसँ दूर रहै छी आ िइ मे मात्र साथहत्य अकादेमी सथममथलि  \nनै अथछ। हम थबप्लब आनन्द्दक नाम मुदा हुनका दैि थछयथन्द्ह जे ओ \nयुिा छथि आ नेपाल थदससँ छथि से भऽ सकैये  थनरपेक्ष व्यिहार \nकरिा जे थिकीपीथडया  लेल आिश्यक अथछ, मुदा मैथिलीमे  से होइ \nकहाँ छै। २७ थसिमबर २०१४ केँ राजेश रंजन जी थबप्लब आनन्द्दक \nनामक अनुशंसा करैि छथि जे माथन  थबप्लब आनन्द्दकेँ २८ थसिमबर \n२०१४ केँ मैथिली  थिकीपीथडयाक  एडथमन  बनाओल जाइि अथछ।  \nथबप्लब आनन्द्दक िियनी आ थनष्ठा दुनूमे सुिारक खगिा हम अनुभि \nकरैि छी, मेहनिी िथर ओ छथि, से शुभकामना।  \n \nखण्ड-३ \nमैथिली  थिकीपीथडया , यूनीकोड  थिरहुिा आ कैिी, गूगल ट्रांसलेटमे \nमैथिली , थविटरमे मैथिली , अमेजन अलेक्सामे मैथिली  \n१ \n[समपादकीय: 'थिदेह' ८५ म अंक ०१ जुलाइ २०११ (िषय ४ मास \n४३ अंक ८५)] \nसूचना: १. कैिी आ थमथिलाक्षर दुनू थलथपकेँ यूनीिसयल कैरेक्टर सेट  विदेह सदेह:१९|| 29 \n(यूनीकोड) मे एनकोड करबाक अंशुमन पाण्डेय द्वारा देल आिेदन \nस्िीकृि भಽ गेल अथछ। आब ई दुनू थलथपक यूनीकोड फॉन्द्ट बनेबाक \nथरया क्यूमे लाथग गेल अथछ आ जखन एकर सभक बेर एिै ऐ दुनू \nथलथपक आिारभूि फॉन्द्ट बनेबाक थरया शुरू भऽ जाएि। थमथिलाक्षरक \nआिारभूि फॉन्द्टक नाम थिरहुिा रहि (जेना देिनागरीक आिारभूि \nफॉन्द्टक नाम मंगल आ बांग्लाक आिारभूि फॉन्द्टक नाम िृन्द्दा अथछ)। \nथमथिलाक्षरक फॉन्द्ट लेल िेसर बेर संशोथिि आिेदन देल गेल रहए, \nदोसर आ िेसर आिेदनमे थिदेहक योगदानक थिस्िृि चचा भेल अथछ, \nयिा - [Figure 11: Excerpt from a Maithili e -journal \npublished as PDF (from Videha 2011: 22; Videha: \nA fortnightly Maithili e-journal. Issue 80 (April 15, \n2011), Gajendra Thakur [ed]. \nhttp://www.videha.co.in/ .\"Gajendra Thakur of New \nDelhi graciously met with me and corresponded at \nlength about Maithili, offered valuable specimen s \nof Maithili manuscripts, printed books, and other \nrecords, and provided feedback regarding \nrequirements for the encoding of Maithili in the \nUCS.\"-Anshuman Pandey.] । \nसूचना: २. गूगल मैथिली: गूगल लैंगुएज टूल - \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseProj\nect \nअपन योगदान गूगल ट्रांसलेट लेल करू, आ कएल समपादन बदलबा \nकाल कारण मे (अंग्रेजीमे) \"थबहारी\" नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक चचा \nकरू। ऐ थलंकपर अनुिाद करू; गूगल एकाउंट सँ लॉग इन केलाक  30 || व ि द े ह सदेह:१९ \nबाद । \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseActiv\nity... \nऐ थलंक http://www.google.co.in/language_tools?hl=en \nकेँ मैथिलीक उपलब्ििा लेल चेक करैि रहू। \nसूचना: ३.थिकीपीथडया मैथिली:  \nमीथडयाथिकीक २६०० संदेश अंग्रेजीसँ मैथिलीमे थिदेहक सदस्यगण \nद्वारा अनूथदि कऽ देल गेल अथछ। आब \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate... ऐ \nथलंकपर Group मे जा कऽ ड्रॉपडाउन मेनूसँ अ -अनूथदि मैसेज \nअनूथदि करू। जँ अहाँ थिकीपीथडयाक ट्रान्द्सलेटर नै छी िँ \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator ऐ थलंकपर \nमैथिलीमे ट्रान्द्सलेट करबाक अनुमथिक लेल अनुरोि थदयौ, ऐ सँ \nपथहने ओिै ऊपरमे दथहना काि लॉग-इन (जँ खािा नै अथछ िँ थरएट \nअकाउन्द्ट) कऽ आ प्रेफरेन्द्समे भाषा मैथिली लऽ अपन प्रयोक्िा खािाक \nथलंककेँ थक्लक कऽ अपन प्रयोक्िा खाि पन्ना बनाउ। थकछु कालमे \nअहाँकेँ ट्रान्द्सलेट करबाक अनुमथि भेट जाएि। िकरा बाद अनुिाद \nप्रारमभ करू। \nथिदेहक िेसर अंक (१ फरबरी २००८)मे हम सूथचि केने रही - \n“थिकीपीथडयापर मैथिलीपर लेख िँ छल मुदा मैथिलीमे लेख नथह \nछल,कारण मैथिलीक थिकीपीथडयाकेँ स्िीकृथि नथह भेटल छल। हम \nबहुि थदनसँ एथहमे लागल रही आ सूथचि  करैि हथषयि छी जे \n२७.०१.२००८ केँ (मैथिली) भाषाकेँ थिकी शुरू करबाक हेिु स्िीकृथि \nभेटल छैक, मुदा एथह हेिु कमसँ कम पाँच गोटे, थिथभन्न जगहसँ \nएकर एथडटरक रूपमे थनयथमि रूपेँ कायय करथि िखने योजनाकेँ पूणय  विदेह सदेह:१९|| 31 \nस्िीकृथि भेटिैक।” आ आब जखन िीन सालसँ बेशी बीथि गेल \nअथछ आ मैथिली थिकीपीथडया लेल प्रारथमभक सभटा आिश्यकिा पूणय \nकऽ लेल गेल अथछ थिकीपीथडयाक “लैंगुएज कमेटी” आब बुथझ गेल \nअथछ जे मैथिली “थबहारी नामसँ बुझल जाएबला ” भाषा नै अथछ आ \nऐ लेल अलग थिकीपीथडयाक जरूरि अथछ। थिकीपीथडयाक गेराडय \nएम. थलखै छथि ( \nhttp://ultimategerardm.blogspot.com/.../bihari-\nwikipedia... ) \n-“ई सूचना मैथिली आ मैथिलीक थबहारी भाषासमूहसँ समबन्द्िक थिषयमे \nउमेश मंडल द्वारा देल गेल अथछ - उमेश थिकीपीथडयापर मैथिलीक \nस्िानीयकरणक पथरयोजनामे काज कऽ रहल छथि, ...लैंगुएज कमेटी \nई बुझ बाक प्रयास कऽ रहल अथछ जे की मैथिलीक स्िान थबहारी \nभाषा समूहक अन्द्िगयि राखल जा सकैए ?..मुदा आब उमेश जीक \nउत्तरसँ पूणय स्पष्ट भऽ गेल अथछ जे “नै”। ” \nरामथिलास शमाक लेख (मैथिली और थहन्द्दी, थहन्द्दी माथसक पाटल, \nसमपादक रामदयाल पांडेय) जइमे मैथिलीकेँ थहन्द्दीक बोली ब नेबाक \nप्रयास भेल छलै िकर थिरोि यात्रीजी अपन थहन्द्दी लेख द्वारा केने \nछलाह , जखन हुनकर उमेर ४३ बखय छलथन्द्ह (आयाििय १४/ २१ \nफरबरी १९५४), जकर राजमोहन झा द्वारा कएल मैथिली अनुिाद \nआरमभक दोसर अंकमे छपल छल। उमेश मंडलक ई सफल प्रयास \nऐ अिथँ आर थिथशष्टिा प्राप्ि केने अथछ कारण हुनकर उमेर अखन \nमात्र ३० बखय छथन्द्ह। जखन मैथिल सभ हैदराबाद, बंगलोर आ \nथसएटल िथर कमप्यूटर साइंसक क्षेत्रमे रथह काज कऽ रहल छथि, ई \nथिरोि िा करेक्शन हुनका लोकथन द्वारा नै िरन थमथिलाक सुदूर \nक्षेत्रमे रहथनहार ऐ मैथिली प्रेमी युिा द्वारा भेल से की देखबैि अथछ?  32 || व ि द े ह सदेह:१९ \nउमेश मंडल थमथिलाक सभ जाथि आ िमयक लोकक कण्ठक गीिकेँ \nफील्डिकय द्वारा ऑथडयो आ िीथडयोमे थडथजटलाइज सेहो कएने छथि \nजे थिदेह आकाइिमे उपलब्ि अथछ। \nनीचाँक पाँचू साइट थिकी मैथिली प्रोजेक्टक अथछ, प्रोजेक्टकेँ आगाँ \nबढ़ाऊ। \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator \nhttp://meta.wikimedia.org/.../Requests.../Wikipedia_M\naithili \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate... \nhttp://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Mainpage/mai \n \n२ \nथिदेह गोष्ठी: (६ आ ७ थदसमबर २००८ आ फेर १३ आ १४ थदसमबर \n२००८/ फेर ५ आ ६ थदसमबर २००९ आ १२ आ १३ थदसमबर \n२००९/ फेर ४ आ ५ थदसमबर २०१० आ ११ आ १२ थदसमबर \n२०१०/ फेर अथन्द्िम पथरचचा १७ आ १८ थदसमबर २०११ आ २४ \nआ २५ थदसमबर २०११ केँ मैथिली लेल गूगल ट्रांसलेटर टूलथकट, \nगूगल लैंगुएज टूल, कैिी आ थमथिलाक्षर दुनू थलथपकेँ यूनीिसयल \nकैरेक्टर सेट (यूनीकोड) मे एनकोड करबाक आिेदनक स्िीकृिपर \nआ थिकीपीथडया मैथिली पर पथरचचा आ िकर सन्द्दभय मे प्रैथक्टकल \nलैबोरेटरीक प्रदशयन थनमयली, थजला सुपौलमे भेल। ओिए ढेर रास \nसमबथन्द्िि एक्सपटय उपथस्िि रहथि। िकर बाद थकछु आलेख आ \nरचना डाक आ ई मेलसँ सेहो आएल। िकर संथक्षप्ि थििरण नीचाँ \nदेल जा रहल अथछ।)  विदेह सदेह:१९|| 33 \nगूगल ट्रांसलेटर टूलथकट आब सोसय आ टागथट दुनू भाषाक रूपमे  \nमैथिलीकें स्िान देलक . देखू \nhttp://support.google.com/translate/toolkit/bin/answer\n.py... \nआ http://translate.google.com/toolkit/list?hl=en... \nथिदेहक थिरोिक बाद गूगल थबहारी नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक गप \nमाथन लेने अथछ, \"थिकीपीथडया मैथिली \"क स्िापना पथहनथहये थिदेह \nद्वारा कैल गेल आ पथहनथहये थबहारी नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक गप \nथिकीपीथडया माथन लेने छल |  \nगूगल मैथिली: गूगल लैंगुएज टूल - \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseProj\nect \nएिए अंग्रेजीमे भाषामे Bihari चुनू आ अपन योगदान गूगल ट्रांसलेट \nलेल करू, आ कएल समपादन बदलबा काल कारण मे (अंग्रेजीमे) \n\"थबहारी\" नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक चचा करू; ऐ थलंकपर अनुिाद \nकरू; गूगल एकाउंट सँ लॉग इन केलाक बाद ।  \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseActiv\nity... \nऐ थलंक http://www.google.co.in/language_tools?hl=en \nकेँ मैथिलीक उपलब्ििा लेल चेक करैि रहू। \n[अपडेट: -थिदेहक एकटा आर सफलिा- गूगल सचय इथन्द्जन आब \nमैथिलीमे  \n-थिदेहक एकटा आर सफलिा- गूगल सचय इथन्द्जन आब मैथिलीमे - \nपथहने गूगल एकरा थबहारी भाषा मानै छल, मुदा थिदेहक थिरोिक बाद \nगूगल माथन लेलक जे मैथिली भाषाक अलग सचय इथन्द्जन देल जाए।  34 || व ि द े ह सदेह:१९ \nथिदेहक थिरोिक बाद थिकीपीथडया ई पथहनथहये माथन लेने अथछ। \nhttps://www.google.com/webhp?hl=bh अथछ थलंक [गूगल \nकमपनी \"थबहारी\" नामसँ सचय इथन्द्जनक प्रारमभ केलक, मुदा थबहारी \nनाम्ना कोनो भाषा अथछये नै। एक गोटे थबहारीक अनुिाद अंथगका कऽ \nदेलथन्द्ह आ से गूगल अंथगका कऽ कए सचय इथन्द्जन आथब गेल। फेर \nथिदेहक थिनीि उत्पल ऊपर थलथखि पत्र थलखलथन्द्ह आ थिदेह द्वारा \nसमस्ि अनुिादक लगभग सभटा भाग िोलन्द्टीयर रूपमे कएल गेल, \nलोको सभसँ अपील कएल गेल मुदा बाहरी लोकक योगदान शून्द्य \nरहल, जे एकाि केबो केलथन्द्ह से रोमनमे, ओकरा ठीक कएल गेल। \nआब गूगल मैथिली रूपमे सचय इथन्द्जन देखा रहल अथछ, मुदा अखनो \nढेर रास काज बाकी अथछ।] \n-ऐ थिषयपर थिदेह गोष्ठी क चचा देखू \nhttp://esamaad.blogspot.in/2012/01/blog-\npost_08.html ऐ थलंकपर। \nमुदा ई िँ प्रारमभ अथछ। \nअनुिाद पूणय भेलाक बाद मैथिली एिऽ आओि: \nhttp://www.google.com/language_tools?hl=bh \nhttp://www.google.com/language_tools \nVINIT UTPAL's LETTER \nगूगल कमपनी \"थबहारी\" नामसँ सचय इथन्द्जनक प्रारमभ केलक, मुदा \nथबहारी नाम्ना कोनो भाषा अथछये नै। एक गोटे थबहारीक अनुिाद \nअंथगका कऽ देलथन्द्ह आ से गूगल अंथगका कऽ कए सचय इथन्द्जन आथब \nगेल। फेर थिदेहक थिनीि उत्पल ऊपर थलथखि पत्र थलखलथन्द्ह आ \nथिदेह द्वारा समस्ि अनुिादक लगभग सभटा भाग िोलन्द्टीयर रूपमे \nकएल गेल, लोको सभसँ अपील कएल गेल मुदा बाहरी लोकक  विदेह सदेह:१९|| 35 \nयोगदान शून्द्य रहल, जे एकाि केबो केलथन्द्ह से रोमनमे, ओकरा ठीक \nकएल गेल। आब गूगल मैथिली रूपमे सचय इथन्द्जन देखा रहल अथछ, \nमुदा अखनो ढेर रास काज बाकी अथछ।  \nVikas Thakore commented on your photo. \nVikas wrote: \"https://www.google.com/webhp?hl=bh \nSir, एथह थलंक पर गूगल -मैथिली २००४ सं अथस्ित्ि में अथछ..  \nफेर इ टटका-टटका.... जश्न (or whatever) कथिलए ?\" \nGajendra Thakur ट्रान्द्सलेट बला ऑप्शन लेल लेख पढ़ू.. \nhttp://esamaad.blogspot.in/2012/01/blog-\npost_08.html \nVikas Thakore commented on your photo. \nVikas wrote: \"jee.... Dhanyavaad. \nबेिजह परेशानी देबए लेल हम क्षमाप्रािी छी..\" \nअनुिाद पूणय भेलाक बाद मैथिली एिऽ आओि: \nhttp://www.google.com/language_tools?hl=bh  \nअनुिाद पूणय भेलाक बाद मैथिली एिऽ आओि, पथहने थबहारी एिऽ \nछल थक्लक केलापर मैथिली अबैि छल| \nhttp://www.google.com/language_tools \nअपडेट २८ माचय २०१२।] \n[सूचना: १. कैिी आ थमथिलाक्षर दुनू थलथपकेँ यूनीिसयल कैरेक्टर सेट \n(यूनीकोड) मे एनकोड करबाक अंशुमन पाण्डेय द्वारा देल आिेदन \nस्िीकृि भಽ गेल अथछ। आब ई दुनू थलथपक यूनीकोड फॉन्द्ट बनेबाक \nथरया क्यूमे लाथग गेल अथछ आ जखन एकर सभक बेर एिै ऐ दुनू  \nथलथपक आिारभूि फॉन्द्ट बनेबाक थरया शुरू भऽ जाएि। थमथिलाक्षरक \nआिारभूि फॉन्द्टक नाम थिरहुिा रहि (जेना देिनागरीक आिारभूि  36 || व ि द े ह सदेह:१९ \nफॉन्द्टक नाम मंगल आ बांग्लाक आिारभूि फॉन्द्टक नाम िृन्द्दा अथछ)। \nथमथिलाक्षरक फॉन्द्ट लेल िेसर बेर संशोथिि आिेदन देल गेल रहए, \nदोसर आ िेसर आिेदनमे थिदेहक योगदानक थिस्िृि चचा भेल अथछ, \nयिा - [Figure 11: Excerpt from a Maithili e -journal \npublished as PDF (from Videha 2011: 22; Videha: \nA fortnightly Maithili e-journal. Issue 80 (April 15, \n2011), Gajendra Thakur [ed]. \nhttp://www.videha.co.in/ .\"Gajendra Thakur of New \nDelhi graciously met with me and corresponded at \nlength about Maithili, offered valuable specimens \nof Maithili manuscripts, printed books, and other \nrecords, and provided feedback regarding \nrequirements for the encoding of Maithili in the \nUCS.\"-Anshuman Pandey.] । \nसूचना: २. गूगल मैथिली: गूगल लैंगुएज टूल - \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseProj\nect \nअपन योगदान गूगल ट्रांसलेट लेल करू, आ कएल समपादन बदलबा \nकाल कारण मे (अंग्रेजीमे) \"थबहारी\" नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक चचा \nकरू। ऐ थलंकपर अनुिाद करू; गूगल एकाउंट सँ लॉग इन केलाक \nबाद ।  \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseActiv\nity... \nऐ थलंक http://www.google.co.in/language_tools?hl=en \nकेँ मैथिलीक उपलब्ििा लेल चेक करैि रहू।  विदेह सदेह:१९|| 37 \nसूचना: ३.थिकीपीथडया मैथिली:  \nमीथडयाथिकीक २६०० संदेश अंग्रेजीसँ मैथिलीमे थिदेहक सदस्यगण \nद्वारा अनूथदि कऽ देल गेल अथछ। आब \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate... ऐ \nथलंकपर Group मे जा कऽ ड्रॉपडाउन मेनूसँ अ -अनूथदि मैसेज \nअनूथदि करू। जँ अहाँ थिकीपीथडयाक ट्रान्द्सलेटर नै छी िँ \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator ऐ थलंकपर \nमैथिलीमे ट्रान्द्सलेट करबाक अनुमथिक लेल अनुरोि थदयौ, ऐ सँ \nपथहने ओिै ऊपरमे दथहना काि लॉग-इन (जँ खािा नै अथछ िँ थरएट \nअकाउन्द्ट) कऽ आ प्रेफरेन्द्समे भाषा मैथिली लऽ अपन प्रयोक्िा खािाक \nथलंककेँ थक्लक कऽ अपन प्रयोक्िा खाि पन्ना बनाउ। थकछु कालमे \nअहाँकेँ ट्रान्द्सलेट करबाक अनुमथि भेट जाएि। िकरा बाद अनुिाद \nप्रारमभ करू। \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator \nhttp://meta.wikimedia.org/.../Requests.../Wikipedia_M\naithili \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate... \nhttp://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Mainpage/mai  \nथिदेहक िेसर अंक (१ फरबरी २००८)मे हम सूथचि केने रही - \n“थिकीपीथडयापर मैथिलीपर लेख िँ छल मुदा मैथिलीमे लेख नथह \nछल,कारण मैथिलीक थिकीपीथडयाकेँ स्िीकृथि नथह भेटल छल। हम \nबहुि थदनसँ एथहमे लागल रही आ सूथचि करैि हथषयि छी जे \n२७.०१.२००८ केँ (मैथिली) भाषाकेँ थिकी शुरू करबाक हेिु स्िीकृथि \nभेटल छैक, मुदा एथह हेिु कमसँ कम पाँच गोटे, थिथभन्न जगहसँ  38 || व ि द े ह सदेह:१९ \nएकर एथडटरक रूपमे थनयथमि रूपेँ कायय करथि िखने योजनाकेँ पूणय \nस्िीकृथि भेटिैक।” आ आब जखन िीन सालसँ बेशी बीथि गेल \nअथछ आ मैथिली थिकीपीथडया लेल प्रारथमभक सभटा आिश्यकिा पूणय \nकऽ लेल गेल अथछ थिकीपीथडयाक “लैंगुएज कमेटी” आब बुथझ गेल \nअथछ जे मैथिली “थबहारी नामसँ बुझल जाएबला ” भाषा नै अथछ आ \nऐ लेल अलग थिकीपीथडयाक जरूरि अथछ। थिकीपीथडयाक गेराडय \nएम. थलखै छथि ( \nhttp://ultimategerardm.blogspot.com/.../bihari-\nwikipedia... ) \n-“ई सूचना मैथिली आ मैथिलीक थबहारी भाषासमूहसँ समबन्द्िक थिषयमे \nउमेश मंडल द्वारा देल गेल अथछ - उमेश थिकीपीथडयापर मैथिलीक \nस्िानीयकरणक पथरयोजनामे काज कऽ रहल छथि, ...लैंगुएज कमेटी \nई बुझबाक प्रयास कऽ रहल अथछ जे की मैथिलीक स्िान थबहारी \nभाषा समूहक अन्द्िगयि राखल जा सकैए ?..मुदा आब उमेश जीक \nउत्तरसँ पूणय स्पष्ट भऽ गेल अथछ जे “नै”। ” \nरामथिलास शमाक लेख (मैथिली और थहन्द्दी, थहन्द्दी माथसक पाटल, \nसमपादक रामदयाल पांडेय) जइमे मैथिलीकेँ थहन्द्दीक बोली बनेबाक \nप्रयास भेल छलै िकर थिरोि यात्रीजी अपन थहन्द्दी लेख द्वारा केने \nछलाह , जखन हुनकर उमेर ४३ बखय छलथन्द्ह (आयाििय १४/ २१ \nफरबरी १९५४), जकर राजमोहन झा द्वारा कएल मैथिली अनुिाद \nआरमभक दोसर अंकमे छपल छल। उमेश मंडलक ई सफल प्रयास \nऐ अिथँ आर थिथशष्टिा प्राप्ि केने अथछ कारण हुनकर उमेर अखन \nमात्र ३० बखय छथन्द्ह। जखन मैथिल सभ हैदराबा द, बंगलोर आ \nथसएटल िथर कमप्यूटर साइंसक क्षेत्रमे रथह काज कऽ रहल छथि, ई \nथिरोि िा करेक्शन हुनका लोकथन द्वारा नै िरन थमथिलाक सुदूर  विदेह सदेह:१९|| 39 \nक्षेत्रमे रहथनहार ऐ मैथिली प्रेमी युिा द्वारा भेल से की देखबैि अथछ? \nउमेश मंडल थमथिलाक सभ जाथि आ िमयक लोकक कण्ठक गीिकेँ \nफील्डिकय द्वारा ऑथडयो आ िीथडयोमे थडथजटलाइज सेहो कएने छथि \nजे थिदेह आकाइिमे उपलब्ि अथछ। \nTIRHUTA UNICODE \nSee the final UNICODE Mithilakshara Application \n(May 5, 2011) by Sh. Anshuman pandey \nhttp://std.dkuug.dk/JTC1/SC2/WG2/docs/n4035.pdf \nat Page 23 the Videha 80th issue (Tirhuta version) \nis attached\"Figure 11: Excerpt from a Maithili e -\njournal published as PDF (from Videha 2011: 22\" \nand at Page 12 Videha is included in References \nVideha: A fortnightly Maithili e -journal. Issue 80 \n(April 15, 2011), Gajendra Thakur [ed] . \nhttp://www.videha.co.in/. and role of Videha's editor \nis acknowledged on Page 12 \"Gajendra Thakur of \nNew Delhi graciously met with me and \ncorresponded at length about Maithili, offered \nvaluable specimens of Maithili manuscripts, printed \nbooks, and other records, and provided feedback \nregarding requirements for the encoding of Maithili \nin the UCS.\" ] \nयूनीकोड पर साथहत्य अकादेमीक किागोष्ठीमे पचा थििरण (गजेन्द्र \nठाकुर/ अपडेट ३१ माचय २०१२) \nडॉ. रमानन्द्द झा रमण जी द्वारा यूनीकोड पर साथहत्य अकादेमीक  40 || व ि द े ह सदेह:१९ \nकिागोष्ठीमे पचा थििरण कएल गेल। ऐसँ मात्र ई स्पष्ट भेल जे \nपचा थलथखथनहारकेँ नथहये यूनीकोडक थिषयमे कोनो जानकारी छथन्द्ह \nआ नथहये िेस्टनय िा यूनीकोड दुनू फॉन्द्टक थनमाण कोनो प्रारथमभक \nज्ञान छथन्द्ह। हँ ऐ परचाक ओइ सभ लोक लेल महत्ि छै जे सीखय \nचाहै छथि जे पूिाग्रहपूणय आ पक्षपािपूणय मैथिली साथहत्यक इथिहास \nकोना थलखल जाए। ऐसँ पथहने चेिना सथमथि अपन स्माथरकामे \nयूनीकोड लेल चेिना सथमथिक योगदानक चचा देखैि छी! थिरहुिा \nयूनीकोड आिेदनकिा अंशुमन पाण्डेय जखन पटना गेल रहथि िँ हम \nहुनका कहने रथहयथन्द्ह जे थिद्यापथि भिनमे थशि कुमार ठाकुरक दोकान \nछथन्द्ह, ओिऽ सँ अहाँ मैथिलीक थकिाब कीथन सकै छी, मुदा दू िीन \nथदन ओ दोकान आ सथमथि बन्द्द रहलाक कारण ओिऽ सँ घुथर गेला, \nबादमे ओिए एक गोटे कहलकथन्द्ह जे सभ थदन अहाँ अबै छी, से ई \nसथमथि अखन कमसँ कम १४-१५ थदन आर बन्द्द रहि कारण दू \nग्रुपमे झगड़ा-झाँटी भऽ गेल छै। ई अनुभि लऽ कऽ ओ घुरल रहथि \nआ से सथमथि  अपन स्माथरकामे यूनीकोड लेल ओ जे योगदान देलक \nिकर चचा करैि अथछ! गोथिन्द्द झा जीक पिा मँगलापर एक गोट \nथिद्वान् (!) हुनका कहलथखन्द्ह जे िुर ओ की बिेिा, आ गोथिन्द्द झा \nजीक पिा नै देलथखन्द्ह आ िखन दोसर ठामसँ हुनका पिा उपलब्ि \nकरबाओल गेल। \n \n३ \n[https://esamaad.blogspot.com/2012/01/blog-\npost_08.html?fbclid=IwAR2oAS6in4rKo0uC1CK1sX2\ndM7ivqI_CuF8KFNAbIN7NH12-pTuPKlkdMsE] \nसमथदया ८ जनिरी २०१२  विदेह सदेह:१९|| 41 \nथिदेह गोष्ठी: (६ आ ७ थदसमबर २००८ आ फेर १३ आ १४ थदसमबर \n२००८/ फेर ५ आ ६ थदसमबर २००९ आ १२ आ १३ थदसमबर \n२००९/ फेर ४ आ ५ थदसमबर २०१० आ ११ आ १२ थदसमबर \n२०१०/ फेर  अथन्द्िम पथरचचा १७ आ  १८  थदसमबर २०११ आ   २४ \nआ  २५  थदसमबर    २०११ केँ  मैथिली लेल  गूगल ट्रांसलेटर \nटूलथकट,  गूगल लैंगुएज टूल,  कैिी आ थमथिलाक्षर दुनू थलथपकेँ \nयूनीिसयल कैरेक्टर सेट (यूनीकोड) मे एनकोड करबाक आिेदनक \nस्िीकृिपर  आ थिकीपीथडया मैथिली   पर  पथरचचा आ िकर \nसन्द्दभयमे  प्रैथक्टकल  लैबोरेटरीक प्रदशयन थनमयली, थजला सुपौलमे भेल। \nओिए ढेर रास  समबथन्द्िि एक्सपटय उपथस्िि रहथि। िकर बाद थकछु \nआलेख आ रचना डाक आ ई मेलसँ सेहो आएल। िकर संथक्षप्ि \nथििरण नीचाँ देल जा रहल अथछ।) \nगूगल ट्रांसलेटर टूलथकट आब सोसय आ टागथट दुनू भाषाक रूपमे \nमैथिलीकें स्िान देलक . \nदेखू http://support.google.com/translate/toolkit/bin/ans\nwer.py?hl=en&answer=147837 \n \nआ http://translate.google.com/toolkit/list?hl=en#transl\nations/active \n \nथिदेहक थिरोिक बाद गूगल थबहारी नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक गप \nमाथन लेने अथछ, \"थिकीपीथडया मैथिली \"क  स्िापना पथहनथहये थिदेह \nद्वारा कैल गेल  आ पथहनथहये  थबहारी नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक \nगप  थिकीपीथडया   माथन लेने छल |  \n  42 || व ि द े ह सदेह:१९ \n \n \n \nगूगल मैथिली:  गूगल लैंगुएज टूल- \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseProj\nect \nएिए अंग्रेजीमे भाषामे Bihari चुनू आ अपन योगदान गूगल ट्रांसलेट \nलेल करू, आ कएल समपादन बदलबा काल कारण मे (अंग्रेजीमे) \n\"थबहारी\" नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक चचा करू; ऐ थलंकपर अनुिाद \nकरू; गूगल एकाउंट सँ लॉग इन केलाक बाद ।  \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseActiv\nity?project=gws&langcode=bh \n \nऐ \nथलंक  http://www.google.co.in/language_tools?hl=en केँ \nमैथिलीक उपलब्ििा लेल चेक करैि रहू। \n[अपडेट:  -थिदेहक एकटा आर सफलिा- गूगल सचय इथन्द्जन आब \nमैथिलीमे  \n-थिदेहक एकटा आर सफलिा- गूगल सचय इथन्द्जन आब मैथिलीमे - \nपथहने गूगल एकरा थबहारी भाषा मानै छल, मुदा थिदेहक थिरोिक बाद \nगूगल माथन लेलक जे मैथिली भाषाक अलग सचय इथन्द्जन देल जाए। \nथिदेहक थिरोिक बाद थिकीपीथडया ई पथहनथहये माथन लेने \nअथछ।  https://www.google.com/webhp?hl=bh अथछ \nथलंक  [गूगल  कमपनी \"थबहारी\" नामसँ सचय इथन्द्जनक प्रारमभ केलक, \nमुदा थबहारी नाम्ना कोनो भाषा अथछये नै। एक गोटे थबहारीक अनुिाद  विदेह सदेह:१९|| 43 \nअंथगका कऽ देलथन्द्ह आ से गूगल अंथगका कऽ कए सचय इथन्द्जन आथब \nगेल। फेर थिदेहक थिनीि उत्पल ऊपर थलथखि पत्र थलखलथन्द्ह आ \nथिदेह द्वारा समस्ि अनुिादक लगभग सभटा भाग िोलन्द्टीयर रूपमे \nकएल गेल, लोको सभसँ अपील कएल गेल मुदा बाहरी लोकक \nयोगदान शून्द्य रहल, जे एकाि केबो केलथन्द्ह से रोमनमे, ओकरा ठीक \nकएल गेल। आब गूगल मैथिली रूपमे सचय इथन्द्जन देखा रहल अथछ, \nमुदा अखनो ढेर रास काज बाकी अथछ।] \n-ऐ थिषयपर थिदेह गोष्ठीक चचा \nदेखू http://esamaad.blogspot.in/2012/01/blog-\npost_08.html ऐ थलंकपर। \nमुदा ई िँ प्रारमभ अथछ। \nअनुिाद पूणय भेलाक बाद मैथिली एिऽ आओि: \nhttp://www.google.com/language_tools?hl=bh \n \nhttp://www.google.com/language_tools \n \n VINIT UTPAL's LETTER \n \nगूगल  कमपनी \"थबहारी\" नामसँ सचय इथन्द्जनक प्रारमभ केलक, मुदा \nथबहारी नाम्ना कोनो भाषा अथछये नै। एक गोटे थबहारीक अनुिाद \nअंथगका कऽ देलथन्द्ह आ से गूगल अंथगका कऽ कए सचय इथन्द्जन आथब \nगेल। फेर थिदेहक थिनीि उत्पल ऊपर थलथखि पत्र थलखलथन्द्ह आ \nथिदेह द्वारा समस्ि अनुिादक लगभग सभटा भाग िोलन्द्टीयर रूपमे \nकएल गेल, लोको सभसँ अपील कएल गेल मुदा बाहरी लोकक \nयोगदान शून्द्य रहल, जे एकाि केबो केलथन्द्ह से रोमनमे, ओकरा ठीक  44 || व ि द े ह सदेह:१९ \nकएल गेल। आब गूगल मैथिली रूपमे सचय इथन्द्जन देखा रहल अथछ, \nमुदा अखनो ढेर रास काज बाकी अथछ।  \n \nVikas Thakore commented on your photo. \nVikas wrote: \"https://www.google.com/webhp?hl=bh \nSir, एथह थलंक पर गूगल -मैथिली २००४ सं अथस्ित्ि में अथछ..  \nफेर इ टटका-टटका.... जश्न (or whatever) कथिलए ?\" \nGajendra Thakur ट्रान्द्सलेट बला ऑप्शन लेल लेख \nपढ़ू.. http://esamaad.blogspot.in/2012/01/blog-\npost_08.html \nVikas Thakore commented on your photo. \nVikas wrote: \"jee.... Dhanyavaad. \nबेिजह परेशानी देबए लेल हम क्षमाप्रािी छी..\" \n \nअनुिाद पूणय भेलाक बाद मैथिली एिऽ \nआओि: http://www.google.com/language_tools?hl=bh  \nअनुिाद पूणय भेलाक बाद मैथिली एिऽ आओि, पथहने थबहारी एिऽ छल \nथक्लक केलापर मैथिली अबैि छल| \nhttp://www.google.com/language_tools \n \nअपडेट २८ माचय २०१२।] \n \n[सूचना: १. कैिी आ थमथिलाक्षर दुनू थलथपकेँ यूनीिसयल कैरेक्टर सेट \n(यूनीकोड) मे एनकोड करबाक अंशुमन पाण्डेय द्वारा देल आिेदन  विदेह सदेह:१९|| 45 \nस्िीकृि भಽ गेल अथछ। आब ई दुनू थलथपक यूनीकोड फॉन्द्ट बनेबाक \nथरया क्यूमे लाथग गेल अथछ आ जखन एकर सभक बेर एिै ऐ दुनू \nथलथपक आिारभूि फॉन्द्ट बनेबाक थरया शुरू भऽ जाएि। थमथिलाक्षरक \nआिारभूि फॉन्द्टक नाम थिरहुिा रहि (जेना देिनागरीक आिारभूि \nफॉन्द्टक नाम मंगल आ बांग्लाक आिारभूि फॉन्द्टक नाम िृन्द्दा अथछ)। \nथमथिलाक्षरक फॉन्द्ट लेल िेसर बेर संशोथिि आिेदन देल गेल रहए, \nदोसर आ िेसर आिेदनमे थिदेहक योगदानक थिस्िृि चचा भेल अथछ, \nयिा - [Figure 11: Excerpt from a Maithili e -journal \npublished as PDF (from Videha 2011: 22; Videha: \nA fortnightly Maithili e-journal. Issue 80 (April 15, \n2011), Gajendra Thakur \n[ed]. http://www.videha.co.in/ .\"Gajendra Thakur of \nNew Delhi graciously met with me and \ncorresponded at length about Maithili, offered \nvaluable specimens of Maithili manuscripts, printed \nbooks, and other records, and provided feedback \nregarding requirements for the encoding of Maithili \nin the UCS.\"-Anshuman Pandey.] । \nसूचना: २. गूगल मैथिली:  गूगल लैंगुएज टूल- \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseProj\nect \nअपन योगदान गूगल ट्रांसलेट लेल करू, आ कएल समपादन बदलबा \nकाल कारण मे (अंग्रेजीमे) \"थबहारी\" नाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक चचा \nकरू। ऐ थलंकपर अनुिाद करू; गूगल एकाउंट सँ लॉग इन केलाक \nबाद ।   46 || व ि द े ह सदेह:१९ \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseActiv\nity?project=gws&langcode=bh \nऐ \nथलंक  http://www.google.co.in/language_tools?hl=en केँ \nमैथिलीक उपलब्ििा लेल चेक करैि रहू। \n \nसूचना: ३.थिकीपीथडया मैथिली:  \nमीथडयाथिकीक २६०० संदेश अंग्रेजीसँ मैथिलीमे थिदेहक सदस्यगण \nद्वारा अनूथदि कऽ देल गेल अथछ। \nआब http://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?task\n=untranslated&group=core-\nmostused&limit=2000&language=mai  ऐ थलंकपर \nGroup मे जा कऽ ड्रॉपडाउन मेनूसँ अ -अनूथदि मैसेज  अनूथदि \nकरू। जँ अहाँ थिकीपीथडयाक ट्रान्द्सलेटर नै छी \nिँ http://translatewiki.net/wiki/Project:Translator ऐ \nथलंकपर मैथिलीमे ट्रान्द्सलेट करबाक अनुमथिक लेल अनुरोि थदयौ, \nऐ सँ पथहने ओिै ऊपरमे दथहना काि लॉग -इन (जँ खािा नै अथछ \nिँ थरएट अकाउन्द्ट) कऽ आ प्रेफरेन्द्समे भाषा मैथिली लऽ अपन \nप्रयोक्िा खािाक थलंककेँ थक्लक कऽ अपन प्रयोक्िा खाि पन्ना बनाउ। \nथकछु कालमे अहाँकेँ ट्रान्द्सलेट करबाक अनुमथि भेट जाएि। िकरा \nबाद अनुिाद प्रारमभ करू। \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator \n \nhttp://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_lan\nguages/Wikipedia_Maithili  विदेह सदेह:१९|| 47 \n \n \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?task=u\nntranslated&group=core-\nmostused&limit=2000&language=mai \n \nhttp://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mai \n \nhttp://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Mainpage/mai  \nथिदेहक िेसर अंक (१ फरबरी २००८)मे हम सूथचि केने रही - \n“थिकीपीथडयापर मैथिलीपर लेख िँ छल मुदा मैथिलीमे लेख नथह \nछल,कारण मैथिलीक थिकीपीथडयाकेँ स्िीकृथि नथह भेटल छल। हम \nबहुि थदनसँ एथहमे लागल र ही आ सूथचि करैि हथषयि छी जे \n२७.०१.२००८ केँ (मैथिली) भाषाकेँ थिकी शुरू करबाक हेिु स्िीकृथि \nभेटल छैक, मुदा एथह हेिु कमसँ कम पाँच गोटे, थिथभन्न जगहसँ \nएकर एथडटरक रूपमे थनयथमि रूपेँ कायय करथि िखने योजनाकेँ पूणय \nस्िीकृथि भेटिैक।” आ आब जखन िीन सालसँ बेशी बीथि गेल \nअथछ आ मैथिली थिकीपीथडया लेल प्रारथमभक सभटा आिश्यकिा पूणय \nकऽ लेल गेल अथछ थिकीपीथडयाक “लैंगुएज कमेटी” आब बुथझ गेल \nअथछ जे मैथिली “थबहारी नामसँ बुझल जाएबला ” भाषा नै अथछ आ \nऐ लेल अलग थिकीपीथडयाक जरूरि अथछ। थिकीपीथडयाक गेराडय \nएम. थलखै \nछथि  ( http://ultimategerardm.blogspot.com/2011/05/b\nihari-wikipedia-is-actually-written-in.html  ) \n-“ई सूचना मैथिली आ मैथिलीक थबहारी भाषासमूहसँ समबन्द्िक थिषयमे  48 || व ि द े ह सदेह:१९ \nउमेश मंडल द्वारा देल गेल अथछ - उमेश थिकीपीथडयापर मैथिलीक \nस्िानीयकरणक पथरयोजनामे काज कऽ रहल छथि, ...लैंगुएज कमेटी \nई बुझबाक प्रयास कऽ रहल अथछ जे की मैथिलीक स्िान थबहारी \nभाषा समूहक अन्द्िगयि राखल जा सकैए ?..मुदा आब उमेश जीक \nउत्तरसँ पूणय स्पष्ट भऽ गेल अथछ जे “नै”। ” \nरामथिलास शमा क लेख (मैथिली और थहन्द्दी, थहन्द्दी माथसक पाटल, \nसमपादक रामदयाल पांडेय) जइमे मैथिलीकेँ थहन्द्दीक बोली बनेबाक \nप्रयास भेल छलै िकर थिरोि यात्रीजी अपन थहन्द्दी लेख द्वारा केने \nछलाह , जखन हुनकर उमेर ४३ बखय छलथन्द्ह (आयाििय १४/ २१ \nफरबरी १९५४), जकर राजमोहन झा द्वारा कएल मैथिली अनुिाद \nआरमभक दोसर अंकमे छपल छल। उमेश मंडलक ई सफल प्रयास \nऐ अिथँ आर थिथशष्टिा प्राप्ि केने अथछ कारण हुनकर उमेर अखन \nमात्र ३० बखय छथन्द्ह। जखन मैथिल सभ हैदराबाद, बंगलोर आ \nथसएटल िथर कमप्यूटर साइंसक क्षेत्रमे रथह काज कऽ रहल छथि, ई \nथिरोि िा करेक्शन हुनका लोकथन द्वारा नै िरन थमथिलाक सुदूर \nक्षेत्रमे रहथनहार ऐ मैथिली प्रेमी युिा द्वारा भेल से की देखबैि अथछ? \nउमेश मंडल थमथिलाक सभ जाथि आ िमयक लोकक कण्ठक गीिकेँ \nफील्डिकय द्वारा ऑथडयो आ िीथडयोमे थडथजटलाइज सेहो कएने छथि \nजे थिदेह आकाइिमे उपलब्ि अथछ। \nTIRHUTA UNICODE \nSee the final UNICODE Mithilakshara Application \n(May 5, 2011) by Sh. Anshuman \npandey http://std.dkuug.dk/JTC1/SC2/WG2/docs/n40\n35.pdf at Page 23 the Videha 80th issue (Tirhuta \nversion) is attached\"Figure 11: Excerpt from a  विदेह सदेह:१९|| 49 \nMaithili e-journal published as PDF (from Videha \n2011: 22\" and at Page 12 Videha is included in \nReferences Videha: A fortnightly Maithili e -journal. \nIssue 80 (April 15, 2011), Gajend ra Thakur \n[ed]. http://www.videha.co.in/. and role of Videha's \neditor is acknowledged on Page 12 \"Gajendra \nThakur of New Delhi graciously met with me and \ncorresponded at length about Maithili, offered \nvaluable specimens of Maithili manuscripts, printed \nbooks, and other records, and provided feedback \nregarding requirements for the encoding of Maithili \nin the UCS.\" ] \n \nयूनीकोड पर साथहत्य अकादेमीक किागोष्ठीमे पचा थििरण (गजेन्द्र \nठाकुर/ अपडेट ३१ माचय २०१२) \nडॉ. रमानन्द्द झा रमण जी द्वारा यूनीकोड पर साथहत्य अकादेमीक \nकिागोष्ठीमे पचा थििरण कएल गेल। ऐसँ मात्र ई स्पष्ट भेल जे \nपचा थलथखथनहारकेँ नथहये यूनीकोडक थिषयमे कोनो जानका री छथन्द्ह \nआ नथहये िेस्टनय िा यूनीकोड दुनू फॉन्द्टक थनमाण कोनो प्रारथमभक \nज्ञान छथन्द्ह। हँ ऐ परचाक ओइ सभ लोक लेल महत्ि छै जे सीखय \nचाहै छथि जे पूिाग्रहपूणय आ पक्षपािपूणय मैथिली साथहत्यक इथिहास \nकोना थलखल जाए। ऐसँ पथहने चेिना सथमथि अपन स्माथरकामे \nयूनीकोड ले ल चेिना सथमथिक योगदानक चचा देखैि छी! थिरहुिा  50 || व ि द े ह सदेह:१९ \nयूनीकोड आिेदनकिा अंशुमन पाण्डेय जखन पटना गेल रहथि िँ हम \nहुनका कहने रथहयथन्द्ह जे थिद्यापथि भिनमे थशि कुमार ठाकुरक दोकान \nछथन्द्ह, ओिऽ सँ अहाँ मैथिलीक थकिाब कीथन सकै छी, मुदा दू िीन \nथदन ओ दोकान आ सथमथि बन्द्द रहलाक कारण ओिऽ सँ घुथर गेला, \nबादमे ओिए एक गोटे कहलकथन्द्ह जे सभ थदन अहाँ अबै छी, से ई \nसथमथि अखन कमसँ कम १४-१५ थदन आर बन्द्द रहि कारण दू \nग्रुपमे झगड़ा-झाँटी भऽ गेल छै। ई अनुभि लऽ कऽ ओ घुरल रहथि \nआ से सथमथि अपन स्माथरकामे यूनीकोड लेल ओ जे योगदान देलक \nिकर चचा करैि अथछ! गोथिन्द्द झा जीक पिा मँगलापर एक गोट \nथिद्वान् (!) हुनका कहलथखन्द्ह जे िुर ओ की बिेिा, आ गोथिन्द्द झा \nजीक पिा नै देलथखन्द्ह आ िखन दोसर ठामसँ हुनका पिा उपलब्ि \nकरबाओल गेल। \n \nTWITTER IN MAITHILI \n TWITTER IN MAITHILI , PLEASE \nCLICK http://translate.twttr.com/welcome and go to \nbottom of this link. You will find[[Don't see your \nlanguage? We're continually reviewing the list of \nlanguages we support, and would love your \nfeedback]] - click feedback and apply for Maithili \nand submit alongwith reason why you need twitter \nin Maithili. Seeking your cooperation in large \nnumbers again. \n \n  विदेह सदेह:१९|| 51 \nखण्ड ४ \n\"थिकीपीथडया \"मे मैथिलीकबाद  मैथिली  \"गूगल ट्रान्द्सलेट\"मे सेहो.. \nअथगला लक्ष्य \"अमेजन अलेक्सा\" \nगूगल ट्रान्द्सलेट \nगूगल ट्रान्द्सलेटक थलंक \nhttps://translate.google.com/?sl=en&tl=mai&op=trans\nlate \nगूगल ट्रान्द्सलेटकेँ आर पुष्ट करबाक खगिा छै िइ लेल अथगला \nकाज अढ़ा रहल छी: \nhttps://translate.google.com/about/contribute/ \nप्रारमभ: \nथिकीपीथडया  ०१ फरबरी २००८ थलंक \nhttps://books.google.co.in/books?id=VC-\nBD5Ad6z4C&lpg=PA1&pg=PA1#v=onepage&q&f=fal\nse  (मैथिली  देिनागरी) \nhttps://books.google.co.in/books?id=cTezCU59bJwC\n&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false  (मैथिली  \nथिरहुिा) \nhttps://books.google.co.in/books?id=3zKudz6wAO8C\n&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false  (मैथिली  \nब्रेल) \n गूगल ट्रन्द्सलेट २३ जून २०११क थलंक \nhttps://www.facebook.com/groups/videha/permalink/\n138489416229195/  52 || व ि द े ह सदेह:१९ \nगूगल ट्रांसलेशन टूलमे \n\"थबहारी\" भाषाक बदलामे मैथिली  लेल अलग ट्रांसलेशन टूल \nबनेबाक आिेदन थिदेहक सदस्यगण  द्वारा देल गेल अथछ। अपन \nयोगदान  गूगल ट्रांसलेट लेल करू, \nआ कएल समपादन बदलबा काल कारण मे (अंग्रेजीमे) \"थबहारी\" \nनाम्ना कोनो भाषा नै हेबाक चचा करू। ऐ थलंकपर अनुिाद करू; \nगूगल एकाउंटसँ लॉग इन केलाक बाद । \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseProj\nect \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseActiv\nity?project=gws&langcode=bh (links closed) \nथिकीपीथडया  मैथिली  थलंक \nथिदेह (पथत्रका) https://mai.wikipedia.org/s/kgv \nइन्द्टरनेटक संसारमे मैथिली  \nभाषा https://mai.wikipedia.org/s/s6h \nभालसथरक गाछ https://mai.wikipedia.org/s/ipm \nथिदेह https://mai.wikipedia.org/s/ie1 \nथिदेहक फेसबुक भसयन https://mai.wikipedia.org/s/iu1 \nथिदेह सममान  https://mai.wikipedia.org/s/jc2 \nथिदेह आकाइभ https://mai.wikipedia.org/s/jc0 \nथिदेह थमथिला  रत्न https://mai.wikipedia.org/s/jc3 \nथिदेह थमथिलाक  खोज https://mai.wikipedia.org/s/jc4 \nथिदेह सूचना संपकय अन्द्िेषण https://mai.wikipedia.org/s/jc5 \nश्रुथि प्रकाशन https://mai.wikipedia.org/s/iu7 \nअनथचन्द्हार आखर https://mai.wikipedia.org/s/ion  विदेह सदेह:१९|| 53 \nमैथिली  गजल https://mai.wikipedia.org/s/idz \nमैथिली  बाल गजल https://mai.wikipedia.org/s/iex \nमैथिली  भथक्ि गजल https://mai.wikipedia.org/s/if1 \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator http://m\neta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages\n/Wikipedia_Maithili  \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?task=u\nntranslated&group=core-\nmostused&limit=2000&language=mai \nhttp://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Mainpage/mai \nअंथिम  पाँचू साइट थिकी मैथिली  प्रोजेक्टक अथछ। एथह थलंक  सभ पर \nजा कय  प्रोजेक्टकेँ आगाँ बढ़ाऊ। (links closed) \n अमेजन अलेक्सा मैथिली  (शीघ्र....) \n  \n\"थिकीपीथडया \"मे मैथिलीकबाद  मैथिली  \"गूगल ट्रान्द्सलेट\"मे सेहो.. \nअथगला लक्ष्य \"अमेजन अलेक्सा\" \n \nथिदेहक िेसर अंकमे (०१ फरबरी २००८) जे खुशखबरी पाठक \nलोकथनकेँ मैथिली  थिकीपीथडयाक  समबन्द्िमे देल गेल छल िकर  54 || व ि द े ह सदेह:१९ \nसुखद पथरणथि कएक साल पथहने भेटल छल। \nमैथिली  गूगल ट्रान्द्सलेटक समबन्द्िमे थिदेहक फेसबुक पृष्ठपर २०११ \nमे देल गेल िकर सुखद पथरणथि ११ मई २०२२ केँ भेटल। \nमैथिली  अमेजन अलेक्साक सेहो आरमभ शीघ्रे हएि। \n(थलंक-स्रीनथचत्र नीचाँ देल जा रहल अथछ।) \nhttps://books.google.co.in/books?id=VC-\nBD5Ad6z4C&lpg=PA1&pg=PA2#v=onepage&q&f=fal\nse \nhttps://www.facebook.com/groups/videha/permalink/\n138489416229195/  विदेह सदेह:१९|| 55 \n \n 56 || व ि द े ह सदेह:१९ \n विदेह सदेह:१९|| 57 \n \n \n 58 || व ि द े ह सदेह:१९ \nओथह समयमे  थिदेह समपादक मण्डलमे ई लोकथन रहथि: सह-समपादक: \nउमेश मंडल । सहायक  समपादक: थशि कुमार झा आ मुन्नाजी (मनोज \nकुमार कणय) । भाषा समपादन: नागेन्द्र कुमार झा आ पञ्जीकार \nथिद्यानन्द्द झा । कला-समपादन: िनीिा कुमारी आ रथश्म रेखा थसन्द्हा \n। समपादक-शोि-अन्द्िेषण: डॉ. जया  िमा आ डॉ. राजीि कुमार बमा \n। समपादका नाटक-रंगमंच-चलथचत्र: बेचन ठाकुर। समपादक सूचना-\nसमपकय-समाद: पूनम मंडल अ थप्रयंका झा। समपादक अनुिाद थिभाग: \nथिनीि उत्पल । स्पष्ट अथछ जे \"समपादक अनुिाद थिभाग\" थिनीि \nउत्पल (आब अथसस्टेन्द्ट प्रोफेसर, आइ.आइ.एम.सी. जममू) क थिशेष \nसहयोग  रहल, आशीष अनथचन्द्हार समपादक मण्डल मे नथहयो  रहला \nउत्तर कोनो समपादकसँ कम काज नै करैि छथि। मैथिलीेेक  पाठक \nिगय सेहो अपन यिाशथक्ि योगदान  देलथन। \nhttps://books.google.co.in/books?id=zmIugpjpOKYC\n&lpg=PA1&pg=PA600#v=onepage&q&f=false \nhttps://books.google.co.in/books?id=-\nU04e5FfnTEC&lpg=PA1&pg=PA405#v=onepage&q\n&f=false \nगूगल ट्रान्द्सलेटकेँ आर पुष्ट करबाक खगिा छै िइ लेल अथगला \nकाज अढ़ा रहल छी: \nhttps://translate.google.com/about/contribute/ \nगूगल ट्रान्द्सलेट काययरम  देखू \nhttps://youtu.be/nP-nMZpLM1A \nGoogle Translate:04:45to06:25 (24 new languages \nat 06:00)  विदेह सदेह:१९|| 59 \nDetailed Description \nTune in to find out about how we're furthering \nour mission to organize the world’s information \nand make it universally accessible and useful. To \nwatch this keynote with American Sign Language \n(ASL) interpretation, please click \nhere: https://youtu.be/PeUXBvRExic   \n0:00 Opening Film \n1:47 Introduction, Sundar Pichai \n6:21 Knowledge \n15:45 Knowledge&Search \n27:15 Skin Tone Equity \n32:00 Computing \n33:08 Assistant \n43:34 Computing: AI Test Kitchen \n53:08 Safer with Google \n1:04:38 Safer Way to Search \n1:11:20 Android: Opening \n1:45:45 Android: Wear OS&Tablet \n1:25:32 Android: Better Together \n1:31:22 Hardware: Opening \n1:33:22 Hardware: Pixel Phone&Buds \n1:45:44 Hardware: Ambient&Beyond the Phone \n1:54:32 Augmented Reality&Close \n  60 || व ि द े ह सदेह:१९ \nसंपादकीय  \nदी ओथरथजनल  गीिांजथल’ केर थिमोचन: टैगोरक थिरोिानक ७५ िषयक \nबाद \nश्रािण मासक २२ िारीख टैगोर-प्रेमी लोकथनक लेल एकटा महत्िपूणय \nथदिस होई छइ. आइ सं ७५ िषय पूिय हुनकर थिरोिान भेल छलथन \nआ’ कलकत्ताक राजपि पर मनुक्खक समुर बथह गेल छल; मुदा \nकममे लोग जनैि अथछ जे जाथह “गीिांजथल: द’ सोंग ओफ्फेथरंग्स” \n(इंथडया  सोसाईटी द्वारा प्रकाथशि, १९१२) केर लेल १९१३ मे \nएथशयाक  पथहल साथहत्यकार केर रूप मे हुनका नोबेल पुरस्कार भेंटल \nछलथन, ओ हुनक कथि-रूप मे मयादाक  सही प्रमाण नइ छलथन, \nथकयेकये  ि’ मूल ‘गीिांजथल’ (१९१० मे बंगला मे प्रकाथशि) केर \n१५७ मे सं मात्र ५३ गोट कथििा एथह कथि-कृि अंग्रेजी अनुिाद मे \nअंिभुयक्ि भेल छल, बाकी १०४ गोट कथििाक अनुिाद टैगोर कथहयहु  \nनइ केलथन – जाथह सं हुनकर कथििाक प्रेमी पाठक कें ओथरथजनल  \nगीिांजथल’ केर रसास्िादनक कोनो मओका नइ भेंटलथन; आब \nनथचकेिाक अनुिाद मे िैह मूल गीिांजथलक पूणांग अनुिाद आ’ ९० \nपृष्ठ केर थिश्लेषण आ’ व्याख्या  सथहि ई अपूिय रुपें कथििा-प्रेमी \nपाठक िगय लेल उपथस्िि अथछ; २०१५ मे एथह पुस्िकक मूल \nइउरोथपय  संस्करण चपल छल जमयनी सं – जकर प्रकाशक छलाह \nएथनमा  थििा मल्टीथलंगुआ – सुदूर एंडोरा देशक; आब िकरथह भारिीय \nििा साकय संस्करण प्रकाथशि भेल – जकरा थिश्व-भारिीक उपाचायय  \nप्रो: स्िपन दत्ता थिमोचन केलथन आ’ थिश्व-भारिीक संग MoU केर \nउपज स्िरुप एथह पुस्िकक थिषय  मे बाजली प्रो: िपिी मुखोपाध्याय , \nअध्यक्षा, रिीन्द्र भिन. एथह पुस्िक उपलब्ि भ’ सकैछ ९९९ टाका  विदेह सदेह:१९|| 61 \n(१०% केर छूट ििा डाक व्यय  फ्री, अिाि मात्र 900 टाका) मे, \nजखन थक एकर यूरोथपयन  एथडशन केर मूल्य  छइ ३४ यूरो  (प्रायः \n२५२० टाका). एथह पुस्िकक लेल थलखी: E -\nLEKHANFoundation Trust: B1&C1, Dakshinayan, \nAbanpally, Santiniketan 731235 Dt Birbhum, West \nBengal \n \nबीहथन (थिहथन) किा बा अथि लघु किा [ सीड स्टोरी (फ्लैश \nथफक्शन) बा िेरी शॉटय स्टोरी] \nमैथिलीमे  बेइमान साथहत्य अकादेमीक, ओकर बेइमान मैथिली  \nपरामशयदात्री सथमथिक  आ मैथिली  साथहत्य लेल दइ जाइबला \nपुरस्कारक बेइमान जूरीक प्रथि थिदेहक सथजयकल स्ट्राइक दस सालसँ \nचथल रहल अथछ। ओकर थिरोिमे बेइमान लोकथन कखनो गजलक \nनामपर, कखनो नाटकक नामपर, कखनो िियनीक नामपर आ कखनो \nबीहथन किाक नामपर भेख बदथल-बदथल छद्म बहस चलेबाक बेइमानी \nकरैि रहल छथि। बेइमान साथहत्यकार सभ मुदा दुबराइिे गेला, \nअपन थिचारिारक दुबयलिा देथख ओ ऐ छद्म बहसक लेल बाध्य भेला। \nआ ओइमे बेइमान संस्िा आ जूरीक संग हुनकर समियन िूिय थमथिला  \nराज्य अथभयानी  सभ सेहो केलक। हँ, मैथिलीक  साथहत्य अकादेमीमे  \nजे बेइजत्ती थहनका सभक कारण कएल जा रहल अथछ, िकर ५० \nसाल पूणय भेल। मैथिलीकेँ  माथर  बेइमानीक िंिा थिदेहक सथजयकल \nस्ट्राइक कारण िमहल अथछ, आ ओइ स्ट्राइकक कारण मूल िारा \nसमानान्द्िर िाराक सोझाँ थचत्त भऽ गेल अथछ, गुणात्मके नै मात्रामे  62 || व ि द े ह सदेह:१९ \nसेहो। \nबीहथन (थिहथन) किा बा अथि लघु किा [ सीड स्टोरी (फ्लैश \nथफक्शन) बा िेरी शॉटय स्टोरी] \nथिदेह थिहथन किा थिशेषांकमे थिहथन किाक समीक्षाशास्त्र आएल। \nथिदेह प्रबन्द्ि-थनबन्द्ि-समालोचना थिशेषांकमे साथहत्यक समीक्षाशास्त्र \nआएल। थकयो  अथि लघु किाकेँ बीहथन किा नै थलखि िँ िकरा \nखून िँ नै कऽ देबै। आ थकयो  बीहथन किाकेँ अथि लघुकिा थलखि \nिँ ओकरासँ भिबड़ी िँ नै कएल जा सकैए। अंग्रेजीमे अथि लघुकिा \nलेल मुदा अहाँ \"शॉटय-स्टोरी\" नै थलथख  सकै छी। ओइ लेल सीड \nस्टोरी बा फ्लैश थफक्शन बा आन कोनो शब्दािली थलखैये  पड़ि। \nओिऽ ओइपर बहस चथलये  रहल अथछ। मुदा ओइ लेल \"शॉटय-स्टोरी\" \nनै थलथख  सकै छी, अइपर ओिऽ कोनो थििाद नै अथछ। थकछु \nमैथिलीक  अंग्रेजी (!!) प्रोफेसर केँ ई गप नै बुझल छथन्द्ह, िइ लेल \nभारिक थिश्वथिद्यालयमे चय न कोना होइि अथछ से ककरोसँ नुकाएल \nनै अथछ। हँ मैथिलीमे  बीआ आ बीहथन सीड आ सैपथलंग दुनूकेँ कहल \nजाइए। \nआब आउ बीहथन किाक गुणात्मक थिश्लेषणपर। पद्यक थििा हाइकूकेँ \nहम ऐमे जोथड़ कऽ देखब। बीहथन किाक मान्द्यिा थक ओइ बेइमान \nसाथहत्य अकादेमीक हािमे अथछ? माथन  थलअ काथि साथहत्य \nअकादेमीमे सथजयकल स्ट्राइक होइए आ ओिऽ भुसकोल लोकक अकाल \nभऽ जाइए। िइयो  थक बीहथन किा (अथि लघु किा) संग्रह बा \nहाइकू संग्रहकेँ पुरस्कार देल जा सकि? थक बीहथन किाक नाम \nअथि लघु किा कऽ देले टा सँ ओइमे गुणात्मक िृथि भऽ जाएि बा  विदेह सदेह:१९|| 63 \nअथि लघु किाक नाम बदथल बीहथन किा कऽ दी िँ ओही लेखकक \nिएह रचना खरापसँ नीक भऽ जाएि। आ माथन  थलअ कोनो िेसरे \nशब्द अथि लघु किा बा बीहथन किा लेल प्रयुक्ि हुअए लागए, बा \nलघु किा संग्रहमे एकटा बीहथन (अथि लघु) किा सेहो लेखक \nसथममथलि  कऽ लेथि िँ की ओकर समीक्षा अहाँ नै करब। आ जँ \nएकर थिषय  प्रेम रहए आ थकछु युिा लप्रेक (लघु प्रेम किा) कथह \nएकरा समबोथिि करथि िँ की हम ई कथह समीक्षा करब जे लघु \nबीथहथन  प्रेम किा थलखब िँ ओ लोकथनसमीक्षा करिा आ अथि लघु \nप्रेम किा थलखब िखन ई लोकथन समीक्षा करिा। एक पाँथिक गद्य/ \nपद्य हुअए बा एक लाख पाँथिक, ओ साथहथत्यक  रचना भेल आ ओकर \nसमीक्षा हेबे टा करि, चाहे ओकर नामकरण अहाँ जे करी। \nमुदा हाइकू आथक बीहथन किा संग्रह सभमे एकटा समस्या  अथछ। \nबेशी गोटे जे ऐ दुनू थििामे छथि, से गुणक बले नै नामकरणक बले \nपुरस्कार जीिऽ चाहै छथि। जँ ई कही जे ऐ दुनू थििामे कम \nप्रथिभािान साथहत्यकार सथरय  छथि िँ असत्य नै हएि। मुदा एकर \nअिय ई नै जे ओ सभ एकोटा नीक बीहथन किा नै थलखने छथि। \nहँ जँ हुनकर लेखनीकेँ देखी िँ एक-आिेटा नीक रचना ओ दऽ \nसकल छथि। आ जािथर संग्रह भथर नीक बीहथन किाक संग्रह ओ \nनै दऽ सकिा, थबन पैरिी-पैगामक पुरस्कार भेटब कथठने हेिथन्द्ह। िँ \nकी ई लोकथन पूणय लघु-किा थलखबाक यो ग्य  नै छथि िेँ मजबूरीमे  \nबीहथन किा थलखै छथि? हँ बुझाइ िँ सएह अथछ। \nराजमोहन झा अपन लघु किा संग्रहक अन्द्िमे एकटा बीहथन किा \nथलखलथन्द्ह, \"चलह\"- सनगर बीहथन किा। थकछु नीक बीहथन किामे \nपरमेश्वर कापथड़क \"सिबरिी\", अमरनाि  झा केर \"देह\", ज्योथि  झा  64 || व ि द े ह सदेह:१९ \nचौिरीक \"नबका पीढ़ी\", उमेश मण्डलक \"रुपैआक ढेरी\", कथपलेश्वर \nराउिक \"छूआ-छूि\", मुन्नाजीक \"रेिाज\", अनमोल झा केर \n\"प्रािथमकिा\" आ ओमप्रकाश झा केर \"स्पेशल परथमट \" अबैि अथछ। \nऐ सभ बीहथन किाकेँ एकत्र करी िँ एकटा पुरस्कार पेबा योग्य  संग्रह \nबनि, आ पुरस्कार संयुक्ि रूपेँ देल जा सकि।  हाइकूमे समस्या  \nआर गमभीर अथछ, बाशो थलखै छथि जे जे थकयो  १२ टा हाइकू \nथलथख  लेथि िँ ओ महाकथि भेला, िखन मैथिलीमे  सभ महाकथिये  \nभऽ जेिा, आ एकाि टा नीक आ हजारक हजार बीहथन-सन किा \nलीथख बहुि गोटे महा-बीहथनकिाकार कहेिा। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१९|| 65 \nकाथमनीजीक  पांच टा कथििा आ ओइपर मिुकान्द्ि झा जीक थटप्पणी \nजेना की बूझल हएि जे थिदेह एकटा नि प्रोजेक्ट केर घोषणा केने \nछल, जै अन्द्िगयि थिदेहक संपादक मंडल एकटा कोनो रचनाकमीसँ \nहुनक थकछु रचना आमंथत्रि कऽ थिदेहक एकटा अंकमे देि आ ओइ \nरचनाकमीक संबंिमे कोनो आन रचनाकमी थटप्पणी देिा। आ ऐ \nप्रोजेक्ट केर पथहल घोषणामे काथमनी  जीक रचना आमंथत्रि कएल गेल \nछल आ काथमनीजीक  रचनािथमयिापर थटप्पणी करबा लेल मिुकांि झा \nजीकेँ आमंथत्रि कएल गेल छल। ऐ अंकसँ ई प्रोजेक्टक शुरूआि \nभऽ रहल अथछ िँ पथहने पढ़ू काथमनीजीक  पाँच गोट कथििा आ िकर \nबाद मिुकांिजीक थिचार \n१ \nछौड़ीक आँथख मे \nएकटा छोट छीन छौड़ीक आँथखमे  \nसमायल  छै दुथनया  \nएकटा भरल-पूरल दुथनयाँ  \nजाथहमे  किौ नदी बहैि छै \nकिौ उिरैि छै झरना \nपहाड़परसँ \nहनहनाइि छै किौ  66 || व ि द े ह सदेह:१९ \nबाँसक पैघ पैघ बोन \nपुरबा पछबाक बसािमे \nकिौ उड़ान भरै छै प्लेन \nदूर िथरक यात्रा िय  करबाक लेल \nलगाओल जाइि छै किौ प्रदशयनी \nथकछु बेचबाक लेल \nथकछु खरीदबाक लेल \nछौड़ीक आँथखमे  हँसी छै \nदू बुन्द्द नोर छै \nपूरा दुथनयाँ  छै \nमुदा छौड़ीक आँथखमे  \nछौड़ी नथह छै \nकिौ नथह छै ओकर अथस्ित्ि \nओकर इच्छा/ ओकर आकांक्षा \nओकरा िँ दौड़ायल  जा रहल छै \nबेटीसँ कथनयाँ   विदेह सदेह:१९|| 67 \nआ कथनयाँसँ  माय  बनबाक लेल । \n२ \nआशाक बान्द्ह \nसब बेर ओकर घरबला \nओकरा आँथखमे  बाथन्द्ह जाइि छै \nआशाक बान्द्ह \nकी एथह बेर पठेिै ओकरा लेल \nिराउ रखै लेल \nनीक नूआ \nगुदड़ी गुदड़ी भेल \nआँगीकेँ फेरबाक लेल \nरेशमी कपड़ा \nपथहरबाक लेल \nएक जोड़ा चप्पल \nथक एथह बेर जाइि देरी पठेिै \nओकरा नामसँ मथनआडर   68 || व ि द े ह सदेह:१९ \nआ बच्चन महाजनक पाई \nगढेिै ओ अपना लेल \nनाक महक छक \nथक एथह बेर दूगा पूजामे \nदेखा देिै लोककेँ \nथक ओ परदेथशयाक  बहु अथछ \nमुदा सब बेर \nजाइि मािर \nथबसथर  जाइि छै ओकरा \nआ ओकर सपनाक किार \nनोरक िार मे बथह जाइि छै \nएक-एक कऽ सबटा \nएकटा िेसरे थचंिा घेथर लैि छै \nनथह जाथन की भेलै परदेशमे ओकरा । \n \n  विदेह सदेह:१९|| 69 \n३ \nमीि ! \nअहाँ एना \nकथहया  िथर बैसल रहब आशामे \nकी अहाँक िारीमे \nखसायि  थकयो  रोटी \nआ अहाँक हािमे \nसौथप देि थकयो  अथिकार \nकथहया  िथर ठाढ रहब \nमुँहिथरपर \nकी अहाँक घरमे \nटाँग पसाथर कऽ सूिल लोक \nथनकथल  जायि  सहजथह \nकथहया  िथर बैसाखीक सहारे \nबजबैि रहबै \nबाहरक घंटी  70 || व ि द े ह सदेह:१९ \nकी थकयो  जागि \nजकरा अहाँ सुनेबै \nअपन संपूणय व्यिा किा \nमीि! \nकथहया  िथर मुनने रहबै कान \nअभद्र गाथर सुथन कऽ \nकी ओ चुप्प भऽ जायि  सहजथह \nआथखर कथहया  िथर \nबनल रहबै अहाँ \nमीलक पािर \nजकरापर जेठक दुपहथरया  \nआ साओनक बरखाक \nअसर नथह परैि छै मीि । \n \n \n  विदेह सदेह:१९|| 71 \n४ \nथपिा \nएक बेर फेर \nथपिाक सोझाँमे  \nिियमान अियहीन \nआ भथिष्य अथनथश्चि छथन \nपैरक फाटल बेमाय  जकाँ \nखेिो फाथट गेल \nएक बेर फेर प्रकृथि मुँह मोड़लक \nआ िषा नथह भेल \nओ पथरिार क पैघ बेगरिाक सोझाँमे  \nबड़ छोट महसूस करैि छथि अपनाकेँ \nघरक खचा/ स्कूल कऽ फीस \nलगानक बोझ \nबेटीक भािहीन आँथख \nसबहक सोझाँमे   72 || व ि द े ह सदेह:१९ \nलगैि छथि एथह बेर \nपरास्ि भऽ जेिा \nशून्द्य आकाश थदस िकैि-िकैि \nहुनकर आँथखयो  शून्द्य बुझना जाइि अथछ \nओ सब थदन जाइि छैि खेिक आथरपर \nआ टाँट परल िरिी देथख कऽ \nघुथर अबैि छथि \nओ सब थदन इन्द्रसँ करैि छथि प्राियना \nथकएक थपिाक आँथखमे  एखनो \nपाथनक देििा इन्द्रे छथि \nिषा थदय  / िषा थदय  \nदरारग फाटल खेिकेँ \nपाथन सँ पोहपीि कऽ थदय  \nजे हमर जीिनक आिार अथछ \nसुखक संसार अथछ \nमुदा कोनो प्रथिथरया   विदेह सदेह:१९|| 73 \nनथह देखा परैि अथछ केमहरो \nकोनो पथरिियन नथह \nबुझना जाइि अथछ किौ \nथनराशा आगु आ आशा पाछू छुटल जाइि अथछ \nखुट्टा पर बान्द्हल बड़द जकाँ \nथपिा बेबस भेल जाइि छथि \nसमय  अथछ की िैयो  \nदरकल अयना  जकाँ \nदू भागमे \nथपिाकेँ बाँथट रहल अथछ \nथबना कोनो दोष के । \n५ \nमोन आइ मायासँ  मुक्ि अथछ \nमोन आइ हँथस रहल अथछ \nमोन आइ नाथच रहल अथछ \nमोन आइ गाथब रहल अथछ  74 || व ि द े ह सदेह:१९ \nमोन पाँथख लगा आसमानमे  \nउथड़यो  रहल अथछ \n  \nमोन आइ मायासँ  मुक्ि अथछ \nमोन आइ ददयसँ िेलग अथछ \nमोन आइ सब बन्द्िन \nसब द्वेषकेँ पार कऽ लेलक \nमोन आइ खुशीकेँ \nअपना जीिनक आिार बना लेलक \nमोनक आँगनमे आइ \nफुलाय ल अथछ भालसथरक फूल \nमोनक आँगनमे आइ पसथर रहल अथछ \nपाथरजािक सुगंि \nमोनक आँगनमे आइ \nउिथर रहल अथछ चान \nमोनक आँगन मे आइ  विदेह सदेह:१९|| 75 \nगाथब रहल अथछ कोइली गुनगुना रहल अथछ भौंरा \nमोनक आँगनमे सथज रहल अथछ \nफूल भरल सेज \nमोनक आँगनमे उिथर रहल अथछ \nमान सममान िीरे िीरे \nआँथखमे  प्रेम भरने \nहर डेगमे थिश्वास लेने \nअथिकारसँ \nअपना थदस थखचैि \nअपनामे समटैि । \nकाथमनीजीक  थकछु कथििा.... एक थिमशय।-(मिुकांि झा) \nमैथिली  साथहत्यक काव्य थििामे मथहलाक  संख्या  पयाप्ि नथह। बिाइक \nपात्र छथि काथमनी  जी जे ओ अपन सृजनशीलिाक माध्यम  कथििाकें \nचुनलथन। थहनकर कथििा संग्रह प्रकाथशि अथछ ििा पत्र पथत्रकामे \nसेहो प्रकाथशि अथछ। ई बेस चथचयि ििा अथचयि कथियत्रीमे एक \nछथि। हमरा समक्ष संयोगिश थहनक थकछु कथििा भेटल अथछ। \nपढल, गुणल आ िकर पथरणामस्िरूप एथह कथििापर दू शब्द थलखबाक \nलोभ संिरण नथह कs पाथब रहल छी। काथमनी  जी शहरमे.रहैि छथि  76 || व ि द े ह सदेह:१९ \nलेथकन थमथिला क माथट  पाथन लोकक दशा दुदयशासँ पथरथचि छथि आ \nिकरा आिार बना अपन सरल सहज सुंदर शब्दसँ संिेदनाक एहेन \nिरंग उत्पथि करै छथि जे झकझोथर  दैछ। \n  \nथहनकर पथहल कथििा छौंड़ीक आँथख मे, एक बेटी के एहन िस्िीर \nप्रस्िुि करैछ जकरा आँथखमे  प्राकृथिक, कृथत्रम बजार सजल छैक, \nहँसी नोर छैक परन्द्िु नथह भेटैछ ओकर अपन अथस्ित्िक रेह। \nओकर इच्छा आकांक्षाक नथह छैक कोनो जगह। एकर कारण कथियत्री \nमानैि छथि नारीक ओ यंत्रिि जीिन जे बेटीसँ कथनया , कथनयासँ  \nमाय  बनाबक लेल सथदयोंसँ  ओकरा दौड़ा रहल छैक। नारीकक एथह \nदुदयशासँ सभ थभज्ञ छी ििाथप थहनकर कलात्मक प्रस्िुथि एथह संिेदनाकें \nमोिीक चमक प्रदान करैि अथछ। \n  \nथहनकर दोसर कथििा, आशाक बान्द्ह, एक एहेन पत्नीक थचत्रांकण \nअथछ जे परदेशी पथिक बािक भरोसपर नि नि साड़ी आँगी, गहना \nपहीरबाक सपना देखैि अथछ, महाजनसँ फराकथि भेटबाक आश करैि \nअथछ। अपन शान शौकि के बलपर सबकेँ चथकि करबाक थललसा \nपालैि अथछ। आनन्द्दमे मगन अथछ। लेथकन सभ झूठ । एकथदन \nहहा कऽ टुटल सपना संग खसैि अथछ आ परदेथशया  पथिक कुशल \nक्षेम जनबाक लेल औहथर कटैि अथछ। थमथिलाक  परदेशी जीिन आ \nअनाि प्रेयसीक दुदयशाक सजीि थचत्रण माथमयक  बथन पड़ल अथछ। \n   विदेह सदेह:१९|| 77 \nिेसर कथििा, मीि,अथछ जे थमथिलामे  संराम क रोग सदृश \nआलसीपनक रूपमे  घरे-घर पसरल अथछ। ककरो बैसल ठाम कोना \nपेट भरि िकरा याथद  करबैि कथियत्री एथह बेरोजगार लोकक िुलना \nओथह मीलक पािरसँ करैि छथि जकरा रौद बसाि आ बषाक नथह \nहोइि छैक कोनों असथर। ओ कहैि छथि जे आबो बहराउ, कथहया  \nिथर रहब बनल मीलक पािर। ई मैथिल  समाज लेल बेस प्रेरणादायक \nअथछ जकरा शारीथरक पथरश्रम अपमान सन लगैछ। पािरक उपमा \nसटीक लगैछ। \n  \nचाथरम  कथििा, थपिा, जे थकसान छथि आ मानसून पर थनभयर थकसानी \nकेहेन खुनीमा होइछ िकर हृदयथिदारक  िणयन कोनों पाठककें रथिि \nकऽ सकैछ। खेिमे फाटल दराथर हुनका अपन जीिन कें दरकल \nआय ना सन दू फाँक करैि छथन। थजममेदारीक  बोझ आ बेटीक उदास \nआँथख थपिाक आत्माकें छहोथछि कऽ दैि अथछ। थकसान थपिाक \nबहन्ने काथमनी  जी भारिीय थकसानक आत्महत्याक कारणकें दृढिापूियक \nरेखांथकि कयलथन  अथछ। \n  \nपाँचम कथििा, पथहल कथििा छौंड़ीक आँथखमे , के थिपरीि एक एहन \nमथहलाक  थचत्रांकण कयलथन  अथछ जे अपन बल पर सममान पाथब \nअथि हथषयि छथि। हुनका आँगनमे बसंिक सुगंथि, पुनमक चान, \nसाउनक बहार आ कोयलीक  गूँजन एक संग उिथर आएल छथन। \nखुशीमे पाँथख लाथग हुनका आसमानमे  उड़बाक आनंद प्रदान कs रहल \nछथन। थिश्वासक डेग, अथिकारक सुगंि हुनका जँ अपना थदस आइ  78 || व ि द े ह सदेह:१९ \nघीच रहल छथन िँ संसार अपन आँचरमे समेथट  रहल छथन। आनंदक \nई पल पाठको केँ आत्मथनभयर होयबाक  लेल प्रेथरि करैछ। \n  \nकाथमनी  जीक कथििा सँ प्रिीि होइछ जे ई कोनो िाद थििादसँ \nप्रभाथिि भऽ िरल प्रथिथरयाक  रूपमे  ई कोनों रचना नथह करैि \nछथि। जे देखैि छथि िकरा भािनात्मक पाँथख लगा िेना प्रस्िुि \nकरै छथि जे पाठककें अपन सुख-दुख बुझा जाइछ। हँ, ई िँ जरूर \nजे ओ समस्या  क दुआथर जाइि छथि परन्द्िु घरक केिाड़ थखड़की \nनथह खोलैि छथि जे थहनक कथििा कें कनी छुछुआन करैि छथन। \nलेथकन थहनकर कोमल शब्दमे गंभीर भाि आ सहानुभूथि थहनकर \nकथििाकेँ माथमयकिा  प्रदान करैछ जे थहनकर सफलिा थिक। बिाइ। \nखूब थलखथि ,य शक सम्राज्ञी बनथि से कामना रहि। \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१९|| 79 \nप्रयास प्रेमी मैथिल  \nजन्द्म दैि अथछ माँ बाप करम िऽ अपनेही (नाटक)  \nपा त्र  पवि च य   \n( १ ) कर् मलाल व िंह  ठाकुि : -( ि ाज ा'क') \n( २ )  ुस् र्ा: - (िा नी ' क') \n( ३ ) वदक्षा :-(िा जाके बेट ी ज े ठ्की)  \n( ४ ) वदभ्य ा:- (िा जाके बेट ी र्ैझली)  \n( ५ ) विवि : - (िा जाके बेट ी  ै झली)  \n( ६ ) र् ेनुका: - (िा जाके बेट ी छ ़ोट्की) \n( ७ ) बैजु : -(र्िंत्र ी 'क') \n( ८ ) भ़ोल ा:- (निविय ा  'अपाव ह ज') \n( ९ ) बविया र्ाइ  \n( १ ० ) िर् मपाल व िंह: - (िा जा 'ख') \n( १ १ )  ुर् ैना : -(िा जकुर्ाि ी) \n( १ २ ) जीि ुि ार् (र् िंत्र ी 'ख') \n( १ ३ ) अन्ि ि ा:- (र्वलवनय ां)  80 || व ि द े ह सदेह:१९ \n( १ ४ ) गज मन : -(िा क्ष ) \n( १ ५ ) लाँ ल कवनय ाँ : -(िा क्ष के बेटी)  \n( १ ६ ) ह ात्त ी \n( १ ७ ) ह ाँ   वबह ु  : -(हा त्त ीके बेट ी) \n( १ ८ ) अर्ि  : -(नि युिि ाज  र्ेनुकाके  बे टा  \n \nकिर् के ड़ोि   ँ बान्िल अव छ वज नगीकऽ एक  कथा \n \nजन्र् दै ि  अवछ  र्ाँ बाप किर् ि ऽ अपनेही   \nजीनगी  एक अज ीब दास्ि ान  छैक जे जन्र् ि ऽ र्ाँ  बाप दैि   र्ु दा \nकिर् अपनेही  ह ़ो य ि  अवछ। जे जेह न  काज  क ि ैि  छैक ह ुनका ओवह  \nअनु ाि  वज नगी कऽ फल  वर्लैि  अवछ।  आ   िंगे विि ा ि ा छठी क े \nि ाव ि र्ें  जे विि न ा वलख दैि  छैक ओकिा वकओ नै कावट  कैि  \nअवछ, आ उ ित्य ेक िाणी के  भ़ोगह ी टा पिैि अवछ।  इ ह े विषय  पि  \nआिाव ि ि  ि चन ाकाि  ि य ा  िे र्ी र्ै वथलद्वाि ा वलवखि कहानी :कि र् क े \nड़ोि   ँ बान्िल अवछ  वज नगी कऽ एक कहा नी  \n \n  विदेह सदेह:१९|| 81 \n\"जन्र् दै ि  अवछ  र्ाँ बाप किर् ि ऽ अपने ह ी\"  \nभाग - १ \nएक ि ाज्य र्ें  एक ि ाज ा ि ह ैि  छैक। ि ा जा के ४ टा बेट ी  \nछवथ, वदक्षा, वदव्य ा, विवि  आ  र्े नुका छव थ।  आ वकछ नौकि  चाकि   ेह ़ो  \nि ह ैि  छैक। ि ा जा कऽ चारु  बेट ी  ब र्न जि न  ँ  अप् पन -अप्पन  \nपि ाई  वलखाई किैि  ि ह ैि  अव छ।  एकवदन च ारु  बव ह न  ा थर्ें कॉ लेज  \nपढ़ ेबाक ल ेल जाइ ि  छल ि ऽ बाटर्ें  देखैि  अवछ के एक लिंगड़ ा \nलुल्ला य ानी एक अपाव ह ज़ व्य वत ि  भूख ँ ि ड़पैि बीच बाट  पऽ बेह़ो  \nनज़ ि  भेटै ि  छैक।  \nवदक्ष ा : ए के छ े ि ू  ि स् ि ा पि  ँ  ह टबे  की  नै , ि ़ोि ा आउ ि  जगह  नै \nभे टल ौ ज े बीच िस् ि ा पि आवब के  देह  ओगड़ने छी  ? \nअपाव ह ज : ह े बवह न ह र् नै चवल  कैि  छी ।  अहाँ चव ल  कैि  छी  \nि ऽ ह र्िा  का ि  ल गा वब वद य , नै िऽ नाव ि कऽ चवल जा ऊ  !  \nवदक्ष ा : ि ऽ वह नक ा ह र् जाइि  छी छ ुएबाक ल ेल  \n( चपैट कऽ बजैि  अवछ आ ह ुनका वदक्षा नाविकऽ चवल जाइ ि  अवछ  \n)  ाथे वदव्य ा आ विवि  दुनू क़ोई  वदक्षा जका नाविकऽ चवल जाइ ि  \nअवछ। \nर्े नुका : ह े भगिान ! लगैि अवछ वबचाि ा अपाव ह ज बह ुि  वदन  ँ दाना  \n-  पावन  ँ व्य ाकुल  छैक।  \n ( र्े नुका अप्पन र्नर् ें  ़ोव च ि ह ल छैक )र्ेनका नै वकछ पु वछ  ह ुनका   82 || व ि द े ह सदेह:१९ \nअप्पन क़ोि ार्ें उठाव बकऽ एक बृक्ष के  ल ग लऽ ज ाइ ि  अव छ।  \nअ पाव ह ज : पावन ... पावन ..  \n.(र्े नुका  ़ोचैि छैक  … दीदी   ब कॉ लेज प ुवग  गेल  ह ़ोइ वथन।  अगि  \nआजु ह र् कॉ लेज नै जाइ  छी  ि ऽ वपि ाज ी ह र्िा  बह ुि  ब ड़का   जा \nदेिाह  आ अगि  कॉ लेज जाइ  छी  ि ऽ ई  अञ्जान बे ह ािा कऽ पावन  \nवबनु र्ृ त् य ु भऽ  कैि  अवछ।  नै नै एक िय वत ि  के व जनगी ँ  बवढ़ \nह र्ि पि ाई  नै छै क  बरु ह र् वपि ाज ीके  जाई  भ़ोवग लेबै र्ु दा वह नका  \nह र् एह न ह ालिर्ें छ़ो वड़  के नै जेबै  पढ़ ेबाक  ल ेल।  र् ेनुका  पावन लबैि  \nअवछ आ अप्पन वटविनकऽ  बटा खाना  ह ुनका अप्पन ह ाथ ँ खुिाव ब  \nदैि अवछ।  ि ख ने र्े नुका के  दीदी   ब कॉ लेज ँ छुट्ट ी भऽ कऽ आवब  \nजाइ ि  अवछ ।  \nवदक्ष ा : र्े नुका बौिा  अहाँ  कॉ ले ज नै ग ेलौ  ? चल ू  आजु  ििे  कनीक , ह र् \nअहाँक व काय ि  वपिा ज ी  ँ किैि छी।  \nर्े नुका : दीदी  देखुने ई  ब े ह ाि ा पावन ँ ि ड़पैि छलै थ  ि बह र् वह नका \nलेल पावन लेब गेल ौं ि ाव ह  ँ ह र्िा  कॉ लेज जाइ र्ें  देि भऽ  गेल ।  आब  \nअवह िं कहुँ दीदी  एक आदर्ी  के जान  ँ बवढ़के ह र्ि पि ाई  ि ऽ नैने \nछैक… दीदी ? \nवदक्ष ा : आब ििह ु चल ब  की  ह ुनके  िंगे गठबिंिन  किे बाक विचाि  \nछैक ? आजु िि जाइ र्ें  किेक  देिी भऽ गेल   े अहाँक पिा  अवछ  ? िि  \nजाऽ क की ज िाब देबै  वपिा जी के  ?  \n   विदेह सदेह:१९|| 83 \n भाग ~ २ \nि ाज ा :  बेट ी वदक्षा ! अहाँ   बके कॉ लेज  ँ  आबैर् ें वकए  देि  भऽ  गेल  \nबउिा ?    \nवदक्ष ा : नै वपि ा जी नै वकछ , बाटर्ें   िंगी  ल़ोकेन  ब   ँ बवि य ा ई  लगलौं  \nि ाव ह  चल ि े आबैर्ें  देि भ 'गेल ।  ( वदक्षा बाि  छुपाक कहैि  अवछ।  )  \nि ाज ा  :  अच् छा  क़ोई  बाि नै , बेट ी अहाँ  ब चारु  ब वह न  आब व यान \nभ'गेल ौं।  ह र् अहाँ  ब  ँ वकछ  िाल कऽ  ि ह ल छी ।  अहाँ चा रु  \nबवह न  ़ोव चक  जिाब देब।  \nवदक्ष ा : जी वपिा  ज ी ह र्  ब जरूि   ह ी ज िाब देबै न।  \nि ाज ा  :  वदक्षा !  अहाँ कहु ि ऽ  केकिा व िे पल लौं , केकिा  व िे पढ़ लौं  \nआ केकिा व ि े कहल र्ानैि छी  ? \nवदक्ष ा :  वपि ा जी ह र् ि ऽ  अवह िंक व िे पल लौं , अवह िंक व िे पढ़ लौं  \nआ अवह िंक व ि े कहल र्ानैि छी।   \nि ाज ा :  अहाँ वदव्य ा  ? \nवद व्य ा :  वपि ा जी ह र् ि ऽ  अवह िंक व िे पल लौं , अवह िंक  व िे पढ़ लौं  \nआ अवह िंक व ि े हर्हुँ  कहल र्ानैि  छी।   \nि ाज ा :  अहाँ विवि  ?  \nविव ि  :  वपि ा जी ह र् ि ऽ  अवह िंक व िे पल लौं , अवह िंक व िे पढ़ लौं  \nआ अवह िंक व ि े हर्हुँ  कहल र्ानैि  छी।   84 || व ि द े ह सदेह:१९ \nि ाज ा :  अहाँ कह ु र्ेनुका  ? \nर्े नुका :  वपि ा जी जन्र् ि ऽ  जरूि  र्ाँ  बाप दैि छव थन  र्ु दा किर्  \nअपनेही  ह ़ोइ ि  छैक आ जे जेह न किर् किैि  छव थ ओकिा व्य ाह \nअनु ाि  फल  वर्ल ैि  अवछ ।   \n( ि ाज ा क्ऱोि र्ें  आवब जा इ ि  अवछ आ र्िंत्री ँ कहैि अवछ ।  )  \nि ाज ा :  र्िंत्री  ! र्िंत्री  ... . \nर् िं त्र ी : जी ! जी   ि का ि  ....  \nि ाज ा :  र्िंत्री जी अपने ि ुि न्ि जाउ ि ऽ जेह ने वर्लैय  ि े ह ने लड़का  \nख़ोवज के लाबू  चाह े ओ लिंग ड़ा  ह ़ोय  य ा लुल्हा अपाव ह ज ि ुि न्ि वह नक ा  \nवबय ाह  कव ि  ई िाज  ँ वबदाई  करू।   \n( र्िंत्री जाइ  छैक आ व्ह े गा छ  ि ि र्ें  जे अपाव ह ज छेल्हा , ह ुनके उठाव ब \nलबैि अवछ।  )   \nर् िं त्र ी : वलय ! लड़का  ल ाव ब देलौं  िकाि ।   \nि ाज ा  :  बह ुि   ुन्दि ! आब देखू ँ किर् ि ऽ अपनेही  ? जल्दी   ँ एकि ा \nवबय ाह  क ि ाव ब वबदा करू ।  \n( र्े नुका के  वबय ाह  व्य ा ह  अपाव ह ज व्य व ति  के  िंग कवि  ि ाइ ि ़ो ि ाव ि  \nिि  ँ वनकावल दैि  अवछ। र्ेनुका अप्पन पवि  के जव ह य ़ो ने  कैय  \nि वहय ़ो काँ िर्ें लऽक ि ़ोबैि - ि ़ोबैि िि ँ  वनकैल चवल जाइ ि  छव थन ।  \nवकछ दूि  गेल ाकऽ बाद एक र् ह ू ि  गाछ नज़ ि  अबैि अव छ।  )   विदेह सदेह:१९|| 85 \nर्े नुका :  चल ैि  - चल ैि  पाय ि  थावक  गेल ।  जाई  छी  आ  ि ाव ि  भि  \nअवह  गा छ के वनचा र्ें  विश्रार्  किब आ वबह ान ह ़ोइि े ि ास्ि ा देख्बैन।  \n( र्े नुका अप्पन पवि  के  गाछ  िि र्ें   ुि ाव बकऽ ि ़ोिैि - ि ़ोिैि अपनह ुँ \n ुवि  जा इ ि  छैक व्य ाह  बीच र्ें  आकाश िाणी आिाज़  अबैि  अवछ ।  )  \nआकाशिाण ी :  बेट ी ि ू  नै का न् ! ह र् ि ़ोि ा ई  दुुः ख ँ बेिा पि ह ़ोय बा क  \nउपाय  बि बै वछ य ौ। ध्य ान  ँ  ुन : एि   ँ वकछ दू ि  पूिम एक र्ाँ  \nदुगा के र्वन्दि भे टिौ , ि ू  र्ाँ  दुगा के  अप्पन भवति  पूज ापा ठ  ँ ि न्न  \nकवि, र्ाँ  दुगा ि ़ोह ि  भवति  ँ ि न्न  भऽक ि ़ोह ि  पवि  के दुुः ख ह वि  \nलेि ौ।  \nनाि ाय ण ! न ाि ा य ण !! नािायण  !!  \nभाग - ३ \n( वबह ान ह ़ोइ ब ि े र्े नुका अप्पन पवि के ल ऽक अप्पन गन्िव् य  के  िि फ  \nचवल देि छव थ।  वकछ दू ि  गेल ाकऽ बाद आकाशिाणी  के अनु  ाि  \nएक र्ाँ  दुगा के र्वन्दि भे टै ि  अवछ।  र्े नुका अप्पन पवि के र्वन्दि के \nडेवि य ाह  प ि  ि ाव ख के आका शिाणीकऽ कहल अनु ाि  र्ाँ  दुगा क े \nभवति  किेर्ें  ल ाव ग ज ाइि  छैव थ।  )     \nर्े नुका :  ~~~ गीि ~~~ \nवबन्ि ी  ु नु हे र्ईय ा ह र्ि़ो  पु काि  - २  \nकवि य ौ ने हे र्ई य ा ह र्ि़ो  पि  वबचाि  -  २   86 || व ि द े ह सदेह:१९ \n ब के  हे र्ई य ा अहाँ देखैि  छी - २  \nह र्िा  वकय ा ह े र्ई य ा अहाँ ि ड़पबैि छी  - २  \nआब िऽ  हर् ह े र्ई य ा भे लौं लचाि  , \nकवि य ौ ने हे र्ई य ा ह र्ि़ो  पि  वबचाि  !!  \n गि ़ो ँ  थावक र्ईय ा अहाँकऽ द्वाि र्ें  आइल छी - २  \nई  वबपि के ििी र्ें  हे र्ई य ा अहाँ कि ऽ गेल छी - २  \nअहाँ वबनु द़ो ि  हे र्ई य ा नै क़ोऩो आिा ि  , \nकवि य ौ ने हे र्ई य ा ह र्ि़ो  पि  वबचाि  !!  \nअवह िंकऽ चिणर्ें  हे र्ई य ा अव छ वज नगी ह र्ि - २  \nअवह िं एक र्ाई  हर्ि नै आउ ि  क़ोई  र्ाई  द़ो ि  - २  \nअहाँ नै  किबै हे र्ई य ा ि ऽ के किि ै दुलाि  , \nकवि य ौ ने  ह े र्ई य ा ह र्ि़ो  पि  वबचाि  !!   \nवबन्ि ी  ु नु हे र्ईय ा ह र्ि़ो  पु काि  - २  \nकवि य ौ ने हे र्ई य ा ह र्ि़ो  पि  वबचाि  -  २  \n( र्े नुका के पवि  देिी र्ाँ  के कृपा  ँ च ले - बु ले ल गैि अवछ। \nर्े नुका अप्पन पवि  के चल ैि  बुल ैि  देवखकऽ र्नर्ें  बह ुि  खुशी ह ़ोइ ि  \nअवछ आ अप्पन पवि  के र्ाँ  दुगा के िण ार् क ि ाब लऽ जा इ ि  अवछ ।   विदेह सदेह:१९|| 87 \n) \nर्े नुका :  चल ु र्ाँ क े िणार् किी।   \nपव ि  :  अहाँके  छी  ? आ हर्ि ा  एम्हि  के  ल ौलक  ? \nर्े नुका :  देखू  अहाँ ह र्ि पवि  छी  आ ह र् अहाँके  पत्नी , ह र्ि वपि ा  जी  \nअहाँकऽ  िंग ह र्ि वबय ा ह  कऽ देने  अवछ आ ह र्िा  अ ह ाँक  दा - \n दा के लेल  ह र्ि वपि ा जी अप्पन ि ाज्य   ँ वनक ला कऽ देने  अवछ।  \nआब ह र्िा  लेल वज य  के  ह ाि ा एकव ह टा अवह िं छी ।  एह े   ँ जि ेक  \nजल्दी  ह ़ो य ि  अवछ ि ि ेक जल्दी  ई  ि ाज्य   ँ द़ो ि ि ाज्य  चल ु।  \nकेनह ाय ि ़ो के अप्पन वज नगी  ुख - दु ुःख काटैि  वदन गु जैि ् किब।  \nपव ि  :  अच् छा  ठीक छैक।  हर् अहाँके  की कै ह्  कऽ बजा उ  ? \nर्े नुका :  देखू  अह ाँ विय कै ह्  कऽ बजा उ ।  \nपव ि  :  ह ेि ै !  \n( ओइठाँ  ँ  दुनू व्य वत ि  चवल दैि अवछ।  वकछु दू ि  गेल ा कऽ बाद \nि स् ि ार्ें एक नदी अबै ि  अव छ।  नदी के न जदीक पहुँचैि  अवछ ि ऽ  \nदेखैि  छैक एकदर्   ँ नदी र्े  लाल भाँ  ैि  ि ह ैि  छैक। र्े नुका  ़ोचैि  \nछैक य वद ह र् ई  लाल लैि  छी  ि ऽ ह ौ ने ह ौ ई  काल  भऽ  कैि  \nअवछ ! ि ा वह  ब ीचर्ें ह ु नकि  पवि  एक ह ाथर्ें िव ि  लैि  छैक। आ \nर्े नुका दे वख कऽ ह ुनका कह ै ि  अवछ ।  )  \nर्े नुका :  देखू  स् िार्ी अपने  ई  ल 'के की किब  ? अहीं   ँ नीक अइ \nके फे क वदय ौ।    88 || व ि द े ह सदेह:१९ \n( र्े नुका के पवि  लाल छैक  की वकछ आउि  छैक  े नै वचन्हैि  \nछैक। )  \nपव ि  :  वलय विय ! अहाँ कहैि  छी ि ऽ ह र् फेक दै ि  छी।  \n( ओइ जगह   ँ दुनू िाणी बव ि य ा इ ि  आगू  बढ़ैि  अवछ र्ु दा  र्े नुका के \nपवि  के र्नर्ें  ओइ ला ल पि   ँ र्न नह ीं   ह टै ि  छै।  वकछ दू ि  गेल ा \nकऽ बाद उ अप्प न पत्नी र्ेनु का के कहैि अवछ  ! )  \nपव ि  :  विय  देखू  नऽ ह र्िा  बड ज़ोि   ँ लह ु िंका लाव ग गेल , अहाँ  \nअईठाँ रूकू ह र् लह ु िंका क वि  कऽ अबैि छी ।   \nर्े नुका : ह ेि ै जा ऊ  जल्दी   ँ आइब !  \n( र्े नुकाकऽ पवि  जाइ  छैथ।  उ लह ु िंका की किि , ओकिा ि ऽ  उ  \nलाल लेबाक छल। जल्दी   ँ एक ग़ो ट लाल लऽक अप्पन प्या न्टर्ें  \nलुकावब ल ैि  अवछ  आ वफि  ँ  िाप  आवब जा इ ि  अवछ ।  )  \nपव ि  :  वलय विय आवब गेल ौं  ! चल ु आब !!  \nर्े नुका :  चवल एलौं  ? \nपव ि  :  ह ँ चवल एलौं।   \nर्े नुका :  वलय िऽ आब चल ू  !  \n( चल ैि  - च लैि  दुनू व्य वत ि  दू  ि ा ि ाज्य  के नज दीक पहुँ चैि  अवछ। \nर्े नुका  ़ोचैि छव थ आब ह र् द़ो ि के ि ाज्य र्ें  पहुँच गेल ौं र्ु दा ह र्  \n ब िह ब किऽ  ?एक गाछ ि ऽि  बैठ के विचाि  किैि छ वथ।  )   विदेह सदेह:१९|| 89 \nपव ि  :  ह र्  ब ई  अन्जान गा उँर्ें जाऽ  ि ह ल छी  र्ु दा ह र्  ब ि ह ब \nकहाँ वि य ? ह र्िा  वकछ नै फु ि ाइ य  !  \nर्े नुका :  देखू  स् िार्ीनाथ भगि ान के ििर्ें देि ह ़ो इ ि  अवछ  र्ु दा अिंिेि  \nनै ह़ोइ ि  अवछ ।  वकछ नै व कछ उपाय  जरूि  भेट जाइि ।   \n( ि ाव ह  क्षण र्ें  एक बु वढ़या र्ाँ  अबैि छव थ।  )  \nबुवढ़ य ा र्ाँ  :  बेट ी ! अह ाँ के  छी  आ अ ह ाँक िि  कहाँ छैक  ? \nर्े नुका :  देखू  र्ाँ  ! ह र्  ब के  क़ोई  नै छैक, ह र्  ब बे िि बे ह ाि ा  \nछी, र्ाँ  जी ।   \nबुवढ़ य ा  र्ाँ  :  देखू  बेट ी !  अहाँ  ह र्िा  र्ाँ  कहलौँ आ  कैह्  ि ह ल छी  की \nह र्िा   ब के क़ोई  न ै छै क  चल ू  आई  ँ अहाँ  ब  ह र्िे लग  \nिहब, ह र्िा क़ोई  अप्पन  न्िा न नै अवछ र्ु दा अहाँक देवखकऽ आई  \nभगिान ह र्ि आ  पूिा कऽ  देल वखन बेट ा बेट ी के आ  पूि ा कऽ  \nदेल वखन।  \n\" भगिान के र्ाय ा कि ौ िुप  िऽ कि ौ छा य ाँ \"     \n( ओइ ठार् ँ  र्े नुका  अप्पन  पवि  के  िंग ब ुवढ़या र्ाँ  के  िि जाइ ि  \nछैक। )  \nभाग - ४ \n \n  \n( र्े नुका अप् पन पवि  के लऽक बुवढ़ य ा र्ाँ   िंगर्ें ह ुन्का ि ि र्ें  ि ह े लगैि   90 || व ि द े ह सदेह:१९ \nअवछ।  र्े नुका के पवि के ओई गा िँके ल़ोग  निविय ा कवह के बजबे \nलगै ि  अवछ।  २ /४ वदन के बाद र्े नुका के  पवि  नदीर्ें   ँ जे लाल  \nलौने ि ह ैय  ओकिा उ नुका कऽ ि ख्ने ि ह ै छ वथ।   े लाँल लऽक े \nर्े नुका के पवि  वबह ाने वबह ान  गडकािैय फेि  उठािैय  फेि  गडकािैय \nउठािैय ।  ज ाईि  जा ई ि  र्े नु का के पवि  ओई ि ाज  के ि ाज ा के िि  \nके  ार्ने पहुिंचै ि  छव थ आ उ लाल गडैक के ि ा जा के द्वाि र्ें  चवल \nजाई ि  छ वथ।  ि ा जा के बेट ी  ुर्ै ना दुिािे पि ि ह ैि  छव थ।  आ उ \nलाल अ प्पन ह ाथर्ें िऽ ल ैि  अवछ ।  )  \n ुर्ै ना :  बाप िे बाप किेक  ुन्दि लाल छै ।  \n(  ुर्ै ना ला ल लऽके आँगनर् ें  चवल जाई ि  छ वथ ।  एम्ह ि  र्े नुका क े \nपवि  िु वि  के िाप   िि  चवल जाई ि  छव थ ।  द़ो ि वदन ि ाज ा क े \nबे टी  ुर् ैना नह ाँ  ़ोनाँह्  क े  उ िाली एकटा कान र् े  पवह ि  कऽ  \nर्वल्हवनय ाँ के  ब़ोलबैि छव थ । )  \n ुर्ै ना :  गे र्वल्हवनय ाँ ..!  \nर्वल्ह वनय ाँ :  जी ि ा जकुर्ाि ी जी !  \n ुर्ै ना :  देख्ही ि ऽ ह र् ि ़ोि ा  के ह न लगैि वछय ौ देखर्ें  ? \nर्वल्ह वनय ाँ :  बड़  ुन्दि लगै ि  छी  ि ाज कुर्ाि ी ज ी र्ु दा एकि  ज़ोडी  \nद़ो ि़ो  कानर्ें ि ह ै ि  ि ऽ अहु   ँ बे ी  ुन्दि लैगि ौं अपने  ि ाज कुर्ाि ी  \nजी। \n ुर्ै ना :   ाच्चे  कहैि छे नै  ?  विदेह सदेह:१९|| 91 \nर्वल्ह वनय ाँ :  ह ँ िाज कुर्ाि ी ज ी  हर्  ाच्चे  कहैि छी ।  \n ुर्ै ना :  ि ऽ ज ़ो ज ल्दी   ँ वपिा ज ी के ब़ोलाव ब कऽ ल ा !  \nर्वल्ह वनय ाँ :  ह ेि ै हर् जा ई ि  छी , ि ाज ा  ाहब के  ब़ोलेबाक लेल।  \n( र्वल्हवनय ाँ ि ुि न्ि ज ा इ ि  अव छ ि ाज ा  ाहब के  ब़ोलेबाक लेल।  )  \nर्वल्ह वनय ाँ :  ि ाज ा  ाहब ! ि ा जा  ाहब !!  \nअहाँ  के िाज कुर्ाि ी ज ी ि ुि न् ि  ब़ोलाव ब िह ल छवथन ।  \nि ाज ा :  वक बाि  भेलैय   े र्व ल्हवनय ाँ  ? \nर्वल्ह वनय ाँ :   े बाि  िऽ ि ा ज कुर्ाि ी ज ी  ह र्िा  नै बिौलवखन।  \nि ाज ा :  ले चल  हर् अबै ि  छी , देखैि  छी ज ा के  वक भेलै न।  \n( र्वल्हवनय ाँ फेि  दौड़ ल - द ौड़ ल ि ाज ा  आब ँ अगाव डय े  ि ाज कुर्ाि ी  \nलऽ पहुँच जाइ ि  अवछ  आ   ि ाज कुर्ाि ी र्वल्हव नय ाँ  ँ पुछैि  अवछ।  )  \n ुर्ै ना :  र्वल्हवनय ाँ वपिा ज ी आवब ि ह ल छौ।  \nर्वल्ह वनय ाँ :  ह ँ िाज कुर्ाि ी ज ी  आवब िह ल छवथ , ि ाज ा  ाह ब !  \n(  ुर्ै ना रुव   क े चु पचाप ि ि र्ें  जा ऽक   ुवि  िह ैि  छवथ ।  )  \nभाग ~ ५  \n( ि ाज ा र्हल कऽ भीि ि  जा इ ि  अवछ  आ बे टी  ँ पु छैि छव थ  ।  )   92 || व ि द े ह सदेह:१९ \nि ाज ा : बेट ी  ुर्ै ना ! व क  भे ल वकए  नै बजैि  छी, क़ोई  वकछ \nकहलकऽ  की ? \n ुर्ै ना :  पवह ने अहाँ  ह र्िा  व पिा  जी िच न  वदय  जे ह र्  कहब  े \nअहाँ कवि देब ।  \nि ाज ा  : बाप बेट ी र्े  कथी के िचन , बेट ी ह र्िा  ले ल एकटा अहीं   ब \nवकछ छी  ।  अग ि  नै र्ानि  ि ँ ह र् िचन  दैि छ ी जे अ ह ाँ  कहबै  ेह  \nह र् कवि  देब ।  \n(  ुर्ै ना उ ल ाँल वनकाएल  के  िाज ा के देखिैि  कहैि   छैक ।  )  \n ुर्ै ना  : वपि ा ज ी ह र् ि ा ई  लाँ ल के ज़ो डी चाह ी ।  \nि ाज ा :  ई लाँल आहाँ किँ  े लैलौं  ? \n ुर्ै ना :  ई लाँल अ पन गा िँ के निविय ा  काई ल वखन  गडकािैि -  \nगडकािैि अिै ि  ि ह ै वक लाँ ल गडैक क े अ पन द्वाि  पि  चवल एल  \nआ ह र् उ लाँल उठा के अ पन ह ाथर्ें  लऽ लेलौं ।  उ न िवि य ा ह र्िा  \nलाँल लैि  देख के िु वर्  के अपन िि  चै ल गे ल ।  \nि ाज ा :  वलय अहाँ  वनवि न्ि भऽ जाउ अहाँ ई  लाँल कऽ ज़ोडी लएबाक लेल  \nह र् ओई निव िय ा के ब़ोलबैि  छी  ।  \nि ाज ा : र्िंत्री  ! \nर् िं त्र ी : जी र्हाि ा ज !  \nि ाज ा :  जल्दी   ँ जाऊ  उ गा उँर्ें  जे निका निविय ा एल  छैक ह ुन्का   विदेह सदेह:१९|| 93 \nब़ोलावबक लाऊ  ।  \nर् िं त्र ी : ह ेि ै  र्हा ि ा ज ! ह र् जा इ ि  छी  अखुन्िे ब़ोलाव बक लबै ि छी  ।  \n( र्िंत्री  जा इ ि  छव थ   र्े नुका के  पवि  नि वि य ा  के ब़ोले बाक लेल  ।  जब  \nर्िंत्री  निविय ा के िि पहुँचैि  अवछ िऽ र्े नुका  के द्वाि  पि \nबै ल  देखैि छवथ ।  र्िंत्री  लगे  जाइ ि छव थ आ  र्े नुका  ँ  कहैि  छव थ  । \n) \nर् िं त्र ी : अहाँ के छी  ? निविय ा  के म्हि  छैक  ? \nर्े नुका :  ह र् ह ुन्कि  पत्नी छी , कहुँ वक बाि  छैक  ह र् कैह्  देबै  ह ुन्का  … \nर् िं त्र ी : ि ाज ा  ाह ब  के अडि अवछ की  निवि य ा के जेना नै ि ेन ा  \nर्हल  र्ें  अएबाक ल ेल !  \nर्े नुका :  वकए, ह ुन्का  ँ  क़ोऩो गल् ि ी भे ल अवछ  की ? \nर् िं त्र ी :  े बाि  हर्ि ा नै अवछ  पि ा , र्ु दा ि ाज ा  ाहेब  ह र्िा  िऽ खाली  \nई कहलक जे अह ाँ  जाउ आ निविय ा के ब़ोलाव बक ल ाउ  । \nर्े नुका :  अच् छा, ओ एि ै ि ऽ ह र् ि ाज ा  ाह ब के र्हलर्ें ह ुनका  पठाँदेब \n। \nर् िं त्र ी : जल्दी  पठावब  देबै  निवि य ा के  … \nर्े नुका :  ह ़ोि ै । \n( वकछ देि के बाद र्े नुका  के पवि  िि अबै ि  अवछ , ि खने र्े नुका  94 || व ि द े ह सदेह:१९ \nह ुन्का कह ैि  छवथ  ।  )  \nर्े नुका :  अहाँ  के ि ाज ा  ाह ब के र्िंत्री  ब़ोल ेबाक ल ेल आइ ल छलाह  । \nजाऊ  देख आऊ वक बाि  छै क  । \nनि वि य ा :  अच् छा  ठीक छै ह र् जाँके देखैि  छी  की वकए  ह र्िा  ि ाज ा  \n ाह ब  अप्पन र्ह लर्ें  ब़ोलौने अवछ । \nभाग ~ ६  \n( निविय ा ि ाज ा के िि जा एि  छव थ।  ि ाज ा द्वा ि  पि ि ह ै छव थ ।  \nनिविय ा ज ा के िाज ा के न र्स्काि  किैि छवथ ।  )  \nनि वि य ा :  नर्स्काि  िा जा  ा ह ब !  \nि ाज ा :  नर्स्काि  ! आऊ बै ू  !  \nनि वि य ा :  ि ाज ा  ाहब ह र्िा  वकए ब़ोलै लौं ह   ? \nि ाज ा  :  अहाँ  ँ एकटा जरूि ी का ज पै ड गेल  ि ै ि ाव ह   ँ  आहाँ क े \nब़ोले लौं ह । \nनि वि य ा :  जी ि ा जा  ाहब  कहुँ ने वक काज पडल  ? \n( ि ाज ा ऊ  ल ाँल वनकाई ल के  देखऽ  दैि छैक आ कहैि  छवथ ) \nि ाज ा :  ई  अह ाँक अवछ  ? अह ाँ आन्ले  छलौं ? \nनि वि य ा :  जी ह र्  आन्ले छलौं !  विदेह सदेह:१९|| 95 \nि ाज ा :  अहाँ ई  कऽि ऽ  ँ  आन्लौं ? ह र्िा  अइके  ज़ोडा चा ह ी ! अहाँ  \nह र्िा अइके ज़ोड़ ा लावब वदय  ।  \nनि वि य ा :  अच् छा  ठीक छैक  ि ाज ा  ाह ब ह र् ि ा एक  प्िा ह  के  र्य \nवदय अइके ज़ोड़ ा लावब देब ।  \nि ाज ा :  अच् छा  वठक छै अह ाँ  के  हर्  देल ौं एक  प्िा ह  के   र्य ...  \nनि वि य ा :  वलय िब हर् जा ए ि  छी  ।   ि ाज ा  ाहब !  \nि ाज ा :  वलय जा ऊ  जल् द ी आएब  । \nनि वि य ा :  जी ह ेि ै ।  \n( निविय ा िि आिै ि  अवछ  िऽ र्े नुका हुन्का  ँ  प ुछैि छवथ  ।) \nर्े नुका :  अहाँके ि ाज ा  ाहब अप्पन र्ह लर्ें  वकए बजैने छ ल   ? \nनि वि य ा :  ि ाज ा य ाह्  खाि ी ि  ब़ोलै ने  छल की , जे अपना  ब अप्पन  \nि ाज   ँ  आबैि  काल  नदीर्ें ओ वचज  नै बह ैि  छलै   े \nह ुनका चाह ी, व्य ा ह् के ल ेल  ह र्ि ा ब़ोलौने छलाह । \nर्े नु का :  र्ु दा ि ाज ा  ाह ब के क़ोना कऽ  पिा  चल ऽल जे  अह ाँके उ  चीज  \nके बाि ेर्ें  जानैि  छी ।  \nनि वि य ा :  ह र् आिैि  वखन अहाँ  ँ नुकाकऽ  पें न्र्ें िऽ  लेने छलौं वक  \nिेहें प ु मवखन ह र् गडकािैि छलौं  े  गि ैक के  ि ाज ा  ाह ब क े \nद्वाि पि चवल गेल  आ ओ ि ाज ा  ह ाब के बेट ी उठा लेलवन  ि ाव ह  ँ \nह ुनका र्ालुर् भे ल हर्िा  ओ वचज  के  बाि ेर्ें  थाह  छैक कव ह के !   96 || व ि द े ह सदेह:१९ \nर्े नुका :  ह र् अहाँक  कहने छलौं नै वलय फ ेक वदय ौ कैह  के र्ु दा  अहाँ  \nनै र्ावनकऽ  ह र्िा  ँ नुका कऽ  आवन लेलौं आब भे ल ने फ ाद ! अच् छा  \nक़ोई  बाि  नै  जाउ हुनका  ह ुनकि ज़ोडी आवन वदय ौ । \nनि वि य ा :  अच् छा  ठीक छै ह र्िा  बटखचा के ज़ोग ा ि  क ऽ के वदय  ह र्  \nजा ि ह ल  छी  ।  \nर्े नुका :  कवनक रूकु  , वलय  ऐर्ें  जलखै अवछ  , बाटर्ें  भु ख लाग ि  \nिऽ खाऽ ल ेब  । \nनि वि य ा :  ह ेि ै ! वलय हर् ज ाएि   छी । \nर्े नुका :  जाऊ  ज ल्दी  आवब   िु वि  कऽ ... \nनि वि य ा :  अच् छा  हेि ै !  \nभाग ~ ७ \n( निविय ा चवल  दैि छवथ ओई  लाल के ज़ोडी लएबाक  ले ल ।  जाए ि  \n-  जाएि  निवि य ा िह ी नदी  लग  पहुिंचै य ।  फेि  देखैि  छैक ऊ  लाल  \nएकदर्  ँ भा ैि  ि ह ैय  ।  न िवि य ा  चल ैि  - चल ैि  भु खा  गेल  छल  । \nओ  ़ोचैि  छवथ जे पवह ने जल्खै खावब वलिौं   ि ब ई   र्ान लऽकऽ िि \nजाएब ।  जल्खै खेलाक  बाद न िवि य ा के र्नर्ें  एक  िाल पै दा ह ़ो ई क  छ ै \nजे ई  लाल - लाल ग़ो ल   र् ान किऽ  ँ  भा ैि  आवब ि ह ल अवछ  । \nई पिा  लगा िलेल निविया न दीके काि ेकाि  व िा  के ओिी  चैल दैि  \nछैक ।  जाएि  - जाए ि  दश  क़ो  उत्त ि  चवल  जाएि छवथ ।  ि ेकि बाद  \nएक र्हा  िना जिंगल आब ैि  अवछ  ।  ओईठार्   निविय ा एक  गज़ ब दृश्य  \nदेखैि छवथ ।  एक गा छी  के दुफेवि य ा ठाँ वि र्ें   एक  ुन्दि कुर्ाि ी  विदेह सदेह:१९|| 97 \nकवनय ाँ के र्ु डी कावट  के टां गल , ओई र्ु डी  े  जि ेग बुन् द खुन चुब ै \n ब ओई नदी के पाव नर्ें  वग ि ला कऽ  बाद लाल बवन  जाएि छलै थ ।  आ  \nओई कवनय ाँ  के िि  गा छ के जैि र्ें  ि ह ैय  िंगे बगलर्ें  एक लाल एक \nह वि य ि  ि िं ग के ि लिाि  ि ाख ल ि ह ैि  अवछ  ।  आउि  एक  नावि य ल के \nर्ावह  भयिंकि  गा छ  ेह ़ो ि ह ैि  अवछ । एकाएक निविय ा के नज ि  ि़ोई  \n ुन्दि कवनय ाँ  के नज ि   ँ  टकिाइ ि अवछ ।  उ  ुन्दि कवनय ाँ  निविय ा  \nके देख के ख लखल  हँ  े ल ाग ैय  आ निविय ा  ँ  पु छैि अवछ  ...  ) \n ुन्दि कवन य ाँ :  ह .. ह ा. .ह ा. .   ुनु  अहाँ क े छी  ? आउि  ऐम्हि  किऽ \nएलौं ? \n( निविय ा डि   ँ भाग े ल गैि  अवछ ।  )  \n ुन्दि कव नय ाँ :  देखु अह ाँ नै  डि ाउ , हर् अहाँ के वकछ नै कि ब ।  \n( निविय ा रु वक  जाएि छवथ ) \n ुन्दि कवन य ाँ :  देखु ह र् जे - जे कहैि  छी   े -  े  अहाँ  करु , ह र्ि \nई र्ु डी ख़ोई ल के गा छ  ि ि र्ें  िि  छैक  अहाँ िि  आ र्ु डी बीचर्ें  ह वि य ि  \nि िंग के ि लिाि  ि ाव ख   वदय ौं आ फेि  उ  ह वि य ि  ि िंग के ि लिाि  खीँच \nवलयौं ।  \n( निविय ा  ुन्दि कवनय ां  केँ कहल अनु ाि  र्ूडी ख़ोई ल केँ आन ै \nछैथ आ िँि र्ूडी केँ  बीच र्ेँ  हवि ह ि  िलिाि  ि ाई ख केँ खीँच लै छ ै \n।   ुन्दि कवनय ां  ुगबुग ाँ क े  उठै छ ैथ ।  ओ कि नार् ि ह ै  छैथ लाँ ल \nकवनय ां ।  ओ निव िय ा  ेँ  कहै छै ।  )  \nलाल कवन य ाँ  : अहाँ ऐम् ह ि  कथी ख़ोज  एलौं ह ँ  ?  98 || व ि द े ह सदेह:१९ \nनि वि य ा :  ह र् ऐम्हि  अखन जे नदी  लाल विक्का  भा ैि  नै छेल  ह र्  \nओकिे ख़ोज ी कि ेबाक लेल एि ऽ ि क एल ौं  । \nलाल कवन य ाँ :  देखु ह र्ि  वपि ा जी के आिै के   र्य भे ल  \nजाएि छैक ।  ह र्ि वपि ा ि ाक्ष   छव थन ओ अहाँ  के  देखि  ि ेअँ   वग ि  \nजेि ा ।   े नै हर् जेना - जेना कहैि  छी  ओनहा य ि े  कि ब ।  \nनि वि य ा :  अच् छा  अहाँ जेनह ाय ि े  कहिै कि ले ल ह र् ओनहायिे  किब  \n। \n( लाल कवनय ाँ  र्नेर्न वबचाि  किै छव थन आब फ ेि  कव ह य ा ई  र्नुष्य \n ँ  भे ट ह ेि  आ नै ह ेि   े  नै ऐह   र्ौका वछ य ै ह र् अपन व पिा  जी क े \nएकि  ह ाथ ँ  बि किा वबकऽ  एकि   िंग शादी  कऽ  लेब ।  ओकिा  \n ँ  ओकि नार् पु छै छवथ ।  )  \nलाल कवन य ाँ :  अहाँ के नार्  वक अवछ  ? \nनि वि य ा :  ह र्िा   ब  वकय ़ो  निविया कहैि  अवछ ह र्ि नार् निविया  \nअवछ । \nलाल कव नय ाँ :  देखु ह र्  ु ि ै छी  ।  अ ह ाँ ई  लाल ि ल िाि   ँ  ह र्ि  \nर्ु डी कावट  के पवह ने  जेना टांगल छल ओनहाय ि े टांवग  के अहाँ \nफूलिाि ीर्ें नुका के  केनह ाय ि ़ो  ि ाव ि कावट वलय  ।  काई ल  िेिे ह र्ि \nवपि ा जी फेि  वशकाि किऽ जेि ा ि ेकि बाद ह र् ब़ोलाई ब ि ब अहाँ \nआएब। \nनि वि य ा :  ठीक छैक , ह ेि ै ।  विदेह सदेह:१९|| 99 \n( निविय ा, लाल कवनय ाँ कऽ बाि  र्ावन  फूलिाि ी ि ाव ि  गुजा वि  लैि  \nअवछ ।  )  \nभाग ~ ८  \n(  ाँझ ह ़ोइ ि े  ि ाक्ष  अपन ब ा स्थान  पि  िाप  आिै  छव थ  आ अप न  \nबेट ी के र्ूडी लाल ि लिाि  ँ ज़ोडैि  छवथ ।  लाल कवन य ाँ  उवठ के \nअपन वपि ा के िणार् किैि  छैक ।  )  \nलाल कवन य ाँ : िण ार् वपिा ज ी ।  \nि ाक्ष  :  खुश ि ह ू  ! बेट ी आई ह र्िा  एम्हि  र्नुष्य के गन्ि  आवब  ि ह ल  \nअवछ । \nलाल कवन य ाँ :  वपि ा जी ऐठा र्  ि ऽ एकटा ह म्ही , ह म्ही र्नुष्य छी  ह र्ि े \nगन्ि अिै ि  ह ेि  ।  अहाँक   एम्हि  ि ऽ द़ो ि  वकय ़ो  नै छव थ  ।  वपि ा जी  \nआई ह र् अहाँ  ँ एकटा बा ि  पु छ चाह ैि  छी  य दी  अहाँ  ँच -  ँ च  \nबि ाई ब िेँ ह र् पु छब ।  \nि ाक्ष  :  ह ँ पु छु की बाि  पु छ चाह ैि  छी  ।  ह र्  ँच -  ँच बि ा देब \n। \nलाल कवन य ाँ :  ई नावि य ल के गा छर्ें  ख़ोि ा जे छव न  ओईर्ह क पिंक्षी र्ै ना \nकवह य ़ो ने किौं जा ई  छैक  वक बाि  छै अईर्ें  वपि ा जी ह र्ि ा  अपने   ँच  \n-   ँच बिा बु ।  \nि ाक्ष  :  देखु बेट ी  ह र्  अहाँ  के बि ािै  छी  ध्य ान दऽ के  ुनु ।  \nई नाविय ल के गा छ  र्ें  जे र्ै ना छै उ ह र् ि  िाण छी  ।  हर्िा  क़ोई  न ै  100 || व ि द े ह सदेह:१९ \nर्ावि  कै छव थ  ।  ह र्िा  र्ा ि  लेल उ ख़ोि ाकऽ  र्ै ना के  र्ाि  पडिै \nि ह ने ह र् र्िब नै िऽ नै  ! ए कि लेल ई  लाल ि लिाि  ँ  नावि य ल क ऽ  \nगा छ के एक छह  र्ें  कावट के वग ि ािे पडिै बादर्ें  ओई र्ै ना के र्ाि ि ै \nि ब हर् र्िब नै िऽ  हर् नै  र्वि   कैि  छी ।  \nलाल कवन य ाँ :  वलय वपि ा जी  बह ुि   ि ाव ि भऽ गेल  ।  आब खाना  खाऽ  \nके आिा र् करू ।   \nि ाक्ष  :  ह ेि ै चल ु !  \n( खाना  खाऽ के दुनु  बाप बेट ी  ुवि  ि ह ैि  छै ।  वबह ा न उवठ  के फेि  \nबेट ी के र्ु डी लट्का दै ि  अवछ आ अपना वशकाि  र्े  वनकैल  \nजाई ि छवथ ।  ि ाक्ष  के  गेल ाकऽ  बाद लाल  कवनय ाँ निविय ा के \nब़ोलबै ि छव थन ।  )  \nलाल कवन य ाँ :  क़ोने छी  वनकैल के बह ाि  आबू वपि ा जी  चवल  गेल ैन \nवशकाि पि  । \n( निविय ा फू लिाि ी  ँ  वनकैल कऽ आिैि  अवछ ।  )  \nलाल कवन य ाँ :  देखु काई ल व खन जै ि वि का  े ह र्ि र्ु डी ज़ोड्ने छेल ौं \nि वह ना फेि  ज़ो डू  । \n( निवि य ा लाल  कवनय ाँ के र्ु डी आ िि  ज़ोडैि  छैक आउि  लाल \nकवनय ाँ फेि  उवठ  के खाि  भऽ  जाइ ि  अवछ आ निविय ा  ँ  कहैि छवथ । \n) \nलाल कवन य ाँ :  देखू  अहाँ जे चीज  लेि ले ल एलौं ई   ेकिा पाँ ि ले ल   विदेह सदेह:१९|| 101 \nअहाँ के ई  नाविय ल के गा छर्ें  ख़ोि ा छैक ओई र्ें  एकटा र्ै ना \nछैक ओकिा अह ाँ के  र्ाि े प ड़ि  ।  \nनि वि य ा :  देखुँ ह र् अ पन  र्ा न पाँ ि ल ेल य ी काज  किेबाक  लेल  ि ैय ाि \nछी  ।  \nलाल कवन य ाँ :  ि ऽ ह ै ई  लाल ि लिाि  वलय आएख  छह र्ें नावि य ल गा छ  \nके कावट  ख ाबु ।  \n( ओवह नि ी निवि य ा नवि य ल गा छ के काटै  य ऽ ि ेनह ा य ि े  ि ाक्ष  क े \nपाय ि र्ें ठे  लाग ैि  छैक आ ि ाक्ष  के र्ालू र् भऽ जाई ि  अवछ वक ह र् ि  \nजान खिि ार्ें छैक  े.. . अप्प न बा  स् थान के ि फम  ि ाक्ष  ि ेजी \n ँ  चवल दैि छव थ ।  ि ह ी बी चर्ें  निविया र्ैं ना के पकैड  कऽ ओकि  \nटांग ि ़ोव ि दैि छवथ वक ि ख ने  ि ाक्ष  लिंगड़ ा  भऽ जाईि  छैक, ि वहय ़ो \nि ाक्ष  लँगड़ ाइ ि  - लँगड़ ाइ ि गडकैि  फडकैि  अिै ि  ि ह ै अवछ , वक \nअिंिर्ें निविय ा र्ैं ना के र्ु ड़ी  र्च़ोवि दैि छैक आ र्ैं ना के िाण \nछुवट जाई ि छैक आ िा क्ष  र्वि  जाईि छवथ ।  )  \nनि वि य ा :  वलय आब ि ऽ ह र् ई  र्ैं ना के र्ावि  देल ौं ! आब कहुँ वक कऽि  \nपड़ि ै ।  \nलाल कवन य ाँ :  देखु ई  लाल ि लिाि  ह विय ि  ि लिाि   िंगर्ें  वलय आ चल ू  \nअहाँ अ पन िि  के  ओि !  \nनि वि य ा :  र्ु दा ह र् जे  र्ान लेि ल े ल एल छे लौं  े   र् ान  ? \nला ल कवन य ाँ :  अहाँ प वह ने अ प् पन िि  िऽ  चल ू  ओिै भ ेट जाइ ि   र्ान \n।  102 || व ि द े ह सदेह:१९ \nनि वि य ा :   ाँचे कहैि  छी  नै  ? \nलाल कवन य ाँ :  ह ँ - ह ँ  ाँ चे कहैि  छी  ह र् ,  अहाँ चल ू  ि ऽ   ह ी पवह न े \n! \n( ओईठार्  ँ द ुनू  ग़ो टे  चवल दैि अवछ ।  जब निविय ा ि ाज  के नज दीक  \nपहुिंचै ि छवथ िऽ लाल कवनय ाँकऽ  एक गा छ के वनचार्ें  बैठा दैि  छवथ आ \nकहैि छैक ।  )  \nनि वि य ा :  देखु अहाँ अईठार्  कवनक देि बैठु ह र् िि जा ई  छी  अप्पन \nकवनय ाँ  ँ  ह ुकुर् लेबाक लेल  जे अहाँ के िि लऽ जाई  वक नै लऽ  \nजाई  ।  \nलाल कवन य ाँ :  अच् छा  ! ह ेि ै जा ऊ  ।  \n     ( भाग - ९  )  \n( र्े नुका अपन पवि  निवि य ा केँ य ेल देँख क ेँ पुछै  छैथ ।  )  \nर्े नुका      :-  एलौं ? \nनि वि य ा    :-  ह ँ चै ई ल ऐलु ँ  र्ु दा एकटा  र्ान  \n                    ि ँ ।       \n                    ह र् बाटे र्ेँ िाई ख केँ ऐलु य ेँ   \n                    अहाँ   ँ पूछ ँ जे हुन्का िि र्ेँ      \n                    लािी  वक नै  ?  विदेह सदेह:१९|| 103 \nर्े नुका      :-  जाऊ  आनुँ वकय ़ो  उठाकेँ ल 'जेि । \n( निविय ा ज ा ई  छैथ ल ाँल क वनय ां केँ ल ाि ।  )  \nलाँ.कवन य ां:- वक कहल s अहाँ केँ कवनय ा  ? \n                   देलs ह ुकुर् ह र्िा  ल ँ sजाई लेँ ? \nनि वि य ा   :-  ह ँ हँ कहल् कै जल् दी आँनु । चलू ँ  \n                   जल्दी  चल ू ँ ।  \n( ओईव ठन  ँ निविय ा लाँल कवनय ां केँ ल 'के ि ि  जाई  छै थ ।  लाँल \nकवनय ां र्ेनुका केँ  देखकेँ  हुन् का िणार् किै छै ।  )  \nलाँ.कवन य ां:- िण ार् वददी ।  \nर्े नुका   :- खुश िह ु ।  \n( र्े नुका ल ाँल कवनय ां  ेँ  प ु छै छैथ ।)  \nर्े नुका      :- अहाँ केँ छी  ? ह र्ि पवि  िँ ल ाँल  \n                   लाि गेल  छेल ाँ र् ुदा वह न्का  िंग   \n                   र्ेँ  अह ाँ  ?  \nलाँ.कवन य ां:- देखुँ वददी ह म्ही छी ऊ  ल ाँल   \n                    र्य आ िि ै  ब जा ई न जेब    104 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                   वददी  ।  हर्ि ना र् वचय ै ल ाँल  \n                   कवनय ां ।  \nर्े नुका     :-  चल ू ँ ठीक छै ।   ाँझ भ sगेल  \n                   खाना  बना िै छी  ।  दुि   ँ एलौं  \n                   अहाँ  ब  थाकल  भू खाय ल हेब।  \n                   खाना  खाँ केँ आिा र् किब ।  \nलाँ.कवन य ां:- ह ़ोइि ै वददी । \n( खाना  खाँ केँ  ब क़ोई    ुई ि  जाई  छैथ ।  ि ाज ा के र्ालुर् ह ै य े \nनिविय ा आय ल  ेँ ।  ि ाज ा वबह ान  िेिे र्िंत्री  केँ  ह ुकुर्  किै य ेँ ।  \n) \n    ि ाज ा     :- र्िंत्री  निवि य ा केँ जाँके कहुँ जे  \n                     र्ान ला ि ल ेँ हर् ह ुन्का पठे नै ँ  \n                    छेल ौं  ेँ   र्ान लँके  िुि न्ि   \n                    आिै ल ेँ ।  \n     र् िं त्र ी।   :- ह ़ोइि ै र्ह ाि ा ज । \n( र्िंत्री  जा ई  छैथ आ निवि य ा   ेँ कहै छैथ )  \n    र् िंत्र ी     :- य े न िवि य ा ि ाज ा   ह ाब ि ुि न्ि   विदेह सदेह:१९|| 105 \n                  जे  र्ान लाँि ल ेल पठ ेनेँ िह े  ेँ   \n                   र्ान लँक े  िुि न्ि कह ल s आिै \n                  लेँ अह ाँ क ेँ  ।  \n( र्िंत्री  कैह  के चैल जाई  छैथ ।  निव िय ा  र्िंत्री  केँ बा ि   ुई न क ेँ \nकपाि  पँ  ह ाथ िँके  बैठ  ि ह ै य ेँ ।  ि ह ी बीच र्ेँ  लाँ ल कवनय ाँ आि ै \nछै ।  निविय ा केँ कपाि  पँ  ह ाथ ि 'केँ बै  ल  देख केँ पु छै छैथ  ।  \n) \nलाँ.कवन य ां:- र्ि अहाँ केँ  की भेल कपाि  प ँ   \n                   ह ाथ िँके  बै ल छी  ?  \nनि वि य ा    :- जे  र्ान लाँि लेँ िाज ा  हाब   \n                   पठेनेँ जेल  हर्िा   ेँ  र्ान ल 'के \n                   जल्दी  आिै लेँ खबि पठे ल्क ै य े ।  \nलाँ.कवन य ां:- िुँ अह ाँ अह ी खाि ीि  वचन् ि ा कि ै  \n                   छी  ।   ुनु अ ह ाँ एकटा कठौि  र्ेँ  \n                   भै ि  कठौ ि  पाई न भै ि  केँ  आँ नु ।  \n( निविय ा एक कठौि  पा ई न भ़ोि के  आनै छैथ ।  )  \nनि वि य ा  :- वलयँ आन्लुँ  पाई न ।   106 || व ि द े ह सदेह:१९ \nलाँ.कवन य ां:-  ुनु हर् जेना कहै छी ि ैह नि ी  \n                   किब ।  य ी कठौि  के  ओल्िी र्े  \n                   ि ाँखु ।  जैहन ि ी ह र्ि र्ूडी जिंग ल  \n                   र्ेँ  काई ट के िि   ेँ अलग क 'के  \n                   टांगने िह ी  ओवहनि ी आई य ़ो   \n                   ह र्ि र्ुडी के  काई ट केँ िि   ेँ  \n                   अल ग क ' के कठौि   ार्नेँ चाि  र्ेँ  \n                   टांगु । जब कठौि  भैि  जेि िँ   \n                   फेि  िि  र्ेँ  ट ाँ के  हवि ह ि   \n                   ह वि ह ि  ि लिाि   ेँ ज़ो ई ड देबै ।  \n( निविय ा ओवह नि ी लाँल ि लिाि   ेँ लाँ ल कवनय ां केँ र्ूडी काई ट \nकेँ कठौ ि   ार्नेँ चाि  र्ेँ  टा ई गिं दैछै । जि ेग खून लाँल  कवनय ां केँ \nर्ु डी  ेँ  कठौि  र् ेँ ख  ै छ ै  ब ल ाँल  बैइन जाई  छै आ  कठौि  पु ि ा  \nभै ि  जाई  छै ।  िाद र्ेँ  फेि  निविय ा लाँल कवनय ां केँ र्ूडी िि  र् ेँ \n ँटा केँ  ह वि ह ि  ि लिाि   ेँ ज़ोई ड दै छैथ ।  लाँल  कव नय ां उठै छै \nआँ निवि य ा केँ कहै छै ।  )  \nलाँ .कवन य ां:- य ैँ  कठौि  र्ेँ  ेँ  एकटा ल 'के जा ऊ  \n                   ि ाज ा केँ दँ sआबु ।   विदेह सदेह:१९|| 107 \nनि वि य ा    :- ह ै िै हर् जाई  जी पूगा  आिै  छी ।  \n( निविय ा एकटा ल 'के िाज ा  केँ  दैल ेँ जा ई  छै । )  \nनि वि य ा    :- िण ार् िाज ा  हाब ।  \n    ि ाज ा    :- िण ार् ।  आन्लौं   र्ान  ? \nनि वि य ा    :- ह ँ आनवलयै  ।  हेँ  वलयँ ।  \n( ि ाज ा उ लाँल ल ै छैथ आ बेट ी केँ दै छै । )  \n  ि ाज ा      :- बेट ी  ुर्ै ना हेँ वलयँ ल ाँल क ेँ  \n                   ज़ोडी । \n ुर्ै ना       :- लाबु वपिा  जी  ।  \n(  ुर्ै ना उ लाँ ल िँ ि ाखै छैथ ।  वबहान  बेिे नह ाँ ़ोनाँ केँ ऊ  लाँल  \nद़ो ि़ो  कान र्ेँ  पवह न केँ र्वलवनय ां के ब़ो लािै छैथ । )  \n ुर्ै ना       :- गे र्वलवनय ां  ? \nर्वलवन य ां :- जी ि ा जकुर्ाि ी ज ी !  \n ुर्ै ना       :- ह े एि  य ाँ  ?  \nर्वलवन य ां :- कहू ँ िाज कुर्ाि ी जी ।  \n ुर्ै ना       :- कहँ िेँ र्वलनीय ां आब हर् केह ेन   108 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                   लाग ै वछय ै देखै र्ेँ  ? \n( भाग - १ ०  )  \n( र्वलवनय ां  ु र्ै ना केँ  देख ैि  कहै छवथन ।  )  \nर्वलवन य ां :- िाह  िा ज कु र्ाि ी जी वक रुप   \n                  लाग ै य ेँ दे खै र्ेँ  िंग े य ी दुनु ल ाँ ल  \n                  पवह न्ल ौं ि ेँ आउि  ुन्दि देखै छी   \n                  र्ु दा ऐ र्ेँ एकटा वचज आउि  जेँ   \n                  ि ह विय ेँ िेँ आहाँ  ुन्रि ा चन्दा केँ  \n                  ज्य़ो ि ी केँ र्वलन कि वि य ेँ ।  \n ुर्ै ना   :-    कुन वचज  र्वलव नय ां ज ल्दी  क sह \n                  वक वचय ै उ वचज  ? \nर्वलवन य ां :- उ चीज  वचय ै ि ा ज कु र्ाि ी ज ी   \n                  ह ाँ  वबह ु  केँ  फूल ।  आहाँ केँ   \n                  जुि ा र्ेँ हाँ  वबह ु  के  फू ल ।  \n                  आहाँ केँ  जु ि ा र्ेँ हाँ  वबह ु  केँ  \n                  फूल जब ि ह ि ा ि ेँ आहाँ केँ    विदेह सदेह:१९|| 109 \n                   ुन्रि ा केँ िणमन नै पु छु !  \n ुर्ै ना    :-   र्ु दा र्वलवनय ां य ी भे टि कि ेँ  ? \n( र्वलवनय ां ६ र्ा  आगा आउि  ६ र्ा  पाछाँ क ेँ बा ि  जानैि  ि ह ै \nछैथ । उ ि ाज  कु र्ा ि ी केँ कहै छैथ ।  )  \nर्वलवन य ां  :- देखुँ िाज  कु र्ाि ी ज ी आह ाँ केँ   \n                    बचन देनेँ  य ैछ आँ य ेह ़ो  र् ान  \n                    आहाँ केँ  ओहे निविय ा आई न  \n                     कि आउि द़ो ि  वकय ़ो नै ।  \n ुर्ै ना   :-       ाच्चे  कहै छ ी ि ु  ? \nर्वलवन य ां :-   ह ँ.. ह ँ..  ि ा ज कु र्ाि ी ज ी ।  \n ुर्ै ना  :-      ले िब जल् दी  ँ वपिा ज ी केँ   \n                    ब़ोलाँ  केँ  आँ न ।  \nर्वलवन य ां :-  अच् छा  हर् जाई छी ि ाज  कु र्ाि ी  \n                    जी ।  \n( र्वलवनय ां ज ाई  य ेछ ि ाज ा केँ ब़ोलाि ले ल ।  )  \nर्वलवन य ां :- ि ाज ा  ह ाब ि ाज ा   ह ाब ि ाज   110 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                    कुर्ाि ी ज ी ब़ोलािै छवथन आह ाँ  \n                    केँ ।  \n  ि ाज ा :-     ले.. ले..  चल  हर् आिै छी ।  \n( ि ाज ा आिै छैथ आ अपन बेटी  ुर्ै ना  ू ँ प ुछै छैथ जे वक भे ल ।  \n) \n   ि ाज ा    :-   बेट ी  ुर्ै ना क ह ुँ वक बाि  ।  वकय े  \n                    ब़ोले लौं ह र्िा  वक भेल  ? \n ुर्ै ना   :-      वपि ा ज ी ह र्ि ा ह ाँ  वबह ु  केँ  \n                    फूल चाह ी ।  \n  ि ाज ा :-        र्ु दा य ी कि ँ  भेटि आँ के   \n                    आनि  य ी  ।  आहाँ िेँ हर्िा  \n                    बचन र्ेँ  बाई ि केँ बडका   \n                    र्ु व बि र्ेँ  फ ाँ देलौं ।  \n( बीच र्ेँ  र्वलवनय ां बज ै छै थ । )  \nर्वलवन य ां  :- क़ोऩो  र्ु ीबि  नै िाज ा  हाब  \n                   य ेह ़ो काज  निवि य ा कि ि ाँ ।   विदेह सदेह:१९|| 111 \n                   आहाँ हुन्का ह ुकुर् ि ँ कवि य ौं ।  \n  ि ाज ा  :-     लेँ िँ हर् ब़ोल िै वछ य ै निवि य ा  \n                   आउि  हुकुर् किै छी य ी ह ाँ   \n                   वबह ु  केँ  फूल  आन ल े ल ।  \n  ि ाज ा :-      र्िंत्री  ..! \n  र् िं त्र ी   :-     जी र्हाि ाज  ।  \n  ि ाज ा  :-     जल्दी   ेँ जा ऊ  आ निविय ा केँ  \n                   ब़ोलाँ ऊ  । \n  र् िं त्र ी:-     ह ़ोइ ि ै र्ह ा ि ाज  ह र् जाई  छी ।  \n( र्िंत्री  जा ई  छैथ निवि य ा केँ ब़ोलाि लेल ।  )    \n  र् िं त्र ी      :-  य ौं निव िया .. ? \nनि वि या :-  ह ँ र्िंत्र ी ज ी कह ुँ वक बाि  ? \n  र् िं त्र ी      :-  आहाँ केँ  िाज ा  हाब िुि न्ि  \n                   ब़ोले लऽ । \nनि वि य ा  :-   अच् छा  चल ू ँ ।  \n( निविय ा र्िंत्री केँ  िंगे िा ज दि िाि  जा ई  छैथ। )   112 || व ि द े ह सदेह:१९ \nनि वि य ा    :- िण ार् िाज ा  हाब ।  \n  ि ाज ा      :- िण ार् ! बै  ु ।  \nनि वि य ा    :- कहुँ क वथ ले ल ह र्िा  ब़ोलेलौं  \n                    ि काि  ? \n  ि ाज ा      :- आहाँ हर्ि कह लाँ किलौं र्ुदा य ैं  \n                   बेि फेि  हर्िा  आहाँ केँ जरु ि ी   \n                   पै ड गेल  आउि  य ेह ़ो काज  अ ह ीं  \n                   केँ कि प डि  ।  \nनि वि य ा    :- कहुँ वक काज  ?  \n  ि ाज ा      :- आहाँ केँ  हर्िा  हाँ  वबह ु  केँ   \n                   फूल आइ न केँ वदय ँ पडि  ।  \n( निविय ा वकछ नै  ़ोई च केँ ि ाज ा के देल  आ िैि  स् िीकाई ि  लै छैथ  \n।  )  \nनि वि य ा    :- ह ँ हेि ै िाज ा  ह ाब ह र् आईन   \n                   देब ।  \n  ि ाज ा      :- ि ँ वलयँ जाऊ  ।   विदेह सदेह:१९|| 113 \n( निविय ा ि ाज ा केँ बचन दऽ  दै य ेँ जे ह र् ह ाँ  वबह ु  केँ  फूल आईन \nदेब ।  जे वक  ह ुन्का ह ाँ  वब ह ु  केँ फूल केँ बाि ै र्ेँ  वकछ र्ालुर् नेँ \nछैन ।  नििीय ा चुपचाप अन् ह ाि  चेह ि ा बनाँ िि जाई  छैथ ।  िि न ै \nवकन्क़ो  ेँ बजै छैथ ।  ि ि बे र्ेँ  र्े न ुका आँ िाँ ल कवनय ां आईब जाई \nछै । र्ेनुका पुछै छैथ  ।  )  \nर्े नुका    :- वक भे ल वक कह लऽ ि ाज ा  हाब  ? \nनि वि य ा  :- ओ कह ल s ह र्िा  ह ाँ  वबह ु  केँ   \n                 फूल आई न वदय ँ ।  \nर्े नुका    :- ि ँ आहाँ वक कहव लय ें  ? \nनि वि य ा  :- ह र् कहवलयै हेि ै हर् आईन देब जे  \n                 ह ाँ  वबह ु  केँ फूल बाि ै र्ेँ हर्िा  \n                 वकछ र्ालूर्  नै छै ।  \n( बीचे र्ेँ िाँ ल कवनय ां बज ै छैथ ।  )  \nलाँ.कवन य ां :-वचन्िा ज ुई न क रु आहाँ  ब   \n                   य ेकि उपाय  हर्िा  ल ँ छै ।  \nर्े नुका       :- वक उपाय  बिा ऊ  नेँ  ? \nलाँ.कवन य ां :- ह र् कहै छी ध्यान दँ sकेँ  ुन ु ।   114 || व ि द े ह सदेह:१९ \n  ( भाग - १ १  )  \n( लाँल  कवनय ां ह ाँ  वबह ु  फूल केँ  बाि ै र्ेँ  बि ािै  य ेँ  नि वि य ा केँ । )  \nलाँ.कवन य ां : - देखुँ अह ाँ ऐवठ न  ँ व िा जाउ  \n                    जि ऽ  ेँ  हर्िा  ल ािलौं िऽि े   \n                    ओईव ठन  े फे ि  अह ाँ १४ क़ोष  \n                    उत्त ि  जा य ब ।  जब अहाँ १४  \n                    क़ोष उत्ति  जेब िब र्ाह ा   \n                    भयिंकि   ुन ान पह ाड र्ेँ जिंग ल  \n                    केँ वबच एक प़ोखै ि  भेटि । अगि  \n                    ओईव दन अहाँ  िेि पु गब ि ेँ   \n                    वठक य ेँ नै िेँ द़ो ि  वदन अहाँ   \n                     िेिे प ़ो खैि  केँ  चाि ़ो र्हाड केँ  \n                    िु ई र्वफि केँ  उत्त ि बैविय ा र्ह ाड  \n                    पँ  जाँ केँ  क़ोऩो वठन वनक जग ह   \n                    र्ेँ  नुकािै  केँ  ल े ल  ुि वक्षि  ठार्   \n                    बनाई ब जै  ेँ क़ोई  अह ाँ केँ  दे खँ   विदेह सदेह:१९|| 115 \n                    नै प ािै । जब िा ई ि  केँ  ११ बजि \n                    ि ेँ अह ाँ जाँकेँ नुकाँ  जेब ।  जब   \n                    प़ोने १ २  ि ाई ि  ह ायि ि ँ आकाश  े  \n                    एक र्ाहा वबशाल   ह ात्त ी आय ि  \n                    आ उत्ति बैविय ा र्हाड पऽ जाँकेँ  \n                    उि ि ि  आउि   चाि ़ो र्हा ड िु ई र् \n                    केँ फे ि  उत्त ि बैवि य े र्ह ाड पऽ  \n                    जाँकेँ पव िर् र्ुह े  ुई ि  जा य ि  ।  \n                    ि ब हात्त ी  केँ  श ुि  र् ेँ  ँ  ुन्दि  \n                    कवनय ां व नकलि  ।  उ कवनय ां   \n                    चाि ़ोव द  िाई क केँ प़ोखैि र्ेँ   \n                    स् नान क ि ँ जा य ि  ।  स्न ान कऽके  \n                    फे ि  ऊ हात्त ी केँ श ुि  केँ  आगु र्ेँ   \n                    आईब केँ  अपन केश क ेँ जुिाँ   \n                    ख़ोलि आँ पलथी र्ाई ि के झुर्ि  \n                    खेल केँ  लेल बैठि अह ी वबच   116 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                   अहाँ  चुपचाप पछा डी  ेँ जाँके  \n                   ओकि र्ांग र्ेँ  ेनुि िऽ देब ।   \n                   नुका केँ  जेब जै  ँ ऊ अह ाँ केँ  \n                   देखे नै ब ु झलौं वक नै ।  \nनि वि य ा    :- जी बुईझ गेल ुँ   । \nर्े नुका      :- य ेकि र्ि लब य ेकिा ह ुन्का  िंग  \n                   र्ेँ  श ादी  किऽ पिि ै ।  \nलाँ.कवन य ां:- ह ँ वददी ।  \nर्े नुका      :- नै यी  नै  ह ुिि  ।  \nलाँ.कवन य ां:- देखुँ दीदी एना नै करु । य ी  ब  \n                   किर् केँ फल  छैथ ।  वह न्कि   \n                   भाग्य  र्ेँ य ेह े वलखल छै ह र्ि   \n                   अहाँ केँ ि ़ोत ला  ेँ  वकछ नै हेि ।  \n                   बरु वह न्का ज ल्दी   ँ पठा वदय ौ  \n                   य ेकि व िा द़ो ि  क़ोऩो उपाय  \n                   भी नै छै थ ।   विदेह सदेह:१९|| 117 \nर्े नुका      :-  जब अह ाँ कहै छी ि ँ जेिै र्ुदा  \n                   य ी उ कवनय ां केँ  िंग र्ेँ श ादी  \n                   केला  ेँ ह ाँ  वबह ु  फूल वर् ल  \n                   जेि ै वक ?  \nलाँ.कवन य ांंिं :-     देल ा केँ बा द  ब वकछ िेह  \n                   कवनय ां कि ि ै ।  \n( ि ेकि बाद लाँल कवनय ां आउि  र्े नुका वर्ल केँ निविय ा केँ बटखचा  \nकेँ  िंग र्ेँ  एक बट्ट ा  ेनुि द ऽके ह ाँ  वबह ु  फूल केँ ख़ोज ी र्ेँ  भे ज \nदे य ेँ ।  )  \nर्े नुका       :- ह े य ी वलय ँ खाई  केँ   ार्ान   \n                    छी  जब ि स् ि ा  र्ेँ  र्ुख ल ाग ि  िेँ  \n                    खाय ब आउि य ी  े नुि वनक  ेँ  \n                    ि ाखब बुझल ौं ।  \nनि वि य ा    :-  ह ँ हँ ल ाबुँ ।  \nर्े नुका      :-  वलयँ ।  \nनि वि य ा    :- वलयँ हर् जाई  छ ी ।  \nर्े नुका      :- वलयँ जा उँ ।   118 || व ि द े ह सदेह:१९ \n( निविय ा ह ाँ  वबह ु  केँ फूल केँ ख़ोज ी र्ेँ  चैई ल द ै छै थ ।  जाइि  \nजाई ि  निव िय ा जै वठन  ेँ ल ाँल  कवनय ां ल 'गेल  ि ह ै ओई  ठार् पहुच ै \nछै आ ह ुन्का ओइव ठन  ाँझ पे ि  जाई  छै ।  ि ा ई ि  निव ि य ा ओवह वठन  \nि ैह  केँ वबि ािै य ेँ ।  द़ो ि  वदन वबह ान  िेिे फेि  चैई ल दै छै ।  \nजब निवि य ा पह ाड केँ नज व दक पूग ै य ेँ ि ँ फेि   ाँझ पै ई ि  जा ई  छैथ \n।  ओईव दन निविया प ह ाड केँ  काि  ि ैह  केँ ि ाई ि  काटै य ेँ ।  द़ो ि  \nवदन फेि  वबह ाने चैई ल दै छै ।  जब निवि य ा १ िण् टा केँ ि स् ि ा  \nकाटै य ेँ ि ब आिै य े पहा ड  केँ ििंि़ोि  जिंगल जेकि  वबच  र्ेँ  वबशाल  \nप़ोखैि  देखै छैथ ।  निविय ा  प़ोखैि  केँ र्हा ड पँ  जाई  छैथ  ि ेँ निविया \nकेँ लाग ै य ेँ जेना चाि ़ो वद    ेँ ह ुन्का वक छ़ो  झपटै लेँ ख़ोज ै य ेँ \n। निवि य ा केँ र्न र्ेँ  डि   र्ा जाई  छैथ ।  निविय ा  जैनिंग ि ेनिंग \nवनडि  भऽकेँ  प़ोखैि  केँ चाि ़ो  र्हा ड िु ई र् केँ उत्त ि बैवि य ा  र्हा ड पऽ \nजाई  छैथ ।  चा ि ़ो वद  ख़ो जै छै जेँ क़ो ई वठन नुका य ब ।  देखै छै \nकाि  र्ेँ  र्ाह ा झपटगि  झाि  ।  ओही  झाि  र्ेँ  निविय ा नुकािै क ेँ \nज़ोग ाि  वर्लेलक । जब ि ा ई ि  के १ १  बजल ि ेँ निविय ा जाँ केँ नुका  \nगेल  ।  जब १ २  बजै र् ेँ १ ५  वर्नट ब ाँकी ि ह ल ि ेँ आ काश  ेँ  ऊ  \nि ेज हािा  र्ेँ हनह नाई ि  र्ाह ा  भय िंकि वबशाल  हात्त ी आिै छै । ह ात्त ी \nआईब केँ प़ोखैि  केँ चाि ़ो र्हा ड िु ई र् के उत्त ि बैविय ा र्हा ड पि जाँक े \nपविर् र्ु ह  भ 'के  ुि ै छैथ ।  बाद र्ेँ  ह ात्त ी केँ शुि   ेँ  एक  ुन्द ि  \nकवनय ां वन तलै छैथ ।  जेकि  नार् ह ाँ  वबह ु  ि ह ै छै ।  ह ाँ  वबह ु  \nप़ोखैि  र्ेँ  जाँके  नह ािै छै ।  नेहाँ केँ आइब केँ ह ात्त ी केँ शुि  अगाडी \nर्ेँ  पल थी र्ाई ि  केँ बैईठ जाई  छै आ झुर्ि  खेल केँ ले ल केश क ेँ \nजुि ाँ ख़ोले  य ेँ ।  जैह नि ी  ह ाँ   वबह ु  जुि ा ख़ोलै  य ेँ ि ैह न वि  निवि य ा \nलाँल कवनय ां केँ कहल जेह ाई ि  वपछा   ेँ आईब केँ ह ाँ  वबह ु  केँ \nर्ांग र्ेँ   ेन ुि  ि 'दैये ।  ह ाँ  वबह ु  वपछा  िु ई र् केँ द ेखै छै थ निविय ा  विदेह सदेह:१९|| 119 \nकेँ ।  निवि य ा  डि   ँ थि थि काँ प लाग् लैन ।  निविया केँ थिथि \nकापैि  देख केँ  ह ाँ  वबह ु  ह ँ े लाग् ल ैन आँ निविय ा  ेँ कहै छ ै थ \n।  )  \n( भाग - १ २  )  \nह ाँ  वब ह ु    :- ह ाँ.. . ह ाँ.. .ह ाँ.. .!   ुनु नैं  डि ाबु ।   \n                       अहाँ ह र्ि र्ांग भैि  कें  हर्िा  ल ेल  \n                       बह ुि  वनक काज  के लौं ।  हर्िा   \n                       आईि क र्नुष्य  कें  दश मन नै भे ल ि ह ें  \n                       र्ु दा आई अह ाँ ओह़ो र्ें हर्िा   \n                       अपन  अिा वग् न बनेल ौं ।  अह ाँ िँ  \n                       ह र्ि िर्ेश्वि  छी ।   \n( निविय ा वकछ नै ब जै छैथ चुपचाप ह ाँ  वबह ु  कें बाि   ुइ न ि ह ल \nय ें । )  \n ह ाँ  वब ह ु  :-    अहाँ यी  कहुँ अह ाँ कें  िि  किँ   \n                        भेल ? आब चल ु हर्िा  ल sकें  \n                        िि ।  \nनि वि य ा       :-  ह र् अहाँ कें  ल sकें िि  जेब र्ुदा    120 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                       ह र् अहाँ कें कु न वह  ाब  ें अप न  \n                       िि ल sजेब ? \nह ाँ  वब ह ु   :-  देखुिं अह ाँ हर्ि  ीि  र्ें  ेनुि   \n                       भिलौं ि ैं वह  ाब  ें हर् अहाँ कें   \n                       पत्नी आउि  अह ाँ हर्ि पिी  ।   \n                       ह र्ि अहाँ कें  आब प ि ीपत्नी  कें  \n                       वि स् ि ा  बैन गेल  ।  \nनि वि य ा    :-     र्ु दा ह र् ि ँ एल छेल ु हाँ   वबह ु  \n                       फूल कें ल े ल ।  \n ह ाँ  वब ह ु  :-  देखुिं अह ाँ कें  हाँ  वबह ु  कें  फू ल  \n                       भे टि  पवह नें ि ि  िँ चल ु ।  \nनि वि य ा      :-    ाच्चें  कहैं छी  ? \nह ाँ  वब ह ु  :-   हँs..हँs.. ांचे कह ैं छी चलु ।  \n( निविय ा कें थांह  नै ि ह ैं य ें जे एह े छी  ह ाँ  वबह ु  एकि े  नार् अइछ  \nह ाँ  वबह ु  ।  ओईव ठन  ँ  दुऩोग़ो टा चैल द ै छैथ  ।  अिै ि  अिै ि  \nजब लाँल  कवनय ां कें नवह ि ा लें  आिै य ें  ि ँ ह ाँ  वबह ु  निविय ा  ें \nकहै छैथ ।  )   विदेह सदेह:१९|| 121 \nह ाँ  वब ह ु   :-  ुनु !  \n नि वि य ा      :- वक ! बाजु  ? \nह ाँ  वब ह ु   :- ि ाबें अह ाँ कव नवखन अवह ठार् बै  ु  \n                      ह र् अपन  खीकें भे ट कें आिै  छी ।  \nनि वि य ा      :-  वक नार् छी  अह ाँ कें   खी क ें  ? \nह ाँ  वब ह ु   :- लाँल कवनय ां ।  \nनि वि य ा      :-  चल ु च लु अ ह ाँ कें   खी ओिैं िि  र्ें  \n                      भे ट भ sजेि  ।  \n( निविय ा कें य ी बाि   ुइ न  कें ह ाँ  वबह ु  बुईझ गेल  की य ी  ब \nभे द ल ाँल कवनय ां वह न्का बि ेल s आ व खे ल s य ें ।  फेि  ओई वठन  ें \nद़ोऩोग ़ोटा चैई ल दै छैथ ।  िि पूग ै य ें ि ँ लाँल कवनय ां आउि  र्े नुका \nद़ोऩोग ़ोटे वर्ल कें स् िाग ि  कें  ाथ वह न्का  ब कें िि र्ें  िि ेश  \nकिािैय ें ।  ि ाज ा कें र्ालुर् ह ैं य ें जे निविय ा अवबगेल   ें ।  ि ुि न्ि \nर्िंत्री  द्वाि ा आि ैि  पठािै य ें जे ह ाँ  वबह ु  कें फूल ल s कें आिै ल ें \n।  र्िंत्र ी ज ा ई  छैथ कहैं ल ें ।  )  \n र् िं त्र ी           :-  य ौं निव ि य ा  ? \nनि वि य ा      :-  जी कह ुिं र्िंत्र ी  जी  ।  कहू िं की  ? \n र् िं त्र ी          :-  जे  ार्ान  ल ाि पठे नें िह ें िाज ा    122 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                झिं       ह ाब ओिं  ार्ान ल sकें जल् दी  \n                      कहलs आिै ल ें ।  \n( एि ेग कही कें र्िंत्री  चैई ल जाई छैथ ।  निवि य ा कें ि ँ वकछ न ै \nफुि ाई य ें आिं नै खाना  खाई य ें चुपचाप र्न र्ाई ि  कें  ुइ ि  ि ह ैं य ें ।  \n ें देख क ें हाँ  वबह ु  पु छै  य ें ।  )  \nह ाँ  वब ह ु   :- र्ि स् िार्ीनाथ  की भेल ।  नै खाई  \n                      छी  नै वपय ै छी आँ चु पचाप वकय ें   \n                       र्न र्ाई ि  कें   ुि ल छी  ? कहू िं ह र्िा \n                       की भे ल  ? \nनि वि य ा      :-  वकछ नै भेल  ।  बाि  वक छै जें जै   \n                      वचज लें  िाज ा ह र् ि ा पठे नें िह ें  ें िँ  \n                      ह र् लािबेनें केवलयैं ।  \nह ाँ  वब ह ु    :- कुन चीज  ? \nनि वि य ा      :- ह ाँ  वबह ु  कें  फूल ।  \nह ाँ  वब ह ु   :-ि ँ अह ाँ य ेि बें खावि ि  खटपिौ न िेनें  \n                     छी  ।  अह ाँ िँ हाँ  वबह ु  फूलक ें   \n                     गा छी  ल ाव ब ल ेनें छी ।   विदेह सदेह:१९|| 123 \nनि वि य ा      :- ें क़ोना कें  ? \nह ाँ  वब ह ु   :-ह र्िा  जें आन लौं ।  \nनि वि या     :-अहाँ िँ र्नुष्य छी  ।  फे ि  फूल केनिंग  \n                     कें.. .. ..? \nह ाँ  वब ह ु   :-ह र् जें जें कह ैं छी  ें   ें करू आँ  \n                     देखुिं ।  \n( भाग - १ ३  )  \n( ह ाँ  वबह ु  निवि य ा  ें  कहैं छै ।  )  \nह ाँ  वब ह ु   :- अहाँ  ब  ें पहनें जा उ एक  ेट  \n                      निका ि ा  आउि  एकटा ि न्न ा      \n                      लाऊ  ।  िेकि बाद र्ें  देखूिं वक  ब   \n                      ह ़ोई  छै  । \n( निविय ा ि ेजी  ँ जाके एक   ेट ि ा  आउि  एकटा ि न्न ा लाइ ब कें \nदें छै  ।  ि ाह ी बीच र्ें  ह ाँ   वबह ु  र्े नुका  आउि  ल ाँ ल कवनय ां \nब़ोलाs कें ल ािै छै थ ।)  \nनि वि य ा    :- ह ें य ी वलय ँ िन्न ा  आँ  िा  ।  \n( ह ाँ  वबह ु  खवटय ा प s निका ि न्न ा वब छा  दैछैथ ।  लाँल कवनय ां  124 || व ि द े ह सदेह:१९ \nह ाँ  वबह ु  एक वद  आउि  र्े नुका निविय ा एक  वद  भ sकें ि ा  \nखेलs ले  शुरू क sदै छै ।  जि वक निविय ा कें ि ा  कें बाि ें र् ें \nवकछ नैं जानैं छैथ ।  बेि बेि र्े नुका निविय ा के काि ण  ँ ह ाई ि  \nजाई  छैथ ।  निव िय ा  आउ ि  र्े नुका के बि ाबिी ह ुि लाग ै य ें ।  \nनिविय ा आउि  र्े नुका वबच बि ाबि ी ह ै ि  देख कें लाँल  कवनय ां कें \nह  ीं लाई ग जाई  छै ।  लाँ ल  कवनय ां कें ह  ैि  द ेख क ें ह ाँ  वबह ु  \nकें ि ह ल नैं जाई  य ें आँ ि़ो ह ों ह िं  लाग ैं य ें ।  जैं ह ाँ  वबह ु  ह  ैं \nछै ि ैं  भ ैि  खवटय ा ह ाँ  वबह ु  कें  फूल  भ sजाई  छै ।  अही  क्रर् र् ें \nद़ोऩो  खी ह ँ  र्ें  लाई ग कें ह ाई ि  जा ई  छै आँ निविय ा जीि  ल ैं \nछैथ ।)  \nनिविय ा       :-  देखु ि ऐ बेि ी ज ीि वलयै वक नैं ।  \nह ाँ  वब ह ु   :-  जी स् िार्ी ज ी ज ीि  गेल ौं ि ब ि ँ भैि  \n                       ि न्न ा फूल भ े ल ।  \nनि वि या      :-   ाच्चे  किेग   ुन्दि फू ल छैं ।  \nह ाँ  वब ह ु   :-  वलयँ आब खेल बन्द करू जैं   \n                       कें ख ाव ि ि  खे ल खे ल ल ें शुरू के ली  \n                       ि ह ें  ें काज भ sगेल  ।  आब जें छै   \n                       ह र् अहाँ कें फूल क ें र्ाला गुइथ  कें  \n                       दै छी  अह ाँ िाज ा कें पुगा  आबु िं ।   विदेह सदेह:१९|| 125 \nनि वि य ा       :-  अच् छा  ह़ोई ि ैं  ।  जल् दी गुइ थ वदअँ  ।  \n ( ह ाँ  वबह ु  िुि न्ि र्ाला गुइ थ कें निवि य ा कें दै छै ।  )  \nह ाँ  वब ह ु   :-  ह िं य ी वलअँ ।  जा ऊ  ि ाज ा  हा ब कें  \n                       पु गा  आबु ।  \n( निविय ा ह ाँ  वबह ु  कें  फूल कें र्ाला प ुगा ि जा ई  छैथ ।  )  \nनि वि य ा       :- ि ाज ा  हाब िण ार् ।  \nि ाज ा           :- िण ार् ।  आनवलयै हाँ  वबह ु  कें     \n                      फूल ? \nनि वि य ा       :- ह ँ िाज ा  हा ब हर् ि ँ फूल कें र्ाला  \n                      बना कें  ल ाई ब देलौं ।  \nि ाज ा           :- लाबु िँ दे ख्बै के ह ेन छै ।  \nनि वि य ा       :- य ी वलय ँ ।  \nि ाज ा           :- बड  ुन्दि छै ।  \n( ि ाज ा  ़ोचै  छै वह न्का ज ें जें कहव लय ै  ें  ें अपन जा न कें पि िाह  \nनैं कैि  कें लाई ब देल s  ें नै वह न्का ओकि बदला  र्ें  व कछ देि क ें \nचाह ी ह र्िा  आउ ि  निवि य ा  ें पुछै  छै ।  )  \nि ाज ा           :- कहुिं निवि य ा अहाँ हर्ि कह ल  ब   126 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                      वचज  ल ाव िदेल ौं ि ेकि ल दिा र्ें हर्  \n                      अहाँ कें वकछ वदअँ चाह ै छी ।  कहुिं  \n                      वक ले ब  ? \nनि वि य ा       :- ह र् वक र्ांगब ि ाज ा  हाब अह ाँ कें  \n                      इ च्छा ।  \nि ाज ा           :- वलअँ जा उ ह र्ि पुि ाना ि ा जर्हल  \n                      र्ें  अह ाँ   ब िह ू िं आई   उ भिन  \n                      अहाँ ब  कें  भे ल ।  \nनि वि य ा       :- ह े िैं हर् जा ई  छी ।  \nि ाज ा           :- वलअँ िब जा उ ।  \n( ि ाज ा बेटी कें ब़ोला s कें फू ल कें  र्ाला द ै छै ।  )  \nि ाज ा           :- बेट ी  ु र्ै ना  ..  \n ुर्ै ना          :- जी वपिा  जी  ।  \nि ाज ा           :-ह ँ य ी वलअँ  हाँ  वबह ु  कें  फू ल   \n                     आइन देलक ।  \n ुर्ै ना          :- बाs किेग  ु न्दि फू ल कें  र्ाला ।   विदेह सदेह:१९|| 127 \n(  ुर्ै ना फू ल कें  र्ाला ि ाइ ख छ़ोडैं य ें आिं वबहान  बेिे  ब वदन कें \nनेहा इ ि  न ह ां  ़ो नां कें दुनु  ल ाँल पवह ि  कें अपन जुि ा र्ें  र्वलवनय ां कें \nकहल अनु ाि  उ फूल कें र्ाला लगा s लैय ें आउि  र्वलवनय ां कें  ़ोई ि  \nपाि ै य ें । )  \n ुर्ै ना          :- गे र्वलवनय ां ह े एनें य ां ।  \nर्वलवन य ां    :- जी ि ा ज कु र्ाि ी ज ी एलौं कहुिं की   \n                      कहैं छी  ? \n(  ुर्ै ना र्व लवनय ां वद  िुई र् कें कहैं छैथ । )  \n ुर्ै ना          :- लें आब क ह s जे हर् केह ेन लाग ै   \n                     वछ य ैं  ?  \nर्वलवन य ां    :- अहाँ कें  ुन्दि ि ा के िँ बय ान नैं य ें  \n                    ि ाज  कु र्ाि ी ज ी वबलकुल स्िगम कें   \n                     पिी  ल ाग ैं छी अह ाँ  र्ु दा. .. .. ..  एक     \n                     वचज  वबन ।  \n ुर्ै ना          :-र्ु दा आब कु न वचज  जल् दी कह s ?  \n ( भाग - १ ४ ) \nर्वलवन य ाँ:-   ि ाज  कु र्ाि ी ज ी  य वद अहाँके    128 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                   र्ांगर्े  ेन ु ि  जब ि ह वि  िब अ ह ाँ  \n                   के  ु न्दिि ाके बय ान र्ि  पुछु   \n                   जि ेक कि ी ओिेक कर् पडवि  ।  \n ुर्ै ना :-       र्ु दा  ेनुि ि ' शादी  ुदा ना ि ीके  \n                    ृगा ि  अवछ  ।  हर् ि ँ अखन   \n                   कुर्ाि ी छी क़ोनाके पै वह ि ब   \n                    ेनुि ह र्  ? \nर्वलवन य ाँ:-   शादी  कऽ वलय ौं !  \n ुर्ै ना  :-      केकिा  िंगे  ? \nर्ल ीव न य ाँ:-  आउि  के किा  िंगे ओहे निविय ा  \n                   िंगे करू ।  \n ुर्ै ना  :-      र्ु दा ओ ि ' वबलकुल अन पि   \n                  गिा ि  छवथ  । ह र् ि ँ वस् िवक ि ै छी  \n                  र्ु दा वपि ा ज ी वस् िका ि ि ै कह्   \n                  र्वलवनय ाँ ? \nर्वलवन य ाँ:- ि ाज  कु र्ाि ी अहाँ निवि य ाके    विदेह सदेह:१९|| 129 \n                  अनपि गिाि  कहै छी  ? जे पुरुष  \n                  अप्पन जाँन  पऽ खेल  कऽ अह ाँके  \n                  ह ि  ख्िाई  के पुि ा केलक । हँ   र्ानैछी \n                  ह र्हुँ जे ओ  अनपि  गिाि  छवथ  \n                  र्ु दा ज े का ज वकन्क़ो  ऽ नही   \n                  ह ुििाला  काज  ओ कऽके   \n                  देखादेल क आउि   िंगे ओ नेक   \n                  पु ि ा  ाफ वबचाि के ईन् ान   \n                  अवछ ।  ज ह ाि क ि ह ल िाज ा   \n                   ह ाबके बाि  , ि ँ हि  बाप अप्पन  \n                   न्िा नके खु शी चाह ै छवथ ।  जह ी  \n                   ऽ  न् ि ा न खुश िह ें ओहे काज   \n                  किै छै अप् पन  न्िा नक ' लेल ।  \n                  एक ि ' अहाँके  वपिा ज ी ओ िा जा  \n                  अवछ ज े  ' जाँन जाए पि  बचन   \n                  नह ी ज ाए  ' ।  अह ाँ वकए बे ी    130 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                   ़ोचै छी  ? जाऊ  जा के कहुँ िाज ा  \n                   ह ाब  ऽ अप्प न ऱ्ोनक ' बाि  ।  \n ुर्ै ना :-      ि' ब़ोलाए के आन नें वपिा ज ीके।  \nर्वलवन य ाँ:- जरुि  हर् जाए छ ी बैल ाएके ल ािै  \n                  छी  ।  \n ( र्वलवनय ाँ ि ाज ाके ब़ोलाएके लािै छव थ  । ि ेकि  \nबाद. .. .. .. .. . .. .. .. .. . .. .. .. ..............) \nि ाज ा :-        की बाि  बेटी   ुर्ै ना आब क ुन   \n                   वचज के जरु ि ी पडल  ? \n ुर्ै ना  :-      वपि ा ज ी अहाँ आए िक ह र्िा   \n                   वकछु वचजके कवर् र्ह् ु   नैं  \n                   ह ुिें देल ौं ।  हर्ि र्ागल हि  वचज  \n                  अहाँ प ुवि म क 'देल ौं ।  आए वपिा   \n                  जी ह र् अहाँ  ऽ अवन्िर् वचज  \n                  र्ांगी ि ह ल छी  आ हर्िा पुि ा  \n                  वबश्वा   अवछ  जें अह ाँ    विदेह सदेह:१९|| 131 \n                  अवस् िकाि  नैं कि बै ह र्ि र्ाग   \n                  पु ि ा कि बैन ।  ओना ि ' वपि ा ज ी   \n                  जे वचज ह र् र्ाग ज ाँि ह ल छी  े   \n                  वचज  क़ोनों  बेटा आ बे टी अप् पन   \n                  र्ाि ाव पिा   ऽ र्ुह  ख़ोएल नैं र्ाग ै  \n                  छै । अवद य ी अहाँके दृष्टीर्ें गलि  \n                  देखाएि  ि ' य ी अब़ोि बेटी  र्ै झ  \n                  र्ाफ कि ब ।  \nि ाज ा : -       बाज ू  ि '  ह ी की र्ाग चाह ै छी  ? \n ुर्ै ना  :-     वपि ा ज ी ह र् शादी  किऽ  चाह ै   \n                  छी  ।  \nि ाज ा :-       अहाँ िऽ ज े ह र्  ़ोचैि ि ह ी  े  \n                  खुद बेज दे लौं ।  हर् काल्ही  खु न  \n                  र्िंत्री के पठािै छी वनक ल ड्का  \n                  ख़ोज एके ले ल । \n ुर्ै ना  :-     वपि ा ज ी लड्का ख़ोजी  किऽके   132 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                  जरुि ी नैं अवछ।  ल ड्का अही  \n                  गाँिर्े छै ।  \nि ाज ा  :-       लड्का अही गाँिर्े अवछ , के ? \n( वबचेर्ें र्वलवनय ाँ बजें वलगै छै ।)   \nभाग -१५ \nर्वलवन य ाँ:- ि ाज ा  हाब ओ लड्का आउि   \n                  द़ो ि नै वकओ निवि य ा अवछ ।  \nि ाज ा :-       र्ु दा र्वलवनय ाँ ओ ि ' शादी  ुदा  \n                  पु रुष अवछ  । आउि  हर्  बवकछ  \n                  जानैि  क़ोन ाके ह ुन्का  िंगर्े   \n                  अप्पन बे टी के वििाह  कऽदी य ी   \n                  अ म्भ ि छ ै  र्वलवनय ाँ य ी   \n                  अ म्भ ि छ ै  ।  \nर्वलवन य ाँ:-  ि ाज ा  ाहब अहाँ के र्ालु र्  नैं   \n                  अवछ ओ श ादा  ुदा नै की ३ / ३टा \n                  पत्नी छै।  जे की ह ुन्कि  २ टा पत्नी  विदेह सदेह:१९|| 133 \n                  के ज़ो ि   ँ अप्पन ि ाज  कु र्ाि ी   \n                  एि ेक  ुन्द ि  ल ाव गि ह ल अई छ ।  \n                  ि ाज  कु र्ाि ी के कान र्हक कुन्डल  \n                  निविय ाके द़ो ि पत्नी ल ाँल   \n                  कवनय ाँके ज़ो ि  अवछ  िै ह नि ी   \n                  जुि ार्े निविय ाके ि े ि  पत्नी   \n                  ह ाँ  वबह ु के हँ ीके ज़ोि  हाँ  \n                  वबह ु  फूल  अवछ  िाज ा  हाब ।  \n                  ह र्िा  ि ' लाग ै य ें अप्प न ि ाज   \n                  कुर्ाि ी निव िय ाके  िंगर्े बहुि   \n                  खुश िह वि  आ एह़ो  वबश्वा  छै  \n                  ह र्िा  जे ओ ब िाज  कु र्ाि ीके  \n                  अस्िी काि  नैं कि वथ  , स् िीका ि वथ \n                  छ़ो ट बवहन  जकाँ िेर् आ द ुलाि  \n                  देवथ न ।  द़ो ि  बाि  ि ' य ी ि ाज ा  \n                   ह ाब अहाँ िा ज कु र्ाि ीके बचन   134 || व ि द े ह सदेह:१९ \n                  दऽदेनें छी  ।  एह ेन ऱ्ोका फेि -फेि \n                  नह ी आय ि  र्ाह ाि ाज  ! देखुँ ३ टा  \n                  पत्नी ह वबि ़ो  किेक वनर्न  ुखी  \n                   िं ाि  छै निविय ाकें ।  \nि ाज ा :-       र्ु दा य ी िस्ि ाि  निवि य ाके पत्नी  \n                  र्े नुका स्िी काि वथ ि ब नें !  \nर्वलवन य ाँ:- र्ाह ाि ाज  अह ाँ पवहनें ि स् ि ाि ि ' \n                 लऽके जाऊ  ।  अह ाँके िस् ि ाि ओ  \n                 कवभय़ो नें अस् िीकाि  किव थ ।  हँ  \n                 देि  ह ी र्ु दा ह ैं  हैं  के  \n                 स् िीकाि वथ । \nि ाज ा :-      ले ि ' र्वलवनय ाँ िु कहै छी ि ' हर् \n                 जरुि  जा य ब  अप्पन बेटीके   \n                 खुशीके लेल  निवि य ाके िि ।जह ी  \n                 र्ें   न्िा नके  खु शी ओहीर्े वपि ाके  \n                 खुशी ।   विदेह सदेह:१९|| 135 \n( ि ाज  कुर्ाि ी ि ा जाके वन णमय   ुनीके खुशी  ऽ झुईर् उठै छैक आ  \nर्वलवनय ाँके िन्य िाद दैि    खी  िंगी के  िंग ना चे गािें ल ाग ै छै । )  \n ुर्ै ना    :-  र्वलवनय ाँ हर् बह ुि  बहुि  आभ ाि ी  \n                 वछ य ौ ि ़ो ह ि  हर्ि बवह न ि ु जे हर्ि  \n                 र्नके  बाि  वपिा ज ीके कही देल ें ।  \nर्वलवन य ा:- िन्य िाद ि ाज  कु र्ाि ी ज ी ।  हर्हुँ   \n                 आई बहुि  खुश छी ि ाज  कु र्ाि ी  \n                 जी ज ें अह ाँ हर्िा  अप्पन बवह नके   \n                 दजा देल ौं ।  अह ाँके जी नगीर्े   \n                 ह ि पल   दवखन खुश ीके िषाि   \n                 ह ुिैि ि ह ें  ें हर् भगििी  ऽ   \n                 कार्ना कि ै छी ।  \n(  ुर्ै ना ख ुशी  ऽ कल्पना  िं ाि र्े  पुगी  जा ई ि  छै । )  \n ुर्ै ना  :-      गीि ﹏ ﹏ ﹏ ﹏ \nआब ि ' बनि ै दुवल्हन  खी एह ़ो  ु र्ै ना !   \nवपय ाके र्ु ि ि  देख ल ेल ब्य ाक ुल छै ह र्ि नैना !!    136 || व ि द े ह सदेह:१९ \nर्ाथ हर्ि  र्न्टीका  जि ैं , ह ा थ द़ोऩो ह र्ि किंगना !  \nवह ि ाऱ्ो ि ी  ऽ चर् -चर् चर्क ि ैं  खी ह र्ि गेह ना !!   \nदेिी जुनी करू जल् दी आबू  य ौं ह र्ि  जना !   \nवपय ाके र्ु ि ि  देख ल ेल ब्य ाक ुल छै ह र्ि नैना !!   \nिि ब नि ि िंग  ऽ ि िंगि ै , र्डुिा  जि ैं वबच अिंगना !   \nद्वाि  पऽ गेट र् िंगल िट़  ऽ   जि ैं , बजि ैं ि ़ोल बजना !!   \nह र् ि ' लेबैं वपय ा  ऽ नौ ल ख्खा हाि  र्ुह  बज ना !   \nवपय ाके र्ु ि ि  देख ल ेल ब्य ा क ुल छै ह र्ि नैना !!   \nआब ि ' बनि ैं दुवल्हन  खी एह ़ो  ु र्ै ना !   \nवपय ाके र्ु ि ि  देख ल ेल ब्य ाक ुल छै ह र्ि नैना !!   \nि ाज ा   :-  बेट ी  ु र्ै ना जा ऊ  अह ाँ ल ़ोव कन   \n               र्हलर्े आिा र्  करु ह र् जाई  छी  \n               र्े नुका  ऽ बा ि  किऽ  \n(  ुर्ै ना आ र्वलवनय ाँ आिार् किऽ र्हलके वभत्त ि  जाई  छव थ आउि  \nि ाज ा चैली दैि छैक निविया के िि  ुर्ै नाक े शादी के बाि  किऽ । )  \n( भाग - १ ६  )   विदेह सदेह:१९|| 137 \n( ि ाज ा र्े नुकाके  िि पिंहुचैं  अवछ ।  ि ह ीं बखि  दुिाि पऽ निविय ा  \nबै ल ि ह ै छव थ ।  निविया ि ाज ाके अप्पन िि आय ल देखी कऽ ओ \nअप्पन ह ैव यि के र्ु ि ाव िक स् िाग ि  किै छव थ ।  ल़ोटार्े पानी लाव िक े \nि ाज ाके पाएि  पखाि ीके एक चटाई  वबछ ाकें ओहीं  पऽ आ न किाि ै \nछव थ ।)  \nनि वि य ा  :- नर्स्काि  िाज ा  ाहब   \nि ाज ा :- नर्स्काि  \nनि वि य ा  :- कहू ँ ि ाज ा  ह ाब की जरुि ी पडल  जे अहाँ अपनें चल ीक ें \nह र्ि दुिाि  पऽ एलौं ।  कही  की स्िाग ि  क ि ी ह ुजुि के  ? \nि ाज ा :- देखू ँ पवह नें र् ेनुकाके  बजाके लाबू िं ।  \nनि वि य ा  :- र्े नुका कि छी  अ ह ाँ  ? देखू ँ ि ँ आई दि ब ाज ा पऽ  के एवल्खन  \nय ें ।  \nर्े नुका :- जी ह र् आवबि ह ल छी ।  \n( र्े नुका दुिाि आिै छै ि ँ ि ाज ाके देखै अवछ आ जाँके ओ ि ाज ाकें \nिण ार् किै छवथ । )  \nर्े नुका :- िण ार् िाज ा  हाब  \nि ाज ा :-  दा  ुह ाव गन ि ह ू ँ ।  बेट ी र्े नुका ह र् अहाँ  ँ  वकछ बाि  \nकिऽ लेल आय ल छी  ।  अव द अहाँ इ न्काि  नै किब ि ऽ ह र् कहऽ \nचाह ै छी ।   138 || व ि द े ह सदेह:१९ \n र्े नुका :- देखू ँ ि ाज ा  ह ाब अहाँ ह र्ि वपि ा  ार्ान अवछ  आउि  अहाँ  \nह र्िा  बेट ी कहलौं ि ँ वकओ बे टी अप्पन वपि ाके बाि कें  ई न्काि  क s क ै \nछै की ।  अहाँ  कहू ँ की  ब ाि  अवछ वपि ा जी  ? ह र् अ ह ाँके बाि के \nएक़ोि वि  नें ईन्का ि  क ि ब ।  \nि ाज ा :- बेट ी आई ह र्  अप्पन  ििके ई ज्जि  अहाँक े खौछा र्ें  देब  ल ेल  \nआय ल छी ।  \nर्े नुका :- देखू ँ वपिा ज ी ह र् नैं बु झलू ँ  ख़ोई ल क s कहू ँ ? \nि ाज ा :- बेट ी र् ेनुका ह र्ि बेट ी  ुर्ै ना कहै  छव थ ह र् शाद ी किब ि ँ \nव फम निविय ा ें  नह ीं ि ँ नैं  ।  ि ह ी  ऽ ह र् अहाँ ल़ोव क न लँ ए लौं \nअप्पन बेट ीके  खुशीक े भीख र्ाग लेल ।  ह र्ि  बेट ीके छ़ो ट बवह नक े \nरुपर्ें अपना वलयँ   बेट ी ।  \n( र्े नुका एकछन गुर् भऽज ाई  छै  , ि ेकिबाद । )  \nर्े नुका :- नैं वपि ा जी एना  नैं  कहू ँ ।  य ी  िऽ  हर्ि   ौभाग् य  अवछ  ज े \nह र्िा  आई छ ़ोट बवह न भे टल  । ह र्अह ाँकें य ी बा ि  स् िीक ाि  किै छी  \nवपि ा जी ।  ह र्ि वबचा ि   ँ जि ेक ज ल्दी  ह ुिें ि ि ेक जल्दी  शादी  \nकरू ।  \nि ाज ा :- देखू ँ बेट ी अहाँ ह र्िा  वपि ा कहलौं ि ह ी लऽके ह र् द़ोनों ििक ें \nजीम्र्ेबाि ी खुद लै छी  ।  अहाँ  ल़ोव कन शादी के वबषय र्ें  क़ोन ़ो वकव र्क ें \nवचन्िा ज ुवन वलयौ  ।  हर् स् ििंर्  ब वकछकें बन्द़ोिस् ि  किै छी ।  \n ुर्ै ना  :- जे वबचाि  अह ाँके वपिा ज ी ।   विदेह सदेह:१९|| 139 \nि ाज ा :- वलयँ ि ' आई श ुक्रबाि छी र्िंगलबाि के श ादी के वठक पक्का बुझूँ \n। \n ुर्ै ना  :- बह ुि  वनक वपि ा ज ी  ।  \nि ाज ा :- ि ब हर् जाई  छी ।  \n ुर्ै ना  :- ह ़ोि ैं वपिा ज ी ।  \n ( ि ाज ा शादी के ि य ािी कि ऽ लेल अपन िि चवल जाई  छव थ ।  \nएम्हि  र्े नुका ििर्ें  कहू ँ ि ऽ  बर्ें  एक वकव र्के अनौठा खुशी क ें \nर्ह ु   भ 'ि ह ल छै ।   ब वकओ खुश छव थ ।  एक ि ऽ  ुर्ै नाक ें \nआबैके ख ुशी ि ऽ छेिें  किवथ द़ो ि र्े नुकाकें  क़ोखर्ें  पल ीि ह ल बच्चा क े \nआबिाला वदन भी नज वदक आवबि ह ल अवछ ।  ि ह ीं  s  ब वकओर् ें \nखुशीके ि ौनक छा ऽग ेल अवछ।  ३ वदन क़ोना  वबि गेल  व कन्क़ो र्ाल ुर्  \nनैं भे ला ।  अवन्िर्र्ें  र्िंगल व दन निविय ा  ुर्ै ना वब य ाह े द ुल्हा बवनकें \nबि य ा ि ीके  ाथ ि ाज ाके दुिाि  जाई  छव थ ।  आय म वनवि  वनय र् अनु ाि  \n ुर्ै नाके  शादी  निविय ाके  िं गर्ें  म्प न्न  ह ़ोई  छव थ ।  अन्ि बेि जह ीं  \nबेट ीके ि ाज ा र्ाँ  आँ बाप  दु ऩोके प्या ि  आ दुल ाि  दऽके प़ो ल ओ  \nजीग ि के टु क्रा एकाएक अपना  ँ दुि जाई  बखि ि ाज ा अपना आपक े \n म्हाि ें  नै  कै छव थ ।  आँ खी  ँ ऩोि  भह् ला गै छै   आ बेट ी  ँ कह ै \nछै । िंगे  ब गार्  र्ाजके  आँ खी ऩोि  आबी जा ई  छै)   \n        र्दाउन  \n_______________ \nह ाँ आऽ िे.. ..   140 || व ि द े ह सदेह:१९ \nबापके दुलाि ी  ु र् ैना ( वपय ा िि चल लै -२) \nनवह ह ि  बहैं  ब आँ खी ऩोि  \nजाऊ  बेटी हँ ीखुश ी ि वखय ह  कु लके र्ान  \nआब ि ' पवत्त य ें वछ य  ि ़ोह ि  ि र्े श्वि  भगिा न  \nह ाँ आऽ िे.. .  \nवर्वल िे वल य ़ो ज ुली वलय ौ ( खी ि े बवह न्पा -२) \n ब िकै अवछ  अह ींके ओि  \nजाऊ   खी जाऊ   खी  ा जन केि  हे गार् !  \n ा -  ुि के   र्ावनय ेह  बेटी ि ु  पै ि भगिान  \nह ाँ आऽ िे.. ..  \nबापके दुलाि ी  ु र् ैना ( वपय ा िि चल लैं -२) \nनवह ह ि  बहैं  ब आँ खी ऩोि  \n( बि ाि  वब द ाई  भ ' जाई  छै ।  जब  निवि य ा दुल्हीनके लऽके ििके \nनज वदक पहुचें  पऽ   ह ़ोईि  ि ह ै छै आ दुिाि पऽ लाँल कवनय ाँ दुल्हा -\nदुवल्हनकें आबै के बाट ि कै ि  ि ह ै छै।  ि ा ह ी वबचर्े र्े नुकाके  एका  \nएक .... .. . )  \n  ( भाग - १ ७  )   विदेह सदेह:१९|| 141 \n( बि ाि  वबद ाई  भ 'के चवल जा इ  छव थ ।  ओम् ह ि  लाँल कवनय ाँ निविया \n\"भ़ोल ा\" आ  ुर् ैनाके आिै के बाट वनह ाि ै छव थ ।   ुर्ै नाके  आविि ह ल  \nखबि  ुनी कँ sर्े नुकाके  गभम के दिद उवठ जाय ि  अव छ ।  )  \n ़ो ह ि :- \nएक ि ' वपय ा ऱ्ोि ा भ़ोला द़ो ि  ु र्ै ना वबय ाह े गेल ा !  \nललना िे िे ि र्े  गभम क े दिवदय ा बड  िािेल ा ि े -२  !!  \nलाँल वपय ाके बाट िकै दुिाि  र्ें -२ \nह ाँ  वबह ु  छै क़ोह बि   जािै र्ें -२ \nललना िे दिदके र्ाि े हर्िा  वकछ नें फु ि ाई   अवछ ि े -२  !  \n ुर्ै ना वबय ाह  वपय ा दुिाि  एल  -२ \n ब  खी  ु र्ै नाके पवि छें गे ल -२ \nललना िे  ुर् ैनाके िाव खिे पाय ि  ब़ोिा जन्र् लेल्कै िे -२  !  \nलाँल ख ुशी झुर्ी क s नाँचs लाग् लै-२ \nदेवखिे  चर्ै ना बौिाके ग़ोदी लेल्कै -२ \nललना िे हँव िें  ह ाँ  वबह ु  भि ी आिंगन फूले फूल भ ेलैं िे -२! \n(  ुर्ै नाक े ि ाव खिें अिंगनार्े  पाय ि  र्े नुकाके  क़ोगख  ँ s नि ि ाज  \nकुर्ाि के जन्र् ह ़ोएि  छैथ ।  जेकि नर्ाकि न किैि  अवछ \"अर्ि \" ।   142 || व ि द े ह सदेह:१९ \nअर्ि कें जन्र्  ँ प ुि ा ि ाज  खुशी अवछ ।  वदनचवि य ा कटै के क्रर् र् ें \nएकवदन र्े नुकाके  र्नर्ें  अप् पन  र्ाि ाव पिा के देखएकें  ले ल जे बाके वबचाि  \nपै दा ह ़ोएि  छै र्ु दा य ी  बाि केकिा कहव ि  जें ह र् र्ाँ  बापकें देख \nजाय ब आ  चुपचाप र्न र्ावि के बै ल ि ह ै अवछ ।  र्े नुकाके  र्न \nर्ावि के बै ल देवख क ँ s  ुर्ै ना पुछै छैथ र्ेन ुका  ँ s ।) \n ुर्ै ना :  वददी  की भेलैन जें एना  र्न उदा  कँ sकें बै ल  छवथ ।  \nर्े नुका:  नै वकछ ओवह नि ी  बै  ल छी ।  \n ुर्ै ना :  नै वददी  जरूि  वकछ  बाि  अवछ जे अहाँ ह र्ि ा  ँ  वछ पाि ह ल \nछी  ।  क ह ू ँ की बा ि  अवछ  वददी  जें अहाँ ए ना र्न र् ाव ि के बै ल \nछी ? \nर्े नुका:  बाि  वकछ़ो नै अवछ   ुर्ै ना ब  र्ाँ  बाबुके  य ाद आवब गेल  \n।  देखके  र्न किै छै ।  \n ुर्ै ना :  एि बेंट ा बाि र्ें  वददी  एि ेक उदा  चल ू िं कावल्ह खुन  बग़ो टा \nजबैं र्ाँ  बाबु जीके देखक ें ल े ल ।  \n( द़ो ि वदन वबह ान  िेिें न िवि य ा  िंग  ब ग़ो टा चवल  दैि अवछ \nर्े नुकाके  नवह ह ि  र्ाँ  बापके देखकें लेल ।  जब र्े नुका नवह ह ि  पहुचै  \nछव थ ि ँ ओवह  ि ा जके वकओ नैं पवह चानै छव थ र्े नुकाकें  । ओही ठार्  \nदेखै छव थ कत्तौ नें अप्पन र्ाि ाव पिा के िि नज ि  आिै ि  अवछ ।  \nि ि बेंर् े एक निय ुिक आिै  छवथ आ ओकि ा  ँ   ु र्ै ना पु छै छैथ ।)  \n ुर्ै ना :  ह े हौ भै य्य ा ह ेंएनें  ुन ि ँ !   विदेह सदेह:१९|| 143 \nनि य ुिक:  कहू ँ की बाि  ? \n ुर्ै ना :  अवह  िाज के िाज ा जे छलै ओ किँ िह ै छै आ जुकल  ? \nनिय ुिक:  बवह न उ ि ाज ा  आब अवह ठार् नै ि ह ै छव थ  ।  ओकि  \nबेट ी बके  वबय ाह  भे लाके बाद ह ु न्कि   ब ि ाज पाट वबलै ट गेल  । ३ \nटा बेट ी बक े बविया ि ाज ििा नार्ें  वबय ाह  केवल् खन र्ु दा ऊ  ब ि ँ िु वर्  \nकँs अखनिवि  र्ाँ  बापकें देखै य ़ो लेल नै आय ल ।  आउि  एकटा बटी \nजे  ब  ँ  छ़ो ट बेट ी  ि ह ै ह ुन्का लँगडा ल ुल्हाके  िंगे वब य ाह  किाके \nि ाि ़ो ि ाि अही  ि ाज   ँ वनका ली देल्कै  ।  ओकि अखन  िव ि  क़ोऩो  \nखबि नै जे ओ किँ ग ेला  , किँ छव थ ।  ह ँ एि ेक  ुनर् ें  आय ल अवछ  \nजें िाज ाि ा नी दुनों कहा न ि ी द़ो ि ट़ोलर्ें  वभख र्ांगी के अप्पन गुजाि ा \nकsि ह ल छथीन ।  \n( एि ेक बाि   ुनीकें र्े नुकाकें  आँखी  ँ ऩोि क ' िा ि  ब ह्  लाग ै छैथ ।  \nर्ु दा किवथ की  ?  बवकओ   ुर्ै ना  , ह ाँ वब ह ु  , लाँल कव न य ाँ   म्झाि ै  \nछैथ । द़ो ि वदन ओ ब गव ि ब आ अ ह ा य  ल़ोककें अनाज  आ  \nलत्त ाकपडा दान कि sके ओही  गा र्र्ें काज किर् ि ा खै छव थ ।  \nअ ह ाय के गा उँर्े अनाज  आ लत्त ाकपडा बांव टिह ल छै  े   ुवनके  \nर्े नुकाके  र्ाि ाव पिा  भी जाइ अवछ ।  र्े नुकाके  र्ाि ाव पिा  पु ि ा बुि  \nभ'गेल  ि ह ै अवछ ।  वकन्क़ो ओ ब पवह चानें नै  कैि  अइ छ । र्े नुका  \nअप्पन र्ाि ाव पिा के िस् त्र  देिके क्रर्र्े नार् पु छै छव थ ।  र्े नुकाके  \nवपि ा र्ेनुका वद  िुवर् कँ s देखै छवथ. .. .. .. . ..  \n( अवन्िर् भाग  -१ ८ ) \nर्े नुका :- अहाँ दुनू  ग़ोटाके नार् की अवछ बाबु  ?  144 || व ि द े ह सदेह:१९ \nबृद्धबृद्धा :- ह र्ि वनर् कर् मलाल आ हर्ि पत्नीके नार्  ुस् र्ा अवछ  ।   \n( र्े नुका जैह नवि  ना र्  ु नैि छैथ ि व ह नव ि  ह ुन्का  आँवख  ँ \nऩोि क'  र्ु न्र बह  लाग ै छै थ आ अप्पन र्ाि ाव पिा के  भवि पाँ ज \nपकवि के  कान लाग ै छव थ ।  कर्मलाल  अपना दुनूग ़ोटाके भविपाँ ज \nपकवि के कानैि देवखके  र्ेनु का  ँ पछै छैथ । )  \nकर्मलाल :- बौिा  अहाँ के छ ी  ? वकय े ह र्िा  दुनूिंग ़ोटाके नार्  ुनीक े \nकांन ला गलौं ? \nर्े नुका :- वपि ा ज ी ह र् ि ा नै पवह चानलौं अह ाँ ब  ? \nकर्मलाल :- नै , नार् कहब िब नें वचन्हब जे अह ाँ के  छी  ? \nर्े नुका :- ह र् अहाँके  छ़ोट्की बेटी र्ेनुका छी वपि ा ज ी र्ेनुका ।  \n( एि ेक बाि   ुवन कँ कर्मला ल र्े नुकाके  र्ूह  वनह ाि ैि  ि व ह गेल  जेनाकी \nओकि ब़ोल बन्द भ' गेल  ।  वकछ ब़ोल  नै  वकि ह ल आ र्े नुका काँ नैि  \nपु छैि िह ल ।  )  \nर्े नुका :- य ी की ह ालि बना ल ेलौं वपि ा जी  ?  की वचज के  कर्ी भे ल  \nअहाँल ़ोव कनकें जे आइ द़ो ि कें दुिाि दुिाि पि जाँके  वभख र्ांग े \nलाग लौं ?  \nकर्मलाल :- बेट ी , य ी  ब ह र्ि  कर्मके फ ल अइछ  ।  अहाँ  ह ी कहनें \nछेल ौं जन्र् दैि अवछ र्ाँ  बाप कि र् ि ँ अपनेही \"  ेह ें भे ल बेट ी ।  \nअहाँके  अइ ि ाज   ँ  वनकाल लाँके  िाद अहाँके  दाइ  बके शादी  भे लाक े \nिाद अपना र्हलर्े उडी वबडी लाव गग ेल बेट ी ।   ब ि ाज पाट वबकाग ेल  विदेह सदेह:१९|| 145 \nवकछ नें ि ह ल बाँकी ।  य ी  ब ह र्िा  ह र्ि किर्के फल  वर्वलिह ल  \nछैक बेट ी ।  ह र्  अहाँके   िंगर्े बह ुि  बड्का  अन्य ाय केलू िं बेट ी ।  \nिे किें  जाय  आइ ह र् भ़ोगैि  छी बेटी ।  \nर्े नुका :- नै वपि ा जी ए ना नैं  बाज ू िं ।   य ी  ब विव िके व ििा न अवछ  \n।  जे वि िा ि ा  छव ठके  ि ाव ि  व लवख दैि छैक ओ ह ि  िाणी के भ़ोगह ीटा \nपिै छै र्ु दा र्ानिके अप्पन  किर् कि ें पाँ छा  नैं ह ट बाक चाह ी। \nर्ाँ बाप अप् पन बेट ाबेटीक े जन्र्  दैि छव थ  िंगे पि ाव ल खाँ  दै ि  छैक र्ु दा  \nओ बेट ाबेटीके  किर्र्े श ुख चाय न वलखल  नै अवछ ि ँ ओ बेट ाबेटी \nअनैवि क काज र्ें   िंलग् न भ 'के नैवि क किर् कि s  ँ चुकी  जाय ि  ि ह ै \nछैथ जेकि नव ि जा वज नग ीभि भ़ोग पडै छैथ । चल ू िं वप ि ा ज ी आब  \nिि ज ाएि  छी ।  \n( ओही ठार्  ँ र्े नुका अप्पन  र्ाि ाव पि ाके ल 'के   िंगे  बग़ो टा अप्पन \nि ाज आिै छवथ आ फे ि   ' खुशीके जीिन वबि ािें ल ाग ैं अवछ  । )  \nजन्र् दै ि  अवछ  र्ाँ बाप किर् िँ अपने ह ी  \n(समाप्ि)  \n \n \n \n \n  146 || व ि द े ह सदेह:१९ \nओम प्रकाश झा \nसामंि \nसाहेब आथफससँ थनकथल  क' किौ जाइि छलाह। चपरासी हुनकर \nिािानुकूथलि कक्षक दरबज्जा खोथल क' ठाढ़ भ' गेल। दोसर चपरासी \nहुनकर बैग ल' कए चलल। बाहर बत्ती लागल कार लागल छल। \nकारक चालक कारक गेट खोथल ठाढ़ छल। अप्पन कक्षसँ कार \nिथर पच्चीस मीटरक दूरी साहेब पाँच थमनटमे  पहुँथच गेलाह।ओिबा \nदूरमे किेको मुलाथजम  ठाढ़ छल आ सलामी ठोकने जा रहल \nछल।साहेब मूड़ी थहला क' जबाब दैि कार िथर गेला आ शानसँ \nगाड़ीमे बैथस गेला। कार ओियसँ  चथल क' शहरक टाउन हाल \nपहुँचल। साहेब गाड़ीसँ उिरलाह िँ ढ़ेरी लोक सलामी ठोकैि आगाँ \nपाछाँ करैि हुनका भीिर ल' कए चथल गेल। आइ ओिय  \"सामंििादक \nप्रभाि आ नब सामंििाद\" थिषयपर  एकटा गोष्ठी छल आ साहेब मुख्य  \nअथिथि छलाह।सामंििादक दुष्प्रभाि आ ओकर आिंकसँ जकड़ल \nसमाजकेँ नब रस्िा देखेबा लेल साहेबक भाषणक प्रिीक्षामे हुनकर \nथजंदाबादक नारासँ पूरा हाल गुंजायमान  भ' गेल। \n \nजस जस सुरसा बदनु बढ़ाबा \nरामलाल आइ बड्ड खुश छल। कंपनी ओकर दरमाहा बीस हजारसँ \nबढ़ा क' बाईस हजार क' देलकै। ओ कनी मिुर कीनलक आ घर \nआथब ई सूचना अपन घरनीकेँ देलक। घरनी खुश होइि बाजलीह -\n\"ई िँ बड्ड नीक भेल। दुनू बच्चाक इसकूलक फीस अही माससँ \nदू दू सय  टका बढ़ा देलकैए। हमर होली आ दीिाली दुनूकेँ साड़ी  विदेह सदेह:१९|| 147 \nबथकयौिा  अथछ। माँजीक दिाय पथछला मास नै कीनाएल छल सेहो \nकीना जेिैक। बथनयाक  बथकयौिा  सेहो.........\" \n\"हे यै  चुप रहू।\" रामलाल घरनीकेँ बीचथहमे  टोकलथन-\"एखन िथर \nअहाँ िीन हजारसँ ऊपरक खरचा जोड़ा देलौं, जखन की दरमाहा \nदूइये  हजार बढ़ल अथछ।\" \nघरनी कहलकथन-\"एखन िँ आरो खरचा सब छै।\" \nरामलाल चुप भ' मूड़ी पर हाि ि' बैथस रहलाह। हुनका \nरामचथरिमानसक  चौपाई मोन पथड़ गेलथन- \nजस-जस सुरसा बदनु बढ़ाबा \nिासु दुगुन कथप रूप देखाबा \n \n \n \n \n \n \n \n  148 || व ि द े ह सदेह:१९ \nर्ु न्न ा जी \nलिु कथा आ वि ह वनकथ ा - ि ुलना त् र्क वििेचन   \nपढ़ बा वलखबा  ँ पवह ने  ु नबा गुणिाक पवि पाटी छल. जे पवि पाटी \nर्नुतखक पश ु  ँ  वभन्नि ा पविि े िािम्भ  भ ' गेल  ह एि .र्ुदा  े  आवद  \nर्ानि र्े  नै ि ह ल ह एि .ई   ौभाग् य  ि ' र्नुतखक विक ीि  रूपें  क े \nभे टल  ह ेि ै . िािम्भ  र् े एक  द़ो िा क बीच कह -  ुनी आ ओकिा \nि े ि  - चावि र्... .. ल़ोक लग  कवह  के   ुनेिाक क्रर्  बवन गेल.ई  क्रर्  \nि ा िव ि  चल ैि  बढ़ैि  ि ह ल जा िव ि  पि िा वलखिाक पवि पाटी नै \nबनल.इ एह  श्रुव ि - िाचनक क्र र् क़ोऩो  िटना विशे ष कें एक ल़ोक  ँ \nद़ो ि ल़ोक ि े ि , चावि र्.. .. .. ह ़ोइ ि   र्ूह  र्े  प ि ल.एक  र्ूह क \nद़ो िा   र्ूह क बीच कथ् य े िा िात य े आगाँ बिैि  गेल . उएह  विव भन्न  \nकथ् य  कालान्ि ि े कथाक रूपें   ़ोझाँ आयल.  \nर्ै वथली र्े  भाषाइ  विका  ि ' िािवम्भके चिण  ँ दे खाि  भे ल  र्ु दा  \nकथा लेखन  ुषु प्ि ि ह ल. ु षु प्िे  ना िि न् िुवर्ल  िा  पछुआएल  \nि ह ल.र्ौव खक कथा ि ' पीढ़ी दि  पीढ़ी ह स् ि ान्ि वि ि  ह ़ोइ ि  ि ह ल र्ु दा  \nवल वखि  कथाक उपवस् थव ि  शुन्य  न ि ह ल.ऐ   ँ ई   ाव ब ि  ह ़ो इ छ ज े \nर्ै वथली र् े  ाव ह वत् य क लुवि क अभ ाि िा शुन्यि ा प ि ल  छल.ि कि \nएक काि ण इ ह ़ो भ '  कैए जे र्ै वथलीक  िावम्भ क  चिण  र्े  बजबाक \nभाषा ि ' र्ै वथली छल.र् ुदा प ढ़बा - वल खबाक भाषा  िंस् कृि  िा उ द ुम \nछल.  ब कागजी काज  ओही  र्ाध्य र्े  ह ़ोइि  ि ह ल. र्य ा न्िि े ओकि \nस् थान अँ ग्रेजी ले लक.कर् प ढ़ल - व लखल  ल़ोक  िंस् कृि  िा उद ुमक  \nज्ञा न नेने छलाह  िेश ी पढ़ ल  - वलखल  ल़ोक अँ ग्र ेजी भाषा अिंगीकाि  \nकेने छल ाह .व जनका र्े  ाव ह वत्य क अवभरूवच श ुन्य छल.   विदेह सदेह:१९|| 149 \nर्ै वथली र्े   िंस् कृि क िभ ाि ि ह ल आइय ़ो ओही  भाषाक र्ूल र्े  र्ै वथ ली \n ाव ह त् य  टीकल  ऐछ.  िा य : इ एह  काि ण ि ह ल ह एि  जाव ह   ँ र् ैवथलीक  \nिािवम्भक लेखन अपन भावष क र्ूल ि चना  ँ नै भे ल.िाि वम्भक लेखन  \nविद्य ापवि क  िंस् कृि  र्े  वलखल  ' पु रूष पिी क्षा'क र्ै वथली  अनुिाद  ँ  \nभे ल.ि कि र्ु ख्य  काि ण छल - ि त् कालीन वर्वथला र्े  जाव ह  िगमक िभ ाि  \nछल ह ुनक वशक्षा आ  नाि नी ि ़ोज गा ि क ( य था- पु जा - पाठ)भाषा  \n िंस् कृि  छल.गैि पु ि ़ोव ह ि  ि गमक भाषा र्ै वथली र्ात्र  छल. र्ै वथली  \nविद्वानक िा आल ़ोचकक र्िा नु ाि  इ अह र्ु ख्य  िा विशे ष काि ण ि ह ल \nजे र्ै वथलीक पवह ल  ाव ह वत्य क र्ूल ि चना गैि पौ ि ़ोव ह ि  िगमक  \nि चनाकाि  िा वबह ा ि ी लाल द ा क उपन्य ा  \"  ुर्वि  \" ( 1918)  ँ \nिािम्भ  भे ल.  र्यान्ि ि े र्ै वथल ी  ाव ह त् य क विका  भे ल़ोपि ान् ि  ऐ भाषाक  \n ाव ह त् य  पि ओही  पौि ़ो वहत् य  िगमक आविपत्य  भ ' गेल . ओ ह ी ठार्  ँ \nएकि  विका क बजा य  क्षीणि ा िाि म्भ  भेल.  \n[4/26, 8:02 PM] manojkumarkarn71: विद्य ापव ि   िंस् कृि  र्े  \nअनेक ग्रन्थक ि चना कएलवन , र्ु दा चन्दा झा ि ाव ह  र्े   ँ अनुिा द \nकिबाक लेल चुनलवन - \" पु रूष पिी क्षा \" के.अवह  िकाि ें र्ै वथलीक  \nपवह ल कथाप़ोथी पु रूष पिी क्षा र्ानल जा  कैए. ---  ऱ्ोह न भािद्वाज, \nर्ै वथली कथाक विका ,  ा.  अकादर्ी - २ ० ० ३   िं. िा ु कीना थ झा.  \nपवह ने पौि ाव णक वखस्  ा वल खाइ ि  छल.  ाव ह त् य  विि ा र्े  ओिि  नार्  \nछल - नाटक.पद्य  र्े  भे लि ' काव्य .कह ल गेल  ि ' वखस्  ा, कहबाक  \nशैली र्े  व लखल  गेल  ि ' उपाख्य ान भ ' गेल .श्रुि कथा िा गढ़ल  कथ ा  \nके ले खक जँ अ पन शब्द  र्े  वलख लवन ि ' ओ कह एल र्ौवलक  \nि चना. एव ह  ि ि ह ें र्ौवलक कथाक पवह ल ि चना - काली कु र्ाि  दा क  \n\" भीषण अन्याय  \"(१ ९ २ ३ ) के र्ानल गेल .   150 || व ि द े ह सदेह:१९ \nउपि़ोत ि  व स् थवि  र्ै वथली कथ ा ावह त् य क िा ि वम्भक चिण के पवि लवक्षि  \nकिैए.कथाक विका  य ात्र ा  के एक टा नि ऱ्ो ड़ देल क - ि र्ानाथ झ ा \nद्वाि ा एकि ा अिंग्रेजीक SHORT STORY कवह  फवि छे िाक पछाव ि .  \nकथा िा गल् पक आब विक  ीि  रूप  ़ोझाँ आबय  लाग ल.आ उएह  \nकहएल र्ै वथली लि ुकथा (  Maithili Short Story) ऐ  ँ पवह न े \nि चनाकाि  ल़ोकवन एकि ा अिं ग्रेजी र्े  Story कवह   िंब़ोव िि  किैि  \nछलाह .ज न ि ब किबैि  चल ी जे - Story य ानी  ' कथा ' िा कहान ी \nि'  ाव ह वत्य क दुहू  विि ाक  भ िकाि  र्ाने की उपन्य ा , कविि ा , \nनाटक..... आवद र्े  उपवस् थि  ि ह ैछ. वबना कथांशक ि ' क़ोऩो  ि चनाक  \nअवस् ि त् िे नै र् ानल जा   कैए.  \nिस् ि ुि : आिुवनक र्ै वथली ल िु कथा क विका  स्थु लि ा  ँ    ुक्षर्िाक  \nविका  छी ,भािुकिा  ँ ि टस्थि ाक विका  छी , आदश म  ँ य थाथ मक  \nविका  छी . पिञ्च आिुवनक  र्ै वथली  लिु कथाक ि ेि णा भूवर् य ुि ़ोप , \nविशे षि:  अिंग्रेजीक लिु कथा  ाव ह त् य  ि ह ल ऐछ ,  ेह ़ो वनविमिाद \nऐछ. कथा  ाव ह त् य  कहला  ँ कहानी / कथा/ गल् प ओ उपन्य ा  दुनू क \nब़ोि  ह ़ोइछ. वकन्िु र्ात्र  कथा  ँ कहानी अथिा गल् प केि  ब़ोि  ह ़ोइछ.  \nअिंग्रेजी र्े  ऐ लेल र्ानक शब्द ऐछ -Short Story. र्ाय ानन्द वर्श्र-  \nर्ै वथली कथाक विका   िं. िा ु कीना थ झा. ा.अकादर्ी - २ ० ० ३ . \n  \nि र्ानाथ झाक  Short Story के लिु कथा कवह   वििेचनक पछाव ि  \nर्ै वथलीक कथा/ गल् प लिुक थाक रूपें  िकाव शि  ह ़ोइ ि  ि ह ल. ब  िंग्रह  \nपि अिंग्रेजी र्े  Collection of Maithili Short Story वलखल \nभे टि. एखन िव ि  र्ै वथली र्े  ह जा ि ़ो लिु कथा आ  ैकड़़ो  लिु कथा \n िंग्रह (Collection Of Maithili Short Story) र्ै वथली र् े  विदेह सदेह:१९|| 151 \nविद्य य र्ान  ऐछ.  एखन िव ि  वि वभन्न विश्वव ि द्य ालय  ँ अंाठ ग ़ोटे र्ै वथली \nलिु कथा  (Maithili Short Story). पि श़ोि  क ' चुकल ाह  \nऐछ. लिु कथाक निर् श़ोि ाथी छव थ - अनऱ्ोल  झा, जे  म्ि वि  वि लका \nर्ाँ झी विश्वव िद्य ालय   ँ लिु क था( Short Story)र्े श़ोि ि ि  छव थ.ओना  \nह ुनक ल िु कथा  कथ्य , शैली  एििं ल ेखकीय  िकनीकी िी   ुक्ष्र्  दश ीय ें \nविह वनकथा ( Seed Story) क  र्कक्ष बुझाइ ए .ओ एकि  श़ोि  श्री  \nकेष्कि  ठाकुि  जीक व नदेश न र्े  क ' ि ह लाह  ऐछ  ! ि ' जवह ना  आन \n ब ि़ोफे  ि /आल़ोचक/  िंपादक र्ै वथली  लिु कथाक आव िकावि क आ \nऐवि ह ा व क र्ानदण्द के वब वि  िा अज्ञानि ा ि व ह  वह न्दी क लिु क था  \nके र्ै वथली र्े  लिु कथा ब ुझै ि  ि ह लाह  ि ह ी र्े   ँ श्री क ेष्कि  ठाकुि  \nजी के  ेह ़ो देखल जा  कै ए.  \nभािि   ि काि क  ाव ह त् य  अ कादर्ी  बि वि  र्ै वथली कथा/ गल् प के \nवलवखि आ र्ौवखक (र्िंची य  उदि़ोषणा)रूपें   र्ै वथली ल िु कथा कवह  \n िंब़ोव िि  किैि  आवब ि ह ल  ऐछ. र्ु दा  ाव ह त् य  अकादर्ी   ँ र् ैवथली  \nलिु कथा  िंग्रह  छपेवनह ाि  / पु ि स् काि  पे वनह ाि  कव ह य ़ो वि ि ़ोि  नै केलवन  \nआ लाभावन्िि ह ़ोइ ि  ि ह ला ह . ि ह ू   ँ ह ास् य ास् पद बाि जे र् ैवथली  \nलिु कथा  िंग्रह  पि देिनागि ी र्े - कथा  िंग्रह  आ English र् े \nCollection of Maithili Short Story छपबैि  ि ह लाह  .आ  \nस् िि़ोवषि  विद्वानक द जा पबै ि  ि ह ला. भाि ि   ि काि क  ाव ह त् य  अकादर्ी \n ँ र्ैवथली   लिु कथा  िंग्रह  के पवह ल बेि  १ ९ ८ ७  र् े पुि स् कृि  हेबाक  \n ौभाग् य  िाप्ि भे ल छल.   ई  लिु कथा  िंग्रह  छल - ' अिी ि' \nलिु कथाकाि  छलाह - उर्ाना थ झा   लिु कथा     लेखनक  िािम्भ   ँ \n९८ िषम क पछाव ि य ़ो स् िि़ोवष ि  /पेट प़ोवषि   ब अपन इ ि खे नाङवि \nकटबै ि  द़ो ि ़ो कथ ल ेखक के वदशाि वह ि .. .. .कि ैि  ि ह ला ह .   152 || व ि द े ह सदेह:१९ \nर्ै वथली र् े ल िु कथाक स् पष्टी किणक पछाव ि  आब विचाि  किी ऐ  ँ \nविलग '  वबह वनकथा '  पि ' वबह वन' र्ाने बीय ा.  जेना एक टा वबह वन \nअपन किेक़ो िवक्रय ा  ँ गुजव ि  एक टा  िंपु णम गा छक  ार्थ् य म ि खैए.  \nि वह ना  वबह व नकथा (र्ाने -  बीज कथा- वह न्दी,Seed Story in \nEnglish) अपन  ब रूप ें य था - कथ् य, वशल्प एििं व िखाि ी    ँ एक  \nटा  िंपु ण म कथाक  ििीक ऐछ.  ने ओ लि ुकथाक छ़ो ट  रूप छी , न े \nछेँट ने अखि कट्ट ु. अपन   ब  कश ीदा काि ीक  िंग पु ण मि : भिल - पु ि ल  \nकथाक  ार्थ् य मिान रूप  ऐछ  विह वनकथा( Seed Story)  एि' जाव ह  \nवबह वनकथाक वििेचन क ' ि ह ल छी  ओवह  नार्क पदापम ण भे ल ऐछ - \nबी र्  दीक अवन्िर् दशक  र्े . एकि  खगि ा ह र्िा  ऐ दुआि े भे ल  ज े \nपवह ने  ँ र्ै वथली र्े  कथा/ गल् प लिु कथा वलखाइि े छल आ वकछु \nर्ै वथलीक अज्ञानी विद्वान वह न्दी क लिु कथा के  ेह ़ो र्ै वथली र्े  लिु कथा  \nवलखै  छलाह  जाव ह   ँ दुनूक  पवह चान  िंकट र्े  ब ुझएल. अही  खगि ा  \nके प ुि  किब ल ेल  िा दुनू  क े विलगा दुनूक  अवस् ि त् ि बचा के  ि खबा  \nलेल.व भन्न नार् द ' आगाँ बढ़ा ओल  गेल .  \n  \nऐ  ँ पवह ने र्ै वथली र्े  वब ह वनकथाक लेखन ' वह न्दीक देखाउँ े \nलिु कथा नार्े   ह ़ोइ ि  आवब  ि ह ल छल.ि कि र्ु ख्य  काि ण छल - \nि त् कालीन वब ह वनकथाका ि क. दुिदृवष्टही नि ा िा अज्ञ ानि ा . ओ  ब   लौल  \nक' िा नकलची बवन एकि ा व लख ' चाह लाह .पाठक के  ेह ़ो नि चीज  \nभे टल ै  ि ' एकि  स् िाग ि  ह एब  स् िा भाविक छल.ओ  ब अिंि ानुकिण क ' \nवलखब शुरू केलवन छ़ो ट आकाि क कथा.आ पवह ने  ँ र्ै वथली र् े \nलिु कथा विद्य र्ान ि वह ि ़ो ऐछ ़ोट अकाि क कथा के  ेह ़ो नार् देल वन  \nलिु कथा.(Short Story)  त् य ि : ई  व ह न्दी  ँ उिा ि  लेल  गेल  शब्द  \nछल.वह न्दी  ाव ह त् य  जेना अँ ग्रेजी  ाव ह त् य   ँ आच्छा वदि  ऐछ ि वह ना   विदेह सदेह:१९|| 153 \nर्ै वथ लीक वकछु ि चनाकाि  वह न्दीक अन्िा नुकिण क ' अ पन जग् गह \nबनेबा ल ेल  िं िषमि ि  देखल  जाइ  छवथ.  \nअ ल र्े  वह न्दी कथाकाि  व ह न्दी र्े  Story के कहानी नार्े  वलखै ि  \nि ह लाह . .. ! ज ह न खल ील वज ब्रान िा अन्य ान्य  अिंग्रेजी ि चना काि क देखा \nदेखी छ़ो ट अकाि क कथा वह न्दी र्े  वलखए लाग ल ि ह न व ह न्दी  \nबला   ब अिंग्रेजीक Story क स् थान पि Short Story लिु कथाक  \nनार्कि ण केलवन. र्ै वथली ि चनाकाि  लेखन शैलीक  िंग एकि  नाऱ्ो  \nके अिंिानुकिण क ' एक टा  ह ास्य ास् पद का ज केलवन.िकि र्पख्य  \nकाि ण छल - ि त् कल ीन ि चनाकाि क दृवष्ट फिीछ  नै ह एब. ओ  ब  \nवह लव  क ' अिंिानुकिण क' आवत् र्क ि न्न  भे लाह  जे एक टा आओि  \n फल ि ा .. .. .लीक  ँ ह ँवट क ' भे ट गेल . जनि ब दी  जे जव ह य ा  \nवह न्दी र्े  ल िु कथा व लखब   शुरू भे ल(  उन्न ै र्   दीक  र्ध्य ) ि वह य ा  \nर्ै वथली ल िु कथा(  कथा/  गल्प ,Short Story) जे वह न्दीक कहानीक \n र्कक्ष छल , लेखनीक िािवम्भक अिस्था र्े  छल. र्ाने  जे र्ै वथली  \n ाव ह त् य  आओि  ब द़ो ि भाषाक   र्थ्य म  ाव ह त् य  र्ध्य  पछुएल  \nि ह ैए.ि क ि  र्ूल काि ण ऐछ ज े र्ै वथलीक ि चनाकाि  र्े  िेश ी(  ब नै) \n ाव ह त् य / इ विह ा  / व्य ाकि ण   ँ  अज्ञाि  ि वह  अपन  ाव ह वत् य क दृवष्ट \nकें िा अवस् ि त् ि के वर्वथला  र्ै वथली  ँ बह ि ेिाक च ेष्टा  िा  ़ोच न ै \nि खै छव थ .एवह  र्ूल काि णे र्ै वथली  ाव ह त् य  आओि  ाव ह त् य का ि  आन  \nभाषा  ावह त् य क ि चनाकाि क ि ुलने  ब  ँ नीचला पौदा न  पि  देखाइ  \nछव थ.उदा ह ि ण स् िरूप पिंजाबीक ' वर्न्न ीकथा' वह न्दीक लिु कथाक  िंग  \nफवि छा  गेल . े  ओइ भाषाक  ि चनाका ि क दू ि  दृवष्टक िभ ाि छल. \nपिंजाबी लिु कथा कवह य ़ो ' ल िु कथा' नार्े  नै वलखा ' वर्न्न ीकथा नार् े \nशुरू भे ल.(वकएक ि ' पिंजाबी कहानी   आविकावि क रू पे  लिु कथ ा   154 || व ि द े ह सदेह:१९ \nकहाइ ए. ) आइय ़ो ओही  ना र्े  अपन स् िि िंत्र  अवस् ि त् ि पावि चुकल  \nऐछ. ि व ह ना वह न्दीक लिु कथा िांग् ला र्े  ' ए वर्वनटे ि  कथा '  िंस् कृि  \nर्े  लघ् िी आवद  िंपु णम अवस् ि त् ि र्े  ऐछ. र्ै वथली  ँ दबल/ पछुएल भाषा \nओवड़य ा र्े   ेह ़ो वह न्दीक लिु कथा क्षुरकथा( खुर कथा) ना र्े  वलखाइछ.  \nि ह न की र्ै वथली र्े अपन श ब्द भिंडाि  नै की र्ै वथलीक ि चनाकाि क  \nओिेक अिगवि  नै जे  वह न्दीक लि ुकथा र् ैवथली र् े अपन  स् िि िंत्र  नार्े  \nवकए नै ? \nह र्हू  अपन लेखनीक  िािवम्भ क चिण र् े ल िु कथा शब्दें  विह वनकथा  \nवलखब शुरू केने ि ह ी.  क ह बी छै ' जे देखि ै कुलपवि िाि  े  ीखि ै \nिीवि  व्य ि ह ाि  '  ाव ह त् य कुलक अग्रज  ब   एह  किैि  अबै  \nछलाह .व कछुए वदनक पछा वि ऱ्ोन र्े  वह न्दीक अिंिानुक ि णे वलखल \nजाइ ि  लिु कथाक जग् गह  पि शुद्ध  र्ै वथ ली शब्द  ह ेबाक वज ज्ञा  ा \nजाग ल.ऐ नार् के जनौलवन र्ै वथलीक स् थावपि  कवि , चवचमि  \nलिु कथाकाि  एििं विह वनकथा काि  श्री ि ाज .फि ि ि ी 1995 र्े  ' ह य ात्र ी  \nर्िंच' ल़ोह ना( र्िुबनी) क  ाव ह वत्य क विर्शम ले ल भे ल बै  ा ि  र्े  ह र्   ( \nर्ु न्न ा जी)    ' वबह वनकथा ' शब्दक स् िि िंत्र  नार्क िस्ि ाि ि खल ौं.  \nजकिा  ह ृदय े श्री ि ा ज द्वाि ा  र्थमनक  िंग उपवस् थि  ब ि चनाकाि क  \n र्थमने/  ह य ़ोग  ऐ नार् के   िमर् ान्य  ि़ोवषि  कएल गे ल.आ ि वह य ा  \n ँ वह न्दी क लिु कथाक कथ् य / वशल्प र्े  र् वलखल  जाय  बला र्ै वथली  \nलिु कथा ' वबह वनकथा नार्े  वलखाइि  आवब ि ह ल ऐछ आ  \nलिु कथा(Short Story) ओवह ना र्ै वथलीक गल् पकथा  बन ल ि ह ल जे \nअपन स् िि िंत्र  अवस् ि त् ि  र्े   ार्ाव जक औि   ि काि ी  िंस् थागि  र्ान्य  \nऐछ.  विदेह सदेह:१९|| 155 \n             वबह वनकथा(Seed story) स् िय िं र्े  कथाक पु णम  रूप ऐछ.  \n ार्ान्य ि य ा लिु कथा( Short story) किेक़ो विन्दु के छु बैि/  र्े टै ि  \nपाठक के  अपन उद्द ेश्य  बि ेबा र्े   क्षर् भ ' पबै ए.ओकि विपि ीि   ' \nवबह वनकथा ' (Seed Story)पाठक के एक ख ुट्ट ा पि खुटे  ल  न  \nि ाव ख अपन  ाथमकिा क े ए के क्रर्  र्े  बेकछा  ल ेखकीय  र्न: वस् थवि  \nके फवि छा  दैछ.आ पाठकक  र्गज र्े  ऐनर्ैन  वस् थि भ '  र्ा जाइ छ \n. \n र्ै वथली ल िु कथा  आ र् ैवथली  वबह वनकथा के र् ुख्य  रूपें  जे विलगबैए  \nि ाव ह  र्े  र्हत् पु णम ि थ् य  ऐछ - जे र्ै वथली लि ुकथा ( Maithili Short \nStory) क श ुरूआि  िंस् कृि क र्ूल  ि चनाक उल्था(अनुिाद)  ँ  िािम्भ  \nभे ल. जह न की वबह वनकथा  र्ै वथलीक र्ूल ि चना  ँ िािम्भ  भे ल.  \nर्ै वथली लिु कथाक  विका  किेक़ो चिण पाि  क ' भे ल.ज ह न की \nवबह वनकथा जनर्व ह   ँ स् िि िं त्र  अवस् ि त् ि र्े  आय ल.आ अल्प  र्य र् े \nवबह वनकथाक किेक़ो िारूप य था - िे र् वबह वनकथा , भु ि ह ा  वबह वनकथा , \nबाल वबह वनकथा   वह ि  कुल १२ ग़ो ट प़ोथी आवि चुकल  ऐछ.  \nवबह वनकथा आल ़ोचना क पव ह ल प़ोथी  ' अद्धम विि ार् ' शीघ्र िकाश् य  \nऐछ. एकि ा फवि छा बे र्े   ब  ँ र्हत् िपु णम  य ़ोग दान ' र्ै वथली पावक्षक  \nविदेहक वबह वनकथा विशे षांक ,अिंक - ६७ ि ह ल. वबह वन कथाक एकल  \nएििं  ार्ुवहक प़ोस् टि िद शम नी लगा ओल  गे ल .ज े र्ै व थल ी कथा  \n ाव ह त् य क इ विह ा क पवह ल  फल  िय़ो ग ऐछ. वबह वनकथा क एक टा \nर्जगु ि  कड़ी  ि ह ल फ वि छए ल र्ानव किा बला ि च ना काि क आगू  \nआय ब.ज ह न की वह न्दी लिु क थाक िे ि  र् े फ ँ ल   वकछु ि चनाकाि  बेि \n-  बेि वबह व नकथा पि अपन  अज्ञानि ा थ़ोपबाक  अ फल  िया   किैि  \nि ह लाह .  आब िािम्भ   ँ   ि े ि  दशक र्े  आवब किेक़ो उि ाि - चढ़ ािक \n िंग आगाँ बढ़ ैि  अपन स्िि िंत्र  नार्े   स् थान पौलक.  156 || व ि द े ह सदेह:१९ \nबीहथन किा- कोठा िाली \n \n-- गै थिमला,हे ओइ गाछ मे लगा ई नुआ बाथन्द्ह दही. \n-- थकए गै ? \n-- देखै नै छीही, थकछु पुरखाह लोकक नजथर एमहरे छै. \n-- रौ बाँथह , पोखरीक घाट पर ि' इहो सब ओथहना परदा करै छै \nजेना आन जथन जाथि ! \n-- हे, सब पुरूख छेछराहे होइ छै , नै ? \n-- यै , अहाँ सब ि' उघरल िृि करै छी, िहन लाज ? \n-- जी, कोठा पर , बन्न घर मे ! \n\" कोठा सँ बहरी ओथहना बुझू जेना आन मए- बहीन \" ! \n \n \n  विदेह सदेह:१९|| 157 \nबीहथन किा- बॉस \n \n-- सप्िाह भथर सँ चथल रहल बॉसक पी.ए लेल साक्षात्कारक आइ \nखत्मी थदन ऐछ. \nकॉलबेल बाजल.....! \n-- थकरानी बाबू , साहेबक केथबन मे फाईल खोलैि-- नाम रीथिका, \nउमेर- १९ बरख..... \n-- बॉस िमसाइि -- \" हमरा साक्षात्कारक थरपोटय नै, ओ लड़की \nचाही !\" \n-- सर ! ओ फ्रेसर ऐछ ! \n-- बॉस हम छी की अहाँ ? \n-- सर !बॉस ि' अहीं ने . \n-- प्रथशक्षणक थजममा  हममर ,एक सप्िाह मे एहेन ट्रेण्ड क' देबै जे \nओ अपन घर घूरनाइ थबसैर जएि ! \n-- जी , उपथस्िि करै छी ! \n  158 || व ि द े ह सदेह:१९ \nबीहथन किा- बथहंगा  \n-- हें...हें...हें...आब बुझही, भगिानक घर देर छै , अन्द्हेर नै ! \n-- गै, दुखक घरी मे चौल कीए करै छें ? \n-- हम चौल नै करै छीयौ गै, मोन पड़ल पुरना बाि - माइकेल के \nदुघयटना मे टांग टुटला सँ िों सगाइ के लेल मना क' देने रही. ओ \nहृदय सँ िोरा चाहै छलौ...! \nआब इ ि' पुरे थदव्यांग भ' गेलखुन , ि' छोइर दोसर थिआह क' ने \nले ! \n-- गै थिआह सँ पथहने किेको दुआथर खुजल रहैए, आि ि' थिआथह \nगेलौं. \n\" ओ आन छल , ई ि' अपन छथि,ओकरा उथघ बिाथह कहइिौं, \nथहनका उथघ पथििरिा ! \n \n \n \n  विदेह सदेह:१९|| 159 \nबीहथन किा- झोल \n-- जा.....! यौ पुरहीि अहाँ ि' सब टा गल्िीये पढ़ने जाइ छी. \n-- चुप्प ! िों की जान' गेलें संस्कृि.हमर ि' इ खानदानी पेशा छी. \n-- यौ पुरहीि , हमहु संस्कृिे सँ एम.ए केने छी. आ पुजा थििान \nसेहो अिैए. \n-- हेहरै, पुथज ने ले अपने. \n-- नै , बुजुगय सब कहै छथि- पुरहीिे के पुजेने पुजाक पथट. \n-- ि' सीखा नै, हम संस्कृिक पंथडि नै ,मुदा जनउ रखने छी. \n-- ' हमरो एक टा जनउ देने जाउ, अहाँक भार हल्लुक ! \n \n \n \n \n  160 || व ि द े ह सदेह:१९ \nबीहथन किा- पटकथनया  \n-- हाँ....हाँ...भगा....भगा छुिएि सब टा . \n-- माथलक बड्ड भूख लागल ऐछ, खए थदयय ने.  \n-- कने काल थिलम सब खा क' उठिै ि' सब टा ऐंठ समेट खाइि \nरथहहें. \n-- ऐंठ.....गीजल गाजल, उँह...! \n-- रौ , िोरा ि' लोक गाम सँ बाहर िास देने ऐछ आ िों िकै छें \nथनरैठ ! \n-- माथलक - हमरे बीनल िासन सँ सबहक शुभ / अशुभ काज पुर \nहोइए, आ हम अछुि ? \n-- रौ, ओइ िासन सब के गंगाजल सँ थसक्ि क' काज पुर करै \nछी. \n-- ओकर आँथखक चमक बथढ़ गेलै, मुथस्कएल माथलक - हमहू अहींक \nपथियानी मे बैस जाइ छी.  \n\" हमरो गंगा जल सँ थसक्ि क' थदयय ने .\"  \n  विदेह सदेह:१९|| 161 \nिे र् बीह वन कथा - अ ि ा   \nबेिह ट ल ए वकछु देलकै  ? \nहँ ,बाव न्ह देवलय ै .  \nह र् जाइ  व ह य ै.. . .. , नै  ुनल कै की  ? \n ुवन गेल ी  , र्ु दा ह र्ि ऱ्ोन कि ै है जे आइ  नै जेिै   े नै ह ेि ै  ? \nआइ र्ा क अवन्िर् ि ाि ीख ह इ , जएह  एक वदनक ख़ोि ा की के पाइ  \nि' बवढ़ जेि ै.  \nओना ऱ्ोन ि' ह र्ि़ो  आगू  - पाछू  किैहए. ई कह ि ै बल ू  ि ' ि वह  जेबै!  \n ब वदन ि ' एकि ा थाका ह ा ि ी ि वहि े ह इ , आ िि अबै  ह इ  ि ' बाल े \nबच्चे  ़ोह ि ल. ह र्िा  ल ेल ए किा पल खवि  कहाँ ि ह ै हइ .  \nई ह .. .. .!  ह र् की भवि  वदन खटै  वह य ै अपने पेट खाव ि ि !  \nहे , पे ट ि '  बह क क़ोनह ुना भविए जाइ  ह ै. ई  खाली , पे टे  के  ़ोचैि  \nवदन, र्ा , बि ख वबि बैि ि ह ओ.  \nह र् एकि  पल खवि क अ ि े ि कैि  ि व ह  जा इ  व ह य ै. आ  एकि ा लेल \nिा वन  न!  \nएह .. .. .!  हर्हू  ि ' कवह य ा  ' उह े बाट िकैि ि व ह य ै.  \nहे , एने आउ ने... .. . केिाड़ क  विलइय ा ठक  ँ उठल  !  \n \n \n \n  162 || व ि द े ह सदेह:१९ \nिे र् बीह वन कथा -  िंगबे \nअवगनिाणक फोँका जकाँ बड़बड़ ा उठल िह ै नेह क ल ािा .  \nकुलीन िह बाक काि णे नै क़ोइ  बजै , आ नवह य े क़ोइ  ि़ो वक पौलकै. \nवदन.. .. . . दुपह विय ा  ौं े गार्  ़ोि ह ा भ ' गेल ै.. .. .! \n ुरूजक ि ाप  न उठ ल ज्िावि  चान उगिा िव ि  चाने  न  ेि ा ग ेल  \nि ह ै. र्ु दा ि ा  िव ि  छओिंड़ा क  श़ोव णि क टिाि .. .. र्ु ँह  र्वलन क ' देन े \nि ह ै.छ ओिंड़ी अपन ओढ़नी  ँ ओकि  फु टल  कपाि  के  झ ँप ने... .!  \nगा र्क चारू भ ' ि   ँ  गि ़ोक ल़ोक जुवर् गेल  ि ह ै.  ब वकय ़ो वबन  \nर्ाँ गल  लाह  देब ' लगलै -....! \nदुन्नू  के  ग़ोली र्ावि  दे.. .. !  \nनै, छओिंड़ी  के भगा के छओिंड़ा  अनल कौ , एकि े गा छ र्े  टां वग  दे , गि दवन \nर्े  गर्छा लगा के.  \nपिंचाय ि क बै ठाि  भेलै  , फिर्ान  ुनएल गेल.. ..  \n\" छओिंड़ा  के  कावट के  गावड़  दे !\"  \nछओिंड़ी  विह ुँ ैि  पुछलक - 'आ छओिंड़ी के  ?' \nर्ाय  - बाप के िर्का के    ुनझा  दही.  \nनै, वकन्न ह ुँ नै. छओिंड़ी ि र्वक  उठल - \n\" जेबै ि ' दुन्नू, जीबै ि ' दुन्नू  .\" \n \nिे र् बीह वन कथा- छुच्छ दु ला ि \n र्स्ि  य ुिा य ुिि ी  ँ अपील -\" जाव ि - पावि, ि िंग- भेद, िर्म  - कर् म  ँ \nउपि उवठ देशक  िांव गन विका क ल े ल  ़ोचै जाउ.\"  \nकी य ौ. .. .. . , आइ ि ' बुझाइ  छल   जे क़ोऩो  बड़का  पाटीक  बड़का  नेिा  \nभ' गेल ौं अहाँ .   विदेह सदेह:१९|| 163 \nयै , ह र्  र्ाजक  ब रूवढ़ क ि ीढ़ के ि ़ोव ड़ नि  र्ा ज बनेबाक \n िं कवल्पि छी . आ ि ा वह  र्े  अहाँ  नक उच्चक़ोवटक विचाि िान र्वह ला  \nचाह ी,  िंग पुि िा लेल.  ेआइ य े र्ात्र  नै , जन्र् जन्र्ांि ि  िव ि .  \n'खाउ  प् पि. .. .अह ाँ  िंग देि , जीिन  िंवग नी बव न.  ' \n' ह े भाषण छ़ो रू , पु इ छ आउ  अपन प ुि खा के , ह र्ि जा वि क ल़ोक \nअहाँक जाव ि  र्े वर्झझि  हए ि .  ? ' \nिाह ! ओइ छओिंड़ा क नर्हि - नर्हि  लच्छेदाि  शब्द आ  िात य  र्ाइ क  \nआ र्िंचे पि  िक िव ह  गेल ै.  \nकेना नय ना र्े िुइ   हृदय  र्े उि ि ै ल ए उि ाह ुल छल!  \nह र्ि ज ाव ि   ुवन ओकि  आँ वखक पाव न उि वि  गेल ै.  \n'नीक भे ल जे ह र्ि ह ीय ाक ह ीि  वहय ा र्े  बाँचल  ि वह  गेल , अप्पन  \nल़ोक लए.' \n\" नै ि ' िे र्क फाँ   र्े  फँ ा ह र्ि़ो  िीना  छ़ो ड़ैि  आ अपन  बाप पु ि खा \nके  ेह ़ो \"  \n \nिे र् बीह वन कथा - वदह लगव ड़ \nटें गि ा, प़ोठी, ई चना लै  जा ऊ .. .!  \nक़ोना  दै छीह ी गै  ? \nलू  ने र्ावलक  , जे टका दै के ऱ्ोन ह ़ोि  े द ' देबै . ाँ झ  झलफल ाइ  \nह ै.फेऩो िि़ो  िुि ै के  है. \nएँ गै , ि ों जे वदन ि ाव ि  खटै  छें  े  ि ़ोह ि  र्िद 'बा की किै   छौ, कहाँ  \nछौ  ओ  ? \nओ ििे र्े िह ै है र्ाव लक.  \nवकए गै ओ र्िद छौ की ि ों   ?  164 || व ि द े ह सदेह:१९ \nर्ावलक ओकिा िु र्ै  वफि ै  र्े  अ ़ोकज म ह ़ोइ  ह ै , ि ें भान   भाि आ  \nबाल बच् चा उएह  देखै है  \n\" र्ु नह ाव ि   ाँझ ह ़ो गेल ै ह र् कखनी  े एकि  अ ि ा र्े  ओ ाि ा पि  \nबै ल ह ीय ै.ई  र्ौगी  भ ' दुिे दुिे जा खटै  ह ै आ ह र् , बाल बच्चा आ  \nभन ािि  र्े  लाग ल ि वह  जा इ  वहय ै की विि नाक वलख ल ह ै  े न ै \nजाव न\" \nई  ह वदय ा इ  वकए ह ै , र्न ा आ र्ौगी  अ गि  र्े  ि ' अिुि े ि ह ै ह ै पूि  \nि' ि ह न ह ़ोइ  ह ै जहन दुनू  ए क भ ' काज  पुि िै ह ै. ह र् क वि य ौ क ी ई  \nकिौ, बाि  ि ' बि ़ोबव ि य े ने बुझौ. \n\"आ ह े  , दुनू ग़ो टे  बलू   ब खन िि र्े  ि ह ौ  की नै ि ह ौ ,एक द़ो िा  \nके वह य ा र्े ि: ब ले  ि ह ै है न '.  ! \n \nिे र् बीह वन कथा - उफाँवट \nओह. .. ! \nकेह ेन वनर्म र् ह त् य ा भे लै ओक ि . के के ने हेिै एहेन काज  ? \nछओिंड़ी  जि बे  ुन्न ि  ि ि बे  ु शील  ेह ़ो छलै .ि ह न ककि़ो   ँ दुश्र्नीय ़ो \nि' नै हेिै!  \nयै,  ुन्न ि  आ  ुशीलक  िंग भिल पु ि ल जुआन  ेह ़ो छलै .  \nह ँ  े ि ' छलै ह े. \nि' ककि़ो   ँ .... ि िंग ि भ  के  फे ि  र्े भे ल हेि ै !  \nय ै जह न  भ चीज   ँ भि ल पु ि ल  छलै ह े  ि ह न ककि़ो  वह य ा र्े  \nि' बैव य े गेल  हेि ै ने.  \nनै य ौ ,एकक वह य ा र्े  पै  ल  ि वह ि ै ि ह न ने अ 'ढ़िाि   ँ द़ो ि़ो  ज ँ \nनज वि  ग ड़ेने ह़ोइ ? \n ब टा द़ोष छओिंड़े के  वकए क  ?  विदेह सदेह:१९|| 165 \nजँ छओिंड़ी य ़ो व नेह के पीय ़ो  फे क़ो िा न जकाँ बुझैि ह ़ोइ  !  \nपकड़ा गेल ै.. .. .. पु वल  पकैड़  ल ेलक ै.  \nककिा  य ौ  ? \nह त् य ाि ा के!  \nके छै  ? \nओकिे िे र्ी !  \n \nिे र् बीह वन कथा - जुड़बन्ह न \nगेंठज़ोड़बा  क' वदय ौ .. .. !  \nदेखब य ै कवनय ा  , एम्हि  ओम् ह ि  नै भाग वथ.  \nककिा  भगै के  गप्प किै छी  य ै , कवनय ा के की िि के  ? \nर्नगि  ि ' दुनू ने. र्ु दा र्ौगी  ि ' जाँि ल ऱ्ोने ि वह  जाइ ए पि  \nर्न ा. .. .ह ुलकाह  बुझू .  \nवकए य ै , र्ौगी  के ऱ्ोन क़ोऩो  र्न ा पि नै  जाइ  छै की ,  त्त े कहू  ि  ' \n? \nयौ, ज'  े नै  ह ़ोइ ि ै ि ' र्न ा र्ौगी क िय़ो जने क़ोन  ? र्न ा र्न ाक  \n िंग आ र्ौगी र्ौग ीक  िंग ि व ह  ल ैि ै.  \nि ह न अहीं  क ह ू  बन्ह न  ँ की हएि  ? \nह ँ य ौ इ ह ़ो बाि  ि '  त्त े !  \n\" नुआ , ि़ो ि ीक बन् हन  ँ ऱ्ोन नै बन्हा इ ए . ऱ्ोनक बन् ह न लए वह य ा   ँ \nवह य ाक वर्लान चा ह ी \"  \n \n  \n  166 || व ि द े ह सदेह:१९ \nिे र् बीह वन कथा - वनिंिे    \n \nगै दइय ा गै दइ य ा , कहू  ि ' एकि   पिव ि ब.  \nई  ि ह ि  केठिीक भी ि ि  विल इ य ा ठ़ो वक के  , आ ह र् ि ह ू  टु ग् गि - टापि  \nजकाँ  ि ेंगि ाइ ि .  \nर्न ा ि ' पवह ने हर्ि  , ि ह न ने ओकि.  \nपवह ने िे र्ालाप! ि ह न दे हक  भूख.. .. .व नि ाि ण.कव ह य ़ो ऐ  ब र्े  अ ़ोकज म \nनै हुअ ' पबै  िाव ह  ल ेल   वदन िाव ि  अपना के   र्वपम ि  क ' ि खने िह ी  \nयौ, अहाँक िे र् फाँ   र्े  फ ँव  दु नू  ग़ोटे क जुड़बिंिन भे ल  छल.  \n.आ ह र् ि कि वनिह ि ा आ इ  िव ि  किैि  ि ह लौं.  र्ु दा अहाँ... .अह ाँ \nि' स् िगमक  ुख दे खा नि क र्े  िकेल  द ेलह ुँ.  \n\"गै, ओ ह र्िा  ँ    िे र्  केल कै  आ ह र्हु ओकिा  ँ.. .. .. !\"  ि खने दुनू  \nएक भेवलयै.आ ि ों ि ' आब दे ह   ँ पुि ान भ ' गेल ेँ. \nगै दइ य ा गै द इ य ा , ह र् पु ि ान  भ ' गेवलयै आ एकि  देह ि ' निे िएल \nछै. \nह ँ गै.  \nि' ई  कहौ जे आइ द़ो ि ाक िे र् र्े  अपन अवछिंज ल  ँ ओ किा व ति  \nक' ि खिै.आ कावल्ह फेि  ि े ि .फेि. .. .क ि ेक वदन िव ि  अपन अवछिंज ल  \n ँ निकी - निकी छओँड़ी के िोंव क - िोंवक के छ़ोड़ ैि  िह ि ै.  \n' जाि व ि  देह  र्े हुव्िा िह ि ! ' \nआ ओउ वनँिु छल.र्ौगी   बह क की ह ेि ै  ? \nओह़ो   ब हर्िे जकाँ निका िेर् जाल बु नि ै.. .. .!  \nबाढ़ै न नै र्ाि ि ै ओह़ोन   व नेह ी  के .. .. . ? \n\" बाढ़ै न र्ाि ौ की खापवड़ , डेग ि ' चुवक गेल ै.\"  \n  विदेह सदेह:१९|| 167 \nिे र् बीह वन कथा - बखिा       \nर्ु न्न ा ज ी \nउँह. .. .. .. .! \nकी भेल.   ? \nअहाँक दाढ़ी गड़ ैए .  \nह ा. .. .ह ा. .. . ह ा !नीक चौल केलौं.  पवह ने ि ' वबन काटल ़ो दा ढ़ी नै गड़ ल  \nकवह य ़ो.   आ आब..... !  \nआब बौआ भ ेलै न े .  \n\" ि' की, बौआ भे ने हर्ि गाल र्े काट उवग गेल की .\"  \n े नै य ौ. .. .. .! \nआ की हर्ि ा ले ल अह ाँक हृ दय  र्े पाथि   र्ा गेल  ? \nनै यौ , व नेह  ि ' आब बौओ के चावह य ै ने .  \nहँ,  र्य अलग - अल ग ह ेि ै  .  \nनै , ह र्िा  अह ाँक बीचक व नेह र्े  ँ आब ओ कि़ो बखि ा लगिै.  \n\" ह े देवखय ौ , अहाँक वकि दानी पि ओह़ो र्ुवस् कय ाइ ए .\"  \n \nिे र् बीह वन कथा - अन्ह वि य ा र्े  \n \nह र् ओकि दुनू पाँ ज ि  र्े  गुदगुदी लगा बी आ ओ वखलवखल ा उठए... . .!  \nबड़ र्जगि  ल ाग ए ओ क्षण , ओकिा ले ल िावन  न.  \nफुलिाि ीक बीच दुनू ग़ो टे  एके पाथि पि बै ी ,  ़ोझाँ  ़ोझे नज वि \nवर्लौने. \nदुनूक गप्पक पहा ड़ नै ढ़वह  पािए कखऩो , किौ , कवह य ़ो.  र्ु दा ओकि \nठ़ोि क विह ुँ ि , आ ह र्ि ओकि नय नक वकि णक वर्झझि ह एब , न ै  168 || व ि द े ह सदेह:१९ \nजावन क ि ' ह ेि ा दै छल दुनू  के. ़ोच जि ेक दुि ि वि  जए , व नेह क \nओिेक ल गी चक एह ा  ह़ोइ ि  िह ै छल.  \nई  क्रर् जाि ी ि ह ल.. .. .. !  \nफेि  आजुक गप्पक क्रर् र्े  पु वछ  बै ल.. .. .एँ य ौ , ह र्िा   ेझाँ पवबि े \nअहाँ एना बे ुवि  वकए भ ' जाइ ि  छी  ? \nअहाँक नय नक वकव ि ण ह र्ि ा  अहाँक वह ि द य  र्े   र्े बाक लेल उि ाह ुल  \nक' दैए!  \nअच् छा  छ़ोड़ ू , कहू  जे हर् अप न विआह  र्े बजएब ि ' एबै ने   ? \n\" यै, आब ई  ि ' पक्का ऐछ  जे जह न दुनू ग़ो टे  एक र्ड़बा पि \nबै ब , ि खने विआह ल जएब.\"  \nनै य ौ , ह र्ि अहाँक िे र् ल च ाि  भ ' गेल  ह र्ि र्ए बापक  ह र्िा  िवि  \nिे र्क आगाँ.. .. .!  \nह र्ि विआह द़ो ि ा  ँ  हएब वनवि ि  भेल ऐछ.  \nव नु ि  दानक बेि वबज ली गुल भ ' गेल . \nअन्ह ाि े अन्हा ि .. .. .. .क ी भे लै.","size_mb":62.36,"has_text":true},"Sadeha 20.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 20.pdf","name":"Sadeha 20.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सदेह -२० \nवि द े ह-सद े ह २०, वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार (अंक २१७-२५०) सँ,  \nमै वि लीक सिव श्र े ष्ठ गद्य आ पद्यक ए कटा समानान्तर संकल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न : मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह - प्रिम मै विली पाविक ई - पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवन क अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रव यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावद त अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०००- अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   धलंकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका धथक \nजकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक यािा धर्वदेह- \nप्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/   पर ई प्रकाधित होइत \nअधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली भाषाक जालर्वृर्त्तक \nएग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२०००- अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nसंपादकािीन। धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर \nठाकुर। Editor: Gajendra Thakur.  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क मध्य \nछधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक  रूपमेँ .doc, .docx, .rtf र्वा .txt \nफॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता लोकधनक लगमे रहतधहह। \nसम्पादक 'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका ऐ ई-पधिकामे ई-प्रकाधित/ प्रथम प्रकाधित रचनाक धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ मूल आ अनूधदत आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार रखैत \nछधथ। (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई-पधिकामे कोनो रॊयल्टीक/ पाधररमिधमकक प्रार्विान नै छै। तेँ रॉयल्टीक/ पाधररमिधमकक इछुछुक धर्वदेहसँ नै \nजुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त पधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, \nसे आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह \n(पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। मेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीर ( ( सात धदनक भीतर) \nएकर प्रकािनक अंकक सूचना देल जायत।  एधह ई पधिकाकेँ मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित \nकएल जाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ३०० ० /-  स ंस्  करण : २०१८ , २ ० २ २  \n \nVideha Sadeha 20: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 217-250 at www.videha.co.in).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (पृ  १ -६७२ ) \nगजेहर ठाकुर- मैधथली सी.डी. एल्बम, मैधथलीमे बाल सी.डी अल्बमक \nसर्वणथा अभार्व (पृ. २-७) \nधदनेि यादर्व- नेपाल मे“मैधथली गीत-संगीतक अर्वस्था” (८-१५) \nप्रदीप पुष्प- धसनेधहया: जगा क' टीस हृदयमे केहेन कठोर भेलौं  (पृ. \n१६-१९) \nयोगेहर पाठक ‘धर्वयोगी'- र्वहदनाक स्र्वरूप (पृ. २०-२३) \nचंरेि- अधरपन (पृ. २४-२९) \nइरा मधल्लक- िारदा धसहहाजीक \"धर्वर्वाह गीत\" (पृ. ३०-३४) \nमनीष झा ’बौआभाइ”- र्वतणमान मैधथली गीत-संगीत हमरा नजधरसँ (पृ. \n३५-३९) \nरधर्व भूषर् पाठक- औझका डायरी (पृ. ४०-४२)   \n \nडॉ. कैलाि कुमार धमरमि- मैधथली लोक गीत मे प्रोफेसर चण्डेश्वर झा \nकेर सी. डी./डी. र्वी.  केर प्रयोग, पधरत्यक्ता आ पधरधस्थधत: धमधथलाक \nसहदभण मे (पधरचचा),  गौरी चोरनी, गौरी डाईन आ गौरी धछनाधर: \nमिुरमिार्वर्ी कथा केर द्वंद्व?, लघुकथा- पुरुषक नधह धर्वश्वासे, मैधथलानी \nकेर उपराग राम सं आ समाज सं: सीता दाई केर र्वेदना, लोक र्वेद \nआ व्यर्वहारक पाबधन मिुरमिार्वर्ी – मानर्विास्िीय धर्वर्वेचन, मैधथली जोग \nगीत मे प्रेम आ तंि केर प्रभार्व, तमाकूल सं बरबाद होइत मैधथल \nआ मैधथली संस्कृधत, मैधथलानी पर धर्वमिण क अधिकारी के?, महाराजा \nपंधहबा: मधर्पुर केर ग़रीब नबाज (पृ. ४३-१५८) \nजगदीि चंर ठाकुर ’अधनल’- महाकधर्व चहदा झा कृत रामायर्क \nसुहदरकाण्डक एलबम  (पृ. १५९-१६०) \nर्वहदना अर्वस्थी दुबे- (र्वहदना अर्वस्थी दुबेजीक धहहदी कथा- अनुर्वाद \nआिीष अनधचहहार द्वारा)- (पृ. १६१-१६४) \nआिीष अनधचहहार- प्रो. हधरमोहन झाजीक गजल, भाषा केर मनोधर्वज्ञान \n(तीन टा धबंदु), धमधथला स्टूडेंट यूधनयनक काज पर धरपोटण, \"कतेक \nरास बात\" इंटरनेटपर मैधथलीक पधहल उपधस्थधत नै अधछ (प्. १६५-\n१९३)   \n \nनहद धर्वलास राय- हमर लॉटरी धनकलल, धििाक अधहतम उद्देश्य, \nकठही साइधकल, हमर पत्नीक मनोरथ, चधरर्त्तर कक्काक ब्लडपेसर (पृ. \n१९४-२३२) \nरबीहर नारायर् धमरमि- यूरोप यािा, अमृतसर यािा, पधहल नौकरी, \nएकसधर, असगुन, धबिर्वा धर्वर्वाह, आगाँ के देखलक अधछ?, नर्वका \nपोखैर, इछुछा पि, धतरुअनहतपुरम, कानूनी आतंकर्वाद (भारतीय दण्ड \nसंधहता िारा- ४९८ ‘ए’, IPC 498 ‘A’), आजादक अहत्येधि, मकर \nसंक्राधहत, राँची चाधर दसक बाद, गामक बात, धहहदू मधहलाकेँ सम्पैतमे \nअधिकार, र्वधरष्ठ नागधरक, संगम तीरे, बाल्यकाल, क्रोि (पृ. २३३-\n४५१) \nबी.एन. लाल दास- धचचड़ी र्वाली भौजी (पृ. ४५२-४५४) \nडॉ. धिर्व कुमार प्रसाद- दधलत साधहत्यकेँ आन साधहत्यसँ फुटकेबाक \nप्रयोजन (पृ. ४५५-४५९) \nओम प्रकाि झा- धर्वहधन कथा- धर्वछोहक नोर (पृ. ४६०-४६०) \nराजदेर्व मण्डल- बीहैन कथा (धभतधरया चोट, छोटकू दोस) (पृ. ४६१-\n४६४)   \n \nसुकेि साहनी- (प्रख्यात धहहदी लघुकथाकार रमिी सुकेि साहनीक \nचधचणत आ पुरस्कृत लघुकथा \"ठंढी रजाइ\" क मैधथली रूपाहतरर् - \nमुन्ना जी द्वारा) (पृ. ४६५-४६६) \nमुन्ना जी- बीहधन कथा (धर्विान, फसाद!, धनर्वहता, हुव्र्वा) (पृ. ४६७-\n४७०) \nजर्वाहर लाल कश्यप- बीहधन कथा- कुक्कुर (पृ. ४७१-४७१) \nअब्दुर रज्जाक- धबहैन कथा (पृ. ४७२-४७३) \nबृषेि चहर लाल- बुधिचौ (पृ. ४७४-४७५) \nधमधथलेि कुमार धसहहा - बीहधन कथा (चुप्पी, आजादी, माया)  (पृ. \n४७६- ४८२) \nधिर्विंकर- कंबल (पृ. ४८३-४८४) \nकधपलेश्वर राउत- चाहबला, गामे बीरान भऽ गेल, तीलकेँ तार, एक \nचुनौटी तमाकुल, आब कधहया चेतब, धर्वघटनकारी तत्त्र्व (पृ. ४७५-\n५१३) \nनारायर् यादर्व- चौदह नम्बर कोटण, चौरचनक बरतन, छोटकी पुतोहु, \nगोबर धबछनी (प्. ५१४-५४३)   \n \nराजेि र्वमा \"भर्वाधदत्य\"- बीहधन कथा (सोंगर), बीहधन लेख (र्वैधिष्ठय) \n(पृ. ५४४-५४५) \nप्रर्र्व झा- सदाचार क तार्वीज (मैधथली लघु नाधटका), राजा खानदान \n(संस्मरर्), फेसबुक केsर चक्कर, चक्रफाँस, अरजल जमीन, रधिता, \nसुखैत पोखैर प्यासल गाम (पृ. ५४६-६०३) \nकल्पना झा- बीहधन कथा (धनर्वणहन, धनरुर्त्तर) (पृ. ६०४-६०४) \nअधभलाष ठाकुर- बीहधन कथा (साँठ गाँठ, नोटबहदी) (पृ. ६०५-६०५) \nडॉ. र्वीर्ा कर्ण- मैधथलीक िरोहर 'सीता-िील' (खड्गबल्लभ दास \n‘स्र्वजन’ जीक ‘सीता-िील’ मैधथली काव्यक साधहधत्यक धर्वर्वेचना) (पृ. \n६०६-६१७) \nउमेि मण्डल- ’सगर राधत दीप जरय’क ९३म आ ९४ म आयोजन, \nधमधथलाक लोक संगीत/ लोक कला- भगैत गबैया (पृ. ६१८-६४३) \nबेचन ठाकुर- दूटा एकांकी (नीिा मुधक्त आ बरहम बाबा) (पृ. ६४४-\n६७२) \n \n   \n \nपद्य- खण्ड  (पृ.६७३-१०४७) \nजगदीि चहर ठाकुर ‘अधनल’- प्रेम-चालीसा, धकछु गजल (पृ. ६७४-\n७११) \nआिीष अनधचहहार- धकछु जोगीरा, कधर्वता- फेर, रुबाइ, बाल \nगजल, धकछु गजल (पृ. ७१२-७४३) \nअिोक कुमार सहनी- गजल (पृ. ७४४-७४४) \nडा. धजयाउर रहमान जाफरी- मुक्तक, आजाद गजल (पृ. ७४५-\n७४६) \nडॉ॰ िधििर कुमर “धर्वदेह”- ६ टा कधर्वता, १४ टा बाल कधर्वता, \nधकछु सधचि बाल कधर्वता, ४ टा कधर्वता (बाबू साहेब चौिरी, \nमैधथली दिीधच, कुहेस, गीत) (पृ. ७४७-८३४) \nबाबा बैद्यनाथ- आजाद गजल (पृ. ८३५-८३६) \nप्रर्र्व झा- जन-प्रधतधनधि, राईत इजोधरया ताइक रहल अधछ (पृ. \n८३७-८४०) \nरतन कुमार लाल दास- कोईली बाजी रहल अई (पृ. ८४१-८४१)   \n \nप्रदीप पुष्प- धकछु र्वैलेंटाइन स्पेिल... गजल, धकछु गजल (पृ. \n८४२-८४६) \nबृषेि चहर लाल- तप ?! (पृ. ८४७-८४८) \nमुन्नी कामत- बाल कधर्वता (जतरा, अंकक मेल, बधहन) (पृ. ८४९-\n८५२) \nराजेि मोहन झा 'गुंजन'- धिर्व भजन, ममताक अनुभूधत (जूड़िीतल \nपर धर्विेष), सरस्र्वती र्वंदना, र्वसंत गीत (िुन:- सूधियाना), िन \nरूप आ गुर् (दहेजक पसाही), काधट गेल जुट्टी (हास्य रस) (पृ. \n८५३-८६०) \nराजीर्व रंजन झा- फगुआ (मुक्तक), जोगीरा, धकछु गजल (पृ. \n८६१-८७६) \nमहेि डखरामी- महेि पद्यार्वली- अनुरोि (पृ. ८७७-८७८) \nओम प्रकाि झा- गजल (पृ. ८७९-८७९) \nसत्यनारायर् झा- मोनक गीत (पृ. ८८०-८८१) \nगुफरान जीलानी- झमटबा गाधछ (पृ. ८८२-८८२) \nअमरनाथ धमरमि- जुधड़िीतल-गीत (पृ. ८८३-८८३)   \n \nरधश्म धकरर् झा-धकछु हाइकू (पृ. ८८४-८८४) \nराम धर्वलास साहु- धकछु कधर्वता (पृ. ८८५-९४०) \nडॉ. कैलाि कुमार धमरमि- गामक कचोट (पृ. ९४१-९४२) \nराजेि र्वमा 'भर्वाधदत्य'- नर्वगीत (पृ. ९४३-९४३) \nबृषेि चहर लाल- ३ टा बालगीत (पृ. ९४४-९४६) \nकमलेि प्रमेहर- जरल कपार (पृ. ९४७-९४८) \nअधम्बकेि कुमार धमरमि- सुतारु, धमधथलाक आह, मौधगयाहा नैइतन, \nधदल्ली (पृ. ९४९-९५३) \nकुमार रधर्व- र्वषा मेघक संग एलैय (पृ. ९५४-९५५) \nनीलमािर्व चौिरी- ५६ टा कधर्वता (प्रस्तुधत- आिीष अनधचहहार) \n(पृ. ९५६-१०४७) \n  विदेह सदे ह: २ ०|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह स द े ह: २ ० \nग जेन्द्र ठ ाकुर \nमै थिली सी.डी. ए ल्बम \nमै थिलीक थक छु सी.डी. अ ल्ब मक थलस्ट प्रस्त ुत अ थछ । \nगुणक दृथिक ोणस ँ जाग े महत ो आ जाग े र ाउत क संग थबर ासी सदा \nबेछप छथ ि। धनीर ाम महत ो क सल्हेश आ थद क दर भंगा र ेथडय ो स् टे शनपर \nर सास् वादन क ेथनह ा र केँ ओ मोन पथि जेत ा। आब धनीर ाम महत  \nदर भंगा र ेथडय ो स् टे शनपरसेह ो अ नुपलब्ध छथि,  दर भंगा र ेथडय ो स् टे शन \nअपन आ काइ वसँ  ह ुनक ा थनकालत त ह ू पर संदेह अ थछ । \nथमथिलाक लोक संगी त क अ ल् बमक एक टा छोट सू च ी प्रस्त ुत अ थछ । \n \nधनीर ाम महत ो (सल्हेश आ थद दर भंगा र ेथडय ो स् टे शन- आब अ नुपलब्ध- \nदर भंगा र ेथडयो स् टे शन अपन आक ाइ वसँ  एक र ा थनकालत त ह ू पर संदेह) \nक ाथ र क झू मर- जाग े महत ो आ जाग े र ाउत (गंग ा क ैसेट् स) \nसोख ा झू मर- जाग े महत ो आ जाग े र ाउत (टी सीर ीज) \nhttps://youtu.be/p-\nLQS2ZHJ9o?list=PLTwW4p11kfqqUeI442nSqvoKW\nQ5aFs9bo \nhttps://youtu.be/gZsK3ZwXpYA \nhttps://youtu.be/Vmmighmi3hk \nhttps://youtu.be/sYT5iTsC3a4 \n \nगो थवन्द्द झू मर- जाग े महत ो आ जाग े र ाउत (गंग ा क ैसेट् स) \nगह ील मात ा के पूज ा- थबर ासी सदा (गंग ा क ैसेट्स) \nक ाली माइ के पूज ा- थबर ासी सदा (गंग ा क ैसेट्स) \nभु इ ंय ा बाबा के पूज ा- थबर ासी सदा (गंग ा क ैसेट्स)  विदेह सदे ह: २ ०|| 3 \nगंग ा माइ के पूज ा- थबर ासी सदा (गंग ा क ैसेट्स) \nभु इ य ा बाबा -भगैत प्रस ंग- र माक ान्द्त पथजय ा र (गंग ा क ैसेट्स) \nबाबा बख्त ौ र भु इ य ा बाबा- सक लदेव  दास आ सािी (सुप्रीम वीथ डय ो ) \nभक्त ज्यो थत (भगैत प्रस ंग)- र ंजीत पथजय ा र (नीलम वी .सी.डी.) \nबैताली य ादव - त पे श्वर य ादव  आ क ामेश्वर य ादव  (गंग ा क ैसेट्स) \nक ुँ वर  बृ जवान - (गंग ा क ैसेट्स) [गीत मै थिली संवाद  थह न्द् दी] \nभु ख ना-भु ख नी- र ाम ख ेलावन  महत ो, नेिल मण्डल, मही न्द्दर य ादव , \nर ाम अ सेश्वर दास, ह ेमू मु थख य ा आ थबल् टु मु थख य ा [गीत मै थिली संवाद  \nमै थिली] \nर ेशमा च ू ह िमल- र ामवृक्ष ठाक ुर ए ण् ड पाटी (गंग ा क ैसेट्स) [ गीत \nमै थिली संवाद  मै थिली आ थहन्द्दी] \nर ाज ा सल्हेश- थवदेथशय ा  ना च पाटी, देवे न्द्र साह नी आ पाटी ( गंग ा \nक ैसेट्स) [गीत मै थिली संवाद  थह न्द्दी] \nआ ल्हा रुदल झगरू बध- - थवदेथशय ा  ना च पाटी, देवे न्द्र साह नी आ \nपाटी (गंग ा क ैसेट्स) [गीत मै थिली संवाद  थह न्द्दी] \nसंत बाबा करू थ ख र ह र ी- रुदल पथजय ार (जय श्री क ै सेट्स) [ गीत \nमै थिली आ थह न्द्दी संवाद  थह न्द्दी] \n \n \n \n \n \n \n \n  4 || विदेह स द े ह: २ ० \nमै थिलीमे बाल सी.डी अल्बमक सवविा  अभ ाव  \n \nमै थिलीमे बाल सी. डी अ ल्ब मक सवविा  अ भाव  अ थछ । त ैय ो एक टा \nछोट संक लन थलंकक संग प्र स् त ुत अ थछ । \nमै थिली नाटक बुथधय ा र छौ डा आ र ाक्ष स, २ ५ नोभे म्वर 2011, र थसयन \nक ल् च र सेन्द्टर, कम ल पोख र ी , क ाठमाण्डू मे प्रस्त ुत  \nलेख न र मे श र ंजन \nhttps://youtu.be/lbyItMF9STE \nhttp://maithili-drama.blogspot.in/2011/12/blog-\npost_27.html \nक क्का हौ ह महू जेबै इ स् क ू ल \nhttps://youtu.be/zikDHR8IXXc  ( धी र ेन्द्र पूज ा) \nhttps://youtu.be/rRjJmckzhSg \nगुरुदेव  क ामत \nhttps://youtu.be/7ZzEsE8XULc \nअ ंजना इ स् सर \nhttps://youtu.be/J2FNIeMdopM \nर जनी पल्लवी  \nhttps://youtu.be/_wlw2gjFyJQ \nhttps://youtu.be/LSDRp1bmE-\nw?list=PLE58799CC1970F50F \nhttps://youtu.be/3oL_MGVAm2g?list=PLE58799CC1\n970F50F \nhttps://youtu.be/BiTT330h9ok?list=PLE58799CC197\n0F50F  विदेह सदे ह: २ ०|| 5 \nममत ा गा बय गीत (मै थिली थिल्म) (सौज न्द्य: क ेदार नाि च ौध र ी) \nmamitohar.mp3 ( सुमन क ल् य ाणपुर) \nhttps://youtu.be/CcN4w47e4Fg \nhttps://youtu.be/vDMv-qUVDRg \nArr_Bakri_Geeta_Dutt \nKahu_Rame_Ram_Mahendra_Kapoor \nथवश्वक  पथह ल देश भथक्त गीत ( दू वाक्ष त मंत्र , शुक्ल य जुवेद  अ ध्य ा य \n२ २, मंत्र २ २: साभार \nआइ.आइ.एस.एच.)Doorvakshat_Mantra.mp3 \n वणवमाला     (शुद्ध उच्च ारणक लेल: साभार संस् क ृत भ ार त ी )  \nAtoGya.mp3 \n(बालमंडली थक शो र-जगत) : गज ेन्द्र ठाक ुर  \nGajendraThakurI0.mp3 \n  \nजान क ी एि.एम. \nसामाचक ेवा  पर थबशे ष थर पोटव २ ० १० \nhttps://youtu.be/AmLvMzZrfO8 \nhttps://youtu.be/3rAcKjUfijw \nच ना जोर गरम \nhttps://youtu.be/H1vyD058V3Q \nhttps://youtu.be/QUBS5v1Cufk \nhttps://youtu.be/-H278XhHD6g \nhttps://youtu.be/0UjFakZe4BM \nhttps://youtu.be/_26zQlsDLPU \nhttps://youtu.be/Znmt3F7D98M  6 || विदेह स द े ह: २ ० \nhttps://youtu.be/kldDIcnL25k \nhttps://youtu.be/P7k9CnIaLds \nhttps://youtu.be/230RK3DB5SI \nhttps://youtu.be/GiT6oT4yaac \nhttps://youtu.be/V7g6wcp45RQ \nhttps://youtu.be/Ix6QF3fkNOU \nबौआ च ान स न (थवज य / क ा जोल) \nhttps://youtu.be/3txJOqUySZw \nhttps://youtu.be/SW4fX6Wigrs \n  \nदीक्ष ा भारत ी \nhttp://youtu.be/pTPYg_4a_II  \nhttp://youtu.be/25NmustCBPI  \nhttp://youtu.be/k43HnEW-TBk  \nhttp://youtu.be/LXhMeEPnqys  \nगीत-गो थवन्द्ददास (गा य न दीक्ष ा भारत ी) \nhttp://youtu.be/BJEH6Cy4rNk \nhttp://youtu.be/9Jvupm02uHg \nhttp://youtu.be/Sn3H8yuH9PU \nhttp://youtu.be/EpAvkk9Qa40 \nhttp://youtu.be/FNWGQz1evRg \nhttp://youtu.be/D2AxSdv8LyA \n \nमै थिली गजल (गजल- गज ेन्द्र ठाक ुर, गा य न दीक्ष ा भारत ी) \nhttp://youtu.be/WDcPyKqAKIc  विदेह सदे ह: २ ०|| 7 \nhttp://youtu.be/weA0vk5-d8g (बह र े मु त क ाथ र ब) \nhttp://youtu.be/vma-sniQ8zs \nhttp://youtu.be/b2ti1ASefn4 \n82 म स गर र ाथ त दीप जरए, स् िान- गज ेन्द्र ठाक ुर जीक थनज \nआ वास , गाम- मेहि, थज ला- मधुबनी। थदनां क- 31 मई 2014 (शथन \nथदन), स मए- संध्य ा छह बजेसँ । गो ष्ठी क नाओ ं- क िा बौद्ध थसद्ध \nमे ह िपा स गर र ाथ त दीप जरए। \nआ य ोज न क ख ेप- ८ २ म आय ोज न, संय ोज क- गज ेन्द्र ठा क ुर । \nथवशे षता - बाल साथ ह त् य पर क ेथन्द्रत। \nhttps://www.youtube.com/watch?v=lnu6pf9e7zY  \n  \nहमर देवानन्द्द नाम यौ \nhttps://youtu.be/G2DYX8fouNE \nमाए थक न दे गै बक िी \nhttps://youtu.be/TtnPyo3tJBA \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  8 || विदेह स द े ह: २ ० \nथद नेश य ादव  \nनेपाल मे “मै थिली गी त-स ं गी त क अव स् िा ” \n  \n१. उठू यौ मै थिल भे लैय िोर, \nच ुनमुन थचर ैय ा क र ैय शोर, \nक ोशी क मल ा अ मृ त जलधा र ा, \nआल स छो डु कहे भु रुक ुवा  त ार ा ..... \n–थवथ नत  ठाक ुर \n  \n२. हम छी मै थिलबाबु, मे ड इन थमथिला... \n–थडजे मै थिल \n  \n३. चल –चल रे अपन देश, \nस् वगव  स सुन्द्दर अपन मधेश..... \n–क ाली च र ण वैठा  \nनेपालक थमथिला क्ष ेत्र गीत-सं गी त मे कतेक धथन अ थछ, तकर प्रम ाण \nथिक ैह यी उपर देल गेल त ीन र च ना । पथह ल गीत मे समग्र \nथमथिलाबा सी के उठबाक आ ग्र ह अ थछ, दोसर मे पथह च ान आ त ेसर मे \nअपन भूथम के बखान कयल गेल अ थछ । कोनो आन भ ाषा-भाषी से \nई बेजोड थसजवना क थन क ो दुबर नए अ थछ । ऐहन र च न ा कए थनह ार \nस “ भरल –पु र ल अ थछ नेपालक थमथिला क्ष ेत्र । गाम–गाम आ जन–\nजन के बोली एह ी“ मे स मटल गेल अ थछ । त“ई य ो थमथिला क ुह र ी \nक ाट्बा क बाध्य अ थछ । एकर क ार ण बह ुत ो अए, आ भ“ सक ैत \nछैक । \n थमथिला क्ष ेत्र मे ‘देवराज ’ स भहक क मी, ‘ दैत्य र ाज’ आ ‘दानवर ा ज ’  विदेह सदे ह: २ ०|| 9 \nस भ बथि गेल ा के क ार ण समस्य ा अ थछ । ‘भगवती ’ नए ‘अ ग् गत ी’ \nस भ बड बेस ी भ“ गेल छथ न्द्ह न, थमथिला क्ष ेत ्र मे । त“ई ह र े क क्ष ेत्र \nमे सम्प न्न र थह त ौ थमथिला ह ुक्कह ुक्की ल “ रहल अ थछ । नेपालक थमथिला \nक्ष ेत्र मे टक्का के “ लेल बेस ी आ मै थिली गीत-संगी त, साथ ह त् य-संस् क ृथत \nआ क ला-परम्पर ाक उन्न थत आ प्रगथत क लेल कम क ा ज भ“ रहल \nछैक । आ जू थमथिलाक जन –क ोथ क ल क थव  थवद्य ापथत थक छु ख ास वगव , \nजाथ त आ धमव थवशे षक  बैन (त न्द्ख ा ह) क मे बाक माध्य म बनल अ थछ । \nबथनह ारी स भ ए त े क बेस ी भ“ गेल अ थछ जे ह ुनक ा स भ के मात्र बैन \nच ा ह ी, आर थक छु नए । ए ह ेन गथ त थवथ ध  नेपालक थमथिला क्ष ेत्र मे मात्र \nनए, भारत क थमथिला क्ष ेत्र मे सेह ो ओ त बे भे टत । \nएत ेह थवद्य ापथत के नाम पर क र ो ड टाक ाके “ अक्ष य क ोष ख डा सर क ार \nक ेने छए, मु दा नात ाबा द, क ृ पाबाद, गुटबाद आ जाथ त बाद के क ा र ण \nक ोष स् िापना काले स “ थववा द  मे िस ल अ थछ । त“ई आब थवद्य ापथ त \nके नाम पर घ ोषणा ह ोमेवाल ा  पु र स् क ा र-पदक मे ग्रह ण ला गल बुझाए त \nअ थछ । पु र स् क ा र प्राप्त कए थ नह ार स भ के ‘मन– क ोत’ भ“ जाए छथ न्द्ह, \nओ स भ मन स “ पु र स् कार लेबाक अ व स् िा मे नए थिक ै ह । थमथिला \nरत्न, वथर ष्ठ गा य क ए वं  संगी त क ार गुरुदेव  क ाम त एह ीं थवषय  पर थन क \nप्रथतथिय ा देने छथ न्द्छ । ओ क ह ैि छथ न्द्ह, ‘ महा क थव  थवद्य ापथत के \nप्रख्य ाथ त आ बेजोड थच ना र ी गा य न-गा य क क्ष ेत्र स “ भेल र ह ै ए । गा य क \nस भ ह ुनक गीत गा बी–गाबी के ह ुनक ा चच ा मे अ नने र ह थ न्द्ह । ह ुनक \nनाम मे स् िापना भेल पु र स् कार अख नध थर गा य क आ संगी त क ार के \nनय, साथ ह त् य क ार आ अ नुवाद क  के मात्र भे टल इ ए । ई दुख द बात \nथिक ।’  क ामत कहैथि छथ न्द्ह, ‘ पा“च थवद्य ा मे ७ वषव  स प्रदान \nकयल जा रहल इ पु र स् क ार स् िापना क ाल स थववा द  मे अ थछ । \nहम स भ सथिय रुप स “ ए ह ी क्ष े त्र मे वषौ  स लाग ल थछ , नए भे टल  10 || विदेह स द े ह: २ ० \nत नय ा“ पीिी के इ पु र स् क ा र भे टनाए मु थस् क ल अए ।’ थ वद्य ापथत के \nनाम भजेना ए अस ल थमथिलाप्रेमी के आब बन्द्द क र ै पडत । कम स \nकम आ बो थमथिला गीत-संगी त मे दशक ों लाग त आ सथिय लोक थन्द्ह \nके ख ोथ ज ह ोबा क पक्ष मे ओ छथि । वथर ष्ठ गा य क क ामत आ गा \nक ह ैथि छथ न्द्ह जे थकछु लोक पोख र ी मे जन्द्मल जलक ुम्भ ी जक ा बथन \nबस ल अ थछ । क थन क ो ह ावा  बहल त एह ी महा र क ात स ओ ह ी महा र \nक ा त च थल जाएत अ थछ । एह ा“ दुख द बात अ थ छ ।  ह ुनक बात \nथक न क ो बेजाय लाथ ग सक ैत छथ न्द्ह । मु दा वास् त म  मे थमथिला क्ष ेत्र \nमे पाछा स “ पै र(ख ुट्ट ा) थखच थ नह ार स भहक कार ण मै थिली गीत- संगी त \nके जत ेक प्रगथत ह ोबा क च ा ह ी से नए भ रहल अ थ छ । थक छु \nस् वनामधारी ‘क लाकार ’ स भ वषौवषव  अ ह ी क्ष ेत्र मे लाग ल लोक थन्द्ह स भ \nके छुत जक ा व्य वह ार  क“ रहल छथ न्द्ह । ए ह ेन अ वस् िा मे बह ुत ो \nके मन थ ख न्न ह ोना ए स् वाभाथव क  छए । \nएतह के मै थिली गीत-संगी त क्ष ेत्र मे मु ठ्ठीभरी लोक थ नक ह ालीमु ह ाली \nछए, ओ स भ के गथ र ब, दथरर आ क लुथषत ए वं  संथक णव मानथसक त ा क \nक ार ण ‘क ाटेथल ङ ’ के थस् िथ त देख बा मे आ थब गेल अ थ छ । एक –\nदोसर के सम्म ान त दुरक बात, पु छो त ाछ ो ह ोना ए बथज वत जका भ \nगेल छैक । य ुवा  पीथि स भ िेसनक लेल अ ह ीं क्षेत्र के प्रवे श क“ \nरहल अ थछ , व्य वसाथ य क  थदस थ क न क ो थच न्द्ता नए । स भ के स भ \nमै थिली भाषाक नाम पर अपन–अपन ख ेथ त मे लाग ल अ थ छ । त“ई \nक ोनो लोक थवशे ष  बेस ी क ाल धथर एह ी मे थटक ब ाक थह म्म त नए जुटा \nपाथब रहल अ थछ । अ पना के ‘सुपरमेसी’ मानए वला  लोक थन्द्ह स भ के \nक ार ण यी क्ष े त्र थदनानुथदन दथर र, थनसह ाय आ मस ोमात आ मु ह दुब्बरा \nके श्रेण ी मे पहु“चल जा रहल अ थछ । एक क ह ब ी अ थ छ जे अपन \nथसजवना के टक्का स “ त ौलबाक प्रया स नए ह ोबा क च ा ह ी। मु दा ई  विदेह सदे ह:२ ०|| 11 \nबात बुझत के ? \nदोसर बात, थववा दास् पद  व्य थक् त स भ स “ नेपालक मै थिली गीत- संगी त \nजकरल अ थछ । त“ई एकर उिान आ प्रगथत क धर ातल क मजोर \nभ“ गेल छैक । एक ेटा मनुस जे ‘जेथटए’ पद मे रही स र क ा र ी सेवा  \nक“ रहल छथ न्द्ह आ गी त क ा र, संगी त क ा र, नाटकक ार, थवज्ञ ापनक ा र, \nगा य क, पत्रक ा र, र ेथडय ो कमी, लेख क, थवश् लेषक , अ थध क ा र क मी, \nअ थभय ा नक मी, संस् क ृथतक मी, र ाज नी थतक मी, भाषाक मी, \nए न जी ओ क मी....... बथन थमथिलाक के नाम पर बथनय ाथ गरी क“ रहल \nअ थछ । अ थ ह ठाम ई कही थदई जे ओ ह ुन क बह ुआय ाथ म क प्रथतभा भ \nसक ैत छथ न्द्ह , मु दा ह ुनक ‘थसन्द्डीक ेट प्रिा’ अ थ ह ठाम बथज वत ह ोना ए \nअ थत आ वश् य क अ थछ । थकएत त ह ुनक ई ‘ दुल भ व प्रथतभा’ थमथिला \nके गीत-संगी त के क्षय थदश उन्द्मुख क रहल छैक । थमथिला के \nऐ थ त ह ा थसक गौ र व  गा िा आ प्रथतष्ठा मे आ“च पहु“चा रहल छैक । \nप्रच ार के लेल प्रच ार मे जुटल लोक स भ ‘अल कत गग र ी छल कत \nजाय’ से उपर नए उथठ सक ै थत छैथन्द्ह । त“ ई आब कम से कम ई \nबथनय ाथ ग र ी क अ न्द्त्य ह ोमा क च ा ह ी । र ेथडय ो मे अ पने प्रस्त ो त ा,अ पने \nगा य क आ अ पने गीत बजोना ए जौ बन्द्द भ जा ए त थमथिला सटथसन \nआ सुह गनगर रुप से उपर उथठ जा ए त । \n  \nनेपालक थमथिला क्ष ेत्र सप्तर ी मे जन्द्मथनह ार उथदत ना र ा य ण झा मै थिली \nगीत-संगी त स “ बेस ी भारत मे थह न्द्दी गा य क के रुप मे प थर थ च त अ थछ \n। थसरह ा के मु र लीध र मै थिलीक धर ोहर थिक ै ह, मै थिली गीत- संगी त \nमे ह ुनक य ोग दान अ त ुलनी य छैक । मै थिली थिल्म स “ ल “के \nथमथिला क ला-संस् क ृथत के जगेना मे ह ुनक जोडा नए । मु दा ओ ह ो \nथमथिला क्ष ेत्र मे थपछला स मय देख ल जा रहल गल त पथर पाटी स  12 || विदेह स द े ह: २ ० \nदुथख त छथ न्द्ह । थक छु वषव  पथह ले क ाठमाण्डू के एक बेर भेट मे ओ \nक ह ने छलाह , ‘ अपन माटीपानी के मौथलक पथह च ान आ बोली जाध थ र \nथमथिलाकमी क जू नुन नए बनत, मै थिली के थवक ास , प्रवव धन, उन्न थत \nआ प्रगथत अ सम्भ व अए । थमथिला मे नटवरलाल  स भ बथि रहल \nअ थछ, एकर ा र ोक बा क थदस पहल जरुर ी भ च ु क ल अथछ ।’ एह ी \nबेरक थवद्य ापथत पु र स् क ा र क लेल ह ुनक र नाम सेह ो थसि ाथ र स भे ल। \nमु दा जे थवद्य ा मे ओ क थ ह य ो काज नए क ेने र ह थन्द् ह ओई के ले ल \nह ुनक ा पु र स् क ार देबाक थनणवय भेल । भाषा अ नुवाद क  लेल ह ुनक \nनामक चयन कएल गेल । मु दा मु र लीध र मात्र एहन थमथ िल ापुत्र आ \nय ोद्धा थनक लल जे लाख टका के ओ पु र स् क ार प्रदान कएथनह ार स भ \nके थवर ोध  क ेलथन्द्ह । \nअ थह पा र क मै थिली गीत-संगी त मे महत् वपूणव य ोग द ान कए थन ह ार मे \nगुरु देव  क ामत के नाम सबसे उपर अ थछ । ओ नेपाल क शाथ स् त्र य \nसंगी त क एक धर ोहर थिक ैह । थमथिला क्ष ेत्र के दुर दर ाज गाम मे \nजथन्द्म के नेपालक र ाज धा नी मे अखन एक स् िाथपत क ला क ार बनल \nअ थछ । बह ुत ो थमथिलाबा सी के ओ अपन थशष्य बना के “ मै थिली \nगीत-संगी त क उथ् िान आ प्रगथत क े अ थभय ा न मे जुट छथ न्द्ह । क ामत \nक ाठमाण्डू मे गुरुक ू ल संगी त महा थवद्य ाल य ख ोली बह ुत ो के संगी त आ \nगा य न क्ष ेत्र मे अए बा क लेल थनपु ण बनबथत थदथ क्ष त क ेने अ थ छ । ह र ेक \nवषव  आ ह र ेक क ा य विम मे अपन माय के बोली मै थिली मे ओ गीत \nगेबेटा क र ैथत छथि । त थ ह ना नेपाली गीत-संगी त स “ अ पना के \nस् िाथपत कए थ नह ा र वथर ष्ठ ग ायक र ामा मण्डल के मै थिली भाषाक \nगा य न मे बड बेस ी य ोग दान अ थछ । ह ुन क ह मे सा प्रया स र ह ैत छैक \nजे मै थिली गीत-संगी त आ ग ा बिए, मु दा थकछु थमथिला अ थ भया न ह ुन क ा \nसाि छुत के व्य वह ार  क र ैथत छथ न्द्ह । आ ध ा दजवन स बे सी मै थिली  विदेह सदे ह:२ ०|| 13 \nथसडी-एल बम मे ह ुन क आ ब ा ज लोक थप्रय मात्र नए संग्रह णीय छथ न्द्ह । \nउपर उल्लेख कयल गेल लोक थन्द्ह स भ व्य ावसाथयक  रुप स ए ह ी क्ष ेत्र \nमे लाथ ग अपन मु “हक लेल माड(र ोटी) जुटा रहल अ थ छ । अहीं पार \nमै थिली गीत-संगी त क श्रीबृथद्ध क र बा मे गा य क ह थर शंकर च ौ धर ी, कमल \nमण्डल, सन्द्तो ष क ुमार, अ भ ास लाभक य ोग द ान क चच ा नय क ेना ए \nअ न्द्याय ह ोइत । एह ी क्ष ेत्र मे नवप्रवे शी  स भ सेह ो पंथक्त बद्ध भ टाड \nअ थछ । भागवत  मण्डल, क ैलाश झा, अ न्द्जू य ादव , अ न्द्जली पटेल, \nर थि त शमा, संजय य ादव , अ रुण थबज य ा, त नुजा चौर थ सय ा, वीर ेन्द्र \nझा स नक गा य क स भ नेपालक मै थिली गीत- संगी त क्ष ेत्र मे बेजोड \nय ोग दान क रहल अ थछ । ओ ना त थध र ेन्द्र आ रुपा सेह ो गा य न क्ष ेत्र \nमे अए, मु दा ह ुनक गा य न ‘स् वप्रच ार’ अ थभय ान क क ा र ण म ात्र च चा मे \nअ थछ । पु र ान लोक ह ोइ त ो ई दुइ गो टा के गीत-संगी त घर–घर के \nनए बथन स कल अ थछ । ह ेल्लो थमथिला क ा य विम आ ह ुनक थच नह \nजानल लोक थन्द्ह के एिएम बाह ेक मे थह न क ा स भहक गीत नथह ए के \nबर ाबर बजाओ ल जाएत छैक । \nअ ह ी पार क मै थिली गीत-संगी त के थवषय  मे च थ च वत गीत एवं  संगी त क ार \nकमल मण्डल के क ह ब ी अए जे ई क्ष ेत्र थस् िथत सन्द्तो षजन नए छैक ।  \nनवप्रवे शी  के प्रोत् साह न कए थ नह ार लोक थन्द्ह के बड अ भाव  छैक । \nगीत-संगी त के नशा लाग ल लोक स भ क ोनो धर ानी एह ी क्ष ेत्र मे प्रवे श \nत क र ैत छैक मु दा बेस ी थदन थटक नए पाय ब रहल अ थछ । क ा र ण \nर ेथडय ो-टे थलथभजनलगा य त क के संच ार माध्य म मे स् िानी य क ला क ार \nस भ प्रस्त ोत ा के रुप मे र ह ला स ओ स भ अपन आ थचन्द्ल लोक थन्द् ह \nके मात्र स् िान दैथत छथि । ओ क ह थि छथ न्द्ह, ‘ मै थिल ी भाषा क्ष ेत्र \nमे धमाध म र ेक थडव ङ स् टुथड य ो स भ ख ुथज रहल अ थछ । एक र ा \nसक ार ा त् मक रुपमा ल सक ैत थछ । अ ह ी“ क्ष ेत्र क भथवष्य इ जो त  14 || विदेह स द े ह: २ ० \nअ थछ । \nनेपालक थमथिला भूथम मे“ मै थिली साथ ह त् य क ा र, गी त क ा र क सेह ो क मी \nनए अ थछ । ह ुनक ा स भक य ोग दान थमथिलाक अ नुपम पु“थज क ह ी \nसक ैत थछ । क ाथ ल क ान्द्त झा ‘त ृथषत’, थवथ नत  ठाक ु र, साग र वीर  \nक डा र ी, अ जू वन गुप्ता, थडजे मै थिल,जेए न झा, क ाली च र ण वैठा  स भ \nके मै थिली गीत र च नामे अ त ुलनीय य ोग दा न र ह लैए आ अ इ छे । \nथह न क ा स भहक गीत मे जन–जन के थज भ क आ बा ज सुनल जा ए त \nछैक । ओ ना त मै थिली गी त कार मे आन लोक सेह ो छैथि । ओ ह ी \nमे प्रम ुख नाम र ाज ेन्द्र थवमल , अ शोक दत्त, सुथनल मथल्ल क आ थध र ेन्द्र \nप्रे मषी के ल “ सक ैत थछ । मु दा ओ स भ मै थिली भाषी के लेल कम \nसर क ारी आ गैरसर क ा र ी संस् िा के लेल बड बेस ी गीत थलख ैत छथ न्द्ह। \n‘पै सा िेक ु आ त मासा देख ु’ बला भूथमक ा मे अही मे स“थक छु गो टा \nके ल सक ैत थछ । अही म स एक टा मान्द्यवर थमथिला क्ष ेत्र मे रही \nके नेपाली भाषा-साथ ह त् य क मे य ोग दान क र बा क लेल ला ख टक ा के \nपु र स् क ा र सेह ो ग्रह ण क च ुलक अ थछ । र ेथडय ो मे थह न क ा स भहक \nपकड भे ला के क ार ण ह ुन स भक बजाओ ल जाय त अ थछ मु दा \nमै थिलीज न के मन स “ गुनगुनाय के क ोटी मे नए र ह ैत छैक । \nय ुवा  गी त कार थवथ नत  ठाक ुर थमथिला क्ष ेत्र क एक संभा वनाय ुक्त आ \nप्रथतभाश ाली ह स् त ा क्षर अए । ह ुनक गीत स भ ‘ इभर ग्रीन’ आ मन के \nझक् झोर ै बाला क ोटी मे र ह ैत छथ न्द्ह । ह ुनक कहब अ थछ जे नव –नव  \nगा य क स भ के इ न्द्री के ब ाबज ू दो नेपाल मे मै थिली गी त-संगी त क \nअ वस् िा सन्द्तो षजनक नए छै क । थकएक त थबना प्रथश क्ष ण के ओ \nस भ अहीं क्ष ेत्र मे प्रवे श कर रहल छथ न्द्ह । थवचौथ लय ा  स भ स \nनवप्रवे शी  त ंग भरहल अ थ छ, कम पाई मे एल बम आ गीत- संगी त \nउपल ब्ध क र ा देब क ह ी के ठथग सेह ो भ रहल छैक । त“ई नव   विदेह सदे ह:२ ०|| 15 \nशब्द आ गी त क थवन्द्य ास मे क मजो र ी भे ला के क ा र ण अ थ श्लल सब्द \nस भ सेह ो पस रल जा रहल अ थछ । मै थिली गीत-संगी त क मौथलक \nटे स् ट आ फ्ल ेभर मे थह न्द्दी, भोजपु री आ अ ंग्रेजी भाषा के प्रभ ाव सेह ो \nबह ुत बिी गेल छैक । त“ ई मै थिली गीत-संगी त संिमण अ व स् िा मे \nछैक । \nठाक ुर  आ गा क ह ैथि छथन्न, ‘ उपर उठेबाक लेल थमथडय ा के महत् वपूणव \nह ात ह ोयत छैक । मु दा थमथ डय ा मे मै थिली के नाम पर थक छु गल त \nव्य थक् त के पहु“च भे ला स “ समस्य ा मे पडल अथछ । व्य थक् त ब ादी \nसोच ह ाबी भे ला के क ार ण अ पने गीत-संगी त के प्रच ार मे थक छु मनुस \nलाग ल र ह ैत छैक । एिएम और क ेथन्द्रय र ेथडय ो मे क ा ज कएथनह ा र \nस भ ‘ह मही सबा सेर छी, अउर स भ थकछु नए’ त ेह ेन अ थभ य ान मे \nछथि । क ेन्द्र क ई र ोग नेपालक त र ा ई–मधेस मे संच ालन भ“ रहल \nर ेथडय ो स भ मे से हो पै सर ी गेल अ थछ, देख ल जा रहल अ थछ । \nअ थध क ांश स् िानी य एिएम र ेथडय ोमे ओतएह के गा य क स भ प्रस्त ोता \nभे ला के क ा र ण अपन गीत-संगी त बाह ेक दोसर के बजे नाए मु नाथसब \nनए मानैत छैक ।’ एक मु ख ी ह ैक म के क ार ण मै थिली गीत- संगी त \nके थवक ास  मे समस्य ा छैक । त“ ई एक र ा त ोडबा क थदस सबगो टा \nअग्रसर हउ । \n \n \n \n \n \n \n  16 || विदेह स द े ह: २ ० \nप्रदीप पु ष्प \nथसनेथ ह य ा: ज गा क' टीस ह ृदय मे के ह ेन कठोर भे लौं \nमै थिली गीत -संगी त मे क ुंज थबह ारी थमश्रज ी ख ू ब प थर थ च त नाम \nछथ ि। थहनक बह ुत ो र ास गीत बेस लोक थप्रय छथ न्द्ह । एतय थह न क \n'थसनेथह य ा' नामक अल बमक गीत-संगी त क समीक्ष ा कयल जा रहल \nअ थछ । अ लबममे क ुल सात गोट गीत संक थलत अ थछ । गं गा क ैसेटस ँ \nथनक लल ए थ ह अ लबमक ेँ गीत-गजल क श्रेण ीमे र ा ख ल गेल अ थछ मु दा \nस ब रूपे ई गी त क संग्रह अ थछ गजल क नथह ं । गी त क ारक नाओ \nकभरपर स् पि नथह ं देख बामे आयल । स् वर थमथिला रत्न क ुंज थबह ार ी \nथमश्राक छथ न्द्ह। ग ीतक िम थह साबे चच ा करब बेस ी नीक ह ैत- \n  \n१) गोरी सजना थसनेथह य ा जगा त' थदय- क ैसेटक पथह ल गीत ह ेबाक \nक ार णे ई ख ू ब झमक ौ आ मै थिली गीत अ थछ । क ुंज थबह ा र ीज ी ए थ ह मे प्रेम \nआ थसंगार र समे ओत -प्रोत भाव  प्रक ट क ेने छथ ि। गा य कीमे ह ुनक \nजे अपन ख ास स् टाइ ल छथ न्द् ह तकर नी क उपय ोग क ेने छथ ि। गी त क \nशब्द शुरूमे सामान्द्य जनक लेल आ सान अ थछ मु दा अ ंत र ामे ई कहब \nजे' अ ह ाँ आ भा बनल छी थ त थमर जालमे,र थश् म सू य वक अपन ई देख ा \nत' थदय' क ने कथठन भ' गेल अ थछ । स् िा य ी क थह साबे क ने मु थश् क ल \nलगैत अ थछ । संगी त सामान्द् य लोक गी त स् त र क अ थछ । क ी बोडव आ \nिोलक सँ र ेक डव गी त मे क ोनो वाद्य सजीव  बजाओ ल नथह ं गेल अ थछ । \nजेना थमश्राजीक गा य न  अ थ छ त ाथ ह तरहक संगी त क थनमाण नथह ं \nकयल गेल अ थ छ। हँ, झमक ौआ जरूर लगैए । \n२)स भक पाह ुन शर ीिा ल गौ लथन्द्ह-मूलत: ई ह ास्य गीत अ थछ । \nथमथिलाक परम्पर ा रहल अ थ छ पाह ुन संग ह ास- पथर ह ा सक । गी त क \nउद्देश्य मात्र मनोर ंजन अ थछ । गी त क स् िाय ी आ अ ंत र ामे समान मीटर  विदेह सदे ह:२ ०|| 17 \nर ाख ल गेल अ थछ । मज थ क य ा गीत हेबा क ार णे ह ाय ह ाय कहब क ने \nबेस ी आ नंद दैत अ थछ । गी त क ार ह ास् य क उत् पथत मे कने बेस ी अ गुत ा \nगेल छथि तें शुरूमे त ठीक मु दा ई कहब 'स भक पाह ुन ......ह्वाइ ट \nलेबल थपय ेलथन्द्ह,ग्रीन लेबल थपय ेलथन्द्ह,थसगर ेट थपय ेलथन्द्ह,हमर पाह ुन ए गो \nबीि ी थपय ेलथन्द्ह' आन अ ंत र ा क अ पे क्ष ा ओ त े क प्रभ ावी नथह ं लगैत अ थछ । \n३) एक थमथसया जे मु थस् कय ा देथल य ै-ई बह ुत पु र ान गीत अ थछ । \nबह ुत ो क लेल गजल कहा ओ त मु दा गजल नइ अ थछ, गज लनुमा क थह \nसक ैत छी। ई र ोमांसस ँ सर ाबो र प्रे मीक उद्गार अ थछ । क ुंज  \nथबह ार ी जी क गा य न नीक अ थछ । स् िाय ी क पथह ल पाँ त ीमे गा य क वेराय टी  \nदेबाक नीक प्रया स क ेने छथि जाथह सँ ह ेमक ांत ज ीक गा ओ ल य ैह गी त सँ \nिूट लाग ए मु दा आ गू िेर वैह  भास आ थ ब जाइत अ थछ । आ लाप गुल ाम \nअ ली क प्रथस द्ध ' वो  क ैसी पागल लिक ी िी' सँ थमलैत जुलैत \nअ थछ । आ र ंभम े थपआ नो बजाओल गेल अ थछ मु दा बादमे िेर वैह  सामान्द्य \nसंगथ त । हँ ह ार मोथन य म जरूर ठाम ठाम पर सुनबामे अ बै ए। दोसर आ \nत ेसर अ ंत र ामे थबह ुँ सैत शब्दक थर पीट ह ोय ब थक छु ख ट क ैए । गा य क \nओ ना शुद्ध उच्च ार ण क नी क आ ग्रह ी छथि मु दा एक ठाम दोष बुझना \nगेल _मु थस् कय ा देथल य ै मे । टे म्प ो आओर पीच क म्म क' गी त क ें और \nप्रभ ावी बनाओ ल जा सक ैत छल मु दा ई सत् य जे झमक ौ आ ऩथह ं भ' \nसथक त य । \n४) हम त' छी परदेस मे गा ममे कानै त ह ेत ै च ान-  ई ए ग ो पै र ोडी \nथिक । मूल गा य क जगज ी त थसंह छथि । आ गीत अथछ- देश मे \nथनक ला ह ोग ा च ाँद। \nपै र ोडी क र बामे गी त क ा र गी त क ें परदेस ी क मौ आक जीवन क  थ च त्र बना \nउपथस् ित क ेने छथ ि। ए गो दू र देश मे नौक र ी च ा क र ी करय बला \nलोकक नीक थचत्र अ थछ गी त मे । र ोज गा र क समस्य ा थमथिलामे स ब  18 || विदेह स द े ह: २ ० \nथदन रहल अ थछ आ परदेस ी क दुख - थवर ह  अ दौसँ गा ओ ल सुनल \nजाइ त रहल अ थछ । जगज ी त थसंह अपन गा य नमे स् वर क माधुय व आ \nभावक  पूर ा ध्य ान र खने छथि आ गुनगुना क' गा य न ह ुनक थवशे षता  \nअ थछ मु दा क ुंजथब ह ार ी जी एक र ा लोक गी त बना गओ ने छथ ि। संगी त मे \nक ोनो बेस ी प्रयो ग नथह ं कहल जाय, हँ एक ाथ स् टक बेंजोसँ मूल गी त क \nपीस बजा ओ ल गेल अ थछ । \n५) नैनस ँ नैन थमलल नशा बेजोि भे लै- ई अल बमक सबसँ उम्दा \nगीत अ थछ । प्रे मम े मात ल प्रे मीक मनोदशाक थचत्र । गज ले जक ाँ \nमधुर भाव  आ शब्दक संय ोग अ थछ मु दा व्य ा क र ण क क मी ह ेबा क ार णे \nई गी त े कहा ओ त । क ंठक प्रयो ग, अ दायगी आ सुर त ा लक थह साबे \nसुन्दर प्रस्त ुथत मु दा वाद्य य ं त्र  सामान्द्य े लोक गी त जकाँ बजा ओ ल \nगेल अ थ छ जे ख टक ैत अ थछ । \n६) भु थत य ा गेल ौं हम पीबैते- पीबैते - गीत र च न ा आ संगी त थनमाण \nदुनू थह साबे ई आन गीत स भक त ुलनामे क मज ोर बनल अ थ छ । \nगी त क ार कख नो थनर ाश भेल प्रे मी लगै छथि त' क खनो प्रे म मे डू बल \nर थसक ज न।ह ुन क क ह बा क अभ ीि पूर ा देख ार नथह ं भ' स कल अ थछ । \nथबम्बक थनमाण स् पि नथह ं ह ेबाक क ा र णे गीत  सुनलो बाद एकर \nप्रयो जन नथह ं  पता च लैत अ थ छ । सुनबा लेल एक मात्र च ी ज गा य कक \nस् वर पर पकि अ थ छ जे श्रोत ाक ेँ थक छु सीमा धथर र ोथ क स क ैत अ थछ । \nसंगी त आ ने गीत जक ाँ क ा म च लाऊ अ थछ । संगी तका र ए थह पाछू \nस मय गमाए ब उथचत नथह ं बुझने छथ ि। \n७)नव  क थन य ाँ जक ाँ लगै  छी अ ह ाँ- अल बमक आ थ ख र मे ई ए ग ो मधुर \nगीत र ाख ल गेल अ थछ । गी त क ल य आ त ाल बह ुत हद धथर क व्वाली क  \nआ भास क र बै त अ थछ । हँ गा य क संगे क ोर स नथह ं अ थ छ से थक छु \nख ट क ैत र ह ै ए । शब्दमे जेना स् िाय ी पर मे ह नथत कयल गेल अ थछ  विदेह सदे ह:२ ०|| 19 \nतेना अ ंत र ा पर नथह ं कयल गेल अ थछ । बुझाइ त अ थ छ जे मु ख िा \nर च ला बाद गी त क ार थकछु ह िबि ा गेल ाह ।' अ ह ाँ एक लाज बाब नार ी \nछी, प्रे मी ह महू ँ थनपट अ नाि ी छी'  सुनला बाद लगैए जे ई क ोनो टीन \nएज ल व  ह ोई मु दा स् िाय ी थह साबे प्रौि प्रे मीक मनोदशा थिक' नव  \nक थन य ाँ जक ाँ लगैए छी अ ह ाँ'। ओ ना गीत सुनबामे क णवथप्रय अ थछ \nतकर क ार ण गा य क ी नीक अ थछ । \nए थ ह तरहें  अल बम ' थसनेथह य ा'  लोक गी त क प्रस्त ुथत अ थछ । गंग ा \nक ैसेटक आ ने प्रस्त ुथत जकाँ की बोडव आ िोलक सं गथ ह पै डक \nसंय ोज नमे बनल। इ न्द्रो आ एम टू समान अ थछ जे च ालू लगैए । जाथ ह \nगी त मे त बला लगबा क च ा ह ी  ओ त ह ु िोलक बाज ब बजटक ेँ सीमा थदस \nइ शार ा क र ैत अ थछ । बाँसुर ीक क मी स् पि देख बामे अ बै ए । नीक ह ोइत \nजे आ नो आ न ो वाद्य स ब आ थ र जनल बजाओ ल जाइत । अल बम मै थिली \nगजल प्रे मीक ेँ ई सनेश दैत अ थछ- जगा क' टीस ह ृदय मे क ेह ेन क ठो र \nभे लौं। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  20 || विदेह स द े ह: २ ० \nय ोग ेन्द्र पाठक ‘थव य ो गी ' \nवन्द्दन ाक स् व रूप  \nवत वमान  मे थमथिला क्ष ेत्र अपथर भाथषत अ थछ । अ पना अपना थह साबें \nलोक एकर पथर भाषा बनबैत अ थछ, पु र ान क ृथ त स ब सॅं भौगोथल क \nसीमा उद्धथर त क र ैत अ थछ । र ाज नीथ त क क ु च ि त ेह न स न बनलैक जे \nजेना परो थसयाक आथि लोक क ाथ ट कए अ पना ख ेत मे थमला लैत \nअ थछ त थहना एक र ा लेल ह ोमए लगलै क आ तखन एकर सीमा छोट \nह ोमए लगलै क । \nएहन थस् िथत मे थमथिलाक ले ल क ोनो र ाष्र गा न त ाक ब जरूर क थठन \nक ाज छैक । त िाथप थकछु उत् साह ी संस् िा आ क ाय व क त ा लोक थन \nथवद्य ापथत थलथख त भगवती  वन्द्दना “जय जय भै र थव .. . ” कें आ गू \nबढ़ौलथन। प्रच ार भेल जे क ो नो क ाय विम क प्रारम्भ मे भगवती  वन्द्दना \nजरूर गा ओ ल जाए आ स ब गोटे आ दर भाव  देख बैत ठाि भs जाइ । \nई प्रिा कतए आ क थहय ा शुरू भे लैक से ह मरा ज्ञात नथह अ थ छ। \nमु दा ह मरा जे बात क ह बा क अ थछ त करा लेल ई जरूर ी नथह । \nहम माथन लैत छी जे ई न ीक बात भेल आ आ शा करैत छी जे \nभगवती  वन्द्दना सबक ें पथसन्न परत थन । अ सली प्रश्न तकर बादे उठैत \nअ थछ – ए थ ह वन्द्दना कें गा ओल क ोना जा ए ? हम गीत सं गी त शास् त्र क \nक ोनो ज्ञान नथह र ख ैत छी आ जे थक छु कहब से मात्र स्रोत ा क \nअ नुभ वक  आ धा र पर। मै थिली काय विम मे हम थक छु ए थदन सॅं भाग \nलs रहल छी तें हमर अ नु भव  बह ुत छोट अ थ छ मु दा एत बे मे ई \nजरूर देख ल जे एक ध्रुव पर क त ह ु कोनो ख्य ाथ त प्राप्त गवैय ा  ह लह ली \nसॅं य ुक्त भास पर रुथ क रुथ क कए गबैत अ नेरे गीत कें बेर बेर त ीर ैत \nर ह ैत भे ट्ल ाह तs दोसर ध्रुव पर क त ह ु अ न्द्यत्र क ोनो एहन बच्च ा \nगीत गओल क जकरा ने पू र ा वन्द्दना रटल छलै क आ ने ओ करा  विदेह सदे ह:२ ०|| 21 \nसामने गीत लीख ल क ाग त छ लैक । बेस ी ठाम जक र ा जेना मोन ह ोइत \nछैक गाथब लैत अ थछ । \nएहन थस् िथत मे ठाढ़ भेल ल ोकक की कतवव्य ? सह भागी बनए थक \nमात्र शोक प्रस्त ाव क थस् िथत बला मौन धा र ण कए ने रहए ? सह भागी \nबथन नथह सक ैत अ थछ क ा र ण ल य बू झल नथह र ह ैत छैक । थस् िथत \nबेस ी क िकर भs जाइ त छैक जखन ह लह ली आ गीत त ीर बा क िम \nमे अ त् य थध क स मय लाथ ग जा इ त छैक । सह भागी नथह र ह ला सॅं उथचते \nप्रतीक्ष ा क स मय अखरs लगै त छैक। आ य थद क ोनो बच्च ा गलती ए \nगाथब रहल अ थछ तखन तs आ र ो खराप लगैत छैक । \nओ ना तs क ह ब ी छैक जे पूज ा आ प्रािव नाक क ोनो थनथि त थवथ ध  नथह \nह ोइ त छैक मु दा र ाष्र गा न क सम्बन्द् ध मे थकछु मानक जरूर रहक \nच ा ह ी। एह ी दृथिक ोणें “जन गन मन .. .” ब ला गी त क एक टा मानक \nल य भास बनलैक जाथ ह मे क ोनो तरहक ह लह ली आ थक पाँ त ी कें \nदोह र ा कए त ीर बा क प्रावधान नथह र ह लैक। िल ई भे लैक जे कश्मीर \nसॅं क ेर ल आ अ रुणा च ल सॅं र ाज स् िा न तक थमथलरी सॅं लs कए छोट \nइ सक ुथलया बच्च ा तक स ब लोक एक े भास मे गीत थस ख लक आ \nजखन र ाष्र ग ान ह ोइ त छैक तखन देख नथ ह ह ेबैक जे अ थध क ांशत ः \nलोक स् वत ः  गीत गाबs लगै त अ थछ, ओ करा व्य थत िम क क ो नो डर \nनथह र ह ैत छैक । नीक क ोरस गान अ नेरे प्रस्त ुत भs जाइ त छैक । \nकी “जय जय भै र थव .. .” वन्द्दनाक एहन प्रस्त ुथत सम्भ व नथह छैक ? \nजरूर छैक। एथह सम्बन्द् ध मे हम अपन अ नुभ व  कहs च ा ह ैत छी। \nपथछला शत ाब्दी क पच ास--साथ ठक दश क के आ सपास जे व्य थक् त मधेपु र \nह ाइ स् क ू ल क छा त्र ावा स मे रहल ह ो ए त ा ह थत नका नी क जक ाँ स् मरण \nह ेत थन जे थवद्य ापथतक ई वन्द्दना छा त्र ावा स मे प्रातःक ाल स ब बच्च ा \nगबैत छल, ई अ थनव ाय व  छलै क । ओ थह गान लेल एक टा स रल भास  22 || विदेह स द े ह: २ ० \nबनल छलै क, क ोना बनलैक, के बनौलथन से हमरा नथह बू झल अ थछ \nक ार ण ई परम्पर ा ह मरा स मय सॅं पूववथह ं  सॅं चल अ बैत छलै क । मु दा \nएत ेक जरूर छलै क जे ओ ल य बह ुत सुन्द्दर आ स रल छलै क आ \nस ब बच्च ा गाथब लैत छल । ई थवद्य ालय क प्रािव ना नथह, छा त्र ावा स क \nप्रातःक ालीन प्रािव ना छलै क । त थहना साय ंक ालीन प्रािव ना छलै क गी त ा \nसॅं उद्धथर त अ ंश “त् वमाथद देवः  पु रुषः पु र ाणः .. .. .”। एकर ो ल य \nभास स रल आ आक षव क छलै क आ क ोनो बच्च ा कें गेबा मे थदक्कत \nनथह ह ोइत छलै क । हम एखनह ु ओ थह ल य मे ई वन्द्दना जखन तखन \nगबैत र ह ैत छी। \nईहो सोच ब जे मधेपु र स् क ू ल एक मात्र एहन जगह छल जतए ई प्रािव ना \nक र ा ओ ल जाइत छलै क, सम्भ व नथह लगैत अ थछ । जरू र आ नो आन \nस् क ू ल मे ई प्रिा रहल ह ेत ैक, नीक प्रिाक नकल ह ेबे क र ैत छैक । \nभs सक ैत अ थछ मधेपु र स् क ू लक थशक्षक लोक थन अ पनथह एहन थनणवय \nलेलथन अ िवा  क त ह ु आ नठ ा म सॅं नकल क ेलथन। ईहो सम्भ व जे \nमधेपु र ेक देख ादे ख ी अ न्द् य त्र एहन प्रािव ना शुरू कएल गेल । जे छात्र \nएत ुक ा छा त्र ावस मे र थह पि लथन आ बाद मे आन ठाम थशक्ष क भे लाह \nह ुनक ो इ च्छा भे ले ह ेत थन जे एहन प्रािव ना अ पना स् क ू ल मे शुरू \nक र ाब ी। ए वं  प्रक ार ें ह मरा बु झने जरूर बह ुत र ास स् क ू ल रहल ह ो ए त \nजतए स रल ल य मे ई प्रािव ना गा ओ ल जाइ ल छल ह ो ए त । \nजखन क ो नो गीत संगी त क नामी क ला क ार गा जा बाज ा लs कए \nर ाष्र गा न “जन गन मन .. .” गबैत छथि त ख नह ु ह ुनका ई थवक ल्प  \nनथह र ह ैत छथन जे अ पना थह साबें ओकर ल य बनाबथि । ए थ ह गान \nलेल ह ुन क ा अपन प्रथतभा प्रदथशव त करबा क अव स र नथह भे टै त छथ न। \nबाज ा सॅं थनः सृत धुन ओएह ह ोइ त छैक जे लोक कें थसख ले छैक । \n“जय जय भै र थव  .. . .” वन्द्दनाक रूप मे स रल छैक, बह ुत पै घ सेह ो  विदेह सदे ह:२ ०|| 23 \nनथह छैक आ य थद लोक क थन क ो पथर श्रम करए तs थ नथित े सीख \nलेत । य थद हम स ब इ च्छा र ख ैत छी जे थवद्य ापथत थलथख त वन्द्दना \nसववम ान्द्य ह ोअए तs पथह ल शत व ह ो ए त जे एकर एक टा स रल ल य \nबनाओ ल जाए। ई क ाज थसद्धह स् त क ला क ार े कs सक ैत छथ ि। हमर \nथलख बा क प्रयो जन एत बे जे एहन मै थिल क लाक ा र लोक थ न अ पना मे \nथमल कए ए थ ह थवषय  पर थवमशव  क र ैत एथह वन्द्दनाक ल य बनाबिु आ \nजे क ोनो ल य बथन जाइ त करा स ब गो टे सीख ली, ओकर अ नुस र ण \nक र ी । जथह ना “जनगन मन .. .. ” गबैत काल लोक रु क ैत नथह अ थछ \nत थह ना ह मरा स ब कें ईहो ध्य ान र ा खs पित जे नव  ल य मे रुक बा क \nअिवा  क ोन ो पाँ त ी कें टे क देबाक (दोह र ेबा क) प्रावधान नथह र ह ैक। \nत खने क ोनो आय ोज न मे जन साध ार ण ठाढ़ भs कए वन्द्दना मे \nसह भागी भs स कत आ लोक कें ठाढ़ ह ोए ब अख र त ै नथह । आइ \nक ाथ ल य ू ट्यू ब क जमाना मे गी त क ल य कें प्रस ाथ र त करब क थठन क ाज \nनथह छैक । \nआ शा करी जे थवद्वान  मै थिल समाज एथह प्रश्न पर सक ारा त् मक थवच ा र  \nसॅं ध्य ान दैत आ गू बढ़त ाह । \n \n \n \n \n \n \n \n \n  24 || विदेह स द े ह: २ ० \nच ं रे श \nअथ र पन \n  \n  \n क प्रस् त ुथ त \n \n(नओ ग ोट थबथ बध गी त क थभथड य ो ए ल्बम) \nइ थत ह ासक ह ेत ु च य ा गी त मे मै थिलीक अ थस्त त् वपर जत ेक गुमान क र ी, \nवास् त वमे  मै थिली गी त क स् वरु प  चौदह्म शत ाब्दीक वणवर त्ना करक र च थ य त ा \nक थवशे खर  ज्यो थत र ीश्वर ठाक ु र क नाट्य र च ना धू त व समा गममे प्रयुक्त \nभेल गीत सँ देख ार भेल जकरा थवश्व  स् त र पर च थ च व त प्रस ाथ र त \nक य लथन महा कथव  थवद्य ापथ त । एथह बीच बह ुत ो गी त क ा र अए लाह , \nस् िाथपत भे लाह । लोक गा य न क संग आ धुथन क गीत संगी त क जोि \nच लैत रहल । अ झुका सम य मे भोजपुर ी गी त क च लत ी सँ प्रभ ाथ वत \nभऽ थक छु मै थिलीय ोक गी त कार झमक ौ आ गी त पर भथस य ा रहल छथि \n। हँ, मै थिली गी त क ेँ स् वच्छ आ प्रथतथष्ठत रुपमे स् िाथ पत क र बा क \nक ाज र थवन्द्र महेन्द्रक जोडी क य लथन जे एक दश क धथर तँ त ह ल क ो \nमच ौने रहल । आब त र ाँक स् टार क य ुगमे मै थिलीक मधुर गीत  विदेह सदे ह:२ ०|| 25 \nक त े कक ेँ पच त थन । त िाथप थलख थन ह ारक कल म एखनो संय थमत आ \nमयाथ दत र ह ैत मै थिली गी त क उँ च ाइक ेँ स् िाथपत क र ब ामे लाग ल अ थछ \n।\n 26 || विदेह स द े ह: २ ० \n \nलौले सह ी नेनामे (प्राय ः १ ३-१ ४ वषव मे ) र ाम भरोस क ापथ ड भ्रमर गीत \nथलख लगलाह । जनक पु र क र ेलवे  स् टे शनपर क ाँ ख मे झोर ा लटक ौने, \nह ािमे अ ठपेथज य ा गी त क पच ी लेने मथह नािपुर थदशक क ोन ो पंथडत जी क ेँ \nगीत गाथब गाथब ओ पच ीनुमा थक त ाब बेच ैत देथख गीत थ लख बा क मोन \nभे लैन आ त ेह ने स न गीत थलथख जन क पु र क त त् क ा लीन थह माली \nछा पाख ा नामे छपौलथन । गा ममे एक टा दोक ानमे बेच बा क ह ेत ु देल थख न \nआ थ क छु ओ ह ु र ेलवे  थटसनबला गबैय ा क ेँ । बस, गीत थलख बाक \nय ात्र ा क शुरुआ त भेल से आइधथ र जार ी अ थछ । समाथज क मयादा क े  विदेह सदे ह:२ ०|| 27 \nभीतर थलख ल गी त सभ पत्र पथत्र क ामे छपैत र ह ैत छथ न्द्ह – संग्रह ोमे \nआएल छथ न्द्ह । तखन मंच पर त त े क नथह जा स कल अ थछ । आ \nमंचक लेल चहटगर गी त क मांग प्राय ः एकर बाध ा रहल । से एक \nबेर भे लथन । ‘ सीत ा’ नेपाली थिल्मक ह ेत ु एक टा ह ोर ी गीत थलख बा क \nआ ग्रह क य ल क थन अ शो क शमा । थलथख पठौलथन । मु दा शम्भ ुजीत \nबाँसक ोटाक ेँ नथह अ र घ लैक ओकर साध ु शब्दसभ । हा थर कऽ दू \nअ थिव गीत थलख ऽ पडल थन । ‘ ह ोर ी है, ह ोर ी है, ह ोर ी है, आ जु \nजनक पु र मे ह ोर ी है । क ह बा क जरुर थ त नथह –ओ थह वषव  नेपाली थिल्मी \nगी त क समीक्ष ा प्रक ाथ शत भेल तँ दश गोट श्रेष्ठ आ च थ च वत गी त मे \nएक र ा सामेल कएल गेल छलै क । ई छैक माय ा नगर ी क माय ा आ \nर ंग त ाल । \nअ थर पनमे की अ थछ ! \nकयक सालक उधेडबुनक बाद अ न्द् त त ः श्री र ाम भरोस क ा पथ ड भ्रमरक \nनओ गोट थवथ वध  थवषय क  गी त क थभथडय ो एल्बम आएल अ थछ – अ थर पन \n। िेर ए थह ठाम गी त कार क साध ु प्रवृ थत ह ावी  भऽ गेल अ थछ – \nनामाकरणमे । आजुक बजा र ओहुना कम छैक सीडी , भीस ीडी \nआ थद क ेँ । त ाथ ह पर पूणवत ः साँस् क ृथतक-मांगथलक नाम अ थ र पन – पता \nनथह कतेकक ेँ आक थषवत क र त ैक । मु दा एथह मे सामेल नओ गीत \nथवथ वध  सामाथ जक जीवन  त त् व क ेँ प्रथतथनथध त् व करैत संस् क ा र ी भाषा आ \nभावक  संग आएल अ थछ । पूणवत ः पथर वाथ र क  स रगम । अहाँ क म्प् य ुटर \nहो, टी भी हो अ िवा  प्रोजेक् टरसं देख चाह ी तँ सीनेमाक पदाधथ र , \nएक ाग्र च ी त े एकर आ नन्द्द उ ठा सक ै छी । \nनओ गी त मे त ीन दाम्पत् य जी वनक  नो क झोक, प्रेम थवछ ो डक ेँ  देख बैत  28 || विदेह स द े ह: २ ० \nअ थछ । एक टा गीत य ुवासभ क ेँ  ध्य ानमे र ाथ ख थलख ल गेल अ थ छ से \nउत्त ेजनामु लक नथह , सन्द्दे श मु लक अ थछ । अ पनो ह ँ सु आ दोसरो क ेँ \nह ँ साउ स न उत् प्रे र णामू लक भाव  सँ य ुवा  पीिीक मानसीकत ा क ेँ उद्वोथध त \nक र बा क प्रया स कएल गेल अ थछ । त थह न ा एक गीत शांत र समे \nर ाख ल गेल छैक – मनक ेँ भीतर अ न्द्दर ददव भरल अ थछ ..। साँसाथ र क \nव्य ामोहक प्रप ंच ना क सुन्द्दर उपस्िापन ए थ ह गी त मे भेल अ थ छ । एक टा \nगीत नेनासभक ह ेत ु आएल अ थछ – रुनझुन रुनझुन  बाज े पै जथनय ा... \n। ए ह ु गी त मे भाव  भंथगमा आ स् वर स भक संगम सँ नेनाक बालपनक \nमनो थवज्ञ ान क ेँ  प्रस्त ुत कर बाक प्रया स कएल गेल अ थ छ । प्रथस द्ध \nशाथ स् त्र य गा य क गुरुदेब क ाम त क स् वर मे एकर स् वरुप  आरो थनखरल \nअ थछ । एक टा गजल अ थ छ । भ्रमरक पूववमे  प्रक ाथ शत च थ च वत गजल \nछैक । पाबी ने हम इ जोथ र य ा तँ अ न्द्हा र ी थछ नत के ह म्मर .. । \nह थर शंकर च ौध र ी क मधुर स् वर आ उपथस् िथत गी त क ेँ माथमवक आ दशवनीय \nबनबैत छैक । एथह ए लबममे एक टा ह ोर ी गीत सेह ो छैक जे सामान्द्य त ः \nह ोर ी गी त क च लत ा उ पथर पाटी सँ थभन्न स् वरुपमे  थलख ल आ प्रस्त ुत \nकएल गेल छैक । आ भास लाभ एकर ा स् वर देने छथि ।स भ सँ \nमहत् वपूणव आ सम्भ वत ः पथह ल बेर मै थिलीमे र ा ख ी गी त क प्रस्त ुत ी क र ण \nभेल अ थछ जे क ािी र ोचक िंग सँ थमथिलाञ्च लक क ु आ मे थिल्माओ ल \nगेल छैक । र ामा मंडल आ र श्मी र ानी ई गीत गौ ने छथि । \nनव  की अ थछ ? \nए थ ह थभथडय ो ए लबममे नवत ा क  बात क र ी तँ बह ुृृत र ास अ थछ जाथ ह म े \nएकर थिल्मांक न क ह ेत ु लोक े शनक चयनक बात छैक । अ थध क ांश \nनेपाली भाषी थभथडय ो क ला क ा र स भक संग क ाठमाण्डू क पहा डी क्ष ेत्र मे \nएकर थिल्मां क न भेल छैक । पहा डी आ मै थिली संस् क ृथ त क ेँ समथन्द्वत  विदेह सदे ह:२ ०|| 29 \nस् वरुप  एथह मै थिली थभथडय ो ए लबममे अ द्भू त छटा प्रदथशव त क र ैत अ थछ । \nएकर थिल्मांकनमे एम पाँ च क ैमरा क प्रयो ग भेल अ थछ जे बिक ा \nपदाक ह ेत ु कएल जाइ छ । एकर नृत्य थनदेश क आ सम्प ादक नेपाली \nभाषी िान्द्त ी क ेसी अ थछ मु दा ओ मै थिली संस् क ृथतक ेँ थ वथवध  पक्षक ेँ \nबुझबाक प्रया स क र ैत ए थ ह थभथडय ो क ेँ पूणव कएल क अ थछ । \nई थभथडय ो क ोन ा उपल ब्ध हएत ! \nए थ ह थभथडय ो क ेँ बाज ार मे उत ार बा क ह ेत ु दू गो ट माध्य म र ाख ल गेल \nछैक । एक टा अ नलाइ न थबिी क व्य वस् िा  । दोसर ख ुल्ल ा थबिी । \nअ नलाइ नमे अ डवर दऽ कऽ घर बैस ल े मंगा सक ैत छथि ग्राह क तँ \nख ुल्ला थबिी क ह ेत ु सेह ो दू गोट प्रथवधान र ाख ल गेल छैक । \nअ नलाइ न क ह ेत ु क गउउि m बचत सं सम्प क व कएल जा सक ैछ । \nएकर र ाँय ल साइ जमे थविी क  ह ेत ु बौक् समे र ाथ ख सुर थक्षत आ संग्रह णीय \nबनाओ ल गेल छैक । एक मूल् य रु २ ५ ०-– टक ा छैक जे ग्राह कक ेँ \n२ ० ०-– टक ामे भे टतैक । दोसर सस् त ा संस् क र ण छैक जे नब्बे \nटक ा क ह ोइत ो पच ास टक ामे उपल ब्ध ह एत ैक । ई सुथबध ा थनमात ासं \nख थर द कए ने मात्र उपल ब्ध भ सक ैछ । दुनू संस् क र णमे थडथभडी \nमौथलक आ थटक ाउ र ाख ल गेल छैक आ नक्कल क र बा सँ र ोक बा क \nह ेत ु ९ ०-– टक ाबला संस् क र णक प्रत्य ेक प्रथतपर गी त क ारक ह स् त ा क्ष र \nकएल गेल छैक । एकर कभरक थडजाइ न क ेँ नक्कल क र बो स हज \nनथह छैक । स भ त र ह े सुर थक्षत , थवश्वसनीय  आ पाथर वाथ र क  मनोर ंजन क \nउत्त म साध नक रुपमे अ थर पन क पदापव ण भेल अ थछ । ए थ ह एल बमक \nसंगी त कार छथि दश रि च ौ धर ी जे मै थिली क्ष ेत्र क ह ेत ु नव  ह ो ए त ो \nउत्त म क ाज कए ने छथि । आ शा अ थछ गीत संगी त क ममव क ेँ बुझथनह ा र \nश्रोत ा, दशवक अ वश् य ए थह एलबमक ेँ ह ृदय सँ स् वाग त  करत ।     30 || विदेह स द े ह: २ ० \nइ र ा मथ ल्लक \nशारदा थसन्द्ह ाज ीक \"थ ववा ह  ग ीत\" \n \nसंगी त एक उत्क ृि क ला थिक! लोग क  ह ृदय क भावन ा  के  मधुर \nउद्गार प्रक ट क र बा क एक स रल स हज आ सुन्द्दर माध्य म मानल \nगेल अ थछ! क ला के  मु ख्य उद्देश्य मानव  मोन के अ थभव्य थक् त \nअ थछ!आत् मा सँ ओ परमात् मा के एक ा क ा र ह ो य बा क साध न सं गी त अ थछ । \nसंगी त जन मन के सुर मय आ वा ज  थिक ! लोग सुख दुख थवर ह  \nथमलन आ नन्द्द  स ब अ वस् ि ा  मे गीत संगी त सँ ओ अपन भावना  \nसह जथह प्रदथशव त कs लैत अ थछ!  \nसंगी त के दू भाग मे बाँटल गेल अ थछ! १: मागी संगी त त िा  २: \nदेश ी संगी त! \nपरमेश्ववर  के प्राथप्त के अ थ त थ र क्त जे संगी त जन मन र ंजन के लेल \nप्रयुक्त भेल ओ देश ी संगी त छल! देश ी संगी त  लोक अ नुरूपे  \nपथर वथत वत  ह ोयत गेल! थभन्न थ भन्न प्रान्द्त अपन अपन भाषाक  अ नुस ार \nगीत र च ना करैत जाय त गेल! \nआ धुथन क भारत मे  स ब  वाग् गेय क ार  अपन अपन  प्रान्द्त के भाषा  \nमे  समयानुसार, परंपर ा आ संस् क ृथत  , अ वस् िा क वणवन  करैत \nगेल थख न्द्ह! \nथमथिला मे गीत संगी त क परम्पर ा आ थद क ाल सँ ओ अ थछ ! समग्र थवश्व  \nके सबसे मधुर त म भाषा मै थिली के उत् िान क लेल मै थिली गीत  विदेह सदे ह:२ ०|| 31 \nसंगी त एक टा सशक्त माध्य म थसद्ध भेल अ थछ! थमथिला समाज मे \nथशश ु जन्द्म सँ ओ लsकs ज ीवन  के ह र ेक चरण सँ ओ गुजर ैत स ब \nसंस् क ा र के गीत संगी त द्वार ा दर शाओ ल गेल अ थछ! एकर अपन एक टा \nइ थत ह ास छैक! परंपर ा छैक! मै थिली  संस् क ार, पथर वेश  , संस् क ृथत  \nआच ार व्य वह ा र  के मै थिली लोक संगी त के माध्य म  सँ ओ  थवश्व  मंच \nतक पहुँ च ेबा  मे पद्मश्री त िा थबह ार क ोथ क ला श्रीमथत शार दा थसन्द्ह ाज ी \nके थवथ शि   य ोग दान छैन्द्ह! थह न क र गा य क ी मे भाषा क ो नो महत् व नथह ं \nर ख ै छै! ओ मै थिली भाषा के संग संग भोजपू र ी, वथज्जक ा, मगह ी, \nअ वथध   थह न्द्दी अ थह स ब भाषा मे समान रूपे बह ुत क ु शलत ा सँ ओ \nगा य न प्रस्त ुत क र ैत छैि! ह ु नक र गा य क ी मे गीत संगी त क मधुर त ा \nते छैन्द्ह संगे  दोसर थदस घर पथर वाथ र क  सम्बन्द् धक अ पनापन  के \nजीवन्द्त दशवन ह ोयत अ थछ! \nश्रीमथत शार दा थसन्द्ह ाज ी के स ब म्युथज क क ैसेट ,अ ल् बम अ त् य न्द्त \nलोक थप्रय ए वं  क णवथप्रय अ थछ! परंच  ह ुनक र  एक टा अ ल्बम   'थववा ह - \nगीत हमर मोन के बह ुत प्रभ ाथ वत क ेलक! अ थह थववा ह  गीत  ए ल्बम   \nमे गीत संग्रह  पार ंपथर क र चना ह ोयतो बह ुत सुन्द्दर अ थछ! \nथववा ह - गीत अ ल्बम मे A त िा B दू टा साइ ड अ थछ!  दुनु साइ ड \nमे क ुल थमलाकs  सोलह टा गीत छैक!  जे िमश: ए न ा अ थछ:- \nसाइड-A \n1: मोर े बबुआ को नज थरय ो न लाग े \n२: आज धनमा क ुटाउ र घ ुब र बा सँ ओ  32 || विदेह स द े ह: २ ० \n३: र ाज ा जनक ज ी के बाग मे \n४: अ र ह ी व न के \n५: सीत ा के स कल देथख \n६: द्वार के छेक ाई \n७: च ुमाबह ु हे ललना \n८: दुल ह ा थसन्द्दुर थलयौ ह ाि \n९: शुभ शुभ के लगनवा  \n१ ०: बि रे जतन सँ \nसाइ ड:- B \n१: सोना के रे डलवा  \n२: ठुनुक ठुनुक बोले \n३: मोह ी लेलथख न्द्ह सजनी \n४: सुत ल छथ लय ै बाबा \n५: माय हे अ य ोध्य ा नगर \n६: दुल थह न थसन्द्दुर थलयौ ह ाि \nलोक गी त क गा य नमे  शब्द-थवन्द्य ास र ाग-भास, ल य त ाल अ थह स ब  विदेह सदे ह:२ ०|| 33 \nआ य ाम पर समान रूपे ध्य ान देल जाय त अ थछ! श्रीमथत शार दाज ी के \nअ थह म्युथज क अ ल्बम मे उप र ोक् त स ब थनय म के सवव िा पालन भेल \nअ थछ! ह ुनक र आ वाज  मे एक खनक , जोर दार सुर ल गबय के त र ी क ा \nमे थमथिला के माथट , गाम घरक  संस् क ारक सुगन्द्ध सह जथह भेट \nजाय त अ थ छ!  स् वर लगेबाक अ न्द्दाज , ठोस लय क ा र ी , आ लाप क  \nत ान ,स् वर थवस् त ार के व्य ापक त ा स ब थक छ अ नुपम अ थछ! भाव  पच् छ  \nसेह ो मजबू त ी सँ ओ ं दृढ़ अ थ छ! गा य क ी के मौथलकता थनस् सन रू पें \nप्रथतथष्ठत भेल अ थछ!  शब्द चयन प्रथिय ा मे क त ह ु त्र ुथट नथह ं भे टत! \nपार ंपथर क गी त क ई अ ल्बम अ थछ जाथ ह मे श्रोत ा आ गा य क गीत \nसंगी त स ब एक ा क ार भs जा य त अ थछ! श्रोत ा ओ थ ह गीत सँ ओ अ पना \nकय जोि य लाग ै छैि! आ न न्द्द के उद्भव ह ोमय लगैत छैक! य ैह ते \nसािवक त ा अ थछ संस् क ार गीत के! गी त क शब्द ह ृदय ग्राह ी ह ोयत छैक \nतैं गीत सँ लोग अपन भावना  के आ त् मस ात करय लगै छैि!  गीत \nमोर े बबुआ को नज थर य ो न लाग े  , अ थ ह गीत मे मानवीय  सम्बन्द् ध मे \nप्या र दुल ार संगे सम्बन्द् धक भ व्य त ा के बड्ड मनोह र ढ़ंग सँ दशाओ ल  \nगेल अ थछ! अ ल्बम के स ब गीत र चना सँ ओ मै थिल थवथ ध  व्य व ह ार , \nअ नुश ासन , ह ास पथर ह ास , गृहस् ि धमव के पालन , ख ुशी समदाओ न \nगीत सँ छलक ैत बेट ी के क रूणा , मात ा- थपत ा के प्या र, बेट ी थवदा  \nकरय के ममांत क व्य िा  सबथक छ जेना आ ँ थ ख के आ गाँ सजीब भs \nउठैत अ थछ! गी त क शब्द के अपन गुण- धमव ह ोय त छैक! जे बिी \nसू क्छमत ा सँ ओ जनमानस तक पहुँ च ाबय के शथक् त र ख ैत छैक! \nथववा ह -गीत अ ल्बम के सुन्द्दरत ा , मौथलक त ा , मधुर त ा श्रो त ा के मन- \nमथस् त स् क  मे अ थमट छाप छो िय मे स िल भेल अ थछ! अ थह अ ल्बम \nके ए थड थटंग के जरूर थत नथह ं बुझना जायछ! पार ंपथर क गीत के ई \nअ ल्बम मे श्रीमथत शार दाज ी क नै सथग वक आ वा ज   य िावत  सुन्न र लगैत  34 || विदेह स द े ह: २ ० \nछैन्द्ह! हम स् पिरूपे क थह सक ैत छी थक \" थववा ह -गीत\"  के अ थ ह \nपार ंपथर क अ ल्बम के माध्य म सँ ओ मै थिल गीत संगी त जगत के एक \nबेथमशाल आ वाज  भे टल अ थछ जे सववग्राह्य त िा सववम ान्द्य अ थछ! \nशाय द इ य ैह कार ण छैक थक म्युथज क क ंपनी  के बा जार ी क र ण मे \nएत ेक क थठ न प्रथतय ोथ ग त ा ह ो य त ो श्रीमथत शार दाज ी क \"थव वाह -गीत \" \nअ ल्बम एख नो एत ेक लोक थप्र य अ थ छ!   \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ०|| 35 \nमनीष झा बौआभा इ \nव त वमान  मै थिली ग ीत-स ं गी त ह म र ा न जथ र सँ \nसाथ ह त् य मे अ न्द्यान्द् य थवध ा  जेंक ा गीत-संगी त क सेह ो अपन वैथश ष्ट्य त ा \nअ थछ. थवदेह  संपादन समूह द्वार ा मै थिली गीत-संगी त क ेथ न्द्रत थवषय  \nपर आ लेख ह ेत ु थवशे षांक  थन धा थर त करब ए थ ह थवध ा क  प्रथत गंभीर त ा क \nद्य ोतक अ थछ. उक् त थवषय  पर थवस् त ृ त  आ लेख शोध क थवषय -वस् त ु  \nथिक, तैं ए थ ह स भस ’ िरा क अपन व्य थक् त ग त अ नुभ व  स ’ थक छु \nथलख बा क च ेिा मात्र क’ रहल छी. वत वमान  समयमे पार म्प थर क गी त क \nअ पे क्ष ा आ धुथन क लोक ग ीत बे स प्रच लनमे अ थ छ. क ा र ण स् पि अ थछ \nव्य ावसाथयक  दृथिक ोण. नव  तूरक लोकक ें ल टक झटक बेस रुच ै \nछथ न्द्ह आ त दनुरूप गवैय ा  ओ गी त क ा र सेह ो ओ थह मे र मबाक प्रया समे \nवा  क ह ी जे िरमाइ शक ें य िासंभव  पूर करबा क च ेिा क र ैत छथि. \nपार म्प थर क गी त क श्रोत ा वा  क ह ी जे ख ाँटी सं स् क ृथ त प्रे म ी छथि त’ \nमु दा सीथ मत संख्य ामे. आ धुथन क त ामे रमल नव  पीढ़ीक नथ ह त’ गवैय ा  \nलोक गी त कें गंभीर त ा स ’ लैत छथि आ नें श्रोत ा. मै थिली गीत-\nसंगी त क क्ष ेत्र वत वमानमे  क त्त े क ो क लाक ा र क ें जीथ वकोपाज वन  क ेर साध न \nबनल अ थछ. संगी त च ा ह े पार ं पथर क ह ोउ वा  शास् त्र ीय ह ोउ वा  आ धुथन क \nह ोउ मै थिलीक सेवा  क’ अिोपाज वन क’ जीवनय ापन  करब जत बे \nआ लाद क थवषय  अ थछ त त बे साह थसक डेग सेह ो. साह थसक डेग स ’ \nअ थभप्राय ई जे वत वमान  जुगक अ वधा र णा  अ थछ जे अ ह ाँ क ें जाथ ह क ोनो \nप्रथतभामे आ त् मथवश्वास अ थछ ओक र ा आगाँ ल ’ व्य ावसाथयक  बनाउ आ \nअपन अ थभरु थ च क अ नुस ार े ओथह मे स मपव ण भाव  स ’ य ोग दान देल जाउ, \nमु दा मै थिली गीत-संगी त क प्रथत एकर थवपर ीत  अ वधा र णा  अ थछ जकर \nमु ख्य क ार ण अ थछ अ िोपाज वनमे अ थनथ ितत ा. पूववक  पीढ़ीमे \nअ पवादस् वरूप  थ क छु ए लोक मु दा वत वमान  स मयक बेस ी-स-बेस ी य ुवा   36 || विदेह स द े ह: २ ० \nए थ ह थमिक क ें त ोि बा क प्रया स क ेलथन अ थछ आ अपन जीथ व क ोपाज वन  \nक ेर साधन बनौलथन अ थछ. \nआ लेख ह ेत ु देल गेल थवषय मे  थक छु महत् त् वपूणव थबन्द्दु स भ पर अ नुभ व  \nसाझा क र बा क प्रया स मात्र क’ रहल छी. गीत- संगी त क भाव  पक्ष क ेर \nसंदभव म े एत बा जरूर देख ल जाइ छ जे, गी त क ार जे क ो नो गीत थलख ैत \nछथि ओ सववबोधगम्य ह ेबाक च ाही, थज नक शब्द लेख न आम जनक \nबोलच ाल वा  दैथनक ी य भाषा मे थनय थमत प्रयो ग मे अ बै त ह ोइक आ \nजकरा संगी त क ार लोक थन क णवथप्रय बना सुन्द्दर गवैय ा क  माध्य म स’ \nजन-जन धथर पहुँ च ेबाक प्रया स क र थि. गी त मे थक् लष्ठता ओ साथ ह थत् य क \nशब्दक चयन एक वगव  थवशे ष  धथर सीथ मत र ह ैत अ थछ जे अ मूमन एक \nसामान्द्य श्रोत ा द्वार ा स् वी क ाय व  नथह ह ोइ त अ थछ. मूलतः देख ल जाए त’ \nसंगी त क प्रारंथभक रूप गी त क शब्द ह ोइ छ तैं गी त क ा र क ें शब्द चयन \nह ेत ु थवथ भन्न अ थभरुथ चक श्रोत ा क ें ध्य ान मे र ाथ ख मयाथ दत गीत थलखक \nच ाथ ह य थ न. वत वमान  मे मै थिली गीत संगी त मे देख ौंसक प्रथिय ा बेस \nह ाबी भ’ रहल थस् िथत मे थवक ृत त ा  आएब स् वाभाथवक  अ थछ. संगी त \nजथह ना मनोर ंजन ह ेत ु आ वश् य क थवध ा  अ थछ त थहना भाषा-संस् क ृथत क ेर \nरूपमे वाहकक  श्रेण ीमे सेह ो अ बैछ तैं गी त क ा र-संगी त क ा र आ गा य क \nलोक थन क ें एथह बात क समु थच त धेआ न र ख बा क च ा ह ी. त क नी क ी पक्षक \nजत’ तक प्रश्न अ थछ गी त क शब्दक अ नुरूपे संगी त वा  संगी त क \nअ नुरूपे गी त क शब्दक त ालमेल परम आ वश् य क ह ोइ छ, क ो न गा य कक \nक ंठ मे क ोन गीत बेस ी र ोचक लगैछ एथह स भ थवषय  पर सेह ो ध्य ान \nदेल जा ए त’ गीत आर बेस ी अपन सुन्न र रूपमे थनख थर क’ सोझा \nआ थब सक ैत अ थ छ. प्रस्त ुथत क दू गोट रूप वा  त’ मंच वा  स् टूथ डय ो \nर ेक ॉ थडवंग जाथ ह मे वाद्य-वादन  सेह ो गी त क ें त कनी क ी रूप स ’ मजगू त ी \nप्रदान करैत अ थछ. आइ- क ाथ ल्ह स् टूथ ड य ो र ेकॉ थडवंग के नवक ा  चल न  विदेह सदे ह:२ ०|| 37 \nआएल अ थछ डी-टोन क ेर. डी-टोन क ोनो आ वाज क  टोन कें अ पना \nस्तर स ’ बदथल देइत अ थछ जकर प्रभ ाव मे गा य क क मौथलक स् वर \nक ेर अ ंदाज करब सेह ो मोसथक ल अ थछ. सुर स ’ भट क ैत गवइ य ा  \nलोक थन एखन एकर प्रयो ग बेस ी स ’ बेस ी कर ैत देख ल ज ाइ छथि आ \nई प्रिा ह थर य ाणवी  आ भोजपुर ी संगी त स ’ बेस प्रभ ाथ वत अ थछ. यत्र-\nतत्र कम स ’ कम लाग त मे थदनानुथदन पस थर रहल स् टूथ डय ो,क ैसेट \nक ंपनी आ थद स ’ मै थिली संगी त क क मजो र गुणवत्त ा त’ दे ख बामे अ बैत \nअ थछ मु दा नव - नव  क म्प नी के ख ुजला स ’ नव  प्रथतभावान क ला क ार \nलोक थन क वा स्ते एक टा नीक माध्य म बथन सोझा अ बैत अ थ छ. माक ेथटंग \nपक्षक दृथिक ोण ज’ देख ल जा ए त’ मै थिली गीत-संगी त क ें व्य ावसाथयक  \nरूप प्रदान क र बा लेल माक े ट एख न ो धथर व्य ाप क स्तर पर सथिय \nनथह भेल अ थछ. आन-आन भाषा के त ुलना मे मै थिली गीत-संगी त क \nबाज ार एख नो बड्ड छोट आ सीथ मत अ थछ. क ीथ न क’ सुन’ बला \nमनोवृथत  एख नो धथर नथह जाग ल अ थ छ. एकर दुन्नू क ार ण भ’ सक ैइ य ै, \nपथह ल जे लोक क ें मनमोताथ ब क संगी त क उपल ब्धत ा नथह ह ोइ छथन वा  \nदोसर जे थवध ा  स ’ जू िल लोक द्वार ा फ़ोक ट मे बंटबा बला प्रवृ थत \nजकर थस् िथत क मोवेश  साथ ह त् य े बला अ थछ. ह ालांथक थडथज टल व्य वस् िा  \nभे ला स ’ उपल ब्धत ा सह ू थलयत स ’ भ’ रहल अ थछ आ क लाक ा र \nलोक थन क ें मंच, एल बम,थसनेमा आथदमे थलख बा क,गेबा क ओ धुन बनेबाक \nअव स र भे टै त छथन जेथक कएक टा माय नेमे महत् त् व र ख ैत अ थछ. एथह \nथडथज टल जुगमे दशवक/श्रो त ा क पस ीनक ें धेआ नमे र ख ैत प्राय ः \nअ थध क ाथ ध क क म्प नी वीथ डयो  बना बजार मे थवत र ण  करै छथि वा  \nसोशल नेटवक वक  थवथ भन्न श्रोत स ’ जन-जन धथर पहुँ च ेबाक प्रया स कर ै \nछथि. अ थ ध क ाथ ध क संख्य ा मे देख ल जा ए त’ थवथ डय ो  शू थटंगमे गी त क \nक ेथन्द्रत थवषय  स ’ आ ंथशको रूप स ’ त ालमेल नैं ख ाइ त अ थछ, मने  38 || विदेह स द े ह: २ ० \nगी त क थवषय  थक छु आर मु दा अ थभनय द्वार ा थक छु आर दशा ओ ल जाइ त \nअ थछ.एथह पक्ष पर गंभीर त ा लाए ब सेह ो ओ त बे आ वश्य क अ थछ.    \nमै थिली गीत-संगी त मे नैं गी त कार क अ भाव  छै आ नैं गौ थनह ा र कें \nअ भाव  छैक मु दा स भस ’ बेस ी अ भाव  संगी त क ा र क देखबामे अ बैछ. \nबनल-बनाए ल धुन (ओ च ा ह े थह न्द्दी थिल्म संगी त क त जव पर ह ो ए वा  \nआन-आन क्ष ेत्र ी य भाषा क ेर त जव पर ह ो ए) आखर थिट क’ गी त क ार \nद्वार ा थलख ब आ त दनुरूप गा य क द्वार ा ओ करा गा ए ल जेबाक प्रिा बेस \nजोर पक िन े अ थछ. ओ ना सं गी त थवध ा  स ’ जू िल प्रत्य ेक व्य थक् त के \nच ाथ ह य थ न जे अपन-अपन अ थ भरुथचक क्ष ेत्र मे प्रथश थक्ष त ह ोिु मु दा त ाह ू मे \nस भस ’ बेस ी ख ग त ा धुन बनेथनह ारक अ थछ जेथक वत वमान  समयम े \nगी त क ार ओ गा य कक संख्य ा क त ुलनामे बड्ड कम वा  कहल जाए \nजे मात्र थग नल-च ुनल लोक छथि. ओ ना ए थ ह थवध ामे  स भ थदने स ’ \nगी त क ार-संगी त क ारक त ुलनामे गा य कक प्रथस थद्ध बेस ी रहल अ थछ, \nक ार ण गा य क लोक थन अपन एक थवशे ष  प्रक ारक स् वर क बले समाजमे \nथच न्द्हल जाइ छथि संगथ ह मं चक सोझा स ’ श्रोत ा/दशवक स ’ प्रत्यक्ष \nसंवाद  ह ेत ु स मय-स मय पर उपल ब्ध ह ोइत र ह ैत छथि, एह ेन स न \nथस् िथत मे गा य क लोक थन क एक इ मानदार प्रया स अ पे थक्षत र ह ैत अ थ छ \nजे ओ मंच पर वा  क ोन ो साक्षात् क ार मे गीत प्रस्त ुथत स ’ पूवव  संगी त क ार \nओ गी त क ारक नाओ ं क ेर उ ल्ले ख क र थि, क ा र ण ह ुन कर प्रथस थद्धक \nपाँ छा थह न क ा लोक थन क जो गदान क ें नक ार ल नैं जा सक ैत अ थछ. \nमै थिली गीत-संगी त मे क त ब ो थवक ृथत  आ थब गेल छैक मु दा आ लो च ना त् मक \nदृथिक ोण र ख बा लेल संख्य ा मे बढ़ोत्त र ी अ पे थक्ष त अ थ छ. आ लो च ना वा  \nत ुलना ओत ’ प्रभ ावी ह ोइत अ थछ जत’ संख्य ा क ेर उपल ब्धत ा \nअ थध क ाथ ध क ह ोइ छ. मै थिली गीत-संगी त क ें अपन क मव क्ष ेत्र बना गुजर-\nबस र क ेथन ह ार एक-एक कल ाक ारक ें साध ुवाद  जे च ाह े जाथ ह क ोनो  विदेह सदे ह:२ ०|| 39 \nतरहें मु दा अपन मात ृभाषाक ें सेवैत  अ िोपाज वन क’ रहल छथि, बह ुत \nथह म्म त के क ाज छैक. थनवेदन  जे भाषा संर क्ष ण क संग-संग संस् क ृथत \nसंर क्ष ण पर सेह ो ध्य ान क ेथन्द्रत करैत ए थह क्ष ेत्र मे आ गाँ बिैत छथि \nत’ से आर बेस ी आ लाद क गप्प हएत. जय थमथिला. जय मै थिली. \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  40 || विदेह स द े ह: २ ० \nर थव  भ ू षण प ाठक \nऔझका ड ायरी \n \nशुक ुल जी जाय सी क प्रश ंसा क र ैत छथ िन । भाव  ई छैक ‘मु सल मानो \nह ोइ त ो जाय सी भारत ी य क थ वत ा  के एत ्ते बू झैत छथ िन ,मु सलमान \nह ोइ त ो जाय सी थह ंदू स्त्र ी क जीवन  ,प्रेम ,थवर ह  कें ए त ्ते नीक जँ का \nथच न्है छथ िन ,मु सलमान ह ोइत ो जाय सी अव धक लोक जी वन  मे प्रवे श \nक’ पाबैत छथ िन ...... \nजेना मु स लमान क े ओ ह ोय त’ ऊ क थवत ा  नइ थलख ै ,थलखबो करै त’ \nक ेवल  अ ल् लाह आ क ुर ा न पर या क ेवल  ई र ान ,त ुथ क वस्त ान पर।  \n(थदनांक07 -04-17) \n \nमै थिली के एक ट ा आ लो चक च ाही ,आ लो चक नइ \nनव् य ालोचक,नव् य ालो चक नइ वज्राल ोचक ।एहन आ लोचक जे बज् जर \nस न स न बात क ह ै । काथबल सँ थलख बाबै , बेगारू स भ कें टरक ाबै ।  \n \nएहन आ लो चक जेक र ा मे क ेव ल  बह ुज्ञत ा नइ र सबोध सेह ो ह ोइ ,क ेवल  \nर सबोध े नइ समै-सजगत ा सेह ो । क ेवल  िामे नइ क ंटें ट क प्रथत सेह ो \nसमझदार ी ह ो ए ।  \n \nएहन आ लोचक जेक र ा मे स मै क थज म्मे वार ी  उठाबैत साथ ह त ्य के आगू \nबर ह ेबा क त ा क थत ह ो ए । एह ने स न जे थमथिला आ मै थिलीक पथर वथद्धवत \nआ संवथध वत  स् वरूपक े  बू झै आ  ओकर र क्ष ा क र ै  ।एहन आ लो चक \nजेक र ा मे मै थिलीक वत वमान  साथ ह त ्यक थदशा गमबाक थह म्मत ह ोए आ \nओक र ा समक ालीन भारत ीय साथ ह त ्य के जनबा क जरूर थत सेह ो महसूस  विदेह सदे ह:२ ०|| 41 \nह ो ए ।  \n(थदनांक 11 04 2017 )  \n \nओक र ा गाब’ थदय ौ ,गेबाक आ नन्द थलय ’ थदय ौ ,ओक र ा पर अपन \nअ पे क्ष ा क पहा ि नइ लाथ दय ौ ,ओक र ा पर उपराष्र ी य त ा क ठप्पा नइ \nलगा थबय ौ ,एहन  अ नेर नइ बाथ जय ौ थक ऊ जीत जाए त’ थमथिला \nजीत गेल ै आ ऊ ह ाथ र गेल ै त’ थमथिला ह ाथ र गेल ै । \nथनथि त रूपे ण ओक र ा मे आ गू जेबाक थह म्मत आ त ा क थ त छैक , मु दा \nऐ च ीज क लेल त ैय ार र थहय ौ थक ऊ जीत गेल ै त’ ऊ र ाष्र ीय \nअ पे क्ष ा क अ नुस ार अ पना आप कें बदथल सक ै । ओकरा मत थदय ौ \nसमिवन थदय ौ आ ऐ चीज क आ शीवा द  थक ओ समग्र देशक ले ल गाथब \nसक ै । जेना क ुनो बोली र ाष्र ीय बनै छैक त’ ओ आ नो बोलीक गुण \nआ सक ार ात ्मक तत् व  ग्रह ण क र ैत छैक आ एक अ िव मे ई ओइ \nबोलीक मृ त ्यु ह ोइत छैक , थकएक त’ ओ पु र नक ा पंजर छो थ ड के \nनय ा रूप धा र ण क र ै त छैक । त थ ह ना ओ समु च ्चा देस क लेल गा बै,ई \nशुभक ामना । \n \nबात ए ह ने स न ह ोए थक गा य न क ला जीत ै नइ थक थमथिला ,पंजाब \n,महा र ाष्र या गुजर ात ,ओ ना मॉडनव बथनय ौटी एकर ा संघ षव आ क्ष ेत्र क \nसंघ षव वला  रूप देबाक प्रया स करत , मु दा हम स ब संय थमत रही ।आ \nएत बे धथर नइ थमथिला मे स ब तरहक गा य न क मु क म्मल परंपर ा िेर \nसँ प्रारंभ ह ो ए ,ई नेश ान क ेव ल  अ मत ा ,बह ेिी , दर भंगा आ थवद्य ापथत \nसमार ोह े तक सीथ मत नइ रहै । ओ ह ुना मै थिली मंच पर र ाम च त ुर \nमथल्लक कें हूट क ेथनह ा र आ दुम क ा-झुमक ा कें बढ़ाबा देथनह ारक क मी \nनइ ......  42 || विदेह स द े ह: २ ० \n            थदनां क 13-04-2017 \n \nऊ ह म्मर क ुटु म छथ िन ,थदय ाद छथ िन आ दोस छथ िन। ऊ च ौबी सो \nघ ंटा ह ेलमे ट पथह र ै छथ िन ,क ेओ क ुटु म देथख ने ल ए ,ऊ कख नो \nक ाल एक टा अंग के बेक ाम क’ दए छथ िन ,क ह बेन त’ सुनत ा नइ \n,ई शार ा देबै त’ रूक त ा नइ ,अ नुमान य थद लगा लेत ा त’ ह्रदय ह ीन \nभे ने क ुशल ।ऐ र स्ता बाटे नइ ,ऐ च ौ क पर बाटे नइ ,दस बजे के \nबदला मे ए गा र ह बजे च लत ा आ पांच बजे के बदला मे सात बज े \nलौटत ा । धी र े-धी र े .....क े ओ दे थख ने ल ए । ह ुनक र ब दलबाक क ुनो \nअ ंत नइ , नाम ,गोत्र ,गाम , श हर स ब बदथल के अपन जेबी आ अपन \nस् टे थटक इ नज ी कें सेव  क र ैत छथ िन । ए ह ने क ेर ेक ्टर ह मरे पथर दृश ्य \nमे नइ आहू ं के वाय ुमंडल  मे अ थछ  ।ऊ आ ह ुनक ा स न कतेको \nक त े क अपन ओ क ा थद बदलब ाक प्रतीक्षा क’ रहल छैक । ओक ाथद \nबदथलते भाषा , भंथगमा , टोन , बॉ डी लैंग् वेज  स ब बदथल जाइत छैक \n। कख न ो-कख न ो ओक ाथ द आ भाषा साि-साि बदलैत छैक , क खनो-\nकख नो ओ क ा थद बदलबाक प्रत्य ाशा मे भाषा आ टोन स मै सँ पथह ले \nबदथल जाइत छैक आ ओकाथद बाद मे बदलै छैक । कख नो क ाल \nदुभ ाग ्य सँ भाषा त’ बदथल जाइत छैक ,मु दा ओक ाथ द बदलबाक \nप्रथिय ा मे ब्रेक लाथ ग जाइ त छैक \n(थदनांक 15-04-2017) \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ०|| 43 \nडॉ. कैलाश कुमार थमश्र \n \nमै थिली लोक ग ीत मे प्रोिे सर चण्डेश्वर झा केर सी. डी./डी. वी .  \nकेर प्र य ोग \nजीवन  मे थकछु ए ह ेन क्षण अबै त छैक जखन लोक अ पना के अ नेरे \nअ सह ाय अ नुभ व  करैत अ थछ स ब थक छु र ह ैत छैक आ थक छु नथह \nर ह ैत छैक। ए ह ने स न अ व स् िा एखन हमर भेल अ थ छ। \nस् वगी य प्रोिे सर च ण्डेश्वर झा के गी त क सी. डी. अ िवा  डी. वी . डी. \nपर त ीन थदन सं थलखक प्रया स क रहल छी मु दा नथह क पाथब रहल \nछी। से क िी लेल? ए थ ह लेल जे ह ुनक र स ब थ क छु ह ुनक े ह ाि क \nदेल हमर व्य थक् त ग त संक लन मे हमर पु स् त क ालय क ेर एक क ोण मे \nर ह ैत अ थछ । अचरज ई भ रहल अ थछ जे नथह त क ुनो पोिी आ \nनथह य े क ुनो सी. डी./ डी. वी . डी. भेट रहल अ थछ । ऐ ना मे आ शीष \nअ नथ च न्द्ह ार ह मरा पर उपक ार क ेलथन आ यू टयू ब क ेर थलंक भे जलथन \nजाथ ह मे आ आ र ो थलंक सं त क ला पर स ब थमलाक प्रोिे सर च ण्डेश्वर \nक ेर थनम्नथलथख त च ाथ र गीत भे टल अ थछ: \n(क)  जोथग य ा मोर जगत सुख दायक दुःख कक र ो नथह देल \nhttps://youtu.be/buED_dpmsxg \n(ख) हे ह थर हे ह थर सुथनय श्रवण भथर अब ने थबलासक बेरा \nhttps://youtu.be/klSuYBZko4s \n(ग)   स बहक सुथध अ ह ाँ लै छी हे अ म्बे ह मरा थकय ैक थबसरै छी \nहे https://youtu.be/KpKbUeeLG-0 \n(घ)  बि अ जगुत भेल थगथर व र  के भंथगय ा क ुटु म्ब भए गेल \nhttps://youtu.be/mXPmW8I-Dgg \nए थ ह च ाथ र गी त क माध्य म सं ह ुनक ा बार े मे थक छु थलखब झुझुआ न  44 || विदेह स द े ह: २ ० \nस न लगैतअ थछ मु दा दोसर क ोनो उपाय नथह अ थ छ। जे अ थछ त थहय े \nमे संत ोष करैत थलख मे भ लाई । \nप्रोिे सर च ण्डेश्वर झा अपन स हज स् वभाव , गीत-नाद आ नाट्य क प्रथत \nसमपवण, मै थिली वांग् मय के प्रथत सोच, शास् त्र के प्रथ त ध्य ान आ \nलोक ज्ञा न के प्रथत अ थभमानक क ारने हमर थप्रय, सम्म ाथ नत आ \nअ थभभाव क  त ुल्य थवद्वान  आ गा य क रहल छथ ि। ह ुनक ा संग आ त् मी य \nलगा व  १ ९९ २ ई स् वी  सं जे शुरू भेल से ४ जनवर ी  २ ०१ १ अ िात \nह ुनकर देहावसान  थदन तक शाश्वत रहल । थनत प्रगाढ़ ह ो इ त रहल । \nलगा व  भौथत क आ शास् त्र ीय ज्ञान दू नू क ारने दुनू स्तर पर छल । \nभौथत क अ थह ह ेत ु जे जखन कख नो थदल् ली सं गाम जाई त ह ुनका \nसं भेंट अ थनव ाय व  छल । स ब तरहक गप्प – पाथर वाथ र क  शास् त्र ी य । \nशास् त्र ीय मे साथ ह त् य आ समाज; लोक आ शास् त्र दुनू के बीच परस् पर \nसामं जस् य, लेन- देन, आ वा जाही।  ओ एक के देह त दोसर के आत् मा \nबुझै त छला। भावुक  ह ोइ त गप्प क र ैत छला। बीच-बीच मे थक छु \nगा बय लगैत छला। अतेक थवषय  सं लगा व  र ह ैत छलथन जे थबना \nक ह ने ह महू भावुक  भ जैत छलहुं। \nप्रोिे सर च ण्डेश्वर सं गप्प क र ैत ई अ नुभ ू थत ह ोइत छल जेना ओ \nउपथनषद परंपर ा क ेर ऋथष ( गुरु) ह ोथ ि आ हम घ न घ ोर अ ज्ञ ानी \nथशष्य । हमर क ा ज मात्र एक प्रश्न पु छब तक छल । ओ क थन गंभीर \nह ोइ त शुरू भ जैत छला। उत्त र देथि। अ पना आ प क े हमर मनोदशा \nमे आ थन जे हमर थज ज्ञसा अ िवा  शंक ा भ सक ैत छल त क र ा बुथझ \nजाथ ि आ कहथि, “ क ैलाशजी, अ ह ां क े एकर बाद एह नो प्रश्न भ सक ैत \nअ थछ? ” हम मंत्रमुग् ध ह ोइत गर दथन थह ला हाँ कथह दैत र थह य ैन आ ओ \nप्रश्नों क ेने जाथ ि आ ओकर थ नर ा क र ण सेह ो। ओहमर मनोद शा के ऐना \nह ृदय ंगम क लैत छला जे हम भाव  थवह्वल  भ ह ुनक ा घ ंटों सुनैत  विदेह सदे ह:२ ०|| 45 \nर ह ी। अ ह ु थच ंत ा सं मु क्त र ह ी जे क ुनो प्रश्न अ िवा  थज ज्ञा सा करबा क \nअ थछ । एक ौ थमथसया स मयक बर बादी नथह । भल े हम थववेक ानन्द्द नथह \nरही मु दा प्रोिे सर च ण्डेश्वर झा कम-सं-कम हमर मोनक थज गेस ा ह ेत ु \nर ामक ृष्ण परमह ंस सं एक ौ रत्ती कम नथह छला। ह मे शा अपन शोध, \nनव  र ाग मे अ न्द्य र ाग क थमश्रण, थनक गी त क र च न ा, िे र ओ थ ह गीत \nके गेनाई, आ थद थवषय  पर गप्प क र ैत छला। सेह ो स हज आ थनश्छ ल \nह्रदय सं। \nएक बात जे ह ुन क ा संगे भे लथन आ शाय द ओ बात ह ुनक ा दीघ ा य ु \nनथह ह ोमय देल क थन ओ बात छल थवश्वथ वद्य ालय क ेर  प्रबंधन आ थश क्षक \nसमु दाय क ेर त ुच्छ र ाज नीथत। ए थह कार ने ओ बह ुत दुख ी र ह ैत छला। \nअगर दर भंगा छोथड क ोनो आन ठाम र थह त थि त पद्मश्री कोनो पै घ \nबात नथह । मु दा प्रोिेसर च ण्डे श्वर त लथलत नार ा य ण थमथिल ाय ू थनवथसव टी  \nमे बाथ र क पटुआ छला। लो क स भ जे शैक्ष थणक क ा य व मे घ ासल ेट \nआ त ुच्छ र ाज नीथ त आ थबत ंडावाद  मे माथह र ओ स ब ह मे शा थह नकर \nसंगी त साध ना के वाथ धत  क र ैत र ह लथिन। क ल्पना करू की जाथ ह \nय ू थनवथसव टी  मे एक जॉ इ ंट र थ जस् र ा र अ नेरे एक थव द्वान प्रोिे सर क ेर \nथवद्य ा क्ष ेत्र मे बलगेंग क र ै क आ दोसर थवद्वान  स ब इ ष्या सं थवद्वान  के \nथवपर ीत  जाथ ि ओत की भ सक ैत अ थछ? सर स् वत ी भ ोक ासी पाथर \nक ान त ी। सैह ने? सैह भे ल । ओ मै थिली गीत, संगी त, लोक थवद्य ा \nआ थद पर बह ु थवषय क  थवद्वान क  संग पथर य ोज ना करए च ा ह ैत छला। \nक त े क बेर थवथ श्वद्य ालय अ नु दान आ य ोग ए वं  अ न्द्य संस् िा सं अपन \nवैदुश्य क बल सं पथर य ोज ना ह ेत ु धन सेह ो आ थन लैत छला मु दा \nथवथ श्वद्य ालय क ेर लोक स ब ह ुनक र स ब मनोर ि के अ नेरे अ िंग ा लगा \nध्वस्त क दैत छलथन.प्रश्न ई उठैत अ थ छ जे ए ह ेन संस् िा के की ह ैत? \nपथर णाम प्रत्य क्ष अ थछ । अकाद थमक स्तर पर लथलत नार ा य ण थमथिला  46 || विदेह स द े ह: २ ० \nय ू थनवथसव टी  के की ह ाल अ थछ से कक र ो सं अ ज्ञा त नथह अ थछ । \nच ण्डेश्वर जी थमथिलाक गा मे गा मे घ ू थम क लोक स ब सं १५ ०० \nगी त क अ द्भुत संग्रह क ेने छथि,थवथ भन्न र ाग पर आ धा थ र त एक स ए सं \nअ थध क गी त क र चना क ेने छथ ि। एक र अ थतर क्त थनम्नथलथख त त ीन \nमहत् वपूणव सी. डी./ डी. वी . डी. ( क ेसेट) क ेर थनमाण थ ह न क र मधुर \nस् वर मे भेल छथन: \n(अ)  दुगवथत दू र करू माँ  (सी. डी. ए वं  क ेसेट्स थनमाण)– २ ० ०५ \nई स् वी  \n(आ)जाग ू थग थरजाज ाग ू महेश (सी. डी. थनमाण) – २ ०० ६ ई स् वी  \n(इ)    च ंद ा झा र थचत मै थिली र ामाय ण क ेर सुन्द्दरक ाण् ड (सी. डी. \nथनमाण) – २ ०० ७ ई स् वी  \nथमथिला मे र ाग क बात क र ैत च ण्डेश्वर कहैत छला जे मै थिली साथ ह त् य \nमे धू त व समागम पथह ल र च ना अ थ छ जाथ ह मे र ाग ोल् ले ख भे टै त अ थछ । \nउदाह र णस् वरूपर चना  मे र ाग ए वं  त ालक थववर ण  प्रस्त ुत अ थछ । प्रिम \nअ ं क मे  - थवभास  र ाग े गी त ं, सालंगी र ाग े – पथणत ाले गी त म, वर ाली  \nर ाग े – एक त ाली त ाले गी त म, लथलत र ाग े – एक त ाली त ाले गी त म, \nमालव  र ाग े – एक त ाली त ा ले गी त म, नटराग े – य थत त ाले गी त म, \nक ानल र ाग े – प्रथत त ाले गी त म, थद्वत ीय अ ंक मे – शालंगी र ाग े – \nय थतक थत्र त ाले गी त म, देश ाख र ाग े – एकत ाली त ाले गी त म, क ोलाव  \nर ाग े – पथर मंठ त ाले गी त म, धनछी र ाग े – एक त ाली त ाले गी त म \nअ थछ. ए थ ह त र ह ें अगर प्रोिे सर च ण्डेश्वर के मानी त मै थिली साथ ह त् य \nमे र ाग परंपर ाक य ात्रा ज्यो थत र ेश्वर ठाक ुर के स मय सं प्रारंभ ह ोइत \nअ थछ । \nमु दा एक बात जे महत् वपूणव अ थछ ओ ई थिक जे एक तरह सं ओ \nस् वी क ार क र ैत छथि जे थमथि ला के इ लीट या थवशे ष  वगव  मे शास् त्र ीय  विदेह सदे ह:२ ०|| 47 \nगीत आ संगी त क ेर परंपर ा बह ुत पथह ने आ थब गेल परन्द्त ु जखन ओ \nगीत गबैत छथि त लोक सं अ पना आ पक े जोथ ड लैत छथि आ वैह  \nसंपक व, वैह  सर ोक ार, वैह  पथर वेश  आ अ ंत मे आर त आर अ पना \nआ प क े क त ौं-कतौं नार ी ह्रद य मे घ ुसा लैत छथ ि। एकर थनवार ण  \nह ुनकर च ाथ र गीत के जौ गंभीर त ा सं देख ल जाय त स् वत ः  भ जैत । \n  \nआबएक-एक गीत पर क थन थवच ा र  करी: \n  \nप्रिम गीत प्राती अ िात भोरक गीत छैक जे थवद्य ापथ त र थचत थि क: \n  \nहे ह थर हे ह थर सुथनअ स् ् वन  भथर, अब न थबलासक बेरा। \nगगन नखत छल से अ बेकत भेल, क ो क ुल क ुल कर िे र ा। \nचक बा मोर सोर कए च ुप भे ल, उथठअ मथलन भेल चंद। \nनगरक धेनु डगर कए संच र, क ुमु दथन बस मक र ंदा । \nमु ख क ेर पान सेह ो रे मथलन भेल, अबस र भल नथह मंदा। \nथवद्य ापथत भन एह ो न उथच त थिक, जग भथर ह ो ए त थनंदा । \n  \nई गीत शृंगा र आ भथक्त के सोन्द्ह गर आ ंच मे पाक ल प्र ात ी थिक। \nएकर च ुनाव  बह ुत गंभीर त ा सँ च ण् डेश्वर जी क ेलथन अ थछ । अपन \nबोल क उत ार च ढ़ाव  सँ भोरक भान क र बैत छथ ि। पु रुष स् वर मे \nनार ी मनोदशा के थचत्र ण क े ने छथ ि। से त ख ने संभव  छैक जखन \nओ थह भाव  आ संवेदना  के आत् मस ात क ैल जा ए । एक गा य क के रुप \nमे ओ नार ी क ह्रदय के तह  मे प्रवे श क जाइत छथ ि। गीत पु रुष \nके बुझना जाइ त मु दा अ ंत मव न स् त्र ीग ण क ेँ । भोरक अ नु भूथत जख नो \nकखन ए थ ह गी त क े सुनब त खने ह ैत । गीत क ेवल  ऑ थडय ो छैक तकर  48 || विदेह स द े ह: २ ० \nलाभ श्रोत ा के ई भ सक ैत छथन जे आ ँ थ ख मु थन गीत सुन थि आ भाव  \nके स् वप्नल ोक मे भ्रमण क र थि। सुरुज क ेर इ जो त, क ोइ ली के \nबोल,भोरक सुगंध, नव्  ऊ जा स ब थक छु त भे टबे करत ओक र ा संगे \nप्रेम, सृंगा र आ भथक्त के अ नुपम समंजस् य क भान अल ग। ए थ ह गीत \nमे शास् त्र ीय आ लोक दुनु क े र मध्य आिय वजन क थमश्रण भे टै त छैक । \nबुझना ऐ न ा जाइ त जेना ई गीत थलख ले अ थछ प्रोिे सर च ण्डेश्वर झा \nके गेबाक लेल। गीत सुन ला बाद मोन मे बैक ुंठक शाथ न्द्त भे टै त \nछैक । \n  \nदोसर गीत: \nस बहक सुथध अ ह ाँ ल य छी हे अ म्बे हमरा थकय ै थबसरय छी ह े। \nह मरा थक य ै थबसरय छी हे मात ाह मर ा थक य ै थबसरय छी ह े। \nछी हम पु त्र अ ह ीं के जननी से तऽ अ ह ाँ जनय छी ह े। \nएह ेन थनष्ठु र थकय ै अ ह ाँ भे लौं क थन क ो दृथि नै दय छी ह े। \nक्षण-क्षण पल-पल ध्य ान करय छी नाम अ ह ीं के जपय छी ह े। \nर ैन थदवस  हम ठाि रहय छी दर सन थबनु तरस य छी ह े। \nछी जगदम्बा जग अ वलम्बाताथ र णी त र थण बनय छी ह े। \nह मरा बेथर थक य ै न तकय छी पापी जाथ न िेर य छी ह े। \nस बहक सुथध अ ह ाँ ल य छी हे अ म्बे ह मरा थकय ै थबसरय छी ह े। । \n  \nउपरोक् त गीत मे जे की एक भथक्त गीत छैक जाथ ह मे एक भक्त \nआ त व भाव  सं भथक्त मे लीन भेल भगबती सं अपन सम् बाद गी त क \nरूप मे क रहल छैक,मे एक नू त न प्रयो ग ई छैक जे ए थ ह मे क थ न \nझटक ारक ेर गथत छैक मु दा संत ुलन य िावत  छैक । गथत एह ेन जे \nगा य क एक र ा बटगमनी के बाट देख बैत आ थ िय े धुथडय े जेना भथक्त मे  विदेह सदे ह:२ ०|| 49 \nलीन क ुनो मंथदर थदश जा रहल ह ोथ ि। भथक्त भावना  मे क ोनो क मी \nनथह । अ थह गी त क एक अ द्भुत अ नुभ ूथत जँ पथह ल गीत जक ाँ एकर ो \nआ ँ थ ख मु थन आ क ान ख ोथ ल क सुनब त अ नुभ ू थत ह ैत जेना एक भक्त \nस् नान ध्य ान सँ थनबृत भ अपन ह ाि मे अ थछ न्द्जल आ नाना तरहक \nिूल आ बेल पात सँ भरल िुलडाली ल ए भगबनाक ध्य ान मे लीन \nभेल गीत गबैत क ुनो मंथदर मे भगबती जगदंबा क ेर पूज ा अच वना के \nह ेत ु जा रहल ह ो। एक पे थडय ा र ास् त ा संगे शर ीर क संग गी त क संत ुलन \nबनए बा क ह ेत ु गीत जेना क थ न दौि ैत ह ो। मु दा गथत सँ गीत सुगी त \nबनैत छैक । एकर भाव  आ र ो प्रबल भ जाइ त छैक। भक्त क ेर आत व \nभाव  स् पि ह ोइ त र ह ैत छैक। श्रोत ा अ पना आ प क े गा य क संगे त ाल \nमे त ाल थमला ई गीत सुथन आ गाथब सक ैत अ थछ । \n  \nबि अ ज गुत भेल थग थर वर  के भंथगय ा क ुटम् ब भ गेल । \nपथह र न मे थशव  के पीत ाम्बर देल । \nसेह ो छोथि थशवजी  मृ गछ ाला ओ थढ़ ले ल। \nक ोबर मे  थशब के जे त ेल िुले ल देल । \nसेह ो छोथि थशबजी जे भस म लोथ प लेल। \nभोजन मे थशबक े ख ीर पूर ी देल । \nसेह ो छोथि थशबजी जे भांग थपब लेल। \nबि अ ज गुत भे लथग थर वर  के भंथगय ा क ुटम् ब भ गेल । । \n  \nई लोक क ंठ मे बस ल महेश बानी अ थछ । ए थह थवलक्ष ण महेश बानी के \nगेबाक ह ेत ु चयन क ैल गेल अ थछ । गीत सुनब त मोनक घ बर ा ह ट, \nबेम ेल थववा ह क  पीिा क सँ ग-सँ ग भक्त क भगबान सँ स् ने ह ाथ धक् य केर \nस् वत ः  आ वेगक  अ प्रथतम अ नुभ ू थत भे टत। भावक  सँ ग शब्दक उत ार- 50 || विदेह स द े ह: २ ० \nच ढ़ाव क  सँ ग ल य मे सेह ो उतरब चढ़ ब क ेर परंपर ा मे च थल जैब। \nशास् त्र ीय र ाग च लैत छैक लेथक न एख ुल्ला नथह लोक क त ाल आ \nव्य वह ा र क  सँ गे। भाव  भथक्तक आ ल ाद क ेर अ नुभ ू थत ह ैत, थख द ांश \nनथह । थह नक स् वर क पक्ष अतेक प्रवल छथन जे त माम भाव  के पाछा \nछो िैत आ गु बढ़ैत जाइ त छैक । गी त क आखर-आखर मोन मे छपल \nजा इत छैक । शब्दक अ िव थ छलक ा जक ाँ बाह र भेल जाइ त छैक । \nत माम अ वगुणक  सँ ग थशब प्रश ंशनीय, वंदनीय , आ स हज स् वी क ाय व  \nछथ ि। शब्द कख नो क ाल भल े भावना  क ेर संप्रे षण मे क मज ोर भ \nगेल हो परंत ु च ण् डेश्वर जी क स् वर, ह ुन क स तत संगी त साध ना आ \nशोध क क ा र णे एक एक शब्द के क ान मे जेना थमशर ी के घ ोल जक ाँ \nघ ुसा दैत ह ो। वाद्य य ंत्र बो लक स हचर अ थ छ, गी त क प्राबल्य छैक \nह ुनकर स धल स् वर । \n  \nअ थन्द्त म गीत पु नः थवद्य ापथतक र थचत एक महेश बानी छैक: \n  \nआ गे माई , जोथ ग य ा मोर जगत सुख  दाय क , दुख कक र ो  नथह \nदेल । \nदुख क करो  नह ीं देल महा देव , दुख कक र ो  नथह देल । \nए थ ह  जोथ गय ा के भांग भु ल ेल क, धत ुर ख ो आए धन  लेल । \nआ गे  माई, क ाथ त क गणपथत दुइज न बालक , जग भर क नथह \nजान। \nथत न क ा अभरन थक छु ओ न थिक ई न, र थतएक सोन नथह क ान । \nआ गे माई सोना रूपा अ न क ा  सुत  अभरनअपन रुरक माल। \nअ पना सुत ल ए  थक छु ओ ने जुर इ थन अ न क ा ल ए जंजाल। \nआ गे  माई छन मे ह ेर थि क ो थ ट धन –बक सथि  विदेह सदे ह:२ ०|| 51 \nत ाथ ह देबा  नथह िोर । \nभनथह थवद्य ापथ त सुनुहे  मनाई नथिक ा थदग म्बर  भोर। । \n  \nअ ह ु गी त क अ न्द्तस मे प्रवे श क जैत छथि गा य क-साध क च ण्डेश्वर \nझा. स् वर साध ना मे अ त ेक प्रवीन जे थबना क ुनो अ व र ो ध  के गबैत \nर ह ैत छथ ि। गीत घ ुसक ैत न थह दौर ैत अ थछ । शब्द क अ नु रूप आ र ो ह न \nअ वर ो ह न  अ वश्य ह ोइ त छैक मु दा भावना  के सम्प्र ेषण त बेजोि छैक। \nगा य क गीत संगे न्द्याय क र ैत छथि, थवद्य ापथत संगे न्द्याय क र ैत छथि, \nआ अ ंत त ः गी त क भाव  संगे न्द्याय क र ैत छथ ि। \nस् पि थक नाई आ वश् य क अ थ छ जे थह न क र उपल ब्ध सी. डी. अ िवा  \nडी. वी . डी. क ेर सम्बन्द् ध मे हम क ुनो छंद, त ाल, मात्र ा, अ िवा  \nर ाग क व्य ा करण आ गथ णत क ेर सू त्र के आ धा र पर नथह थलख ने छी। \nअ ह ेन नथह त हमर थशक्ष ा अ थ छ आ नथह य े हमर सामथ् य व। हमर प्रया स \nगीत सुथन, बुथझ जे गी त क क ोथ ग् नथट क आ बोल क ेर भा व  आ गा य न \nके प्रथत सामान्द्य श्रोत ा क ेर भाव  जैत छैक तकर सम्बन्द् ध मे वात ालाप  \nकरब। सैह एथह मे कएल गेल अ थछ । \n \n \n \n \n \n \n \n \n  52 || विदेह स द े ह: २ ० \nपवित्यक्ता आ पविवथिवत: विविलाक सन्दर्भ िे (पविचचा) \n \nिैधव्य अवर्शाप अवि आ कोनो िवहला केँ पवित्यक्ता बनेनाइ िहा-\nदुष्किभ। ई दुष्किभ वपतृसत्तात्िक सिाज वनलभज्जता सँ, क्रूिता सँ \nऐवतहावसक सिय सँ किैत आवब िहल अवि। थरी शोषणक एवह सँ \nघृवणत उदाहिण र्ेटब दुलभर्। आश्चयभ तखन होइत अवि जखन जावह \nपुरुषक कािणे हुनक पत्नी  पवित्यक्ता बनलविन वतनका सिाज हुनकि \nआविभक संपन्नता, सािावजक गवििा (नाि), उच्च वशक्षा आ ओहदा, \nव्यिसायवक सफलता आवदक कािणे सम्िावनत किैत अवि, ियादाक \nचद्दवि ओढ़बैत अवि, िक्ता बनबैत अवि। सबसँ अवधक दुुःख तखन \nहोइत अवि जखन तिाकवित आधुवनक िवहला जे  पढ़ल-वलखल \nिवि, सब बात बुझैत िवि, नािी थितंरताक दम्र् र्िैत िवि, \nनावििादक झण्डा हाि िे लेने कोनो ऑलयवम्पकक धाविका जकाँ \nसनसन किैत दौड़ैत िहैत िवि; लेवकन सिय एला पि अपन \nव्यवक्तगत वहतक कािणे शोषक पुरुषक सङ्ग देिए लगैत िवि। \nजखन िक्षके र्क्षक र्' जाए त' ककि आश? एवह विषयकेँ बुझबाक \nलेल एकि तह िे घुस' पडत। इवतहास सँ ितभिानक जे बहुत विशाल \nदूिी एकपेवड़या उबड़-खाबड़ बाट अवि तावह पि यारा सहर्ागी \nअिलोकनािी बवन किए पड़त। यिािभक नजवदक जयबा लेल वलङ्ग \nर्ेदक र्ािकेँ त्याग किए पड़त। कागद की लेखी आ आँखन की  \nदेखी दुनू साक्ष्य केँ बेि-बेि ख़िोंच िाि' पड़त। जखन ई सब काज \nपूणभ वनष्ठा आ ईिानदािी सँ सिय लगाक' क' लेब त' बातक गह िे \nपहुँच सकैत िी। नािी सँ सम्बवन्धत ई विषय अवि तावहं जौं वकयोक \nगुनिवत गम्र्ीि िैविलानी एवह पि काज किवि त' सजातीयताक र्ाि \nएवह िे थितुः आवब सकैत अवि।   विदेह सदे ह:२ ०|| 53 \nहि श्रीिती अपणा झाक वजज्ञासक वनिाकिण अििा हुनका द्वािे ठाढ़ \nकएल सिथया पि विचाि किबा लेल एवह विषय पि अपन कलि \nउठाओल अवि। अपणा पुिैत िवि \"पवित्यक्ता अििा पि बाट \nजोहैत थरी या प्रतीक्षाित थरी?  \nअपणा झाक कहबाक शैली आ हुनका द्वािा उधरिवित कएल वकिु \nलोकजीिनक घवटत दृष्टान्त हििा झकझोवड देलक।  \nसबसँ पवहने ई थिावपत क' ली जे पवित्यक्ता वकनका कही? हििा \nजनैत आ लोकजीिनक जीिन्त उदाहिण देखैत पवित्यक्ता ओहेन थरी \nर्ेलीह वजनका वििाहक बाद कोनो-ने-कोनो कािणे हुनकि पवत त्यावग \nदेने िविन। बहुत दृष्टान्त िे पवत दोसि थरीगण केँ घोवषत आ \nअघोवषत रूपेँ आवन लैत िवि। बाट जोहए बाली थरीगण ओ होइत \nिवि वजनकि पवत कतौ गेल िविन िुदा हुनका नवह बूझल िवन जे \nकतए गेल िवि, की क' िहल िवि। सब वबदेवसया गीत एहेन थरी \nपि वलखल गेल अवि। \n \n“पिदेवसया केँ वचट्ठी वलखै िै बहुविया  \nपड़लै अकाल वपया कटै िी अहुविया”। \n \nया फेिो: \n“वकयेक दुईए वदनक िुट्टी िे गाि एलयै \nर्वि वदन घुविते िहवलयै ने आिाि केवलयै”।। \n \nएवह गीत सब िे प्रतीक्षा िैक। एहेन प्रतीक्षा जाकि अंत सुखांत \nहेतैक। ई एहेन बाट जोहब िैक जावह िे सब वकिु िधुि-िधुि \nहेतैक।   54 || विदेह स द े ह: २ ० \nिुदा ओवह िवहलाक की हेतैक जकि पवत ओकिा वििाहक बाद िोवड़ \nदेलविन, पवित्यक्ता बना देलविन? जकि श्रृंगाि, वटकुली, काजि, \nपाउडि, गहना, िथर, सब बेकाि र्' गेलैक। जकिा पवत त' िोवड़ये \nदेलकैक सिाज सेहो नीक र्ाि सँ नवह देखैत िैक। ओकिा सँ \nनीक त' विधबा जकिा लेल सिाज एक वनवश्चत बात, िथर, खान-\nपान, व्यिहाि आ आचिण तय किैत ओकिा सिाजक िुख्यधािा िे \nवकिु हद धवि जुड़बाक अिसि प्रदान किैत िैक। \nवपवरसत्तात्म्क सिाज सिाजक संिचना िे बहुत चालाकी सँ \nपवित्यक्ताक थिान वनधावित किैत अवि। विध-बेर्ाि आ देिता वपति \nिे एवह प्रिा केँ जोड़ैत अवि। एकि उदेश्य कहीं ई त नवह जे \nवथरग्न सिाज िानवशक रूप सँ पवित्यक्ता बनबा लेल तैयाि र्’ \nजावि? चलू लोक पिम्पिा िे चलैत िी। िधुश्रािणी किा िे एक \nप्रसंग सन््याक वििाहक अबैत िैक। सन््या के िवि? सन््या \nवशिानी गौिीक िोट बवहन िवि। अपन सुन्नवि सावि सन््या सँ \nिहादेब केँ प्रेि र्’ जाइत िवन। सन््या सेहो अपन बवहनोई िहादेब \nसँ प्रेिक आदान-प्रदान केनाई शुरू केलवन। पविणाि ई र्ेल जे जखन \nसन््या वििाह योग्य र्ेलीह त’ िहादेब गौिी सँ चोिाक सन््या सँ \nवििाह किबा लेल चल गेलाह। एम्हि गौिी िहादेब केँ तकने वफिवि \nिुदा ओ कतहु नवह र्ेटविन्ह। बहुत खोज कएला पि गौिी केँ \nिहादेबक विषय िे जानकािी र्ेवट गेलवन जे िहादेब सन््या सँ वििाह \nकिए गेल िवि। गौिी केँ बड़ दुुःख र्ेलवन ओ कानय लगलीह। \nकनैत-कनैत देह सँ घाि चललवन आओि िैल िुटए लगलवन-गौिी \nिैल िोड़ा कए जिा कएलवन आओि ओकि एकटा साँप गवि कए \nबाट पि िावख देलविन-िहादेब जखन सन््या केँ वििाह क’ ल’ \nअनलवन त’ गौिी केँ कनैत देखल संगवह बाट पि िैलक साँप सेहो।  विदेह सदे ह:२ ०|| 55 \nिहादेब ओवह साँप िे प्राण दए देलाह ओ लह-लहाए लागल। िहादेब \nआओि सन््या केँ देवख गौिी कानए आओि गावि-शाप देिए लगलीह: \n“की ए हि आहे वशब चोिनी की चटनी  \nकी ए हि कोवखया विहूत \nकी हि आहे वशब सेिा िे चुकलहुँ \nकेलहुँ दोसि वििाह” \n \nतखन िहादेब कहलविन: \n“नवह अहाँ आहे गौिी चोिनी चटनी  \nनवह अहाँ कोवखया विहूत  \nनवह अहाँ आहे गौिी सेिा िे चुकलहुँ  \nहििा कि’ पिल दोसि वििाह”  \n \nतखन गौिी कहलवन: \n“िविहौ गे सन््या तोिो जेठ र्इया \nहोएबे िे कोवखया विहूत” \n \nतखन िहादेब पुनुः सिझाबैत कहलवन: \n“जनु गािी वदअ गौिी अपनो जेठ र्इया \nजनु कवहओ कोवखया विहूत  \nतोिवह सन गौिी पातवि वितवि  \nतोिवह सन सुकुिािी \nबवतसो दाँत वबजुली विटकवन \nसन््या हुनकि नाि” \n  56 || विदेह स द े ह: २ ० \nबहुत अवधक विनम्रता स सन््या कहैत िविन: \n“कावतभक गणपवत गोद खेलाएब \nहोएब चेविया तोहाि” \n \nआब िहादेब वनष्कषभ दैत बजला: “अहाँ अनेिे कावन िहल िी। \nअहाँकेँ ई साँप बेटी र्’ क’ जन्ि लेने अवि। अही नवन्हकीिबी केँ \nखेलाएबा लए हि एकटा कवनयाँ आवन देल अवि। \nकिा अतवहं अंत र्’ जाइत िैक। आश्चयभक बात ई जे गौिीक एवह \nप्रश्न आ शंका पि कवहयो कोनो थिि नवह उठल। पुरुख कविलेल \nउठेता? थरीगन सब सेहो िौन िवि। पवित्यक्ता एवह किा िे गौिी \nआ सन््या दुनू िवि – पाटभटाइि या आंवशक पवित्यक्ता। पवतक \n100 प्रवतशत प्रेि सँ गौिी आ सन््या दुनू जेना िंवचत र्’ जाइत \nिवि! पवित्यक्ता शब्द सँ जेना दुनू विर्ूवषत र्’ जाइत िवि। \nबात आगा बढ़बैत िी। हििा लगैत अवि िहवषभ गौतिक पत्नी अवहल्या \nविविलाक पवहल पवित्यक्ता िवि। इन्र गौतिक अनुपवथिवत िे आवब \nगेला। हुनका लग चवल गेलीह। फेि तावह लेल अतेक पैघ आ \nदुदान्तक दण्ड! अपने वििाह केलाक बादो तप, तपथया। पत्नी लेल \nसर् बन्धन? कोना चलत काज? आ फेि ओवह बन्धन अििा श्राप \nसँ िुक्त के कितवन हुनका? एकि वनणभय सेहो श्राप देिय बला पवत \nरूपक पुरुष किताह। गौति कहैत िविन जे जखन िाि रेता युग \nिे अतए अऒताह तखन वशला िे पविणत अवहल्या हुनक चिणक \nथपशभ सँ फेिो िनुख-योवन िे िापस लौटती। \nदोसि पवित्यक्ता सीता िवि। सीता अपन पत्नी धिभक पालन किैत \nिाि संगे कत’-कत’ नवह जाइत िवि। िैह िाि गर्भिती सीता केँ \nअसगिे जंगल र्ेज दैत िवि। ियादा उत्ति र्’ जैतवन अगि सीता  विदेह सदे ह:२ ०|| 57 \nसंगे िाि सेहो फेि सँ जंगल चल जैतवि? से कहाँ किैत िवि? \nआि त आि अश्विेध यज्ञ काल सेहो हुनका सीता कहाँ थििण अबैत \nिविन? सोनाक सीता बना यज्ञ-िेदी पि बैस जाइत िवि। जखन \nलि-कुश र्ेट जाइत िविन तखन सीताक थििण अबैत िवन। \nवियोग आ ददभ सँ िटपटाइत सीता धितीक कोवख िे विलीन हेबाक \nलेल वनिेदन किैत िविन – “फाटू हे धिती!” धिती अपन पुरीक \nबात सुनैत देिी फावट जाइत िवि आ सीता ओवह िे विलीन र्’ \nजाइत िवि। \nविविलाक तेसि पवित्यक्ता र्ािती िवि. उद्भट विद्वान आचायभ \nिाचथपवत अपन गहन ज्ञान, पविश्रिक क्षिता आ हठयोगक कािणे \nउत्ति सं दवक्षण धवि ख्यावत अवजभत कएने िहवि। आचायभ प्रिि अनेक \nग्रंिक िचना कएलवन तावहिे प्रिुख अवि: (1) न्यायवणका, (2) \nब्रह्मतत्ि सिीक्षा, (3) तत्ि विन्दु, (4) न्यायिावतभका तात्पयभ टीका, \n(5) न्यायसूची वनबंध, (6) सांख्यतत्ि कौिदी, (7) तत्ििैशािदी। \nएकिा अवतविक्त तत्कालीन पाचि निि शताब्दी िे शंकिाचायभक आग्रह \nपि “अठािह िषभ थिगृह िे साधनाित र्ए सांसाविक सुख त्यावग 6 \nर्ागिे िंडन विश्रक ब्रह्मसूरक शंकिर्ाष्यक टीकाक िचना कएलवन। \nआ तावह िे र्ािती िूक योगदान दैत िहलविन। तैँ हेतु तावह िूक \nअिदान केँ अिि किए लए टीकाक नाि र्ािती संज्ञा सँ जोवड़ \nदेलवन। ई िूक अिदान बड्ड कवठन शब्द अवि। अगि िाचथपवत \nकेँ साधने किक िलवन त’ वििाह कविलेल केलाह? एवह लेल जे \nपत्नी रूप िे र्ािती वबना िउआ केँ आ वबना र्ािनाक संचाि केँ \nसेविका बनल िहवि? िाचाथपवतक विद्वताकेँ निन िुदा र्ाितीक प्रवत \nहुनक प्रयोग हुनका द्वािे जावन-बुवझ क’ र्ािती केँ पवित्यक्ता बनाएब \nविक।   58 || विदेह स द े ह: २ ० \nिैविली लोक व्यिहािक गीत िे अनेक गीत र्ेटत जावह िे सौवतन \nशब्दक प्रयोग अवि। सौवतन लेल कुबजो, कुब्जा शब्दक प्रयोग अवि \nजे हििा जानैत घृणा सूचक अवि। \nबात पवित्यक्ताक क िहल िी त’ उदाहिण सिाज स लेिए पड़त। \nसिाज वदस आँवख उठाबय पड़त। सिाज केँ वनहािए पड़त। नािी \nिनोदशा आ ददभक, टीसक अनुर्ूवत किए पड़त।  \nएक बहुत थिावपत सावहत्यकाि अपन इच्िा सँ वबपिीत िाता-वपता \nकेँ िन आ िान िखबाक चक्कि िे एहेन पिम्पिागत आ अवत सािान्य \nलड़की सँ वििाह क’ लेलाह जे कोनो रूप सँ हुनका संग साम्य नवह \nिखैत िवल – नवह दैवहक सौन्दयभ िे आ ने विद्या िे। विद्वान आ \nदैवहक सौन्दयभ आ सौष्ठि सँ पविपूणभ सावहत्यकाि िन बना लेलाह जे \nवििाह क’ लेताह िुदा ओवह लड़की सँ कोनो तिहक कोनो सम्बन्ध \nनवह िखता। सैह र्ेल। वििाह र्’ गेलवन। चतुिी धवि सासुि िे \nिहला। संपन्न सासुिक लोक पाहुनक थिागत िे कोनो किी नवह \nिखलक। उपि सँ वबधकिी अवत चातुवि। नीत-नूतन बात कहवन। \nसृंगाि, िनुहाि, प्रेिक बात िे ओझिाबए लगलविन। वदयासलाई आ \nकाठी एक ठाि िहतैक त’ आवग लगबे कितैक। सैह र्ेलैक। जावह \nपत्नी सँ कवहयो कोनो सम्बन्ध नवह िखबाक उदेश्य सँ वििाह केने \nिलाह ओकि प्रेि िे फँवस गेलाह। िन र्ले नवह विलल होवन देह \nविल गेलवन। 15 वदन िहला। बहुत िंगक बात र्ेलवन। कतेक बेि \nकेवल केला। 15 वदनक बाद घि आवब गेला। \nघि िापस अएला पि पुनुः अपन िैदुश्य आ सौन्दयभ पि दंर् र्ेलवन। \nर्ेलवन, आवह िे बाप, वििाह त’ गलत पवििेश, गलत पवििाि आ \nगलत लड़की सँ र्’ गेल। अविकवसत, बैकिडभ सँ र्’ गेल! आब \nकी हो? नवह-नवह, एहेन लड़की संग जीिन कोना कटत? असंर्ि।  विदेह सदे ह:२ ०|| 59 \nिहानगिक सभ्य सिाज लग कोना िहब? ियादा आ इज्जत नीलाि \nर्’ जाएत। फेि की उपाय? यैह जे त्यावग दी। पवित्याग किी। \nपवित्यक्ता बना दी। पवित्यक्ता कोना बनत? अपिान सँ, शोषण सँ, \nदैवहक-िानवशक उत्पीड़न देला सँ। से केँ देत? हि थियि देब। ई \nवनणभय अवन्ति? एकदि अवन्ति। वबना एकि दोसि कोन उपाय?” \nयैह सब सोचैत  र्विष्यक िहान सावहत्यकाि आ कलािा नािी \nउत्पीड़नक ठीका ल’ लेलाह। एक दुखद, तकभहीन, अनगभल आ \nअिानिीय घटनाक बीया बाउग़ र्’ गेल िल। ओ अपन िीर्त्स रूप \nलेल तैयाि िल। एक विद्वान एक चांडाल बवन गेल िल। \nसावहत्यकाि िहोदय केँ सासुि सँ अएबाक हेतु बेि-बेि सिाद अबवन। \nई एहेन वनष्ठुि जे जेबे ने किवि। सासुिक लोक वहनक प्लाट सँ \nअनजान। अंत िे ससुि िहोदय थियि वहनकि दिबज्जा पि आवब \nगेवल्िन। आब की किताह? कोनो उपाय नवह बचलवन। लाचाि र्य \nसासुि गेला। खूब िान-दान र्ेलवन। नाना तिहक सचाि लागल। \nखूब िन सँ र्ोजन केलाह। िावत िे पत्नी एवल्िन। आवबते काविनी \nिावननी बनैत कहलविन: \n“जाऊ! कतेक वनष्ठुि लोक िी अहाँ? नवह अएलहुँ आ ने वचवट्ठयो \nर्ेजलहुँ? एहेन कतौं िनुख र्ेलैक अवि? हि रुसल िी अहाँ स।” \nसे कहैत कवनया िुँह वबपिीत अिथिा िे किैत झुट्ठे सुतबाक र्गल \nकेलवन। \nविद्वान सावहत्यकाि चुप िहला। गंर्ीि िहला। वकिु नवह बजला। \nकी बवजतवि? िन त कोनो धिाने अपन व्याहत धिभपत्नी सँ िुवक्तक \nकािना आ ब्योंत िे बाझल िलवन। पत्नी वदस देखबो ने केलवन। \nतुिते पत्नी केँ बुझा गेलवन जे वकिु त’ गडबड अवि। झट दवन \nविचाि केलवन: “आवखि ई वकिु प्रवतवक्रया वकयैक नवह देला? हे  60 || विदेह स द े ह: २ ० \nर्गबती! वकिु अवनष्ट बुझना जा िहल अवि हििा। कहीं कोनो \nवनदभय िनुखक संग त’ हिि हाि विधाता नवह लगा देलवन? की \nकिी? ककिा पि िावननी बनी हि? जे िनुहाि कित से त’ कोनो \n्याने-बात नवह द’ िहल अवि। फेि की किी? अवहना सुवत िही? \nसे कोना हएत? र्ले बाबा वबद्यापवत कवह गेला ‘पुरुखक नवह \nवबथिासे’। कोनो वथिवत िे पुरुख पि विश्वास नवह किी। फेि की \nकिी? एवह ह्रदयवहन पुरुख केँ ह्रदय-िान पुरुख बनाबी। से कोना? \nएकिा अपन प्रेिक जाल िे गिानी।” यैह सब सोचैत बेचािी नि \nब्याहल कवनया अपन जीिनक नैया केँ डूबए सँ बचेबाक उवक्त सोचय \nलगलीह। किबट अपन पवत िहोदय वदस बदलैत बजलवन : “की \nबात पाहुन! रुसल िी की? वकिु गलती र्’ गेल हििा सँ की? \nअगि गलती र्ेल त’ कहू। हि िाफ़ी िांवग लैत िी”।  \nअतेक बात कवनया कहलविन िुदा पाहुन पि कोनो प्रर्ाि नवह \nपिलवन। गुि-सुि-गंर्ीि बनल िहलाह। कवनया केँ अशुर्क अशंका \nर्ेलवन। वहनकि आँवख िे कवन वबकिाल, वबकट थिरुप देखली। \nकवन कसाई कवन वनदभयातक र्ाि लगलवन। कवन ज्ञानक व्यिभ \nघिण्डक अनुर्ूवत र्ेलवन। लेवकन दोसि कोन उपाय? पैघ जावत आ \nकुलक ियादा सँ िेकएल िी। दोसि वििाह त’ आब सपनो िे नवह \nदेखल जा सकैत अवि। तखन की किक चाही? वकिु नवह अतबे \nजे येन-केन-प्रर्ािेन वहनका िना ली। से कोना िनाबी? प्रेि सँ आ \nअपन िनुहाि सँ। देखैत िी, र्गबती सफलता दैत िवि की नवह? \nअवह तिहक अंतद्वभंद सँ जुझैत कवनयाँ पाहूनकेँ अपना िाती सँ \nजकिबाक यत्न शुरू केलवन। आवह िे बा! ई की? पाहुन त’ एक \nक्षण िे बज्र उग्र र्’ गेलाह। हाि झकझोवि देलविन। अपन बलक \nप्रदशभन किैत ककभश ्िवन िे बजला: “खबिदाि जे आई के बाद  विदेह सदे ह:२ ०|| 61 \nहििा सँ कोनो तिहक सम्बन्ध िखलहुँ। हििा अहाँ सँ कोनो तिहक \nसम्बन्ध नवह िखबाक अवि। हि आई सँ अहाँक शिीि नवह िुब। \nअहुँ अपन ियादा िे िहू। अगि से ियादा केँ तोिबाक चेष्टा किब \nत’ हििा सन खिाप लोक नवह र्ेटत”।  \nकवनया आब पूणभ साकांक्ष र्’ गेल िलीह। र्ेलवन सावहत्यकािक नाि \nपि िाक्षस सँ वििाह र्’ गेल। आब की किी? कवन दृढ़ र्ेलीह। \nकहलविन: “देखू, हि अहाँक व्याहता िी। हिि सम्बन्ध िे हिि \nवपता अपनेक वपता सँ सब वकिु थपष्ट क’ देने िलाह। अहेन \nसिथया िल त’ नवह कवह वदतहुँ? हि आब कत’ जा सकैत िी? \nअहीं कहू? आ फेि वििाहक यारा िे त’ अहाँ हििा संग सब वकिु \nकएल जे एक थरी-पुरुष किैत अवि?” \nअवह बात सँ बेवफ़क्र िद िे चूि सावहत्यकाि अपन िाग अलापैत \nिहला: “हििा से सब वकिु ने बुझल अवि। हििा अहाँ सन जावहल \nथरी संग कोनो सम्बन्ध नवह िाखक अवि। अहाँक िथता अलग, \nहिि िथता अलग। नदीक दू थितन्र किेड़। ककिो सँ ककिो \nविलन संर्ि नवह अवि। ख़बिदाि जे हिि देह िे सटबो केलहुँ।” \nपत्नी पािा कोना होइतवि? लागल िहली। वकिु िनुहाि, वकिु क्रंदन, \nवकिु नोिक धाि चुएलवन। वकिु अपन िाता-वपताक वििशताक र्ान \nकिेलवन। कवन वगदिर्र्की सेहो देलविन। िुदा सावहत्यकाि िहोदय \nत’ अवडग िहला। अपना केँ लंठ-सावहत्यकाि िानैत िला। एवह पत्नी \nसँ कोनो सम्बन्ध नवह िखता से ब्रह्मिाक्य िलवन।  \nतिावप पत्नी वहम्ित किैत अधभ िथर िे एकबेि सावहत्यकाि िहोदय \nकेँ अपन बाहुपाश िे लेबाक प्रयाश केली। एवह बेि क्रोध सँ बताह \nर्ेल सावहत्यकाि अपन पत्नी केँ उपि प्रहाि क’ देलाह। बेचािी लाचाि \nर्ेल िावि खाइत िहली। बंद घि िे विवचर थिि सुवन लड़कीक िाए  62 || विदेह स द े ह: २ ० \nआ र्ाऊज जावग गेवल्िन। घि खोलबाक आदेश देलविन। लड़की \nघि खोलैत िाएकेँ गि लावग कानए लागली। कनैत िहली आ बजैत \nिहली: “सब अनिभ र्’ गेल। हिि कपाि फुवट गेल। िनुखक बदला \nहैिानक संग र्’ गेल।” \nिाए आ र्ाऊज पुिैत िव्ल्िन: “की र्ेल बुच्ची?” िुदा वहनकि िुँह \nसँ बकािे ने वनकलवन। कतेक काल धवि कनैत िहली। लोक सब \nबोसैत िह्लवन। उम्हि सावहत्यकाि िहोदय काल-नाग आ यिक अिताि \nबनल क्रोध िे िातल घि िे क्रोधक ज्िाला िे धू-धू जवि िहल \nिला। हुनका सँ लोक पुिवन: “पाहुन! की र्ेलैक? वकिु बकझक \nर्ेलवन की?” पाहुन पवहने त’ चुप िहला। फेि ककभश थिि िे उत्ति \nदेलाह: “हििा की पुिैत िी? अपन बेटी के पुिू। ओ जे कहती \nहिहुँ सैह कहब।” बहुत देि धवि िाताििण शांत िहल। \nजखन कवनयाँ र्वि इच्िे कावन अपन िनक ददभ बहा लेलवि त' \nकहलवन: \"वहनका हििा सँ कोनो वसनेह नवह िवन। ई िाता-वपताक \nइज्जत हेतु वििाहक थिांग केने िवि। वहनका हििा सन सािान्य \nनवह आधुवनका चाही जे वहनका सँग िहानगि िे हाि-िे-हाि िािने \nथिच्िन्द घुवि सकए। ई हििा सँ कोनो तिहक सम्बन्ध नवह िाखय \nचाहैत िवि। उलटे हििा सँ जतेक जल्दी हो िुवक्त पाबै चाहैत \nिवि। िेदिंरक उच्चािण सँग जे पत्नी बनेलवन तकिा पालन किैत \nअपन अवधकािक र्ाि जगबैत हि वकिुए क्षण पूिभ वहनका देह वदस \nजएबाक अनगभल प्रयास कएल तकि पविणाि देखू।\" ई कहैत अपन \nिातीक ओ वहथसा देखा देलविन जतए आदिणीय सावहत्यकाि अपन \nघुसाक वनदभय प्रहाि केने िलाह। वनलाह-थयाह ओवहना देखा िहल \nिलवन। एक क्षण िे सावहत्यकाि िहोदयक असली रूप बाहि आवब \nगेल िलवन। ओतय उपवथित िवहला सर्क हृदय काँवप गेलवन।  विदेह सदे ह:२ ०|| 63 \nअनिभ र्' चुकल छ्ल। एकि कतेक वबकट रुप र्' सकैत अवि \nएवह पि वकयोक वनवश्चत नवह िली।  \nअंत िे कन्याक िाए िोड़ेक गम्र्ीि होइत अपन जिाय लग नहुँ-नहुँ \nगेवलह। वथििे सँ कान लग फुसफुसा क' बाजय लगली: \n\"पाहुन! सब वकिु ठीक ने? ई िौिी कोनो गलत बात त' नवह कवह \nदेलकवन्ह? चावि र्ाई िे असगवि िैक ने, तावहं कवन विवड़या गेल \nिैक। ओना िनक बड़ शुधरि िैक। जे िहल से िुहँ पि कवह दैत \nिैक।\"  \nसावहत्यकाि वनिाकाि र्ेल सब बात सुनैत िहला। अंत िे सासु \nपुिलविन: \"अगि कोनो रुवट िवन त' बाजवि? हि सब वहनकि सब \nिाँगक पूवतभ अपन हैवसयत वहसाबे किक प्रयास किबवन।\" \nगहीि सांस लैत सावहत्यकाि ठाईं-पठाईं बजला: \n\"देखू! ई वििाह नवह चलत। वहनका सँग नवह हि खुश िवह सकैत \nिी आ ने यैह िवह सकैत िवि। वहनकि सोच आ हिि सोच िे \nकोनो साम्य नवह अवि\"।  \nसब बात जेना एकवहं सांस िे सावहत्यकाि िहोदय बावज गेलाह। \n \nसासु अपन िायक िित्िक कािणे गुि सधने िहली। फेि बजनाई \nशुरू केलवन: \"देखिु  पाहुन! ई ब्राह्मणक बेटी िैक। एना कोना \nहेतवन? वििाह एक केँ कहैत अवि सात-सात जन्िक सम्बन्ध िैक। \nउठिु आ दुनू विल क' िहिु।\"  \nबेटी वदस तकैत िाए बजली: \"सोना, एना नवह चलैत िैक जीिन। \nदुनू गोटे वहल-विल िहू। सब चीज़ नीक िहत। जाउ घि।\"  ई \nकहैत िाय बलपूिभक बेटी केँ पाहुन सङ्गे घि वदस ल' गेवलह। आब \nसब वकिु सािान्य र्' चुकल छ्ल। घि िे आवग आ घी केि सविधा  64 || विदेह स द े ह: २ ० \nएकवरत छ्ल। केिल होि किबाक िंर फुकक प्रयोजन छ्ल। ई \nप्रयोजन कन्याक िाए पूिा केलवन। अवग्न सुगंवधत र्' धू-धू पजिए \nलागल। दू देह एक र्' गेल। सावहत्यकाि िहोदय केँ एवह व्याहता \nिे आधुवनका देखाय लगलवन। दुनू िथत र्' गेलाह। ओवह वदन एक \nआि बात र्ेल। प्रेिक अवग्न ततेक प्रबल िलवन दुनूक जे ओही \nिावत आ क्षण नावयका केँ गर्भ ठहवि गेलवन। वििाहक, अवह तिहेँ \nएक उद्देश्य पूिा र्' गेलवन। \n \nसोझे साल वद्विागिन र्' गेलवन। जवहया सँ नावयका अपन सासुि \nअएवलह तवहया सँ सावहत्यकाि फेिो अपन उग्र रूप िे आवब गेलाह। \nिावि-वपट शुरू र्ेल। कखनो डंडा सँ त कखनो बेल्ट सँ। कवहयो-\nकवहयों आनो चीज़ सँ प्रहाि किैत िहला। संगवत साफे बन्द। पूणभ \nवििाि। यातना अबाध गवत सँ चलैत िहलवन। एक सावहत्यकाि \nअपन कुकृत्य सँ दोसि सावहत्यकाि लेल सािग्रीक ओविओन किैत \nिहला। नािीक शोषण होइत िहल। शोवषताक गर्भ िे शोवषतक बीज \nपनपैत िहल। विनाशक वक्रया िे वनिाणक प्रवक्रया अपन थिरूप \nपकिैत िहल। \nकोनहुना अपन सासुि िे िहैत नावयका एक पुरीक जन्ि देलीह। \nपवत सँग वथिवत नकभ जकाँ र् ' गेलवन। बहुत यत्न केलीह िुदा \nअसफलता हाि लगलवन। यातना सहैत-सहैत तन -िन जबाब द' \nदेलकवन। सासुि सँ नैहि आवब गेलीह। केश चललैक।  \nअवह बीच सावहत्यकाि अपना सँ 18 िषभक िोट लड़की सँ चुपे-चाप \nवििाह क' लेलाह। ककिो कानो ने लागय देलाह। डि िलवन नौकिी \nचवल जेतवन। नाि बदनाि र्' जेतवन। \n  विदेह सदे ह:२ ०|| 65 \nबाद िे विवधित तलाक र्' गेलवन। आि जे केला से केलाह। एक \nनीक काज जरूि केलवन जे  अपन जन्िल बेटीक वििाह अपन \nअिजल पाई सँ नीक जकाँ किा देलविन। \n \nहुनक पत्नी सेहो अपन जीिन अपने जकाँ वजबक कोवशश किैत िवि \nत’ लोक हुनका नीक -अधलाह कहैत िवन। यैह विक सािावजक \nियादा। यैह विक िहानता। सावहत्यकाि िहान र्ेल िवि। नािी \nचेतना, सावहत्य आ सृंगाि केि बात किैत िवि। एक दू आधुवनक \nआ तिाकवित विदुवष हुनकि सब कृत्य आ कुकृत्य बुझैतो हुनका हँ \nिे हँ विलबैत िवि। िविष्ठ सावहत्यकाि लोकवन क्षवणक लोर्े हुनका \nसङ्गे घुििैत िहैत िवि। हुनक यशक झंडा फहिबैत िहैत िवि। \n  \nहालवहं िे एक निोवदत सावहत्यकाि केँ एवह तिाकवित िहान \nसावहत्यकािक पूिभ पत्नी जे आब तलाक शुदा आ पवित्यक्ताक टैग सँ \nजानल जाइत िवि, र्ेटलविन्ह। निोवदत सावहत्यकाि हुनका लग \nगेलाह। अपन पविचय एक सावहत्यकािक रूप िे \nदेलवन।  पवित्यक्ताक ददभ सावहत्यकािक प्रवत घृणा बवन ज्िाि-र्टा \nजकाँ फुइट पड़लवन। अपन ब्लाउज खोवल एक-एक दागक प्रदशभन \nकिैत बजली: \"कहीं एहेन सावहत्यकाि त' नवह िी अहुँ जे अपन \nपत्नी सँग जलाल जकाँ व्यिहाि किैत िी।\" जखन ज्िाला फ़ुटले \nिहवन त’ अनेक तिहक नीक अधलाह बात सेहो कवह देलविन, जे \nकोनो नाजायज नवह िहैक। \n \nबात एतहुँ कहाँ सिाप्त होइत अवि। सावहत्यकाि अपन दोसि पत्नी \nकेँ सेहो यातना िे िखने िहैत िवि। िािैत-पीटैत िवि। आधुवनका  66 || विदेह स द े ह: २ ० \nसब सङ्गे घुििैत िवि। खूब सावहत्य वलखैत िवि, खूब र्ाषण किैत \nिवि। सिाजक एक तबका एवह िहापवतत केँ आइकॉन बना िखने \nअवि। हुनक प्रिि पत्नी केँ पवित्यक्ता आ कुलक्षणा कहैत अवि। \nएकिा की कही? ई बात पाठक पि िोवड़ दैत िी। \n \nपवित्यक्ताक वलखल आ ऐवतहावसक थिरूपक की बात किी, अपन \nआँवख सँ अनेक थिरूप देखने िी। कतौ पवित्यक्ता सम्बन्धी िहवल \nिवि त' कतौ पवित्यक्ता बनबै बला। कतौ पवित्यक्ता त' कतौ \nदुदैिक िािवल पवित्यक्ता। \n \nएक उदाहिण विवचर अवि जे सिाजक िानवशकता केँ आईना देखबैत \nअवि। से की? ई किा प्रािम्र् होइत अवि एक अवत सािान्य \nपवििािक युिक सँ जे अपन िाता-वपताक एसगि संतान िला। B. \nCom किैत देिी दवक्षण िे कतौ चाय बागान िे डेप्युटी िैनेजि'क \nनौकिी लावग गेलवन।  \nहुनका गािक बगले केँ गािक एक कन्यागत वजनका 4 लड़की िार \nिलवन, नीक पैसा दहेज दए अपन जेठ बेटी सँ वििाह किा देलविन। \nकन्यागत वकिु नवह अवपतु बहुत िास फुइस बाजल िला। लड़की \nपढ़वल नवहये जकाँ िहैक। साकांक्ष सेहो नवह, बवल्क कवन अकान \nजकाँ। देखबा सुनबा िे  िुदा अपूिभ। िंग-वििंगक गहना, िथर, \nप्रसाधन सँ सजवल। बि कावनयाँ केँ देखैत दंग। चतुिी कोना वबतलै \nसे बुझबे नवह केलाह। चतुिी प्रात अपने सङ्गे कोयंबटूि हनीिून लेल \nवबदा र्ेला। जखन ओतए गेलाह त' ज्ञात र्ेलवन जे लड़की साफे \nसाकांक्ष नवह िैक। वनत्यकिभ तक किबाक नीक सँ चेष्टा नवह \nिैक। आब की हो? तेसिे वदन िापस आवब गेलाह। सासुि आवब  विदेह सदे ह:२ ०|| 67 \nसासु आ ससुि केँ सब खेिहा कहलविन्ह। ससुि उत्ति देलविन्ह: \n\"अपने उदास नवह होउ पाहुन, अहाँक सासु सब बात बुझा देतीह।\" \nई कहैत ससुि दिबज्जा वदस चवल गेलाह। \nसासु लग अबैत नहुँ-नहुँ कहलविन्ह: \"पाहुन! ई िन िोट नवह कििु। \nहि सब वहनकि वििाह अपन दोसि बेटी सँ किा देबवन। दोसि \nएकिा सँ 2 बिखक िोट अवि। सिभगुणसम्पन्न िवन वहनकि सावि। \n \n श्रीिान िैनेजि साहेबक चानी। वदने सँ सावि पाहुन लग आवब गेवलह। \nसब वकिु नािभल। बवहनोई सँग सब वकिु किए लगवल जे एक पवत-\nपत्नीक बीच बन्द घि िे अन्हाि िे होइत िैक। अवह क्रि िे 7 \nिास बीत गेल। 7 िास िे सोझे साल वद्विागिन र्ेलवन। वद्विागिन \nिे सावि कोना अवबतविन? उपाय नवह िलवन। तावहं पत्नी एलविन। \nगाि अवबते देिी नि पुतोहुक असवलयत सबकेँ लावग गेलैक। आब \nकी हौक?  \nपवििािे िे वकनको सिबेटी गिीब िुदा अतीि सुन्नवि। तुित लड़कीक \nवपता वििाहक वनिेदन र्ेज देलविन। श्रीिान िैनेजि साहेब वबसवि \nगेलाह जे ओ सात िास धवि अपन सावि सँग गुलििा उड़ेने िला। \nसब िचन वबसवि गेला। सब ियादा धो-पोविक चावट गेलाह। अपन \nदुखड़ा गबैत िहला। िाए-वपवतयाइन सब अतबे कहविन्ह: \"धन कही \nएकिा जे सात िास धवि एवह अकान आ बकलेल कावनयाँ सँग कोना \nवबतेलक! एकिा आब शीघ्र अवह जंजाल सँ िुवक्त र्ेटक चाही।\" \nअपना प्रवत एवह तिहक सहानुर्ूवत पावब श्रीिान िैनेजि साहेब िने-\nिन गदगद िलाह। वििाह तय र्' गेलवन। प्रिि पत्नीक सब सािान, \nिथर, गहना, रव्य-जात िावख िाते-िाती िावि पीट क' सासु र्गा \nदेलविन्ह। कावनयाँ िोड़ेक वनिेदन अिश्य केवल्िन जे हुनको िह'  68 || विदेह स द े ह: २ ० \nदेल जावन। िुदा केँ सुनैत अवि? \n \nआब श्रीिान िैनेजि साहेबक दोसि पत्नी हुनका ई आदेश, वनदेश द' \nदेलविन्ह : \"जावह वदन अहाँ पवहल पत्नी केँ अपन घि घुसा लेब \nतावहये वदन हि िाहुि खा आत्िहत्या क' लेब।\" \nिैनेजि साहेब एकाएक एक पिि पत्नीर्क्त पवत बनैत बजला: \"िाि-\nिाि! अहाँ की बजैत िी? वििाह सँ आई धवि हि एकि शिीि नवह \nिूल। आब घि घुसेबाक कोन प्रयोजन?\" \n \nिैनेजि साहेब केँ िंश िृक्ष दोसि पत्नीक संतान सँ होिय लगलवन। \nबेटी-बेटा-बेटी। सब हिेक िह िास पि गाि आबवि। गाि अवबतवहं \nनवह जावन कोना प्रिि पत्नी जकिा अड़ोस-पड़ौसी सब वबयहुती कहैक \nबुवझ जाइक। िावत क' आवब जाइक। िुदा, र्ोजन त दूि िैनेजि \nसाहेब केि िाय वपवतयाइन सब सिान िीन िावि-वपट क' र्गा दैत \nिलविन्ह। बेचािी िथताक वर्खिंगी बनल अवि। िुदा वकयोक िैनेजि \nसाहेब केँ इहो नवह कवह सकलवन जे ओकिा अपना घि पि कि सँ \nकि अन्न-िथर वदयौक। आसिा वदयौक। ऊपि सँ बाप-संबंधी सब \nसेहो ओवह अर्गली पवित्यक्ता केँ िािैत पीटैत िैक। जीिन नकभ \nबनल िैक। \n \nएवह प्रकिणक जवड़ िे अगि चली त' एवह पवित्यक्ता केँ पवित्यक्ता \nबनेबै िे प्रिि दोख ओकि वपता केँ िवन।  जखन हुनका बुझल \nिलवन जे हिि बेटी एहेन अवि त’ वििाह कविलेल किा देलविन्ह? \nओवह पैसा सँ ओकिा लेल कोनो विहैवबवलटेशन सेन्टि अििा वकिु \nआिो क' सकैत िला। से नवह केलवन। जखन जिाय बेटी केँ  विदेह सदे ह:२ ०|| 69 \nिोवड़ देलविन्ह त' ओकिा जीिन लेल कोनो इंतज़ाि किक िलवन।  \nदोसि दोख िैनेजि साहेब केँ? अगि सावि सँ वििाह नवह किबाक \nिलवन त' संबंध कोन कािणे सात िास धवि िखला? पुनुःश्च, अगि \nदोसि वििाह केलाह त' प्रिि पत्नीक सब वकिु िापस कविलेल नवह \nक' देलविन्ह?  \nएवह प्रकिण िे दुनू पक्षक सिाज सेहो ओवहना पातकी अवि। \nअनुर्िक किा अनंत अवि। ककिा कही ककिा िोड़ी? कहब \nतखने बात फवििायेत। वबना कहने कोना बुझबैक?  \nएक दृष्टान्त हाले केँ अवि। से की? एक व्यवक्त वििाह केलाह। \nवििाहक एक िषभक बाद कतौं नौकिी लेल गेलाह। जे गेलाह से 3 \nिषभ धवि एबे नवह केलाह। सब उपाय र्ेल। जगह -जगह लोक \nपहुचल। िाना-पुवलस िे िपट वलखा देल गेल। िुदा वकिु ने र्ेल। \nअंत िे ओवह युिक केँ िाता-वपता हुनक पत्नीक वििाह ओवह युिक \nसँ िोट र्ाई सँ किा देलविन। पवििाि चलए लगलैक। थरी िावन \nलेलक जे हिि प्रिि पवत आब एवह संसाि िे नवह िवि, त देओि \nसंग वििाह कि’ िे कोनो हजभ नवह। पवहल पवत सँ एक लड़की \nिहैक। दोसि पवत सँ एक बालक। सब वकिु पटिी पि वनक सँ \nचलय लगलैक। किीब 9 िषभक बाद एकाएक ओवह िवहलाक जीिन \nिे र्ूचाल आवब गेलैक। पवहल पवत कवह नवह कोना कतए सँ िापस \nघि आवब गेलैक। अपन पत्नी लग गेल। बाद िे पता चललैक जे \nओकि अनुपवथिवत िे ओकि िोट र्ाई सँ वििाह र्’ गेल िैक पवहल \nपत्नी केँ। बेचािी िवहला दू नाि िे कोना पैि िखत? बड़का सिथया। \nपवहल पवत ओकिा पि अपन अवधकाि जतबैक। दोसि पवत कहैक \nजे हि त’ सब चीज़ अिधावि क’ वििाह केने िही। दुनू र्ाई िे \nद्वन्द चलैत िहलैक। अवन्ति वनणभय ई र्ेलैक जे िवहलाक प्रिि पवत  70 || विदेह स द े ह: २ ० \nदोसि कोनो लड़की सँ वििाह कििु। जखन से र्’ गेलैक त’ \nिािला सुलवझ गेलैक।  \nविविला िे एहनो विधान िहल अवि जे जावत-िूलक नाि पि एक \nआदिी 20-25 टा वििाह क’ लैत िलाह। एक दू िोवड अवधकांश \nपत्नी पवित्यक्ताक जीिन जीबैत िली। पवित्यक्ताक अिभ केिल अन्न-\nिथर-थिानक तकलीफ अििा सािावजक ियादे नवह अवपतु शािीविक, \nिानवशक सुख स िंवचत हएब सेहो र्ेल। जखन लाचाि र्ेल अवह \nतिहक वथरग्न वकिु दोसि पुरुष वदस देखैत िवि त’ सिाज हुनका \nकुलटा, वनलभज्ज, अपविर, ्रषष्ट, दुश्चविर आ ने जावन की-की कहैत \nआवब िहल अवि? वकनको डाईन त’ वकनको डावह कवह टाचभि कैल \nजाइत िवन। सिाज बौक बनल िहैत अवि। धनक इच्िाक पूवतभ \nर्’ सकैत अवि, तनक इच्िाक पूवतभ कोना हएत?  \n \nखादी आ विविला/िधुबनी पेवन्टंग केि शुरुआत र्ेला सँ बहुत \nपवित्यक्ता अपन आविभक ियादाक िक्षा किबा िे सफलं िहवल िवि। \nपेंवटंग िे पद्मश्री गंगा देिी, गोदाििी दत्ताक किा सबके बूझल अवि। \nखादीक आगिन सँ कतेको पवित्यक्ता अपन अन्न, िथरक उपाजभन \nकिबा िे सफल र्ेली। अपन सोच, अििान, सपना, सृंगाि सब \nवकिु खादीक ताग िे देखनाई शु रू केलवन। कलात्िकता अपन \nपिाकाष्टा पि पहुँच गेल। विविलाक सूती खादी देखैत-देखैत सिथत \nर्ाित िे अपन िवहनी, कलाकािी आवद गुणक कािणे प्रवसद्द र्’ गेल। \n  \nहि िानिशाथर, कला-इवतहास आ िानिावधकािक िार िहल िी। \nआवदिासी आ ग्रािीण सिाज िे काज किैत आवब िहल िी। आवदिासी \nसिाज मे कोनो कािणे अगि पवत-पत्नी िे नवह पट्लैक त’ पवत-पत्नी  विदेह सदे ह:२ ०|| 71 \nदुनू केँ ई थितंरता िैक जे अपन जीिनसािी केँ िोवड दोसि तावक \nलए। एवह सँ पवित्यक्ता प्रिा एवह तिहे ओवह सिाज िे प्रर्ािी नवह \nिैक जावह तिहे अपना सिाज िे। \n \nएक बात आिो हििा अचिज िे डालैत अवि। लोक जावह िे वथरग्न \nसेहो सवम्िवलत िवि, सर् वकयोक अवह तिहक विधानक पविचालन \nलेल पुरुख सँ अवधक दोष थरी केँ दैत िवि। जखन की सत्य ई \nअवि जे वपतृसत्तात्िक सिाज अपन जाल ऐना ने वबिेने अवि जावह \nिे सािान्य केँ केँ पुिैत अवि आधुवनका आ पिवल िवहला सेहो फंवस \nजाइत िवि। अंत िे अतबे कहब जे पवित्यक्ता थरी सिाजक \nसिथया नवह अवि। ई िानिक सिथया अवि। एवह पि गंर्ीि बनक \nजरूित अवि। सबकेँ एक संग आवब संगोि किैत अवह सिथयाक \nवनदान वनकलबाक अवि। अवह अवर्शाप केँ सिाप्त किक अवि। \nसे र्ेल तखने हि सब गिभ सँ कवह सकैत िी जे हि सब प्रगवतक \nपि पि बवढ़ िहल िी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  72 || विदेह स द े ह: २ ० \nग ौर ी चो र नी, ग ौरी ड ाईन आ ग ौर ी थ छनाथ र: मधुश्रावणी किा केर द्व ं द्व? \n  \nमधुश्रावणी क िा आ पाबथन मनुक्ख आ प्रक ृथत, लोक आ शास् त्र, स्त्री \nआ पु रुख,बू ि आ नव , प्रेम आ क ेथल, पाथर थस् िथत क ी संत ुलन क ेर \nस हज रुपे थमथिलाक अ द्भुत परंपर ा अ थछ । एकर जत ेक चच व हो से \nकम। ए थह पाबथन के, एकर स ब क िा, उपक िा, प्रस ंग, उप-प्रस ंग \nके नीक सं बुझनाई, क िा के थमथिलाक थबथ भन्न क्ष ेत्र में उपल ब्ध \nअ ंत र के संक लन, ओकर घ मिवन, समाजशास् त्र ीय-मानवशास् त्र ीय-\nमनोवैज्ञाथ नक थवश् लेष्ण जरु र ी अ थछ । दुभ ाग् य सं इ थत ह ास क ार, \nसमाजशास् त्र ी, मानवशास् त्र ी, मनोवैज्ञाथ नक आर-त-आर साथ ह त् य क ार \nलोक थन सेह ो एकर बह ुत थववेच ना  नथह क सक लथन अ थछ । ई थच ंत ा क \nथवषय  अ थछ । मानवशास् त्र में एक शब्द ह ोइत छैक “e n c u l tu rat i o n ” \nजकर अ िव भेल जे लोक क ु नो च ीज, लू थर, ज्ञान, भाव , परंपर ा आ थद \nस् क ू ल अ िवा  क्लासरूम अ िवा  क ुनो थवशे ष  थशक्षक या थशथक्षका सं \nनथह बथल् क लोक व्य वह ार  के देख ैत, ओकर अ नुश र ण क र ैत थबना \nबुझने आ प्रयत्न क ेने थसख ने जैत अ थछ । नथह थसख बला/बाली के आ \nने थसख ाबय बला/बाली के एकर थवथ शि  भान ह ोइ त छैक मु दा ई \nसामाथ जक ज्ञान के एक पीढ़ी सं दोसर पीढ़ी में ह स् त ां त थ र त थनथववघ्न \nरूप सं ह ोइ त र ह ैत छैक – च र ैवेथत -च र ैवेथत ।  अपन अ ल्पज्ञा न सं मु दा \nमै थिली संस् क ृथ त के थसनेह के क ार ण मधुश्रावणी पर हम थक छु क ाज \nक रहल छी। प्रथतथदन नव  बात ज्ञात ह ोइत अ थछ । थववेच न  नव  \nथदशा थदस संक ेत क र ैत अ थछ । इ म्हर अपन माय ल ग पु न ः त ीन थदन \nधथर अ थह क ि ा के बुझबाक प्रयत्न क ैल। लाग ल, ई क िा आ पाबथन \nत पु रुख क ेर पूज ाक एक ाथ धक ा र के सोझे-सोझ च ुनौ त ी द रहल \nअ थछ । क िा सुनथनह ाथ र मथह ला, क िा क ह थनह ा थर मथह ला, क िा क ेर  विदेह सदे ह:२ ०|| 73 \nसामग्री, थवध , थवध ान , स ब थक छु बत ाबय बाली मथह ला, पु रुख में मात्र \nअ थन्द्त म थदन व र आ ओ ह ो मथह ला के इ सार ा पर च लय बला य ंत्र वत \nप्राणी! बाथ क स ब च ी ज़ में पु रुख के ए न्द् र ी बन्द्द। थक छु लोक एक \nप्रश्नउठोलथन। ई थज ज्ञा सा पथह ने बि प्रभ ाथ वत नथह क ेल क सोच लह ुँ, \nक थि लेल घ मिवन करु? लेथक न एखन भेल जे िोि ेक सोच ी जे \nआ थिर ऐना थक य ै क छैक - गौ र ी आ थछ नाथर? \n  \nएक र ा क ो ना क ह ी? जौं शास् त्र धेने रहब त एकर उत्त र अ संभव।  \nधमाथ धकार ी स ब आ िमण क र त ा। लोक सँ करब त समाधा न के \nसथमप आ थब सक ैत छी। \n  \nलोक आ शास् त्र में एक अ ंत र स् पि छैक - शास् त्र फ्रेम में बज्र गांठ \nस नक बान्द्ह ल छैक । ओ थह फ्रेम सँ बाह र ए बा क क ल्पनो अ संभव।  \nठीक एकर थवपर ीत  लोक फ्रेम में र ह ैत अ थछ लेथक न आ वश् य कता भे ला \nपर फ्रेम सं बाह र ए बामे में क थनक बो संक ो च नथह ह ोइ त छैक । \n  \nलोक प्रेम में भक्त आ भगवान  थमत्र जक ाँ, नौकर माथ लक ज क ाँ, \nप्रे मी-प्रे थमक ा ज क ाँ व्य वह ार  करैत अ थछ आ ओ थह व्य वह ा र  में शास् त्र क \nगुण, थशक्ष ा, संस् क ार सथम्मथ लत र ह ैत छैक । लोक भगवान  के आन \nनथह अपन बुझै त अ थछ । अपन नथह अपन पथर वारक  मनुख बुझै त \nअ थछ। स ब थनर ाकार स ब गुणे साक ार भ जाइ त छैक । भगवान  लोक \nमें मनुख े ज क ाँ व्य वह ार  क र ै त छथ ि। ई बात शास् त्र में संभव  नथह । \n \nलोक महा देब के “उगना ” बना दैत अ थ छ। सबर ी लोक अ थछ जे \nअपन थनश्छ ल प्रेम मे र ाम के आ थठ वैर  ख ुआ ब य में संक ो च नथह  74 || विदेह स द े ह: २ ० \nक र ैत अ थछ । सधना जाट भगवान  के पथह ने भोजन करबैत अ थछ \nत खने अ पने ख ा इ त अ थछ । थलंगाय त समाज के एक मथह ला ह मरा \nकहल क: \"देख ू, महा देब के ने माय ने थपत ा; ने भाई ने बथह न! बेच ार े \nबाल रूप में ह मरा ल ग हमर गाय क ेर बछि ा बथन हमर गौ शाला में \nख ुटे सल र ह ैत छथ ि। अगर सदी भ गेल थन, नाक सँ पाथन बह ै लगत थन \nत के पोछत थन? के त ेलक माथलश क र त थन? च लु छो िू स ब के हे \nबाऊ महा देब। आई सँ हम अ ह ाँ क े अपन बेट ा बना लै त छी। हम \nत ेल-क ुर क देब, नाक पोथछ देब, क ाढ़ा थपय ा देब”। \n  \nस ब सँ पै घ बात ई जे ई मथह ला थनथववक ार  भाव  सँ बजैत छथ ल। जे \nबजैत छथल सैह क र बा क इ च्छा सेह ो छलै क । \n  \nई भेल लोक अ िवा  िोक के शथक् त । एह ेन बात अिवा  व्य वह ार  \nशास् त्र के ज्ञा त ा अ िवा  थवद्वान /थवदुथष  नथह सोथ च सक ैत छथ ि। \n  \nआब बात क र ी मधुश्रावणी पावथन  आ क िा में ओ प्रस ंग जाथ ह में गौ र ी \nलेल थछ नाथर शब्द के प्रयो ग क ैल गेल अ थछ । \n \nक िा के अ नेक स् वरूप  अ थ छ। लेथक न स ब स् वरूप  में थछ नाथर शब्द \nके प्रयो ग क ैल गेल छथन। \n  \nमधुश्रावणी के प्रयो जन नव  थववा थह त  लिक ी के जीवन  के स ब थकछु \nके व्य वह ाथ र क  ज्ञान देनाई अ थछ । व्य वह ाथ र क  ज्ञान में शास् त्र ी य ज्ञान \nसथम्मथलत छैक। \n   विदेह सदे ह:२ ०|| 75 \nअगर मधुश्रावणी के क िा के स ब प्रस ंग आ उपक िा के देख ब आ \nगुनब त लाग त जे थक छु बाँ च ल नथह अ थछ । एक गृहणी के जत े क \nज्ञान च ाही स ब थक छु घ ोथ ट-घोथट एथह क िा के मादे थसख ा देल जाइ त \nछैक । गौ र ी देवी  के भूथमक ा के छोथि एक आ दशव स्त्री के भूथमक ा \nमें छथि जकरा सामान्द्य थस् िथ त में अ ने क तरहक पथर थस् िथ त के सामना \nक ोना करक चाह ी तकर प्रै थक् टक ल ज्ञान भे टै त छैक । \n  \nअ थह प्रस ंग में गौ र ी के भूथमक ा एक ए ह ेन थशथक्षक ा के रूप में छथन \nजे नार ी मनक द्वंद के समाधा न करैत छथ ि। महा देब के भूथमक ा एक \nएह ेन पथत क रूप में छथन जे पत्नी के भ्रम के दू र करैत छथि, अपन \nपत्नी के सम्म ान क र ैत छथि आ ह ुनक सम्म ानक आ शब्दक र क्षा \nक र ैत छथ ि। संगथ ह महा देब गौ र ी के मयादा के भान सेह ो क र बै \nचाह ैत छथ ि। \n  \nए थ ह सम्प ू ण व उपक िा में स्त्री आ पु रुख एक दोसरक पूर क छैक । \nदुनू के एक दोसरक मयादा के थ च ंत ा छथ न। गौ र ी त ीन स् वरूप  - \nडाई न, च ोर न ी आ थछ नाथर - में ई संवाद  स् िाथपत करय च ा ह ैत छथि \nजे शंक ा आ थज ज्ञा सा मनुख क प्राक ृथ त क गुण छैक। एकर प्रम ाथ णक त ा \nके परी क्ष ा करब अ थ नवाय व।  दोसर थदस महा देब अपन क ृत् य सँ ई \nप्रम ाथ णत करय चाह ैत छथि जे पथत-पत्नीक संबंध थवश्वा स  पर थटक ल \nर ह ैत छैक । अ थह थवश्वा स  के सम्म ान आ र क्ष ा करब दुनू के सामू थह क \nथज म्म ेदार ी ह ोईत छैक । अ थव श्वास  सँ संबंध टूटैत छैक । \n  \nबात गौ र ी आ थशव  के ह ोईत छैक त ांथ ह उपक िा क थवष य वस् त ु  ओहने \nछैक । महा देब त ंत्र के जनक छथ ि। त ांथ ह बात डाई न के भ रहल  76 || विदेह स द े ह: २ ० \nछैक । गौ र ी डाई न बनय च ा ह ैत छथ ि। महा देब ई क ह ैत छथ िन जे \nई क ाय व स भक नथह छैक । गौ र ी के दथक्ष ण थदशा के गाम में जेबाक \nलेल मना क र ैत छथ िन। गौ र ी क ोना मानत ी? थसख ना ई शुरू करैत \nछथ ि। थबना क ह ने महा देब साक्ष ी र ह ैत स ब थिय ा के देख ैत अ पना \nक ंर ोल में लेने र ह ैत छथ ि। आ जखन गौ र ी च ुपच ाप डाई न क ेर स ब \nमंत्र पथढ़ थसख जाइ त छथि त गौ र ी अपन पु त्र गणेश आ काथत व क के \nक ोढ़ क र ेज देख ै लगैत छथ ि। आब महा देब गौ र ी के पक थि लैत \nछथि आ क ह ैत छथ िन: \"हद भ गेल? ह मरा मना क ेलाक बादो अ ह ाँ \nगेल ौं दथक्ष ण क ोण में?” त ामसे भेि महा देब कहैत छथ िन जे पूर ा त ंत्र \nडाथह देथिन। त ुर त गणेश एक-एक मंत्र थलख ने जाइ त छथि आ \nक ाथ त वक डाह ने जाइ त छथ ि। गौ र ी के ह ोइ त छथन जे त ं त्र कम सँ \nकम मूल रूप में बथ च जाइक । साबर मंत्र मात्र अ ढ़ाई आखर के \nह ोई त छैक जकरा क ाथ त क सँ च ुटकी में च ोर ा लैत छथ ि। च ोर ेब क \nउद्देश्य मंत्र अ िवा  परम्पर ा के र क्ष ण छैक आर थक छु ने। ह मरा ए ना \nबुझना जाइत अ थछ जे एथह प्रस ंग के प्रास ंथग कता ए थ ह बात मे छैक \nजे एक स िल गृहणी के स ब त र ह े अपन घर आ गृहस् िी के र क्ष ा \nकरक च ा ह ी। \n  \nआब गौ र ी च ो र नी छथि त ाथ ह प्रक र ण पर आ थब । बह ुत बेजोि प्रकरण \nअ थछ । आ एकर आ धा र सेह ो गौ र ी त ैय्यार क र ैत छथ ि। गौ र ी महा देब \nसँ आ ग्रह क र ैत छथि जे अगर थक य ोक च ोरी क र ैत अ थछ, थक म्बा \nथछ नर पन क र ैत अ थछ त ओक र ा शर ीर मे थक छु एह ेन थच न्द्ह अ ंथ क त \nभ जैक जाथ ह सँ जन-सामान्द्य के ई थसख भेट जाइक जे एह ेन क ाज \nनथह क र ी । महा देब ना-नुक ू र क र ैत गौ र ी के थनवेदन  माथन लैत छथ ि। \n   विदेह सदे ह:२ ०|| 77 \nएक बेर पु नः गौ र ी मयादा के लाँघ ेत छथि आ महा देब के मना क ेलाक \nबाद एक गाम में भाटा च ो र ी क र ैत छथ ि। थनशान के रुप मे जथह ना-\nजथह ना गौ र ी भाटा च ोर बैत गेल ी त थह ना-त थह न ा नागथ ि बढ़ै त गेल थन। \nजखन गौ र ी के भान ह ोईत छथन त महा देब सँ थनवेदन  क र ैत पु नः \nओक र ा समाप्त करय कहैत छथ ि। िेर ह ोई त छथन क थन क अ वशेष  \nथच न्द्ह क रूप में रहक च ाही । आ क ह ैत छथ िन जे थनशान मात्र ई \nजानवर  में ह ोब क च ाही। सै ह भे ल। \n  \nआब थछ नाथर बला प्रक र ण में अ बैत छी। एक बेर पु नः महा देब के \nमना क ेला क बाद नह थर क ा त में गेल थन। महा देब माल्लाह बनला। \nनाव  पर र ाश् त ा क टै त क ाल माल्लाह गौ र ी के कख नो गाल छुथब \nलैन। कख नो च ुट्ट ी क ा थट लैन। भाव  उत्त ेज क भेल गेल थन । जेना-जेना \nक ेथल भाव  मे गौ र ी मगन भे ली त थहना-त थह ना ह ुनक र माि पर थसंग \nबढ़ैत गेल थन। \n  \nमल्लाह जाल ख सेलक । गौ र ी माछ थबछ लथन। एकर िाय दा उठबैत \nमल्लाह गौ र ी सँ ग एमहर-ओमहर क र ैत केथल थिय ा के सेह ो आ नंद \nनथह-नथह करैत लैत रहल । \n  \nक ेथल ह ोइ त गेल थन आ थसंघ बढ़ैत गेल थन। आब गौ र ी के ह ोश ए लथन \n: \"हे भगवान ! ई की भेल? आब की ह ैत?” \n \nय ैह सोच ैत गौ र ी अपन थसंघ के साि ी सँ झपैत गेल ी। मु दा थसंघ \nबथढ़ते गेल थन। अ ंत त ः महा देब सँ थनवेदन  क ेथल् िन: \" गलती भ गेल \nह मरा सँ । ई मल ह बा अपन सीमा नाथघ गेल । छू-छाप हमर प्रथतशोध  78 || विदेह स द े ह: २ ० \nके बादो क थरत े रहल । एकर ा क ेथल क ह ना य उथचत नथह । गलती सँ \nहम क थ ह देल ौं जे थच न्द्ह द थदय ौ क । एकर उपाय अ ह ाँ बत ाऊ?\" \n  \nमहा देब क ह लथिन: \"हे गौ र ा, हम त कहने रही अहाँक े जे थनशान के \nच क्कर मे नथह परु। मु दा अ ह ीं थज द ठाथन देल ौं जे द थदय ौ क । लेथक न \nअ ह ाँ थच न्द्त ा जू थन क रु । ओ मल ह बा थक य ो क आर नथह छल । हम \nर ह ी। त ाथ ह ं अ ह ाँ थछ नाथ र नथह भे लौं ”। \n  \nमहा देब बथज त े र ह लथन: \" ह मरा बुझा गेल जे अ ह ाँ त थ् य के जानय \nच ा ह ैत छी। हम सोच लह ुँ, से त ठीक मु दा क ह ीं ऊ ं च-नीच भ गेल \nत की ह ैत? सैह सोच ैत स् वय ं  मल ह बा बथन अहाँ ल ग गेल र ह ी । \nअ ह ाँ क च थरत्र बाँच ल अ थछ । अ ह ाँ अ नेरे थच ं त ा जू थन करु ”। \n  \nगौ र ी के भे लथन जे ओ अ ने र े महा देब पर शंक ा क ेलथन । क ह लथिन \nगौ र ी: \" हे महा देब! ह मरा सँ गलती भे ल। आब अ ह ाँ एकर उपाय \nक रु । थसंघ त क ोनादन लाथ ग रहल अ थछ”? \n  \nगौ र ी थदस देथख ह ँ सैत महा देब आब थसंघ के समाप् त करय लगला। \nगौ र ी क ह लथिन :\"एक क ाज करु, कथन नाममात्र थसंघ रहय थदय ौ जे \nमृ त भु वन  में जानवर  के थसंगार बनत”। गौ र ी के बातक सम्म ान क र ैत \nमहा देब नाममात्र के थसंघ रहय देल थिन जे क िा क अ नुस ार आ जु क \nजुग में जानवर  स ब में भे टै त अ थछ । \n  \nलोक व्य वह ा र  के अ नुरूपे अगर क िा के थववेच ना  करब त लाग त \nजे गौ र ी एक सामान्द्य ह ाि-मासक मथह ला बथन थशक्ष ा दैत छथ िन।  विदेह सदे ह:२ ०|| 79 \nगौ र ी क दाथ च त स ब मथह ला के ई थसख दैत छथ िन: \" एखन धथर जे \nगल त-स ल त क ेलौं से थबसथर जाउ। आब अपन दाम्पत् य जीवन  मे \nसंलग् न ह ोउ। पथत-पत्नी के बीच आ पस ी प्रेम, थवश्वा स  बनल रहक \nच ा ह ी। इ थतह ास के छोथि वत वमा न आ भथवष्य के थच ंत ा ह ोब क च ा ह ी”। \nशास् त्र क ेर गौ र ी भल े एह ेन बात सोथ च नथह सक ैत छथि, लोकक \nगौ र ी अ पने समाजक मथह ला बथन समाज के जन सामान्द्य मथह ला के \nमानथशक अ वस् िा के देख बैत च ो र नी, डाई न आ थछ नाथ र बथन एक नव  \nथसखक परम्पर ा स् िाथपत क र ैत छथ ि। एकर नाम जे द दी – \nय िािववाद(realism), लोक परंपर ा क ेर शथक् त, व्य वह ाथ र कता , पु रुख-\nप्रक ृथत के समावेश  अ िवा  आ र ो थ क छु। समग्र रुपे ई अ द्भुत परंपर ा \nअ थछ । \n  \nहाँ, थमथिला में मधुश्रावणी पाबथन क े एक बात क थन कच ोट क र ैत अ थछ \nआ एकर साववभौथ मक त ा  पर भल े थख ि क ी दोग े क थिलेल नथह मु दा \nच ैलेंज क र ैत अ थछ: “ ई क ु न क ारण सं थमथिला के स ब जाथ त में \nसमाथवि  नथह भ स कल आ ब्राह्म ण मात्र में नुक ा य ल र थह गेल ? ”  \nभल े ई प्रश्न छोट लगैत हो लेथक न एकर उत्त र देनाई अ त ेक स हज \nनथह अ थछ । उत्त र त क ला सं एकर एक नव  आ य ाम ठाढ़ भ सक ैत \nअ थछ? \n  \nपूर ा क िा सुनलाक आ बेर-बेर मनन आ थववेच न  क ेलाक बाद अ थह \nथनष्क र ्ष तक य ात्र ा क ैल. पाठक के भावक  प्रतीक्षा रहत। \n  \nआ भार: अपन मात ा श्रीमती थशवदु लार ी  देवी  के कहल किा के आ धा र \nपर ए थ ह प्रस ंग पर चच ा कएलह ुँ अ थछ ।  80 || विदेह स द े ह: २ ० \nलघु किा- पु रुषक नथ ह थवश्वा से  \n  \nआ शुत ोष गो ड्डा सं छला आ सैथनक स् क ू ल थत लैय ा सं 12वीं  पास \nक ेलाक बाद थदल् ली थवथ श्वद्य ालय मे बी एस सी मे नामांक न लेने छला। \nपि बा मे त ेज आ अ पना थवष य  के प्रथत साक ां क्ष छला। भाषा मे बह ुत \nथनक पकि छलथन जाथ ह क ा र ने थशक्ष क आ थवद्य ािी मे बह ुत च थ च वत \nछला। शब्द क ेर प्रयो ग, ओकर उच ा च र ण, लाथ लत् य स ब थकछु मे बेजोि \nछला आ शुत ोष। ई एक सामान्द्य मध्य मवगीय पथर वार  सं छला ह। त ीन \nभाई – एक पै घ एक छोट आ आ शुत ोष बीच मे । आ शुत ो ष क ेर जेठ \nभाय थह न क ा सं त ीन वषव  क ेर पै घ आ ओ ह ो सैथनक स् क ू ल थत लैय ा \nक ेर छा त्र । थह न क थपत ा छोट छीन स िक इ त् य ाथ द के मरम्मत के \nठीक ेदार ी करैत छलथिन आ घर इ त् य ाथ द सम्हार क क ाज आ शुत ोष क ेर \nमाय जे की च त ुर गृहणी छलथिन क र ैत छल थिन। क थ ह नथह क थिलेल \nआ शुत ोष के सैथनक अ थध क ा र ी बनबा क भुत नेने सं सवार  छलथन। \nह ुनकर जीवन  क ेर एक मात्र उद्देश्य सैथनक अ थध क ारी बनब छलथन। \nअपन कक्ष ा क ेर एक लिक ी च ंरक ला सं नह ु-नह ु आ शुत ोष क ेर \nसाथ मप्य भ रहल छलथन। ओ ना प्रारम्भ मे ई साथ मप्य स हज आ \nपि बाक थज ज्ञा सा धथर थसमटल लेथक नथनत-थनत आगा आ प्रगाढ़ ह ोइत । \n  \nआ शुत ोष जखन बी एस सी मे पढ़ ैत छला त ाथ ह क्षण अपन क्लास \nक ेर स ब छात्र संग िील्ड वक व  लेल एक आत् मीय प्रोिे सर के संगे \nगुजर ात गेल छलथन। ओतय मनोय ोग सं काज क ेलथन। क र ीब 25 \nथदन र ह ला। ह ुनक ा संगे च ंर क ला सेह ो छलथिन।  च ंर क ला सावथ र , \nसुनदथर छथ ल। अ थत संस् क ा र वत ी। च ंर क ला क ेर थपत ा इनकम टै क्स \nक ेर क थमश्न र छलथिन।  दू भाई के बीच अस गर बथह न । च ंर क ला   विदेह सदे ह:२ ०|| 81 \nबीच मे – एक भाय जेठ आ एक छो ट। उपर सं जेठ भाय आई आ \nभाउज दुनू आई आर एस आ इनकम टै क्स थवभाग  मे पदाथध क ा र ी। \nमु दा अ थ ह बातक लेशो मात्र घ मण्ड नथह छलथन। च ंरकला सामान्द्य \nवस् त्र पथह र ैत छली।  मे क उप सेह ो नाम मात्र ।  अपन पै घ-पै घ \nआ ंथ ख मे क ा जर जरुर लग बैत छली जे ह ुनक ा सौन्द्दय व के कतेक \nगुणा बढ़ा दैत छल. च ंर क ल ा क ेर पहच ान ह ुनकर सह जत ा, लज्जा \nभाव , आ पढ़ ाई मे समपव ण छलथन। आ शुत ोष संग क ाज करैत-क र ैत \nनथह क थ ह क ोना च ंरक ला आश ुत ोष संग प्रेम क र े लगलथन।  आ शुत ोष \nके सेह ो ए थ ह बात क भान जल् दी भ गेल थन। थबना थबलम् ब क ेने आ शुत ोष \nसेह ो अपन ठोर मु सथक य बैत च ंरक ला के अपन प्रे मक स् वी क ृथत  द \nदेल थिन। च ंरक ला के एक ा एक भे लथन जे समस्त संसार क ेर िुशी \nजेना ह ुनक ा त ुर त भेट गेल थन। मोन भे लथन जे मस्त भ सथर सो के \nख ेत सं भरल ख ेत मे नृत्य क सथर सबक पीय र िुल सं भरल ख ेत \nमे घ ुसबो क ेली। दुनू ह ाि आ समान थदस उठेली आ थसनेमा क ेर गीत \n“च लत ी थिरूं उि त ी च लू ं आज गगन मे ” गेनाई शुरू क ेलथन।  एक ै \nआखर के बाद लज्जा आ ह ुनकर संस् क ार जेना च ंरकला के ह ाि \nपक थड र ोथ क दथन? िथम गेल ी। भे लथन “ई की भेल ? ” य ैह स ब \nसोच ैत-सोच ैत नह ु-नह ु चल य लगलथन। करीब पांच डेग चल ल ह ेत ी \nकी क थन दू र सं आ शुत ोष क ेर ह ा क ब सुनेल थन : “ च ंर क ला, च ंर क ला? \nकत छी ?” \n  \nआब च ंरक ला आ र ो साक ां क्ष ह ोइ त झट दथन सथर सबक ख े त सं बाह र \nआबय लगली. लाज ह ोम ल गलथन , “ क ह ीं आ शुत ोष ह मरा ह ाि ऊपर \nक ेने सथर सबक ख ेत मे गबैत आ नच ैत त नथह देख लेलथन? हे \nभगबान! अगर देख लेला त की सोच त ा? ” अ थ ह तरहक भाव  मोन  82 || विदेह स द े ह: २ ० \nमे बेर-बेर आबय लगलथन। डेग झटझार इ त ख े त सं बाहर आबय क ेर \nउपिम क ेली। अ थ ह बीच आ शुत ोष आथब गेल ाह अकचक ाईत \nपु छलथिन: “ की भेल च ंर कल ा! अ ह ाँ ख े त मे की क रहल छी? हम \nअ ह ाँ के बगल बला गाम मे थक छु जान क ार ी लेबाक ह ेत ु अ पना संगे \nल जाय चाह ैत र ह ी ।\" \n  \nअकचक ाइत अपन वस् त्र आ भाव -भंथगमा के ठीक करैत बाह र अ बैत \nच ंर क ला बजली : “ क ुनो बात नथह । ओ थ ह ना सथर सब के िूल थनक \nलाग ल त क थन भीतर ख ेत मे घ ुथस गेल ौं।  देख ू ने क त े क सोभनगर \nलगैत छैक? थदल् ली मे की ई भे टत?” \n  \nआ शुत ोष थबना थक छु क ह ने अपन मु शक ान सं ह ुन क र बात के हाँ \nक ह लथन । \n  \nआब च ंर क ला बजली : “ च लू ने क ुन गाम चल क अ थ छ? हम त ैय ार \nछी. हमर र ेक ाडवर, पे न, नोटबु क स ब थक छु ह मरा लगे अथछ। ” \nआ शुत ोष क थन र ोमांथ टक भ गेल ा। ए थ ह क्षण च ंर क ला ह ुन क ा क थन \nअ थध क े सुन्न थर ल गैत छलथिन। आ गा बिैत च ंरक ला के ह ाि अपन \nह ाि मे लैत क ह लथिन: “ हाँ, सथर सब के िूल त ए थह ख ेत मे सत्त े \nबड्ड थनक लगैत छैक । मोन त ह ोइ त अ थछ अ थह ख ेत के बीच मे \nह महु घ ुसी?” \n  \nच ंर क ला लजाई त बजली : “ ठीक े घ ू स च ा ह ैत छी अ ह ाँ?” \n  \nआ शुत ोष: “ अ ह ाँ मोने की झुट्ठे? बह ुत मोन क रहल अ थ छ।\"  विदेह सदे ह:२ ०|| 83 \n  \nच ंर क ला : “ ठीक छैक। तखन घ ुसु ने सथर सबक ख ेत मे ह मरा ल ग \nक ैमरा अ थछ । हम िोटो ख ी च ैत छी।\" \n  \nआ शुत ोष: “ मु दा हमर एक श त व अ थछ ।\" \n  \nच ंर क ला : “ की शत व”? \n  \nआ शुत ोष: “ ह मरा संगे अ ह ुं च लू ख ेत मे। आ दुनू गो टे एक संगे \nिुलक सौन्द्दय व, प्रक ृथत क ेर स जल रूप आ ख ेत क ह थर य र-पीय र \nस् वरुप  के देख ी, थनह ारी आ ओक र ा संगे त ार त म्य स् िाथप त करी”। \nच ंर क ला लजा गेल ी।  िुथस य े के अ थभनय क र ैत बजली : “ नथह-नथह \nअ ह ाँ जाऊ । हम की करब जाक?” \n  \nच ंर क ला के लज्जा भाव  मे हाँ अ िवा  स् वी क ा र ोथ क् त क ेर अ थभव् य थक् त \nस् पि देख ल जा सक ैत छल । च ंरक ला के प्रेम मे मग्न भेल आ शुत ोष \nजेना च ंर क ला क ेर अ ंत मव न क ेर भाषा बुथझ गेल ा। थबना स मय बर बाद \nक ेने च ंरक ला के ह ाि पक थर ख ेत के भीतर जाय लगला। उन्द्माथ दत \nमोन सं नथह-नथह क ह ै त च ंर क ला आ शुत ोष संगे ख ेत मे थबदा भे ली। \nआ शुत ोष क ेर पकि जोर भेल गेल थन। च ंरक ला आ शुत ोष क ेर ह ाि क \nदबाब सं आ नंथद त छली। थत ल-थत ल अ नुरा ग बढ़ ल जा रहल छलथन। \nआ शुत ोष सेह ो गदगद छला। दुनू ख े त क तह मे घ ुथस गेल थन। आ शुत ोष \nएक ा एक च ंर क ला के अपन बाह ुपास मे जकथड लेलथन । नथह-नथह \nक ह ैत च ंरक ला लाज वंत ी  क ेर पात जक ां स मटल आ शुत ोष क ेर शर ीरक \nअ त् य थध क सामीप्य प्राप्त पाथब बैक ुंठक सुख मे थवली न ह ोमय लगली।  84 || विदेह स द े ह: २ ० \nथबना क ुनो प्रथतक ार क ेने अपना आ प क े आ शुत ोष के उपर न्द्योछ ाव र \nभ गेल ी। एक र ा कहैत छैक नैश थग वक प्या र आ प्या र मे समप वण। \nस घन ख ेत मे िेर दुनू के बीच स ब थक छु भेल जे स् िाथपत आ \nक थमटे ड प्रे मी-प्रे थमक ा मे ह ोइत छैक ।  हाँ, अपन मोन के स बल \nक र बा लेल च ंर क ला आ शुत ो ष के छा त ी सं सटै त,आ शुत ो ष क ेर ह्रदय \nक ेर क ेश के जकरैत नह ु-नह ु क ान मे अतेक जरुर क ह लथिन: \n“आ शु, अ ह ाँ ह मरा क थहय ो छो िब त नथह?” \n  \nप्रेम मे – शर ीर आ मोन दुनू – पागल आ शुत ोष झट दथन क थन \nठस कल स् वर मे बजला : “ की कहैत छी च ंर क ला? हम आ अहाँ \nआब क थहय ो क ुनो थस् िथत मे अल ग नथह ह ैब।  हाँ भ सक ैत छी \nअगर अहाँ के हम पस ीन नथह आ थब आ क ुनो अ ह ाँ के थपत ा, भाई, \nआ पथर वार  के स् टे टस बला भेट जाय।\"   \n  \nच ंर क ला आ शुत ोष के एथह बात सं त मस ा गेल ी। क थन रुसैत उत्त र \nदेल थिन: “ की क ह ैत छी आश ु? ह मरा ले ल अ ह ाँ सबसँ उत्त म छी। \nअ ह ाँ स िल र थह, अस िल रही, हम अहाँ संगे आ नंथद त रहब।  आई \nसं पथर वार  आ स् टे टस के बात नथह ह ोबा क च ाही।” \nअपन गलती के अ नुभ व  क र ै त आ शुत ोष थबना थ क छु क ह ने अपन क ान \nपक र ैत च ंर क ला सं माफ़ी मांथग ले लथन। च ंरक ला सेह ो िेर सं ह ुनक \nछा त ी सं सथट गेल ी। दू शर ीर एक आ त् मा बथन च ु कल छल आ \nथनश्छ ल प्रक ृथत क ेर क ो र ा मे थबह ंथस रहल छल । ने क ु नो छल ने \nप्रप ंच । ने श हर क ेर क ोल ाह ल ने िोपल स् टे टस क े र मयादा । \nथनष्क पट, प्रांजल, शुद्ध, आ नैश थग वक प्रे म। आ धा घ ंटा क ोना बीत \nगेल थन से पते नथह च ललथन। एक त थनर जन मे ख ेत दोसर दुप ह थर य ा  विदेह सदे ह:२ ०|| 85 \nके बेर।  थकय ो क नथह एलेक । आ धा  घ ंटा के बाद आ शुत ोष \nच ंर क ला के माि, आ ंथ ख, गा ल, ठोर आ गर दथन मे च ुम्म ा लैत गदगद \nभे ला। च ंर क ला क ुनो प्रथत क ा र नथह क ेलथिन। अ ं त मे ओहो एक बेर \nआ शुत ोष के पक थ र ठोर मे च ुथम लेलथिन। िेर दुनू गो टे चक वा  \nचक वी  ज क ां ह ाि मे ह ाि देने ख ेत सं बाह र ए लथन आ दोसर गाम \nथदस अपन िील्ड व क व लेल थ बदा भे लथन। भथर रस्ता गप्प कम क ेला \nमु दा दुनू ख्वा ब मे र लथन। \n  \nथक छु थदनक बाद दुनू – आश ुत ोष आ च ंर क ला िील्ड-थर प सं वापस  \nथदल् ली थवथ श्वद्य ालय आ थब गेल थन। आब प्रथत थदन च ंरक ल ा आ शुत ोष \nलेल थक छु-ने-थक छु जरुर लबैत छली। क्लास समाप्त ह ोइत े एक ठाम \nबैस नाई, थसनेमा देख नाई,थन रुला मे थ क छु ख ेना ई, आची गैल र ी सं \nथबथ भन्न तरहक क ाडव क ीनब ओ थह मे अपन मोनक अ थभव् य थक् त क र ै त \nएक दोसर के देब, लेब क र ैत स मय भागल जा रहल छलथन। \nच ंर क ला क ेर शर ीर के दोसरे र ंग क च ुह च ुह ी आ थब गेल र ह थन। मस्त \nअ लमस्त, मु दा संय त भाव  सं सुन्द्दर स् वाभाव  आ संस् क ा र सं।  \nअ नु क र णीय, थनक प्रे मक पथर भाषा या दृिान्द्त एक र े कहल जा सक ैत \nछल । \n  \nस मय अपन प्रवाह सं च लैत अ थछ ।  एकर गथत पर क करो थनय ंत्र ण \nनथह ।  च ंर क ला आ आ शुत ो ष बी.एस. सी. पास क ेलाक बाद एम. \nएस. सी. मे आ थब गेल थन। आब च ंर क ला अपन अ थ ध क सं अ थ ध क \nक्षण आ शुत ोष संग थबत ाबय च ा ह ैत च ंर क ला। अपन थपत ा आ य ू थनवथसव टी  \nक ेर एक प्रोिे सर सं थसिाथ र स करा थव मे स ह ॉ स् टल मे आ थब गेल ी। \nत क व देल थिन जे थर सच व लेल अ पना आ प क े त ैय ार क र त ी ।  थपत ा आ  86 || विदेह स द े ह: २ ० \nभाई क त े क बेर थह नक ा प्रश ासथनक सेवा  लेल प्रोत् साथ ह त क ेलथिन मु दा \nच ंर क ला अपन धुन मे मगन र ह ली जे शोध क र त ी आ य ू थ नवथसवटी  मे \nपढ़ ेत ी। घरक लोक िाथक क छोथड देल थिन।  \n  \nआ शुत ोष क ॉ लेज के ह ॉ स् टल सं य ू थनवथसव टी  ह ॉ स् टल मे र ा घ ब ल ग \nआ थब गेल ा। आब 8 बजे र ाथ त धथर आ शुत ोष आ च ंर क ला एक \nदोसरक साथ मप्य मे रहे लगलथन। प्रेम थत ल-थत ल बढ़ ल गेल थ न। थवभाग  \nक ेर स ब छात्र आ बह ुत थशक्षक सेह ो बुथझ गेथल्िन जे थह न क प्रेम \nसॉ थलड र ॉ क छथ न। एथह बीच आ शुत ोष क ेर ध्य ान एक ा एक भारत ीय \nसेना के अ थध क ार ी बला नोकरी थदस च थल गेल थन। अते च ंर क ला आ \nआ शुत ोष मे अ ं त र छलथन। च ं रक ला क ेर इ च्छा सामान्द्य जीवन  थज बाक \nर ह थन । ओ च ा ह ैत छली जे आ शुत ोष सेह ो ह ुनक े जक ां शोध क र थि \nआ य ू थनवथसव टी  अ िवा  क ुनो कॉ लेज मे पढ़ाबथ ि। लेथक न आ शुत ोष \nअपन थज द पर डटल र ह ल ा। च ंर क ला आ शुत ोष क ेर भावना  के \nसम्म ान करैत च ुप भ गेल ी। च ंर क ला क थन दब्बु प्रक ृथत के छली। \nकख नो क ाल आ शुत ोष ह ुनकर ए थ ह स् वभाब  के गल त िाय दा उठबैत \nछलथन। \n  \nआ शुत ोष क ेर थक छु व्य वह ा र  र ा घ ब के  थवथ चत्र लगैत छलथन। ओ \nह मे शा स् माटव बथन र ह ैत छला। िंग सँ वस्र पथह र ना ई,गदवथन मे स् क ाफ़व \nक ेर प्रयो ग, मोछ के ऊपर ऐ ंठब, छा त ी त ाथ न क रहब, गदवथन ऊ ं च \nआ सोझ क ेने चल ब, ह मे शा गंभीर रहब, अ ंग्रेजी क ेर उच्च ार ण आ \nशब्दाबली पर अ थध क ध्य ान र ाखब थ क छु एह ेन गुण सँ य ुक्त छला \nआ शुत ोष।  पढ़ बा मे आ शुत ोष नीक छला। कुनो बातक वणवन  अ िवा  \nिील्ड वक व  क ेर थर पोटव साध ल मानवशास् त्र ी जक ाँ करथि । र ा घ ब के  विदेह सदे ह:२ ०|| 87 \nजू थनय र र थहत ौं आ शुत ोष र ा घब क ेर भाषा ए वं  अ न्द्य च ीज़ सबक े ठीक \nक र ैत छलथिन। आर त आर र ा घ ब क ेर एम थिल क ेर थर पोटव क ेर \nजखन अ ंथत म रूप बथन गेल थन  त ओ आ शुत ोष के भाषा शुथद्धक र ण \nए वं  थसंगार लेल देल थिन। आश ुत ोष सेह ो ए थह क ाज के बह ुत प्रोिे शनल \nिंग सँ क ेलथन। 10 थदन मे पूर ा थर पोटव के सुन्द्दर, सोभनगर आ \nव्य वथस् ि त  क देल थिन। िाइ नट्य ू न भे लाक बाद र ाघ ब ओक र ा बाइ ंथडं ग \nलेल द देल थिन। आ शुत ोष सेह ो र ा घ ब के बह ुत सम् मान करैत \nछलथिन। \n  \nआ शुत ोष प्रथतथदन वथज वस  करैत छला। अपन कक्ष मे सद्दाम ह ुसैन \nक ेर िुल स् क ेल पोस् टर र ख ै त छला। पोस् टर के नीच ा अ पना ह ािे \nथलख ने र ह थि - LET US IMBIBE HIM  \n  \nई थकछु एह ेन बात र ह ैक र ाघ ब के क ोनादन लगलथन। एक थदन \nर ाघ ब ह ुनक ा सँ थज ज्ञा सा क े लथिन, \" आ शुत ोष, ई सद्दाम क ेर पोस् टर \nआ ऊपर सँ अ ह ाँ क स् लोग न । एकर मतल ब ह मरा नथह लाग ल?\" \nआ शुत ोष थबह ँ सैत बजला, \" स र, सद्दाम क ेर दृढ़ इ च्छाशथक् त, थनणवय \nआ थह म्म त ह मरा प्रभ ाथ वत क र ैत अ थछ । अ मे थर का स नक देश के \nअ सगर े थह लेने अ थछ । सैथन क शाशक हो त सद्दाम स न। त ांथ ह हम \nसद्दाम के पथसन क र ैत छी। देख ू, ह मे शा ई सैथनक क ेर वदी  मे र ह ैत \nअ थछ । स ब सँ पथह ने अ पने थनणवय लैत अ थछ । य ुद्ध भूथम मे सेह ो \nआ गा रहय बला नेता अ थछ ए थ ह सँ एकर सेना मे जोश भरल र ह ैत \nछैक ।“ \n  \nर ाघ ब य द्य थप आ शुत ोष क ेर त क व सँ बह ुत प्रभ ाथ वत त नथह भे ला   88 || विदेह स द े ह: २ ० \nह ुनकर जोश आ उमंग र ा घ ब के अ व श्य प्रभ ाथ वत क ेलकथ न। \n  \nएक थदन आ शुत ोष र ाघ ब के संबोथ धत करैत कहलथिन, \"स र, ह मरा \nजीवन  मे मात्र एक नौक र ी प्रभ ाथ वत करैत अ थछ -सेना क नौकरी। \nअगर र ई सी आ गौ र व  के जीवन  जीबा क हो त सेना मे अ थध क ा र ी के \nनौकरी जॉ इ न क रु ।\"  \n  \nआ शुत ोष क ेर आ ँ थ ख सँ साि बुझना जा रहल छलथन जे ह ुन क र \nजीवन  क ेर उद्देश्य की छथ न। र ाघ ब क ेर दोसर प्रश्न छ्लथन: \"आ थ ख र \nकी बात ए ह ेन छैक ए थ ह मे? अ ह ाँ नीक थवद्य ािी छी, प्रश ा सथनक सेवा  \nमे जा सक ैत छी, आई पी एस बनू, थकछु क सक ैत छी। पु थल स मे \nसेह ो कम सुथवध ा  िोि े ने छैक? अ ह ाँ थर सच व मे नी क क सक ैत \nछी। बह ुत उत्त म स्तर क ेर थशक्षक भ सक ैत छी?\" \n  \nआ शुत ोष बजलथन , “ स र, हम अ पने सँ सेना के ऑ थिस सव क ेर ठाठ \nदेख च ु क ल छी। भल े पाई क त ौ भे टय लेथक न जे सुथवध ा , मस्त ी, \nर ोब आ थद सेनाक ऑ थिसर ह ोबा मे छैक से क त ौ उपल ब् ध नथह ।“ \n  \nआ शुत ोष के सैन्द्य अ थध क ारी बनबाक उच्च आक ां क्षा देथख र ाघ ब अ पना \nआप के मौन र ख नाई उच ै त बुझल थन। लेथक न मोने मोन िोि ेक \nआ शुत ोष क ेर भथवष्य के ल'क थच ंथ त त जरूर भ गेल ा। \n  \nएम एस सी प्रीथवय स के नव म मास मे एका एक एक थदन आ शुत ोष \nच ंर क ला के क ह लथिन , \"दे ख ू, हम परी क्ष ा नथह देब। आब हम र ाथ त \nथदन सैथनक अ थध क ारी बला ए ं र ेंस कर त ैय ार ी करब।\"   विदेह सदे ह:२ ०|| 89 \nच ंर क ला : \"ई बात त ठीक। मु दा परी क्ष ा देब मे की ह जव? कम सँ \nकम ह ॉ स् टल मे र ह बा क अ थधक ार त रहत?\" \n  \nआ शुत ोष: \"से त ठीक मु दा हम दू नाव  मे पै र नथह र ा ख ै चाह ैत छी। \nस ब स मय आ ऊ जा हम अपन प्रथतस् पधा बला परी क्ष ा मे लगबे च ा ह ैत \nछी।\" \n  \nच ंर क ला के बुझा गेल थन जे आ शुत ोष के बुझे नाई अ संभव  अ थछ । च ुप े \nरहब मे अपन आ आ शुत ोष दुनू के थह त बुझना गेल थन। \n  \nख ैर, स मय थबत ैत रहल आ आ शुत ोष अपन त ैय ार ी मे सं लग् न र ह ला। \nअ ंग्रेजी आ जनरल नॉ लेज कर थच ंत ा ह ुनक ा नथह छलथन। हां क थन \nथिथजक ल थिटनेस मे डर र ह थन। पथह ल बेर मे थलथख त परी क्ष ा नथह \nपास क पे लथन। थनर ाश भे ला । दू-त ीन धथर मौन भ गेल ा। ने बाज ब \nने भूक ब। भोजनो नीक सँ नथह करथि। हाँ, दू-तीन बेर र ाघ ब ल ग \nआ थब अ वश्य बाज थि, \" ई नथ ह पच ा पाथब रहल छी स र जे थलथख त \nपरी क्ष ा मे ह मरा क िी लेल नथह भेल?\" \n  \nर ाघ ब सेह ो दुख ी छला। भरो श दैत क ह लथिन, \"कम ऑन आ शुत ोष! \nई प्रथतस् पधा क ेर परी क्ष ा छ्ल क ुनो य ू थनवथसव टी  क ेर रूटीन परी क्ष ा \nनथह । रूटीन परी क्षा मे जत ेक थवद्य ािी नीक थलख त ै, स ब पास भ \nजेत ैक। एकर थवपर ीत  क म्प टीशन क ेर परी क्ष ा मे थनथि त पद र ह ैत \nछैक आ अ नन्द्त प्रवे शािी। त ांथ ह बह ुत गम्भीर छात्र सेह ो छटा जाइ त \nछथ ि। अ ह ाँ मे धा वी  आ संस् क ारी लोक छी। अपन क त वव् य मे लाग ल \nर ह ी। सिल त ा एक ने एक थदन अ वश् य भे टत।\"  90 || विदेह स द े ह: २ ० \n  \nर ाघ ब के बात सँ जेना आश ुत ोष के प्राण मे प्राण ए लथ न। थवस् वाश  \nिेर जाग्रत भे लथन। क ह लथ िन, \" ठीक क ह ैत छी स र। ह मरा अ नेरे \nभूत क ाल क ेर अ सिल त ा पर पिात ाप के छोथि िेर सँ पूणव मनोय ोग \nसँ त ैय ार ी करक च ा ह ी । आब हम सैह करब आ बाह र ी दुथनय ां सँ \nिोि ेक दू र ी र ा ख ब।\" \n  \nए थ ह बीच च ंरक ला क ेर ह ोस् ट ल मे एक ऋच ा नामक लिक ी ए ली । \nऋच ा के च ंर क ला सङ्गे रूम शेय र करक छलथन। िोि ेक थदन मे \nदुनू मे प्रगाढ़ थमत्र त ा भ गेल थन। ऋच ा के च ंर क ला अपन आ आ शुत ोष \nक ेर स ब बात बत ा देल थिन। आ शुत ोष सँ भेट सेह ो करा देल थिन। \nऋच ा  गो र धप-धप, नमहर कद क ाठी, मु ह ँ मे पाथन, पै घ आ ँ थ ख, \nआक षव क शर ीर,उंन्न त आ सु डौल क ु च क ेर स् वाथ मनी  छथ ल। जांघ \nत र ासल, थनत म्ब उठल आ गज गा थमनी जक ाँ च लैत छथल ऋचा। \nजेह ने ऋच ा देख बा मे सुन्न थर त ेह ने बजबा मे । क करो पथह ल बेर मे \nअपन तनक सुंदर त ा सँ आ व चनक च ात ुय व सँ अपन गुल ाम बना ल ैत \nछली। मु दा आ शुत ोष के ऋच ा अपन जेठ भाय बना लेलथन। इ म्हर \nपरी क्ष ा मे नथह भाग लेबक क र ने आ शुत ोष के ऑ थिथशय ली ह ोस् टल \nख ाली करय पिलथन। य द्य थप र ाघ ब ह ुनक ा अ पना रूम मे र ख ने \nर ह लथन। एक समस्य ा भोजन के छलथन। आ शुत ोष बाहर सँ भोजन \nक र े लगला।  \n  \nआ शुत ोष  के घरक थस् िथत बह ुत नी क नथह छलथन। थपत ा रइस आ \nएक नंबर कर देहच ोर। थक छु ठीक ेदारी आ थक छु ख ेत ीबा िी सँ \nजीवन क  गुज़ा डा च लैत छलथन। ऊपर सँ आ शुत ोष त ीन भाई। पथह ल  विदेह सदे ह:२ ०|| 91 \nभाई सेह ो सैथनक स् क ू ल थत लैय ा सँ पढ़ ल । बाद मे आमी अिस र \nबनलथिन। मु दा िोि ेक थदन मे नौक र ी छोथि ल खनऊ आ थ ब टे लीक ॉ म \nजगत मे अपन व्य वसाय  स् िाथपत क ेलथन। ल खनऊ मे अ पना सँ \nपांच वषव  पै घ अ पने व्य वसाय  के क्ष ेत्र क ेर थदक्षीत ब्राम्हण क न्द्या सँ \nप्रेम थववा ह  क लेलथन। मात ा थपत ा आ भाई स ब सँ क ुनो संबंध नथह \nछलथन। लेथक न आ शुत ोष क े र माय बह ुत गुणमथत स् त्र ीग ण छथ ल। ओ \nथवपर ीत  पथर थस् िथ त मे अपन दू छोट बालक के पढ़ बैत छथ ल। आ शुत ोष \nए ना थस् िथ त मे थनणवय ले लथन जे आब ओ ट्यू शन पि ा अपन खच व \nच लेत ा।  \n  \nऋच ा छथल मध्य प्रदेश क ेर थसन्द्धी । दू बथह न आ एक भ ाय । ऋचा  \nसबसँ पै घ, तकर बाद भाय जे इ ंजीथ नयथर ंग क ेर थद्वत ीय वषव  क ेर छात्र \nआ सबसँ छोट बथह न आ ओ ह ो इ ंजीथ नयथर ंग क ेर प्रिम वषव  क ेर \nछा त्र ा। आ शुत ोष सँ ग सैथनक स् क ू ल क ेर स मय क ेर ह ुनक थमत्र थवज य   \nसेह ो छलथिन जे एम एस सी क र ैत छला। च ू ंथ क थवज य  क ेर अ ंक \nबह ुत नीक नथह छलथन त ांथ ह ओ बाह र मे र ह ैत छला। ऋच ा के भाई \nआ बथह न के सेह ो ह ोस् टल नथह भे टल छलथन। \nजखन थह न क र स भक संबंध प्रगाढ़ ह ोमय लगलथन त स ब थमलक \nमु ख जी नगर मे एक फ्ल ैट शेय र मोड मे ल लेलथन। आ शुत ोष आब \nह ोस् टल छोथि देलथन। ह ोस् ट ल मे र ाघ ब आ च ंर क ला र थह गेल थन।  \n  \nच ंर क ला के थपत ा आब च ंरक ला सँ थवच ा र  क र ैत लिक ा त क नाई \nशुरू करय चाह ैत छला। मु दा च ंर क ला ए क ै बात कहै छलथिन, \n\"थबना पी एच डी आ नौक र ी क ेने ओ व्य ा ह नथह क र त ी ।\" ह ालांथक \nई त च ंरक ला के बह ाना छलथन। ह ुनक र मोन मे र ह थन जे एक बेर  92 || विदेह स द े ह: २ ० \nजखन आ शुत ोष आ मी अिस र क ेर नौकरी मे च य थ नत भ जेत ा त \nथह न क ा अपन थपत ा आ जेठ भाई सँ भेट क र ा स ब र ाज बत ा देथिन। \n  \nएमहर आ शुत ोष थलथखत परी क्षा मे दोसरो बेर अस िल भ गेल ा। आब \nओ बह ुत त नाव  मे आ थब गेल ा। छेपक मे एह ो बात बत ेनाई जरूर ी \nजे ऋच ा मु क्त स् वभाब  क े। लिक ी छथ ल। 11 थवं  क्लास सँ अ ने क \nपु रुष थमत्र स ब सँ ग मानथशक आ दैथहक संबंध र ख ली। ह ुनक ा र थत-\nरभस मे, च ुम्बन मे आ थलंगन मे आ क ाम कीि ा मे बह ुत आ नंद अ बैत \nछलथन। ओ ना त आ शुत ोष सँ भाई बथह न क ेर सम्बन्द् ध छलथन त िाथप \nआ शुत ोष सँ ग सथटक रहब, ह ुनक ा भथर पांज क छेक ब, ह ुनक ा सङ्ग े \nआ थलंगनबद्ध भय सुत ब आ थद स हज भाव  सँ क र ैत छथ ल। आ शुत ोष \nसेह ो अ थ ह मे आ नं थदत ह ोइत छला। जखन आ शुत ोष के दोसर बेर \nसिल त ा नथह भे लथन तखन ओ एक थद न च ंर क ला के क ह लथिन, \n\"च ंर क ला, आब अ ह ाँ अपन थपत ा के पथसन क ेर क ुनो य ोग् य लिक ा \nसङ्गे थववा ह  क थलय। हमर जीवन  अ ंध क ार भेल जा रहल अ थछ ।\"  \n  \nच ंर क ला के आ ँ थ ख मे नोर भथर गेल थन। बजली, \" की क ह ैत छी \nआ शुत ोष? हम अ ह ाँ सँ थसनेह क ेने छी। अहाँ जतय रहब हम ओ त थह \nरहब आ ख ुश रहब। ए ह ेन बात नथह बाज ू अ ह ाँ। अगर क ह ी त आई \nहमर घर च लू । हम एखने अपन थपत ा आ भाई सँ अपन स बहक \nप्रेम आ थववा ह  के बात क र ै त छी। अगर क ह ी त हम क ोटव थववा ह  \nले ल सेह ो त ैय ार छी।\" \n  \nआ शुत ोष कहलथिन : \" हमर कहब अ थछ, अगर स िल नथह भे लौं त \nह मरा सङ्गे अ ह ुँक े जीवन  बबाद भ जैत । अ ह ाँ क प्रथत हमर प्या र  विदेह सदे ह:२ ०|| 93 \nओ त बे शाश्वत आ प्रांजल अ थ छ जत े क अ ह ाँ क थसनेह ह मरा प्रथत।\" ई \nक ह ैत आ शुत ोष च ंरक ला के अपन बाह ुपाश मे ल लेलथिन । प्रे माथध क्य \nमे च ंरक ला छोट नेना जक ाँ क नैत र ह थल। \n  \nआब च ंर क ला पी एच डी करय लाग ली। बस् त र क ेर मु थि य ा जनज ाथ त \nक ेर जिी-बू टी क ेर ज्ञान, त ंत्र- मंत्र आ थच थ क त् सा पद्धथत पर थह न क र \nथदव्य क ाज च थल रहल छलथन। मु दा आ शुत ोष के प्रथत प्या र ए वं  \nह ुनक जीवन  रूपी नैय्य ा के डगमग क र ैत चल ब के क ा र णे चंरक ला \nक ेर शोध क ाय व जेना एक ठाम ठमकल पिल ह ोथ न!  \n  \nए थ ह बीच आ शुत ोष क ेर पथर वा र  मे एक आ र ो घ टना घ थट त भ गेल थन। \nह ुनकर जेठ भाय आ भउजी मे त लाक क ेर थस् िथत आ थ ब गेल थन। \nबेच ार ी आ शुत ोष क ेर माय परेश ान। क र त ी त की करत ी? एक टा \nबेट ा छलथन आ शुत ोष के जेठ भाय क े। ओ बेच ारा कक र ा ल ग रहत? \nक ाज धाज से रुक ल । जेठ बेट ा घर मे बैस ल।  \n  \nआ शुत ोष क ेर छोट भाय सेह ो बी एस सी क ेलक बाद टे लीक म्यू थन क ेशन \nक ेर क्ष ेत्र मे नौक र ी क ेनाई शुरू क ेने छलाह । प्रारंथभक संघ षव क ेर \nबाद थस् िथत नीक भ गेल छलथन। गाम पर मात ा थपत ा के सह य ोग \nकरब शुरू क देल थिन। ह ुनक र नाम छलथन प्रक ाश। ओ बीच बीच \nमे आ शुत ोष ल ग अ बैत र ह ैत छलाह । ह ुनक ा ऋत ु अ पना प्रे मजाल मे \nिंस ा लेली। पथह ने ह ँ सब, बाज ब आ बाद मे स ब थकछु शुरू भ \nगेल थन। बाद मे ई जान क ार ी आ शुत ोष के सेह ो च थल गेल थन। ऋत ु \nआ प्रक ाश घ ोषणा क देल थि न जे दुनू प्या र क र ैत छथि आ थववा ह  \nक र त ी। थववा ह क  र ोि ा आ शुत ोष छलथि। मा कहलथिन, \"जाबेत धथर  94 || विदेह स द े ह: २ ० \nआ शुत ोष सेटल नथह भ जेत ा आ थववा ह  नथह क लेत ा त ावेत  धथर \nप्रक ाश क ेर थववा ह  क ुनो ह ालत मे संभव  नथह छथ न।\" आब की हो? \nस ब च ुप। \n  \nए थ ह बीच आ मी ऑ थिसर क ेर ए ं र ेंस मे आ शुत ोष अस िल ह ोइत \nर ह ला। अ ंत मे आय ु सीमा सेह ो खत् म भ गेल थन। पत्रा च ार क ेर \nमाध्य म सँ प्रबंधन क ेर मास् टर थडग्री ह ाथ सल क ेलथन। आ अ ं त त ः एक \nसवय ं  सेवी  संस् िा मे छोट छीन नौक र ी पक थि लेलथन। ह ुनक प्रेम \nमे मात थल दीपथशख ा एख नो ह ुनक ा सँ थववा ह  क र ब ा लेल त ैय ार। मु दा \nअपन ह ाव  भाव  सँ ए वं  अ न्द्य श्रोत सँ आ शुत ोष च ंर क ला के ई सू च न ा \nद देल थिन जे ह ुनक र थववा ह आब क ुनो थस् िथत मे संभव  नथह छथ न। \nच ंर क ला आब की क सक ैत छथ ल।  \n  \nच ंर क ला संगे ह ुनक ा सँ एक साल जू थनय र लिक ी सौम्य ा सेह ो बस् त र \nक ेर मु थि य ा जनज ाथ त पर शोध क र ैत छथ ल। ओहो थनथख ल नामक \nएक क्लासमेट सङ्गे प्या र क र ैत छथ ल। प्या र की त थलव  इन \nथर लेशनथशप मे छथ ल। दुभ ाग् य सँ थनथ ख ल क ेर वक ील  थपत ा के ई \nसंबंध नथह ठीक लगलथन। थनथख ल अ लाइड सथववस  मे आ थब गेल ा। \nबाद मे ई थववा ह  नथह भे ल ै क । ह ाथ र क सौम्य ा एक इ ंजीथ नयर सँ ग \nअ र ेंज्ड थववा ह  क ेली। ई अल ग बात छैक की थववा ह  क े र प्रिम थदन \nसँ ह ुन क ा अपन इ ंजीथ न य र पथत सँ ए डज स् ट ह ोब मे थदक्कत शुरू भ \nगेल थन। \n  \nएक बेर एक मास लेल च ंर क ला आ सौम्य ा अपन शोध क ेर प्रयो जन \nसँ बस् त र गेल छथ ल। जखन बस् त र सँ ए ली त सौम्य ा सँ च ंर क ला  विदेह सदे ह:२ ०|| 95 \nके थपत ा कहलथिन जे एक इ ंजीथ नयर टाटा क ंसल्टेंस ी मे क ाज क र ैत \nछैक । नीक पथर वार  छैक । लिक ा के थपत ा आई आई टी थदल् ली मे \nप्रोिे सर, जेठ भाई सेह ो लंदन स् क ूल ऑि इ क ोनॉ थमक् स मे छैक । \nछोट भाय अ थ ख ल भारत ी य आ य ुथववज्ञा न संस् िान सँ एम बी बी एस क \nरहल छैक । लिक ा स हज छैक आ देख बा सुत बा मे सु न्न र । अगर \nच ंर क ला के इ च्छा ह ोइक त एक बेर भेट क सक ैत अथछ। सौम्य ा \nच ंर क ला के ओ थह लिक ा के देख के ह ेत ु उकस बय लाग थल। च ंर क ला \nएक बेर िेरो आ शुत ोष ल ग गेल ी। आ शुत ोष अ थ ह बेर साि-साि \nक थ ह देल थिन , \" देख ू, ए थ ह थस् िथत मे आब हमर आ अहाँक थववा ह  \nसंभव  नथह अ थ छ।\" च ंरक ल ा के आ ँ थ ख सँ धा र ाप्रवाह नोर ख सैत \nर ह लथन। िोि ेक क ाल मे वापस  ह ोस् टल मे आ थब गेल ी। स ब बात \nसौम्य ा के कहलथिन। सौम्य ा िेर ो ह ुनक ा अपन दृिांत दैत एक बेर \nअपन थपत ा द्वार े चय थन त लिक ा सँ भेट करबा लेल मना लेलथन। \nदोसर थदन एक ह ोटल मे च ं रक ला अ नन्द्त अ ग्रवाल सँ भेट क ेलथन। \nअ नन्द्त ह ुनका ठी क लगलथिन। \n  \nअ नंत ों के च ंरक ला बड्ड नी क लगलथिन। दुनू अपन-अपन \nअ थभभाव क  के थववा ह  करक स् वी क ृथत  द देल थिन। ए थह स् वीक ृथत  क ेर \n15 थदनक भीतर आ शुत ोष क ेर थववा ह  गो ड्डा क ॉ लेज क ेर थह ंदी क ेर \nप्रोिे सर क ेर बेट ी सँ भ गेल थन। एक मासक बाद ऋच ा क थववा ह  \nआ शुत ोष क ेर छोट भाई प्रक ाश सँ ग भ गेल थन। आब च ंरक ला के \nस ब बात बुझ मे आ थब गेल थन। थक छु त नथह बजली मु दा क र ेज \nभीतर े भीतर जेना दू िांक भ गेल थन। नथह य ो च ा ह ैत ऋच ा आ \nआ शुत ोष के श्राप दैत क ह लथ िन, \"जाउ! हमर थवश्वा स , प्रे म आ समपवण \nके अतेक ख ण्ड-ख ण्ड क ेलौं अ थछ अ ह ाँ स ब थमल क! क थ ह य ों नीक  96 || विदेह स द े ह: २ ० \nनथह ह ैत ।\" हां, ई श्राप ओ च ुपच ाप मु क्त अ क ास मे ठाढ़ भेल देन े \nछथ ल। ओ बजली आ सृथ ि क ेर थनय ंत ा सुनलक । नीक जक ां \nसुनलक । \n  \nथववा ह  के स् वीक ृथत  दैत देरी पांच थदनक भीतर च ंर क ला के थदल् ली \nमे एक य ू थनवथसव टी  मे लेक्चरर क ेर नौक र ी लाथ ग गेल थ न। ह ुनकर \nमंगेत र जे पु णे मे पोस् टे ड छलथिन से एक ा एक नोएडा मे आथब \nगेल थिन। शाय द भगबानो के लाग ल ह ोथ न जे एक र ा सङ्गे बह ुत अ न्द्या य \nभे लैक आब न्द्याय ह ोब क च ा ह ी! \n  \nऋच ा क ेर भाई एक मल य ाली लिक ी सँ प्रेम थववा ह  क स ऊ दी अरब \nच थल गेल ा । छोट बथह न से ह ो प्रेम थववा ह  एक महा र ाष्र ी य न इ ंजी थनय र \nसँ क ेलथन। \n  \nथववा ह  के दोसरे साल च ंर क ला के एक बेट ी भे लथन आ ऋचा के \nबेट ा। सौम्य ा के सेह ो एक बेट ा र ह ै क । त ीन साल के बाद च ंरक ला \nके बेट ा आ ऋच ा के बेट ी भे लैक । बेटी भे लाक एक वषव  के बाद \nऋच ा आ प्रक ाश मे भयंकर लिा ई शुरू भ गेल ैक । थस् िथ त एह ेन भ \nगेल ैक जे दुनू आब संबंध ने थवच्छेद क लेथि। मु दा प्र क ाश क ेर मां \nआ ऋच ा  के सोचक क ार ण े िेर ो दुनू मे समझौत ा भ गेल ैक ।  \n  \nआ शुत ोष आब थदल् ली छोथि पटना चथल गेल ा। पटना मे गुमनाम \nथज नगी थज बय लगलथन। दू बेट ीक थपत ा। आ मदनी सीथ मत। दुखक \nएक ा क ी जीवन।  शाय द ए थह बात क अ नुभ व  क र ैत जे स ब थक छु \nच ंर क ला सँ ग धो खा के क ा र ण भेल अ थछ आ पता नथह भथवष्य मे  विदेह सदे ह:२ ०|| 97 \nकी-की ह ैत?  \n  \nच ंर क ला र ा घ ब के भै य ा क ह ै त छथ ल। थक छु थदन पथह ने भेट भे लथन \nदुनू के एक सेथमनार मे । एक क ा त मे आ थन र ा घ ब ल ग च ंर क ला \nबजली: \" भै य ा, ऋच ा आ आ शुत ोष क ेर व्य वह ार  ह मरा त बाह क ेने \nछ्ल। हमर र ोम-र ोम थसहथ र गेल छल । हम अ न्द्हा र मे च थल गेल \nर ह ी। त थ ह ना ओ ह ो स ब ख ुश क थहय ों नथह रहत।\" \n  \nथवज य  गुरगां व  मे एक ऐड ए जेंसी मे क ाज क र ैत अथछ। ओकर \nक थन य ा सेह ो मै नेजमेट क ंसलटें ट छैक । थववा ह  के 20 व षव भ गेल ैक \nमु दा संत ान एखन धथर नथह भे लैक अ थछ ।  \n  \nसौम्य ा क ेर पथत ओकर जीव न  नक व क देने छलै क । अ ं त मे बह ुत \nमु थश् क ल सँ त लाक भे टल ैक । आब दोसर थववा ह  क ेलथन अ थ छ आ \nअपन पथत आ बेट ा संगे जीव न  जीब र ह थल छथ ि। य ू नेस्को मे नौक र ी \nसेह ो लाथ ग गेल छथ न। \n  \nच ंर क ला एक स िल पत्नी, पु त ोह ु, माँ, थशथक्षक ा क ेर भूथमक ा थनभा \nर ह थल छथ ि। जीवन  मे आ नं द आ परमानंद छथ न। मु दा पु रुष जाथ त \nपर थवश्वा स  नथह छथ न। क ोना र ह त थ न??? पु रुषक नथह थवश्वा से।  \n \n \n \n \n  98 || विदेह स द े ह: २ ० \nमै थिलान ी केर उपर ाग र ाम सं आ समाज सं: सी त ा दा ई केर वेद ना  \n \nर ाम जगत पु ज्य छथ ि। र ाम के थह न्द्दू स ब आराध्य देव बुथझ पूज ा क र ैत \nछथ ि। थमथिला मे र ाम सवाथ धक  पूज्य छथ ि। पूज्य ह ोबा क क ा र ण \nर ामक देवता  भे नाई त अ थ छए ओ थमथिला क ेर दुल ह ा छथि त ाह ू \nलेल। क ा र ण थमथिला मे जमाय के थवष्णु क अ वत ार  मानल जैत \nअ थछ । सववश्रे स् ट पाह ू न जमाय ह ोइत छथ ि। ह ुनक र मान-दान, \nआ थ त थ् य, भोजन क सच ा र, र ंग-र ंग क थबध-बेभ ार, गीत-न ाद आ स ब \nथक छु अ पूवव।  मु दा थमथिला के लोक के अ दौं सं ई ह ोइत र लथन \nअ थछ जे सीत ा संग र ामक व्य वह ार  उथ च त नथह र लथन। \nआ इ य ो मै थिलानी बात-बात मे सीत ा के दुखक स् मरण करैत नोर ाय ल \nआ ँ थ ख सँ आ बझल क ंठ सँ अ ना य ास बाथ ज उठैत छथि: \nर ाम थबय ा ह ने क ुन िल भे ल । \nसीत ा जन्द्म अक ार ि गेल । \nएकर अ िव ई नथह जे र ाम मयादा पु रुषोत्त म नथह र ह ला। एकर अ िव \nइहो नथह जे थमथिलाक लोक अ िा त मै थिल थवध मी  भ गेल थन। ई त \nथह न्द्दू धमव आ संस् क ा र के स् वभाव  अ थछ जे जकरा लोक पथसन क र ैत \nअ थछ ओकर गल त थनणवय, अ नुथ च त डेग, आ थद पर ओक र ा उपराग \nसेह ो दैत अ थछ । य ैह गुण सनात न धमव के एखन धथर साश्वत र ख ने \nअ थछ । त ाथ ह ए थ ह लेख मे जे भाव  अ थछ ओक र ा एक मै थिल, मै थिल \nसं अ थध क मै थिलानी के अपन थ क शोर ी क ेर दुल ह ा र ामक प्रथत थवथ भन्न \nग्रन्द्ि आ लोक क िा क ेर मादे क ैल गेल स् नेहपू णव उपरा ग बुझल जा \nसक ैत अ थछ । क ुनो थवद्वेष  नथह, घ ृणा नथह, धमवक प्रथत अस ंवेदनशीलता  \nनथह । \nर ामाय ण के प्रारंभ एखन धथर प्राप्त जान क ा र ी के आ धा र पर महा क थव   विदेह सदे ह:२ ०|| 99 \nवाल् मीथक  सँ ह ोईत अ थ छ। तकर बाद अ नेक स् िानी य थवद्वान , सन्द्त, \nभक्त, क थव  एकर क ुनो प्रस ं ग, अ िवा  सम्प ू णव क िा पर शास् त्र ीय आ \nस् िानी य मान्द्यत ा के आ धा र पर क ाव् य मय र च ना करैत र ह लथन। \nर च न ाशीलत ा आ इ य ो च थल रहल अ थछ । ख ंड अ िवा  संद भव थवशे ष  मे \nअ ंत र क ुनो बह ुत पै घ बात नथह अ थछ । त ुलसीदा स त र ाम के अपन \nआ र ाध् य देव  मनैत र ाम के मयादा पु रुषोत्त म बनबैत र ाम च थरत मानस क ेर \nथनमाण क र ैत छथ ि। त ुलसी के लेख नी अ त े क प्रभ ावो त् पादक अ थछ जे \nसमस्त उत्त र भारत, पूवव  भारत, उत्त र-पूवव  भारत, मध्य भारत धथर \nर ामच थ र त मानस जन-जन के क ण्ठह ार बथन जाइत अ थछ । \nथमथिला मे सेह ो एखन धथर हमर ज्ञात जान क ारी के थह साबे 4 प्रक ार \nक ेर र ामाय ण मै थिली मे थलख ल जा च ुक ल अ थछ । मूल क िा के \nध्य ान मे र ख ै त महा काव्य र च ना क ा र थक छु प्रस ंग स् िानी य मान्द्यत ा क \nसँ ग जोथ ि दैत छथि। एकर अ थ त थरक्त लोकक िा मे, गीत मे, लोक \nव्य वह ा र  मे सीत ा आ र ामक भाँ थत-भाँ थत के चच ा अ बैत अ थछ । \nई लेख र ामाय ण के अ थ त थरक्त लोक क ि ा, लोक मान्द्यत ा, गीत नाद \nआ थद के आ धा र माथन थलखल गेल अ थ छ। लोकक िा से ह ो साक्ष्य सँ \nकम नथह । \nआब च लु ह मरा सङ्गे थमथिला आ र ाम क िा सँ ग र ाम क भाव  के \nमै थिलानी आ सामान्द्य जनत ा के बीच मान्द्यत ा क ेर आधा र पर, ग्रंि \nआ लोकक िा के आ धा र पर , गीत नाद पर शुद्ध मोन सँ सीत ाक \nप्रथत र ाम क व्य वह ार  के समी क्ष ा क र ी। थसनेह र ाम सँ अ थ छ त उपराग \nककर? थनथि त रूप सँ र ामक । \nथमथिलाक स ब गाम, घर मे सीत ा छथि आ घ र े-घ र े र ाम सेह ो छथ ि। \nजेना र ाम संग थववा ह क  बादो सीत ा दाई के सुख नथह भे टल थन त थह ना \nआइओ सुख कहाँ छथन? दह ेज़क उत् पीडन, बेट ा आ बेट ी मे अ ं त र,  100 || विदेह स द े ह: २ ० \nभ्रू णह त् य ा, शार ीर क उत् पीडन, मानथसक दोह न इ त् य ाथ द अनंत समस्य ा \nस ग्रथसत छथि घर-घर क ेर सीत ा। आ की नथह? क थन थवच ा र  करू \nने? \nह ेत ा र ाम प्रतापी र ाज ा, महा बलशाली, समु र के सोथ ख ले बाक क्ष मता \nबला, र ावणक  संह ारक, आ की की! मु दा थमथिला मे आ थ ब ओ दुल्हा \nर ाम भ जाथ ि छैि। थमथिला के लोक ह ुनकर पूज ा नथह ह ुनका सँ \nनेह लगबैत अ थछ । थनधो ख डहकन गाथब ह ुनक ा कख न ो छग र ा गो त्र क \nक ह ैत छथन त कख न ो शं क ा क र ै त छथन जे र ाज ा दश रि गोर, \nक ौशल्य ा गोर िेर र ाम आ भरत क ारी क ोना? मै थिल ानी र ाम के \nथववा ह  के बाद सासु र मे र ह बा क बेर-बेर थनवेदन  एथह लेल क र ै त \nछथ िन जे स ब भाई के आ थवशे ष  रूप सँ र ाम आ भरत के र गथ ि-\nर गथ ि उबटन लगेती जाथ ह सँ थह न क श्य ामवणव देह क थन सुन्न र लाग ै! \nभोजनक थसंगार, सच ा र क की कहब - अ पूवव  । भाँ थत-भांथत के सच ार \nप्रे मक भाव  सँ कतेक गुना बढ़ ल । गान क ला, नृत्य क ला, वाद्यक ला \nमे माथह र मै थिलानी स ब गाथब क, वाद्य य न्द् त्र के बजा, थसनेह क प्रदशवन \nसँ,अपन क ो इ ली स न अ नमो ल बोल सँ दू ल्हा र ाम के स् वाग त  आ \nह ुनकर मनोर ंजन करैत छथ ि। से र ाम अगर सीत ा के लंक ा सँ \nअ बैत देरी अ थग् न परी क्ष ा, गभव क स मय मे कक र ो क ह ला सँ सीत ा \nके पु नः अस गर थनट्ठ ुर भेल जंगल भे थज दैत छथि त मै थिलानी \nह ािो श त क र बे ने करत ी??? \nबथल् क क थह सक ैत छी जे नार ी क थस् िथत एख नो सीत े दाई ज क ां \nअ थछ अपन थमथिला नगर मे। पूर ा संसार त पु रुष प्रधान अ थ छय े \nथमथिलो र ाममय बनल ऐछ। थबना पाववती  के महा देब नथह, थबना र ाध ा \nके क ृष्ण नथह, त थह ना थबना सीत ा के र ाम नथह त िाथप लोक नामों \nलेबय मे र ाम के अ गु आ दै त अ थ छ। लोक अ िात जन सामान्द्य,  विदेह सदे ह:२ ०|| 101 \nभक्त, थवद्वान  स भ थकय ो र ाम ल ग जेना सीत ा के त मा म क ैल-धैल \nत् य ाग, मे धा, गुण, अ नुरा ग, र ामक प्रथत समपवण आ थद जेना थबसथर जैत \nहो! त ुसलीदा स एक थदस त ई थलख ैत छथि: \nबंदौ र ाम ल खन बैदेह ी जे त ुलसी के परम सनेही \nत ुलसीदा स र ामचथर त मा नस मे 1443 बेर र ाम के नामक थज ि करैत \nछथ ि। एकर अ थ त थर क् त र ाम के आन शब्द जेना, र ाज ीव , अ वध क ुमार , \nर घ ुनाि,दशर िनंदन, र घ ुनन्द्दन, आ थद क प्रयो ग क ेने छथ ि। वैह  त ुलसी \nजखन सीत ा क चच ा करैत छथि त मात्र 147 पर अटथक जाई त \nछथ ि। सीत ा दाई के आ नो न ाम जेना की जान क ी, बिभाग ी के जोथ ड \nली त स ब थमलेलाक बाद ह ोइ त अ थछ 325 – 147 बेर सीत ा, 69 \nबेर जानक ी, 58 बेर बिभाग ी आ 51 बेर बैदेह ी। अ ह ू मे एक \nर ाज नीथ त ऐछ। सीत ा अ पने गुने बिभाग ी नथह छैि। ओ बिभाग ी \nअ थह द्वारे छैि जे ह ुनकर थववा ह  र ाम संगे भेल छैन। बाह रे पु रुष \nभक्त के पु रुष भगबान के प्रथत समपवण! समपवण नथह अ ंध समपव ण! \nआब सीत ाक दुःख देख ू: लं क ा मे र ाम र ह ला 111 थद न आ सीत ा \nर ह ली 435 थदन, अ िात र ा म स च ाथ र गुना अ थध क । ओहो य ा त नामय \nजीवन।  अस गर जीवन।  थनमव म जीवन ।  डर, भय, आिोश, ह त ाश \nभरल जीवन।  थनर ंकार साध्वीक जीवन।  \nदेख ू जखन र ाम अ व त थरत  भे ला त स् वगव  स देवता  स ब आ थब ह ुनकर \nदशवन क ेलथन । माय क ौथ शल् य ा ओ थ ह थवर ाट  रूप के देथख घ बर ा गेल ी। \nभगवान  स प्रािव ना क ेली जे नेनाक स् वरुप  मे आ बथि: \nमात ा पु थन बोली सो मथत डो ली त जह ु त ात यह रूपा। \nकीजै थसस ुलीला अ थत थप्रय शीला यह सुख परम अ नू पा। \nसुथन बचन सुजाना र ोदन ठाना ह ोई बालक सुर भूपा। । \nर ाम अपन माय क ेर थनवेदन  के स् वीकार क ेलथन। नेना भ गेल ा आ  102 || विदेह स द े ह: २ ० \nक ान य लगला। मात ा क ौशल् य ा वात् सल्य प्रेम मे थबभोर भ गेल ी आ \nअ पना के सववश्रे स् ट माय माथन लेलथन। \nआब सीत ा के देख ू । ने क ुनो देख ावा  ने क ुनो त ाम-झाम। जखन \nसमस्त थमथिला मे अ काल भ गेल आ र ाज ा जनक स् वय ं  हर जोतय \nगेल ा त धर त ी क बेट ी धर त ी क गभव स स् वणव  क ुम्भ मे एक बच्च ी के \nस् वरुप  लेने प्रगट भे ली। नथह य े माय सुनय ना के थनवेदन  करय पिलथन \nआ ने जनक र ाज ा के जे छोट भ जाऊ, नेनाक स् वरु प  मे आ थब \nजाऊ, आ थद-आ थद । ऊपर अ िात अक ास आ स् वगव  स देवता , पथर, \nगा य क-गा थयक ा, वाद्य य ं त्र बजाबय बला, नत वक- नत वकी, यक्ष, इ ंर स ब \nआ नंथद त भ गेल । ऊपर स एक अ पूवव  आ मनमोहक वाद्य य ं त्र संगे \nओक र ा बजबय बला क ला क ार स ब सेह ो स् वगव  स आयल । ओ वाद्य य ंत्र \nर ह ैक र सनच ौ क ी । स् वगव  स पु ष्प वषा  प्रारंभ भे ल। के नथह प्रस न्न \nभेल? स बहक मोन मे उमंग आ थब गेल ैक । आब झर-झर वषा  ह ोमय \nलाग ल। थक सान ख ेत थदस दौर ल। आर की-की ने भे ल। की त ुलसी \nबाबा ए थ ह प्रक र ण के अ त े क थवस् त ा र स थलख ला? नथह । थकय ैक, त \nसीत ा बेट ी छली ने! अगर र ाम नार ा य ण के अ वत ा र  त सीत ा क ुन \nकम? ओ ह ो त श्री अ िवा  लक्ष्म ी के अ वत ार े  ने छथि? \nसीत ा के र ाम संगे थववा ह  भे लथन। लोक बुझल क जे आब सीत ा \nपटर ानी भ गेल ीह । र ाम आ सीत ा क ेर जोि ी कक र ा न थह शोभनगर \nलगलै क । दाई माई थचक थर- थचक थ र क गीत गेल ी , थबध वेयब्ह ा र \nक ेलथन। जनक र ाज ा अपन सववस्व  थनछा बर क देल ाह । मु दा क थ ह \nनथह थक य ैक सीत ा दाई क ेर बथह नपा स ब के र ाम पर क थन शंक ा \nछलथन। जखन र ाम धनुष भंग क देल थिन त उमंग स मात थल थसया \nदाई वर माला  ह ाि मे लेने र ा मक थदस बढ़लथन। थसया सुनथर के प्रेम \nमे मात ल र ाम झट दथन अपन गर दथन नी च ा क ेलथन। सीत ा माला  विदेह सदे ह:२ ०|| 103 \nर ामक गर दथन मे डालय लगली। ह ठात सीत ा के ह ाि ह ु नक र बथह नपा \nस ब अ पना थदस ख ी च लेलथ न। र ाम अ क् च े क ा य ल र थह गेल ाह! ई की \nभेल? ए ह ेन थवथ चत्र व्य वह ार  क िी लेल? सख ी स ब के की भे लथन? \nपु छलथिन ऐना थक य ै क? की गलती भेल ह मरा स? \nसख ी स ब क ह लथिन र ाम के : “ हे यौ पाह ू न! अ ह ां क पथर वार  बड्ड \nनीक नथह अ थछ । अ ह ाँ स ब मथह ला के भोगक वस् त ु  मात्र बुझैत छी। \nथमथिलाक व्य वह ार  दोसर अ थ छ। अतए मथह ला सह च र ी छथ ि। अ ह ां क \nथपत ा क ेर त ीन पत्नी : क ौथ श ल्य ा, सुथमत्र ा आ क ैक ेई छथ िन। जनक \nर ाज ा के एक थह र ानी सुनय ना छथ िन। यौ पाह ू न! अहां क थपत ामह के \nसेह ो अ नेक पत्नी छलथिन। िेर अ ह ां क की ठेक ान? आई थमथिला \nनगथर य ा मे धनुष भंग कै सीत ा के ह ाि भेट गेल । क ाथ ल्ह क त ह ु \nदोसर परा िम स क ुनो आ र ो लिक ी के ह ाि अ ह ाँ पत्नी के रूप मे \nल लेब त हमर थसया थध य ा के की ह ोयत? हमर थमथिला मे एक ै \nपत्नी के थनय म च लै छै”। \nर ाम थच ंत ा मे आ थब गेल ाह । कहलथिन: “ अ ह ाँ स ब बात त ठीक े \nक ह ैत छी। मु दा हम सीत ा के क ुनो शत व पर अपन अध ांथ गनी बनेबा \nलेल त ैय ार छी।” \nसीत ाक सख ी स ब आब िोर े आ र ो भारख मी ह ोइ त बज ली : “ तखन \nसुनु। अ ह ाँ सप्पि ख ा ऊ जे क ुनो ह ालत मे सीत ा के सौथ त न नथह \nआनब। ” \nर ाम बजलाह : \"ह मही नथह हम च ारू भाई आई समस्त लो कक समक्ष \nस पि ख ै ए त छी जे हम स ब एक पत्नी धमव के पालन करब।\" \nिेर की छल पूर ा धू म धाम स सीत ा च ारू बथह न क ेर थववा ह  र ाम \nक ेर च ारू भाई संग ओ ह ी मंडप मे भ गेल थन। \nथववा ह क  बाद सीत ा सासु र गेल ीह । र ाम संगे बने बने घ ुमल ी। र ावण   104 || विदेह स द े ह: २ ० \nहरण कै लंक ा ल गेल थन। अ शोकक गाछ ल ग स मय क टल ी। र ाम \nर ाम क ह ै त र ह ली। सुक ुमार ी थसया के जंगल आ गाछ पात मे सेह ो \nपथत क संग जीवन  नीक ल गलथन। क थ ह ओ क ुनो थशकाय त नथह । \nवनवास  त र ाम के भेल छलथन मु दा सीत ा पत्नी धमव के पालन क ेथल \nआ र ामक संगे गेल ी। \nमु दा सीत ा के शोषण वनवास  के रस्ते शुरू भ गेल थन। थमथिला के \nलोक मे थवशे ष  रूप सँ मै थिलीलानी स बहक बीच एक दंत क िा व्य ाप्त \nछैक । ई दंत क िा पु रुख समाज द्वार ा स्त्रीगण के क ोन ा संस् िागत \nसंर च ना के आ थ ि मे शोषण क ैल जाइ त र ह लैक अ थ छ तकर बह ुत \nसटीक व्य ख्य ा क र ैत छैक। बात ई भेल र ह ै क जे जखन र ाम वनवास  \nलेल सीत ा आ लक्ष्म ण सङ्गे अ य ोध् य ा सँ थवदा  भ गेल ा त पु त्र शोक मे \nमहा र ाज दश रि अ धी र भ गेल थन। ख ेनाइ थपनाई स ब त् य ाथ ग देल थन। \nलोक क त े क बु झेबाक प्रयत्न क ेलक थन मु दा ह ुनकर ह ृदय प्रथतपल क्ष ीण \nभेल गेल थन। दुःख बढ़ ल गेल थन। अ ंत त ः र ाम-र ाम क ह ैत र ा जा दश रि \nअपन प्राण त् य ा थग देल थन। \nर ाम के जखन ई जान क ा र ी भे टल थन त ओ बि दुख ी भे ला। िेर \nस ब गो टे थबच ा र लथन जे गय ा पहुच िल्गु नदी के क ात मे थपत ृ त पव ण \nक र ैत अपन थपत ा दश रि सथह त अ न्द्य थपत्र सबक े थपण्डदा न क र त ा । \nकहल जाइत छैक जे ओ थ ह स मय मे पथत सङ्ग पत्नी के सेह ो ओतय \nजए ब ा क अ नुमथत र ह ैक। त ाथ ह ं र ाम आ लक्ष्म ण सङ्ग सीता सेह ो गय ा \nपहुँ च ली। स् नान ध्य ान क ेलाक बाद र ाम थक छु लेबाक ह ेत ु बाह र \nगेल थन। सीत ा र ामक बथह न सङ्ग अ सगर े र थह गेल ी। अ थह बीच \nएक ा एक र ाज ा दश रि क ेर आ त् मा आथब गेल थन। आ थ ब सीत ा के \nक ह लथिन: \"हम भूख ल प्या सल छी। ह मरा जल दीय, थपण्ड दीय ।\" \nसीत ा लजाई त बजली: \" ई क ोना उथचत? र ाम आ थब रहल छथ ि।  विदेह सदे ह:२ ०|| 105 \nअ पने क थन इ ंत ज़ा र क रु । ओ स् वय ं  अ पना ह ािे थपण्डदा न क र त ा। \nजल देता। आ थबय े रहल छथ ि।\" \nमु दा दश रि क ेर आत् मा रूक बा लेल त ैय्य ार नथह । झट दथन \nक ह लथिन: \" पु त्र ी सीत ा! अ ह ाँ र ाम क ेर अ द्धांथ गनी छी। ह मरा लेल \nजेह ने र ाम त ेह ने अ ह ाँ। हमर भूख आ प्या स प्रबल भे ल जा रहल \nअ थछ । त ाथ ह ं अ ह ाँ थबना क ुनो थबलंब क ेने आ र ामक पि ह ेर ने ह मरा \nथपंडदान अ थपवत क रु । एकर शुभ िल र ाम आ अ ह ाँ दुनू के सामान्य \nभाग मे भे टत।\" \nअ थह तरहक थनदेश पाथब सी त ा ह ृदय सँ प्रिुथल् लत ह ोई त झट दथन \nथवथ धवत  क मव क ा ण्ड के त ैय ारी क ेलथन। थपण्ड बनेल ी। आ अपन ननथ द, \nिल्गु धार आ क ामधेनु गा य के साक्ष ी माथन अपन ससुर अ िा त \nमहा र ाज ा दश रि के आत् मा के थपण्ड अ थपवत क ेलथन। र ा जा दश रि \nक ेर आत् मा सी त ा क थपण्ड सँ संत ुि आ त ृप्त ह ोइ त थपण्ड स् वीक ा र \nक ेलथन आ थक छु क्षण मे ओतय सँ स् वगवल ोक  लेल थ बना र ाम आ \nलक्ष मण के बाट त क ने थवदा  भ गेल ा। \nथक छु क ाल बाद र ाम वापस  आ थब गेल ा। थपत र के दशवन के अ ने क \nप्रयत्न क ेलथन मु दा बेक ार । दश रि आक ाश मागव सँ क ह ल थिन: \" पु त्र \nह मरा अ ह ाँक पत्नी थपण्डदा न क ेली। आब अ पन क े क ु नो प्रयो जन \nनथह ।\" \nएकर बाद र ाम थच ंथतत भ गेल ा। बह ुत स् मरण क ेलथन मु दा दश रि \nनथह ए लथिन। सीत ा के पु छलथिन र ाम: \" मै थिली! अ ह ाँ थपण्डदा न \nक ेलौं तकर की प्रम ाण आ की साक्ष ी?\" \nसीत ा उत्त र देल थिन: \" हमर साक्ष ी अ ह ाँक बथह न, क ाम धेनु गाय आ \nिल्गु नदी छथ ि।\" \nआब र ाम िल्गु नदी, गाय आ सीत ा के ननथ द सँ पु छ लथिन। मु दा  106 || विदेह स द े ह: २ ० \nओ त ीनू साक्ष्य देम ए मे अ समिवत ा व्य क्त क ेथल् िन । थवग् धल  सीत ा \nश्राप दैत बजली: \" है हमर ननथ द, अ ह ाँ ह मरा झुट्ठी बना रहल छी। \nअ ह ाँ छुछुनर बनब आ अ ह ाँ ह मे शा छुछुआ थ त रहब। अ थ ह ना अ ह ाँक \nप्राण जैत । है गाय! अ ह ाँक पथवत्र त ा त य िावत  रहत मु द ा अ ह ाँ झू ठ \nबजलों अ थ छ त ांथ ह अ ह ाँक मु ह अ पथवत्र रहत आ थवष्ठा धथर अ थह मु ह \nसँ अ ह ाँ ग्रह ण करब। आ हे िल्गु नदी, अहुँ झू ठ बजलों। जाउ, \nअ ह ाँ क धार मे कख नो पाथन बाह र र ह बे नथह करत। ई हमर दग् धल \nमन के थनश्छ ल श्राप अ थछ ।\" \nअ थह सँ पता च लैत अ थछ जे सीत ा सँ ग अ न्द्याय शुरू सँ भ च ुकल \nछलथन। अ थनि ह ुन क ा अ का र ने भोग’ परत थन! \nजखन वैदेह ी  के र ावण  छ्ल सँ हरण क ल जाइत अ थछ त जे र ाम \nसमस्त चरा च र के थनय ंत ा छथि, थनय ं त्र क छथि त िाथप सीत ा के हरण \nके बाद जल चर,िल चर, क ुं ज लत ा, पक्ष ी स ब थक छु सँ बत ाह जक ाँ \nसीत ाक थवय ो ग  सँ रथव त पु छैत छथि: \" अ ह ाँ स ब मे थक य ोक हमर \nमृ गनय नी सीत ा के देख लौं अ थछ: \nजल चर, िल चर मधुक र श्रेण ी। त ुम देख ी सीत ा मृ गनय नी?\" \nआ थस् िथत थवथ चत्र आ थवभत् स त तखन भ जाइ त छैक जखन र ावणक  \nसंह ार क ेला क बाद जखन र ा म सीत ा के लंक ा सँ मु क्त क र ैत छथि \nत र ाम के सीत ा जे च थरत्र पर शंक ा ह ो ईत छथ न। इहो भ सक ैत \nअ थछ जे जनमानस मे पत्नी के अपन पथत के प्रथत समथ पव त भाव  के \nउज ाग ि अ िवा  स् िाथपत क र बा लेल र ाम सीत ा दाई के अपन पथवत्र त ा \nप्रम ाथ णत क र ब ा लेल कहैत छथि अ न्द्यिा स् वी क ा र क र बा सँ मना क \nदैत छथ ि। सीत ो क ुनो कम िोि े ने छथल? साक्ष ात लक्ष्म ी के \nअ वत ा र ।  अपन पथव त्र ह ोमाक प्रम ाण देबा ह ेत ु सोझे अथग् न क ुण्ड मे \nक ू थद गेल ी। सीत ा क सथत त् व देथख अ थग् नदेव त ा दंग र थह जा इ त छथ ि।  विदेह सदे ह:२ ०|| 107 \nसीत ा के क ुशक क्लेश तक नथह ह ोइ त छथ न। थबना एक ौ रत्ती जरल \nके थनशानी के सीत ा अ थ ग् न क ुण्ड सँ वापस  आ थब जाइ त छथ ि। आर \nत आर स् वगव  लोक सँ देवता  लोक थन सेह ो सीत ाक थनश्छ ल, आ पथवत्र \nह ोब क प्रम ाण दैत छथि तखन जाक र ाम पु नः सीत ा के स् वी क ार \nक र ैत छथ ि। \nथक छु लोक अ थह मे ई त क व (क ुत क व?) दैत क ह ै त छथि जे समाज मे \nउथचत व्य वस् िा  आ आ दशव उत्पन्न क र ब ा लेल र ाम ए ह ेन क ा य व क ेलथन। \nमु दा मै थिलानी के ई सोच ब छथन जे र ाम सीत ा सङ्गे अ न्द्या य क ेला \nआ समस्त स्त्री समाज पर बंधन िोपबाक एक अ नगवल परम्पर ा के \nप्रारंभ क ेलथन। की य ैह छलथन र ामक र घ ुक ुल र ीथ त? ओह!! कहब \nदुख क करा सँ! \nअ थग्नपरी क्ष ा के संबंध मे थकछु लोक कहबा लेल ए ह न ो बात क ह ैत \nछथि जे जाथ ह सीत ा के र ाव ण  हरण क ेलक से सीत ा त सह ी अ िव \nमे सीत ा छेबे क ह ाँ छथ ल। ओ त सीत ा के छाँह छलथन। अ सली \nसीत ा त अ थग्न मे समाथह त भ गेल र ह थि आ थनथि न्द्त सँ अ थ ग् न मे \nच ुपच ाप बैस ल। त ाथ ह ं छाँहक सीत ा के अ थग् न क ुण्ड मे जाइ त े देरी \nअ सली सीत ा अ थग् न सँ बाह र थनक लली थज न क ा र ाम स हज रूप सँ \nअ धां ग नी के रूप मे स् वी क ार क र ैत छथ ि। \nमु दा एक ह ाि-मांस क ेर साम ान्द्य मनुख ह ोबा क नात े एक ट ा बात नथह \nपच ा पबै त छी जे र ामक ई दुरंगी च थ र त्र क ोना देख ी। जे र ाम ऋथष \nगौ त म के पत्नी अ थहल्य ा के उद्धार स् पश व मात्र सँ क र ैत छथि वैह  र ाम \nअपन पत्नी सीत ा लेल अ त े क थनर ं क ुश? \nजे र ाम बाथ ल के ए थ ह द्वार े बध क र ैत छथि जे ओ अपन छोट भाई \nसुग्रीव के र पत्नी के बलपूववक  अ पना ल ग र ख ने अ थछ । जखन बाथ ल \nर ाम सँ पु छैत छथन:  108 || विदेह स द े ह: २ ० \n \n\"मे बैरी सुग्रीवथह ं प्या र ा। \nक ार ण कबन नाि मोथह मार ा। ।\" \nत र ाम उत्त र दैत क ह ैत छथ िन: \n\"अ नुजवधु  भथगनी सुत नार ी। \nसुन स ठ क न्द्या स म ए च ार ी । । \nइ न्द्हथ ह क ुदृथि थबलोक ई जोई। \nत ाथ ह बधे क छु दोष न ह ोई । ।\" \nबाथ ल के मृ त् य ु के बाद र ाम अपन सख ा सुग्रीव के िेर सँ अपन पत्नी \nके स् वीक ा र क र बा लेल प्रे थर त करैत छथि जकरा सुग्रीव क जेठ भाय \nबाथ ल बह ुत थदन धथर अपन क ब्ज ा मे र ख ने छ्ल। आ सैह र ाम \nसीत ाक मामल ा मे एह ेन क ठो र, ह ृदय ह ीन क ोना??? \nजखन सीत ा ए लीह आ गभव स छली त ाथ ह क ाल एक धो बी के उपराग \nस परेश ान भए र ाम सीत ा के घ न घ ोर जंगल मे अस गर भेज देल थिन। \nक ह ु त कतेक क ठोर छलाह र ाम! धमवशाश् त्र क ह ैत अ थछ जे थस् त्र गन \nक त्त े क ख ाराप हो मु दा जखन वो  गभव स हो त ओकरा स ब सुख \nदेबाक च ा ह ी आ घर स एक ौ क्षण लेल बाह र नथह जाए दे मक च ाही। \nबाह रे मयादा पु रुषोत्त म र ाम! कत गेल मयादा अहां क? \nअगर अ ह ाँ प्रजा वत् सल  छलौं त एक पथत सेह ो रही ने? अ ह ाँ के त \nबुझल छल जे सीत ा थनष्कपट आ गंग ा जक ां पथवत्र छथ ि। अगर \nअ ह ाँ अ य ोध्य ा मे एक प्रिा प्रारंभ क र ै च ाह ैत रही त िेर ो र ाज \nच लेबक थज म्म ेदार ी भरत के द पथत धमव क ेर पालन करैत सीत ा संग े \nवनवास  च थल जैत ह ु जेना सीत ा अहाँ संगे अ पने मोने पत्नी धमव के \nपालन क र ैत गेल छलीह? मु दा से क ो ना! पु रुष रही ने अ ह ाँ। पु रुष \nदम्भ के के र ो क त! क ह ीं एह ेन त नथह जे पु रुष दंभ सेह ो मयादा  विदेह सदे ह:२ ०|| 109 \nपु रुषोत्त म के लक्ष ण हो आ अ पना के ओ थह दंभ मे ख प ा देनाई या \nदंभ के नीचा जीनाई नार ीध मव?” \nख ैर, लक्ष्म ण जी सीत ा के जंगल मे अ सगर े छोथड देल थिन। लाच ा र \nआ वेवश  सीत ा! हे देव ! जाथ ि त कत आ कक र ा ल ग? के श रण \nदेतथन? आ त ाथ ह क्षण बाबा बाल् मीथक सीत ा के अपन आ श्र म मे स् िान \nदेल थिन। एक थदन र ास्त ा मे प्रस व वेदना  उठलथन। व नक लोक स ब \nमदथत क ेलकथन। इ च्छा भे लथ न जे अ य ोध् य ा मे जानकार ी भे जी। मु दा \nभे लथन जे र ाम नथह बुझथि त नीक। ह जमा के क ह लथिन “तों भरत, \nके सत्र ुघ न के, लक्ष्म ण के, त ीनो मात ा के च ुप च ाप बत ा थदह क मु दा \nर ाम नथह बुझथि।” \nजखन र ाम अ श्वमे ध यज्ञ करै लगलाह त पंथडत क ह लथ िन जे थबना \nपत्नी के र ाम यज्ञ नथह क स क ैत छथ ि। र ाम के अप न व चन स् मरण \nभे लथन। क ह लथिन हम दोसर थववा ह  नथह करब। तखन इ थनणवय \nभे लैक जे सोना क सीत ा बना र ाम यज्ञ लेल बैस त ा। सैह भे ल। \nमु दा बीच े मे घ ोडा के त ल व  आ क ुश बाथ न्द्ह देल थिन । स ब ह ाथ र \nगेल ाह । ह नुमान बंदी भ गेल ाह । अ ंत मे र ाम ए लाह त बाद मे सीत ा \nसेह ो ए ली ह । सीत ा र ामे के वंशक  सन्द्तथ त के जंगल मे बह ुत नीक \nजक ाँ स ब थशक्ष ा संस् क ार मे पार ंगत क र ा र ाम के औक ात देख ा \nदेल थन। र ाम एक संग अपन दुनु पु त्र आ सीत ा स नहक पत्नी पाथब \nधन्द्य भ गेल ाह । क ह लथिन सीत ा के जे आब अयोध्य ा च लू । सीत ा \nमना क देल थिन। र ाम बह ुत बुझे बाक प्रया स क ेलथि। मु दा सीत ा त \nअ प्पन थजद्द पर क ैम र ह ली । अ ंत मे र ाम कहलथिन :  “ अ ह ाँ नथह \nजा ए ब त हमर अ श्वमे ध यज्ञ नथह ह ेत ।” \nसीत ा: “ से क ोना?” \nर ाम: “ पत्नी के अ छैते अस गर पथत अ श्वमे ध यज्ञ नथह क सक ैत  110 || विदेह स द े ह: २ ० \nअ थछ ।” \nसीत ा: “ तखन अ ह ाँ क ोना क र ैत रही?” \nर ाम: “ हम स ब माथन लेने रही जे अ ह ाँ आब अ थह दुथ नय ा मे नथह \nछी।” \nसीत ा घोर वेदना  स रथवत  भ गेल ीह आ क ह लथिन : “ हे र ाम! अहाँ \nमात्र अपन पौरुष आ नामक र क्ष ा ह ेत ु ह मरा अ य ोध् य ा ल जा ए च ा ह ैत \nछी? अ थह लेल जे अ ह ां क यज्ञ भ जा ए? ह मही बाध ा छी अहां क \nय ज्ञ क ?” \nई क ह ै त सीत ा धर त ी मात ा के दुनु ह ाि जोथ ि क रुण स् वर मे थवनत ी  \nक ेलीह : “ हे मात ा ! अ ह ी हमर माए छी। अ थहक कोथ ख स हम ए थ ह \nधर ा मे उत् पन्न भेल छी। आब हमर आ त् मा क ा थन रहल अ थछ । अ ह ाँ \nिाटू आ ह मरा अ पना भीतर मे स् िान द दीय! \nधर त ी सीत ा के गुहार सुथन लेलथिन आ एक ा एक धर त ी मे सीत ा दाई \nके आ गा दू टा दर क्का भ गेल े। जाबेत र ाम र ो क थिन त ाबेत सीत ा \nओ थह धर त ी मे थबलु प्त भ गेल ी ह। \nधर त ी िटली आ धर त ीपुत्र ी सीत ा धर त ी मे समा गेल थन। त ाथ ह जखन \nमै थिलानी सबक े कोनो कि ह ोई त छथन त अ पना के सीत ा बुझै त \nअ ना य ास बाथ ज उठैत छथि: “ िाटू हे धर त ी”। \nओ ना आब थमथिला के पु रुष सेह ो सीत ा के सम्म ान कहाँ क र ैत छथि? \nसीत ा स ब दह ेजक ज्वाल ा  मे जर ैत छथ ि। अ पमाथ न त ह ो ई त छथ ि। \nबेट ी के बेट ाक त ुलना मे कम ध्य ान देल जैए त अ थछ । वेदना  अ नंत \nअ थछ.....” \nसनात न धमव पूववजन्द्म के थसद्धान्द्त के मनैत अ थछ । थमथि ला के लोक \nव्य वह ा र  मे धो बी के क ह ला सँ र ाम द्वार े सीत ा के पु ","size_mb":53.54,"has_text":true},"Sadeha 21.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 21.pdf","name":"Sadeha 21.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सदेह २१ \nवि द े ह-सद े ह २१, वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार (अंक २५१-२७६) सँ,  \nमै वि लीक सिव श्र े ष्ठ गद्य आ पद्यक ए कटा समानान्तर संकल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न : मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह - प्रिम मै विली पाविक ई - पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवन क अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रव यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावद त अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०००- अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   धलंकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका धथक \nजकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक यािा धर्वदेह- \nप्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/   पर ई प्रकाधित होइत \nअधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली भाषाक जालर्वृर्त्तक \nएग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२०००- अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nसंपादकािीन। धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर \nठाकुर। Editor: Gajendra Thakur.  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क मध्य \nछधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf र्वा .txt \nफॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता लोकधनक लगमे रहतधहह। \nसम्पादक 'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका ऐ ई-पधिकामे ई-प्रकाधित/ प्रथम प्रकाधित रचनाक धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ मूल आ अनूधदत आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार रखैत \nछधथ। (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई-पधिकामे कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। तेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै \nजुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त पधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, \nसे आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह \n(पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। मेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) \nएकर प्रकािनक अंकक सूचना देल जायत।  एधह ई पधिकाकेँ मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित \nकएल जाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ३५० ० /-  स ंस्  करण : २०२०, २ ० २ २  \n \nVideha Sadeha 21: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 251-276 at www.videha.co.in).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (पृ  १ -७ ७ ९ ) \nगजेहर ठाकुर- राधमर्वलास साहुजीक दिू बेचनी लघुकथा संग्रह, \nसम्पादकीय (पृ. २-५) \nधमधसदा- बीहधन कथा (धपयार, जश्न, द्वंद्व) (प्. ६-१२) \nप्रर्र्व झा- दोसर धबयाह, चनमा, मैधथली कथामे स्िी, एकटा जहमेजय \nकथा (पृ. १३-३५) \nमृर्ाल आिुतोष- छुटकी (पृ. ३६-३८) \nगीतेि िमा - भारतीय मुसलमान आ भारतीयता (मूल धहहदी लेख  \nकेर मैधथली अनुर्वाद- उमेि मण्डल)  (पृ. ३९-४७) \nउमेि मण्डल - बीहैन कथा - धभनसुरका गप-सप्प, सगर राधत दीप \nजरय ९९ म आयोजन), ९८म कथा गोष्ठी सगर राधत दीप जरय- \nधसमरा (झंझारपुर) (पृ. ४८-५८) \nडॉ. योगेहर पाठक ‘धर्वयोगी’ - हमर गाम (पृ. ५९-९१)   \n \nदेर्वेि झा- धहहदू धर्वर्वाह :एक समीिा, मैधथली पधिकामे अनुर्वाद \nसाधहत्य, ‘दू-पि’ उपहयासक धर्वश्लेषर्ात्मक अध्ययन (पृ. ९२-१०५) \nराकेि प्रेमचहर ‘पीसी’- लघुकथा- धकसानकेँ डुबौलक लखन ठेकेदार \n(प्. १०६-११०) \nअरुर् लाल- बीहधन कथा (कुंभ स्नान, ग्राहक) (पृ. १११-११७) \nमोहनराज \"गगन\"- बीहधन कथा-१, बीहधन कथा-२ (पृ. ११८-११९) \nराम धर्वलास साहु- लघुकथा- घुधम गाम चलु (पृ. १२०-१२७) \nनहद धर्वलास राय- लघुकथा (धसयानक माधर दही-चूरा, दहेज पाप छी) \n(पृ. १२८-१४८) \nआिीष अनधचहहार- \"इश्क को धदल में दे जगह अकबर\" आ जगदीि \nचंर ठाकुर अधनल, धहंदी धफल्मी गीतमे बहर १-८, आिुधनक मैधथली \nगजलक संधिप्त आलोचनात्मक पधरचय, नरेहरजीक मैधथली आ धहंदी \nगजलक तुलनात्मक धर्वर्वेचना, बयानक संदभणमे मैधथली गजल (प्. \n१४९-२६१) \nरबीहर नारायर् धमश्र- अिांतस्य कुतः सुखम्, सफलताक रहस्य, मनः \nपूतं समाचरेत, ई समय ककरो नधह, घमंड, कलनाबला बाबा , डॉ.   \n \nसुभर झा (संस्मरर्), डॉ. जयकाहत धमश्र (संस्मरर्), पं. परमानहद \nझा (एक संस्मरर्), संपधर्त्त हस्तांतरर्, क्राधहतदूत : कबीरदास, मकर \nसंक्रांधत, घरेलू धहंसा अधिधनयम, 2005, धगरफ्तारी ओ जमानत, \nसूचनाक अधिकार, गया गेल रही, धबिर्वा धर्वआह, उपभोक्ता संरिर् \nकानून १९८६, धमधथलाक संस्कृधत, लघुकथा - पढू पूत चण्डी, \nलघुकथा (मुख्यमंिीक स्र्वप्न, यमलोकक दल-बदलू, नकणक संसद, \nजीबी तँ की की ने देखी !, तुषारपात, असगुन, गाम, फसाद, \nपुनधमणलन, पंचैती, मुधखआक चुनार्व, हम बौक छी, फाटू हे िरती !, \nउपकारक भार, सनकल, क्राधहत धर्वसजणन (पृ. २६२-४७९) \nदुगानहद मण्डल - लघुकथा (सीख, बोझ) (पृ. ४८०-४८५) \nडॉ. बचेश्वर झा- मौलाइल गाछक फूल : जगदीि प्रसाद मण्डल, \nधमधथलाक धर्वभूधत आयाची धमश्र, मैधथली साधहत्यमे यदुनाथ झा \n‘यदुर्वर’क देन, मैधथलीक धर्वकासमे नेपालक योगदान, मैधथली \nसाधहत्यक अर्वदान- धमधथला भाषा रामायर् - चहदा झा, एकैसम \nिताब्दीक प्रारंभ जनर्वृधिमे भारत प्रथम आ चीन दोसर, पुस्तक \nसमीिा- साकेतानहदक ‘गर्-नायक’,कहयादानक भीषर् समस्याक \nकारर्, धर्वद्यापधतकालीन धमधथलाक कृधष, धर्वद्यापधतक रचनामे धर्वरह \nर्वर्णन (पृ. ४८६-५४७)   \n \nनारायर् यादर्व- लघुकथा (पंचैती, स्र्वाद पधरर्वतणन, धगफ्ट, भाय-बधहन, \nइमानदार चोर, नधसहत, प्रेमक ऑंसु ), गुरुमैता-सल्हैता (जीर्वनी) (प्. \n५४८-६०२) \nकैलाि कुमार धमश्र- लघुकथा (पधण्डताइन, बुधरराज), फकड़ाक संग \nयािा करैत मैधथलानीक मनोदिाक: मानर्विास्िीय धर्वर्वेचना (पृ. ६०३-\n६७६) \nजगदीि प्रसाद मण्डल- पंगु (उपहयास)- साधहत्य अकादेमी पुरस्कार \n(२०२१) सँ सम्माधनत कृधत (पृ. ६७७-७७९) \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य-खण्ड  (पृ. ७८०-१३३६) \nआिीष अनधचहहार- बाल गजल, धकछु गजल (पृ. ७८१-७८८) \nराजेि मोहन झा \"गुंजन\" - नर्वदुगा, गाछक गोहाधर- (धर्वश्व पयार्वरर् \nधदर्वस पर), धकनकर धर्वकास? (पूंजीर्वाद धक सर्वणहारा) (यािीजी  \"बाबा \nनागाजुणन\" कें जहम धदन पर) (पृ. ७८९-७९२) \nप्रीतम कुमार धनषाद- यािीक स्मृधत, अमर िहीदक श्रिांजली, सार \nबधहनोई (हँस्सी-चौल), आहत अगस्त, हाय भूकम्प, धर्वकासक दम्भ, \nहँसनी-खेलनी, धहस्सा-बखड़ा, हम नारी छी..!, हमरा के मारलक गै?, \nओ, के छधथहह?, सुत्थड़ समाज, सुनबै-गुनबै, बुझर्वाक चाही, कर्त्तऽ \nतकै छी?, आद्याचणना, धदर्वसास्ताचणना, सांध्याचणना, धनिाचणना, धर्वद्यापधत \nस्मृधत, र्वरद र्वसहत, सरस र्वसहत, कधर्वर्त्त : ऋृतुराज र्वसहत और \nमस्त पर्वन, गीतल धमधथला, गीतल, गौंआँ-गीतल, हाय हौ धहतलग, \nसीखऽ तँऽ धदयऽ, ईर घाट, र्वीर घाट, खगता-बेगरता, नीक-बेजाय, \nहम के? और की? केकरो केकरो, जय गंगाजल, दीप प्रज्जज्जर्वलन, \nअहो अधभनहदन, सीताचणना (पृ. ७९३-८६८) \nउमेि पासर्वान- ई की होइ छै , बताह र्वादल, घा, धजद्द, सड़क, \nमैधथली, धबसैर जाउ, धखस्सा, फाँसी, गलती, रोग, बटोही, हर्वा, दोख, \nगुमान, लड़की, आदत, अनजान, लोभ, स्र्वाथी, कधरछौन, एकबेर,   \n \nसाँच, यादमे, जमाना, पछताएब, धचट्ठीक पन्ना, कधर्वता, गामसँ, \nतरहत्थी, डुबैत, तागत, हालत (प्. ८६९-९०८) \nजगदीि चहर ठाकुर ’अधनल’- गीत, गजल (पृ. ९०९-९११) \nरजनी छाबड़ा (धहहदी कधर्वता संग्रह ’धपघलते धहमखण्ड ’ सँ मैधथली \nअनुर्वाद- अनुर्वादक डॉ. धिर्वकुमार प्रसाद) - (पृ. ९१२-१०००) \nडॉ. धिर्वकुमार प्रसाद- धकछु कधर्वता (पृ. १००१-१०७१) \nराहुल कुमार चौिरी- हेलैत प्रार् (पृ. १०७२-१०७४) \nबृषेि चहर लाल- ठंढाउ, धहड़ला लगाउ! (पृ. १०७५-१०७६) \nरामदेर्व प्रसाद मण्डल ‘झारूदार’- धकछु झारू (पृ. १०७७-११०२) \nकुमोद रंजन चौिरी- उठु मैधथल चलु मैधथल (पृ. ११०३-११०५) \nप्रभाष अधकंचन- महाकधर्व लाल दास (पृ. ११०६-११०७) \nराकेि कर्ण- सृजन (पृ. ११०८-११०९) \nअरुर् लाल- ६ टा िधर्का आ ६ टा कधर्वता (पृ. १११०-११२७) \nइहरकाहत लाल- कक्का तोर अंगना (पृ. ११२८-११२८)   \n \nसृजन िेखर ’अज्ञेय’- ककरा अधबते जादू भऽ जाय रे (पृ. ११२९-\n११२९) \nसंतोष कुमार राय 'बटोही' - गहमा- गहमी, सुन्नर कधनया,गाल पर \nथप्पड़, साधहत्य मे धभनधभनौज, लोकतंिक प्रहरी, बधह रहल अधछ \nफगुआक बयार, दधलत छी हम, अबोि नेना, कनफुस्सी धबगाड़लक \nघर, नौकरी, गामक दुगा मंधदर, गाम -घरुआ, धकसानी, धबन ब्याहले \nरहधत धसया (पृ. ११३०-११४८) \nनहद धर्वलास राय- हमर होली, दहेज, हमर चारूिाम, इधहदरा आर्वास, \nअछैत पुि धनपुि (पृ. ११४९-११७०) \nडॉ. िधििर कुमर \"धर्वदेह\"- स्र्व. अटल धबहारी र्वाजपेयीजी - एकटा \nमैधथलक सादर, धर्वनम्र श्रिांजधल (पृ. ११७१-११७१) \nराम धर्वलास साहु- धकछु हाइकू/ िैहयूण, धकछु टनका, ठेँस, आजुक \nधदन, िनक खाधतर, धिर्वक नचारी, धदनक दोख, हमरा मोन पड़ैए, \nअनजनुआँ, िरतीक बोझ, हरबाहाक धजनगी, माछ, मनक मोधल,तृष्र्ा, \nबेटी, र्वसंतक गीत, केकरा लेल, िमणक उपदेि की भेल, जीधबते जी \nमरै छी,माघक जाड़, धकसानक मजबुरी, बैिाखक धर्वष, बैिाखक धर्वष, \nकोसीक कहर, केकरापर करब श्रृंगार, करमक खेल, भीखमंगनी (पृ. \n११७२-१२६९)   \n \nराहुल झा \"आर.जे.\"- बटगर्वनी (पृ. १२७०-१२७१) \nराकेि प्रेमचहर ‘पीसी’- पी.सी.क पाँच हाइकु (पृ. १२७२-१२७२) \nधमधसदा- स्मृधत िेष (पृ. १२७३-१२७५) \nरधर्व भूषर् पाठक- छौड़ा अजगुत कंप् यूटर छै, महाकधर्व धर्वद्यापधत (पृ. \n१२७६-१२७९) \nनीलमािर्व चौिरी- धकछु कधर्वता (पृ. १२८०-१३३६) \n  विदेह सदेह:२१|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह सदेह:२१ \nगजेन्द्र ठाकुर \n \nरामिवलास साहुजीक दधू बेचनी लघुकथा संग्रह \n \n‘गािक गाछी’ लघुकथािे बुधुआक दादा कालेसरक गछकट्टीिे दमब \nक’ िमर गेलाक प्रसंग पुरना गेल छलै, नवका पंच सभकेँ बुझले नै, \nआमक बुझल रहलोपर ओकर िहत्त नै खमिया क’ बुझल रहै। से \nजखन िुमखयाजे ऐ गपक चचा कथाक क्लाइिेक्सिे करै छमथ त ‍ँ \nसभ िहत्त बुझै छमथ जे कोना बोन कलि-गाछी बनल। \n‘किमतयाक काित ’ क मखस्सा आ किमतयाक घरके हबेली कहैपर \nिदीना दादीक मवरोधपर किमतया हबेली शब्दावलीक जन्द्ि ऐ कथाक \nशीर्षक उमचते  बनल। \n‘घुमि गाि चलू’ कथाके कनी आर चुस्त करबाक खगता  छल, कथा \nसोइरी घरस ‍ँ शुरू होइए िुदा अंत  कपचा गेल लगैए। \n‘मबपैत ’ िे मबपैतक  संग (मबपैत  छोमि आर के?) नीक बनल अमछ। \n‘झंझैटक जमि मसनुमरया आिक गाछ’ मभन-मभनौजपर मलखल कथा \nछी। \n‘जारैन’ िे नव चीजक मवरोधक संग लेखक ठाढ़ बुझाइ छमथ, कारण \nिमहलाके धुआस ‍ँ होइबला कष्टके ओ वाद-मववादिे नै अनलमन। \n‘जेहेन पाठ ने पढ़ए पुत्ता अपने मसर मवसए’ पमढ़ लेखक अंधमवश्वासक \nपक्षिे ठाढ़ बुझाइ छमथ। आइ कामि टी.वी. पर भुतहा  आ अंधमवश्वास \nआधामरत सीमरयलक पक्षिे यएह सफाइ शुरुहेिे देल जाइत  अमछ जे \nई िात्र िनोरंजन लेल बनल अमछ आ एकर उद्देश्य अंधमवश्वासके \nबढ़ाबा देब नै अमछ। से ईहो कथा िनोरंजने उद्देश्यस ‍ँ पढ़ू। \n  विदेह सदेह:२१|| 3 \n‘कौिुक सुच्चा करु तेल ’ हिरा महसाबे ऐ लघुकथा संग्रहक सवषश्रेष्ठ \nलघुकथा अमछ। कोना लोक अपन कुटीर उद्योग पूजीवादक फेरिे \nखत ि केलक, ई कथा तकरे मवस्तार अमछ आ आशाक संग खत ि \nहोइए। \n‘दूधबेचनी’ ऐ लघुकथा संग्रहक टाइटल कथा छी। बकलेलस ‍ँ बेटीक \nमबयाह। पमतक  िृत्यु आ पत्नी द्वारा असगरे बाल-बच्चाके पोसब \nमजनगीक लक्ष्य। िुदा फेर िोहभंग आ फेर सिाजक लेल मकछु \nकरबाक इच्छा संग कथाक सिामतत। \n‘गोदानक गाए घुमि घर आएल’ अंधमवश्वासपर चोट अमछ। से ‘जेहेन \nपाठ ने पढ़ए पुत्ता अपने मसर मवसए’ क मवपरीत। \n‘अमसरवाद’ यत्रा वृत्तांत  सन अमछ, आ ‘हि’ शैलीक रचना अमछ। \nआ कारण आधामरत संयोग आमक भमवष्यवाणी ऐिे दू बेर भेल। एक \nकोसीक नाह  आ दोसर घुरती  काल बसक दुघषटना। \n‘ई केकर दोख’ िे कथानक आगू बढ़ैए िुदा सभ हीस नीकस ‍ँ नै \nफौदाइए। रूपनक कथा आमक कारीक? रूपनक कथा भ ‍ँमसयाइत  \nअमछ त ‍ँ कारीक कथा संग नीक जका मिज्झर नै भ’ पबैए। \nकथा-संग्रह िुदा जीमत  गेल अमछ। कारण अची एकर शब्दावली आ \nफकिा सभक सफलता।  ज ‍ँ एकर अनुवाद कएल जाए त ‍ँ भ’ सकैए \nजे ‘कौिुक सुच्चा करु तेल ’ क अलाबे आन कथा सभ सािान्द्य \nबुझा पिए, िुदा िूल िैमथलीिे ई संग्रह जीतल  अमछ। गािक सिाजक \nसिस्याक वणषन जे नग्रक लोकके छोट आ पुरान बुझा सकैए, गािक \nलोक लेल पैघ आ सिकालीन अमछ; आ राि मवलास साहुजीक \nशब्दावली ऐ वणषनक संग न्द्याय केने अमछ। \n \n  4 || विदेह सदेह:२१ \nसम्पादकीय \n \nसाम हत्य अकादिी, म दल्ली िैम थली लेल ऐ बेरुका युवा साम हत् य \nपुरस्कार श्री उिेश पासवान जी केँ हुनकर २०१२ िे प्रकाम शत पद्य \nसंग्रह ’वमणषत  रस’ पर देबाक म नणषय \n \nसाम हत्य अकादिी, म दल्ली िैम थली लेल ऐ बेरुका युवा साम हत्य पुरस्कार \nश्री उिेश पासवान जी केँ हुनकर २०१२ िे प्रकाम शत पद्य संग्रह \n’वमणषत  रस’ पर देबाक म नणषय लेलक अमछ। म नणषय मवलमम्बत  िुदा \nस्वागत योग्य अमछ। \nhttps://dbb13891-a-96a2f0ab-s-\nsites.googlegroups.com/a/videha.com/videhapothi/H\nome/UmeshPaswan.pdf?attachauth=ANoY7coRlGM\n02SpW8rbrtLhu4Nv4f7F4v \ntyo56SmjrOoRMDSi9nHhMV9uqV0mwLzGsgdjKR2\nHKNiVvSkqvqdJUXDR4Q5zlGEZ7PfHHEaiD9LFLEjz\n2sIC8F7pyCruDc0J4T3NS0zb \n1RSoLfQnCONbYP7XRoG3Pn1fr8Ol8w2644nsB5Qf\nz5Edz1dw9DqNLUdQ6XyQM3XUI0i3P31bUMqOlaD\n_EkRdzQQ%3D%3D&attredirects=0 \nhttp://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-\nakademi/pdf/Pressrelease_YP-2018.pdf \nसाम हत्य अकादिीक िैम थलीक नव परािशषदात्री समिमत आ जूरी \nसंकीणषतास‍ँ बाहर एबािे सफल भ  ेल, त इ लेल धन्द्यवादक पात्र \nअमछ। डॊ. प्रेि िोहन मिश्र नव परािशषदात्री समिमतक अध्यक्ष छमथ,  विदेह सदेह:२१|| 5 \nिैम थलीक नै वरन् रसायनशास्त्रक प्रोफेसर छमथ, से िेम डयोकर नै \nछमथ।  \n \nबी.बी.सी. क म हन्द्दी म वभागिे ऐ पुरस्कारक चचा त‍ँ संगिे दमलत  न्द्यूज \nआ ललनटॉपिे डॉ अरमवन्द्द दास द्वारा सेहो: \nhttps://www.bbc.com/hindi/india-44635012 \nhttp://www.dalitdastak.com/yuva-sahitya-akademi-\nawardee-2018-maithili-poet-umeshpaswan-latest-\nnews-story-literature/ \nhttps://www.thelallantop.com/bherant/dr-arvind-das-\nwrites-about-a-maithili-poetumesh-paswan-who-is-a-\nwatchman-in-madhubani/ \nिुदा ऐस‍ँ म वपरीत िैम थलीक म कछु युवा आ अधवयसु साम हत्यकारक \nम टतपणी सोचबापर म ववश केलक जे २१ि शता ब्दीयो िे म हनकर सभक \nसोच कते े क पाछू छमन्द्ह। िुदा ऐ त रहक लोकक संख्या नगण्य अमछ, \nसे खुशीक गप। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  6 || विदेह सदेह:२१ \nमिमसदा [मिमथलेश मसन्द्हा \"दाथवासी\" ( मिमसदा), ( मिमथलेश कुिार \nमसन्द्हा), अमधवक्ता, िोहल्ला/पोस्ट : लक्ष्िीसागर, मजला : दमिभंगा, \nमपन : 846009] \n \nबीहमन कथा- मपयार  \n \n''की गै, की हाल छौ ?'' \n \n''िर टमटवा, आई फुरैलौ यै, जमहया कहमलयौ, अतपन बाबू कें हम्िर \nबाबू लग भेजहीं त खन त ' बकोि लामग गेलौ.....आई, पूछै से केना \n?'' \n \n''आंय गै, हम्िर बाबू जेतौ  तोहर बाबू लग ? नमह, नमह.... हि \nलिका बाला छी, हि कोना क' बाबू के तोहर बाबू लग भेमजयौ ? \n \nअतपन बाबू के हम्िर बाबू लग भेज, हि बामत  सम्हामर लेबौ !'' \n \n''आमह....आमह..... आंय रौ, हि गेल छमलयौ तोरा लग कहै लेल,जे \nहि तोरा सं मपयार करैत मछयौ ?'' \n \n''एह, ई जेना मकछुए ने केलकै.... आंय गै, िनोजवा केर मवयाह िे \nएतेक  मनहामर मनहामर मकएक देमख कें ह‍ँसैत रहैं ?'' \n \n''अच्छा.... ओमह मदन ? रौ, ओमह मदन, तोहर  पैजािा केर डोरी \nमनच्चा लटकैत  रहौ तैं .''  विदेह सदेह:२१|| 7 \n \n''हे गै, एतेक  ने बोन, ओमह मदन तों  आि'क बारी िे नै कहने छलैं \nमक हि तोरा नीक लागै मछयौ ?'' \n \n''आंय रे, िनसूक्खा, नीक लागै केर ित लब भेलै मक हि तोरा सं \nमपयार करै लगमलयौह ?'' \n \n''मठक्के छै तोरा हिरा सं मपयार नमह छौ, त खन हि जाइत  मछयौ !'' \nकमह राजेश चल'लागल. \n \n''ऐ, राजेश केिहर जाता  है , ई मपयार का खेल खेला के हिको \nबुिबक बनाता  है, बूमझ लो, हि तोहर पाँछा कमहयो छोिेंगे....मपयार \nिे नाटक करै छैं ?'' कमह कान' लागल. \n \n''हेह तोरा की बूमझ पिता  है मक तोरा हि नमह बुझता  है, हि तोहर  \nमबनु रमह सकता  है..... हि तोरा बहुत  मपयार करता है जी.....? \nबजैत  राजेश ओकर हाथ पकमि लेलक. \n \n \n \n \n \n \n \n  8 || विदेह सदेह:२१ \nबीहमन कथा- जश्न \n                                 \nपलंग पर िृत्यु-सज्जया  पर पिल बाबूजी'क गोरथामर िे हुनक पाएर \nरसे-रसे दामब रहल छलहु‍ँ. बाबूजी, कैंसर सं पीमित  छलाह. डागदर \nजवाब द' देलकै.  इलाज िे कोनो कसमर नमह छूटल. जतेक  औकात  \nछल, कएल.  \nबाबूजी, आ‍ँमख िुमन दुगाशततशती 'क पाठ क' रहल छमथ आओर सभ'क \nआ‍ँमख सं नोर वमह रहल छल. \nिां त ' जखन हि सभ बच्चे रही, स्वगष मसधामर गेल छलमखन्द्ह. \nमदिाग िे बाबूजी'क संग मबताओल  सभटा पावैन  चलमचत्र'क भांमत  \nचमल रहल छल. होली हो वा जुिशीतल , सरस्वती पूजा हो वा दुगा \nपूजा, मदवाली हो वा छमठ, सभटा पावैन-त्योहामर िे बाबूजी िां'क रोल \nिे आमब, सम्पन्न करैथ. \nआई, मदवाली आब' बाला छै.... बाबूजी,बीिार. \nरामत भ' गेलैए.  \n\"बाबूजी, मकछु भोजन क' मलअ ने !\" हि पाएर दबौबैत  पुछमलयैन्द्ह. \nओ चुपचाप टुकुर-टुकुर हिरा सभ दीस नजमर घुिा क' देख' लगलाह. \nहिर त ' करेज फाट' लागल,िुदा िोन थीर कएल. \n\"मकछु खा मलअ बाबूजी.\" हि पुनः बजलौंह. \n\"हौ, देखह बत्ती पर फमतंगा  सभ कोना क' घुमि रहल छै ?\" बाबूजी \nबजलाह. \n\"की बत्ती िुझा दौं ?\" \n\"नमह, नमह... देखह ओ फमतंगा  सभ कें.... ओ सभ अपन पमरवार \nसंगे कतेक  खुश भ' नामच रहल छै !\" बाबूजी बात  कटैत  बजलाह,\" \nफमतंगा  सभ'क पमरवार कें पता  छै, जे कामतषक  िास'क आिावस्या  विदेह सदेह:२१|| 9 \nमदन त क ओकर सभ'क िृत्यु मनमित  छै.... कोनो मवर्ाद नमह, अपन \nिृत्युक कतेक  खुशी सं जश्न िना रहल छै.... आ तों  सभ हिर िृत्यु \nलगीच देमख कामन रहल छह..... िृत्यु त ' सत्य छै ओकर सम्िान \nकेनाइ हिर धिष.....\" \nबाबूजी संगमह हिहुं सभ फमतंगा  के बत्ती पर नचैत  देख' लगलहु‍ँ. \nबाबूजी सेहो ठोर पर िुस्कान पसौरने, एक्के टक्के फमतंगा  कें देखैत  \nओकर जश्न िे शामिल भ' गेलाह. \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  10 || विदेह सदेह:२१ \nबीहमन कथा- द्वंद्व \n   \nकामि साँझ िे अपन बेटा-बेटी संग छत  पर बैसल छलहुं. बेटा, \nअन्द्तरस्नातक क' प्रमतयोमगता आओर बेटी अंग्रेजी सं स्नातकोत्तर'क \nपरीक्षा केर तैयारी  क' रहल छमथ. \nचचा'क दौरान, हि अपन मकछु मित्र आओर संबंधी'क पमरवार'क \nचचा क' कहमलयैन्द्ह जे,  \n\"देखू, हुनकर बाल-बुच्ची  सभ  घर-पमरवार'क नाि पुरे परोपट्टा िे \nरोशन क' देलैथ.... हिहुं अपने सभ सं इएह आस लगौने छी.....\" \n \nलगले बेटा बाजल, \"की हई छै, एतेक  पढ़ला-मलखला सं....? एतेक  \nपमढ़-मलमख, आईआईटी आओर अन्द्य कोनो पढ़ाई केलहु‍ँ आ नोकरी \nभेटैछ बारह-तेरह  हज़ार सं ....\" \n \n\"जे मदन-रामत  लगा, िेहनत करतै  ओकरा सफलता  अवस्से भेंटतै . \nअहां सभ कें पढबा िे िोने नमह लगैए, त खन एहने बात  फुरवे \nकरत .... मदन-रामत िोबाइल आओर फेसबुक....व्हाट्सएतप केर मसवाय \nकमहयो मकताबो  केर दरस होइबो करैया....? खाली मदिाग शैतान  \nकेर.... \" \nहि दिसाइत बजलहु‍ँ. \n \n\"पापा,अहां बात  बुझलहु‍ँ ने, लागलहु‍ँ डांट', ओ की कह' चाहैए.... \nबुझु त ' ?\" \nबेटी बाजमलह. \n  विदेह सदेह:२१|| 11 \n\"की बाजत , ओ घिन्द्डे फूलल अमह. परीक्षा िे एतेक  नंबर िे पास \nने कै गेल की बुझैए, की ओ राजेन्द्रे प्रसाद भे गेल....\" हिर तािस \nबढ़' लागल. \n \n\"पापा, अहां सभ कें खाली पढ़ाई.... पढ़ाई.... पढ़ाई.... की एकरो \nअलावे आओर कोनो रस्ता नमह अमह, जेकरा सं घर-पमरवार आओर \nसिाज'क नाि बमढ़ सकै ?\"  \nबेटी बाजमलह. हि कनेक शांत  भ' ओकर बात  सुन' लागलहु‍ँ, \"पापा, \nअहां सब पुरना जिाना िे जीमव रहल छी आओर नवका सोंच पालने \nछी. हिर रुमच डांस िे छल.... अहां बाज' लागलहु‍ँ जे आई धमर \nहिर पमरवार िे ई नमह भेलै,हि िोन िामर पढ़' लागलहु‍ँ िुदा पढ़' िे \nएक्को रत्ती िोन नमह लागल,फेल क' गेलहूं.... अहां'क डरें, आई हि \nपीजी त ' क' रहल छी, िुदा आगू की हेतै  नमह कमह.....?\" बजैत -\nबजैत  ओ कान' लगलीह. \n \n\"हिरा कोन आज़ादी भेंटल.... ? \nिैमिक धमर टीसन सं ओमह पार जेनाइ पर रोक....  \nबाजार जेनाइ पर रोक.... \nदोस्त  बनाव' सं रोक.... \nहिर िोन मिकेट सं छल,खेल' सं रोक.... \nखाली,रोके-रोक.... अतपन कोनो िज़ी नमह !\" बेटा बाजल. \n \n\"हि त ' अहीं सभ'क कैमरयरे वास्ते ने केलहु‍ँ. पमढ़-मलमख ऑमफसर \nबनब,त ' अहीं सभ'क प्रमतष्ठा ने बढ़त  ?\" \n  12 || विदेह सदेह:२१ \n\"पापा,अहां हिर नमह, अपन प्रमतष्ठा देमख रहल छी. हिर कोनो इच्छा \nनमह, अहीं सभ'क थोपल इच्छा कें पूणष कर'क वास्ते अपन इच्छा \nकेर पूणाहुमत  दैत  आमव रहल छी.... ! अहां सभ'क इच्छा पूणष अवस्से  \nकरब,िुदा आव' वाला भमवष्य केर संग हि एना नमह करब,ई हिर \nप्रण अमह.\" बेटा बाजल आओर हुनक मवचार सं हिर बेटी सेहो \nसहिमत छलीह. \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२१|| 13 \nप्रणव झा, राष्िीय परीक्षा बोडष, नयी मदल्ली \n \nलघुकथा- दोसर मबयाह \n \nमवनय काँची कािाकोमट चाइल्ड िस्ट सं डीएनबी पीमडयामिक्स आ \nएफएनबी पीमडयामिक हीिेटोलॉजी (मशशुरोग मवशेर्ज्ञ) क के सहरसा \nिें नबे-नबे प्रैमक्टस शुरू केने छलाह. काँची कािाकोमट चाइल्ड िस्ट \nसन जानल-िानल संस्थान सं मशशुरोग िें मवशेर्ज्ञता आ फेलोमशप \nहामसल केला के बाद कइएक िहानगरीय कॉपोरेट अस्पताल िें महनका \nज्वाइन कर के िौक़ा भेटल छल, िुदा मवनय एिबीबीएस करै काल \nई मनयारने छलाह जे डॉक्टरी िें मवशेर्ज्ञता हामसल केला के बाद \nगाि घुमर औता  आ सहरसा िें अपन मक्लमनक खोमल के प्रैमक्टस \nकरमथन. हुनका बुझल छल जे एही ठाि मवशेर्ज्ञ डॉक्टर जे नैमतकता  \nके साथ प्रैमक्टस करै, केर किी छै आ तैं  इहो मवश्वास छलैन्द्ह जे \nएक बार जमि गेला िातर महनकर प्रैमक्टस मनक चलतें . \n \nनबे-नबे मक्लमनक फुजले छल तामह  दुआरे एखन रोगी-िरीज कम्िे \nआबै छलैन्द्ह मक्लमनक पर. बेसी िरीज सब गरीब-गुरबा आ ग्रािीण \nपमरवेश बाला सब छल. िध्यि आ उच्च वगष एखन धैर या त  डॉक्टर \nमवनय के मक्लमनक आ योग्यता से अनमभज्ञ छलाह आ नै त  हुनकर \nछोट-छीन मक्लमनक आ हुनका, पमहने सं स्थामपत डॉक्टर के िुकाबला \nिें स्वीकारने नै छलाह. \n \nएहने सन िें एकटा िध्यि वगीय जोिा अपन दू िासू बच्चा के ल \nक महनका मक्लमनक पर आबय लागल छलाह, आ फेर महनका सब  14 || विदेह सदेह:२१ \nसं मवनय के लंबा नाता  बैन गेल छल. गोर-नार कमनयाँ आ लंबा-\nतगिा  बर. यादवजी अपने त  एकदि िॉडल सन लागै छलाह. दुनू \nके कहाँमदन लव िैरेज छल. यादवजी अपने मबमल्डंग िटेमरयल के \nकारोबार करै छलाह आ कमनयाँ बैंक िें क्लकष छलीह. समदखन अपन \nबच्चा ल के दुनू बेमक्त संगे आबै छलाह. दुनू बड्ड खुशमिजाज \nछलाह आ मवनय के बहुत  आदरो करैत  छलाह. \n \nदुनू लगभग तीन  बरर् धैर अपन बच्चा के ल क महनका मक्लमनक \nपर आबैत  रहल छलमखन िुदा तै  के बाद लगभग दू बरर् से महनका \nमक्लमनक पर नै आयल छलमखन. महनका होय छल जे कदामचत  बच्चा \nस्वस्थ हेतैक  या भ सकैअमछ जे ओ सब  जगह या डॉक्टर बदैल \nनेने होइथ. \nिुदा एक मदन बच्चा के िाय एकसरे बच्चा के नेने महनका मक्लमनक \nपर पहु‍ँचमल. आबैत  िातर मवनय पुछलमखन \"अरे वाह! एत्ते क मदन \nबाद एलहु‍ँ अमछ! की हाल चाल छैक?\" \n \n\"जी सब ठीके ठाक छै.\" ह‍ँसैत ओ बाजमल, िुदा हुनका चेहरा पर \nओ खुशमिजाजी नै देखल जे पमहने देखना िें आबै छल. \n \n\"और, यादव जी के की हाल चाल? कत  छैथ आई कैि?\" \n \nमकछ काल िौन रहला के बाद ओ बात  बदलैत  बाजमल जे \"सर \nएकरा चामर मदन सं बोखार लामग रहल छै.\" \n \nमवनय के अंदाज लामग गेल छल जे हुनकर बात  के जानी-बुमझ के  विदेह सदेह:२१|| 15 \nअनदेखल क देल गेल छल, स्वाइत ओहो ई बात  के अंमठया क \nबच्चा के िीटिेंट करै लागल छलाह. \n \n\"सर यादव जी आ हि अलग भ गेल छी.\" \n \nई सुनैत  प्रेमस्ितशन मलखैत  मवनय के कलि रुमक गेल छल. \n \n\"ओह! िुदा से मकएक?   \" मवनय पुछलमखन. \n \n\"सर ओ बड्ड तिसाय छलाह हिरा पर, बात -बात  पर मचमचयेनाइ \nआदमत  बमन गेल छल हुनकर. काज-धंधा सेहो बंदे सन क देने छलाह \nऊपर से हि काज पर जाय छलहु‍ँ ताहु  िें शक करै लागल छलाह.\" \nई सब सुनैत  मवनय अपन भावना पर संयि राखैत  एकटा प्रोफेशनल \nडॉक्टर जेका दवाई मलमख रहल छलाह. मकये त  पमहल त  ई, जे \nओ एखन धमर िामिला के एकै टा पक्ष सुनने छलाह आ दोसर जे \nओ िमहला महनका से कोनो सलाह नै िांगने छलीह. \n \n\"ई दवाई सब बच्चा के खुआमबयौ आ तीन  मदन बाद फेर से देखा \nलेब. साधारण वायरल बोखार लामग रहल अमछ, तैं  घबरेबा के कमनयों \nनै छैक.\" एतेक  कमह मवनय चुप भ गेल छलाह \n \nिुदा जखन ओ उमठ क जाय लागल छलीह त  मबन िांगने सलाह नै \nदै के अपन मसद्धांत पर मवनय के मनयंत्रण नै रहलैन आ एत्तेक भमर \nकमह देने छलाह जे \"एकबेर अहाँ दुनू के हिरो से पुछबाक चाही \nछल या कोनो िनोवैज्ञामनक कंसल्टेंट स सलाह ल लै के चाही छल,  16 || विदेह सदेह:२१ \nख़ास क के बच्चा के भमवष्य के लेल.\" \n \n\"सर, आब त  जे होय के छल से भ गेल. कोटष िें सेहो िािला \nमनबटै बला अमछ. म्युचुअल मडवोसष भेट जेतैक .\" \n \n२-३ मदन बाद यादवजी सेहो मक्लमनक पर एलाह. एकसरे. \n \n\"सर हिर बच्चा आयल छल की अपन िाय संगे?\" \n \n\"ह‍ँ आयल छलीह, िुदा अहाँ के की भेल अमछ, बड्ड किजोर लामग \nरहल छी?\" यादवजी के प्रश्नक जवाब िें हुनकर देह-दसा देखैत  \nमवनय जवाबक संग ई सवाल केने छलाह. \n\"सर, हिर मकडनी खराप भ गेल अमछ, डायमलमसस पर छी. हिर \nबच्चा केहेन छै आ ओकरा की भेलै य \" \n \n\"बच्चा ठीक य, साधारण वायरल बोखार छै २-४ मदन िें ठीक भ \nजेतै . अहाँ दुनू के बीच की भेल? कत्तेक मनक लागय छलहु‍ँ दुनू \nएक संगे.\" मवनय बजलाह. \n \n\"सर ऐ सब िें हिरे गलती  छल, मपछला दू साल सं हि ओकरा \nसंगे बड्ड खराप व्यवहार करै लागल छमलयै, बात -बात  पर मचमचयाइत  \nछलहु‍ँ, एक बेर त  हाथो उठा देने छमलये, तामह  से ओ घर छोमि के \nचैल गेल छलीह.\" \n \n\"मववाह के कत्तेक सिय भेल छल?\"  विदेह सदेह:२१|| 17 \n \n\"सर,  छह साल भ गेल छल.\" \n \n\"आ अहाँ कमहया से एना करै लागल छलहु‍ँ?\" \n \n\"सर दू-एक साल से पता  नै हिरा एत्तेक तािस मकएक उठै लागल \nछल.\" \n \n\"शायद अहाँ के बीपी बहुत  मदन स‍ँ हाई भेल छल\" मवनय बाजलाह \n \n\"हिरा पता  नै छल, एक बेर स्टोन आ इंफेक्शन भेल छल.\" \n \n\"भ सकै अमछ जे अहाँ हाई बीपी आ यूमरया बढ़ला के चलते  \nमखमसयाह भ गेल हेबै.\" \n \n\"भ सकै अमछ सर, ई त  करीब सात  िहीना पामहले तकलीफ  भेल \nछल त खन पता  लागल जे मिएटाइन ८  भ गेल अमछ.\" \n \n\" आ ओ अहाँ स कमहया अलग भेली?\" \n \n\"करीब एक साल पमहने\" \n \n\"हुनका पता  छैन ई सब गतप?\" \n \n\"नै सर, आब की फ़ायदा हुनका बताबय  के. ओ अपन मजनगी मनक  18 || विदेह सदेह:२१ \nसे जीबैथ आ हिर बच्चा बस ठीक से रहै आर हिरा मकछ नै \nचामह.ओहुना ओ शायद दोसर मबयाह क रहल छमथन आ संग रमहतहु  \nकोन हुनका हिर परवामह रमहतैन.\" यादवजी बाजला \n \n\"डॉक्टर अपनेक मकडनी के मवर्य िें की कहै छैथ?\" \n \n\"सर िांसतलांट के लेल कहल गेल अमछ, ता  धमर डायमलमसस\" अपन \nदयनीय पमरमस्थमत के बावजूद यादवजी पूणषत : संयत , दृढ आ शांतमचत  \nभ जवाब देने जा रहल छलाह. \n \n\"िांसतलांट करवा पेबै?\" मवनय पुछलमखन. \n \n\" सर दू भाई अमछ हिरा, दुन्नू पमहनहे मभन्न भ गेल अमछ, िाय \nबूढ़सूढ़ अमछ. तथामप  छोट भाय त  मकडनी  देबय चाहै छल िुदा  \nहुनकर कमनयाँ आ सासुरक लोक सब कन्नारोहैट िचा देने अमछ, \nअस्तु आब ओहो नै द सकत .\" \n \nऐ तरहे ओ लंबा-चौिा, हट्ठा-कट्ठा नौजवान के जीवन मवनय मवनय \nअपना सािने ऐ तरहे बदलैत  देखलमखन \n \nमकछ देर आर गतप केलाक बात  ओ चल गेल छल. \n \nती न मदन बाद हुनकर कमनयाँ बच्चा के ल क फेर आयल छलीह. \nबच्चा ठीक छल. \n  विदेह सदेह:२१|| 19 \n\"सर एकटा बात  पूछी?\" मचरपमरमचत चहचहाट के संग ओ बाजमल \n \nह‍ँ ह‍ँ मकएक नै पुछू. \"हि यमद दोसर मबयाह क लेब त  हिर बच्चा \nके मदिाग पर खराप प्रभाव त  नै पितैक ?\" \n \nऐ बातक  उत्तर मवनय बहुत  जल्दी आ संमक्षतत िें द क बचै चाहै \nछलाह. अस्तु बजलाह \"ई त  बहुत  रास बात  पर मनभषर करत  पमहल \nत  ई जे जकरा सं अहाँ मववाह करबै ओकर ऐ बच्चा के प्रमत की \nव्यवहार रहैत छैक, मकएक भ सकै अमछ जे अहाँक बच्चा कइएक \nिहीना या साल भमर हुनका बाप के रूप िें नै देख पाबै. यादवजी \nके मकछ खबर अमछ अहाँके?\" संमक्षतत उत्तर दैत  मवनय ई प्रश्न केने \nछलाह. \n\"नै बस मकयौ कहै छल जे दारू पी पी के किजोर भ गेल अमछ.\" \nओ बाजमल \n \n\"एहन बात  नै छैक, अहाँक पता  होबाक चाहीए छल जे हुनकर दुनू \nमकडनी खराप भ गेल अमछ, मपछ्ला छः िास सं ओ डायमलमसस पर \nजीब रहल छैथ. आ जखन अहाँ दुनू संग छलहु‍ँ हिरा लगै अमछ जे \nतखने  सं हुनकर मकडनी के मशकायत  प्रायिरी फेज िें छल आ है \nबीपी आ शारीमरक बदलाव के कारणे ओ एहन मखमसयाह भ गेल \nछलाह आ काज-धंधा पर ध्यान नै दैत  छलाह.\" मवनय बाजल छलमखन. \n \nई सब गतप सुमन के यादवजी के कमनयाँ के िुंह अवाक भ गेल \nछल. \n  20 || विदेह सदेह:२१ \nमवनय के हुनकर चेहरा पर बनैत  बीतल  सिय िें घटल घटना सब \nके तीवर फ्लैशबैक के अंदाज लागय लागल छल. जेना कोनो प्रोजेक्टर \nपर कोनो मफल्ि के मरपीट क देल गेल होय आ मिमटक ओकर सीन \nसब के नब दृमष्टकोण आ व्याख्या के संग देख रहल होय. \n \nफेर फ़टाफ़ट ओ उठली आ बच्चा आ इलाजक फ़ाइल लय ओ बाहर \nचल गेली. कदामचत  ओ अपन िोनक भीतरी भाव के मवनय त क नै \nपहु‍ँच दैत  चाहै छलीह, शायद ओ अपन व्यथा ककरो नै बतबै  चाहे \nछलीह. \n \nअब मवनय अपन कुसी पर पाछाँ धमस गेल छलाह आ अमगला िरीज \nके आबय के इंतज़ार  करैत  सोचे लागल छलाह जे व्यथे ओ हुनका \nई सब गतप बता  देलमखन. बेचारी कतेक  खुश छलीह. दोसर मबयाह \nकरै वाली छलीह, कमरतमथ त  अपन नव मजनगी के तलाश  कमरतमथ, \nहिर ऐ िें की जाय छल...आमद..आमद.... \n \nऐ घटना के करीब तीन  िहीना बीत  गेल छल. एक मदन अचानक \nसे ओ दुनू बेमक्त फेर अपन बच्चा संगे मवनय के मक्लमनक पर \nउपमस्थत छलाह. पमहलुके मचर-पमरमचत अंदाज िें ओ बाजमल... \n \n\"सर पन्द्रहि मदन महनकर रीनल िांसतलांट करवा रहल छी\" \n \n\"अरे वाह, डोनर भेंट गेल?\" उत्साह आ ख़ुशी मिमश्रत भाव स मवनय \nपुछलमखन \n  विदेह सदेह:२१|| 21 \n\"जी, सर हिर सभटा जांच भ गेल अमछ, मकडनी िैच क गेल छै\" \nओ बजली. \n \nऐ पर यादवजी बाजला \"जी सर ई मकडनी द रहल छैथ हिरा\". \n \n\"दोसर मबयाह क रहल छमथन ई.......हिरा सं\" कमनयाँ के मखमसयाब \nके अंदाज िें यादव जी बाजल छलाह. प्रेि, ख़ुशी आ उिंग के चिक \nहुनकर आ‍ँमख िें साफ़ देखल जा सकै छल. \n \nआई मवनय सेहो अपना आप िें बहुत  संतुमष्ट  के अनुभव क रहल \nछलाह...सोमच रहल छलाह जे िनुक्खक केहन केहन व्यवहार होइत  \nअमछ.... \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  22 || विदेह सदेह:२१ \nलघुकथा- चनिा \n \nसुधीर बाबू एकटा सहृदय, किषठ आ सफल आपीएस ऑमफसर छलाह. \nडीआईजी के पद से मरटायर भेला के बाद ओ राजनीमत िें आमब गेल \nछलाह. अपन सेवा के एकटा पैघ महस्सा मबहार िें मबतेला  के बाद \nओ मबहार मवधान सभा िें मवधायक आ फेर मबहार सरकार िें िंत्री \nसेहो बनलाह. एकबेर कोनो सरकारी काज सं चंडीगढ़ गेनाइ भेलैन, \nसंगमह पाटी के कोनो कायषिि सेहो छल.  \n \nमदन भमर के कायषिि से थाकल-ठेमहआयल सुधीर बाबू सांझ काल \nिें जखन  गेस्ट हाउस के अपन किरा िें सुस्ताईत  छलाह तखने  \nअदषली महनका लग आमब के एकटा मवमजमटंग कार्ड दैत  कहलक जे \nश्रीिान कोई आपसे मिलने की बहुत  मजद कर रहा है, नाि चनिा \nबता  रहा है और कह रहा है की आपके मबहार के बेगूसराय मजला \nसे है और आपसे पुराना जान पहचान है. ओ काडष पढ़ल लगलाह...चंर \nप्रकाश यैह नाि मलखल छल काडष पर आ नीचा कोनो ढाबा के पता . \nबड्ड िोन पाडला के बादो महनका ऐ नाि के कोनो लोक िोन नै \nपिलै, थकनी से िोनो अलसायाल छल. एक िोन त  भेलै जे कमह \nदी जे हि नै भेंट क सकै छी अखन. िुदा फेर नै जामन की फुरेलैन \nजे ओ बजलाह जे अच्छा बजेने आबह ओकरा.  \n \n \nमकछ काल िें अदषली ४५-४६ वर्षक एकटा लोक के संग नेने आयल. \nसुधीर बाबू ओकर चेहरो देख के कतबो  िोन पािला पर मचन्द्ह नै \nपेलमखन त खन ओ अपन पमरचय देत  सुधीर बाबू के अपन सिक्ष  विदेह सदेह:२१|| 23 \nसाक्षात देख ख़ुशी के िारल काने लागल छल. ' चनिा' उफ़ष चर \nप्रकाश से सुधीर बाबू के कोनो मवशेर् जान-पहचान या सम्बन्द्ध छल \nएहन कोनो बात  नै छलै. िुदा दुनू के बीच सम्बन्ध जोि बला करीब \n२५-२६ बरर् पुरान एकटा घटना छल. सुधीर बाबू के आ‍ँमखक आगा \nओ घटनािि आब एकटा मसनेिा जेकाँ चल लागल: \nबात  करीब पच्चीस-छब्बीस बरर् पमहने के छल जखन सुधीर बाबू \nबेगूसराय मजला िें पदस्थामपत छलाह. एकमदन जखन सुधीर बाबू गंगा \nमदयारा एमरया िें पुमलस के मकछ जवान के संग छापािारी क के \nवापस लखीसराय मजला िुख्यालय घुरैत छलाह त  रस्ता िें हुंकार \nजीप ख़राब भ गेलैन. ओ एकटा भयंकर बरसाती  रामत छल. कत्तौ \nकोनो सुमवधा नै. स्वाइत गाडी ठीक होय के संभावना भोर होय से \nपमहने मकन्नहु‍ँ नै छल. तामह  दुआरे ई ऑडषर केलमखन जे रामत्र मवश्राि \nएम्हरे कतौ  कैल जाय. अस्तु बगल के गाि िें मकछ घर सं खाट \nिंगवा क ई सब एकटा मकसान के पैघ सन दालान पर आराि करै \nलागलाह.  पैघ पुमलस अ अफसर के एकटा अलगे रूतबा  होय छैक \nआ ग्रािीण सिाज िें एहन सन अमधकारी के इज्जातो ततबे  होइत  \nछैक. स्वाइत एकटा ग्रािीण आमब महनका पुछलकैन जे सर एकटा \nछौरा अहाँके देह-हाथ जाँते चाहैत  अमछ. थाकल त  छलाहे, झट द \nहं कमह देलमखन. महनका ह‍ँ कहते  एकटा उनइस-बीस बर्षक छौरा \nआमब के महनकर देह-हाथ जाँते लागल छल. नाि पुछला पर अतपन \nनाि ओ बतेने  छल जे सर नाि त  ओना चंर प्रकाश अमछ िुदा लोक \nचनिा-चनिा कहैत  अमछ. \n \nकमन काल जाँतेला िातर जखन सुधीर बाबू के देह मकछु हल्लुक \nबुझेलैन त खन ओ चनिा से पुछलमखन जे तों  एमह मगरहत  के एत य  24 || विदेह सदेह:२१ \nकाज करै छहक की? ओ कहलक \"नै सरकार हिरा अहाँ सं मकछु \nकह के छल तामह  से अवसर देखल िातर पैरवी लगा अहाँ सिक्ष \nएलहु‍ँ अमछ. हि िैमिक पास छी, आ बड्ड मनक मवरहा गामब लैत  \nछी, एम्हर-आम्हार, िेला-ठेला िें अपन कला के प्रदशषन क के मकछु \nरोजी-रोटी किा लैत  छी. अहाँ सुनबै हिर गाओल गीत ?\" \nसुधीर बाबू के ह‍ँ, कहला पर ओ लगभग आधा-पौना घंटा भमर मबरहा \nगामब-गामब के सुनेलकैन. चनिा के आवाज िें समरपहु‍ँ बड्ड ददष आ \nबुलंदी छल. स्वाइत  गीत  सुनैत -सुनैत  सुधीर बाबू के कोरह फामट \nगेलैन, नै त  पुमलस क आ‍ँमख िें कमहं एमहना नोर आबै! एहन गुणी \nकलाकार सं देह-हाथ ज‍ँताबैत आब सुधीर बाबू के िोने-िोन ग्लामन \nहोिय लागल छल, आ ओ गीत  सुनैत -सुनैत  उमठ बैसला आ ओकरा \nकहलमखन जे \"तोहर  गीत  िें बड्ड बुलंदी आ ददष छह. आई कतेको  \nमदन बाद तों  हिरा कना देलह अमछ. कह, तोरा  की इनाि दी \nचनिा?\" \nमकछ काल सोचला उत्तर ओ बाजल  \"सरकार गाँव िें एकटा बाबू \nसाहेब छै. हिर बाबू एकबेर ओकरा से मकछु टाका उधार नेने छलाह. \nिुदा बाबू साहेब के सुईद क जाल िें ओ एहन ओझरेला जे बाबू \nसाहेब के ड्योढ़ी पर १० बरर् त क बेगार खटला, खटैत -खटैत  \nबेचारे स्वगष चमल गेला िुदा हुनका िुइलो िातर, बाबू साहेब के कजष \nनै ख़त ि भेल. बाबू साहेब चाहैत  छलाह जे बाबू के बाद आब हि \nओकरा ड्योढ़ी पर बेगार खटी. हि गाि-गिाइत घुमि-घुमि मवरहा गामब \nमकछ आिदनी करैत छी, जौं महनका एत य बेगार खटती  त  पेट कोना \nक भमरमतयै. तामह  सं हि महनकर बेगार करय से िना क देमलयै. \nबस यैह बात  महनका लामग गेलैन आ इ हिरा पर लामग गेल छैथ. \nमपछला मकछु िास सं हिरा मखलाफ थाना ि चोर-डकैती  आ लूट- विदेह सदेह:२१|| 25 \nपाट के  कइएक टा फुइस केस दजष करा देल गेल अमछ, तमहया  \nस हि िारल-िारल मफमर रहल छी. एकटा हरिुमनया िास्टरजी छैथ \nओ अहाँ के मवर्य िें बतेलैथ  त खन हि बड्ड महम्ित  क क आ \nपैरवी लगा अहाँ सोझा उपमस्थत भेलहु‍ँ अमछ, आब अहाँ स एतबे  \nगोहराबै छी जे हिरा संगे इन्द्साफ क देल जाउ सरकार\" इ कहैत  \nओ सुधीर बाबू के पैर धर लगलै. सुधीर बाबू ओकरा पकिैत  \nकहलमखन जे हि अहाँक व्यथा सुनल, आ आश्वस्त करै छी जे भोरे-\nभोर हि एमह िािला के देखबै. \n \nभोरे लोकल थाना पर जा क सुधीर बाबू चनिा के मखलाफ दायर \nसबटा िामिला के मरपोटष ि‍ँगबा के देखलमखन. पुमलमसया ज्ञान आ \nआ अनुभव के बले मरपोटष पढले सं लगाओल आरोप सब झूठ छैक \nसे बुझह िें कोनो भांगट नै रहलैन. मकएमक घटना स्थल सब फराक-\nफराक आ बेस दुरी पर छल िुदा केस के गवाह सब ओमह बाबू \nसाहेब के पमरवार के लोक आ नौकर-चाकर सब छल. चनिा स \nचोरी आ लूट के कोनो सािानो नै बरािद भेल छल. मरपोटष के वृहत्त \nमनमरक्षण के बाद सुधीर बाबू थाना इंचाजष के केस ख़त ि करै के \nआदेश देलमखन. चनिा के इ सुमन क आ‍ँमख िें ख़ुशी के नोर आमब \nगेल छल. \n \nसुधीर बाबू के चेहरा पर संतोर्प्रद िुस्की छलैन्द्ह. ओ चनिा से \nकहलमखन जे आब तों  आजाद छह, जे िोन से कर लेल.  \n \n \n  26 || विदेह सदेह:२१ \nऐ पर चनिा बाजल, \"सर, एतेक  भेला के बाद ज‍ँ हि एमह एमरया \nिें रमह गेमल त  बेसी मदन त क मज़ंदा नहीं बचब. तैं  आब हि मनयाएर \nलेलहु‍ँ अमछ जे आब हि पंजाब चमल जायब. जीब त  ओत्तमह मकछु \nिजूरी क के किा-खा लेब. सुधीर बाबू के जेबी िें जे मकछु टाका \nछल से ओकरा हाथ के दैत  कहलमखन जे रामख ले, बाट िें काज \nऐतौ , मकछु सहृदय गौंआ सब सेहो चन्द्दा क के ओकरा मकछ कैंचा \nद देने छल. \n \nसिय के संगे सुधीर बाबू के स्िृमत िें ऐ घटना पर पदा पमर गेल \nछलै य. आई बर्ो-बर्ष बाद चनिा स भेंट भेला पर ओ स्िृमत फेर \nताजा  भ गेल छल. जखन चंरप्रकाश सुधीर बाबू के गोर लागय लेल \nझुके लागल त  ओ ओकरा कमस क पकिैत  गला लगाबैत  कहलमखन \nनै-नै एहन जुलुि फेर नै, अहाँ सन कलाकार से एकबेर फेर पैर \nछुआब के पाप नै करब हि. एक अथष िें त  अहाँ हिर गुरुओ छी, \nमकएमक कमरयर के शुरुआती  सिय िें अमहं स हिरा ज्ञान भेंटल जे \nपुमलस आ अदालत  िें इन्द्साफ त खन त क संभव नै अमछ जा धमर \nअमधकारी सब लग एकटा संवेदनशील ह्रदय नै होय आ मरपोटष आ \nगवाह से इत र सेहो मकछ बात  भ सकै अमछ इ िहसूस कर के \nइच्छा-शमक्त नै होय.  \n \nगरा लगैत  ओ सुधीर बाबू के भमर पांझ के ध नेने छल. ख़ुशी के \nिारल ओकरा आ‍ँमख से नोर ढब-ढब चुबै लागल छल. कमनक काल \nबाद िोन मस्थर भेला पर ओ बतेलक  जे दस साल धमर एकटा \nरेस्टोरेंट िें िजूरी केला के बाद ओ एत य अपन एकटा छोट मछन \nहोटल(ढाबा) खोमल नेने अमछ आ कैटमरंग के काज करैत अमछ.  विदेह सदेह:२१|| 27 \nअपने एमरया के एकटा लिकी से मबयाहो केलक आ ओकरा दू टा \nबच्चो छै एकटा कॉलेज िें पढ़ैत  अमछ आ एकटा स्कुल िें. ओ कहै \nलागल जे ओकर पमरवार महनका हरदि याद करैत  छैन आ एकबेर \nभेंट करै छैयत  छल. \n \nअस्तु \"आई रामत  के भोजन त खत  तोरे घर पर हैतैक \" सुधीर बाबू \nके इ बात  कहैत  दुनू के चेहरा पर एकबार फेर सुखद िुस्कान आमब \nगेल छल, जेना मदन भैर के यात्रा के बाद सांझुक पहर आिक \nझोंझेर िें आमदत्य एकबेर फेर लामलिा बीछेने होइथ! \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  28 || विदेह सदेह:२१ \nिैमथली कथािे स्त्री \n \nउपरोक्त मवर्य पर चचा केनाय एत्तेक हल्लुक बात  नै अमछ, तथामप  \nहि जे मकछु लेखक केर रचना पढलहुঁ  अमछ ओय िाह्क मकछ \nस्त्री पात्र वा नामयका क भूमिका के मववेचना के प्रयत्न क रहल मछ। \n \nसवषप्रथि हि यात्री बाबा के उपन्द्यास ’पारो’ के नामयका पावषती  उफ़ष \nपारो केर चचा कय रहल छी। पारो के पमहल पमरचय पाঁ च छ: \nवमर्षय, श्याि वमणषय बुमचया के रूप िे कैल गेल अमछ, आ कथा के \nिामिषक अन्द्त १७-१८ वर्षक पारो के अकाल िृत्यु क घटना के \nसंदभष सঁ  होय अमछ। िैमथली कथा िे स्त्री पात्र सब िे पारो के \nचमरत्र एकटा एहन चमरत्र अमछ जे पाठक के हृ्दय स्थली िें भावना \nके तीवर प्रवाह त  लैए आबै अमछ संगमह मिमथला क्षेत्र िें ७०-८०-\n९०के दशक िें(आ संभवत : मकछु एखनो) स्त्री जीवन के दशा के \nकैएक टा परत  खोमल के रामख दैत  अमछ। २-४ घंटा िें पारो सन \nनामयका के नेन्द्पन केर खेलौर सঁ  ल के मकशोरी पारो के चित्कृ्त  \nक दै बला बुमद्ध, मववेक, ियादा के मनभाब वाली मधया आ अंतत : \nसिाजक दोर् के कारणे अपमरपक्ब अवस्था िें अकाल िृ्त्यु के वरण \nकरैत पारो के झलक कोनो चलमचत्र जेकाঁ  पाठक के आঁ मख के \nआगा एक के बाद एक क के मनकमल जाय अमछ। \nपारो नेनपने स चंचल छलीह आ मकशोरावस्था िें पहुঁ चैत  पहुঁ चैत  \nलोक व्यवहार आ ग्यान िे पारंगत भ गेमल। कथावाचक कहै छैथ \nजे ओ पारो से १-२ वर्षक जेठ छलाह िुदा तैयो  लोक व्यवहार के \nजे बात  हुनका इंटर िें गेला पर बुझ एलैन से पारो ओमह बयस िें \nबुझै छलीह जखन कथावाचक आठिी िें छलाह। ऐ प्रकारे यात्रीजी  विदेह सदेह:२१|| 29 \nई बात  के इंमगत  करै छैथ जे मिमथला के नारी िें िानमसक पमरपक्वता \nबहुत  जल्दी आमब जाय अमछ। पारो पढ्बा मलखबा, कथा-कमवता  िें \nसेहो बेस तेज  छलीह, स्वाईत महनकर मपताजी  महनका खूब पढैबा के \nइच्छा रखै छलाह, िुदा से महनकर िाय के पमसन्न नै छल। ई िैमथल \nसिाज के एकटा आर चमरत्र मचत्रण अमछ जेकरा यात्रीजी ऐ कथा \nिें खोमल क देखेलमथन्द्ह अमछ। ई चमरत्र किोबेस आजुक िैमथल \nसिाज िें सेहो व्यातत अमछ, स्वाइत मिमथला क्षेत्र िें स्त्री साक्षरता \nदर कदामचत  सगर देश िें सभसঁ  मनम्न स्तर पर अमछ। औपचामरक \nमशक्षा नैहो भेंटला पर पारो रािायण, गीता , अिरकोर्, महतोपदेश  आमद \nग्रंथ के घोमर् लैत  छमथन। \nप्रेि मववाह आ मववाह सঁ  पूवष अपन मजवनसंगी के मनक से जामन \nलै के इच्छा आ ऐ से जुडल मदवास्वप्न सेहो पारो के िोन िे उचरै \nछैन्द्ह आ एकरा ओ कथावाचक के जामहर सेहो कर छमथन जे “मबरजू \nभैया, भाइये-बमहन िें जঁ  मबआह दान होयतैक  त  कतेक  मदव होयतै।  \nकत ’ कहाঁ दन अनमठया के जे लोक उठा ल अबै अमछ से कोन \nबुमधयारी!” मकशोरी पारो के िोन िे पुरुर् जामत  के प्रमत जे आशंका \nछल से ओकर मलखल कमवता  के ऐ लाइन िें सेहो व्यक्त होय अमछ: \nसखी हि करिहीन \nकोन मवमध खेपब मदन \nकोन मवमध खेपब रामत \nमनट्ठुर पुरूख क जामत  \nकोन मवमध काटभ काल \nहैत  हिर की हाल। \nपमरमस्थमत के िारल पारो के मववाह मकशोरावसथे िें अपना सं दुना \nउमिर के दुमत्त वर सঁ  भ जाय अमछ। कथा के अंत  होय अमछ  30 || विदेह सदेह:२१ \nशामरमरक रूप सঁ  अपमरपक्व पारो के प्रसव के कारण भेल अकाल \nिृत्यु सঁ । इ भाग पढैत  काल पाठक के कोंरह फ़ामट जाय से \nस्वभामवक अमछ। ऐ प्रकारे देखल जाय त  पारो एकटा तेजमस्व मन \nमिमथलानी छमथ जे िैमथल सिाज िें व्यातत दोर् के कारण मजबैत  \nअपन अमभलार्ा के सिेट क रखै छमथन आ अंतत : अकाल िृ्त्यु \nके प्रातत हौय छमथन। \nआब अबै छी प्रो० हमरिोहन झा के रचना पर। ओना त  महनकर \nकथा-उपन्द्यास सब िें नाना प्रकार के स्त्री पात्र सब भरल परल \nअमछ, िुदा हि एत य महनकर उपन्द्यास कन्द्यादान आ मद्वरागिन के \nपात्र बुच्ची दाई आ मिस मबजली बोस के चचा क रहल मछ। बुच्ची \nदाई के चमरत्र जत  अपन सिय के िैमथल सिाजक स्त्री क \nवास्तमवकता  अमछ त  मिस मबजली कदामचत  ओ चमरत्र अमछ जेहन \nलेखक िैमथल स्त्री के भमवष्य देखय चाहै छलाह। बुच्ची दाई एकटा \nएहन अबोध बामलका के चमरत्र अमछ मजनका िानमसक आ शामरमरक \nपमरपक्वता से पमहनेहे मबआह क देल जाय छैन्द्ह आ तामह  कारणे ऐ \nसंबंध के बुझ आ मनभाब िे ओ अक्षि छलीह।  िुदा रूप आ गुण \nसঁ  पूणष बुमचया सिय मबतला  पर आ मसखौला पढौला पर आधुमनकता  \nके मलबास ओमढ लै अमछ। मिस मबजली बोस काशी मवश्वमवद्यालय िें \nपढै वाली ओ कन्द्या छलीह जे कुशाग्र बुमद्ध के संगे ठाঁ य पर ठाঁ य \nबाजय के कौशल सेहो राखै छलीह आ एमह कौशल के बले सीसी \nमिश्र के दपष चुड-चुड करै छमथन आ हुनका हुनकर गलमत  के एहसाह \nमदयाबै छमथन। \n \nदू टा पुरूर् लेखक के बाद दू टा स्त्री लेखक के रचना िें स्त्री \nपात्रक चचा करै चाहै छी। सवषप्रथि मलली रे के कथा उपसंहार के  विदेह सदेह:२१|| 31 \nनामयका ’अपणा’ के चचा क रहल छी। मलली रे अपन मवमभन्न रचना \nिें स्त्री पात्र के िाफ़षत ऐ बात  के उल्लेख कएने छमथ जे िैमथल \nसिाज स्त्री के मववाह, प्रेि-संबंध आमद के ल क अनुदार रहल अमछ \nआ औखन त क अनुदार अमछ। जे िमहला वगष मपतृ्सत्तात्िक  सिाज \nिे युग युग सঁ  सीमदत  आ प्रतामड.त  होइत  रहल छमथ, सेहो वगष \nअपन सिाजक दोसर सदस्य के प्रमत अनुदार बनल रहलीह, \nसहानुभुमत  के अभाव रहलमन। मशमक्षत आ आधुमनक िानल जाय बला \nसिाजक पुरूर् वगषक िानमसकता िें पमरवतष न नै आयल। ’अपणा’ के \nचमरत्र एमह अन्द्तरमवरोधक ििषस्पशी उद्घाटन अमछ। अपणा के प्रमत \nहुनक बमहनोइ मवनयक आचरण भावनात्िक नमह, शोर्णात्िक छैन। \nओ डाक्टरी के प्रवेश परीक्षाक िागषदशषनक नाम्पर अपणाके अपन िोह \nजाल िें फ़ाঁ मस लैत  छमथ। अपणा के बमहन वसुधा के आचरण \nइष्याभाव सঁ  भरल अमछ ओ अपन पमत  के लंपटता  के दोर् नै दैत  \nअमछ, अपणा के दोर्ी िानैत अमछ। ओ अपणा के तेज  से जरैत \nअमछ। मपमत्त लग मशकायत  क अपन छोट बमहन के प्रमत घरक \nसदस्य िें घृणा घमनभूत  क दैत  अमछ। घौल भेल मपता  अपणा के \nदंमडत  करबाक हेतु  कठोरति मनणषय करैत  हुनकर पढाई छोरा एकटा \nिजदूर संगे सामह दैत  छमथन। अपणा डाक्टर नै बमन सकमल िुदा \nअपन पमरश्रि आ मवद्या के बल पर सासुर के खूब सुखी-सम्पन्न बना \nदैत  छमथन। िुदा मवडंबना अमछ जे अपणषमहक पमरश्रि सঁ  मगरथाइमन \nबनमल ननमद सब सब सेहो हुनकर कुचेष्टा करै अमछ। अपणा \nत्यागिमय छमथ, सेवाभामव छमथ, सहानुभूमतशील  छमथ, अपन िोनक \nव्यथा कौखन प्रकट नै होिय दै छमथन। सबसঁ  बमढ के धैयष आ \nस्वामभिान छैक। इ स्वामभिान पमतक  देहावसानक मजग्यासा िे आएल \nमपता  केঁ  कहल वचन िें (’एमहठाि हिरा सब िानैत अमछ। अहाঁ स  32 || विदेह सदेह:२१ \nबहुत  बेसी!’) सेहो स्पष्ट अमछ। \nअंमति स्त्री चमरत्र जेकर हि चचा एखन क रहल मछ ओ अमछ डा० \nशेफ़ामलका विा के कथा ’िुमक्त’ के नामयका ’िेहा’। िेहा कोिल \nसदृ्श्य भाव वाली तेजमस्वनी कन्द्या छमथन मजनका सिाजक देखावटी \nउत्थान आ इमिटनेश नै पमसन्न छैन्द्ह। ओ अपन िाঁ  के िमहला-\nिुमक्त आंदोलन आ ओय सঁ  जुड.ल सदस्या सब के आलोचक \nछमथन जे िमहला-िुमक्त के नाि पर बड.का बड.का जुलूस त  मनकालै \nछमथन िुदा ई बात  के अन्द्तबोध नै छैन जे िमहला के िुमक्त चामह \nकमथ सঁ । ओ अब अपनमह जानैत  या अन्द्जान िे नारी के प्रतारणा \nके बढावा दै बला काज करै छमथन। एमह िि िे िेहा के मववाह \nएकटा प्रोफ़ेसर साहब से होय बला रहै छैन जे वास्तव िे पकरौआ \nमववाह छल आ तेकर  बदला लै लेल प्रोफ़ेसर साहब िेहा संग हुनक \nपांच टा समख के मसनुरदान क दैत  छमथन। िुदा तेजमस्वमन िेहा ऐ \nमवकट पमरमस्थमत के अपन कुशाग्रता आ तेज  से स्म्हामर लैत  छमथन, \nओ ऐ मववाह के अिान्द्य सामबत  क दैत  छमथन आ प्रोफ़ेसर साहब \nके िुक्त करैत  बजै छमथन जे “हि एमह मववाह के नै िानैत छी आ \nनै हिर संगी िानत। हि सब एत्तेक गेल-गुजरल नै छी । नारी के \nमनयमत  िात्र मववाह छैक िुदा हि एकरा नै िानैत छी। मववाह स्त्री \nपुरूर्क सिपषण मथक। जे बलजोरी देल जाय आ जे एक्कमह संगे \nपाঁ च गोटे के देल जाय ओ मसन्द्दूर धिषक दृ्मष्टए िान भ जाए िुदा \nहि कमहयो नै िनब। \nप्रोफ़ेसर साहब िेहा के ऐ तकष -मवतकष  से अवाक भ गेल। ओ एकटा \nअग्यात सम्िोहन सঁ  आमवष्ट भ िेहा से अपन अपराध लेल क्षिा \nिांगैत छमथन आ हुनका अपन जीवन संमगमन बनाब के वचन दैथ \nछमथन।  विदेह सदेह:२१|| 33 \nएमह प्रकारे हि देखैत  मछ जे जत  पुरूर् लेखक सब स्त्री पात्र के \nद्वारा सिाज िे स्त्री के अवस्था आ हुनका प्रमत व्यातत कुप्रथा पर \nचोट करै छमथन ओत य िमहला लेमखका स्त्री सिाजुक मस्थमत के \nसुक्ष्ि मववेचना करैत छमथन। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  34 || विदेह सदेह:२१ \nएकटा जन्द्िेजय कथा (व्यंग) \n \nओना त  िहाभारतsक सबटा कथा सब युग के लेल प्रासंमगक रहल \nअमछ, एमह िि िें राजा जन्द्िेजयक एकटा कथा सेहो आजुक सिय \nके महसाब सं खूब प्रासंमगक अमछ. \n \nराजा जन्द्िेजय अजुषन के पोता  आ राजा परीमक्षत के बेटा आ \nउत्तरामधकारी छलाह. एक बेर राजा परीमक्षत कलयुगक प्रभाव सं ग्रस्त \nभs िरल सांप केर िाला बनाय ऋमर् शिीक के गर िें धs क \nहुनकर अपिान क देलमखन. ऐ अपिान सं ऋमर् के बेटा श्रृंगी \nमपमत्तया गेलाह. ओ मपत्ते आमिल मपने छलाह आ अपन बाबू के \nअपिानक बदला लेबय के ठामन नेने छलाह. एमह के लेल ओ नागराज \nतक्षक के बजाय, राजा परीमक्षत के मठकाना लगाबय के सुपारी द \nदेलमखन. बस त खन की अजुषन सं परामजत  आ अपिामनत तक्षक \nएहने िौक़ा के बाट जोहैत  छलाह, स्वाइत ओ ऐ सुपारी उठब िें \nकोनो कौताही  नै रखलाह आ सही िौक़ा पामब ओ परीमक्षत के 'िडषर' \nक देलाह. परीमक्षत केर िडषर के बाद हुनकर बेटा जन्द्िेजय गद्दी पर \nबैसलाह. बापक ह्त्या के सभटा मपहानी जानलाक बाद महनका िोन  \nिें बदलाक भावना प्रज्ज्वमलत भ गेलैन आ ओ तक्षक समहत  सभटा \nनाग के सिूल नष्ट करै के ठामन लेलैथ आ ऐ के लेल सपष यज्ञ \nकरेलैथ िुदा ऐ 'िडषर' के िास्टरिाइंड यानी ऋमर् श्रृंगी के छोमि \nदेलमखन. \n \n\"आब एकटा 'बाबा' से के पंगा लै! बदले लै के छैक त  तक्षके सं \nल लैत  छी आ ओकर सिूल नाश क दैत  छी.\" (भ सकै अमछ एहने  विदेह सदेह:२१|| 35 \nमकछु मवचार हुनका िोन िें आयल हेतैन , यद्यमप ऐ त रहक बात  \nिहाभारत िें आमधकामरक रूप सं कतौ  ने देखलहु‍ँ पढ़लहु‍ँ अमछ). \n \nहं त  भेल एना की सपष यज्ञ िें एक-एक क के सभटा मनदोर् सांप \nसब खमस खमस क भस्ि होिय लागल. ओकरा सब के पतो  नै छल \nजे ओकर सब के दोर् की छैक जेकर सजा ओकरा सब के भेंट \nरहल छल. खैर. हजारो-लाख सांप के िुइला के बाद जखन तक्षक \nकेर पामर एलै त खन पता  नै ओ कुन देवता -मपत्तर से सेमटंग क के \nआमस्तक नािक एकटा ब्राम्हण के भेज के सपष यज्ञ रुकवा देलक \nआ तक्षक केर जान बमच गेल. कहल जाय छैक जे एकर बाद \nजन्द्िेजय आ तक्षक दुनू बर्ो-बरख मजबैत  रहलाह आ अपन-अपन \nराज-पाट के भोग केलाह. कहाँदैन कहल जायमछ जे तक्षक केर बाद \nिें इन्द्रक दरबार िें सेहो बड्ड मनक पैठ बमन गेल छल. आ ऐ तरहे \nदेखल जाय त  िास्टरिाइंड ऋमर् श्रृंगी, एक्सीक्यूटर तक्षक आ बदला \nलै पर उतारू  जन्द्िेजय के त  मकछु नै भेल िुदा ऐ सब प्रमिया िें \nिारल गेल बेचारा हजारो-लाख मनदोर् सांप सभ जेकर एकिात्र \nअपराध जे ओ तक्षक के सिुदाय से छलाह. \n \nउपसंहार: आजुक सिय िें एमह कथा के प्रासंमगता मचमन्द्हयौ आ मवचार \nकमरयौ, अहाँ बुमद्धजीवी छी \n \n \n \n \n  36 || विदेह सदेह:२१ \nिृणाल आशुतोर् , एरौत(सिस्तीपुर) \n \nछुटकी \n \nबि मदनक बाद आय सब दोस्त क संग फुटबॉल खेलबाक परगराि \nबनल। मवकास अपन संघी सबक साथ फुटबाल खेल रहल छल। \nअचानक स‍ँ अपन नाऊ सुमन ओ इम्हर उिहर देख लागल। ओकर \nपिोसी मवनय दौिल ओकरा लंग दौिैत  पहु‍ँचल। \n\"मवकास, रौ मवकास!\" \n\"की भेलौ रौ! कीछ बजवें...\" \n\"ओ तोहर भतीजी ...\" \n\"की भेलय हिर छुटकी क? बाज न रौ, की भेल हिर छुटकी क?\" \n\"ओ! ओ स्कूटी स‍ँ एक्सीडेंट क गेलौ। गाि पर क लोग सब ओकरा \nझाजी नमसषग होि ल गेल मखन हन।\" \n\"अरे बाप रौ बाप। ई की भ गेलै। यौ लाल भैया कमन अपन बाइक \nक चाभी दीअ। हिर बाइक गािे पर धाएल अमछ। \nभागैत  मवकास हस्पताल पहु‍ँचल त  भैया गेट पर ठार छलैथ। \nशायद ओकरे प्रतीक्षा करैत  छलाह। \nमवकासक देखैत  भैया भोकाईर पाइर क कानअ लगला,\"रौ मवकास, \nआब हि नय बचबौ।दखी न, छुटकी क की भ गेलेय।\" \n\"भैया,आब हि आईब गेमलये हन न। सब नीक भ जेतै।  अहाँ बस \nभगवान पर भरोसा राखु। कत  छै छुटकी?\" \n\"\"आई! आईसीयू िें अमछ!\" \n\"अरौ बाप! कोन िंमज़ल पर?\" \n\"दोसर िंमज़ल पर।\"  विदेह सदेह:२१|| 37 \nभामग क मवकास आईसीयू पहु‍ँचला त  ओत अ िाँ, बाबुजी आ भौजी \nके प्राण सूखैत  छल। \nिन त  भेल मक पूमछ जे ई एक्सीडेंट कोना भेल! िुदा िन िसोइस \nरमह गेल बेचारा मवकास। बहुत  कोमशश केलक िुदा तािस पर \nमनयंत्रण बेसी देर त क नय रामख सकल आ िन के सब भिास बाहर \nआमब गेल। \n\"िना करैत  छलौं न अहाँ सब क मक अखन स्कूटी नय देल जाऊ। \nत  नय हिर गुमिया रानी अखने स‍ँ स्कूटी चलेताह।  तेरहो बरख \nओकर भेलय हन मक। अब िन िें शांमत  आमब गेल न! \n...... \n\"िाँ, अहाँ की कहैत  छमलयै! ज़िाना आगाँ बढ़ी गेलय हन। नमसषमनयाँ \nके बेटा चौदहहे बमरख िें िोटरसाइमकल चलबैत  अमछ। कनषल साहेब \nक बेटा त  कारो चला लैत  अमछ। आमब और मदअ स्कूटी!\" \n\"हिरा िाफ क दीअ, बच्चा। हि आन्द्हर भ गेल छमलए। बच्चा \nसभक चलबैत  देख, हिरो िन भ गेल मक अपनो बच्चा चलावै। पूत  \nआ धी िे अन्द्तर मकछ अमछ आमब की। देख न, तोहर बात  नय \nिानेय क सज़ा हि सब भूगैत  रहल अमछ।\" \n\"\"अहू‍ँक कतेक  सिझेलू‍ँ मक िाँ बाबुजी क िनाबु जे अखन अपन \nछुटकी क उिर नय भेलय हन स्कूटी चलावै बला।अखन त  ओकर \nपायेरौ न चुिहैत अमछ।सभक मदन दुघषटना क सिाचार आवैत  रहैत \nअमछ।\" \n..... \n\"भउजी, आ अहाँ मक कहनै  छमलयै? याइद अमछ मक नय। हि \nजलय मछ अपन छुटकी स‍ँ। हि जलय अमछ मकया मक बाबुजी हिरा \nकॉलेज ि िोटरसाइमकल नय देने छलाह। जेकरा हि अपन जान  38 || विदेह सदेह:२१ \nस‍ँ बेसी िानैत अमछ, ओकरा स‍ँ जलब हि!\" \n\"हिरा सब स‍ँ बहुत  नम्भर गलती  भ गेलय। चुपो भ जाऊ न आब। \nछुटकी हिर सभक क्यो नय अमछ की? अहाँ, आब हिरासभक जान \nलेब की? \n\"हाँ, जान ल लेब। अगर हिर छुटकी क मकछ भ गेल त  ककरो \nनय छोिब। याइद राखब ई बात। \" \nअचानक स‍ँ आईसीयू क दरबज्जा खुलल। सभक धकधक्की बैढ़ \nगेल। मवकास तेज़ी  स‍ँ आगाँ बढ़ल। \"आब अहाँ क बच्ची खतरा  स‍ँ \nबाहर अमछ।\" डागदर क शबद सुमन हक़ स‍ँ सभ गोटा क प्राण िें \nप्राण ऑइल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२१|| 39 \nगीतेश  शिा \nभारतीय मुसलमान आ भारतीयता  \n(िूल महन्द्दी लेख केर िैमथली अनुवाद- उिेश िण्डल) \nभारतीय मुसलमानक वकछु एहेन खुबी रहल अवछ जइ कारणेँ \nहुनका सभकेँ ‘मुसलमान नवह कवह  ‘भारतीय मुसलमान ’ कहब बेसी नीक \nहोएत। दुवनय ॉंक कोनो देशक मुसलमान-समाजसँ वहनकर तुलना नवह \nकएल जा सकैत अवछ। भारतक मावि -पावनमे रचल -बसल ऐ समाजक \nदैनॉंवदनक जीिन, आचार-बेिहारक इस्लामसँ दूरोक सम्बन्ध नवह, परन्तु \nवदक्कत तखन होइत अवछजखन इस्लामक केन्र सऊदी अरबकेँ ई \nलोकैन अपन सोचक केन्र मावन लइ छैथ आ ओतए -सँ आवब रहल \nहिाक सुगन्धकेँ महसूस करैक दा बी करै छैथ , जखन वक सच्चाइसँ \nएकर कोनो सरोकार नवह होइत।  \nजेना वककहल गेल अवछ , ई अपन रोजमराक वजनगी आ \nबेिहारमे इस्लामक ऐसी -तैसी करै छैथ , मुदा जँ वकयो अवन्तम \nपोथी- ‘कुरान-ए-पाक’आ अवन्तम पैगम्बर  ‘हजरत मुहम्मद ’केँलऽ कऽ \nवकयो सबाल उठबए तँ मरै -मारैले उताहुल भऽ जाइ छैथ। मजगर \nबात ई अवछ जे ई सभ भारतमे जे कवर लइ छैथ , यएह जँ सऊदी \nअरब मक्का-मदीनामे करैथ तँ या तँ वहनका सजा -ए-मौत वमलतैन िा \nवबना कोनो हीले -हिालेक वहनका ओतएसँ वनकावल कऽ बाहर कवर \nदेल जेतैन। \nई कहैमे कवनक्को परहेज नवहजे ऐ समाजक लोक वनरपिाद \nरूपमे ओ सभ सभ काज करै छै थजेकर कुरान -ए-पाकमे सख्त \nमनाही(मुमावनयत)कएल गेल अवछ , सॉंगे अल्लाह आ हजरत मुहम्मद  40 || विदेह सदेह:२१ \nसेहो जैपर सख्त पाबन्दी लगौने छला। \nऐ मुद्दाकेँ आगू बढेलासँ पवहने हम एकिा छोि -छीन उदाहरण \nदेबए चाहब, हमर एक शुभेच्छु वमत , जे जनै छैथ जे हम साए प्रवतशत \nनावस्तक छी, एक वदन साँझू पह र हमरासँ वभड़ गेला आ इस्लामकेँ \nलऽ कऽ बहस करए लगला। मौका पावब हम लगे -हाथ कहलयैन - \n“अह ॉंक मुहसँ इस्लामक बात शोभा नइ दैत अवछ , वकएक तँ \nवनयमसँ अह ॉं मुसलमान छीहे नवह !” \nहुनकर ऑॉंवख लाल भऽ गेलैन। ओ तमसाकऽ बजला - \n“ई कहबाक अह ॉंक वहम्मत केना भेल?” \nहम कहलयैन - \n“दोस (वमयां), हमरा बजैक मौका तँ दीअ आर ताबेतक अपन \nतामसपर कॉंट्रोल राखू।” \nहम सबालक ढेप बवरसबैत पुछवलऐ - \n“अह ॉं शराब पीने छी?” \nवनच्च ॉं नजैर केने ओ धीरेसँ बाजल- \n“हँ।” \nहमर दोसर सबाल छल - \n“अह ॉं पवथया लगबै छी। माने फुिपावथया दोकान। वभनसर -\nसँ-साँझ धवर गवहॉंकीसँ मात्र झूठे नवह बजै छी, बवल्क सप्पत खा-खा \nकऽ झूठ बजै छी। मुदा जखन सौदा नइ पिैए तँ अधलाह जबानसँ \nओकरा अधलाह गावर सेहो दइ वछऐ ,की ई छी अह ॉंक इस्लाम?” \nऐठाम ई साफ कवर वदअ चाहै छी जे ई बात वहॉंदुओ भाय \nलोकैनपर लागू होइते अवछ। खास कऽ ओइ वहन्दूपर जे अपने -आपकेँ  विदेह सदेह:२१|| 41 \nधममक ठीकेदार मानै छैथ।  \nहम अपन मुवस्लम वमतकेँ कहै वछऐन जे अह ॉं अपना -आपकेँ \nभारतक माविमे तइ तरहेँ रचा -बसा नेने छी जे ऍॉंड़ी-सँ विकासन तक \nअह ॉं सुच्चा भारतीय छी, मात्र देखाबाक लेल अह ॉं इस्लामी मुखौिा \nलगबै छी , जइसँ वहॉंदु आ मुसलमानक बीच ऐ तरहेँ दूरीक जन्म होइए \nजइसँ रोिी -बेिीक वरश्ता-नाता तँ दूर जे एक थारीमे बैसकऽ खेना -\nपीनाइ तक असान नवह , जखन वक सच्चाइ ई अवछ जे भारतक \nतहजीबक नीक-बेजाए कोनो एहेन पहलू नइ अवछ जेकरा अह ॉं अपनेने \nनवह होइ, बवल्क कतेको मामलामे तँ अह ॉंकेँ महारत ह ॉंवसल अवछ। \nआउ वकछु वबन्दूपर खुवलकऽ चचम करी।  \nइस्लाममे जावत -पावत नवह अवछ , परन्तु भारतीय मुसलमानमे तँ \nअवछआ सेअइछे नवह , बहुत बेसी तर तक अवछ। आपसमे बेिीक \nवबआह नइ होइए। शेख सैयद , खान-पठान ऊँच जावतक , कुॉंजरा-\nजुलाहा-अॉंसारी नीच जावतक मानल जाइ छैथ। \nशादी-वबआहक रस्म -रेबाज मजहबी दूरीक बािजूद वहॉंदु आ \nमुसलमानमे ऐ तरहेँ वमलल -जुलल अवछ जे ई कहब  बहुत कवठन, जे \nई रेबाज केकरासँ के लेलक। वकएक तँ  ‘िेद’ आ ‘कुरान-ए-पाक’मे ऐ \nरेबाजक केत्तौ कोनो वजवकर नवह। शेरिानी पवहरब , सेहरा \nलगाएब, चुहलबाजी करब , मेहदी -उबिन लगाएब , जुआ खेलब इत्यावद-\nइत्यावद सभ रेबाज अहीठामक छी , कोनो सऊदी -अरब, ईरान-इराकसँ \nथोड़े आएल अवछ। \nनाच-गान, ऐव्िॉंग करब, पेंविॉंग करब, एतए तक वक शास्त्रीय \nसॉंगीत आ भजन गायनमे मुसलमान अव्िल दजापर अवछ। वफल्म \nहुअए वक नािक आवक वचत्रकला, एतए तक वक मूवतम बनाएब ऐ सभ  42 || विदेह सदेह:२१ \nक्षेत्रमे मुवस्लम कलाकार आ कारीगर मावहर रहल अवछ। जखन वक \nऐ सबहक  ‘कुरान-ए-पाक’मे सख्त मनाही कएल गेल अवछ। अवधकतर \nमुवस्लम देशमे ऐ सभपर सख्त पाबॉंदी अवछ। उदाहरणक तौरपर \nउस्ताद वबवस्मल्लाह खां वलअ, की वबवस्मल्लाह खां सऊदी अरबमे \nशहनाइ बजा सकै छला ? व़िदा हुसैन अगर मक्का मदीनामे वचत्रकारी \nकवरतैथ तँ हुनका ता -उम्र जेलमे वबतबए पवड़तैन। मुदा ऐ कलाकार \nसभपर भारतकेँआत्म-सम्मानक भान भेलै आ हुनका सभकेँ पैघ -पैघ \nइनामसँ निाज़ल गेलैन। \nभजन गायन? तौबा-तौबा। गबैबला मुसलमान , भजन वलखलैन \nमुसलमान , मौसीकार मुसलमान , पदापर गबैबला मुसलमान आ ऐ सभकेँ \nपेश करैबला प्रोड्यूसर सेहो मुसलमान। आइयो जखन ओइ भजनकेँ \nवकयो सुनैए, तँ आवस्तक होवथ िा नावस्तक भव्त रसमे मुवम जाइए। \nकेतेक नाओॉं वगनाबी कलाकार सबहक, समुच्चा पोथी वलखए पड़त। \nमुदा तैयो वकछु कलाकारक नाओॉंकेँ वजक्र करब जरूरी अवछ \nजेना- ‘गुलाम अली खां , अलाउद्दीन खां, उस्ताद अमीर खां, बेगम \nअख्तर, वबवस्मल्लाह खां, उस्ताद अल्ला रखा , आगा हश्र \nकश्मीरी, नौशाद, मुहम्मद ऱिी , सावहर लुवधयानिी , मजरूह \nसुल्तानपुरी, सोहराब मोदी , वदलीप कुमार , सुरैया आवद। \nलेखन जगतमे  ‘अमीर खुसरो ’, पवहलवहन्दीमे लेखक \nछला, वजनकर वलखल गीत आइयो वहॉंदुक शादी-वबआहमे गाएल जाइत \nअवछ। मवलक मुहम्मद जायसी नइ होइतैथ तँ वक रानी पद्मािती \nहोइतैथ? \nरहीमक दोहा सभसँ के पवरवचत नइ छैथ ? श्रीकृष्णपर रसखानक \nवलखल गीतक आइयो वकयो बराबरी नवह।  \nकबीर रहीम गोस्िामी तुलसीदासक समकालीन छला।  विदेह सदेह:२१|| 43 \nतुलसीदास जखन रामचवरत मानस वलख लेलैन तँ पोथीक पवहल प्रवत \nकवि रहीमकेँ भेँि केलैन आ हुनक राय मॉंगलवखन। पोथी पवढ रहीम \nजे विप्पणी केलैन, पाठककेँ जनतब हेतु ओकरा हम एतए छावप रहल \nछी- \n“रामचवरत मानस वबमल  \nसेतन जीिन प्राण \nवहॉंदुआन को िेद सम \nजमनवहॉं प्रकि कुरान।” \n(अब्दुरम रहीम खानखाना) \n  \nसैयद मह़िूज़ हसन वरज़िी ‘पुण्मरीक’हमर करीबी मीत तँ नवह \nमुदा मीत छला। हमर हुनकासँ वमत्रता ग़ज़लकार वजतेन्र धीरक \nओजहसँ भेल। नावस्तक होइतो रामचवरत मानसपर हम अनेको प्रिचन \nसुनलौं। हमरा नजैरमे पुण्मरीक सभसँ अव्िल रहला। रामचवरत \nमानसपर जखन ओ बजै छला तँ लोक सभ सम्मोवहत भऽ कऽ हुनक \nव्याख्यान सुनैत छल। लगबे ने करै छल जे कोनो मुसलमान रामचवरत \nमानसपर बावज रहल छैथ। ओ वनखावलस भारतीय मु सलमान छला \nआ भारत िर्मक तहज़ीबकेँ ओ आत्मसात कऽ नेने छला।  \nई बहुत कम लोक जनै छैथ जे उदूममे मोहब्बत आ मुल्क \nपरस्तीकेँ लऽ कऽ बहुत बेसी गजल -शायरी वलखल गेल ,आन-आन \nजबानक तुलनामे।  \nमुवस्लम कारीगर अगर तीन मासक अिकाश लऽ लैथ तँ \nमहल -झोंपड़ी, मवन्दर-मवस्जद बनब बन्द भऽ जा एत। जेिरात बनबैसँ \nलऽ कऽ हीरा तराशब , जड़ी-बुिीक कारीगरी , दजीवगरीक क्षेत्रमे सत्तर  44 || विदेह सदेह:२१ \nप्रवतशतसँ बेसी कारीगर भारतीय मुसलमान छैथ और हुनकर \nकारीगरीक बेपार करैबला वहॉंदू। \nमध्यपूिमक देशमे लाखो मुसलमान कारीगर काज करैले जाइ \nछैथ आओर अपन कमाएल कमाइक वनिेश भारतमे करै छै थ न वक \nयूरोप, अमेवरकाक बैंकमे।  \nभारतीय मुसलमानक त्रासदी ई अवछ जे ओ जनबे ने करै \nछैथ, भारतीय तहज़ीबमे सोल्होअना रॉंगल भारतीयताक स्ितॉंत्र देन \nरहल अवछ। ओइ कौमक लोकक भारतीय तहज़ीबकेँ बेइन्तहा देन \nरहल अवछ। जइ वदन ओ ऐ सच्चाइसँ बािस्ता भऽ जेता आ ऐपर \nफक्र करए लगता, वहन्दू मुसलमानक बीचक दूरी बहुत हद तक मेिा \nजाएत। \nकवि नज़रूल इस्लामकेँ लेल जाए, ओ अपन लेख आ कविताक \nमाध्यमसँ  ‘सनातन धमम ’ आओर ‘इस्लाम’पर हथौरीसँ चोि केलैन। ओ \nवलखलैन- दॉंगाक दौरान मवन्दर और मवस्जद तोवड़ देल जाइत अवछ। \nमनुखक जान लऽ लेल जाइत अवछ , ईश्वर आओर अल्लाह चुपचाप ई \nदृश्य देखैत रवह जाइ छैथ। मवन्दर -मवस्जद तँ फेर बवन जाएत , मुदा \nमनुखक जान आपस भऽ सकत ? \nमुसलमनक सभसँ पैघ मसला ई अवछ जे हुनकामे सही \nलीमरवशप नइ अवछ। पढल आ अनपढल मौलिी -मुल्ला मजहबक \nनाओॉंपर हुनका भड़काबै आ भिकाबै छैन। हालक वकछु िर्ममे ई \nदेखल जा रहल अवछ , वहॉंदू लीमारवशपक एक पैध तबका ऐ बदगुमानीक \nवशकार भऽ मुल्ला -मौलिीक रस्तापर चवल पड़ला अवछ। दुनूक जुआन \nएक अवछ ,  भड़काबै आओर भिकाबैक तरीका सेहो एक अवछ , मुदा \nहुनकर बदवकस्मतीसँ वहॉंदूमे अखनो मुवस्लम कौम जक ॉं कट्टरता नइ \nआएल अवछ।  ‘वहॉंदू धमम’केँ लऽ कऽ बहुत हद तक खुवल क ऽ चचाक  विदेह सदेह:२१|| 45 \nगुॉंजाइश बँचल पड़ल अवछ। \nमुवस्लम कौमक तँ ई हाल अवछ जे कुरान शरीफ आओर \nहजरत मुहम्मदकेँ लऽ कऽ , अल्लाहकेँ लऽ कऽ नु्ताचीनी तँ दूरक \nबात जे कोनो सबाल तक उठबैक इजाजत नइ अवछ। मुसलमानक \nकी प्राथवमकता तालीम , सेहत, गरीबी नवह बवल्क मवस्जद अवछ। कुरान \nशरीफकेँ कॉंठस्थ करैबलाकेँ हाव़िज मानल जाइए आओर इ्जतक \nनजैरसँ देखल जाइए। मात्र कॉंठस्त कवर कऽ ‘कुरान-ए-पाक’केँ वबना \nसमझने -बुझने..! छै ने कमाल.. ! \nमुसलमानक एक त्रासदी आओर अवछ जे ओ जखन नमाज पढै \nछैथ तँ मक्का-मदीना माने सऊदी अरब वदस मुँह घुमा कऽ , जखन वक \nसऊदी अरब कोनो कीमतपर वहनका अपनबै आ नागवरकता दइक \nलेल तैयार नवह। रहल अल्लाह केर प्रश्न, अगर ओ छैथ तँ सभ \nजगह छैथ।  \nशहर कलकत्ताक एक इलाका वखवदरपुर आओर मवियाबुजम \nअवछ, जेतए अस्सी प्रवतशत आबादी मुसलमानक अवछ। ओतए लमसम \nसाएसँ बेसी मवस्जद अवछ , जइमे पनरहसँ बेसी मवस्जद पूणमत: \nएयरकॉंमीशनसँ लैश अवछ। करोड़ो रूपैआ लगा कऽ ओकर रौनकमे \nवनखार आनल गेल मुदा समुच्चा इलाकामे एक्कोिा नीक स्कूल , एक्कोिा \nनीक कौलेज आवक नीक अस्पताल नवह अवछ। मुसलमान सबहक \nवपछड़ापनक लेल केिल सरकारपर तोहमत लगाएल जाए आवक \nमुवस्लम कौमकेँ सेहो एकरा लेल वजम्मेदार ठहराएल जाए ? भारतीय \nमु सलमान जखन अपन भारतीय सोचक जगह  ‘मजहब परस्ती ’केँ \nअन्हार-कूपमे रहब पवसन करता तँ अल्लाह सेहो हुनका ऐ सभ \nसमस्यासँ छुिकारा नइ वदआ पौतैन।   46 || विदेह सदेह:२१ \nवहॉंदू समाजक ई खावसयत अवछ , विशेर्ता अवछ जे केतेको \nसवदसँ एक -पर-एक केतेको समाज सुधार आन्दोलन भेल , एतए तक \nवक स्िामी दयानन्द सरस्िती मूवतमपूजा (बुतपरस्ती) केँ ई कवह \nमुखाल़ित केलैन जे ई रेबाज िैवदक युगक पछावतक विकृवत छी। \nओ अपन पोथी - ‘सत्याथम प्रकाश’मे राम कृष्णकेँ एहेन ऐसी -क-तैसी \nकेलैन अवछ। \nराजा राममोहन राय , विद्यासागरआवद बाल-वबआहक विरोध आओर \nविधबा-वबआहक समथमन केलैन। एतए तक वक सती -प्रथाक सेहो मवि \nकऽ विरोध केलैन। एकिा कानून  ‘शारदा ए्ि ’क तहत बाल -वबआहपर \nकानूनन रोक लगौल गेल। कट्टरपॉंथी सबहक विरोधक बादो ई कानून \nअमलमे लाओल गेल।  \nऐ मुवहमकेँ आगू बढौलैन बामपॉंथी आ प्रगवतशील वचॉंतक -\nविचारक। मुसलमानक तुलमामे वहॉंदूमे जे बदलाि आएल , भलेँ सीवमते \nतौरपर, मुदा ओकर असर समाजपर पड़ल आ समाजकेँ ओइसँ \nनोकसान नवह भेल बवल्क लाभे भेल।  \nमुदा विगत वकछु बखमसँ वहॉंदू कौमक चक्का उल्िा घूवम रहल \nअवछ। रूवढिादी पुरातनपॉंथी तत्त्िक सोझहामे ई घुिना िेकने जा \nरहल अवछ , जेकर सभसँ बेसी लाभ ओकरा भऽ रहल अवछ , जे \nइस्लाम आ पविमसँ आवब रहल खतराक नाओपर समुच्चा कौमकेँ \nअतीतोन्मुखी बनबैमे सफल भऽ रहल छैथ। मजगर बात तँ ई अवछ \nजे वहॉंदुत्ििादी विचार पैघ-पैघसँ तायदादमे ओइ पवख्िममे जा कऽ \nबवस रहल छैथ , वजनका एतए रावत -वदन कोसल जाइए। मुवस्लम \nकौमक नेता सभ जक ॉं वहॉंदुत्ििादी नेता सेहो  ‘वहॉंदू धमम \nखतरामे ’ अवछ, ऐ नाओॉंपर समुच्चा कौमकेँ गुमराह कऽ रहल छैथ \nआओर बहुत हद तक हुनका कामयाबी सेहो भेिलैन अवछ।  विदेह सदेह:२१|| 47 \nलगैए, ईश्वर-अल्लाह एतेक कमजोर पवड़ गेल अवछ वक हुनकर \nशवख्सयतकेँ बँचबैक कोवशशमे दुनू कौमक लोक वमवलकऽ एक -दोसरक \nविरोधमे मोचा सम्हावर नेने छैथ। फलाफल ई भेल अवछ जे दु नू \nकौमक लोक अपन बुवनयादी हक - \nरोजी, रोिी, वशक्षा, वचवकत्सा,गरीबीइत्यावदअनेको अमानिीय \nबेिहारककीमतपर मजहबी जुनून पैदा कवर कऽ घृणाक आवग सुनगा \nरहल छैथ।    \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  48 || विदेह सदेह:२१ \nउिेश िण्डल  \n \nबीहैन कथा- मभनसुरका गप-सतप  \n \nसभ मदन मभनसरे-मभनसर बुलैले मनकलै छी। कौलेजक मफल्डपर \nपहु‍ँच ऐ कातस‍ँ-ओइ-कात  पाँच-दस चक्कर लगबै छी। ओना त‍ँ अनेको \nलोक मफल्डपर चक्कर लगैबते  छैथ िुदा चामर-पाँच बेकतीक  मित्र-\nिण्डलीिे हिहू‍ँ रहै छी। कमहयो अपने पमहने पहु‍ँचलौं, कमहयो वएह \nसभ पमहनेस‍ँ पहु‍ँचल रहै छैथ। संगे सभ मकयो टहलै-बुलै छी। \nपछाइत  सबहक बैसार चाहक दोकानपर होइत  अमछ। दोकानोपर \nखाली हिहीं सभ रहै छी सेहो नमहयेँ कहल जाएत , आरो-आरो लोक \nसभ रहै छैथ। मकछु लोक पमहनौंस‍ँ बैसल रहै छैथ आ पछामतयो  \nअमबते  छैथ।  \nचाहक दोकानपर रंग-मबरंगक गपो-सतप चमलते  अमछ। रंग-मबरंगक \nिाने मवर्यगत  सेहो आ बेकतीगत -सािुमहक सेहो। बेकतीगत  गप-सप्प \nत‍ँ बेकती -बेकतीक  बीच चलैए, िुदा तैसंग  मकछु एहनो बात  चमलते  \nअमछ जे सािुमहक रहल। सािुमहक बात  जखन मकिहरोस‍ँ चलैए त‍ँ \nओइिे कोनो सिुहक लोक अपन मवचार राखब उमचत  बुझै अमछ। \nओना, सिुहो सिुहिे अन्द्तर अमछए। नवयुवक, अद्धषवृद्ध आ वृद्धस‍ँ \nलऽ कऽ सहरगंजाक संग तगिाबला धमरक सिूह अमछए। िुदा मवर्यो \nत‍ँ बहुत  एहेन अमछए जे करीब-करीब सभ त रहक लोकक कानकेँ \nठाढ़ कइये दैत  अमछ।  \nआजुक गप-सतपक मवर्य छल- आरक्षण। मकछु लोकक कहब रहैन \nआरक्षण अनुमचत  अमछ आ मकछु लोक आरक्षणकेँ उमचत  कहै छला।   \nकए गोरे अपन-अपन बात  बामज-बामज चुप भऽ गेल छला आ कए  विदेह सदेह:२१|| 49 \nगोरे बामजयो रहल छला। मकछु गोरे पक्षिे आ मकछु गोरे मवपक्षिे \nबामज रहल छला। िाने आरक्षण नमह रहक चाही ई एक सिूहक \nकहब रहैन। कहबे नमह रहैन, सामबत  कहैत  एक गोरे स्पष्ट मवचार \nरखबो केलाह-    \n“आरक्षण अनुमचत  अमछ। िामन मलअ, डाक्टरीए पढ़ाइिे जे आरक्षण \nअमछ। ऐस‍ँ क्षमत हेबे करैए मकने। जइ काजिे कुशाग्र बुमधक जरूरत  \nअमछ ओ काज आरक्षणक चलैत  िन्द्द बुमधक हाथ पिने की क्षमत \nनइ होइए। हेबे करैए।”  \nबेसी गोरेकेँ ऐ मवचारपर जेना सहिैत बनलैन। वास्तविे आरक्षण नइ \nरहक चाही।  \nजेना चुतपी पसैर गेल। िुदा चुतपी रहल नमह। मबच्चेिे हिर मित्र- \nमशबुजी सेहो थोिेक सह लगा देलमखन-  \n“देखै नइ मछऐ, आएमदन केहेन-केहेन घटना ऑमफस-कायालयस‍ँ लऽ \nकऽ अस्पताल धमरिे होइत  रहैए।”  \nओना, मशबुजी मकछु आर बातकेँ गप-सतपिे आनए चामह रहल छला, \nिुदा हुनका, िाने जे पमहनेस‍ँ बामज रहल छला मतनका  बुमझ पिलैन \nजे आरक्षणक मवरोधेिे मशबुजी बजला अमछ। ओ अपन िुिी डोलबैत  \nमबच्चेिे मशबुजीकेँ कहलमखन-  \n“त‍ँए ने कहलौं, आरक्षण बेकार अमछ। आरक्षण हमट जेबा चाही।”  \nहुनकर बात  सुमनते  मशबुजी हिरा मदस ताकए  लगला। हिहू‍ँ मशबुजीक \nचेहरा देखए-पढ़ए लगलौं। बुमझ पिल जेना इशारेिे कमह रहला हेन-  \n“देमखयौ, आरक्षणक िात्र एक पहलूकेँ कनी-िनी जनैए मक नमह जनैए, \nिुदा पंनचैती  केना करैए!”  \nबुमझ पिल मकछु बजबाक चाही। ओइ बेकतीकेँ पुछलयैन-  \n“अ‍ँइ यौ भाय साहैब, डोनेसनपर जे नािांकण होइ छै, ओ की एक  50 || विदेह सदेह:२१ \nप्रकारक आरक्षण नइ छी? की ओइिे सभटा कुशाग्रे बुमधक नािांकण \nहोइ छइ?”  \nकए गोरे अपन-अपन कपकेँ देख बुमझ गेला जे आब चाह समठ गेल, \nिुदा कए गोरे से मबनु देखनमह िु‍ँहिे लगा-लगा बुझला- जा! चाह त‍ँ \nसमठ गेल।  \nजमहना सबहक कपक चाह समठ गेल तमहना  गपो समठ गेल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२१|| 51 \nसगर रामत दीप जरय ९९ ि आयोजन \n \nमदनांक 22 मसतम्बर  2018, शमन मदन। प्रो. प्रीति कुिार \n'मनर्ाद'जीक संयोजकत्विे सगर रामत दीप जरय'क 99ि कथा-\nसामहत्य गोष्ठी सु ुसम्पन्न भेल। 21 गोट कथाक पाठ आ तैपर  सिीक्षा \nभेल। 'सगर रामत  दीप जरय- मिमथला-िैमथलीक एक िात्र िंच अमछ \nजैपर सभ वगषक लोक (सामहत्यकार) सहृदय उपमस्थत होइत  रहल \nछैथ।  सभ वगषक सामहत्यकारोिे सोचै-मवचारैबला बात  अमछ जे \nस्थामपत सामहत्यकारस‍ँ ल' क' नवांकुर रचनाकार धमर। मिमथला \nसामहत्यक श्रीवृमद्धिे पोथीक लोकापषण सेहो अनवरत  रूपे ऐ िंचपर \nहोइत  रहल अमछ। अहू गोष्ठीिे- िाने 99ि आयोजनिे- चामर गोट \nपोथीक लोकापषण भेल। संक्षेपिे सम्पूणष सिाचारक मववरणक संग \nसम्बमन्द्धत मकछु फोटोग्राफ सेहो देल जा रहल अमछ। -उिेश िण्डल \nसंयोजक : प्रो. प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’ \nउद्घाटन सत्र- \nदीप प्रज्जवलन : श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, चण्डेश्वर खाँ, श्री \nकिलेश झा, डॉ. मशव कुिार प्रसाद, श्री नारायण यादव, श्री राि \nमवलास साहु, श्री आनन्द्द कुिार (मवद्यालयक मनदेशक), श्री उिेश \nपासवान, श्री जगदीश साहु \nगोसौमनक गीत  : \nकुिारी अचषना, कुिारी अंजमल \nस्वागत गीत  : \nकुिारी पुनि (मशमक्षका) \nराि देव प्रसाद िण्डल ‘झारूदार ’ \nस्वागत सम्बोधन :  52 || विदेह सदेह:२१ \nप्रो. प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’ ( संयोजक) \nदू शब्द : श्री किलेश झा, श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, डॉ. मशव \nकुिार प्रसाद   \nिंच संचालक : उिेश िण्डल \nपोथी लोकापषण सत्र- \nलोकामपषत  पोथी : \n(1.)   गपक मपयाहुल लोक (कथा संग्रह) : जगदीश प्रसाद िण्डल \n(2.)    मवमवध प्रसंग (प्रवन्द्ध-मनवन्द्ध) : रबीन्द्र नारायण मिश्र  \n(3.)    गािक सुख (पद्य संग्रह) : राि मवलास साहु   \n(4.)    गावय मिमथला गीत  प्रगीत (पद्य संग्रह, दो.सं.) : प्रीति \nकुिार ‘मनर्ाद’ \nलोकापषण कता  : \nश्री आनन्द्द कुिार, श्री किलेश झा, श्री नारायण यादव, डॉ. मशव \nकुिार प्रसाद, श्री चण्डेश्वर खाँ, श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, श्री राि \nमवलास साहु, श्री िनोज कुिार िण्डल      \nदू शब्द : किलेश झा, नारायण यादव \nिंच संचालक : उिेश िण्डल \nकथा सत्र- \nअध्यक्ष िण्डल \nश्री किलेश झा, श्री नारायण यादव, डॉ. मशव कुिार प्रसाद, श्री \nचण्डेश्वर खाँ, श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, श्री राि मवलास साहु, \nसंचालन समिमत : आनन्द्द कुिार झा, नन्द्द मवलास राय, िनोज कुिार \nिण्डल \nकथा पाठ- \nप्रथि पाली-  विदेह सदेह:२१|| 53 \n1.       पत न : आनन्द्द कुिार झा \n2.      चौदहो देवान : उिेश िण्डल \n3.      मसयानक िामर दही-चूरा : नन्द्द मवलास राय \nसिीक्षा : नारायण यादव, मवनोद कुिार, बरीनाथ राय, चण्डेश्वर खॉं, \nडॉ. मशव कुिार प्रसाद \nदोसर पाली- \n4.     िोह : चण्डेश्वर खाँ \n5.     खगता  : उिेश नारायण कणष ‘कल्पकमव’ \n6.     िान सरोवरक यात्रा : जगदीश प्रसाद िण्डल \nसिीक्षा : कौशल मकशोर, िनोज कुिार िण्डल, पवन झा, नारायण \nयादव, डॉ. मशव कुिार प्रसाद, प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’, शारदा नन्द्द \nमसंह   \nतेसर पाली- \n7.      हृदय पमरवत्तषण : नारायण यादव \n8.     पुरनकी भौजी : उिेश पासवान \n9.     आन्द्हर : डॉ. मशव कुिार प्रसाद \nसिीक्षा : आनन्द्द कुिार झा, जगदीश प्रसाद िण्डल, कमपलेश्वर राउत \nचामरि पाली- \n10.  इिानदारीक िोल : पवन झा \n11.    कंगन : िनोज कुिार िण्डल \n12.   मत्रशंकू िनक िमल : कमपलेश्वर राउत \nसिीक्षा : नारायण यादवजी, प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’जी, डॉ. मशव कुिार \nप्रसाद \nपॉंचि पाली- \n13.   चतुरसेना दाव : राि मवलास साहु  54 || विदेह सदेह:२१ \n14.  मत्रशंकू िनक िमल : क \n15.  मपतृ  ऋृण : अिरकान्द्त लाल   \nसिीक्षा : नारायण यादवजी, नन्द्द मवलास राय, राि मवलास साहु, \nउिेश िण्डल \nछठि पाली- \n16.  थैंक्यू पापा : लक्ष्िी दास \n17.   प्रेििेव जयते  : शारदा नन्द्द मसंह \n18.  मभखिंगा : चण्डेश्वर खाँ \nसिीक्षा : आनन्द्द कुिार झा, उिेश िण्डल, नारायण यादव, उिेश \nनारायण कणष ‘कल्पकमव’ \nसाति पाली- \n19.  सनकल बि : प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’ \n20. भमक्त कथा : राधाकान्द्त िण्डल \n21.   आ‍ँमख : डॉ. मशव कुिार प्रसाद \nसिीक्षा : प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’जी, किलेश झा, नारायण यादव, राि \nमवलास साहु, पवन झा \nअध्यक्षीय भार्ण : श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, किलेश झा \nधन्द्यवाद ज्ञापन : प्रो. प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’ \nऐगला आयोजन : सगर रामत दीप जरय'क 100ि आयोजन उिेश \nिण्डलक  संयोजकत्विे, मनिषली (सुपौल) िे...। \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२१|| 55 \n९८ि कथा गोष्ठी सगर रामत दीप जरय- मसिरा (झंझारपुर)  \n \nसंयोजक : डॉ. मशव कुिार प्रसाद  \nउद्घाटन सत्र-  \nदीप प्रज्जवलन : श्री िहावीर प्रसाद, डॉ. योगेन्द्र पाठक ‘मवयोगी’, श्री \nश्यािानन्द्द चौधरी, श्री अरमवन्द्द ठाकुर, श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, \nपो. प्रीति ‘मनर्ाद’, श्री उिेश नारायण कणष, श्री नारायण यादव आ \nश्री योगेन्द्र राउत।   \nउद्घाटन भार्ण : श्री अरमवन्द्द ठाकुर, श्री श्यािानन्द्द चौधरी, श्री \nजगदीश प्रसाद िण्डल, डॉ. योगेन्द्र पाठक ‘मवयोगी’ आ श्री िहावीर \nप्रसाद।  \nिंच संचालक : श्री संजीव कुिार ‘शिा’  \nपोथी लोकापषण सत्र-  \nलोकामपषत  पोथी :  \n(1.) िरजादक भोज (कथा संग्रह) : नन्द्द मवलास राय \n(2.) दुधबेचनी (कथा संग्रह) : राि मवलास साहु  \n(3.) देखल मदन (कथा संग्रह) : जगदीश प्रसाद िण्डल  \n(4.) कथा कुसुि (क.सं. दो.सं.) : दुगानन्द्द िण्डल  \n(5.) सोंहॉंत -अनसोंहाँत (काव्य संग्रह) : डॉ. मशव कुिार प्रसाद  \n(6.) पघलैत  महिखंड (काव्य संग्रह, अनु.) डॉ. मशव कुिार प्रसाद  \n(7.) निस्तस्यै (उपन्द्यास) : रबीन्द्र नारायण मिश्र  \n(8.) पंगु (उपन्द्यास) : जगदीश प्रसाद िण्डल  \nलोकापषण कता  :  \nश्री िहावीर प्रसाद, डॉ. योगेन्द्र पाठक ‘मवयोगी’, श्री श्यािानन्द्द चौधरी, \nश्री अरमवन्द्द ठाकुर, श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, पो. प्रीति ‘मनर्ाद’,  56 || विदेह सदेह:२१ \nश्री उिेश नारायण कणष, प्रो. शुभ कुिार वणषवाल, श्री नारायण यादव \nआ श्री योगेन्द्र राउत।       \nदू शब्द : श्री िहावीर प्रसाद  \nिंच संचालक : उिेश िण्डल  \nकथा सत्र-  \nअध्यक्ष िण्डल  \nडॉ. योगेन्द्र पाठक ‘मवयोगी’, श्री श्यािानन्द्द चौधरी, श्री अरमवन्द्द \nठाकुर, श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, पो. प्रीति ‘मनर्ाद’  \nसंचालन समिमत : सूयष नारायण यादव, दुगानन्द्द िण्डल, नन्द्द मवलास \nराय, अनील ठाकुर  \nकथा पाठ-  \nप्रथि पाली-  \n1. प्रेिक अश्रुधार : नारायण यादव  \n2. बोझ : दुगानन्द्द िण्डल  \n3. देखल मदन : जगदीश प्रसाद िण्डल  \nसिीक्षा : श्यािानन्द्द चौधरीजी, राि मवलास साहुजी, अरमवन्द्द ठाकुरजी, \nयोगेन्द्र पाठकजी  \nदोसर पाली-  \n4. दहेज पाप छी : नन्द्द मवलास राय  \n5. संघर्ष : अरमवन्द्द ठाकुर  \n6. मभनसुरका गप-सतप  \nसिीक्षा : दुगानन्द्द िण्डलजी, उिेश नारायण कणषजी, मशव कुिार \nप्रसादजी, नारायण यादवजी  \nतेसर पाली-  \n7. घरतोिनी  : प्रो. प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’   विदेह सदेह:२१|| 57 \n8. ऐगला पिाव : ललन कुिार काित  \n9. ई केकर दोख : राि मवलास साहु  \nसिीक्षा : कमपलेश्वर राउतजी , उिेश िण्डलजी, श्यािानन्द्द चौधरीजी  \nचामरि पाली-  \n10. िराएल मजनगी : कमपलेश्वर राउत  \n11. केकरो मकयो नमह : लक्ष्िी दास  \n12. काबू : उिेश नारायण कणष  \nसिीक्षा : नारायण यादवजी, प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’जी, योगेन्द्र पाठकजी  \nपॉंचि पाली-  \n13. प्रेत लेल लिाइ : अिर कान्द्त लाल  \n14. जाएब नेपाल िुदा कपार जाएत  संगे : मशव कुिार मिश्र  \n15. पुत्र िोह : लक्ष्िी नारायण प्रसाद  \nसिीक्षा : नारायण यादवजी, प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’जी, राि मवलास \nसाहुजी  \nछठि पाली-  \n16. मटतस : रािदेव प्रसाद िण्डल ‘झारूदार ’  \n17. नसीहत  : नारायण यादव  \n18. आिक चोर सगर शोर : अच्छेलाल शास्त्री  \nसिीक्षा : नन्द्द मवलास रायजी, मशव कुिार प्रसादजी, सूयष नारायण \nयादवजी  \nसाति पाली-  \n19. वाइफ : लक्ष्िी नारायण प्रसाद  \n20. अनुशामसत  प्रमतष्ठान : श्रीिती ज्योमत कुिारी  \n21. कोमचंग : श्रीिती ज्योमत कुिारी  \nसिीक्षा : प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’जी, श्यािानन्द्द चौधरीजी, नारायण  58 || विदेह सदेह:२१ \nयादवजी  \nअध्यक्षीय भार्ण : श्री जगदीश प्रसाद िण्डल, पो. प्रीति कुिार \n‘मनर्ाद’  \nधन्द्यवाद ज्ञापन : डॉ. मशव कुिार प्रसाद।  \nऐगला आयोजन : प्रो. प्रीति कुिार ‘मनर्ाद’क संयोजकत्विे, स्थान- \nिुरहदी (बाबूबरही) \n \n    \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२१|| 59 \nम . योगेन्र पाठक ‘वियोगी’  \nहमर गाम  \n      \n१.हमरो  गाम  वमवथले  मे  छै \nहम कोनो पढल -वलखल लोक नवह छी, अवपतु यवद कवहयै जे \nहमरा गाममे एकिा केँ छोवड़ वकयो पढल वलखल नवह अवछ तऽ  बेसी \nउवचत होएत। घीच -घाँवच कए कहुना दशमा पास केलहुँ आ चल \nगेलहुँ वदल्ली रोजगारक खोजमे। शुरुएमे बुझा गेल जे एतए अपनाकेँ \nदशमा पास क हलासँ लाभ नवह नोकसाने अवछ तें एवह बातकेँ नुका \nरखलहुँ आ जे काज हाथमे आएल से धरैत करैत गेलहुँ। अिसर \nदेखैत काज छोड़ैत पकड़ैत कहुना दस साल बाद लगलहुँ िेम्पू \nचलबए। ताबत गाम वदश सेहो सड़क सब सुधवर रहल छलैक, फोर -\nलेन बनब शुरू भऽ  गेल रहै तऽ  सोचलहुँ जे गामे घुवर चली, ओ तवह \nिेम्पू चलाएब। कने कमो कमाइ हैत तऽ  बेवसए लागत कारण गाममे \nकमसँ कम वदल्लीक सड़लाहा बसातसँ त्राण भेित। कतबो वकछु \nमहग होउ, गाममे एखनहु बसात साफे छैक आ फ्री सेहो कारण एखन \nतक ओवहपर कोनो मावलक हक नवह जतौलक अवछ।  \nहमर नीक वक खराप लवत बूझू एतबे जे भोरमे तीन िाकाक \nएकिा अखबार कीन लैत छी आ िेम्पूपर जखन बैसल रहैत छी \nतखन ओकरा पढैत रहैत छी। एक वदन एहने अखबारमे पढल जे \nवमवथलामे निका चलन एलैक अवछ अपना अपना गामक महान \nविभूवतक िणमन करैत वकताब वलखब। वकछु एहने वकताब बजारसँ \nकीन अनलहुँ। देखलहुँ तऽ हर्ो भेल आ तावहसँ बेसी इष्यो आ ग्लावन \nभेल। हर्म एवह लऽ  कए जे पवहल बेर बुझलहुँ वमवथलामे एहन महान  60 || विदेह सदेह:२१ \nविभूवत सब भेलाह आ इष्या आ ग्लावन एवह लेल जे हमरा अपन \nगाममे एहन कोनो विभूवत वकएक नवह भेलाह।  \nहमरा वचन्ता भेल - की सत्ते हमरा गाम मे कोनो विभूवत नवह \nभेला? वकछु बूढ पुरान सँ गप कएल। एक गोिे पू वछ देलवन -  \n“खाली पढले लीखल लोक विभूवत होइ छै की ?”  \nहम सोचए लगलहुँ। ठीके , से रवहतै तऽ  वसनेमा स्िार आ \nवक वखलाड़ी सब कें वकयो वचन्हबे नवह कवरतै। हमरा बुझा गेल जे \nआन गामक विभूवत सन तऽ नवह , तैयो एतेक जरूर जे हमरा गामक \nविभूवत सब एक वहसाबें कतबो विवचत्र रहथु मुदा  ओहो लोकवन अपना \nसमय मे गामक नाम कोनो तरहें उजागर करबे केलवन ।  \nसेहन्ता भेल जे हमहूँ अपना गामक बारेमे वकछु लीखी। मुदा \nकी लीखब ? वलखबाक लुवरयो तऽ  नवह भेल। तैयो हम ठावन लेल \nजे वलखबे करब। विभूवत लोकवन जे छलाह, जेहन छलाह, भेलाह \nतऽ वमवथलेक सुपुत्र/सुपुत्री ने। आ हमरो गाम जेहने अवछ, अवछ तऽ  \nओही माविपर कमला बलान कोशीसँ घेराएल, रौदी दाही भोगैत अवशक्षा \nआ गरीबीमे उबमुब करैत। तें हम वनिय कएल जे वहनका लोकवनक \nकीवतमक गाथा लीखल जाए।  एखुनका युगे विज्ञापन आ प्रचारक वछऐ, \nसे गामक नुकाएल वछवड़आएल रत्न सबकेँ बहार करबाक चाही। हम \nगौआँ भऽ कए यवद नवह वलखबवन तऽ  अनगौआँकेँ कोन मतलब छैक ? \nओना तऽ वलस्ि पैघ बवन गेल मुदा हम बहुत पुरान लोककेँ \nपवहने छाँवि कए मात्र दसिाक िणमन एतए प्रस्तुत करए जा रहल \nछी। एवहमे पवहल नौिा छवथ हमरा गामक निरत्न आ दसम भेलाह \nविवशष्ट अवतवथ रत्न। आशा करैत छी गौआँ लोकवन हमर एवह प्रयासक \nप्रशॉंसा करबे करताह। यवद वकछु अनगौआँ मैवथल समाजकेँ हमर  विदेह सदेह:२१|| 61 \nगामक एको गोिेक कीवतम नीक लगलवन तऽ  हमर प्रयास खूबे सफल \nबूझल जाएत। नवह तऽ  कमसँ कम वकछु वलवखत तऽ  रवहए जाएत \nजे एखनुक बूढ पुरानक वदिॉंगत भऽ गेलाक बाद निका पुस्तकेँ \nपूिमजक यशक वकछु ज्ञान देतैक। \nहमर वलखल िस्तु सबकेँ मविकोरबा गामक वमवमल स्कूलक \nहेममास्िर साहेब बहुत किलवन छँिलवन आ शुद्ध केलवन तावह लेल \nहुनका बहुत धन्यिाद। वबना हुनकर सहयोग के ई अपने सबकेँ पढबा \nयोग्य नवहए भेल रहैत। हम अपना गामक विभूवतक फोिो नवह छावप \nरहल छी। एकर कारण अपने सब पूरा पुस्त क पढलाक बाद बुवझए \nजेबैक। \n \nविनीत \n \nरामलाल परदेशी  \n(गामक एक उत्साही युिक)  \nगाम : खकपवतया  \nमाकघर : मविकोरबा  \nवजला : मधुबनी।    62 || विदेह सदेह:२१ \n \n२. बीए \nमूल नाम  : राम वकसुन वसॉंह \nवपताक नाम  : अजब लाल महतो  \nजन्म वतवथ  : 1 जनिरी 1940। ई हुनकर सविमवफकेिमे \nवलखल छवन, मुदा हुनक वपताक अनुसा र ओ तीन चावर बरख जेठ \nजरूरे छवथ। जखन ओ मविकोरबा गामक वमवमल स्कूलमे नाम \nवलखौलवन तऽ हेममास्िरकेँ जे बूवझ पड़लै से लीख देलकै। हुनकर \nजन्म तऽ भरदुवतया वदन भेल छलवन।  \nवशक्षा : यथा नाम, माने ओ बी .ए. पास छवथ। ओ गौरिसँ \nएखनहुँ लोककेँ सुनबै छवथन जे मैवट्रक, आइ .ए. आ बी .ए.मे लगातार \nओ तृतीय श्रेणीमे पास केलवन। सॉंगवह मैवट्रकमे दू बेर, आइ.ए.मे तीन \nबेर आ बी .ए.मे चावर बेर फेल केलवन।  \nउपलवब्ध : हुनक सबसँ पैघ उपलवब्ध छवन हमरा गामक पवहल \nआ एखन तक के अवन्तम ग्रेजुएि भेनाइ। पवछला करीब पचास \nबरखसँ एवह रेक ममकेँ पकड़ने छवथ। ओहू पुरान जमा नामे ग्रेजुएि \nभैयो कए हुनका जखन दस साल तक कतहु नोकरी नवह भेलवन \nतखन ओ हावर कए पुस्तैनी काज, खेती ,मे लावग गेलाह।  \nएहन नवह जे सत्ते कतहु नोकरी नवह भेलवन। पुवणमयामे एक \nठाम हाइ स्कूलमे अध्यापक भेलाह मुदा पवहले वदनक वहनक पढाइ \nदेवख कए ओतुका विद्याथी सबकेँ वहनक  योग्यताक बेस अन्दाज लावग \nगेलैक आ ओ सब हड़तालपर बैवस गेल। एमहर साँझमे वहनका जे \nमच्छर किलक से बोखार भऽ  गेलवन। दोसर वदन स्कूल जाइ के \nकाजे नवह पड़लवन। कहुना एक हप्तापर गाम घुवर एलाह। विद्याथी  विदेह सदेह:२१|| 63 \nसबकेँ विचारल बात विचारले रवह गेलैक। फेर दोसर बेर एहन योग्य \nवशक्षकसँ भेँि नवहए भेलवन हुनका सबकेँ।  \nस्िस्थ भेलाक बाद ओ वनयारलवन जे मास्िरी हुनका बुते पार \nनवह लगतवन। चल गेलाह कलकत्ता भाग अजमबै लेल।  कलकत्तामे \nएखनहु बीए पैघ योग्यता बूझल जाइत छलैक। ओना जावह समय \nबीए बीए केलवन तावह समय वबहारक परीक्षा पद्धवतक चचा आन आन \nठाम शुरू भऽ गेल छलैक आ वकछु लोक वबहारी बीएकेँ ओकर उवचत \nहक देबा लेल तैयार नवह छल। कलकत्तामे मविकोरबा गामक एक \nगोिे कोनो सेठक ड्राइिर छल। ओ वहनक पैरिी केलक सेठ लग। \nवकछु बेवसए बढा चढा कए कवह देलकै सेठकेँ। फल ई भेल जे सेठ \nवहनका वबना कोनो पूछताछ के अपना गद्दीपर मनेजर बना  देलकवन। \nई बहुत खुसी भेलाह।  \nमुदा भाग्यकेँ वकछु दोसरे रस्ता देखेबाक छलैक। तेसर वदन \nसेठक एकिा वमत्र आवब गेल आ ओकरा अनुपवस्थवतमे ओवहना वहनका \nसॉंग गपसप करए लागल। ओकरा मोनमे कोनो दुभाि नवह छलैक \nमुदा समस्या छल घेघ कतहु नुकाएल रहए ! सेठक वमत्रकेँ बीएक \nअसली वघबही  बीए हेबापर कने सन्देह भऽ  गेलै आ एकर चचा ओ \nसाँझमे अपना वमत्र लग केलक। अवगला वदन जखन बीए गद्दीपर \nबैसलाह तखन सेठ आवब कए हुनका पवछला तीन वदनक वहसाब \nवकताब पूवछ बैसल। बीए घबरा गेलाह। ओना ओ कोनो गड़बड़ी नवह \nकेने छलवखन मुदा वहनका ई बात वसखले नवह छलवन जे यवद वकओ \nवहसाब वकताब पूछत तऽ  उत्तर कोना देल जाए। एखन तक ओ \nखाली वकताबी प्रश्नक उत्तर रिैत आएल छलाह। व्यािहावरक काजक \nउत्तर देब वसखबे नवह केलवन। से एतए ओ गड़बड़ा गेलाह। फल \nजे ओही वदन दुपहवरयामे गामक गाड़ी धेलवन।   64 || विदेह सदेह:२१ \nएवहना ओ पिना, वदल्ली मुम्बइ आवद कतेको छोि पैघ शहरमे \nसेहो भाग्य अजमौलवन मुदा भाग्य तऽ  हुनका गाम घीचऽ  चाहैत छलवन \nसे पुवणमया रहओ वक पिना,  लखनउ वक लुवधयाना, सब ठाम कोनो \nने कोनो एहन पवरवस्थवत भइए गेलवन जे दू चावर वदनसँ बेसी नवह \nविक सकलाह।  \nबीए सौंसेसँ बौआ कए गाममे खेती करए लगलाह। खेतीमे खूब \nनाम कमौलवन। दस वकलो के मूर आ सात वकलो के बैगन हुनके \nखेतमे उपजल छलवन। हमरा गाममे गुलाब आ गेंदा फूलक खेती \nहुनके शुरू कएल वछएवन। एखन हमर गाम एकर नीक व्यिसाय कऽ  \nरहल अवछ। आब तऽ  देखादेखी अगल बगलक गाम सबमे सेहो \nफूलक नीक खेती भऽ  रहलै अवछ। एवह प्रयास लेल हुनका गामक \nपॉंचायतसँ विशेर् पुरस्कार भेिलवन। \nबीएक सबसँ पैघ उपलवब्ध भेलवन गामक लोककेँ स्कूली आ \nकौलेवजया पढाइक प्रवत अविश्वास करौनाइ। तकर बाद वकयो अपना \nधीया-पूताकेँ स्कूल कौलेज नवह पठौलक। मात्र साक्षर बनै लेल \nमविकोरबाक वमवमल स्कूल तक। हमहू जे दशमा पास केलहुँ से \nएही कारण सम्भि भेल जे बाबूजी गुजवर गे ला आ माएकेँ हम कवहयो \nई बूझऽ  नवह देवलयै जे हम कतए जाइ छी आ की करै छी।  \nदस साल तक विवभन्न शहर सबमे घुमैत ठोकर खाइत बीएकेँ \nवकछु नीक बुवद्ध तऽ भैए गेलवन। एकर उपयोग ओ केलवन गाममे \nझगड़लगौनाक रूपमे। हुनकर विशेर्ता अवछ जे हुनका सॉंग जे लोक \nपाँचो वमनि बैवस गेल आ हुनकर  देल एक वखल्ली पान खा लेलक \nओ अपना वदयादी आ वक पावरिावरक झगड़ामे जरूर फँसत। आ \nओवह झगड़ाक पॉंचैतीमे बीए जरूरे रहता। बेसी झगड़ा गामक पॉंचैतीसँ \nउपर नवहए जाइ छैक। वकछुए एहन घिना भेलैक जे बीए बादमे  विदेह सदेह:२१|| 65 \nसम्हावर नवह सकला आ मोकदमा भऽ  गेलै। कतबो माँजल ओझा \nगुणी रहथु, वकछु भूत  हुनको हाथसँ छुविए जाइ छवन ने। तवहना \nबूझू। \nहमरा गामक सीमामे जे चारू कातक चावर पाँच गामक लोकक \nजमीन जाल छैक ओहो सब एवह झगड़लगौना प्रेतक चक्करमे फँवसये \nजाइत अवछ। सबकेँ बूझल छैक जे बीए सॉंग बैसनाइ आ हुनकर \nपान खेनाइ माने भेल कपारपर दुरमवतया सिार। मुदा कहाँ वकयो \nबवच पबैत अवछ ? बीएक मधुर सम्भार्णक आगू सब फेल।  \nबीए एवह लूवड़सँ कोनो कमाइ नवह करैत छवथ, ई तऽ  मात्र \nहुनकर मनोरॉंजन वछएवन। एहन उदार चवरत्रक लोक परोपट्टामे नवह \nभेित। एवह वकताब वलखबाक क्रम मे एक वदन हम पूवछ देवलएवन -  \n“एखन तक कतेक लोकक बीच झगड़ा लगा देने हेबै ?”  \nओ तऽ सबिा लीख कए रखने छला। एकिा पैघ वलस्ि हमरा \nआगू पसावर देलवन। हम चवकत भऽ गेलहुँ। बीए तऽ नारदोक कान \nकिलवन मुदा वकनको बूझल नवह। जरूर एकरा एक बेर वगनीज बुक \nअथिा वलमका बुक मे छपबैक कोवशश करबाक चाही। से भऽ गेला \nसँ अहीं कहू हमर गाम अपना वजला आ वक प्रदेश मे नाम करत की \nनवह? \n \n   66 || विदेह सदेह:२१ \n \n३. खुरचन ठाकुर \nमूल नाम  : वकसुनलाल ठाकुर, प्रवसवद्ध खुरचन ठाकुर \nवपताक नाम  : वतरवपत ठाकुर \nजन्म वतवथ : अज्ञात \nमृत्यु : सन उनैस सौ सतासी सालक बावढमे  \nउपलवब्ध : खुरचन ठाकुरक प्रवसवद्ध खुरचने लऽ कए भेल। \nहुनका लेल अस्तूरा बेकार छल। अनेरे लोक िाका खचा  करत। \nओ खुरचनकेँ वपजा लैत छलाह आ केहनो बढल केस -दाढी रहओ, \nकावि दैत छलाह।  ओहीसँ नह सेहो कावि दैत छलाह। जखन केश \nछँिबैक प्रचलन बढलै तखन खुरचन ठाकुर अपन ओही औजारसँ \nकेश छाँिब सेहो शुरू केलवन। केशमे ककबा सिा दैत छलवखन आ \nओवह उपरसँ खुरचन चला दैत छलवखन। देखवनहारकेँ चकचोन्ही \nलावग जाइ छलवन जे वबना कैंची के केश कोना एतेक सुन्दर छँिा \nजाइत छलैक।  \nआ केहनो फोरा -फुन्सी रहओ खुरचन ठाकुरक माकदरीक आगू \nसब जेना सरेंमर कऽ  दैत छल। फोराक माकदर रूपमे खुरचन \nठाकुर परोपट्टे नवह दश कोसमे नामी छलाह। कवहयो कए तऽ  हुनका \nदूरापर लोकक लाइन लावग जा इत छल। खुरचन ठाकुरक खुरचनक \nस्पशम होइतवह लोककेँ आरामक बोध होमए लगै छलै।  \nबीए जखन एक बेर कोनो शहरसँ घुरलाह तऽ  खुरचन ठाकुर \nहुनका देखलक ओतुका सैलूनमे केश छँिेने। बीएकेँ एखनहुँ मोन \nछवन खुरचन ठाकुरक हुथान। आ ओवह ‘अलूवर’ नावपतक लेल प्रयोग \nकएल गेल अपशब्द सब जे बी ए हमरा सुना तऽ  देलवन मुदा वलखबासँ  विदेह सदेह:२१|| 67 \nमना कऽ  देलवन। \nपूरा गाममे खुरचन ठाकुर एकसर, सौंसे गाम हुनकर जजमान। \nमुदा मात्र एकिा औजार, खुरचन , आ गाम नेहाल। एहन छलाह रत्न \nहमर खुरचन ठाकुर।  \n \n   68 || विदेह सदेह:२१ \n४. िहलू दास  \nमूल  नाम  : वसयाराम  मण्मल  \nवपताक नाम  : जगदेि मण्मल  \nजन्म वतवथ : अज्ञात \nमृ त्यु : अकालक िर्म (सम्भितः उनैस सौ वछयासवठ) \nउपलवब्ध : िहलू िहलैत तऽ कमे  छलाह मुदा  हुनक चावलमे  \nबड़का बड़का हावर जाइत छल। बूढ लोक सब वखस्सा कहैत छवथ \nजे एक बेर ककरो सार साइवकलपर चवढ कए हमरा  गाम  एलाह। \nहुनकर गाम  करीब सात-आठ कोस (एखुनका लोक लेल बूझू चौबीस-\nपचीस वकलोमीिर ) दूर। साइवकल ओवह समय ककरो ककरो रहैत \nछलै, हमरा गाममे ककरो नवह छलै से बूझू सौंसे गाम जमा भऽ  गेल \nसाइवकल देखबा लेल।  \nिहलू हुनका पूवछ देलवखन-  \n“कतेक समय  लागल साइवकलसँ हमरा  गाम  अबैमे ?”  \nओ गिमसँ बजलाह-  \n“इएह गोिेक घॉंिा बूवझ वलअऽ।”  \nओहो अन्दाजे बजलाह कारण हा थमे घड़ी तऽ छलवन नवह आ \nने िहलूएकेँ बूझल छलवन जे एक घॉंिा कतेक समय होइत छैक।  \nिहलू हुनका दूसैत बजलाह-  \n“एतेक कालमे  तऽ हम  पएरे चल जाएब आ घुवर कए चलो \nआएब, आ यवद इन्तजाम कएल रहत तऽ अहाँक घरपर भोजनो कऽ \nलेब।”  \nसारकेँ भेलवन जे अनगौआँ बूवझ कने मींग हँकैत छवथ। ओहुना  विदेह सदेह:२१|| 69 \nलोक गाममे आएल ककरो  सारक सॉंग हँसी मजाक  कऽ लैते छल। \nएहनो कतहु भेलैए जे लोक साइवकलसँ दूनोसँ बेसी चवल लेत? मुदा  \nएकर फवरछौहवि कोना होअए? ओ जमाना  तऽ मोबाइल  िेलीफोनक \nछलै नवह जे तुरत्ते ई ककरो खबवर कऽ वदतवथन गाममे  जँचै लेल \nजे सत्तेमे िहलू ओवह गाम  पहुँचलाह वक नवह।  \nयोजना बनल जे बड़की पोखवरक चारू कात दूनू गोिे घुमता।  \nसार साइवकलसँ आ िहलू पएरे। पोखवरक चारू कात रस्ता साइवकलो \nचलबै लेल नीके छलैक। जेना वक ओवह समय सब ठाम रहैत छलै, \nकवच्चए मुदा समतल आ पीिल -पािल। जतेक  तेज अपन चवल \nसकवथ से चलथु। यवद िहलू सत्तेमे बड़ तेज चलैत छवथ तऽ चक्कर \nलगबैमे  कमे  समय  लगतवन। ओ चक्कर लगबैत रहताह जाबत सार \nमहोदय  साइवकलसँ एक चक्कर पूरा नवह कऽ लेवथ। यवद सारे महोदय  \nपवहने एक चक्कर लगा लेताह तऽ ओहो ताबत तक चक्कर लगबैत \nरहता जाबत िहलू एक चक्कर पूरा नवह कऽ लेवथ। अन्तमे जे जतेक \nबेसी चक्कर लगौने रहत से ततेक सौ िाका जीतत। माने  भेल जे \nएक चक्कर के समयमे  यवद वकयो दू चक्कर लगा लेत तऽ एक चक्कर \nबेसी भेलैक तावह लेल एक  सौ रुपैया जीतत। यवद आधा चक्कर \nबेसी लगाओत तऽ पचास रुपैया जीतत। एवहसँ कम  भेलापर दूनूकेँ \nबरोबवरए बूझल जाएत। \nगौआँ जमा  भऽ गेल देखबा लेल। सारक बवहनोकेँ कहल गेलवन \nहुनके पक्षमे रहै लेल जे कोनो तरहक बेइमानीक  गुॉंजाइस नवह रहै। \nखेला शुरू भेल। जतेक ताकत छलवन ततेक पैवमलमे  लगबैत सार \nमहोदय  साइवकल दौड़ेलवन। मुदा  िहलू तऽ वनपत्ता। जाबत ओ एक \nमोहार  िपवथ ताबत िहलू एक चक्कर पूरा कऽ लेलवन। साइवकल आ \nपएरे दौड़ चलैत रहल। अन्तमे सार महो दय पूरे तीनसौ िाका हावर  70 || विदेह सदेह:२१ \nगेलाह। \nओ जे हमरा  गामसँ  पड़ेला से फेर घुवर कए कवहयो नवहए \nएला। िहलू दासक एवह गुणक जानकारी गामोमे  बहुतो लोककेँ नवह \nछलैक। आब तऽ वहनकर गुणक बखान सबतवर होमए  लागल। माक  \nविभाग वहनका दौड़हाक नोकरी देबा लेल तैयार भऽ गेल आ एवह \nआशय के वचट्ठी सेहो वहनका पठा देलकवन। मुदा  ई अस्िीकार कऽ \nदेलवखन।  \n“उत्तम खेती, मध्यम बान, अधम  चाकरी, भीख वनदान”  \nबला फकरा जे रिने रहवथ। ओ कोनो दशामे  चाकरी नवह \nकरताह। नवहए केलवन।  \nएहन महान  छलाह िहलू दास। \n \n   विदेह सदेह:२१|| 71 \n५. वचलमसोंि भाइ \nमूल  नाम  : केिल राउत \nवपताक नाम  : बनारसी राउत \nजन्म वतवथ : अज्ञात \nमृत्यु : करीब चालीस साल पवहने। \nउपलवब्ध : नाम  गुण काज छलवन हुनकर। वचलमसोंि नामे  \nपड़लवन जखन हुनका वचलमसँ  बीत भवर धधरा उठए लगलै। गामैक  \nगजेरी साहुक अवभन्न वमत्र। गजेरी साहु गाजा बेचवथ आ वचलमसोंि \nकीनवथ आ तावहपर सोंि लगाबवथ। सोंि लगबैमे  वकछु गोिे आर \nसॉंग दैत छलवखन मुदा  ओ सब हमरा  सॉंकलन लेल महत्िपूणम नवह \nछवथ। \nएक बेर गाममे  दूिा बबाजी एला। ई दूनू एक नम्बर के गँजेरी। \nओ बरकी पोखवरक पाकवर गाछ तर अपन आसन जमा लेलवन। \nएकिा गौआँकेँ चेला मुड़लवन, ओवह वदनक बुतातीक जोगार सेहो \nकेलवन आ वचलम लेल गाजाक जोगार सेहो। अपनामे मस्त  ई दूनू \nलगलाह वचलम सोंिए। \nवकछु गौआँ वहनक वचलमक सोंि देवख रहल छल। अवत \nसाधारण रूपें ई सब सोंि लगा रहल छलाह। ओ विप्पणी कैए \nदेलक-  \n“अहाँ दूनूसँ नीक तऽ  हमर गौआँ वचलम धुकैत अवछ, ओकर \nनामे पवड़ गेलैक वचलमसोंि भाइ।”  \nबबाजी सबकेँ लगलवन जे गौआँ सब वहनकर वनन्दा कऽ  रहल \nछवन। ओ वचलमसोंिकेँ बजबै लेल कहलवखन।   72 || विदेह सदेह:२१ \nवचलमसोंि बजाओल गेलाह। फोकि के गाजा आ तकर सोंि \n– ई बात सोवचए कए ओ मुवदत भेल छलाह। तैयो अपन गुणकेँ \nनुकबैत बबाजी दूनूकेँ वििकारी देलवखन नीकसँ सोंि लगबै लेल। \nओ सब पूरा दम लगा कए सोंि वखचलवन तऽ  एक बेर कने दू -तीन \nआँगुर धवर धध रा उपर उठलैक। वचलमसोंि विनम्र भािें अपन वचलम \nसुनगौलवन आ लगला सोंि खीचए। जेना जेना गाल धँसैत गेलवन \nतेना तेना धधरा उपर उठैत गेलै। अन्तमे पूरे हाथ भवर धधरा उवठ \nगेलै। एहन चमत्कार तऽ  पवहने कोनो गौआँ नवह देखने छल। बबाजी \nसब तऽ  चवकत आ मराएल। ओवहमे एक गोिे दोसरकेँ कहलवखन-  \n“एकरा चेला बना लेब ठीक रहत। ” \nवचलमसोंिकेँ गाजा चवढ गेल छलवन। ओ उनिे ओवह बबाजीकेँ \nभवर पाँज कऽ  धेलवन आ बजलाह -  \n“रौ सार, वचलम सोंिैक लूवर तऽ  छौके नवह, हमरेपर गुरुआइ \nकरमे ? हमरा चेला बनेमे ? ढहलेल नवह तन। चल, आइसँ तो दूनू \nहमर चेला बवन जो आ हमर नोकर जकाँ काज कर। साँझुक पहर \nहम तोरा दूनूकेँ वचलम सोंिैक लूवर वसखाएल करबौ। ” \nआब तऽ  दूनू बबाजीक बोलती बन्द। कहुना अपनाकेँ छोड़ा \nकए ओ दूनू नाङवर सुिकबैत गामसँ भगलाह।  \nवचलमसोंि भाइ अपना काजमे अवितीय छलाह। इलाकामे \nकरीब दस गामक बीच हुनकासँ हाथ वमलबै बला वकयो नवह भेल \nछल। \n \n   विदेह सदेह:२१|| 73 \n \n६. नक्कू पहलमान \nमूल नाम  : परमेसर यादि  \nवपताक नाम  : शीतल यादि  \nजन्म वतवथ : अज्ञात \nमृत्यु : सन उनैस सौ बेरासी साल  \nउपलवब्ध : नक्कू कने नवकआइत छलाह बजबामे तें ई नाम \nभेलवन। हुनका हनुमानजीक सराप आ आशीिाद छलवन जे कोनो \nकुश्ती खेलामे पवहल दू बेर तोरा हारए पड़तौ। जखन तों दू बेर \nहावर जेमे तखन तेसर बेर केहनो पहलमानसँ वभरमे, वजतबे करमे, \nसे ओ साक्षात भीमे वकएक नवह आवब जाथु। बूवझ ले हम अपनवह \nतोरा शरीरमे प्रिेश कऽ  जेबौ। \nई बात ककरहु नवह बूझल छलैक हुनकर बाबूजीकेँ छोवड़। \nसाधारण वभड़न्तमे हावर-जीत चवलते रहैत छलैक। लोक एतेक ठेका न \nनवहए करैत छल जे कोना दू बेर हारलाक बाद नक्कू वनविते तेसर \nबेर जीत जाइते छवथ।  \nएक बेर दरभॉंगा राजक पोसुआ कैलू पहलमान हमरा गाम वदससँ \nजाइत छला। हुनका गुमान जे पूरा वजलामे हुनकासँ हाथ वभरबै बला \nवकयो नवह छवन। ई गप तावह वदनक छी जवहया मधुबनी वजला नवह \nबनल छलै आ दरभॉंगे वजलाक सिवमविजन छलै। हमरा गाममे वकयो \nअगत्ती छौंड़ा हुनका वििकावर देलक जे गामक नक्कू पहलमानसँ एक \nबेर हाथ वभरा लेवथ। पवहने तऽ  ओ अपन प्रवतष्ठा बूवझ एकरा \nअनठबए चाहलाह मुदा गौआँक वजदपर अखाड़ामे उतवर गेला। नक्कू \nसेहो उतरला आ हनुमानजीकेँ स्मरण केलवन।   74 || विदेह सदेह:२१ \nखेला शु रु भेल। कैलू आ नक्कू अखाड़ामे चक्कवघमन्नी किैत आ \nएक दोसरापर दाओ बजारैक चेष्टामे लागल। वकयो दोसराक देहमे \nसवि नवह रहल छल। आ वक नक्कू वकछु केलवन आ क्षणेमे कैलू \nवचत, नक्कू हुनका छातीपर सिार। लोक अकचकाएले रवह गेल। \nतालीपर ताली परए लागल। कैलूकेँ वकछु बुझाइये नवह रहल छलवन \nजे की भेलै, कोना भेलै, कोन दाओ लगलै जकर ओ सम्हार नवह \nकऽ सकला।  \nदूनू पहलमान उठलाह, देह झाड़लवन, हाथ वमलौलवन आ अपन \nअपन गन्तव्य वदस विदा भेला। \nनक्कू जीत गेलाह मुदा हुनका एकर कोनो गुमान नवह छलवन। \nहुनका बूझल छलवन जे अवगला दू कुश्ती हुनका हारबाक छवन। ओ \nअपनाकेँ कवहयो महान नवह कहलवन, ई हुनकर नम्रता छलवन।  \n   विदेह सदेह:२१|| 75 \n७. पवण्मतजी \nमूल नाम  : राधाकृष्ण वमश्र \nवपताक नाम  : लक्ष्मण वमश्र \nजन्म वतवथ : उनैस सौ पचास सालक फगुआ वदन।  \nउपलवब्ध : हमरा गामक एकमात्र ब्राह्मण पुरोवहत पवरिार, \nपवण्मतजी खाली नामेसँ पवण्मत छवथ। वहसाबें औॉंठा छापे रवह गेला। \nभवर गामक जजमवनका सम्हारै लेल भावगनकेँ बजा अनलवन। अपने \nओकरा सॉंग खाली नोंत खेबा लेल जाइ छवथ। \nमुदा पवण्मतजी अवितीय भैए गेलाह। ई भेल हुनक अद्भुत \nगुणक कारण। ओ मवहॉंसलेि भऽ गेला। महींसपर बैसल बाधे बाध \nबौआइत रहबामे ओ ककरो कान कावि सकैत छवथ। बच्चवहॉं सँ ओ \nमहींसपर जे चढए लगलाह से एखन तक कइए रहल छवथ। महींसे \nपोसब हुनक मुख्य व्यिसाय भेलवन। एकिा ब्राह्मण कुलमे जन्म लइयो \nकए ओ कोनो यादि पवरिारसँ बेसी दूधक व्यापार केलवन आ ओवहना \nकोनो यादि पवरिारसँ बेसी पावन दूधमे वमलबैत रहला। तैयो वहनक \nदूधक वबक्री कम नवह भेल। म हींसक खरीद वबक्री केलवन, ओकर \nदिाइ दारू सेहो बुझैत छवथ आ सब तरहें महींसक विशेर्ज्ञ रूपें \nइलाकामे प्रवसद्ध छवथ। वहनका प्रसादें कतेक महींस कें प्राण बचलै। \nब्ल क के मिेसी माकदर सेहो वहनकर ज्ञानक प्रशॉंसा करैत छवन।  \nपवण्मतजी एकिा आर गुण लेल प्रवसद्ध छवथ– आशीिाद देबाक \nवहनक शब्दकोर् वबल्कुल अलग अवछ। ‘जीबू जागू ढनढन पादू ’ तऽ \nवहनकर तवकया कलाम अवछ मुदा जखन वकयो कोनो तरहक छोि \nपैघ गलती कऽ बैसैत अवछ तखन वहनक मुह सँ बहराएल शब्द \nविश्वक कोनो कोर् मे भेिऽ बला नवह। आ सुनवनहार केहनो मोि  76 || विदेह सदेह:२१ \nचामक बनल रहओ , कान मूनवह पड़ैत छैक। ओ आशीिा द-िर्ा \nलोकक धैयमक परीक्षा सेहो लैत छैक। आ जे कने अधीर भेल तकरा \nतऽ भूलुवण्ठत भेनवह कल्याण। \nमहींसक सॉंग सॉंग ई गायक व्यापार सेहो करैत छवथ। गाय \nदरब्जापर पोसैत कमे छवथ, खाली खरीद वबक्रीक काज हािपर \nकरैत छवथ। मविकोरबा गामक हािपर मरदुआवर कैल गाय सस्त \nदामपर कीनै त छवथ, ओकरा दस वदन नीक जकाँ खुआ वपआ कए \nआ जवहना आइकावल लोक केश रॉंगैत अवछ तवहना निका तरीकासँ \nरॉंग चढा कए कारी गायक रूपमे दुन्ना-वतगुन्ना दाममे बेवच लैत छवथ। \nबेचबा काल ध्यान रखैत छवथ जे ग्राहक बेस दूरक इलाकासँ रहए। \nलग पासक ग्राहककेँ ओ कारी गाय नवह बेचैत छवथ। एक दू बेर \nगौआँकेँ सर सम्बन्धीक मारफत सुनबामे एलै जे मासे वदनक भीतर \nगायक रॉंग बदलए लगलै। मुदा ई वशकाएवत सीधे पवण्मतजी लग \nवकयो नवह पहुँचेलक। आशीिाद -िर्ा मे वभजबाक मर जे रहैत छैक।  \nएखन तक पवण्मतजी बेदाग अपन व्यिसायमे लागल छवथ।  \n \n   विदेह सदेह:२१|| 77 \n८. लम्बोदर \nमूल नाम  : दवरर नारायण झा \nवपताक नाम  : पलिू झा  \nजन्म वतवथ : अज्ञात \nमृत्यु : पाँच िर्म पवहने \nउपलवब्ध : लम्बोदर नाम गुण पैघ उदर बला छलाह। हमहूँ \nदेखने वछऐवन हुनकर शरीर। कण्ठसँ माँड़क बीच मात्र एक वतहाइमे \nछाती आ दू वतहाइमे लम्ब उदर। से कोनो पैघ धोवध फूिल नवह, \nसपाि। आइ कावल हीरो सब वस्सपैक चमकबैत रहैत अवछ मुदा \nलम्बोदरकेँ छाती आ पाँजरक सबिा हाड़ लोक सौ मीिर दूरोसँ गवन \nसकैत छल। हुनका बुझलो नवह छलवन जे ई शारीवरक सौष्ठिक \nविशेर्ता वछऐ। \nिृवत्तएँ लम्बोदर मरणोपरान्तक सॉंस्कार करबैत छलवखन। आ \nपोखवरपर भोजन करब हुनक एवह िृवत्तक अॉंश छल। मुदा एक बेरक \nवखस्सा जे बूढ लोक कहैत छवथ से अद्भुत छल।  \nलम्बोदर अपन जजमवनकामे कोनो गाम गेल छलाह। ओतए \nचूरा-दही भोज छलैक। इन्तजाम तऽ  ठीके छलैक मुदा वहनका \nसबवहक भोजन बेर वकछु कुव्यिस्थाक कारण दही कने कम पवड़ \nगेलै कारण पोखवर पर सामान वहसाबे सँ पठाओल गेल छलै। लम्बोदर \nलगलाह अखरा चूरा फाँकए। जाबत घरिारी दहीक व्यिस्था केलवन \nताबत ई करीब पाँच सेर चूरा सधा देलवखन। आब हाल ई छल जे \nजाबत दही आबए ताबत वहनका पातमे चूरा सवध जाए, ई छुच्छे दही \nसुड़कवथ आ तकर बाद फेर अखरा चूरा फाँकवथ। ई अपना दूनू \nकात माविपर चेन्ह दऽ  कए आन लोककेँ उवठ जेबाक सॉंकेत देलवखन  78 || विदेह सदेह:२१ \nआ अपने खाइते रहलाह। जखन करीब एक बोरा अखरा चूरा आ \nचावर तौला दही सधा देलवन तखन घरिारी हाथ जोवड़ कए ठाढ भऽ  \nगेलवखन। तैयो ई ढकार नवहए लेलवन मुदा पवरवस्थवतकेँ बूवझ \nघरिारीकेँ कवह देलवखन -  \n“अहाँ पार उतवर गेलहुँ, हम आब तृप्त छी। ”  \nएतबा कवह ओ उवठ कए हाथ धो लवन, पान सुपारी लेलवन आ \nदस वकलोमीिर िहलैत िहलैत गाम आवब गेलाह। वकयो कखनहु \nहुनकर पेि उठल वक फूलल नवह देखलक। अवगला वदन लम्बोदर \nफेर कोनो भोज खेबा लेल तैयार। वहनके भोजन देवख ने वकयो \nफकड़ा बनौने छल – \nपाँच पसेरी अखरा चूरा, दही छाँछ भवर जलखै जकरा  \nकी हैत चिने पाभवर  जोड़न? ऊँिक मुहमे जीरक फोड़न !  \n \nहमरा अपना गाममे हुनका के खुअवबतए ? मुदा ओ पवरवस्थवतकेँ \nबुझैत छलवखन आ गामक भोजमे कवहयो छूिल घोड़ा जकाँ व्यिहार \nनवह केलवन। \nहमरा गाममे वकएक ककरो बूझल रहतैक जे वगनीज बुकमे \nहुनकर नाम रेक मममे वलखवबतए। हमसब एवह गौरिसँ चूवक गेलहुँ तें  \nहम वनयारल जे अपन सॉंकलनमे हुनकर चचा जरूर करब।  \n \n   विदेह सदेह:२१|| 79 \n९. नििर लाल \nमूल नाम  : जयन्त कुमार लाल दास  \nवपताक नाम  : वशि मोहन दास  \nजन्म वतवथ : सन उनैस सौ अठतालीस के चौरचन वदन  \nउपलवब्ध : नििर लालक वपता अल्प ियसमे मवर गेलवखन। \nमाताक एकमात्र सन्तान ई गामक वबगड़ल छौंड़ा सब के सॉंगवतमे \nफँवस गेलाह। यद्यवप हमरा गाममे बीएक असफलताक बाद सब \nगावजमयन अपन वधयापूताकेँ स्कूल जेबासँ परहेज करबए लागल मुदा \nजयन्त कुमार लाल दास स्कूल गेला जवहना वक वहनका िोलक वकछु \nआर बच्चा सब करैत छल। कहुना अठमा तक घुसकला तकर बाद \nहाथ उठा देलवन।  \nबच्चवहॉंसँ वहनकामे विशेर् लूवर छलवन लोककेँ ठकबाक। पवहने \nतऽ बहुत वदन तक माएकेँ ठकलवन आ मविकोरबा गामक हािपर \nवझल्ली कचरी बतासा लड्मू खाइत रहलाह। तकर बाद अनकोपर \nअपन मॉंत्रक प्रयोग केलवन। लम्बोदरक वपवतयौतकेँ जजमवनकामे भेिल \nरॉंगल धोती सब ई कामवत िोलक लोककेँ वकना दैत छलवखन, बेसी \nदामपर जे तोरा रॉंगक खचा बवच गेलहु, आ धोती बलाकेँ कवह दैत \nछलवखन जे रॉंगल धोती वकयो नवह कीनत, ओ तऽ  धन्य कहू जे \nहम एक गोिेकेँ फुसला कए राजी केलहुँ। धोती बेचवनहार कवहयो \nनवह बुझलवन जे के वकनलक आ कीनवनहार कवहयो नवह बुझलवन जे \nककर धोती ई वकनलक। एही तरहेँ पुरना वकताब  विद्याथीसँ लऽ \nकए ओकरा निका भािें बेचवथ। एवह व्यिसायमे वहनका नीक आमदनी \nहोमए लागल। अपने ई लील विनोपाल देल नीक धोती गॉंजी पवहरए \nलगलाह।  80 || विदेह सदेह:२१ \nएवह बीच वकशोर ियसमे प्रिेश कवरते वहनक आदवत सब \nवबगड़ए लागल। ई सुनसान गाछी वबरछी आ पिुआ कुवसयारक खेतमे \nवशकार करए लगलाह। हाथमे  पाइ रवहतवह छलवन से वशकार भेविए \nजाइ छलवन। सब गाममे सब तरहक लोक होइ छै आ हमरो गाम \nएवहसँ बचल नवहए छल। मुदा जखन एक गोिेकेँ वकछु भऽ  गेलै आ \nओकर बाप वहनका तॉंग करए लागल वबयाह कऽ लेबा लेल तखन ई \nपवहल बेर मरा कए गामसँ भावग गेला।  \nछओ मास बाद घुरला तऽ  माएकेँ सब बात बुझ बामे आवब गेल \nछलवन। ओ बेचारी नीक रस्ता धेलवन आ वहनकर वबयाह करा \nदेलवखन। नििर लाल पत्नीमे रवम गेला। साले साल पुत्र रत्नक \nबरखा होमए लागल। तेरह साल पुरैत पुरैत वहनका लग छोि पैघ \nतेरहिा बच्चा छल– एकछाहा पुवल्लॉंग। घरमे जगह तऽ नवहए छलवन, \nबुतातोपर आफत आवब गेलवन। ताब त माताराम उपरक रस्ता धेलवन \nआ ई लगला पुस्तैनी जायदादकेँ बेवच गुजर चलबए।  \nएवह बीच वहनकर भाग्य जागल जखन मावत्रकक एक गोिे बैंक \nमनेजर बवन कए राजनगर एलवखन। वहनकर दुदमशा देवख ओवह \nबेचाराकेँ दया लावग गेलै आ वहनका बैंकमे चपरासीक नोकरी भेवि \nगेलवन। आब की छल ? रावत वदन वहनका आङ्गनसँ माछक सुगन्ध \nउठए लागल।  \nबैंकमे पहुवच नििर लालकेँ अपन असली रूप देखेबाक अिसर \nभेवि गेलवन। हमरा गामसँ राजनगर दस वकलोमीिर। ताबत ने रोम \nनीक भेल छलै आ ने िेम्पूक चलन भेल छलै। ई लोककेँ फुवसया \nफुवसया बैंकमे खाता खोलबौलवन आ तकर बाद ओकरा सबकेँ लघु \nबचत योज नासँ जोवर वनत्य साँझमे एकिकही दुिकही, जकरा जेहन \nजुड़ै, से जमा करए लगला। पासबुक बवन गेलै मुदा सबिा पासबुक  विदेह सदेह:२१|| 81 \nई अपनवह सॉंग राखवथ। लोककेँ विश्वासमे लेने। जरूरवत पड़लापर \nसौ पचास उधार सेहो दऽ  दैत छलवखन ई कवह जे बैंकसँ लोन \nभेिलहु। लोक लोन सधबए लागल आ अवगला वकस्त उठबए लागल। \nएवह बीच ई गामक सॉंवचत िाका वनजी काजमे लगाबए लगला। \nपासबुकपर वकछु चढै नवह। लोककेँ वकछु बुझबामे अबै नवह। प्रायः \nपाँच साल तक ई खेला चलैत रहल। वकयो यवद कवहयो पासबुकक \nचचो करए तऽ  ई बहन्ना बना देवथ जे बैंकमे राखल छै। दश \nवकलोमीिर वबना कोनो साधन के चवल कए जाए ब कवठन छलै आ \nलोक अनठा दैत छल।  \nएक बेर ककरो बेिीक वबयाह लेल पाँच हजार िाका वनकासी \nकरबाक जरूरवत भेलै। ओकरा वहसाबें जतेक िाका ओ जमा करैत \nगेल छल ओवहसँ पाँच हजार जरूरे उठाओल जा सकैत छलै। नििर \nलाल वकछु वदन िालमिोर करैत रहला। मुदा बेिी बला कते वदन \nमावनतए ? अन्तमे हावर कए ओ एक वदन पहुँवच गेल राजनगर बैंक।  \nतकर बाद जे हेबाक छलैक सएह भेलै। सबिा भेद खुवज \nगेलै आ बेिी बलाक खातामे मात्र अढाइ सौ िाका भेिलै। गामक \nप्रायः सब के िाका मुबलै। सब अपन कपार पीि कए रवह गेल।  \nनििर लालपर विभागीय कारिाइ भेलवन, ओ जेल गेला। एवह \nबीच तेरह पु त्र सेहो बढैत गेलवखन आ सौंसे भारतमे वछवड़या \nगेलवखन। हुनका लोकवनक लेल बापक पापक बीच गाममे रहब कवठन \nभऽ गेलवन। पत्नी सेहो अस्िस्थ रहए लगलवखन आ करीब चावर \nसालक बाद स्िगम गेलीह। पेरोलपर आवब नििर लाल पत्नीक सॉंस्कार \nकेलवन। \nकरीब सात साल जेलमे सरलाक बाद ओ गाम घुरला।  मुदा  82 || विदेह सदेह:२१ \nहुनका मुखरापर कोनो ग्लावनक भाि कवहयो नवह एलवन। एखन गामे \nरहैत छवथ आ बेिा सबहक पठाओल िाकापर गुजर करैत छवथ।  \nकोवशश तऽ  ओ एखनहु करैत छवथ लोककेँ ठकबाक, पुरान \nआदवत जे छवन, मुदा आब लोक वहनका चीवन्ह गेल अवछ से वहनका \nनवह सुतरै छवन।  \n \n   विदेह सदेह:२१|| 83 \n१०. झलकी देिी  \nमूल नाम  : अज्ञात, सब वदन लोक ओकरा एही नामसँ जनैत \nछैक। \nवपताक नाम  : रतन सदाए \nजन्म वतवथ : ठीकसँ नवह बूझल मुदा हमर समियस्के अवछ \nझलकी। \nउपलवब्ध : झलकी अपन माए -बापक एकमात्र सन्तान। बच्चेसँ \nकने गौरिाह। कवहयो कोनो समियस्क छौंड़ाकेँ गुदानलक नवह। \nवबयाह भेलाक बाद एतवह रवह गेल। पवत  घर-जमाए बवन गेलवखन।  \nझलकी सुन्नवर अवछ एखनहु। जखन ओ यौिनक देहवरपर मेग \nदेलक तखन गाममे बहुतोकेँ मोन मोललै। कसल देह, सुगवठत बाँवह \nआ यौिनक अन्य सब लक्षणसँ यु्त जखन ओ अल्हर भािें बाध \nवदस जाइत छल तखन हमरा उमेरक छौंड़ा सब ओकर पछोड़ धऽ  \nलैत छल। ओकरा लेल धन सन। एक बेर  चौरमे रहमतबा कने \nनजदीक आवब गेलै, झलकी पाछू घूवम ओकरा तेहन चाि मारलकै \nजे ओ ठामवह खवस पड़ल, दाँती लावग गेलै। तकर बादसँ हमरो \nसबकेँ बूझल भऽ  गेल आ झलकी अपनहुँ आश्वस्त भेल जे वकयो \nओकरा देहमे वभरबाक साहस नवहए करतै।  \nहम जखन वदल्ली चवल गेलहुँ तखनुक घिना वथक। झलकी \nएकसवरये छल घरमे। एवह बातक फाएदा उठा मविकोरबा गामक \nभूतपूिम मुवखयाक बेिा अपन एकिा उद्दॉंम सॉंगीक सॉंग ओकरा घरमे \nप्रिेश केलक बलात्कारक उद्येश्यसँ। मुदा चल गेल यमलोक। झलकी \nकवचया हाँसूसँ दूनूकेँ दू िुकड़ी कऽ  देलकै आ घरेमे गावर देलकै। \nओतबे नवह, शोवणत लगले कपड़ामे रावत एमे हाँसू हाथमे लेनवह सौंसे  84 || विदेह सदेह:२१ \nिोलमे वचकवर कए कवह देलकै जे वकयो यवद गिाही देतै तऽ  ओकरो \nयमलोक जाए पड़तैक। तकर बाद पोखवरमे नहा लेलक, हाँसू धोलक \nआ आवब कए वनविन्त भऽ  कए सूवत रहल।  \nओकर एवह धमकीसँ कानूनक काज तऽ  रुवकतै नवह। अवगला \nवदन थाना पुवलस ओकरा ओवह ठाम पहुँवच गे लै। झलकी घरसँ \nबहराएल तऽ  गरदवनमे सातिा कवचया हाँसूक माला पवहरने। एहन \nरौर रूप तऽ  पुवलसो कवहयो नवह देखने छल। दूनू पुवलस दरोगाक \nपाछू सुिवक गेल जेना मरखाहा साँढकेँ अबैत देवख छोि बच्चा माएक \nपाछू सुिवक जाइत अवछ।  \nककरो वहम्मते नवह होइ ओकरा लग जेतै, आ वक घरमे वकछु  \nसचम करतै। दरोगा ओकरा पुछलकै -  \n“तों रावतमे ककरो खून केलही ?” \nझलकी वनमर भािें उत्तर देलक-  \n“एखन तऽ दुइएिा केँ किलइयैए, जँ छौंड़ा सब आबहु नवह \nसीखत तऽ  दू सैइयोकेँ कावि देबै एही कवचया हाँसूसँ। जकरा जे \nकरबाक छैक से कऽ  वलअए। हम ने कतहु जेबै आ ने ककरो \nअपना देहमे हाथ लगबए देबइ। ” \nदरोगा मुवश्कलमे पवड़ गेल। ओ दूिा वसपाही लेने आएल छल \nजे खूनीकेँ हथकड़ी लगा कए वघचने आओत थाना, जेना ओ सब \nवदनसँ करैत आएल छल। एहन काली माइसँ भेँि हेतै तकर सपनोमे \nकोनो अन्दाज नवह छलै। एकेिा उपाय छलै जे मवहला पुवलस \nबजाओल जाए नवह तऽ  ई मौगी की कऽ  बैसत से नवह जावन।  \nदरोगा हेम्िािमरकेँ फोन लगेलक आ ओतवह बैसल रहल, \nझलकी चल गेल आङ्गन अपन काज करै लेल। ककरो वहम्मत नवह  विदेह सदेह:२१|| 85 \nभेलै ओकरा आङ्गन ढुकै के। करीब तीन घॉंिाक बाद मधुबनीसँ \nजीपपर सिार चावरिा मवहला पुवलस एलै। ओ सब जखन झलकीकेँ \nहथकड़ी लगा पकड़ै लेल गेलै, झलकी ओकरो सबकेँ माँवि देलकै \nआ हाथ तेना ने झिवक देलकै जे एकिा मवहला पुवलस खवसए \nपड़ल। ओ बेपरिावह ओवह चारूसँ पुछलकै -  \n“तों सब मौगी छें ने। कह जे यवद रावतमे वकयो तोहर इ्जत \nलूिै लेल तोरा लग पहुँचतौ तऽ  की करबही ? अपन बचाि करमे, \nओकरा पाठ पढेमे वक उतान भऽ  कए पवड़ रहमे?” \nसब सकदम । ककरो कोनो जबाबे नवह फुरा रहल छलै \nझलकीक प्रश्नक। जबाब फुरेबो करतै तऽ कोन भार्ामे झलकीकेँ \nउत्तर देतै? बड़ी कालक नािक के बाद झलकी अपनवह मोने थाना \nविदा भेल। वकयो ओकरा देहमे नवहए वभड़लै। आगू आगू झलकी, \nओवहना सातो कवचया हाँसूक हँसुली पवहरने, केश खूजल, उवड़याइत, \nआ पा छू दरोगा वसपाही आ वकछु गौआँ सब। वजनकर बेिा किलवन \nवतनका लोक एखन तक कतहु नवह देखलक।  \nझलकी हाजतमे बन्द भेल, फेर मधुबनी पठा देल गेल। मोकदमा \nचललै मुदा सरकारी ओकील कोनो तरहक साक्ष्य जुिेबामे असमथम \nरहलाह। पूरा गाम झलकीक समथमनमे जुवि गेल। छओ मासक बाद \nझलकी बरी भे ल आ गाम घुवर आएल।  \nपवछला पॉंचायत चुनािमे झलकी वनविमरोध सरपॉंच चूनल गेल। \nआब ओ ब्ल कपर आ इलाकामे झलकी देिी नामे प्रवसवद्ध पावब रहल \nअवछ। एखन गामक पॉंचैतीपर ओकर रौर रूपक प्रभाि झलकैत रहैत \nछैक। फल ई जे अपराधो कम भेलैए।   \nहम सब लावग गेल छी प्रयास मे जे अवगला विधा न सभा चुनाि  86 || विदेह सदेह:२१ \nमे झलकी कें एमएलए बना पिना पठाबी । हमरा सबहक विधानसभा \nक्षेत्र अनुसूवचत जावत लेल आरवक्षत छैके । ब्ल क पर ओकर \nलोकवप्रयता देखैत ई लक्ष्य असम्भि नवह बुझाइत अवछ । ओ अपनहुँ \nएवह वदस ध्यान देलक अवछ आ वकछु पढब लीखब शुरू केलक \nअवछ।  \nगामक लोकक कहब छैक जे झ लकी साधारण मवहला नवह, \nकालीक अितार अवछ। जखन ई मरत तखन एकरा सारापर काली \nमॉंवदर बनाओल जाएत। \n \n   विदेह सदेह:२१|| 87 \n \n११. राजा-रानी \n \nहमरा गाममे एकिा एलाह राजा। आ हमरे गामक पुत्री भऽ  \nगेलवखन हुनकर रानी। एतए वहनक मूल नाम, जन्म वतवथ आवदसँ \nहमरा सबकें सरोकार नवह अवछ, मात्र वहनक अद्भुत चवर त्र लीख \nरहल छी जे वहनका दूनूकेँ िास्तविक अथममे हमरा गामक पू्य राजा -\nरानीक रूपमे स्थावपत कऽ  देलक आ इलाकाक अन्य गाम सबमे सेहो \nवहनकर ख्यावत बहुत पसरल। \nराजा तऽ  जवहना नाम तवहना हुनक विशाल शरीर आ उदात्त \nचवरत्र। हुनकर चवरत्रक प्रशॉंसा सुवन बहुतो कुमावर कन्या अपन भाग्य \nअजमौलवन मुदा राजाकेँ तऽ  एकेिा पवसन्न पड़लवन। भऽ गेल राजा \nआ रानीमे प्रेम। से एहन प्रेम जे लोककेँ विश्वासे नवह होइ। बूढ \nपुरान सब बाजए लगलाह -  \n“हौ, ई कोनो साधारण प्रेमी -युगल नवह छवथ, जरूर कोनो देि \nअॉंश छवथ। गामक ई उत्तरदावयत्ि जे वहनका दूनूक रक्षा करए।”  \nबस, तवहना भेल। वहनकर आिास बनाओल गेल, सब तरहक \nसुख सुविधाक इन्तजाम कएल गेल। पार बाँवि गौआँ सब वहनकर \nभोजन पठबए लागल। जवहया जकर पार होइ ओ अपनाकेँ धन्य \nबूझए जे आइ ओकरे अन्न-पावनसँ राजा-रानी तृप्त भेलाह। \nराजा-रानी एक दोसराक लेल प्राण दैत। रानी तऽ  अपनाकेँ \nअवत भा ग्यशाली बूझवथ जे सब वकछु होइतो हुनकर कोनो सौवतन \nनवह छलवन। बहुतो लोक प्रयास केलक जे एको नजवर राजा अन्य \nकन्यापर दऽ देवथ मुदा बेकार। राजा तऽ  रानीक प्रवत समवपमत  88 || विदेह सदेह:२१ \nछलाह। आब हुनका एहन आत्मतृवप्त भेलवन जे ककरो अनका वदस \nतकबो नवह करवथ।  \nजेना वक प्रकृवतक वनयम वछऐक, रा जा-रानीक प्रेमक फल भेल \nहुनकर तीन पुत्र आ एक पुत्री। पुत्र लोकवन जेना जेना पैघ होइत \nगेलाह, अपन अपन व्यिसाय सम्हारलवन। बवच गेलवखन पुत्री। ओहो \nतीिर गवतए बढए लगलवखन। रानीकेँ वचन्ता भेलवन एकर वबयाह कोना \nकरौतीह। कवहयो वबयाह नवह करौलवन। अपने तऽ  तेहन राजकुमारक \nप्रेममे फँसलीह जे वबयाहक प्रश्ने नवह उठलैक। मुदा बेिी ?  \nरानीकेँ मर छलवन जे जिान बेिीकेँ देवख कतहु राजाक मोन \nमोवल ने जावन। मुदा राजा अपनवह अपनाकेँ सम्हारने रहलाह।   \nऋतुमासक समय पर बेिीकेँ पुरुर्क जरूरवत भेलैक। ओ \nएम्हर-आम्हर तकलक। कतए जाएत ? ओकरा माए -बापक प्रेमक  \nवखस्सा तऽ बूझल नवह छलैक। ओ लागल ओही पुरुर्क चारू कात \nचक्कर कािए जे सबसँ लगमे ओकरा भेिलैक। ओ वबसवर गेल जे \nओ पुरुर् ओकर जन्मदाता छलैक।  \nपुरुर् अथात हमरा गामक राजा अपनाकेँ बहुत सम्हारलवन मुदा \nभािीकेँ के रोवक सकलए ? ओ नियुितीक चावलमे फँवसए गेलाह। \nओकरा शरीरसँ उठै त मादक गन्ध हुनका मदमत्त कऽ  देलक। हुनक \nसॉंयमक बान्ह िुवि गेलवन। नियुितीक काम-वपपासा तृप्त भेलैक। ई \nदृश्य रानीसँ नुकाएल नवह रहलैक। रानी बजली वकछु नवह मुदा बहुत \nदुखी जरूर भेलीह।  \nई घिना हमरा सबकेँ देखल अवछ जे ओही रावत रानी मवर \nगेलीह। राजा अपनाकेँ दोर्ी मानए लगला ह। एवह नियुितीकेँ अपन \nदोसर रानीक रूपमे ओ स्िीकार नवहए कऽ  सकलाह आ एक मासक  विदेह सदेह:२१|| 89 \nभीतरे शोकसँ मूबल ओहो शरीर त्याग केलवन।  \nराजा-रानीक एवह अमर प्रेमक वखस्सा इलाकाक आनो गाममे \nलोक सबकेँ बूझल छैक।  \n \n   90 || विदेह सदेह:२१ \n१२. अन्तमे \nएखनुक समय जकाँ यवद पवहने वरयवलिी शो के प्रचार भेल \nरवहतै आ ह मरा गामक लोककेँ वकछु बूझल रवहतैक तऽ खुरचन \nठाकुर आ  वचलमसोंि भाइ जरूरे स्िेजपर वसनेमा स्िारक सामने \nअपन करतब देखा कए इनाम लूिने रवहतवथ। तवहना जँ ओवलवम्पक \nआ अन्य खेल महोत्सि सबमे भाग लेबाक अिसर भेिल रवहतै आ \nवक मैराथनक प्रचार भेल रवहतैक तऽ  के िहलू दासकेँ हरा सकै त \nछल? आइ वमल्खा वसॉंहक बदला िहलू दासक नाम लोक जवपतए। \nहमरा गामक नामे ओवलवम्पक मेमल रवहतए। लम्बोदरक भोजनक \nखोराक जरूरे वगनीज बुक ऑफ िल्मम रेक मममे वलखा गेल रवहतै। \nवबग ब स सन शो लेल बीए अवत उपयु्त व्यव्त होइतवथ, सब \nप्रवतभागीमे झगड़ा लगा अपने जीत जइतवथ। यवद वकयो ढॉंगसँ पैरिी \nकेने रवहतै तऽ  हुनका सरकारक कृवर् पवण्मत पुरस्कार सेहो भेवि \nजइतवन। पवण्मतजीक आशीिमचनक शब्दकोर् यवद छवप गेल रवहतवन \nतऽ जरूरे अपने सब हमरा गामक एवह विभूवतसँ पवरवचत भऽ गेल \nरवहतहुँ। छपेबाक प्रयासमे लागल छी। ईहो अवितीये होएत से हमरा \nविश्वास अवछ।  \nफूलन देिीक ओतेक नाम भेलै मुदा हमरा बुझने साहसमे ओ \nझलकीक पासङ्ग नवहए होइतए। झलकी एखन अवछए आ ओकरा \nबहुत नाम कमेबाक छैक। हमहूँ एवहमे ओकर मदवतमे लावग गेल छी। \nजे समय बीत गेल से समय तऽ  घुराओल जेतै नवह, ितममानकेँ तऽ  \nसुधारी। जवहया झलकी एमएलए बवन जाएत तवहया हमर ख कपवतया \nगामक नाम अपनवह देश मे सबतवर प्रचावरत भऽ जेतै।  \nआब अपने सब बुवझए गेल हेबै जे हमरा गामक एवह रत्न सभक \nफोिो वकएक नवह देल गेल। वदिॉंगत लोक सबकेँ फोिो अवबतै कतए  विदेह सदेह:२१|| 91 \nसँ? विवभन्न कारणसँ बीए, नििर लाल आ पवण्मतजी फोिो नवह \nवखचौलवन। झलकीक फोिो तऽ छैक मुदा एखन ओ फोिो छपबए \nनवह चाहैत अवछ। ओकर लक्ष्य पैघ छै। फूलन देिीपर वसनेमा बनलै \nतऽ झलकी पर वकएक नवह ? जखन झलकी एमएलए बवन जाएत \nतखन अपनवह ओ ई काज कऽ लेत। ओकरो पूणम इच्छा छैक जे \nगामक नाम उजागर होअए। एकर तैयारी लेल ओकर जतेक प्रोग्राम \nहोइत छैक तकर भीवमयो बना कए हम सब रखने जाइ छी । हमरा \nआशा अवछ जे कवहयो ओकर उपयोग झलकीपर वसनेमा बनौवनहार \nकरबे करता।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  92 || विदेह सदेह:२१ \nदेिेश झा, एन ० मी ० क लेज रामबाग ,पूवणमया, \nप्राध्यापक (मैवथली विभाग) \n \nवहन्दू वििाह : एक समीक्षा  \n \nप्रमुख विचार विॉंदु :     1॰ वििाह      2॰ कतमव्य          3॰  यौिनक आिेग           \n4॰ ज्ञान   \n                     5॰ प्रवतस्पधाक सॉंिेग   6॰ आदशम सॉंबॉंध  \n30 जून 2018 के दैवनक जागरण पत्र वििाहक अदभूत दशमन करौलक । वकछू घॉंिाक \nवििाहक विवध निोढा कन्याक (नावयकाक) समग्र स्िच्नन्द अवस्तत्िकें शून्यक धरातल पर \nआनबा मे सक्षम भऽ जाइत अछ । कतऽ नियौिनक वनविन्त आ मस्त जीिन आऔर कतऽ \nअपर पक्षक कत्तमव्यक कारख़ाना । पत्नी एिॉं गृवहणीक जीिन कोनो घरक आबालबृध्द घर \nमें पधारल पत्नी रूपी बहूकें देवख परमानॉंदक अनुभूवत करैत बजै छैवथ- आब की ? कोन \nवचॉंता ? घरमे नि कवनया आवबये गेल छैथ , सब काज करबे करती आ सब भार सहबे \nकरती, चलू वमठाई खाऊ आ खुशी मनाउ। वकन्तु एतवहसॅ असॉंतुलनक आत्तमनाद मुखवरत \nहोइत अवछ जे कन्या यौिनक आिेगमे ज्ञान एिॉं प्रवतस्पधाक सॉंिेग सॉंबलसॅ अनुस्यूत \nउच्चपदाकांक्षाक सॉंग “सुपर िुमेन “ बनिाक कामनासॅ स्फुवरत आर स्पॉंवदत होइत रहैत \nछैवथ ओ पत्नी तथा गृवहणीके दावयत्िसॅ दवबकें आहत होइत अपना जीिनके वधक्कारय लागैत \nछवथ । जखनवक हमरा सभक मध्य वकयो एहेन दुखद भाि नवह रखैत छवथ ।  \n           ते आिश्यक बुझना जाइत अवछ जे पवत -पत्नीक आदशम सॉंबॉंधके  बुझबाक \nलेल वििाह एिॉं वििाह विवध केर पुरातन-नूतन रूपके बुझल -बुझाओल जाय।यथा -  \nवहन्दू वििाह धमममे वििहके एक प्रकारक सॉंस्कार मानल गेल अवछ, जकरा दाम्पत्य जीिनक \nउत्तरदावयत्ि  कहल जा सकैत अवछ। अन्य धममक अनुसारे वििाहके पवत -पत्नीक बीच एक \nप्रकारक समझौता सेहो कवहतॅ उवचते। ओना वििाह एक समझौता त वथवकए , मुदा वििाहोपरांत \nपवत-पत्नीक सॉंबॉंध मे अवग्नके साक्षी मावनके सात फेरा लगाबैत छी जे हम सदा दुनू साथ \nरहब, मुदा आजुक जमाना वकछु और अवछ। हम अवग्नके साक्षी मावन पवित्र बॉंधनमे त बॉंवध \nजाइत वछ मुदा समयके बदलैत क्रममे वकछू वदनमे एवह पवित्र सॉंबॉंधक वनिमहन करयमे आजुक \nयुिािगम (युिक -युिती) के वकछु उकरू बुवझ पड़ैत अवछ।  \n विदेह सदेह:२१|| 93 \n    िैवदक कालमे वििाह सॉंस्कार एक महत्त्िपूणम सॉंस्कार मानल गेल अवछ । ऐवह सॉंस्कार \nमे स्िागत- सत्कार, वििाहक उद्घोर्, िस्त्रावद उपहार, िर- िधुक प्रवतज्ञा, कन्यादान, गुप्तदान, \nदहेज, पावणग्रहण, ग्रॉंवथ बॉंधन, वििाहक विशेर् यज्ञ, सात-पवरक्रमा, वशलारोहण, ध्रुि आ सूयमक \nदशमनक, शपथ आश्वासन आवद वक्रयासॅ वनिृत्त होमय पड़ैत अवछ । वहन्दू धमममे गृहस्थ \nजीिन मनुष्य के दावयत्ि वनिमहणक योग्य बनबाक एक मागम थीक, जावहमे शारीवरक , मानवसक \nआ आवथमक पवरप्िताक  ज्ञान होइत अवछ । एवह क्रममें अनेक िवरष्ठ व्यव्त, गुरुजन, \nकुिुम्ब सॉंबॉंधी सबसॅ धमम, पुजा-पाठ, देिताक आिाहन, अनुष्ठान करयबाक ज्ञान प्राप्त होइत \nअवछ ।  \n      ओना तॅ वििाह आठ प्रकारसॅ सम्पन्न होइत अवछ।  \n1॰ ब्राह्म वििाह :- सुयोग्य िरसॅ कन्याक वििाह वबना कोनो दान दहेजक करबाक प्रथा दुनू \nपक्षक सहमवत सॅ होएब ब्राह्म वििाह कहाबैत अवछ ।  \n2॰ दैि वििाह : - कोनो सेिाक भािसॅ वकछू मूल्य लऽ क ऽ पवहने अपन कन्याके दानमे दैत \nनवथन्ह ई दैवििाह भेल। \n3॰ आर्म वििाह : - ओना तॅ ई वििाह पवहने कन्यादान बदला गौदानक रुपमे होइत छल। \nपवहने पुत्रीक वििाहक लेल िर पक्ष गायक दान करैत छलाह। एकरे आर्म  वििाह कहैत \nछी।  \n4॰ प्रजापत्य वििाह :- मैवथल सॉंप्रदायमे कन्याक वििाह दोसर िगमक िरसॅ करा देि प्राजापत्य \nवििाह कहबैत अवछ ।  \n5॰ गॉंधिम वििाह :- दुनू पक्षक सहमवतसॅ कोनो रीवत वरिाजक अनदेखी करैत िर - कन्याक \nवििाहके गॉंधिम वििाह कहल जाइत अवछ। एकरा ई युगमे प्रेम वि िाह  सेहो कहैत छी । \nजेना : - दूष्यन्त-शकुन्तलाक वििाह  गॉंधिम वििाह कहल गेल वजनक पुत्र भरत भेलाह। \nहुनके नाम पर हमर देशक नाम पड़ल भारत ।           \n6॰ असुर वििाह : - ित्तममान सामयमे वििाहक जे प्रथा चलैत अवछ , ओकरा असुर वििाह \nकही तॅ कोनो हजम नवह । ज़ोर जबरदस्ती भगाक दान कायमक दहेजक वबना वििाह असुर \nवििाह कहबैत अवछ ।  \n7॰ राक्षस वििाह :- कन्याक सहमवतक वबना वििाह करब राक्षस वििाह कहबैत अवछ ।  \n8॰ वपशाच वििाह : - कन्याक मदहोसक अिस्थामे िा िरक वकछू नशाक अिस्था मे वकछू \nखुआके लऽ जा के वििाह कराएब वपशाच वििाह कहबैत अवछ ।  \n  भारतीय सांस्कृवतक अनुसार वििाह कोनो शारीवरक आ सामावजक अनुबॉंध मात्र नवह अवछ \nअवपतु दूनूक दाम्पत्य जीिनकें एक श्रेष्ठ आध्यावत्मक साधनाक रुपमे दशाओल गेल अवछ । \nठीके कहल गेल अवछ : - “ धन्यो गृहस्थाश्रम: ”।  \nवमथालमे पवहने सॅ वििाहक प्रथा अनेक दृवष्टकोणसॅ देिताक आिहानक उपरान्त अवग्नदेिके \nसाक्षी रुपमे सॉंकल्प आवद करकें िरुण देिसॅ कृपालाभक बड़ अदृष्ट फल होएत अवछ अवह  94 || विदेह सदेह:२१ \nदुनू शव्तके एक वहएबाक एक गॉंभीर बात आयम वििाहमे राखल गेल छल ।  \n     वििाहक सॉंबॉंधमे आयमयूगसॅ पत्नीक वदवशसॅ पवतकें शतायु होयबाक प्राथमना आ पवतक \nवदशसॅ अवभ न्न दाम्पत्य प्रेम प्राथमना कएल गेल अवछ जेना ।  \nराघिेन्रे यथा सीता विनीता काश्यपे यथा । \nपािके च यथा स्िाहा तथा त्िॉं मवय भत्तमवह । आवद आवद \n(धममविज्ञान,पृ0156) \n    एवहप्रकारें जेना रामक प्रवत सीताक कश्यपके प्रवत विनताके, अवग्नक प्रवत स्िाहाक, \nवदलीपक प्रवत सुदवक्षणाक, िासुदेिक प्रवत देिकीक, अगस्तक प्रवत लोपमुराक, अवत्रक प्रवत \nअनुसूइयाक, यमदवग्नक प्रवत रेणुकाक आ श्रीक़ृष्णक प्रवत रुव्मणीक पवित्र प्रेम छलैन्ह ओएह \nप्रेम आजुक िर कन्या मे मधुर प्रेम जीिनक ई प्राथमना आयम वििाह कालसॅ अवछ जे एवह \nयुगमे सॉंभि नवह बुझाबैत अवछ ।  \n        एतय हमर मॉंतव्य अवछ जे वििाह एक पवत पत्नीक बीच परस्पर विश्वासक एक \nसमझौता तॅ वथवकए सॉंगे- सॉंग एक प्रकारक कत्तमव्य सेहो थीक जे वििाहोपरान्त व्यव्तक \nजीिन शैलीमे कतेक प्रकारक उतार -चढाि अबैत अवछ जावह मध्य मनुष्य जीिन गाड़ीक दूनु \nपवहयाक स दृश घुमैत ई वजनगी सुख -दुखक अनुभि करैत वबतैत अवछ ।  \n       वििाहक विर्यमे वकछू वमलल -जुलल तथ्य युव्तसॉंगत बुवझ पड़ैत अवछ।  \nयथा: \nजे पवहने एक दोसरसॅ आनवठया (अनवचन्ह)  \nपुन: क्रमश: एक दोसर पर आवश्रत, \nउत्तरोत्तर सौंसे (सॉंपूणम ) वजनवगक सॉंग, \nशनैह-शनैह परस्पर अवभन्न अपनामे , \nएक उदात्त आनॉंदयु्त मधुर स्पशम, \nअकस्मात् अपनामे रुष्ट नोक- झोंक, \nउच्चािच मवत पर चलैत बढैत विरव्त -, \nविभेद-तलाकक वकनार तक।  \nकतहु वजद आ कतहु मानक अहम भाि , \nतथावप रकम -रकम दुनु वनकि सूत्रमे बन्हैत एक पुष्प माल , \nइ मधुर अज्ञातसॅ ज्ञातक वदशामे, \nचलैत प्राणान्त पयमन्त समय साध्य यात्रा, \nकवनया िरक इ किु मधुर सॉंबॉंध कखनहु, \nअचार कखनहु वत्त चिनी तॅ सॉंगवह मधुर , \nरसायनक शाही भोग कखनहु लािण्य कखनहु नीम , \nसब कीछु वमली भौवतक जगतक रुपें पवरणत होइत अवछ।  \nकाव्यक निरश रुवचर भोगमे ,  विदेह सदेह:२१|| 95 \nदु:खहुमे आनॉंद, परमानॉंद जावहमे व्याप्त, \nदुखज जीिनक सुख ।  \n \nपुन: वििाह थीक : \nएक आश विश्वास वमलनमे आनॉंद, \nसमाजमे जीिनक समपमण , \nभल हो ओवह निोढा नावर के र, \nजे आनक लेल  अपनाके त्यावग देलैथ , \nअपना लेलैथ, सिमथा अनवभज्ञके, \nअपना आँचर मे समा लेलैथ।  \nतावहना धन्य छैथ ओ पुरुर् वसॉंह, \nजे निागता अनवचन्हावर अबला पर, \nस्नेवहल विश्वास करैत अपना घर धरा , \nसमग्र ऐश्वयम आ स्ियॉंके सौवप देलैथ, \nआओर की कहू -िाह रे वििाह , आह रे वििाह ।  \n \n                                                                 \n                                                                                  \n                              \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  96 || विदेह सदेह:२१ \nमैवथली पवत्रकामे अनुिाद सावहत्य \n \nअनुिाद वथक एक भार्ाक िा्य केँ दोसर भार्ामे कहब वलखब  । पवहलकेँ \nमूल भार्ा आ दोसरकेँ लक्ष्य भार्ा कहल जाइछ । अवभप्राय अवछ मूल \nभार्ाक भािकेँ शत-प्रवतशत लक्ष्य भार्ामे उवचत शब्द सवहत अॉंतरण करि, \nवकन्तु समस्या होइत अवछ जे सभ भार्ाक प्रकृवत, परम्परा, शब्द सम्पदा \nआ स्िभाि अपन-अपन होइत अवछ । एतबवह नवह ; भार्ागत वनयममे से \nहो वभन्नता रहैत अवछ । तकर मुख्य कारण अवछ जे कोनो भार्ाक प्रकृवत, \nपरम्परा शब्द सम्पदा आ ध्िवन ओवह स्थान विशेर्क जलिायु, भौगोवलक \nवस्थवत, िातािरण, धमम , आचार-विचार, उच्चारण ध्िवन आवद तत्ि सॅ प्रभावित \nरहैत अवछ । तेँ मूल भार्ाक शब्दक हू -ब-हू समान अथमबला शब्द दोसर \nभार्ामे नवह रहैत अवछ । एहना वस्थवत में एक भार्ा दोसर भार्ा सँ शब्द \nउधार लैत अवछ । आ मूल रूपक शब्दकेँ लक्ष्य भार्ा मे ओवह रूप मे \nप्रयु्त करैत अवछ । यथा , आॉंग्रेजी सँ हम लैत छी स्िेशन, कोिम, पेंि \nआवद आ हम दैत छी छौंकी , झाँझन, धोती, साड़ी आवद । यद्यवप अनुिाद \nजविले कायम अवछ आ फराक सँ वििेचनीय अवछ , वकन्तु से हमर वहस्साक \nविर्य नवह । तखन एतेक कहब अिश्यक जे आइ विश्व मानि एक दोसारक \nसम्पकम मे बहुत ती िर गवत सँ अवब रहल अवछ । तेँ एक दोसराक सामावजक \nजीिन, सभ्यता, सॉंस्कृवत, आचार-विचार, रहन सहन, जीिन पध्दवत सॅ \nपवरवचत होयब आिश्यक, जकर मुख्य स्रोत वथक ओ तुक्का सावहत्य । \nसामावजक प्रवतविॉंब देखिाक हो तँ सावहत्य वबनु देखने कचरेिा देखल जा \nसकैछ । तत्पयम ई जे आजुक  सॉंदभम मे अनुिाद सावहत्येक नवह, जीिनक \nअपवरहायम अॉंग बवन गेल अवछ । मैवथली पत्र-पवत्रका देखला सॅ ज्ञात होइत \nअवछ जे अनुिाद सावहत्य अपेक्षाकृत सॉंतोर्प्रद नवह अवछ से तखन वमवथलाक \nजन जीिन ओ ओकर सभ्यता - सॉंस्कृवत मे अनुिादक प्रिृवत रचल-बसल \nअवछ । नेना िा अबोध सन्तान  केँ बवढया वपतामही , मातामही , वपतामह  विदेह सदेह:२१|| 97 \nआवद विवभन्न प्रकारक सॉंस्कृत श्लोकक अथिा ग्रन्थक कोनो -कोनो अॉंश \nअपन भार्ा मे सुना ऽ वनक सॉंस्कार सॅ सॉंपकम करैत आइल छवथ । वकन्तु \nएही अनुिाद -प्रिृवतक अछै तँ पत्र-पवत्रका मे अनुिादक अल्पता सोचनीय \nअवछ।                                                                                                                                                                                                                        \nभारत मे पवत्रका पदापमणक शुभ काल वथक आठारहम शताब्दीक उत्तराधम \nजखन कम्पनी सरकारक आवधपत्य स्थावपत भ गेल छल । वकन्तु मैवथली \nपत्रकावरताक स्िवणमम विहानक वकरण प्रस्फुविक होइछ तखन-जखन 1905 \nमे जयपुर सँ “मैवथली वहत साधन ” नामक मावसक प्रकावशत होइछ , जावहमे \nअनुिाद तँ नवह िीका अिश्य रहैत छल । पुन: दोसर शुभ मुहूतमक क्षण \nअबैछ 1906 मे  जखन मैवथली पवत्रकाक इवतहास मे नि सॉंकल्प, निचेतना \nअ नि वदशा ल क आयल ‘वमवथला -मोद ’ मैवथली सावहत्यक उध्यान मे \nनिल बसॉंत, निल मलयावनल सदृश महमह करैत आयल । एकर प्रकाशन \nमे विवभन्न बाधाक फलस्िरूप अिरुद्धता तॅ आयल मुदा 1936 सँ पुनमप्रकाशन \nप्रारम्भ भेल । वमवथला मोद क माध्यमे अनुवदत ग्रन्थ सभक प्रकाशन सँ \nअनुिाद विवध प्राणिन्त भ उठल । एवहमे महत्िपूणम अवछ (क) वहतोपदेश \n(अनुिादकक नाम अॉंवकत नवह अवछ) (ख)कपाल कुण्मला (अनु॰ पॉं ० \nवशिनन्दन चौधरी पुवणमया ) (ग) श्री मदभगितगीता( अनु ० पॉं० वत्रलोचन \nझा) (घ)मुराराक्षस (अनु० पॉं० चेतनाथ झा) (ङ) उत्तर रामचवरत  (अनु० \nमुॉंशी रघुनन्दन दास), पॉं० कुशेश्वर कुमर आ बाबू भोलालाल दसक सॉंयु्त \nसॉंपादकत्िमे ‘वमवथला ’ मावसकक प्रकाशन प्रारॉंभ भेल जे अच्युतानन्द दत्त \nिारा अनूवदत ‘महाभारतक ’ कवतपय अॉंश तथा गुणिॉंत लाल दास िारा ‘दुगा \nसप्तशतीक’ अॉंशक रूपान्तर धारािावहक रुपे प्रकावशत कयलक / पॉं० छेदी \nझा ‘मधुपक मेघदूत क अनुिाद प्रकावशत होबय लगल छल जे पुणम नवह भ \nसकल |                                                                       \nइलाहाबाद सँ बाल मावसक पवत्रका ‘बिुक’ के प्रकाशन श्री सुधाकांत वमश्रक \nसॉंपादकत्ि मे होइत छल | ऐवह बाल पवत्रका में अनुिाद सावहत्य विशेर्  98 || विदेह सदेह:२१ \nमहत्ि रखैत अवछ | ओवह मे म ० म ० उमेश वमश्र िारा उपाख्यानमालाक \n‘नवचकेतोपाख्यान’ क अनुिाद रुसी कथा बरखा आयन बेगॉं, जिाहर लाल \nनेहरुक ‘वपताक पत्र पुत्रीक नाम’ क अनुिाद तथा श्री रमाकांत वमश्र िारा \nरिीन्रनाथ िैगोरक ‘कबूलीिाला’ क अनुिाद एिॉं िाल्सिायक कथाक अनुिाद \n‘तीवनिा बाबाजी ’ (अनु० श्री रमाकांत राय) महत्िपूणम एिँ अविस्मरणीय \nअवछ। \nएवहना श्री धीरेश्वर  झा  ‘धीरेन्र’ क सम्पादन मे विशेश्वर सावहत्यकुिीर \nलोहना सॅ ‘वधयापुता’ नामक दोसर बाल मावसक पवत्रका प्रका वशत होएत \nअवछ । मैथली पवत्रकावरता मे एकरहु स्थान अवत महत्ि रखैत अवछ । \nएवह पवत्रका मे वधयापुताक रुवच जगयबा लेल तथा सॉंस्कार भरबाकउदेश्य  \nसॅ बाल सावहत्य रूप मे अनूवदत रचनाक बहुलता देखबा मे अबैछ । एवहमे \nपॉंचतॉंत्र कथाक यथा ‘माइक बोल ’ ‘सूयम उवग रहल छवथ ’ आ स्िगम तथा \nकीछु आत्मकथा, िैज्ञावनक कथा, गल्पक अनुिाद भेल अवछ ।                                              \nमैवथली पवत्रकावरताक इवतहास मे नि आयाम जुड़ैत अवछ तखन , जखन \n1950 मे ‘िैदेही’ मावसकक प्रकाशनक श्रीगणेश होइत अवछ । एवहठाम \nएतेक कहब आिश्यक प्रतीक होइछ जे मैवथली  पत्र-पवत्रकाक प्रयोगात्मक \nतथा अवस्तत्ि स्थापना प्रवक्रया अवत विकि एिॉं सॉंघर्ममय होइतो विकाशोन्मुखी \nतँ रहल अवछ । वकन्तु जीविका सँ जुड़ल नवह रहिाक कारणे आ राजकीय \nउपेक्षापूणम नीवतक पवरणाम स्िरूप प वत्रका सभ अल्पजीिी होइत आयल \nअवछ। बोवद्धतािादी वििान, सावहत्यसेिी आ कीछु उत्साही मातृभार्ानुरागी \nलोकवनक िारा नि -नि पत्र-पवत्रका अबैत रहल मुदा स्िजनो सँ अपेवक्षत \nसहयोग नवह भेिबाक कारणे काल किवलत होइत गेल । एवह प्रसॉंग पॉं० \nचॉंरनाथ वमश्र ‘अमर ’ जीक कथा सिमथा समीचीन अवछ जे “मैवथली \nपत्रकवरता रूपी लत्ती मे कुम्हड़ेरक बवतया देखबा मे अबैत अवछ जे आड्गुर \nदेखौला सँ सड़ैत आवब रहल अवछ (मे ० पत्र का इवतहास )। बात सदथम \nअवछ, मुदा एवहजड़ता केँ बहुत दूर धवर तोड़ैत अवछ ‘िैदेही’ मावसक  विदेह सदेह:२१|| 99 \nपवत्रका।  \n‘िैदेही’ मे अनुिाद विधा केँ जावह प्रमुखताक सॉंग स्थान देल गेल ओ \nअनुकरणीय अवछ । सिमप्रथम बॉंगला सावहत्यक पुरोधा शरतचॉंर चिजी \nरवचत ‘रमेर -सुमवत ’ (बॉंगला उपन्यासक अनुिाद) एिॉं 1856 क कथा \nविशेर्ांक मे ठाकुर पाठक चोधरी िारा क्रवमक रूसी कथाक अनुिाद बॉंगलाक \n‘शेफाली’ तथा वहन्दी कथा ठाकुरक कूपक अनुिाद मैवथली पवत्रकावरता \nजगत मे विशेर्ता आवन गोरिावन्ित कायलक।  \nिैदेही मवसक अपन पचास -बािन बखमक दीघम यात्रा मे मैवथली पत्र -पवत्रका \nसावहत्यक इवतहास मे जे विवशष्ट आ महत्िपूणम योगदान कयलक अवछ \nतकर लेखा -जोखा थोड़ में सॉंभि नवह वकन्तु, एतेक तँ कहले जा सकैछ \nजे ई मैवथली सावहत्यक विवभन्न विधाक सॉंगवह अनुिाद सावहत्यक केँ अवभन्न \nअँगन रूप मे समायोवजत करैत आयल अवछ । यथा 1966 क निम्बर -\nवदसम्बरक सॉंयु्ताँक अनुिाद विशेर्ांक वथक । एवहमे काव्य मममज्ञ नेपाल \nनरेश महाराज महेंर रवचत नेपाली काव्य सॉंग्रह “उसैकोलागी” क अनुिाद \nश्री अनन्त वबहारी दास इन्दुजी कयने छवथ । अनुिाद शीर्मक वथक “तोरे \nलागी” सम्पूणम सॉंयु्तांक अनुवदत काव्यक अवछ ।  \nप्रो० आनन्द वमश्रक सॉंपादन मे ‘अवभयान’ मावसक पवत्रकाक प्रकाशन होयब \nप्रारॉंम्भ भेल जावह मे गोकीक ‘शाल्िमागम’ क अनुिाद श्री हॉंसराजवजक \nसश्त लेखनी सँ कयल गेल अवछ जे मैवथली सावहत्यक भॉंमार केँ समृद्ध \nकरबा मे अमूल्य योगदा न कयलक ।  \nभरती भ्तक सॉंपादन मे बहुचवचमत मैवथली मावसक ‘सोनामावि ’ क आठ \nअॉंक में फ्रेंच कथाक (अनुिादक श्री मायानन्द वमश्र), बॉंगलाक दु गोि \nकथाक (अनुिादक श्री भरनाथ ओ श्री ब्रज वकशोर ठाकुर) खलील वजब्रानक \nएक कथाक (अनुिादक श्री भरनाथ), नागालैंमक लोक कथाक (अनु िादक \nश्री गणेश शॉंकर खगा) एिॉं जीमकािेि वलवखत वशकार कथा “रुर प्रयागक \nनरभक्षी चीताक (अनुिावदका मधुवमता) अनुिाद भेल अवछ । वशिाकान्त  100 || विदेह सदेह:२१ \nपाठकक सॉंपादन मे प्रकावशत ‘बागमती ’ मावसक मे ऋग्िेदक दान सू्त , \nसमाज सू्त आवदक अनुिाद पॉं० सुरेन्र झा ‘सुमन ’ िरा कयल गेल  ।                                                                                                                                                                                                                                                 \nकलकत्ता सँ प्रकावशत ‘वमवथला दशमन ’ मे वहन्दीक आचायम महािीर प्रसाद \nवििेदीक वनबॉंध ‘सावहत्य’ क अनुिाद उग्रकान्त  झा ‘उग्र’ िारा भेल अवछ \n। वमवथला दशमन मे ‘अनुिाद कथा विशेर्ांक’ क प्रकाशन सेहो कैल गेल \nअवछ । यध्यपी वमवथला दशमन मे कीछु और अनुिाद कायम भेल अवछ । \nमुदा से खोजे कयला सँ उपलब्ध भ सकत ।  \n‘देवसलबयना’ मावसक मे श्यामलदास गुप्तक बॉंगला नािक क इसाइ \nहाइनेकक एक गाही जममन कविताक अनुिादक श्री रामलोचन ठाकुर छवथ \n। मैवथली मावसक माविपावन , मावसक ‘कणामृत ’ मावसक ‘देसकोस’ तथा \nत्रैमावसक ‘आरॉंभ’ आवदक मैवथली पवत्रकाक इवतहास मे मह त्िपूणम स्थान \nरखैत अवछ, मुदा एही सभ मे अनुवदत रचनाक सॉंख्या बड़ थोड़ अवछ । \nअॉंत मे मैवथलीक सिावधक वनयवमत बहुप्रशॉंवसत आ सिमवप्रय जावह पवत्रकाक \nवििरण प्रस्तुत क रहल छी ओकर नाम वथक ‘वमवथला -वमवहर ’। मैवथली \nपत्रकावरतक मेरुदॉंम मानल जाइछ वमवथला वमवहरकेँ । पत्रकावर ताक रूप \nमे सिोच्च नामधारी वमवथला वमवहरकेँ एवह सावहवत्यक अनुष्ठानमे सिमप्रमुख \nमानैत विवभन्न दृवष्ट सँ अॉंवतम स्थान पर राखल गेल अवछ ।  \nपवहनवह कहल अवछ जे मैवथली पत्र -पवत्रका मे अनूवदत रचनाक वस्थवत \nसॉंतोर्प्रद नवह अवछ | तकर प्रमुख कारण अवछ पत्र-पवत्रका अल्पजीिनक \nफलस्िरूप बरमहल अिरुद्धता | सोच आ पवरकल्पनाक स्िरूप साकार नवह \nभ सकल | तथावप अनुिाद होईत रहल अवछ | \nप्रश्न उठेत अवछ जे ई अनुिाद सभ मूल भार्ासॉं प्रत्यक्ष अनुिाद भेल अवछ \nिा  अप्रत्यक्ष रुपे दोसर भार्ासॉं ? \nएकर खुलासा होयबाक चाहैत छल जे नवह भेल अवछ । तेँ अनूवदत  \nसावहवत्यक कृवतकेँ देखब आ ओकर गुणित्ता केँ परखब तेँ और कवठन । \nतकर हेतु ई जे मूल भार्ासँ लक्ष्य भार्ाक वमलानक उपरान्त सँ सॉंभि  विदेह सदेह:२१|| 101 \nहोयत । मुदा वस्थवत ई अवछ जे अवधकांश अनुिाद मूल सँ नवह , अवपतु \nमाध्यमे भार्ा सँ भेल अवछ । मैवथली पत्र -पवत्रकामे अनुवदश सावहत्यक पक्ष \nदुबमल रहबाक सभसँ महत्िपूणम कारण अवछ जे एको व्यव्त ने त भािसावयक \nअनुिाद केने छवथ आ ने एकोिा अनुिाद पवत्रकाक फारक सँ व्यिस्थे  \nअवछ। प्रश्न इहो अवछ जे अनुिाद कायमकेँ के ओ अपन ‘केवरयर’ बनाबवथ \nतँ कोना? जीविका सँ वबना जोड़ने श्रमक फलीभूत होयबाक सॉंभािना कम| \nइएह का रण अवछ जे मैवथली मे ने अनुिाद पवत्रका अवछ आ ने कोनो पत्र \nपवत्रका अनुिाद सावहत्यक लेल स्थायी स्तम्भ रखने अवछ । मैवथलीक \nसावहत्यकार लोकवनक भािािेश, रुवच आ मातृभार्ाक सेिा भाि सँ स्िान्त: \nसुखाय अनुिाद कृवतक प्रणयन होइत अवछ । पत्र -पवत्रकाक प्रकाशक \nसॉंपादक जखन मन भेलवन, ओकरा छावप देलवन मैवथली मे विशेर् रूपेँ पत्र -\nपवत्रका मे सोद्येश्य अनुिाद कायम होयबाक चाही  जे नवह भ रहल अवछ । \nआजुक युग मे अनुिाद -कायम  एकिा वमशन वथक । दुवनया केँ जनबाक -\nपरखबाक सभ सँ पैघ माध्यम वथक । आजुक बहुत लोक अनुिाद पर \nवजबैत अवछ । एकिा बात और अनुिा द कायमक जे आवथमक पक्ष छै, तावह \nलेल बाजार चाही , मुदा सँ अवछ नवह । बाजारक अभाि अनुिादक अभाि , \nपत्र-पवत्रका मे अनुिादक अभाि सभ एक दोसरा पर वनभमर अवछ । मैवथली \nपत्र-पवत्रका मे बेसी िा कम जे कीछु अनुिाद कायम भेल अवछ से तँ वभन्न \nबात वथक , वकन्तु एतबाक तँ स्पष्ट पवरलवक्षत होइत अवछ जे अनुिाद \nविशेर्त: सावहत्य सँ सम्बवधॉंत अवछ । एतेक तँ अिश्ये जे मैवथली पत्र-\nपवत्रका मे अनुिाद सावहत्यक वस्थवत विकासोन्मुखी अवछ । अिश्यकता \nछैक एकर गवतशीलता बढयिाक।  \n                                                        \n                                                                \n                       \n         102 || विदेह सदेह:२१ \n‘दू-पत्र’ उपन्यासक विश्लेर्णात्मक अध्ययन \n \nपत्रात्मक शैली में वलखल गेल एिॉं 1969 ई0 में सावहत्य अकादमी \nिारा पुरस्कृत कएल गेल ‘दू-पत्र’ उपन्यास उपेन्रनाथ झा ‘व्यास’ क \nविर्य तथा वश ल्प दुनू दृवष्तएँ अत्यॉंत महत्िपूणम लघु उपन्यास वथक \nएवह उपन्यास में दुई गोि मवहलाक दुई िा पत्र अवछ जावहमें एक \nपत्र भारतीय मवहला श्रीमवत इन्दु देिी नौ िर्म सॅ अमेवरका में रहैत \nअपन स्िामी कँ वलखने छवथ ओ पवहल पत्र वथक । एकर अॉंग्रेजी \nअनुिादक प्रवतवलवप इन्दु देिी क मवमयौत भाई रमेश छवथ । रमेश \nसेहो वकछू िर्म पूिम स्ियॉं अमेवरका चवल गेल छलाह ओ अपन पत्रक \nसॉंग पठा दैत छवथन्ह ।  \nओ दोसर मवहला जे इन्दु देिी के हुनक पत्रक उत्तर दैत छवथन्ह से \nवथक अमेवरका वनिासी जेवसका अमेवरका मे इन्दु देिी क पवत सुरेन्र \nक सॉंगी रहवथ । आ ई वथक एही उपन्यासक दोसर पत्र । एवह \nउपन्यासक सभ सँ पैघ विशेर्ता वथक पत्रक माध्यम सँ दू सॉंस्कृवतक \nवििेचना दुनू पत्रमें दुनू देशक सभ्यता, सांस्कृवत ओ सॉंस्कार आवद \nसाकार भ उठल अवछ ।  \nपािात्य सांस्कृवतक प्रवतमूवतम जेवसका कोन रूपँ आपन पत्र में अपन \nसांस्कृवतक कएने छवथ से िणमनीय अवछ । ओ अपने सांस्कृवतक \nअनुरूप पत्र वलखने छवथ । तवह लेल एवह पत्रक वनम्न अॉंश रष्टव्य \nवथक स्िावमक लग रहला सँ सुख चैन प्राय: छैक , परॉंतु बन्धनौं तँ \nकम नहीं । आ ई त ध्यान में रखक वथक जे जतै कतहु रही , \nअपन माययादा स्ितॉंत्रता बड़ वप्रय अवछ । ओवह पर आधार होयब \nहमरा आवद हुनक काज त हुनको हमर काज , नहीं तँ हुनक तरिा \nचिैत, नौकरानी भेली वकए रहवथन्ह ? ई वथक पािात्य सॉंस्कृवतक  विदेह सदेह:२१|| 103 \nझलक ।  \nमुदा भारतीय सांस्कृवतक विशेर्ता वथक जे वकछू भ जेतैक मुदा \nभारतीय नारी अपन पवत कँ सिोपवर बूवझते रहत जकर उदारहण \nवथक इन्दु देिी िारा वलखल गेल पत्रक अन्तक विद्यापवतक पद । \nजकरा दोहराबैत इन्दु देिी पत्र कँ समाप्त करै छॉंवय । पवत िारा \nएतेक गलती केएलाक बादो हुनका िारा एतेक अपमान , अत्याचार \nसहलाक बादो हुनका िारा एतेक अपमान , अत्याचार सहलाक बादो \nहुनको पर कोनो दोर् नवहॉं लागल ।  \nअपन माथ पर सभ दोर् लम कर पवत कँ जुग -जुग वजिाक हेतु \nकामना करैत छवथ । एवहठाम इन्दु देिी िारा वलखल पत्रक वकछु \nअॉंश रष्टव्य अवछ – \n“युग-युग वजबयु बसयु लाख कोस , \nहमर अभाग , हुनक नवह दोर् । “ \nएवह उपन्यासक महत्ि ओ विशेर्ता कँ प्रवतपावदत करैत म 0 दुगानाथ \nझा श्रीश वलखने  छवथ- “एवह उपन्यासक महत्ि अवछ मैवथवल \nउपन्यास-क्षेत्र मे पत्रात्मक । रचना प्रणालीक निप्रयोग एिॉं निीन \nिस्तु-विर्य ग्रहणक दृवष्ट सँ ।  \nउपन्यासकर इन्दु , सुरेन जेवसका एिॉं रमेश चावर गोि मात्र पात्रक \nिृतान्त-प्रस्तुत कए बड़ कौशलक सॉंग दुई सॉंस्कृवतक तुलनात्मक \nवििेचना कएल अवछ , विशेर्तः भारतीय ओ पिात्य दृवष्टकोण में \nस्त्रीगणक सामावजक ओ मानवसक वस्थवत ओ आदेश में की अन्तर \nछेक, तकरा स्पष्ट करैत अन्तत: भारतीय ललनाक शालीनताक ओ \nश्रेष्ठताक बड़ सजीि प्रवतपादन भेल अवछ | मानवसक िन्द ओ सॉंघर्मक \nसूक्ष्म ओ कलात्मक आकलन एवह उपन्यासक प्रमुख विशेर्ता वथक | \nदू पत्र उपन्यासक ममेके बुझबाक हेतु उपन्यासक प्रकृवत एिॉं ओकर  104 || विदेह सदेह:२१ \nप्रयोजनके बुझब आिश्यक ते एवह प्रसॉंगे अॉंगरेजीक उपन्यासक प्रवसध्द \nसमालोचक समरसेि माँमक कथन रष्टव्य वथक – \n“I think it an abuse to use novel as pulpit or \nplatform, and I believe readers are misguided when \nthey suppose they can thus easily acquire \nknowledge.it would be fine If we could swallow the \npowder of profitable information made palatable by \nthe jam of fiction.”  \nम ० अमरेश पाठक एवह उपन्यासक प्रसॉंग वलखने छवय-साधारणतः \nमैवथलीक उपन्यासकार लोकवन अपन सीवमत अनुभि एॉंि उपन्यास \nकलाक हेतु अपेवक्षत ज्ञानक अभािक कारणे ओवह पक्षक वचत्रणों नवह \nकए सकलाह अवछ जकर वचत्रण दू पत्रमें सॉंभि भए सकल अवछ | \nचावर गोि   मात्र पात्र पर सम्पूणम िृतांत आधावरत अवछ | ओ पात्र \nछवय -इन्दु देिी ,सुरेन्र जेवसका एिॉं रमेश |वभन्न-वभन्न पवरवस्थवतमें एवह \nपात्र सभके रावख मानवसक िन्द  एिॉं सॉंघर्मक वचत्रण िारा जे वचत्र \nव्यास जी अॉंवकत कएल अवछ से सत्यानुरूप भेल अवछ | सॉंघर्मवहक \nवस्थवतमे पात्रक चवरत्रमे वनखार आवब सकैत आ अवछ |जेवसका , \nरमेश एिॉं सुरेन्रक व्यव्तत्िक वचत्रण जे कएल गेल अवछ से प्रशॉंसनीय \nअवछ | एवह करणिश अपन सॉंस्कृवत,सभ्यता ओ आचरण विश्वमे \nसिोपवर अवछ | तवह से अपन देशक अनेकताओ में एकताक देश \nकहल जाइत अवछ | \nिस्तुतः ई उपन्यास दुनू देशक सॉंस्कृवत कें दशमबैत भारतीय ललनाक \nशालीनता ओ श्रेष्ठता कें बम सॉंजीि ओ कलात्मक ढॉंग स उपवस्थवत \nकरैत अवछ | ‘दू पत्र ‘ पत्रात्मक शैलीमे वलखल गेल एक सफल \nउपन्यास वथक |  विदेह सदेह:२१|| 105 \n    सॉंदभम: \n1. दू-पत्र , पृ0-84 \n2. तथैि , पृ0-45  \n3. मैवथली सावहत्यक इवतहास -श्रीश , पृ0-353  \n4. मैवथली उपन्यासक आलोचनात्मक आध्ययन पृ0-172    \n \n                         \n \n                                     \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  106 || विदेह सदेह:२१ \nराकेश प्रेिचन्द्र ‘पीसी’, पूरा नािःराकेश \nप्रसाद चौधरी, जलेश्वर नगरपामलका ६, पत्रकार एवं अनुसन्द्धानकता, \nप्रकामशत  ः मखचडी कमवता  संग्रह एवं फुटकर कथा, कमवता , लेख। \nअप्रकामशत  ः फुलगाछ कमवता  संग्रह  \n \nलघुकथा- मकसानकेँ डुबौलक लखन ठेकेदार \n \nलखन ठेकेदारक पमरवार अंग्रेजक गुलािी जंजीरिे रहल सीिापारस‍ँ \nपीनीक कारोबार करबाक बास्ते िधेसक जलसरिे  अएल बहुतबेसी  \nमदन नभइ भेल रहे । हुक्काक लोलीिे खैनीकेँ डाँठस‍ँ बनल पीनी \nरामख धुिपान करयवाला सािन्द्त आ सम्पन्न मकसानक संख्या मधरेमधरे \nपैर पसारैत सियिे कैयन पमरवार अंगे्रजक हुकुित स‍ँ बचवाक लेल \nजलसर होएत  आन गािशहरसभिे घरद्वार बनाइव ब्यापार करय लागल \nछलमथ पीमनकेँ ।  \nनामरयलक खोपरैयाकेँ सुखा ओमहिे पामन भरल जाएत  छल आ ओमह \nमभतरिे एक हावा पइसयवाला नली बनाएल जाएत  छल । ओमह \nनलीके िुहिे एकटा लकडीकेँ पाइप राखल रहैत  । िामटक लोलीिे \nगोइठाक आमगस‍ँगे पीनी रामख हुक्काक िज्जा लेल जायत  छल ।  \nदशरथ मकसान जलसरक कमनक उदार सािन्द्तिे मगनती  होइत  \nछलाह। ओ जनिजदूरसभक लेल अलगे हुक्काकेँ ब्यबस्था सेहो क’ \n विदेह सदेह:२१|| 107 \nदेने रहमथ । भोर , दूपहर आ स‍ँमझयाके गुरषर, गुरषरक हुक्काक आवाज \nसुनल जा सकैत  छलै । लखनक िाय दैमनक दशरथक घरस‍ँ पीनी \nद’ बदलािे धान लजाकेँ पमरवार चलबै छली । \nसय मबग्हा खेतीहर जिीन, भखारी, जत्रतत्र अन्नपात । टोलपरोसक \nमधयापूता  ओमहठाि  चोरानुकी खेल खेलवाक लेल दशरथकेँ खमरहान \nआ भखारीक दौडधुप लगबैत  छल । जखन लखनक िाय दशरथके \nतुलना  त्रेतायुगक राजा दशरथ स‍ँ करैत छल त  लखनकेँ चेहरा \nदेखय लायक रहैत  छल, मपत्तस‍ँ लाल । डिरस अिधुर जकाँ ।  \nराणासभ राजकाजक लेल िधेशिे कर असुली करवाक बास्ते अंग्रेजक \nसेहो मवश्वासक पात्र बना जा सकवाक बास्ते िधेशीया जेहन चेहरा \nमिलयवालाकेँ ठेकेदार बना िालगुजारी असुलबाक लेल ठेक्का \nबन्द्दोबस्तीिे दैत  छलमथ । ओसभ कर असुलीकेँ लेल मदनरात खटैत  \nछल आ कर नइ बुझाववालाके िालजाल खोइल ल’ जाएत  छल । \nिालगुजारी असुल करवाला ठेकेदार लठैत  आ धकमरया रखैत छल।  \nतेल  मपयल कमरया कमरया बाँसक लाठी रखैत  छल ओसभ । \nिालगुजारी असुली करवा लेल अंग्रेजक गुलािी करहल अपन \nभमगनिानसभके जलसरिे बोलावाके सुरु क’ देलक ।   \nलखन सेहो भमगनिान रहमथ । फरक इहे रहे जे ठेकेदारक बाप \nपमहने िधेशिे जंगल फरानी करय बास्ते जलसरिे एक दूमदन \nरमहजाय। सियिे कर बुझाव वाला सािन्द्ती मकसान दशरथक जिीन \nकोना कब्जा होएत  ओमह योजनािे परोसीराि ठेकेदार मदनरामत िेहनत \nकरमथ । योजना अनुसार पमहला अन्नपातक डकैती  करवा लेल सेन \nखनय वाला काजिे लखनके लगाएल गेल । ओ दुइए मदनिे सेन \nखमन देलक । हठ्ठाकठ्ठा लठैतके  सम्पन्न आ सािन्द्त मकसान दशरथक \nघरके कोनाकोना िालुि रहे ।   108 || विदेह सदेह:२१ \nजमिनमभतर स‍ँ बनायल जाएवाला रास्ताके सेन कहल जाइत  छैक । \nदशरथस‍ँ पमहने सेहो हमरराि, राधव, मसताराि, मिठु, नथुनीसमहतक  \nसम्पन्न मकसानक घरिे डकैती  करबा चुकल रहे । डकैत  अंग्रेजक \nगुलाि देशस‍ँ आएल मवदेशी रहल वात  राणाक जनेल मरपोटष तयार  \nक’ दैत  छल । ओमह वापत  जनरल ठेकेदारस‍ँ दाि आ दिडी पवैत  \nछल ।  \nपहमरयाको धाकधम्की आ कर असुली कर’ वाला ठेकेदारक डकैती  \nस‍ँ बज्जीसंघक बमनिा सिुदाय गमरब बनैत  गेल । बज्जीसंघक बमनिा \nसिूदाय ओ छलमथ मजनकर पुवजषके जनेउ तोडल  गेल रहे । युद्धकिष \nछोमड ब्यापार व्यवसायिे लागल सिूदायके सतयुगी  राजा अपन हरवाहा \nचरवाहा स‍ँ जनेउ तोड्वौने  रहमथ ।   \nसम्पन्न दशरथ मकसानक घरिे तीन  बेर सेन खमन डकैती  भगेल \nछलैक । सिय पर कर चुक्ता नइ कयने कारणे आधा जमिन अथात  \nपचास मबग्हा खेत  पर कर असुली करयवाला ठेकेदार परोसीराि \nकब्जा कयने छल । सेन राज्य एवं दरभंगा िहाराजक सियिे लोमहया \nपैसा द’ क’ सराफी कारोबार स‍ँ जम्िा भेल पुखौली असफी सेहो \nडकैत  लगेल छलैक । अंग्रेजक कब्जा रहल क्षेत्रके नजमदक दोसर \nदेशके जलसरिे नेपाली सेनाक एक टुकुडी रखवाक पत्र जनेल धमर \nअएलावाद कर असुली करयवाला ठेकेदारस‍ँग छलफल कायल गेल। \nपरोसीराि अतपन लठैत  लखनस‍ँ बात  क’ सेनाक लेल जिीन उपलब्ध \nकरौला पर बक्सीसके रुपिे पक्की घर देवाक आश्वासन देने छल । \nसाथे सेनाक रासन ठेक्का देवाक प्रमिया आगू बढादेलक ।  \nदशरथकेँ जानकीपुर जाएवाला डगरक नाके पर रहल जिीन कब्जा \nकरवाक परोसीराि र लखन बनाचुकल छल । मकएक त  सैमनक \nजिीनक बदला मकछ सोनाक मसक्का देवाक बाचा कयने रहैक ।  विदेह सदेह:२१|| 109 \nलखन पुरान महत  भेल नाटक क ’ दशरथके घर पहु‍ँच रासन \nठेक्कापट्टािे बनवाक आग्रह कयलक । रासन ठेक्कािे बहुत  रास आिद \nहोवाक लालच सेहो देखौलक। लेखनदासी करय सकवाक क्षिता \nबराबरके पढाई कयला बाबजुद ऐहन जालझेलक बात  स‍ँ दशरथ \nअलग रहलवालिे दशरथ छलमथ ।  \nजेनतेन  दथरथ ठेक्कापट्टािे लखनकेँ साथ देवाक सहित  भेल । साथे  \nएकटा शतष  रखलक जे कमहयो ओ थाना, ब्यारेक आ सैमनक कहाँ \nनइ जाएव । अमह शतषिे दुनुगोट सतप्रमतशत  सहिमत भेलावाद ठेक्काक \nधरौटीवास्ते नाके परके जमिन धरौटीिे देवाक आग्रह अमस्वकार करय \nनइ सकल ।  तीन  िमहनाकबाद ठेक्कािे मलखत  शतष  बिोमजि रासन \nआपूती  नइ कसकवाक आरोप लतबैत  धरौटीिे रहल जिीनकेँ डाक \nपर चढावल देल जानकारी दशरथके देलगेल । लेखनदासीधमरकेँ \nपढाई कयलावादो राजकाजक बहुत  बात  नबुझने दशरथ राजाधमर \nमबन्द्ती पत्र हुलाक स‍ँ पठौलक िुदा वो सरकार धमर पह‍ँच स‍ँ पमहनही \nचोरी भगेल ।  \nअन्द्ततः नाके परके जिीन पर सेना कब्जा क अतपन ब्यारेक खडा \nकयलक आ मधरे मधरे ओमहठाि रहल दशरथके बीस मबग्हा जिीन \nपर सेना अभ्यासके नाि पर कब्जा कलेलक । दशरथस‍ँ कमहयो \nराजिागष बनाब त  कमहयो शहर बसएवाक नाि पर बाँमक रहल सम्पूणष \nजिीन कब्जा कराविे परोसीराि आ लखन सफल भेल । जलसरिे \nरहल राजस्थानी आ राजकाजक कर असुली करयवाला ठेकेदारक \nजिीनिे मदन दुगुना रात चौगुना करवाक काजिे सरकारी लोकसभ \nसेहो साथ देलक ।  \nसय मबग्हा जिीन राखयवाला दशरथ मधरेमधरे सम्पन्नता स‍ँ मवपन्नतािे \nपमरणत  भगेलमथ ।  नवनागमरक आ शासककेँ चालबाजी स‍ँ चौघरा  110 || विदेह सदेह:२१ \nहवेली सेहो बेचके मस्थतीिे पहु‍ँचा देलगेल । एक बरर्के बाद अंग्रेस \nअतपन शासन छोमड भामग गेल । मकछ सियक बाद जलसर आ \nजनकपुरीिे प्रजातन्द्त्र आएवगेल ।  िुदा मवपन्न भेल दशरथ  \nबालबच्चाके भोजनक ब्यबस्था करय लेल सम्पूणष पमरवार मवहार \nमबस्थामपत भगेलाह ।  छोटिोट रोजगार क’ अतपन आ पमरवारकेँ \nगुजारा चलाब लागल \nसिय पमरवतषन  भेल । दशरथक बेटा, पोता  धमनक बमनगेल । आब \nओकरासभके नेपाली बनवाक िन होइछमन । िुदा जालसाजक दूमनयािे \nओसभ फेर स‍ँ नइ परय चामह छमथ । अखनो हुनकसभक घरिे \nसेन र शाहकामलन राजाक भोजपत्ता आ कागजकेँ  फाइल सनुक्कीिे \nराखल अमछ ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२१|| 111 \nअरुण लाल \n \nबीहमन कथा- कुंभ स्नान \n \n.....परीछन छह ....। आबह आबह। \nहौ ! राि जी इच्छा स' कत ' गेल छलह, िने गोटेक सतताह  स' \nगायब छलह । कत ' \nअलोमपत्त भ' जाइत  छह।मकछु \nथाहे ने चलैए । \n \n.....मक कमहयह ! तों  जे नै रहैत  छह ने , िोने ने लगैत  अमछ , \nएकदि खालीपन िहसूस \nहोिय लगैत  अमछ ।आर सब त ' कुकुर बानर अमछ ककरा स \nबमतआउ  । सब स बेसी मदक्कत  \nअखबारक होइए । तोरा इसकुल गेलाक बाद धरौरा बाली आमन लै \nछमथ तोरा आंगन स'। \n \nकहैत  कहैत  चौधरी जी िहींस कें पुचकारय लगला।फेर कहय लगला \nई जे िहींस अमछ ने से \nबि पौस िानैत अमछ ,एकदि बकेन, बुझलह मकने । राि जी इच्छा \nस' पक्का तीन  सेर सबा \nतीन  सेर दूध दैए , एकदि गढगर बुझलह मकने । \n \nधरौरा चौक पर त ' एकरे पांच सेर बना क बेच लेत  ।हिरा त ' \nतोरे  सन सन चामर टा  112 || विदेह सदेह:२१ \nगाहक अमछ ।राि जी इच्छा स‍ँ एकहक  सेर सबकें  दैत  छी आ \nमकछु चाहो लै रमह जाइत  \nयै । \nअच्छा छोिह इ सब बात  ।बतौलह  नै, कत्त' गेल छलह रािजी \nइच्छा स। \n \n.....मक कहू बाबा ।हिरा इसकुल स' बस कें मटकट कटैत  छै कुंभ \nस्नान के बुझमलयै। \nहिरो मटकट कटा देलक जबरदस्ती । हिहू‍ँ सोचलौं भइये आबी \nएक बेर । सब पाप कटा ली । \nिुलकी बाली त ' जमर  क' िरल छलै ने ।अहाँ कें त  बुझलै अमछ \nसबटा। \n \nपरेशानी त  भेल जाइत  काल । िुदा मक कहू बाबा, एक डूि देलाक \nबाद लागल जेना मजनगी \nसकारथ भ' गेल । \nसब पाप ओतमह  मबला गेल ।देह एकदि हल्लुक,फूल जकाँ आ िन \nशान्द्त भ' गेल। बुझायल \nजेना हि मकछु नै छी। एक टा  कनौमसयो  बरोबमर नमह ।मनमित्त \nिात्र छी ।हिर वजूदे \nकतेक  ।संसार हुनके स चलैत  अमछ।लोक झुठे हाइ हाइ करैत \nअमछ। सबमहं नचाबत  राि \nगोसाईं । \n \nबहुत  संतोर्  आ दृढ़ इच्छाशमक्त जागल अमछ । मजनगीक अथष आब  विदेह सदेह:२१|| 113 \nसिमझ िे आबय लागल ।भला \nहोइन्द्ह जोगी जी कें ।अद्भुत संसार और संस्कृमत रचलमन्द्ह अमछ \nकुंभ घाट पर । \n \nहिरा त ' लगैए बाघ आ बकरी एकमह घाट पर मनमभषक भ' पाइन पीब \nरहल अमछ ।अखंड शांमत  \n।मनिषल कलकल बहैत  गंगा, जिुना आ सरस्वतीक  संगि िे डूि \nदैते  अनन्द्त सुखक \nप्रामतत होइछ ।पूछू नै फेर फेर जाइ के िन करैयै । \n \nओह गदगद भ' गेल िन । \n \n...से बात  ।ओह! त खन हिरो नेने जइत ह ने अपने संगे रािजी \nईच्छा स। बूढ सूढ आदिी \nहि सब कोना जा सकब । \n \nमकए नै । कुंभ िे अइबेर बहुत  नीक बेबस्था सरकार केने छै । \nआ जानै मछऐ बाबा अइ कुंभ िे जबाहर लाल स‍ँ ल'क' जोगी , िोदी \nसब स्नान क' चुकलाह \n।आ देखा देखी राहुल ,मप्रयंका सेहो स्नान करती  ।महन्द्दुत्वक भावना \nहुनको सबकें \nमकछु मकछु जगलमन्द्ह अमछ ।भले \nदेखाबटी ही सही । \n \nधरोराबाली हुलकी द' सब बात  मखिकीक दोग स‍ँ अकामन रहल  114 || विदेह सदेह:२१ \nछलीह ।चौधरी जी संग धिष \nयुद्ध पर अिल छलीह जे मकछु बीत  जाय ओ कुंभ स्नान करबे \nकरती ।हुनका िोन िे \nखुदबुद्दी लागल छलमन्द्ह आ प्रायमित करय चाहैत  छली आमखर दूध \nिे सबमदन एक \nलोटकी  पाइन वएह त ' मिलबैत छलीह ,राि जी इच्छा स । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२१|| 115 \nबीहमन कथा- ग्राहक \n \nआइ भोरे भोर चौधरी जी नहा सोना क' जल्दी जल्दी दोकानक शटर \nअपने स' कहुना क' \nउठा रहल छलाह मक रेंजर सैहेबक ड्राइवर तखने  दोकान िे मलस्ट \nल' क' पहु‍ँचल । \n \n...यौ सोइंठ अमछ , आ िरीच सेहो लेबै। कनी लाल िेरचाइ ,आ \nबाबा रािदेब बला महंग \nअमछ न । \n \n...आबय दही िनटुनिा के ।कने धुपबत्ती देखाबय दे । \n...यौ बासिती चाउर केना दैत  मछऐ। \n \n...अबै छौ िनटुनिा बता  देतौ।जय  गणेश जय गणेश जय गणेश \n.......... \n \n...यौ मचकेन िसाला अमछ न ? \n...आ सफष एक्सेल , डाबर हनी , मबसलरी बोतल  । \n \n...चुप ने कनी िनटुनिा अमबते  हेतै।  कत ' रमह जाइत  छै, ईहो छौंिा \n,राि जी इच्छा \nस ,से नमह जामन । \n \n...यौ जूता  के मफत्ता सेहो रखै मछऐ,आ मफनाइलक बोतल।   116 || विदेह सदेह:२१ \n \n...ह‍ँ ह‍ँ सब छै।तों  कनी दि धर । जय गणेश जय गणेश जय \nगणेश देबा। \n \n...कखन आओत  ओ। हिरा त  देरी होइए । यौ मकचेन मकंग आ \nमकचेन िसाला िे कोन बमढयां \nहोइत  छै । \n \n...कत्ते बजै छैं , बाप रे बाप । \n \n...यौ कखन िनटुनिा आओत  ।हिरा त  सैहेब बाजय लगता  । \nकहता  कत ' एतेक  सिय लामग गेलौ \nत  की कहबै ।बताउ।  \n \n...ओि निः मशवाय।कनी चुप रहय ने ।अगरबत्ती देखाब' दे न । \n \nयौ बासिती चाउर बमढयां अमछ मक कतरनी । कनी देखाउ न। \nकोन सस्ता छै आ बमढयां , \nिेिसैहेब पोलाउ बनेमथन ।बहुते  लोक सब आयल छै । \n \n...कहमलयौ ने सब बात  िनटुनिे के बुझल छै आ ओकरे रखलो \nछै। \n \n...यौ ओकरा कत्ते दरिाहा दैत  मछऐ । \n  विदेह सदेह:२१|| 117 \n...से मकयै । चौधरी जी कनी गरिाइत बजला। िोन आब मखमसयानी \nमबल्ली सन भेल जा रहल \nछलमन्द्ह। \n \n...अहाँ के मकछु बुझले ने अमछ ।त खन ओकरे काउंटर पर बैसय \nमदऔ , पैसा अमधक भेटतै  \nत  अपने सिय पर आओत  आ अहाँ मकछु मदन ओकर बला काज \nकरु जामह स' रखरखाव आ सब मजमनस \nके दाि सेहो पता  रहत  अहाँ कें । \n \n...ऐं ! मक कहलैं ।चौधरी जी लाचार भेल शून्द्य िे तकैत  िनटुनिा \nकें अखनो एबाक \nइन्द्तजार बहुत  बेसब्री स' क' रहल छलाह। \n \nिने िन सोचय लगला सैह देखू कमनयें ओहदा  पामब क' केना लोक \nइतराय लगैत  छैक \n।रेंजर के एक टा िािूली ड्राइवर कतेक  पैघ बात  कमह देलक । \nएबाक एबे करत  िनटुनिा \n,लेमकन बेइज्जत कराए देलक । \n \nठीके लोक कहैत  छै जे िौत आ ग्राहक कखनो आमब सकैए, राि \nजी इच्छा स । \n \n \n  118 || विदेह सदेह:२१ \nिोहनराज \"गगन\" \n \nबीहमन कथा-१ \n \n---नव प्रयोगक मववाद व्यथष मथक, आऊ नव सदस्यक स्वागत अपनेक \nसभगोटे करी \n---अहाँ बि बुझै मछयै \nसभस‍ँ मपछला पाँमतिे बैसल जोमगंदरा तािसे बाजल \n---की कहबाक अथष अमछ अपनेक खुमलकेँ बाजू, कथीक मवरोध? \n---मकछु नए, िुदा एमह बगीचािे कोनो नवका गाछ आब नए लगब' \nदेव, मकछ भए जाय। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२१|| 119 \nबीहमन कथा-२ \n \n\"हमरयाणा पंजाबिे फेर अमह बेर कोटष रबामस फोरबाक सिय सीिा \nमनदेमशत  कएने छैक कथी ल‍ँ कीन रहल छह?\" राजेश अपन दोस \nराजू स‍ँ। \n \n\"मपछला बरख सेहो मदल्ली िे बन्न कएने रहैक िुदा कहा िानै छैक \nलोक\" \n \n\"कथी लोक िानते होली िे इकोफ़्रेंडली होली! मदयावाती  िे शुद्घ \nबसात  केर नाि पर मबन रबामसक मदयावाती  अमकल सभटा महन्द्दू पर \nछजै आमक आआरो कतौ ..? \n \n\"ह‍ँ होऊ मवयाह िुरन महंदुस्तान पामकस्तान केर िैच उपनयन सभिे \nठीक िुदा मदयावाती  िे ज्ञान त खन की कहू‍ँ\" \n \n\"स्वस्थ हवािे सांस लेब' के नेँ चाहइ छैक िुदा िात्र मदयावाती  िे \nरोमक..? रबामसक कारखाना बन्न क' न दौऊ\" \n \n\"चलु छोिू नेँ कीनब कोटषक आदेश छैक िुदा पराली जरा शुद्ध हवा \nबाँटबाक प्रयास सेहो स्वीकार नेँ\" \n \n\"से बन्न ने हेतैए  नाक रगमि िैमर जाऊ\" उदास होइमत  दुनूगोटे िु‍ँह \nहप कएने बैमस गेल। \n  120 || विदेह सदेह:२१ \nराम विलास साहु  \n \nलघुकथा- घुवम गाम चलु  \n \nरवबया पत्नी सॉंगे खेत आ चौमासमे तरकारी उपजा क ऽ पवरिार \nचलबैए। बैसारी समयमे घर -घरहिीक मजूरी सेहो करैत अवछ। तइसँ \nभवर पेि भोजन तँ भेि जाइए मुदा बाहरी खचाक लेल कोनो आमदक \nसाधन नै अवछ। रवबयाक पत्नी गभमिती अवछ। एक रावत भोरबेमे \nपत्नी रवधयाक पेिमे जनमासुतक दरद शुरू भऽ गेल। रवबयाक हाथ  \nछुच्छ, एको छदाम नै जे कोनो िैदकेँ बजा दिाइ -दारू करैत। मुदा \nभगिान ऐ वबपैतमे मदैत केलवखन आ सुहरदे बेिाक जन्म भेल। भोरे \nअन्हारेमे रवबया उवठ गामसँ पल्हैनकेँ बजा देख -भालमे लगा आ \nदोकानसँ उधारे रवधयाक वकछु दिाइ , करू तेल आनलक। खुशी \nमने रवबया रवधयाकेँ सोइरी घरमे खे नाइ-वपनाइपर वधयान दैत रहल। \nबेिाक जन्मक खुशीमे गुड़ -आदी गाममे बाँिलक। मुदा छठमा वदन \nछठीहारक लेल रवबयाकेँ वचन्ता रहए जे छठीहारक समान आ निका \nिस्त्र इत्यादी केना आएत। रवबयाकेँ एकिा उपाय सुझल जे वकछु \nखेत भरना रावख महाजनसँ रूपैआ उठा सभ काज सम्पन्न कऽ दइ \nछी आ फे रो कमा कऽ रूपैआ महाजनकेँ सठा खेत आपस लऽ लेब। \nऐ तरहेँ रवबया काज सम्पन्न केलक। बेिाक जन्म गरीबी आ दुखक \nसमय भेल तँए नाओॉं रखलक- दुखना। \nदुखनाक जन्म भेने रवबयाकेँ पवरिारक खचम बवढ गेल। कवहयो \nदिाइ तँ कवहयो तेल -कुर आ कवहयो नुआँ तँ कवहयो खेलौना। खेत \nपवहने भरना लगल  रहए, चौमाससँ खचा पुॉंगबे ने करइ। आ अपनो \nघरेमे ओझराएल रहए। बोइन -मजूरी कवर कऽ कोनो धरानी पेि भरैत \nगेल। दू बखमक पछाइत बेिीक जन्म भेल। दुखक घड़ीमे पवरिारक  विदेह सदेह:२१|| 121 \nखचा बढैत गेल।  \nएक वदन रवबया पत्नी रवधयासँ विचार केलक जे आब आगू वदन \nकेना कित? रवधया बजली -  \n“बेिा-बेिी नमहर हएत तँ काजक मदद अहूँकेँ आ हमरो \nकरत। ताबे कोनो तरहेँ वदन खेपु आ हमहूँ सकताइ छी तखन दुनू \nगोरे कमाएब। तइले वकए मन छोि करै छी। ”  \nवदनो बढल आ बेिो -बेिी बवढ वसयान भऽ गेल। रवबया विचार \nकेलक जे पवहने बेिीक वबआह कऽ लेब पछाइत बेिाक वबआह करब। \nवकए तँ बेिीक वबआह मे दान -दहेज लगत। जँ पवहने बेिाक वबआह \nकरब तँ बेिीक वबआह बेरमे बेिा -पुतोहु अरॉंगा करत।  \nरवबयाक बेिी अड़हुवलया बड़ सुन्नर, चतुर आ काजमे कुशल \nअवछ। गामो -समाजक लोक अड़हुवलयाकेँ देख सराहैए। बगलेक \nगामक धवनक लाल बाबू प्रवतवष्ठत बेकती छैथ। ओ अपन बेिा लेल \nअड़हुवलयाक हाथ मॉंगै खावतर रवबयाक घर पहुँचला। रवबया बाजल -  \n“हम गरीब छी , अहाँ धनीक। हम केना अहाँमे सकब जे \nअहाँक बेिासँ अपन बेिीकेँ वबआहब। ”  \nमुदा धवनक लाल  बाबू अपन घरमे कुशल गृहणीक अत्यन्त \nजरूरी बुवझ आ सुन्नर कन्या देख, सोचैत-विचारैत रवबयाकेँ कहलक -  \n“देखू रवब, सम्बन्ध वदलक वमलानीसँ होइए धनसँ नवह। हमरा \nअहूँ वकछो नै देब। मात्र कुल लक्ष्मीसन कन्या खुशी-खुशी देब बाँकी \nसभ काज हम समझब। अहाँक कोनो खचम नै करए पड़त। हम \nअपना बेिा आ पवरिारमे सभकेँ समझा -बुझा लेब। ”  \nरवबया सभ बात सुवन मने -मन सोचलक धवनकलाल बाबूक \nविचार उत्तम छैन। हमरा नै  कोनो खचम हएत , हमर बेिी सुखी घर \nजाएत। तवह क्रममे गप -सप्प चवलते रहए वक धरक बनल अड़हुवलया  122 || विदेह सदेह:२१ \nहाथक स्िावदष्ट जलखै आ चाह भेल। रवबया उवठ आँगन जा कऽ \nपत्नी आ बेिासँ विचावर दरब्जापर आवब धवनकलाल बाबूसँ बाजल -  \n“देखू, हम अपनेक प्रवतष्ठा राखलौं। शादीक वरस्ता मॉंजूर करै \nछी मुदा हमरो इ्जत अहाँ राखब। ”  \nजखने वबआहक बात गामक लोक सुनलक तँ दाँते औॉंगरी \nकािए लगल। वकयो कहए जे वबआह केना हेतै , वकएक तँ अमीरी -\nगरीबीमे बड़ फकम होइ छइ। मुदा अवधक लोकक सोच रहै जे अवहना \nसम्बन्ध अवधक लोक करत तखन ने ऊँच -नीचक खावध मेिाएत आ \nसमाजसँ दहेज प्रथाक  अन्त हएत। वकछु लोक तँ परोक्षेमे विरोध \nकरए मुदा गामक अवधक लोक प्रसन्न अवछ जे गरीबक बेिीक वबआह \nनीक घर -बर आ प्रवतवष्ठत पवरिारमे भऽ रहल अवछ।  \nरवबया बेिीक वबआहक तैयारीमे जुवि गेल। मुदा सोचैत रहए \nदहेज ने नै वदअ पड़त, तैयो तँ बेिीक वबआह आ विदाइ करबामे \nबहुतो समान क जरूरत पड़बे करत वकने। बवरयाती आ कुिुम सबहक \nमान -मयादा , खान-पानक लेल रूपैआक इॉंजाम करैये पड़त वकने।  \nरवबयाक वकछु खेत पवहने भरना लगल छल आ शेर् जे पाँच \nकट्ठा बँचल छेलै ओहो भरना लगा अपन बेिीक वबआहक काज सभ \nवमवल करए लगल।  \nवबआहक वदन बवरयाती समयपर पहुँचल। गामक लो क सभ आ \nउपवस्थत कुिुम सभ वमवल बवरयातीक स्िागत करए लगल। नाश्ता -\nपावन, चाहक पछाइत ितममान रीवत -रेबाजसँ दुल्हा-दुवल्हनक बरमाला \nभेल। दुल्हा-दुवल्हनक जोड़ी देखैले गामक लोक उमैड़ पड़ल। सभ \nमने -मन राम -सीता सन जोड़ीकेँ अवसरिाद देलक। वबआहक काज \nशुरू भेल आ बवरयाती -सबहक भोजनक वबजौ भेल।  \nवबआहक काज सम्पन्न भेला पछाइत रवबया बेिीक विदाइमे लवग  विदेह सदेह:२१|| 123 \nगेल। बेिी आइ नैहरसँ सासुर जेती वतनकर भार -दौर बरदगड़ीपर \nसाँवठ आ दोसर गड़ीपर पलॉंग, कुसी, अलङा, पीवढया, आलमारीक \nसॉंग अनेकानेक चीज-िौस लावद बावन्ह तैयार केलक। तेसर \nसॉंफनीबला गड़ीपर ओहार दऽ दुल्हा-दुवल्हनक विदाइ कऽ रवबया अपन \nसमधी - धवनकलाल बाबूक देहपर साल ओढा कऽ गला -सँ-गला वमलल \nआ बाजल -  \n“समधी बाबू , अड़हुवलया आब हमर बेिी नवह , आब अहाँक \nछी। हम जे सकलौं से पुरा केलौं। कुल लक्ष्मी अहाँक देलौं।”  \nधवनक लाल बाबू रवबयाक वधरज बान्हैत िचन देलवखन -  \n“अहाँक बेिी आब हमर इ्जत आ लक्ष्मी छी। हमरा रहैत \nकोनो तरहक कष्ट नै हएत।”  \nअड़हुवलया अपन सासुर पहुँच कऽ खूब खुशीसँ रहए लगली। \nकुशलतासँ सासु -ससुर आ पवतक सेिा , घरक काज , सुन्दर विचार \nआ बेिहार देख सभ कहए जे एहेन पुतोहु भगिान सभकेँ देथुन जे \nसबहक घर स्िगम बनल रहत।  \nअड़हुवलयाक कमी रवबयाक घरमे हुअ लगल। घरक काज आ \nऊपरसँ मजदूवरयो करबाक वचन्ता रवबयाकेँ बवढ गेल। काजक भारसँ \nरवधया बेमार पवड़ गेल। रवबया विचार केलक जे बेिा - दुखनाक \nवबआह कऽ लइ छी। पुतोहु घरक काज करती , तइसँ पत्नीक काजक \nभार सेहो कवम जाएत आ वकछु आराम सेहो भेित। मुदा पुतोहु अपने \nबेिी सन काजुल बेिहारी आ सुन्नर करब।  \nएक वदन रवबया सनेश नेने बेिीसँ भेँि -मुलाकात करैले जाइत \nरहए। रस्तामे सोचबो करए जे समैधसँ बेिाक वबआहक चचम करब।  \nसमैधक घर पहुँच बेिीसँ भेँि कवर समैध लग रवबया बैसल। \nगप-सप्पक क्रममे रवबया अपन बेिाक वबआहक चचम केल क । समैध  124 || विदेह सदेह:२१ \nबजला-  \n“हमरा गामेमे पुबवरया िोलमे हमर पुरान वमत्र रघुनीजी छैथ। \nहुनकर बेिी बुवधया बड़ सुन्नर, बड़ काजुल आ सुशील सेहो अवछ। \nजखन अहाँ अपना बेिाक वबआह केतौ करब तइसँ नीक रघुनीजीक \nबेिीसँ करू। दुनू गोरे घुमैत -वफरैत चलू हम वमत्रसँ भेँिो कऽ लेब \nआ वबआहक चचम  सेहो करब। ”  \nिहलैत दुनू समैध रघुनीजीक िावरपर पहुँचला। चाह पीबैक \nक्रममे बुवधयाक वबआहक चचम भेल। रघुनीजी बजला -  \n“धवनकलाल बाबू , बुवधया कोनो हमरेिा बेिी छी आ  अहाँक \nनवह छी। जेतए बवढयाँ हुअए , हमरो विचार रहत। हमरा -अहाँमे फके \nकी अवछ। मुदा एकिा बातक वधयान राखए  पड़त, हम गरीब छी \nगरीबे कुिुम करब। वकए तँ गरीब -अमीरमे विचार आ बेिहारमे फकम \nहोइत अवछ। ”  \nतखने रवबया लड़की देखबाक इच्छा व्य्त केलक। तैपर \nरघुनीजी अपन बेिीकेँ बजा देखौलक आ बाजल -  \n“इहए छी हमर बेिी - बुवधया, बजा-भुका कऽ देख वलअ। ”  \nरवबयाकेँ लड़की पवसन भऽ गेल।  \nरघुनीजी बेिीकेँ कहलक -  \n“बेिी, तूँ पवहने अपन हाथक बनल जलखै आ चाह नेने आबह , \nपछाइत खैनी -सुपारी सेहो नेने अवबहह। ”  \nरघुनीजी वमवथलाक वरवत -रेबाजसँ निका कुिुमकेँ सम्मान करैत \nबेिीक हाथसँ बनल जलखै -चाह करा खैनी -सुपारी दऽ वबआहक वदन \nवनसवचत करबाक लेल गामक पवण्मत दीनानाथ जी क घर पहुँचल। \nपण्मीजी शुभ वबआहक मुहुतम पत्रामे देख बजला -  \n“वबआह पॉंचमीक वदन बड़ शुभ लगन अवछ। मुदा एकिा विचार  विदेह सदेह:२१|| 125 \nमानी तँ कहब। ”  \nरघुनीजी बजला -  \n“बाजू ने पण्मीजी ! अपनेक विचार कोनो वक गलत थोड़े \nहएत।”  \nपण्मीजी बजला -  \n“कम खचममे मवन्दरमे वबआह करू। की झेल -झिारमक \nलिारममे पड़ब।”  \nरघुनीजी रवबया आ धवनकलाल बाबू पण्मीजीक विचार मावन \nगामक मवन्दरमे वबआहक कायमक्रम सम्पन्न करबाक वनणमय लेलैन। \nवबआह पॉंचमी वदन गामक मवन्दरमे वमवथलाक रीवत -रेबाजसँ वबआह \nसम्पन्न भेल।  \nबेिा-बेिीक वबआह भेने रवबयाकेँ खुशी तँ भेल मुदा चैन नवह \nभेल। खेत भरना  लगने घर -खचम पुॉंगबे ने करइ। खेतो कवम गेलै \nआ मजूरी सेहो। ऊपरसँ कपड़ा-दिाइक खचम केना चलत। ऐ वचन्तामे \nरवबया वदन-रावत मुमल रहै छल। एक वदन बेिासँ विचार करैत रवबया \nबाजल-  \n“गामक लोक सभ पॉंजाब-वदल्ली कमाइले जाइए , चलह ओकरे \nसॉंगे दुनू बापुत अपनो सभ बाहरे कमाएब। घरमे  दुनू सासु -पुतोहु \nवमवल काज करती। बाहरी कमाइसँ भरनाबला खेतो छोड़ा लेब आ \nकजो चुका लेब। ”  \nदुखना अपन वपताक विचारसँ सहमत भेल। दुनू बापुत गामक \nसॉंगबेक सॉंग पॉंजाब चवल गेल।  \nरवबया दुनू बापुत पवहल बेर पॉंजाब आएल। ऐठामक िातािरण , \nजलिायु आ रीवत -रेबाजसँ पवरवचत नइ अवछ तँ ए ओ सॉंगीक सॉंगे \nकाज करए लगल। लोक घर छोवड़ परदेश ऐ लेल अबैए जे कम  126 || विदेह सदेह:२१ \nसमयमे बेसी मजूरी कवर बेसी रूपैआ कमा घर भेजब।  \nदुनू बापूत रवबया कमाइ खावतर वदन -रावत पवरश्रम करए लगल। \nपॉंजाबमे धन-रोपनी करए लगल। धनरोपनीमे दुनू बापुत कुशल , \nकीलाक-कीला धनरोपनी कऽ खूब कमेलक। मुदा पॉंजाबक भीर्ण \nगरमी , एक वदन कीलेमे रवबया बेहोश भऽ वगर गेल। दुखना अपना \nवपताकेँ खेतमे वगरल देख झि -दे उठा कनहापर लावद मा्िरक \nव्लनीकपर पहुँचल। म ्िर दू -चावरिा इॉंजे्शन आ कतेको रॉंगक \nिेबलेि देलवखन आ दुखनाकेँ बजा समझाबैत कहलवखन -  \n“देखू अहाँक वपताकेँ कालाजार बोखार  भेल अवछ। वहनका \nएक मास धवर इलाज चलत , अराम करत आ समयपर भोजन -दिाइ \nखा सुतत। खूनक कमी सेहो अवछ। ”  \nम ्िरक बात सुवनते दुखनाक होश उवड़ गेल। मुदा वधरजसँ \nमास भवर इलाज वपताक करौलक। जे कमेलहा रूपैआ छल से \nसभिा खचम भऽ गेलइ। छुच्छे हाथे आगू इलाज केना चलत। सोचमे \nदुखना पवड़ गेल, असगर कमाएब वक वपताक सेिा करब। दुखनाक \nपरेशानी देख मने -मन रवबया सोचए जे गाम -घरमे जे वकयो बेमार \nपड़ैए तँ घरक सभ सदस्य वमवल सेिा करैए आ गामोक लोक आवब -\nआवब हाल -चाल पुछैए। दुख -सुखमे सहयोग करैए। मुदा परदेशमे सभ \nअपन-अपन कमाइक पाछू लगल रहैए। सॉंगी सभ सेहो हा ल-चाल नै \nपुछैए, मदैतक तँ बाते दूर। मदैत करत वकए। ऐठामक लोक कोनो \nहमर गामक छी आवक वदयाद -िाद छी जे दू -चावर छेबो करए ओ \nअपन-अपन मजूरीमे लागल रहैए , हमरा लग वकए औत।  \nरवबया बेिाकेँ कहलक -  \n“बौआ, ऐठामसँ घुवम अपन गाम चलह। अपना गाम -घरक \nवजनगीमे जे दया -धमम , प्रेम-भाि आ सहयोग करैक विचार अवछ से \nएतए नवह अवछ। रहल कमाइ -खाइक बात तँ अपने गाममे एतेक  विदेह सदेह:२१|| 127 \nमेहनत -मजूरी करब तँ ऐठामसँ बेसीए हएत। अपन गाम परदेश छोवड़ \nलोक आन परदेश आवब कऽ वदन -रावत मेहनत कऽ ओतुक्का विकास \nकरैए मुदा एतेक मेहनत जखन अपने देश आ अपने गाममे करत तँ \nअपनो देश आ गामक वि कास हएत वकने। घुवम गाम चलु बौआ , \nअपने घर रवह सभ वमवल मेहनतसँ गाम आ देशक विकास करब। \nई बात बहुत पवहने माक कहने छला - ‘घरक आधा रोिी नीक आ \nबाहरक सौंस रोिी नवह नीक।”      \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  128 || विदेह सदेह:२१ \nनन्द्द मवलास राय \n \nलघुकथा- मसयानक िामर दही-चूरा \n \nहिरा गािस‍ँ दू-अढ़ाइ मकलोिीटर दूरीपर एकटा गाि अमछ िझौरा। \nहिरा सबहक डीलरक घर िझौरा गाििे छैन। ह‍ँ, ह‍ँ वएह डीलर \nजेतए  िोमटया तेल  आ चाउर-गहुि भेटैत  अमछ। डीलरेक घरक \nबगलिे एकटा मशक्षक छमथन मत्रलोक विा। भगवानक कृपास‍ँ पमत्नयो \nमशमक्षका छमथन। घरोक सुखी सम्पन्न लोक छैथ। मत्रलोकजी आ \nहि मनिषली कौलेजिे इन्द्टरिे संगे पढ़ैत  रही। िुदा मत्रलोकजी सतकी  \nई केलैथ जे इन्द्टरक पढ़ाइ मबच्चेिे छोमि रॉंची जा ओतएस‍ँ टीचसष \nिेमनंग कऽ लेला। बादिे बी.ए. धमर सेहो पढ़ला। त‍ँए ओ मशक्षक \nछैथ। हि ईमनंग नै केलौं त‍ँए पमढ़-मलमख कऽ बकरी चरबै छी। \nअखनो मत्रलोकजी जेतए -केतौ  भेटै छैथ त‍ँ कुशल-क्षेि हेबै करैए। \nिाचष िासक गप छी। हि आ हिर मदयादीक एकटा भैयारी- िदनजी \nराशन आनए डीलर ओत ए गेल रही। िदन भाइ सेहो मशक्षक छैथ \nआ जइ मवद्यालयिे मत्रलोकजीक पत्नी मशमक्षका छमथन ओही मवद्यालयिे \nिदनो भाय छैथ। हि आ िदन भाय डीलर ओइठाि ब्रेंचपर बैसल \nरही, डीलर रमजष्टरिे आ काडषिे राशनक खानापूरी कऽ रहल छला। \nतखने  मत्रलोकजीक बेटा िदन भायकेँ बजा कऽ लऽ गेलैन। हिरा \nनै बजेलैथ त‍ँए हि डीलरे ओत ए बैसल रहलौं। जखन राशन लेल \nभऽ गेल त‍ँ मत्रलोकजी दरबज्जा मदस देखए गेलौं जे िदन भाय की \nकरै छैथ। हि सिकेपर स‍ँ कहमलऐ- \n“िदन भाय, गािपर नै जाएब?” \nिदन भाय कहलैथ-  विदेह सदेह:२१|| 129 \n“आउ-आउ चलै छी।” \nमत्रलोकजी सेाहे दरबज्जेपर बैसल रहैथ। ओ कहला- \n“पॉंचे मिनट आओर रूमकयौ िदनजी चाह पीने अबै छैथ।” \nतखने  देखमलऐ जे मत्रलोक जीक बेटा दू कप चाह नेने आएल। एक \nकप चाह मत्रलोकजीक हाथिे देलकैन आ दोसर कप िदन भायकेँ। \nिुदा मत्रलोकजी हिरा चाह पीबैले आग्रह नै केलैन। हि चोट्टे डीलरक \nदरबज्जापर आमब ब्रेंचपर बैस गेलौं। \nहि सोचए लगलौं, िदन भाय मशक्षक छैथ त‍ँए हुनका बजा कऽ \nमत्रलोकजी चाह मपयौलकैन आ हि साधारण मकसान छी त‍ँए हिरा \nबैसबाको लेल आग्रह नै केलैन। जखन मक मत्रलोकजी हिर संगीए \nछैथ...! \nहिरा मत्रलोकजीक बेवहारक बि दुख भेल। हि सोचए लगलौं- एकर \nबदला मत्रलोकजीस‍ँ केना लेल जाए। हि बहुत  सोच-मवचार केलौं। \nपनरहे मदनक बाद मत्रलोकजी िदन भायकेँ खोजए हुनका दरबजपर \nगेलाह िुदा िदन भाय दुनू परानी नेपाल गेल छला। मत्रलोकजी जखन \nआपस भेला त‍ँ हिरा देखला त‍ँ िोटर साइमकल रोमक कऽ िदन \nभाइक सम्बन्द्धिे पुछए लगला। हि सोचलौं आइ गर अमछ, मकए ने \nओइ मदनक बदला सधा ली। हि बि आदरस‍ँ मत्रलोकजीकेँ अपना \nदलानपर लऽ जा कऽ बैसौलयैन आ कहलयैन- \n“िास्टर साहैब, कनेक रूकू ऑंगनस‍ँ भेल अबै छी।” \nऑंगन जा पत्नीकेँ कहलयैन- \n“कनी दू कप नीक चाह बनाऊ। बुच्ची केतए  अमछ?” \nपत्नी इशारास‍ँ पुबमरया घर देखा कहलैन बैस कऽ पढ़ैए। बेटी िैमिकक \nमवद्याथी छी। ताबए  ओ लगिे आमब कहलक-  130 || विदेह सदेह:२१ \n“की बाबूजी?” \nएकटा पचसटकही दैत  एकटा मबकाजी भुमजयाक पैकेट आ एकटा \nनिकीन मबस्कुटक मडब्बा आनए कहमलऐ। पुन: पत्नीकेँ कहलयैन- \n“जखन बुच्ची देाकानस‍ँ भुमजया आ मबस्कुट आमन कऽ देत  त‍ँ दूटा \nतलेटिे भुमजया आ मबस्कुट दऽ दरबज्जापर पठाएब।” \nहि दरबज्जापर चमल गेलौं। एत ए मत्रलोकजीस‍ँ दुमनयादारीक गप-सतप \nकरए लगलौं। कमनक्केकालक बाद हिर बेटी दूटा तलेटिे भुमजया आ \nनिकीन मबस्कुट दऽ गेल। हि अपना बेटीस‍ँ कहमलऐ- \n“बुच्ची चाचाकेँ प्रणाि करहुन।” \nहिर बेटी मत्रलोकजीकेँ प्रणाि कऽ ऑंगन चल गेल। ऑंगनस‍ँ एक \nजग पामन आ दूटा ग्लास आमन टेबुलपर रमख गेल। हि मत्रलोकजीकेँ \nएकटा तलेट बढ़बैत  कहलयैन- \n“मलअ िास्टर साहैब, कनेक पामन पीब मलअ। पछाइत  चाह पीब।\n” \nतैपर मत्रलोकजी बजला- \n“चाह त‍ँ गािेपर स‍ँ पीब कऽ आएल रही।” \nहि कहलयैन- \n“चाहो कोनो पेटभरा चीज छी। जे एकबेर भमरपेट पी लोलौं त‍ँ \nफेर ओ सियेपर पीअब।” \nमत्रलोकजी मकछु लजाइत  तलेट हाथिे लेलैथ आ खाए लगला। \nजाबे हि दुनू गोरे भुमजया-मबस्कुट खा पामन पीलौं तैबीच  बेटी एकटा \nिेिे दू कप चाह दऽ गेल। हि िेिे स‍ँ एकटा कप चाह उठबैत  \nमत्रलोकजी मदस बढ़बैत  बजलौं- \n“मलअ िास्टर साहैब, चाह पीबू।”  विदेह सदेह:२१|| 131 \nओ फेर लजाइते  चाह लेला। चाहक बाद हिर बेटी पान दऽ गेल। \nदुनू गोरे पान खेलौं। हि मत्रलोकजीस‍ँ कहलयैन- \n“िास्टर साहैब हि त‍ँ कहब जे जलखै खा कऽ जइतौं  त‍ँ नीक \nहोइतए। ” \nतैपर मत्रलोकजी बजला- \n“जलखै, चाह, पान सभ भऽ गेल आब कोन जलखै हएत ।” \nई कहैत  ओ फटफमटया स्टाटष कऽ चमल गेला। \nतीन  मदनक बाद जखन िदन भाय मत्रलोकजीकेँ भेटलमखन त‍ँ \nमत्रलोकजी िदन भायकेँ सभ बात  बतौलमखन  आ कहलमखन- \n“हि नन्द्दजी लग बि लमज्जत छी। ओइ मदन अहॉंकेँ डीलर \nओइठािस‍ँ बजा कऽ चाह मपयेलौं िुदा नन्द्दजीकेँ बैसबाको लेल आग्रह \nनै केमलऐन। तेकरे  बदला नन्द्दजी हिरा जलखै आ चाह-पान करा \nकऽ लेलैन। एकरे कहै छै ‘मसयानक िामर दही-चूरा।” \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  132 || विदेह सदेह:२१ \nलघुकथा- दहेज पाप छी \n \nभोरका उखराहा। सिय नअ बजैत।  लालबाबूक दलान बेस साफ-\nसुथिा भेल रहए। चौकीपर नवका जाजीि मबछौल रहए आ नबाक \nखोल लागल मसरिा सेहो लगौल रहए। दलानक मनच्चॉंिे स्नानी \nचौकीपर एक बाल्टीन जल आ एकटा लोटा सेहो राखल रहइ। \nदलानक ओसारापर पॉंचटा कुसी सेहो राखल रहै आ दलानक रभीतरिे \nएकटा बिाक टेबुल आ टेबुलक दुनू भाग दू-दूटा कुसी लागल रहइ।  \nलालबबूक नजैर बेर-बेर देबालिे टॉंगल घिीपर चमल जाइत  रहैन। \nओ सोचै छला- आठे बजेक नाओं चुनचुन बाबू कहने छला आ अखन \nनअ बमज रहल अमछ। अखैन त क ओ सभ नै एला हेन, पता  नमह \nकी भऽ गेलइ। मकयो दोसर लिकीबला नै त‍ँ उपरौंझ कऽ देलक...। \nलालबाबू ई सभ सोमचते  छलाक मक एकटा अपाची िोटर साइमकल \nआमब दलानक आगॉंिे रूकल। ओइ िोटरसाइमकलस‍ँ चुनचुन बाबू आ \nएक गोरे आरो उतरला। \nलालबाबू बजला- \n“आएल जाऊ, आएल जाऊ, हिरा त‍ँ मचन्द्ता भऽ गेल रहए जे \nएतेक  देरी मकएक भऽ गेलैन।” \nतैपर चुनचुन बाबू हाथ जोिैत  बजला- \n“निस्कार..! \nलालबाबू, निस्कारकजबाब दैत  बजला- \n“निस्कार!” \nचुनचुन बाबू अपन संगबे मदस इशारा करैत  कहलमखन- \n“ई हिर मित्र छैथ, गोपी बाबू। उ. मव. बाबूबरहीस‍ँ सेवा मनवृत   विदेह सदेह:२१|| 133 \nप्रधानाध्यापक, महनको घर िौआहीए छैन।” \nलालबाबू गोपी बाबूकेँ हाथ जोिैत  बजला- \n“अहो भाग्य!निस्कर-निस्कार..!” \nगोपी बाबू बजला- \n“निस्कार।” \nलालबाबू बजला- \n“होउ, पएर-हाथ धोइ जाइ जाऊ।” \nदुनू गोरे हाथ-पएर धो कऽ कुसीपर बैसला। चुनचुन बाबू बजला- \n“मकए देरी भऽ गेल से नै बुझमलऐ।” \nतैपर लालबाबू बजला- \n“कहब त खन ने बुझब। हिरा त‍ँ होइत  रहए जे गािी नै त‍ँ रस्तािे \nखराप भऽ गेलैन।” \nचुनचुन बाबू बजला- \n“की पुछै छी। तंग  भऽ गेलौं हेन। एकटा ने एकटा बरतुहार \nदरबज्जापर अमबते  रहै छैथ। आजुके गप मलअ, ठीक साढ़े सात  \nबजे मवदा होइले गािी मनकाललौं मक नेहराबला एकटा बुलेट िोटर \nसाइमकलस‍ँ आमब गेला। कुटिैती केनाइ त‍ँ बादक बात  भेल िुदा जे \nदरबज्जापर मकयो जामत -कुटुि आमब जेता  त‍ँ हुनकर स्वागत-बात  नै \nकरबैन सेहो केहेन एहत । तहूिे अपना सभ मिमथलावासी छी। त‍ँए \nदेरी भऽ गेल।” \nई गप-सतप होइते  रहए तखने  लालबाबूक भातीज  रोमहत  दूटा तलेटिे \nभुजलाहा काजू, मकसमिस, िनक्का आ नुनगर मबस्कुट अभ्यागतकेँ लऽ \nकऽ आएल। लालबाबू आग्रह केलमखन। तीनू  गोरे दलानक भीतर  जा \nकऽ बैसला। रोमहत  दुनू तलेट लऽ पामन आनए अंगना चल गेल।  134 || विदेह सदेह:२१ \nलालबाबू टेबुलपर स‍ँ तलेट उठा लालबाबू आ गोपी बाबूक हाथिे दैत  \nबजला- \n“लेल जाए, कनेक पामन पीब लेल जाए।” \nरोमहत  दूटा मगलास आ एक जग पामन टेबुलपर रमख गेल। जाबे दुनू \nगोरे यामन चुनचुन बाबू आ गोपी बाबू काजू-मकसमिस खेलैथ ताबेिे  \nरोमहत  तीन  कप कॉफी लऽ कऽ आमब गेल। कॉफी पीलाक दसे-\nपनरह मिनटक पछाइत  फलक तलेट आएल जइिे सेब, सितोला, \nअनारक दना, अंगूर आ प‍ँच-प‍ँच छीिी िालभोग केरा रहए। फलहारक \nबाद मिठाइ आ निकीनक तलेट नेने रोमहत  पहु‍ँचल। तलेट देख चुनचुन \nबाबू बजला- \n“फलेस‍ँ त‍ँ पेट भमर गेल आब मिठाइ कोन पेटिे खाएब।”  \nतैपर नूनू बाबू बजला- \n“अहू‍ँ हद करै छी, फलोस‍ँ केतौ  पेट भरलै हेँ। लाबह हौ रोमहत , \nमिठाइ आ निकीनबला तलेट दहुन सबहक हाथिे।” \nरोमहत  नूनूबाबू आ गोपी बाबूकेँ आगॉं मिठाइ आ निकीनबला तलेट \nरमख देलक। मिठाइिे अिूलक रसभरी, काजूक वफी, शुद्ध खोआक \nपेरा, नामरयलक लड्डू आ निकीनिे मवकानेरी भुमजया छल। नाश्ताक \nबाद छािी देल चाह तीनू  गोरे पीलैन। चाह पीला पछाइत  चुनचुन \nबाबू बजला- \n“आब कन्द्याकेँ बजौल जाए। मकएक त‍ँ हिरा लोकैनकेँ आपस गािो \nजेबाक अमछ।” \nतैपर लालबाबू बजला- \n“मकएक, ऐठाि घर नै छै कीजे एतेक  औगुताइ  छी।” \nचुनचुन बाबू बजला- \n“से त‍ँ छैहे। ज‍ँ कुटिैती भऽ जाएत  त‍ँ केतेको  मदन रहब।”  विदेह सदेह:२१|| 135 \nलालबाबू बजला- \n“ज‍ँ कुटिैती करऽ चाहब त‍ँ मकएक ने हएत ।” \nचुनचुन बाबू- \n“दस कोसस‍ँ जे एतेक  हरान भऽ कऽ एलौं हेन से त‍ँ कुटिैतीए  \nकरए लेल ने, आमक अहॉंक गाि देखए।” \nई गप होइते  रहए मक वीणा एकटा तश्तरीिे  पान, सुपारी, इलायची, \nजदा आ तुलसी  पत्ती लऽ एली। ओ तश्तरी  टेबुलपर रमख सभकेँ \nपएर छुमब गोि लगली। गोि लगलाक बाद सबहक आगॉं पानक \nतश्तरी  बढ़ौली। सभ गोरे पान-सुपारी इलायची खाइ गेला। वीणाकेँ \nएकटा कुसीपर बैसौल गेल। चुनचुन बाबू अपन मित्र गोपी बाबू मदस \nतकला।  गोपी बाबू चुनचुन बाबूक इशारा सिैझ गेला। \nगोपी बाबू वीणास‍ँ पुछलमखन- \n“बुच्ची अहॉं की संज्ञा छी?” \nवीणा बजली- \n“वीणा।” \nगोपीबाबू- \n“बाबूजीक नाओं?” \nवीणा- \n“श्री लालबाबू राय।” \nगोपी बाबू- \n“कोन क्लासिे पढ़ै छी?” \nवीणा- \n“बी.ए. फज्ञइनलिे।”  136 || विदेह सदेह:२१ \nगोपी बाबू- \n“कोन मवर्यस‍ँ आनसष कऽ रहल छी?” \nवीणा- \n“गृह मवज्ञान मवर्यस‍ँ।” \nगोपी बाबू- \nचुनचुन बाबू मदस ताकए  लगला। चुनचुन बाबू वीणास‍ँ कहलमखन- \n“जाऊ बुच्ची। अहॉं ऑंगन जाऊ।” \nवीणा उमठ कऽ ऑंगन चल गेली। तैबीच  चुनचुन बाबू बजला- \n“लिकी हिरा पसन्द्द अमछ। लिकी देखबा, सुनबािे सुन्नैर आ \nसुशील अमछ।” \nतैपर गोपी बाबू बजला- \n“एकरा के काटत। ” \nलालबाबू पुछलमखन- \n“त खन आगॉं?” \nगोपी बाबू बजला- \n“देमखयौ िंगरौनीबला बीस लाख, एकटा बुलेट िोटर साइमकल आ \nपॉंच भमर सोन दइले तैरूार  छला। िुदा लिकीक ऑंमख कुइर छेलै \nत‍ँए कुटिैती नै भेलइ।” \nचुनचुन बाबू बजला- \n“यो मववेककेँ इंजीमनयर बनेबािे हिर बारह लाख टका खचष भेल \nअमछ। अखन ओ रेलबेिे इंजीमनयर अमछ आ आइ.एस.क तैयारी सेहो \nकऽ रहल अमछ। मपलखबािबला पच्चीस लाख टाक नगद, एकटा \nअपाची गािी आ सात  भमर सोनाक अलाबे मिज, कूलर, गोदरेज, \nवामसंग िशीन, टी.भी सभ दइ लेल तैयार छला िुदा लिकीक कद  विदेह सदेह:२१|| 137 \nछोट छेलइ। त‍ँए हिरा लिकी पमसन नै भेल।” \nगोपी बाबू आ चुनचुन बाबूक बात  सुमन लालबाबू सोचिे पमि गेला। \nओ सोचए लगला जे ई सभ कहै छमथन त इ महसाबे त‍ँ कितीिे तीस  \nलाख टकास‍ँ ऊपरे खचष हएत , िुदा अपना त‍ँ दसो लाखक सकरता  \nनइ अमछ। \nलालबाबूकेँ चुप देख गोपी बाबू बजला- \n“आब अहू‍ँ त‍ँ मकछ बमजयौ। एना चुप रहलास‍ँ काज चलत ?” \nतैपर लालबाबू बजला- \n“यौ िास्टर साहेब, चुनचुन बाबूकेँ बुझले छैन जे हि साधारण \nमकसान छी। चमटया सभकेँ टीशन सेहो पढ़बैत  छी। बेआ हिर \nएकटा छोट-क्षीण दवाइ देकान चलबैत  अमछ। हिरा त‍ँ दसो लाखक \nसकरता  नै अमछ त‍ँए चुप छी।” \nचुनचुन बाबू बजला- \n“त खन कुटिैती केना हएत । ज‍ँ इंजीमनयर लिकास‍ँ बेटीक मबआह \nकरबै तहूिे सरकारी जॉवबला, त‍ँ तीस  लाखस‍ँ ऊपरे खचष करए \nपित। ” \nलालबाबू बजला- \n“यौ सरकार, हि दस लाखस‍ँ बेसी खचष करबािे अक्षि छी। अपने \nलोकैन जे हिरा दरबज्जापर एलौं तइले  अपने लोकैनकेँ धैनवाद।”  \nचुनचुन बाबू बजला- \n“हि तीन  मदनक सिय दइ छी, फोन नम्बर लऽ मलअ। अपन सभ \nपमरवार मवचामर लेब। ज‍ँ अपनो मवचार भऽ जाएत  त खन हिरा फोन \nकऽ देब। अहॉंक कन्द्या सुन्नैर आ सुशल अमछ त‍ँए तीन  मदन सिय \nदऽ रहल छी, नमह त‍ँ हिरा बेटापर बरतुहारक लाइन लागल अमछ। 138 || विदेह सदेह:२१ \n” \nफोन नम्बर मलखबए लगलमखन, लालबाबू अनिनस्क भावस‍ँ फोन \nनम्बर मलमख लेला। \nवरतुहार सभ गेला। लालबाबू उदास भऽ गेला। ओ खेनाइयो ने \nखेलैन। ऐगला मदन भोरिे लालबाबूक बेटाक संगी मवनय आएल। \nमवनय मनिषली बजारिे िोबाइल मरपेयमरंगक दोकान खोलने अमछ। \nलालबाबूक िु‍ँहक उदासी देख मवनय पुछलकैन- \n“काका, िोन बि खसल देखै छी। की बात  मछऐ। कामि जे वीणा \nबमहनकेँ देखए बरतुहार सभ आएल छला से की भेल।” \nलालबाबू सभ बात  जे पैछला मदन चुनचुन बाबूक संगे भेल रहैन, \nमवनयकेँ कहलमखन। \nतैपर मवनय बाजल- \n“अ‍ँइ यौ काका, ओइ बरतुहार सभकेँ ई नै बुझल छैन जे दहेज \nलेब-देब कानूनी अपराध छी। अखुनका जे नीतीशजीक  सरकार अमछ \nओ त‍ँ ऐ कानूनकेँ किाइस‍ँ पालन करबा रहल अमछ। देमखलेऐ नमह \nजे बाल-मववाह आ दहेजप्रथाक उन्द्िूलन हेतु  21 जनवरीकेँ केहेन \nिानव श्रृंखला बनल छेलइ।” \nलालबाबू बजला- \n“हौ बाबू, ई सभ देखाबटी बात  छी। एकटा बात  कहह ई जे 31 \nजनवरीकेँ िानव श्रृंखला बनल तइस‍ँ की दहेज लेनाइ-देनाइ रूमक \nगेल आमक रूमक जाएत।  देखने छेलहक मकने जे पैछला साल दारू \nबन्द्दीपर केहेन िानव श्रृंखला बनल रहइ, त‍ँए की दारू बन्न भऽ गेल? \nसरकार दारू बेचनाइ आ पीनाइपर प्रमतबन्द्ध लगौलक िुदा बनबैबला \nबनैबते  अमछ, बेचैबला बेचते  अमछ आ पीबैबला पीबते  अमछ। ह‍ँ, आब \nने खुल्लि-खुल्ला मबिीए होइए आ ने लोक खुल्लि-खुल्ला पीबे करैए।  विदेह सदेह:२१|| 139 \nचोरा-नुका कऽ मबिी होइए आ चोरा-नुका कऽ लोक पीबैए।” \nमवनय बाजल- \n“पेपरिे नै देखै मछऐ केतेक  पीमनहार आ बेचमनहार जेल जाइत  \nअमछ। तेनामहये  दहेजो लेमनहार आ देमनहार जेल जाएत। ” \nलालबाबू बजला- \n“हौ कहॉं कोनो दहेज लेबए-बला जेल गेल हेन। टुनटुन बाबूक \nबेटाक मबआहिे एकटा स्कामपषओ गािी, दस लाख टका नगद, मिज, \nगोदरेजक अलाबे कमनयॉंक सभ जेबर लमियेबला देलकैन, कहॉं मकछु \nभेलइ।” \nमवनय बाजल- \n“यौ काका, जखन मकयो प्रशासन ओत ए मशकायत  करत  त खन ने \nकोनो कारषवाई हएत , नमह त‍ँ की हएत ?” \nलालबाबू बजला- \n“प्रशासन ओत ए जे लोक मशकायत  करत  तइले  पुख्ता सबूतक  \nजरूरत  हेतै , तइिे मशकायत  केमनहारकेँ बेसी मफरीशानी छइ। लाक \nबेटीक मबआह करत  आमक केश-फौदारी लित।  केहेन भ्रष्ट शासन \nबेवस्था अमछ से नमह देखै छहक। एकटा गप आओर कहै मछअ। \nहिरा िािा गाििे एकटा पंचायत  सेवक अपना बेटीक मबआह केने \nरहए, तेहेन  भव्य पण्डाल लगौने रहए जे आन-आन गािक लोक \nपण्डाल देख आएल छेलइ। बी.डी.ओ, सी.ओ., एि.ओ., दरोगा आओर \nकेतेक  ने केतेक  हामकि सभ सेहो मबआहिे आएल रहैथ। खूब दारू \nआ िूगाक िासु चलल। सुनै मछऐ ओ ग्राि सेवक चामरटा पंचायतक  \nपंचायती  समचवक प्रभारिे अमछ।” \nमवनय बाजल-  140 || विदेह सदेह:२१ \n“से त‍ँ ठीके कहै मछऐ काका। िुदा बेमटयोबलाकेँ त‍ँ मकछ मफरीशानी \nउठबए पितै  तखने  ने कोनो रसता  मनकलतै।  अच्छा ई कहू, िौआहीस‍ँ \nजे बरतुहार आएल छला, हुनका सभकेँ लिकी पमसन भऽ गेल छेलैन \nिुदा दहेजक चलते  कुटिैती नै भऽ रहल अमछ। सएह ने?” \nलालबाबू बजला- \n“ह‍ँ, सएह बात  अमछ।” \nमवनय पुछलकैन- \n“अच्छा ई कहू जे अहॉं िौआही वीणा बमहनक मबआह करए चाहै \nछी?” \nलालबाबू बजला- \n“के एहेन अभागल हएत  जे रेलबे नौकरी करए बला लिाकस‍ँ \nबेटीक मबआह नै करत , तहूिे इंजीमनयर लिकाक बाप मडग्री कौलेजक \nप्रोफेसर।” \nतैपर मवनय बाजल- \n“काका अहॉं मचन्द्ता जुमन करू। वीणा बमहनक मबआह ओही लिकास‍ँ \nहेतइ।  हि जेना कहै छी तेना  करू। ” \nई कमह मवनय लालबाबूकेँ मकछ सिझाबए लगलौन िुदा बि कि \nजोरस‍ँ जइस‍ँ तेसर मकयो नै सुनए। \nलालबाबू िौआहीबला च","size_mb":32.24,"has_text":true},"Sadeha 22.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 22.pdf","name":"Sadeha 22.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सदेह २२ \nवि द े ह-सद े ह २२, वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार (अंक २७७-३००) सँ,  \nमै वि लीक सिव श्र े ष्ठ गद्य आ पद्यक ए कटा समानान्तर संकल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न : मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह - प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवन क अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रव यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावद त अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०००- अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   धलंकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका धथक \nजकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक यािा धर्वदेह- \nप्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/   पर ई प्रकाधित होइत \nअधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली भाषाक जालर्वृर्त्तक \nएग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२०००- अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nसंपादकािीन। धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर \nठाकुर। Editor: Gajendra Thakur.  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क मध्य \nछधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf र्वा .txt \nफॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता लोकधनक लगमे रहतधहह। \nसम्पादक 'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका ऐ ई-पधिकामे ई-प्रकाधित/ प्रथम प्रकाधित रचनाक धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ मूल आ अनूधदत आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार रखैत \nछधथ। (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई-पधिकामे कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। तेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै \nजुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त पधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, \nसे आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह \n(पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। मेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) \nएकर प्रकािनक अंकक सूचना देल जायत।  एधह ई पधिकाकेँ मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित \nकएल जाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  २५० ० /-  स ंस्  करण : २०२०, २ ० २ २  \n \nVideha Sadeha 22: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 277-300 at www.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (पृ  १ -६३० ) \nआिीष अनधचहहार - लाल लंगौटी केर पहचान करैत कधर्वता \n(आलोचना) (पृ. २०२०) \nदुगानहद मण्डल- सोहहगर (पृ. २१-२४) \nमुन्नाजी- बीहधन कथा  (मानकीकरर् ओ तुलनात्मक पि) (पृ. २५-\n४२) \nप्रर्र्व झा- लघुकथा (धगद्ध, एन.पी.एस.) (पृ. ४३-५०) \nडॉ. बचेश्वर झा- संस्मरर् (पृ. ५१-५४)  \nपूनम झा- बीहधन कथा- कुसी (पृ. ५५-५५) \nनागेि कुमार प्रेधषत आिुतोषक- श्रीरामचधरतमानस (पृ. ५६-१०४) \nरबीहर नारायर् धमश्र- धबहार िराबबंदी कानून (पृ. १०५-११२)   \n \nउमेि मण्डल- मैधथली साधहत्य-रचनाक िेिमे जगदीि प्रसाद मण्डलक \nआगमन, जगदीि प्रसाद मण्डलक ‘गामक धजनगी’, जगदीि प्रसाद \nमण्डलक ‘रहै जोकर पधरर्वार’मे पधरर्वतणनक स्र्वर, जगदीि प्रसाद \nमण्डलक ‘मुधड़याएल घर’ , जगदीि प्रसाद मण्डलक अद्धांधगनी कथा \nसंग्रह, जगदीि प्रसाद मण्डलक ‘बजहता-बुझहता’, जगदीि प्रसाद \nमण्डलक दजणन भधर कथाक सामाहय पधरचय, जगदीि प्रसाद मण्डलक \nऔपहयाधसक कृधत, जगदीि प्रसाद मण्डलक जीर्वन-संघषण (पृ. ११३-\n२११) \nकेिर्व भारद्वाज- धकछु बीहधन कथा, धकछु लघुकथा, एकटा दीघणकथा \nआ एकटा उपहयास, बीहधन कथा  (ओ बच्चा, कधमटमेंट, मनु:गंि, \nसोच, गलत धनर्णय,  खाली हाथ, नबका िधनक, धकस्मत, प्रेम धर्वर्वाह-\nनब प्रयोग, दही र्वाली बुढी, भुत-बंगला, मध्यस्थ, गामक माइट नसीब \nनधि), लघुकथा (कहयादान, पछतार्वा, उपराग, अएना, हत्यारा, हुब्बा, \nइच्छा, धमिन एडधमिन, अपन लोक, बख्िीि, टीस, धर्वश्वासघात, \nपापक फल, हाथक लकीर, छक्का-पुरार्, सरप्राइज, अफेयर, केतकीक \nव्यथा- की कहू कथा, उठऊआ धबयाह, बड़का घरक बहुधरया, दरबार, \nसमयक चक्र, बदलल बेबहार, अनघोल, देहक नेह, लछमी बहुधरया, \nअजादी, गोलकी फ्रेमक चश्मा, अंत, फैसला, आत्मग्लाधन, खेलौना, \nकल्पर्वास, बच्चनक बचन, रखबार, चंसगर, दोषी के?, बतधहया गाछी, \nडालडा प्रसाद), की सोचल- की लीखल (दीघणकथा), पैबंद (उपहयास) \n(पृ. २१२-६३०)  \n   \n \nपद्य-खण्ड (पृ. ६३१-७३४) \nआिीष अनधचहहार- धकछु गजल (पृ. ६३२-६५७) \nनहद धर्वलास राय- सरस्र्वती र्वहदना, िनर्वान (पृ. ६५८-६६६) \nरामदेर्व प्रसाद मण्डल ’झारुदार’- धकछु झारू (पृ. ६६७-६७१) \nमुन्ना जी- गजल (पृ. ६७२-६७३) \nप्रदीप पुष्प- धकछु गजल (पृ. ६७४-७२९) \nसंतोष कुमार राय 'बटोही'- कमला-बलानक मारल, रौदी आओर दहार \n(पृ. ७३०-७३४)  विदेह सदे ह:२ २|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह स द े ह: २ २ \nआश ीष अनचिन् ह ा र \nलाल ल ं गौ टी के र पहिा न करै त कचि त ा (आल ोिन ा) \n  \n\"सबद\" मने शब्द। \" चमत ार थ \" मने चमत ाथथ।  श्री कचिर ाज चिश्वनाथज ी \nअपन पोथी  \"साच ह त् य दपथ ण\"मे त ीन प्रकार क दू त क  िणथन केने  छचथ  \nत ाच ह मे सँ \"चमत ाथथ \" दोसर प्रकार क दू त अचछ आ एक र लक्षण ई जे \nक म बात क ऽ जे ठीक  काज  क ऽ लैत ह ो। मने क म बात मे बेस ी \nकाज ।  िेदमे एहन ॠिाकेँ  धा य्य ा मानल गेल जे चक  यज्ञ कालम े  \nगा एल जाइत कोनो  सू क्त मे अचत चर क् त रूपस ँ जोड़ ल गेल ह ो। धा य्या \nमने सचमधा सेह ो ह ोइ त छै \"क्रोध ाग् नौ \nचनजत ा त चनग्र ह कथाधा य् य ासमुद्दीच पते\"। सचमधा मने fuel सेह ो चक  तँ \nसभ त र ह ँक। प्रािीन कालम े  पत्नीक बह ुत प्रकार क ह ोइत छलै जाच ह मे \n\"मचह षी\"केँ  सेह ो धा य्य ा क हल जाइ त छलै ( मूलतः भरण-पोषण क  \nचह साबें। हमर अनुमान अचछ जे \"धाय\" शब्दक जन्म एह ी ठामक  \nहएत। \"सबद चमत ार थ  धा य् य ा\" अरच िन्द ठाकुर जी द्वार ा चल खल कचित ा \nसंग्रह केर नाम अचछ। \n१ \nप चह ल कचित ा \"सुनू जय द्रथ\" अचछ। प्रतीक रूपमे जय द्रथक  तते ने \nप्रयो ग भेल छै अचछ जे एक र उपय ोग क रए बलाकेँ  बह ुत सािध ानी \nर ाखए पड़ैत छै से सािध ान ी एचह कचित ामे नै र ाखल गेल अचछ। \nएचह कचित ाक  अंचत म चकछु  पाँ चत एना अचछ-- \n\"सुनू जय द्रथ  विदेह सदे ह:२ २|| 3 \nएचह बेर कृष्ण क  माय ाक  मु ँह नचह जोह ल जाएत \nशुरू क रब अहाँ जँ समर \nसू य ास् त धचर प्रतीक्षा नचह क रब हम\" \nआन प्रस ंग बादमे पचह ने तँ हम इएह क हब जे जाच ह त ेिर क संग ई \nपाँ चत अचछ त ाच ह मे ह मरा चह साबें \"मु ँह\" शब्दक उच्िार ण स ह ी नै छै। \nएचह कचित ाक  पाठमे \"मूँह\" स् ित ः एत ै। बह ुत संभि जे लोक  एकर ा \nित थनी दोष मानचथ  मानचथ  मु दा हम एकर ा मै चथली  कचित ामे लय कोना  \nउपेचक्षत ह ोइत अचछ तक र उदाह र ण माचन रहल छी । आब एचह \nकचित ाक  पचह ल चकछु  पाँ चत देखी-- \n\"एकर ा काठी  जुचन देखाय ब चक  \nहमर कचित ाक  अनचगनत पृ ष्ठ सभहक  बीि \nअखचन सू त ल पड़ल अचछ बारु द\" \nकचित ाक  शुरूआतसँ पाठक  बुझै त छचथ  जे ई कचिक  अपन मनोभाि \nछै मु दा अंचत म पाँ चत सँ ई बुझाइ त छै जे कचिक  भीतर बैसल अजुथ नक  \nमनोभाि छै आ त ँइ ह मरा बुझने कचित ाक  शुरुआत ओ अंतमे संबंध \nनै छै। ई पूर ा कचित ा एह ी त र ह ँक अचछ। एकटा  सकांक्ष पाठक  लेल \nई कचित ा साध ार ण हएत तँ साध ार ण पाठक  लेल जचटल। \nदोसर कचित ा \"हम ह त् य ा क रय िाह ै छी\" केर सभस ँ नीक  बात जे \nई कचित ा कोनो  स् थूल  नाय क  लेल नै चलखल गेल अचछ। ई कचित ा \nचिच भन्न प्रिृ चत पर चलखल गेल छै। आब ई अलग बात जे चिच भन्न \nप्रिृ चत एकै  नाय कमे  हो िा चक  अलग-अलग नाय कमे।  ई त र ीका  4 || विदेह स द े ह: २ २ \nकोनो  कथनकेँ  कचित ा बना दै छै खास क ऽ ओहन चस् थचत मे  जखन \nचक  कचित ा गद्य ा त् मक ह ो । एचह कचित ाक  नकार ा त् मक  पक्ष ई जे कचि \nह त् य ा करबा लेल तते ने व्य ग्र छचथ  ( भने ई व्य ग्रत ा ि रम दुखसँ \nहो) जे ओ चिच भन्न प्रिृ चत केँ साँप बचन सेह ो डँस बाक  लेल त ैय ा र \nछच थ।  बदला लेबाक  कोनो  त र ीका जाय ज भऽ सकैए  मु दा कचिसँ \nहम कहबचन  जे साँप बनबाक  क्रममे जहर तँ ह ुनकोमे  आचब जेत चन \nत ँइ बदला लेबाक  लेल साँप बनबाक  त र ीका ह मरा उचित नै बुझाइ ए। \nत ेसर सँ सात म कचित ा इ नार चसरी ज अचछ। िस् त ुत ः कचित ा संग्रह \nहम एह ीठामस ँ शुरु मानैत छी। चमत ाथथ  एचह ठाम पचह ल बेर आएल \nअचछ। इ नार-1 मे िैष् णि सन शांच त चप्रय चिर ल ओ बह ुअथी  अचछ। \nइ नार-2 मे इ नार क लालाटप र जे चलखल छै से िस् त ुत ः इ नार पर नै \nआजुक  आचथथक  पचर िेश मे कमजोर लोकक  ललाटपर चलखल छै। \nइ नार-3 मे \"अनठीय ा बेंग\", \" र क्त ह ीन क्रांच त\" आ \"ढोच र य ा साँप\"क  \nप्रयो ग कचित ाकेँ  अलग चदशाम े लऽ जाइत अचछ जाच ह ठामस ँ प्रिास क \nचिंत ा सामने अबै ए। इ नार-4 कचित ा एचह चसरी जक कमजोर कचित ा \nअचछ कामी  पु रुषक  दोष इ नार पर नै थोपल  जेबाक  िाह ी । इ नार-5 \nअकादेमी  र ाज नी चत केँ देखार करैए मु दा एचह कचित ाकेँ  आर धरगर \nबनाएल जा सकैए।  \n\"अचलचखत कचित ा सभहँक  पक्षमे\" नामक  कचित ामे ओहन साच ह त् य \nसभकेँ  अकानल  गेल अचछ जे चक  मु चद्रत नै भऽ सक ल, अथिा  \nपु र स् कृत नै भऽ सक ल। ई नीक  गप्प मु दा ईहो कचित ा अपन बात \nमु चद्रत भैए क ऽ कचह  रहल अचछ। बह ुत संभि जे भचिष्यमे पु र स् कृत \nसेह ो भऽ जाए। चकछु  चदन पचह ने र िीश कुमार नामक  चह ंदी टी. िी \nपत्रकार सेह ो टी.िीक माध्य मे बजैत छलाह जे टी.िी नै देखल जेबा  विदेह सदे ह:२ २|| 5 \nिाह ी। खएर माध्य म जे हो िंचित क पक्षमे बाज ब बेस ी जरूर ी छै। \n\"बुचिबोधथल क्षणा\" नामक  कचित ामे कचि टी.िी िैनल आ अपन पोत ीक  \nमाध्य मे स् क्रीनक पाछू क  अन्ह ार देखेबाक  प्रया स केलाह  अचछ। एचह \nकचित ाक  नीक  पक्ष ई जे आन कचि जकाँ  जबर दस् त ी नै देखने छच थ।  \nकचि ई स् िीकार करै छचथ  जे आने जकाँ  हमर पोत ी सेह ो एचह \nअन्ह ार मे फँसल अचछ मु दा कचिकेँ  उम्मेद छचन जे एक  चदन हमर \nपोत ी एचह अन्ह ार केँ जरूर जानत । जँ हम पोत ी बदला पाठक  पढ ी \nतँ ई कचित ा आन अथथ  चदस लऽ जेबामे सेह ो सक्षम अचछ। \n\"ह लफनामा\" कचित ा मै चथली क  आधुचनक  कचित ाक  सिथथा  चिपर ीत \nअचछ आ एकर ा हम बह ुत नीक  मानै छी। एचह कचित ा क  माध्य मस ँ \nकचि मम् मट (प्रािीन आिाय थ)केँ  नकार ै नै छच थन  बचक क  मम् मटक \nचििार सँ आगू बढए िाह ै छच थ।  मै चथलीक  कचथत  प्रगचत शील कचि \nअरच िन्द ठाकुर केँ  पार ंपचर क आ जड़ कचह  सकै  छच थन  कार ण ई \nकचथत  प्रगचत शील सभ चबना जचड़ क निीनत ा िाह ै छच थ।  एचह कचित ामे \nजे सत्त ामे कील  ठोकबाक  बात क हल गेल छै त ाच ह लेल बह ुत कचथत  \nप्रगचत शील कचि अरचिन्दजी केँ साध ुिाद देताह मु दा हमर अनुभि ई \nअचछ अचधकांश  कचिक  चलखल क्रांच त पोचथए  धचर र चह जा इ त छै मु दा \nआल ोच्य कचिक  त ेिर जे कचित ासँ बाह र रहल अचछ त ा चह सँ उम्मेद \nजरूर जाग ल अचछ जे ई कचि सत्त ाक माथमे  कील  जरूर ठोकत ाह।  \n\"बुचिजीिी सन ओ-1\" नामक  कचित ामे कचि कोनो  सुचनचि त आश ंकासँ  \nदहलल ओ चसहर ल छचथ  मु दा एकटा  पाठकक  त ौर पर हम ई क हब \nजे जँ कचिक  आश ंका  सि भेल तँ कचिकमथ  लेल सौ भाग्य दाय क \nरहत। चमत ाथथ  फेर आएल अचछ \"बुचिजीिी सन ओ-2\" नामक   6 || विदेह स द े ह: २ २ \nकचित ामे। भारत ीय समाजमे बह ुधा देखल जाइ ए जे कुकुर क  अिश ेषपर \nमजार अथिा  गह ू ँम आचद अँ कुर ा क ऽ मंचदर-मजार बना देल जाइ त \nछै। एचह कचित ामे \"लाल लंगौ टी\" अपन एह ी अथथम े  अचछ। जेना \nचकछु  दबंग उपरोक् त चिच धसँ मंचदर-मजार बना अपन आय चनचि त क ऽ \nलैत अचछ जेचह त े चकछु  बुचिजीिी अपन चपत ा-संबंधी-गुरूक  ओ नाय ाब \nलाल लंगौ टी पही चर बुचिजीिी बचन अपन नाम-इ नाम चनचि त क ऽ लैत \nअचछ। जरू री नै जे ई लाल लंगौ टी मात्र बुचिजीिी पचह र ै छचथ  सत्त ा \nओ बेप ार दू नू मे इएह लंगौ टी पचह र ल जाइ ए। मै चथली  कचित ाक  \nइ चत ह ासमे \"लाल लंगौ टी\" प्रतीक चिर ल अचछ। \n\"हमर िेह र ा पर चह ंदुस्त ान\" नामक  कचित ासँ हम प्रभ ाच ित नै भऽ \nसकल ह ुँ  आ ई हमर सीमा से ह ो भऽ सकैए।  जरूर ी नै छै जे माथप र \nटोपी, गट्ट ामे त ाग आ कन्ह ापर चकछु  रहत त खने अहाँ सिथ धमथ समािेश ी \nकहाएब।  महा त् मा गाँधी चबना ई सभ केने  सिथधम थ समा िेश ी छलाह \nएिं आजुक  नेता ई सभ कइय ो  क ऽ कट्ट र छच थ।  \n\"मु ंबइ मे स् ित ंत्र त ा चदिस-1 ए िं 2\" नामक  दू टा कचित ा अचछ जकरा \nजोच ड़ क ऽ एकै  कचित ा बू झब जरूर ी बुझाएल ह मरा । एचह दू कचित ाम े \nकचि अपन आ र ेचलंगपर ि ह िहाइत फुद्दी बीिक  स् ित ं त्र त ाक िणथन \nकेने  छचथ  आ अपनासँ बेस ी स् ित ंत्र फुद्दीकेँ मानै छच थ।  आगू बढबासँ \nपचह ने हम पाठककेँ  चह ंदीक  उपन्य ास \"चित्र लेखा\" केर ओ अंश पढ ए \nक हब जे चक  नाय क  बीज गुप्त आ सह नाचय का  य शोध र ाक बीि भेल \nछै। कचिए जकाँ  य शोध र ा सेह ो कहै  छच थन  जे चिचड़य ा सभ कतेक  \nआनंदसँ र ह ैत अचछ त ाच ह पर बीज गुप्त कहलचखन  जे चिचड़ य ा सभ सेह ो \nइएह सोिैत ह ेत ै जे देचखयौ आदमी सभ कतेक  सुख-सु चिध ासँ र ह ैत \nअचछ। आ ई नमहर क थ न छै से देब अचह ठाम संभि नै। कचिकेँ   विदेह सदे ह:२ २|| 7 \nएचह दुचनय ाँमे कतेक  स् ित ं त्र त ा भे टल छचन सेह ो आक लन क रब जरूर ी । \n\"िाह क महा न घटनाक \" नामक  कचित ा चकनको  िचर त्र ग त खस बाक  \nप्रचक्रय ापर अचछ आ से नीक  अचछ मु दा चकछु  पाँ चत बेस ी बेर एलाक  \nकार णसँ प्रभ ाि क म भे ल ैए-- \n\"सोिय छी \nसोिैत रहै छी \nउठबाक  ह ुअए कूबत  त \nखस ैक  खतर ा मोल लएमे क ोनो  बुराइ नचह\" \nई पाँ चत सभ कचित ामे दू बेर प्रयो ग भेल अचछ जे चक  प्रभ ाि क म \nकरैत छै। \nसमझ कचित ामे आएल भाि जे \"केकरो  बुझाबक  लेल कचनय ों  ओकरा \nसन ह ोमए पड़त ै\" त ाच ह सँ हम सहमत छी। \n\"अन्य पु रुष\" केर नामस ँ 5टा कचित ा अचछ। अन्य पु रुष-1 मे कांत ा , \nप्रभु, आ सुह ृद ई त ीनी शब्द एचह कचित ाक  जान अचछ जक र फैलाि \nचनच्िासँ उपर धचर ह ोइत अचछ क्रमश ः \"सेक्ससँ सेंसेक्स\" आ \n\"चशल ाज ीत-मु सली\" धचर पहुँिैत अचछ। ओना हम कनी -मनी आय ुिेद \nशास् त्र क जानकार ी र ाखैत छी त ँइ हम पाठककेँ  कहबचन  जे चशल ाज ीत-\nमु सली-अश्वगंधा मात्र य ौन र ोग लेल नै समान्य दुबथ लत ा ह टे बाक  ले ल \nसेह ो देल जाइ त छै त ँइ एच ह सभहँक  अथथ  मात्र य ौने र ोग धचर नै \nर ाखचथ।   8 || विदेह स द े ह: २ २ \nअन्य पु रुष-2 ब्राह्म णिाद चिर ो धी कचित ा अचछ आ एहन समयमे एह ने \nकचित ा चलखल जेबाक  िाह ी । जे लोक  ब्राह्म ण आ ब्राह्मणिादकेँ एकै  \nबू झै छचथ  चत नका  लेल ई कचित ा पढ बा य ोग्य नै अचछ। \nअन्य पु रुष-3 नामक  कचित ा दर भंगाक भूत पूिथ मठाध ीशक  ित थमान पु त्र \nसभ लेल चलखल गेल अचछ चक  60 बखथमे चकछु  नै भे लै से प्रल ाप \nक रए बला र ाज न ीच त क दल लेल से क हब कचठन  अचछ मु दा चमत ाथथ  \nएचह ठाम ि रमपर अचछ आ तक र पचर चणत अन्य पु रुष-4 मे भे टत। \nअन्य पु रुष-4 नामक  कचित ाकेँ  हम िास् त ु ओ ज्यो चत षक चकछु  समान्य \nशब्दक माधय मस ँ देखाएब। िास् त ुमे चदशा तँ ज्योचत षमे ग्रह केर \nप्रधानत ा छै। िस् त ुक चह साबें ह र ेक चदशा लेल देिता आ ग्रह चनधा चरत \nछै जक र चििर ण चनच्िा अचछ-- \nउत्त र चदशा-देिता कुबेर, ग्रह बुि \nई शान चदशा (उत्त र- पूिथ कोना ) देिता चशि, ग्रह िृहस् पचत \nपूिथ चदशा-देिता इ ंद्र, ग्रह-सू य थ \nआग्नेय चदशा (पूिथ-दचक्षण कोना ) देिता अचग् न, ग्रह-शुक्र \nदचक्षण चदशा-देिता यम, ग्रह मंगल \nनैऋत् य चदशा (दचक्षण-पचिम कोना ) देिता र ाक्षस, ग्रह र ा ह ु-केत ु  \nपचिम चदशा-देिता िरुण, ग्रह शचन \nिाय व्य चदशा (उत्त र- पचिम)-देिता िाय ु, ग्रह िंद्र  विदेह सदे ह:२ २|| 9 \nऊ ध्िथ -देिता ब्रह्म ा, ग्रह उक लेचखत नै \nअधो-देित ा शेषनाग, ग्रह उक लेचखत नै \nई कचित ा ई शान चदशा (उत्त र-पूिथ कोना ) कोनसँ  शुरू ह ोइ त अचछ। \nएचह कोनक  देिता चशि छचथ  ग्रह गुरू जे ज्ञा नक प्रतीक छच थ।  एक र \nबाद िाय व्य (उत्त र- पचिम) चदशा अचछ जक र देिता िाय ु छचथ  आ \nग्रह िंद्र जे चक  गुरूक  पत्नी संग व्य चभिार केने  छच थन ।  एक र बाद \nनैऋत् य चदशा (दचक्षण-पचिम कोना ) अचछ जक र देिता र ाक्षस ओ ग्रह \nर ाह ु-केत ु  छच थ।  र ाह ु-केत ु  िंद्रक दुश्मन। जँ र ाज नी चतकेँ मानी तँ \nदुश्मनक दुश्मन दोस् त ह ोइत छै अथात  बृहस् पचत आ र ाह ु-केत ु  दोस् त \nभऽ सकै  छचथ  िंद्रक चिरु ि। मु दा ई बृहस् पचत सँ शुरु क एल ई \nकचित ा आग् नेय कोन  धचर नै पहुँचि सक ल आ एक र कार ण चथक  जे \nआग्नेय कोनक  ग्रह शुक्र छचथ  आ बृहस् पचत ओ शुक्र दू नू दुश्मन दू नू \nदू ध्रुि। अकार ण नचह जे कचि अपन कचित ाकेँ  अध-सीझल कहै  \nछच थ।  ई कचित ा चिशु ि रूपस ँ लोकक  अपन मानचसक  द्वंदक व्य ाख् य ान \nकहैए।  कचित ा अन्य पु रुष (5) मे सहज-सरल र ह बाक कामना  छै \nमु दा सहज-सरल रहब एत े सरल कहाँ  छै। \"जँ अहाँ गुरू छी\" ई \nकचित ा स् थूल  भऽ गेल अचछ। साफे- साफ पता िचल जाइ त छै जे \nई गुरूघंट ाल सभपर चलखल गेल छै। एचह कचित ाक  अंचत म पाँ चत \nअचधकांशत ः  फूच स चथक।  अस ली िेला कचह य ो  गुरू छोचड़ इ जोत \nचदस नै जा सकै  छच थ।  अ सली िेला रूकल  रहै छै गुरुक  िध क ऽ \nगुरूआइक  आसन लेल। लाल लंगो टी कचित ा मोन पाड़ू । \"उन्टा \nसाँस लैत लोक  आ चिद्य ाप चत\" एचह चिषय पर बह ुत चििार चिच भन्न \nचिध ामे आएल अचछ आ भचरसक त ँइ प्रभ ािच त नै क ऽ सक ल ह मरा । \nपृ ष्ठ 49 सँ 61 धचर 11 टा कचित ा दर भंगाक चिच भन्न भंचगमापर  10 || विदेह स द े ह: २ २ \nअचछ मु दा काज क  क चित ा मात्र पचह ल कचित ा (दर भं गा र ाज आ \nओक र चिर ासचत) अचछ। दर भंगापर दोह ा सेह ो अचछ। चकछु  दोह ामे \nमात्र ा ओ य चत-गचत सह ी अचछ मु दा चकछुमे  गड़ बड़। \n\"सहज सुमचत माँ गलचन चिद्य ापचत\" ईहो कचित ा सहज-सरल चिषय पर \nअचछ। ह मरा चििार े ई कचित ा \"अन्य पु रुष-5 सँ नीक  अचछ। आब \nफेर आएल अचछ चमत ाथथ।  दुयो धनक  कचनय ाँक  नाम र ह चन भानुम त ी \nआ भानुम त ी केर प्रयो ग करैत 16 टा कचित ा अचछ पृ ष्ठ 64 सँ 82 \nधच र । \"चत र ह ु त आ भानुम त ी\" नामक  कचित ामे चमचथलाक  कचथत  \nमहा नत ा ओ मान्यत ापर आक्षे प क एल गेल अचछ। आ एकटा  नमहर \nबहसक  माँ ग करैत अचछ। एचह कचित ामे जँ \"चर ंग लीड र\" शब्दक \nबद ला \"चकंग  मे कर\" र चह त ै तँ बेस ी नीक।  \n\"भानुम त ीक  चलंग\" नामक  कचित ामे चमत ाथथ  जुत्त ा पाचलश स ँ िंडी पाठ \nधचर क ऽ रहल अचछ। कचि लेल भानुम त ीक  चलंग िाह े जे हो मु दा \nएकटा  पाठकक  त ौर पर ह मरा लेल भानुम त ीक  चलंग \"गर ीब आ प्राइभे ट\" \nनौकचर ह ा र ा अचछ। पाठक  समु दाय एचह कचित ाकेँ  पचढए क ऽ मजा लऽ \nसकै  छच थ।  \n\"भानुम त ी आ िुनाि\" नकली  िामपंथी  सभपर अचछ जे िुनाि िा आर \nकोनो  त ात् का चलक  फाय दा ले ल अपन पु रुखाकेँ  गच र आबैए। आ कचिक  \nमोत ाच बक  भानुम त ी िुनाि ल ड़बा लेल एहन करैए। ओना बह ुत बेर \nभूत कालक  गलती केँ  उज ाग र करबाक  प्रचक्रय ाकेँ गच र आएब िा उक टब \nबू चझ लेल जाइ त छै। पाठक  एचह कचित ापर चबलचम एचह चबंदुपर \nसोिचथ।  \n\"भानुम त ीक  पु श्त ैनी क्रम\" िस् त ुत ः एकट्ठ े ह मरे सभहँक  क्रम अचछ। ई  विदेह सदे ह:२ २|| 11 \nकचित ा चमत ाथथक  अद्भ ुत नमूना अचछ। \"भानुम त ीक  ह ँसब\" एचह \nकचित ापर जाएसँ पचह ने ह मरा एकटा  लोककथा  मोन पड़ल। एकटा  \nगर ीब बच्िा कोनो  र ाज ा लग सभ चदन जाइ क  आ र ाज ा ओकरा लग \nसोना आ िानी क  चसक्का र ाच ख दै ओ बच्िा िानी क  चसक्का उठा िचल \nदै। र ाज ा ओ दर बार ी से देचख ह ँसै जे देचखयौ केह न  चन बुथ चि छै जे \nसोना र चहत ो िानी उठबै छै। एक  चदन ओक र माए िा ब ाप पु छलकै  \nजे सोना चकए  ने उठबै छी ह ी तँ ओ बच्िा जबाब देल कै  जे जचहय ा \nहम सोना उठा लेबै त चहय ेसँ ई खेल खत् म भऽ जेत ै। त ँइ हम मूखथ \nबचन िानी उठा लैत छी। आब कचित ापर आबी। कचित ाक  अंचत म \nपाँ चत अचछ \"ह ँसी सन पचित्र िस् त ुओ भानुम त ी सन िंगला लग आचब \nधंध ा भऽ जाइ त अचछ। आ एचह ठाम आचब पाठक  बू चझ सकै  छचथ  जे \nकचि कोन  खेलक  र िना कचित ा माध्य मस ँ केने  छच थ।  एचह कचित ामे \nभानुम त ी चकय ो  भऽ सकैए  लोकथाक  बच्िा सेह ो, गर ी ब सेह ो आ \nिमिा सेह ो। बेस ी बुझबाक  लेल पाठक  कचित ा पठचथ।  \n\"भानुम त ीक  उत् स\" हम एचह कचित ाकेँ  दू भागमे बाँटब । पचह ल--- \n\"गाछक  जचड़.......... कंठस्थ  क ए उदर स् थ  कएने  अचछ\" आ दोसर- \" \nजखचन कखचनओ  उठैत अचछ-----एकाकार  भऽ जाइ त अचछ \nभानुम त ीमे\"। ह मरा चह साबें पचह ले भाग कचित ा अचछ। दोसर भाग एचह \nर िनाकेँ एकपक्षीय बना देल कै।  जँ कचि एचह र िनाकेँ पचह ले भागपर \nखत् म करत चथ  तँ ई दुचनय ा क  ह र ेक भानुम त ीक  प्रचतचनच धत् ि कचर त ै \nओतबे शब्दमे मु दा एक र दोसर भाग आचब एचह र िनाकेँ एक  भानुम त ीपर \nकेंचद्रत क ऽ कमजोर बना देल कै।  \n\"कचि भानुम त ी\" नामक  कचित ा जाच ह चिषय पर अचछ त ाच ह पर बह ुत \nर ास व्य ंग् य, िुटकु ला  आचद रि ल जा िुकल  अचछ। आ प्रस्त ुत  12 || विदेह स द े ह: २ २ \nकचित ाक  चशकपो त ेह न नै जे आकृ ष्ट क रए। \n\"भानुम त ी आ काछु \" नामक  कचित ाक  िएह चदक्कत जे ई दू भागमे \nअचछ आ मात्र पचह ले भाग कार ग र अचछ (काछु  िाचर इ ंिक -----\nकतेको  साल तक )। जँ एचह कचित ासँ दोसर भाग ( एचह धर त ीपर-\n-- अपचसयाँत भेल अचछ भानुम त ी) ह टा देल जाए त ैय ो एच ह कचित ाक  \nअभ ीष्ट पूर ा भऽ रहल छै। \"भानुम त ी आ घोंघा\" नाम क  कचित ामे \nभानुम त ीकेँ  घोंघा अपन लोक  बुझाइ त छै कार ण घोंघे क  दाँत सन \nभानुम त ीक  दाँत छै जाच ह सँ ओ दुचनय ाँक  ह र ेक िस् त ुक भक् षण क ऽ \nसकैए।  \n\"भानुम त ीक  चिन्ता\" ईहो कचित ा दू भागमे अचछ आ ह मरा चह साबें एक र \nपहले भाग (निकी बह ुचर य ा चबना गह ना... नचह जीच ब सकैत  अचछ \nचकन्न ह ुँ) कार गर अचछ आ एक र दोसर भाग (परम बू चड़ अचछ ई \nप्रधानमंत्र ी...चिन्ताक हमशक ल भेल भानुम त ी) एचह कचित ा केँ  एकपक्षीय \nबना दैत छै। \n\"भानुम त ी आ समाचज क  न्याय\" एचह कचित ामे भानुम त ी ओहन लोकक  \nअिता र मे अचछ जे लोकत ंत्र मे समता िादकेँ पिा ने सक ल। कचित ाक  \nअंत एचह सँ ह ोइ त अचछ जे त माकू  खाएब र ाड़-र ोच ह य ाक अमल छै आ \nएचह सँ हम ई मानैत छी जे कचि 95 कचथत  ब्राह्म णकेँ र ाड़-र ोच ह य ा \nमानै छचथ  एचह अमलक  कार णे। \"कापरेचट भ भानुम त ी\" ना मक  कचित ामे \nभानुम त ी जोग ाड़ ीक रूपमे अचछ। आब ई जोग ाड़ ी कोनो  क्षेत्र मे पहुँचि \nसकैए।  पाठक  अपन क्षेत्र क चह साबें एक र व्य ाख् य ा क ऽ सकै  छच थ।  \n\"इ चतह ासिे त्त ा भानुम त ी\" ई कचित ा भानुम त ीक  ओहन रूपपर अचछ \nजाच ह मे ओ अती त जीि ी बुझाइ त अचछ। मु दा जेना-जेना कचित ा अंत \nचदस बढैत अचछ त ेना-त ेना बुझबामे आचब जाइत छै जे भानुम त ी  विदेह सदे ह:२ २|| 13 \nअती त क  आिरण ित थमानक अपन स् िाथथपू चत थ  लेल केने  अचछ। एचह \nकचित ामे चमत ाथथ  ि रमपर अचछ। भानुम त ीक  ई रूप कोनो  र ाज नी चत क \nदल सेह ो लऽ सकैए।  \"भानुम त ी आ खबासी\" ई कचित ा मठ ओ \nमठचशष्य पर अचछ। कचित ाक  अंत एना अचछ \"जखचन जखचन नेत्रपट \nखोलताह / श्री कृष्ण रूपी मठाध ीश/ तँ पचह ने देखचथन  ओक र े य ुचध चष्ठर \nरूप\" मु दा ई त थ् य  तँ दुयो ध न-अजुथ न ओ कृष्ण क  बीिक  छचन एचह मे \nय ुचध चष्ठर कोना  एलाह से शोध क  बात । बह ुत संभि जे भािनामे बचह \nगेल ह ेत ा कचि। िा ईहो भऽ सकैए  जे आर आन कोनो  चमथक  ह ेत ै \nजे चक  ह मरा सँ छुचट गेल ह ो । पाठक  एचह कचित ाक  एचह चमथकपर  \nधेआन र ाखचथ।  \"भानुम त ी आ बत ह बा\" ई कचित ा भानुम त ीक  ओहन \nरूपपर अचछ जे चक  कोनो  अिसरपर चकछु  पाँ चत मै चथली  बाज ए बलाकेँ  \nदेिता माचन लैत अचछ। पाठक  एक र चिस् त ार कोनो  संस् थाक  िाच षथ क \nआय ोज नसँ लऽ क ऽ िुनािी सभा धचर क ऽ सकै  छच थ ।  \" अयनाम े \nभानुम त ी\" एचह कचित ापर एबासँ पचह ने चिश्व साच ह त् य मे अंतर ात् माक \nअिाज देखी तँ पता लाग त जे जे मात्र चकछुए  नीक  लोक  अपन \nअंतर ात् माक अिाज सुचन सकल चथ  आ बह ुत खराप लोक  अपन \nअंतर ात् माक अिाजकेँ अनठा देल ाह । एखनो िएह चस् थचत  छै आ बादो मे \nिएह र ह त ै। एचह कचित ामे भानुम त ीकेँ  सेह ो आय नामे आएल अपने रूप \nपस ंद नै पड़लै। बात पु र ान छै मु दा कहबाक  शैली नि, इएह एचह \nकचित ाक  चिशे षता भे ल। \"सू य थकेँ  चिन्हह भानुम त ी\" नामक  कचित ामे \nकचि भानुम त ीक  डर दू र क ऽ रहल छच थन  मु दा कोन  डर से अज्ञात \nअचछ। समान्यत ः डर िा तँ शाच र चर क कमोज र केँ  ह ोइ त छै िा नैचत क  \nकमजोर केँ।  भानुम त ी कोन  तरहक  कमजोर अचछ से पाठक  अपना \nसमयपर जाच न सकताह।  \"जाउ महा प्रकाश\" एिं \" कु मार शैल ेंद्र\" \nसंस् मरणपर क कचित ा अचछ आ मै चथलीमे  एहन कचित ाक  आिश्य कता  14 || विदेह स द े ह: २ २ \nछै। \"प्रतकेँ मु चक् त िाह ी\" ईहो कचित ा कुमार शैलें द्रजीपर केंचद्रत अचछ \nमु दा एचह कचित ाक  चकछु  पाँ च त पूर ा संसार लेल बनल अचछ-- \n\"आब चकन्तु मरलाक बाद पछत ाइत छी / जीिैतमे क यल अपन ओचह \nकरनीपर\" \n\"जीच ित प्रेत सभहक  बनाय ल छल-छद्मक िक्रिात मे नचह फँसू\" \n\"मानचसक  खबासीक  महा पात्र ी य मकड़ज ालस ँ मु क्त ह ोउ\"................. \nआचद। \n\"श्रीमान् क परगर\" नामक  कचित ा ओहन िचर त्र पर चलखल गेल अचछ \nजचनक  बाहरी आिरण चिक्कन-िुनमुन मु दा भीतर क आिरण छल-छद्मक \nछच न। जेना जीिन चबंदुस ँ चबंदु धच र क य ात्र ा अचछ त ेनाचहत े ई कचित ा \nकपर गर सँ कपर जरू  धच र क य ात्र ा अचछ। \n\"शह ादत\" कचित ा बुझबाक  लेल कुंडचलनी  य ोग बुझए पड़त कार ण \nएचह मे एचह य ोग सँ संबंचध त शब्दािलीक प्रयो ग भेल अचछ। मूलाधा र \nिक्र, स् िाच धष्ठा न िक्र, मचणप ुर िक्र, अनाह त िक्र, चिशु चि िक्र, \nआज्ञा िक्र, सह स्रार िक्र। मूलाधा र िक्र सभस ँ नीिा ह ोइ त छै आ \nसह स्रार सभसँ उपर। ई िक्र सभ पीठक  पाछू र ीढक ह ड्डी मे ह ोइ त \nछै। एचह कचित ामे कचिक  चबंदु चिसगथ (सह स्रार)पर एकटा  मच् छर \nबैचस जाइ न छचन आ कचि ओकरा आज्ञा िक्रक, चिशु चि िक्रस ँ \nखेह ार ैत मचणप ुर िक्र लग ओचह मच् छर केँ  माचर दैत छच थन।  कचिक ेँ  \nआश ंका  छचन जे ई मच् छर ह ुनके  स् िाच धष्ठान िक्रक कोनो  कीड़ ा \nछलचन। कुंडचलनी  साध ाना नीिासँ उपर ह ोइत छै मने मूलाधा र \nजाग र ण करैत साध क  सह स्र ार धचर पहुँिै छै। एक र मतलब ई जे \nजेना-जेना साध नाक  ज्ञान उपर बढैत छै त ेना-त ेना अज्ञानत ा नीिा  विदेह सदे ह:२ २|| 15 \nघटैत छै। जँ एचह कचित ामे मच् छर केँ  अज्ञानत ा-दुगुथणक  प्रतीक मानी \nतँ ई सू चित ह ोइ ए जे ओ नी िाक  दू िक्र धचर नचह पहुँचि सक ल आ \nअप्र त् य क्ष रूपस ँ ई देखबैए जे साध क  केर साध ना एखन दू िक्र धचर \nउपर नचह पहुँिल अचछ मने साध क  एखन चिशु चि िक्रपर जा क ऽ \nअटक ल छचथ  ह ुनका  एखन आज्ञा िक्र ओ सह स्रार िक्रक भे दन \nक रए पड़त चन। य ोग ी सभहँक  मोत ाच बक  चिशु चि िक्र कंठक  पाछू \nह ोइ त छै। आ एकर ा भे दन क ऽ देल ास ँ अपार उज ा भे टै त छै। \nसाच ह त् य केर चह साबसँ देख ी तँ साच ह त् य मे चबना र ीढ बला सभ \nसाच ह त् य क ार बेस ी भे टता ह त ेह न चस् थच त मे  प्रस्त ुत कचि ई साच बत \nकेलचथह ए  जे हम र ीढक ह ड् डी माचमलामे पाँ िम िेत ना स् त र पर छी। \nय ोग क  मोत ाच बक  सांसाचर क आदमी मूलाधा र िक्रमे जीच ब मचर जाइ त \nछै त ेनाचहत े साच ह त् य ोमे साच ह त् य कार चबना र ीढक ह ड्डी क  मचर जाइ त \nछै।\"िेत सम्हार\" कचित ा मै चथली  भाषा मध्य चिज ाती य शब्दक \nघु सपै ठकेँ  र ेखांचकत करैए आ कचि त ाच ह लेल अपने घरक  उदाह र ण \nदेल चथ  ई एकटा  नीक  पक्ष भे ल। अपना ओचह ठाम तँ सभ अपने घरकेँ \nबाच र अनका  घरक  उदाह र ण सँ शुरू करै छच थ।  \"नागफनी पंचडत\" \nएहन कचित ा मै चथलीम े  लगा त ार एबाक  िाह ी । प्राय ः जीिकांत ज ीक  \nबाद चकय ो  एचह त र ह ँक कचित ा नै लीच ख पाचब रहल छच थ।  ई कचित ा \nकचि ओ प्रकृचत क बीि मौन संिाद अचछ। \"हम क ए रहल छी गी िाण \nनृत्य\" \" हम क ए रहल छी गी िाण नृत्य\" एचह कचित ामे प्रयुक्त शब्द \nगी िाण केर मतलब छै \"देि-देिता\" मने कचि देि नृत्य क ऽ रहल \nछचथ  मु दा चकए ? प्रस्त ुत कचित ामे कचि सुगंध, स्पदन, त र लत ा आचद \nजमा क ऽ रहल छचथ , चिश्वा च मत्रसँ नि-नि र िबाक प्रे र णा लऽ रहल \nछच थ।  अधम-चनकृष्ट आचदकेँ  बाह र फेचक  रहल छचथ  आ कचि अपन \nआंतचर क आनंदमे मग्न छचथ  स् िाभाित ः एहन पचर चस् थचत मे  कचि देिे- 16 || विदेह स द े ह: २ २ \nनृत्य करत ा ह मु दा की  देिता नीके  छलाह? जँ पौर ाच णक कथा  सभ \nदेखबै तँ देचि-देिताक छल-छद्म सभ सामने आचब जाए त तखन ई \nगी िाण नृत्य छल-छद्म सँ दू र कोना  रहत। एक र चिपर ीत बह ुत ो एहन \nमानि भे टत जे छल-छद्म सँ दू र र चह नैचत कत ामे  देितोसँ आगू गेल ाह । \nकचिसँ आग्रह जे धर त ीपर सहज-सरल मानि नृत्य क आय ोज न करचथ  \nओ। \n\"कचित ा चलखै त गेल ह ुँ\" नामक  कचित ामे कचि अपन चलखबाक  कार ण \nदै छच थ।  ओना तँ सभ कचि कचित ा चलखबाक  कार ण मोनक  शांच त-\nआत् मस ुख गनबै छच थ।  प्रस्त ुत कचिक  मनोभाि एह ने सन छचन जे \nहम ह लाह ल चपबैत गेल ह ुँ आ कचित ा चलखै त गेल ह ुँ। एकटा  चभन्न \nकचित ाक  रूपमे ई साध ार ण कचित ा अचछ मु दा जखन अहाँ एह ी \nकचित ा संग्रह क दोसर कचित ा \"हम ह त् य ा क रय िा है छी\"सँ जोच ड़ \nक ऽ देखबै तँ सुखद अनुभूचत हएत। आचखर जे कचि शुरूमे ह त् य ा \nक रए धचर उत ाह ुल छलाह से अंतमे आचब कहै  छचथ  \"पीबैत गेल ह ुँ \nसभट ा ह लाह ल/ कचित ा चल खैत गलहुँ/ छो ड़ैत गले ह ुँ स भट ा प्रम ाण\"। \nनकार ात् मकसँ  सकार ात् मक  चदस एबाक  संकेत  अचछ। \"दृचष्ट\"। \nर ाज स् था न  उच्ि न्यायालयक  न्याय ाध ीश महेश िंद शमा द्वार ा बय ान \nदेल गेल छल जे मजू र क नोर पीचब मोर नी गभथित ी ह ोइत छै। पक्षी \nचिशे षज्ञ सभ एकर ा गलत कहलाह ।  बह ुत संभि जे शमाजी \nजनमानसमे पै सल भ्रमकेँ अपन बय ान बना लेलाह । \"दृचष्ट\" कचित ामे \nकचि सेह ो मोर नीक संबंधमे एकटा  बात कहला  जे ओ अपन पएरक  \nकुरूपता  देचख खूब कनैत  छै। चमचथला  क्षेत्र मे चकय ो  प क्षी चिशे षज्ञ \nह ेत ाह तँ कचह य ो  एचह पर अपन मंतव्य देता। ओना कोनो  िस् त ुक \nसुंदर त ा चस् थचत  आ ग्रह ण करबाक  क्षमतापर चनभथ र छै आ ई बात सि \nछै से ह महू ँ मानैत छी। \"चटमचटम\" ई कचित ा जत बे केकरो  प्रया स,  विदेह सदे ह:२ २|| 17 \nसंघषथ, जीच जचिषा आचदकेँ  दे खार करैत अचछ ओतबे सुचि धा, षड्य ंत्र, \nई ष्या आचदकेँ  सेह ो। मु दा प्रश्न ई जे ई बात सभ जचनत ो दीप \nअस ािध ान ओ आश्वस्त चकए  र ह ैए? \" त ीनच ह टा कचित ा\" कचि अपन \nपु त्र पर केंचद्रत क ऽ चलखने छच थ।  \"धन्य कुशह ा \" ई कचित ा 18 \nअगस् त 2008मे आएल कोशी  बाच ढपर अचछ। कोशी  बाच ढपर बह ुत \nसाच ह त् य क ार द्वार ा लीखल गेल अचछ त ा ह ी चसरी जक एकर ो बू झू । एचह \nकचित ाक  ममथ िएह बू चझ सक त जे चक  बाच ढ देखनो हो आ से प्राय ः \nसभ मै चथल  देचखते छच थ।  \"बड़की माँ क  बक्सा\" कचित ा संभितः दाइ \nिा बड़की काकीपर  र चित अचछ। त ेनाचहत े \"माँ देल चन ओलहन\" माए \nकेंचद्रत कचित ा अचछ। पचह ल कचित ामे कचि अपन बि पन लेल औनाइ त \nछचथ  तँ दोसर कचित ामे माए केर ओल ह नसँ ह ुनक  र ि ना संसार मे \nकोना  िृचि भेल तक र िणथन अचछ। \"टाइ गर चह ल पर सू य ोदय\" ई \nकचित ा भ्रमण कचित ा अचछ। मु दा अंत धचर अबै त कचि एच ह कचित ाक  \nमाध्य मस ँ अपन चपत ाक  स् मरण क ऽ लै छच थ।  \"ह मरा नचह छल बू झल\" \nकचित ा मोह भंगक  कचित ा अचछ। से मोह भंग िाह े जीिनक हो, \nसुख-सुचिध ाक ह ो। एचह कचित ाक  अंतमे कचि एक  बेर फेर अपन \nबि पन लेल औनाइ त देखल जाइ त छच थ।  \"आय ु, अंक , अचभलाषा \nआ जीि\" कचित ा आश ा केर कचित ा अचछ। कचि कोनो  ह ालचत मे \nचनचष्क्रय नै रहए िाह ैत छच थ ।  \"अहाँ उठू, जाग ू\" कचित ा कचि य त्र ी \nप्रचतभा लेल अचछ मु दा लाग ू ह र ेकपर ह ोइत अचछ। \"चिदा कालम े \" ई \nकचित ा कचि अनाम मु दा चिन्हार लेल चलखने छच थ।  कचि ओचह \nअनामकेँ  िीन्है छच थन  ओकरा बार ेमे चकछु  स् िीकार क रए िाह ै छच थन  \nमु दा लीच ख क ऽ नै। ई कचित ा कचिक  क्षण-चिशे षक कचित ा ह ोइत े \nसभहँक  कचित ा अचछ। सभ ह ँक  जीिनमे एहन समय आबै छै जखन \nओ बह ुत चकछु  क हए िाह ै छै मु दा से कचह  नै पाबैत छच थ।  एहन  18 || विदेह स द े ह: २ २ \nकचित ा मै चथलीमे  बेस ी चलख ल जेबाक  िाह ी। \"स् मृ चत चमत्र अचछ\" \nकचित ामे कचि स् मृ चत सँ मै त्र ी करबाक  सलाह दै छच थ।  कहै  छचथ  \n\"समृ चत मे हम सभ/ बीत ल घड़ीकेँ फेर सँ जीबैत छी/ बेर-बेर जीबैत \nछी\"। मु दा ई अनुभिचस ि गप्प अचछ जे अिस्था  भे लापर स् मृ चत बेस ी \nजरूर ी भऽ जाइत छै य ुिाक मोकाचबलामे।  अती त जीिी सेह ो स् मृ चत क \nचमत्र े ह ोइ त छच थ।  \"खांचह स\" कचित ासँ पचह ने ह मरा चशकाय त  छल जे \nएचह संग्रह चकछु  कचित ा दू भागमे बाँचट देल गेल अचछ जाच ह मे ओक र \nपचह ले भाग कार गर अचछ। मु दा ई कचि ता \"खांचह स\" एकै  भागक  \nछोट कचित ा अचछ आ अपन अथथ  देबामे समथथ  अचछ। ई कचित ा \nकचिक  नाचस्त क स् िर क अचछ मु दा कचि एचह शत थपर आचस् त क बचन \nसकै  छचथ  जे केकरो  िैधाचन क संग ह ुनका  अचगला जन्ममे सेह ो \nभे टचन। एचह कचित ासँ ईहो पता िल ैए जे कचिक  अभ ीष्ट कचि लेल \nबह ुत महत् िपूणथ छचन अन्यथा  के  अपन िैिाच र कताकेँ  छो ड़त । एचह \nकचित ाक  दोसर अथथ  ईहो भऽ सकैए  जे जँ अभ ीष्ट पूर ा हो तँ \nिैिाच र कताकेँ  छो ड़ल जा सकैए  मु दा एचह कचित ामे आएल \"िैधाचन क\" \nशब्द कचित ाकेँ  नैचत क  उज ा दैत अचछ। \"दू चमत्र\" कचित ामे एकटा  \nमंि भोगी तँ दोसर एकांत  से िी छच थ।  मंिभ ोग ीक  मोकाचबला मे एकांत  \nसेिीक चक्रय ाकलापस ँ साच बत ह ोइ ए जे दोसर बेस ी संिेद नशील छचथ  \nआ असल कचित ा लेल इएह संिेदनशीलता िाह ी । \"बजार सँ घु र ैत \nकाल \" जँ पाठक  एचह कचित ामे आएक  शब्द बजार क बदला जीिन \nपढ चथ  तँ अथथचिस् त ार हएत। बजार क ह िा जँ गू ँह-मूत-घामस ँ गन्ह ा इ त \nअचछ तँ जीिन चिच भन्न कुकमथ सँ। एचह कचित ाक  अंत ओतेक  समाधनल \nनै अचछ। \"जँ अहाँ कचि छी\" नामक  कचित ामे कचिक  मंतव्य छचन \nजे िृिािस् था  अचबत े शाच र चर क त ौर पर लोक  कमजोर ह ोइ त अचछ मु दा \nजँ चकय ो  कचि छचथ  तँ ओ मानचसक  त ौर पर बलगर भऽ जाइ छच थ।   विदेह सदे ह:२ २|| 19 \nबह ुत संभि जे एहन ह ोइ त हो मु दा मै चथली  भाषामे कतेक  त ाच ह प्रश्नपर \nमंथन  क रब उचित। ई कचि त ा एचह संग्रह अंचत म कचित ा अचछ। \n२ \nमै चथली  भाषाक  परंपर ानुसार चिभचक् त सटबाक  िाह ी, मै चथल ीक  सह ोदर ी \nभाषा (सह ोदर ी शब्द र ाज नैच त क बला नै)मे सेह ो चिभचक् त सटै छै,, \nएतए धचर जे गी त ा प्रेस, गो र खपुर सँ प्रकाच शत सभ चह ंदी चकत ाबमे  \nसेह ो चिभचक् त सटल रहै छै। प्रस्त ुत संग्रह मे \"पर\" छोचड़ सभ चिभचक् त \nमूल शब्दमे सटल अचछ मु दा पता नै चकए  \"पर\"केँ  छोचड़ देल गेल ै। \nबह ुत लोक  मानै छचथ  (ह मरा सचह त) जे र िना सहज सरल भाषामे \nह ेबाक  िाह ी तँ बह ुत लोक  चक् लष्ट भाषाक  प्रयो ग सेह ो करै छच थ।  \nओना ई तँ चनचि त े क हल जा सकैए  जे चक् लष्ट भाषाक  एकटा  फाय दा \nईहो जे ओकरा बुझबाक  ले ल मे ह नचत क रए पड़ैत छै आ अंतत ः ई \nअध्य्य न पाठक -आल ोिक  सभ लेल नीक  ह ोइ त छै। प्रस्त ुत कचित ा \nसंग्रह मे अचधकांशत ः  चक् लष्ट भाषाक  प्रयो ग भेल अचछ। प्राय ः एहन \nभाषा बला कचित ा संग्रह िा पद्य संग्रह बह ुत क म प्रकाच श त भेल अचछ \n1990 केर बाद (अपिादमे चिज य नाथ  झाजीक  गजल संग्रह अचछ जे \nचक  2008 मे प्रकाच शत भेल)। बह ुत ित थनी क्षेत्र ीय उच्िार णक  चह साबसँ \nअचछ आ कमसँ  क म मै चथली क  चह त मे अचछ। बह ुधा देख ल जाइ ए जे \nकचि सभ अपन क्षेत्र ीय उच्िार णकेँ  चबसचर केंचद्रय उच्िार णपर बल \nदेबए लाग ैत छचथ  (कार ण जे हो) मु दा एचह सं ग्रह मे क्षेत्र ीय उच्िार णकेँ  \nर ाखल गेल अचछ। ह र ेक लोकमे  चकछु  ने चकछु  गुण-अिगुण र चह त े \nछै, कचि सेह ो लोके  ह ोइ त अचछ तँ कचिक  र िनामे सेह ो गुण-अिगुण \nर ह बे करत ै। प्रस्त ुत संग्रह मे सेह ो नीक -साध ार ण कचित ा दू नू अचछ। \nचकछु  कचित ाकेँ  पु नलेखन क एल जेबाक  िाह ी तँ चकछु  कचित ा  20 || विदेह स द े ह: २ २ \nमै चथ लीक  चिर ल कचित ा बचन क ऽ आएल अचछ। गुण-अ िगुण समे त \nई कचित ा संग्रह ित थमानक नै भचिष्यक अचछ आ एक र अन्य पाठ \nचनधा र ण बीस-पिीस बखथक  बाद संभि ह ेत ै। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ २|| 21 \nदुग ानन्द मण्डल \nसोन्ह गर \nआधुचनक  कथाकार क  उच्ि त म् श्रेण ीक कथाकार  श्री नन्द चिलास \nर ाय ज ीक सम्बन् धमे ‘चिदेह’क  सह सम्प ादक चलखै छैथ  जे ग्रामीण \nर िनाकार अपन पात्र क संगे-संग जीिन जीबै छैथ , संगे-संग संघष थ \nकरै छैथ , संघषथक  महत् िकेँबेिहाचर क त ौर पर बुझै छैथ  और त ँएओ \n‘सम्बन् ध-बन्ध’क  चखय ाल करै छैथ , सदैि सम्बन् ध बना क ऽ रहए िाह ै \nछैथ।  ई चमचथलाक  संस् कार छी। चमचथला  अपन कोचखस ँ  स दैि एह ेन \nचििार केँ जन्मल अपन पूत मानैत रहल अचछ। ऐठाम लोक  सम्बन् धकेँ \nबह ुत महत ् दैत अचछ। ‘अ पनेटा नीक ’केँ  कचह य ो  नीक  नचह कहैक  \nइ चत ह ास रहल अचछ चमचथलामे।  हँ! ‘ अपनो नीक ’ एह ेन धा र णा तँ \nअचछए। अही धा र णाक अनु शर णमे चमचथलाक  प्रचस ि र िनाकार डॉ. \nचशि कुमार प्रस ाद एक  उदाह र णकस ंगआइ  चमचथलामे  ठाढ छैथ।  क हब \nजे एह ेन पचह ल अनुिादक चशि कुमार े बाबू भे ला सेह ो बात तँ नचह? ठीक ! \nमु दा ई बुचझ-सुचझ क ऽ कहबाक  िाह ी जे मै चथली  साच ह त् य क अनुिाद \nचिध ामे क एल अचधकत म  काज क  इ चतह ास की  अचछ। सभ जनै छैथ  \nजे पाचर श्रचमक एिम् पु र स् कार क लेल क एल गेल अनुचदत पोथीमैचथली  \nसाच ह त् य मे बेस ी अचछ। प्राय: अनुिाद एसाइ नमेन्ट लेल क एल \nगेल अचछ। क हब जे चशिकु मार ो बाबू भऽ सकैए  ओही लेल चलखने \nनइ ह ेत ा त ेकर कोन  गा र ंटी? हँ, एक र दू टा गा र ंटी अचछ। पचह ल तँ \nई जे नि चमचडय ाक  सह ार े बनल सम्बन् धक बीि मूल पोथीसँ  अनुिाद \nक रक  लेल मै चथलीमे  चशिकु मार बाबू स् िय ं ह ृदय सँ त ैय ार भे ला। आ \n‘चपघल त े चह मखंड’ केँ  ‘पघलैत चह मखंड’क  रूपमेसम् पूणथ पोथीक ेँ  \nइ च्छानुस ार मनस ँ अनुिाद केलैन  अचछ। आ दोसर गा र ंटी ई अचछ  22 || विदेह स द े ह: २ २ \nजे डॉ. चशि कुमार प्रस ाद सिथहार ा मंिप र बैस ैबला गैर सिथ ण र िनाकार \nसेह ो छच थए। त ह न  चह नका  सभपर, माने गैर य ोज नािि ढंगसँ साच ह त ्य \nअकादेमीकेँ  संग देचनह ार र िनाकार सभप र–भल ा ‘पु र स् का र क लोभ ’ \nचलखब उचित नचह बुझै छी । डॉ. चशि कुमार प्रस ाद‘सगर र ाच त दीप \nजरय’सन मंि परहक  िक्त ा छैथ।  जे मंि चमचथचलय े  नचह, समस्त \nभारत ीय भाषा साच ह त् य मे अस गर े अचछ। ई बात ह मरो बुझल अचछ जे \nऐ मंिक  ककपना  पंजाबक  एक  मंिस ँ क ए ल गेल अचछ। मु दा हमर \nसबहक  जे देह-ह ाथ  अचछ, खास क ऽ नि चमचडय ाक  बाद, ओइ रूपमे \nतँ आरो असगर पचड़ए गेल अचछ। \nमै चथली  साच ह त् य ग ीत- कचित ा, काव्य आचदक  लेल एकटा  नि सुय थक  \nर िना ‘सोंह ॉ ंत-अनस ोंह ाँत’र िनाकार डॉ. चशि कुमार प्र साद आजुक  \nसमयमे आजुक  पीढीक  ले ल बड़ सोन्ह गर लाग ल, आ पाठकोकेँ  \nलगत ैन। ई हमर आत् म चिश्वा स अचछ। जइ मे कचििर डॉ. प्रस ाद \nअपन लेखनीसँ अनेकानेक , सभ तरहक  र िना दऽ पाठक -प्रे मीक बीि \nअछप स् थान  बनौलैन। \nओना, िृतचत य े डॉ. प्रस ार चह न् दी साच ह त् य क चिद्वान छैथ  आ ह चर प्रस ाद \nसाह महा चिद्यालय- चनमथ लीमे चह न्दी चिभागमे एसोच सय ेट प्रो. एिम ् \nअध्यक्षपदपर सुशोच भत। जइ सँ आजुक  पीढीकेँ  अपन ज्ञान दान दऽ \nसमाज आ र ाष्र क सेिा सेह ो दऽ र ह ला ह ेन। सेिा मात्र नचह, अचपतु \nअखन ित थमान पीढी जे चशक्षकक  नामपर बौड़ ा गेल अचछ, जे जाएत \nकेत ए  आ जेबाक  केत ए  छै से ज्ञा ने नचह, त ैठाम डॉ. प्रस ादज ीक \nसार गच भथ त ज्ञा नसँ ओ इ बोर ाए ल पीढीकेँ  एकटा  उचित चद शा भे टतै। \nओना, ई अलग बात जे एखुनका  चशक्षा पद्यच त सँ चडग्री मात्र ेटा भे टत, \nर ोज गा र सृजन आ ज्ञान नचह, त ैठाम डॉ. चशिकु मार प्रस ाद अपन ज्ञान  विदेह सदे ह:२ २|| 23 \nदानसँ ऐ समाजक  बीि ज्ञा नोपदे श देबामे सफल बेकत ी  छैथ।  ई \nह मरा नीक  नह ाँचत बुझल अचछ। आ बुझल ो केना  नै रहत, ह महू ँ तँ \nचनमथ लीए माचटपर रहै छी। \nप्रस्त ुत पोथीसँ  पूिथ डॉ. चशिकु मार प्रस ादक चह न्दी आ मै चथली - दुनू \nभाषामे अनेकानेक  र िना सभ प्रकाच शत भेल अचछ। जे अपने सभ \nपढ नचह हएब। एना ऐ दुआ र े चलखल ौं जे पढ नचह हएब, जे नि \nचमचडय ाक  समय अचछ चकने।  आब ओ समय गेल जे अहॉ ंक  रि ना \nहम पढ ब त इ ले पचह ने मै चथलीक  चप्रंट चमचडय ाक  सम्प ादकसँ फचर आउ। \nित थमान पचर पे क्ष्यमे ‘सोंह ाँत-अनस ोंह ाँत’अपनेक  बह ुत सोह नगर र िना \nअचछ, ई र िना सभ पाठक -बन्धुकेँ सोन्ह गर ेटा लाग त अनस ोंह ाँत नचह । \nचकएक  तँ अपने बह ुत नीक  जत नसँ ऐ काव्य संग्रह क र िना केलौं  \nअचछ। जइ मे छोट- क्षीण मु दा अनुकरणीय आ कणथचप्रय र िना सभ \nसंग्रह ीत केलौं।  \nपोथीक  आरम्भ ेमे र िनाकार चमचथला  धाम चलख अपन गाम मोन पाड़लैन \nआ नेनपना सेह ो। पढ लाक  बाद थोड़ ेकाल धच र क लेल लाग ल जेना \nकेत ौ  ह ेर ा तँ ने गेल ौं। जेत ए लू खी, किबचिय ा , मे ना, पौर की आचद \nरहै छल मु दा अखन दशथनो नदार त, अ खन चसफथ पजेबा आ चसमेन्ट-\nबालु सँबनल बेश ऊ ँिकगर कोठा -सोफाटा देखाइ त अचछ। त चह ना \nनिोचदत र िनाका र क  लेल डॉ. प्रस ादक प्रोत् साह न जे चकछु -ने-चकछु  \nचलखै त जाउ...। नीक  लाग ल। जे ऐ तरहेँ जे छपैत-छपैत छैचपय े \nजाएब। एक  चदन लेखक  बच नय ेँ जाएब। मंि आ इ नामो भे टत...। \nएक  चदस लेखक  बचनयेँ जेबै मंि आ इ नामो भे टत..। त ँए चकछु -ने-\nचकछु  चलखै त जाऊ..। त चहना चनमथ लीक  चनमथ लत ामे चशषथ क  कचित ाम े  24 || विदेह स द े ह: २ २ \nचशक्षाक ऐ महा पंकमे   गा म क  चज नगी लेटा रहल अचछ कोचिंग , \nचिद्य ालय, कौले जमे  एक -एक  जन लू टा रहल अचछ चशक्षाक ऐचह \nमहा पंक ...। \nित थमान चशक्षाक माध्य मस ँ लू टाइ त ग्रामिासी सबहक  आचथथक  दुदथशा \nदेखेबामे कचििर सफल र ह ल ा अचछ। \nअचह ना ‘बौआक  उबटन ’सँ लऽ सॉ ंझ, ढोलकबोखार, छचठ पाबैन चलख \nठकु आ  आ केर ा सेह ो मन पाड़लैन। \nर िनाकार दीप र िनाक मादे चलखै छैथ  जे सगर र ाच त हम दीप जर ेलौं \nत ैय ो घर अन्ह ार े अचछ। चशक्षा मे ल चिषय पर इ जो त देल ै न। त चह ना \n‘मन पछत ाय’, ‘ झू ठ-फूसमे बाझल छी ’चकएक  से स् पष्ट केलैन  अचछ। \nदेख एलौं हम पटना, ओझराह ैट, ठनक ल फेर ठनका , चलखल ैन तँ \nसुमीत ा सन नार ीक चित्र ण क रब सेह ो नै चबसरलाह । \nर िनाकार क  सर सत ा देखू जे फगुआआ फागुन चलखब सेह ो नै \nचबसरला..! अपने तँ भाँ ग खा पचटयापर ओंघर ाएल छैथ  आ कचनयॉं  \nर ंग खेलक  लेल एलैन। ऐ प्रकार क सभ तरहक  बीह ैन काव्य र िना \nलऽ र िनाकार जाड़ क कनकनीसँ  लऽ चज नगीक  झमेला, झू ठ, भातक  \nथार ीसँ  लऽ चिद्य ाक अथीध चर  चलख पाठक  आ समाजकेँ  उचित बाट \nदेखौलै न। ऐ ले ल र िनाकार श्री प्रस ादज ीकेँ बह ुत-बह ुत धन्य िाद आ \nसाध ुिाद छैन। जे अपन र िनेक माध्य मस ँ ओ आबए-बला पीढीक  \nलेल त मस ोमा ज्यो चत थगमय स ाच बत करैक  पचर य ास केलैन  अचछ। जे \nचकनको  अनस ोंह ाँत कहाँ  सोन्ह गर ेटा लगलै त । \nबेस, अखन एत बे...।  विदेह सदे ह:२ २|| 25 \nमु न्न ा जी \nबी ह चन कथा  (मानकीक र ण  ओ त ुलन ात् मक पक्ष) \n \nमै चथली  कथा  साच ह त् य मूल त: संस् कृत भाषा साच ह त् य सं अनुचदत \nभ'अपन पएर पस ार ने छल।एक र बीज ारोपन िन्दा झा द्वार ा चिद्य ापचत क \n'पु रूष परी क्षा' सं भेल छल।कालान्त र मे मै चथली  कथाकार  बाङला \nकथा  माध्य मे पािा त् य कथासाच ह त् य  सं पचर चित भे ला। त त् प िा त मै चथली  \nकथा  लेखनक  कथ् य ,चशकप आ चिषय पचर माचज थत भ' मै चथली  कथा  \nसाच ह त् य के  नि दृचष्ट देल क  आ ओ संस् कृत क  शब्द , कथा /गल् प नाम े \nचलखाइत र ह ल। पछाच त प्रो. र मानाथ  झा सदृश्य \nचिद्वान/ आल ोिक  , अंग्रेजीक प्रभ ािे एकर ा अंग्रेजी मे Short Story \nआ ओक र अनुिाद ' लघु क था  कचह  संबोच धत केलचन। त चहय ा  सं इ \nकथा / गकप ,र िना त' ओही नामे ह ोइत रहल मु दा चिध ाग त ' लघु कथा  \n' (Short Story) चिध ाक अन्त गथत मूक य ांचकत  ह ोइ त रहल।आ त ाच ह \nपचर णामे मै चथलीक  सब संग्रह पर अंग्रेजी मे Collection of Short \nStory अचनिाय थ रूपें चलखल भे टत। \nतक र पछाच त मै चथली  साच ह त् य क इ चत ह ासकार लोकचन  सेह ो कथा /गकप \nनामक  र िना कें  लघु क था  चिध ाक श्रेण ी मे र ाच ख व्य ाख् य ा . करैत \nर ह लाह।\" संप्रचत गकप िा ल घु क था ,उपन्य ास सं अचधक  लोकचप्रय भेल \nजा रहल ऐछ।तक र प्रबल कार ण पाठक  िगथ मे क्रय शचक् त क  क्षीणता \nिा पल खचत क  अभ ाि, से नै जाच न ।\" --डॉ. जय कान्त चमश्र-मै चथली  \nसाच ह त् य क इ चतह ास(प्रकाशक- साच ह त् य अकादमी )ऐ फचर छओठक पछाच त  26 || विदेह स द े ह: २ २ \nअंग्रेजी साच ह त् य क चिध ाक पृ ष्ठभ ू चम मे ओचह चिध ा पचर िारक अंग भ'  \nस् थाचपत  भे ल। आगू ओकरा आओर फचर छबैत दुगाना थ  झा श्रीश चलखै \nछचथ --\" आइ मै चथली  स ाच ह त् य क एक  मात्र उपल चब्घ चथक  \nलघु कथा (Short Story) पूिथक कथाकार  लोकचन  गकप आ \nउपन्य ासक बीि चशकपगत अन्त र नै बुझै त छलाह । मु दा आब इ स् पष्ट \nऐछ। जाच ह सं लघु कथा (कथा /गकप नामे) चिध ागत स् ित ं त्र पचर चिचत बना \nपओलक  ऐछ।\"--मै चथली  साच ह त् य क इ चतह ास-दुगाना थ  झा श्रीश।\" \nह मरा मै चथली  प्रचतष्ठा िगथक छात्र र ह ने मै चथली  साच ह त् य क इ चतह ासक  \nअध्यय नक अचनिाय थत ा छल। एचह अध्यय नक क्रमे मै चथल ी  कथा  के  \nचिध ाग त ' लघु कथा ( Short Story) बुझबाक  अिगचत भे ल। हम \nआिय थ िचक त रही अग्रज सबहक  चह न्दी लघु कथा  चिध ाक मै चथली  \nअितरणक  रूपें अंधानुकरण पर, ई की  ? पचह ने सं जे चिध ा चिद्य मान \nआ स् थाचपत  ऐछ(कथा /गकप नामे) ' लघु कथा (Short Story) ।तहन \nओइ चिध ाक दोह र ीक र णक  की  खगत ा ?माने चपत ा आ पु त्र क एकचह  \nनामे पु कार ! जहन की  दु नू क  िचर त्र,प्रकृचत आ चक्रय ा कल ाप  एक  \nदोसरा क चिपर ीत । फेर नक ल िा चमझ्झरक अज्ञानत ा चकएक  ? ओही \nअज्ञानत ा िा अंधानुकरण सं पार पएबाक  आ चिध ाक शुन्यत ा के  \nभरिाक लेल अितच र त भेल बीह चन कथा  चिध ा (1995) । \nसह य ात्र ी मंि ,लोह ना(मधुबनी)द्वार ा भेल साच ह चत्य क बैस ार मे सामू चह क  \nरूपें सिथस म्म चत सं एचह चिध ाक  अितरण भेल छल। ऐ चिध ाक नाम \nकी  र ाखल जए त ाच ह पर बहसक  पछाच त श्री र ाज द्वार ा त ाकल  नाम-\n\" बीह चनकथा \" पर  सिथ सम्म चत सं स् िीकृचत द'आगू बढाओल गेल । आ \nत चहय ा सं मै चथली  कथा  साच ह त् य क दू गोट चिध ा-पचह ल,लघु कथा (Short \nStory) आ दोसर \" बीह चन कथा (Seed Story) ि लन साच र मे र चह  विदेह सदे ह:२ २|| 27 \nगेल । \n25 बरख सं कछुआ  िाचल सं िल ैत बीह चन कथा  चिध ा साच ह चत्य क \nछद्म  खरह ा सं टचप अपना के  चिज ेत ा कहेबाक  पात्र त ा आब ह ाच सल \nक ' लेने ऐछ। जन्मक पछाच त ठेह ुचनय ा मे कतेको  के  सैिांचत क  \nपटकचनय ा  दैत डेगा डेगी बढ' लाग ल। तक र पछाच त एकर ा दबेिा/माचट \nमे गो ड़बा लेल चकछु  त थाकचथत / स् िघोचषत चिद्वान सचक्रय भ' गेल ा। \nफलत:एक र िाचल बाच धत ह ो इ त ठमचक  सन गेल । सोझां मे ' एकला  \nिल ो रे'  के  उघैत करीब एक  दशक क  य ात्र ा एकर ा ह ेर ेबा लेल िेश \nरहल।2010 मे पु न: इ कान्ह उठेलक। आ  त ाच ह मे पचछ ला सं जेर गर \nसमूह नि आँचख-पाँ चखक  संग अंगेज पु न: सोझां आचन चथर  केलचन। ' \nचिदेह , इ पाचक्षक' बनल र ाज पथ  आ सार थी   भे लाह संपादक -.गज ेन्द्र \nठाकुर आ सह ाय क  संपादक -उमेश मण्डल। ऐ एक  दशक क  भीठ \nपड़ल साच ह चत् य क जमीन पर श्री र ाज क ' बीह चन कथाक  साच ह त् य क \nबीर ाड़ क बीह चन सं र ोपचन भे ल। त करा ह चर य र ी अनल चन गाम-घर, \nपचत्र काक संपादक  - शःर ी र ामभरोस कापचड़ भ्रमर। आ ऐ तरहें श्री \nर ाज भे लाह' िात् सकय ' बीह चन कथा (2003)सं एक र पचह ल प्रकाशनक \nस् िामी। \nबीह चन शब्दक उत् पचत्त \nसंस् कृत क  ' ब्रीह ी ' शब्दक अथथ  ह ोइ छ बीज आ मै चथली  मे \nबीह चन/बीह न/बीह ैन सेह ो ओही शब्दक मूलाथथ  मे चनचहत ।-- प. भिनाथ  \nझा \nबीह चन कथाक  अथथ  आ पचर भाषा  28 || विदेह स द े ह: २ २ \nबीज/बीज म संस् कृत श ब्द चथक। य था -यज बीज ै:सह स् त्र ाक्ष -महा भारत \nकथा  सेह ो संस् कृत शब्द चथ क। य था -कथासचर त् साग र  । \nअथात ्  बीह चन कथा  पूणथत: संस् कृत शब्दक  उत् पचत्त चथक। जेना - \nलघु कथा  \nमु दा साच ह चत्य क चिध ाक रूपें जाँिी त' इ चिध ा मूलत:स् ित ंत्र आ पूणथ \nरूपे मै चथली  साच ह त् य मात्र क चिध ा चथक। आय ा चतत/ नक ल नै। \nबीह चन माने बीज/बीय ा। ज ाच ह मे चिकास करबाक  गुण चनचहत \nह ोइ छ । मु दा ओ अचिकचसत र ह ैत ऐछ।समय अएल ा पर चिकचसत \nह ोइ त ऐछ। ओकरा मे एक  सं अनेक  ह ोएबाक  गुण र ह बाक िाह ी। बी ह चन \nकथा -एह ेन कथा , जे अनेक  कथा (कथा /उपन्य ास)के  जन्म दे बाक  क्षमता \nर ाखए ओ बीह चन कथा  भेल/ह एत । अन् य था  नै। \nतें बीह चन कथा  मे चनष्कषथ नै ह ेबाक  िाह ी।--- डॉ. भिना थ  झा \nबीह चन कथा  चिध ाक नामकर ण कता  श्री र ाज क मता नुस ार- \nबीह चन कथा ,ओइ बीय ाक  स मान ऐछ जकरा मे झमटगर/पूणथ गाछक  \nसंभािना ह ो। मु दा ओ गाछ पीपर/पाकैड़ नै, पौध रूप मे ह ो। प र ञ्ि \nबोनसाइ नै। \nपौध रूप सं त ात् पयथ जे कथ् य /चशकपें गसल मु दा शब्दक संख्य े सए सं \nडेढ सए धचर ह ुअए। मु दा बन्हन मे बान्ह ल नै। \nर िनान्त चनकस गर (चनस् त ा र देने) नै ह ुअए। चनष्कषथ पाठक  पर। \n   विदेह सदे ह:२ २|| 29 \nबीह चन कथाक  िचिथत आ लोक  चप्रय कथाकार , संपादक  आदरणीय \nघनश्य ाम घनेर ो ऐ चिध ा के  पचर भाचषत करैत कहै  छचथ --- \nकोना  बुझबै जे इ र िना बीह चन कथा  भे लै:-- \n( क )शब्दक मानक  औसत सि सौ हो \n( ख) चिषय मार क ,आ सोिबा पर चििश करैत ह ो। \n( ग) कथ् य  एह ेन,जेना लगैत हो कथा /उपन्य ास िा कोनो  गद्य क सार \nह ो। \n( घ) कथा  मे चनष्कषथ नै ह ो। \nकथा  साच ह त् य क सशक्त ह स् त ाक्षर श्री र ाज कुमार चमश्र जीक  चििार ें-\n( क ) आकार ग त छोट सं छोट हो \n( ख) कथ् य े  फचर छएल आ गसल हो \n( ग) संपूणथ गद्य क संभािना चनचह त हो \n( घ) ऐ सं इतर, अव्य िचस् थ त र िना फोंक  हएत।ओ बीह च न कथा  नै। \nबीह चन कथा  चिध ाक मानकी करणक  आधार भूत इ काइ  \nगद्य साच ह त् य, मूलत: कथा  चिध ाक मानकत ा  तयक रणक  आधार अंग्रेजी \nसाच ह त् य ऐछ। अंग्रेजी साच ह त् य क अनुसार चिश्ि भचरक कथा  , अंग्रेजीक \nFlash fictionक  अन्त गथत चनचह त ऐछ।इ फ्ल ैश चफक् सन छ: खण्ड \nमे चिभाचजत ऐछ जक र त ेसर खण्ड टे लब्रा(Tellbra ) क  अन्त गथत \nमै चथलीक  बीह चन कथा  चिध ा क चनय ामकता  सचन्न चह त ऐछ।  30 || विदेह स द े ह: २ २ \n  \nफ्ल ैश चफक् सन(टे लब्रा)पर आधाच र त बीह चन कथा  मापनक  महत् िपूणथ \nचबन्दू :- \n01- कथ् य/ चशकपें पु ष्ट जाच ह कथाक  न्यू नत म शब्द स. 20 आ \nअचधकत म  150 ह ो । \n02- कथा  साच ह चत्य क मानकत ाट  पचर पालक  ह ो। य था  को नो  संस् मरण \nिा शब्द संग्रह मात्र बीह चन कथाक  श्रेण ी मे नै र ाच ख सकैछ।  \n03- कथा ,एकटा  बीज क  कथाक  प्रचतदशथ ह ो। अथात  एह ेन कथा  जाच ह \nसं कथा /उपन्य ास आचदक  स जथनाक  संभािना प्रबल ह ो। \n04 कथा , चनकस  पर जा चस् थर  नै ह ो। अन्त खूजल मु दा भािपू णथ \nह ो। \n05- संपूण थ कथा  कोनो  संदेशप्रद िा सकार ात् म्क उद्देश्य क ह ो। शब्दक \nस् थूलकाय  मात्र नै। \nउपरोक् त मानकत ा  पर ठाढ र िना बीह चन कथा  चिध ाक र िनाक रूप ें \nअपन जग् गह पे बा मे सक्षम भ' पाओत। त क र पचह ल मूक य ांकन  \nलेखकक ,पछाच त संपादक  ओ आल ोिकक  ह ाथ  ऐछ। \n\"कोनो  नि सफल त ा ह ाच सल करिा लेल पु र ान मे पै स' \nपड़त।, खंघार'पड़त।तहन पचर माचज थत फल सोझां आओत। जे भचिष्यक \nनि बात गचढ मोकाम  धचर ल' जएबा मे सक्षम बना पाओत।'  \nएचह त र ह ें मै चथलीक  लघु कथा  चिध ा(कथा /गकप)नामे चलखाइत क  पछाइ त  विदेह सदे ह:२ २|| 31 \nबीह चन कथा  चिध ा िैचश्वक कथा  मापदण्डें एकटा  नि प्रचतमान \nगचढ,मै चथली  साच ह त् य मे मै चथलीक  अपन एक  मात्र चिध ा क रूप मे \nस् थाचपत  भे ल। इ कोनो  आन आय ाच त त/नक ल,चिध ाक चिध ान्त र ण िा \nनामान्तर ण नै।स् िय ं मे मानक  स् ित ं त्र चिध ा ह ेबाक  पचर च िचत काय म  \nकेलक।  \nएचह प्रकार ें मै चथली  कथा  साच ह त् य क दू टा स् ित ंत्र चिध ा अपन अचस् त त् ि \nकाय म  क ' र खने ऐछ। पचह ल-लघु कथा  (Short story)जे कथा /गकप \nनामे चलखाइछ। ठ ीक  ओचह ना जेना चक  अंग्रेजीक Poetry, मै चथली  मे \n'काव्य' नामक  चिध ान्त गथत-गीत,गजल,, कचित ा, ह ाइ कु , क्षचणका आचद \nस् ित ंत्र नामे/चक्रय ाकलापें/िाचर च त्र क गुणे अपन- अपन पचरच िचत बनौन े \nऐछ। मु दा चिध ाग त सबटा काव्य पचर िार क अंश िा अंग चथक।  \nदोसर-बीह चन कथा (Seed Story) \nउपरोक् त दुनू चिध ा मध्य आओर कोनो  िैध/ अिै ध चिध ा क लेल जग् गह \nिाँिल नै ऐछ। मु दा लघु क था  नामे बलधकेल ी  मे चह न्द ी लघु कथा  \nचिध ाक नक ल मै चथली  अितरण के  घोचसयेबाक  असफल प्रया स ठाम \nठीम क ' मै चथली  साच ह त् य के  उकरू  बनेबाक  षडय ंत्र जार ी ऐछ।इ \nभ्रम िा द्वन्द ऐ द्वार े भेल जे चकछु  मै चथली  र िनाकार लघु कथा  मान े \nआकार े छोट कथा  बू चझ नक ल करैत र ह लाह। ध्य ा त व्य म ह त् िपूणथ बात \nजे लघु कथा  एकटा  शब्द मात्र नै,ओचह नामक  एकटा  स् ित ंत्र चिध ा \nचथख। जे  मै चथली  मे अदौ काल  सं कथा /गकप नामे लीखाइ त पचह न े \nसं स् थाचपत  ऐछ।आब तहन च ििार करी मै चथली  सं इतर चह न्दी भाषा \nसाच ह त् य क अपन चिध ा \" लघु कथा  \"क  मै चथली  अंधानुकरण पर। \n  32 || विदेह स द े ह: २ २ \nकोनो  व्य चक् त,चिषय,बौस् त क गुणक  अनुसर ण/अनुकरण बेजए नै।मु दा \nअंधानुकरण कतेक  उचित ? \nमै चथली  साच ह त् य मे चिद्य मान \" बीह चन कथा  \" चिध ा सं इतर सब \nचिध ा कोनो  ने कोनो  अन्य भाषाक  चिध ा सं आय ाच त त ऐछ। मु दा जत' \nसं आय ाच त त भेल,ओइ मे आ मै चथली  मे अपन मानकत ा  िा प्रामाच णकता \nचसि केने  ऐछ। चह न्दीक लघु कथा  चिध ा जे स् िय ं मे आइय ो मानक  \nिा प्रामाच णक चसि नै भ' पाचि घड़ीक पे ण्डू लम जकां  डोचल रहल \nऐछ।ओइ मे आइय ो कते  शब् दक िा कोन  र िना ओइ चिध ाट र िना \nऐछ की  नै,तै पर मंथन  ि चलये रहल ऐछ। एत े दशक क  लेखनक  \nपछाच त य ो मूक य ांकन  मे लघु क थाक  जग् गह लघु कहानी  सं जोइ र व्य ाख् य ा \nह ोइ छ । जत ेक  मु ड़ी त त ेक  पीर ी बला गप्प।ए ह ेन अव्य िचस् थ त \nचिषय/ बौस् त क अंधानुकरण ,ह ास्य ास् पद आ चक  उठकलूपन ? \" अपने \nआँचखगर र ह ैत, अन्ह र ा के  सह ार े बाट त ाकब  कतेक  उत् कीणा बला \nबात ।\" \nचह न्दी लघु कथा  चिध ाक अंधानुकरणक  प्रबल पक्ष रहल हएत,हमर \nसबहक  सामान्य चशक्षाक चहन्दी माध्य म।ह म सब एकेडचमक  चशक्षा \nग्रह ण सामान्य त य ा चह न्दी भाषा माध्य मे केलह ुँ। चकत ाब ,पत्र/ पचत्र का क  \nपाठनक  भाषा चह न्दी र ह लाक कार णे चह न्दी साच ह त् य क चिषय-िस् त ु पर \nचनभथ र स् िाभाचिक छल।त ें चह न्दी साच ह त् य क संत ान(चिध ा)कें  पोसपूत क  \nरूप मे अिै ध रूपें अंगेज लेब अस्िा भाचिक नै।ओही देखाँउसे िा \nनक ल क 'मै चथली  मे लघु कथ ा  संग्रह नामे 1972  मे आयल पचह ल \nपोथी -\" जे की  ने से \"--डॉ. ह ँसर ाज क। आ ,1975 मे त त् कालीन \nनित ुचर य ा कथाकार  डॉ. अमर नाथक  \" क्षचणका \"। दुनू पोथीक  \nर िनाकार(आमु ख मे) ऐ संग्रह क एको  टा र िना ,कोनो  पत्र/ पचत्र का मे  विदेह सदे ह:२ २|| 33 \nप्रकाच शत नै ह ेबाट बात स् िीक ार ने छच थ। ऐ  सं इ स् प्ष्ट ऐछ जे मै चथली  \nमे एक र कोनो  अचस् त त् ि नै र ह ै। इ त चह य ा के  घटना/बात छैक  जचह य ा \nमै चथली  सं इतर अन्य भाषा मे कथ् य /चशकपें मजगू त मु द ा आकार गत \nछोट र िनाक एकटा  स् ित ं त्र चिध ाकरूपें / नामे सृजन भ' रहल छलै । \nय था -संस् कृत -लघ् िी, चह न्दी-लघु कथा , पंजाबी-चमन्न ी कहाणी / कथािां , \nउदुथ-अफसांिे, ओचड़य ा-क्षुद्रकथा … आचद। \nमै चथली  मे चह न्दी चिध ाक अं धा नुकरण क  शुभारंभ क ' चक छु मै चथली  \nकथाकार  स् िघोचषत चिद्वान ह ेबाक  दंभ पोसलचन। त कर करीब पिीस \nबरख धचर अंधानुकरचणत लेखन सेह ो सुषु प्त िा शुन्य र ह ल। पु न: \n1997 मे लघु कथा  संग्रह नामे दू गोट पोथी , चशल ाले ख-त ार ा नन्द चिय ोग ी \nआ खण्ड-खण्ड चज नगी -प्रदीप चबह ार ीक आय ल। से त ाच ह अिस्था  मे \nजाच ह सं दू िषथ पचह ने(1995 मे)मै चथलीक  अपन एक  मात्र चिध ा \nबीह चन कथा  अितच र त भ' िूकल  छल।ऐ चिग त पिीस िषथ क नमहर \nअन्त र ाल मे अंधानुकरचणत चह न्दी लघु कथा  चिध ाक मै चथ ली  अितरण \nपर मै चथली  मे कोनो  मानकत ा  तय नै भेल छल।(आइ एकैस म  सदीक  \nदोसर दशक  धचर नै भेल)। जेना पचह ने चमचथला  मे सत् य नार ा य ण \nभगिानक  पूज न पर सुनत ा उपासक  िल चन छल।त चह ना मै चथली  \nर िनाकार लघु कथा  शब्द सुचन मात्र लघु कथा  चलख बाक  नक ल \nक रय लगलाह । ज ह न की  च ह न्दी मे लघु कथा  शब्द मात्र नै,ओचह \nभाषाक  एकटा  स् ित ं त्र चिध ा ऐछ।आ मै चथली  मे कथा /गकप नामे \nचलखाइत लघु क था  चिध ा पचह ने सं चिद्य मान छल।आब नक ल क ' \nचलख ल जाइ बला र िना-जे बीस शब्द सं आठ सौ धच र क ऐछ।तखन \nप्रश्न उठैत जे कतेक  लघु,ककरा  सं लघु ?ऐ पर प्रकाच श त कोनो  तय \nमानकत ा  नै छल(ऐचछय ो नै)जाच ह सं इ सुचनचि त क एल जए सक ए जे  34 || विदेह स द े ह: २ २ \nकोन  र िना लघु कथा  चिध ान् त गथत स् िीकार िा अस्िी कार क एल जा \nसकए। प्रचस ि कथाकार  ओ इ चत ह ासकार डॉ. माय ानन्द चमश्र एकर ा \nनकार ैत चलखने छचथ --\" मै चथली  मे लघु कथा  नामे एक  अन्य कथा  \nलेखनक  चिकास भेल ऐछ जे समकालीन  कथा /गकप नै,अचपतु िुटु क्काक \nचनकट  ऐछ।\"- मै चथली  कथाक  चिकास(संपादक - बासु कीना थ  झा) \nसाच ह त् य अकादमी  -2003 \nआधार ह ीन लेखने मठोमाठ ह े बाक /कहेबाक  परम्पर ाक चनिह त ा मे चकछ ु  \nर िनाकार लीन र ह लाह । ज ह न चक  बेस ुर ा त ान सं प्रचस चि पे चनह ार \nगा य क  जकां  चबना मानकत ाक  लेखन मे लीन र ह चन ह ार अपना के  \nप्रयो गिा दी आ प्रचतचष्ठत बुझचनह ार क र िना आ ओ त था कचथत  चिध ा \nस् िय: खाचर ज ऐछ।ता चह ले ल अदखोइ-िदखोइ आ माथा  पच् िीक  \nखगत े कोन ? \nचह न्दी चिध ाक मै चथली  अितरण ल घु कथा  नामक  र िना आइ धचर \nबसात मे बौआइ त ऐछ। जमी न पर अनबाक  कचह य ो  कोनो  चनश्त ुकी \nप्रया स नै भे ल। ओ त थाकचथत  चिध ा/ र िना स् ित: खाचर ज ह ोइ त िेत ना \nशुन्य भ' गेल । चकएक  त' जहन जमीन पर उत र बाक प्रया स केलक  \nतहन आधार ह ीन ह ेबाक  कार णे सू पक  भाटा सन ओंघर ाइ त रहल \nचकएक  त' चस् थर त ाक  आधार पचहने सं नदार द! चकछु  स् िघोचषत िा \nपरपोच षत चिद्वान सब--\" डाँचर पाचर के  ओकरा लक्ष्म ण र ेखा बुझ' \nलगलचखन,मु दा डाँचर सोझ भे ल की  िक्र त करा सं दू र धचर सर ोकार \nनै।\"प्रचस ि र ंगकमी श्री कुणा ल  ,कथा  प्रस ंग चलखल अपन आल ेखक  \nअचन्तम अनुच्छेद मे चलखै छचथ --\"आब मै चथली  मे लघु कथा  नामे चकछु  \nर िना सेह ो देखाइ छ,जे मै चथली  साच ह त् य मे आधार ह ीन ऐछ। त ें ओक र \nििथ क रब व्य थथ सन।\"--अंचत का -र जत जय न् त ी अंक (2008)संपादक -  विदेह सदे ह:२ २|| 35 \nअनल कान्त। \nलघु कथा  नाचमत र िनाक भचिष्य ? \nजेना अंग्रेज़ी मे पोएर ी,मै चथल ी  मे \" काव्य ' चिध ा ऐछ।आ ऐ काव्य \nचिध ान्त गथत-- गीत,कचित ा ,गजल,क्षचणका , ह ाइ कु  आचद स् ित ं त्र नामे आ \nस् ित ंत्र अचस् त त् िे छैक।मुदा  चिध ाग त सब एकचह  पचर िार \"काव्य \"क  \nअंग छै। त चह न ा अंग्रेजी क  शॉ टथ स् टोर ी चिध ा छै ,आ कथा /गकप ओक र \nअंग। \nमै चथली  मे लघु कथा  सं इतर दोसर कथा  चिध ा छै \" बीह चन कथा  \n\"(Seed Story), चह न्दीक अंधानुकरणे लघु कथा  नामे सृचज त र िना \nबीह चन कथा  चिध ान्त गथत ग्राह्य ऐछ। परञ्ि बीह चन कथाक  तय मानकत ा  \nपर ठाढ ह ोइ बला र िना मात्र । से ओ लघु कथा  नामे ह ो इ िा बीह चन \nकथा  नामे ।   \nबानगी स् िरूप देखल जए डॉ. सत् य ेन्द्र झा जीक  लघु कथा  नामे दू \nटा र िना \nइ सकूल  \nओचह गाम मे एकटा  दोकान  नै छलै । त ीन चकलोमीटर जाय पड़ै छलै \nछो टो छीन िीज चकनबा  लेल। जे चकय ो  कचह य ो   दोकान  फोलबाक  \nसाह स केलक  ओकरा दोकान  मे दोसरे -त ेसर े र ाच त िोचर भ' जाय \nआ तक र बाद दोकान  बन्न भ' जाय।िोर ि ा गा मक  नाम सं परो पट्टा \nमे जानल जाइ त छल ओ गा म।मु दा नर ेशक साह स कहू  िा दु:साह स \nओ बाह र सं आचब दोकान  फोललक  ओचह गाम मे । घर मे चपत ा आ \nपत्नी चिर ोध कय लचन  मु दा ओ ककरो  नै सुनलक। दोकान क  स् टाफक  36 || विदेह स द े ह: २ २ \nरूप मे सभ सँ सेसर िोर के  रखलक ।ओ िोर सेह ो चनचि ंत छल \nजे जखने बेश ी समान जमा ह ोयत चक  िोर ाक सभ चकछु  ल' \nजाय ब। । नर ेश त ीन सए टाका  ओचह िोर केँ दै छल।शहर सँ समान \nअनबाक  ह ेत ु नर ेश ओही िोर बाकेँ पठबै छल। क्रमश ः िोर िा कोन  \nसमान मे कते  लाभ ह ो इ त छल सेह ो धचर बुझय लाग ल। \nआइ ओचह दोकान  मे समान भरल छल।आजुके  र ाच त िोर बा अपन \nसंगी सभहक  संग िोचर क य ोज ना बनौलक। जखन  दोकान  बन्न क' \nनर ेश िचल गेल तँ िोर बा अपन संगी सभहक  संग दोकान  मे \nघु सल। बोर ा मे समान सब क सय लाग ल। एकटा  संगी पु छलकै  -\" \nकते  दामक  समान ह ाथ  लाग ल ?\" \nदोसर िोर कहलकै -\"पांि ह जार सँ क म के  नै ह ेत ै।\" \n\"मु दा एचह पांि ह जार मे तँ माचलक  के  पांि सय सँ बेश ीक  फय दा नै \nह ेत ै। साढे िाचर ह जार तँ मूलधन छै।\"-- िोर बा बाज ल--- फेर ओचह मे \nह मरो त ीन सय के  चह स् सा ह ेत ै।\" िोर बाक म ोन त ीत भ' गेल ै। ओ \nअपन चमत ्र िोर सभके  बुझबय लाग ल-- िोचर त' त खने जाय ज ह ोइ छ \nजखन हमर हक  छीचन क्य ो अपन घर भरय, मु दा नर ेश बाबू तँ ओतब े \nकमाइ  छचथ  जत ेक  उचित अचछ। ओ नाजा य ज लाभ कहाँ  लै छचथ ?\" \nिोर बा िोचर करबाक  चििार बदचल लेने छल।संगी सभ ओक र चनणथय \nपर सह मचत व्य क् त कय लक। बोर ा  खोचल िोर बा सभ सामान केँ  पचह ने \nजकाँ  सैंत य लाग ल। नर ेश एकटा  कोन  मे ठाढ भ' ई सभ देखैत \nर ह ल। ओकरा बिझना गेल ै जे ओ कोनो  दोकान  नचह, एकटा  इ सकूल  \nखोलने ह ो। \nचिश् लेषण- उपरोक् त र िना शब्द संख्य े नमहर ऐछ!माने टे लब्राक  विदेह सदे ह:२ २|| 37 \nचनधा चरत शब्द संख्य ा-150 सँ उपर। \nकथ् य -प्रे र क, पंित ंत्र क कथा  समकक्ष। प्रारचम्भक लेखनक  करीब \nबाझल। \nशैली- कथा  बला,सेह ो पूणथ नै।छेंट सन। \nतें बीह चनकथाक  पचर चध सं बाह र ऐछ। \nदोसर बानगी \nमौअचत \nओ ई मानदार छल।त ेँ लोकसभ  ओकरा मार य छल।लोकसभ  कहलकै - \nत ोर ा कुकुर क  मौअचत मार बौ । ओ िुप्प छल,मु दा प्रस न्न । कार ण- ओ \nमनुक्खक  मौअचत नचह मरय िाह ैत छल। \nचिश् लेषण- इ र िना चनधा चरत शब्द संख्य ा मे बान्ह ल  ऐछ। \nमु दा कथ् य  - भाषण िा आदे शक  चह स् सा मात्र । \nशैलीग त-चनष्कषथ पर पहुँिा दे ल गेल छैक।  \nतें इहो बीह चनकथाक  हद मे नै र चह रहल। \nउपरोक् त दुनू र िना--सत् य ेन्द्र कुमार झाक  लघु कथा  संग्रह- अहीं केँ  कहै  \nछी(2007) । पृ ष्ठ- 30/31 सँ उिृत । \nआब अही लेखकक  इ त ेसर कथा  क  बानगी नीिाँ ऐछ जे ह ुनकर \nनिका संग्रह-\"जँ अहाँ सुचनत ह ुँ\"(2020) सँ ऐछ ।  38 || विदेह स द े ह: २ २ \nभे टब डू बब \n\" अहाँक  जीिन मे सभ सँ नीक  की  लगैत अचछ ?\" \n\"अहाँके  भे टब....\" \n\"आ अहू सँ नीक .....?\" \n\" ह मरा ह ेर ा जएब...?\" \nउपरोक् त र िना चलखल त' गेल ऐछ लघु कथा  नामे मु दा बीह चनकथाक  \nमानकत ाक  करीब ऐछ। \nय था -चनधा च र त शब्द संख्य ा(अचधकत म -150)क  भीतर कथ् य  आ चशकपें \nगसल। चनस् त ा र चिह ीन। \nतें इ र िना पूणथत: बीह चन कथा  चिध ाक अंग मानल जा सकैए। शेष  \nचनंघे स सदृश्य । ठीक ओचह ना जेना कोनो  एक  कक्षा मे पढ ैत सब \nचिद्य ाथी परी क्षा समय समान प्रश्न हल करैछ। पचर णाम मे न्यू नत म अंक  \n30% प्राचप्त बला चिद्य ाथी मात्र सफल आ शेष असफल घोचषत ह ोइत \nऐछ। \nआब एह ने बानगी बीह चन कथा  नामे चलखल र िना सँ.... \nडागदर साह ेब-- चमचथलेश  चसन्ह ा \nबड्ड चदन सँ पत्नी कहैत  छलीह जे, ह मरा पर चकछु  चध य ाने नै दैत \nछी । खाली मोबाइ ल मे खुटूर-पु टूर करैत कचित ा-कहानी  र िैत र ह ैत \nछी.....जखन बेम ार ी बढत,पल ंग पकचड़ लेब...तखन सबटा कचिचगच र \nघु सचर जएत।  विदेह सदे ह:२ २|| 39 \nएह ेन धमकी  पर के  नचह डर त ै यौ?पत्नी केँ  ह ोच मयोपैचथ क  दिाई पर \nपूणथ चिश्वा स छैन्ह । चपछला मंगल चदन शहरक  बड्ड पु र ान एगो बंगा ली \nडागडर ठाम ह ुनका  ल' गेल ह ुँ। \nसांझुक  बेर,लगभग आठ-नौ गोट र ोग ी बैस ल छलाह । डा गदर साह ेब \nबयस सँ लगभग अस्सी-पिा सीक  ह ेत ाह । एकटा  र ोग ी पर आधा घंटा \nपूछ त ाछ करैत,अपन डींग डांग सँ र ोग ी आओर पचर जनकेँ अपन \nबड़प्पनक चखस् सा कहैत  समय आगाँ खींचि रहल छलाह । ह मर नम्बर \nदोसरे छल,मु दा घंटा भचर डा गदर साह ेब लाग ल र ह लाह। \nअगल-बगल मे बैस ल आन र ोग ी अक छय लाग ल। आब हमर नम्बर \nआएल। \n\" चकनको  देखाना ह ाय ?\" \n\" जी,हमर पत्नी केँ ...।\" \n\" हूँ,इधर आइए\" \n\" हम ह चर बाबू क  बालक  चथकह ुँ ..\" \n\"ओहो, त ुम इ ंजीच नयर का  बेट ा है । \nओ ह मस े ही अपना इ लाज करात ा था ..कैसा  है ओ..?\"-- आन र ोग ी \nदीसन त कैत  बजलाह । \n\" जी,ओ मचर गेल ाह...\" \n\" ओ गॉ ड...,त ोमह ा र ा माई कैसा  है?\"  40 || विदेह स द े ह: २ २ \n\"जी,ओहो मचर गेल ीह...।\" \nहमर जिाब सुचन क ' बेंि पर बैस ल आन मरी ज, बह न्न ा बना ससरय \nलाग ल....।--- डागड र साह ेब, आिय थिचकत  भाि सँ खन ह मरा,खन र ोग ी \nसबकेँ  ससर ैत देखय लगलाह । \nचिश् लेषण:- उपरोक् त र िना बीह चन कथाक  मानक  शब्द स. सँ बाह र \nऐछ। कथा  मे उप कथाक  समािेश । कथ् य -चशकपें कथाक  छेंट सन \nलघु कथा।  -चमचथलांग न ,अंक -38-39 \nचनिथहन--ककपना  झा \n-- माय गे! दादी त' ह ाथे  सँ लपे लप चत ल-िाउर परसै छलीह, मु दा \nतों त' िम्मि सँ परसै छें ? \n-- धुरथ ! त ाच ह सँ की  ह ेत ैक  ? \n-- नचह ह ेत ैक  की ...?ह मरो सबकेँ  नीक  रस्ता भे टल । \n-- से की  ? \n--\"इएह जे ' चनिथहन ' मे सेह ो 'िम्मि ' लगा ओल जा सकैछ।  \nचमचथलांग न ---36-37 \nचिश् लेषण:- इ र िना कथ् य -च शकप आ शब्द स.मादे पूणथ मु दा कथा  \nसार क संग बन्न भे ल। माने चनकस  पर कस ैत । त ें  इहो कथा  चिध ाग त \nझू स ऐछ। \nबेट ा चनगम।                  --घनश्य ाम घनेर ो  विदेह सदे ह:२ २|| 41 \nलािा चर स लह ास पु छलकै  : \n-- बेट ा! नगर चनगम? \n-- हम त ोह र बेट ा नचह, कमथ िार ी छी। \n-- ह मरा लेखा त ोह ीं बेट ा। \n-- चठक्के! लोक  केँ  लोक  सँ मतलब नचह र ह लै तँ... \n-- पचह ने ह मरा चघचसएबह आ की  कुकूर  केँ ? \n-- त ोर ा। \n-- पचह ने ह मरे चकए ? \n-- एत्त ेक मनुक्खता अखन छैक , तैं! \n--  मनुक्खक  लह ास केँ  बा दमे आ कुकूर  पचह ने कचह या सँ चघचसएल \nजेत ै? \n-- ई काज  हमर अचगला पीढी क रत। \nचघचसया क ' ठेलापर िढ बैत काल  लह ासक  आँचख कुकूर  चदस छलै क।  \nइ र िना ऐ चिध ाक सब मानकत ा  य था - चनधा चर त शब्दक भीतर । \nफरीछ एल कथ् य  आ गसल चशकप मे चनस् त ा र र चह त पूणथ ऐछ! \n \n  42 || विदेह स द े ह: २ २ \nअन्त त:मै चथली  साच ह त् य क दू भाग भेल -लघु कथा  (SHORT \nSTORY)आ बीह चन कथा  ,(SEED STORY ) इ दुनू चनधा चरत \nरूपें चनर न्तरत ा बनौने रहत। शेष फोंक  मात्र । पचह ने बीह चन कथा , \nसीढी दर सीढी िढ ैत रहल। आ आब.....पीढी दर पीढी बढैत रहत। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ २|| 43 \nप्रणि झा \nच गि (लघु कथा ) \n \n“बाबी गै, घर पर चगि बैस गेने की  ह ोई त छैक ? ” रमण अपन \nबालमन में उठल प्रश्न बाबी से पु छैत बाज ल छल. भोरह े से गाम में \nअनहोर उठल छल जे सीडी झा के  घर पर चगि बैस गेल ै य। \n \n\"बाउ रे जै घर पर चगि बैस जाइत छै ने तै घर में भूत-प्रेत के  \nिास ह ोमय लाग ैत छै. चकएच क  चगि बड्ढ अधलाह जीि ह ोइत छैक , \nमु इ ल जीि के  नोचि के  खाइ त छैक ”. \n  \nरमण क इएक  बेर चगि नामक  ऐ चिशालकाय पक्षी के  घरक  पछुआर \nमें बड़का त ाड़ गाछ पर बैसल देखने छल, आ गो टे क  बेर बाबी संगे \nखेत चदस गेल ा पर देखने छल मु इ ल जानिर के  मांस नोिैत. \n \nई घटना ओय समय के  छल जखन रमण करीब छ: िषथ क बालक  \nछलाह आ गाम में र ह ैत छलाह. समय चबत ला पर रमण अपन बाबी \nआ माय संगे बाबू जी लग रह गा चज य ाबा द िचल आयल छल. रमण के  \nबाबू जी गा चज य ाबा द के  एकटा  फैक्र ी में अकाउंटें ट  के  काज  करैत \nछलचखन. रमण के  नाम एकटा  प्राइिेट इ स् कूल में चलखा देल गेल  44 || विदेह स द े ह: २ २ \nछल. अब रमण 13  िषथ के  भ गेल छलाह. घर से इ स् कूल करीब \n२ चकलोमीटर छलै. रमण र ोज साय कल  से इ स् कूल जाइ त छलाह.      \nर ास् त ा में एकटा  िौर पड़ै छलै जै में रमण देखैत छलाह जे लोक  \nअपन मु इ ल पश ु सबहक  लह ास फेंक  के  िचल जाय छल. रमण \nदेखैत छल जे अक्सरह ां एकटा  १ ६-१७ िषथ क छौ र ा ओय लह ास के  \nिमड़ा छो ड़ा बैत रहे छल आ ओय लह ास के  चगि-कुकुर  सब चमल \nके  खाइ य छल, बा द में ओ छौ र ा ओय में से बि ल ह ड्डी सब के  \nसोह ो अपना झोर ा में भचर लैत छल. ई देख के  रमण के  ओ छौ र ा \nके  प्रचत बड्ड चघन आबैत छलै, मु दा मोन में चज ज्ञा सा सेह ो उठैत \nछलै जे \"ओ एहन अधलाह काज  चकएक  करैत अचछ?\" ओय ह ड्डी \nसब के  ओ की  करैत अचछ? काकर ो -काकर ो  से ओ सु नने छल जे \nचकछ  लोक  ह ड्डी से कालाजा दू  करैत छैक ? कतेको  बेर रमण के  \nभे लै जे ओकरा जा के  पूछ ी जे \"तों ई की  करैत छहक  आ ऐ काज  \nसे त ोर ा की  भे टै त छह?\" मु दा रमण के  अपन आ ओक र िेश-भूषा \nके  अंतर सचदखन ओकरा लग जा क  ओकरा चिषय में बात करै के  \nसाह स करै से र ोच क दैत छल. \nएक  चदन रमण जखन इ स् कू ल जाय छल त ओकरा घर से कचनकबे  \nआगाँ एकटा  मोचदय ा इ न के  घर छलै, जे ३-४ टा माल जाल पोसने \nछल. ओ देखलक  जे ओत  चकछु  गो टे ओचह छौ र ा के  घे र ने छल \nआ अंधाध ुंध लचठय ेने छलै. भीड़ से चकछु  सचम्मचलत स् ि र सुनबा में \nआचब रहल छल जे \"मार सार के , ई चगि चथकै , य ैह बड्ड चदन से \nनजर लगउने छल फल ां के  माल पर जाच ह कार णे ओ मचर गेल. \nबह ुत ो के  माल जाल पर एक र चगि बला नज ैर र ह ैत छैक ... आचद \nआचद।\" माचर खाइ त-खाइ त छौ र ा अधमरू भ गेल छल। ओ त चनक  \nभे लै जे चकय ौ  पु चलस के  सू च ित क  देने रहै, तैं पु चलस आचब के  भीड़  विदेह सदे ह:२ २|| 45 \nके  त ीत र-चबत र केलकै  आ ओचह छौ र ा के  जान बिल ै. \nचकछु  चदन बाद एकचदन  रमण घर पर कोनो  बात से रूसल छल. \nछुट्ट ी के  चदन छलै क  ओ नेहेनह ो सोनेने नै छल. एचह ना गंज ी पै जामा \nपचह र ने घर से परा गेल छल. घु मै त-घामै त ओचह िौर चदस पहुँिल. \nदेखलक  त ओ छौ र ा फेर नज ैर एलै. बस फेर की , रमण ओकरा \nलग पहुँिल ै. ओकरा पु छलकै  हौ! तो एहन अधलाह काज  चकएक  \nकरै छहक ? लोक  के  माल-जाल के  काला -जादू से माचर दैत छहक , \nआ ओक र खाल चखंिैत छहक ! ओचह चदन एत ेक  माचर लाग लह त ैय ो \nफेर य ैह काज ! \nओ क हलक  मु इ ल माल-जाल के  खाल-ह ड्डी चनका लनाइ  हमर \nखानदा नी धंध ा चछ य ै. मु दा हमसब चकनको  माल-जाल के  माचर दैत \nचछ य ै आ की  नज ैर-गुजैर लगा दैत चछयै ई सौ टका  अनगथल आरोप \nअचछ ह मरा सब पर. ऐ त र ह े भीड़ अक्सरह ा ह मरा सब पर अत्य ािार \nकरैत अचछ. \nहमसब जे ई िमड़ा छो ड़ा के  ल जाइत छी, त ाच ह के  सफैय ा क  के  \nआ फेर पोचलस आचद क  िमका  के  र ंग र ंगक, जुत्त ा, बेकट, बैग, \nपस थ आ कतेको  आन आन श्रृंगार क आ उपय ोग क  िास् त ु जात बनाय ल \nजाइ त अचछ, जे सभगोटे के  भोग्य आ शुि बुझना जाइत छैक . आ \nअहाँ की  कहचलयै  ह ड्डी.....हा..हा..हा.., यौ जी ह ड्डी के  हमसब \nकालाजा दू  के  उपय ोग नै करैत चछ य ै. सभट ा माल चदक ली के  शाह दर ा-\nउस् मानपुर एचर य ा में भेज देल जाइत छैक . जत ओक र सफैय ा ह ोइ त \nछैक  फेर फैक्र ी में कटाई -चघसाई-पोचलस क  के  र ंग र ंग के  सजािट \nके  िास् त ु जात, भगिान क  मूच त थ, स् त्र ीग ण के  श्रृंगार के  लेल माला- 46 || विदेह स द े ह: २ २ \nझुमका  आचद कतेको  आकषथ क  िस् त ुजा त एचह ह ड्डी सभ के  बनाय ल \nजाइ त छैक . बड़का मे ला आ माकेट  सब में जे सस् त ा सस् त ा में मोत ी \nमाला सब देखैत चछ य ैक , से कोनो  अस ली ह ोइ त छैक ! सभट ा एचह \nह ड्डी सब के  बनाओल जा इ त छैक . से ई िस् त ु जात चकय ौ  हो, \nपंचडत, मु कला, बचनय ा-र ार, साह ेब-गुल ाम सब के  चसनेह्गर लाग ैत छैक , \nआ ह मरा सन के  काज  केचनह ार सभके  लेल अधलाह ह ोइ त छैक !   \nजौं ह मरा सन के  काज  केचनह ार नै ह ोइ, आ ई चगि कुकुर  नै ह ोइ \nत अहाँक  ई समाज मु इ ल जानिर के  सड़ल लह ास से पटल पड़ल \nरहत आ ओकरा चकय ौ  उठेनाह र नै भें टत. हम सब छी त अहाँ सब \nऐ सड़ां ध से छुटकार ा पाबैत छी. मु दा त ैय ो अहाँ सब ह मरा सब के  \nचगि कचह  प्रताचड़ त करबै, मौक़ा पाचबत े लाच ठय ेबै, मार बाई, आ इ ज्जत \nके  त खैर छो चड़ य े चदय! \nआब रमण सब चकछु  बुचझ गेल छल, पाचर चस् थच त चक  में चगि के  \nमहत् िो, आ इहो बुचझ गेल छल चक  केना  अहाँक  पचह र न-ओरहन सेह ो \nअहाँके  कोनो  लोक  से संिाद करै में आ ओकरा चिषय में िास् त चिक त ा \nजानै में एकटा  अिरो धक जेकाँ  काज  करै छैक . रमण के  मोन \nपड़लैन जे कोना  गां धी जी िम्पार ण में चकसानक  दुखददथ के  देख अपन \nसू ट-बू ट त् य ाच ग देने छलाह, तै के  बाद ह ुनका  देश के  अंचत म आ \nसबसे कमजोर त बका  सब के  समस्य ा समझ में भांगट नै रहल \nछलै न्ह. \n \n \n  विदेह सदे ह:२ २|| 47 \nएन.पी.एस. (लघु कथा ) \nसुनु, जकदी से ह मरा चकछ  खाय ले ल द चदय, ह मरा नटिर बौआ \nलग जेबा के  अचछ, एनपीएस खात ा खोलाबय लेल\" दोका न  से घु चर त े \nचिनोद चमशर अपन कचनय ाँ  अंजचल देिी से कहलचखन . \n\"एनपीएस! ई की  ह ोइत छै यौ?\" अंजचल देिी प्रत्य ुत्त र में पु छलचखन. \nई पें शन खात ा ह ोइ त छै जै में लोक  अपन कमाई  के  चकछु  चह स् सा \nजमा करैत रहै छै आ साइ ठ िषथ क भे ला मात र ओचह जमा पाई से \nलोक  के  पें शन भे टै त छै. ऐ में आन खात ा से बेस ी ब्य ाज सेह ो भे टै त \nछै जै से पै सा त ेजी से बढै त छै \n\"ईह! तखन ऐ में की  बुचधय ार ी? जकरा फाचजल पाई ह ोय त करा \nलेल ई सब चटटम् भा भेल, ह मरा सब के  कमाई  त सभट ा खेनाइ-\nचपनाई दर-दिाई, चध य ापुता के  पढ ाई-चलखाई आ सर-कुटमै त ी  में िचल \nजाय य त ई एनपीएस में पाई क त से देबै! धी य ा-पूत ा जे पचढ चलचख \nगेल त फेर बुरह ार ी में पें शन के  कोन  काज  पडत. आ फेर सर कार ों \nत कहाँचदन  िृिा पें शन दैते छैक .\" प्रस्त ािक प्रचतकार करैत अंजचल \nबजलीह. \nचिनोद आ अंजचल चमचथलाक  एकटा  गाम स पल ाच य त भ क  चदक ली \nआयल छलै थ . पचह ने गाम में चिनोद अपन पै त ृक  जमीन पर खेत ी-\nबार ी क  के  गुजर करै छलाह. मु दा चदनानुचदन खेत ी-बार ी के  ह ालत \nखरापे भेल जा रहल छल, आमदनी घटल जा रहल छल. एह ी बीि \n३ टा चध य ापुत ा सेह ो नमहर भेल जा रहल छल, जक र प ढाई-चलखाई \nदर-दिाई सेह ो आब चह नका  जोड़ य परै छल. माय-बाबू के  मु इ ला के   48 || विदेह स द े ह: २ २ \nबाद भै य ार ी सब सेह ो चभन्न भ गेल छलाह. ऐ पचर चस् थचत  में अंजचल \nचह नका  पाछाँ पचड़ गेल छलीह जे ई खेत ी-बार ी से गुजा र ा केनाइ  \nमु चश् कल य आ चध य ापुता के  सेह ो ई गा मक  चिद्य ालय में प ढाई-चलखाई \nठीक  से नै भ पाचब रहल अचछ तैं िल ु चदक ली ओत्तच ह मे ह नत मजू र ी \nक रब आ ओत्तच ह रहब, अप ना गा मक  आ हमर नैहर क कतेको  लोक  \nओतय गेल ाह य आ आई सु ख से र ह ैत छैथ . खेत-पथार  के  बटाई \nलगा चदय ौक . खेत पथार  आब के  बटाई लैत छै आ जे लैत छै सेह ो \nचकछ  ढंगक  उपजा बार ी कहाँ  दैत छै. मु दा खेत-पथार  के  मोह कचह य ा  \nतक . भगिान् भरोसे ई सब छो र ह े पड़ैत छै अंतत ोग त् िा अपन स्त्री \nके  बात माचन के  एकचदन  सपच र िार चिनोद चमश्र चदक ली के  बाट धेल ाह. \nमै चथल  ब्राम्हणक लुिप ुि देह छल स् िाइ त चिनोद कोन ो  फैक्र ी में \nकाज  क रय में नै सकल ाह . अंतत ः ह ुनकर सासु र के  एकटा  लोक  \nजे द्वार का के  एकटा  अपाटथ में ट में एकटा  छो टछीन चकर ाना दोकान  \nिल बैत छलाह से कहलकैन  जे हमर अपाटथम ेंट में एकट ा  धो बी छल \nजे लोकक  कपड़ा आइरन करैत छल ओ कतह ु  भाचग गेल ै य, त \nअहाँ कचह  त ओत्तच ह अहाँ के  काज  धर ा दी. पचह ले त भे ल ैन जे \nधो बी के  काज  कोना  क रब, मु दा मरत ा क्य ा न करत ा बला चह साब \nछल. ओ काज  शुरू केलाह . चकछुए  चदन में ह ुनकर दोकान  िचल \nपड़ल छल. आब मही ना के  १ ५-२ ० ह जा र टाका  कमा  लेत छलाह. \nअंजचल सेह ो एकटा  अपाटथम ें ट में २ टा घर में भानस बनब िाली के  \nकाज  पकचर नेने छलीह. आ ई सब पालम गाँि के  एकटा  कालोनी  \nमें चकर ाय ा पर रहै लाग ल छ लैथ . चज नगी ठीक  ठाक  कटै  लगलै मु दा \nबि त के  नाम पर चह नका  सब लग ठनठन गो पाल छल. चह नके  गाम \nके  एकटा  लड़का नटिर सेह ो एह ी बीि में चदक ली आयल छलाह \nपढ ाई करै खाचत र. क इएक  बेर चिनोद से कहने  छल जे कक्का चकछ   विदेह सदे ह:२ २|| 49 \nबुढ ाच र य ो लेल बिाउ,एकटा  एनपीएस खात ा फोचल चलय. मु दा सचदखन \nचिनोद ह ुनकर गप्प के  ह िा में उड़ ा दैत छलाह. \nओहो! ह महुँ कहाँ  चखस् सा के  फ्ल ै शबैक में ल क  िचल गेल ह ु अचछ. \nहं, त अंजचल के  प्रचतकार केर उत्त र दैत चिनोद बजलाह जे सर कार ी \nपें शन के  आश ा लोक  कचह य ा  धचर र ाखत! आ ओहुना ओ एक दम से \nचनदान लोक  सब लेल थीक . हम चकय े  मनाचब जे बुढ ार ी धचर हम \nचनदान रही. आ रहल बात धी य ा-पूत ा के  पचढ चलख जेबा के  बाद \nबुढ ार ी के  कोन  चिंत ा करबाक , त यै, ह महु पचह ने य ैह सोिैत छलहुँ, \nमु दा आई ह मरा संगे एकटा  घटना जे भेल त करा बाद हमर ज्ञान \nफुचज गेल अचछ. \n\"एह ेन की  भेल अहाँ संगे आई? \" अंजचल पु छच ल \nहे हम जै बाटे दोकान  पर जाय छी, ओचह रस्ता में एकटा  लालबत्ती \nपर सबचदन एकटा  बुरह ा गा ड़ी िाला सब से भीख माँ गैत र ह ैत छै. \nकपड़ा लत्त ा आ िेश भू षा से ओ चनक  पचर िार क लाग ैत छल, तैं ह मरा \nमोन में डेल ी चज ज्ञासा ह ोइ त छल जे कोन  पचर चस् थचत  भेल ह ेत ै जे ई \nबू ढा के  भीख मांग पड़ैत छै क . आई ह मरा नै रहल गेल त हम बुरह ा \nसे पूच छ बैस लह ुँ जे कक्का की  बात जे अहाँ के  भीख मांगे परै ये. \nऐ पर ओ बुरह ा कहै  लाग ल जे ओ पचह ने एकटा  प्राइिेट नौकरी करैत \nछल. अपन बेट ा के  खूब मोन से पढ ेल क  -चलखेलक  बेट ा इ ंचज चन य र \nबचन गेल. चििा ह दान भे ल ै. फेर बेट ा- पु त ह ु दुनू अमेचर का िचल गेल \nनौकरी क रय लेल. बुरचह पचह नने स् िगथिासी भ गेल छलीह. तैं बेिार े \nबुरह ा एकसर े एतय र चह गेल छलाह. बाप-बेट ा चमली के  शुरुआती में \nद्वार का में एकटा  छोट छीन फ़्लैट चकनने  छलाह त ाच ह में ओ एक सर  50 || विदेह स द े ह: २ २ \nर ह ैत छैथ . अपन सभट ा कमाई  ओ घर िल ाब, बेट ा-बेट ी के  पढ ाई \nचििा ह आ ई घर में खिथ क  देने र ह चथन  तैं एकाउंट  पर कोनो  पाई \nनै. पचह ने बेट ा बीि बीि में पाई भेज दैत छलै न्ह मु दा चकछ  मास \nपचह ने कोनो  बात पर बेट ा संगे कहा -सुनी भ गेल ै त करा बाद बेट ा \nफोन केनाइ  छो ड़न े छैन्ह आ पाई सेह ो नै पठा रहल छैन्ह. अरो सी-\nपडोसी आब, के  ककरा  देखैत छै आ कत्तेक चदन! इहो अपन अपन \nईड़ छोचड़ बेट ा से बात नै केलाह . र ह बाक कोनो  चिन्ते नै मु दा खैबा \nलेल जे पाई िाचह ओचह ले ल अपन ईड़ में ओ भीख मांगै लाग लाह \nअचछ. \nहम ह ुनका  कहचलयैन  जे कक्का अहाँ िाचह त एकटा  उपाय क  सकै त \nछी अहाँ ऐ मकान  के  चकर ाय ा पर िढ ा चदय ौ आ हमर कालोनी  में \nसस् त ा  में चकर ाय ा पर मकान  ल के  रहु आ जे पाई बि त तै में \nखेनाइ चपनाई भ जैत. जौ मोन बनै त ह मरा क हब, हम मकान  खोचज \nदेब. \nई कचह  हम आगा बचढ गेल ह ु मु दा ह मरा बेर बेर ह ुनकर चस् थचत  मोन \nपड़ै लाग ल आ स् िाइ त हम मोन बना नेने छी जे नटिर बौआ से \nकचह  के  ऑनलाइ न एनपीएस एकाउंट  खोलबा लेब, आ सब मही ना में \nह जार-दू ह जा र-पांि सौ जैह ह ेत ै से एनपीएस खात ा में जमा क रब. \nई कचह  चिनोद भूज ा के  अंचत म कौर मु ंह में घोंचट पाचन पीचब के  घर \nसे बह र ा गेल ाह. \nइ चत. \n \n  विदेह सदे ह:२ २|| 51 \nडॉ. बिेश्व र झा \nस ं स् म र ण \nअिकाश प्राप्त कएलोपर ान्त हम बोझ तरक  दू चब जकाँ  पड़ल र ह ी। \nसाच ह त् य क अचभरुचि र ह लोपर ान्त चकछु  नचह चलचख-पचढ र ह लह ुँ। जे \nगद्य-पद्य र िना छल ओकरा सह ेज क ऽ र खने र ह ी। श्री उमेश मण्डल \nएक  चिचकत् सक  रूपमे ह मरा ओचह ठाम बजाओल गेल ा। ह ुनकर त जुर बा \nत ेह न सटीक  छल जे निज ात चशश ुक  काय ा -ककप  साच ित भे ल। \nत चहय ासँ ह मरा पचर िार मे ह ुनका  डॉ क्टरक रूपमे समादृत क एल गेल । \nएचह त र ह ेँ समय चबत ैत गेल । ह ुनकर चपत ाज ी श्री जगदी श प्रस ाद \nमण्डलजीक बह ुत र ास पोथ ी  पढ बाक  अिसर सेह ो भे टए लगल। \nक्रमश: सम्बन् ध बढैत गेल । \nमै चथलीक  एक  ससक्त प्रहर ी उमेशजी ह मरा सँ चकछु  चनिन्ध ओ स् फूट \nकचि त ाक  मांग कएलचन्ह । हम ह ुनका  समचपथ त क ऽ अप नामे उत् साह \nओ दबल स् फूणाक जाग्रत करबाक  िेष्टामे छी। \nहम उमेशजीक  दीघथ जीिनक कामना  करैत चछ य चन् ह । \nअस्त ु..! \nचिग त जीिनक झाँकी - \n हम जखन नेना रही तँ बुढ-पु र ानक मु ह सँ सुनैत रही जे ह टनी गाम \nबड़ उपजा उ अचछ। एचह ठाम क  गाछी-चबरछी अचत सघन छलै क।  हमर \nचपत ामह बाबू प्रस ाद झा िैष् णि धमथक  पालन करैत घरसँ फ र ाक बुचढ य ा \nपोखचर क महा र पर कुटी  िनाय र ह चथ।  ह ुनक  भोजन, माइ न जन काका   52 || विदेह स द े ह: २ २ \nबनाबचथ  आ दुनू गो टए भोजन करचथ।  कालक्रम े ह ुन क  अिस ान \nभे लापर चपत ाज ी िाचर भाँ इ क  भै य ार ी र ह चन्ह । खेत ीक  काय थ  हमर \nचपत ाज ी देखचथ।  माल-जालक  काय थ  चपत्त ी अनन्त झाक  ऊपर संगच ह \nजेष्ठ भाई उग्र मोह न झा म धुबनीमे अचधकांश  समय चबतबैत र ह चथ।  \nह ठात ् कोसीक  प्रकोप एहन भेल जे ह टनीक  रूप साफ बदचल गेल । \nऊ पजा-िार ीक जगह काश -पटर ेक बाह ुलत ा सिथत्र देखाए लगल। \nहमर मात ृक  भिानीपुर नरु आरमे स्ि. िलदेि पाठकक  त ीन भाँ इ \nभै य ार ीक बीि छल। मचझला नाना स्ि. भु टकून  पाठक  अनन्य चशि \nभक्त छलाह । ह ुनकर सह ृदय त ा ह मरा माय क  प्रचत चिशे ष र ह चन् ह । \nह मरो बि पनक  अचधकांश  समय नरु आरेमे चबत ए। माम् स्ि. र ाज कान्त \nपाठक  ओ मचमयौत दशरथ  पाठक  संगच ह माम िुनिुन पाठक  ह मरा \nचपत ाज ीक  गृहस् त ीमे महत ी य ोग दान र ह चन् ह। समय-समयपर हर-बरद \nओ ह र िाह पठाए खेत ीमे मदै त करचथ।  \nसंय ोग िश, 1955 ई. मे कोसीक  त टिन्ध बनल। ह टनी प्र भृ चत इ लाका  \nपु नि जलमग्न भऽ गेल । पाँ ि िषथ तक  भूचम जलमग्न रहल। एहन \nचस् थचत मे  गाम-घरसँ लोक  भाचग क ए कल कत्ता, जलपाई गुरी, \nचदनाज पु र इ त् य ाच द जगहक  भ्रमण क ए र ोज ीक जोग ार मे ि ल गेल । \nमोन अचछ ह टनीसँ प्रत्य ेक चदन 5 मीलक  दू र ी तय क ए डेिढ ह ाई \nस् कूल अबै त र ह ी। ओतच ह सँ मै चर क  प्रथम श्रेण ीमे उ त्त ीणथ भे लह ुँ। \nआचथथक  चस् थच त  लि रल र ह बे क रए। चपत ाज ी खेत ी-बार ी काय थ  आरम्भ \nकएलचन्ह । ह महू ँ गाम आबी तँ ह महू ँ ओचह काज  स भम े सह य ोग \nकचर य चन्ह । \n र ामानन्द चमश्र भूगोलक  चशक्षक कहलचन्ह जे भूगोल चिषय अबस्स  विदेह सदे ह:२ २|| 53 \nर ाखू । र ाम कृष्ण महा महा चिद्य ाल- मधुबनीमे भूगोल चिषय क अंगीकार \nक एल। भूगोलमे प्रचतष्ठा तँ भे टल मु दा व्य थथ भे ल। स् ना त क प्रचतष्ठा \nभे लापर नेपालक  त र ा ई मे एक  ह ाई स् कूलमे चशक्षक भे लह ुँ । त ीन िषथ \nधचर ओतए समय चबत ाउल। पिा त् अपन मात ृ भाषा- मै चथलीमे  स् ित ंत्र \nछा त्र क रूपमे परी क्षा देल ह ुँ। ह मरा सभक  केओ  मददगार नचह त ँए \nस्ि. र मानाथ  झाजी चद्वत ीय िगथ देल चन्ह । मु दा माकथ  56% छल त ँए \nजखन कमीशनमे  उपचस् थत  भे लह ुँ तँ स्ि. गुरुिर बुचिधार ी बाबू क  \nआश ीिा द ओ त ात् कालीन एस. आर. अहमद िेय र मेन छ लाह । ह मरा \nअनेक  तरहक  प्रश्न पु छलचन्ह आ हमर प्रश्नोत्त र सँ संत ुष्ट भए हमर नाम \nसेिा अयोग द्वार ा चनमथ ली कॉ लेज  चनमथ ली अग्रस ाच र त क ऽ देल गेल । \nस्ि. र ामसेिक चसंह त ात् काली न प्रधाना िाय थ हमर चनय ुचक् त क ऽ स् थाय ी  \nह ेत ु अग्रस ाच र त क ऽ देल चन्ह । 12 अगस् त 1972 ई. तक  य थाि त  \nह मरा लोकचन काय थर त ् र ह ी। 1980 ई. मे त ृत ीय िरणमे डॉ. जग्रना थ \nचमश्र मु ख्य मंत्री र ह चथ  ओ चनमथ ली कॉ लेजकेँ  सर कार ी सू िीमे साच मल \nक ऽ देल चन्ह । त चह य ासँ ह मरो लोकचनक  आचथथक  चस् थ चत  सुधर ए \nलाग ल। 36 िषथ धचर एचह महा चिद्यालयमे सेिा देल ह ुँ। अन्त म े \nप्रधाना िाय थक कुर सीसँ 15 मािथ 2009 ई. मे अिकाश प्राप्त क एल। \nसम्प्र चत कॉ लेजमे  अनिाक श्रेय प्रो. गो चिन्द शरण चसंह ओ चदनेश \nप्रस ाद चसंहकेँ  छच न्ह, जचनकर आभार ी हम एखनह ुँ छी। मै चथलीमे  स्ि. \nजय गो चिन्द झा चिभागाध्य क्ष र ह चथ।  ह मरा लोकचनक  प्रया ससँ मै चथलीमे  \nआनसथक  पढ ाइ िालू भेल आ प्रथम बैिमे छह गोट छात्र मै चथलीमे  \nप्रचतचष्ठत भे ला। बादमे जय गो चिन्द झा प्रधाना िाय थ भे ला तँ मै चथलीक  \nपूर ा भार ह मरा कान्हपर पड़ल। \n हम समय-समयपर आकाशिाणी दर भंगासँ सेह ो 1982 ई. सँ  54 || विदेह स द े ह: २ २ \nसाच ह चत्य क िात ामे भाग लै त र ह लह ुँ। सिथ प्रथम जखन ह मरा \nआकाशिाणी दर भंगासँ प्रस ाण क ह ेत ु बजाओल गेल तँ अस मंजसमे पचड़ \nगेल र ह ी। ह ठात ् श्री िन्द्रनाथ चमश्र ‘अमर’ जीक  स् मरण भे ल। हम \nचनमथ लीसँ दर भंगा गेल ह ुँ। चमसर टोलमे ह ुनकर चनिास स् थानक  पता \nि लल। हम जाइत देरी ह ुनक  ि रण स् पश थ क एल। अह्लाच दत भए \nपूछ लचन्ह- अहाँक  नाम-पचर ि य? हम कहचलयचन्ह- ‘बिेश्व र झा नाओं \nछी, चनमथ ली महा चिद्य ालयमे मै चथली  चिभागमे चशक्षक छी। ह मरा \nआकाशिाणीसँ प्रस ार णक ह ेत ु पत्र प्राप्त भेल अचछ। हम तँ कोर ा \nकागज  छी त ँए अपनेस ँ भेँट क रए आएल छी। बड़ चसनेह सँ ह मरा \nबैस ा क ए कहलचन्ह जे समय चनधा च र त र ह ैत छैक , त ँए चिषय-िस् त ुक \nउद्घोष संक्षे9मे क रब। कोचश श  क रब जे आिाज प्रष्ठ ह ुअ ए, घबड़ाए ल \nसन नचह बुझना जाए। जाउ अहाँक  प्रथम-प्रस ार ण चथक  संत ोष प्रद \nरहत... । हम ह ुनका  सचसनेह नमन करैत चनमथ ली एलह ुँ। हमर प्रस ार ण \nठीक  रहल। लगा त ार 16 िषथ धचर आकाशिाणीसँ िात ाक ार क  रूपमे \nहमर प्रस ार ण ह ोइत रहल। \nसाच ह चत्य क अचभरूचि एखनह ुँ अचछ। बोझ तरक  दूचब जकाँ  छलहुँ, \nसंय ोग सँ उमेश मण्डलजी ह म र ामे स् फूच त थ जगा ओल आ हमर र िनाकेँ \nउज ाग र करबाक  अथ क  श्रम क एल,फल ाफल आइ अप ने लोकचनक  \nह ाथमे  ‘चनिन्ध-चनकुञ्ज’ अचछ। संगच ह काव्य क एक  पोथी  सेह ो चह नका  \nद्वार ा मु चद्रत भए रहल अचछ। ‘चनिन्ध-चनकुञ्ज’अपनेक  समक्ष अचछए \nत ँए त त् सम्बचन्ध चक छु क हब आिश्य क नचह, अपनचह लोकचन  त ाच ह पर \nचििार क रब। \n \n  विदेह सदे ह:२ २|| 55 \nप ू नम झा, कोटा , र ाज स् थ ान     \nबी ह चन कथा - 'कुसी ' \nउपनयन क  घर पाह ुन परख सब आचब रहल छलचखन| चदनू बाबू \n( चज नकर बच्िा के  उपनयन छैन्ह) 22 साल सं बाह र े रहै छैथ |गाम \nपर भाय सब रहै छथीन |आई त भचर चदन मड़बा पर सबटा  चबध \nहेबाक  छै| टें ट बला कुसी  बाह र बेस ी आर अंगना में क म लगा क  \nिचल गेल| चदनू बाबू कछु  घर सब सं कुसी  चनकाचल  क  अंगना में \nलगा देल चखन । \nचकछु  देर मे भै य ा एलचखन आर अप्पन कुसी  बाह र देचख क  बर बर ाइत-\n-\"ई कुसी  के  बाह र ध देलकै  ?\" से कहैत  दुनू कुसी  उठा क  घर \nमे र ाच ख एलैथ  । \nई सब त माशा चदनू के  कचनय ां  'र ानी' देखैत  छलीह । \nओ सोिs लगली 'जखन हम दुरागमन क  क य आयल छलहुं त एचह \nघर क  केह न  चस् थचत  छलै| अही भै य ा के  बेट ी सब हक  चबय ाह आर \nपाह ुन सबहक  स् िाग त में हमर नैहर क कुसी , टे बु ल एत े तक  की  बेट ी \nजमाय ह मरे कमर ा में रहै छलै न्ह|हमर सब टा फनीिर व्य िह ार क  \nक य त ोच ड़ देल ैन । \nएत ेक  काज  भे लै ठीको  नै करेलैथ  आर आई हमर बेट ा के  उपनयन \nमें पाह ुन के  बैसs लेल कुस ी  सेह ो देबय में त कल ीफ  छैन्ह । \nगौर क रय बला बात ई छै जे भै य ा के  चस् लप चडस् क के  कार ण एखन \nचकछु  उठेनाई मना सेह ो छलै न| त खनो ...।  56 || विदेह स द े ह: २ २ \nन ाग ेश कुमा र प्रे चषत आश ुत ोषक - श्री र ामिच र त मा नस \nआशुतोष [kumarnagesh1008@gmail.com] \nश्रीरामचवरतमानस \n \nश्रीहवर: \n \nश्रीरामचवरतमानसक विषय क्रम \n \nमंगलाचरण। गुरु – िन्दना। ब्राम्हण – संत – िन्दना|खल – \nिन्दना|संत – असंत – िंदना|रामरूपसँ जीमात्रक \nिन्दना|तुलसीदासजीक दीनता आओर रामभक्तमवय कविता क \nमवहमा |कवि – िन्दना|िाल्मीवक, िेद, ब्रम्हा, देिता, वशि, पािवती आवदक \nिन्दना|श्रीसीताराम – धाम – पवरकर – िन्दना|श्रीनाम – िन्दना आओर \nनाम मवहमा |श्रीरामगुण आओर श्रीरामचवरतक मवहमा |मानसवनमाणक \nवतवि |मानसक रुप आओर माहात्मम्य|याज्ञिल्क्य – भरद्वाज – संिाद आ \nप्रयाग – माहात्मम्य|सतीक भ्रम, श्रीरामजीक ऐश्वयव आओर सतीक \nखेद|वशिजीद्वारा सतीक त्मयाग, वशिजीक समावध |सतीक दक्ष – यज्ञमे \nजायब। पवतकेँ अपमानसँ दु :खी भय सतीक योगावननसँ दहन , दक्ष – \nयज्ञ – विध्िंस|पािवतीक जन्म आओर तपस्या , श्रीरामजीक वशिजीसँ \nवििाहकेँ लेल अनुरोध। सप्त वषवलोकवनक परीक्षामे पािवतीजीक \nमहत्मि|कामदेिक देिकायवमे जायब आओर भस्म होयब |रवतकेँ \nिरदान|देितालोकवनक वशिजीसँ वबिाहक लेल प्रािवना करब , \nसप्तवषवलोकवनक पािवती लग जायब , वशिजीक विवचत्र बरावत आओर \nवििाहक तैयारी|वशिजीक वििीह ष वशि – पािवती – संिाद, अितारकेँ  विदेह सदे ह:२ २|| 57 \nहेतु|नारदक अवभमान आओर मायाक प्रभाि |विश्वमोवहवन स्ियंिर , \nवशिगणसभकेँ आ भगिानकेँ शाप आओर नारदक मोह – भंग|मनु – \nशतरुपा – तप एिं िरदान|प्रतापभानुक किा|रािणावदक जन्म, तपस्या \nआओर हुनक ऐश्वयव आ अत्मयातार |पृथ्िी आओर देितावदक करुण \nपुकार|भगिानक िरदान|राजा दशरिक पुत्रेवि यज्ञर रानीसभकेँ गभविती \nहोयब|श्रीभगिानक प्राकट्य आओर बाललीलाक आनन्द |विशिावमत्रक \nराजा दशरिसँ राम – लक्ष्मणकेँ माँगब|विशिावमत्र – यज्ञक \nरक्षा|अहलेया उद्धार|श्रीराम – लक्ष्मणसवहत विशिावमत्रक जनकपुरमे \nप्रिेश|श्रीराम – लक्ष्मणकेँ देवखकय जनकजीक प्रेम – मुनधता|श्रीराम – \nलक्ष्मणक जनकपुर – वनरीक्षण| \nपुष्पिाविका – वनरीक्षण, सीताजीक प्रिम दशवन , श्रीसीतारामजीक \nपरस्पर दशवन,|श्रीसीताजीक पािवती पूजन एिं िरदानप्रावप्त आ राम  - \nलक्ष्मण संिाद|श्रीराम – लक्ष्मणसवहत विश्वावमत्रक यज्ञशालामे \nप्रिेश|श्रीसीताजीक यज्ञशालामे प्रिेश|बन्दीजनसभद्वारा जनकप्रवतज्ञाक \nघोषणा|राजासभसँ धनुष नवह उठब  , जनकक वनराशाजनक \nिाणी|श्रीलक्ष्मणजीक क्रोध|धनुषभंग |जयमाल पवहरायब |श्रीराम – लक्ष्मण \nआओर परशुराम – संिाद|दसरिजी लग जनकजीक दूत भेजब , \nअयोध्यासँ बरावतक प्रस्िान |बरावतक जनकपुरमे आगमन आओर \nस्िागतावद|श्रीसीता - राम  - वििाह|बरावतक अयोध्या लौिब आओर \nअयोध्यामे अनन्द |श्रीरामचवरत सुनब – गायबक मवहमा ।  \n         अयोध्याकाण्ड \nमंगलाचरण|रामराज्यावभषेकक तैयावर , देितालोकवनक व्याकुलता तिा \nसरस्ितीजीसँ हुनक प्रािवना|सरस्ितीक मन्िराक बुवद्ध फेरब|कैकैयीक \nकोपभिनमे जायब|दशरि – कैकेयी – संिाद आओर दशरि – शोक, \nसुमन्त्रक महलमे जायब आओर ओतयसँ लौिकय श्रीरामजीकेँ महलमे  58 || विदेह स द े ह: २ २ \nभेजब|श्रीराम – कैकेयी – संिाद|श्रीराम – दशरि – संिाद, \nअिधिावसलोकवनक विषाद, कैकेयीकेँ समझायब |श्रीराम – कौसल्या – \nसंिाद|श्रीसीता – राम संिाद|श्रीराम – कौसल्या – सीता संिाद|श्रीराम \n– लक्ष्मण – संिाद|श्रीलक्ष्मण – सुवमत्रा – संिाद|श्रीरामजी, लक्ष्मणजी, \nसीताजीक महाराज दशरि लग विदा माँगय जायब , दशरिजीक \nसीताजीकेँ समझायब|श्रीराम – सीता – लक्ष्मणक िनगमन आओर नगर \n– वनिावसलोकवनकेँ सूतल छोवडकय आगू बढब |श्रीरामक श्रृंगिेरपुर \nपहुँचब, वनषाद द्वारा सेिा |लक्ष्मण – वनषाद – संिाद, श्रीराम – सीतासँ \nसुमन्त्रक संिाद, सुमन्त्रक लौिब|केििक प्रेम आओऱ गंगा पार \nजायब|प्रयाग पहुँचब , श्रीराम – भरद्वाज – संिाद, \nयमुनातीरवनिवसलोकवनक प्रेम |तापस – प्रकरण|यमुनाकेँ प्रणाम , \nिनिावसलोकवनक प्रेम|श्रीराम – िाल्मीवक – संिाद|वचत्रकूिमे वनिास, \nकोल – भीलसभक द्वारा सेिा|सुमन्त्रक अयोध्याकेँ लौिब आओर सिवत्र \nशोक देखब |दशरि – सुमनत्र – संिाद, दशरि मरण|मुवन िवसष्ठक \nभरतजीकेँ बजाबय लेल दूत भेजब |श्रीभरत – शत्रुध्नक आगमन आओऱ \nशोक|भरत – कौसल्या – संिाद आओर दशरिजीक अन्त्मयेवि  \nवक्रया|िवसष्ठ – भरत – संिाद, श्रीरामजीकेँ लयबाक लेल वचत्रकूि \nजयबाक तैयावर |अयोध्यािावससभसवहत श्रीभरत – शत्रुध्न आवदक \nिनगमन |वनषादक शंका आओऱ सािधावन |भरत – वनषाद – वमलन \nआओर संिाद एिं भरतजीक आ नगरवनिावससभक प्रेम|भरतजीक प्रयाग \nजायब आओर भरत – भरद्वाज – संिाद|भरद्वाजद्वारा भरतक \nसत्मकार|इन्र – बृहस्पवत – संिाद|भरतजी वचत्रकूिकेँ \nमागवमे|श्रीसीताजीक स्िप्न, श्रीरामजीकेँ कोल – वकरातसभकेँद्वारा \nभरतजीक आगमनक सूचना , रामजीक शोक , लक्ष्मणजीक \nक्रोध|श्रीरामजीक लक्ष्मणजीकेँ समझायब एिं भरतजीक मवहमा  विदेह सदे ह:२ २|| 59 \nकहब|भरतजीक मन्दावकनी – स्नान , वचत्रकूिमे पहुँचब, भरतावद \nसभलोकवनक परस्पर वमलाप , वपताक शोक आओऱ \nश्राद्ध|िनिालसलोकवनद्वारा भरतजीक मण्डलीक सत्मकार , कैकेयीक \nपश्चाताप|श्रीिसीष्ठजीक भाषण र श्रीराम – भरतावदक संिाद|जनकजीक \nपहुँचब, कोल – वकरातावदक भेंि , सभलोकवनक परस्पर \nवमलाप |कौसल्या – सुनयना – संिाद, श्रीसीतजीक शील|जनक – \nसुनयना संिाद , भरतजीक मवहमा |जनक – िवसष्ठावद – संिाद, इन्रक \nवचन्ता, सरस्ितीक इन्रकेँ समझायब|श्रीराम – भरत – संिाद|भरतजीक \nतीिव – जल – ल्िापन आ वचत्रकूिभ्रमण|श्रीराम – भरत – संिाद, \nपादुका – प्रदान, भरतजीक विदाई |भरतजीक अयोध्या लौि ब, \nभरतजीद्वारा पादुकाक स्िापन, नवन्दग्राममे वनिास आओर श्रीभरतजीक \nचवरत्र – श्रिणक मवहमा । \n \nअरण्यकाण्ड  \n \nमंगलाचरण|जयंतक कुविलता आओर फलप्रावप्त |अवत्र-वमलन एिं \nस्तुवत|श्रीसीता-अनसूया -वमलन आओर श्रीसीताजीकेँ अनसूयाजीक \nपावतिरतधमव कहब|श्रीरामजीक आगू प्रस्िान, विराध-िध आओर शरभङ्-\nप्रसंग|राक्षस-िधक प्रवतज्ञा करब|सुतीक्ष्णजीक प्रेम, अगस्त्मय-वमलन, \nअगस्त्मय-संिाद, रामक दण्डक-िन-प्रिेश आओर जिायु वमलन|पञ्चििी-\nवनिास आओर श्रीराम-लक्ष्मण-संिाद|शूपवणखाक किा, शूपवणखाक खर -\nदूषण लग जायब आओऱ खा -दूषणावदक िध|शूपवणखाक रािणकेँ वनकि \nजायब, श्रीसीताजीक अवनन प्रिेश आओर माया सीता|मारीचप्रसंग आओर \nस्िणव-मृगरूपमे मारीचक मारल जायब |श्रीसीताहरण आओर श्रीसीता-\nविलाप|जिायु-रािण-युद्ध|श्रीरामजीक विलाप, जिायुक प्रसंग |कबन्ध- 60 || विदेह स द े ह: २ २ \nउद्धार|शबरीपर कृपा, निधा भवक्त -उपदेश आओर पम्पासर वदवस \nप्रस्िान|नारद -राम-संिाद|संतलोकवनक लक्षण आओर सत्मसंग -भजनक \nलेल प्रेरणा । \n \nवकवष्कन्धाकाण्ड \n \nयद्यवप प्रभु श्रीरामचन्रजीक प्रभुताकेँ सभ अवहना (अकिनीय) बूझैत \nछवि तिावप वबनु कहल वकयो नवह रहल |एवहमे िेद एहन कारण \nबतयने अवछ वक भजनक प्रभाि बहुत तरहेँ कहल गेल अवछ |(अिात \nभगिानक मवहमाक पूणव  िणवन तँ वकयो कय नवह सकत  ; परन्तु \nजकरासँ जतबा भय सकय ततबा भगिानक गुणगान करबाक चाही | \nवकएकतँ भगिानक   \n \nयद्यवप प्रभु श्रीरामचन्रजीक प्रभुताकेँ सभ अवहना (अकिनीय) बूझैत \nछवि तिावप वबनु कहल वकयो नवह रहल |एवहमे िेद एहन कारण \nबतयने अवछ वक भजनक प्रभाि बहुत तरहेँ क हल गेल अवछ |(अिात \nभगिानक मवहमाक पूणव िणवन तँ वकयो कय नवह सकत   परन्तु \nजकरासँ जतबा भय सकय ततबा भगिानक गुणगान करबाक \nचाही|वकएकतँ भगिानक गुणगानरूवप भजनक प्रभाि अजीब अवछ   \nओकर नाना प्रकारसँ शास्त्रसभमे िणवन अवछ |कनेको भगिानक भजन \nमनुष्यकेँ सहजेँ भिसागरसँ तावर दै त अवछ) ।।1।।  \n \nबालकाण्ड \n \nअक्षरक , अथथसमूह क , रसक , छन्दक आओर मंगलके ॅ  करचनह ा र  विदेह सदे ह:२ २|| 61 \nसर स् ित ीज ी आओर गणेशजी केॅ  हम िन्दना करैत छी ।। 1 ।।    ॅं \nश्रद्वा आओर चिश्वा सक स् िरुप श्रीपािथतीजी आओर श्री शंकरजीक  हम \nिंदना करैत छी, जचनक  चबनु चसद्व जन अपन अंतःकरणमे चस् थत  \nई श्वर केॅ  नचह देचख सकैछ   ।। 2 ।। \nज्ञा नमय, चनत् य, शंकररूप  गु रुक  हम िंदना करैत छी, जचनक  आचश्रत \nभे ले स  टे ढ िान ;सेह ो सिथत्र िचन्दत ह ोईछ  ।। 3  ।। \nश्रीसीत ार ामज ीक गुणसमूह रूचप पचित्र िन मे चिह ार करय िा ला , चिशु द्व \nचिज्ञ ानसम्प न्न किीश्वर श्रीिाक मीचकज ी आओर कपीश्वर श्रीह नुमानज ीक  \nहम िन्दना करैत छी । । 4 ।। \nउद्भि , चस् थत  ;पालन आओर संह ार करय िाली , क्लेश केॅ  ह र य िाली \nआ संपूणथ ककय ाणके ॅ  करय िा ली श्रीर ामिन्द्रजीक चप्रय त मा श्रीसीत ाज ीकेॅ  \nहम नमन करैत छी ।। 5 ।। \nजचनक  माय ाक  िशीभूत सम्प ू णथ चिश्व , िर म्हाचद देिता आओर अस ुर \nछचथ  , जचनक  सत्त ास  र स् सीमे सपथ क  भ्रमक भॉच त ई सक ल    दृश्य \n- जगत ् सत े् बुझना जाईत अचछ आओर चज नक  केिल िरणे \nभिस ाग र स  तरक  इ च्छािाला क  ले ल एकमात्र नौका  अचछ, त ाच ह समस्त \nकार णस  पर ; सभ कार ण क  कार ण आओर सभस   श्रेष्ठ  र ाम \nकहािय िाला भगिान ह चर क हम िन्दना करैत छी  ।।  6  ।। \nअनेक  पु र ाण, िेद आओर ; त न्त्र शस् त्र स  सम्म त जे र ामाय णमे िचणथत  \nअचछ आओर चकछु  अन्य त्र ो स  उपल व्ध कथाके ॅ  त ुलसी दास अपन \nअन्त ःकरणक  सुखक लेल  अत्य ंत मनोह र भाषा र िनामे चिस् त्र ृत करैत \nअचछ ।।  7  ।। \nचज नक  स् मरण करय स  सभ काय थ  चसद्व ह ोई त अचछ जे सभक  स् िाा मी \nआओर सुन्न र ह ाथीक  मु खबाला छचथ  , िएह बुचद्वक र ाच श आओर शुभ \nगुणसभक  धाम ;श्रीगणेशजी  ह मरा पर चक्रपा करचथ  जचनक  चक्रपास   62 || विदेह स द े ह: २ २ \nबौका  बड नीक  बाज य ि ाला भय जाई त अचछ आओर नांगर - लुल्ह \nदुगथम पहा डपर िचढ जाईत अचछ , ओ कल य ुगक  सबटा पापस मूह के ॅ  \nजर ा देियिा ला दय ालु ;भगिान  ह मरा पर द्रचित ह ोई थ  दय ा करचथ    \n।। 2  ।।   \nजे नील क मलक  भ ाच त श्य ा मिण थ छचथ , पूणथ फुलाय ल ल ाल क मलक  \nभॉच त चज नक  नेत्र छच न्ह आओर जे सदा क्षीर साग र मे शयन करैत छचथ  \nसे भगिान ; नार ाय ण ह मरा ह ृदय मे चनिास करैथ   ।।  3  ।।    \n  \n चज नक  कुंदक  पु ष्प आओर िानक  समान ;गौर देह अचछ , जे \nपािथतीजीक चप्रय त म आओर दय ाक  धाम छचथ  , आओर चज नक  \nदीनसभप र स् नेह अचछ , ओ कामदेिके ॅ  मदथ न करय िाला ; शंकरजी   \nह मरा पर   कृपा  करचथ  ।। 4  ।। \nहम ओचह गुरू महा र ाज केॅ  ि रणक मलक  िन्दना करैत छी, जे कृपाकेॅ  \nसमु द्र आओर नर रूपमे श्रीह च र य े छचथ  आओर जचनक  िि न महा मोह रूचप \nघन अन्ह ार केॅ  नाश करबाक  लेल सू य थ - चकर णसभक  समूह अचछ \n।। 5  ।। \nहम गुरूमहार ाज केॅ  ि रणक मलक  रजक  िन्दना करैत छी, जे सुरुचि \n। सुन्न र स् िाद ।, सुगंध त था  अनुर ाग रूचप र सस  पूणथ अचछ ; ओ अमर \nमूलक  संजीिनी जडी| सुन्न र िूणथ अचछ, जे सम्प ू णथ भिरोगक पचर िार क ेॅ  \nनाश करय िाला अचछ ।। 1  ।। \nओ सुकृचत  ; पु ण्य िान ॅ्र पु रूष  रूचप चशिजीक देहपर सुशोच भत \nचनमथ ल चिभूचत अचछ आओर सुन्न र ककय ाण  आओर आनंदक  जननी \nअचछ , भक्त केॅ  मनरूचप सुन्न र दपथ णक  मै लक े ॅ  फराक करचन ह ार आओर \nचत लक  करय स  गुणसभ क  समूह के ॅ  िशमे करचन ह ार अचछ ।। 2  \n।।  विदेह सदे ह:२ २|| 63 \nश्रीगुरूमहार ा जक ि रण - नखक  ज्यो चत मचणस भक  प्रकाश क ;इ जोत क  \nसमान अचछ, जक र स्मरण कचर त च ह ह ृदय मे चदव्य दृचष्ट उत् पन्न भय \nजाइ त अचछ ओ इ जोत अज्ञानरूचप अन्ह ार केॅ  नाश करय ि ाला अचछ ; \nओ जक र ह ृदय मे आचब जाईत अचछ, त करे बड भाग्य अचछ ।। 3  \n।। \nओचह केॅ  ह ृदय मे अचबत े ह ृदय क  चनमथ ल नेत्र खूचल जाई त अचछ आओर \nसंसार रूचप र ाच त्र केॅ  दोष - दुःख मे टाय जाईत अचछ आ श्री र ामिचर त्र रूचप \nमचण आओर माचणक्य, गुप्त आओर प्रकट जतय जे जाच ह खानमे \nअचछ, सबटा देखाय लाग ैत अचछ - ।। 4 ।। \nजेना चसद्व जनकेॅ  नेत्रसभ मे लगा कय  साध क , चसद्व आओर सुजान \nपिथ त सभ, िनसभ आओर चप्रथ् िीकेॅ  त ौर मे कौत ुकेस  बह ुत - र ाच स \nखानसभ देखैत छचथ  ।। 1  ।। \nश्रीगुरूमहार ा जक  ि रणक  रज कोमल  आओर सुन्न र नय न ाच ित-अंजन \nअचछ, जे नेत्रक दोषसभके ॅ  नाश करय िाला अचछ| त ाच ह अंजनस  \nचििेकरूचप  नेत्रसभ के ॅ  चनमथ ल क य हम संसार रूचप बन्धनस  छो डािय िाला \nश्रीर ामिचर त्र क िणथन करैत छी ।। 1  ।। \nसिथप्र थम चप्रथ् िीक देिता ब्राम्हण लोकचनक  ि रणक  िन्दना करैत छी, \nजे अज्ञानस  उत् पन्न सबटा संदेहक  ह र चन ह ार छचथ |तखन सभ गुणक  \nखान संत - समाजकेॅ  प्रे मस च ह त सुन्न र िाणीस  प्रण ाम करैत छी ।। \n2  ।। \nसंत सभक  िचर त्र कपासक  िचर त्र क ;जीिनक भॉच त शुभ अचछ, जक र \nफल नीर स,चिशद आओर गुणमय ह ोइत अचछ|; कपासक   डोडी नीर स \nह ोइ त अचछ, संत - िचर त्र मे सेह ो चिषय ासचक्त नचह अचछ, त ाच ह स  ओ \nसेह ो नीर स अचछ; कपास  उज्िल ह ोइत अचछ, संत क  ह ृदय सेह ो \nअज्ञान आओर पापरूचप अन्ह ार स  र चह त ह ो इ त अचछ, एचह लेल ओ  64 || विदेह स द े ह: २ २ \nचिशद अचछ, आओर कपासम े  गुण ;त नु ह ोइ त अचछ, एचह त र ह ेॅ  संत क  \nिचर त्र सेह ो सदगुणसभक  भण्डार ह ो इ त अचछ, एचह लेल ओ गुणमय \nअचछ| जेनॉ कपासक  धागा सू ई क  काएल  छेदमे अपन तन दय झॉ चप \nदैत अचछ, अथिा  कपास  जेनॉ त ू नय गेल ास , काटय  गेल ास  आओर \nबू नय गेल ास  कष्टो सचह कय  िस् त्र क रूपमे पचर णत भय दोसरा केॅ  \nगो पनीय स् थानसभ केॅ  झॉ पचत अचछ त चह ना। संत स् िय ं दुःख सचह कय  \nदोसरकेॅ  छेदस भ ; दोषसभ केॅ  झॉ पचत अचछ, जाच ह कार णे ओ जगत \nॅ्र मे िन्दनीय यश प्राप्त कय ने  अचछ ।।  3  ।। \nसंत सभक  समाज आनन्द आओर ककय ाणमय  अचछ, जे जगत मे िल ैत \n- चफर ैत त ीथथरा ज  ;प्रया ग अचछ ॅं जतय ;ओचह संत समाजसभक  \nप्रया गर ाज मे  र ामभचक्त रूचप गंग ाज ीक  धा र ा अचछ आओर िर म्हचििार क \nप्रिार सर स् ित ीज ी छचथ  ।। 4 ।। \nचिच ध आओर चनष् ॅे ॅाध ; ई क  रु आओर ई नचह क  रु  रुचप कमथसभक  \nकथा  कल य ुगक  पापस भक  ह र चन्ह ह ा र सू य थत नय ा य मु नाजी छचथ  आओर \nभगिान चिष्णु आओर शंकरजी क  कथासभ  चत्र िेनीरूपस   सुशोच भत अचछ \nजे सुचनत चह सभ आनंद आओर ककय ाा णसभक  देनचन्हह ा र छचथ  ।। \n5  ।। \n। त ाच ह संत समाजरूचप प्रया गमे। अपन धमथमे जे अटल च िश्वास अचछ \nसे अक्षयिट अचछ, आओर शुभकम े  ओचह त ीथथरा ज क  समाज \n। पचर िार। अचछ ओ । संत समाजरूचप प्रया गर ाज । सभ देश सभम े \nसभ समय सभके ॅ  सह जचह मे प्राप्त भय सकैत  अचछ आओर आदरपूिथक \nसेिन कय लास  क्लेशस भके ॅ  नष्ट करय िाला अचछ  ।। 6  ।। \nओ त ीथथरा ज  अल ोच कक  आओर अकथनीय  अचछ, आ शीघ्र फल \nदेियिाला अचछ; ओक र प्रभ ाि प्रत्य क्ष अचछ ।। 7  ।। \nजे मनुष्य एचह संत - समाजरूचप त ीर थरा जक  प्रभ ाि प्रस न्न मनस    विदेह सदे ह:२ २|| 65 \nसुनैत आओर बुझै त छचथ  आओर फेर अत्य ं त प्रे मपुिथक एचह मे डुब्बी \nलगा िैत छचथ  , ओ एचह देहकेॅ  र चह त च ह धमथ,अथथ , काम , मोक्ष - \nिारूटा फल पाचब जाइ त छचथ    ।।  2  ।। \n \nएचह त ीर थ र ाज मे  स् नानक फल त त् कंल एना प्रतीत ह ोइ त अचछ चक  \nकौआसभ  कोई ली  बचन जाइत अचछ  आओर बगुल ासभ ह ंस|ई सुचनकय  \nचकय ो  आिय थ नचह क रय  , चकएक  त  सत् संगक मचह मा नुकाय ल  नचह \nअचछ ।। 1  ।। \nिाक मीचकज ी, नार दजी आओर अगस् त् य जी अपन - अपन मु खस   अपन \nह ोच न ;जीिनक िृत्तान्त कहने  छचथ | जलमे र ह चन्ह ह ार, थ लपर िल चन्ह ह ार \nआओर अकाशमे  चििर य िाला नाना प्रकार क जड - िेत न जत ेक  जीि \nएचह जगत मे छचथ  ।। 2  ।। \nत ाच ह मे स  जे जाच ह समय जतय कतह ु  जाच ह कोनो  जत नस  बुचद्व, \nकीचत थ , सद्गच त, चिभूचत ; ऐश्वय थ आओर भल ाई पओने छचथ  , से सभ \nसत् संगेक प्रभ ाि बुझबाक  िाह ी। िेदसभम े आओर लोकमे  एचह प्राचप्तक \nदोसर कोनो  उपाय नचह अचछ ।। 3  ।। \nसत् संगक चबनु चििेक नचह ह ो इ छ आओर श्रीर ामजीक कृपा क  चबनु ओ \nसत् संग सुलभ नचह|सत् संगच त आनंद आओर ककय ाणक  जैड अचछ। \nसत् संगक चसचद्वये ;प्राचप्तय े फल अचछ आओर सभ साध न त‘ फूल \nअचछ ।। 4 ।।  \nदुष्टो सत संगच त पाचिकय सु ध चर जाइत अचछ  , जेनॉ पार सक स् पश थस  \nलोह ा सोह ाय जाइ त अचछ । सुन्न र सोना बचन जाइत अचछ .    चकन्तु \nदैियो गस  य चद कचह य ो  सज्जन कुसंगत मे  पचड जाइ त छचथ , त’ ओ \nओतह ुं सॉ पक  मचणके ॅ  समान अपन गुणेक  अनुसर ण करैत छचथ  \n। अथात  जाच ह त र ह ेॅ  सॉ पक  संसगथ पाचबय ोकय  मचण ओचह क  चिषके ॅ   66 || विदेह स द े ह: २ २ \nग्रहण नचह करैछ आ अपन सहज गुण प्रकाशके ॅ  नचह छो डैत अचछ, \nत चह ना साध ु पु रूख दुष्टोक संगमे र चहय ोकय दसेसर के ॅ  प्रकाशे दैत \nछचथ , दुष्टसभक प्रभि चह नकापर नचह पडैछ।  ।।  5  ।।      \nब्रम्ह ा, चिष्णु, चशि, कचि आओर पचण्डत सभक  िाणी सेह ो संत मचह माक  \nिणथन करबामे सकुिाय  छचथ  ; ओ हमर ास  कोना  नचह क हल जाय त \nअचछ, जेनॉ साग - त र कार ी बेिय िाला बुतय मचणक  गुणसमूह नचह \nक हल जा सकैछ  ।। 6  ।।              \nहम संत सभके ॅ  प्रण ाम करैत छी, जचनक  चित्त मे समता छच न्ह, जचनक  \nने चकय ो  चमत्र अचछ आओर ने शत्र ु! जेनॉ आंजुरमे र ाखलगेल सुन्न र \nफूल ; जाच ह ह ाथस  फूल टूटल आओ र जाच ह ह ाथमे  र ाखल गेल त ाच ह । \nदुनू ह ाथकेॅ  समानरूपेॅ  सुगंच धत करैछ  त ाच ह प्रकार ेॅ  संत शत्र ु आओर \nचमत्र दुनु क  समानरूपे ॅ  ककय ा ण  करैत छच थ।    ।। 3 ।क ।  ।। \nसंत सरल ह ृदय आओर जग त् क चह त का चर ह ोइ त छचथ  , ह ुनक  एहन \nस् िभाि आओर स् नेहकेॅ  जाच न कय  हम चिनय करैत छी, हमर एचह बाल \n- चिनय केॅ  सुचनकय  कृपा  कचर श्रीर ामज ीक िरणमे ह मरा प्रीचत चदय ह  \n।। 3|ख| ।।  \nआब हम सॉ ि भािस   दुष्टस भके ॅ  प्रण ाम करैत छी, जे चबनु प्रयो जनेॅ , \nअपन चह त करय बालाक  ह ेत ु सेह ो प्रचतकूल आि रण करैत छचथ | दोसरक \nचह त क  ह ाच न य चज नक  दृचष्टमे लाभ अचछ, जकरा दोसरकेॅ  उज डय मे \nह षथ आओर बसय मे चिषाद ह ो इ त अचछ ।। 1 ।। \nजे ह चर आओर हरक  य शरूचप र ्थपूच ॅणमाक िानक  ह ेत ु र ा ह ुक समान \n;अथात  जतय कतह ु  भगिान् चिष्णु िा शंकरकेॅ  यशक  िणथन ह ोइत \nअचछ, त ाच ह मे ओ बाध ा दइत अचछ आओर दोसर सभक  चनंदा करबाम े \nसह स्रबाह ुक समान िीर छचथ  ; ॅे  दोसरसभ क दोषसभके ॅ  ह ज ार ऑचखस  \nदेखैत छचथ  आओर दोसरसभ क चह त रूचप घीके ॅ  ह ेत ु जचनक  मन माछी क   विदेह सदे ह:२ २|| 67 \nसमान अचछ अथात  जाच ह प्रकार ेॅ  माछी घीमे खचसकय  ओचह केॅ  खराब \nक य दइत अचछ आओर स् िय ं सेह ो मचर जाइ त अचछ, त चह ना दुष्ट \nगण दोसरकेॅ  बनल - बनाय ल काय थकेॅ  अपन ह ाच न कइय ोकय  चबग ाच र \nदइत छचथ   ।।2 ।। \nजे त ेज ;दोसरसभ के ॅ  जर ाि य िाला त ाप  मे अचग् न आओर क्रोध म े \nय मरा जकेॅ  समान छचथ , पाप आओर अिगुण रूचप धनमे कु बू र क  समान \nधच नक  छचथ , चज नक  उदय सभक  चह त क  नाश करबाक  ह ेत ु केत ुके ॅ  \n;पु च्छल त ार ाकेॅ   समान अचछ, आओर चज नक  कुम्भ कणथ क  भॉच त सुत ले \nर ह बाटामे भल ाई अचछ ।।3 ।। \nजेनॉ चह म कृचषके ॅ  उपटक य अपने सेह ो गैल जाइ त अचछ, त चह ना आं \nदोसरक काय थ  चबग ाडबाक  ह ेत ु     अपन शर ीर धच र छोचड दइत \nछचथ |हम दुष्टसभके ॅ  ; ह जार मु खिाला  शेषजीक  भॉच त बू चझ प्रणम \nकरैत छी, जे परक  दोषकेॅ  ह जार मु खस   सह षथ िणथन करैत छचथ   \n।।4 ।। \nपु नः ह ुनका  र ाज ा पृ थुक   ; जे भगिानक यश सुनबाक  ह ेत ु दस \nह जार मॉगने छलाह   भॉच त जाचनकय  प्रण ाम करैत छी जे दस ह जार \nकान  दोसर सभक  पाप सभके ॅ  सुनैत छचथ  फेर इ न्द्रक समान माचनकय  \nह ुनक  चिनय करैत छी, चज नका  सुर ा ;मचदर ा नीक  आओर चह त क र \nबुझना जाइत छच न्ह । इ न्द्रकेॅ  लेल सेह ो सुर ा नीक  अथर ्ॅ् ॅाॅा त  देिताक \nसेना चह त कर छच न्ह ।  चज न का  कठोर िि न सचदखन चपअरग र लाग ैत \nछचन्ह आओर ह जार ो ऑचखस  दोसरसभ के ॅ  दोषसभ देखैत छचथ  \n।।6 ।। \nदुष्टसभक ई र ीत अचछ चक  ओ उदासीन, शत्र ु अथिा  चमत्र ककरो  \nचह त सुचनकय  जर ैत छचथ |ई बुचझकय  दुनू ह ाथ  जोच ड कय  ई जन \nप्रे मपू िथक ह ुनकास  चिनय करैत अचछ ।। 4  ।।  68 || विदेह स द े ह: २ २ \nहम अपन चदच सस  चनह ोर ा क य लह ुॅ , मु दा ओ अपन चदच सस  कचह य ो  नचह \nिुकताह |कौआसभके ॅ  कतबो  प्रे मस   पोषू; त थचप  ओ की  कचह य ो  माउसक  \nत् य ाग ी भय सकैछ  ? ।। 1  ।। \nआब हम संत आओर अस ंत दुनु क  ि रणक  िन्दना करैत छी; दुनूटा \nदुः ख देियिा ला छचथ , मु दा उभयक  बीिमे चकछु  अन्त र क हल गेल \nअचछ| आं अन्त र ई अचछ जे एक  ;संत त’ चबछ ुडैत का ल  प्राण ह ैर \nलइत छचथ  आओ र दोसर ; अस ंत चमलैत छचथ  तखन दारूण दुः ख \nदइत छचथ |;अथात  संत क  चबछ ोह मरनक  समान दुः खदाचय ह ोइ त अचछ \nआओर अस ंत क  चमलान   ।। 2  ।। \nदुनू ;संत आओर अस ंत जगमे संगच ह जनमैत छचथ ; मु दा ;एकंॅे  संग \nजनम लेनह ार क मल आओर जोंकक  भॉच त ह ुनक  गुण पृ थक  - पृ थक  \nह ोइ त छच न्ह|।क मल दशथन आओर स्पशथस  सुख दइत अचछ, मु दा \nजोंक  देहक  स् पश थ पचित ें सोच णत िूसय लाग ैत अचछ। | स ाध ु अमृत क  \nभ ाच त । मृ त् य ु रूचप संसार स  उबार य िाला । आओर अस ाध ु मचदर ाक \nभॉच त । मोह, प्रम ाद आओर जडत उत् पन्न करय िा ला। अचछ, \n;शास् त्र सभम े समु द्र ेमन्थनस   अ मृ त आओर मचदर ा दुनूक  उत् प चत्त बत ाय ल \nगेल अचछ  ।। 3  ।। \nभ ल आओर बेजाय अपन - अपन करनीक  अनुसार सुन्न र यश आओर \nअपयशक क  सम्प चत्त पाबैत छचथ |अमृत, िान, गंग ाज ी आओर साध ु आ \nचिष, अचग् न, कचलयुगकें  पापस भक  नदी अथात  कमथनाशा  आओर चह ंसा \nकरचनह ा र व्य ाध, चह नक  गुण - अिगुण सभ चकय ो  जानैत छचथ ; मु दा \nजकरा जे भािैत अचछ त क र ा सै ह नीक  लाग ैत अचछ ।। 4 - 5 \n।। \nभ ल भल ाइ य े ग्रह न करैत अचछ आओर ओछ ओछत ेंकेॅ  ग्रह ण करैत \nअचछ| अमृत क  सर ाह ना अमर करबामे ह ोइ त अचछ आओर चि षक मार य म े  विदेह सदे ह:२ २|| 69 \n।।5 ।। \nदुष्टसभक े ॅ  पापस भ आओर अिगुण सभक आओर साध ुक  गुणसभक  \nकथा  - दुनूटा अपार आओर अथ ह समु द्र अचछ। एचह स  चकछु  गुण \nआओर दोषक  िणथन काय ल  गेल अचछ, चकएकत   चबनु चिन्हल ह ुनक  \nग्रह ण िा त् य ाग नचह भय स कैछ  ।।1 ।। \nनीक , बेजाय सभट ा चबच धक  बनाय ल अचछ, परंि गुण आओर दांषसभक े ॅ  \nचबिाचर कय िेद, इ चतह ास आओर पु र ाण कहैत  छचथ  चक  ब्रम्ह ाक ई \nसृचष्ट गुण - अिगुण स   सानल अचछ ।।2 ।। \nदुः ख - सुख, पाप - पु ण्य, चदन - र ाच त, साधु - कुसाध ु , सुजाच त - \nअजाचत, दानि - देिता, उ ि - नीि, अमृत - चिष, सुजीिन ;सुन्न र \nजीिन -मृ त् य ु सम्प चत्त - दचरद्रता, र ंक - र ाज ा, काशी  - मगध, गंग ा \n- कमथनाशा , मार िाड - मालिा, ब्राम्हण - कस ाई , स् ि गथ - नरक , \nअनुर ाग - िैराग् य ।ई सभट ा पदाथथ  ब्रम्ह ाक सृचष्टमे छचथ । िेद - \nशास् त्र सभ चह नक  गुण - दोष सभक  चिभाज न कय ने  अचछ ।।3-5 \n।। \nकरत ार एचह जड - िेत न च िश्वकेॅ  गुण - दोषमय र िने छचथ  ; मु दा \nसंत रूचप ह ंस दोषरूचप पाचनकेॅ  छो चडकय  गुणरूचप दू धेटा ग्रह ण करैत \nछचथ  ।।6।। \nचबध ात ा जहन एचह प्रकार क चििेक दइत छचथ  , तहन दोषसभके ॅ  \nछो चडकय  मन गुण सभम े अनुर क्त ह ोइत अचछ|काल  - स् िभाि आओर \nकमथक  प्रबल त ास  भ ल मनुष्य । साध ु। सेह ो माय ाक  बश भय कचह य ो  \n- काल  भल ाई स  िूचक  जाइ त छचथ  ।।1  ।। \nभगिानक भक्त जेनॉ ओचह िूचककेॅ  सुधच र लइत छचथ  आओर दुः ख \nदोषसभके ॅ  मे टकय  चनमथ ल यश दइत छचथ , त चह न ा दुष्ट सेह ो कचह य ो  \n- काल  उत्त म संग पाचब भलाई करैत छचथ ; मु दा ह ुनक  कचह य ो  भंग  70 || विदेह स द े ह: २ २ \nनचह ह ोबय िाला स् िभाि नचह मे टाइ छ ।।2 ।। \nजे  । भे खधार ी । ठग अचछ, त करो ;साध ु जेकॉ  भेष बनाय ल देचखकय  \nभे षक  प्रतापस   जगत पूज ैत अचछ; मु दा एक  - ने - एक  चदन ओ \nिौड आचबय े जाइत अचछ, अन्त धच र ओक र क पट नचह चन महैछ, जेनॉ \nकालने चम , र ािण आओर र ाह ु क ह ाल भेल ।।3 ।। \nअधलाह ो भेष बना लेबय स  सेह ो साध ुक  सम्म ाने ह ोइ त अचछ, जेनॉ \nजगत मे जाम्बिान आओर ह नुमानजीक  भेल|अधलाह संगच त स  ह ाच न \nआओर नीक  संगच त स  लाभ ह ोइ त अचछ, ई बात लोक  आओर िेदमे \nअचछ, आओर सभ चकय ो  एचह केॅ  जानच त छचथ  ।।4 ।। \nबसात क  सगस  धू ल अकाशपर िचढ जाइ त अचछ आओर ओ नीि \n। नीिमे बह य िाला । पाचनक  संगस  थालमे  चमचल जाइ त अचछ| साध ुक  \nघरक  त ोता - मै ना र ाम - र ा म सुचमर ैचत अचछ आओर अस ाध ुक  घरक  \nत ोत ा - मै ना गचन - गच नकय  गाचर दइत अचछ ।।5 ।। \nकुसंगक  कार णे धुऑ काचर ख कहाइ छ , िएह धुऑ । सुसं गस । सुन्न र \nस् य ा ह ी बचनकय  पु र ाण चलखबाक  काममे  आबैत अचछ आओ र िएह धुऑ \nजल, अचग् न, िाय ु आओर पिनक  संगस  मे घ बचन जीि नदात ा बचन \nजाइ त अचछ  ।।6।। \nग्रह, औषध, जल,िाय ु आओर िस् त्र - ई स भ सेह ो कुसंग  आअे ॅार \nसुसंग पाचबकय  संसार मे अधलाह िा नीक  पदाथथ  भय जाइत अचछ|ितुर \nआओर चििार शीले पु रुष एचह बात केॅ  जाच न पाबैत छचथ  ।। 7।ख। \n।।  \nमाह क  दुनू पखमे इ जोत अन्ह ार समाने र ह ैत अचछ, मु दा चि धा त ा एचह क  \nनाममे भेद कय ने  छचथ  ; एकटाक  नाम शुक्ल आओर दोसरक नाम \nकृष्ण र खल चन्ह |एकटाकेॅ  िानकेॅ  बढािय िाला आओर दोसरकेॅ  ओचह केॅ  \nघटािय िाला बू चझकय  जगत एकटाकेॅ  सुय श आओर दोसरकेॅ  अपयश  विदेह सदे ह:२ २|| 71 \nदय देल क  ।। 7 ।ख।  ।। \nजगत मे जत ेक  जड आाओर िेत न जीि छचथ , सभके ॅ  र ाममय बू चझकय  \nहम ह ुनक  सभके ॅ  ि रणक मलक  सचदखन दुनू ह ाथ  जोच डकय  िन्दना \nकरैत छी ।।7 ।ग। ।। \nदेिता, दैत, मनुष्य, नाग, पक्षी, प्रेत, चपत र, गन्धिथ, चकन्न र आओर \nचनशािर सभके ॅ  हम प्रण ाम करैत छी|आब सभ ह मरा पर कृपा  करथ ु  \n।।7 ।घ।  ।।       \n िौर ासी लाख य ोच नसभम े िाचर प्रकार क ; स् िेदज, अण्डज,         , \nजर ाय ु जीि जल, पृ थ् िी  आओर अकाशमे  र ह ैत छचथ , त ाच ह सभस  \nभरल गेल एचह समस्त जगतकेॅ  श्रीसीत ार ाममय जाच नकय  हम दुनू ह ाथ  \nजोच डकय  प्रण ाम करैत छी ।। 1  ।। \nह मरा अपन दास बू चझकय  कृपाक  खान अपने सभ गो टे चमचलकय  \nछल छो चडकय  कृपा  करू |ह मरा अपन बुचद्व - बलक  भरोस नचह अचछ, \nत ेॅ  हम सभस   चिनत ी करैत छी ।। 2  । \n \nहम श्रीरघुनािजीक गुणक िणवन करय चाहैत छी , मुदा हमर बुवद्ध \nओछ अवछ आओर श्रीरामजीक चवरत्र अिाह छवन्ह | \nतेँ हेतु हमरा उपायक एकहुिा अंग अिात वकछुओ (लेशमात्र) उपाय \nनवह सुझाईछ |हमर मन आओर बुवद्ध कं गाल अवछ , मुदा मनोरि राजा \nअवछ ।।3।।  \nहमर बुवद्ध तँ अत्मयंत नीच अवछ आओर रुवच बड ऊँच अवछ |रुवच तँ \nअवित पीबाक अवछ , मुदा जगत् मे जुरईया छॉछो नवहं |सज्जन हमर \nवढठईकें क्षमा करिु आओर हमर बालिचनकें मन लगाकय (प्रेमपूिवक) \nसुनिु ।।4।।  \n   72 || विदेह स द े ह: २ २ \nजेना बालक जहन तोतरावत बात बाजैत अवछ तँ ओकर माता – वपता \nओवहकें प्रसन्न मनसँ सुनैत छवि |मुदा क्रूर, कुविल आओर कुवबचावर \nलोक जे दोसरसभकेँ दोषेसभकेँ भूषणरुपसँ धारण कयने रहैत छवि \n(अिात वजनका दोसरक दोषे नीक लागैत छवन्ह) , हँसताह ।।5।। \nसरस हो अििा फीक , अपन कविता ककरा नवह नीक लागैछ ?  \nमुदा जे दोस रक रचनाकेँ सुवनकय हवषवत होईत छवि , एहन उत्तम \nपुरुष जगतमे बेसी नवह छवि ।। 6 ।।  \nहे भाई ! जगतमे पोखवर आओर नवदक समान मनुष्ये बेसी छवि , जे \nजल पावबकय अपने बावढसँ बढैत छवि (अिात अपने उन्नवतसँ प्रसन्न \nहोईत छवि) |समुर जेकाँ तँ वबरले वकयो सज्जन होईत छवि जे \nचानकेँ  पूणव देवखकय (दोसरक उन्नवत देवखकय) उमवड पडैत छवि \n।।7।। \nहमर भानय ओछ अवछ आओर इच्चा बड पैघ अवछ  , मुदा हमरा \nएकिा विश्वास अवछ वक एवहकेँ सुवनकय सज्जनसभ सुख पौताह \nआओर दुि उपहास करताह ।।8।।  \nमुदा दुिसभकेँ हँसलासँ हमरा वहते होयत |मधुर कंठबाली कोइलीकेँ \nकौआ तँ कठो रे कहैत रहैत अवछ |जेनाँ बौकला हंसकेँ आओर बेंग \nपपीहकेँ हँसैत अवछ , तवहना मवलन मनिाला दुि वनमवल िाणीकेँ हँसैत \nअवछ ।।1।।  \nजे नवह तँ कविताक रवसक छवि आओर ने वजनका श्रीरामचन्रजीक \nचरणमे प्रेम छवन्ह, हुनक हेतु सेहो ई कविता सुखद हास्यरसक काम \nदेत|प्रिम तँ ई भाषाक रचना अवछ  , दोसर हमर बुवद्ध भोवर अवछ  \n;  एवहसँ ई हँसहो योनय अवछ , हँसयमे कोनो दोष नवह ।।2।।  \nवजनका नवह तँ प्रभुक चरणमे प्रेम अवछ आओर ने नीक बुझे छवन्ह , \nहुनका ई किा सुनयमे फीके लगतवन्ह |वजनक श्रीहवर (भगिान विष्णु)  विदेह सदे ह:२ २|| 73 \nआओर श्रीहरकेँ (भगिान वशि) चरणमे प्रीवत अवछ आओर बुवद्ध कुतकव \nकरयिाला नवह अवछ (जे श्रीहवर – हरमे भदक अििा ऊँच -नीचक \nकल्पना नवह करैछ) , हुनका श्रीरघुनािजीक ई किा वमठ लगतवन्ह \n।।3।। \nसज्जनगण एवह किाकेँ अपन जीमे श्रीरामजीक भवक्तसँ भूवषत \nजावनकय सुन्नर िाणीसँ सराहना करैत सुनताह |हम नवह तँ कवि छी , \nने िाक्येरचनामे कुशल छी , हम तँ सभ कला आओर सभ विद्यासभसँ \nहीन छी ।।4।।  \nनाना प्रकारक आखर , अिव आओर अलंकार , अनेक प्रकारक छन्द \nरचना, भाि आओर रससभक अपार भेद आओर कविताक भाँवत -\nभाँवतक गुण -दोष होइत अवछ ।।5।।  \nएवह मे काव्य सम्बन्धी एकहुिा बातक ज्ञान हमरा नवह अवछ , ई हम \nकोर कागजपर वलवखकय (शपिपूिवक) सत्मय-सत्मय कहैत छी ।।6।। \nहमर रचना सभिा गुणसँ हीन अवछ , एवहमे बस जगत्मप्रवसद्ध एकिा \nगुण अवछ |तकरा वबचावरकय नीक बुवद्धक पुरुष , वजनक वनमवल ज्ञान \nअवछ, एवहकेँ सुनताह ।। 9।। \nएवहमे श्रीरघुनािजीक उदार नाम अवछ , जे अत्मयंत पवित्र अवछ, िेद-\nपुराणसभक सार अवछ, जकरा पािवतीजीसवहत भगिान् वशिजी सवदखन \nजपल करैत छवि ।।1।।  \nजे नीक कवि द्वारा रचल गेल बड नीक कविता अवछ  , सेहो रामनाम \nवबनु शोभा नवह पाबैछ |जेनाँ चान जेकाँ सुन्नर मुखबाली सुन्नर स्त्री \nसभ प्रकारसँ सुसवज्जत भेलोसँ िस्त्र वबनु शोभा नवह दैछ।।2।।  \nएवहक विपरीत , कुकविक रचल गेल सभ गुणसँ हीन कविता सेहो , \nरामक नाम एिं यशसँ अंवकत जावनकय , बुवद्धमान् गण आदरपूिवक \nकहैत आओर सुनैत छवि , वकएक तँ संत मधुिनक भाँवत गुणे ग्रहण  74 || विदेह स द े ह: २ २ \nकरवन्हहार होइत छवि ।।3।।  \nयद्यवप हमर एवह रचनामे कविताक एकोिा रस नवह अवछ , तिवप \nएवहमे श्रीरामजीक प्रताप प्रकि अवछ |हमरा मनमे इएह एकिा भरोस \nअवछ |भल संगसँ भला , के नवह िडप्पन पौलक ? ।। 4।। \nधूआँ सेहो अगरकेँ संगसँ सुगंवधतभय अपन स्िाभाविक कडुिापन \nछोवड दैत अवछ |हमर कविता अिश्य भद्दा अवछ, परन्तु एवहमे जगतक \nकल्याण करवन्हहार रामकिारूवप उत्तम िस्तुक िणवन कायल गेल \nअवछ |(तावहसँ  ई सेहो नीके बुझल जायत) ।।5।।  \nतुलसीदासजी कहैत छवि जे श्रीरघुनािजीक किा कल्याण करवन्हहार \nआओर कलयुगक पापसभक हरवन्हहार अवछ |हमर एवह क्रूर कवितारूवप \nनदीक चावल पवित्र जलिाली नदीक (गंगाजी) चावलक जेकाँ िेढ \nअवछ |प्रभु श्रीरघुनािजीकेँ सुन्नर यशकेँ संग सँ ई कविता सुन्न र आ \nसज्जनसभक मनकेँ भाियिाला भय जायत |श्मशानक अपवित्र राखो \nश्रीमहदेिक अंगक संगसँ सोहनगर लागैत अवछ आओर स्मरण कवरते \nपवित्र करवन्हहार होइत अवछ ।  \nश्रीरामजीक यशकसंगसँ हमर कविता सभकेँ अत्मयंत वप्रय लागत जेनाँ \nमलय पिवतक संगसँ काष्ठमात्र (चानन बवनकय ) िन्दनीय भय जा इत \nअवछ, फेर की वकयो काठक (तुच्छता) विचार करैत अवछ ? \n।।10(क)।। \nश्यामा गौ कारी भेलोसँ ओकर दूध उज्िल आओर बड गुणकावर होइत \nअवछ |इएह बूवझ सभ लोक ओवहकेँ पीबैत छवि |एवह प्रकारेँ गँिारु भाषामे \nभेलोसँ श्रीसीता   - रामजीक यशकेँ बुवझकय लोक बड प्रेमसँ \nगािैत आओर सुनैत छवि  ।।10(ख)।। \nमवण, मावणक आओर मोतीक जेहन सुन्नर छवि अवछ  , ओ साँप , \nपिवत आओर हािीक मस्तकपर ओहन शोभा नवह पािैछ |राजाक मुकुि  विदेह सदे ह:२ २|| 75 \nआओर नियुिती स्त्रीक शरीरकेँ पौलेसँ ई सभ बेशी शोभा पाबैत \nअवछ।।1।। \nएवह तरहेँ , बुझवनक लोकवन कहैत छवि वक सुकविक कविता सहो \nउत्मपन्न कतहु होइत अवछ  आओर शोभा कतहु पािैत अवछ ( अिात \nकविक िाणीसँ उत्मपन्न भेल कविता ओतय शोभा पाबैछ अवछ जतय \nओकर विचार, प्रचार ि ओवहमे कवित आदशवक ग्रहण आओर अनुसरन \nहोइत अवछ) |कविक अनुसरण कवरते ओकर भवक्तक कारणे \nसरस्ितीजी ब्रम्हलोककय दौगल आबैत छवि ।।2।।सरस्ितीजीक \nदौगल आयलक ओ िकान रामचवरतरूवप सरोिरमे हुनका नहबयने \nवबनु दोसर करोडोिा उपायसभसँ नवह जाइछ |कवि आओर पंवडत अपन \nहृदयमे एहन वबचावरकय कवलयुगक पापसभकेँ हरवन्हहार श्रीहवरक \nयशेक गाण करैत छवि ।।3।।  \nसंसावर मनुष्यसभक गुणगान कयलासँ सरस्ितीजी माि धुवनकय \nपछताय लागैत छवि (वक हम वकएक एकरा बजयला सँ एलहुँ)। \nबुवद्धमान लोकवन हृदयकेँ समुर , बुवद्धकेँ सीप आओर सरस्ितीजीकेँ \nस्िावत नक्षत्र जेकाँ कहैत छवि ।।4।। \nएवहमे जौं श्रेष्ठ विचाररूवप जल बरसैत अवछ तँ मुक्तामवणकेँ समान \nश्रेष्ठ कविता होइत अवछ।।5।। \nतावह कवितारूवप मुक्तामवणसभकेँ युवक्तसँ बेवधकय फेर रामचवर त्ररूवप \nसुन्नर तागमे वपरोकय सज्जनजवन अपन वनमवल हृदयमे धारण करैत \nछवि, जावहसँ अत्मयंत अनुरागरूवप शोभा होइत अवछ (ओ आत्मयंवतक \nप्रेमकेँ प्राप्त होइत अवछ) ।।11।। \nजे कराल कलयुगमे जनमल छवि ,  जवनक करवन कौआक समान \nअवछ आओर भेष हंस जेकाँ अवछ , जे िेदमागव छोवडकय कुमागव पर \nचलैत छवि , जे कपिक मूवतव आ कवलयुगकेँ पापसभक भाँड छवि  76 || विदेह स द े ह: २ २ \n।।1।। \nजे श्रीरामजीक भक्त कहबाकय लोकसभकेँ ठकैत छवि , जे धन \n(लोभ), क्रोध आओर कामक गुलम छवि, आओर जे धींगाधीं करवन्हहार  \n, धमवध्िजी (धमवक फुवश ध्िजा फहराियिाला – दम्भी) कपिक \nधन्धासभक बोझ उघवन्हहार छवि , संसारक एहन लोकसभमे सभसँ \nपवहल हमर गनती अवछ ।।2।।  \nजौं हम अपन सभ अिगुनसभकेँ कहय लागू तँ किा बड बवढ जायत \nआओर हम पार नवह पायब |तावहसँ हम बड  अिगुणसभक िणवन कयलहुँ \nअवछ। बुझवनक जन कम्मेमे बूवझ लेब ।।3।।  \nहमर विविध प्रकारक विनतीकेँ बुवझकय , वकयो एवह किाकेँ सुवनकय \nदोष नवह  देत|एतबहुपर जे शंका करताह , ओ तँ हमरोसँ बेसी मूखव \nआओर बुवद्धक कंगाल छवि ।।4।।  \nहम नवह तँ कवि विकहुँ , ने ने चतुर कहाबैत छी   ; अपन बुवद्धक \nअनुरूपेँ श्रीरामजीक गुण गािैत छी |कतय तँ श्रीरघुनािजीक अपार \nचवरत्र, कतय संसारमे आसक्त हमर बुवद्ध ।।5।।  \nजावह बसातसँ सुमे रु – जेकाँ पहाड वड जाइत अवछ , कहू तँ ओकर \nआगूमे रुई कोन गनतीमे अवछ |श्रीरामजीक असीम प्रभुता बूवझकय \nकिा रचयमे हमर मन बड वहचकैत अवछ - ।।6।। \nसरस्ितीजी, शेषजी, वशिजी, ब्रम्हाजी, शास्त्र, िेद आओर पुरान ई \nसभ ` नेवत - नेवत  ` कवहकय (पार नवह पावबकय एहन नवह , एहन \nनवह कहै त) सदा जवनक गुणगान करैत रहैत छवि ।।12।।  \nयद्यवप प्रभु श्रीरामचन्रजीक प्रभुताकेँ सभ अवहना (अकिनीय) बूझैत \nछवि तिावप वबनु कहल वकयो नवह रहल |एवहमे िेद एहन कारण \nबतयने अवछ वक भजनक प्रभाि बहुत तरहेँ कहल गेल अवछ |(अिात \nभगिानक मवहमाक पूणव िणवन तँ वकयो कय नवह सक त ; परन्तु  विदेह सदे ह:२ २|| 77 \nजकरासँ जतबा भय सकय ततबा भगिानक गुणगान करबाक \nचाही|वकएकतँ भगिानक गुणगानरूवप भजनक प्रभाि अजीब अवछ , \nओकर नाना प्रकारसँ शास्त्रसभमे िणवन अवछ |कनेको भगिानक भजन \nमनुष्यकेँ सहजेँ भिसागरसँ तावर दैत अवछ) ।।1।।  \nजे परमेश्वर एक छवि , जवनक कोनो इच्छा नवह अवछ , जवन क कोनो \nरुप आओर नाम नवह अवछ , जे अजन्मल  , सवच्चदानन्द आओर \nपरमधाम छवि आओर जे सभमे व्यापक एिं विशिरुप छवि , सैह \nभगिान वदव्य शरीर धारण कय नाना प्रकारक लीला कयलाह \n।।2।। \nओ लीला केिल भक्त सभक वहतेक िास्ते अवछ  ;  वकएकतँ भगिान \nपरम कृपालु छवि आओर शरणागतक बड प्रेमी छवि |जवनक \nभक्तसभपर बड ममता आओर कृपा छवन्ह , जे एक बेर जकरापर \nकृपा कय देलवन्ह , ओकरा फेर कवहयो क्रोध नवह कयलाह ।।3।।  \nओ प्रभु श्रीरघुनािजी गेल िस्तुकेँ फेर प्राप्त कराबयिाला, गरीबनिाज \n(दीनबन्धु) , सरलस्िभाि, सिवशवक्तमान, आओर सभक स्िामी \nछवि|इएह बूवझकय बुझवनक लोकवन  ओ श्रीहवरक यश िणवन कय \nअपन िाणीकेँ पवित्र आओर उत्तम फल (मोक्ष आओर दुलवभ भगित्मप्रेम) \nदेियिाला बनाबैत छवि ।।4।।  \nतावह बलसँ (मवहमाक यिीिव िणवन नवह , परन्तु महान् फल देियिाला \nभजन बूवझकय भगितेकृपाक बलपर) हम श्रीरामचन्रजीक चरणमे माि \nनिाकय श्रीरघुनािजीक गुणसभक किा कहब|तावह विचारसँ (िाल्मीक, \nव्यास आवद) मुवनसभ पवहने हवरक कीवतव गएने छवि , भाई  !  तावह \nमागवपर चलब हमरालेल सुगम होयत ।।5।।  \nजे अत्मयंत पैघ नदी सभ अवछ  , जौं राजा ओवहपर पुल बावन्ह दैत \nछवि तँ अत्मयंत छोि चुवियो ओवहपर चवढकय वबनु पवरश्रमे पार चल  78 || विदेह स द े ह: २ २ \nजाइत अवछ ( तावह प्रकारेँ मुवनसभक िणवनक सहारासँ हम सेहो \nश्रीरामचवरत्रक िणवन सहजवहं कय सकब ) ।।13।।  \nएवह प्रकार मनकेँ बल देखाकय हम श्रीरघुनािजीक सोहनगर किाक \nरचना करब |व्यास आवद जे अनेको श्रेष्ठ कवि भय गेल छवि , जे बड \nआदरसँ श्राहवरक सुयश िणवन कयने छवि ।।1।।  \nहम ओवह सभ (श्रे ष्ठ कविसभ) केँ चरणकमलमे प्रणाम करैत छी, ओ \nहमर सबिा मनोरिसभकेँ पूर करवि |कवलयुगक सेहो ओवह कविसभकेँ \nहम प्रणाम करैत छी  , जे सभ श्रीरघुनािजीक गुणसमूहक िणवन \nकयने छवि ।।2।।  \nजे बड वसयान प्राकृत कवि छवि , जेसभ भाषामे हवरचवरत्रसभक िणवन \nकयने छवि , जे एहन कवि पवहने  भय चुकल छवि ,     जे एखन \nितवमान छवि आओर जे आगू होयताह , वतनका हम सबिा कपि \nतेवजकय प्रणाम करैत छी ।।3।।  \nअपने सभ प्रसन्न भय ई िरद्न वदयॅ वक साधु – समाजमे हमर \nकविताक सम्मान होिय ; वकएकतँ बुझवनक जन जावह  \nकविताक आदर नवह करैत छवि , मूखे कवि ओकरा रचबाक व्यिव \nपवरश्रम करैत छवि ।।4।। \nकीवतव, कविता आओर सम्पवत्त िएह उत्तम अवछ जे गंगाजीक भाँवत \nसबहक वहत करवन्हहारहोिय |श्रीरामचन्रजीक कीवतव तँ बड नीक \n(सभक अनन्त कल्याणे करवन्हहार) अवछ , परंच हमर कविता कुरूप \nअवछ |ई असमंजस अवछ ( अिात् एवह दुनुक मेल नवह वमलैछ) , एवहक \nहमरा अं देस अवछ ।।5।।  \nपरंच हे कविगण ! अपनेक कृपासँ ई बात सेहो हमरा लेल सुगम \nभय सकैत अवछ |रेशमक वसअन िािोपर सोहनगर लागैत अवछ \n।।6।।  विदेह सदे ह:२ २|| 79 \nचतुर पुरुष ओही कविताक आदर करैत छवि , जे सरल होिय आओर \nजावहमे वनमवल चवरत्रक िणवन होिय एिम जकरा सुवनकय शत्रुओ \nस्िाभाविक िैरकेँ वबसावर बखान करय लागय ।।14।।  \nएहन कविता वबनु वनमवल बुवद्धक होईछ नवह आओर हमर बुवद्दक बल \nबड कम अवछ |तेँ बेर – बेर वनहोरा करैत छी वक हे कविगण ! अपने \nकृपा करी, जावहसँ हम हवरयशक िणवन कय सकी ।।14 (ख)।।  \nकवि आओर पवण्डतगण ! अपने जे रामचवरत्ररूवप मानसरोिरक सुन्नर \nहंस छी, हमर बालविनय सूवनकय आओर सुन्नर रूवच देवखकय हमरापर \nकृपा करी ।।14(ग)।।  \nहम ओवह िाल्मीवक मुवनकेँ चरनकमलक िन्दना करैत छी , जे \nरामायणक रचना कयने छवि , जे खर (राक्षस) सवहत भेलोसँ खर \n(कठोर) सँ विपरीत बड कोमल आओर सुन्नर छवि आ जे दूषण \n(राक्षस) सवहत भेलोसँ दूषण अिात दोषसँ रवहत छवि ।।14(घ)।।  \nहम चारू िेदक िन्दना करैत छी , जे संसारसमुरकेँ पार होयबाक \nिास्ते जहाजक समान छवि आ वजनका श्रीरघुनािजीक वनमवल यश \nिणवन करैत सपनोमे खेद (िकान) नवह होईछ ।।14(डर)।।  \nहम ब्रम्हाजीक चरण-रजक िन्दना करैत छी , जे भिसागर बनयने \nछवि, जतयसँ एक वदवश म नुष्यरूवप विष आओर मवदरा उत्मपन्न भेल \n।।14(च)।। \nदेिता, ब्राम्हण, पवण्डत, ग्रह-एवह सभकेँ चरणक िन्दना कय हाि \nजोवडकय कहैत छी जे अपने प्रसन्न भय हमर सबिा सुन्नर \nमनोरिसभकेँ पूर करी ।।14(छ)।।  \nपुन: हम सरस्ितीजी आओर देिनदी गंगाजीक िन्दना करैत छी |दुनूक \nपवित्र आओर मनोहर चवरत्र छवन्ह|एकिा (गंगाजी) स्नान कयला आओर \nजल पीियसँ पापसभकेँ हरैत छवि आओर दोसर (सरस्ितीजी) गुण  80 || विदेह स द े ह: २ २ \nआओर यश कहला ि सुनलासँ अज्ञानक नास कय दैत छवि \n।।1।। \nश्रीमहेश आओर पािवतीकेँ हम प्रणाम करैत छी, जे हमर गुरु आओर \nमाता-वपता छवि , जे दीनबन्धु आओर वनत्मय दान करवन्हहा र छवि, जे \nसीतापवत श्रीरामचन्रजीक सेिक, स्िावम आओर सखा छवि आ हमरा \nतुलसीदासक सभ तरहेँ कपिरवहत (सत्) वहत करवन्हहार छवि \n।।2।। \nजे वशि -पािवती कवलयुगकेँ देवखकय , जगतक वहतक लेल , साबर \nमन्त्रसमूहक रचना कयलवन्ह, जावह मन्त्रक आखर बेमेल अवछ , जावहक \nनवह कोनो ठीक अिव होईत अवछ आओर नवह तँ जपे होईत अवछ , \nतिावप श्रीवशिजीक प्रतापसँ जवनक प्रभाि प्रत्मयक्ष अवछ ।।3।। \nओ उमापवत वशिजी हमरापर प्रसन्न भय (श्रीरामजीक) एवह किाकेँ \nआनन्द आओर मंगलक मूल (उत्मपन्न करवन्हहार) बनयताह |एवह प्रकारेँ \nपािवतीजी आओर वशिजी दुनूक स्मरण कय आओर  हुनक प्र साद \nपाविकय हम चािभरल वचत्तसँ श्रीरामचवरत्रक िणवन करैत छी \n।।4।। \nहमर कविता श्रीवशिजीक कृपासँ एना भाओत , जेना तरेगन समेत \nचानक संग भािैत अवछ |जे एवह किाकेँ प्रेमसवहत आ सचेत भय \nसमवझ – बूवझकय कहताह -सुनताह, ओ कवलयुगक पापसभसँ रवहत \nआओर सुन्नर कल्याणक भागी भय श्रीरा मचन्रजीक चरणक प्रेमी बवन \nजयताह  ।।5 -6।। \nजौं हमरापर श्रीवशिजी आओर पािवतीजीक सपनोमे साँच प्रसन्नता \nहौइवन्ह  , तँ हम एवह भाषा , कविताक जे प्रभाि कहलहुँ से सभ साँच \nहो ।।15।।  \nहम अवतपवित्र श्रीअयोध्यापुरी आओर कवलयुगक पापसभक नाश  विदेह सदे ह:२ २|| 81 \nकरवन्हहार श्रीसरयू नदीक िन्दना क रैत छी|फेर अिधपुरीक ओवह नर -\nनावरकेँ प्रणाम करैत छी वजनकापर प्रभु श्रीरामजीक िोड ममता नवह \nछवन्ह (अिात बहुत अवछ)।।1।।  \nओ (अपन पुरीमे रहयिाला) सीताजीक वनन्दा करयिाला (धोबी) आओर \nओकर समिवक पुर -नर -नावरसभ) केँ पापसमूहक नाश कय ओकरा \nशोकरवहत बनाकय अपन लोक (धाम) मे बसा देलवन्ह |हम कोसल्यारूवप \nपूिव वदशाक िन्दना करैत छी , जवनक कीवतव समस्त संसारमे पसवर \nरहल अवछ |जतय (कौसल्यारूवप पूिव वदशा) सँ विश्वकेँ सुख देवन्हहार \nआओर दुिरूवप कमलक लेल पालक समान श्रीरामचन्रजीरूवप सुन्नर \nचान प्रकि भेलाह|सभ रानीसवहत राजा दसरिजीकेँ पण्य  आओर सुन्नर \nकल्याणक मूवतव मावनकय हम मन , िचन आओर कमवसँ प्रणाम करैत \nछी|अपन पुत्रक सेिक जावनकय ओ हमरापर कृपा करवि , वजनका \nरवचकय ब्रम्हाजी सेहो बडाई पौलाह आ जे श्रीरामजीक माता आओर \nवपता होयबाक चलते मवहमाक सीमा छवि ।।3।।  \nहम अिधक राजा श्रीदसरिजीक िन्दना करैत छी, वजनक श्रीरामजीक \nचरणमे सत्मय प्रेम छल, ज दीनदयाल प्रभुकेँ वबछुडतवह अपन वप्रय \nदेहकेँ मामूली तृण जेकाँ त्मयावग देलाह ।।16।।  \nहम सपवरिार राजा जनकजीकेँ प्रणाम करैत छी , वजनक \nश्रीरामचन्रजीक चरणमे गूढ प्रेम छलवन्ह , जावहकेँ ओ योग आओर \nभोगमे नुका रखने छलाह , मुदा श्रीरामचन्रजीकेँ देखैतेँ ओ प्रकि भय \nगेल  ।।1।।  \n(भाईसभमे) सभसँ पवहने हम श्रीभरतजीक चरणमे प्रणाम करैत छी , \nवजनक वनयम आओर िरत िणवन नवह कयल जा सकैछ आ वजनक \nमन श्रीरामजीक चरणकमलमे मधुप जेकाँ लोभायल अवछ  , कवहयो \nहुनक संग नवह छोरैछ ।।2।।   82 || विदेह स द े ह: २ २ \nहम श्री लक्षमणजीक चरणकमलकेँ प्रणाम करैत छी, जे शीतल, नीक \nआओर भक्तसभकेँ सुख देियिाला अवछ |श्रीरघुनािजीक कीवतवरूवप \nविमल पताकामे वजनक (लक्षमणजीक) यश (पताकाकेँ ऊँच कय \nफहराियिाला ) दंड जेकाँ भेल ।।3।।  \nजे हजार मूडीिाला आओर जगतक कारण (हजार मूडीपर जगतकेँ \nधारणकय राखयिाला ) शेषजी छवि , जे पृथ्िीक भय भगाियलेल \nअितार लेलाह, ओ गुनाकर कृपावसन्धु सुवमत्रानन्दन श्री लक्षमणजी \nहमरापर सवदखन प्रसन्न रहवि ।।4।।  \nहम श्रीशत्रुघ्नजीक चरणकमलकेँ प्रणाम करैत छी, जे बड िीर, सुशील \nआओर श्रीभरतजीक अनुगामी छवि |हम महािीर श्रीहनुमानजीक विनती \nकरैत छी, वजनक यशक श्रीरामचन्र जी स्ियं (अपन श्रीमुखसँ ) िणवन \nकयने छवि ।।5।।  \nहम पिनकुमार श्रीहनुमानजीकेँ प्रणाम करैत छी , जे दुिरूवप िनकेँ \nभस्म करय लेल अवननरूप छवि , जे ज्ञानक घनमूवतव छवि आओर \nजवनक हृदयरूवप भिनमे धनुष -बाण धारणकय श्रीरामजी वनिास करैत \nछवि ।।17।।  \nकवपपवत सुग्रीिजी, रीछसभक राजा जाम्बिानजी , राक्षससभक राजा \nविभीषणजी आओर अंगदजी आवद जतबा बानरसभक समाज अवछ , \nसभक सुन्नर चरणक हम िन्दना करैत छी , जे लोकवन अधमो (पशु \nआओर राक्षस आवद) शरीरमे श्रीरामचन्रजीकेँ प्राप्त कय लेलाह \n।।1।। \nपशु, पक्षी, देिता,मनुष्य, असुरसमेत जतेक श्रीरामजीक चरण क \nउपासक छवि  , हम तावह सभ लोकवनकेँ चरणकमलकेँ िन्दना करैत \nछी , जे श्रीरामजीक वनष्काम सेिक छवि ।।2।।  \nशुकदेिजी , सनकावद , नारदमुवन आवद जतबा भक्त आओर परम ज्ञानी  विदेह सदे ह:२ २|| 83 \nश्रेष्ठ मुवन छवि  , हम धरतीपर माि िेवककय तावह सभ लोकवनकेँ \nप्रणाम करैत छी ; हे मुनीश्वर लोकवन  ! अपने सभ  हमरा अपन दास \nबूवझकय कृपा कयल जाय ।।3।।  \nराजा जनकक बेिी , जगतक माता अओर करुणावनधान \nश्रीरामचन्रजीकेँ वप्रयतमा श्रीजानकीजीक दुनू चरणकमलकेँ हम मानैत \nछी, जवनक कृपासँ वनमवल बुवद्ध पािी  ।।4।।  \nफेर हम मन , िचन आओर कमवसँ कमलनयन , धनुष -बाणधारी, \nभक्तसभक विपवत्तक भंजन करय आओर ओ लोकवनकेँ सुख देियिाला \nभगिान् श्रीरघुनािजीक सिवसमिव चरणकमलक िन्दना करैत छी \n।।5।। \nजे िाणी आओर ओकर अिव आ जल आओर जलक लहरक भाँवत \nकहयमे पृिक-पृिक अवछ, परंच िास्तिमे अवभन्न (एक) अवछ , ओवह \nश्रीसीतारामजीक चरणक हम िन्दना करैत छी , वजनका दीन – दुखी \nबड रा स वप्रय छवन्ह ।।18।।  \nहम श्रीरघुनािजीक नाम  ‘राम ’ केँ िन्दना करैत छी , जे कृशानु \n(अवनन) , भ्नु (सूयव) आओर वहमकर (चान) केँ हेतु अिात ' र ' \nआ ' आओर ' म ' रूपसँ बीज अवछ |ओ 'राम' नाम ब्रम्हा, विष्णु \nआओर वशिरूप अवछ |ओ िेदसभक प्राण अवछ ;  वनगुवण , उपमारवहत \nआओर गुणसभक भण्डार अवछ ।।1।।  \nजे महामन्त्र अवछ, जकरा महेश्वर श्रीवशिजी जपैत छवि आओर हुनक \nद्वारा जकर उपदेश काशीमे मुवक्तक कारण अवछ , आ जकर मवहमाकेँ \nगणेशजी बूझैत छवि , जे एवह 'राम' नामक प्रभािेसँ सभँ प्रिम पूल \nजाइत छवि ।।2।।  \n आवदकवि श्रीिाल्मीवकजी रामनामक प्रतापकेँ जानैत छवि , जे उलिा \nनाम ( 'मरा ' 'मरा') जवपकय पवित्र भय गेलाह|श्रीवशिजीक एवह िचनकेँ  84 || विदेह स द े ह: २ २ \nसुवनकय वक एक राम -नाम सहस्त्र नामक समान अवछ , पािवतीजी \nसवदखन अपन पवत (श्रीवशिजी) केँ संग रामनामक जप करैत रहैत \nछवि ।।3।।  \nनामक प्रवत पािवतीजीकेँ हृदयक एहन प्रीवत देवखकय श्रीवश िजी हवषवत \nभय गेलाह आओर ओ स्त्रीसभकेँ भूषणरूप (पवतिरतासभमे वशरोमवण) \nपािवतीजीकेँ अपन भूषण बना लेलाह (अिात हुनका अपन अंगमे \nधारणकय अद्धांवगवन बना लेलाह) |नामक प्रभािकेँ श्रीवशिजी नीक जेकाँ \nजानैत छवि , जावह (प्रभाि) केँ कारण कालकूि माहुर हुनका अमृतक \nफल दे लक ।।4।। \nश्रीरघुनािजीक भवक्त िषा - ऋतु अवछ  , तुलसीदासजी कहैत छवि \nजे उत्तम सेिकगण धान छवि आओर 'राम' नामक दूिा सुन्नर आखर \nसाओन - भादिक मवहना अवछ ।।19।।  \nदुनू आखर मधुर आओर मनोहर अवछ , जे िणवमालारूवप शरीरक नेत्र \nअवछ, भक्तसभक जीिन अवछ आ स्मरण करयमे सभक लेल सुल भ \nआओर सुख देियिाला अवछ , आओर जे एवह लोकमे लाभ आओर \nपरलोकमे वनिाह करात छवि (अिात् भगिान् क वदव्य धाममे वदव्य \nदेहसँ सवदखन भगित्मसेिामे वनयुक्त राखैत छवि)।।1।।  \nई कहय, सुनय आओर स्मरण करबामे बड नीक (नीक आओर मधुर) \nअवछ ; तुलसीदासकेँ तँ श्रीराम-लक्षमण जेकाँ वप्रय छवन्ह |वहनक ( 'र' \nआओर 'म' केँ) पृिक -पृिक िणवन करयमे प्रीवत वबलगािैत अवछ \n(अिात बीजमन्त्रक दृविसँ एवहक उच्चारण , अिव आओर फलमे भेद \nबूवझ पडैत अवछ) परंच छवि ई जीि आओर ब्रम्हकेँ समान स्िभािेसँ \nसंग रहयिाला (सदा एकरूप आओर एकरस)  ।।2।।   \nई दुनू आखर नर -नारायणकेँ सुन्नर भाई छवि , ई जगतक पालन \nआओर विशेषरूपसँ भक्तसभक रक्षा करवन्हहार छवि |ई भक्तरूवपणी  विदेह सदे ह:२ २|| 85 \nसुन्नर स्त्रीक कानक सुन्नर गहना (करणफूल) अवछ आओर गतक \nतक लेल वनमवल चान आओर सूयव छवि ।।3।।  \nई नीक गवत (मोक्ष) रूवप अमृतक स्िाद आओर तृवप्तक समान छवि , \nकच्छप आओर शेषजीक समान पृ थ्िीकेँ धारण करवन्हहार छवि , \nभक्तसभक मनरूवप सुन्नर कमलमे विहार करयिाला भ्रिक समान \nछवि आओर जीहरूवप यशोदाजीकेँ लेल श्रीकृष्ण आओर बलरामजीकेँ \nसमान (आनन्द देियिाला ) छवि ।।4।।  \nतुलसीदासजी कहैत छवि - श्रीरघुनािजीकेँ नामकेँ दुनू आखर बड \nशोभा दैत छवि , जावहमेसँ एक (रका र) छत्ररूप (रेफ -) सँ आओर \nदोसर (मकार) मुकुिमवण (अनुस्िार -) रूपसँ सभ आखरसभकेँ उपर \nछवि ।।20।।  \nबुझनामे नाम आओर नामी दुनू एक जेकाँ छवि , मुदा दुनूमे परस्पर \nस्िामी आओर सेिक जेकाँ प्रीवत अवछ , (अिात् नाम आओर नामीमे \nपूणव एकता भेलोपर जेना स्िामीक पाछू सेिक चलैत  अवछ तावह प्रकारेँ \nनामकेँ पाछू नामी चलैत छवि |प्रभु श्रीरामजी अपन राम नामेिाक \nअनुगमन करैत छवि , नाम लैइतवह ओ आवब जाइत छवि )|नाम आओर \nरूप दुनू ईश्वरक उपावध छवि , ( भगिानकेँ नाम आओर रूप) दुनू \nअवनिवचनीय छवि , अनावद छवि आओर सुन्नर (शुद्ध भवक्तयुक्त)  \nबुवद्धयेसँ वहनक  [ वदव्य अविनावश ] स्िरूप बुझना जाइत अवछ \n।।1।। \nएवह (नाम आओर रूप) मे कोन पैघ अवछ , कोन छोि अवछ , ई कहब \nतँ अपराध होयत |वहनक गुणसभक तारतम्य (कम -बेश) सुवनकय साधु \nजन स्ियं बूवझ लेताह |रूप नामक अधीन देखल जाइत अवछ , नामक \nवबनु रूपक ज्ञान नवह भय सकैछ ।।2।।  \nकोनो विशेषरूप वब नु ओकर नाम  जानल तलहिीपर राखलो वचन्हल  86 || विदेह स द े ह: २ २ \nनवह जा सकैछ आओर रूपकेँ वबनु देखलो नामक स्मरण कयल जा \nतँ विशेष प्रेमक संग ओ रूप हृदयमे आवब जाइत अवछ ।।3।।          \nनाम आओर रूपक गवतक वखस्सा (विशेषताक किा) अकिनीय \nअवछ |ओ बुझलामे सुखदायक अवछ , मुदा ओकर िणवन नवह कयल जा \nसकैछ|वन गुवण आओर सगुनकेँ मध्यमे नाम सुन्नर साक्षी अवछ आओर \nदुनूक यिािव ज्ञान करोन्हहार चतुर दुभावखया अवछ ।।4।।  \nतुलसीदासजी कहैत छवि , जौं तू भीतर आओर बाहर दुनू कात इजोत \nचाहैत छह तँ मुखरूवप द्वारक जीहरूवप दुहावरपर रामनामरूवप मवण -\nवदयौरीकेँ राखह | \nब्रम्हाकेँ बनायलगेल एवह प्रपञ्च (दृश्य जगत्) सँ वबरक्त भेल िैरानयिान \nमुक्तयोगी पुरुष एवह नामकेँ जीहसँ जपैत (तत्मिज्ञानरूवप वदनमे)जागैत \nछवि आओर नाम आ रूपसँ रवहत अनुपम , अवनिचवनीय , अनामय \nब्रम्हसुखक अनुभि करैत छवि  ।।1।।  \nओ परमात्ममाक गूढ रहस्यकेँ (यिािव मवहमाक) बूझय चाहैत छवि , \nसैह नामकेँ जीहसँ जवपकय ओवहकेँ जावन लैइत छवि  [लौवकक \nवसवद्धसभकेँ चाहनाहर अिािी] साधक लौ लगाकय नामक जाप करैत \nछवि आओर अवणमावद (आठू)वसवद्धसभकेँ पावबकय वसद्ध भय जाइत \nछवि ।।2।।  \n[संकिसँ अकुलायल] आतव भक्त नाम जाप करैत छवि तँ हुनक बड \nभारी अधलाह-अधलाह संकि मेि जाइत छवन्ह आओर ओ सुखी भय \nजाइत छवि |जगतमे चावर प्रकारक (1 - अिािी - धनावदक चाहसँ \nभजवन्हहार, 2- आतव - संकिक वनिृवत्तक हेतु भजवन्हहार , 3- \nवजज्ञासु ः  भगिानकेँ जनबाक इच्छासँ भजवन्हहार , 4 - ज्ञानी - \nभगिानकेँ तत्मिसँ जावनकय स्िभाविकेँ प्रेमसँ भजवन्हहार) रामभक्त छवि \nआओर चारूिा पुण्यात्ममा, पापरवहत आओर उदार छवि ।।3।।   विदेह सदे ह:२ २|| 87 \nचारूिा चतुर भक्तसभकेँ नामेिाक आधार छवन्ह |एवहमे ज्ञानी भक्त \nप्रभुकेँ विशेषरूपसँ वप्रय छवन्ह|एनातँ चारू युगमे आ चारू िेदमे नामक \nप्रभाि अवछ, परंतु कलयुगमे विशेषरूपसँ अवछ |एवहमेतँ (नामकेँ छोवड) \nदोसर कोनो उपाये  नवह अवछ  ।।4।।  \nजे सभ प्रकारक (भोग आओर मोक्षकेँ सेहो) कामनासभसँ रवहत आओर \nश्रीरामभवक्तक रसमे लीन छवि  , ओ सेहो नामक सुन्नर प्रेमरूवप \nअमृतक सरोिरमे अपन मनकेँ मीन बनौने धयने छवि (अिात ओ \nनामरूवप सुधाक वनरंतर आस्िादन करैत रहैत छवि , क्षणोभवर लेल \nओवहसँ फिवक होि य नवह चाहैछ)  ।।22।।  \nवनगुवण आओर सगुण - ब्रम्हकेँ दूिा स्िरूप छवन्ह|ई दुनूिा अकिनीय , \nअिाह, अनावद आओर अनुपम छवि  |हमर सम्मवतसँ नाम एवह दुनूसँ \nपैघ अवछ , जे पन बलसँ दुनूकेँ अपन िशमे कयने अवछ ।।1।।  \nसज्जनगण एवह बातकेँ हमर दासक वढठई िा केिल काव्योवक्त नवह \nबूझैि|हम अपन मनक विश्वास , प्रेम आओर रूवचक बात कहैत \nछी|[वनगुवण आओर सगुण ] दुनू प्रकारक ब्रम्हक ज्ञान अवननक समान \nअवछ जे काठक वभत्तर अवछ , परंतु देखाइछ नवह ; आओर सगुण \nओवह प्रकि अवननक समान अवछ जे प्रत्मयक्ष देखाइत अवछ |[तत्मित: \nदुनू एके अवछ ; केिल प्रकि - अप्रकिकेँ भेदसँ वभन्न बुझना जाइत \nअवछ |तवहना वनगुवण आओर सगुण तत्मित : एके अवछ |एतेक भेलोसँ ]  \nदुनूिा बुझबामे बड कवठन अवछ , परंतु नामसँ दुनू सुगम भय जाइत \nअवछ |एवहलेल हम नामकेँ (वनगुवण) ब्रम्हसँ आओर [सगुण] रामसँ पैघ \nकहने छी , ब्रम्ह व्यापक अवछ , एक अवछ , अविनावश अवछ ; सत्ता \nचैतन्य आओर आनन्दक घनरावश अवछ ।।2 -3।।  \n \nएहन विकाररवहत प्रभुक हृदयमे रवहतो जगतक सभिा जीि दीन  88 || विदेह स द े ह: २ २ \nआओर दुखी अवछ |नाँओक वनरूपन कय (नाँओक यिािव स्िरूप , \nमवहमा , रहस्य आओर प्रभािकेँ जावनकय) नाँओक जतन कयलासँ \n(श्रद्धापूिवक नामजापरूवप साधन कयलासँ) िएह ब्रम्ह एना प्रकि भय \nजाइत अवछ जेना रत्नकेँ जावनगेलासँ ओकर मूल्य ।।4।।  \nएवहतरहेँ वनगुवणसँ नाँओक प्रभाि अत्मयंत पैघ अवछ |आब अपन विचारक \nअनुसारे कहैत छी वक नाम                             [सगुण] \nरामसँ सेहो पैघ अवछ ।।23।।  \nश्रीरामचन्रजी भक्तसभक वहतक िास्ते मनुष्य शरीर धारण  कय स्ियं \nकि सवहकय साधुसभकेँ सुखी कयलाह  ; परंतु भक्तगण प्रेमक \nसंग नाँओक जाप करैत सहजवहमे आनन्द आओर कल्याणक घर भय \nजाइत छवि   ।।1।।  \nश्रीरामचन्रजी एकिा तपस्िीयेिाक स्त्री (अहल्या)केँ तारलवन्ह, परन्तु \nनाम तँ करोडोिा दुिक वबगडल बुवद्धकेँ सुधावर देलक |श्रीरामजी ऋवष \nविश्वावमत्रक वहतक िास्तेँ एकिा सुकेतु यक्षक कन्या ताडकाक सेना \nआओर पुत्र (सुबाहु) सवहत समावप्त कयलवन्ह ; परन्तु नाम अपन \nभक्तसभक दोष, दु:ख आओर दुराशासभक एना नाश कय दइत अवछ \nजेना सूयव रावत्रक |श्रीरामजी तँ स्ियं वशिजीक धनुषकेँ तोडलवन्ह परन्तु \nनाँओक प्रतापेिा संसारक  सभिा भयसभक नाश करयिाला अवछ \n।।2-3।। \nप्ररयिाला अवछ ।।2-3।। \nप्रभु श्रीरामजीक [भयानक] दण्डक िनकेँ सोहनगर बनौलवन्ह , परन्तु \nनाम तँ असंख्य मनुष्यसभक मनकेँ पवित्र कय देलक |श्रीरघुनािजी \nराक्षससभक समूहकेँ मारलवन्ह , परन्तु नाम तँ कवलयुगक समस्त \nपापसभक जवड उखाडयिाला अ वछ ।।4।।  \nश्रीरघुनािजी तँ शबरी, जिायु आवद उत्तमे सेिकसभकेँ मुवक्त देलवन्ह;  विदेह सदे ह:२ २|| 89 \nपरन्तु नाम तँ अनगनत दुिसभक उद्धार कयलक |नाँओक गुणसभक \nकिा िेदसभमे प्रवसद्ध अवछ ।।24।। \nश्रीरामजी सुग्रीि आओर विभीषण दुईएिाकेँ अपन शरणमे रखलवन्ह, ई \nसभवकयो जानैत छवि ; परंतु नाम तँ अनेको  गरीबसभपर कृपा कयने \nअवछ |नाँओक ई सुन्नर विरद लोक िेदमे विशेषरूपसँ प्रकावशत अवछ \n।।1।। \nश्रीरामजी तँ भालु आओर बानरक सेना बिोरलवन्ह आओर समुरपर \nपूल बान्हयलेल कनेक पवरश्रम नवह कयलवन्ह  ; परंतु नाम लैतवह \nसंसार-समुर सूवख जाइत अवछ |मनमे विचार करू [वक जे दुनूमे कोन  \nपैघ अवछ ] ।।2।। \nश्रीरामचन्रजी कुिुम्बसमेत रािणकेँ युद्धमे मारलवन्ह , तखन सीतासमेत \nअपन नगर (अयोध्या) मे प्रिेश कयलवन्ह |राम राजा भेलाह  , अिध \nहुनक राजधानी भेल  , देिता आओर मुवन सुन्नर िाणीसँ वजनक गुण \nगािैत छवि|परंतु सेिक (भक्त) प्रेमपूिवक नामकेँ स्मरणमात्रसँ वबनु \nपवरश्रम मोहक प्रबल सेनाकेँ जीवतकय प्रेममे मनन भेल अपने सुखमे \nविचरैत छवि , नाँओक प्रसादसँ हुनका सपनहुमे कोनो वचंता नवह \nसताबैछ ।।2 -4।। \nएवह तरहेँ  नाम [वनगुवण ] ब्रम्ह आओर [सगुण] राम दुनूसँ पैघ अवछ |ई \nबरदान देबयिालाकेँ सेहो बर देबयिाला अवछ |श्रीवशिजी तँ अ पन \nहृदयमे ई जावनयेकय सै करोड रामचवरत्रमेसँ एवह 'राम ' नामकेँ                       \n[साररूपसँ चूवनकय ] ग्रहण कयने छवि ।।25।।  \n \nमासापारायण, पवहल विश्राम   \n \nन मेिाक प्रसादसँ वशिजी अविनावश छवि आओर अमंगल िेषिाला  90 || विदेह स द े ह: २ २ \nभेलोसँ सेहो मंगलक रावश छवि |शुकदेिजी आओर सनकावद वसद्ध , \nमुवन , योगीगण नामेिाक प्रसादसँ ब्रम्हानन्दकेँ भोगैत छवि ।।1।।  \nनारदजी नामक प्रतापकेँ जावनगेल छवि |हवर समस्त संसारकेँ वप्रय \nछवि, [हवरकेँ हर वप्रय छवन्ह ] आओर आहाँ (श्रीनारदजी) हवर आओर \nहर दुनूगोिेकेँ वप्रय छी |नामकेँ जपलासँ प्रभु कृपा कयलवन्ह  , जावहसँ \nप्रहलाद भक्तवशरोमवण भय गेलाह ।।2।।  \nध्रुिजी नलावनसँ (विमाताक िचनसँ दुखी भय सकामभिसँ ) हवरनामकेँ \nजपलवन्ह आओर ओकर प्रतापसँ अचल अनुपम स्िान (ध्रुिलोक) प्राप्त \nकयलवन्ह | हनुमानजी पवित्र नाँओक स्मरण कय श्रीरामजीकेँ अपन \nिशमे कय रखने छवि ।।3।।  \nनीच अजावमल , गज आओर गवणका (िेश्या ) सेहो श्रीहवरक नाँओक \nप्रभािसँ मुक्त भय गेल|हम नामक बडाई कतय धवर कहू , राम सेहो \nनामक गुणसभकेँ नवह गावब सकैत छवि ।।4।।  \nकवलयुगमे रामक नाम कल्पतरु (मनचाहल पदािव देियिाला) आओर \nकल्याणक वनिास (मुवक्तक घर) अवछ , जकर स्मरण कयलासँ भाँग -\nजेकाँ (वनकृि) तुलसीदास तुल सीक समाने (पवित्र) भय गेलाह \n।।26।।  \n[केिल कवलयुगेिाक बात नवह अवछ ,] चारू युगमे , तीनू कालमे आओर \nतीनू लोकमे नामकेँ जवपकय जीि शोकरवहत भेल छवि |िेद, पुराण \nआओर संतसभक मन ईयैह अवछ वक समस्त पुण्यसभक फल \nश्रीरामजीमे [अििा रामनाममे] प्रेम भेनाई अवछ ।।1।।  \nपवहने (सत्मय) यूगमे ध्यानसँ, दोसर (त्रेता) युगमे यज्ञसँ आओर द्वापरमे \nपूजलसँ भगिान प्रसन्न होईत छवि ; मुदा कवलयुग केिल पापक जवड \nआओर मवलन अवछ , एवहमे मनुष्यसभक मन पापरूवप समुरमे माछ \nबनल गेल अवछ (अिात पापसँ कवहयो फऱाक होबहेँ नवह चाहैछ ;  विदेह सदे ह:२ २|| 91 \nएवहसँ ध्यान , यज्ञ आओर पूजन नवह बवन  सकैछ)  ।।2।।  \nएहन कराल (कवलयुगकेँ) कालमे तँ नामे कल्पिृक्ष अवछ , जे स्मरण \nकवरतवह संसारक सभिा जंजालसभक नाश कय देियिाला अवछ , \nपरलोक परम वहतावष आओर एवह लोकक माता -वपता अवछ (अिात \nपरलोकमे भगिानक परमधाम दैत अवछ आओर एवह लोकमे माता -\nवपताक जेकाँ सभ तरहेँ पालन आओर रक्ष ण करैत अवछ ) ।।3।। \nकवलयुगमे ने कमव अवछ , ने भवक्त अवछ आओर ने ज्ञाने अवछ  ; \nरामनामे एकिा आधार अवछ |कपिक खान कवलयुगरूवप कालनेवमकेँ \n(मारबाक) लेल रामनामे बुवद्धमान आओर समिव श्रीहनुमानजी छवि \n।।4।। \n रामनाम श्रीनृवसंह भगिान छवि , कवलयुग वहरण्यकवशपु अवछ आओर \nजाप करयिाला लोक प्रहलादकेँ जेकाँ अवछ  ; ई रामनाम देितासभक \nशत्रु (कवलयुगरूवप दैत्मय) केँ मावरकय जाप करवन्हहारक रक्षा करत \n।।27।। \nनीक भाि (प्रेम) सँ, अधलाह भाि (िैर) सँ, करोधसँ िा आलस्यसँ \nकोनो तरहेँ नाम जपलासँ दसू वदशामे कल्याण होईत अवछ |ओवह (परम \nकल्याणकावर)रामनामक स्मर ण कय क आओर श्रीरघुनािजीकेँ माि \nझुकाय कय हम रामजीक गुणसभक िणवन करैत छी ।।1।।  \nओ (श्रीरामजी)हमर [वबगडल] सभ तरहेँ सुधावर लेताह ; जवनक कृपा \nकृपा कयलासँ नवह अघाईछ |राम-सँ उत्तम स्िावम आओर हमराजेकाँ \nअधलाह सेिक ! ततबोपर ओ दयावनवध अपन वदवस देवखकय हमरा \nपोसने छवि ।।2। । \nलोक आओर िेदमे सेहो नीक स्िामीक ईएह रीवत परवसद्ध अवछ जे \nओ विनय सुवनतवह प्रेमकेँ चीवन्ह लैत छवि |धवनक – गरीब , गँिार – \nनागर , पवण्डत – मुरूख, बदनाम – यशस्िी ।।3।।  92 || विदेह स द े ह: २ २ \nसुकवि – कुकवि, सभ नर – नावर अपन – अपन बुवद्धक अनुसारेँ \nराजाक सराहना करैत छवि |आओर साधु, बुवद्धमान, सुशील, ईश्वरक \nअंशसँ उत्मपन्न कृपालु राजा - ।।4।। \nसभक सूवनकय आओर हुनक िाणी  , भवक्त, विनय आओर चावलकेँ \nचीवन्हकय सुन्नर (वमठ) िाणीसँ सभक यिायोनय सम्मान करैत छवि |ई \nस्िभाितँ संसावर राजासभक अवछ , कोसलनाि श्रारामचन्रजी तँ \nचतुरवशरोमवण छवि ।।5।।  \nश्रीरामजी तँ विशुद्ध प्रेमेँिासँ रीझैत छवि, मुदा जगत् मे हमरासँ \nबवढकय मुरूख आ मवलनबुवद्ध आओर के होयत ?  ।।6।। \nतिावप कृपालु श्रीरामचन्रजी हम दुि सेिकक प्रीवत आओर रूवचकेँ \nअिश्य रखताह, जे पािरकेँ जहाज आओऱ बानर – भालुसभकेँ \nबुवद्धमान मंत्री बना लेलाह ।।28 (क)।।  \nसभवकयो हमरा  श्रीरामजीक सेिक कहैत छवि आओर हम सेहो (वबनु \nलाज - संकोचकेँ) कहाबैत छी (कहनहारक विरोध नवह करैछ) ; \nकृपालु श्रीरामजी एवह वनंदाकेँ सहैत छि जे श्रीसीतानािजी – जेहन \nस्िावमक तुलसीदास जेकाँ सेिक अवछ ।।28 (ख)।।  \nई हमर बड पैघ वढठई आ दोख अवछ , हमर पापकेँ सुवनकय नरको \nना क वसकोवड लेने अवछ (अरिात नरकोमे हमरा लेल ठौर नवह \nअवछ) |ई बूवझकय हमरा अपनवह कवल्पत डरसँ ड र भय रहल अवछ , \nमुदा भगिान् श्रीरामचन्रजी तँ सपनोमे एवहपर (हमर एवह वढठई आओर \nदोषपर) ध्यान नवह देलाह ।।1।।  \nिरं हमर प्रभु श्रीरामचन्रजी तँ एवह बातकेँ  सुवनक , देवखकय आओर \nअपन सुवचत्तरूवप चक्षुसँ वनरीक्षण कय हमर भवक्त आओर बुवद्धक \n(उनिे) सराहलवन्ह |वकएक तँ कहबामे चाहे वबगवड जाय (अिात हम \nचाहे स्ियंकेँ भगिानक सेिक कहैत – कहािैत रहू), मुदा हृदयमे  विदेह सदे ह:२ २|| 93 \nनीकपन होयबाक चाही |(हृदयमे तँ अपनाकेँ हुनक सेिक बनय जोग \nनवह मावनकय पाप आ दीने मानैत छी, ई नीकपन अवछ । ) \nश्रीरामचन्रजी सेहो दासकेँ हृदयक [ नीक] वस्िवत जावनकय रीझ \nजाइत छवि ।।2।।  \nप्रभुकेँ वचत्तमे अपन भक्तसभक कयलगेल भूल – चूक याद नवह रहैछ \n(ओ ओवहकेँ वबसवर जाइत छवि) आओर हुनक हृदय (केँ अच्छाई - \nनीकी) केँ सै -सै बेवर याद करैत रहैत छवि |जावह पापक कारणेँ ओ \nबावलकेँ व्याध जेकाँ मारने छलाह , तेहने कुचावल फेर सुग्रीि चलल \n।।3।। \nिएह करनी विभीषणक छल, मुदा श्रीरामचन्रजी सपनहुमे ओकर विचार \nनवह कयलाह |उनिवह भरतजीसँ भेिकाल श्रीरघुनािजी हुनक सम्मान \nकयलवन्ह आओर राजसभामे सेहो हुनक गुणक बखान कयलवन्ह \n।।4।। \nप्रभु (श्रीरामचन्रजी) तँ िृक्षक वनच्चाँ आओर बानर डावरपर (अिात \nकतय मयादापुरुषोत्तम सवच्चदानन्दघन परमात्ममा श्रीरामजी आओर कतय \nगाछक डावरसभपर कूदयिाला बानर ।) मुदा एहन बानरसभकेँ सेहो \nओ अपने जेकाँ बना लेलवन्ह |तुलसीदासजी कहैत छवि जे \nश्रीरामचन्रजी – जैकाँ शीलवन धान स्िावम कतहुिा नवह अवछ ।।29 \n(क)।। \nहे श्रीरामजी ! अपनेक अच्छाईसँ सभक नीक अवछ (अिात अपनेक \nकल्याणमय स्िभाि सभक कल्याण करयिाला अवछ)|जौं ई बात साँच \nअवछ तँ तुलसीदासक सेहो कल्याणे होयत ।।29 (ख)।।  \nएवह तरहेँ अपन गुण दोषसभकेँ कवहकय आओर सभकेँ फेर माि \nनिाय हम श्रीरघुनािजीक वनमवल यश िणवन करैत छी जावहकेँ सुनलासँ \nकवलयुगक पाप नि भय जाईत अवछ ।।29 (ग)।।   94 || विदेह स द े ह: २ २ \nमुवन याज्ञिलक्यजी जे सोहनगर किा मुवनश्रेष्ठ भारद्वाजजीकेँ सुनयने \nछलाह, सएह संिादकेँ हम बखावनकय कहब , सभ सज्जन सुखक \nअनुभि करैत ओवहकेँ सुनू ।।1।।  \nवशिजी पवहने एवह सोहनगर  चवरत्रकेँ रचलाह , फेर कृपा कय \nपािवतीजीकेँ सुनयलाह |िएह चवरत्र वशिजी काकभुशुवण्डजीकेँ रामभक्त \nआओर अवधकावर चीवन्हकय देलाह ।।2।।  \nओवह काकभुशुवण्डजीसँ फेर याज्ञिाल्क्यजी पौलाह आओर ओ फेर \nओवहकेँ भारद्वाजजीकेँ गाविकय सुनयलाह |ओ दुनू िक्ता आओर श्रोता \n(याज्ञिलक्य आओर भरद्वाज) समान शीलिाला आओर समदशी छवि \nआओर श्राहवरक लीलाकेँ जानैत छवि ।।3।।  \nओ अपन ज्ञानसँ तीनू कालक बातकेँ तरहत्मिीपर रखने धात्रीक जेकाँ \n(प्रत्मयक्ष) जानैत छवि|आओर सेहो जे सुजान (भगिान् क लीलासभक \nरहस्य जानयिाला) हवरभक्त छवि , ओ एवह चवरत्रकेँ नाना प्रकारसँ \nकहैत , सुनैत आओर समझैत छवि ।।4।।  \nफेर िएह किा हम िाराह – क्षेत्रमे अपन गुरुजीसँ सुनलहुँ ; मुदा \nतावहकाल हम बालपनक कारणेँ बड बेसमझ छलहुँ तावहसँ ओवहकेँ \nओवहप्रकारेँ (नीक जेकाँ) बुझलहुँ नवहं ।।30 (क)।।  \nश्रीरामजीक गूढ किाकेँ (कहयिाला) आओर श्रोता (सुनयिाला) दुनूिा \nश्रानक खजाना (पूर ज्ञानी) होईत छवि |हम कवलयुगक पापसभसँ ग्रसल \nमहामूढ जड जीि भला ओवहकेँ कोना बूवझ सवकतहुँ ।।30 (ख)।।  \nतिावपयो गुरुजी जखन बेवर -बेवर किा कहलवन्ह , तखन बुवद्धक \nअनुसारेँ वकछु बुझना गेल |िएह आब हमरासँ भाषामे रचल जायत , \nजावहसँ मरा मनकेँ सन्तोष हो ।।1।।  \nजेनाँ वकछु हमरामे बुवद्ध आओर वििेकक बल अवछ , हम हृदयमे हर \nप्रेरणासँ तावहक अनुसारेँ कहब |हम अपन संदेह , अज्ञान आओर भ्रमकेँ  विदेह सदे ह:२ २|| 95 \nहरयिाला किा रचैत छी, जे संसाररूवप नदीकेँ पार करबाकलेल नाि \nअवछ ।।2।।    \nरामकिा पवण्डतसभकेँ विश्राम देिय, सभ मनुष्यसभकेँ प्रसन्न करय \nआओर कवलयु गक पापसभक नाश करवन्हहार अवछ |रामकिा \nकवलयुरूवप साँपक लेल मयूरनी अवछ आओर वििेकरूवप अवननकेँ प्रकि \nकरबााकलेल अरवण (मन्िन करबाक लकडी) अवछ , ( अिात एवह \nकिासँ ज्ञानक प्रावप्त होईत अवछ) ।।3।। \nरामकिा कवलयुमे सभ मनोरिकेँ पूणव करवन्हहार कामधेनु गौ अवछ \nआओर सज्जनिृंदक लेल सुन्नर संज्जीिवन जडी अवछ |पृथ्िीपर इएह \nअमृतक नदी अवछ , जन्म - मरणरूवप भयकेँ नाश करवन्हहार आओर \nभ्रमरूवप बेंगसभकेँ खयबाक लेल सवपववण अवछ ।।4।।  \nई रामकिा असुरसभकेँ सेनाक  जेकाँ नरकसभकेँ नाश करवन्हहार \nआओर साधुरूप देितासभकेँ कुलक वहत करवन्हहार पािवती (दुगा ) \nअवछ |ई संत -समाजरूवप क्षीरसमुरक लेल लक्ष्मीजीक समान अवछ \nआओर सम्पूणव विश्वक भार उठाबयमे अचल पृथ्िीक समान अवछ \n।।5।। \nयमदूतसभक मुँहपर कवरखा लगेबा लेल ई जगतमे यमुनाजीक समान \nअवछ आओर जीिसभकेँ मुवक्त देबाकलेल बुझू कावशए अवछ |ई \nश्रीरामजीकेँ पवित्र तुलसी जेकाँ वप्रय अवछ आओर तुलसीदासक लेल \nहुलसी (तुलसीदासजीक माय) जेकाँ हृदयसँ वहत करवन्हहार अवछ \n।।6।। \nई रामकिा वशिजीकेँ नमवदाजीक समान वप्रय अवछ , ई सभ वसवद्धसभक \nआ सुख - सम्पवत्तक रावश अवछ|सद्गुणरूवप देितासभकेँ उत्मपन्न आओर \nपोषबाकलेल माता अवदवतक समान अवछ |श्रीरघुनािजीक भवक्त आओर \nप्रेमक परम सीमा जेकाँ अवछ ।।7।   96 || विदेह स द े ह: २ २ \nतुलसीसजी हैत छवि जे रामकिा मन्दावकवन नदी अवछ , सुन्नर \n(वनमवल) वचत्त वचत्रकूि अवछ , आओर सुन्नर स्नेहेँ िन अवछ , जावहमे \nश्रसीतारामजी विहार करैत छवि ।।31।। \nश्रीरामचन्रजीक चवरत्र सुन्नर वचनतामवण अवछ आओर संतसभक \nसुबुवद्धरूवप स्त्रीक सुन्नर श्रृंगार अवछ|श्रीरामचन्रजीकेँ गुणसमूह जगत् \nक कल्याण करवन्हहार आओर मुवक्त , धन, धमव आओर परमधामकेँ \nदेियिाला अवछ  ।।1।। \nज्ञान, िैरानय आओर योगकलेल सदगुरु आओर संसाररूवप भयंकर \nरोगक नाश करबालेल देितासभक बैद (अवश्वनीकुमार) जेकाँ अवछ |ई \nश्रीरामचन्रजीकेँ प्रेमकेँ उत्मपन्न करबालेल माता - वपता छवि आओर \nसम्पूणव िरत, धमव आओर वनयमसभक बीज छवि ।।2।।  \nपाप संताप आ शोकक नाश करयिाला आओर एवह लोक आओर \nपरलोककेँ वप्रय पालन करवन्हहार छवि |विचार (ज्ञान) रूवप राजाकेँ \nशुरिीर मन्त्री आओर लोभरूवप आपार समुरकेँ सोखबाकलेल  अगस्त्मय \nमुवन छवि ।।3।।  \nभक्तगणक मनरूवप िनमे बसयिाला काम , क्रोध आओर कवलयुगकेँ \nपापरूवप हािीसभकेँ मारबाक लेल वसंहक बच्चा अवछ |वशिजीक पूज्य \nआओर वप्रयतम अवतवि छवि आओर दवररतारवप दािानलकेँ बुतयबाक \nलेल कामना पूणव करवन्हहार मेघ छवि ।।4।।  \nविषयरूवप साँपक विष उतारबा लेल मंत्र आओर महामवण अवछ |ई \nललािपर वलखलगेल कवठनतासँ मेिायिाला अधलाह लेखसभकेँ (मंग \nप्रारब्ध) मेि देियिाला अवछ|अज्ञानरूवप अन्हारकेँ हरण करबाकलेल \nसूयववकवरणक जेकाँ आओर सेरूवप धानकेँ करबालेल मेघकेँ समान \nअवछ ।।5।।  \nमनोिावञ्छत िस्तु देियमे श्रेष्ठ कल्पिृक्ष समान अवछ आओर सेिा  विदेह सदे ह:२ २|| 97 \nकरबामे हवर – हरकेँ जेकाँ सुलभ आओर सुख देियिाला \nअवछ |सुकविरूवप शरद् ऋतुक मनरूवप आकाशकेँ सुशोवभत करबालेल \nतरेगणक समाने आओर श्रीरामजीक भक्तसभक तँ जीिनधने अवछ \n।।6।। \nसम्पूणव सुकृतक फल महान भोगक समाने अवछ |सेिकसभक मनरूवप \nमानसरोिरकेँ लेल हंस जेकाँ आओर प वित्र करबामे गंगाजीक \nतरंगमालाक समाने अवछ ।।7।।  \nश्रीरामजीक गुणसभक समूह कुमागव, कुचावल आओर कवलयुगक कपि, \nदम्भ आओर पाखण्डकेँ जरयबाक लेल ओहने अवछ जेनाँ ईंधनक लेल \nप्रचंड अवनन ।।32(क)।।  \nरामचवरत्र पूवणवमाक चानक वकवरणक जेकाँ सभकेँ सुख देियिाला \nअवछ, मुदा सज्जनरूवप  कुमुवदवन आओर चकोरक वचत्तक लेल तँ \nविशेष वहतकर आओर महान लाभदायक अवछ ।।32(ख)।।  \nजावह तरहेँ श्रीपािवतीजी श्रीवशिजीसँ प्रश्न कयलवन्ह आओर जावह तरहेँ \nश्रीवशिजी विस्तारसँ ओकर उत्तर कहलवन्ह, ओ सभ कारणेँ हम \nविवचत्र किाक रचना कय गावबकय कहब ।।1।।  \nजे ई किा पवहने नवह सुनने होइि, ओ एवहकेँ सुवनकय आश्चयव नवह \nकरौि|जे ज्ञानी एवह विवचत्र किाकेँ सुनने छवि, ओ ई जावनकय \nआश्ययव नवह करैि वक संसारमे रामकिाक कोनो सीमा नवह अवछ \n(रामकिा अनन्त अवछ) |हुनक मनमे एहन विश्वास रहैत अवछ। नाना \nप्रकारसँ श्रीरामचन्रजीक अितार भेल अवछ आओर सै करो ड आ \nअपार रामायण अवछ ।।2 -3।। \nकल्पभेदक अनुसारेँ श्रीहवरक सुन्नर चवरत्रकेँ मुवनश्वरगण अनेको \nप्रकारसँ गयलवन्ह अवछ |हृदयमे एहन विचावरकय संदेह जुवन करू \nआओर आदरसंग प्रेमसँ एवह किाकेँ सुनू ।।4।।   98 || विदेह स द े ह: २ २ \nश्रीरमचन्रजी अनन्त छवि, हुनक गुण सेहो अनन्त छवन्ह आओऱ हुनक \nकिाक विस्तार सेहो असीम अवछ |तेँ वजनक विचार वनमवल छवन्ह, ओ \nएवह किाकेँ सुवनकय आश्चयव नवह मानताह ।।3।।  \nएवह प्रकारेँ सभ संदेहसभकेँ फिवककय आओर श्रीगुरूजीक \nचरणकमलक रजकेँ मािपर धारणकय हम फेर हाि जोवडकय सभक \nविनती करैत छी, जावहसँ किाक रचनामे कोनो दोष स्पशव नवह करय \n।।1।। \nआब हम आदरपूिवक श्रीवशिजीकेँ माि निाकय श्रीरामचन्रजीकेँ \nगुणसभक वनमवल किा कहैत छी |श्रीहवरक चरणपर माि रावखकय \nसंित 1631 मे एवह किाकेँ आरम्भ करैत छी ।।2।।  \nचैत मासक नौमी वतवि मंगल वदनकय श्रीअयोध्याजीमे ई चवरत्र \nप्रकावशत भेल|जावह वदन श्रीरामजीक जन्म होईत अवछ, िेद कहैत \nछवि जे ओवह वदन सभिा तीिव ओतय (श्रीअयोध्याजीमे) चल आबैत \nअवछ ।।3।।  \nअसुर, नाग, पक्षी, मनुष्य, मुवन आओर देिता सभ अयोध्याजीमे \nआवबकय श्रीरघुनािजीक सेिा करैत छवि|बुझवनकगण जन्मक महोत्मसि \nमनािैत छवि आओर श्रीरामचन्रजीक सुन्नर कीवतवक गान करैत छवि \n।।4।। \nसज्जन सभक बहुत – रास समूह ओवह वदन श्रीसरयूजीक पवित्र \nजलमे स्नान करैत छवि आओर हृदयमे सुन्नर श्यामशरीर \nश्रीरघुनािजीक ध्यान कय हुनक नाँओक जाप करैत छवि ।।34।।  \nिेद – पुराण कहैत छवि वक श्रीसरयुजीक दशवन, स्पशव, स्नान आओर \nजलपान पापसभकेँ हरैत अवछ |ई नदी बड पवित्र अवछ , एकर मवहमा \nअनन्त अवछ, जावहकेँ विमल बुवद्ध सरस्ितीजी सेहो नवह कवह सकैछ \n।।1।।  विदेह सदे ह:२ २|| 99 \nई शोभयमान अयोध्यापुरी श्रीरामचन्रजीक परम धाम केँ देवन्हहार अवछ, \nसभ लोकसभमे प्रवसद्ध आओर अत्मयंत पवित्र अवछ|जगत् मे (अण्डज, \nस्िेदज, उविज आओर जरायुज) चावरिा खावन (प्रकार) केँ अन न्त \nजीि छवि , एवहमेसँ जे वकयो अयोध्याजीमे शरीर छोरैत छवि ओ \nफेर संसारमे नवह आबैछ (जन्म -मृत्मयुकेँ चक्रसँ छूविकय भगिानकेँ \nपरमधाममे वनिास करैत छवि) ।।2।।  \nएवह अयोध्यापुरीकेँ सभ प्रकारसँ मनोहर, सभिा वसवद्धसभकेँ देवन्हहार \nआओर कल्याणक खान बूवझकय हम एवह वनमवल किाक  आरम्भ \nकयलहुँ, जावहकेँ सुनलासँ काम, मद, आओर दम्भ नि भय जाईत \nअवछ ।।3।।  \n एवह नाम रामचवरतमानस अवछ, जावहकेँ कानसँ सुनलासँ शावन्त \nवमलैत अवछ |मनरूवप हािी विषयरूवप दािानलमे जवर रहल अवछ, ओ \nजौं एवह रामचवरतमानसरूवप सरोिरमे आवब जाय तँ सुवख भय जाय़ \n।।4।। \nई रामचवरतमानस  मुवनसभकेँ वप्रय अवछ , एवह सोहनगर आओर पवित्र \nमानसकेँ वशिजी रचलवन्ह |ई तीनू प्रकारक दोष, दु:ख आओर दवररताकेँ \nआ कवलयुगक कुचावलसभक आओर सभिा पापसभक नाश करवन्हहार \nअवछ ।।5।।  \nश्रीमहादेिजी एवहकेँ रवचकय अपन मनमे रखने छलाह आओर सुअिसर \nपाविकय पािवतीजीकेँ कहलवन्ह |तावह सँ वशिजी एवहकेँ अपन हृदयमे \nदेवखकय आओर प्रसन्न भय एवहक सुन्नर ‘रामचवरतमानस ’ नांि रखलाह \n।।6।। \nहम सएह सुख देनहार सोहनगर रामकिाकेँ कहैत छी, हे सज्जनिृंद \n! आदरपूिवक मन लगाकय ई सुनू  ।।7।।  \nई रामचवरतमानस जेनाँ अवछ, जावह तरहेँ बनल अवछ आओर जावह  100 || विदेह स द े ह: २ २ \nहेतुसँ जगतमे एकर प्र चार भेल, आब िएह सभ किा हम श्रीउमा -\nमहेश्वरक स्मरण कय कहैत छी ।।35।।  \nश्रीवशिजीक कृपासँ ओकर हृदयमे सुन्नर बुवद्धक विकास भेल, जावहसँ \nई तुलसीदास श्रीरामचवरतमानसकेँ कवि भेल |अपन बुवद्धक अनुसारेँ तँ \nओ एवहकेँ मनोहरे बनािैत अवछ |मुदा तखनो हे सज्जनिृंद ! सुन्नर \nवचत्तसँ सुवनकय एवहकेँ अपने सुधावर लेब ।।1।।  \nसगुण लीलाक जे विस्तारसँ िणवन करैत छवि, िएह राम -सुयशरूवप \nजलक वनमवलता अवछ, जे मलक नाश करैत अवछ ; आओर जावह \nप्रेमभवक्तक िणवन नवह कयल जा सकैछ, िएह जलक मधुरता आओर \nसुन्नर शीतलता अवछ  ।।3।।  \nओ (राम -सुयशरूवप) जल सत्मकमवरूवप धा नक लेल वहतकर अवछ \nआओर श्रीरामजीक भक्तसभक तँ वजिने अवछ|ओ पवित्र जल बुवद्धरूवप \nपृथ्िीपर खसल आओर समिाकय सोहनगर कानरूवप मागवसँ चलल \nआओर मानस (हृदय) रूवप श्रेष्ठ स्िानमे भवरकय ओतवह वस्िर भय \nगेल|िएह पुरनाकय सुन्नर, रुवचगर, शीतल आओर सुख देनहार भय \nगेल ।।4 -5।। \nएवह किामे बुवद्धसँ विचावरकय जे चावरिा अत्मयंत सुन्नर आओर उत्तम \nसंिाद (भुशुवण्ड -गरुड, वशि -पािववत, याज्ञिलक्य-भरद्वाज आओर \nतुलसीदास आओर संत) रचल अवछ ;  िएह एवह पवित्र आओर सुन्नर \nसरोिरकेँ चावरिा मनोहर घाि अवछ ।।36।।  \nसातिा काण्डे एवह मानस -सरोिरक सुन्नर सातिा वसढी अवछ , वजनकी \nज्ञानरूवप आँवखसँ देवखतवह मन प्रसन्न भय जाइत अवछ, श्रीरघुनािजीक \nवनगुवण (प्राकृवतक गुणसभसँ अतीत) आओर वनबाध (एकरस) मवहमाक \nजे िणवन कयल जायत, िएह एवह सुन्नर जलक अिाह गहराई अवछ \n।।1।।  विदेह सदे ह:२ २|| 101 \nश्रीरामचन्रजी आओर श्रीसीताजीक यश अमृतकसमाने जल अवछ |एवहमे \nजे उपमा सभ देल गेल अवछ िएह तरंगसभक मनोहर विलास \nअवछ |सुन्नर चौपाईयेसभ एवहमे घनगर पसरल पुरइन (कमवलनी) अवछ \nआओर कविताक युवक्तसभ सुन्नर मवण (मोती) उत्मपन्न करवन्हहार \nसोहनगर सीपसभ अवछ  ।।2।।  \nजे सुन्नर छन्द, सोरठा आओर दोहासभ अवछ, िएह एवहमे बहुरंगा \nकमलसभक समूह सुशोवभत अवछ |अनुपम अिव, ऊँच भाि आओर \nसुन्नर भाषे पराग (पुष्परज), मकरन्द (पुष्परस) आओर सुगंध अवछ \n।।3।। \nसत्मकमवसभ (पुण्यसभ) केँ पुंज भौंरासभक सुन्नर पाँवत अवछ, ज्ञान \nवबराग आओर विचार हंस अवछ |कविताक ध्िवन िक्रोवक्त, गुण आओर \nजाईते अनेको प्रकारक माँछ अवछ ।।4।।  \nअिव, धमव, काम , मोक्ष- ई चारू, ज्ञान-विज्ञानक विचावरकय कहवन, \nकाव्यकेँ नौिा रस, जाप, तप, योग आओर िैरानयक प्रसंग - ई सभ \nएवह सरोिरकेँ सुन्नर जलचर जीि छवि ।।5।।  \nसुकृवत (पुण्यात्ममा) गणलोकवनकें, साधुलोकवनकेँ आओर श्रीरामनामेक \nगुणसभक गाने विवचत्र जलपवक्षसभक समान अवछ |संतसभक सभे एवह \nसरोिरकेँ चारु वदशक अमराई (आमकगाछी) छवि आओर श्रदधा िसंत \nऋतुकेँ समान कहल गेल अवछ ।।6।।  \nनाना प्रकारसँ भवक्तक वनरुपण आओर क्षमा, दया, आ दम \n(इवन्रयवनग्रह) लतासभक मण्डप अवछ |मनक वनग्रह, यम (अवहंसा, \nसत्मय, अस्तेय, ब्रम्हचयव आओर अपवरग्रह), वनयम (शौच, संतोष, तप, \nस्िाध्याय आओर ईश्वरप्रवणधान) िा वहनक फूल छवन्ह आओर श्रीहवरकेँ \nचरणमे प्रेमे एवह ज्ञानरूवप फलक रस अवछ |ई िेदसभक कहब िीक \n।।7।।  102 || विदेह स द े ह: २ २ \nएवह (रामचवरतमानस) मे आओरो जे अनेको प्रसंगसभक किा सभ \nअवछ , िएह एवहमे सूगा, कोईली आवद रंग -वबरंगक पक्षी अवछ \n।।8।। \nकिामे जे रोमाञ्च होईत अवछ, िएह िाविका, बाग आओर िन छवि  \n; आओर जे सुख होईत अवछ, िएह   सुन्नर पक्षीसभक विहार  \nअवछ |वनमवल मने माली अवछ जे प्रेमरूवप जलसँ सुन्नर आँवख द्वारा \nहुनका पिािैत (सींचैत) अवछ ।।37।।  \nजे वकयो एवह चवरत्रकेँ सवरयाकय गाबैत छवि, िेह एवह पोखवरक \nरखिार छवि आओर जे स्त्री-पुरुष सदा आदरपूिवक एवहकेँ सुनैत छवि \n, िएह एवह सुन्नर मानसकेँ  अवधकावर उत्तम देिता छवि ।।1।।  \nजे अवत दुि आओर विषयी अवछ ओ भानयहीन बौकला आ कौव्िा \nअवछ, जे एवह सरोिरक समीप नवह जाईछ |वकएकतँ एतय (एवह मानस -\nसरोिरमे) डोका, बेंग आ सेिार जेकाँ विषय-रसक नाना तरहक  किा \nनवह अवछ ।।2।।  \nतेँ बेचारा कौआ आओर बौकलारूवप विषयी लोक एतय आबयसँ हृदयमे \nहावर मावन जाईत अवछ |वकएकतँ एवह सरोिरधवर आबयमे बड कवठनाइ \nअवछ |श्रीरामजीक कृपाक वबनु एतय नवह आयल जा सकैछ  ।।3।।  \nघोर कुसंगेिा भयानक अधलाह बाि अवछ ; तवह कुसंवगसभक िचने \nबाघ, वसंह आओर साँप अवछ |घरक काम -काज आ गृहवस्तक भाँवत -\nभाँवतक जंजाले अत्मयंत दुगवम पैघ -पैघ पहाड अवछ ।।4।।  \nमोह, मद आओर माने बड रास बीहड िन अवछ आओर नाना प्रकारक \nकुतके भयानक नदीसभ अवछ ।।5।।  \nवजनका संगमे श्रद्धारूवप बिखचा नवह छवन्ह आओर संतसभक संग \nनवह छवन्ह आओर वजनका श्रीरघुनािजी  वप्रय नवह छवन्ह, हुनकालेल \nई मानस अत्मयन्ते अगम अवछ |(अिात श्रद्धा, सत्मसंग आओर भगित्मप्रेमक  विदेह सदे ह:२ २|| 103 \nवबनु वकयो एवहकेँ नवह पावि सकैछ) ।।38।।  \n जौं कोनो मनुष्य कि उठाकय ओतय धवर पहूँचो जाय तँ ओतय \nजाइतवह ओकरा नींरारूवप जूवड आवब जाइत छैक |हृदयमे मूखवतारूवप \nबड कडगर जाड  लागय लागैत छैक, जावहसँ ओतय जाइयोकय ओ \nअभागा स्नान नवह कय पािैत अवछ ।।1।।  \nओकरा बूतेँ ओवह सरोिरमे स्नान आओर ओकर जलपान तँ कयल \nनवह जाइछ, ओ अवभमानसवहत वफवर आबैत अवछ |तखन जे वकयो \nओकरासँ [ओतयकेँ हाल] पूछय आबैत अवछ, तँ ओ [अपन अभागक \nबात नवह कवह ] सरोिरक कुचेिा कय ओ करा समझाबैत अवछ \n।।2।। \nई सभिा विध्न ओकरा नवह व्यापैछ (बाधा नवह दैछ) जकरा \nश्रीरामचन्रजी सुन्नर कृपाक दृविसँ देखैत छवि |िएह आदरपूिवक एवह \nसरोिरमे स्नान करैत अवछ आओर महान् भयानक वत्रतापसँ \n(आध्यावत्ममक, आवधदैविक, आवधभौवतक तापसँ) नवह जरैछ ।।3।।  \nवजनक मनमे श्रीरा मचन्रजीक चरणमे सुन्नर प्रेम अवछ, ओ एवह \nसरोिरकेँ कवहयो नवह छोरैछ |हे भाई ! जे वकयो एवह सरोिरमे स्नान \nकरय चाही से मन लगाकय सत्मसंग करौि ।।4।।  \nएहन मानस सरोिरकेँ हृदयक आँवखसँ देवखकय आओर ओवहमे डुब्बी \nमावरकय कविक बुवद्ध वनमवल भय गेल, हृदयमे आनंद आओर उत्मसाह \nभवर गेल आओर प्रेम आ आनंदक प्रिाह उमवड आयल ।।5।।  \nतावहसँ ओ सुन्नर कवितारूवप नदी बवह गेल, जावहमे श्रीरामजीक वनमवल \nयशरूवप जल भरल अवछ |एवह (कवितारूवपणी नदी)क नाम सरयू अवछ, \nजे सम्पूणव सुन्नर मंगलसभक जवड अवछ |लोकमत आओर िेदमत एवहक \nदूिा सुन्नर वकनार अवछ ।।6।।  \nई  सुन्न र मानस -सरोिरक कन्या सरयू नदी बड पवित्र अवछ आओर  104 || विदेह स द े ह: २ २ \nकवलयुगक [छोि-पैघ] पापरूवप वतनका आओर िृक्षसभकेँ जवडसँ \nउखावरकय फेकवन्हहार अवछ ।।7।।  \n \nतीनू प्रकारक श्रोतासभक समाजे एवह नदीक दुनू वकनारपर बसल पुर, \nगाँि आओर नगर छवि ; आओर संतसभक सभाएिा सभिा सुन्नर \nमंगलसभक जवड अनुपम  अयोध्याजी  छवि ।।39।।  \nसुन्नर कीवतवरूवप सोहनगर सरयूजी रामभवक्तरूवप गंगाजीमे जा \nवमवललवन्ह |अनुज लक्ष्मणसवहत श्रीरामजीक युद्धक पवित्र यशरूवप \nसोहनगर महानद सोन ओवहमे आवब वमलल ।।1।।  \nसेिा करबामे             \n[आशुतोष]    \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ २|| 105 \nर बीन्द्र ना र ा य ण चमश्र  \n \nचब ह ा र शर ाबब ंदी कान ू न  \n \nभारत ीय संचिध ानक धा र ा ४७मे  िचणथत नीचत चनदेश क  चसिांत क  अनुसार \nर ाज्य पूणथ मद्यच नषेधक ह ेत ु प्रया स क रत जाच ह सँ लोकक  जीिनस् त र म े \nसुधा र ह ोएत । य द्य चप संचिध ानक ई धा र ा बाध्य कार ी नचह अचछ \nत थाचप  एत बा तँ स् पष्ट अचछ जे मद्य चनषे ध चकंिा एह ी तरहक  कोनो  \nकानू न  संचिध ानक उपरोक् त भािनाक अनुकूल  अचछ । मु दा व्य िह ा चर क \nकार णसँ देश क  अचधकांश  भागमे एहन कोनो  कानू न  आइधच र लाग ू नचह \nभेल । चबह ार मे सेह ो ई कानू न  बह ुत चिलंबस ँ सन् २ ० १ ६मे लाग ू भेल \n। मु दा जे कानू न  बनल से बह ुत खोंिाह भए गेल । अपर ाध आ \nदंडमे संत ुलन नचह र च ह गेल ।  ई बात नचह छैक  जे एचह कानू न  \nबनलाक  बाद चकछु  फाएदा नचह भे लैक  । सर ेआम शर ाब पीनाइ िा \nनशा क रब क म जरूर भे लै क  ,मु दा आन-आन समस्य ासभ त त ेक  भए \nगेल ैकजे  थोड़ बे चदनमे ई कानू न  एकटा  भार भए गेल । \nचबह ार ेमे नचह अचपतु सौंसे दे शमे एहन कतेको  लोक  अचछ जे शर ाबक \nिल त े अपन पचर िार क भरण-पोषण नीकस ँ  नचह क ए प बैत अचछ। \nशर ाब िा कोनो  प्रकार क नश ा केचनह ार व्य चक् त तक र जोग ार करबाक  \nह ेत ु कोनो  हद धचर जा सकैत  अचछ । ओकरा शर ाब िाह ी िाह े \nजेना ह ोइ । कतेको  बेर ई देखल जाइ त अचछ जे जँ नशेर ी िा \nशर ाबी केँ नशा करबासँ केओ  र ोकैत अचछ तँ ओ चह ंसक  भए जाइ त \nअचछ ,चिर ोध केचनह ार पाचर िाच र क सदस् य क ह त् य ा पयथंत क ए दैत अचछ \n। शर ाबक नशामे नशे र ीसभ अपन घरमे झग ड़ा करैत \nर ह ैत अचछ,अपशब्द तँ बचज त े र ह ैत अचछ। एचह सभस ँ पाचर िाच र क माह ौल  106 || विदेह स द े ह: २ २ \nखराप भए जाइत अचछ । नेनासभक  पढ ाइ-चलखाइ िौपट भए जाइ त \nछैक ,ओक रसभक  चिकासपर प्रचतकूल प्रभ ाि पड़ैत अचछ ।हमर \nअधीनस् त एकटा  कमथिा री अपन चखस् सा कहलाह  जे ह ुनकर चपत ा \nबह ुत अचधक  शर ाबक सेिन करैत छलाह । नशा िचढ गेल ाक  बाद \nओ बेकाबू  भए सभकेँ  त ंग करैत र ह ैत छलाह । एकचदन  साँझमे ओ \nपरी क्षाक त ैय ार ी करैत छलाह । ह ुनकर चपत ा आचब क ए भूगोल पढ बए \nलगलचखन जखन चक  काचल्ह भे ने इ चत ह ासक  परी क्षा ह ेबाक  र ह ैक । \nओ डरे चकछु  नचह बाच ज सकल ाह  आ परी क्षामे ओही चिषय मे असफल \nभए गेल ाह जाच ह कार णसँ ह ुनकर एकसाल  बर बाद भए गेल चन । \nचदक लीमे हम एहन कैकटा  पचर िार केँ उज र ैत देखचलऐक  । कैक  बेर \nतँ शर ाबी/ नशेर ीक मृ त् य ु भे ल ाक  बाद पचर िार बेस ी सुर चक्षत आ सुखी \nभए जाइ त अचछ। \nई बात सिथचिचदत अचछ जे श र ाब िा कोनो  मादक  बस् त ु क अभ्य स् त \nलोककेँ  नशाक  जोग ा र िाह ी िाह े त ाच ह ह ेत ु ओकरा जे क रए पड़ैक। \nकतेको  चर क्सा िालक , मजदू र, िा छो टमोट नौकरी केचनह ार लोक  \nनशाक  िक्करमे अपन कमाइक  अचधकाँश  चह स् सा नशा सेिनमे खिथ \nक ए लैत अचछ । पचर णामत ः ओक र घरक  चस् थचत  सचदखन गड़ बड़ा एल \nर ह ैत अचछ । नेनासभ चबल टल र ह ैत अचछ । नशेर ीसभ क घरक  \nमाह ौल त त ेक  चिषाक् त भेल र ह ैत अचछ जे ओचह मे के  क खन मचर \nजाएत तक र कोनो  ठेकान  नचह । कैकबेर  तँ चिषाक् त शर ाब पीचब \nपिासो लोक  एकचह ठाम  सुत ले र चह जाइत अचछ । नशा क रब गर ीबे \nनचह अचपतु ककरो  लेल खराप ह ोइत अचछ । कैकबेर  दे खल जाइ त \nअचछ जे नशा क ए कार िल ओचनह ार भयंकर दुघ थटनाक  चशकार भए \nजाइ त अचछ । एह नमे कै कबेर  तँ पूर ा पचर िार े सुडाह भए जाइत \nअचछ । अस्त ु, शर ाब िा अन्य कोनो प्रकार क नशाक  चनय ं त्र ण करबाक   विदेह सदे ह:२ २|| 107 \nकोनो  प्रया स स् त ुत् य अचछ ।  \nसमाजक  एचह चस् थचत सँ  उबार बाक ह ेत ु चबह ार सर कार सन् २ ० १ ६मे \nशर ाबबंदी कानू न  ला गू केल क  । कानू न  बचन गेल आ लाग ू ओ भए \nगेल । मु दा एक र प्रािधानसभ आिश्य कतासँ बेस ीप्रचत शोध ी छल । \nपचर णामस् िरुप, लोकसभ  शर ाबक क्रय-चिक्रय नुका  क ए क रए लाग ल \n। एकबेर हम  मधुबनीमे चर क्सापर जाइ त रही । ओचह समयम े \nशर ाबबंदी कानू न  चबह ार मे लाग ले र ह ैक । चर क्साबलाकेँ ओचह कानू न क  \nबार े मे पु छच लऐक  । ओ क हलक -“जकरा पीबाक  आदचत छैक  से तँ \nपीबे क रत िाह े ओकरा जे क रए पड़ैक । पचह ने दस रुपयामे जत ेक  \nत ार ी भे चट जाइ त छलै क  आब तक र आधा िाचर गुना दामपर  भे टै त \nछैक  आ नशेर ीसभ सेह ो कीनैत  अचछ , पीबैत अचछ।” \nचबह ार शर ाबबंदी कानू न  २ ०१ ६ क  धा र ा ३ ७ क  मु त ाच बक  जे केओ  \nकतह ु  शर ाब पीबैत अचछ िा कोनो  नशा करैत अचछ िा कतह ु  चनशा \nकेने  पकड़ल जाइ त अचछ तँ ओकरा कमसँ  क म पाँ ि साल आ बेस ी \nसँ बेस ी सात सालक  जहलक  संगे क म सँ क म एक  लाख आ बेस ी \nसँ बेस ीदस लाखक  जुमाना क एल जा सकैत  अचछ । त चह न ा जौँ \nकेओ  शर ाब पीचब क ए िा कोनो  चनशा क ए झंझट करैत अचछ चकं िा \nचह ंसा करैत अचछ, अपन घर िा बाह र शर ाब पीबाक  ह ेत ु उत् साच ह त \nकरैत अचछ, स् िीकृचत दैत अचछ, शर ाबी लोकचनकेँ  अपना घरमे जमा \nकरैत अचछ त ँओकरा कमसँ  क म दस साल आ बेस ी सँ बेस ी आजन्म \nजहल आ एक  लाख सँ लए क ए दस लाख धचर जुमाना क एल जा \nसकैत  अचछ। \nसन् २ ० १ ६मे शर ाबबंदी कानू नलाग ू  भे लाक  बाद त ीन सालमे एक  लाख \nसड़सचठ ह जार आदमी पकड़ल गेल आ बाबन लाख दू ह जार अस्सी \nलीटर शर ाब जब्त क एल गेल । सबाल ई अचछ जे ए त ेक  मात्र ामे  108 || विदेह स द े ह: २ २ \nशर ाब बनैत कोना  अचछआओ करा एकठामस ँ  दोसर ठाम कोना  पहुँिाएल \nजाइ त अचछ जखन चक  एत े क  सख्त कानू न  पूर ा चबह ार र ाज्य पर लाग ू \nअचछ? एह नो सुनबा मे अबै त अचछ जेकैकबेर   जब्त क एल गेल शर ाबकेँ \nपु चलस स् िय ं िोर ा क ए र ाच ख लैत अचछ । कैमूर नामक  \nस् थानपर जखनए ह ने  घटना पकड़ल गेल तँ पु चल स क हलक  जे मूस \nशर ाब पीचब गेल । \nशर ाबबंदी कानू नक  तहत नाथथ  बंगा ल स् टे ट र ोड र ांसपोटथ कार पोर ेशन \nबनाम चबह ा र सर कार क  माच मल ाक  सुनबाइ करै त चबह ार सर कार क  \nचखलाफ बह ुत सख्त चटप्पणी करैत पटना उच्ि न्याय ाल य कहलचथ  जे \nचबह ार पु चलस आँचख मूच न क ए काज  क ए रहल अचछ आ चनदोष \nजनत ाकेँ  चबह ार शर ाबबंदी कानू नक  तहत परेस ान क एल जाइ त अचछ \n। उपरोक् त माचमलामे बेगुसर ाय क नाथथ  बंगा ल स् टे ट र ो ड र ांसपोटथ \nकार पोर ेशनक  बस पु चलसएचह लेल जब्त क ए लेल क  जे ओचह मे एकटा  \nय ात्र ीक संगमे शर ाबक बोतल पाओल गेल र ह ैक । माननी य उच्ि \nन्याय ालयक क हब र ह चन जे िूँचक  बस सर कार ी छलै क  तेँ ओकरा \nएना सोझे जब्त नचह करबाक  िाह ैत छलै क  अचपतु पु चलस केँ  कुकीक  \nप्रकृय ा करबाक  िाह ी । पु चल स द्वार ा एचह कानू नक  तहत क एल जा \nरहल ज्या चदत ीक उदाह र ण दैत कोटथ  कहलचथ  जे एकटा  बैं क  अचधकार ी \nनोएडा सँ बंगा ल बदली भे लापर अपन घरक  समानसभ पचर िह न कंपनीक  \nरक  द्वार ा पठओने छलाह । ओचह र कमे  आनो लोकसभ क  सामान र ह ैक \n।    पु चल सकेँ  ओचह र कमे  शर ाबक बोत ल भे टल ैक  । त करबाद \nपु चलस पूर ा र कक  समानसभ जब्त क ए लेल क  । पचर णामस् िरुप, बैंक  \nअचधकार ीकेँ  चबना कोनो  गलती केनचह  बह ुत परेस ानी भए गेल ैक  । \nएहन उदाह र ण सभक  ििथ करैत कोटथ  कहलचथ  जे पु चलस चबह ार \nशर ाबबंदी कानू नक  लोकसभ केँ  आँचख मूच न क ए जहल प ठा दैत अचछ  विदेह सदे ह:२ २|| 109 \n। जहलसभ एहन लोकसभ सँ  भचर गेल अचछ । कोटथमे  मोकदमाक  \nसंख्य ा बचढते जा रहल अचछ । पु चलस कार थिाइ करबासँ  पूिथ जँ माथा  \nलगा बए तँ बह ुत र ास परेस ानीसँ लोक  बँचि सकैत अचछ  । \nचबह ार शर ाबबंदी कानू नक  अधीनजह लमे बंद बेस ी लोक  समाजक  चनम्न \nिगथक छल। जह लमे बंद र ह लासँ ओक रसभक  पचर िार क पालन-पोषण  \nमोसचकल  भए गेल । जनत ा  त्र ाच ह माम क रए लाग ल । तक र बाद \nचबह ार सरकार केन्द्र सर कार क  अनुमचत सँ आमम ाफीय ोज ना आचन बह ुत \nर ास कैदीसभ क ेँ  जह लसँ छो चड़ देल कैक  । क हक  माने जे चबह ार \nशर बबंदी कानू नक  दुरुपयोग त त ेक  भेल जे सर कार केँ  स् िय ं ओचह \nकानू नमे  संशोध न क रए पड़लै क । \nन्याय ालयसभम े चनर ंत र बचढ रहल केस सभक  कार ण पट ना न्याय ालय \nचबह ार सर कार सँ पु छबा क  ह ेत ु िाध्य भेल जे आचखर दू लाख सड़सचठ \nह जार शर ाबंदी सँ संबंचध त माचमलाकेँ  कोना  खतम कएला  जाएत? \nकोटथमे  जज एिम् अन्य जरूर ी सुचबध ाक  अभ ािकेँ देखै त ई एकटा  \nगंभीर समस्य ा भएगेल अचछ । चसतम्बर २ ०१ ९ धचर मात्र २ ६ २९ एहन \nमाचमलाक  चनष्पादन भए सक ल छलजखन चक  लाखों केस  कोटथस भम े \nअखनोलंचित अचछ । \nचकछुगो टे  चबह ार शर ाबबंदी कानू नकेँ  पटना उच्ि न्याय ा लय मे िुनौत ी \nदेल क  । उच्ि न्याय लय पटना एचह कानू नकेँ  चनर स् त क ए देल क  । \nएचह चनणथय क  चखलाफ चबह ा र सर कार उच्ित म न्याय ा लय मे अपील \nकेलक  । उच्ित म न्याय ालय चबह ार सर कार क  अपीलपर पटना उच्ि \nन्याय ालयक आदेशपर र ोक लगा देल क  । \nशर ाबबंदी कानू नक  उकलंघनक  माचमलासभ लाखोंमे कोटथसभम े  लंचित \nअचछ । कोटथ  सेह ो परेस ान अचछ । जनत ा तँ परेस ान छलहे । \nसमाजक  गर ीब लोकसभ क ेँ   एचह कानू नक  प्रािधानसँप्रताणना बचढ  110 || विदेह स द े ह: २ २ \nगेल ैक  । लोकसभ  थाना -पु चल स,कोट -किहर ीक  िक्करमे पड़ल र ह ैत \nछल । एचह बात सभक  जानक ा री चबह ार सर कार केँ  भे ल ैक  । उपरोक् त \nकानू नक  कैकटा  प्रािधानकेँ सन् २ ० १ ८मे चबह ा र सर कार बदचल देल क  \nजाच ह सँ लोकके  परेस ानी क म ह ोइ क  । \nअस लम े सन्२ ० १६ क  कानू न  त त ेक  कठोर छल जे लोक सभ  परेस ान \nभए गेल । संगच ह एचह कानू नक  दुरूपयोग क  चसकाइचत  सेह ो सर कार केँ  \nप्राप्त भे ल ैक  । त ाच ह सभ बातकेँ  ध्य ानमे र खैत एचह कानू नमे  चनम्नचलचखत \nमहत् िपु णथ संशोध न क एल गेल- \n१.शर ाब पीबैत पकड़ल गेल व्य चक् त केँ थाना सँ  जमानत भे चट सकैत  \nछैक  । \n२.पचह ल बेर शर ाब पीबाक  अपर ाध मे पकड़ल गेल व्य च क्त प िास ह जा र \nजुमाना दए छुचट सकैत  अचछ । मु दा जुमाना नचह दे ला पर त ीन \nमासक  कार ािा स ह ेत ैक  । \n३.जौँ दोसर बेर केओ  शर ाब पीबैत पकड़ल जाइ त अचछ तँ ओकरा \nएक  लाख जुमाना िा एक  सालक  जहलक  दंड ह ेत ैक  । \n४.शर ाब पीबैत पकड़ल गेल व्य चक् त क संपचत जब्त करबाक  प्रािधानकेँ \nसमाप्त क ए देल गेल अचछ । मु दा शर ाबकेँ अपन घर िा गा ड़ी मे \nसंग्रह क रए बला व्य चक् त केँ कोनो  छू ट नचह देल गेल अचछ । \n५.सामुचहक  दंडक  प्रािधानकेँ समाप्त क ए देल गेल अचछ । \n६.शर ाब पीबैत पकड़ल गेल व्य चक् त केँ चज ला बदर करबाक  प्रािधानक ेँ \nसमाप्त क ए देल गेल अचछ । \n७.सन् २ ० १ ६मे  लाग ू भे ल शर ाबबंदी कानू नक  अनुसार जौँ केओ  \nशर ाबक संग्रह केने  पकड़ल जाइ त अचछ तँ ओक र पचर िारक  \nसदस् य(पत्नी, पचत आ आचश्रत संत ान)केँ  सेह ो अपर ाच धक माचमला क एल \nजा सकैत  अचछ । संगच ह मकान  माचलककेँ  चखलाफ सेह ो अपर ाच धक  विदेह सदे ह:२ २|| 111 \nमोकदमा  क एल जा सकैत  अचछ । कानू नी  प्रािधानक अनुसार अपर ाध \nसाच बत भे ला पर क म सँ क म दस सा धचर जहल आ एकलाख  \nजुमाना क एल जाएत । पाचर ि ा चर क सदस् य चकंबा  मकान  माचलककेँ  एचह \nतरहेँ प्रताचड़ त क रब भारत ी य संचिध ानक धा र ा १ ४ एिम् २ १ क  \nउकलंघनहो इ त छल । उपरोक् त कानू नमे  २ ० १ ८मे क एल गेल संशोध न \nद्वार ा उपरोक् त प्रािधानकेँ ह टा देल गेल अचछ। \n८.जौँ केओ  शर ाब बनबैत पचह ल बेर पकड़ल जाइ त अचछ तँ ओकरा \nदू साल धच र ज ह ल ह ेत ैक  । मु दा दोबा र ा ई गलत ी केलापर कमसँ  क म \nदस सालक  जहल ह ेत ैक  ।  \n९.कोनो  मकानमे  शर ाब भे ट लापर पचह लुका  कानू नमे  पूर ा मकान  सील \nकरबाक  प्रािधान छल । संशोध नक  बाद आब मात्र ओचह कोठर ी \nमात्र केँ सील क एल जाएत जतए शर ाब र ाखल छल । \n१ ०.चिषाक् त शर ाब चपलापर भे ल मृ त् य ुपर संबंचध त दोषी व्य च क्त केँ फाँ सी \nदे बाक  प्रािधान क एल गेल अचछ । \nचबह ार सर कार शर ाबबंदी का नू नक  उकलंघनक  चसकाइत  ह ेत ु टालफ्री \nफोन संख्य ा १ ५ ५४ ५ िा १८ ० ०३ ४५ ६२ ६८  पर क एल जा सकैत  \nअचछ । चसकाइचत  केचनह ारक  नाम गो पनीय र ाखल जा इ त अचछ । \nचसकाइचत  प्राप्त भे लापर ओकर ा संबंचध त पु चलस अचधकार ीकेँ  कार थिाइ \nह ेत ु अग्रेचषत करैत अचछ । पु चलस स ँ प्राप्त जानकार ी/ प्रचतिेदनस ँ \nचसकाइत  केचनह ार व्य चक् त केँ अिगत कराओल जाइ त अचछ । जौँ ओ \nक एल गेल कार थिाइ सँ संत ुष्ट नचह अचछ तँ ओक र आग्रह पर दोबा र ाज ाँि \nसेह ो क एल जा सकैत अचछ  । \nचबह ार क अचत चर क् त गुजर ा त,चमजोर ाम,नागा लैंड आ केन्द्र शाच सत क्षेत्र \nलक्षद्वीपमे पचह नेस ँ शर ाबबंदी कानू न  लाग ू अचछ । मु दा कतह ु  एहन \nअव्य िह ाच र क कानू न  नचह बनल,ने कतह ु  कानू न  बनलाक  बाद एत ेक   112 || विदेह स द े ह: २ २ \nउठा-पटक  भे ल। ओचह र ाज्य सभम े शर ाबबंदी कानू न  लाग ू भे लासँ लोक  \nशर ाब पीनाइ छोचड़ देल क  से नचह क हल जा सकैत  अचछ । एह ू \nर ाज्य सभम ेकैकठाम  शर ाबज ेना-त ेना चबकाइ त े  अचछआ लोक  पीचबत े अचछ \n। गुजर ात मे तँ शर ाब त र कार ी जकाँ  घरे-घर पहुँिा देल जाइ त \nअचछ। कानू न  बनओनाइ एकटा  बात चथक  आ ओकरा लाग ू भे नाइ \nदोसर बात । एक  सँ एक  कानू न  बचन क ए ब्य थथ  साच बत भए िुकल  \nअचछ । चबआह मे दह ेज देबा-लेबाक  चिरु ि कानू न  कचह आस ँ  बनल \nअचछ मु दा ई सभ केओ  जनैत अचछ जे व्य िह ार मे एक र चबना साइ त े \nकोनो  चबआह ह ोइत ह ोइ क  । जतए सोझा-सोझी टाका  नचह ओ लेल \nजाइ त अचछ ओतह ु आन-आन तरहें कन्य ापक्षस ँ उगाह ी ह ोइ त े अचछ । \nकहबाक  माने जे सामाच जक  क्षेत्र मे सुधा र ह ेत ु कानू नक  अचत चर क्त \nिचर त्र एिम् व्य चक् त त् ि चनमाण बह ुत जरूर ी अचछ । त ख ने समाजम े \nसुधा र भए सकैत  अचछ, त खने शर ाबसँ मु चक् त भए सकैत  अचछ ।  \nकैक  बेर एह नो देखल जाइ त अचछ जे शर ाबी क संत ान श र ाब छुचबत ो \nनचह अचछ। चदन-र ाच त पाचर िाच र क क लह देखैत-देखैत एहन नेनाक  मोनमे \nकतह ु -ने-कतह ु  शर ाब िा अन् य कोनो  प्रकार क नशाक  घृ ण ा भए जाइ त \nअचछ। तक र कैक  बेर स कार ात् मक  प्रचतकृय ास् िरुप ओसभ शर ाबसँ \nजीिनभचर फटकी  र ह ैत अचछ। पचर चस् थ चत िश ओक र व्य चक् त त् िमे शर ाब \nिा कोनो  अन्य चनशाक  प्रचत एकटा  अरुचि भए जाइ त अचछ । \nएचह बात मे कोनो  संदेह नचह अचछज े शर ाब पीनाइ अधलाह चथक  मु दा \nएक र आदचत छो ड़ेनाइ पहा ड़ िढ ब चथक  । जे ह ोइ क  मु दा कानू न  बचन \nगेल ासँ एकटा  अिरो ध तँ भइए गेल ैक  अचछ । आश ा अचछ जे लोक  \nएचह कानू नक  जन ककय ाणक  भािना बुझै त सर कार केँआिश्यक  सह य ोग \nदेताह जाच ह सँ एक र उद्देश्य पूच त थ संभि ह ोअत । \n  विदेह सदे ह:२ २|| 113 \nउमेश मण्डल \nमै चथली  साच ह त् य-र ि नाक क्षेत्र मे जग दीश प्रस ाद म ण्डलक आगमन \n \nश्री जगदी श प्रस ाद मण्डलक जन्म 5 जुलाई 1947 इ स् िीमे मधुबनी \nचज लाक  बेरमा गा ममे भे लचन्ह । चह न्दी ओ र ाज नीच त शास् त्र चिषय सँ \nएम.ए. क ए ई अपन जीच ि कोपाज थन ह ेत ु कृचष  काय थकेँ  अपनौलचन्ह । \nएचह प्रस ंगमे मण्डलजी स् िय ं ‘मौलाइ ल गाछक  फूल’ उपन्य ासक ‘अप्पन \nबात ’मे चलखने छचथ -  \n“जचह य ा एम.ए. क  चिद्य ाथी रही त चहए नोकरीसँ चिर ाग भऽ गेल । \nआठ बीघा जमीन रहए। खेत ीसँ जीिन-य ापन करैक  चबसिास भऽ \nगेल । चबनु गा जथनक –पु रुष गा जथनक -पचर िार 1960 ई स्िीमे भऽ गेल । \nचपत ेक  अमलदार ीसँ दू भाँ इ चपचसयौत रहै छला। त त् काल गा जथनी \nह ुनके  दुनू भाँ इ पर छेल ैन। कोसीक  उपद्रिस ँ भागल पीसा बेरमे माने \nसासु र ेमे र चह गेल र ह ैथ । ..चपत ाक  मृ त् य ुक समय त ीन बखथक  हम आ \nछह बखथक  जेठ भाय छला । चपचसयौत भाए 1960 ई स्िीमे अपन \nगाम ‘ह चर न ाह ी’ िचल गेल ा। दुनू भाय, श्री कुलकु ल  मण् डल 1954 \nइ स् िीमे आ हम 1957 इ स् िी मे गा मक  स् कूलसँ चनकैल  अपर प्राइमरी \nस् कूल कछुबीमे  नाओं चलखौने र ह ी। 1960 ई स्िीसँ पचर िारक  बोझ \nप","size_mb":37.19,"has_text":true},"Sadeha 23.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 23.pdf","name":"Sadeha 23.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सदेह २३ \nवि द े ह-सद े ह २३, वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार (अंक ३०१-३१६) सँ,  \nमै वि लीक सिव श्र े ष्ठ गद्य आ पद्यक ए कटा समानान्तर संकल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न : मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह - प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवन क अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रव यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावद त अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०००- अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   धलंकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका धथक \nजकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक यािा धर्वदेह- \nप्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/   पर ई प्रकाधित होइत \nअधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली भाषाक जालर्वृर्त्तक \nएग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२०००- अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nसंपादकािीन। धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर \nठाकुर। Editor: Gajendra Thakur.  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क मध्य \nछधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf र्वा .txt \nफॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता लोकधनक लगमे रहतधहह। \nसम्पादक 'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका ऐ ई-पधिकामे ई-प्रकाधित/ प्रथम प्रकाधित रचनाक धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ मूल आ अनूधदत आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार रखैत \nछधथ। (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई-पधिकामे कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। तेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै \nजुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त पधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, \nसे आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह \n(पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। मेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) \nएकर प्रकािनक अंकक सूचना देल जायत।  एधह ई पधिकाकेँ मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित \nकएल जाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ३५०० /-  स ंस्  करण : २०२१ , २ ० २ २  \n \nVideha Sadeha 23: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 301-316 at www.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (पृ  १ -९ ५ १) \nगजेहर ठाकु र- एधिटसण चोइस सीरीज, मैधथली सी.िी. एल्बम, \nधमधथलाक इधतहास भाग -२, भाषा आ प्रौद्योधगकी \n(संगर्क,छायांकन,कुँजी पटल/ टंकर्क तकनीक), अहतजालपर \nमैधथली आ धर्वश्वव्यापी अहतजालपर लेखन आ ई-प्रकािन, धतरहुता \nधलधपक उद्भर्व आ धर्वकास, मैधथली आ धहहदी/ बांग्ला/ भोजपुरी/ मगही/ \nसंथाली, मैधथली आ दोसर पुबधरया भाषाक बीचमे सम्बहि (बांग्ला, \nअसधमया आ ओधड़या) (पृ. २-१३४) \nइरा मधल्लक- बीहधन कथा (असमंजस, पाहुन एलधखन)  (पृ. १३५-\n१३७) \nअरुर् लाल दास- कमण प्रिान धर्वश्व कधर राखा- राजस्थानी लोक लघु \nकथा, बीहधन कथा (लहास, गाछ धबधरछ सँ प्रेम, दिणन) (पृ. १३८-\n१४४) \nआभा झा- धपघलैत धहमखण्ि, कधन यें, साम्राज्य, भरोस, नाटक, भय, \nधर्वमोचन, स्र्वाथणक रंग, बौक (पृ. १४५-१६०) \nश्याम सुहदर िधि- कतारक मैधथल भेड़ा चरर्वाह (पृ. १६१-१६४)   \n \nउमेि कुमार महतो - (पुि श्री केिर्व महतो, बहादुरगंज स’ धरपोटण) \n(पृ. १६५-१६६) \nसुधमत आनहद - भारत-नेपालक धमधथला हस्तधिल्प कलामे असीम \nसम्भार्वना (पृ. १६७-१६९) \nसुभाष कुमार कामत - बीहधन कथा (तनखाह,  भूख, बुढर्वा पेंिन, \nमैधथली, औंठा, मुनाफा) (पृ. १७०-१७५) \nमनोज झा मुधक्त - अधस्तत्र्वक कटघेरामे धमधथला-मैधथलीक संघ \nसंस्थासब, धनष्कषणधर्वहीन सम्मेलन ! (पृ. १७६-१८५) \nनर्वेहदु कुमार झा- अधस्तत्र्वक लेल संघषण करैत पटनाक धर्वद्यापधत \nस्मृधत पर्वण (पृ. १८६-१८९) \nसुिांत झा- की बधलराज गढ़ धमधथलाक प्राचीन राजिानी अधछ?, \nधमधथला मंथन (पृ. १९०-१९८) \nसुभाष साह- लहदनमे नेपाल मेला २००८ (लहदनसँ श्री सुभाष िाहक \nधरपोटण) (पृ. १९९-१९९)  \nधहतेहर गुप्ता- आब नधह खुलत नर्वका िराबक दोकान (पृ. २००-\n२०१)   \n \nगंगेि गुंजन- भोज परक आँटी- सर्त्तधरक नर्व-खाधढ़क युर्वा नर्वतुधरआसँ, \nमैधथलीक उर्वणर िेिमे कॉरपोरेट-जगत िाप, धकछु एहनो बात धर्वषय \n(पृ. २०२-२१०) \nिॉ कैलाि कुमार धमश्र- यायार्वरी (पृ. २११-२२८) \nधजतेहर झा- धरपोताज (पृ. २२९-२४५) \nउमेि मण्िल - लोक-नाट्य-र्वाद्य मण्िली- संकलन, मैधथलीमे ई -\nपिकाधरता (पृ. २४६-२८४) \nकीधतणनाथ झा- लघुकथा-नपुंसक (पृ. २८५-२९६) \nआनहद कुमार झा- मैधथलीक र्वतणमान रंगमंच, िधमणता आ स्र्वतहिता, \nमैधथली नाटक आ ग्रामीर् रंगमंच, कने हंधस धलअ, एक बाल नाटक- \nबोलूक बेदना (पृ. २९७-३१६) \nनबोनारायर् धमश्रजीक रचना- प्रस्तुधत आिीष अनधचहहार (तीन खेपमे) \n(पृ. ३१७-३२१) \nआिीष अनधचहहार- बीहधन कथा (पत्नीभक्त, अंतर, लक्ष्मी, खाए बला \nपाटी, भधर्वष्य, प्रधतभािाली, सोधत, मतलब, नकण), लघुकथा (सपना \nआ भ्रम, घर), दुष्यंत कुमारक गजलक धमजाज सन गजल मैधथलीमे   \n \nकधहया लीखल जेतै, धमधथला-मैधथलीक प्रारंधभक Apps,  यूट्यूब आ \nमैधथली, मैधथली र्वेब-पिकाधरताक इधतहास, मैधथलीमे इंटरनेट, \nफेसबुकक दू टा फीचर आ दू टा भ्रम, दू टा गीतक चचा उच्चारर् \nकेर आँगनमे, एकटा \"मैधथली गजल\" जे बदधल देलकै 'मैधथली गीत-\nसंगीतक' इधतहास (पृ. ३२२-४८६) \nप्रर्र्व झा- की छै 'िीएनबी' आ की लाभ छै “िीएनबी इन धिधस्िक्ट \nहॉधस्पटल प्रोग्राम\" केर (पृ. ४८७-४९१) \nलालदेर्व कामत- भूगोलमे धमधथलाराज कधहयािधर (पृ. ४९२-५००) \nज्ञानर्वर्द्णन कंठ- खेत, िॉलीक नामांकन, गदहाक इलाज, बोंगहा धमठाइ, \nकुधसयारक गाड़ी, मोबाइलक रुटीन, कैमरामैन, हॉधलणक्स, मेंटल, \nबुधढ़या दाइ, गहूमक रखबारी, पचहीबाली काकीक यािा-र्वृर्त्तांत (पृ. \n५०१-५२४) \nकंचन कंठ- मुधक्त (पृ. ५२५-५२५) \nमुन्ना जी- लघुकथा (बीचला लोक), बीहधन कथा (धहक) (पृ. ५२६-\n५३७) \nधर्वहदेश्वर ठाकुर- बीहधन कथा (हयाय, छुर्वाछुत) (पृ. ५३८-५३९)   \n \nप्रभाष अधकंचन- बीहधन कथा (धरलीफ, जतरा) (पृ. ५४०-५४१) \nपूनम मण्िल - टैगोर साधहत्य पुरस्कार २०११ (प्. ५४२-५४४) \nमीना झा - मैधथल समाज ऑफ यु. के. केर तेसर र्वाधषणक \nसमारोहसमाचार: ९.४.२०११ (पृ. ५४५-५५०) \nधप्रयंर्वदा तारा झा- परंपरा, अजगुत, मोनक गप्प, पर उपदेि कुिल \nबहुतेरे, सम्मान, स्र्वाधभमान, की बुझबै, दूरक ढोल सोहाओन, धर्वकल्प, \nर्वापसी(पृ. ५५१-५६१) \nसंतोष कुमार राय ’बटोही’- गाम (पृ. ५६२-५६५) \nिॉ. अपणर्ा- नारी िब्दक लेल धकछु प्रमुख िब्दक धर्वर्वेचना, रमेश्वर \nचधरत धमधथला रामायर्मे ‘कौिल्या’, रमेश्वर चधरत धमधथला रामायर्मे \nपुष्कर काण्िक धर्विेषता, लालदासक रामायर्मे धर्वधि-व्यर्वहारक र्वर्णन \n(पृ. ५६६-५८७) \nिॉ. धचिलेखा- धमधथलामे गीत नादक महत्र्व, धमधथलामे पार्वधन-धतहार, \nधमधथलाक पधरचय, धमधथलाक भाषा एर्वं साधहत्य, धमधथलाक नामकरर् \nएर्वं प्रादूभार्व, धमधथलाक प्रधसर्द् लोक पर्वण सामा-चकेबा (पृ. ५८८-\n६२६)   \n \nधर्वष्र्ु काहत धमश्र- महादेर्वक कूटनीधत, चाधर पि (पृ. ६२७-६४१) \nिा. सुभाष चहर झा- र्वैद्यनाथ धमश्र \"यािी \"क साधहत्य यािा (पृ. \n६४२-६४४) \nअनुपम रैना- यािीक व्यधक्तत्र्व ओ कृधतत्र्व, यािीक गद्य-साधहत्यमे \nधमधथला समाज, यािीक पद्यमे धमधथला -समाज, यािीजीक मैधथली \nरचनामे समसामधयक जीर्वनक अधभव्यधक्त (पृ. ६४५-७३५) \nिॉ ललन कुमार झा- पं. तेजनाथ झा ओ संस्कार : एक समीिा, \nम. म. राजनाथ धमश्र ओ धतधथ धनर्णय : एक अध्ययन, पं. कुिेश्वर \nकुमर ओ पर्वण धनर्णय: एक समीिर्, म.म. उमापधत ओ िुधर्द् धनर्णय, \nपुि ओ धपतृकमण (पृ. ७३६-७८५) \nनहद धर्वलास राय- सरस्र्वती पूजाक परसाद, बुढ़क दुख, प्रायधित, \nपत्नीक फरमाइस, बरबैरेपर छी, अदरि धर्वआह, हमरे पाटीक लोक, \nएमेली साहैब, स्र्वाधभमान (पृ. ७८६-८२३) \nयोगेहर पाठक ‘धर्वयोगी’- नरक धर्वजय (पृ. ८२४-९०९) \nिॉ धर्वनीत उत्पल- लघु कथा- नागा फकीर (पृ. ९१०-९२४) \nकुसुम ठाकुर- अलग राज्यक माँग कतेक साथणक? (पृ. ९२५-९२८)   \n \nअमरेि कुमार लाभ - (बीहधन कथा - लेबलीधटये बड्ि छधहह, बेटी \nबचाबू) (पृ. ९२९-९३१) \nममता कर्ण- उपराग (पृ. ९३२-९३२) \nसुधचता कुमारी- पोतीक धबयाह (पृ. ९३३-९३७) \nदीपा झा- दादी परी (नेन्ना -भुटका लेल) (पृ. ९३८-९३९) \nधर्वद्या रधश्म- गलतीक बोि (संस्मरर्)(पृ. ९४०-९४३) \nिॉ मालती मिु - स्तन कैंसरक िुरूआती लिर् आ रोकथाम  (पृ. \n९४४-९४५) \nपल्लर्वी धसहहा- तीसी गुर्क खान अधछ (पृ. ९४६-९४७) \nजर्वाहर लाल कश्यप- स्िेि बस्टर (पृ. ९४८-९५१) \n \n \n   \n \nपद्य-खण्ि  (पृ. ९५२-१२६८) \nजयंती कुमारी- गजल (पृ. ९५३-९५४) \nकल्पना झा- अम्मा, साओन, हम कतय छी? (पृ. ९५५-९५७) \nआिीष नीरज- कोरोना (पृ. ९५८-९५९) \nआभा झा- जोड़- घटार्व, चेतना, अपन घेर, व्यथा, कृष्र् केर माहात्म्य, \nश्रधमक, मधतधर्विेख (पृ. ९६०-९६७) \nबाबा बैद्यनाथ- \"कुण्िधलया छंद\", धकछु गजल  (पृ. ९६८-९७३) \nआनहद दास- धचठ्ठी, नींद आधब जाइत अधछ (पृ. ९७४-९७७) \nधप्रयंर्वदा तारा झा- उम्मीदक आश्रय, हम गाम छी, व्यूह, मोन होइछ \n(पृ. ९७८-९८३) \nसधर्वता 'सुमन'- स्िी (पृ. ९८४-९८५) \nकंचन कंठ- हमर नानीगाम, अजगुत बुधचया (पृ. ९८६-९९०) \nप्रभाष अधकंचन- पंच राम दीप, पार्वस धमलन (पृ. ९९१-९९४) \nसंतोष कुमार राय 'बटोही'- आउट इनकम (पृ. ९९५-९९५)   \n \nआिीष अनधचहहार - धकछु गजल, धकछु भधक्त गजल  (पृ. ९९६-\n१००९) \nधर्वजय इस्सर \"र्वत्स\"- अपरािी छी हम, बचधबहऽ हो कक्का, आजाद \nगजल (पृ. १११०-१११३) \nनबोनारायर् धमश्र- ई कीधतणमान बनल, नर्वगीत, धबिम्बना (पृ. १११४-\n१०१८) \nज्ञानर्वर्द्णन कण्ठ- मिुर-मिुर अहाँ बाजू यै, के छधथ?, नरक, हमर \nमुधनयाँ सुतैये टुनमुधनयाँ, भगर्वान अहाँ सँ की बाजी, सम्हधरक' रस्ता \nचधलहह हौ!, रहमत आ जु उपासल, धबरजू धपयासल हे... (पृ. १०१९-\n१०२७) \nआिुतोष- कोना कहू? भारत एक कृधष प्रिान देि अधछ।(पृ. १०२८-\n१०२८) \nजगदीि चहर ठाकुर 'अधनल' - धकछु बाल गजल, धकछु गजलब्(पृ. \n१०२९-१०३८) \nमुन्ना जी- पथराइत िीह (पृ. १०३९-१०४३)   \n \nअमरेि कुमार लाभ- संतान, राग अलापने धकछु नधह भेटत, लागल \nछधथ, सब के बापु, धमझल आधगकेँ खोड़ने की, धकछु गजल (पृ. \n१०४४-१०५२) \nइरा मधल्लक- ३३ टा कधर्वता-गीत, ७ टा श्रृहगार गीत, ६ टा बाल \nगीत/ कधर्वता, ५ टा गजल, तीन टा िेर, २ टा बाल गजल, ५ टा \nिृंगार गजल (पृ. १०५३-११६८) \nअिोक जे. दुलार - बाल-कधर्वता- धप्रया रानी, ८ टा कधर्वता (पृ. \n११६९-११८२) \nधर्वष्र्ु काहत धमश्र- चीर हरर्, बालबोि, सामा – चकेबा, अनुर्त्तधरत \nप्रश्न, पधथक, कुरसी (पृ. ११८३-११९२) \nिा धजयाउर रहमान जाफरी- धकछु आजाद गजल (पृ. ११९३-११९५) \nप्रदीप पुष्प- धकछु रुबाइ, धकछु गजल (पृ.११९६-१२००) \nधबनय भूषर् - कोरोना-अर्वकाि, ठौरक जोगारमे घरमूँहा मजू र, \nमहाप्रलयमे मृत्युसँ सािात्कार (पृ. १२०१-१२२४) \nआनहद कुमार झा - प्रधतमुख, एकटा नर्व कहानी गढबाक अधछ, \nदुदणिार्वस्था, मात्सयण, मुधक्तक तरास (पृ. १२२५-१२३०)   \n \nरमन कुमार झा - नेनपन, करम कुटय छी ढेंकी मे नऽ, केबार \n(पराती), कधहया एबय हमरा आंगन, टपटप नोर चुबैये, मनभार्वन \nमइया मोरी, रूसा-फुली (भगर्वती र्वंदना) (पृ.१२३१-१२४५) \nिधि महेंर (िधि प्रभा)- स्िी (पृ. १२४६-१२४६) \nतनुजा दर्त्ता- नारीक अंनत रूप (पृ. १२४७-१२४७) \nचंदना दर्त्त- फागु, माँ (पृ. १२४८-१२५०) \nदीपा झा- मुढ़ी- कच्छ (पृ. १२५१-१२५१) \nअधम्बका मधल्लक- हंसी, हम छी काली हम छी दुगा, धर्वरांगना (पृ. \n१२५२-१२५५) \nधनमणला कर्ण - ममताक सम्मान करु, नारीक सम्मान, सिक्त नारी \nसिक्त समाज (पृ. १२५६-१२६२) \nप्रीधत प्रभा- पंखुड़ी, अप्पन धमधथलािाम (पृ. १२६३-१२६४) \nबबली मीरा- हम धमधथला के नारी छी (पृ. १२६५-१२६७) \nराधगनी प्रीत- गीत (पृ. १२६८-१२६८) \n  विदेह सदे ह:२३|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह स द े ह : २ ३ \nग जेन्द्र ठ ाकुर \nएड डटस स  चो इ स  सीर ी ज  \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -१ \nडिदेहक १ २ ३ म (० १ फरबर ी २ ० १३) अंकमे बलात् कार पर मै डिलीम े \nपडह ल कडित ा प्रकाड ित भेल छल। ई डदसम् बर  २ ० १२ क डदल् लीक \nडिभस य ा बलात् कार काण्डक बादक स मय छल। ओिा ई अिूडदत र चिा \nछल, त ेलुगुमे पस ु पु ल ेटी  गी त ाक एडह कडित ाक डह न्द्दी अिुिाद केि े \nछलीह आर. िांत ा सुन्द्दरी आ डह न्द्दीसँ मै डिली अिुिाद केिे छलाह \nडििीत उत् पल । हमर जािकार ीमे एडह सँ  बेि ी डसहर ाबै बला  कडित ा \nकोिो भाषामे िडह रचल गेल अडछ। सात  सालक  बादो ई समस्य ा  \nओहिे अडछ। ई कडित ा सभ केँ  पढ़ बाक चाह ी, खास  कऽ स भ बेट ीक \nबापकेँ, स भ बडह िक भाएकेँ आ स भ पत्नीक पडत केँ। आ डिचार बाक \nचाह ी जे हम स भ अपिा बच्चा स भ लेल केह ि समाज  बिेिे छी। \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -१ (डा उिलोड  डलंक) \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -२ \nडिदेहक ५ ०-१० ० म अंकक बीच ब्रेस्ट कैसर क  समस्य ा पर  डिदेह मे \nमीिा झा केर एकटा लघु किा प्रकाड ित भे ल। ई मै ड िल ीक पडह ल \nकिा छल जे ब्रेस्ट कैसर  पर डलखल गेल । डह न्द्दीमे सेह ो  त ाध डर \nएडह डिषय पर किा िडह डलखल गेल छल, कार ण एडह किाक ई-\nप्रकाड ित भे लाक १-२ साल क  बाद डह न्द्दीमे दू गो टे मे घोंघाउज भऽ \nरहल छल डक पडह ल हम आडक हम, मु दा दुिूक डत ड ि मै डिलीक \nकिाक परित ी छल। बादमे ई डिदेह लघु किामे सेह ो  संकडलत   विदेह सदे ह:२३|| 3 \nभे ल। \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -२ (डा उिलोड  डलंक) \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -३ \nडिदेहक ५ ०-१ ०० म अंकक बीच जगदी ि चन्द्र ठाकुर अडिलक \nडकछु बाल कडित ा प्रकाड ित भे ल। बादमे ह ुिकर ३ टा बाल कडित ा \nडिदेह डिि ु उत् सिमे  संकडलत  भेल जाड ह मे २ टा कडित ा बेबी \nचाइ ल्डपर छल। पढ़ ू ई त ी िू कडित ा, बादक दुिू बेबी चाइ ल्डपर \nडलख ल कडित ा पढ़ बे टा करू से  आग्रह । \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -३ (डा उिलोड  डलंक) \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -४ \nडिदेहक ५ ०-१० ० म अंकक बीच जगदा िन्द्द झा मिुक एकटा दीघस \nबाल किा कडह डलअ बा उपन्द्य ास प्रकाड ित भेल, िाम छल चोिह ा। \nबादमे ई र चिा डिदेह डिि ु उत् सिमे  संकडलत  भेल, ई र चिा बाल \nमिोडिज्ञा िपर आधाड र त मै डिलीक पडह ल र चिा छी, मै डिली बाल \nसाड ह त् य  कोिा डलखी त कर ट्र ेडिंग कोसस मे  एडह उपन्द्य ासकेँ र ाखल \nजेबाक चाह ी। कोिा मॊडि स उपन्द्य ास आगाँ बढ़ै छै, स् टे प  बाइ स् टे प  \nआ सेह ो  बाल उपन्द्य ास। पढ़ बे टा करू से  आग्रह । \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -४ (डा उिलोड  डलंक) \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -५ \n  4 || विदेह स द े ह : २ ३ \nएडडटस स  चोइ स  ५ मे मै डिली क \"उसिे  कहा िा\" मािे कु मार पििक \nदीघसकिा \"पइठ\" ( साभार  अंडत का) । डह न्द्दीक पाठक, जे \"उसिे  \nकहा िा\" पढ़ िे ह ेत ा, केँ बु झल छड न्द्ह जे कोिा अडह किाकेँ र डच \nचन्द्रधर िमा ’गुल ेर ी’ अमर भऽ गेल ाह । हम चचा कऽ रहल छी, \nकुमार पििक \"पइठ\" दीघसकिाक। एकर ा पढ़ लाक बाद अहाँकेँ एकटा \nडिड चत्र, सुखद  आ मोि हौ ल करैबला अिुभि भे टत, जे से क्सपीडर अि  \nट्र ेजेडी सँ  डमडलतो लाग त आ फराको। मु दा एडह र चिाकेँ पढ़ लाक \nबाद त ामस , घृ णा स भपर डिय ंत्र णकेँ आ सामाड जक / पाडर िाड र क \nदाड य त् िकेँ सेह ो  अहाँ आर गं भीरत ासँ  लेबै, से  धडर पक्का अडछ। मु दा \nएकर एकटा ित स अडछ जे एकर ा समै  डिकाडल कऽ एक्के उखड़ा ह ामे \nपडढ़ जाइ । \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -५ (डा उिलोड  डलंक) \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -६ \nजगदी ि प्रस ाद मण्डलक लघु किा \"डबसाँ ढ़ \": १ ९४ २-४ ३ क अकालमे \nबंगा लमे १ ५ लाख लोक मु इ ला, मु दा अमत् य स सेि  डलखै त छडि जे \nह ुिकर कोिो स र-सम्बन्द् धी एडह अकालमे िडह मरलडन्द्ह। डमडिलोमे \nअकाल आएल १९ ६७ ई. मे आ इ डन्द्दर ा गाँधी जखि एडह क्षेत्र अएल ी \nतँ ह ुिका देखाओल गेल जे कोिा मु सह र  जाड त क लोक डबसाँ ढ़  खा \nकऽ एडह अकालकेँ जीड त लेल डन्द्ह । मै डिलीमे लेखिक एकभगाह डस् िडत  \nडिदेहक आगमिसँ  पडह िे छल। मै डिलीक लेखक लोकडि सेह ो  अमत् य स \nसेि  जेकाँ ओडह महा डिभीडषकासँ  प्रभ ाड ित िडह छला आ तेँ डबसाँ ढ़पर  \nकिा िडह डलडख सकल ा।  जगदी ि प्रस ाद मण्डल एडह पर किा \nडलखल डन्द्ह जे प्रकाड ित भेल चेत िा सडमडत क  पडत्र कामे, मु दा काय सकार ी \nसम्प ादक  द्वार ा ित सिी पडर ित सिक कार ण ओ मै डिलीमे िडह िर ण्  विदेह सदे ह:२३|| 5 \nअिहट्ठ मे डलखल बुझा पड़ल, आ ओतेक प्रभ ािी िडह भऽ स कल \nकार ण डिषय रहै खाँ टी आ ित सिी कृडत्र म। से  एकर पु िः ई-प्रकािि \nअपि अस ली  रूपमे भेल डिदेहमे आ ई संकडलत  भेल \"गा मक डज िगी\" \nलघु किा संग्रह मे । एडह पोिीपर जगदी ि प्रस ाद मण्डलकेँ टै गो र \nडलटर ेचर अिाडस  भे ट लडि। जगदी ि प्रस ाद मण्डलक ले खिी मै डिली \nकिाधा र ाकेँ एकभगाह ह ेबासँ  बचा लेलक, आ मै डिलीक समािान्द्तर \nइ डत ह ासमे  मै डिली साड ह त् य केँ  दू कालखण्डमे बाँडट कऽ पढ़ए जाए \nलाग ल- जगदी ि प्रस ाद मण्डलसँ  पूिस आ जगदी ि प्रस ाद मण्डल \nआगमिक बाद। तँ प्रस्त ुत  अडछ लघु किा डबसाँ ढ़ - अप ि सुच्चा  \nस् िरूपमे।  \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -६ (डा उिलोड  डलंक) \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -७ \nमै डिलीक पडह ल आ एकमात्र दडलत आत् मकिा: सन्द्दीप कुमार साफी।  \nसन्द्दीप कुमार साफीक  दडलत आत् मकिा जे अहाँकेँ अपि लघु \nआकार ाक अछैत डह लोड ड़ देत आ अहाँक ई डस् िड त  कऽ देत जे \nसमािान्द्तर मै डिली साड ह त् य  कतबो पढ़ ू अहाँकेँ अछौं िडह ह ोयत। ई \nआत् मकिा डिदेहमे ई-प्रकाड ि त भे लाक बाद लेखकक पोिी \"बैि ाखमे \nदलािपर\"मे संकडलत  भेल आ ई मै डिलीक अखि धड र क एकमात्र \nदडलत आत् मकिा डिक। तँ प्रस्त ुत  अडछ मै डिलीक पडह ल दडलत \nआत् मकिा: सन्द्दीप कुमार सा फीक  कल मस ँ।  \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -७  (डाउिलोड  डलंक) \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -८  6 || विदेह स द े ह : २ ३ \n \nिेिा भु टकाकेँ र ाड त मे सुिे बा लेल डकछु लोककिा (डिदेह पे टार सँ )। \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -८ (डा उिलोड  डलंक) \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -९ \nमै डिली गजलपर पडर चचा (डिदेह पे टार सँ )। \nएडडटस स  चोइ स  सीर ीज -९ (डा उिलोड  डलंक) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२३|| 7 \nमै डिली सी .डी . ए ल्बम \nधिीर ाम महत ो (सल्हेि आडद दर भंगा र ेडडय ो  स् टे िि- आब अिुपल ब्ध- \nदर भंगा र ेडडय ो  स् टे िि अपि आकाइ िसँ  एकर ा डिकालत त ह ू पर संदे ह) \nकाडर क झू मर- जाग े महत ो आ जाग े र ाउत (गंग ा कैसे ट् स ) \nसोखा  झू मर- जाग े महत ो आ जाग े र ाउत (टी सीर ीज ) \nगो डिन्द्द झू मर- जाग े महत ो आ जाग े र ाउत (गंग ा कैसे ट् स ) \nगह ील मात ा के पूज ा- डबर ासी  सदा  (गंग ा कैसेट् स ) \nकाली माइ के पूज ा- डबर ासी  सदा  (गंग ा कैसेट् स ) \nभु इ ंय ा बाबा के पूज ा- डबर ासी  सदा  (गंग ा कैसेट् स ) \nगंग ा माइ के पूज ा- डबर ासी  सदा  (गंग ा कैसेट् स ) \nभु इ य ा बाबा -भगैत प्रस ंग- र माकान्द्त पडजय ा र (गंग ा कैसे ट्स ) \nबाबा बख्त ौ र भु इ य ा बाबा- सकल देि  दास  आ सािी  (सुप्रीम िीड डय ो) \nभक्त ज्यो डत (भगैत प्रस ंग)- र ंजीत पडजय ा र (िीलम िी.सी .डी .) \nबैताली य ादि- त पे श्वर य ादि आ कामेश्वर य ादि (गंग ा कै सेट्स ) \nकुँिर बृजिाि- (गंग ा कैसेट् स ) [गीत मै डिली संिाद  डह न्द् दी] \nभु खिा-भु खिी- र ाम खेलािि महत ो, िेिल मण्डल, मही न्द्दर य ादि, \nर ाम अस ेश्वर दास , ह ेमू मु डख य ा आ डबल् टु मु डखय ा [गीत मै डिली संिाद   8 || विदेह स द े ह : २ ३ \nमै डिली] \nर ेिमा चूह ड़मल- र ामिृक्ष ठाकुर एण्ड पाटी (गंग ा कैसे ट्स ) [ गीत \nमै डिली संिाद  मै डिली आ डहन्द्दी] \nर ाज ा सल्हेि- डिदेडिय ा िा च पाटी, देिे न्द्र साह िी  आ पाटी ( गंग ा \nकैसेट् स ) [गीत मै डिली संिाद  डह न्द्दी] \nआल्हा रुदल झगरू बध- - डिदेडिय ा िाच पाटी, देिे न्द्र साह िी  आ \nपाटी (गंग ा कैसेट्स ) [ गीत मै डिली संिाद  डह न्द्दी] \nसंत  बाबा करू डखर ह र ी- रुदल पडजय ार (जय श्री कैसेट्स ) [ गीत \nमै डिली आ डह न्द्दी संिाद  डह न्द्दी] \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२३|| 9 \nडमडिलाक इ ड त ह ास  भ ाग-२ \n१ \nडमडिलामे बाह र ी लोकक आगमि आ डमडिलासँ  दू र देि म े पल ाय ि, ई \nदुिू घटिा डिर ंत र ह ोइ त रहल अडछ। मु दा आइ काडलक पल ाय ि एडह \nअिथं डिकट रू प लऽ लेिे अडछ कार ण डिग त त ीस  सा लक  अिडधमे \nभेल पल ाय ि डमडिला गा मकेँ खाली कऽ देल क। \n1981 ई. मे पटिापर बिल महा त् मा गाँधी सेत ु  आ पटिा दर भंगा \nडीलक्स  कोच स भक पाँ त ी ड मडिल ािा सीक ह ेँजक–ह ेँज बा ह र बह र एिामे \nय ोग दाि केलक। त त् कालीि सर कार  स भक र ाज िैड त क आडिसक िैडक्षक \nसामाड जक  आ सांस् कृडत क  एड ह स भ क्षेत्र मे डिफलत ा एकट ा आधार तँ \nबिबे कएल, स् ित ंत्र त ाक बादक त ीस  साल  डबह ार डस् ित  डमडिला आ \nिेपाल डस् ित  मै डिली भाषी क्षेत्र क बीचमे एकटा डिभाज क र ेखा सेह ो  \nखींडच देल का। 1960 ई. मे बिल कमला बान्द्ह आ एखि धडर \nअपू णस कोसी  परो य ोज िा डमडिलाक ग्रामीण आडिसक आधारकेँ त ोड ड़ कऽ \nर ाड ख देल क। प्राचीि कालक पल ाय ि आ आइ काडल्हक पल ाय ि मध्य \nएकटा मूल अंतर सेह ो  अडछ। डमडिलाक मै डिल ब्राह्मण आ कणस \nकाएस् ि  अपि डिद्वत्त ाक प्रदिस ि, पठि पाठि आ दोसर  र ाज ाक दर बार मे \nजीड िकोपाज सि डिडमत्त प्राचीि कालडह सँ  जाइत छलाह, तँ गएर मै डिल \nब्राह्मण –कणस काय स् ि  जाड त िाड णज्य, अंगर क्षक आडदक काय स लेल \nदू र देि क य ात्र ा करैत छ्लाह । प्राचीि कालम े मोर ंग आ पछाड त \nभदोही डमडिलाक बोड िह ार क श्रम डकिबा क केन्द्र बिल, मु दा एडह म े \nमोर ंग िेपालक डमडिलाञ्चलम े पड़ैत अडछ मु दा एकर ा प्रिास एडह लेल \nकहल जाए लाग ल कार ण ओतुक्का िास क गएर मै डिल गो र खा भऽ  10 || विदेह स द े ह : २ ३ \nगेल छलाह । \n \nपल ाय िक डिड भन्न स् िरूपः - पल ाय ि एकटा ऐडत ह ाड सक  प्रडिय ाक अंग \nअडछ। अहाँक क्षेत्र क भौगोड लक डस् िडत  कोि देि मे अहाँकेँ पटडक \nदेिे अडछ त ाड ह पर सेह ो।  से  मोर ंग लग र ह लोसँ  भारत क \nडमडिलाञ्चलक िासीक  लेल पछाड त कम लोकडप्रय भेल कार ण ओ \nदोसर  देिमे अिडस् ित भे ला क कार ण डिड भन्न कार णसँ  पल ाय िक लेल \nअिुपयुक्त भऽ गेल । कोलकात ा स् ित ंत्र त ाक बाद डिक टित्ती मे ट्र ो \nिगर रहए से  लोक ओडह ि गर मे खूब पल ाय ि केलडन्द्ह मु दा जखि \nडिड भन्न र ाज िैडत क–आडिसक िीडत क संकीणस त ाक  कार णसँ  बंगा लक \nउद्य ोग–धंध ा चौपट भऽ गेल, िैडक्षक केन्द्द्रक रूपमे ओकर महत् ि \nकम भेल त खि पल ाय िक केन्द्र मु म्बइ आ डदल् ली भऽ गेल । बोड िह ा र \nआब भदोही आ मोर ंग िडि िरि पंजाब –ह डर य ाणा आ पडिमी उत्त र प्रदेि \nजाइ त छडि आ बडिजार बाह र सँ  डमडिलामे भडर गेल छड ि। दर भंगा \nर ाज क गलत आडिसक िीडतक कार ण आरा छपर ाक लोक स भ भूडम \nआ कामतक अडधपडत कोिा भऽ गेल ाह से  जगदी ि प्रस ाद मण्डल \nजीक साड ह त् य मे  पूणस रूपस ँ  देखार भेल अडछ। 1936-37 मे बमासँ  \nसेह ो  भोजपुर बक्सर क  लोक पूड णसय ाँ, अरड र य ामे भाडग कऽ एलाह, \nडुमर ाँिक ह डर बाबू डह िका सभकेँ  बमामे बसेिे  छलाह आ बमाक \nभारत सँ  अलग भे लाक बाद ई लोकडि िर णािी बडि एडह क्षेत्र मे आडब \nगेल ाह । कतेको बमा टोल एडह क्षेत्र सभम े  अहाँकेँ भे डट जाएत । एडह \nक्षेत्र मे कृडष–िाड णज्यपर डह िको स भक दखल भे लडन्द्ह । डमड िल ामे भेल \nपल ाय िमे 1971 ई. मे बांग् लादेि क डिमाणक लगा डत ओतुक्का डह न्द्दूक \nडकििगंजमे आ बादमे ओतुक्का मु डस् लमक  पूड णसय ाँ डकििगंजमे आगमि  विदेह सदे ह:२३|| 11 \nभे ल। बाह र भेल पल ाय िक डिरूद्ध भीतर आएल ई पल ाय ि डमडिलाक \nबोली–िाणी स भ िस् त ुकेँ  प्रभ ाड ित कएलक। जाड त –धमस आधाड र त डििा ह \nमु डस् लम , र ाज पूत आ भूडमहा र मध्य डमडिलाक भौगोडलक पडर डध सँ  बाह र \nह ुअए लाग ल त ाड ह सँ  सेह ो  बोली–िाणीक अंतर दृडिगोचर भे ल।  \n \nपल ाय ि िीक आडक अधलाह ः- पल ाय ि जे बाह र जाइ िल ा आ भीतर \nआबै िला दुिू त रहक अडछ केँ अहाँ कोिो तरहेँ िडह र ोड क सकै  \nछी। मु दा एक खादी मध्य भे ल ई डिकट पल ाय ि मूल मै डिल बोली–\nिाणीक पल ाय ि डिकट समस्य ाकेँ  जन्द्म देल क। भु खम र ी जे िाड द-\nअकाल आिलक, त करासँ  तँ मु डक् त भे टल मु दा सांस् कृडत क  अकाल \nसेह ो  ई आिलक । गा मपर बोझ घटल, लोककेँ बटाइ लेल जमीि िै \nभे टै छलै, आब से  बै छै, मु दा त कर डिपर ीत डमडिलाक भीतर िैडक्षक \nकेन्द्रक पूणस समापि  भऽ गेल, बाह र ी बडिजार एत ुक्का आडिसक बाज ार पर \nकब्जा कऽ लेलडन्द्ह । डििालकाय स ड़क पडर य ोज िा, आ सू चिा  \nप्रौद्य ोड गकी, टे लीड िजि, अखबार, पडत्र का आडद त त ेक  पूँ जी केडन्द्रत \nभऽ गेल जे ई स् िािी य िडणकक औकाडत क बाह र क िस् त ु  भऽ गेल । \nक्षेत्र क र ाज्य–सभा  आ डिध ाि पडर षदमे जखि बाह र ी पूँजी पडत प्रिे ि \nकऽ गेल छडि त खि आर किूक चचस की करी?  \n \nपल ाय िक डिदािः- हा पल ाय ि केिे काज िै चलत । जेिा इ स्रा य लक \nप्रिास ी ओकर िडक् त–डसद्ध भेल छडि त डह िा मै डिल प्रिास ी सेह ो  \nडमडिलाक लेल ओतुक्का भाष ा–संस् कृडत –साड ह त् य  आ अिस िीडत क ले ल \nसह ाय क  डसद्ध ह ेत ाह डमडिला र ाज्य क मांगमे बीचक डस् िडत  जेिा  12 || विदेह स द े ह : २ ३ \nडबह ार क अंतग सत  मै डिली भाषी क्षेत्र मे प्रािडमक डिक्षाक माध्य म मै डिली \nहो, मै डिलीक र ेडडय ो  स् टे िि, टी.िी, चैिल लेल कम लाइ सेंस  फीस  \nर ाखल जाए, इ मै डिली पत्र–पडत्र काकेँ सर कार ी  डिज्ञ ापि भे टए आडद \nमांग–आडद सेह ो  धों डसयेबाक  चाह ी। र ाज्य जडहय ा भे टत त डहय ा भे टत \nउपरका 2-3 डबन्द्दु जे भे डट जाएत तँ एकटा उपल डब्ध ह ोए त आ \nलोकमे त खिे जाग ृडत आएत त खिे ओ डमडिला र ाज्य एकर आडिसक–\nिैडक्षक र ाज िैडत क डस् िडत पर  ओ डिचार कऽ सकताह  आ आंदोलिक \nभाग बडि सकताह ।  \n  \n२ \n  \nडमडिलाक धर त ी बाड ढ़क डिभीडषकासँ  जुझैत रहल अडछ। कुिेश्वर स् िाि \nडदसु का  क्षेत्र तँ डबि बाड ढ़क, बर खाक समयमये  डू मल  र ह ैत अडछ। \nमु दा ई डस् िड त  १ ९७ ८-७ ९ केर बादक छी। पडह िे ओ क्षेत्र पूणस रूपस ँ  \nउपजा ऊ छल, मु दा भारत मे त टबन्द्धक अडिय डन्द्त्र त डि माणक संग  \nपाडिक जमाि ओत ए िुरू भए गेल । मु दा ओडह क्षेत्र क बाड ढ़क कोिो \nसमाचार  कडह य ो िडह अबै त अडछ, कडह य ो अडबत ो रहए तँ मात्र ई \nदुष्प् प्रचार जे ई सभट ा  पाडि िे पालसँ  छो ड़ल गेल पाडिक जमाि अडछ। \nकुिेश्वर स् िाि डदसु का  लोक एडह िि संकटस ँ  लड़बा क कल ा सी डख \nगेल ाह । ह मरा मोि अडछ ओ दृश्य जखि कुि ेश्वर स् िािसँ मडह षी \nउग्रत ार ा स् िाि जएबाक लेल ह मरा बाड ढ़क समयमे  अएबाक लेल कहल \nगेल छल कार ण ओडह समयमे  िाओस ँ  गेिाइ स रल अडछ, ई कहल \nगेल । रुख समयमे  खत्ता-चभच्चामे िाओ िडह चडल पबै त अडछ आ  विदेह सदे ह:२३|| 13 \nस ड़कक ह ाल तँ पु छू जुडि। फडसलक  स् िरूपमे  पडरित सि भेल, मत्स् य -\nपालि जेिा त ेिा कऽ कए ई क्षेत्र जबर द स् त ीक  एकटा जीिि-कल ा \nडसखल क।  \nकौडिकी महा र ा िीक २० ०८ ई.क प्रकोप ओडह दुष्प् प्रचार केँ खत म कए \nपाओत आडक िडह से  िडह जाड ि ! \nपडह िे ह मरा स भ ई देखी जे कोिी आ गंडकपर  जे दू टा बैराज \nिेपालमे अडछ ओकर डिय न्द्त्र ण ककरा लग अडछ। ई डिय न्द्त्रण अडछ \nडबह ार सर कार क  जल संसाध ि  डिभागक लग आ एत ए डबह ा र सर कार क  \nअडभय न्द्ता गणक डिय न्द्त्रण छड न्द्ह। पाडि छो ड़बा क डिणसय डबह ार \nसर कार क  जल संसाध ि  डिभागक ह ािमे अडछ। िेपालक ह ािमे पाडि \nछो ड़बा क अडधकार त खि अएत जखि ओतुक्का आि धार पर बान्द्ह/ \nछहर बित, मु दा से  ५ ० सालस ँ  ऊपर भे लाक बादो दुिू देि क बीचम े \nकोिो सह मडत क  अछैत सम्भ ि िडह भए स कल। डकएक? \nसामडय क  घटिािम- कोिीपर भीमिगर बैरेज, कुिह ा, िेपालमे अडछ। \n१ ९ ५८ मे बिल एडह छहरक जीिि ३ ० बरख डिधा डरत छल, जे \n१ ९ ८८ मे बीड त गेल । दुिू देि क बीचमे कोिो सह मडत  डकएक िडह \nबडि पाओल ? छहरक बीचमे जे रेत जमा भए जाइ त अडछ, त करा \nस भ साल  ह टाओल जाइ त अडछ। कार ण ई िडह कएलासँ  ओकर \nबीचमे ऊ ंचाई बढ़ैत जएत, त खि स भ साल  बान्द्ह क ऊ ँचाई बढ़ाबए \nपड़त । एडह साल  ई काय स समयसँ  डकएक िडह िुरू भेल? फेर िुरू \nभेल बर खा, १ ८ अगस् त केँ  कोिी बान्द्ह मे २ मीटर दर ाड र आडब गेल । \n१ ९ ८७ ई.क बाड ढ़ हम आँडखसँ  देखिे छी। झंझा र पु र बान्द्ह लग पाडि \nझझा देल क, ओिरफ्ल ो भए गेल एक ठामस ँ , आ आँडखक सोझाँ  हम  14 || विदेह स द े ह : २ ३ \nदेखलह ुँ जे कोिा त कर बाद १ मीटरक कटाि डकलोमीटरमे बदडल \nजाइ त अडछ। २ ७- २ ८ अगस् त  २ ० ०८ धडर भीमिगर बैरेजक ई \nकटाि २ डकलोमीटर भए चु कल छल। आ ई कार ण भे ल कोिीक \nअपि मु ख्य धा र सँ  ह डट कए एकटा िि धार पकड़बा क आ िेपालक \nडमडिलांचलक संग  डबह ार क डमडिलांचलकेँ त हस  िहस  करबाक। \nिासाक  ८ अगस् त  २ ० ०८ आ २ ४ अगस् त  २ ०० ८ केर डचत्र \nकौडिकीक िि आ पु र ाि धा र क बीच २० ० डकलोमीटरक दू र ी देखा \nरहल छल। भीमिगर बैरेज आब कोिीक एकटा सह ाय क  धा र क \nऊपर बिल बैरेज बडि गेल रहए। \n  \nर ाष्प्ट्र ीय आपदा: जाड ह र ाज्य मे आपदा अबै त अडछ, से  केन्द्रसँ सह ाय त ाक  \nआग्रह करैत अडछ। केन्द्रीय मंत्री क टीम ओडह र ाज्य क दौड़ ा करैत \nअडछ आ अपि डर पोटस दैत अडछ जाड ह पर केन्द्रीय मंत्री क एकटा दोसर  \nटीम डिणसय करैत अडछ, आ ओ टीम डिणसय करैत अडछ जे ई आपदा \nर ाष्प्ट्र ी य आपदा अडछ िा िडह । डबह ा र क र ाज िीड त ज्ञ अपि पचास  \nसालक  डिफलत ा डबसडर  जखि एक दोसरा क  ऊपर आक्षे पमे लाग ल \nछलाह, मिमोहि डसंह  मंत्री क प्रधािक रूपमे दौड़ ा कए एकर ा र ाष्प्ट्र ी य \nआपदा घोडषत कएलडन्द्ह । कार ण ई लेिल-३ केर आपदा अडछ आ ई \nसम्बडन्द्धत र ाज्य क लेल अस गर े  - िडह तँ डित्त क डलहा ज सँ  आ िडह ए \nराहत क व्य िस् िाक सक्षमताक डह साबसँ - पार पाएब संभि  िडह अडछ। \nआब र ाष्प्ट्र ी य आकडस् मक  आप दा कोषस ँ  सह ायता  देल जा रहल अडछ, \nडकसािक  ऋण-माफी सेह ो  सम्भ ि अडछ। \n   विदेह सदे ह:२३|| 15 \nउपाय की ह ोअए ? कुि ेश्वर स् िािक आपदा स भ-साल  अबै छ, से  \nस भ ओकरा डबसडर ए  जेकाँ गेल ाह । मु दा आब की ह ोअए ? दामोदर \nघाटीक आ मयू र क्षी पडर य ोज िा जेकाँ काय स कोिी, कमला, भु त ह ी \nबलाि, गंडक , बू ढ़ी गंडक  आ बाग मती पर डकएक सम्भ ि िडह भेल ? \nडिश्वेश्वरैय्य ाक िृन्द् दािि डैम  डकएक स फल अडछ ? िेपाल सर कार पर  \nदोषार ोपण कए ह मरा स भ कडह य ा धडर जित ाकेँ ठकै त रहब ? एकर \nएकमात्र उपाए अडछ बड़का य ंत्र सँ  कमला-बलाि आडद क ऊपर जे \nमाडटक बान्द्ह बान्द्ह ल गेल अडछ त करा त ोड ड़ कए ह टाएब आ कच्चा \nिह डर क बदला पक्का िह ड र क डिमाण। िेपाल सर कार सँ  िात ा आ \nत् िडरत समाधि।  आ जा धडर ई िडह ह ोइत अडछ त ाित जे \nअल्पकाडलक उपाय अडछ से  करब, जेिा बर खा आबएसँ  पडह िे बान्द्ह क \nबीचक र ेत केँ ह टाएब, बर खा क अएबाक बाट त कबाक बदला डकछु \nपडह िडह बान्द्ह क मरम्मडतक काय स करब, आ एडह सभम े  र ाज िीड त क \nमहत् िाकांक्षा केँ दू र र ाखब। क ोिीकेँ पु र ाि पिपर अिबाक ह ेत ु कैकटा \nबान्द्ह बिाबए पड़त आ ओ स भ एकर समाधा ि  कडह ओ िडह बडि \nस कत । \nकमला धार \nिह डर सँ  लाभ ह ाड ि- एक तँ क च्ची िह डर आ त ाह ू पर मूलभ ू त डडजाइ ि क \nसमस्य ा , एकटा उदाह र ण पयाप्त ह ोएत जेिा-त ेिा बिाओल पडर य ोज िा \nस भक। कमलाक धा र सँ  डिकालल पछबार ी कात क मु ख्य िह डर \nजय िग र सँ  उमराँि- पूिसस ँ  पछ बार ी डदिामे अडछ। मु दा ओत ए धर त ीक \nढ़लाि उत्त र सँ  दडक्षण डदिामे अडछ। बर खाक समयमे  एकर पडर णाम \nकी ह ोएत आडक की ह ोइत अडछ ? ई बान्द्ह बडि जाइत अडछ आ \nएकर उत्त र मे पाडि िकमका जाइ त अडछ। स भ साल  एडह िहर रूपी  16 || विदेह स द े ह : २ ३ \nबान्द्ह सँ पटौिी ह ोअए िा िडह एकर उत र ब डर य ा कात क फडसल  डिडि त \nरूपे ण डुमबे  टा करैत अडछ। फल िा बाबू क जमीि िह डर मे िडि चडल \nजाए, से  िह डर क डदिा बदडल देल जाइ त अडछ ! \n कमला िदीपर १ ९६ ० ई. मे जय ि गर सँ  झंझा र पु र धडर छहरक \nडिमाण भेल आ एडह सँ  सम्प ू णस  क्षेत्र क डििािल ीलाक प्रारम्भ सेह ो  भए \nगेल । झंझा र पु र सँ  आगाँक क्षे त्र क की ह ाल भेल से  तँ हम कुिेश्वर क \nिणसि कए दए चुकल छी। मधेपु र, घिश्य ामपु र, डसंडघया  एडह स भक \nडखस् सा  कुिेश्वर स ँ डभन्न िडह अडछ। कमला-बलािक दुिू छहरक बीच \nजेिा-जेिा र ेत भरैत गेल, त ा डह कार णेँ एडह त टबन्द्धक डिमाणक बीस  \nसालक  भीतर स भ डकछु त हस -िहस  भए गेल । कम ला धार जे \nबलािमे –डपपरा घाट लग १९५ ४ मे- डमडल गेल ीह, डह मालय सँ  बडह कए \nकोिो पै घ लक्कड़क अिरो धक कार ण। आब ह ाल ई अडछ जे दस  \nघण्टामे पाडिक जलस् त र  एडह धा र मे २ मीटरसँ  बेि ी धडर बडढ़ जाइ त \nअडछ। १ ९६ ५ ई.सँ  बान्द्ह/ छहरक बीचमे र ेत एत ेक भडर गेल जे \nएकर ऊ ँचाइ बढ़ेबाक आिश्य कता भए गेल आ ई माँ ग िुरू भए गेल \nजे बान्द्ह/ छह र केँ त ोड ड़ देल जाए ! \nकोिी: कोिीक पाडि माउन्द्ट एिेरेस्ट, कंचिजंघा आ गौ र ी-िंकर \nडिखर आ मकालू पिस त श्रृंखल ासँ अबै त अडछ। िेपालमे सप्तकोिी मे, \nजाड ह मे इ न्द्राित ी, सुिकोसी  (भोट कोसी ), त ांबा कोसी , डलक्षु कोसी , \nदू ध कोसी , अरुण कोसी  आ त ामर कोसी  सडम्मडलत  अडछ। \nएडह मे इ न्द्राित ी, सुिकोसी , त ांबा कोसी , डलक्षु कोसी  आ दू ध कोसी  \nडमडल कए सुिकोसीक  डिमाण करैत अडछ आ ई मोटा-मोटी पडच्छमसँ  \nपूिस डदिामे बह ैत अडछ, एकर िाखा स भ मोटा-मोटी उत्त र सँ  दडक्षण \nडदिामे बह ैत अडछ। ई पाँ चू धार गौ र ी िंकर डिखर आ मकालू  विदेह सदे ह:२३|| 17 \nपिस त श्रृंखल ाक पाडि अिैत अ डछ । \nअरुणकोस ी  माउन्द्ट एिेरेस्ट (सगर मािा ) क्षेत्र सँ पाडि ग्रह ण करैत \nअडछ। ई धार मोटा-मोटी उत्त र-दडक्षण डदिामे बह ैत अडछ। \nत ामर कोसी  मोटा-मोटी पूबसँ  पडच्छम डदिामे बह ैत अडछ आ अपि \nपाडि कंचिजंघा पिस त श्रृंखल ासँ पबै त अडछ। \nआब ई त ीिू िाखा सुिकोस ी , अरुणकोस ी  आ त ामर को सी  धिकुट्ट ा \nडज ल्लाक डत्र िेण ी स् िािपर डमड ल सप्तकोसी  बडि जाइ त छड ि। एत एसँ  \n१ ० डकलोमीटर बाद चतर ा स् िाि अबै त अडछ जत ए महा कोसी , \nसप्तकोसी  िा कोसी  मै दािी धर ात लपर अबै त छड ि। आब उत्त र \nदडक्षणमे चल ैत प्राय ः ५ ० डकलोमीटर िेपालम े र ह ला उत्त र कोसी  \nह िुमाििगर- भीमिगर लग भारत मे प्रिे ि करैत छडि आ किेक \nदडक्षण-पडच्छम रुडख केलाक बाद दडक्षण-पूिस आ पडच्छम-पूिस डदिा लैत \nअडछ आ भारत मे लगभग १ ३ ० डकमी. चल लाक बाद कुर सेला  लग \nगंग ामे डमडल जाइत छड ि। कोसीमे  बाग मती आ कमलाक धार सेह ो  \nसह र सा - दर भंगा- पूड णसय ा डज लाक संगमपर  डमडल जाइ त अडछ। \nकोसीपर  पडह ल बान्द्ह १ २ म ित ाब्दीमे लक्ष्म ण डद्वत ीय द्वार ा बिाओल \nिीर-बाँध छल जकर अिि ेष भीमिगर क दडक्षणमे एखिो अडछ। \nभीमिगर लग बैराजक डिमाणक संगे  पूिी कोसी  त टबि्ध सेह ो  बडि \nगेल आ पूिी कोसी  िह डर से ह ो।  \nकुँअर सेि  आय ोग १ ९ ६६ ई. मे कोसी  डिय न्द्त्रणक लेल भीमिगर सँ  \n२ ३ डकमी. िीचाँ डगमार ा  बैराजक य ोज िाक प्रस्त ाि देलक जे िाद-\nडििा द आ र ाज िीड त मे ओझरा गेल । एडह बैराजसँ  दू फाय दा छल।  18 || विदेह स द े ह : २ ३ \nएक तँ भीमिगर बैरेजक जीिि-कालािडध समाप्त  भे लाप र ई बैर ेज \nकाज अडबत ए, दोसर  एडह सँ  उत्त र-प्रदेिस ँ अस म धडर जल पडर िह ि \nडिकडसत  भऽ जाइ त जाड ह सँ  उत्त र डबह ार केँ बड़ फाएदा ह ोइ त ए। मु दा \nएडह बैरेज डिमाण लेल पाइ आिंटि केन्द्रीय डसंचाई  मंत्री डॉ  के.एल.र ाि \nिडह देल डखन्द्ह। पडिमी कोसी  िह डर एकर डिकल्प रूपमे जेिा त ेिा \nमन्द्िर गडत सँ  िुरू भेल मु दा एखिो धडर ओडह मे काज भइय े रहल \nअडछ। \nकोसी  लेल डकछु िडह भऽ स कल। डिचार आएल तँ य ोज िा अस्िी कृत  \nभए गेल । जत ेक डदिमे काय स पूर ा ह ेबाक छल त त ेक  डदि डििा द \nह ोइ त रहल, डगमार ा  बैराज क य ोज िाक बदलामे सस् त ा  य ोज िाकेँ \nस् िीकृडत  भे टल मु दा सेह ो  पूणस ह ेबाक बाटे त ाड क रहल अडछ ! \nडिश्वेश्वरैय्य ा पड़ैत छडि मोि : ह ैदर ाबा दसँ  ८ २ माइ ल दू र मूसी  आ \nई सी  धा र पर बान्द्ह बिाओल गेल आ िगर सँ  ६.५ माइ लक दू र ीपर  \nमूसी  धा र क उपधार ा बिाओल गेल । संगड ह  धा र क दुिू डदस  िगर मे \nत टबन्द्ध बिाओल गेल । कृ ष्प्ण र ाज साग र  बान्द्ह, ह ुिकर प्रस्त ाड ि त \n१ ३ ० फुट ऊ ँच बिेबाक य ो जिा मै सू र  र ाज्य द्वार ा अंग्रेज केँ पठाओल \nगेल तँ िाय सर ाय  ह ाड डसंज  ओकरा घटा कए ८ ० फीट कए देल डन्द्ह । \nडिश्वेश्वरैय्य ा डिचुलका भागक चौड़ ाई बढ़ा कए ई कमी पूर ा कए \nलेलडन्द्ह । बीचेमे बाड ढ़ आडब गेल तँ अडत डर क् त मजदू र लगा कए आ \nमल ेडर य ाग्रस् त आ आि र ोग ग्र स् त मजदू र क इ लाज लए डॉ क् टर बह ाली \nकए, र ाड त मे िाड िंगटि लैम्प लगा कए आ व्य डक् त गत डिगर ािी द्वार ा \nस मयक क्षडत पूड त स केलडन्द्ह । देि भक्त त ेह ि छलाह जे सी मे न्द्ट आय ात \nिडह केलडन्द्ह िर ि् बालु, कैडल् सय म , पािर आ पाकल ई टाक बुकिी \nडमला कए डिडमसत सुर खीसँ  , एडह बान्द्ह क डिमाण कएल डन्द्ह । बान्द्ह  विदेह सदे ह:२३|| 19 \nडिमाणस ँ  पडहिडह डद्वस् त र ीय िह डर क डिमाण कए लेल गेल । \nडदल् ली अडछ दू र एखिो ! : प्रधािमंत्र ी आपदा कोष आ मु ख्य मंत्री \nआपदा कोषक अडत डर क् त स् िय ंसेिी  संगठि  स भक को षमे  सेह ो  \nडदल् लीिा सी अपि अिुदाि दए सकैत  छड ि। \nमु दा दीघस सू त्र ी  काज ह ोए त, डिम्न डबन्द्दुपर डदल् लीमे केन्द्र सर कार पर  \nदिाब बिाएब। \n१. स् कूल  कॉ लेजमे गमी त ाड त लक  बदलामे बाड ढ़क स मए छुट्ट ी देबामे \nकोि ह जस अडछ, ई डिणसय कोि तरहेँ कडठि अडछ? सी .बी एस .ई आ \nआइ. सी .एस .ई. तँ छो ड़ू डबह ा र बोडस  धडर ई िडह कए स कल अडछ। \nडदल् लीिा सी सी . बी एस .ई आ आइ. सी .एस .ई. सँ  एडह त रहक काय ान्द्िय ि \nकराबड ि तँ लाज े डबह ा र बोडस  ओकरा लाग ू कए देत। \n२. भारत मे डगमार ा  बैराजक य ोज िाक प्रारम्भ कएल जाए, कार ण \nभीमिगर बैरेज अपि जीिि-कालािडध पूणस कए लेिे अडछ। एडह मे \nफन्द्ड, र ेलिे आ स ड़क दुिू मंत्रा लय सँ  लेल जाए कार ण एडह पर र ेल \nआ स ड़क सेह ो  बडि सकैछ / आ बिबाक चाह ी। \n३. बैरेज बिबाक कालिडधय ेमे पक्की िह डर धर ा त लक स् लो पक  अिुसार े  \nबिाओल जाए। \n४. कच्ची बान्द्ह सभकेँ  त ोड ड़ कए ह टा देल जाए आ पक्की बान्द्ह केँ \nमोटोर ेबल बिाओल जाए, बान्द्ह क दुिू कात पयाप्त गाछ-िृक्ष लगा ओल \nजाए। \n५. डबह ा र मे स ड़क पडर य ोज ि ा जेिा स् िप्नक सत् य  ह ोअए जेिा देखा  20 || विदेह स द े ह : २ ३ \nपडड़ रहल अडछ, त डहिा स भ डिघ्न-बाधा ह टा कए, य ुद्ध- स् त र पर  एडह \nस भपर काज िुरू कएल जाए। \nउपरोक् त डबन्द्दु स भपर डदल् लीमे लॉ बी बिा कए केन्द्र सर कार पर / \nमंत्रा लय पर दिाब बिाएब त खिे डबह ार अपि िि छडि बिा स कत । \n१ २ म ित ाब्दीमे िुरू कएल बान्द्ह त खिे पूणस ह ोएत आ धा र सभ  \nमिुक्खक सेडिका  बडि स कत । \n  \n३ \nसिसहार ा  मै डिल संस् कृडत  एकटा डिप्लिक दौर सँ  चडल रहल अडछ। \nमाइ ग्रेि ि एकटा िीक गप ह ोइ त अडछ मु दा जाड ह संस् कृडत मे  एक \nपीढ़ीमे गा मक गाम सुन्न भऽ गेल ओडह मे माइ ग्रेि ि एकटा अडभिाप \nबडि आएल अडछ। मै डिल सं स् कृडत क  बीस  प्रडतित भाग िेपालमे आ \nअस्सी  प्रडतित भाग भारत मे पड़ैत अडछ। आ एडह माइ ग्रेसिसँ  एत ए \nआडिसक, सामाड जक , र ाज िैड त क आ सांस् कृडत क  संकट  उत्पन्न भऽ गेल \nअडछ। \nकार ण: १ ९ ६७ ई. क अकाल आ त कर बादक कएक साल क  डिडिल \nप्रि ासि आ फेर १ ९ ८७ ई.क बाड ढ़ आ त कर बादक कएक सालक  \nडिडिल प्रि ासि ई स भ डमडल कऽ एकटा आडिसक सं कट  उत् पन्न \nकएल जाड ह सँ  माइ ग्रेि ि अपि डिकट रूपमे सोझाँ  आएल आ एकटा \nसांस् कृडत क  संकट  उत् पन्न भे ल। आडिसक डस् िडत  खराप भे िे जाड त गत  \nकट्ट र त ा बडढ़ते अडछ। आ एडह संकट  लेल आ एकर ासँ  डिकल बाक \nलेल डमडिलाक संस् कृडत मे  बह ुत र ास  सह ाय क  आ डिर ोध ी त त् ि सेह ो  \nउपल ब्ध अडछ। एत ुक्का भाषाक कोमल आरोह-अिरो ह, एत ुक्का सिसहार ा   विदेह सदे ह:२३|| 21 \nिगसक सिस गुण संपन्नत ा, संगड ह  एत ुक्का रहि-स हि आ संस् कृडत क  कट्ट र त ा, \nई सभट ा  डमडिलाक इ डत ह ास क  अंग अडछ। एडह मे र ाज िीड त, डदिचय ा, \nसामाड जक  मान्द्यत ा, आडिसक ड स् िडत , िैडत कता, धमस, दिसि आ साड ह त् य  \nसेह ो  सडम्मडलत  अडछ । एत ए डिद्य ापड त स ि लोक भे लाह जे समाजक  \nडिड भन्न िगसकेँ समे डट  कऽ र ा खल डन्द्ह तँ संगड ह  एत ए कट्ट र त त् ि सेह ो  \nरहल। \nडिक्षा, जाड त-पाडत आ स् त्र ीक दिा: जाड त क भीतर क स् त र ीकर ण , दू \nजाड त क बीचमे मतभेद, बह ु-डििा ह, बाल-डििा ह, डबकौआ डििा ह । बाल-\nडििा ह क डिर ोध आ डिध िा डििा ह क पक्षमे कोिो सांकेडत क  आन्द्दोलि \nधडर िडह भे ल। िू र कडि ऐलू ष िैडदक ऋचा डलखल डन्द्ह तँ ओ समाज  \nएत ेक सुदृ ढ़  छल जे िुद्दक गण द्वार ा एलेक्जेन्द्डरकेँ कड़गर डिर ोध \nस हए पड़लैक। डमडिलाक स न्द्दभ समे सेह ो  जखि अपि डिल्पी लोकडि \nआ सभट ा  त िाकडित समाजक  डिम्न स्तरक  लोक जखि सुदृ ढ़  छल \nत खि जिकक िामकर ण जि सँ  भेल आ फेर डसमर ौिाग ढ़ , पजेबागढ़, \nबडलरा जपु र डकला, अस ुर ग ढ़ डकला, जयिगर डकला, िन्द्दिगढ़, \nकटरागढ़, िौलाग ढ़, मंगलगढ़, कीचकगढ़, बेिूग ढ़, िडर जि गढ़, आडदक \nएकटा िृंखल ा डमडिलाक स् िापत् य  कल ाक रूपमे उद्घाडटत भे ल। आ \nई डकला स भ ित्र ुकेँ मिए बला डमडिलाक िामकर णक अिुरूप रहल। \nबौद्ध खोह, त ार ाक मूड त स आ डद डिल्पी कल ाक अन्द्य रूपक चचस क \nरूपमे सेह ो  उपडस् ित  अडछ। मु दा जे ई कट्ट र त ा बढ़ैत गेल तँ आइ \nडमडिलामे स् िापत् य क  िामपर उपल डब्ध सेह ो  िू न्द्य भऽ गेल । आडिसक \nडस् िडत  एहि भऽ गेल जे एक साँझ  उपास  रहए लाग ल । माइ ग्रेि ि \nभु खमर ी र ोकलक मु दा डकछु मूल् य पर। त डह िा मै त्र ेय ी सि डिदुषी \nसह स्राब्दी  भडर डिलु प्त र ह लीह से  जाड त गत कट्ट र त ा ( जाड त मध्य  22 || विदेह स द े ह : २ ३ \nआन्द्त डर क अतर ीकर ण आ दू जाड त मध्य- दुिु प्रकार क) कार णसँ।  \nडिक्षाक ह्रास तँ त ेह ेि भेल जे षड  दिसिमे चाडर टा दिस ि डमडिलासँ  \nडिकल ल मु दा आइ गा मक गाम मै डट्र क परी क्षामे पास  िडह केडिह ार सँ  \nभरल अडछ। \nबाड ढ़ आ अिसव्य िस् िा: डमडिलाक धर त ी बाड ढ़क डिभीडषकासँ  सेह ो  \nजुझैत रहल अडछ। कुिेश्व र स् िाि डदसु का  क्षेत्र तँ डबि बाड ढ़क, \nबर खाक समयमये  डू मल  र ह ैत अडछ। मु दा ई डस् िडत  १ ९ ७ ८-७९ क \nबादक छी। पडह िे ओ क्षेत्र पूणस रूपस ँ  उपजा ऊ छल, मु दा भारत मे \nत टबन्द्धक अडिय डन्द्त्र त डिमाणक संग  पाडिक जमाि ओत ए िुरू भऽ \nगेल । मु दा ओडह क्षेत्रक बाड ढ़क कोिो समाचार  कडह य ो िडह अबै त \nअडछ, कडह य ो अडबत ो रहए तँ मात्र ई दुष्प् प्रचार जे ई सभट ा  पाडि \nिेपालस ँ  छो ड़ल गेल पाडिक जमाि अडछ। कुिेश्वर स् िाि डदसु का  लोक \nएडह िि संकटसँ  लड़बा क कल ा सीड ख  गेल ाह । ह मरा मोि अडछ ओ \nदृश्य जखि कुिेश्वर स् िािसँ मडह षी उग्रत ार ास् िा ि जएबाक लेल ह मरा \nबाड ढ़क समयमे  अएबाक लेल कहल गेल छल कार ण ओडह समयमे  \nिाओस ँ  गेिाइ स रल अडछ, ई कहल गेल । रुख समयमे  खत्ता-\nचभच्चामे िाओ िडह चडल पबै त अडछ आ सड़कक  ह ाल तँ पु छू जुडि। \nफडसलक  स् िरूपमे  पडर ित सि भेल, मत्स् य -पालि जेिा त ेिा कऽ कए \nई क्षेत्र जबर द स् त ीक  एकटा जीिि-कल ा डस खलक। कौडिकी \nमहा र ािीक २ ० ०८ ई.क प्रकोप सोझाँ  आएल। कोिी आ गंडकपर  जे \nदू टा बैराज िेपालमे अडछ ओकर डिय न्द्त्रण डबह ार सर कार क  जल \nसंसाध ि  डिभागक लग अडछ आ एत ए डबह ार सर कार क  अडभय न्द्ता गणक \nडिय न्द्त्रण छड न्द्ह। पाडि छो ड़बा क डिणसय डबह ार सर कार क  जल संसाध ि  \nडिभागक ह ािमे अडछ। िेपाल क ह ािमे पाडि छो ड़बा क अडधकार त खि \nअएत जखि ओतुक्का आि धार पर बान्द्ह/ छहर बित, मु दा से  ५ ०  विदेह सदे ह:२३|| 23 \nसालस ँ  ऊपर भे लाक बादो दुिू देि क बीचमे कोिो सह मडत क  अछैत \nसम्भ ि िडह भए स कल। कोिीपर भीमिगर बैरेज कु िह ा, िेपालमे \nअडछ। १ ९५ ८ मे बिल एडह छहरक जीिि ३ ० बरख डिधा डर त छल, \nजे १ ९८ ८ मे बीड त गेल । दुिू देि क बीचमे कोिो सह मडत  डकएक \nिडह बडि पाओल ? छहरक बीचमे जे र ेत जमा भऽ जाइ त अडछ, \nत करा स भ साल  ह टाओल जाइ त अडछ। कार ण ई िड ह कएलासँ  \nओकर बीचमे ऊ ंचाई बढ़ैत जाएत, त खि स भ साल  बान्द्ह क ऊ ँचाई \nबढ़ाबए पड़त । कोिी अपि मु ख्य धा र सँ  ह डट कए एकटा िि धार \nपकड़ैत अडछ आ िेपालक डमडिलांचलक संग  डबह ार क डमडिलांचलकेँ \nत हस  िहस  करैत अडछ।  \nमै डिली भाषा: मै डिल ब्राह्म ण आ कणस काय स् िक  आधारपर मै डिली \nसेिी  संस् िा  स भ जे डिद्य ापडत पिस आ संस् िाक  डिमाण, पु र स् कार  \nडित र ण कए रहल छडि ओडह मे गएर मै डिल ब्राह्म ण आ कणस काय स् िक  \nप्रिे ि सीड मत  अडछ मु दा एम् हर ओ बडढ़ रहल अडछ। आ ई मै डिलीक \nलेल एकटा िुभ लक्षण अडछ। साड ह त् य मे  सेह ो  गएर मै डिल ब्राह्म ण \nआ कणस काय स् ि  लेखक आ पाठक बढ़ल छड ि। मीडडय ा  आ डिक्षा \nव्य िस् िा एडह आधुडिक इ न्द्फॉ र मे िि सोसाइ टीमे  अपि ह स् त क्षेपस ँ  \nमै डिली भाषा आ मै डिल संस् कृडत  लेल एकटा प्रहार स ि अडछ मु दा \nसौ भाग्य डमडिला स ि टी.िी. चैिल आ िेपालक काडन्द्तपुर एफ.एम., \nजािकी एफ.एम. आ र ेडडय ो  डमडिला स ि र ेडडय ो  स् टे िि एडह प्रहार केँ \nसीड मत  रूपमे र ोकलक अडछ। बाल साड ह त् य क  डिमाण सेह ो  बढ़ल \nअडछ। अन्द्त जाल सेह ो  एकभगाह मै डिली साड ह त् य मे  ह स् त क्ष ेप कएलक \nअडछ। \nउपाय की ह ोअए ? स् िाडि क डििेषता क आधार पर स्त्री-डि क्षा, संगणक   24 || विदेह स द े ह : २ ३ \nडिक्षा आ व्य िसाय आधाड र त डिक्षा देल जाए। प्रािडमक डिक्षाक \nमाध्य म डमडिला भडरमे मै डिली भाषा द्वार ा देल जाए। बाड िक समस्य ाक  \nसमाधा ि  ह ोअए। दामोदर घाटीक आ मयू र क्षी पडर य ोज िा जेकाँ कायस \nकोिी, कमला, भु त ह ी बला ि, गंडक , बू ढ़ी गंडक  आ बाग मती पर \nडकएक सम्भ ि िडह भेल ? डिश्वेश्वरैय्य ाक िृन्द् दािि डैम  डकएक स फल \nअडछ ? िेपाल सर कार पर  दोषार ोपण कए ह मरा स भ कडह य ा धडर \nजित ाकेँ ठकै त रहब ? एकर एकमात्र उपाए अडछ बड़का य ंत्र सँ  \nकमला-बलाि आडदक ऊपर जे माडटक बान्द्ह बान्द्ह ल गेल अडछ त करा \nत ोड ड़ कए ह टाएब आ कच्चा िह डर क बदला पक्का िह डरक डिमाण। \nिेपाल सर कार सँ  िात ा आ त् िड र त समाधि।  आ जा धडर ई िडह ह ोइ त \nअडछ त ाित जे अल्पकाडल क उपाय अडछ से  करब, जेिा बर खा \nआबएसँ  पडह िे बान्द्ह क बीचक र ेत केँ ह टाएब, बर खाक अएबाक बाट \nत कबाक बदला डकछु पडह िडह बान्द्ह क मरम्मडतक काय स करब, आ एडह \nसभम े  र ाज िीड त क महत् िाकांक्ष ाकेँ दू र र ाखब। कमला िदीपर १ ९ ६ ० \nई. मे जय िगर सँ  झंझा र पु र धडर छहरक डिमाण भेल आ एड ह सँ  सम्प ू णस  \nक्षेत्र क डििािल ीलाक प्रारम्भ सेह ो  भए गेल । झंझा र पु र सँ  आगाँक क्षेत्र क \nकी ह ाल भेल से  तँ हम कुिे श्वर क िणसि कए दए चुकल छी। मधेपु र, \nघिश्य ामपु र, डसंडघया  एडह स भक डखस् सा  कुिेश्वर स ँ डभन्न िडह अडछ। \nकमला-बलािक दुिू छहरक बीच जेिा-जेिा र ेत भरैत गेल, त ाड ह \nकार णेँ एडह त टबन्द्धक डिमाणक बीस  सालक  भीतर स भ डकछु त हस -\nिहस  भऽ गेल । कमला धा र क ह ाल ई अडछ जे दस  घण्टामे पाडिक \nजलस् त र  एडह धा र मे २ मीटर सँ  बेि ी धडर बडढ़ जाइ त अडछ। १९ ६५ \nई. सँ  बान्द्ह/ छहरक बीचमे र ेत एत ेक भडर गेल जे एकर ऊ ँचाइ \nबढ़ेबाक आिश्य कता भए गेल आ ई माँ ग िुरू भए गेल जे बान्द्ह/ \nछह र केँ त ोड ड़ देल जाए ! एत ए डिश्वेश्वरैय्य ा मोि प ड़ैत छड ि।  विदेह सदे ह:२३|| 25 \nह ैदर ाबा दसँ  ८ २ माइ ल दू र मू सी  आ ई सी  धा र पर बान्द्ह ब िाओल गेल \nआ िगर सँ  ६.५ माइ लक दू र ी पर मूसी  धा र क उपधारा बिा ओल गेल । \nसंगड ह  धा र क दुिू डदस  िगर मे त टबन्द्ध बिाओल गेल । कृष्प्ण र ाज \nसाग र  बान्द्ह, ह ुिकर प्रस्त ाड ि त १ ३ ० फुट ऊ ँच बिेबाक य ोज िा मै सू र  \nर ाज्य द्वार ा अंग्रेजकेँ पठाओल गेल तँ िाय सर ाय  ह ाड डसंज  ओकरा घटा \nकए ८ ० फीट कए देल डन्द्ह । डिश्वेश्वरैय्य ा डिचुलका भागक चौड़ ाई बढ़ा \nकए ई कमी पूर ा कए लेलडन्द् ह । बीचेमे बाड ढ़ आडब गेल तँ अडत डर क्त \nमजदू र लगा कए आ मल ेडर य ाग्रस् त आ आि र ोग ग्रस् त मजदू र क इ लाज \nलए डॉ क्टर बह ाली कए, र ाड त मे िाड िंगटि लैम्प लगा कए आ \nव्य डक् त गत डिगर ाि ी द्वार ा स मयक क्षडत पूड त स केलडन्द्ह । देिभक्त त ेह ि \nछलाह जे सीमेन्द् ट आय ात िडह केलडन्द्ह िर ि् बालु, कैडल् सय म , पािर \nआ पाकल ई टाक बुकिी डमला कए डिडमसत सुर खीसँ  , एडह बान्द्ह क \nडिमाण कएलडन्द्ह । बान्द्ह डिमाणस ँ  पडह िडह डद्वस् त र ीय िह डर क डिमाण \nकए लेल गेल । \nडदल् ली अडछ दू र एखिो ! डिम्न डबन्द्दुपर डदल् लीमे केन्द्र सर कार पर  \nदिाब बिाएब। स् कूल  कॉ लेजमे गमी त ाड त लक  बदलामे बाड ढ़क स मए \nछुट्ट ी देबामे कोि ह जस अडछ, ई डिणसय कोि तरहेँ कडठि अडछ? सी .बी \nएस .ई आ आइ. सी .एस .ई. तँ छो ड़ू डबह ार बोडस  धडर ई िडह कए स कल \nअडछ। स् िाडि क डििे षता क आधार पर स्त्री-डिक्षा, संगणक  डिक्षा आ \nव्य िसाय आधाड र त डिक्षा आ प्रािडमक डिक्षाक माध्य म डमड िला भडरमे \nमै डिली भाषा द्वार ा देल जाए। बैरेज बिबाक कालिडधय ेमे पक्की िह डर \nधर ात लक स् लोपक  अिुसार े  बिाओल जाए। कच्ची बान्द्ह सभकेँ  त ोड ड़ \nकए ह टा देल जाए आ पक्की बान्द्ह केँ मोटोर ेबल बिाओल जाए, बान्द्ह क \nदुिू कात पयाप्त गाछ-िृक्ष ल गा ओल जाए। डबह ार मे सड़क  पडर य ो जिा  26 || विदेह स द े ह : २ ३ \nजेिा स्ि प्नक सत् य  ह ोअए जेिा देखा पडड़ रहल अडछ, त डह िा स भ \nडिघ्न-बाध ा ह टा कए, य ुद्ध-स् त र पर  एडह स भपर काज िुरू कएल जाए। \n४ \nडिदेि ी पूँजी क भारत मे सोझ  डििेि दोसर  देि क फमसस ँ  डमडल कऽ िा \nओकर सम्प डत्त  िा ओकर स् टॉक  कीडि कऽ ह ोइत अडछ। ओ ऐ लेल \nस् िॉ ट अिेडलडसस  करै छडि आ अपि प्रिे िक लेल अपि कम दाममे \nउत् पादि आ सेह ो  त ीिर गड त सँ  कएक त रहक उपाय द्वार ा करबाक \nक्षमताकेँ देखैत करै छड ि। कोि देि म े डिदेि ी पूँजी डििेि ह ोएत से  \nडकछु गपपर डिभस र करैत अडछ। चीिमे भारत क बडिस् पत  बेि ी डिदेि ी \nपूँजी आओत कार ण भारत मे काय स करबा लेल िेर र ास  लोकत ंत्र ीय \nप्रडिया स भ छै जे उत् पाद केर दाम बढ़बैत छै। ई एि ा बू डझ सकै  \nछी जापाि आ डस् िटजर लैण् ड आडद देि मे डिदेि ी पूँजी कम आएल \nबडिस् पत  स् पे िक। आ ऐ तरहेँ त ुलिा करी तँ िेपालमे भारत क अपेक्षा \nत ुलिात् मक पूँजी डििेि बेि ी आओत । मै डिली आ आि भाषामे डिदेि ी \nपूँजी डििेि क आगमिक सम्भ ाििा देखी तँ त ुलिात् मक रूप मे मै डिलीमे \nबेि ी पूँजी आओत, िेपाली िा डह न्द्दीक त ुलिामे । आ मै डिली क सन्द्दभ सम े \nिेपालक मै डिलीक भडिष्प्य भारत क मै डिलीक भडिष्प्यक त ु लिामे बेि ी \nिीक बू डझ पड़त जँ डिदेि ी पूँजी क गप आओत । \n \nमु दा डिदेि ी पूँजी मात्र प्रबन्द् धि िा अिस िास् त्र क उपरोक् त सैद्धांडत क  \nप्रडतफल टा िै अडछ। एत ए हम र ाज िैड त क डस् िरत ा  आ सामाड जक  \nसंकट  दुिूकेँ सोझाँ  पबै छी। भारत क भयंकर लाइ सेंस  फीस  जेिा \nसू चिा  आ प्रौद्य ोड गकीक क्षेत्र मे मै डिलीक दुदसिाक लेल डज म्म ेद्दार ी ले लक  विदेह सदे ह:२३|| 27 \nसे  िेपालमे िै अडछ। से  ओत ए र ेडडय ो  आ टी.िी.पर मै डिली िीक \nदिामे अडछ। मु दा र ाज िैडतक अडस् िरता  कखिो काल िेपालमे पूँजी \nडििेि मे बाध क भऽ जाइ ए । त डह िा िेपालक मै डिलीक सामाड जक  \nआधार डिस् त ृत  अडछ मु दा भारत क त ेह ि िै अडछ। से  भारत मे \nमै डिलीक लेल पूँजी डििेि क ई ऋणात् मक गुणक अडछ। \nजेिा ऊपर कहिे छी जे कोिो डिदेि ी पूँजी डििेि ह ोएत तँ पाइ \nलगेिह ार पडह िे स् िॉ ट एिेडलड सस  करत ।  \nमै डिलीक सन्द्दभ समे स् िॉ ट एिेडलडस स :- \nमै डिलीक स् िॉ ट Strenghth- Weakness- Opportunity- \nThreat (SWOT) एिेल ेडस स  (हमर गुरुज ी चमू कृष्प्ण िास् त्र ी जीक \nऐमे बड़ पै घ य ोग दाि छड न्द्ह।) \n \nमै िेजमेन्द्ट मे एकटा डिषए छैक स् िॉ ट अिेडलडसस।  मै डिलीकेँ ऐ \nकस ौटीपर  कस ै  छी। \n \nS- Strenghth- िडक् त, सामर्थ य स , बल – \nमै डिली लेल ह ृदएमे अडग् ि छड न्द्ह, से  स भक ह ृदएमे, परस् पर  एक \nदोसरा क  डिर ोध ी डकएक िे ह ोिु। जिक बीचमे ऐ भाषाक आरोह, \nअिरो ह आ भाडषक िैडि ट्यकेँ लऽ कऽ आदर अडछ आ ऐ मे मै डिली \nिै बजडिह ार भाषाड िद् सडम्मड लत  छड ि। आध्याड त् मक आ सांस् कृडत क \nमहत् िक कार ण सेह ो  मै डिली महत् िपूणस अडछ। ऐ भाषामे एकटा  28 || विदेह स द े ह : २ ३ \nआन्द्त डर क िडक् त छै। बह ुत र ास  संस् िा , जइ मे डकछु जाड त िादी आ \nसांप्रदाडय क संस् िा  सेह ो  सडम् मडलत  अडछ, एकर डिकास  लेल त त् पर \nअडछ। ऐ भाषाक जिडिह ा र भारत आ िेपाल दू देि मे तँ र डहत े छडि \nआब आि-आि देि- प्रदेि मे सेह ो  पस रल छड ि। \n \nW- Weakness- न्द्यू ित ा, दुबस लत ा, मूखसता – \nप्रि ंसा परम्पर ा जइ मे दोसरा क  डिन्द्दा सेह ो  ऐमे सडम्मडलत  अडछ, एकर े \nअन्द्त गसत अबै त अडछ- मािे आत् मप्र िंसाक। \nपरस् पर  प्रि ंसा सेह ो  ऐमे िाड मल अडछ। सर कार पर  आल म्बि, \nप्रािडमकत ाक अज्ञाि- जकर कार णसँ  महा कडि बिबा/ बिेबा लेल \nकडि समीक्षक जाि अरो पिे छडि- जखि भाषा मडर रहल अडछ। \nकाय सय ोज ि ाक स् पि  अभ ाि अडछ आ जेिा-त ेिा डकछु मै डिली लेल \nकऽ देबा लेल स भ व्य ग्र छडि, कऽ रहल छड ि। स् िय ं मै डिली िै \nबाड ज बाल-बच्चाकेँ मै डिलीसँ  दू र र खबाक जेिा अडभय ाि चलल अडछ \nआ ऐमे मीडडय ा , काटूसि आ डिक्षा-प्रण ालीक संग  एक्के खाढ़ीमे भेल \nअत्य डध क प्रिास अपि य ोग दाि देल क अडछ। मै डिली क काय सकता \nलोकडिक कएक ध्रुिमे बँट ल र ह बाक कार ण समिसिप र क लॉ डबइ ंग \nकताक अभ ाि अडछ। मै डिल ीकेँ ऐमे की लाभक बदला अपि/ अप्पि \nलोकक की लाभ ऐ लेल लोक बेि ी डचडन्द्तत छड ि। मै डिली छा त्र क \nसंख्य ाक  अभ ाि। उत् पाद उ त्त म र ह ला उत्त र सेह ो  डििय कौिल क \nआिश्य कता ह ोइत छै। मै डि लीमे उत्त म उत् पादक अभ ाि तँ अडछए, \nडििय कौिल क सेह ो  अभ ाि अडछ। \n  विदेह सदे ह:२३|| 29 \nO- Opportunity- अिस र, य ोग, अिकाि – \nडिड िि डिषय क लेखिक अभ ाि, मात्र किा-कडित ाक सम्बल ।  \nमै डिलीमे डचत्र-िृंखल ा, डचत्र किा, डिज्ञ ाि, समाज  डिज्ञाि, आध्यात् म, \nभौडत क, र साय ि , जीि, स् िास् र्थ य  आडदक पोिीक अ भाि अडछ। \nत ाड़ ग्रन्द्िक संगणकक  उपय ोग कऽ प्रकािि िै भऽ रहल अडछ। छात्र \nिडक् त क प्रयो ग न्द्यू ि अडछ। संध्य ा  डिद्य ालय आ डचत्र क ला-संगी त क  \nमाध्य मस ँ  डिक्षा िै देल जा रहल अडछ। दू र स् ि डिक्षाक माध्य मस ँ / \nअन्द्त जालक माध्यमस ँ  मै डिलीक पढ़ ाइ क अत्य डध क आिश्य कता अडछ। \nमै डिलीमे अिुिाद आ ित समाि डिषय स भपर पु स् त क  लेखि आ \nअप्र काडित त ाड़ ग्रन्द्ि स भक प्रकाििक आिश्य कत ा अडछ। मै डिलीक \nमाध्य मस ँ  प्रारडम्भक डिक्षाक आिश्य कता अडछ। प्रिास ी मै डिल लेल \nभाषा पाठि-लेखि-सम्प ादि पाठ्य िमक आिश्य कत ा अडछ । \n \nT- Threat- भीडषका, सम भाव्य डिपद् – \nह त ािा, आत् मही ित ा, डिक्षासँ डिष्प्कासि, पार म्प डर क पाठि ालामे डिक्षाक \nमाध्य मक रूपमे मै डिलीक अभ ाि, डिर ल िास् त्र ज्ञ, त ाड़ प त्र क उपेक्षा \nआ डिदेि मे डबिी, भाषा िैडि ल्य, सांस् कृडत क  प्रदू षण आ पडर णामस् िरूप  \nभाषा प्रदू षण, मु ख्य धा र ासँ  दूर भे िाइ आ मात्र दू जाड त क भाषा भे िाइ, \nडिक्षक मध्य ज्ञाि स् त र क  ह्रास, र ाज िैड त क स् िािसिि मै डिलीक डिर ोध \nई स भ डिपदा ह मरा स भक सोझाँ  अडछ। \n \nई सभट ा  ऊ परिड णसत डबन्द्दु प्रबन्द् धि-डिज्ञ ािक काय सय ोज िाक डिषय अडछ  30 || विदेह स द े ह : २ ३ \nआ भाषणक िै काय सक आिश् य कता अडछ। सम्भ ाष ण , मै डिली माध्य मस ँ  \nपाठि, िि सिांग ीि साड ह त् य क  डिमाण ले ल सभकेँ  एकमु खी, एक \nस् त र ी य  आ एक य त्नसँ प्रया स करए पड़त । धिक अभ ाि त खिे ह ोइ त \nअडछ जखि सर कार ी  सह ाय त ापर  आस  लगेिे रहब। सािसजड िक \nसह ाय त ाक  अिल म्ब धरू, दात ाक अभ ाि िै स् िीकार कत ाक  अभ ाि \nअडछ। \n \nय ू िेस्को कहैत अडछ जे भ ार त डिश्वक ६ ठम सभस ँ  पै घ पु स् त क  \nप्रकािक अडछ जत ए अंग्रेजी लगा कऽ २ ५ मान्द्यत ाप्राप्त भाषामे पोिी \nप्रकािि ह ोइ छै। अंग्रेजीक पोिी प्रकाििमे भारत संय ुक्त  र ाज्य \nअमेडर का आ ग्रेट डब्रटेिक बाद त ेसर  स् िािपर अडछ। मु दा चौबीस  \nमु ख्य भाषामे सँ  य ू िेस्कोक अिुसार  पु स् त क  प्रकािि लेल मात्र १८ \nभाषा महत् िपूणस अडछ आ ऐ १ ८ भाषामे मै डिली िै अडछ । मै डिली ऐ \n१ ८ मे िै अडछ। फेडर ेि ि ऑफ इ डण्डयि पडब्लिसस क  अिुसार  \nमोटामोटी भारत मे १ ६ ० ०० प्रकािक छडि जे सालमे  ७ ० ० ०० पोिी \nप्रकाड ित करै छड ि। ऐमे २ १,० ०० पोिी अंग्रेजीमे छपैए आ त ह ू सँ  \nबेि ी पोिी डह न्द्दीमे छपैए। भारत मे साक्षरत ाक डस् िडत  जेिा-जेिा िीक \nह ेत ै, त ेिा-त ेिा पोिी पढ़ ैबला क संख्य ामे  सेह ो  िृडद्ध ह ेत ैक। िेपालमे \nमु ख्य त ः िेपालीक पोिी छा पल जाइ त अडछ। भारत आ िेपाल दुिू \nठाम मै डिली पोिीक प्रकािि गुण आ संख्य ा  दुिूमे पछुआएल अडछ। \nसर कार ी  संस् िाक  संग  डिदेि ी डििेि कक सह य ोग : आब प्रकािि \nउद्य ोगसँ  आगाँ बढ़ी आ सू चिा -प्रस ार माध्य मक आि क्षेत्र जेिा टी. िी., \nर ेडडय ो  आ ऑिलाइ ि भाषाइ उपकरणपर आउ। एत ऽ डिदेि ी डििेि क \nह मरा स भ लेल डॉ क्य ू मे न्द्टर ी, मिोर ंजि आ भाषाइ उपकरणक डिमाणम े  विदेह सदे ह:२३|| 31 \nसह य ोग  दऽ सकै  छड ि। सर कार  मान्द्यत ाप्राप्त भाषा लेल डबिा बजार केँ \nध्य ािमे र खिे खास  कऽ मै डिली सडह त  ओइ छह भाष ाकेँ ध्य ािमे \nर ाखैत काज करए तँ बजारक दृडिस ँ  जे सांस् कृडत क  ह्र ास सू चिा -\nप्रौद्य ोड गकी मध्य देखबामे आडब रहल अडछ से  मै डिलीमे िै आओत । \nअरबी भाषाकेँ फंडक  कोिो कमी िै छै मु दा ओ भाष डकए मडर रहल \nअडछ, जखि ओकरा पक्षमे सर कार ी  कामकाज छै, मडस् जद  छै, डिक्षा \nपद्धडत छै। लेबिाि, जोडसि आ इ डज प्टक अडत डर क् त सउदी  अरब आ \nआि गल्फ देि क एकर ा संर क्षण छै। मु दा पाइ एकर ा लेल आफत \nबिल छै। स भ िेख डिदेि स ँ पडढ़ कऽ अबै त छडि आ डमडश्रत अरबी \nबजै छडि आ त करा फैिि मािल जा रहल छै। जै अरबी मे कुर ाण \nडलखल गेल आ आइ काडल्हक िैडक्षक “आधुडिक मािकीकृत अरबी- \nमॉडिस स् टै ण्डडस  अरेडबक- (एम.एस .ए.)” मे बड्ड  पै घ भेद आडब गेल \nछै। ई “आधुडिक मािकीकृत अरबी” बाज ै जाए बला अर बीसँ  फराक \nभऽ गेल अडछ आ एकर काज मात्र स भ अरब देि क बीच सू त्र बद्ध \nकरबा धडर सीड मत  भऽ गेल छै, जइ सँ  स भ एक दोसरा केँ  बुडझ पाबए। \nमु दा यएह “आधुडिक मािकी कृत अरबी” दृश्य-श्रव्य-डप्रंटमे अडछ जे \nककरो मात ृभाष िै डछऐ िरि व्य ाकर ण पडढ़ कऽ सीखल  जाइ छै। \nडिदेि ी डििेि ककेँ जे सर कार  मै डिली लेल मिोर ंजक काय सिमकेँ \nमै डिलीमे ड ब करबाक लेल सह ाय त ा  करए तँ काटूसि चैिल स भक \nकाय सिम आ धा र ािा डह क स भ मै डिलीमे प्रस ाड र त  भऽ स कत भिे ओकरा \nडिज्ञ ापि भे टौ िा िै। आ एक बेर जे ई पडह य ा घु मत तँ मै डिली \nजीड ब उठत । आ ई पडह य ा त खिे घु मत जखि मधुब िी-दर भंगा-\nसह र सा -सुपौलक  ब्राह्म ण-काय स् ि -सिणस  मै डिलीकेँ जीड ब उठऽ देताह, \nअपि ऋणात् मक ऊ जाकेँ डिर ा म देताह, समाजक  स भ िगस जे मै डिलीसँ  \nजुडड़ रहल अडछ ओइमे बाध ा देबाक बदला सह य ोग  करत ा ह । समाजक   32 || विदेह स द े ह : २ ३ \nर ाक्षसी प्रडतभाय ुक्त ई सिसहार ा  िगस मै डिलीक र क्षा लेल समडपस त  ह सेर ी  \nबित त खिे ई भाषा आब बचत । \nमु ख्य डिदेि ी डििेि क: अखि धडर ह ापसर कॉ डलन्द्स, पें गुइि, ऑक्सफोडस  \nय ू डििडसस टी प्रे स, मै कडमल ि, र ैंडम  ह ाउस , डपकाडो र , ह ैचेट आ रुटल ेज \nह ािडस डबज िेस  पडब्लडिंग अपि िाखा िा भारत ीय सह य ोग ी क  माध्य मस ँ  \nभाषाय ी क्षेत्र मे डििेि केिे अडछ। मु दा से  डििेि अंग्रेजी धडर सीड मत  \nभऽ गेल अडछ। भारत मे प्रकािि उद्य ोग मे डिदेि ी डखलाड़ी अएल ाक \nबाद एकटा पें गुइि डह न्द्दीकेँ छोडड़ देल जाए तँ डिदेि ी डििेि भारत ी य \nभाषामे लगभ ग िगण्य अडछ। एकर कार ण सेह ो  स् पि  अडछ। भारत ीय \nभाषाक प्रकािक सर कार ी  खरीदपर डिभस र छडि आ गएर सर कार ी  \nखरीदमे ओ टे क्स् टबु क छपाइ पर जोर दै छड ि। डिदेि ी डििेि क \nसर कार ी  खरीद आ टे क्स् टबु क छपाइ क आधार पर अपि िीड त डिधा डर त \nिै करै छड ि। मै डिलीक लेल ई िर दाि ह ोइत ए मु दा जे भडिष्प्यक \nसाक्षर त ा िृडद्धक अिुमाि लैय ो कऽ चल ी तँ िि साक्षर मै डिली पढ़ त ाह \nत कर आि ा ित समाि डिक्षा प्रण ालीमे मै डिलीक कडत आए ल डस् िडत केँ  \nदेखैत अस म्भ ि े बुझा पड़ैत अडछ, आ मै डिलीमे िे सर कार ी  लाइ ब्रेरीक \nखरीदक आि ा छै आ िे टे क्स् ट बुक छपाइ क। पाठकक संख्य ा  त खि \nइ न्द्टर िेटपर बढ़ाबए पड़त, आ जे पाठक कडह य ो सर कार ी  डिक्षा \nप्रण ालीमे मै डिली िै पडढ़ स कल छडि डत िका प्रारम्भ मे मंगिीमे \nडाउिलोडक  सुडिध ा  देबऽ पड़त । मै डिलीस ँ  अंग्रेजी आ संस् कृत  आ \nत कर माध्य मस ँ  आि भाषामे अिुिाद द्वार ा सर कार ी  आ संस् िागत  \nपु र स् कार  पद्धडत द्वार ा कडत आएल पोिी सभकेँ  सोझाँ  आिए पड़त \nजइ सँ  मै डिली साड ह त् य क  उत्कृिता डिदेि ी डििेि कक स ोझाँ  आबए। \nआ ओम् ह र सर कार ी  स् कूलक  अडत डर क् त पडब्लक स् कूल  सभम े  सेह ो  \nमै डिलीक पि ाइ ह ुअए त इ लेल समडपस त  ह सेर ी  त ैय ार करए पड़त ।  विदेह सदे ह:२३|| 33 \nएक दोसरा पर  प्रत्य ार ोप लगेल ाक बदला (काय स् ि  आ ब्राह्म ण द्वार ा \nएक दोसरा पर , मधुबिी-सह र सा -मधेपुर ा- समस्त ीपुर -बेगुसर ाय , पूड णसय ांक \nलोक द्वार ा एक दोसरा पर  आरोप-प्रत्य ार ोप जे मै डिलीक दुदसिा लेल \nहम िै ओ डज म्म ेिार छडि- त इ सँ  ह डट कऽ) एकमु खी, एक स् त र ीय  \nआ एक य त्नसँ प्रया स करए पड़त । आ जित ाकेँ जोड़ ए पड़त । हा \nपु र स् कार  केलाक बदला जि साड ह त् य का र केँ  डचन्द्हबापर, जि िेत ाकेँ \nडचन्द्हबापर, जि डििेताकेँ डच न्द्हबा पर अपि जाि-जी लगा बऽ पड़त ।  \nडिदेि ी डििेि सँ छो ड़ू भारत ीय प्रकािक जे कडह य ो ऐ क्षेत्र मे आबऽ \nचाह लक िा सर कार ी  खरीदक मि ीिर ी जे कोिो मै डिलीक पोिी \nकीिऽ चाह लक िा अिुिाद लेल कोिो स् िय ंसेिी  संस् िा  मै डिली पोिी \nस भक चयि करऽ चाह लक त खिो मै डिली साड ह त् य क  पु र ोध ा लोकडि \nद्वार ा, जे सलाह कार  बिलाह, द्वार ा भ्रडमत सू ची  देल गेल, कतेक र ास  \nडमडिलाक्षर क पाण्डुडलडप देिक बाह र टपा देल गेल आ मार त े र ास  \nलोक द्वार ा िेर र ास  बखेर ा ठाढ़ कएल गेल । से  स भ डकय ो भाडग \nगेल ाह, बाह डरय ो आ मै डिली सेिी  सेह ो।  सर कार ी  खरीद गुणक \nआधार पर िै भेल, पै र िी-पै गा म आ िेर र ास  आि गुणकक आधार पर \nभे ल। डिदेि ी डििेि कक लग ई स भ ऋणात् मक पक्ष लऽ कऽ ह मरा \nस भ कोिा जा स कब। \n \nडिदेि ी डििेि स ँ मै डिलीपर अप्र त् य क्ष प्रभ ाि: मै डिलीपर डिदेि ी डििेि क \nअप्र त् य क्ष प्रभ ािक रूपमे मै डिली बाज ैबलाक संख्य ाक  घटोत्त र ी आ \nमै डिलीक िब्दािलीक ह्रासकेँ र ाखल जाइ त अडछ। ओिा ई स भ \nभारत आ िेपालमे पै घ िग्रक अडिय डन्द्त्र त डिकास  आ छोट िग्रक डबिा  34 || विदेह स द े ह : २ ३ \nअपि आडिसक आधार क मात्र जमीिक खरीद-डबिी क कार णसँ  \nडिस् त ा र क  कार ण बेस ी  भेल अडछ। मै डिली भाषीक एके खाढ़ीमे जत ेक \nपड़ाइ ि भेल अडछ से  आि िगसमे त ीि-चाडर खाढ़ीमे भेल (जेिा त डमल \nिा बांग् लाभाषीकेँ लऽ सकै  छी।)। मु दा आिो भाषा-भा षीमे डिदेि \nपड़ाइ िसँ  भाषाक लोप भेल अडछ मु दा संस् कृडत क  लोप िै तँ आि \nिगसमे भेल अडछ आ िे मै डिलीभाषी िगसमे । मै डिली भाषीकेँ लऽ कऽ \nडदल् लीमे ई कहबी भऽ गेल अडछ जे आि िगस पाँ च साल  डदल् लीमे \nर ह लापर पंजाबी बाजऽ लगै छडि आ ह ुिकर घरक स् त्र ी गण करिा-\nचौि करऽ लगै छडि मु दा मै डिलीभाषी िै तँ पंजाबी डसखै  छडि आ \nिे ह ुिकर घरक स् त्र ीग ण करिा-चौि करै छड ि। हँ जखि अहाँ \nपत्नीसँ मै डिलीम े िै बजबै आ बच्चाकेँ गा मक दिसिो िै करऽ देबै तँ \nओ मै डिली बाज ब छो ड़बे करत । डिदेि ी डििेि जाइ तरहेँ डह न्द्दी आ \nअंग्रेजी काटूसि चैिलम े भेल अडछ, ओइसँ  मै डिलीटा िै पं जाबी पर सेह ो  \nसंकट  आडब गेल अडछ। मु दा ई एकटा फेज डछऐ, आ ई फेज बीस  \nबखसमे खत म भऽ जाएत । जे पडर िार ऐ बीस  बखसमे मै डिली बाज ब \nछोडड़ देताह ह ुिका हम मै ड िल ी डदस  सोझ  रूपमे िै घु र ा स कब। \nमु दा सांस् कृडत क  सडन्न कटत ाक कार णसँ  मै डिलीक पडर य ो जि ा, अिुिाद, \nऒडडय ो -िीड डय ो आ संचार  प डर य ो जिाकेँ ओ समिसि करबे करत ाह, \nत करा सम्म ाि देबे करत ाह। आ ई अप्र त् य क्ष रूपमे मै डिली लेल \nिर दाि डसद्ध हएत । आ एकटा पु िज ाग र णक काल अखि चडल रहल \nअडछ त कर पु िर ािृडत्त बीस  बखस बाद हएत । मै डिली य ुद्धस ँ बह ार भऽ \nजीड ित डिकल त आ सुदृढ़  हएत । \nडिदेि ी डििेि ककेँ मै डिलीम े डििेि केलासँ  लाभ: डिदेि ी डििेि क \nकल्य ाणकार ी काय स सेह ो  करै छड ि। ह ुिका मै डिलीक डििे षता बुझाबए \nपड़त । डिश्व प्रडस द्ध िाय ोड ल ि िादक स्ि. य ेह ुदी मे िुडह ि मै डिलीकेँ  विदेह सदे ह:२३|| 35 \nसंसार क  सभस ँ  लय ात् मक आ मधुर भाषा कहिे छलाह । डिदेिी \nडििेि कक डकछु डििेि य ू िे स् कोक भाषा सम्बन्द् धी िीडतक आधार पर \nसेह ो  करैत अडछ। आ ई कल्य ाणकार ी डििेि लाभपर आधाड र त िै \nह ोइ त अडछ, सर कार ी  खरीदपर आधाड र त िै ह ोइ त अडछ, डिज्ञ ापिपर \nआधाड र त िै ह ोइ त अडछ। अन्द्त र ाष्प्ट्र ी य सडटसडफकेििपर आधाड र त गएर \nसर कार ी  संस् िा  स भक माध्य मस ँ  मै डिलीमे िैडक्षक पोिी आ मिोर ंजि \nआ स् िास्र्थ य  आधाड र त डफल्म डोक्य ू मे न्द्टर ीक मै डिली भाषी क्षेत्र मे ग्राम \nपंचाय त क स् कूल  स भक माध्य मस ँ  कएल जाए तँ मै डिली भाषी लोकक \nह ीि भाििामे कमी आओत आ भाषाय ी िाड न्द्तक संगे  आडिसक िाड न्द्त \nसेह ो  आएत । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  36 || विदेह स द े ह : २ ३ \nभाषा आ प्रौ द्य ोड गकी (सं गणक,छा य ांकि, कुँजी पटल/ ट ं कणक \nत किीक), अन्द् त ज ालपर मै डिली आ ड िश्वव् य ापी अन्द् त जालपर लेखि आ \nई-प्रकािि \n  \nगू गल आ िडसप्र े स द्वार ा जा लिृत्त खोलबाक लेल बह ुत र ास  बिल \nबिाएल पडर कडल्पत िमूिा स् िल  डिमाण लेल उपल ब्ध अडछ आ ओत ए \nलेखि, संदेि  आ डटप्पणीक लेल अस ीड मत  दत्त ांिडिडध उपल ब्ध अडछ \nजत ए जालोद्वहि मँ गिीमे दे ल जा रहल अडछ। ई स भ जालिृ त्त \nडिमाण स् िल  उपभोक् त ा केडन्द्रत अडछ आ एत ए स रल ले खि-पद्धडत क \nव्य िस् िा सेह ो  कएल गेल अ डछ मु दा जे अहाँ संडिड ह त  पृ च्छि भाषा \n( एस .क्य ू.एल.) आधाड र त जालस्िलक  डिमाण आ प्रबन्द् धि करए चाह ैत \nछी तँ ओडह ले ल ई डिबन्द्ध अहाँक लेल उपय ोग ी रहत । पडह िे \nडमडिलाक्षर आ देििागर ीक य ू िीकोडमे डलखल जएबाक प्रि म दए रहल \nछी आ से  अन्द्त जालपर पढ़ ल जा सकबा  य ोग्य कोिा ह ोएत त करो \nचरचा ह ोएत । त कर बाद जालस्िल  डिमाण पद्धडत पर डिस् त ृत  चरचा \nह ोएत । \n \nदेििागर ी डलडपकेँ र ोमि टाइ परा इ टरपर कोि टाइप करी- \nपडह िे www.bhashaindia.com पर जा कए  डह न्द्दी IME V.5 \nअिार ोड पत (डाउिलोड ) करू । एडह डिड ध ( प्रोग्राम) केँ अपिा संगणक  \n( कंप्य ुटर) पर प्रडतष्ठाडपत (इ ंस् टॉल ) करू । फेर डिय न्द्त्रण पटल \n( कंट्र ोल पै िल) मे क्षेत्र ीय आ भाषा (र ेजिल आ लंग् िेज) पर जा कए \nलंग् िेज प्ल ािक (टै ब) केँ दबा ऊ । देखू जे कॉ म्प् लेक्स डस् िप्ट/ र ाइ ट  विदेह सदे ह:२३|| 37 \nटू लेफ्ट लैंगुएज पर सह ी  केर डििाि लाग ल छैक आडक िडह । \nिडह छैक तँ करू आ  संगणक  ( कंप्य ुटर)  त ाड ह लेल जे जे कहैत \nअडछ से  करू । एकर ा बाद लंग् िेज प्ल ािक (टै बकेँ) आ  डडटे ल्स  \nकेँ दबाऊ । फेर ओत ए  ऐड  डक् लक करू आ ओत ए  लंग् िेज मे \nडह न्द्दी आ  कीबोडस  मे HINDI INDIC IME 1[V.5.1] सेलेक्ट  \nकए  अप्लाइ दबाऊ । कंप्य ुटरकेँ र ीस् टाटस  करू । आब िडस \nडोक्य ुमें ट खोलू । िाम Alt+Shift केँ  सडम्मडलत  दबे ला उत्त र H \nकुँजीपटल (कीबोडस ) आओत िडह तँ िीचाँ  लंग् िेजकेँ डक् लक करू \nआ  डह न्द्दी  चुडि डलअ । कुँजीपटल म े  डह न्द्दी transliteration \nआ आि त रहक डिकल्प जेिा र ेडमंगटि/ इ न्द्स डिप्ट कुँजीपटल उपल ब्ध \nअडछ  । चुडि  कए टाइ प िुरू करू । \nआब transliteration कुँजीपटल पर र ाम टाइ प करबा लए  raama \nटाइ प करए पड़त । क् (ह लन्द्त सडह त )  टाइ प करबाक ह ेत ु k \nदबाऊ आ  माउसक  लेफ्ट बटि डक् लक करू  अन्द्य िा स् पे स  डपञ्ज क  \nआडक एंटर  डपञ्ज क दबेल ा पर ह लंत उडड़ जाएत । \n  \nडिकीपीड डय ा पर मै डिली पर लेख तँ छल मु दा मै डिली मे लेख िडह \nछल,कार ण मै डिलीक डिकीपीड डय ाक स् िीकृडत  िडह भे टल छल । हम \nबह ुत डदिसँ  एडह मे लाग ल रही आ ई सू डचत  करैत ह डषसत छी जे \n२ ७.१०.२ ०० ८  केँ  मै डिली भाषामे  डिकी िुरू करबाक ह ेत ु \nस् िीकृडत  भे टल छैक । एत ए संगणक  िब्द स भक स् िािी य करणम े \nबह ुत र ास  अंग्रेजी िब्दक अिुिाद हम कएिे रही आ त ाड ह सँ  एह \nिय मे रुडच बढ़ल आ मदडत सेह ो  भे टल ।  38 || विदेह स द े ह : २ ३ \nदेििागर ीमे टाइ प करबाक ह ेत ु एकटा आर त न्द्त्रां ि साध ि  (सॉ फ्ट िेअ र \nटूल) उपल ब्ध अडछ टूल अडछ जे  \nhttp://www.baraha.com/BarahaIME.htm  डलंक पर \nउपल ब्ध अडछ । एकर डिि ेषता अडछ एकर संस् कृत  कु ञ्ज ी फलक  \nजे आि कोिो त न्द्त्रां िमे उपल ब्ध िडह अडछ ।  एडह मे उदा त्त, अिुदात्त \nस् िडर त   आ  डकछु आि संस् कृत  अक्षर उपल ब्ध अडछ मु दा एत ह ु \nस् िाड स् त क , ग् िाङ, अञ्जी इ त् य ा डद उपल ब्ध िडह अडछ । स॑  , स॒  , स॓  \n, स ऽ केँ  स  डलखल ाक बाद डसफ् ट  ३,२,४ आ ७ दबे लासँ  डलडख \nसकैत  छी । \nडत र ह ु त ा  डलडप डलखबाक ह ेत ु एडह डलंक पर जाऊ। \nhttp://www.tirhutalipi.4t.com/ \nमु दा एकर ा ह ेत ु एडह डलंक पर जे प्रीडत फॉ ंन्द्ट छैक त करा सेह ो  \nअिार ोड पत कए  प्रडत कृडत  करू  आ  दुिू केँ ध्रुििृ त्त चालक \n( ह ाडसडडस् क  ड्राइ ि)  C/windows/fonts मे लेपि करू । एडह मे \nजे फॉ न्द्ट अडछ से  Ascii मे अडछ । िुतदेि , िुिा ई स भ फॉ ण्ट \nसेह ो  एडह त रहक अडछ, पडह िे उपय ोग ी छल मु दा आब सचस  इ ंडज िमे \nय ू डिकोड-यू. टी.एफ.8 केर सचस  ह ोइत छैक आ  Ascii  मे डलखल \nदेििागर ीक सचस  िडह भए पबै त अडछ । डिन्द्डोजमे मंगल िणसमु ख \n( फॉ न्द्ट) अबै त छैक से  य ू िी कोडमे छैक  आ एडह मे डलखल देििागर ी \nसचस  भए जाइ त अडछ । डमडिलाक्षर क य ू िीकोड रूपक आिेदि \n( अंि ुमि पाण्डेय द्वार ा देल गेल) लंडबत अडछ ज ाड ह मे बकसल े \nडिश्वड िद्य ालयक प्रोफे सर डेबो र ाह एन्द्डर सि, Project Leader, \nScript Encoding Initiative, Dept. of Linguistics, UC \nBerkeley क आग्रह पर ह महुँ य ोग दाि देिे रही ।  विदेह सदे ह:२३|| 39 \nआब डकछु बात य ू िीकोड आ  जालस्िल  (िेबस ाइ ट )  केर संबंधमे  \n। \nकोिो फाइ लकेँ पढ़ बाक ह ेत ु कंप्य ुटरमे आिश्य क फॉ ंट ह ोएब जरूर ी \nअडछ, िडह तँ सभस ँ  स रल उपाय अडछ, िब्द-संसाध कमे  बिल लेख \n( िडस डोक्य ुमें ट) केँ पी. डी .एफ. फाइ लमे पडर िडत्त सत करू । एडह मे िफा \nिुकस ाि दुिू अडछ । िफा जे डबिा कोिो फांटक झंझड टक \nपी.डी .एफ.फाइ ल जाइ काँ टा/ िणसमु ख/ डलडपमे डलखल गेल अडछ, \nत ाड ह मे पढ़ ल जा  सकैत  अडछ । एकर िुकस ाि जे जखिे फाइ लमे \nजा  कए सेि  एज टे क्स् ट करब तँ अंग्रेजीत ँ सेि  भए जाएत  मु दा \nदेििागर ी त ेह ि सेि  ह ोएत जे पडढ़ िडह सकी  । दोसर  य ू िीकोडक \nमंगलमे टाइ प कएल लेखकेँ एडो ब  अिोबेटस ँ  पी.डी .एफ. मे पडर िडत्त सत \nकरबामे डदक्कत ह ोए तँ संपूणस  फाइ लकेँ खोडल कए  सभट ा  चयि \nकरू, य ू िीिससल य ू िीकोड  एम.एस .फांट ड्रॉप डाउि मे िू सँ  सेलेक्ट  \nकरू फेर डप्रंटमे जा कए डप्रंटर (मु रक) एडो ब  एिोबेट सेलेक्ट  करू \n। आब ई फाइ ल पडर िडत्त सत भए जाएत पी. डी . एफ.मे । माइ िोसॉफ्ट  \nिडसस ँ  pdf मे पडर ित्त सिक स ोझ  त र ीका अडछ, फाइ ल, डप्रंटमे जाऊ, \nआ  फेर डप्रंटर मे एिोबेट डड स् टीलर  सेलेक्ट  कए डप्रंट कमांड  दए \nडदअ । मु दा एडह मे कखिो काल pdf डॉ क्य ुमें ट िडह बिैत छैक । \nत खि डप्रंटर एिोबेट डडस् टी लर  सेलेक्ट  कए प्रोपट ीज मे जाऊ । \nओत ए अडोब  pdfसेडटंग  सेले क्ट  करू । ओत ए ऑपिि डू  िॉ ट सेंड  \nफॉ न्द्ट्स टू डडडस् टल र  मे डटक लगा एल ह ोएत । ओकरा अिचे क \nकरू । आ  से  कए बाह र आऊ आ  डप्रंट कमांड  डदअ । आब \npdf डॉ क्य ुमे न्द्ट बडि जाएत । एडह फाइ लमे कखिो काल घ ह लन्द्त \nआ  ज कखिो काल चतुभु स ज रूपमे िडि पढ़ बा य ोग्य अबै त अडछ  40 || विदेह स द े ह : २ ३ \n। \nपी.डी .एफ. डस् प्ल टर आ’ मजस र सॉ फ्ट िेयर ( जेिा फ्रीिेयर सॉ फ्ट िेयर \n‘पी.डी .एफ. ह ेल्पर/ सैम ) के र मदडत सँ  आस ािीसँ  पी.डी . एफ. फाइ ल \nजोड ड़ आ त ोड ड़ सकैत  छी। \n  \nआब िेबस ाइ ट  बिेबाक पूिस डकछु मु ख्य बात केँ देडख डलअ । पाँ च \nत रहक अन्द्त र जाल गिेषक (इ ंटरिेट ब्राउजर) अडछ, िेष सभट ा  एकर ा \nसभकेँ  आधार बिा कए र डच त अडछ । त खि सभस ँ  पडह िे ई चारू \nअपिा कंप्य ुटरमे प्रडतष्ठाडपत (इ ंस् टॉल ) करू- \n१.ओपेर ा , २.मोडज ल्ला , ३. माइ िोसॉफ्ट क  इ ंटरिेट एक् सप्ल ोर र (ई \nतँ ह ोएबे करत) , ४. गू ग ल िोम आ ५. एपलक,अखि धडर ई \nमे डकिटोसक  ले ल छल आब डिन्द्डो लेल सेह ो  अडछ, सफा र ी  । आब \nजखि जाल पृ ष्ठ ( िेब पे ज) उपार ोड पत (अपलोड ) करू िा पडह िह ुँ  \nतँ एडह स भपर खोडल कए अिश्य देडख डलअ । \nदेििागर ी डलखबामे बर ाह आइ.एम.ई. केर य ोग द ाि डिड िि अडछ । \nएडह मे संस् कृत क  उदात्त , अिुदात्त आ  स् िडर त  केर संगे  डबकार ी, \nदेििागर ी अंक आ डकछु संगी त क  स् िर डलडप  डलखबाक सुडिध ा  अडछ \n। डिदेहक संगी त  डिक्षा स् त ं भ  डबिा एकर सह य ोग क  संभ ि  िडह छल \n। मंर सप्तक , त ीिर आ  कोमल स् िर क िोटे िि एडह मे अडछ । \nऋ,ॠ आ  ऌ,ॡ आ  ऍ, ऎ अ, ~ ह लन्द्तक बाद जो ड़क सुडिध ा  \nएडह मे सुडिध ा  छैक । अिुदात्त क॒ उदात्त क॑ आ स् िडरत  क॓ सेह ो  \nउपल ब्ध अडछ । ई डिस् टामे सेह ो  काय स करैत अडछ । आ  य ू िीकोड \nफॉ ंटमे र ह बाक कार ण इ ंटरिेट पर पठिीय अडछ ।  विदेह सदे ह:२३|| 41 \nअ सँ  ह त क िणसमाला अडछ । क्ष, त्र , ज्ञ ओिात ँ संय ुक्त्त  अक्षर \nअडछ  मु दा बच्चेसँ  ह मरा स भ अ सँ  ज्ञ त क िणसमालाक रूपमे पढ़ िे \nछी । श्र सेह ो  क्ष, त्र, ज्ञ जेकाँ संय ुक्त  अक्षर अडछ । ज्ञ केर \nउच्चार ण त ाड ह द्वार े ह मरा स भ ग आ  य केर डमश्रण द्वार ा करैत छी \nसे  धडर गलत अडछ । ई अ डछ ज आ  ि केर संय ुक्त  । ऋ केर \nउच्चार ण हमर स भ करैत छी, री । लृ केर उच्चार ण करैत छी, \nल, र आ  ई केर संय ुक्त्त  । मु दा ऋ आ  लृ स् िय ं स् िर अडछ, \nसंय ुक्त ाक्षर िडह ।  डिदेहक आकाइ िमे िुद्ध उच्चार णक आिश्य कताकेँ \nदेडख कए अ सँ  ज्ञ त क स भ िणसक उच्चार ण देल गेल अडछ । \nभारत ीय अंकक अंतर ा ष्प्ट्री य रूपक प्रयो गक देििागर ीमे चलि भऽ  \nगेल अडछ । भारत ी य संडिध ािक अिुच्छेद 343(1) कहैत अडछ जे \nसंघक  र ाज की य प्रयो जिक ह ेत ु प्रयुक्त ह ोमए बला अंकक रूप, \nभारत ीय अंकक अंतर ाष्प्ट्र ी य रूप ह ोएत ।  मु दा र ाष्प्ट्र पडत अंकक \nदेििागर ी रूपकेँ सेह ो  प्राडधकृत कऽ  सकैत  छडि । \n  \nhttp://www.bhashaindia.com पर tbil converter \nसॉ फ्ट िेयर डाउिलोड  करू । मंगल फॉ ंटमे आि फॉ टस ँ  पडर ित्त सि \nकरबाक अडछ तँ डॉ क्य ुमे न्द्ट .doc चयि करू इ िपुट भाषामे डह न्द्दी \nआ  ascii फॉ न्द्टमे फॉ न्द्ट चयि करू । आउटपुटमे भाष ा डह न्द्दी आ  \nफॉ न्द्ट Unicode mangal चयि करू । आब ब्राउज कऽ  कए  \nफाइ ल सेलेक्ट  करू । अहाँक कम्प्युटर मे ऑडफस  २ ० ०७ अडछ \nआ  िडस डॉ क्य ुमे न्द्ट .docx एक् सटें िि अडछ , त खि एक् सटें ििकेँ \nडर िेम करू .docआब ब्राउज मे डॉ क्य ुमे न्द्ट आडब जाएत ।  अहाँक \nकम्प्युटर मे ऑडफस  २ ० ० ७ िडह अडछ त खि डर िेम के लासँ  कोिो  42 || विदेह स द े ह : २ ३ \nफाएदा िडह । आब कंिटस डक् लक करू । िू त ि फाइ ल Unicode \nMangal फॉ न्द्टमे बडि जाए त । अहाँक िब्द संसाध क  सडञ्चका \n)( िडस डॉ क्य ुमे न्द्ट फाइ ल) मे य ू िीलोड आ ascii िणसमु ख (फॉ न्द्ट) \nडमलल अडछ, त खि अंदाजी सँ  ascii िा  बेि ी प्रयुक्त ह ोए बला ascii  \nकेर चयि करू । कंिटस डक् लक करू कन्द्िटस भऽ   जाएत य ू िीको ड \nमंगल िणसम ुखमे। \nजालस्िल  डिमाण \nपडह िे कोिो ऑिलाइ ि प्रडतडष्ठत संस् िासँ  प्रदेि िाम (डोमे ि िेम)  \nकीिू । उदाह र णस् िरूप  डर ड डफ  डॉ ट  कॉ म पर जाऊ आ डर डडफ  \nह ोड स् टंगपर  डक् लक करू । ओत ए बुक य ू अर डोमे ि पर जा कए \nइ डच्छत िाम डट्कत कए देखू जे ओ उपल ब्ध अडछ आडक िडह । \nअहाँ अपि जालस् िल क  ह ेत ु उपय ुक्त डोमे ि िेम िेडडट  काडसस ँ  \nऑिलाइ ि कीडि सकैत  छी  । ई  सस् त ा  छैक  दि डॉ लर  प्रडतिषस \nएकर अडधकत म मूल् य छैक । त करा बाद  जालोद्वह ि सेिा  (िेब \nह ोड स् टंग  सडिसस ) केर डलंकप र जाऊ । ५ िा दस  साल  लेल १ ०० \nएम.बी. स् िािक संग  जालो द्वहि सेिा  डलअ आ एकर ा संग  माय \nएस .क्य ू.एल. सेिा  मु प्त छैक मु दा ओडह मे लाइ िक् सपर काज करए \nपड़त जे किेक कडठिाह/ त किीकी भए सकैत  अडछ से  माइ िोसॉफ्ट  \nएस .क्य ू.एल. सेिा  डकछु आर पाइ लगा कए अहाँ कीडि सकैत  छी \n। आब अहाँ लग २ ० एम. बी. केर एस .क्य ू.एल. दत्त डिड ध (डाटाबेस ) \nआ ८ ० एम.बी.केर साइ ट  ले ल जगह बाँचत (मािे पूर ा १० ० एम.बी.) \nआ से  पयाप्त अडछ। आर स् पे सक  जोग ार मँ गिीमे भए जाएत, त कर \nचरचा आगाँ ह ोए त । माइ िोसॉफ्ट  एस .क्य ू.एल. सेिा  लेब ाक उपरान्द्त \nअहाँ अपि माइ िोसॉफ्ट  एक् सेल  सडञ्चका ओत ए चढ़ ा स कैत  छी आ  विदेह सदे ह:२३|| 43 \nत कर उपय ोग अपि जालस्िलपर  एकटा मध्य स् ि (इ न्द्टर फेस) बिा \nकए अहाँ कए सकैत  छी । \nआब जालस्िल  (िेबस ाइ ट ) बिेबाक डिड धपर डिचार करी । \nमाइ िोसॉफ्ट  फ्रन्द्टप ेज  ऑडफस  एक् स .पी. क संग  अबै त अडछ । \nऑडफस  २ ० ०३ मे सेह ो  ई अलग सँ  उपल ब्ध अडछ । \nप्रन्द् टपेजमे बिल-बिाओल िेबस ाइ ट  डिज ाडस चल ाऊ । मोटा-मोटी पाँ च \nपृ ष्ठक जाल-स् िल  बडि जाएत । एडह मे िाम कात र ाइ ट डक् लक कए \nपृ ष्ठक संख्य ा  बढ़ा सकैत  छी । ऊ परमे डस् ित  िीमस ँ  अपि इ च्छा \nमोत ाड बक बिल-बिाओल डड जाइ ि सेह ो  लए सकैत  छी । साइ टक  \nकोिो पृ ष्ठकेँ अहाँ फोटो एलीमेन्द् ट द्वार ा फोटो गैल र ीमे पडर िडत सत कए \nसकैत  छी आ ३-४- ६ स् त म्भ मे  फोटो स भ सजा  सकैत  छी । ओडह \nपृ ष्ठप र ड बल डक् लक कए अपि संगणकस ँ  फोटोकेँ आिू आ य ू िीकोड \nटाइ परा इ टर द्वार ा िणसि टंडकत करू । पृ ष्ठ सुर डक्षत करबा काल \nडचत्र क गुणित्त ा जे.पी.जी. फोटोमे १ सँ  १० ० धडर चुिबाक डिकल्प \nछैक । जत ेक पै घ फाइ ल चुिब त त ेक  बेि ी जगह छेक त । िाम आ \nिीचाँ मे डलक लेल डचल्ड्रे ि सेडटंग  डिकल्प चयि क एला उत्त र \nजालस्िलक  स भ पृ ष्ठक सू चिा  ओत ए आडब जाएत । बेि ी पृ ष्ठ \nभे ला उत्त र कोिो पृ ष्ठक भीतर पृ ष्ठ स भक श्रृंखल ा दए सकैत  छी \n। आब अहाँक संगणकमे  अहाँक जालस्िल  माय डोक्य ुमे न्द्ट्स/ माय \nिेबम े सुर डक्षत अडछ । \nअपि िेबस ाइ टक  िास् त डिक स् िरूप  प्रीव्य ू डिकल्प द्वार ा ऊपर िडणसत \n५ प्रकार क गिेषकमे देखू । डकछु आिश्य क पडर ित सि प्रन्द् टपेजपर \nकएला उत्त र एडह साइ टकेँ  अपि सिसरपर उपार ोड पत कए डदय ौक।  44 || विदेह स द े ह : २ ३ \nएडह लेल फाइ लडज ला डॉ ट  कॉ म पर जाऊ जे मु फ्त त ंत्र ांि उपल ब्ध \nकरबैत अडछ । एत ए क्लाइ न्द्ट आ सिसर  मे सँ  क्लाइ न्द्ट ड िकल्प चुिू \nआ त ंत्र ांि अपि कम्प्यू टरमे प्रडतष्ठाडपत करू । एकर ा बाद य ू जर \nिेम आ पासिडस  डदअ आ एफ.टी.पी. डॉ ट  डोमे ि िेम पर पूणस \nजालस्िल  डित र क (सिसर ) केर मूल फोल्ड र मे पर उपार ोड पत कए \nडदअ। अहाँक जालस्िल  अन्द्त र जालपर डिय त जालस् िल  पता पर \nदेखाइ पड्  लाग त । \nअपि अपि दत्त सङ्ग्रह कोिो त न्द्त्रां ि जेिा ई.एम.एस . \nएस .क्य ू.एल.मै िेजर केर माध्य मस ँ  अपि डित र कपर चढ़ ा ऊ आ एडह \nलेल अपि सेिा  प्रदात ासँ  दू र भाषपर गप कए डकछु डििे ष ओटसक \nजािकार ी डलअ। सभट ा  साम ग्री चडढ़ गेल ाक बाद अपि जालस्िलक  \nपृ ष्ठप र बिाओल मध्य स् ि पृ ष्ठप र कोडमे  य ू ज र िेम आ पस िडस  देिाइ \nिडह डबसरू।  \nकोिो पृ ष्ठप र पृ ष्ठस ँ  संगी त  अन्द्बाक लेल कम्प्यू टरसँ ओडह पृ ष्ठप र \nसंगी त क  सडञ्चका आय ात करू मु दा आइ काडल्ह मात्र ओपेर ा आ \nइ न्द्टर िेट एक् सप्ल ोर र पर प्रन्द् ट पे जसँ बिल जालस्िलमे  संगी त  बजैत \nअडछ। \nआब डकछु गप पृ ष्ठ िैली (स् टाइ ल  िीट) पर। \nअहाँ सम्प ू णस  जालस्िलक  डडजाइ ि जे एक्के र ंगक र ाखए चाह ी तँ  एडह \nलेल स भ पृ ष्ठम े एकर डिड धले ख दए डदय ौक आ एकटा फोल्ड र मे \nडडजाइ ि र ाड ख डदय ौक। एडह मे पृ ष्ठभ ू डममे बाज ए बला संगी त  सेह ो  र डह \nसकैत  अडछ । एडह सँ  ई फाय दा अडछ जे स भ पृ ष्ठ खुजबा काल \nफेर सँ  त ाग डत  िडह लगबए पड़त मात्र एक बेर डडजाइि आ संगी त   विदेह सदे ह:२३|| 45 \nखुजबामे जे स मय लाग त स एह टा। दोसर  पृ ष्ठप र जे डलडखत अंि \nिा फोटो आडद रहत त ाड ह मे जत ेक देरी लाग त स एह स मय मात्र \nलाग त । मािे अहाँक जालस्िल  ह ल्लु क भए जाएत आ जल्दी सँ  \nखुजत । \n  \nआब आर.एस .एस .फीडक  डिषय मे जािकार ी ली। \nजालस्िल  तँ बडि गेल आब एकर प्रचार प्रस ार सेह ो  ह ोएबाक चाह ी। \nआर.एस .एस . फीड  अडछ डर अ ल डसम् प ल  डस डन्द्डकेिि फीड  केर संडक्षप्त \nरूप। एकटा िा कैक टा .xml फाइ ल बिा कए अहाँ अपि \nडित र कपर चढ़ ा डदय ौक। अ ह ाँ .css  डडजाइि त कर बाद ई एक \nतरहेँ जालस्िलक  िक् िा बिा दैत अडछ आ जखिे एडह मे कोिो \nपडर ित सि अबै त छैक तँ फीड -र ीडर / एग्री गेटरकेँ जालस्िलपर  िि \nसामग्री अएबाक सू चिा  भे डट जाइ त छैक। एडह मे मे मु ख्य घटिाक/ \nलेखक सार ांि  र ह ैत छैक जे डलंकस ँ  जुड़ल र ह ैत अडछ। ओडह \nडलंककेँ डक् लक केला उत्त र अहाँ डिस् त ृत  जािकार ी प्राप्त कए सकैत  \nछी। .xml य ुक्त पृ ष्ठकेँ जालिृ त्त (ब्लॉग) पर ऐड  गा ड जेट / फीड / \nमे पता क रूपमे डलडख कए ५ सँ  २ ० धडर िू त ि सामग्रीक (िमि ः \nगू गल आ िडसप्र ेस ब्लॉग मे) अद्यत ि जािकार ी लेल जालिृ त्त (ब्लॉग) \nपर र ाखल जा सकैत  अडछ। एकर आर उपय ोग छैक जेिा फीडबिसर \nकेर माध्य मस ँ  ई-पत्र द्वार ा सदस् य केँ  सू चिा  देब, ह ेडलाइ ि एिी मे टर \nजालस्िल / जालिृ त्त पर लगा एब/ ई-पत्र द्वार ा इ डच्छत सामग्रीक डलंक \nसंगी केँ  पठाएब आ गिेषक िा फीड / न्द्यू ज र ीडर क  माध्य मस ँ  पढ़ ब। \nत कर बाद अपि जालस्िकेँ  गू गल, य ाह ू सचस , लाइ ि सचस  आ आस्क   46 || विदेह स द े ह : २ ३ \nडॉ ट  कॉ मपर सबडमट  य ुअर साइ ट  केर अन्द्त गसत दए डदयौक जाड ह सँ  \nई स भ अन्द्िेष ण य न्द्त्र अहाँक साइ टकेँ  त ाड क स कए। .xml फाइ लबला \nडिश्वव्य ापी अन्द्त जाल पता/ संकेत  त कबामे एडह य न्द्त्र सभकेँ  आर \nसुडिध ा  ह ोएत ैक से  अहाँ साइ टक  मु फत प्रचार ह ोएत । .xml फाइ ल \n.htm केर स् िाि लेत से  िडह छैक मु दा एडह सँ  फीड  एग्री गेटर/ \nअन्द्िेष ण य न्द्त्र सभकेँ  जालस् िल पर  िि सामग्री त कबामे सुडिध ा  ह ोइ त \nछैक। जखि अहाँक जालस् िल मे  पडर ित सि आबए तँ अपि मूल .xml \nफाइ लकेँ पडर िडत सत कए डित र कपर चढ़ ाऊ, िेष काय स फीड  एग्री गेटर/ \nअन्द्िेष ण य न्द्त्र स् िय ं कए लेत । अहाँक अन्द्त जाल गिेषक सेह ो  साइ टमे  \nफीड  र ह ला उत्त र डिकल्प चुिलाक बाद जालस्िलक  पृ ष्ठकेँ डर फ्रेि \nकए लैत अडछ, कार ण कखिो काल कऽ टे म्प र ोर ी फाइ ल संगणकमे  \nर ह िे पु र िके सामग्री इ न्द्टर िेटपर देखाएल जाइत र ह ैत अडछ।  मु दा \nएडह लेल स भ पृ ष्ठम े एकटा कूटस ंकेत  देम ए पड़त । \nआब डकछु चरचा ४ ० ४ एरर पृ ष्ठक। अहाँक जालस्िपर  कोिो फोटो/ \nडलंक जे पडह िे छल मु दा आब िडह अडछ केँ टाइ प कएला उत्त र \n४ ० ४ एरर संकेत  अन्द्त जाल गिेषक दैत अडछ। अपि से िा  प्रदात ासँ  \nकन्द्फ्युगर ेिि सम्बन्द् धी जािकार ी लऽ कए अपि जालस्िलक  \nस् टाइ लसीटक  डह साबसँ  एरर पृ ष्ठ बिाऊ जत ए डकछु व्य डक् त गत संदे ि  \nजेिा- अहाँ द्वार ा त ाकल सामग्री आब उपल ब्ध िडह अडछ केर संग  \nजालस्िलक  दोसर  डलंक स भ र ाखू । मु दा एकर ध्य ाि र ाखू जे एडह \nपृ ष्ठप र एहि कूटस ंकेत  रहए जाड ह सँ  अन्द्िेष ण य न्द्त्र ओक र ा सचस  िडह \nकरए। \nअपि जालस्िलपर  girgit.chitthajagat.in िा google \ntranslate गा डज ेट  र ाड ख सकैत  छी जाड ह सँ  मै डिलीक सामग्री  विदेह सदे ह:२३|| 47 \nदोसरड लडप  सभम े  एक डक् लक मे पडर िडत सत भए जाए। \nसाइ टक  प्रचार अपि ब्लॉग/ ग्रुप बिा कए आ ऑिलाइ ि कमेन्द्ट \nसबडमिि लेल सेिा  प्रदात ासँ  डॉ ट  िेट सुडिध ा  लए-जाड ह सँ  डित र क \nकमेन्द्ट अहाँक ई-पत्र संकेत प र  पाठकक कमेन्द्ट प्रे डषत कए स कए आ \nफीड  एग्री गेटरमे अपि फीड  पंजीकृत कराए पाठकक संख्य ा  बढ़ाओल \nजा सकैत  अडछ। कमेन्द्ट सबडमिि टाइ पपैड  डॉ ट  कॉ म (पे ड  ब्लॉग र \nसेिा  प्रदात ा) सँ  सेह ो  प्राप्त कएल जा सकैत  अडछ, ई ब् लॉ ग लेल तँ \nपाइ लैत अडछ मु दा प्रोफाइ ल बिबए लेल िडह आ ओडह संगे  ब्लॉग \nआ साइ ट  लेल कमेंट फॉ मस क कोड  आ सुडिध ा  दुिू उपल ब्ध करबैत \nअडछ, एडह मे अहाँ जालस्िलपर  कमेंटक एक पृ ष्ठ पर सँख्य ा , कमेंटपर \nआपसी  िात ालाप, आ कमेंट मॉडेरेि ि डिकल्प चुडि सकै त  छी। \nअपि जालस्िलक  आकाइ ि लेल गू गल साइ ट  आ िडस प्रे स १ ० आ \n३ जी.बी. िमि ः स् िाि मु फ्त दैत अडछ। फाइ ल ओत ए अपलोड  \nकरू मु दा अपि साइ टपर  ओकर डलंक दए डदय ौक । एडह सँ  अहाँ \nअपि बजट ठीक कए सकै त  छी। \nब्लॉग क यू.आर.एल. य डद िीक िडह लाग ए तँ मोिमाडफक यू.आर.एल. \nसुडिध ा  १० डॉ लर  सालािापर  उपल ब्ध अडछ, मु दा ब्लॉग क सुडिध ाक  \nअडत डर क् त कोिो आर सुडिध ा  एडह सँ  िडह भे टत। मु दा जे अहाँक \nबजट बह ुत कम अडछ तँ एकर उपय ोग करू। \nअहाँ लग जे पूणस साइ ट  अडछ तँ ओकर एकटा पृ ष्ठ पर एफ.टी.पी. \nअपलोडसँ  डडसकस ि  फोर म आडद अपि साइ टक  ऊपर र ाड ख सकैत  \nछी आ ब्लॉग केँ अपि साइ टमे  सडम्मडलत  कए सकैत  छी। ब्लॉग र क \nभीतर प्रकाििक अन्द्त गसत यू.आर.एल. सुडिध ा  १ ० डॉ लर  सालािापर   48 || विदेह स द े ह : २ ३ \nआ  एफ.टी.पी. अपलोड  ई दुिू सुडिध ा  उपल ब्ध छैक। \nआब चरचा फेि आइकिक। अपि लोग ो ब्राउजर क पता क संग  देबाक \nलेल .ico प्रारूपमे लोग ोक डचत्र बिाऊ आ अपलोड  करू, संगम े  \nस् टाइ लसीटपर  एकर डििर ण दए डदय ौक। \nअपि ई-पत्रमे डसगिेचर , माय स् पे स , फेसबुक , ओरकुट, डट्िटर, यू \nट्यू ब, डपकासा , य ाह ू ग्रुप आ गू गलग्रुप केर माध्य मस ँ , आर.एस .एस .फीड  \nआ ह ेडलाइ ि एिी मे टर जे ई-पत्र डसगिेचरमे  सेह ो  र ाखल जा सकैत  \nअडछ केर माध्य मस ँ  सेह ो  एकर प्रचार कए सकैत  छी। \nगू गल एिेल ेडटक्स आ िेबम ास् टर टूलक सेह ो  उपय ोग करू। \nएिेल ेडटक्सक ट्र ैकर कोड  स भ पृ ष्ठप र डदअ जाड ह सँ  प्रडतडदि कतएसँ  \nके आ कोिा अहाँक जालस्िलपर  अएल ाह त कर जा िकार ी भे डट \nसकिे  आ िेबम ास् टर टूलस ँ  जालस्िल  िेरीफाइ करू आ .xml फाइ ल \nसबडमट  करू। \nय डद कोिो पृ ष्ठप र कोिो फोटो/ डलंककेँ दोसर  टै ब/ गिेषकमे खोलए \nचाह ी तँ टार गेट फ्रेम/ न्द्यू डिन्द्डो-ब्लैं क चुिू। \nसी -डैक  पु ण ेक अओजार आ फान्द्ट सेह ो  छैक मु दा ओडह सँ  डििे ष \nलाभ पडर लडक्षत िडह भए रहल अडछ, उिटे बह ुत र ास  डदक्कत जेिा \n“द् ध” आ “ग् र” िमि ः द्ध आ ग्र केर बदलामे देखबामे आओत । \nडिदेह ई-पडत्र का http://www.videha.co.in/ पर ऑिलाइ ि \nय ू िीकोड टाइ परा इ टर उपल ब्ध अडछ। \nपी.डी .एफ.सँ  स ि एज टे क्स् ट केलापर देििागर ी रूप य ू िीकोडमे आ  विदेह सदे ह:२३|| 49 \nकखिो काल आिोमे िडह सेि  ह ोइ त छैक। य ू िीिगर ीमे पी.डी .एफ.सँ  \nकॉ पी कए पे स् ट  केलासँ  देि िागर ी रूप आडब जाइ त छैक। आस्की  \nकन्द्िटस र क सह ाय त ासँ  पी. डी .एफसँ  य ू िीकोडमे बदलैत छैक मु दा \nप्रारूपण खत म भए जाइत छैक। \nफन्द्ट कन्द्िटस र मे SIL कन्द्िटस र एहि टूल अडछ जाड ह मे प्रारोपण खत म \nिडह ह ोइ त अडछ आ ई अडछ य ो फ्री त न्द्त्रां ि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  50 || विदेह स द े ह : २ ३ \nड त र ह ुत ा  ड लडपक उद्भि आ डिकास  \nडलडप? आ डलडप छी की? ड लडपक उद्भि। \nएडजप्टक लोक कहै छडि जे ह ुिकर डलडपक आडिष्प्कार टोि देिता \nकेलडि, मे सोपोटाड मयाक  लोक कहै छडि जे ह ुिकर डलडप िीबो देल डि, \nग्रीसक लोक ग्रीक डलडपक आडिष्प्कार क ह मीजकेँ मािै छडि आ भारत मे \nएकर श्रेय ब्रह्म ाकेँ जाइ छड ि। \nपाषाणकालक लोक मार त े र ा स  डचत्र डलखल डि आ ओही सँ  डचत्र डलडपक \nप्रे र णा भे टल । मु दा ई डचत्र स भ डचत्र डलडप िडह छल, कार ण एकडचत्र क \nसम्बन्द् ध दोसर  सँ  िडह छल आ सभट ा  डचत्र फराक-फराक छल। \nमु दा ओडह सँ  पाछाँ जा कऽ ड चत्रडलडपक प्रे र णा भे ट ले ह ोए त । \n                        पडह ल-डलडप: डचत्र डलडप \nएखि धड र क खोज बीिसँ  पता चल ैए जे डचत्र डलडपक ड िकास  भेल- \nडटडग्रस-य ू फ्रेट्सक कात- मे सो पोटाडमय ा - (सुमे र , फेर बेबील ोि आ त खि \nअस ीड र य ामे ), िील िदीक कात (एडजप्टमे) आ िीट (ग्रीस) मे । \nउपरका खोह आ धा र क कात क पािरपर डलखल डचत्र आ डचत्र डलडपमे \nअन्द्त र डबकछेबाक खगत ा अडछ। अहाँ ह मरा सँ  प्रेम करै छी तँ हमर \nडचत्र डलख देल ह ुँ, कोिो डिकार करै छी तँ से  डचत्र डलखल ह ुँ। से  \nअहाँ भे लह ुँ डलडखय ा। से  भारत ोमे बह ुत ठाम छल, मु दा डलडखय ा \nडलडपकार चोट्ट डह िडह बडि जाएत । डलडपकार जे डचत्र बिेल क से  \nकल कार ी लेल िडह िर ण् खगत ा लेल। से  एत ऽ सू य स  बिेबाक लेल \nिृत्त बिा डदय ौ, पूर ा डचत्र बिेबाक खगत ा एत ऽ िै अडछ, फेर दू टा \nएह िे डचत्र क सम्बन्द् ध स् िाडपत  करू, दू सँ  त ीि.. आ डचत्र डलडप त ैय ार।  विदेह सदे ह:२३|| 51 \nसे  डचत्र कार डचत्र डलखल क, आ डलडपकार बिेल क। डलडपकारकेँ \nडलडखय ा िडह कडह सकैत  डछ ऐ। आ से  भेल डटडग्रस-य ू फ्रेट्सक कात क \n( अस ीड र य ा , बेबील ोि आ सुमे र मे ), िील िदीक कात क (एडजप्टमे) आ \nिीट (ग्रीस) मे ई डज य ि आ डमिोअि सभयत ाक  लोक। \nडचत्र डलडप: डचत्र ा त् मक डचत्र डलड प आ डिचार/ भाििात् मक डचत्र डलडप \nबाह र सँ  दुिू डचत्र डलडप अडछ मु दा डचत्र ा त् मक डचत्र डलडप डचत्र क मात्र \nबोध करबैत अडछ जेिा िृत्त सू य सक  बोध करेलक। मु दा जखि एकर \nप्रयो ग गुमार लेल ह ोमए लाग ल तँ ई भऽ गेल डिचार आडक भाििाक \nप्रतीक आ ओडह डलडपक िाम भेल डिचार/ भाििात् मक डचत्र डलडप। \nआब कल ाकार ीसँ  बेि ी खगत ा मह त् त् िक भेल आ त ाड ह लेल चेन्द्हक \nआकार सेह ो  छोट भऽ गेल । आइय ो चीि आ जापािमे डिचार/ \nभाििात् मक डचत्र डलडपक प्रयो ग ह ोइत अडछ। मु दा पध-आधाड र त डलडप \nचीिमे खत म भऽ गेल, मु दा जापािमे ओ आइय ो प्रयो गमे अडछ। \nडचत्र-ध्िडि डलडप \nभाषाक उद्भि आ डिकास  भे ल। जेिा ओत ए ध्िडिसँ सम्बडन्द्धत िब्द \nप्रिे ि केलक त डह िा डलडपमे सेह ो  भे ल। आ डचत्र-ध्िडि डलडपक डिकास  \nभे ल। एडह मे डिचार- भाििाक संग  ध्िडिक प्रिे ि सेह ो  भेल आ पाछाँ \nजा कऽ ओ ध्िन्द्य ात् मक डलडप बिल। \n  \nध्िन्द्य ात् मक डलडप \nध्िन्द्य ात् मक डलडपमे ध्िडि आ िस् त ु -व्य डक् त क बीच सम्बन्द् ध स् िाडपत   52 || विदेह स द े ह : २ ३ \nकरैत डचन्द्ह बिल। ध्िन्द्यात्मक डलडपमे ध्िडि िा ध्िडि-समूह  लेल \nडचन्द्ह बिल। ध्िन्द्य ात् मक डलडपमे पोलीफोि (एक डचन्द्हक अिेकािस िा \nध्िडि) आ ह ोमोफोि (अिेक डचन्द्ह द्वार ा एक ध्िडि िा अिस) डमला \nकऽ सेह ो  अिस/ ध्िडि-डिणसय िडह कऽ पबै त छल आ त ाड ह लेल त ेसर  \nध्िडि-डचन्द्ह डडटरड मिेडटिक व्य िस् िा भेल आ फेर अिस िा ध्िडि \nडिणसय सम्भ ि भे ल। \nएडह डलडपस ँ  पद-आधाड र त आ व्य ंजि-प्रधाि डलडप बिल। \nस् िाि-लाघि आ प्रयत्न लाघि \nएत ए प्रयत्न-लाघिक चचस करब आिश्य क अडछ। प्रयत्न लाघि लेल \nकम प्रया ससँ  अपेडक्षत पडर णामक प्राडप्त। मािे भाषाक स म्बन्द् धमे कम \nिब्दमे सुस् पि  डिचार व्य क्त करब, पै घ-ध्िडि लेल छोट सिसम ान्द्य \nध्िडिक प्रयो ग करब आ ओही डह साबसँ  डलडपक सन्द्दभ स मे पै घ चेन्द्ह \nलेल छोट चेन्द्हक प्रयो ग करब। ओडह िा स् िाि-लाघि डलडपमे स् िाि-\nकटौती लेल प्रयुक्त ह ोइ त अडछ। टॊड पक १ २ मे िब्द डिचार मे डलडप-\nउच्चार ण सम्बन्द् धी डििे ष जाि कार ी भे टत। से  प्रयत ्ि लाघ िसँ  कखिो \nकाल ध्िडि अिडचन्द्हा र भऽ जाइ त अडछ, आ ओकर रूपान्द्तर डलडपमे \nप्रत्न-लाघि आ कखिो काल स् िाि-लाघ्िक संग  ह ोइ त अडछ। \nपद-आधाड र त डलडप \nपद आधाड र त डलडपमे प्रयत्न-ल ाघि आ स् िाि-लाघि िडह र ह ैत अडछ। \nएकर ा एिा बुझू जे त डमल डल डप अडछ डसल ेब ल  आधाड र त डलडप, र ोमि \nडलडप अडछ अल्फाबेट डलडप आ डत र ह ुत ा  आ देििागर ी अडछ अल्फा-\nडसल ेडबक  डलडप। मािे जत ऽ संय ुक्त ाक्षर िडह अडछ से  भेल अल्फाबेट \nआधाड र त डलडप। मािे अंग्रेजी, जे र ोमि डलडपमे डलखल जाइ त अडछ,  विदेह सदे ह:२३|| 53 \nमे संय ुक्त ाक्षर िडह ह ोइत अडछ, मात्र २ ६ टा अल्फाबेट ह ोइ त अडछ, \nसे  ओ भेल अल्फाबेट आधाड र त डलडप। त डमलमे डसल ेब ल  आधाड र त \nडलडप अडछ। से  ओ भेल डसल ेबल  आधाड र त डलडप। डत र ह ुत ा  आ \nदेििागर ी डलडपमे दुिू त त् त् ि अडछ से  ओ भेल अल्फा-डसल े डबक  डलडप। \nएडह त ीिू क त ुलिा मोटा-मोटी िाड णसक (अंग्रेजी), माडत्र क (त डमल) आ \nिाड णसक आ माडत्र क (डत र ह ुत ा  आ देििागर ी)  छन्द्दसँ कएल जा सकैत  \nअडछ। मु दा एत ऽ एकटा पें च अडछ, अंग्रेजीमे िणसक गणिासँ  जे मीटर \nडिमाण करब तँ लय िडह बित से  ओत ऽ डसल ेबल  आधाड र त गणिा \nकरए पड़ैत अडछ, आ डकएक तँ ध्िडिक सम्बन्द् ध मात्र डसल ेबलस ँ  छै, \nिब्दकेँ डसल ेबलम े  त ोड़ ल जाइ त अडछ। जापािी डलडप पद-आधाड र त \nअडछ से  ओत ऽ ई झमेल िड ह अडछ, आ ओत ऽ ध्िडिक ई काई लेल \nजे िब्द प्रयुक्त ह ोइ त अडछ त कर अिुिाद मोटामोटी डसल े बलमे  कएल \nजा सकैत  अडछ आ ओही आधार पर ह ाइ कूमे १ ७ टा ध्िडि पु र ेबा लेल \nगणिा ह ोइत अडछ । डत र ह ुत ा , देििागर ी आ ब्राह्म ीमे जे बाज ल जाइ ए \nस एह डलखल जाइ ए, आ एत ऽ पाडणिीपू िस आ पडणडिक परम्पर ामे ध्िडि \nआधाड र त सडन्द्धक डिअम बिल अडछ। कमसधा र य समासक  डिग्रह \nपदात् मक ह ोइ त अडछ, महा देि भे ला महा ि् देि, आ जँ दू सँ  बेि ी पद \nअडछ तँ से  भेल बह ुिर ीड ह- जेिा लम्बोदर (िमगर डज ि कर उदर से , \nमािे गणेि)। अंग्रेजी (र ोमि डलडप) मे बजबा काल सडन्द्ध ह ोइ त अडछ \nमु दा डलखबा काल िडह, मु दा ओतह ुओ दीघस ले ल ड बल ए, ड बल बी \nआडद प्रयुक्त ह ोइ त े अडछ, पंकचुएिि सेह ो  ई काज करैत अडछ, हँ \nओत ऽ डट्र पल ए िडह ह ोइत अडछ, मु दा ह महू ँ स भ तँ दीघसक बाद \nप्ल ुत केँ छो डड़ य े देिे छी। आ तही कार णसँ  मै डिलीमे डिभडक् त सटा  \nकऽ डलखल जाइ त अडछ। डत र ह ु त ा  आ देििागर ी डलडपमे दुिू त त् त् ि \nअडछ से  माडत्रक आ िाड णसक दुिू छन्द्द एडह मे गणिा कएल जा सकैत   54 || विदेह स द े ह : २ ३ \nअडछ। टॊड पक १ मे पृ ष्ठ १ ८ सँ  गणिा (माडत्र क आ िाड णस क) सम्बन्द् धी \nडििे ष जािकार ी भे टत। डसल ेबल  जेिा िब्दसँ  सम्बडन्द्ध त अडछ पद \nत डह िा समाससँ  पडह लमे ध्िडि प्रम ुख अडछ आ दोसरमे  पद (अिस)। \nसे  िएह पद आधाड र त डलडप ध्िन्द्य ात् मक डलडपक डिकास  छल। जकर \nप्रम ाण ऐडत ह ाड सक  रूपस ँ  उपल ब्ध अडछ, आ जत ऽ सँ  डलडपक अस ली  \nडििेचि सम्भ ि अडछ। आ डचत्र-डलडपक रूपमे जाड ह त ीि गोट डलडपक \nचचस भेल मािे डटडग्रस-य ू फ्रेट्सक धा र क कात (सुम ेर , फेर बेबील ोि \nआ त खि अस ीड र य ामे ), िील धा र क कात (एडजप्टमे) आ िीट (ग्रीस) \nमे एडहमे सँ  डटडग्रस-य ू फ्रेट्सक धा र क कात मे सुमे र , फेर बेबील ोि आ \nत खि अस ीड र य ामे  जे सभ्य त ा  स भ िमस ँ  आएल ओडह मे पडह िे सुम ेर मे  \nक्य ू िीफॊमस डलडपक प्रारम्भ भेल ४ ०० ० ित ाब्दी बी. सी .ई. ( डबफोर \nकॊमि एर ा)मे । बेबील ोि लोकडि सुमे र सँ  ई डलडप डसखल डि  आ \nह ुिकासँ  अस ीड र य ा  लोकडि। माडटक सा िल आ लोि बिाएल पट्टीपर \nसुखेला सँ  पडह िड ह य े िोकब ला स् टाय लससँ , मोटा-मोटी ३५ ० टा \nअक्षरसँ, ई क्य ू ि ीफॉ मस डलडप डलखल जाइ छल जखि  आ फेर र ौदमे \nसुखाएल  िा चूडल्हमे पकाएल जाइत छल। आधुडिक कालम े एकर ा \nपढ़ बाकश्रेय एकटा अंग्रेज ह ेिर ी र ॊ डलिस िकेँ जाइ छड ि। त ेसर  चरणक \nबाद धडर ई पद- आधाड र त बडि गेल छल। एडजप्टमे ह ायरोग् लाइ डफक \n( ह ाय र ो डग् लडफक, ह ाय र ेडटक आ डेमोड टक ) डलडप क्य ू िीफ ॉ मस डलडपक \nसमकालीि  छल। एडह मे २ ४ टा डचन्द्ह र ह ैक जाड ह मे स भट ा  व्य ंजि \nर ह ैक। स् िर र ह बे िडह करैक, से  बह ुत र ास  झमेल आ अस्पिता  \nआडब जाइ छलै क, से  ओकर डििार णलेल ओ लोकडि आर डििेष \nचेन्द्ह आ डचत्र क प्रयो ग करैत छलाह । ओ स भ लाल मोडि-कल मस ँ  \nपे पीर स  पात पर डलखै त छलाह, ओही पे पीर ससँ  पे पर बिल अडछ। \nक्य ू िीफॉ मस आ ह ाइर ोग् ला इ डफक ई दुिू डलडप दडह िसँ  िाम डदि डलखल  विदेह सदे ह:२३|| 55 \nजाइ त छल। एडह दुिू डलडपक समकालीि  डलडप छल चीिक डलडप से  \nऊ परसँ  िीचाँ डलखल जाइत छल। पडह िे एकटा िब्द लेल एकटा \nडचन्द्ह छल, मु दा फेर एकटा डिचार लेल एकटा िब्दक प्रयो ग ह ोमए \nलाग ल। चीिक  डलडपमे कोिो अल्फाबेट िडह अडछ, ४ ०,० ० ० डचन्द्ह \nअडछ। एकर अल ाबे एलमाइ ट स भ पडह िे देि ज र ेखात् म क आ डचत्र-\nप्रचुर अक्षरक प्रयो ग केलडि मु दा फेर ओ लोकडि सेह ो  क्य ू िीफॉ मस \nडलडप पकडड़ लेलडि मु दा ओत ऽ १ १ ३ चेन्द्ह जाड ह मे ८०सँ  बेि ी पद-\nआधाड र त चेन्द्ह छल, केर प्रयो ग ओ केलडि। \nसे  एडजप्टक बदला डलडपक आडिष्प्कार क मे सोपोटाड मया  (सु मे र , बेबील ोि \nआ अस ीड र य ा ) क लोक र ह डि, जे डलखबाक कल ाक आडिष्प्कता \nछड ि। जेिा ऊपर चचस भेल अडछ, ओ लोकडि पडह िे डचत्र डलखल डन्द्ह, \nआ डकएक तँ डचत्र बिेबामे बेस ी  स मयक िोकि ािी ह ोइ त छलडन्द्ह से  \nओ लोकडि प्रयत्न-लाघि आ स् िाि-लाघिस ँ  डचत्र केँ चेन्द्ह बिा देल डन्द्ह, \nचेन्द्हमे समाित ा  आ समरूपत ा  आडि र ेखात् मक पद्धडत क डलडप बिेल डन्द्ह । \nफेर ई चेन्द्ह ध्िडिकेँ प्रदडिस त करए लाग ल, आ एडह त रहक मोटामोटी \n३ ५ ० टा चेन्द्ह बिल। \nसीड र य ा -साइ प्रस  आ डफडलस् त ी िमे  जे खाँ टी िणस आधाड र त डलडप बिल \nत ाह ू मे, फेर डमिोअि सभ्य त ा मे  जे डलडप आडिष्प्कृ त भेल ओडह मे पद-\nआधाड र त डलडपक प्रभ ाि पड़ल। पद-आधाड र त डलडपक दू टा रूप चीिमे \nछल मु दा त कर प्रयो ग चीिमे बन्द्द भऽ गेल मु दा जापािमे ई प्रयो गमे \nअडछ जकर डकछु चचस ऊपर आएल  अडछ। \nव्य ंजि प्रधाि डलडप \nएकर ा िणसमाला िा िणस आधाड र त डलडप सेह ो  कडह सकैत  छी। आि  56 || विदेह स द े ह : २ ३ \nडलडप सभम े  चेन्द्ह स भक संख्य ा  त त बा  बडढ़ गेल जे डिि ु लेल ओकर \nसीखब  अस म् भि भऽ गेल । एडह डलडपक डिकासक  कार ण छल प्रयत्न \nलाघि। एक्के डलडपमे अिेक भाषा डलखब सम्भ ि भऽ गेल । \nडटडग्रस-य ू फ्रेट्सक का त- मे सो पोटाडमय ा - (सुमे र , फेर बेबील ोि आ त खि \nअस ीड र य ामे )क क्य ू िीफॉ मस डलडप िणसमाला िडह बडि स कल। एडह डलडपक \nसम्बन्द् ध सेमे डटक  भाषासँ  ह ेबाक प्रम ाण अडछ। डचत्र ात् मक फेर \nडिचार ात् मक, फेर ध्िन्द्य ात् मक डलडप ई बडि स कल। मु दा ध्िन्द्य ात् मक \nडलडप सेह ो  संज्ञा, सिसिाम, डिय ा आ डिय ा-डििे षण क आिश्य कताकेँ \nडकछु सुधा र क  संग  पूणस कऽ स कल। फेर ई पद-आधाड र त बिल आ \nएत डह एकर डिकास  खत म भऽ गेल ैक। \nबादमे जा कऽ जुरुथ्र ुिक  अिुय ाय ी लोकडि मे सोपोटाड म य ामे  अपि \nडलडपकेँ व्य ंजि प्रधाि बिेल डन्द्ह जकरा अद्धस-िणसमाला कडह सकैत  छी। \nमु दा ओडह मे कृडत्र म ह ेबाक प्रिृ डत्त बढ़ल, आ ई प्रिृ डत्त ब्राह्म ीमे सेह ो  \nभाषा-िैज्ञाडिक लोकडिकेँ देख ा पड़ैत छड न्द्ह। \nिीटमे सेह ो  डचत्र-प्रचुर र ेखाकृडत सँ  आगाँ बडढ़ १३ ५ चेन्द्हबला भाििा-\nप्रधाि आ ध्िडि-प्रधाि डलडप बिेल डन्द्ह । डह िकर डलखब िामसँ  दडह ि \nआ दडह िसँ  िाम दुिू छल। \nउत र बड र य ा सेमे डटक  िणसमाला \nसीड र य ा -साइ प्रस  आ डफडलस् त ीिमे  मूल िणसमालाक आडिष्प्कार दोसर  \nित ाब्दी बी.सी .ई. मे भेल जकर िाम उत्त र बड र य ा सेमे डट क  िणसमाला \nछल। आ त कर बाद आिो-आि मूल िणसमाला आडिष्प्कृ त भेल जेिा \nआरामाइ क, डफिी डिअि, ग्रीक आ ब्राह्म ी आ ई डलडप स भ अिचोक्के \nआडिष्प्कृ त िडह भेल ह ोएत िरण ओतह ु िएह प्रडिय ा भेल हएत जे  विदेह सदे ह:२३|| 57 \nमे सोपोटाड मयाक  डलडप संग  भेल छल। मु दा एक स्तरक  बाद \nमे सोपोटाड मयाक  क्य ू िीफॉ मस डलडप पद-आधाड र त डलडप बडि अपि डखस् सा  \nखत म केलक ई डलडप स भ पूणस िणसमाला बडि गेल । \n  \nभारत मे डलडप आ लेखिकल ा \nिागा जुसिकोण्ड ासँ प्राप्त दोसर  ित ाब्दीक एकटा मूड त स मे र ाज ा िुद्धोधिक \nदर बार क दृश्य अंडकत अडछ जाड ह मे त ीिटा भडिष्प्यिक् त ा भगिाि बुद्धक \nमात ा र ािी माय ाक स् िप्नक व्य ाख् य ा कऽ रहल छड ि। डहिका स भक \nिीचाँ बैस ल  डलडपकार त करा डलडपबद्ध कऽ रहल छड ि। भारत मे \nलेखिकल ाक ई आइ धड र क सभस ँ  पु र ाि डचत्र आधाड र त प्र माण अडछ। \nएडह सँ  अडत डर क् त पु र ाि प्रम ाण ह ड़प्पा संस् कृडत , अि ोकक अडभलेख \nआडद तँ अडछय े। अि ोकक अडभलेख आ ह ड़प्पा संस् कृडत क  बीचम े \nसेह ो  मार त े र ास  अडभलेख भे टल ाड छ जेिा सोह गौ र ा क  त ाम-पत्र \nअडभलेख, डपपरह बाक  बौद्ध-भीड़ अडभलेख, महा स् िाि आ बलीक \nपािर अडभलेख, आ भडट्ट प्रोल ुक अडभलेख। \nभारत मे ह ड़प्पा स भ्य त ामे पडह ल बेर डलडपक प्रयो ग भेल मु दा ओ एखि \nधडर पढ़ल िडह जा स कल अडछ। एकर अडभलेख स भ छोट-छोट \nछैक सभस ँ  पै घ अडभलेखम े २ ६ टा चेन्द्ह छैक। धो लािी र (गुजर ा त) \nमे िग्रक द्वार पर एकटा साइ िबोडस  ह ेबाक प्रम ाण अडछ जाड ह मे ९ टा \nचेन्द्ह छैक। \nब्राह्म ी आ खरोष्ठी \nब्राह्म ी िामसँ  दडहि आ खरो ष्ठी दडह िसँ  िाम डदिामे डल खल जाइ त  58 || विदेह स द े ह : २ ३ \nअडछ। मु दा दुिू भारत क िणसमाला पद्धडत क आधार पर डिकडसत  भेल \nअडछ। अि ोकक अडभलेख ब्राह्म ी आ खरोष्ठी (मािसेह र ा  आ \nिाह बाज गढ़ी)  दुिूमे भे टल अडछ आ एकर ा एकटा अंग्रेज जेम्स  डप्रंस ेप \n१ ८ ३७ सी .ई. मे ब्राह्म ी पढ़ ब ामे सक्षम भे लाह । खरोष्ठी पढ़ बाक श्रेय \nसडम्मडलत  रूपस ँ  किसल मस ो ि  आ जेम्स  डप्रंस ेप केँ देल जाइ त अडछ। \nएडह अडभले ख  सभम े  अि ो कक िाम डपय दस् सी  डलखल छैक आ \nडकछुमे अस ोक  (अि ोकक पाडल-प्राकृ त रूप) सेह ो।  अि ोकक \nअडभलेखम े डलडपकरक चचस अडछ। \nब्राह्म ी डलडप बह ुत  डदि धडर डिकडसत  आ पडर ष्प्कृत/ पडर िडद्धसत ह ोइत \nप्रयो गमे र ह लाअ एडह सँ  भारत क आि डलडप स भक उत् पड त्त भेल मु दा \nखरोष्ठी डलडप अपिे संग  खत म भऽ गेल । अि ोकक अडभलेखक \nअडत डर क् त इ ण्डो-ग्रीक र ाज ा स भ एकर प्रयो ग अपि मु रापर केलडन्द्ह \nजाड ह मे त र आ ऊ परमे ग्रीक आ ््खरोष्ठी डलडपमे र ाज ाक िाम डलखल \nर ह ैत छल। \nिार द-स् मृ डत मे  डलडपकेँ उत्त म आँडख कहल गेल अडछ आ एकर सृजि  \nब्रह्म ा केलडि त कर चचस अडछ। \nबृहस् पडत  स् मृ डत मे  चचस अडछ जे छह मासक  बाद स् मृ डत  धो खा देम ऽ \nलगैत अडछ से  पात पर डलख ल आखरक सृजि  ब्रह्म ा केलडि। \nचीिक डिश्वकोष फा-िां-िु-डलिमे सेह ो  चचस अडछ जे िामसँ  दडह ि \nडलखल जाएबला डलडपक सृजिकत्त ा  ब्रह्म ा छड ि। \nएडह डलडपक िाम ब्रह्म ी डलडप छल आ से  पाडणिी पूिस व्य ाकर णाचाय स \nद्वार ा स् िीकृत  छल, मु दा पाडणिी व्य ाकर णक अिुरूप ब्रह्म ी अि ुद्ध \nअडछ। से  एडह डलडपक िा म ब्राह्म ी पड़ल। पाडणिी अिाध्य ा आ  विदेह सदे ह:२३|| 59 \nअमडसंह  अमर कोषमे डलडप आ डलडबक चचस करैत छड ि। पाडणिी पूिस \nआचाय स य ास् क  अपि डिरु क्त मे बह ुत र ास  पूिस आ समकालीि  \nव्य ाकर णाचा य सक िाम गणबैत छड ि। िणसक गणिा आधाड र त छन्द्द आ \nव्य ाकर णाचय स स भक उपडस् िडत  अपर ोक्ष रूपस ँ  लेखिकल ाक \nउपडस् िडत क  आभास  करबैत अडछ। त ीि ह जार िषस पूिस झेल म आ \nचेिाबक बीच गांधार (अखि ओत ऽ य ू सुफजई  पठाि डििास करैत \nछडि) इ लाकामे दक्षक संघ र ाज्य  छल, एडह इ लाकामे काबुल धार \nपडच्छमसँ  आडब कऽ डसन्द्धु धा र मे संगम  करैत अडछ। ओडह संगमसँ  \nचाडर माइ ल उत्त र लह ुर ग ाम, जे पाडणिीक िािी गाम छल, मे \nपाडणिीक जन्द्म भेल, ओइ ग ामक िाम ओइ कालम े िलात ुर र ह ैक। \nचीिी य ात्र ी ह्वेिस ांग (य ुआि च्िांग), सा त म ित ाब्दीमे. एडह गा मक \nडिद्वाि ब्राह मण व्य ाकर णाचा य स क चचस केिे छड ि। मािे परम्पर ा आगाँ-\nपाछाँ काएम छल। \nजैिक भगिती सू त्र  एडह ब्राह्म ी डलडपकेँ िमस्कार करैत अडछ। \nडलडपक आधार- अक्षर, िणस आ मात्र ा आ त कर साक्ष्य \nऋगिैडदक ऋचा िणसिृत्तमे अडछ, माडत्र क छन्द्दमे िडह । िाडणसक छन्द्दमे \nअक्षरक गणिा ह ोइत अडछ। \nछा न्द्दोग् य उपडिषदमे अक्षर ि ब्द उल्लेख अडछ दीघस स् िर क सेह ो।  \nत ैत्त र ी य उपडिषदमे िणस आ मात्र ा दुिूक चचा अडछ। \nऐत र ेय आरण्य कमे स् िर आ व्य ंजि दुिूक चचा अडछ। \nपंचडिंि ब्राह्म णमे सभस ँ  छो ट दडक्षणा १ २ कृष्प्ण ल आ सभस ँ  पै घ  60 || विदेह स द े ह : २ ३ \nदडक्षणा ३,९ ३,०१ ६ कृष्प्ण ल सुिणसक  \nचचा अडछ। \nकौडटल्य क अिसिास् त्र चूड़ा कमस संस् कार क  बाद डलडप आ अंकक \nप्रडि क्षणक डिदथि करैत अडछ। र ाज ाकेँ मडन्द्त्रपडर षदक संग  पत्रा चार \nआ गुप्तचर क कूटडलडपमे संदे ि  पठेबाक चचस अडछ। अिस िास् त्र कहैत \nअडछ जे डलडपकार त ेजीसँ  डलखबामे डिपु ण ह ोड ि, सा फ-साफ  डलखडि \nआ लेख पढ़ बामे सेह ो  समिस  ह ोड ि। \nबौद्ध ग्रन्द्ि सुत्त ंत मे  अक्खडरका िीड़ ाक चचस अडछ, जाड ह मे अकासी  \nअक्षर बिेबाक स् पधा  र ह ैत अडछ। बौद्ध डभक्षु लेल एडह िीड़ ाक डिषे ध \nअडछ मु दा डििय-डपटक लेख ल-कल ा डसखबाक   अिुमडत बौद्ध-डभक्षु क ेँ \nदैत अडछ। कटाहक जात क मे जाली पत्र देखाकेँ ठकबाक चचस अडछ \nतँ महा सुत सोम  जात कमे त क्षडिलाक अध्या पक अपि पु र ाि डिष्प्य केँ \nपत्र डलखै छड ि। कण्ह जा त क अक्खर (अक्षरक पाडल-प्राकृ त रूप) \nक प्रयो ग करैत अडछ। महा िग् गमे अंक-िब्दक प्रडि क्षण आ कटाहक \nजात कमे िीत लपाटीक चचा अडछ जाड ह पर डलखब डसखाओल  जाइ त \nछल। लडलतड िस् त र  बुद्धक डलडपि ाला, ह ुिकर डिक्षक डिश्वा डमत्र, \nचाििक िीत लपाटी आ सोिाक  लेखिीक चचा करैत अडछ, एत ऽ \n६ ४ टा डलडपक िणसि अडछ जत ऽ र ाज िैडत क सीमाक  डह साबसँ  अंगक \nडलडप, मगधक डलडप िङक डलडपक चचस अडछ मु दा डिदेहक डलडपक \nस् िािपर पूिस डिदेह डलडप डलखल अडछ। एकर कार ण अडछ जे िडज्ज \nडिदेहपर अडधकार कऽ लेिे छल आ िडज्ज आ डिदेहक डलडप संय ुक्त  \nरूपस ँ  डिदेह डलडप छल। अजात ित्र ु त ेसर  ित ाब्दीमे िडज्जकेँ जीड त \nमगधमे र ाज िैडत क रूपस ँ  डमला लेलडन्द्ह, मु दा सांस् कृडत क  रूपस ँ  ओ \nअपि अडस् त त् ि  बचेिे रहल। लडलत डिस् त र  त ेसर  ित ाब्दीक ग्रंि  विदेह सदे ह:२३|| 61 \nडिक आ त ाड ह द्वारे ओ मगध डलडपक संग  पूिस डिदेह डलडपक िणसि \nकरैत अडछ। ई प्रिृ डत्त बादमे गुप्तकालक त ीर भु डक् त (डत र ह ुत ) प्रान्द्त मे \nसुदृढ़  रूपस ँ  सोझाँ  आएल आ पूिसडिदेह डलडपक िामकर ण भेल \nडत र ह ु त ा।  लडलतड िस् त र मे  बाल अिस्िामे बुद्ध-डसद्धािसक िणसमाला \nप्रडि क्षणक चचस अडछ आ ओडह मे िाड णसक अक्षरक काँ डत आ अल ंकरणक \nय ोज िाक चचस अडछ जे ब्राह्म ी डलडपक अडछ। \nउत र बड र य ा सेमे डटक  िणसमाला आ ब्राह्म ीक बीचमे अल ेफ ् आ अ, बेि् \nआ ब्, डग मे ल् आ ग, दाले ि् आ द, हे आ ह, िाि् आ ि, जाइ ि् आ \nज, चेि् आ घ, िेि् आ ि, य ोध ् आ य, काफ् आ क, लामेध् आ \nल, मे म ् आ म, िुि आ ि, सामेख  आ स , आइि् आ ए, फे आ प, \nसाध े  आ च, कॉ फ् आ ख मे अद्भ ुत समाित ा  अडछ आ माििक \nमडस् त ष्प्क कोिा दू र र ह लोपर एक्के रङ अडछ त कर द्य ो त क अडछ। \nबू लर केँ ब्रम भे लडन्द्ह जे ब्राह्म ी डलडप उत र बड र य ा सेमे डट क  डलडपक \nअिुकरण केलक। ई ओ काल छल जखि ह ड़प्पा आ मोह िज ोदा ड़ो केँ \nसेह ो  मे सोपोटा डमय ाक आउटपोस् ट  त ाध डर मािल जाइत जाध डर भारत क \nआि भागमे उत् खिि िडह भऽ गेल ै आ ह ड़प्पा संस् कृडत क  देि ज रूप \nप्रकट िडह भऽ गेल ैक (ह मस ि कुल्के आ दीत मार र ोिर मण्ड, अ डह स् ट्र ी \nऑफ इ डण्ड य ा, २ ० ०४, पृ. १ ९, मु दा ओ पृ.५ ४ पर अखिो भ्रमम े \nछडि जे खरोष्ठी अरा मे इ क डलडपक आधार पर बिल जे त खि फार सक  \nआडधकाडर क डलडप छल। अरा माइ कमे मात्र २ २ टा अक्षर छैक, \nस् िर क अपू णसत ा अडछ, ह्रस् ि-दीघसक भेद िडह अडछ, स् िर क मात्र ाक \nसेह ो  अभ ाि अडछ से  ओ भारत ीय भाषा लेल अयोग्य अडछ, खरोष्ठीमे \nई स भ गुण अडछ, संगे  दीघस-गुण-िृडद्ध ध्िडि लेल भे दक डचन्द्ह सेह ो  \nअडछ, प्राकृत अडभलेख लेल ई ब्राह्म ी स ि सक्षम छल, मात्र दडह ि- 62 || विदेह स द े ह : २ ३ \nिाम र ह िे ई डिदेि ी िडह भऽ जाएत । खरोष्ठी दडह िसँ  िाम डलखल \nजाइ त अडछ मु दा एकर िणसमाला भारत ी य अडछ, दडह िसँ  िाम डलखल \nजएबाक कार ण डकछु डिद्वाि लोकडिकेँ एडह मे फार सक  प्रभ ाि देखाइ \nपड़ैत छडि, मु दा सत् य  तँ यएह अडछ जे ब्राह्म ी आ खरोष्ठी डलडपमे \nएक्के िणसमालाक प्रयो ग भेल अडछ।)।  जेिा सङीत मे  भारत क सार ेगा मा  \nक सात  टा सुर  आ पडिमी ऑक्टे ि ( ओत्तह ु सात े  टा छैक, ऑक्टे ि \nमािे आठम सँ  पु िः पु िर ािृडत्त क मात्र ई प्रतीक अडछ) ई डसद्ध करैत \nअडछ जे भाषा कोिो ह ुअए काि िएह छैक मिुक्खबल ा। ब्रेल आ \nइ ण्टरिेि िल फोिेडटक अल्फाबेट ध्िडिक संग  मडस् त ष्प् क (ब्रेल) क \nसेह ो  संप्रे ष ण मोटामोटी एक्के ह ेबाक प्रम ाण दैत अडछ (देखू अिुलग् िक) \nसे  पडह िे तँ डकछु डिद्वाि एकर ा बैक्ट्र ो-पाडल आ आडर य ािो- पाडल डिदेि ी \nडलडप बुडझ कऽ कहलडन्द्ह, कडिंघम  एकर ा गां धा र ी कहलडन्द्ह, मु दा \nलडलतड िस् त र आ चीिक डिश्वकोष फा-िां-िु-डलिक प्रम ाण अकाट्य \nछल आ ओत ऽ िडणसत एकर िाम खरोष्ठी सिसम ान्द्य भे ल। चीिी साक्ष्य \nब्राह्म ीक उद्भि ब्रह्म ा द्वार ा आ खरोष्ठीक सजसि  ब्राह्म ण आचाय स खरोष्ठ \nद्वार ा भेल मािलक अडछ। त ेसर  ित ाब्दीक बाद अडभले ख संस् कृत मे  \nडलखल जाए लाग ल, प्राकृत क प्रयो ग बन्द्द भऽ गेल । प्राकृ त लेल \nब्राह्म ी आ खरोष्ठी दुिू सक्षम छल मु दा संस् कृत क  सडन्द्धय ुक् त अल ंकृत \nडक् लि िब्द, पद आ समास  ले ल मात्र ब्राह्म ी। से  एक बेर जे एकर \nप्रयो ग बन्द्द भेल तँ प्राकृ त सँ  डिकल ल भाषा स भ लेल सेह ो  ब्राह्म ीसँ \nडिकल ल डलडपक प्रयो ग प्रारम्भ भऽ गेल। \nब्राह्म ीक एर ाग ुडीक  अि ोकक अडभलेख २ ६ पाँ त ीमे अडछ। िाम दडह ि \nलेखिक पूणस रूपस ँ  पालि िडह भेल अडछ, ओिा बेि ी पाँ त ी िाम-\nदडह ि अडछ। डकछु िाम-दडह ि पाँ त ीमे डकछु अक्षर िाम-दडहि तँ डकडछ \nदडह ि िाममे अंडकत अडछ, ड कडछ ऊपर िीचाँ सेह ो  अडछ। ८ पाँ त ी  विदेह सदे ह:२३|| 63 \nदडह ि-िाम अडछ। एक पाँ त ीमे मात्र एक अक्षर अडछ। से  दडह ि िाम \nर ह िे डिदेि ी प्रभ ाि डसद्ध िडह ह ोइत अडछ। खरोष्ठी स ि जापािी सेह ो  \nदडह ि िाम डलखल जाइ त अडछ। \nलडलतड िस् त र क  प्रस ंग सेह ो  इ िार ा करैत अडछ जे व्य ाकर णक \nडििे षता केँ पूणस करब ब्राह्म ी क उद्देश्य छल, मु दा ई आग्रह ऋगिेदसँ  \nअिसिास् त्र त क अडछ, आ भारत ीय पडर प्रे क्ष्यमे ब्राह्म ी आ ओडह स ँ  \nडिकल ल डलडप ओडह आग्रह केँ पूणस करैत अडछ, आ एकर पडर ष्प्कृत \nरूपकेँ कृडत्र म िडह िर ण् स् िाभाडिक मािल जेबाक चाह ी । से  डकछ ु \nडिद्वाि ब्राह्म ीक व्य ाकर ण सम्बन्द् धी आिश्य कताकेँ पूणस करए ले ल भेल \nपडर ष्प्कर णकेँ डिदेि ी अक्षरकेँ भारत ी य प्रारूपमे आिब कहलडन्द्ह अडछ \n( बू लर, ऑि द ओडर डज ि ऑफ द इ डण्डय ि ब्राह्म ी अल्फाबे ट, १ ८ ९ ८), \nमु दा कडिंघम एकर ा भरत ीय चेन्द्ह सभस ँ  बह ार भेल मािलडन्द्ह अडछ \n( कडिंघम, कोर पस  इ न्द्स डिप्ि िम इ डण्डकेर म, खण्ड-१)। \nब्राह्म ी डलडपक अडत डरक्त ६ ३ टा आर डलडपक चचस लडल त डिस् त र मे  \nअडछ। सम्प ू र ् ण य ू र ोपमे ग्रीस आ र डसयि  कॉ मििेल्ि छो ड ड़ कऽ ( एडह \nदुिू ठाम अलग-अलग डलडप छैक) सम्प ू णस  य ू र ोपमे र ोमि डलडपक प्रयो ग \nह ोइ त अडछ। से  सम्प ू ण स  य ू र ोपमे आइ मात्र त ीिेटा डलडप छैक। जँ \nरूसकेँ  य ू र ोपसँ  ह टा दी तँ ओ भारत क बर ाबर े अडछ। भारत मे स भ \nप्रान्द्त मे मोटामोटी अलग-अलग डलडप अ डछ, मु दा त डमलक अडत डरक्त \nसभम े  अल्फा-डसल ेडबक  (अक्षर आ संय ुक्त ाक्ष र क) डििसहण मोटामोटी \nएके रङ ह ोइ त अडछ। एकर कार ण छा पाखािा क देरीसँ  आगमि मात्र \nअडछ। \nब्राह्म ीक मािक रूप आ ओकर क्षेत्र ीय िैली  64 || विदेह स द े ह : २ ३ \nब्राह्म ीक मािक रूप छल आ त कर प्रम ाण अडछ अि ोकक अडभलेख। \nअि ोक १ ४ म प्रस्त र-अडभले खमे कहै छडि जे अडभले ख-आल ेखिक \nगुण-दोष डलडपकरक डज म्म ा अडछ, आ स एह कार ण छल जे अि ोकक \nअडभलेखम े अक्षर आ ओकर आकार मे समरूपत ा  अडछ आ ईहो प्रम ाड णत \nह ोइ त अडछ जे अि ोकक काल धडर ब्राह्म ीक मािक रूप आडब गेल \nछल। जे भेद अडछ से  क्षेत्र अिुसार , डलडपकरक लेखिक अिुसार  \nआ लेखि उपकरणक डिड िध त ाक अिुसार  अडछ, आजुक डह साबेँ  जँ \nअस मत ल पािर, खोह आडदपर डलडपकार द्वार ा पु र ात ि उपकरणस ँ  \nजत ेक अस मरूपत ा  आएल अडछ से  मािक ब्राह्म ीक डस् िडत  आर सुदृढ़  \nकरैत अडछ। पंकचुएिि संस् कृत मे  र ह बे िडह करए से  प्राकृ त मे स एह \nपरम्पर ा आगाँ बढ़ल। डिर ाम डचन्द्हक व्य ाकर णग त आिश्यकता ब्राह्म ीक \nडलडपकारकेँ ओही कार णसँ  आिश्य क िडह लगलडन्द्ह। \nकुडटल डलडप \nकुडटल डलडप \n; \nउत्त र भारत ६ अम ित ाब्दी सी .ई. \n; \nपडच्छम (िार दा)                      ; पूब (डकर ाँत, र ञ्ज िा, \nभु ँडज मोल, डत र ह ुत ा , िेिार ी,      डत ब्बत ी, िन्द्दीिा गर ी आ देििागर ी। \nकुडटल डलडपक डििे षता सँ  प्रेडर त िामकर ण- न्द्यू णकोण िणस माला (बू लर, \nइ डण्डय ि पाडलयोग्राफी, प्.६ ८), िह िीषस िणसमाला (टॊड , ए िल्स ऒफ  विदेह सदे ह:२३|| 65 \nर ाज स् िा ि, पृ. ७ ० ०), भारय ी य िाम डसद्ध मात ृका,काश् मीर आ \nिार ाणस ीमे  प्रचडलत  (अल-बे रुिी, भारत, पृ. १ ७ ३, सचाउ ), देिल \nप्रि डस् त मे एकर ा लेल कुड टल ाक्षर णी प्रयुक्त भेल। आडदत् य सेिक  \nअफस ड़ पािर-अडभलेखमे एकर िाम डिकटाक्षर णी अडछ। डििमांकदेि \nचडर त मे कुडटल डलडपमे डसद्धह स् त  काय स् ि  लोकडिक चचस अडछ। \nजेम्स  डप्रंस ेप, जे १ ८ ३ ७ ई. मे अि ोकक अडभलेखकेँ पढ़ िे छलाह, \nएकर ा लेल कुडटल डलडपक िामकर णक अिुिं सा केलडन्द्ह ( जिसल ऒफ \nएडिय ाड टक सोिाइ टी  ऒफ बेन्द् गा ल, पाटस-५ पृ. ७ ७ ८)। \nकुडटल डलडपक डिकासक  की कार ण छल? पडह ल तँ ई छल जे \nडलखबाक करची-कलम आ म ोड िक प्रयो ग संग  िि उपकरण आ पु र ाि \nउपकरणक िि प्रयो गसँ अल ंकरणय ुक्त अडभलेख लेखिक इ च्छा जाग ृत \nभेल, लटपटौआ डलखबाक आग्रह सेह ो  एडह लेल कार ण बिल। एडह सँ  \nउपरका भाग फि स ि बडि गेल  कार ण मोडि िबडक जाइ, पाछाँ \nिाङडर आ पद-डचन्द्ह सेह ो  सुस् पि  भे ल। अल ंकरणक प्रिृ डत्त सँ िणस \nिृत्ताकार आ डचक्कि स् िरूप  लेबऽ लाग ल। अल ंकार क कार णसँ  एकर \nिाम पड़ल डसद्धमात ृका।  \nकुडटल डलडपक अडभलेख भे टल अडछ, कौिाम्बीक माडटक सदण्ड  \nसप्तदी पक  (ई मोि पाड़ैए मौय स कालक बौद्ध सप्ता क्षरी (प्रडस द्ध मंत्र) \nकूटाक्षरक), मंदस ौर क  य िोध मस िक अडभले ख, ई िाििमाक हरहा पािर-\nअडभलेख, सिसिम सिक अस ीर गढ़  मोह र-अडभलेख, अिन्द्त िमस िक बर ाबर \nआ िागा जुसिी खोह अडभलेख, ई श्वर िमस िक जौिपु र पािर-अडभलेख, \nिाह पु र क प्रडतमापर अडभले ख , मन्द्दाड गड र अडभलेख, जीड ित गुप्त \nडद्वत ीय क देििाणाकस स् त म्भ  अडभलेख, ह षस िधसिक मधुबि आ बाँसखेड़ा   66 || विदेह स द े ह : २ ३ \nत ाम्रपत्र-अडभलेख, ह षस िधसिक सोिीपत  मोह र-अडभलेख। \nडत र ह ु त ा  \nडत र ह ु त ा  डलडपक खोज मे आब भारत क पूब भागमे आउ। \nपूब भागक ब्राह्म ीक बाद डकर ाँत, र ञ्ज िा, भु ँडज मोल, डत र ह ुत ा , िेिार ी, \nडत ब्बत ी, िन्द्दीिा गर ी आ देििागर ीक प्रयो ग भे टै ए। \nडकर ाँत डलडपमे डलम् बू भाषा आडद डलखल गेल । ई स भ डलडप िामसँ  \nदडह ि डदि डलखल जाइ ए मु दा र ञ्ज िा डलडप कूटाक्षरमे ऊ परसँ  दडक्षण \nडलखल जाइ ए । िागर ीक रूप  िन्द्दीिा गरीक प्रयो ग मु दा बेि ी मध्य \nदक्कि आ दडक्षण भारत मे भेल आ माध्िाचाय सक द्वै त दिसि क सं स् कृत मे  \nडलखल पाण्डुडलडप िन्द्दीिा गर ी मे अडछ। \nडिदेह, अंग, िडज्ज आ िेपालक त र ा ई मे संस् कृत   आ मै डिली दुिू \nडत र ह ु त ामे  डलखल जाइ छल आ एडह मे स भ डिषय, जेिा साड ह त् य , \nगड णत, धमस, दिसि डलखल जाइ छल आ पात ा (सुख -दुख दुिु क) \nचल ै छल आ डचट्ठ ी-पत्री अही मे ह ोइ छल। कैिीक प्रयो ग डहसाब -\nडकत ाब, खात ा-खडत य ाि लेल ह ोइ छल आ मु ख्य रूपस ँ  काय स् ि  एकर \nप्रयो ग करै छला। मु दा डमडिलाक कणस- काय स् िक  पञ्जी मात्र डत र ह ुत ामे  \nडलखल गेल (मै डिल करण काय स् िक  पाँ डज क सिथक्षण- मे जर डििोद \nडबह ार ी िमा, १ ९ ७३)। एकर डिपर ीत मै डिल ब्राह्म णक पञ्जीक डकछु \nफील्ड-िकस आ पत्रचार कैिीमे भेल (अिुलग् िक) मु दा एत ह ु पञ्जी मात्र \nडत र ह ु त ामे  डलखल गेल । ई १ ४ म ित ाब्दी सी . ई. ( कॊमि एर ा) सँ  \nिुरू भऽ कऽ २ ० म ित ाब्दी सी .ई. धडर रहल जखि देििागर ीमे पञ्जी \nडलखब प्रारम्भ भऽ गेल ।  विदेह सदे ह:२३|| 67 \nडकछु िि आडिष्प्कृ त डलडप \nडलडपक अिुकरणसँ  साइ ि  (इ िार ा) भाषा िडध र ले ल १ ८ म ित ा ब्दी \nसी .ई. (कॊमि एर ा) मे िडध र स् कूलमे  फ्रांसक चाल्सस  डमिे ल देल एप्पे \nद्वार ा आडिष्प्कृ त भे ल। ई एह ेि डलडप अडछ जे कागत पर िडह िर ण् \nिाय ु मािे िात ािर णमे बिाओल जाइत अडछ।  अन्द्ध-डदव्य ां ग ले ल ब्रेल \nडलडप १९ म ित ाब्दीमे फ्रांसक लुइ ब्रेल आडिष्प्कृ त केलडि। २ ० म \nित ाब्दीमे र घुिाि मु मूस संिाली  भाषा लेल ओल-डचकी डलडपक आडिष्प्कृ त \nकेलडि। \n     ब्राह्म ी डलडपक पु बडर य ा प्रकार क मु ख्य अडभलेख स भ अडछ- \nसमु रगुप्तक  ह डर षे ि डलडखत प्रया ग प्रि डस् त जे अि ोक क स् त म्भ पर  \nडलखल गेल छल, चन्द्र गुप्त-२ क उदय ड गड र खोह लेख, स् कन्द्दगुप्तक \nकौह म स् त म्भ  अडभलेख, च न्द्रगुप्त-२ आ कुमार गुप्त-१ क गढ़िा \nअडभलेख। \n      डत र ह ुत ा  डलडपक खो जमे हम स भ उत्त र आ दडक्षणमे सँ  उत्त र \nभारत ीय आ फेर उत्त र भार त ीय सँ  उत्त र-पूब डदस  बढ़ब। उत्त र आ \nदडक्षण भारत क डलडपक जे अन्द्त र अडछ से  “म” मे देखाइ त अडछ। \nउत्त र भारत क दुिू प्रकार म ािे पूब आ पडच्छमक प्रकार ि, ष, ल \nआ ह मे देखाइ त अडछ। \n      गुप्त कालक अडभले खक पूब प्रकार मे “ल ” केर िाम अंग \nसोझे  िीचाँ डदस  झुकैत अडछ (उदाह र ण जौग ड़क फराक अडभलेख)। \n“ष” केर आधार चेन्द्ह गोल बिाओल गेल आ डबचुल का चेन्द्हक माला \nस ि बडि गेल । “ह” केर आधार चेन्द्ह धड कय ा देल गेल आ एकर \nसुल्फी  उध्िाधर सँ  जोड ड़ देल गेल ।  68 || विदेह स द े ह : २ ३ \n      स् कन्द्दगुप्तक डभताड़ ी स् त म्भ  अडभलेखे, ओिा तँ भारत क पूबमे \nअडछ, मु दा ओडह मे उत्त र भारत क पडच्छम प्रकार क डलडपक प्रयो ग \nभे ल। कल ाकार पडच्छमसँ  आओल ह ेत ाह त ाड ह कार ण सँ  ई भेल \nह ोयत। फेर ईहो भेल जे उत्त र भारत क ब्राह्म ीक पूब आ पडच्छम \nप्रकार क सीमा  र ेखा पडर िडत स त ह ोइ त रहल। कन्नौ जपर अडधकार क \nलेल र ाष्प्ट्र कूट, गुजसर-प्रडतह ार आ पाल र ाज िंिक बेच संघषस  मोटामोटी \n७ ५ ०-१२ ०० ई. क मध्य भे ल। एडह तरा-उपरी य ुद्धमे गुजसर-प्रडतह ार \nजखि बीस  पड़लडि तँ पछबडर य ा कल ाकार क कल ाकार ी पूब डदस  \nबढ़ल। त डह िा पाल जखि बीस  पड़लाह त खि पु बडरया कल ाकार \nसभकेँ  बेस ी  पडच्छम धडर र ो जगा र भे टल डन्द्ह । पछबडर य ा ब्राह्म ी िागर ी \nबिल आ पु बडर य ा ब्राह्म ी डत र ह ुत ा , अस मी , बांग् ला आ ओडड़या। पु बडर य ा \nप्रकार क पडच्छम आडर पाल साम्राज्य, मगध आ डिदेह+िड ज्ज डिधा डरत \nभे ल। दस म ित ाब्दी धडर िागर ीक पु बडर य ा आडर बिार स  डिधा ड र त \nभऽ गेल आ ओ पूणस रूपस ँ  पु बडर य ा ब्राह्म ीसँ फराक भऽ गेल । \n      डघय ासु द्दीि त ुगलक क बाद डफर ोज िाह त ुगलक आिमण स ँ  \nडत र ह ु त  साड ह त् य  आ कल ाक क्षेत्र मे पछुआ गेल आ ओकर डलडपक \nबड्ड  भारी िोकस ाि भे लै। डत र ह ुत ा  डलडपक डिकास  ओतड ह ठमडक \nगेल ै। \nडमडिलाक कणाट िंिक। ज्यो डत र ीश्व र ठाकुरक िणस-र त्ना करमे \nह र डसंहदेि  िाय क आडक र ा जा छलाह ।  १ २ ९४ ई. मे जन्द्म आ \n१ ३ ०७ ई. मे र ाज डसंहा सि।  डघय ासु द्दीि त ुगलकसँ  १ ३२४-२५ ई. मे \nह ाड र क बाद िेपाल पल ाय ि केलडन्द्ह । मु दा एडह ह ाड र सँ  पडह िे डमडिलाक \nपञ्जी-प्रबन्द् धक स् िापिाक ओ प्रया स केिे र ह डि,  ब्राह्म ण, काय स् ि  आ \nक्षडत्रय मध्य । आडधकाडर क स् िापक  डिय ुक्य भे लाह  मै डिल ब्राह्म णक  विदेह सदे ह:२३|| 69 \nह ेत ु गुणाकर झा, कणस कायस् िक  लेल िंकरदत्त आ क्षडत्र य क ह ेत ु \nडिज य दत्त । ह र डसंहदेि  िान्द्य देिक िंिज छलाह, डमडिलाक पडण्डत  \nलोकडि  १ ३ २ ६ ई. मे पञ्जी-प्रबन्द् धक ित समाि स् िरूपक  प्रारम्भ क \nडिणसय कएलडन्द्ह ।  ओिा तँ ओडह समयमे  ह र डसंहदेि  डमडिलासँ  पल ाय ि \nकऽ गेल र ह डि त ैय ो ह ुिका सांकेडत क  रूपमे एकर संस् िापक  मािल \nगेल । \nक्षडत्र य क पञ्जी तँ आब उपल ब्ध िडह अडछ मु दा ब्राह्मण आ कणस \nकाय स् िक  जे पञ्जी उपल ब्ध अडछ त कर डलडप मात्र डत र ह ु त ा  अडछ आ \n२ ० म ित ाब्दीक पञ्जीक डत र ह ुत ा  जे एडह पञ्जी सभम े  अडछ से  १ ३ २६ \nई. ( १ ४ म ित ाब्दीक) क पञ्जीक डत र ह ुत ासँ  एक्को डमडसया  डभन्न िडह \nअडछ। फॉ ण्ट बिलाक एकर डिकासक  सीमा  डबिा रूप पडर िडत्त सत \nभे िे अस ीम  भऽ गेल अडछ आ एक्के खाँ चामे कल ाकार अपि कल ाकार ी \nदेखा कऽ कएक डडजाइ िबल ा अक्षर डिडमसत कय सकैत  छड ि। \nसे  ब्राह्म ीक डिकास  भेल उत्तरी आ दडक् खिी प्रकार मे । उत्त र क प्रकार \nदू भागमे बँडट गेल, पु बडर य ा आ पछबडड़ य ा। आ मोटा- मोटी १ ० म \nित ाब्दीमे पु बडर य ा डलडप पछबडर य ा डलडपस ँ  पूणस रूपस ँ  डभन्न भय गेल । \nपु बडर य ा डलडपक सीमा  मगध, अंग आ डत र ह ुत  डिधा ड र त भे लै आ िागरी \nजे पछबडर य ा ब्राह्म ीक रूपमे गुप्त साम्राज् यक पत ि  धडर प्रया गो सँ \nपडच्छम धडर सीड मत  छल ८ म ित ाब्दीमे ई िार ाणस ी  धडर पहुँडच गेल \n१ २ म ित ाब्दीमे गंग ाक दडक्षणमे मगधमे पछबडर य ा आ पु बडर य ा दुिू \nप्रकार क प्रयो ग ह ोमय लाग ल। मु दा गंग ाक दडक्षणमे मगधसँ  पूब पु बडर य ा \nप्रकार मात्र र ह लै, आ गंग ाक उत्त र मे डत र ह ुत मे  सेह ो  पु बडरये प्रकार \nमात्र र ह लैक। मु डस् लम  आिमण क बाद समस्त  मगधमे पछबडर य ा \nप्रकार पस डर  गेल ैक मु दा १४म ित ाब्दी धडर (उदाह र ण महा बोड ध मडन्द्दर  70 || विदेह स द े ह : २ ३ \nगय ा) पु बडर य ा डलडपक प्रयो ग एत ऽ पूणसरूप सँ  बन्न भय गेल ैक। । \n१ ३ २६ ई. मे पञ्जी डलखबाक प्रारम्भ भेल आ त डह य ासँ  २० म ित ाब्दी \nधडर ई डत र ह ु त ामे  डबिा पडर िडत सत भे िे डलखाइत रहल आ ओकर ओही \nरूपमे फॉ ण्ट बडि गेल ै (देखू गू गल बुक्सपर  डिदेह आकाइ िक पञ्जीक \n१ १ ०० ० त ालपत्र/ बसह ा  कागत अडभलेख, जे प्रारम्भ सँ २ ० म ित ाब्दी \nधड र क अडछ, २ ० म ित ाब्दी क अन्द्त मे पञ्जी सेह ो  देििागर ीमे डलखल \nजाय लाग ल)। तँ डत र ह ु त ाक  उद्भि आ डिकास क सीमा  र ेखा १ ३ २६ \nई. भेल जखि डत र ह ुत ाक  अडन्द्तम रूप डिधा डर त भय गेल । पञ्जीकार क \nिीक-अधलाह ह स् त डलडपकेँ  डत र ह ुत ा  फॉ ण्टक डिड भन्न डडजाइ ि मात्र \nमािल जा सकैत  अडछ। \nएकर ई पडर णाम भे लै जे डत र ह ुत ामे  जे संस् कृत  ग्रंि डलखल जाइ \nछल, िा पात ा चल ै छल सेह ो  अपडर िडत सत रूपमे २ ०म ित ाब्दी धडर \nचलल। त ुगलक आिमण सँ  अडभलेख डलखडिह ार क र ो जगा र खत म \nभऽ गेल डन्द्ह आ जे डकय ो बचल ाह से  त ालपत्र आ बसह ा  कागत पर \nडलखल  अडभलेखस ँ  डभन्न ले खबाक क्षमतासँ र डह त भय गेल ाह । \nछा पाखािा क प्रयो गक बाद आ य ू िीकोडक अंकिक बाद आब \nडडजाइ िक आपसमे  डलडप पडर ित सि स ि प्रयो ग सम्भ ि भय गेल । \nमै डिलीक अिम सू चीमे  गेल ाक बाद संघ  लोक सेिा  आय ोग क परी क्षा \nआ सर कार ी  काय समे मै डिलीक प्रयो ग लेल केन्द्र सर कार  मात्र \nदेििागर ीक अिुमडत देिे अडछ। पडह िे देििागर ी, डत र ह ु त ा , बांग् ला, \nत डमल आडद डलडपमे संस् कृत  डलखाइत छलै, मु दा आब सर कार  मात्र \nदेििागर ीमे संस् कृत  डलखबाक आदेि देल क अडछ। ओिा डबह ा र-\nझार खण्ड आडदमे अखिो सां केडत क  रूपमे स् कूल , कॉ ले जक परी क्षाम े  विदेह सदे ह:२३|| 71 \nआ डबह ा र लोक सेिा  आय ोग क परी क्षामे मै डिली अहाँ देििागर ी िा \nडत र ह ु त ामे  डलडख सकै  छी। केन्द्र सर कार  संघ  लोक से िा  आय ोग क \nपरी क्षा आ अन्द्य काय स लेल संस् कृत , डह न्द्दी, मै डिली, मरा ठी, कोंकणी, \nडोगर ी , बोडो  आ िेपाली केँ देििागर ीमे; संिालीकेँ  ओल-डचकी िा \nदेििागर ीमे; डसन्द्धी केँ अरबी िा देििागर ीमे; उदू स आ काश् मीर ीकेँ फार सी  \nडलडपमे; मडणप ुर ी आ बांग् लाकेँ बांग् ला डलडपमे डलखबाक आदेि देिे \nअडछ। अस मी , गुजर ा त ी, कन्नड़, मल य ालम, ओडड़य ा, त ड मल, त ेलुगु \nअपि-अपि अही िमक डलडपमे डलखल जाय त आ पंजाबी भाषा \nगुरुमुखी डलडपमे डलखल जायत। \nआब फेर डत र ह ुत ाक  डिकास  डदस  घु मै त छी। गुप्त साम्राज्यक पत ि \nधडर पु बडर य ा डलडपक आडर-धू डर प्रया गक लग-पासक  इ लाका रहय जे \nआठम ित ाब्दीमे कािी पहुँडच गेल ैक। १ २ म ित ाब्दीसँ -१ ४ म ित ाब्दी \nधडर मगधमे पु बडर य ो प्रकार क प्रचलि र ह लै, जकर बाद ओडह इ लाकामे \nमात्र िागरीक प्रचलि रहल। १ ४ म ित ाब्दीमे १ ३२ ६ मे प ञ्ज ी डलखे िाइ \nिुरू भेल आ मु डस् लम  आिमण क बाद डत र ह ुत ाक  डिकास  पूणस रूपस ँ  \nठमडक गेल आ ओ ओडह कालम े जाड ह रूपमे रहय त ह ी रूपमे २ ० म \nित ाब्दी धडर रहल। \nडत र ह ु त ा  डलडपक १ ३ २६ ई. धडर िडमक डिकास  आ अडन्द्तम स् िरूपक  \nप्राडप्त \nअि ोकक प्रया ग आ र ामपु र िा, मडठआ, पहेडर य ा, डिग् लीि, र ाड धया, \nसार िाि स् त म्भ  लेख सभम े  एकरूपता  अडछ, एकर ा ब्राह्म ी क उत्त र ि त ी \nउत्त र-पूिी प्रकार कहल जा सकैत  अडछ। \nउत्त र-पूिी प्रकार मे डकछु डििे षता अडछ। “ख” केर िि रूप भे टबामे  72 || विदेह स द े ह : २ ३ \nअबै त अडछ। बोध गय ाक एकटा अडभलेखम े “ख” केर आधार डत्र भु जक \nआकार क अडछ। िि-मौय स काल, जे अि ोकक परित ी कालक अडछ, \nमे “च” मे दू टा घु मघुमौआ आकृ डत लम्बित र ेखाक दुहू डदस  बिैत \nअडछ, मु दा दुिू घु माि एक आकार क िडह अडछ, छोट-पै घ अडछ आ \nत ाड ह कार णसँ  िृत्त िडह बडि पबै त अडछ । महा बोड ध मडन्द्दरक र ेडलंग- \nबुद्ध पडर िमा- मे अडभलेख सभाडछ  जाड ह मे “य” आ “ज” उत्त र \nभारत ीय प्रकार क अडछ आ “ल ” लटपटौआ अडछ। जौग ड़क फराक \nपािर-अडभलेखम े मु दा बड्ड  लटपटाक ेँ लेखल गेल अडछ जे बादम े \nपूिस गुप्त अडभलेख (४ म-५म ित ाब्दी) क पु बडर य ा प्रकार मे आर पु ि \nभे ल। जौगड़ मे “ह” केर लटपटौआ प्रकार बादमे पु बडर य ा प्रकार म े \nदेखल जाइत अडछ। \nउत्त र-मौय स कालक ब्राह्म ीक परित ी अक्षर प्रकार \nदिरिक िागा जुसिी खोह अडभलेख उत्त र-पूिी प्रकार क अडछ आ त कर \nबाद महा बोड ध मडन्द्दरक र ेडलंग (पडर िमा)क स् त म्भ  स भपर अडभलेख मे \nई सेह ो  देखाइ त अडछ। \nिागा जुसिी खोह अडभलेखक लटपटौआ “ल ” दिसिीय अडछ। “ि” \nकल सी  अडभलेख सँ  मे ल खा इ ए आ पु बडर य ा घु मौआ “ि”क ई पूिस \nरूप अडछ (४ म-५ म ित ाब्दी)। “स ” सेह ो  पडर िडत सत अडछ, उपरक \nिोकि ी िमहर भऽ किेक झुडक कऽ दोसर  पाँ डत सिबिैत  अडछ। \nमहा बोड ध मडन्द्दरक र ेडलंग दिरिक िागा जुसिी खोह क५ ० बखस बादक \nअडछ। एडह मे “क” कटार सिाडछ , “ ग” दू प्रकार क अडछ- लटपटौआ \nआ कोणाकार, “ प” मे बेस  पडर ित सि अडछ आ दू टा स मकोण  स् पि  \nदेखाइ दैत अडछ। “म” सेह ो  दू त रहक अडछ, पडह ल प्रकार मे िृत्त  विदेह सदे ह:२३|| 73 \nिीचाँ आ अधसिृत्त ओकर ऊपर अडछ, दोसर  प्रकार मे डत्र भु ज िीचाँ आ \nसमकोण  ओकर ऊपर अडछ। “र” िक्र पाँ डत क रूपमे अडछ। “ि” \nमे िीचाँ डदस  िृत्तक स् िाि डत्र भु ज लऽ लेिे अडछ। “स ” दू प्रकार क \nअडछ, पडह ल िामडदस  किे िि, डिचुलका िोकि ी िीचाँ डदस  आ \nदोसर  मौय सकाल स ि जत य डिचुलका िोकि ी किे िम्हर र ह ैत छल। \n“ह” बड्ड  लटपटौआ अडछ जे उत्त र भारत क पूिी भागक ब्राह्म ीक \nस् िरूप  छल। \nसार ािािसँ  प्राप्त अडभलेख (० १ ई.पू. सँ  ० १ ई. धडर) \nउत्त र-पडच्छमक (० १ ई.पू.-० २ ई.पू.) प्रकार सँ कोिो अन्द्त र िडह \nअडछ। लम्ब र ेखा किे छोट भेल अडछ, िि र ेखा स भ \nकल ाकार ीककार ण कोणीय भे ल अडछ। जँ स् िर िब्दक बीचमे अबै त \nअडछ तँ मौय सकालक कोणीय प्रकार लटपटौआ स् िरूप  लय लैत अडछ। \nकुषाण अडभलेख \nब्राह्म ी डलडपक उत्त र भारत ी य प्रकार क पूिी प्रकार बोध गयाक महा बोड ध \nगाछक िीचाँ मे र ाखल पािरमे प्राप्त ह ोइत अडछ। “प” केर उध्िाध र \nर ेखा छोट भेल अडछ, “ म” मे डिचुलका भागक डत्र भु ज आकार पूिस \nकुषाण स् िरूपस ि  अडछ। “ि” कोणीय अडछ आ एडह मे क्षैडत ज र ेखा \nिाम लम्बित पाँ डत केँ छू िडह स कल अडछ। साह ेत -माह ेत क \nबोड धसत्त् िक आकृ डत पर लटपटौआ “ह” अडछ आ आिठाम कोणीय \n“ह”। “स ” मे पछुलका भाग चाकर अडछ। “य” कखिो-काल \nअधोड लडखत अडछ आ एडह मे त ीि फाँ ड़ अडछ। \nगुप्त य ुगक प्रारम्भ ( ४ म- ५ म ित ाब्दी)  74 || विदेह स द े ह : २ ३ \nपूिस प्रकार “ल ”, “ ह”, “ ष” आ “स ” मे स् पि  अडछ। एडह कालक \nमु ख्य अडभलेख स भ अडछ- समु रगुप्तक  प्रया ग स् त म् भ  प्रि डस् त, \nचन्द्रगुप्त-२ क उदय डग डर खोह ाड भल ेख, चन्द्रगुप्त-२ आ कुमार गुप्त-१ \nक गढ़िा भांगल अडभलेख, कुमार गुप्त-१ क धिैदाह ा अिुदाि-पत्र, \nकुमार गुप्त-१ क मािकुँिर अडभलेख, स् कन्द्दगुप्तक डबह ार स्त म्भ \nअडभलेख, भीमिम सिक कोसम  आकृ डत अडभलेख आ स् कन्द्दगुप्तक कौह म \nस् त म्भ  अडभलेख। \nडलडपक प्रकार क अन्द्त र कोिा पकड़ी? \nउत्त र भारत क प्रकार आ दडक्षण भारत क प्रकार (िाग र ी सडह त मे ) \nअन्द्त र “म” अक्षरपर ध्य ाि देल ासँ  आ उत्त र भारत क पूिी आ पडिमी \nप्रकार मे “ष”, “ ल ” आ “ह” पर ध्य ाि देल ासँ  डलडपक कल ाकार ीमे \nडभन्नत ा पकड़ा इ त अडछ। \nडत र ह ु त ाक  स् िरूप  एडह तरहेँ पूिी प्रकार सँ बह ार भे ल। “ल ”-एकर \nिाम भाग सोझे -सोझ  िीचाँ डदस  खस ैत  अडछ। “ष” केर आधार \nकल ाकार गोल बिेिे छडि आ किडछ य ा ह डबचुल का र ेखासँ  घु माकय \nडमलेिे छड ि। “ह” केर आधार िकु डच कऽ छोट कयल गेल अडछ \nआ ओकर िोकि ी लम्बित र ेखामे डमला कऽ िाम डदस  घु माओल गेल \nअडछ। “स ” मे हरदम एकर िाम लम्बिर र ेखाक अन्द्त मे घु माि र ह ैत \nअडछ, जे पडह िे िि िा िोकि ी स ि र ह ैत छल। ई कुषाण कालक \nमिुर ामे सेह ो  भे टल अडछ। समु रगुप्तक  प्रया ग स् त म्भ  प्र िडस् त पूिसक \nप्रकार क मािक रूप अडछ। \nडत र ह ु ता भारत ीय डलडपक त ंत्र डसद्धांत  \nडबन्द्दु, डत्र कोण, िृत्त आ चतुष्प्कोणक प्रयो गसँ कल ाकार त ंत्र-मंत्र कय  विदेह सदे ह:२३|| 75 \nस कल ह ोड ि से  सम्भ ि िडह मु दा डत र ह ुत ाक  अक्षरकेँ सु न्द्दर बिेबाम े \nओ अिश्य स फल भे लाह । \nब्राह्म ीक उत्त र ित ी पूिस प्रकार (५ ५० ई. सँ  १ १ ०० ई.) \nबुहलर (बू लर) एडह कालक डलडपकेँ डसद्धमात ृका  कहैत छड ि। \n५ ५ ० ई.-६ ५० ई. \nएडह कालक मु ख्य अडभलेख स भ अडछ- िन्द्दिक अमौिा अिुदाि \nअडभलेख, डििरा जक पडटयाकेल ा अिुदाि अडभलेख, अिन्द्त िमस िक \nबर ाबर खोह अडभलेख, अिन्द्त िमस िक िागा जुसिी खोह अडभलेख। मु ख्य \nपडर ित सि जे डतर ह ुत ा  डदस  भे ल ओ अडछ: \n- त ीि फेँड़ बला “य”; \n- “घ”, “ प”, “ फ”, “ ष”, “ स ” केर िीचाँ डदस  समकोणीय  प्रिृ डत्त \nसंगे  एडह स भ चेन्द्हमे दडह ि डदस  पु च्छी िा लम्ब जे पछबडर य ा प्रकार म े \nडिकडसतभे ल  त कर अभ ाि। \n६ ५ ० ई. सँ  ७ ० ० ई. \n- “अ” केर िाम  अंगक उपरका भागक किेक िमगर भय गेल \nकाँ टीक िोक (v अक्षर) जकाँ, डिचुलका भाग िि बडि गेल आ \nमािपर बट्ट म स ि चेन्द्ह अद्धस ड िर ाम स ि \n“आ”- दोसर  ििमे अन्द्त र अद्धस डिर ाम स ि, दडह ि अंगक डिचुलका \nभागसँ  जुड़ल \n“इ”- गुप्त कालक डलडपक पडिम प्रकार जे डबन्द्दु िा डिचुलका िृत्त  76 || विदेह स द े ह : २ ३ \nस ि छलै से  पै घ ििमे डिकडसत  भय गेल \n“उ”- डिचुलका भागक क्षैडत ज र ेखा ििमे पडर िडत सत भय गेल आ \nिमगर भय  गेल आ अही रूपमे १ ० म ित ाब्दी धडर रहल आ त खिज ा \nकय अडन्द्तम रूपस ँ  डिकडसत  भेल \n“ओ”- िमगर अधसडिर ाम पाँ छा डदस  चौर स  भय गेल \n“क”- पडह ल बेर िाम डदस  सदैि  घु माि रहय लाग ल, ई घु माि १ १ म \nित ाब्दीमे अधसिृत्त बडि गेल \n“ख”- अक्षरक आधार मे डत्रभु ज आकृ डत बिल फेर ई सो झ र ेखा \nबिल आ फेर घु डम गेल, डत्र भु जक  एक भु जा अधसिृत्त बडि गेल आ \nदोसर  िमगर भय  गेल आ िृत्तक दुिू चापकेँ छू लक। \n“ग”- आधार र ेखाक िित ा प्रारडम्भक गुप्त कालडहसँ  पु बड र य ा प्रकार मे \nदेखाइ पड़य लाग ल छल। ६ अम ित ाब्दीक य िोध मस ि अडभलेखक \nआधार र ेखा िामडदस  घु डम गेल आ दडहि डदस  टे ढ़ भय गेल आ \nदडह ि लम्बसँ  न्द्यू ि कोण बिेल क। \n“ङ”- डिचुला दडह ि डदसु का  कोण न्द्यू िकोण बडि गेल आ लम्बित \nसोझ  र ेखा गो लाइ लय लेल क \n“च”- गुप्त कालक दुिू गो लाइ डत्र भु ज बडि गेल जे “िी” आकार \nऊ परमे लेलक, आधार र ेखा िा डिचुलका र ेखा िाम डदस  किे िमगर \nभय गेल । \n“छ”- कोिो अि्त र िडह ।  विदेह सदे ह:२३|| 77 \n“ज”- पु बडर य ा प्रकार मे डि चुलका प्रारडम्भक गुप्त कालडहसँ  क्षैडत ज \nआकार स् पि  छल आब लम् बित र ेखामे सेह ो  स् पि  रू पस ँ  गो लाइ \nदेखाइ पड़य लाग ल। डबचुल का िि क्षैडत ज ओतबी घु डम गेल जत ेक \nडिचुलका आधार र ेखा छल। उपरका क्षैडत ज र ेखाक दडह ि डदस  “िी” \nआकार जुडड़ गेल । \n“ि”- किेक लटपटौआ \n“ट”- पछबडर य ा प्रकार सँ बेस  अन्द्त र आडब गेल । खुजल गो लाइ आ \n“िी” आकृ डत ओडह गो लाइक उपरका भाग पर क्षैडत ज रूपमे र ाड ख \nदेल गेल । \n“घ”- आधार र ेखाक गो लाइ प्रारडम्भक गुप्त कालक पु बड र य ा प्रकार मे \nदेखाइ पड़य लाग ल छल, आब ई त ीि फेँड़बला “य” स ि बडि गेल । \n“ठ”- पूिसकालक मौय स प्रकार अखिो प्रयुक्त ह ो इ त रहल। \n“ड ”- दू टा छोट गो लाइ बडि गेल । \n“ि”- कोण गो लाइ लय लेल क। \n“ण”- आधार र ेखा टे ढ़ भय गेल आ ओ डिचुलका भागक दडह ि डदस  \nन्द्यू ि कोण बिेल क आ िाम िोकि ी िमगर भय गेल । \n“त ”- गुप्त कालडहमे दडह ि अंगक डिचुलका भाग िमगर भय गेल \nरहय, ई किे गो लाइ लय लेलक आ एकटा “िी” आ कार ऊ परमे \nबडि गेल । \n“ि”- उपरका भाग चकरा इ लय लेलक।  78 || विदेह स द े ह : २ ३ \n“ध”- छोट चाप अद्धस-िृत्त मे बदडल गेल । \n“ि”- प्रारडम्भक गुप कालक गो लाइ बला रूप बदडल कय आधुडिक \nिागर ी रूप लय लेलक। गो लाइ मु ख्य भागसँ  फराक भय गेल आ \nमु ख्य भागसँ  एकटा छोट क्षै डत ज र ेखासँ  डमडल गेल आ किे छोट \nसेह ो  भय गेल । \n“प”- किेक आर बेि ी लटपटौआ आकार लेलक आ न्द्यू ि कोण आर \nस् पि  भय गेल । \n“ब”- “ब” केर स् िाि “ि” लय लेलक। \n“भ”- “भ” आ “ह” केर बीच अन्द्त र खत म भय गेल, पछबडर य ा \nप्रकार मे ई पडह िडह य े भय गेल छल। \n“म”- न्द्यू ि कोण आर त ीक्ष् ण भय गेल आ त कर पडर णाम भेल जे \nदडह िा अंग िीचाँ डदस  बडढ़ गेल । \n“य”- “य” दू प्रकार क, पडह ल दू फेँड़बला, एकर डिचुलका ह ीसम े  \nन्द्यू िकोण बिैत अडछ आ दो सर  प्रकार मे न्द्यू िकोण ओतेक स् पि  िडह \nअडछ मु दा दडह ि भागक अंग िीचाँ डदस  िमगर भऽ गेल अडछ। \n“र”- डिचुलका छो र पर “िी” िा त ीर क आकृ डत क जे पडह लुक्का \nअडभलेख स भ क पछबडर य ा प्रकार मे सेह ो  छल। ई “ड ” केर छोट \nरूपस ँ  डमलािी खाइ त अडछ। \n“ल ” दू प्रकार क अडछ। पड ह ल प्रकार मे िाम अंगक िि िा िोकि ी \nिीचाँ डदस  िमगर भेल अडछ आ सभसँ  िीचाँ जा कय कडिय े बाह र \nडदस  िि रूप लैत अडछ । दोसर  प्रकार मे िाम अंगक ििपर िोकि ी  विदेह सदे ह:२३|| 79 \nअडछ जे िमगर भऽ कऽ िीचाँ जेबाक बदला आन्द्त डर क आकार लैत \nअडछ। ई मोटा-मोटी आजुक डत र ह ुत ा  आ देििागर ी स ि भऽ जाइ त \nअडछ। \n“ि”- एत य ओही त रहक पडर ित सि देखा पड़ैत अडछ जेिा “ख” केर \nआधार मे डत्र भु ज बिैत अडछ। डत्र भु जक दुिू भु जा िि बडि जाइत \nअडछ, त ेसर  िमगर भऽ जा इ त अडछ। अक्षर ऊपर “िी” आकार \nबिैत अडछ। \n“ि”- अक्षरक उपरका भाग पूिस गुप्त कालम े िि छल, आब जा \nकऽ उपरका भाग ििक रूप लैत अडछ, डिचुलका दडह ि अंग ऊपर \nडदस  िमगर भेल अडछ। \n“ष”- ई त ीि प्रकार क अडछ- पडह ल प्रकार मे रूप िडित अडछ, दोसर  \nप्रकार मे िि फोंक “िी” आकृ डत क रूप लैत अडछ, त ेसर  प्रकार म े \n“िी” आकृ डत क उपरका भाग फराक भऽ जाइ त अडछ आ “ िी” \nआकृ डत िडह र डह जाइ त अडछ (ई प्रकार भे टै त अडछ ६ अम सँ  ९ अम \nित ाब्दीक उत्त र-पूिी अडभले ख सभम े )। \n“ह”- अक्षरक दडह ि अंगमे िि आ िोकि ीक िमगर ह ोय ब आ \nिीषसप र “िी” आकृ डत (िबकल स ि) आ अखडि धड र क क्षैडत ज आधार \nर ेखा किे टे ढ़ भऽ जाइ त अडछ। \nआठम ित ाब्दी \nएडह कालक मु ख्य अडभलेख जाड ह मे ब्राह्म ीक उत्त र कालक पु बडर य ा रूप \nफराक ह ोइत अडछ-  80 || विदेह स द े ह : २ ३ \nजीड ित गुप्त २ केर देि-बािाकस स् त म्भ  लेख, धमसपालक खल ीलपुर \nअिुदाि पत्र आ धमसपालक स मयक बोध गय ा आकृ डत अडभलेख। \nमु ख्य डबन्द्दु अडछ। \nस् िर- कोिो पडर ित सि िडह भे ल। \nक, ग, च, ज, ट, ठ, ड , द, ध, ि, भ, म, य, ह- कोिो पडर ित सि \nिडह भे ल। \nण- दडह ि िि िा िोकि ी िीचाँ डदस  िमगर भे ल। \nत- िीचाँ डदस  िमगर भऽ गेल, डिचुलका छो र पर बड्ड  छोट िि। \n“ि”- “िी” आकृ डत क छो र क िमगर भे लासँ  उपरका भाग चकरगर \nभे ल। \n“प” दू प्रकार क- पु र िका रूप जाड ह मे न्द्यू िकोण अखिो स् पि  अडछ। \nििका रूपमे न्द्यू िकोण उपडस् ित  तँ अडछ मु दा स् पि  िड ह अडछ आ \nएकर स् िाि िीचाँ डदसु का  दडह ि लम्ब र ेखा लऽ लेिे अडछ। \n“ल ”- न्द्यू िकोण बड्ड  छोट भऽ गेल अडछआ दडह ि लम्ब र ेखा िीचाँ \nडदस  चल गेल अडछ। \n“ि”- ई दू प्रकार क अडछ। पूिस रूप िि संग  अडछ। बादक रूप \n९ अम ित ाब्दीक डदघिा-दुभ ौली अिुदाि स ि अडछ। \n“ष”- िाम अंगक डिचुलका भाग लटपटौआ अडछ आ िाम भागक \nलम्ब सँ  आगाँ चडल जाइ त अडछ।  विदेह सदे ह:२३|| 81 \nअफस ड़ अडभले खमे स भ ठाम दन्द्त “स ” केर प्रयो ग भे ल अडछ। \n  \nधमसपालक बोध गय ा अडभलेख \n“ि” त ीि प्रकार क अडछ- पडह ल प्राचीि रूप जाड ह मे उपरका भाग \nगो लाइ लेिे अडछ। बादक रूप डबि डण्टाक अडछ। एकटा डबचुल का \nरूप अडछ जाड ह मे डण्टा स ि आकृ डत छै, मु दा ओ न्द्यू िकोणकेँ दडक्षण \nउध्िाध र र ेखाक बदलामे िीचाँ मे छुबैत अडछ। \n“ज” मे उपरका क्षैडत ज  र ेखा डबला जाइ त अडछ आ “िी”आकृ डत \nओकर बदलामे आडब जाइत अडछ। डबचुल का क्षैडत ज र ेखा एकटा िि \nअडछ। \n“ि” दू प्रकार क- पु र िका प्रकार फािी स ि छल। आब ई गुप्त आ \nडत र ह ु त ाक  बीचबला आकार लऽ लैत अडछ। \n“ण”- आधार र ेखा डबला जा इ त अडछ। \n“ह”- डिचुलका डदसु का  न्द्यू णकोण बेस ी  स् पि  भऽ जाइत अडछ। \nधमसपालक बाद देिप ालक अन्द्त गसत डत र ह ुत  प्रदेि रहल। मु दा त कर \nबाद गुजसर-प्रडतह ार सम्राट डत र ह ुत  छीडि लेलडि, डबग्रह प ाल -१ आ  \nिार ाय णपाल क िासिकालमे । \nब्राह्म ीक परित ी पु बडर य ा प्रकार (९ अम ित ाब्दी सी .ई.) \nएडह सभम े  ई स भ मु ख्य प्रकार अडछ:  82 || विदेह स द े ह : २ ३ \n१.देिप ालक मु ंगेर अिुदाि पत्र \n२.देिप ालक स मयक घोसर िा  अडभलेख \n३.िार ाय णपालक बादल स् त म् भ  अडभलेख \n४.िार ाय णपालक डिष्प्णु पाद मडन्द्दर अडभलेख \n५.िार ाय णपालक भागलप ुर अिुदािपत्र \n६.महेन्द्रपालक डदघिा-दुभ ौली अिुदाि-पत्र \n७.महेन्द्रपालक र ामाज्ञ ा अडभ लेख \n  \nघोसर िा  अडभलेख \nअ/आ- उपरका भाग अखिो पूणस रूपस ँ  डिकडसत  िडह भेल अडछ। \nइ- दू टा िृत्त िा डबन्द्दु ऊ परमे आ काटबल ा िि िीचाँ मे । \nई-समकोण  डत्र भु जक रूप लऽ लेिे अडछ। \nख- अखिो िाम अंगक िीच ाँ डदस  “िी” आकृ डत लेिडह य े अडछ। \nच- चकरा इ बडढ़ गेल । \nज- पु र ात ि  रूप- डबचुल का क्षैडत ज र ेखा किे िीचाँ डद स  टे ढ़ भेल \nआ डिचुलका क्षैडत ज र ेखा  एकटा छोट ििमे खत म ह ोइ त अडछ। \nट/ ठ केर दडह ि अंग िडह देखाइ पड़ैत अडछ।  विदेह सदे ह:२३|| 83 \nण- आधार र ेखा पूर ा-पूर ी खत म भऽ गेल । \nि- उपरका भाग चाकर भऽ गेल । \nद/ ध- डिचुलका र ेखा िीचाँ डदस  िि भऽ गेल अडछ। \nि- फािी स ि पूर गुप्त क ाल आ डत र ह ुत ाक  बीचक रूप। फािी \nअक्षरक मु ख्य अंगसँ  डिलग भऽ गेल । \nप- पु र ात िरूप िीचा डदस  कोिो िित ा िडह । एकटा अडधक कोण \nआ एकटा िू िकोण बदलामे  डिचुलका भागमे दू टा स मकोण बडि \nजाइ त अडछ। \nभ-िीचाँ डदस  टे ढ़ \nम- फािी अखिो िडह बिल अडछ। \nय- न्द्यू िकोण चपा गेल अड छ आ डत र ह ुत ा  स् िरूप  प्राप् त कऽ लेिे \nअडछ। \nल- आधार र ेखा पूर ा- पूर ी दडब गेल अडछ। \nि- न्द्यू िकोणक बदलामे दडह ि  उध्िाध र सोझ  र ेखाक िमगर रूप  \nआडब गेल । \nष- उपरका र ेखा टे ढ़ भऽ गेल । \nस - आधार र ेखा फेर क्षैडत ज भऽ गेल आ उपरका र ेखा िीचाँ डदस  \nटे ढ़ भऽ गेल । \nह- पु र ात ि रूप, न्द्यू िकोण अखिो दोसर  डिचुलका र ेखा िडह बिल  84 || विदेह स द े ह : २ ३ \nअडछ। \nडिष्प्णु पद मडन्द्दर अडभलेख \n“इ” दू प्रकार क- पडह ल प्रकार मे दू टा िृत्त ऊ परमे आ एकटा कटाि \nिीचाँ मे । दोसर  प्रकार मे ऊ परमे एकटा छोट क्षैडत ज र ेखा आ दूटा \nिृत्त िीचाँ मे । \n“ख” डत र ह ुत ाक  आकार क रूप लऽ लेिे अडछ। \n“घ” अखिो िीचाँ मे न्द्यू िकोण बिेिे अडछ। \n“ट”- दडह ि डदसु का  उध्िाध र सोझ  र ेखा पूर ा-पूर ी डबला गेल । \n“ठ”- अखिो पु र िे रूप अडछ। \n“प”- दू प्रकार क। पु र िका रूप जत ऽ कोण अखिो अडछय े। दोसर  \nरूपमे डत र ह ुत ाक  लटपटौआ रूप। \n“म”- आधार र ेखा डिलु प्त भऽ गेल । \n“ि” आ “ष” क रूप फािी बला आ अखुिका रूपक बीचबला रूप \nलेिे अडछ। \n  \nिार ाय णपालक भागलप ुर अिुदाि \nअ/ आ- पूर ापू र ी डत र ह ुत ा  रूप, एत य धडर जे छो टका र ेखा जे दडह िा \nलम्ब र ेखाक अद्धस डिर ाम रूपी कटािस ँ  डमलैत अडछ, िीच ाँ डदस  टे ढ़ \nभेल अडछ।  विदेह सदे ह:२३|| 85 \n“उ”- एडह मे एक टा उपरका र ेखा बिैत अडछ आ लम्ब रूपी र ेखािाम \nडदस  िि भऽ जाइ त अडछ। \n“क” केर डत्र भु ज चाकर भऽ गेल अडछ। \n“ख” डत र ह ुत ा  स ि लटपटौ आ भऽ गेल अडछ। \n“घ” मे न्द्यू िकोण खत म भऽ गेल आ डत र ह ुत ा  केर आकार लऽ लेलक \nअडछ। \n“च”- उपरका भाग पात र भऽ गेल अडछ। \n“ज”- डबचुल का क्षैडत ज भाग दू टा सोझ  र ेखामे बदडल गेल अडछ \nआ अडधककोण बिबैत अडछ। \n“ट”- उपरका र ेखाक दडह ि छो र सँ  िीचाँ डदस  छो टका र ेखा जाइ त \nअडछ। \n“ण”- डत र ह ुत ा  प्राचीि रूप। दू टा छोट र ेखा लम्ब सोझ  र ेखाक िाम \nडदस  जा कऽ डमलैत अडछ। \n“त ”- ई बदडल गेल अडछ, एडह मे एकटा उपरका र ेखा आ एकटा \nलम्ब र ेखा समकोण  पर अडछ सं गडह एकटा िि लम्ब र ेखाक िाम \nडदस  जुडड़ गेल अडछ, जेिा िागर ीमे अडछ। \n“ि”- डत र ह ुत ा  स ि उपरका िि खुडज गेल अडछ। \n“ध”- उपरा भाग खुडज गेल अडछ। \n“ि”- पु र ात ि फािी बला रूप, फािी िीचाँ डदस  झुकल।  86 || विदेह स द े ह : २ ३ \n“प”- उपरका डदस  पात र भे ल। \n“फ”- उपरका कम चाकर भे ल। \n“म”- सभरूप  फािे स ि। \n“ल ”- अडन्द्तम रूपस ँ  आधार र ेखा िकु चा गेल  अडछ। \n“ि”- स भ प्रकार फािी स ि। \n“ष”- पु र ात ि रूप, उपरका आ डिचुलका भाग बर ाबर,  दोसर  मे \nउपरका भाग कम चाकर । \nप्रडतह ार िर ेि महेन्द्रपालक डदघिा-दुभ ौली अिुदाि (गो पालगंज) \nएडह मे पु बडर य ा प्रकार क डििे ष त ा भे टै त अडछ जेिा च पतर ा गेल, ज \nलटपटा गेल, ि- डत र ह ुत ाक  पूिस रूप बुझाइ त अडछ, फा िीबला “म” \nअडछ, “ ि”मे फािी लम्ब र ेखासँ  डमज्झर ह ोइत अडछ, “ ष” मे उपरका \nर ेखा िीचाँ डदस  टे ढ़ ह ोइत  अडछ। ई अिुदाि पूब आ पडच्छमक \nडमडश्रत रूप प्रस्त ुत  करैत अडछ। \n१ ० म ित ाब्दीमे पै घ साम्राज्य स भ खत म ह ोइ त गेल आ तेँ अडभलेखो \nिडह य ेक बर ाबर अडछ। िालन्द्दा आकृ डत अडभलेख एडह क ालक अडछ \nजाड ह मे “भ” केर पु र ाि रूप देखबामे अबै त अडछ। “ि” केर परित ी \nरूप देखाइ त अडछ। बोध गया केर आकृ डत पर अडभलेख मे सेह ो  भ \nकेर पु र ाि रूप भे टै त अडछ आ ि केर परित ी रूप सेह ो।  ख केर \nरूप डत र ह ुत ा  स ि अडछ। \nडत र ह ु त ा  डलडपक डिकासक  अडन्द्त म चरण  विदेह सदे ह:२३|| 87 \nडकछु डलडप जे अखि धडर िडह पढ़ जा स कल अडछ \n( १)- ह ड़प्पा डलडप \n( २)- अल ंकृत ब्राह्म ी, भारत कस भ  भागमे छोट-छोट अडभलेख एडह \nडलडपमे अडछ, मोटा- मोटी िाम आ ह स् त ाक्षर लेल प्रयुक्त ह ोइ त छल। \n( ३)- िंख डलडप- एकर अक्षर स भ िंख स ि अडछ तेँ एकर ई \nिामकर ण भे ल। ई सेह ो  मोटा-मोटी िाम आ ह स् त ाक्षर लेल प्रयुक्त \nह ोइ त छल। (कोल्हुआ, मु जफ्फर पु र क अि ोक स् त म्भ  (बसाढ़  स् त म्भ ) \nमे जे त ीिटा अडभलेख भे टल अडछ ओडह मे डकछु अक्षर िंख डलडपक \nसेह ो  अडछ।) \n( ४)- ब्राह्म ी स ि एकटा डलडप जे माडटक मोह र स भपर पूिस भारत क \nचन्द्रकेत ुगढ़ आ त ामलुकस ँ  भे टल ्;अ अडछ। \n( ५)- खरोष्ठी स ि दडह िसँ  िाम डलखल जाय िला एकट ा डलडप जे \nअफगा डिस् त ािसँ  भे टल अडछ। \nडत र ह ु त ाक  डिकासक  अडन्द्तम चरण \nडकछु अक्षर पडह िे डत र ह ु त ाक  रूप लऽ लेलक तँ डकछु किे बाद। \nडकछु अडभले खमे डकछु अक्षरक प्रयो गे िडह भे ल। अिुलग् िक-५ मे \nडत र ह ु त ा  रूपक िडमक डस् िड त  देखाओल गेल अडछ। कैिी, डत ब्बत ी \nआ देििागर ी डलडप अही तरहेँ अपि ित समाि रूपमे आओल जे \nअिुलग् िकमे देखाओल गेल अडछ। डकछु डिद्वाि ह षस िद्धसिक बादक \nसमयमे  ओकर डत र ह ु त क  मंत्री अजुस ि द्वार ा कन्नौ जक र ाज ा बिब आ \nडत ब्बत क बौद्ध य ात्री सभकेँ  त ंग करबाक चचा केिे छडि आ प्रत्य ुत्त रमे  88 || विदेह स द े ह : २ ३ \nडत र ह ु त  पर डत ब्बत क कब्जा क चचा करैत छड ि। आधुडिक डिद्वाि \nओडह पर िंका व्य क्त करैत छड ि। डत ब्बत क र ाज िैड त क प्रभ ुत् िपर तँ \nिंका अडछ मु दा सांस् कृडत क  रूपस ँ  डिम्न त र्थ य डत ब्बत क िज्रया िक \nडमडिलामे उपडस् िडत  देखबैत अडछ। बौद्ध देिी त ार ा, िार ी, समस्त ीपुर , \nउग्रत ार ा मडन्द्दर, मडह षी, सह र सा । मु सह र डिय ां  डीह - अंधर ा ठाढ़ीसँ  ३ \nडकलोमीटर पडिम पस्टि गाम लग एकटा ऊ ंच डीह  अडछ। बुद्धकालीि \nएकजडिय ाँ कोठली, बौद्धका लीि मूड त्त स, पाइ, बत्त सिक टु कड़ी आ \nपजेबाक अिि ेष एत ए अडछ। बुद्धकालीि एकजडिय ाँ कोठली िाह र \nभगितीपुर भु ििेश्वरी मडन्द्दर (मधुबिी) मे सेह ो  अडछ, प्रायः बौद्ध डभक्ष ु \nलोकडिक ई त पस्य ा  स् िल ी  ह ोयत। फेर बौद्ध डसद्ध सर ह पाद  जे \nडलखै छडि- डसडद्धरत् िु मइ पढ़ मे पडढ़अउ, मण्ड डपबन्द्तों डबसरउ  \nएमइउ। ओ डसडद्धरस् त ु  आ एडह डिचार डक माँ ड़ पीिे बुडद्ध मन्द्द ह ोइत \nअडछ दुिूक चचस करैत छडि जाड ह सँ  ह ुिकर बौद्ध धमसक मै डिल \nह ोय बाक प्रम ाण भे टै त अडछ, ह ुिकर जे फोटो डत ब्बत सँ  भे टै त अडछ \nओडह मे ह ुिकर फोटोक िीचाँ मे डत ब्ब त ी डलडपमे िणसि अडछ । \n७ म ित ाब्दी आ बादक डकछु डत र ह ु त ा  अडभलेख \nअन्द्ध्राठािी अडभलेख (श्रीधरदासक आंध्रा-ठाढ़ी अडभलेख), मधुबिी, \nबुद्धमूड त स अडभलेख (कोिुस), डिष्प्णु मूड त स अडभलेख (लदह ो), १२ म \nित ाब्दीक डसमर ौिाग ढ़क  डत र ह ुत ा  पािर-अडभलेख, १ ९ म ित ीक \nब्रह्म पु र ा डिल ाले खमे डत र ह ुत ा क  आदि स रूप, मधुबिी डज लाक जमिडर \nगाम आ ह ैंठी बाली गा मक बीचक गौ र ीिंकर स् िाि, गौ र ी आ िङ्कर क \nसडम्मडलत  मूड त्त स आ एडह पर डमडिलाक्षर मे डलखल पालिंिीय अडभलेख, \nडबदेश्वर-मधुबिी डज लामे लोह िार ोड स् टे िि लग डस् ित  डििधामक \nस् िापिा महा र ाज माधिड संह  कएलडन्द्ह, त ाड ह य ुगक डत र ह ुत ाक   विदेह सदे ह:२३|| 89 \nअडभलेख। मंदार पिस त-बांका डस् ित  स् िल मे  डत र ह ुत ाक  गुप्तिंिीय ७ म् \nित ाब्दीक अडभलेख अडछ। पौर ाड णक किामे समु र  मंििक ह ेत ु \nमंदार क प्रयो ग भेल छल। डिकटम े बौंसीमे  जैिक बार ह म त ीिसंकर \nिासु पूज्य िािक दू टा मूड त्त स अडछ, पै घ मूड त स लाल पािर क अडछ तँ \nदोसर  काँ साक  जकर सोझाँ  दू टा पदडचन्द्ह अडछ। जैिक बारह म \nत ीिसंकर िासु पूज्य िािक जन्द्म चम्पािगर मे आ डििाण एत डह भेल \nछलडन्द्ह। बसैटी  अडभलेख- पूड णय ाँमे श्रीिगर (डज ला अरड र य ा) लग \nडत र ह ु त ाक  ई अडभलेख डमडिल ाक पडह ल मडह ला िासक  र ािी इ राित ीक \nर ाज्य कालक िणसि करैत अडछ। एकर आधार पर मदिेश्व र डमश्र ’एक \nछलीह महा र ािी’ उपन्द्य ास से ह ो  डलखिे छड ि। बाइ सी -बसै टी , अरड र य ा \nडत र ह ु त ा  त ाम्रपत्र- र ािी इ न्द्राित ी (१७ ८४-१८ ०२) जे फूड -फॉ र-िकस \nआ अन्द्य कल्य ाणकार ी का य सक प्रारम्भ कएलडन्द्ह केर डमडिलाक्षर \nअडभलेख एत ए एकटा मडन्द्दरक ऊ परमे त ाम्र-पत्रपर कीडलत अडछ, जे \nकार ी र ंग सँ  पें ट कऽ देल गेल अडछ आ डिल ाले ख स ि लगैत अडछ। \nजलज कुमार डत िा र ी आ एस . कृष्प्ण ामू डत स २ ०१ ९ ई.मे प्रकाड ित अपि \nआल ेखमे डिम्न डत र ह ुत ा  अडभलेख स भक िणसि दैत छडि जे अखि \nधडर कोिो पोिीमे िडह आयल छल। चेचर गाम (िैि ा ली) मे बुद्ध \nमूड त सपर अडभलेख भे टल अडछ जे डत र ह ुत ा  डलडप आ संस् कृत मे  अडछ \n( ९ अम ित ाब्दी)। त ारा मूड त स, जगत पु र बरुआरी ( सुपौल ) जे सह र सा  \nम्यू डज य ममे र ाखल अडछ, डत र ह ुत ा  डलडप आ संस् कृत  भाषाक अडभलेख \nएत त सँ  भे टल अडछ (१० म ित ाब्दीक) । त ारा मूड त स, दभै छा (िैि ाली) \nमे डत र ह ुत ा  डलडप आ संस् कृत  भाषाक अडभलेख भे टल अडछ (१ ० म \nित ाब्दीक)। डपपरौ डलया डिष्प्णु आकृ डत (मूड त स), दर भंगा, डतर ह ुत ा  डलडप. \nसंस् कृत  भाषा (१ ०म ित ाब्दी)। गाम- भच् छी (बह ेर ी लगक डज ला  90 || विदेह स द े ह : २ ३ \nदर भंगा, मधुबिीक भच् छी सँ  डभन्न), डत र ह ुत ा  डलडप, संस् कृत  भ ाषा (१ ० म-\n१ १ म ित ाब्दी)। कण्दाह ा (सह र सा ) क पािर अडभलेख, ओइििार \nकालक र ाज ा िर डसम् ह देिक आदेिस ँ  िंिधर ब्राह्म ण द्व ार ा (डत र ह ुत ा  \n१५ म ित ाब्दी, भाषा संस् कृत )। मिस ा  आकृ डत (भै र िस् िाि, \nमु जफ्फर पु र)- डत र ह ुत ा  डलडप आ संस् कृत  भाषामे डलख ल अडभलेख \n( १ ५ म ित ाब्दी)। बुद्ध मूड त स, कोिुस दर भंगा, डत र ह ुत ा डलडप, संस् कृत  \nभाषा (१० म ित ाब्दी)। एकर अडत डर क्त ओ पडह ल ित ाब् दीक एकटा \nब्राह्म ी अडभलेखक चचस सेह ो  करैत छडि [गाम पखौली डज ला िैि ाली \n( स् त म्भ  अडभलेख) ( ब्राह्म ी डलडप, पडह ल ित ाब्दी)]। त ी िटा अि ोक \nस् त म्भ पर , जे कोल्हुआ (मु जफ्फर पु र)मे भे टल अडछ, बादमे डकय ो \nअडभलेख खडचत केिे छड ि। ओडह मे दू टा अडभलेख ७ म ित ाब्दीक \nअडछ जे िागर ी डलडप आ संस् कृत  भाषामे अडछ आ त ेसर  ५म ित ाब्दीक \nअडछ जे संस् कृत  भाषामे आ ब्राह्म ी डलडपमे अडछ। कोल्हुआ, \nमु जफ्फर पु र क अि ोक स् त म्भ  (बसाढ़  स् त म्भ ) मे जे त ीि टा अडभलेख \nभे टल अडछ ओडह मे डकछु अक्षर िंख डलडपक सेह ो  अड छ, जे अखि \nधडर िडह पढ़ल जा स कल अडछ। (जलज कुमार डत िार ी, एस . \nकृष्प्ण ामू डत स, डमडिला भारत ी, भाग-६, अंक १-४, २० १९ ई.) \nमान्द्दा अडभलेख, कमौली दािपत्र (डिद्य ादेि कमौली प्रि डस् त), गदा धर \nमडन्द्दर अडभलेख (गदा धर मठ गय ा), गंज म त ाम्रपत्र, लोकिा िक \nदािपत्र, भागलप ुर, मु ंगेर आ िालन्द्दाक दािपत्र, बादल स् त म्भ  \nअडभलेख, डिश्वरूप सेिक  मदिपाद दािपत्र, अि ोकाचल क बोध गय ा \nअडभलेख, िल्लालसेिक िैहा टी अडभलेख, िाका अडभलेख (िाका मूड त स \nअडभलेख), देिप ार ा प्रि डस् त, अिुडलया आ साड ह त् य  पडर षद दािपत्र, \nभु ििेश्वर, सुन्द्दरिि, िेल िा आ बोध गय ा अडभलेख िमस ँ  देििागर ी आ \nडत र ह ु त ाक  बीचमे फाँ क आडि देल क।  विदेह सदे ह:२३|| 91 \nउपस ंह ार  \nत ेसर  ित ाब्दी ई. पू. मौय स, दोसर  आ पडह ल ित ाब्दी ई. पू. िुंग, पडह ल \nसँ  त ेसर  ित ाब्दी िक/ कुषाण, चाडर मस ँ  छअम ित ाब्दी- गुप्त, सात मस ँ  \n९ अम ित ाब्दी डसद्धमात ृका  आ त कर बाद डत र ह ुत ा , एडह िममे \nडत र ह ु त ाक  डिकास  हम देडख सकैत  छी। त ंत्र क य ोग दािसँ  आ डत ब्बत ी \nडलडपक प्रभ ािसँ डत र ह ु त ा  अल ंकृत भे ल। डमडिलाक्षर क उद्भि आ \nडिकास  मे र ाज ेश्वर झा जी डकछु पु र ात ि त र्थ य सँ  अपिाकेँ दू र िडह \nकऽ सकल ा , जेिा ओ िडह फडर छा सकल ा  जे ब्रह्म ी पूिस पाडणिी \nव्य ाकर णाचा य स लोकडि द्वार ा प्र य ुक्त ह ोइत छल आ पाडणिीक व्य ाकर णम े \nओ अि ु द्ध भऽ गेल आ त खिसँ  एकर िाम ब्राह्म ी भऽ गेल । ओ \nब्राह्म ण लोकडि द्वार ा प्रयुक्त ह ेबाक कार णे ब्रह्म ी िाम भे लपर डज डदय ाय ल \nछड ि। ह ुिकर अिधार णा जे िैदेह ी डलडपस ँ  ब्राह्म ी (जकर ा ओ ब्रह्म ी \nडलखै छडि) बह र ा य ल सेह ो  भ्रामक अडछ। डमडिलामे िंख डलडपमे सेह ो  \nछोट-छीि अडभलेख भे टल अडछ, जकर िणसि ऊपर कयल गेल अडछ, \nजे ह ड़प्पा डलडप जेकाँ पढ़ल िडह जा स कल अडछ आ ब्राह्म ीमे सेह ो  \nअडभलेख भे टल अडछ, से  ह ुिकर किि जे सोझे  ह ड़ प्पासँ  लोक \nडिदेह आयल डिदेघ माििक संग  (ित पि ब्राह्म ण) आ एत ऽ िैदेह ी \nडलडप िुरू कऽ देल क, से  मान्द्य िडह अडछ। से  स गर भारत मे जे \nपरम्पर ा छल जे ब्राह्म ीमे पै घ अडभलेख डलखल जाइत छल आ िाम \nआ ह स् त ाक्षर लेल िंख डलडप क प्रयो ग कएल जाइ त छल से  डमडिलोमे \nभे टल अडछ। र ाज ेश्वर झा त ंत्र-डसद्धांत  आ एकर डत र ह ु त ा  डलडपपर \nप्रभ ािक सेह ो  जरूर डत  सँ  बेि ी प्रभ ाि देखेिे छडि, जखि डक ओकर \nप्रभ ाि डकछु सोझे  आ डकछु डत ब्बत ी डलडपक माध्य मस ँ  पड़ल मु दा ओ \nओडह सँ  अल ंकृत मात्र भे ल। ह ुिकर ई किि जे िब्दकल्परु ममे देल  92 || विदेह स द े ह : २ ३ \nडलखबाक पद्धडत सँ  बांग् ला डलडप िडह िर ि् मात्र डमडिलाक्षर (डत र ह ुत ा ) \nडलखल जा सकैत  अडछ, सेह ो  भ्रामक अडछ। बांग् ला िा डमडिलाक्षर \nिा डत ब्बत ी िा देििागर ी स भ ब्राह्म ीपर आधाड रत अडछ आ ई एडह तरहेँ \nबू झल सा  सकैत  अडछ जे र ोमि डलडपमे एकसँ  एक फ ॉ ण्ट छै जे \nकखिो अहाँकेँ अरबी स ि बुझाय त कखिो लटपटौआ, आ स भ एक \nदोसरा मे  पडर ित सिीय अडछ। िब्दकल्परु मम े देल डिड ध डत र ह ु त े  िडह \nबांग् लो लेल उपय ुक्त छल, छा पाखािा एलाक बाद जेिा र ोमि पूणस \nरूपस ँ  संय ुक्त ाक् षर खत म कऽ लेलक त ड ह िा बांग् ला बह ुत र ास  \nसंय ुक्त ाक्षर केँ खत म कऽ लेल क। आ ओडह ििका रूपकेँ र ाज ेश्वर झा \nजी िब्दकल्परु म सँ जोड़ बाक गलती केलडन्द्ह । र ाज ेश्वर झाकेँ खरोष्ठी \nडलडपक सम्बन्द् धम े सेह ो  भ्रम छड न्द्ह। खरोष्ठी दडह िसँ  िाम डदस  डलखल \nजाइ त अडछ मु दा ई पूणस रूपस ँ  भारत ी य डलडप छल, िएह स् िर व्य ंजि \n( कचटत प)। ब्राह्म ीसँ डकछु चेन्द्ह कम भे लाक कार ण, जखि अडभलेख \nप्राकृ त सँ  संस् कृत मे  डलखल जा य लाग ल, खरोष्ठी संस् कृत क  समासय ुक्त  \nअडभलेखक लेखि लेल अिुपयुक्त भऽ गेल आ खत म भऽ गेल आ \nकोिो भारत ी य डलप एडह सँ  बह ार िडह भऽ स कल। \nआधुडिक डत र ह ुत ाक  रूपक डिकास  िार ा य णपालक भागल पु र दािपत्र, \nश्रीचन्द्र र ामपालक दािपत्र, मडह पाल प्रिमक ििगढ़ दािपत्र, \nभोजिमसिक िेल िा दािपत्र, लक्ष्म ण सेिक त पस ण डिडध दािपत्र सँ  \nडिकडसत  ह ोइ त पक्षधर डमश्र कृत डिष्प्णु प ुर ाण आ १ ३२ ६ ई. सँ  प्राप्त \nमै डिल ब्राह्म ण आ कणस काय स् िक  पञ्जीमे आडब कऽ समा प्त भऽ जाइ त \nअडछ। जे डकछु छोट-मोट पडर ित सि लेखकक व्य डक् त गत लेखिीक \nकार ण छल से  छा पाखािा एलाक बाद खत म भे ल। र ाम लोचि िरण \n( १ ८८ ९-१ ९७ १) डत र ह ुत ामे  मै डिलीक प्रकाििक प्रारम्भ केल डन्द्ह । त क र ा \nबाद कम्प्यू टर फॉ ण्टमे एकरूपता  आडब गेल आ से  सम्भ ि भेल  विदेह सदे ह:२३|| 93 \nदेििागर ी य ू िीको ड (मंगल), बांग् ला य ू िीकोड (िृन्द् दा) आ त खि डत र ह ुत ा  \nय ू िीकोडकेँ आधार बिेल ासँ ।  छा पाखािा मे डदक्कड त रहै, जे डकछु रूपकेँ \nओत य छो ड़ य पड़ैत छलै, आ घोंघाउज ह ोइ त छल जे एडह डत र ह ुत ाकेँ   \nसीड ख  कऽ पाण्डुडलडप िडह पढ़ल  जा सकैए।  कम्प् य ू टरमे एक्के \nआधार पर डिड भन्न फॉ ण्टक डिमाण भे लास ँ  डिड भि्ि फॉ ण्ट डिड भन्न त रहक \nलेखि रूपकेँ अंडकत करैत अडछ आ ओ स भ आपसम े  पडर ित सिी य \nह ोइ त अडछ। से  स भ १३ २६ ई. क बादक स भ त रहक पडर ित सि \n( संय ुक्त ाक्षर सडह त ), जे पडर ित सि िडह िर ि् लेखिक डिड भन्न स् टाइ ल  \nछल, क समािेि आब सम्भ ि  भऽ गेल अडछ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  94 || विदेह स द े ह : २ ३ \nमै डिली आ ड ह न्द्दी/ बांग् ल ा/ भोजपु र ी/ मग ह ी/ स ं िाली  \n \nमै डिली आ ड ह न्द्दी \nमै डिली ड ह न्द्दी \nह मरा स भक  ह मार ा \nहमर मे र ा \nओकर उसका  \nई यह  \nओ िह  \nई स ब  ये \nओ स ब िे \nअडछ है \nछी हूँ \nदेखिाइ देखिा \nजीिाइ जीिा \nगेिाइ जािा \nपीिाइ पीिा \nछू िाइ छू िा \nसुत िाइ  सोिा  \nपढ़ िाइ पढ़ िा \nजाउ  जाइ ए \nजो  जा  \nर ाम गेल  र ाम गय ा  विदेह सदे ह:२३|| 95 \nसी ता गेडल सीत ा  गई \nआििाइ लािा \nबजिाइ बोलिा \nडबसरिाइ  भूलिा \nछह हो \nडलखै त अडछ डलखता है \nडलडख रहल अडछ डलख रहा है \nजाय त जाएगा \nअयत ाह आएंगे \nर ाम जाइत अडछ र ाम जात ा है \nसीत ा  जाइत अडछ सीत ा  जाती है \nसीत ा  जाइत छडि सीत ा  जाती हैं \nर ाम खेिाइ खेलक र ाम िे खािा खाय ा \nर ाम सो ह ार ी खेलक र ाम िे र ोटी खाई \nतोँ ई काज केिे छह त ू िे यह काम डकय ा है \nर ाम डफल्म देखिे छल र ाम िे डफल्म देखी िी \nर ाम डफल्म देखिे छला र ाम जी (आदर) िे डफल्म \nदेखी िी \nर ाम पाठ समाप्त  कऽ लेिे \nह ोयत \nर ाम िे पाठ समाप्त  कर डलया \nह ोग ा \nर ाम पाठ समाप्त  कऽ लेिे ह ेत ा र ाम जी (आदर) िे \nपाठ  समाप्त  कर डलया ह ोग ा \nर ाम सीत ाकेँ  देखलक र ाम िे सीत ा  को देखा \nर ाम  सीत ाकेँ  देखलडि र ाम जी (आदर) िे सीत ा  को  96 || विदेह स द े ह : २ ३ \nदेखा \n    \n  \nऊपर अहाँकेँ स् पि  भऽ गेल ह ोय त जे डह न्द्दीमे कत्ता ले ल “िे” \nप्रयुक्त भेल मु दा मै डिलीमे ई डर क्त रहल। कमस लेल डह न्द् दीमे “को” \nआ मै डिलीमे “केँ” प्रयुक्त भे ल। \nड ह न्द्दी सेब  एक  सेब  दू सेब  दो सेबों  में \nमै डिली सेब  एकटा सेब  दू टा सेब  दू टा सेबमे  \nड ह न्द्दी डसपाह ी  एक  \nडसपाह ी  \nदो डसपाह ी  दो \nडसपाड ह य ों  िे \nमै डिली डसपाह ी  एकटा \nडसपाह ी  \nदू टा \nडसपाह ी  \nदू टा डसपाह ी  \nड ह न्द्दी साध ु  एक  साध ु  दो साध ु  दो साध ुओं  \nको \nमै डिली साध ु  एकटा \nसाध ु  \nदू टा साध ु  दुिू साध ुकेँ  \nड ह न्द्दी चमगादड़ एक  \nचमगादड़ \nदो \nचमगादड़ \nदोिों \nचमगादड़ ों \nपर \nमै डिली बादुर एकटा \nबादुर \nदू टा बादुर दुिू बादुर \nपर \nड ह न्द्दी डचडड़य ा एक  \nडचडड़य ा \nदो डचडड़य ा दो \nडचडड़य ाओं \nमै डिली डचड़ ै एकटा डचड़ ै दू टा डचड़ ै दुिू डचड़ ै  विदेह सदे ह:२३|| 97 \nएत य स् पि  भऽ गेल जे बह ुिचिमे डह न्द्दीमे िब्दक रूप पडर िडत सत \nभेल मु दा मै डिलीम े से  िडह भे ल। एडह सँ  पडह िे डिय ामे डकछु ठाम \nस् त्र ीड लङमे डह न्द्दी स ि पडर ित सि मै डिलीमे सेह ो  भेल (गेडल) मु दा बेस ी  \nठाम (जाइ त अडछ, छडि) पडर ित सि िडह भे ल। आदरसू चक  िाक् य मे \nडह न्द्दीमे डिय ामे पडर ित सि िडह भेल मु दा मै डिलीमे भेल (देखलक/ \nदेखलडि)। स् त्र ीड लङक बह ुिचिमे डह न्द्दीमे रूप पडर िडत सत ह ोइ त ाड छ \nमु दा मै डिलीम े से  िडह ह ोइत अडछ। \nका र क/ ड िभडक् त ( मै डिली) का र क/ ड िभडक् त (डह न्द्द ी) \nर ाम र ाम िे \nर ामकेँ र ाम को \nगेन्द्दसँ, लाठीसँ , लाठी द्वार ा गेन्द्द से , लाठी द्वार ा \nर ामकेँ, र ामकल ेल, र ाम ह ेत ु  र ाम को, र ाम के डलये, र ाम \nह ेत ु  \nगा छसँ  (डिलगाि) पे ड़ से  \nर ामक घर, र ामक पोिी, \nसीत ाक  र ाम \nर ाम का घर, र ाम की डकत ा ब , \nसीत ा  के र ाम \nघर पर, खोत ामे  घर पर, घोसला  में \n  \n \nमै डिली आ बां ग् ला \nमै डिली बां ग् ला \nअपिे आपडि  98 || विदेह स द े ह : २ ३ \nिै (िडह) िय \nछी आडछ/ डछ \nकाज काज \nइ िार इ िार \nकरै (करैत) छी कोर ेडछ \nगेल छलौं (छलहुँ) डग य ेडछ लाम \nबाज ू िै बोलबे ि िा \nर ान्द्ह ल र ान्न ा \nकी डक \nसंगे  िंगे \nचाह चा \nदू टा दुट ो \nई स ब एिब \nडसंघाड़ ा  डिङाड़ा \nकोि कोि \nह ाि ह ात \nअखि ऐखोि \nपाँ चटा पाँ चटा \nअच् छा आच्छा \nछडि आछेि \nछी आडछ \nह ुअय आछो \nकरू कोरूि \nचाह ी चाइ  विदेह सदे ह:२३|| 99 \nखोलै छी खुलडछ \nकोिो कोिो \n  \nबांग् ला “अ” ओडड़य ा स ि “ओ” उच्चडर त ह ोइत अडछ। \nमै डिली स ि इ/ ई आ उ/ऊ केर ह्रस् ि-दीघस उच्चार णमे भेद िडह \nअडछ आ ऐ मै डिलीमे अ+इ आ बांग् लामे ओ+ई उच्चडर त ह ोइ त \nअडछ। औ बांग् लामे ओ+उ उच्चडर त ह ोइ त अडछ। \n“ि” आ “ण” केर उच्चार ण बांग् लामे एके रङ ह ोइ त अडछ। \nमै डिलीमे “ण” केर उच्चार ण कखिो काल “ड़” ह ोइ त अडछ \n( गणेि=गड़ ेस )। \nि/ ब एके रङ “ब” ( मै डिल ी जकाँ) स ि उच्चडर त ह ोइ त अडछ। \nआडश्वि मै डिलीमे डलखल ो आ बाज लो “आडसि ” जाइ त अडछ मु दा \nबांग् लामे डलखल आडश्वि आ बाज ल आडश् िि जाइत अडछ । \nत डह िा :- \nबां ग् लामे एिा डलखल  ज ाइत  \nअडछ \nबां ग् लामे  एिा ब ाज ल ज ाइत  \nअडछ \nअन्द्िेष ण अन्नेि ि \nश्वास िाि \nउच्छ्िास  उच्छास  \nअक्षर अक्खोर \nपद्म पद्दो  100 || विदेह स द े ह : २ ३ \nडिस् मय डबश् िय \nउज्जिल उज्जल \n    \n  \nफेर बांग् लामे एिा डलखल आ फराकबाजल सेह ो  जाइत अडछ:- \nबां ग् लामे एिा डलखल  ज ाइत  \nअडछ \nबां ग् लामे एिा ब ाज ल ज ाइत  \nअडछ \nसंस् ह ा  िंस् िा  \nस्हा ि स् िाि  \nसुस् ह्  िुस् िो  \nअस ुस् ह्   अि ुस् िो  \n  \nबांग् लामे कोिो िब्द पर डििे ष बल देबाकल ेल –-तो जोड़ ल जाइ त \nअडछ। \nबांग् लामे पूिस डिडदसि िस् त ु  ले ल प्रयुक्त िस् त ुिाचक संज्ञा/ सिसिामक \nएकिचिमे –-टा –-डट आ बह ुिचिमे –-गुल ो, -गुडल जोड़ ल जाइ त \nअडछ। \nबांग् लामे संख्य ािा चक िब्दक संग  –-टा, -डट, -टे, -टो जोड़ ल \nजाइ त अडछ मु दा –- गुल ो, -गुडल केर प्रयो ग िडह ह ोइ त अडछ। \nबांग् लामे “संग ” आ “लेल” स ि अव्य य लेल सम्बन्द् ध डिभडक् त क \nप्रयो ग ह ोइ त अडछ जेिा:- \nचाय ेर िंगे- चाह क संग   विदेह सदे ह:२३|| 101 \nआमार िंगे- ह मरा संग  \nआमार जोन्न े- ह मरा लेल \nबांग् लामे सिसिामक सम्बन्द् धिाचक रूपबिेबा लेल सिसिामक डत य सक \nरूपमे –-देर जोड़ ल जाइत अडछ। \nआमा-आमादेर-हमर \nआपिा-आपिादेर-अहाँक \nत ोमा-त ोमादेर- त ोह र \nएिा-एिा देर-डह िक र \nित्त समाि काल आज्ञािसकक बा द –-िा प्रयो ग जोर देबा ले ल कयल \nजाइ त अडछ। \nदेखू िे- देखुि िा \nकोिो िब्द पर बल देबा लेल मै डिलीम े डद्वत् ि+एकार केर प्रयो ग \nह ोइ त अडछ जेिा- कम्मे, एक्के। बांग् लामे ई प्रभ ाि –-इ य ुक् त भे लासँ  \nअबै त अडछ जेिा-कमइ। \nमै डिलीमे “अडछ” केर िकार ात् मक “िडह अडछ” प्रयुक्त ह ोइ त अडछ \nमु दा बांग् लामे “आछे” केर िकार ात् मक लेल मात्र “िेइ” प्रयुक्त \nह ोइ त अडछ। \nअपू णसकाडलक डिय ारूप मे जँ धा त ु स् िर ां त  ह ोइ त अडछ तँ धा त ुक \nडत य सक रूपक संग  कालिाची प्रत्य य –-च्छ जोड़ ल जाइ त अडछ। जँ  102 || विदेह स द े ह : २ ३ \nधा त ु व्य ंजि ान्द्त ह ोइ त अडछ तँ धा त ुक डतय सक रूपमे –-छ जोड़ ल \nजाइ त अडछ। कालिाचक प्र त् य य लगेल ाक बाद पु रुषिाच क प्रत्य य \nजोड़ ल जाइत अडछ। \nमै डिली बां ग् ला \nहम अबै  छी आडम डफडर डछ \nहम जा इ छी आडम जाड च्छ \nओ स ब  आबै  छडि उडि डफर छेि \nअहाँ  जाइ छी आपडि जाच्छेि \nतूँ  आबै  छेँ त ुडम  डफर छो \nतूँ  जाइ छेँ त ुडम  जाच्छो \nओ स ब  अबै त  छडि डत डि डफर छेि \nओ स ब  जाइ छडि डत डि जाच्छेि \nओ आबै छडि िे डफर छे \nओ जाइ छडि िे जाच्छे \nअहाँ  अबै त  छी आपडि डफर छेि \nअहाँ  करैत  छी आपडि कोर छेि \n    \nबांग् लामे एक प्रकार क अस माड पका  डिय ा ह ोइ त अडछ- डिय ाक \nडत य सक रूपक। बादमे –-ते जोड़ लासँ  ई बिाओल जाइ त अडछ। \nकरय मे- कोर त े (कोर+ते) \nजाइ मे- जेत े (जा+ ते) \nआबय मे- आि त े (आि+ते)  विदेह सदे ह:२३|| 103 \nमै डिली स ि बांग् लामे सेह ो  दू िब्द िा िाक् य केँ जोड़ बा लेल ओ, \nआर, एबं (मै डिलीमे एिं/ एिम्) केर प्रयो ग ह ोइ त अडछ। बांग् लामे \n“ओ” केर प्रयो ग “संग ” के र अिसमे सेह ो  ह ोइ त अडछ। \nह महू ँ- आडम ओ \nधा त ुक पाछाँ पु रुषिाचक प्रत् य य लगा कय डिय ाक सामान्द्य ित्त समाि \nकालक रूप बडि जाइ त अडछ। \nकर+इ= कोडर \nकर+एि= करेि \nकर+ओ= करो \nकर+इि= कोडर ि \nकर+ए= करे। \n \nमै डिली आ भो जपु र ी \nभोजपुर ीमे \nकेर ब दला  ई  िणस प्र य ुक्त ह ो इ त  अ डछ \nण ि \nल  र \nष ख \nि स   104 || विदेह स द े ह : २ ३ \n  \nभोजपुर ीमे स हचर त ीि प्रकार क अडछ, डिपर ीत ािसक, समािािसक्, \nआिुप्र ाड सक आ डििे षािस बोध क स हचर। \nडिप र ी त ािसक स हचर \nिब्द डिप र ी त ािसक स हचर \nह कासल  डपय ासल  \nलरम  गरम  \nरकम  पता ई  \nसाँप  गो जर \n    \n  \nसमािािसक स हचर \nिब्द समािािसक  स हचर \nलकड़ी काठी \nकडिय ा बह डर य ा \nपु र खा पु र डिय ा \nडकि बेस ाह  \nडबआ बाल  \nिेग चार \n  \nआिुप्र ाड सक स हचर \nिब्द आिुप्र ाड सक स हचर  विदेह सदे ह:२३|| 105 \nअखोर बखोर \nह र िा ह डिय ा र \nबोह िी बट्ट ा \nपर पाह ुि \nचासा  बासा  \nडचर ई चुरुंग \n  \nडििे षािस बो धक स हचर \nिब्द डििे षािस बोधक  स हचर \nसेिा  खरचा \nअह  जह  \nत गड़  बगड़  \nअकट  बह ेर \nआउँज गा उँज \n  \nभो जपु र ीक डक छु उपस गस  \nडि-डिदर दी \nकु- कुअन्न \nअध- अधमरु \nभो जपु र ीक डक छु प्र त् य य \nडाका - अइत- ड कइत  106 || विदेह स द े ह : २ ३ \nह ार- चूड़ी- चूड़ी ह ार \nलकड़ी- लकड़ी ह ार \nहर- मु स - मु सह र  \nबाप- बहर \nमामा- ममहर \nभो जपु र ीमे स ं ज्ञा सँ ड ििेषण \nकाडत क- कडत का \nआइि- धुँआ- धुआँ इ ि \nभो जपु र ीमे डििे षण सँ स ं ज्ञा \nडपय र- डपअरी \nअई- िेिर- िेिरई \nअिती- बू ढ़- बुढ़ उत ी \nभो जपु र ीमे स ं ज्ञा सँ स ं ज्ञ ा \nअई- लडर काई \nभो जपु र ीमे डििे षण सँ डििे षण \nलाल- ललछह ू ँ \nऔठा- पडह ल- पडह लौठा  विदेह सदे ह:२३|| 107 \nस् त्र ी प्र त् य य \nआइि- डमडसर - डमसर ाइ ि  \nआिी- देिर- देिरािी \nभो जपु र ीमे िचि \nलइ का (एकिचि)- लइकि (बह ुिचि) \nह ािी (एकिचि)- ह ाड िि/ ह ा डिय ि (बह ुिचि) \nमै डिली भो जपु र ी \nछडि त ार ी  \nखाइ त  अडछ खात ा  \nखुजैत  अडछ खुलत ा  \nिडह खेलाइ त  छडि खेलत  िइखि \nिडह अडछ िइ खे \nिडह जय त ा ह  िा जइहि \nिडह खय त ाह  िा खइहि \nजाइ छी जात ा र  \nपढ़ ैत  छी  पढ़  त ािी \nखाइ  छडि खा त ार ि \nअहाँ  रउआ \n   \nभोजपुर ीक सेह ो  डिड भन्न रूप अडछ, जेिा क्षेत्र ािुसार बा, बाटे, बीय ा, \nबड़िेँ, बटे/ बािी बाज ल जाइ त अडछ।  108 || विदेह स द े ह : २ ३ \n \nमै डिली आ मग ह ी \n  \nभु ि्अ िेश्वर िमाक मगह ी िब्दकोषमे डकछु िणस आ संय ुक्त ाक्षर जेिा \nण, ि, ष, ऋ, लृ, क्ष, त्र, ज्ञ ह टा देल गेल अडछ। मै ड िल ी स ि \nमगह ीमे सेह ो  “ि” केर उच्च ार ण “ब” आ कतेक ठाम “य” केर \nउच्चार ण “ज” ह ोइत अडछ। \nमगह ी सेह ो  अपि उत् पडत्त ८४ डसद्ध आ िाि सम्प्र दाय क िाि \nसाड ह त् य सँ  मािैत अडछ। मगह ी डिय ामे एकटा आकार क मात्र ा कम \nह ोइ त अडछ जेिा:- \nमै डिली मग ह ी \nएिा इ अिई  \nगेिाइ गिई  \nधो िाइ धो िई \n    \nमग ह ी लोको डक् त आ कह ाित: \nअ दर ा गेल, त ीि गेल ि, स ि, साठी , कपास - स्रदर ा िक्षत्र मे िषा \nिडह भे िे स ि, साठी  (धाि) आ कपासक  खेत ी बबाद भऽ जाइ त \nअडछ। \nओछा के प्रीत बालू के भीत- ओछ व्य डक् त सँ  दोड स् त य ार ी  डक्षक ह ोइ त \nअडछ।  विदेह सदे ह:२३|| 109 \nब्त ात देिल- खोर ाकी चल ाय ल \nडसहर ी  फटल- अकि-डत कि खत म भे ल। \nह ह ास  कयल- दोसरकेँ  आगू बढ़ैत देडख कऽ जरल। \nत ुला र ाड ि के भेल- बड्ड  त मस ाय ल  \nकन्द्य ा र ाड ि के भेल- काज सँ  बेकार भे ल। \nओरहि देिल- डिकाइत कयल। \nपीढ़ा देिल- आदर देल । \nखोपस ि  देिल- उलहि देल। \nडॉ  र ामिर ेि डमश्र “ह ंस ” मगधक भाषा मागध ीक डिकडसत  रूपकेँ \nमगह ी कहलडि अडछ। मागध ी प्राकृ त सँ  अस डमय ा , बांग् ला, ओडड़य ा, \nमै डिली, भोजपुर ी आडद भाषा सेह ो  बह ार भेल अडछ। \nमगह ीमे “र” लेल “ल ” “ ड़”, “ ल ” लेल “र” “ ड़” केर प्रयो ग \nह ोइ त अडछ। मगह ीमे सेह ो  डिर- लगा कऽ डिर इ ठ बिैत अडछ \n( अइठ/ डिर इ ठ)। \nमग ह ी लोकग ािा \nआल्हा, सोर ठी  िृजभार, लोर काइ ि, र ेसमा -चुह र मल, सार ंगा -सदाबृज , \nछत र ी-घु घु डलया, कुँिर डिजय ी, र ाज ा भरिर ी, गो पीचन्द्द, सोभां  \nिाय क, सत ी  डबह ुला, िेटुआ दय ाल डसंह , र ाज ा िोलि डसंह , माि \nगुजड र य ा, मामा-भडगिा, डििम, कदसब-लीला, बिज ारा, डह र िी-डबर िी,  110 || विदेह स द े ह : २ ३ \nसह लेस , िू िाचार, र ाज ा ह डरचि, बाबा डचन्द्तामि, बकतौर, डबह ुला-\nडिसहर ी , बाबा लखन्द्दर डबह ुला-डिषधर । \nमग ह ी लोकि ाट्य, ि ाट् य-गीत आ लोक-िृ त् य \n- कीत्त सि, जातर ा, करमा भइय ा दू ज, जीड त य ा (िाडय का रुडस  कऽ \nिैहर चडल गेल, धिर ोपिीक बाद डकसाि -मजदू र ई िाट्य करैत \nछड ि।) \n- फागू, चैत ा, साििी, बार ह मा सा , र ोपिी। \n- दू धिंिी (दुस ाध ), साफी  (धो बी), च्हन्द्रिंिी (कहार), कोइ र ीक \nिाट्य गी त । \n- जिी- जाड त क- डोमकच , बीछ ामार, चुलह ाड र ि, सीत ा -मीत ा, गेदुर ी। \n- ओझा-डाइ ि। \n- सामा -चके िा, बगुल ा-बगुल ी, जाट-जाड टि, सास -पु त ोह, \n- सगबेचिी , मछली बेचिी, जीर ाबुि, दह ी बेचिी। \n- िाच, िेटुआ-कस डबि , कठपुत ली। \nआब डकछु मै डिली आ त कर मगह ी रूपक चचा कयल जा रहल \nअडछ। \nमै डिली मग ह ी \nखेलेलौं (खेलेलह ुँ) खेलली \nहएत  ह ोत   विदेह सदे ह:२३|| 111 \nअडछ हे \nछडि हि/ ह िुि \nछी ही \nजाय त जइ त ो \nएत ा अतिुि \nभे टत डमलत ो \n  \nमग ह ीक रूप \nपटिाक आस पास  मार लुक (मार बौ) आडदक प्रयो ग ह ोइ त अडछ जे \nकिे दडक्षण गेल ा पर ह डिि/ छड िि आडदमे पडर िडत सत भऽ जाइ त \nअडछ। \n \nमै डिली आ स ं िाली  \nमै डिली स ं िाली  \nडपत ा  बा \nबाबी (बा) िुिुगो (बुडीगो ) \nबाबा गो ड़म्बा \nिमस्त े  जोह ा र गी \nभेल ह ुय ेिा \nउसडर  कऽ  (जल्दी)  उसार ा  \nअडछ कािा/ डग य ा \nछी कािा  112 || विदेह स द े ह : २ ३ \nआर आर \nसँ  ते \nएखि लगा इ त एह ोबो क् लगी त \nदेखाउ उदुगमे \nडिलम् ब डबलम् ब \nडदऔ मे/ में \nकरू मा/ कामीय मे \nिडह आल ोम \nबिू डबिाक्आ \nबुरबक (बोका) बोका \nआउ ह जुक्मे \nध्य ाि ध्य ाि \nदाँत स भ डाटा  \nलगा डलअ लगा ि त ाम \nसत्त  सर ी  \nखबडर खोबोर \nह मरा इि \nखराप बड़ी च् \nमोि मोिे \nलगा कऽ लगा ि \nकाज कात ेक \nकेँ दो \nघास  घास  \nआिू अगुकुम  विदेह सदे ह:२३|| 113 \nअहाँ सँ  आमस ांि  \nजरूर जरूड़ \nिोर िोड़ ा \nपंखा पंखा \nडबज ली डबज ली \nलैम्प लैम्प \nकागत-पें डस ल  कागज-पें डसल  \nमिा मिा \nमाडमला मामल ा \nस मय स मय \nधि धि \nमे ह िडत मे ह ित \nअहाँ आम \nकुकुड़ (पु.) सीत ा  \nकुकुड़ (स्त्री.) सीत ा  इ ंगा \nडपल्ला (कुकुड़क बच्चा) सीत ा  ह ोपोि \nबाछ ी बछी \nबेंग र ोटे \nपिही (जुत्त ा) पिाह ी \nकरैल कार ला \nघर (दलाि) दुल ाि \nमचाि मचाि \nकड़छ ु कड़छ ु \nपडटया पटय ा  114 || विदेह स द े ह : २ ३ \nचालडि चल िी \nसला इ- काठी सलाई  कठी \nसू त  सुत म  \nिार ी-बाटी िरी-बटी \nलोटा लोटा \nबोर ा बोर ा \nगह ू म गुहुम \nदह ी दाह ी \nिुिुि िुििा \nगा ह डक (गह की) गह की \nअखबार खोबोर कागज \nह डर य र हरयड़ \nखचा खचा \nसाफ  करब साफा  \nबीछ ब बाछ ाि \nबिाय ब डबिाि \nिि करब िािा \nिेहो र ा करब िेहो र \nडज र ा य ब (डिश्राम करब) डज र ाि \nिरिर ी िार िार ाक् \nआछी करब (छी कब) अछीम \nसाटब  साटाि  \n  \n   विदेह सदे ह:२३|| 115 \nमै डिली आ दोस र  पु बडरय ा भाषाक ब ीचमे सम्बन्द् ध (ब ांग् ला, अस डम य ा  \nआ ओड ड़या)  \nमै डिली आ बां ग् ला \nमै डिली बांग् ला \nअपिे आपडि \nिै (िडह)िय \nछी आडछ/ डछ \nकाज काज \nइ िार इ िार \nकरै (करैत) छी कोर ेडछ \nगेल छलौं (छलहुँ) डग य ेडछलाम \nबाज ू िै बोलबे ि िा \nर ान्द्ह ल र ान्न ा \nकी डक \nसंगे  िंगे \nचाह चा \nदू टा दुट ो  116 || विदेह स द े ह : २ ३ \nई स ब एिब \nडसंघाड़ ा  डिङाड़ा \nकोि कोि \nह ाि ह ात \nअखि ऐखोि \nपाँ चटा पाँ चटा \nअच् छा आच्छा \nछडि आछेि \nछी आडछ \nह ुअय आछो \nकरू कोरूि \nचाह ी चाइ \nखोलै छी खुलडछ \nकोिो कोिो \n  \nबांग् ला “अ” ओडड़य ा स ि “ओ” उच्चडर त ह ोइत अडछ। \nमै डिली स ि इ/ ई आ उ/ऊ केर ह्रस् ि- दीघस उच्चार णमे भेद िडह अडछ  विदेह सदे ह:२३|| 117 \nआ ऐ मै डिलीमे अ+इ आ बांग् लामे ओ+ई उच्चडर त ह ोइत अडछ। औ \nबांग् लामे ओ+उ उच्चडर त ह ोइत अडछ। \n“ि” आ “ण” केर उच्चार ण बांग् लामे एके रङ ह ोइत अडछ। मै डिलीमे \n“ण” केर उच्चार ण कखिो काल “ड़” ह ोइत अडछ (गणे ि=गड़ ेस )। \nि/ ब एके रङ “ब” ( मै डिल ी जकाँ) स ि उच्चडर त ह ोइ त अडछ। \nआडश्वि मै डिलीम े डलखल ो आ बाज लो “आडसि ” जाइत अडछ मु दा \nबांग् लामे डलखल आडश्वि आ बाज ल आडश् िि जाइत अडछ । \nत डह िा :- \nबांग् लामे एिा डलखल जाइ त अडछ बांग् लामे एिा बाज ल जाइत अडछ \nअन्द्िेष ण अन्नेि ि \nश्वास िाि \nउच्छ्िास उच्छास  \nअक्षर अक्खोर \nपद्म पद्दो \nडिस् मय डबश् िय \nउज्जिल उज्जल \n     118 || विदेह स द े ह : २ ३ \n  \nफेर बांग् लामे एिा डलखल आ फराकबाजल सेह ो  जाइत अडछ:- \nबांग् लामे एिा डलखल जाइ त अडछ बांग् लामे एिा बाज ल जाइत अडछ \nसंस् ह ा  िंस् िा \nस् ह ाि स् िाि \nसुस् ह्  िुस् िो \nअस ुस् ह्   अि ुस् िो \n  \nबांग् लामे कोिो िब्द पर डििे ष बल दे बाकले ल –-तो जोड़ ल जाइत \nअडछ। \nबांग् लामे पूिस डिडदसि िस् त ु  ल ेल प्रयुक्त िस् त ुिाचक संज्ञा/ सिसिामक \nएकिचिमे –-टा –- डट आ बह ुिचिमे –-गुल ो, -गुडल जो ड़ल जाइ त \nअडछ। \nबांग् लामे संख्य ािा चक िब्दक संग  –-टा, -डट, -टे, -टो जो ड़ल जाइ त \nअडछ मु दा –-गुल ो, -गुडल के र प्रयो ग िडह ह ोइ त अडछ। \nबांग् लामे “संग ” आ “लेल” स ि अव्य य लेल सम्बन्द् ध डिभडक् त क प्रयो ग \nह ोइ त अडछ जेिा:- \nचाय ेर िंगे- चाह क संग   विदेह सदे ह:२३|| 119 \nआमार िंगे- ह मरा संग  \nआमार जोन्न े- ह मरा लेल \nबांग् लामे सिसिामक सम्बन्द् धिा चक रूपबिेबा लेल सिसिामक डत य सक \nरूपमे –-देर जोड़ ल जाइत अडछ। \nआमा-आमादेर-हमर \nआपिा-आपिादेर-अहाँक \nत ोमा-त ोमादेर- त ोह र \nएिा-एिा देर-डह िक र \nित्त समाि काल आज्ञािसकक बाद –-िा प्रयो ग जोर देबा लेल कयल \nजाइ त अडछ। \nदेखू िे- देखुि िा \nकोिो िब्द पर बल देबा लेल मै डिलीमे डद्वत् ि+एकार केर प्रयो ग ह ोइ त \nअडछ जेिा- कम्मे, एक्के। बांग् लामे ई प्रभ ाि –-इ य ुक्त भे लासँ  अबै त \nअडछ जेिा-कमइ। \nमै डिलीमे “अडछ” केर िकारात् मक “िडह अडछ” प्रयुक्त ह ोइ त अडछ \nमु दा बांग् लामे “आछे” केर िकार ात् मक लेल मात्र “िेइ” प्रयुक्त ह ोइत \nअडछ। \nअपू णसकाडलक डिय ारूप मे जँ धा त ु स् िर ांत  ह ोइ त अडछ तँ धा त ुक \nडत य सक रूपक संग  कालिाची प्रत्य य –-च्छ जोड़ ल जाइत अडछ। जँ  120 || विदेह स द े ह : २ ३ \nधा त ु व्य ंजिान्द् त ह ोइत अडछ तँ धा त ुक डत य सक रूपमे –-छ जोड़ ल \nजाइ त अडछ। कालिाचक प्रत्य य लगेल ाक बाद पु रुषिा चक प्रत्य य \nजोड़ ल जाइत अडछ। \nमै डिली बांग् ला \nहम अबै छी आडम डफडर डछ \nहम जाइ छी आडम जाड च्छ \nओ स ब आबै छडि उडि डफर छेि \nअहाँ जाइ छी आपडि जाच्छेि \nतूँ आबै छेँ त ुडम डफर छो \nतूँ जाइ छेँ त ुडम जाच्छो \nओ स ब अबै त छडि डत डि डफर छेि \nओ स ब जाइ छडि डत डि जाच्छेि \nओ आबै छडि िे डफर छे \nओ जाइ छडि िे जाच्छे \nअहाँ अबै त छी आपडि डफर छेि \nअहाँ करैत छी आपडि कोर छेि \n      विदेह सदे ह:२३|| 121 \nबांग् लामे एक प्रकार क अस माड पका  डिय ा ह ोइत अडछ- डिय ाक डत य सक \nरूपक। बादमे –-ते जोड़ लासँ  ई बिाओल जाइत अडछ। \nकरय मे- कोर त े (कोर+ते) \nजाइ मे- जेत े (जा+ ते) \nआबय मे- आि त े (आि+ते) \nमै डिली स ि बांग् लामे सेह ो  दू िब्द िा िाक् य केँ जोड़ बा लेल ओ, आर, \nएबं (मै डिलीमे एिं/ एिम्) केर प्रयो ग ह ोइत अडछ। बांग् लामे “ओ” \nकेर प्रयो ग “संग ” केर अिस मे सेह ो  ह ोइत अडछ। \nह महू ँ- आडम ओ \nधा त ुक पाछाँ पु रुषिाचक प्रत्य य लगा कय डिय ाक सामान्द्य ित्त समाि \nकालक रूप बडि जाइ त अडछ। \nकर+इ= कोडर \nकर+एि= करेि \nकर+ओ= करो \nकर+इि= कोडर ि \nकर+ए= करे। \n \n  122 || विदेह स द े ह : २ ३ \nमै डिली आ अस डमय ा  \nमै डिली जकाँ अस डमय ामे  सेह ो  ह्रस् ि इ दीघस ई, आ ह्रस् ि उ दीघस ऊ \nकेर उच्चार णमे कोिो खास  अन्द्त र िडह ह ोइ त अडछ। मु दा अस डमय ा  \nऐ केर उच्चार ण ओइ आ औ केर उच्चार ण ओउ ह ोइ त अडछ। पडह ल \nतँ मै डिलीसँ  डभन्न मु दा दोसर  मै डिलीक समाि।  \nमै डिलीमे जेिा “अ ” बाज ल जाइ त अडछ अस डमय ामे  त ेिा “आ” \nबाज ल जाइत अडछ। अस डमय ाक  “अ” केर उच्चार ण मै ड िल ीमे िडह \nअडछ। \nअस डमय ा  “च” आ “छ” मै डिलीक “स ” स ि बाज ल ज ाइ त अडछ। \nअस डमय ाक  “ज” “ झ” आ “य” मै डिलीक “ज” स ि उच्चडर त ह ोइ त \nअडछ। मै डिलीमे सेह ो  बह ुत ठाम “य” केर उच्चार ण “ज” स ि ह ोइ त \nअडछ। \nअस डमय ामे  मूध सन्द्य आ दन्द्त दु िू दन्द्तमू लीय स ि उच्चडर त ह ोइ त अडछ। \nट. ठ, ड , ि, ण, त, ि, द, ध, ि एडह सभम े  उच्चार णक दृडिस ँ  \nकोिो अन्द्त र िडह ह ोइ त अडछ, सभट ा  दन्द्तमू लीय स ि उच्चडर त ह ोइ त \nअडछ। \nि, ष, स  त ीिू “स ” स ि उच्चडर त ह ोइत अडछ। मै डिलीमे “ष” \nकखिो काल “ख” स ि उच्चडर त ह ोइ त अडछ। मै डिलीमे सेह ो  “ि” \nआ “स ” “ स ” स ि उच्चडरत ह ोइत अडछ। \n“ि” “ ष” आ “स ” “ र” केर संग  िा दू स् िर क बीचमे र ह ला पर \nएकटा त ेसर े  िंगसँ  उच्चडर त ह ोइ त अडछ, जकर समाि  मै ड िल ीमे कोिो  विदेह सदे ह:२३|| 123 \nउच्चार ण िडह अडछ। \nअस डमय ामे  “ जँ संय ुक्त ाक्षर सँ  िब्दक अंत ह ोइ त अडछ तँ ओ अकार ान्द्त \nउच्चडर त ह ोइ त अडछ। मािे “ि” केर उच्चार ण “ि” स ि ह ोइ त \nअडछ। \nमै डिली अस डमय ा  \nऐ (अइ) एइ \nचाह साह  \nहमर मोर \nकडिय ाँ पडर िार \nपडर िार संसार  \nबह ीि मिी \nजलखै/ जलपाि जलपाि \nदह ी दोइ \nिाडर केलक लड्डू  ( लड़ू) िाडर कल र लारू \nसुआद  (सोआद ) सोआद  \nिीक (भल) भाल \nबेस  (बड्ड ) बेस   124 || विदेह स द े ह : २ ३ \nखाउ खाओक \nडलअ लओक \nजाउ जाओक \nकरू करक \nअपिे आपुडि \nकरबाक/ करू (करक) करक \nजएबाक (जाउ) जाओक \nअहाँ आहा \nधा िक धा िर \nडदअ डदय क \nदे दे \nबाड़ ीमे बाड़ ीत \nऔषध औस ध \nिेबू (िेबो) िेमु \nकिा (गप) किा \nएक बेर एबार \nदुइ दुइ  विदेह सदे ह:२३|| 125 \nचाडर साड र  \nमते (अिुसार े ) मते \nलगा डत लगत \nखेिाइ खा \nतूँ (पु र ात ि-त ोइ) त ोइ \nआइ-काडल्ह आडज काडल \nकरह कअस \nकत ऽ कोत \nिडह (िइ ँ) िाइ \nचाह क पात साह  पात \nबाँस  बाँह \nिोकस ाि लोकसाि  \nबौस् त ु  बस् त ु  \nआिौं (आिी) आिौं \nकरौं (करी) करौं \nडलखौं (डलखू) डलखौं  126 || विदेह स द े ह : २ ३ \nएक बेर एबार \nआबह आह \nटाका-पाइ (पइसा ) टका-पइसा  \nके कोि \nपडर िार पडर य ाल \nछौ र ा लोर ा \nर खल ौं र ाड खस ों  \nर ््ाड त र ाड त \nबजे बजात \nप्राय ः प्राय \nभाराक घर भाराघर \nडेढ़  ह जा र डेर  ह ेजार \nबेस ी  बेडस  \nपचास  पस ास  \nह ािी ह ाँत ी \nह डर ण ह डर णा \nपोखडर पु खुडर  विदेह सदे ह:२३|| 127 \n    \n  \nअस डमय ामे  कोिो िब्द पर जोर देबाल े –-हे जोड ड़ कऽ बाज ल जाइ त \nअडछ। अस डमय ामे  –जिी स् त्र ीड लंग िाचक प्रत्य य तँ –-जि पु डल् लंग \nिाचक प्रत्य य अडछ। \nअस डमय ामे  बह ुिचि बिबै लेल त ीि प्रकार क डिभडक् त लगैत अडछ। \n“त ुडम ”, “ त ेओँ ”, “ आपुडि” क संग  -लोक, त ुच्छािसबोध क डििे ष्प्य \nपदक संग  -बोर, “ त इ”,  “ डस ”, “ एइ ”, “ त ाइ ” सिस िाम आ \nसंबंधिा चक  डििे ष्प्य पदक संग  “ह ैंत ” क प्रयो ग ह ोइ त अडछ। \nएकिचि बह ुिचि \nत ुडम त ोमालोक \nआपुडि आपोिालोक \nत ेओ त ेओंल ोक \nत इ त ह ँत  \nडस  डसहँत  \nएइ एइ ह ँत \nत ाइ त ाइ ह ँ त / डसहँत  \nलोर ा लोर ाबो र  128 || विदेह स द े ह : २ ३ \nडकत ाप डकत ापबोर \nघर घरबो र \n  \nअस डमय ामे  “ई”/“ एकर ा” लेल “एइ ” आ “ओ”/”ओकरा” लेल “सेइ ” \nप्रयुक्त ह ोइत अडछ। लाग त/ पड़त लेल अस डमय ामे  लाड गब प्रयुक्त \nह ोइ त अडछ। \nअस डमय ामे  प्रश्निाचक िाक् य मे जाड ह िब्द पर बलदेबाक र ह ैत छैक \nओडह मे –-िो जोड़ ल जाइत छैक। धा त ुक संग  –-ओिा जोड ड़ कऽ \nभूत काल िाचक डििे षण क डिमाण ह ोइ त अडछ। \nमूल धा त ुक संग  –- आ जोड ड़ कऽ डिय ािा ची संज्ञा बिाओल जाइत \nअडछ। \nअस डमय ामे  कमसिाच्य क डब्रय ा बिेबा लेल धा त ुमे –-आ जोड ड़ कऽ आ \nफेर –-हय िा –-जाय केर प्रयो ग कयल जाइत अडछ। \nमै डिली स ि अस डमय ामे  सेह ो  डिय ा कालक अिुसार  बदलैत अडछ। \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२३|| 129 \nमै डिली आ ओड ड़या \nडकछु डििे ष डटप्पणी देल जा रहल अडछ जाड ह सँ  मै डिली आ ओडड़य ाक \nबीचमे सम्बन्द् ध स्प ि भऽ जाय त । \nमै डिलीमे “ई” केर बदला ओडड़य ामे “इए” प्रयुक्त ह ोइत अडछ, मु दा \nउच्चार ण दुिू ठाम एक्के छैक, मात्र ित्त सिीमे अन्द्त र छैक। जेिा र ेघा \nकऽ हम स ब “ई” बाज ै छी स एह “इए” डछ ऐ। \n“तूँ जाह” हम स ब कहै छी आ ओडड़य ामे “तू जाऽ“ कहल जाइ त \nअडछ। “तूँ जो ” हम स ब कहै छी आ ओडड़य ामे “त ुमे जाअ”, हमस ब \n“अहाँ जाऊ” आ ओडड़य ामे “आपण जाआन्द्तु” कहल जाइ त अडछ। \nमै डिलीमे “अडछ” ओडड़य ामे सेह ो  “अडछ” अडछ। \nहमर केर प्राचीि मै डिली रूप “मोर” ( डपआ मोर बालक- डिद्य ापडत) \nअखिो ओडड़य ामे गद्य मे “मोर” प्रयुक्त ह ोइत अडछ। \n“िडह” केर बदला “िाडह ं” ( िाँई) ( मै डिलीम े से हो एह े ि उच्चार ण \nह ोइ त अडछ आ मै डिली पडत्र का अंडत कामे िइ ँ डलखल ो जाइ त अडछ), \n“अपिे” आ “ अहाँ” केर बदला “आपण ” प्रयुक्त ह ोइत अडछ जे \nमै डिलीक “अपिे” स ि अडछ। \n“छी” केर बदला “डछ” प्रयुक्त ह ोइ त अडछ। \n“कोि” केर बदला “केउँ ”, “ काडल्ह” केर बदला “काडल” आ \n“पीलक” केर बदला “डपइ ला” प्रयुक्त ह ोइ त अडछ। \n“िै सुिलडि ” केर बदला “िुडणल ुडि”, एत य गड ह ंकी िज डर सँ  देखब  130 || विदेह स द े ह : २ ३ \nतँ पता लाड ग जाय त जे िकार ात् मक  बिेबा लेल ओडड़य ामे “ डि” \nिब्दक अन्द्त मे जोड़ ल जाइत अडछ। \n’केँ’ केर बदला ’कु ’ जेिा ’र ामकेँ’ केर बदला ’र ामकु’ प्रयुक्त ह ोइत \nअडछ। \n“देल” केर बदला “देल” यएह प्रय ुक्त ह ोइ त अडछ। \nजेिा अपिे स भ भात “ डस झ ” गेल कहैत डछऐ, ओडड़य ामे बरकल \nपाडिक बदलामे “डसझापाडण ” कहल जाइ त अडछ। \n“हएत ” केर बदला “ह ेब”, “ िै हएत ” केर बदला “ह ेबडि” ( डि \nजोड ड़ कऽ िकार ात् मक बिल)। \nअडग्रम/ अगार ी केर बदलामे “आगरू ”, कराबय केर बदल ा कडर बाकु, \nपड़त केर  बदला पडड़ब, “ देखिे छह” केर बदला “देडखछ”, कतेक/ \nकत्ते ","size_mb":61.94,"has_text":true},"Sadeha 24.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 24.pdf","name":"Sadeha 24.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह २ ४ \nवि द े ह-सद े ह २४, वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार (अंक ३१७-३३२) सँ,  \nमै वि लीक सिव श्र े ष्ठ गद्य आ पद्य क ए कटा समानान्तर संकल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न : मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह - प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवन क अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रव यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावद त अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स र्वाध ि का र स ु रध ि त। ध र्वद े ह म े  प्र का ध ि त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ र्वक सर्वाध ि का र  \nर चनाक ा र  आ  संग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ ध ह ह ।   भ ा ल सध र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू ध सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ ध द  ध ल ंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( ध कछ ु  ध द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ध ल ंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सध र क गा छ - प्र थ म  म ै ध थ ल ी  ब् ल ॉग / म ै ध थ ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ हटरने ट पर   म ै ध थ ल ी क प्र ा ची नत म  उ पध स् थ त क रूपमे  ध र्व द्य म ा न अ ध छ ।  ई  म ै ध थ ल ी क पध ह ल  इ ंटर ने ट पध िक ा  ध थ क  \nज कर  नाम बा द म े  १ ज न र्वरी  २००८ सँ  \" ध र्व द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ंटर ने टपर  म ै ध थ ल ी क प्र थ म  उ पध स् थ ध त क या िा  ध र्व द े ह-  \nप्र थ म  म ै ध थ ल ी  पा ध ि क ई  पध िक ा  ि ध र  पह ु ँ चल  अ ध छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का ध ि त  ह ो इ त  \nअ ध छ ।  आ ब “ भ ा ल सध र क गा छ ” ज ा ल र्वृ र्त्त  'ध र्वद े ह ' ई-पध िक ा क प्र र्वक् त ा क संग म ै ध थ ल ी  भ ा षा क ज ा ल र्वृ र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ ध छ ।  ध र्व द े ह  ई -पध ि का  ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स र्वाध ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अध छ ततऽ  स ंपाद का ि ीन। \nसंपा द का ि ी न ।  ध र्वद े ह- प्र थ म  म ै ध थ ल ी  पा ध ि क ई -पध िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे ह र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ ध ल क आ  अ प्र का ध ि त  र च ना ( ज कर  म ौ ध ल क त ा क सं पू र् ण  उ र्त्त र द ा ध यत्र्व  ल े खक  गर्क  म ध् य \nछ ध हह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f र्वा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ ध थ ।  ए त ऽ प्र का ध ि त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /संग्रह कर्त्त ा  ल ो कध नक  ल गम े  र ह त ध ह ह ।  \nसम्पा द क 'ध र्व द े ह ' प्र थ म  म ै ध थ ल ी  पा ध ि क ई  पध िक ा  ऐ ई -पध िक ा म े  ई -प्र का ध ि त / प्र थ म  प्र का ध ि त  र चनाक  ध प्र ंट-र्वे ब  \nआ का इ र्वक/ आ का इ र्वक अ नु र्वा द क आ  म ू ल  आ  अ नूध द त  आ का इ र्वक ई -प्र का ि न/  ध प्र ंट-प्र का ि न क अ ध ि का र र खै त  \nछ ध थ ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पध िका म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा ध र श्रध म कक  प्र ा र्विा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा ध र श्रध म कक  इ च् छ ु क ध र्वद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ ध थ , से  आ ग्र ह ।  र चनाक  संग र चनाक ा र  अ पन संध ि प् त  पध र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ ि ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ ध ल क अ ध छ , आ  पध ह ल  प्र का ि नक ह े त ु  ध र्वद े ह  \n( पा ध ि क)  ई  पध िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ ध छ ।  म े ल  प्र ा प् त  ह ो यबाक बा द  यथ ा संभ र्व ि ी घ्र  (  सा त  ध द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का ि नक अ ंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एध ह  ई  पध िक ा केँ  म ा स क ०१ आ १५ ध त ध थ केँ  ई  प्र का ध ि त  \nकए ल  ज ा इ त  अ ध छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ३० ०० /-  स ंस्  करण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 24: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 317-332 at www.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (पृ  १ -७४९ ) \nड ा.  धकिन का र ीग र - धर्वलु प्त ह ोइत  धमधथला के ल ोक सं स् कृधत  घोड़ ा \n(कठघोड़ र्वा) नाच, कोन धब र ड़ो  मे  उधिया गेल ? कतअ  ह र ा गेल  \nधमधथला के नट ुआ नाच? , भोजकाजी मनेजर , पोसलाह ा छा गर  सब  \nआई गेल े घर  छह ?  (पृ. २-१ ३ ) \nसोन ी कर्ण - स् ि ी धर्वमि ण के  पधर भाषा आर  अर्विा र र्ा (पृ. १ ४-१ ७ ) \nर म ा ना थ धमश्र - लघ ुकथा- पु नज णहम (पृ. १ ८-२ ७ ) \nक ं चन  कण्ठ - स्िी- सज्जा-प र ंपरा-फैिन, टूटल धर काडण  (पृ. २ ८-३ ७ ) \nनहद  धर्वलास र ाय- गंग ा न ह ेलौं,  करौना,  जा न -मे -जान आएल, संस् कार ी  \nकहय ा,  फोचाइ  कक्काक बे मार ी  (पृ. ३ ८-९४ ) \nधबट ू  धमश्र र्वत् स- दू  गोट बट ो ह ीक गप  (पृ. ९ ५-९ ५) \nउमेि मण्डल - १ ० ५  म्  ‘स गर  र ाध त  दीप जर य ’ कथा चेत ना र ैली  \n(पृ. ९ ६-१० ० )   \n \nलालदे ब कामत - पानक बरैब  (पृ. १ ० १-१ ०५ ) \n \nर ामलोचन ठाकुर  जी क स ं धिप्त  पधर च य- (पृ. १ ० ६-११ ५) \nर ामलोचन ठाकुर  धर्विे षांकक स ं र चन ाक स ं दभण मे- (पृ. १ १६-११ ८ )  \nर ामलोचन ठाकुर  स ं ग सािात् का र- प्राधिक- डा. र्वहदन ा कुमार ी (आब \nड ा.  र्वहदना धकिोर)-  एह न ज धड़ आय ल समाजमे  मधह ला कोना  उत र त ीह \nमै धथली र ंगमंचपर  (पृ. १ १ ९-१ २ ९) \nअमर काह त  ल ाल - र ामलोचन ठाकुर ज ीक अनुर्वाद  (पृ. १३ ०-१ ३२ ) \nप्रदीप पुष्प- गी त कार  रामलोच न ठाकुर  (पृ . १ ३ ३-१ ३६ ) \nिैलेहर धमश्र- एक टा खाँ टी मै धथल : र ा मल ोचन ठाकुर  आ ह ुनकर  \nकाव्य  स ंसार  (पृ . १ ३७-१४८ ) \nभीमन ाथ झा - बचा धदअ भाइ केँ  (पृ. १ ४९-१५ ४ ) \n  \n \nमह ाकाहत  ठाकुर - माधट परह क ल ो क (पृ . १ ५५-१५ ८ ) \nअर धर्वहद ठाकुर- अपू र्णत ा जखधन धनय ध त  ह ुअए [सहदभण :र ामलोचन \nठाकुर क काव्य-र चनाक मूल् य ांकनक अपू र्ण प्रया स] , पचपधनय ाँ बनाम  \nबभधनय ाँ मै धथली: प्रधतर ोि क स् खधल त  स् र्वर, कौधिकी जनपदक लोक -\nसंस् कृधत- इ धतह ासक धिकारी , भीमनाथ झा “कुसुम ”! (पृ. १ ५९-\n२ ७ ६) \nआमोद झा - सत् य क एकपेधर य ा पर काव्य  धर्वत ान (पृ. २ ७७-२८ ४ ) \nचहरे ि- प्रधतर ोि ी साध ह त् य कार  रामलोचन ठाकुर  (पृ. २ ८ ५-२ ९३ ) \nधिर्वि ं कर श्री धनर्वास- .र ामलोचन ठाकुर क ' बेतालकथा'  (पृ. २ ९ ४-\n३ ० २) \nधदलीप कुमार  झा - एखनो माँ धग  र ह लए उर्त्त र-'  लाख प्रि अनुर्त्त धर त ' \n(पृ. ३ ० ३-३ १५ ) \nन धचकेता - र ामलोचन - ह मर  नजधर मे  (पृ. ३ १६-३२ १) \nनब ोना र ा य र् धमश्र- ह मरा  न जधर मे : श्री र ामलोचन ठाकुर  (पृ. ३ २२-\n३ २ ६) \nअि ोक- र ाम लोचन ठाकुरक कधर्वत ा पढ ैत  (पृ. ३ २ ७-३४ १ )   \n \nन ार ा य र्जी - धर्वर ोि  आ अ नुरो िक कधर्वत ा (पृ. ३ ४ २-३ ४६) \nभ्रम र- देधस ल बय नाक बह न्न े र ामलोचन ठाकुर  प्रस ंग  (पृ. ३ ४ ७-३५ ७ ) \nस ं त ोषी कुमार - भाषा -संस् कृधत क आस्था आ नर्व -धनमार्क संकल ् प (पृ .  \n३ ५ ८-३६ ४ ) \nकेदा र  कानन - एक स ुच्चा क धर्विः र ामलोचन ठाकुर (पृ. ३ ६ ५-३ ७२ ) \nसुर ेहर ठाकुर - मै धथली सेर्वी कधर्व श्री र ामलोचन ठाकुर  जी (पृ. ३ ७ ३-\n३ ८ ०) \nधर्व य ो गी- र ामलोचन ठाकुर क व्य धक् त त् र्व  : एक दृधिकोर् , धपर ाध मडक \nदेि  मे  (पृ. ३ ८ १-४५ ४ ) \nधब ह ा र ी - मि ाल लेने च लैत  अग्रदूत  (प्. ४ ५५-४६ ०) \nकामेश्वर  झ ा \"कमल\"- श्री र ा मल ोचन ठाकुर  आ ह ुनक व् य ापक काव्य \nसं सार (पृ. ४ ६ १-४ ६९ ) \nड ॉ  कैलाि क ुमार  धमश्र - र ामलोचन ठा कुर क म ैधथली लो ककथा:  एक  \nधर्वर्वेचना (पृ. ४ ७०-४ ८० ) \nर मर्  कुमा र  धस ं ह - मै धथ ली कधर्वत ाक धर्वरोही स् र्वर  र ामलोचन ठाकुर \n(पृ. ४ ८ १-४ ८८ )   \n \nड ॉ  अनमोल  झा - को लकात ा पधर सर क मै धथ लीक मधर्  श्री र ामलोचन \nठाकुर (पृ. ४ ८ ९-४ ९५ ) \nर मे ि- र ामलोचन ठाकुरक क ाव्य -य ुद्ध (पृ. ४ ९६-५० २ ) \n \nआभा झा - बीह धन कथाक आजुक पधर प्रे क्ष्यमे  उपादेयत ा, सोग ार थ,  \nफुर सधत, बीछ क डंक , मयादा (पृ. ५ ० ३-५ १६ ) \nअरुर् लाल दास - दू  टा बीह धन कथा  (पृ. ५ १ ७-५१ ९ ) \nकल्पन ा झा - बीह धन कथा  (पृ. ५ २ ०-५ २० ) \nसुभाष कुमार  क ामत - अस्पत ाल, र ंग,  चॉ कल ेट, नू न, ऑ नलाई न  (पृ. \n५ २ १- \nप ू नम झ ा - २ टा बीह धन कथ ा  (पृ. ५ २६-५ २७ ) \n  \n \nप ू ज ा झा - औरत , उलाह ना  ( पृ . ५ २८-५ ३ १) \nधप्र य ं र्वदा त ारा झा - ४ टा बीह धन कथा  (पृ. ५ ३ २-५३ ६ ) \nर धर्व भ ू षर्  पाठक- घर (पृ. ५ ३ ७-५३ ८ ) \nअमर ेि कु मार  चौ िर ी - २ टा बीह धन कथा  (पृ. ५ ३ ९-५ ४२ ) \nसां त् र्वना धमश्रा- बीह धन कथा - बड़दक घंटी (पृ. ५ ४ ३-५ ४४) \nरूधच स् मृ ध त - २ टा बीह धन कथा  (पृ. ५ ४ ५-५ ४७ ) \nदेर्वे हर धमश्र- एकत ा (पृ. ५ ४८-५४ ९ ) \nधम न्न ी धमश्र- के स माह र त  इ गृहस् थीक भार !  (पृ. ५ ५०-५५ १ ) \nग ौर ी ि ं क र  स ाह - भार्व (पृ. ५ ५ २-५५ ३ ) \nसत् य ना र ा य र् झा - लखन बाबू ।  (पृ. ५ ५४-५५ ४ ) \nघन श्य ाम घनेर ो- बीह धनकथा आ ' घनेर ो' क अर्विार र्ा,  लैह -लैह े गुल धबय ा  \n(पृ. ५ ५ ५-५ ५७ ) \nअधभलाष ठाकुर - टकध्य ान  ( पृ . ५ ५८-५ ५ ८) \nअ धखला नहद झा ' र मर् ' - चश्मा (पृ. ५ ५९-५ ५ ९)   \n \nसधब त ा झ ा ' सोन ी' - सेह ेहता  / बेगर त ा  (पृ. ५ ६ ०-५ ६० ) \nप ू नम झ ा \"सु िा \" - सेल्फी (पृ.  ५ ६ १-५६ २ ) \nमनो ज म ं डल - मां (पृ. ५ ६३-५ ६ ३) \nच ं दन ा दर्त्त- प्रे म धदर्वस, र्वर द ान, मोह ,  र ौद (पृ. ५ ६ ४-५६७ ) \nधर्वहदेश्व र  ठाकुर- घु स् सा-घु स् सी (पृ. ५ ६ ८-५ ६८ ) \nकुहदन कर् ण - आओर धछ धछ य ा उ  (पृ. ५ ६ ९-५ ६९ ) \nसोन ी नी ल ू  झा - अदनाबालीक आंगन  (पृ. ५ ७०-५ ७ ०) \nधर्व नी त ा ठाकुर- धकसान (पृ. ५ ७ १-५७ १ ) \nड ॉ  प्रमोद कु मार - ढह लेल छी  (पृ. ५ ७ २-५ ७२ ) \nइ र ा मध ल्लक- बेट ीक मधह मा  (पृ. ५ ७ ३-५ ७३ ) \nसत् य ेहर कर् ण - बधनय ा बाब ा  (पृ. ५ ७४-५ ७ ४) \nज र्वाहर  ल ाल कश् य प- पधह ल प्रेम  (प ृ. ५ ७ ५-५ ७५ ) \nज य ंत ी कुमार ी - दू  टा बीह धन  कथा  (पृ. ५ ७ ६-५ ७७ )   \n \nड ा.  धिर्व कुमार  प्रसाद- ४ टा बीह धन कथा  (पृ. ५ ७ ८-५८ १ ) \nधर्व द्य ा चहर झा \"बमबम\" - स ाध ह त् य  मंथन आ बीह धन कथा, अिलाह  \nबस् त ु (पृ. ५ ८२-५८ ५ ) \nभार्वन ा धमश्रा- गर ीब लोक  (पृ. ५ ८ ६-५ ८७ ) \nअमर  क ाहत  ल ाल - उघार (पृ . ५ ८ ८-५ ८८ ) \nअमल  कुमार  झा - धह र ो  (पृ. ५ ८ ९-५८ ९ ) \nप्रभ ात  कु मा र  कर् ण - प्रकृधत क तां डर्व (पृ. ५ ९ ०-५९ १ ) \nड ाॅ .प्रमोद झा  \" गो कुल\" - २ ट ा बीह धन कथा  (पृ. ५ ९ २-५ ९३ ) \nध नर्वेधदत ा झा- दू  टा बीह धन कथा  (पृ. ५ ९ ४-५ ९५ ) \nओम चौि र ी- सुर ज माध ट -कादो ध गज ैत  छल  (पृ. ५ ९ ६-५९ ६ ) \nकल्पन ा झा - २ टा बीह धन कथा  (५ ९७-५९ ८) \nभु र्वनेश्वर च ौर धस य ा ' भु नेि '- संजय  के र  अॅं इख  (पृ. ५ ९९- ५ ९९ ) \nज गतर ं जन झा - बीह धन कथा  (पृ. ६ ० ०-६ ०० ) \nिेफाधलका र्वमा- ह ँ एह नो ह ो य त  छैक  (पृ. ६ ० १-६० २ )   \n \nप्रभ ाष अधक ं चन- भरोस (पृ. ६ ० ३-६० ३ ) \nमु न्न ी क ामत- दू  टा बीह धन कथा  (पृ. ६ ० ४-६ ०५ ) \nधमधसद ा- ट्र ा य  एगेन ल ैटर  (पृ . ६ ० ६-६ ०६ ) \nमृ र्ाल आिुत ोष - आंदोलन  (पृ . ६ ० ७-६ ०७ ) \nज्ञ ानर्वद्धणन क ं ठ- फैदाबला धबज नेस , लालदाइ, औकर्व डण ट्र ेधडिन, \nभोल्टेज, ' नीक '  आ ' बड़ा  नी क',  उषा मै डमक धर्वदा गर ी, दाबा , परा धश्रत \n(प्. ६ ० ८-६ २३ ) \nर ाज ी र्व कर् ण- झुठक मह त् र्व (पृ. ६ २४-६ २ ४) \nज गदा नहद झा ' मनु' - ४ टा बीह धन कथा  (पृ. ६ २ ५-६ २९ ) \nधर्व र ेहर कु मार   झ ा - कोना  बु झब  (पृ. ६ ३ ०-६ ३० ) \nमु न्न ा  जी- संर्वेदनाक सीढीप र  ठाढ -“त ाल बेताल ”, बीहधन कथाक \nआिार  स् त म्भ  छलाह - श्री र ा ज, आिुधनक धर्वश्वकथाक बाट पर जाइ त  \nबीह धन कथा , बीह धन कथाक  दिा - धदिा, बीह धन कथाक  धर्वकास म े \nअर्वरो िक त त् र्व (पृ. ६ ३१-६५ २ ) \nअनी त ा धमश्र- २ टा बीह धन कथा  (पृ. ६ ५ ३-६ ५४ )   \n \nन ीर ज कर् ण - छु च्छे (प ृ. ६ ५५-६ ५५ ) \nसुधचत ा कुमार ी - बीह धन कथा (अनेरुआ), ल घु कथा (पोत ीक धबय ाह ,  \nऑनलाइ न क्लास, ईनर )  (पृ. ६ ५ ६-६६ ९ ) \n \nअ ं ज ू  ख र ब ं दा - मु धखय ा (पृ. ६ ७ ०-६७ १ ) \nर धर्व प्रभ ाकर- अदकल जी ह  (पृ. ६ ७ २-६ ७२ ) \nसत ीि खनगर्वाल- घु र पें च (प ृ . ६ ७ ३-६ ७३ ) \nधर्व जय  ' धर्वभो र '- अन्नदा त ा (पृ. ६ ७ ४-६७ ४ ) \nय ोग र ाज  प्रभाक र- थाल आ कमल  (पृ. ६ ७५-६७ ५) \nसदानहद क धर्वश्वर- नाङधर ध ह लेबाक फय दा  (पृ. ६ ७ ६-६ ७६ ) \n  \n \n \nड ा पुष्कर र ा ज भट्ट- बधह ष्कर र् (प्. ६ ७ ७-६७ ९ ) \nप्रा. डा. क धपल ल ाध मछाने - सौहदय ण आ स मानत ा  (पृ. ६ ८०-६८ १ ) \nह धर प्रस ाद भण्ड ारी - दू  टा बी ह धन कथा  (पृ. ६ ८ २-६८ ३ ) \nत ारा केसी - अपन पधर चय  (पृ. ६ ८४-६ ८ ५) \nर च ना ि मा - चधर ि (पृ. ६ ८६-६८ ७ ) \n \nड ॉ . प्रदीप क ौड़ ा- क्रांध त (पृ. ६ ८ ८-६८ ९ ) \nध नर ं ज न बो ह ा - करूगर  स त् य  (पृ. ६ ९ ०-६ ९० ) \nज गदी ि अर मा नी - कथानक (पृ. ६ ९ १-६ ९१ ) \nज ंगबहादुर धस ंह  घुम्म र् - आचरर्  (पृ. ६ ९ २-६ ९२ ) \n  \n \n \nदीपक बु दक ी - जन्न त (पृ. ६९ ३-६ ९४ ) \nमु बधश् ि र  अली ज ैदी- ई नाम (पृ. ६ ९ ५-६ ९५ ) \nइ ब्न आस ी- फेर  मनुक्खक क ी भे लै?  (प ृ. ६ ९६-६९ ७) \nर त न धस ं ह - धबना िीषण कक  ( पृ . ६ ९८-६ ९ ९) \n \nसधच्चदानहद कर- धत त ली आ  प्रेम  (प ृ. ७ ० ०-७ ०१ ) \nप्रज्ञा म ह ाध ह त- मे मोर ीध चप्स (प ृ . ७ ० २-७ ०३ ) \nधर्व नय  कु मा र  दास- कमणफल (पृ. ७ ० ४-७ ०५ ) \nग ायिी दास - बुझौअधल  (पृ. ७ ० ६-७० ७ ) \nधमन त ी प्रि ान- संगी (पृ. ७ ०८-७० ९ ) \n  \n \n \nज गदी ि चहर  ठाकुर  ‘अधनल’- अपू र्वा, र ाम लोचन ठाकुर  प्रस ंग  (पृ. \n७ १ ०-७२ ५ )  \nआि ीष अन धचहहा र - पार ं पधर क-प्रगधत िील (रा मल ोचन ठाकुर ),  \nअनधचहहा र  लेल र ामलोचन ठाकुर , ४ टा बीह धन कथा,  बीह धनकथा  \nकी छै? , ल ाकडा उन केर  क था , पाठक ह मर पोथी धकए  पढ धथ  (पृ.  \n७ २ ६-७४ ९ ) \n \n \n \n \n \n \n  \n \nपद्य-ख ण्ड  (पृ. ७ ५ ०-९ १८) \nज गदी ि चहर ठाकुर  ‘अध नल’- धकछु गज ल  (पृ. ७ ५ १-७५ ३ ) \nज्ञ ानर्वद्धणन क ं ठ- धकछु गज ल  (पृ. ७ ५ ४-७ ६२ ) \nसुभाष कुमार  काम त - फाटल  धज ंस, जनगर्ना मे , ह र ायल  गा म  (पृ.  \n७ ६ ३-७६ ८ ) \nमु न्न ा जी - बाल कधर्वत ा- स ुसं स् कार (पृ. ७ ६ ९-७ ६९ ) \nआि ीष अनधचह ह ा र - धकछु ग जल  (पृ. ७ ७ ०-७ ८८ ) \nआभा झ ा - अधस् मता , महामान र्व (पृ. ७ ८ ९-७ ९२ ) \nआकांि ा कर्ण - बेट ी ह मर अध भम ान  (पृ. ७ ९ ३-७ ९४ ) \nसोन ी कर्ण - बे टी (पृ. ७ ९ ५-७ ९ ७) \nर ाध ग नी प्री त- सखी (प ृ. ७ ९८-८० २ ) \nर ाध ग नी मनो र थ - ध ििा (पृ. ८ ० ३-८० ४ ) \nप्रीध त  प्रभा- मनोर थ (पृ. ८ ०५-८० ६ ) \nस ं त ोष कु मार  र ाय  ' बटो ह ी' - गड़ बड़झ ाला (पृ. ८ ० ७-८ ०८)   \n \nअमर  ठ ाकुर - आर्वाह न, मोमबर्त्त ी (पृ. ८ ०९-८१ १ ) \nधर्वभ ा र ा नी- स् त न, य ोध न आ गभािय  (पृ. ८ १२-८ १४ ) \nकल्पन ा झा - धकछु छुधट गे ल  (पृ. ८ १ ५-८ १६ ) \nममत ा कर्ण - बर सात , धनभण र , ध कताब,  थाकल मजदू र  (पृ. ८ १ ७-८ २८ ) \nआर त ी- प्रक ृधत (पृ. ८ २ ९-८३ ० ) \nसधर्व त ा ' सुमन '- उमंग, उम्मी द, माँ  (पृ. ८ ३१-८३ ६) \nआनहद द ास “गौ त म”- नेता धग र ी जा र ी अधछ …, फागु (पृ. ८ ३ ७-\n८ ४ २) \nसोन ी दास - मौन (पृ. ८ ४३-८ ४ ४) \nक ं चन क ं ठ - आराि ना, जय  माँ  अंबे, धििा  ( पृ . ८ ४ ५-८४ ९ )   \n \n \nमहेहर ह जा र ी - से छधथ र ामलोचन  (पृ. ८ ५ ०-८ ५२ ) \nन ार ा य र्जी- श्रद्धेय  र ामलोचन ठाकुर कें स् मरर् करैत  (पृ. ८ ५ ३-८५ ४ ) \nधर्व नोद कु मार  झा- र ाम ल ोचन ह मर प्रे र र्ा  (पृ. ८ ५५-८ ५७ ) \nधब नय  भ ू षर् - र ामलोचन ठाकुर क धझधझर कोना  आ...  (१-५ ), आइ  \nधपर थी धदर्वस अधछ,  आधखर  एना  धकय ैक लाध ग र ह ल अधछ , माँ क   \nआँचरक  स् नेधह ल  ब सात .. .,  कोर ोना - काल मे  म ाँ , मृ त् य ुगी त क \nडेरा ओन र ाग , कुसीक धचहता आ कोर ोनाक क ह र , अप्पन-अप्पन त ाल, \nय ाि ी (१-३ ) (पृ. ८ ५ ८-९१ ७) \n विदेह सदे ह:२ ४|| 1 \nगद्य खण्ड \nचि त्र: प्री चि ठाकु र \n \n \n \n \n 2 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nचकशन क ार ी गर \nचिलु प्ि ह ो इ ि चि चिला के लोक स ं स् कृच ि घो डा (कठघोड िा) न ाि \nआरौ ि ोर ी के देखह ी रौ घोडा लिार ो िार ै छै? अच् छा िल ि \nघोडा िला के छू क देखबै? नै रौ अखनी खूब जोर स लिार फेकै \nह ेलै बलू िोट लगि ौ िब. इह कोनो देह टु चट जेि ै की? कचन िचन \nिोट लगि ै ि चक ह ेि ै रौ बाद िे देह झाचर लेब कीने? \nछैै़डा िार ेड, चि य ा पूि ा, बुढ़ पु र ाण सब कोइ गाि घर चदस बेस िोन \nस घोडा नाि देखै जाइ छलै. \nआब नै ओहेन घोडे िला, नै ओहेन डफली बौंसल ी िला, आ नै ओहेन \nछिकी नटुए सब रहल आ नै आब ि ेह ेन घोडी नाि र ह लै? आ नै \nकिौ आब ह ो इ छै. चिलु प्ि भेल जा र ह लै घोडा नाि? पचह ने गाि \nघर, छोट चछन बजार सब चदस घोडा (कठघोड िा) नाि बेस लोकचप्रय \nरहै आ लोक िनोर ंजन के सहज सोह नगर  साि न रहै. \nडफली िला डफ डफ करै, बौंसल ी िला बौंसरी बजबै, कैचसयो िला \nिुन बजबै आ नटुआ िे कप केने डांर लिका के निै आ बीि िे \nघोर ा िला अपना कांख िे र स् सी काठ बचि स बनल सजल घोडा \nके टंगने  नटुआ संगे  र िै क र िै क के निै. \nघोडा िला निैि निैि बीि बीि चि य ा पूि ा चदसी ह ुडैक जाई, आस्ि े \nस लिार फेकै आ छौं डा िार ेर सब िर फरा के एक दोसर के देह \nपर खस ै? \nकोइ िांई भट का खस ै ि क खनो के छौं डा स ब घोडा िल ा के लिार ो  विदेह सदे ह:२ ४|| 3 \nछू के देखै ि घोडा िला आरो ह ुिै क ह ुिै क के अपना ि ाले बैंड के \nिुन पर निै आ चि य ा पूि ा सब घोडा के िु ुँह नांगैर  छू के अपनो \nएक दोसरा के िकैल दै छेल ै एना जेना घोडे िला लिार फेकने \nह ोई.आ चि य ा पूि ा बुढ़ पु र ान, जचनजा चि सब भभा ह ुँसै आ घोडा िला \nनिैि निैि ह ुडकैि ह ुडकैि सब चदस घूच ि घूच ि नाि करै आ ओकरा \nसंगे  नटुआ सेह ो खूब निै आ लोक िनोर ंजन ह ोइ. \nघोडा नाि काल लोक सब नटुआ आ घोडा िला के रूपै य ा पै सा दै, \nकिेक छौं डा सब ि नटुआ के िोली िे आल चपन लगा  दस पंि \nटकही खोंचस दै ि ाबे एम्हर घोडा िला ह ुडैक जाइ आ लोक िड फरा \nके भगै  आ उ ओकरा देह पर ि कोइ ककरो देह पर िर फरा के \nखस ै. नाि देखचनह ार लोक सबहक चकर िान लाग ल  र ह ै आ लोक \nसब भभा भभा ह ंसै आ लोक सबहक नीक िनोर ंजन ह ोइि रहै. बुढ़ \nपु र ान, जचनजा चि, आ गा िक गनिान्य लोक सब घोडा िला, नटुआ, \nडफली िला सबके ह ािे िे रूपै य ा, खुदर ा पाई द अश ीर िादी बक्शीस \nदै जाइ छलै. \nपचह ने चिचिला िे गाि घर चदसी चबय ा ह शादी, िूर न, िांगच लक काज \nसब िे घोडा नाि अब्बस े ह ोइ ि रहै. गर ीब , चग र ह स् ि, लोक सब \nघोडे नाि िला के बजबै आ घोडा नाि सब जाच ि िगगक लोक देखै \nछलै आ लोक िनोर ंजन के नीक साि न रहै घोडा नाि. लेचकन आब \nई घोडा नाि चबलु प्ि भेल जा र ह लै? बड्ड चिंि ा के ग प जे लोक \nिनोर ंजक घोडा नाि आब किौ देखबािे नै अबै हइ. ए करा सर ंचिि \nकरै लै सर कार आ चिचिला सिाज के आगू  आबए पडि ै. आब ि \nगा िे गा िे डी जे बजैए, बाई जी निैए, अरकेस र ा ह ोइ ए? ि के चिंि ा \nकरि ै केकरा बेगरि ा परि ै आ के देखि ै घोडा (कठघोड िा) नाि?  4 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nको न च बर डो िे उ चि य ा ग ेल ? किअ ह र ा गेल  चिचिला के नटुआ नाि?  \n \n    हौ किए के नटुआ एलै इ ए? फल ां ठाि के. इ कहू जे िेह गर ीय े \nटा की लटचकय ो नटुआ सब अएल छै? एह जेबै देखै ले िब ने? \nिेह गर ह ी, लटकी, छिकी स बटा नटुआ एलैइ ए, ि ि ेक नी क निै जाइ \nहइ से छौं डा िार ेर सब िार ि े रूपै य ा लू टबै जाइ छै आ नटुआ सब \nनािै के ि िैह िैह केने रहै छै. हं िब ि ह िहू ुँ जेबै नाि देखै लै \nएिकी िने नीक नटुआ सब एलैइ ए?  \n    चिचिला के लोक संस् कृचि िे रिल बसल रहै नटुआ नाि जे \nलोक िनोर ंजक रूपे बेस प्रिचलि रहै. िूर न, उपनेन, चबआह दान, \nनाटक, नाि, छकर बाज ी, अल्ला रूदल, चदिा ली, छैठ जे कोनो उत् सि \nह ोउ ओइ िे नटुआ नाि अब्बस े ह ोइ. आ लोक नटुआ के साज \nचसंगार , लटक झटक, अदाकार ी देख के ओकर नािब देखै, नटुआ \nसंगे  नाइ ि के आनंचदि ह ोइ ि रहै आ लोक िनोर ंजन के नीक साि न \nरहै.  \nह िरा िोन परैए जे हिर गाि िंगर ौना के दुगा  पूजा िे भट िौर ा के \nनाटक पाटी, चिर दाबो न के नाि पाटी सब अबै. दुनू के नटुआ सब \nि ेह ेन लटक झटक िला, र ो ल खेलै िला नटुआ सब रहै जे अपन \nअदाकार ी स देखचनह ार के िोन िोचह लै. आ लोक खुशी स झू चि \nके नटुआ के इ नाि दैि रहै. अनचदना ि िूर न, चबआह, सब िे \nबाबू बर ह ी के फूल हसन बैंड पाटी अबै . उ बैंड िला बेस नािी आ \nि ेकर नटुआ उसिान ह ुसेन खूब नीक नटुआ रहै ओकर नािब देखै \nले ि लोक सौंसे गा िक लोक सब अबै.   विदेह सदे ह:२ ४|| 5 \nनटुआ नाि के प्रिचलि प्रकार..  \n1. र ोल खेचलनहार नटुआ- \n एकर े सब के बोल िाल िे लोक सब िेह गर ी नटुआ कहै जाइ छै. \nइ सब अनुभिी आ  उिेर गर कल ाकार सब ह ो इ जे अपना नािब \nअचभनय आ बेहि र संिाद स लोक के बेस प्रभ ाच िि करै जाइ. नाटक \nदेखचनह ार लोक सब एकर ा िे अपना सिाचज क संबि िाए, बचह न, \nभौजा इ, आचद के छचि देखै जाइ ि रहै.  \nपाठ (र ोल) खेलाएब शुरू करै स पचह ने इ नटुआ सब िे कअप, सैज \nिैज के स् टे ज पर अबै आ कहै जाइ हे बाबू भै य ा सब, हे िाि ा \nबचह न, अहाँ सब अश ीर िाद करै जेबै. लोक इ संिाद सुचन के जोड दार \nिौपचड ि ाच ल बजबै जाइ आ िोने िोन नटुआ के अश ीर िाद दै लोक \nसब जे आइ नीक र ोल खेले ि ै. नीक नाटक, नाि देखब सुनै जाएब.  \nर ोल खेलाइ ि खेलाइ ि उ िेह गर ह ी नटुआ सब दशग क बीि िे \nअश ीर िादी िंगै ले अ बै आ लोक सब के दस, बीस, पिास जे जुडै \nसे नटुआ के िाबस् सी रूपे दै.  \n2. लटकी नटुआ-   \nनािक अनरूपे इ सब ि ेह ेन सजल िजल रहै आ निैि काल ि ेह ेन \nलटक झटक करै जे छौं डा िार ेर सब ि एकर ा पर चफदा भऽ जाइ ि \nरहै. एि ेक चफदा जे नटुआ के कोर ा िे उठा लेब, ओकर गाल  छू अब, \nनटुआ के िोली िे आल चपन लगा  रूपै य ा खोंचस देब आ लटकी नटुआ \nसंगे  छौं डा िार ेर के खूब नािब बेस रिनग र लगै .   6 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nबू ढ़ पु र ान सब सेह ो िरे आंचख नटुआ सब पर िोचह ि ह ो इ ि रहै आ \nछौं डा िार ेर सब पर झू ठो चखचसय ाइ जाइ जे हे िूं सब नटुआ के \nबेस ी नंगो  िंगो  नै करै जाच ह की ि ाबे छौं डा सब नटुआ के बुढ़ पु र ान \nचदस ह ुलका दै आ खूब चपह कार ी ह ोइ. बुढ़ ो पु र ान सब नटुआ के \nनीसा िे डू बल देह ह ाि डोला के िोड बह ुि नािै आ नटुआ के \nबक्शीस दै. अइ लटकी नटु आ सबहक साज चसंगार , इ नाि भे टल ा \nपर शुचिय ा अदा करब के आगू  ि चफल्िी कल ाकार सब चफका \nबू झना जइ ि ै.   \nचज न बलिा ने चदय ा रू पै य ा िैं र खूंगी  िोली िे सम्हाइ र के,     अठ्ठनी \nह िरा गाल  पर आ रूपै य ा ह िरा िाल पर.आ ि ेह ेन ने लटक झटक \nस लोक के िोन िोचह लै जे निय ुबक सब चफदा भऽ जैि रहै. छौं डा \nिार ेर सब ि अइ लटकी नटुआ सब िे अप्पन प्रे चिक ा, बह ुचर य ा, \nभौजा इ आचद के छचि देखै आ बेस लोक िनोर ंजन िे डू बल रहै. इ \nनटुआ सब नाटक, नाि, बैंड पाटी िे र ह ैि रहै जे सब गेबो  करै \nआ खूब निबो करै जाइ.  \n3. छिकी नटुआ- \n  इ छिकी सब ि र ेकाचडगंग  डांस कल ा चफल्िी गीि  पर ि ेना छिा \nछि निै जे लोक सब सुइ ि बुइि चबसरा जाइ. एना एकचटंग  करै \nजे लोक के ह ोइ चफचलि देखै चछ. कोठे उपर कोठरी उस पर र ेल \nिल ा दू ंगी , बस एक को कुंिार ा र खना, िै ने जो घूंघरू बांि चलए \nसब पर ि ेह ेन चर काचडगंग  डांस ह ोइ से छौं डा सब सेह ो निै लगै , खूब \nचपह कार ी चसटी बजै आ लोक रूपै य ा इ नाि दै. शेर ो शाय र ी. र ेकोचडंग  \nडांस के जिाना एला पर छिकी नटुआ सब बेस लोकचप्रय भेल रहै. \nइ सब सब िरहक गीि पर िनिोहक डांस करै जाइ छलै.   विदेह सदे ह:२ ४|| 7 \n4. नटुआ- \nइ नटुआ सब बैंड पाटी, छकर बाज ी, नाि पाटी, ढोल चपपही पाटी, \nअल्ला रूदल सबिे र ह ैि रहै जे पार ंपचर क िेश भूसा, पार ंपचर क नाि \nलेल बेस प्रिचलि रहै. सजल िजल िे कअप केने िोली पर रूपै य ा \nटंगने  सिाचज क लोक ियादा के िान र खने इ नटुआ सब निै आ \nलोक के िनोर ंजन करै जाइ.  \n  ह िरा िोन परैए स् कूचल ज ीिन िे गाि घर चदस प्रचस द्ध नटुआ सब \nजेना र ािउदगार, र ािदुलार पासिान (दुनू सह ोदर रहै), सीच र देब पंचडि, \nउसिान ह ुसैन, बनैया र ाि, बबलू िंडल आचद लोक कल ाकार सब \nजेकर नटुआ नाि देखै लेल लोक दू र दू र स अबै. किेक कल ाा र \nसब ि अ ााब अइ दुचनय ा िे नै र ह लै ि इ य ो जे कल ाकार सब बांिल \nछै ह ुनका प्रचि आदर चदघाय ु ह ेबाक कािना करैि चछ.  \nगाि घर िे नटुआ ि सब के िन िोचह लै जेना? नटुआ सबके \nिे कअप करैि काल चि य ा पूि ा के ह ुलुक बुल ुक करब, छौं डा िार ेर \nसब के नटुआ िे कअप रूि के पह र ेदार ी करब, बुढ पु र ान सब \nि किान करै िे जे नटुआ सबके बेस ी नंगों  िंगो  नै करै जाह ी, फेर \nचपह कार ी ह ंचस ठहक्का जे लोकर ंग  रहै से नटुआ नाि के आरो जीिंि \nबना दै.  \nचिचिला सिाज लोक कल ाकार प्रचि सब चदन उदास रहल. बाि बाि \nिे दुत्काचर देब जे पढ बें चलखि ै की निनीय ा बजचनय ा बनिैं? ि एना \nिे के अइ कल ा सबके चज य ाअ कए के र ाखि? भोजपू र िला सब \nनटुआ नाि (लौंडा डांस) के चज य ाअ के रखलक ि देचखयौ जे \nर ाििंद्र िांझी के पद्मश्री अिाडग भे टल ै. आ अपना चिचिल ा िला सब  8 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nनटुआ के ह ेय दृचिये देख लक ओहेन प्रोत् साह न नै देल क ि आब \nनटुआ नाि कल ाकार नैंहे भे टि?  बड्ड भेल ि नेपाल,बंगा ल ,यू पी \nस बाई जी िंगा के लोक निा लैइ ए सैह टा? \nनटुआ नाि के पार ंपचर क रूप आ उत् सि बला सुआद डीजे, बाई जी \nिे चकन्न ौ ने भे टि? अस ली आनंद ि नटुआ नाि िे देखाएि य चद \nि चकय ौ ि? चिचिला सिाजक लोक चिंि ा कए के देचखयौ जे नटुआ \nनाि के चज आ के र ाखै परि. नटुआ कल ाकार के प्रोत् साह न देबाक \nअभ ाि िे,  \nबड्ड दुखक आ चिंि ा के ग प जे एह ेन लोकर ंग  िला नटुआ नाि \nआब किौ ह ेर ा गेल  जेना? डी जे, अरकेस र ा बाइ जी के चबर डो िे \nकिौ उचिया गेल  नटुआ नाि? \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ४|| 9 \nभो जकाज ी िनेजर ( ह ा स् य कटाि) \n \nबसह ा बडद पर बैस ल बाबा बज़बडा इ ि रहै जे एह ने कहू ं िनेजर \nभे लैइ ए? एि ेक दाबी ि पैं जाब आ स् टे ट बैंक िला के नै देखचलय ै \nरूपै य ा छो डबै काल?  एकर ा सब के ि बैंको िला िनेजर स बेस ी \nदाबी भऽ गेल ै . इ सब गाि घर िे र ह ैए ि ेकर िाने की भोज काज \nिे िनिाना करै जाएि? से नचह िलअ देबै आब? बाबा ि ािसे अघोर \nभेल बजैि दिसल िचल जा इ ि रहै. \n        र स् ि ा िे बाबा भें ट भे लैि ि हि ह ाल िाल पूछ ली की \nसिािार यौ बाबा? बाबा बजलै अंगोर ा  िि कल्हा. हौ कार ीग र ि ंह ू \nकी हिर िन अघोर करै पर उि ारू भेल छह? ि ोर ा िीचडय ा िला \nसब के ि एह ने ख़बैर िे िोन रिकल रहै छह की आ लगले  ब्रेचकंग \nन्यू ज बना दै छहक. पचह ने एक जू ि ि िाकुल खुआबह ि कहै चछ अह?  \nबाबा किबो ि ािस िे रहौ की िोन अघोर रहै ि ि इ य ो कार ीग र भेंट \nह ोइ ि िोन ह लू क आ ि ािस कि जरूर भऽ जाइ की. आब ब्रेचकंग \nन्यू ज़ बनेबा लोभ िे बाबा के ि िाकुल बना के खुएलह ुुँ? फेर बाबा \nके पु छली जे चक सब ह ोल कैले चखचसय ाएले र ह ली ग .  \nि िाकुल खाइ ि िाि र बाबा पूर ा घटनािि एकसू र े कहअ लगलै . हौ \nकार ीग र की कचह य अ काचल्ह एकटा सर ाच ि भोज खाई लै गेल  रही. \nछौं डा िार ेर सब बाच र क रहै ि रिकल चफर ै? कोनो प ि ा िे देल कै \nचकछो कोनो छू चटय ो गेल .  \nफुुँचसयाच ह क हो हो बेस ी ह ोइि रहै. भोजकाजी िनैजर झू ठो के बाच र क  10 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nछौं डा सब पर दिस ै जे सब पिा चदसी सब चकछो परस, बेरा बेरी \nघूि. असल िे ि ओइ िने जर े के चसखाउल चिद्य ा रहै जे िूुँहे कान \nदेख पिा िे परसै जंचहय ै आ दौग ल  चफचर ह ें. आ ठीक सैह ह ोइ ि \nर ह लै. हि बाबा के पु छलौंह जे अंहा पांि चदस अहग र के र सगुल्ला \nअएल रहै की ने? बाबा फेर ि िििाइ ि बजलाह जे एक आि बेर \nलालिोह न एक बेर र सगुल्ला एलै. आ दोह र बै लै कहचलयै ि छौं डा \nसब कहलक जे बाबा आब ि दह ी चिन्न ी उचठ गेल ै ?  ि ोंह ी कहअ \nि केना ि ािस ने उठि? \n एना कहू ं करब भे लैए भोजकाजी िनेजर सबके जे अपना चिन्हा \nपचर िे िला चग र ोह  चदसी सब चकछो दोह र ा ि ेह र ा दै छै. किेक खेबो \nकरै छै आ िोर ा के लोटो िे भचर लअ जाइ ए? आ जेकरा चिन्हा \nपचर िे ने ि ेकरा पिा चदसी बेर चनबदी िअ लेि ह की?  ओचह ना जेना \nबैंक िे रूपै य ा छो डेबा काल बैंक िला कहिअ जे चलंक फेल ि चहना \nइ भोजकाजी िनेजर सब भांज पूर बै िे रहिह की? सर ाि ह ोउ एह ेन \nभोजकाजी िनेजर सबहक? \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ४|| 11 \nपोसलाहा छाग र सब आई गेल े  घर छह? (ह ा स् य कटाि) \n \nबाबा बडबड ाइ ि िल जाइ ि रहै जे हे पोसलाह ा खस्सी सब? आई \nि गेल े  घर छह? पूज ा ह ोइ टा के देरी छै? ि करा बा द खरांस स \nगदैन  उड ा देल जेि ह? ि ाबे भागेस र  पंडा बिै क गेल  जे अहां चकए \nएना खस्सी सबके िोन भांगठ  करै पर लाग ल  चछ य ै? भ गिच ि स् िान \nिे ज खस्सी िूच ड नै डोलबै ि बैइल कोना िढ़ ि ै? बाबा सेह ो ि ािसे \nि िििा क ि ािसे फाइ र भे ल बजलै अईं हौ भागेस र  इ कहअ ि \nभगिचि ई कहै छिुन जे बैइल िढ ाबह? की अपनाि ने िूं सब \nचि ि िहा करै जाइ छह जे भगिचि नाि पर पोसलाह ा खस्सी के िढ़ ा \nसांझे स िाउस ग बर ग बर भोकस ब की ने? आ बह न्न ा जे भगिचि \nके बैइल िढ ाएब. कहअ ि भगिचि कहू ं कहचिचदन जे ह िरा बैइल \nिढ ाबह? एि ेक कहू ुँ बैइल िढ ाएब भे लैए जे दुगा  स् िा न िे लाइ न \nलाग ल  रहै छै? \nबाबा आ भागेस र  िे कहा कचह ह ोइ ि रहै. भागेस र  कहै बाबा अहाँ \nके एको र चि ििग किग चदय ा नै बुझै चछ य ै? बाबा बजलै हौ ि ाबे ि ोंही \nकोन बड्ड नेहा ल कए देल ह क आ सिाज स अंिचिश्वा स के ह टा \nदेल ह क? भागेस र  बाज ल यौ बाबा सब चदन स जे ह ोइि एलैए से \nलोक केना छो इ ड देिै? बाबा कहलकै हौ भागेस र  जा जा चक \nबेि ि लबक ह िरा संगे  चडस् कस करै िे लाग ल  छहअ? जल्दी दुगा  \nस् िान जा नै ि छा गर क  सीर ा किीटी िला ि रखिअ ि ि ोर ा कीछो \nफैबो ने लग िह? जा ि ंह ू छागर  पोसनह े छह ि लगले  दुगा  स् िान \nभऽ आबह? भागेस र  बाज ल हि जाएब सै अपना िने की अंहा िने?  12 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nएम्हर कहा कही ह ोइ ि े रहै बाबा के िोन र ंज भेल रहै की ि ाबे ह िहू ुँ \nबाबा लक पहुुँिल ौ आ एक लोटा जल िढ ा देचल य ैन? की बाबा आरो \nअघोर भेल बजलै कोन उलुआ सब छी जे बेरो कुबेर ो जल िढ ा \nदैइए? अखैन लोक बैइल िढ बै लै जाइ ए आ एकर ा जल ढार बाक \nि ार छै? के चछ य अ हौ? हि बजलह ुुँ यौ बाबा हि चछ कार ीग र. ई \nसुचन बाबा के कनी ि ािस कि भे लै कहलकै जे अच् छा िूं चछ य अह \nि ोर ो अखुनके बड्ड ि ार लाग ल  छेल ह? एकटा काज करह कनी \nएक बाल् टी पाइन आचन के बसह ा बरद के चपय ा दहक आ कचन एक \nजू ि ि िाकुल खुआबह. भागेस र  पंडा ि अपने एक बाकुट ि िाकुल \nखा गेल  आ हि िंगचलयै ि कहलक जे आब िुनैटी िे ि िाकुले नै \nअचछ? ई सुचन भागेस र  फेर बिै क गेल  जे बाबा अहाँ खाली ह िरा \nबेज् जैि करै पर लाग ल  रहै छी की? बाबा बजलै एह ह ि र ा कहबाक \nभािािग बुझल ह क नैहें? कहबाक ई जे जचहना एक बाकुट ि िाकुल \nएक्के बेर नै खेबाक िाह ी ि चह ना ओिेक छागर  के बैइल नै देबाक \nिाह ी? भागेस र  ि ैइ ओ बाज ल बैइल ह ेबाके िाह ी की आ चडस् कस \nकरअ लाग ल . \nहि भागेस र  के सिझा बुझहा के शांि करौलहुुँ आ फेर ि िाकुल \nिुना एक एक जू ि बाबा आ भागेस र  पंडा के देचल य ै. बाबा स पु छलह ुुँ \nजे की भेल जे अहाँ भागेस र  संगे  चडस् कस िे लाग ल  छी बेि ि लबो. \nबाबा बजलौ हौ कार ीग र हि ि सुप्पि ग प कहै चछ य ैअ ि भागेस र  \nबेि ि लबो चडस् कस िे लाग ल  यै? हि बजलह ुुँ यौ बाबा सोझ साझ \nफचर छा के कहू जे भेल की? बाबा हां हां क ह ुँसैि बजलै हौ कार ीग र \nिहूं पत्रकार भऽ एि े खाने बुझहै छहक? आईं हौ आई सि िी िे ला \nचछ य ै ि गाि घर चदस दर बज्जे दर बज्जे पोसुआ छागर  देखलह क की \nने? हि कहचलयै जे हुँ देखचलयै ि कएटा दर बज्जा पर दू दू िाचर  विदेह सदे ह:२ ४|| 13 \nटा के? बाबा बजलै देचखहक जे अििी नौिी चदन ि आरो ि ि ेक \nबैइल िढ बै जेि ै से दुगा  स् िान खूने खूनाि अनपट लाग ल  रहिै? \nबाबा कहैअ लाग ल  एह अखैन देखबह क जे सब खस्सी के खूब िान \nदान करिह की, कटहर पिा, घास, चज िरक पिा, की की ने \nखुएि ह? एि ेक चदन लोक डा इ लोक िाइ र ि ह जे बकरी खस्सी छो टका \nजाइ ि सब पोसै जाइ ए आ अखनी ि बडको जाइि सब बैल िढ बै \nदुआर े छागर  पोसअ लाग ल . अइ ग प के फेर जाच ि िा दी नै बना \nचदह क, िूं सब य िािग बुझने चबना अकानह नै लचग ह अ ? \nहे देखह क ि भागेस र ो  पंडा दू टा छागर  पोसने अचछ आ दुनू भगिचि \nके िढ ौि ै. एकटा अपना आ दोसर बेट ा साच ि. कहअ ि भगिचि \nकहू ं कहचिचह न जे ह िरा बैल िढ ाबह? दर बज्जा पर खस् सी देख हि \nएि बा ि बाज ल रही जे हे छागर  आई िों सब गेल  घर छह? पूज ा \nह ोइ ि ै िाि र खरांस स गदैन  उड ा देल जेि ह? य ैह ग प सुचन देखै \nछहक भागेस र  के बेट ा सर िेस र हूर उठा देल कै आ भागेस र ो  ह िरा \nस लडै लै एलैह जे अहां छ ाग र  के भरकबै िे लाग ल  चछ य ै? \n \n \n \n \n \n  14 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nसोन ी कणग- च िर ाटन गर \nस् त्र ी च ििश ग के पच र भाषा आर अिि ार णा \n \nस्त्री शब्द के चिश् लेषण एचह प्रकार कय सकैि छी, जेना चक स्त्री \nशब्द एक िचह ला ि नार ी के प्राकृ चि क रूप िें जनेिाक  िैज्ञाचनकि ा \nक रूप अचछ। ओना िानि रुपे स्त्री पु रुष के संय ुक्ि बोि अचछ \nपरञ्ि चलंग  रुपे दुहु अलग  अलग  अचछ। सृचिक बड पै घ िहत्त् ि \nस्त्री के छचनह। ि चह न ा चििशग शब्द चह न्दी एबं िै चिली िे एके अचछ \nि अंग्रेजी शब्द एकर चडस् को सग के पयाय अचछ । लेचटन discursus \nशब्द स् discours शब्द लेल गेल  अचछ जकर अिग संिाद,िाि ालाप, \nएबं चििार क आदान प्रदान हएि अचछ। एह ी चििशग के discurasive \nनचह िानबाक िाचह ुँ। आब स् त्र ी चििशग के अििार णा सि ि ् इएह अचछ \nजे अक्सर िध्य ि िगी य स् त्र ी पर केचन्द्रि हएि अचछ। प्र ािीन काल \nस् पु रुष क दासिा के अिीन िे र ह ैि आिुचनक य ुग  काल िे पु रुष \nक दासिा िे स्त्री के दबल अचिकार के चिर ोि स् िरूप उठल आिाज \nस्त्री चििशग के रूप िें लेल जा सकैछ। सिाज िे पु रुष के भे टल \nअचिकार , सह ुचलयि सिान रूप िें नार ी िगग के सेह ो भे टक िाचह ुँ \nआ एचह प्रकर ण िें स्त्री सभ अपन आिाज बुल न्द करैि अपन \nअचिकार क सुचनचि ि ा ह ेि ु िांग हर िेत्र स् उचठ रहल अचछ आ \nएचह के आब नज र अन्दाज केनाई सिाजक चिकास िें अिरो ि केनाई \nअछ। लैंचग क  सिानि ा एचह आिुचनक एबं िैज्ञाचनक काल के ह ेि ु \nअपचर ह ाय ग अचछ। पु रुष जका सिान काि िे सिान पाचर श्रचिक िेिन \nभे ट्ि,य ौन उत् पीडन,घरेल ु चह ंसा , सिाचज क एबं पाचर िाच र क भे दभाि \nबन्द आचदक चिर ोि क िु द्दा प्रि ुख अचछ। सिाज िे स् त्र ी िात्र एक  विदेह सदे ह:२ ४|| 15 \nसंख्य ात् िक नचह अचपिु पु रुष सिान केचन्द्रि ह ोिय िाह ैि छ्च ाि आर \nएचह के अपन अचस् ि त् ि क आिार स् ि म्भ के रूप िें श शक्ि लडा ई \nक र ह लीह अचछ करैि छ्च ा ि, जे स् त्र ी चििशग के िु खर भ रहल \nअचछ। \n  \nपािा त् य सन्दभ ग, \n  \nपु रुष क सिकिी स्त्री सभ के र ाज नीच ि क,सािाच जक,शैचिक सिानि ा \nके आन्दोलन चकछु िषग स् नार ीिा द स् जानल जाइि अचछ जकर \nआंगल  शब्द अंग्रेजी िे feminism प्रिलन िें अचछ। ना र ीिा द बह ुि \nसािगक एबं उपय ुक्ि अचछ। उपरोक् ि आन्दोलन ग्रेट चब्रटेन आर \nसंय ुक्ि र ाज्य अिेचर का स् सुरु भेल जे 18िी शदी िे िानिि ािा द \nआर औद्य ोच गक िाच न्ि के रूप िें देखल जाई ि अचछ। नार ी सभ पु रुष \nक अपेिा शार ीच र क एबं बौच द्धक रुपे किजोर बुझिा िें छल आ स् त्र ी \nजे ह ीनि र रूप िें बुझै ि छल जे एकटा बह ुि पै घ अििानना \nछल।कानुन एबं ििगशास् त्र िे नार ीक परा िी नि ा के पु रुष िगग अपन \nश्रेष्ठ ि ा काय ि र खबाक ह ेि ु ग लि व्य ाख् य ा करैि नार ी के परा िी नि ा \nके जंजीर िे जकरने छल।नार ी सभ अपन नाि स् रुपचन्ि नचह \nर ाच ख कोनो िरहक व्य िह ार कय सकै छच लह । अपन संि ान एबं \nस् िय ं पर कोनो अचिकार ि नाि नचह सकैि छच लह । य द्दचप स्त्री क \nव्य ापक अिसर प्रदान करबाक पचह ल आिाज उठल जाच ह िें िहि िपूण ग \nदस् ि ािेज िचह ला के अचिकार क बह ाली बास् ि े सन् 1729 ई िें बनल \nछल।फ्रांसीसी िांच ि के सिय िे िचह ला चसचलकन क्लाबो के िांग  16 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nछल चक आजा दी,सिानि ा आ भािृत् त् ि के व्य िह ार चिन ा कोनो चलंग  \nभेद लाग ू  ह ोिक िाचह ं िु दा एचह आन्दोलन के ओचह सिय िे नेपोच लय न \nक संचह ि ा अयला स् किजोर पचड गेल ।  उि र ी अिेचर का िें अचबजेक \nएडम्स आ िे र ी औचस् टस िार े न, जार ्ज िाशंचागटन आ र ािस जैफरसन \nपर दिाि पडल जे नार ी िु च क्ि क बाि संचिि ान िे शाच िल कएल \nजाय । नार ीि ाद आन्दोलन िास्ि चिक रूप िें सन् 1848ई िें प्रारम्भ \nभेल, आही सिय िे एचलजाबे ि कैंडी स् टे ण्डन, लुिेचस य ा कचफन िोर \nआ चकछु अन्य सि न्यू य ाकग िें एक िचह ला सम्ि ेलन कय क नार ी \nस् िन्त्रि ा क घोषण ा पत्र जार ी कय लनचह जाच ह िें पूणग कानुनी \nसिानि ा, शैचिक एबं व्य ािसाच य क अिसर सिान िु आबजा आ िजदू र ी \nक अचिकार ि िा िोट क अचिकार के िांग भेल छल। \nएचह के पूिग िे स्त्री चििशग बाि िध्य ि िगगक नार ी के चिषय िे चज ि \nभेल अचछ। पै घ ि िा नम्हर कार ण जे साचह त् य का र आर चििशगकार \nव्य चक् ि त् ि स् िय ं िध्य ि िगी य पृ ष्ठभ ू चि स् अचिकांश जुड ल छ्च ाि आ \nएचह स् एकर िणगन ि व्य ाख् य ा नचह भ सकैि अचछ। एचह िे ग ढल \nिानचसकिा िचह ला क छचि एबं प्रचिचनचि ि ि उपचनिेश ी दौर के \nिानचसकिा अचछ। \n          स्त्री िु चक् ि क अििार णा िध्य ि िगी य केचन्द्रि बहस \nक चिषय अचछ। स् त्र ी स् िि न्त्र ि ा क संघषग दैचहक आ आचिगक स् िि न्त्रिा \nिे सीच िि अााचब रहल अचछ। परम्पर ा रुपे आत् िचनभग र नचह छ्च ाि। \nय ौच नकि ा एबं  स् त्र ी त् ि सम्बन् िी भ्रि िें जीबैि आिैि छच ि । िचह ला के \nिानचसकिा शार ीच र क एबं य ौन रूप िें िचह िािचन्डि िध्य ि िगी य स्त्री \nिे खास क भेल अचछ। एचह के ििा िैिार ीक बहस नचह हएि अचछ \nआ एचह के चििशग  क बाि नदार द अचछ, ह ाच सए पर अचछ। दचलि  विदेह सदे ह:२ ४|| 17 \nिगग क स् त्र ी स् स्त्री चििशग क बाि आश ापचल् िि अचछ कार ण ई \nिचह ला सभ अपन अचिकार बास् ि े संघषग के िहत् त् ि \nदैि संघषगर ि र ह ैि छिी। चकछु पढल चलखल  कीछु ि चह ला चििशग \nपर िु ख्य रूप स जुडल रहै ि छचि, परञ्ि िध्य ि िगी य िचह ला \nसभ आत् िचनभग र ि ा एबं य ौन सू चिि ा स् जुइ झ रहल छच ि । आि प्रश्न \nिात्र एचह िरहक स्त्री के नचह अचपिु चििशग के िचर त्र स् अचछ। \nजौुँखन र ाष्ट्र के सािाच जक संर िना िह ुस् ि र ी य अचछ ि चहना ह ालि िें \nकेअ ाो कोनो चििशग क स् ि र एकटा अििा एक स् ि र ी य कोना भ \nसकैछ । चििशग के सभट ा स् ि र के प्रचिचनचि त् िक चििार करक िाचह ं। \nचििार क सुलेचिि फय र स् ट ोन क अनुसार टे स् टट्य ुब द्व ार ा सन्िा न \nउत् पादन स् स्त्री िु चक् ि क अििार णा चिकचसि करय िें \n बल दाय ी अचछ,सिि एबं सचिय िास् ि े बलप्रदान करैि अचछ। स् त्र ी \nक िाि ृि ि के स्त्री क परा िी नि ा नचह िाचन जीिन के स् िाभाचिक \nबाि अचछ जे कीछु हद िक स् िीकाय ग एबं अचनिाय ग बाि िीक। \n \n \n \n \n \n  18 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nर ि ा नाि चि श्र \nलघु किा- पु नज गन्ि \n( ई कहानी आ ऐ कहानी के सबटा पात्र एिं घटना पूणग ि: कचल्पि \nअचछ।) \n \nपटना कौले ज िे गर िी छुट्ट ी से ठीक एक चदन पचह ने टीिस ग रूि िे \nप्रोफे सर सब ग प- सप िे लाग ल  छलाह । एक िासक छु ट्ट ीक खुशी \nसभक िेह र ा पर स् पि देखा पडै छलचन। \nगप्पे -गप्पे  िे िनोचिज्ञा न के प्रोफे सर चबन्देश्वर ी बाबू बजलाह, \" अहाँ \nसब के बू झल अचछ , िनुक्खक पु नज गन्ि ह ोई छै?\" \nकेशि र ाय ,इ चिह ास के प्रोफे सर बजलाह, \n\" एह ेन भ नै सकैय े।\" \nचबन्देश्वर ी बाबू कहलचखन्ह ,\" हि एचह चिषय पर चर सिग क रहल \nछी।\" \nअुँ ग्रेजी के प्रोफे सर चदनेश चसंह कहलचखन,\" ओना सु नै िे ठीके \nपु नज गन्ि के बाि कपोल कल्पना लगै  छै। \nलेचकन ह िरा एकटा सत् य घ टना बू झल अचछ। \nसब आिय ग से चदनेश चसंह चदश ि कैि पु छलचखन, \" केह ेन सत् य \nघटना?\"  विदेह सदे ह:२ ४|| 19 \nचदनेश बाबू कहलचखन,\" पैं ि ालीस बषग पूिग \nअही कौले ज के छात्र - र िे श चत्र पाठी आ छा त्र ा - कुसुि ा फुकन के \nकहानी। \nसभक आग्रह पर चदनेश बाबू कहल चखन \nठीक छै, सुनू । \n******** ***** ******* \nसब चन:शब्द आ एकाग्र भ के कहानी \nसुन लगला।  \nआई से पैं ि ीस बषग पचह ने कौले ज सब िे एडच िश न के भीड लाग ल  \nर ह ै। \nओई चदन पटना कौले ज िे एडच िश न ले काउन्टर पड हि र िे श \nचत्र पाठी िाचर ि नम्बर पर रही, लाई न िे ह िरा से आगू  कचल् पि फुकन, \nओकर आगू  दीपेन् द्र झा आ काउन्टर के िु ुँह पर देिनाि चसंह छले । \nहिर चिषय छले अिगशास् त्र आनसग । \nलग भग  एक घंटा िे हिर एड चिशन भ गेल ।  \nएक सप्िा ह के बाद कौले ज के ह ो स् टल सेह ो भेट गेल ।  \nएह ेन संय ोग  जे ह िरा , र िे श चत्र पाठी, दीपेन् द्र झा आ देिनाि चसंह \n, िारू गो टा  के एके ह ोस् ट ल के एके रूि िे जग ह भे ट गेल ।   20 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nकचल्पि फुकन चहस् र ी आनसग, दीपेन् द्र झा अुँ ग्रेजी आनसग आ देिनाि \nशिा चह न्दी आनसग के छात्र छला। \nकौले ज सब गर िी छुट्ट ी के बाद खुचज गेल  छलै । अचगला  चदन \nकौले ज जाई काल \nकचल्पि फुकन से पचर िय भे ल। कचल्पि फुकन असि के कोकर ाझा र \nचज ला के छोट- सन शहर गो साईं  गाँि के चनिासी छले । \nओकर चपि ा र ेलिे िे गा डग  छलचखन्ह आ र ेलिे कालोनी िे ह ुनका \nर ेलिे के क्िाटगर छलै न। िैं कचल्पि के ह ोस् टल के आिश्य किा नै \nरहै|हि सब अपन-अपन पढ़ ा ई िे लाच ग  गेल  र ह ी । र चिच दन कचल्पि \nफुकन ह ोस् टल िे ह िरा सबसे भेंट करै ले आएल र ह े। हिर रूि- \nिे ट सचह ि सब से खूब ग प-सप आ पचर िय के आदान-प्रदान भे ल। \nकखै न आ के ना ककरो से प्रगाढ़ चित्र ि ा भ जाई छै से बुझनाई \nकचठन छै। कचल्पि हिर बह ुि नीक चित्र बचन गेल  छल। \nऐ बीि कुसु िा के सेह ो पटना काले ज िे अुँ ग्रेजी, पोचलचटकल साई न्स \nऔर अिगशास् त्र \nचिषय सब सचह ि इ न्टर िे नाि चलखा गेल ै।  \nकचल्पि फुकन बह ुि सज्जन व्य चक् ि छले । ह ि सब अचिक काल \nकौलेज संगच ह ं  जाय लगलहुुँ । \nलग भग  एक िासक बाद, र चि चदन , संध्य ा काल कचल्पि फुकन हिर \nह ोस् टल आएल आ आग्रह पूबगक अपन आिास पर ल गेल ।   विदेह सदे ह:२ ४|| 21 \nअपन िाय आ बचह न से पचर िय करौलक। कुस ुिा के भ गिा न बह ुि \nफुसैि से गढ़ने छलचखन। ओकर िु ुँह पर से आुँचख ह टौनाई िु चश् कल \nछल। \nओकर चपि ा र ेन ल के िु ग लसर ाय चदश गेल  छलचखन्ह िैं भेंट नै \nभे ला। करीब एक घंटा के बाद हि कहचलयै, कचल्पि! आब हि \nजाई छी । लेचकन कचल्पि के िाय कहलचन,\" नै चबना भोजन केने \nनै जाएब।\" \nहि भोजन केलाक बाद ह ोस्टल िापस आचब गेल ौं।  \nभचर र ाच ि कुसुिा के िेह र ा हिर िचस् ि ष्ट्क िे घूिैि रहल। ओकरबाद \nगा डग साह ेब के डेरा पर हिर एना ई- गेनाई  बचढ़ गेल ।  \nदुगा  पूज ा के अिकाश िे हि छ: चदन ले अपन घर िु ंगेर गेल  र ह ी । \nओि िाय के कचल्पि , कुसु िा सभक ििा केचलयै । \nहि कुसु िा से चििा ह करै के अपन इ च्छा कहचलयै। हिर िाय \nकहलक जे ह िरो ओकरा दे खै के इ च्छा ह ोईए। \nहि कहचलयै,\" हि अखैन ि पटना जाई छी , कोनो शचन र चि के \nएबौ आ ि ोर ा सब के ल जेबौ। पटना एलाक बाद पढ़ ाई के \nप्रािचिकि ा के देखैि हि अपन िाय के पटना नै अनचलय ै। \nदू साल देखैि - देखैि चबच ि गेल  छलै ।हिर सभक परी िा के बाद \nचर जल्ट आचब गेल  छले । ह िरा चब.ए आनसग िे फस्टग क् लास भे ल। \nकचल्पि गा डग  के नौकरी करैि सेक ेंड क्लास से बी.ए केलक । \nकुसुिा फस्टग चडबीज न से आई. ए. पास क गेल  छले ।  22 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nकुसुिा के आगाँ अुँ ग्रेजी पढ़ ी आ बैंक िे नौकरी करी से इ च्छा र ह ै। \nिैं ओ अुँ ग्रेजी आनसग के संगे  बी. ए िे नाि चलखा लेल क। \nआ हि अिगशास् त्र िे एि.ए. िे नाि चलखा लेलौं । सोि चदन हि \nचभनसर अपन घर िु ंगेर से \nआएले रही आ झट- पट कौले ज जाई ले ि ैय ा र भे लौह ें चक कुस ुिा \nहिर रूि के आगाँ ठाढ़ छले । कहलक , संगे  कौले ज जाएब। \nदुनू गो टा  चिदा भे लौं, रस्िा िे कहलक ,\" ह िरा सबके चबह ू पािचन \nिे कोकडा झार - गो साईं  गाँि जेबाक अचछ। दस चदन के बादे िापस \nआएब। ओि हिर कका सब हिर िाँ के दबाब द के हिर चिय ाह \nकरा देि से कोनो ठीक ने। \nकौले ज से िापस एलाके बाद हि कुसुिा के संग  ओकर घर \nगेल ौं। ओकर  िाँ के कहचलयै, हि कुसुिा के ल के काचल्ह िु ंगेर जाई \nछी अपन िाँ- बाबू जी के देखा के साँझ िक िापस आचब जाएब। \nकचल्पि कहलक , िल हि और िाँ सेह ो संगे  िल ै छी। सब \nफाई नल कईए के आएब। \nअचगला  चदन चभनसर े हि सब िु ंगेर गेल ौं।  \nहिर बाबू चिचडल स् कूल के ह ेडिास् टर छलाह । ओ स् कू ल िल गेल  \nछलाह । हिर िाँ कुसुिा आ ओकर िाय के संगे  ग प- सप िे लाच ग  \nगेल ।  \nहिर िाँ- बाबू के कुसुिा सब िरहे पचसन्न पडलचन। दोसर चदन हि \nसब पटना िापस आचब गेल ौं।   विदेह सदे ह:२ ४|| 23 \nकचल्पि के कोकडा झा र के गो साईं  गाँि चस् िि पै ि ृक घर से चबह ू \nपािचन के बीि िे शुभ चदन िे हिर आ कुस ुिा के चिि ाह संपन्न भ \nगेल ।  \nहिर िाँ बाबू जी, हिर आठ साल के बचह न आ हिर दू टा कका के \nपचर िार के ओचह ठाि के आदर सत् कार आ लोक सभक स् िभाि बह ुि \nनीक लगलै ।  \nचििा ह क पाँ िि चदन सब पट ना आचब गेल ौं।  \nहिर आ कुसुिाक चििा ह के ि ीन बरख बीि िुकल छल। हि दु \nबरख से भागलप ुर  चिश्वच िद्य ा लय िे अिगशास् त्र के प्राध्या पक के पद \nपर काय गर ि र ह ी । \nकुसुिा बी. ए केलाके बाद दोसर प्रया स िे स् टे ट बैंक के प्रोबेशनर ी \nआफीसर भ गेल  छली आ पटना िे बैंक के िु ख्य ालय िे चनय ुक् ि \nछली। \nकचल्पि फुकन के बदली खडग पु र  भ गेल  छलै । \nहि आ कुसुिा पटना िे चकर ाय ा के डेरा ल के र ह ैि र ह ी।। \nछ िासक बाद कुस िा के बदली भागलप ुर  िे न ब्रान्ि िे भ गेल ै  ि \nहि सब भागलप ुर  िे डेरा ल लेलौं। \nलग भग  दू बरखक बाद, जू न िास र ह ै। \nकचल्पि फुकन के टे लीग्राि आएल जे ओकर चििा ह नौगां ि, असि िे \nफाई नल भ गेल ैय े।   24 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nह िरा सबके दू चदन के बाद र ेन से संगच ह ं  ल जाए ि से ि ैय ार रहै \nले। \nकुसुिा आ हि दुनू गो टा  एक सप्िा ह के छुट्ट ी ल लेलौं । कचल्पि \nके संगे  हि आ कुस ुिा नौगां ि िल गेल ौं। कचल्पि के चििा ह िू ि- \nिाि से सम्प न्न भ गे लै ।ओकर दोसरा चदन कुसुिा कहलक, \" \nिापसी िे अपना सब कािाख् य ा िे दू चदन र चह के िाि ा के दशगन आ \nब्रह्म पु त्र िे स् नान करब , गौ ह ाटी  घूच ि लेब ि ेकर बा द भागलप ुर  \nजाएब। ि ेसर चदन हि सब गौ ह ाटी  आचब गेल ौं।  \nकुसुिा के कहल अनुसार हि सब पचह ने गौ ह ाटी  घूच ि ले लौं । \nकुसुिा कहलक, \" जे कोनो पचि- पत्नी संगे - संग  िाि ा कािाख्य ा \nके दशगन आ ब्रह्म पु त्र िे स् नान करैय े ओ साि जनि िक संगे  \nर ह ैय े। \nएकचदन गौ ह ाटी  िे रुचक के अचगला  चदन चभनसर े हि सब कािाख्य ा \nआचब गेल ौं।  \nस् नान करै से पूबग गभग - गृह  के बाह र से हि दुनू गो टा  िाि ा कािाख्य ा \nके प्रण ाि के लौं। ओकर बाद ब्रह्म पु त्र िे स् नान करै ले उि र लौं। \nकुसुिा हिर ह ाि खूब कचस के पकडन े र ह ेठेह ुन भचर पाचन िे नीिा \nउि र लह ुुँ चक नदी िे बह ुि जोड के लह चर एलै । \nि ि ेक िेग रहै जे कुसुिा के ह ाि हिर ह ाि से छू चट गेल ै।  हि \nबि ाह जकाँ ओकरा पकडै के कोचशश करैि र ह चलयै लेचकन नै \nप कडा एल। ओिै के पण्डा सब िे से एकटा नदी िे कूचद के कुसुिा \nके बिबै के बह ुि कोचशश केलक लेचकन सब व्य िग । ब्रह्म पु त्र के  विदेह सदे ह:२ ४|| 25 \nिेग िे कुसुिा चिलीन भ गेल ी।  \nहि चकंकि गव्य चििू ढ़, चबना खेने- पीने िचन्दर के पहा डी पर बेहोश भ \nगेल  र ह ी। दू चदनक बाद एकटा देिदासी ह िरा कोनो िरहे ह ोश िे \nअनलक। \nहिर दुचनय ाँ उज चड गेल  छल। पण्डा सब कहलक जे एि अचह िरहे \nबैस के अहाँक पत्नी िापस नै औि ी । िैय ग र ाखू आ अहाँ जि से \nआएल छी ,िापस जाऊ । \nदेिदासी ,जे ह िरा ह ोश िे अनने रहे, कहलक जे एि ब्रह्म पु त्र िे \nडू चब के जेकर िृ त् य ु ह ोई छै ओकर पु नज गन्ि ह ोई छै। \nअहाँ अही चि चि के प्रत्य ेक बषग िाँ कािाख्य ा के दर बा र िे अबै ि \nरहब ि अहाँ के अपन पत्नी जरूर भेट जेि ी। \nदुखक पहा ड लेने हि भागलप ुर  िापस िल एलौं। देिदासी के किन \nके अनुरूप कुस ुिा के िृ त् य ु के चि चि पर हि प्रत्य ेक बषग िाँ कािाख्य ा \nके दशगन करै ले जाए लगल ौं।  \nहिर चित्र सब ह िरा बुझबै ि छलाह \nजे पु नज गन्ि एना नै ह ोई छै। लेचकन हि कािाख्य ा जाईि र ह लह ुुँ। \nकुसुिा के िृ त् य ु के पन्द्रह बषग भ गेल  छलचन। शार ीच र क रूप से हि \nकिजोर भ गेल  रही आ िान चसक रूप से चनर ाश सेह ो भ गेल  र ह ी। \nचिश्वा स भ गेल  छल जे आब ऐ जनि िे कुसुिा के नै देखबैन। \nओही बर ्ष उि र- पूिग र ाज्य के आचिगक चस् िच ि के उत् िान और  26 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nसंभािना पर नौगाँि िे दू चदन क र ाष्ट्र ी य सेचिनार के अध्यि ि ा करबाक \nलेल ह िरा आिन् त्र ण भे टल । । \nहि बह ुि दुखी िोन से नौगाँि गेल ह ुुँ। दोसर चदन सेच िनार संपन्न \nभे लाक बाद एकटा लडकी ह िरा लग  आएल आ पै र छू च ब के ह िरा \nप्रणाि केलक। \nओकरा देचख के हि एकदि अिचम्भि र चह गेल ह ुुँ। एन- िे न कुसु िा \nके प्रचिरूप। हि पु छच लय ै,\" िों के चछ एुँ?\" कहलक, \" हि अहाँक \nबेट ी िानसी।\"ह िरा आिय ग के सीिा नै रहल। हि कहचलयै,\" ई \nकेना भ सकैय े, कुसुिा के आई से पन्द्रह बषग पूिग कािाख्य ा िे \nब्रह्म पु त्र िे डू चब गेल ा  से िृ त् य ु भ गेल  छलचन्ह। \nहि किेक बषग कािाख्य ा एलौं, कचह य ो नै देखचलयचन\"।हि पु छच लय ै,\" \nिों ह िरा केना चिन्हलें?\" कहलक,िाँ के संगे  अहाँक चिय ाह क फोटो \nहिर घर िे टाँ गल अचछ। \nऔर कहलक ,\" िाँ जखैन कािाख्य ा िे ब्रह्म पु त्र िे डू चब गेल  रहे ि \nहि ि ीन िासक ओकर पे ट िे छच लय ै। \nब्रह्म पु त्र के ि ेज प्रिाह िे ओकर लाश 180 चक. िी दू र ि ेजपु र लग  \nब्रह्म पु त्र के चकना र िे लाच ग  गेल  र ह ै। \nलाश देचख के लोक सभ बा ह र चनकालल कै आ ि ुर ि ओिै अस्पि ाल \nिे ल गेल ै।  िाँ के िृ त् य ु भ गेल  र ह ै। \nडाक्टर सब के ि ाज्जुब लगै  छलै जे हि ि ीन न चदन िक िृ ि िाय \nके पे ट िे केना जीच बि र चह गेचलयै।   विदेह सदे ह:२ ४|| 27 \nकोकडा झार पु चलस िाँ के लाश के पहिान करबै ले ओकर फोटो \nअखबार िे देल कै। \nिाँ के काका ओकर फोटो देख के चिन्हलकै अस्पि ाल से लाश ल \nजा के अचन्िि संस् कार केलकै। \nडाक्टर सब िाँ के पे ट के आपर ेशन क के ह िरा चनकालल क आ \nजार िे साि िही ना िक अस्पि ाल िे रखलक। बाद िे िाँ के काकी( \nहिर नानी) ह िरा पोषल क। । \nिानसी के हि बडी काल िक अपन छा ि ी से लगौ ने  क नैि र ह लह ुुँ। \nिानसी के देचख के ह िरा ज ीबैक आिार भे चट गेल  छल।। \nबेट ी के संग  भागलप ुर  आचब गेल ह ुुँ। ह िरा देिदासी के बिन पर \nचिश्वा स भ गेल  जे कोनो रूप िे िनुष्ट्य के पु नज गन्ि भ सकै छै। \n \n \n \n \n \n \n  28 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nक ं िन क ण्ठ \nस् त्र ी- सज्जा-प र ं परा- फैशन \n \nकहल जाइ ि छैक चक स्त्री के अनाज चदय ौ ओ छप्पन भोग  व्य ंजन \nबना देि, िकान चदय ौ, स् िगग सुँ सुंदर घर बना देि! \nिाने चक सुघडि ा, सुंदर ि ाक पयाय स् त्र ी! ि ाह ू िे िै चिल ललना के ि \nबाि े अद्भ ुि!  \nओ ि गो बर िाचटसुँ बनल घरों के सुंदर सुंदर चित्र कार ी कय निल \nरुप प्रदान करय िे सिि छलीह िुँ स् िय ं के ि जाच नए क सुंदर \nबनचबि चि! \nि ओचह िि िें ओ अपनह ुुँ गाि  के र ंग -चबर ंगक  प्रस ाि न सुँ सजाय ब \nशुरु कयल। दीप सुँ कचर खा लऽकऽ काज चर, ि िानन सुँ सुगंच ि , \nफूलस ुँ र ंग  आ चक र ंग -चबर ंग क  आभू षण बनेल ीह । आ से नू र चबना ि \nकोनो ह ु शु भकाज नचह भ सकैि अचछ! \nिऽ ि ाच ह िििे ओ पटिाच स/पटिाचस/ िा सा बनाएब शुरु केने ह एि ी ह! \nपटिाच स शुभ अिसर पर कपाल पर सीिके केन्द्र बनाकए ओचह के \nिारु भर सुंदर सुंदर आकृ चि िा फूल बनाकए ओकरा सुशोच भि करैछ।  \nकपाल पर सेनू र ओ चिच भन्न घोरुआ र ंगक  िदचि सुँ आ केशिे ि ीसी \nके पाचनक िदचि सुँ र ंर गच ब र ंगक  कागि क  फूल बनाक ए ि ाच ह पर \nभूसना सेनू र सुँ सजाओल जाइ ि अचछ; निकचनय ाँ के चिच भन्न पाबचन \nचि ह ा र िे!  विदेह सदे ह:२ ४|| 29 \nओनाह ू चिचिलािे चििा चह ि ा सभ अखर े ( िात्र) सेनू र नचह लगबैि  छचि, \nसचदखन ि ेल आ सेनू र संगच ह  लगा ओल  जाइ ि अचछ चक ओ झखरय \nनचह । \n  ि ाच ह सुँ िु खक शोभा बचढ़ जाइि छच न्ह। एकटा अल गे  ि ेज ओ \nसौंदय ग पचर लचिि ह ोिय लगैि  अचछ। \nएखने जेना * बेरसाचि/ िटस ाच ि त्र ी,*ििुश्रािणी/िोसर ािनी* पाबचन आओि \nि निकचनय ा संगच ह  सभ चबय ाह चल स् त्र ी गण िाि पर पटिाच स बनबैि \nछचि आ अपन सौभाग् य  पर भगिानक कृपा बनल र ह ैक आश ीष िांग े \nछच ि। \nपटिाचस/पटिाचस/िा सा िु ख्य ि ः ब्राह्म ण ओ काय स् ि िचह ला सभि े \nप्रिचलि अचछ। ब्राह्म ण िें सीि सुँ सेनू र लगा कए  गोल  टीका जेकाँ \nलगा एल  जाइछै िुँ काय स् ििे सीिसुँ लगा कए  िें ह ीं चित्र कार ी जेकाँ \nकएल जाइ ि छैक।ज ाच ह सुँ िु खिुद्रा देदीप्य िान भऽ उठैि छैक। \nनिि ुचर य ा िचह ला सभ फैशन क बय ार िे सेनू र लगा य ब  पु र ाि नपंिी बुचझ \nचि य ा चग रहल छच ि। िु दा जे एखनह ुुँ एकर ा िहत् िपूणग िानय छचि से \nपूर ा सीि नचह ि ए छो टछीने सेनू र अिश्य लग बय छच ि। \nचिदेश िे र ह चनह ा चर िचह ला सभ घर अयला पर अपन दादी, िाँ-\nचपचि य ा इ न सभस ुँ घोरुआ से नू र बनबाकए ल जाइ ि छच ि। आब िए \nचलचक्िड सेनू र चलपचस् टक सनके चडचबय ािे सेह ो भे टै ि अचछ! ि ओकरा \nकिह ु पस गिे र ाच खकए ल जा ऊ! कोनो चदकदार ीक ग प नचह!  \nबह ुि िचह ला सभ आब एि एनसी आ कार पोर ेट आचफस सभि े काज \nकरैि छचि ि ह ुनका सभक े ड्रे स कोड िे न्टेन करैि सचदखन लगा य ब   30 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nसंभि नचह ह ोइ ि छच न्ह आउटचफटक चह साबे! \nिु दा ओहो सभ पाबचन चि ह ा र आ िह त् िपूणग चदन सभपर बचढ़या सुँ \nि ैय ार भ क जाइ ि छच ि। िहा र ाष्ट्र िें गणपचि  उत् सि आ दशह र ािे \nि र ंग -चबर ंगक  कल र कोडके संग  िै चिंग चिलाकए ह ुँसैि-चखलचखल ाइ ि \nबैग  उठाकए आत् िचिश्वास सुँ ओ सौंदय ग सुँ भरल ऑचफस जाइि \nिचह ला सभक रुप देचखिे बनैि छैक। संपूणग िाि ाि र णके अपन प्रभ ासुँ \nज्योचि ि क दै छचि जेना! \nआइक िचह लाक आत् िचिश्वास ओ सिििा देचख लोक छग ुंि ािे पचर \nजाइ ि छचि चक जचह न ा एक ह ािे ओ आचफसिे,फील्ड िे, ह ाच स् पटलिे, \nिाय ुय ानिे काज करैि छचि ि चह ना घरिे अचर पन देब, पकिान बनाएब, \nपूज ा-पाठ करब,अपन घरकेँ सभ सदस् य क साज सम् ह ाच र ि चह न ा \nकुशलि ापू िगक क र ह लीह । \nकोर ोनाकालिे ि अपन सि झदार ी सुँ घरक लोक केँ ह ोिकोर ेंटाइ न \nकरैि घरेस ुँ घर ओ आचफसक काज सम्हार ैि सभकेँ एच ह चिकर ाल \nबीिार ी सुँ चनकाचल लएलीह अचछ। \nजरुर च ि बस एि बे चक हि सभ ह ुनका पर चिश्वा स करी, य िासंभि \nसह य ोग  दी आ ह ुनकािे चिश्वा स र ाच ख। \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ४|| 31 \nट ू टल चर क ाडग \n \nघूर न बाबू एकटा लटखे नाक ाेदोकान िल बैि छलाह । ह ुनका ओचह सौं \nनीक आिदनी भs जाइ छलै न्ह। चकंि ु आिदनीकेँ चह साबसौं खिो \nछलै न्ह, पचर िार िे िाचर टा कन्य ाके बाद एक गोट  पु त्र भे लै न्ह। किेक \nकोबला, उपास -चि र ास केलै ि, बैजनाि िाि, चसिचर य ा सभ सेिलाकेँ \nबाद ओ पु त्र भेल छलै न्ह िs बड्ड आस सौं ओकर ना ि \"आचदत् य\" \nर खल ाह । \nजचह ना नाि छलै न्ह ि चहना ओ बालक बड्ड कुशाग्र छल। ि ुर ि-\nफुर ि चकछु सीख जाइ । आन लोक सोच ििे रहय आ आचदत् य केँ \nजिाब फटसौं ह ाच ज र! िाय िs चदनिे किेको बेचर चनह ुंछ चि छलीह , \nचपि ा सेह ो गच िगि छलाह । लेचकन जेना - जेना ओ बढ़ैि गेल ाह , \nखुर ाफाि ो बढ़ैि गेल ैन।  िे जिs ओ छल िैं स् कूलिे पढ ाई िे कोनो \nखास िे ह नि लगबेनै  करै िs जी भचर उत् पाि करैि छलाह । जग ह-\nजगह सौं  र ोज  उलहन- उपराग  आबय सौं आचज ज भs गेल ाह  िाि ा - \nचपि ा। \nचकछु फुर ेबे नै करै चक-की कयल जाय की नचह । \nएक चदन सिर गा िअय लाह ओ सह र िे पढ़ ैि छलाह अपने चदय ादक \nबेट ा छलाह । \nओ काक-ाकाकीकेँ भेंट करय ऐलचखन िs ह ुनका सभ केँ चिंचि ि \nदेचख सभ बाि पु छलाह । सिस्य ा बुझल ापर ओ कहलैन्ह \"पढ़sिे ि \nह ोच शय ार अचछ नै।\" ई सभ िकर प्रश ंसा कय लचन्ह िs ओ सुझाि  32 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nदेल चखचन्ह जे िखन एकर ा  पढ़ ाबय लेल ओ चकय ा नै सहर भे चज \nदैि छच ि। ओिय पढ ाई िs नीक ह ेबै करि ै आ एि े जे बदिाशी \nकरैि अचछ ि ाह ू प र चनय ंत्र ण रहिै चकछु। \nई चििार सौं िाय िs कन्ना र ोह चट उठा देल चखन्ह। दुख िs अपनो \nबड्ड छलै न्ह लेचकन बच्िाके नीक भचिष्ट्य लेल कखनो कs िs \nकठोर चनणगय लेबय ै परैि छैक। आचखर दुल ार िs ओहो कचर ि े \nछलाह; चकंि ु ओचह दुआर े ओकर भचिष्ट्य िs चबग ड य  नै दs सकै ि \nछलाह । \nछौं डा िंस गर छले, चदिाग िs खूब िल ि े छलै ओ एक्केबे र िे \" र ािकृष्ट्ण \nचिशन स् कूल \" के ऐंर ेंस चनकाचल लेलक। जचह ना बाबा सौं बच्िा \nिंगने छलाह ि चह ना बाबा शर णिे चशिा - दीिा लेल िल गेल ।  \nभचरपरो पट्टािे घूर न बाबू ओ ह ुनक खानदा न के जय - जय भs \nगेल ैन्ह।  सबके छग ुंि ा ह ोइ न क चाऐह ेन चनर िर पचर िार िे ऐह ेन ह ोच शय ार \nबच्िा भे लैन्ह केना! चकय ो कहैन पु िगजन्िकेँ पु ण्य छैन्ह, िs चकय ो \nभोल ाबा बाके परसाद! सिरकेँ सेह ो बड्ड आश ीष आ िन्य िाद देचिन्ह \nचक एकटा बहसल बच्िाकेँ ओ रस्िा देखेलचखन्ह। \nचकछु लोक िs जैsर केँ खाक भs  गेल ाह  \"घूर नाके कोनो पाइ के \nकम्िी छैक िास् टरके ि र ेि र घूस खुऔने ह ैि, छौं डा केँ िs कखनो \nएक अच् छर पढ़ ैि िs  चकय ो देखबे नै करै आ छौं डा पासो कs \nगेल  परी च्छा। ओचह इ सकूल सबिे पढ़ ेनाय कोनो ठट्ठ ा छैक चक।\" \nिाय के िs ह ोच न चक केना बच्िा रहि ओिय, के ओकर चि य ान \nर ाखि । आह! गो दीके  बालकके केना आुँचखसs ओझल करब। \nकखनो दुल ार करचिन कखनो सीख देचिन \" ओिs जाकs पढ़ ै-  विदेह सदे ह:२ ४|| 33 \nचलखै पर िोन देब ि खनने बडका ह ाच कि बनब। हे ओिय बदिाशी \nनै करब नै िs िास् साब बड चखचसय ेि ा ।\" आई कल्पना कs अपने \nबुकोच र लाच ग  जाच न। \nखैर जे से , ओहो चदन आयल चक घूर न बाबू बेट ाक सुँगे चिदा \nभे लाह । िाय के िs सम्हार बिोचश् कल । बचह चन य ो सबके भाईसौं फराक \nर ह ैके कल्पनासौं नोर ििबे नचह करैन्ह। दुनु-बाप - पूि जखन \nइ सकूल पहुंिल ाह िs शोभा सुन्दर देखी िs िकिौच न्ह ल ाच ग  गेल ैन्ह।  \nआचदत् य के िs िास् साब ह ाा स् टल , निसंगी - सािी सभ खूब नीक \nलगलै न्ह।  बापके बड संकोि भs रहल छलै न्ह। चप्रंचसपल सर ह ुनकर \nिनोभाि बुचझ, ह ुनका बोल -भरोस देल चखन्ह। आश्वस्ि केलैचन्ह चक \nबच्िा सबके पूर ा भार स् कूलके अचछ आ एिय जे अबै छैि ह ुनकर \nउज्जिल भचिष्ट्यके बार ेिे िs कोनो संदेह ह ेबाके नै िाह ी । स् कूलिे \nऐह ेन िाि ाि र ण ह ोइि छैक चक बच्िा सभ अपने नीक काज करैय \nलेल संकचल्पि भs जाइ ि छैक। ओ आचदत् य के नीकस ौं रहय, सबके \nबाि िानबाके सीख दs भारी िोने घs र घूच ि गेल ाह ।  \nआचदत् य बाबू के िोन रि गेल ैन  ओिय। बीि - बीििे छुट्ट ीिे अबै ि \nर ह लाह। एक चदन अिानक डाचकय ा आयल आर घूर न बाबू केँ एकटा \nचिट्ठ ी देल क। चिट्ठ ी पचबि े कन्ना र ोहचट उचठ गेल ।  ई बाि सौं आइ \nह ुँसी आचब सकैि अचछ , चकंि ु ि ाच ह जिानािे अचशिा आर \nअंिचिश्वा सके ि ि ेक बोलबाला छलै घर-घरिे चक चिट्ठ ी अचबि े लोक \nआश ंचकि भs जाइि छल आर टे लीग्राि िs चकनको देहािसानेक े \nखबचर अनलक- लोक सैह बुझै ि छलै । \nजखन डाचकय ा चिट्ठ ी दs कs गेल  िs आब ओ पढ़ ल केना जाए।  34 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nग्राि प्रिानसौं लs के सर पंि िक के चलखा - पचढकेँ िािल ािे ह ाि \nकनी ि ंग  छलै न। कहुना कs पिा लाग ल  जे अिीन बाब ाू लग  लs \nजाय ल जाs ओ िs खाि ा- खेसर ाके काज े करैि छच ि । िs की \nदौड ल गेल ा  आ चनह ोर ा चिनि ी कs चिट्ठ ी पढ़ बाक अनुर ोि केलैन्ह। \nबेस ी पढ़ ल- चलखल िs ओहो नै छलाह, चकंि ु एि ेक लोकके अपन \nखोज करैि देचख िोन प्रस न्न भs गेल ैन्ह।  ओ चिट्ठ ी पढs लेल ि ैय ार \nभs गेल ाह ।  ओ पढय लगलाह  \" आचदत् य के अचभभािकको सू चिि \nचकय ा जाि ा है चक आपके पु त्र ने चपछले सभी सालों का चर काडग ि ोड \nचदय ा ह ै। अिः स् कूलके िाच षग कोत् सि पर उसके िाि ा -चपि ा को \nआिंचत्रि चकय ा जाि ा ह ै। आपसे अनु र ोि है चक इस अिसर पर \nअिश्य पिार ें।\" \nएि बा देरिे िs ओ ि ािसे- चपि े घौर भs गेल ाह  \"एकर ा कहलकै जे \nजाएब नेपाल कपार जैि सं गे , एि े चसखा पढ़ ा कय एल ह ुं रे बौआ! \nिोन लगा  कय सब काज कचर ह ैं चकनको चसकै ि के िौका नै देबै । \nलेचकन कुकुर के नांगच ड ! क ि ह ु सोझ भेल जे ई ह ैि । रौ बौआ नां \nआचदि र खने की ह ैि र ह बे िs र ार क र ार े।  कहू िs ई ह डा शंख \nपढ़s गेल  चक ई चकदैन 'र ेकाट' ि ोड चादेल क।\" \nबुझल-ग िल िs चकनको चकछु छल नै ि ाह ू पर किेक लोक पचह नेस ं \nखार-खैनेहे रहय चह नकासुँ, ि दह ीिे सह ी चिलबय लाग ल  \"सांिो घूर न \nबाबू, कहू िs अपने िs अहां बापक फरजिे कोनो चकछु उठा नै \nर खल ह ुं। किे खरिा-बर िा कs ओहन पै घ इ सकूल पठेचलए जकर \nनािों ने भचर परो पट्टािे चकय ो सुनने छल िखन एहन काज चर काडे \nि ोच ड देल क।\" िोने िोन िs बड्ड प्रस न्न छलाह घू र न बाबू क े \nअिस्िापर चकंि ु उपरसौं सांत् िना दैि बजलाह \"बुझू िs चकछु ि  विदेह सदे ह:२ ४|| 35 \nबर कै बदिाशी केने ह ैि , िखने नै िाइ य ोके बजाह चट छैन्ह ।\" \nबेिार े घूर न बाबू भचरिु ह ें ककरो सौं लाज े बजनाइ य ो छोचड देल ैन्ह। \nदुनु प्राणी जाइ लेल उद्धि भे ला िs कचनय ा डेरा इ ि - डेरा इ ि बजलीह \n\"चकच्छो अचछ िs , अचछ िs अपने बालक। की क र बै आब जौं \nगलिी  कैय े लेलक िs पै घ जकां , जखन िाय-बाप चछ य ै िs सुिार \nिs ह िरे सभके करय परि नै। िs अपना संगे  िु न्न ालाल ओ जे \nकिर बा छैक ि करो संगे  लs चलय ओ जे चकदैन ि ोच ड देल कै बौआ, \nि करा ओ बना देि।\" \nकचनय ाके िs ि ािसे ओ िाचर-िाचर कs छुटलाह । फेर चिि शांि \nभे लैन्ह िs लगलै न्ह  जे सल ाह उचििे देल कै छौ डा कs िाय । िs  \nि ीनू गो टे  इ सकूल प ह ुंिल ाह । \nलाज े िs ह ोइ न जे फाटह हे िर ि ी िै य ा! अपना शर णिे लs चलय \nकोन िु ह ें िास् साबके सािनािे जाएब ओ चक कहि ाह, चक नै। भयभीि \nस् िर िे िखाइ ि े दर बानकेँ कहलचखन \"िास् साबके कचह य े जे आचदि के \nिां-बाप आय ा ह ै।\" \nचप्रंचसप ल सर जखनचह बुझल चक दौड ल एलाह \"ओ िाइ गा ा ड , किाल \nहै आइय े - आइय े , आप ही का इ ंि जा र कर रहे िे ह िल ोग ।\" \nह ुनका सभके बड्ड आदर सौं एकटा सुसचज्जि कििे लs एलाह । \nओ आचदत् य के ििग केलचखन् ह िs िास् साब सुनबै नचह करचिन्ह। \nओिs चह नका सभके एि ेक सजल - िजल घरिे जिय लोक सभ \nखिाखि भरल रहय लs एलाह । \nबेिार े सोिलाह आई िs एि े क लोक कs आगू  साि ो पु र खाके उखाच ह  36 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nकरि ाह ई िास् साब! आचदि बोके नै देखै चछ य ै चक ओकरो चकछ ु \nसिझैबचि य ै। ह ुनका दुनु गो टे के  बुकोच र लाग य  लगलै न।  \nओ िास् साबके पकचड कs काि लs गेल ाह  आ बड्ड काि र स् िर िे \nबजलाह \"चक करेंगे  िास् साब ! कोचडपछ्छू है  ने ि ाच ह सs कचन \nबेचस य े बदिास हो गय ा  ह ै। दू िापर िार ेंगे िs ि ुर ि े ठीक भs \nजाएगा ।  आपका उ कौन िीज है 'र ेकाट,' ि ोच ड चदय ा है िs हि \nकिार के भी संगे  लाय ा हूं ; देचखए ई बह ुि े ह ोच सय ा र है  ि ुर ि े \nठीक कचर देगा। \" \nई सुचन कs चप्रंस ीपल सर ह ुँ सैि -ह ुँसैि बि ाह भs गेल ाह ! \nह ुनका फंक्शनबल ा रूििे लs गेल ाह  आ ओिय जि ेक िे डल, र ाा फी, \nप्रश चस् ि-पत्र सभ र ाखल छ लै ि करा देखा कs बजलाह \"इ सिें से \nज्या दाि र आपके आचदत् य ने एक साल िें जीि कर एक चर कॉ डग ि ोड ा \nहै, एक कीचि गिान स् िाचपि चकय ा ह ै। आज का यह स िार ोह आप \nसब के सम्ि ान िें र खा गया  है और चिद्य ालय सचिि ी की ओर से \nआचदत् य की सार ी फीस िाफ की जाि ी ह ै। य ह ां पर चर काडग ि ोड ना \nििलब बह ुि बचढ़या काि च कय ा ह ै। इ सके चलए आपको डर ने की \nजरूर ि नह ी है!\" \nआब ओ सोिय लगलाह  \"आरौ ि ोरीके ई चर काडग ि ोड य पर एि े िानदान \nह ोई छै आ हि झुट्ठे एि ेक परेश ान भे लह ुं। ह िरो जे िाय- बाप कचनय ो \nपढ़ ोने र चहि ै िs ऐि े जे बच्िाके गाचर  बाि कहचलयै , एि ेक ह ंसीके \nपात्र बनलह ुं से िs नै बचनि ह ुं। अपन कचनय ोपर ि ािस उठलैन्ह जे \nई िs आर चनप्पट किर बाके संगे  लगा  देल क! फेर भे लैन् ह जे जखन \nहि नै पढ़ लह ुं - गुनलह ुं  िs ई िs जाच न य े कs जनी- जाच ि एकर ा  विदेह सदे ह:२ ४|| 37 \nके पढ़ ौि े! ई सोच ििे अपन कनचकर बी सभपर चि य ान िचल गेल ैन  जे \nअपना संग  जे अन्य ाय भेल सैह िs ह िहुं अपन बुच् िी सभके नs \nपढ़ ाकs कs रहल छी। आब अपन कोनो बच्िा संगे  हि अन्य ाय नै \nह ोिय देब। \nजचह ना िान सुरूजक जोि सभ ठाि पहुंिै छै ि चह ना चशच् छा सेह ो \nसब ठाि पहुंिाय ब।\" आ अ नाय ासे आचदत् य पर ििि ा उिचड परलै चन \nआ बच्िाके भचर पांचज कय पकचड लेलैि दुनु गो टे !  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  38 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nनन्द च िलास र ा य \nग ंगा  न ह ेलौं \n \nसाँझुपह र बाि चदसस ुँ अबै छेल ौं। जखन नन्दा भाइक दर बज्जाक \nसािने एलौं िुँ सुनलय ैन, नन्दा भाय सोझिचि य ा भौजी केँ कहै छला, \n‘िल ू गंग ा  नह ेलौं।’ ह िरा नन्दा भाइक बाि क कोनो अिे ने लाग ल।  \nनन्दा भाय कहै छैि, गंग ा  नह ेलौं! जखन चक चह नका सभ चदन गा िे िे \nदेखै चछ ऐन। िखन चसिचर य ा कचह य ा गेल ा  आ गंग ा  कखन नह ेला? \nचसिचर य ो कोनो अपना गा िस ुँ दू-कोस- िाचर कोसप र ि ोड े अचछ जे \nलोक भोरिे जाएि आ स् ना न कचर जलखै बेरिे आचक कल ौ बेरिे \nघु चि कऽ आचब जाएि । अप नो सिार ी, अपन सिार ी भेल कोनो टे म्प ू \nआचक िचर िचकय ा गा डी , जेना- जीप, बोले र ो आचक स् कार च पओ। ि इ सुँ \nगंग ा  नह ाइ ले चसिचर य ा जाएि ि ैय ो भचर चदन सिय लचग य े  जाएि । \nर ेनसुँ सह जे अठार ह-बीस घन् टा जाइ-अबै िे लग ि। िखन गंग ा  कखन \nनह ेला। िन भेल जा कऽ पु छै चछ ऐन जे भाय सभ चदन गा िे िे देखै \nछी िखन चसिचर य ा कचह य ा गेल ौं  आ गंग ा  कखन नह ेलौं। फेर सोिलौं \nअ खन पचि-पत्नीक बीि ग प-सप्प भऽ रहल अचछ ि ुँए अखन जा कऽ \nकोनो बाि पु छब उचिि नइ हएि। अनेर े नन्दा भाय सोिि ा दाच ल-\nभाििे िूसल िन्द बचनकऽ एला ह ेन। ि ुँए रस्िे-र स् ि े अपन घर चदस \nबचढ़ गेल ौं।  सोिलौं जखन नन्दा भाय बाि-बोनिे केि ौ भे टिा िुँ पु चछ \nलेबैन।  विदेह सदे ह:२ ४|| 39 \nदोसर चदन भनस ा घरक ओस ार ापर बैस कऽ िाह पीबैि रही िुँ पत्नी \nकहलैन- \n“जलखै आचक कल ौ लेल कोनो ि र का र ी नइ अचछ।” \nअपना सोिलौं जलखैिे गह ुिक सोह ार ी िुँ चपय ौज ोक िटनी आचक \nअिारो सने खा लेब िु दा कल ौ चबना ि र कार ीक केना खाएब। भाइ, \nिाउर आ दाच लक किी नइ अचछ। चकएक िुँ पै छला साल पै छला \nसाल भेल जे साल बीि रहल अचछ, चकएक िुँ गोचट  पंगर ा  खेि \nसभि े आब िान फुचट रहल छै, ि ुँए पै छला साल कहलौं। हुँ, िुँ \nकहै छेल ौं पै छला साल िा नक उपजा नीक ह ाि लाग ल  छल। ि ेकर \nबाद रहल दाच लक बाि, िुँ गो टे क  िन िटर, पच् िीस-ि ीस चकलो \nिौसर ी आ पनरह- बीस चकल ो खेर ह ी सेह ो भेल छल। दू चक् िन्टल \nअल्हू सेह ो उपजौ ने रही िु दा अखाढ़ अबै ि-अबै ि सभ अल्लू सचड \nगेल ।  हुँ, चपय ौज बाँिल अचछ। अखनो घरिे पनरह- बीस चकलो \nचपय ौज हएि। अपना टाट-फरकपर लि ी-फिी नइ अचछ। र ोपैले \nझुिनी, घे र ा आ सजिै नो र ोपने रही िु दा केि ए-सुँ ने केि ए-सुँ ह र ाशंख \nआचक सभ लि ीकेँ खा गेल ।  पत्नीकेँ कहलय ैन- \n“भूि ह ा ह चटय ा िुँ बेचरय ॉ ंिे लग ि। बेरिे भूि ह ा ह ाट जा ि र कार ी \nकीचन आनब। िु दा कल ौ ले ल िुँ ि र कार ी िाह ी।” \nिोन पडल नन्दा भाय िुँ पान-छह कट्ठ ा खेि िे र ािझुिनी आ दू-अढ़ ाइ \nकट्ठ ा खेि िे घे र ाक खेि ी केने छैि। चकए ने ह ुनकेसुँ एक चकलो \nघे र ा आ एक चकलो र ािझुिनी लऽ आनी। कहुना देिा िुँ ह ाट-बजार स ुँ \nसस् ि े देिा। फेर िोन पडल काचल्ह जे नन्दा भाय सोझिचि य ा भै जीसुँ \nकहै छलाजे गंग ा  नह ेलौं, से ह ो पु चछ लेबैनजे भाय सभ चदन गा िे िे  40 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nदेखै छी िखन गंग ा  कचह य ा नह ेलौं। \nिाह पीब पत्नीकेँ कहलय ैन- \n“एकटा झोर ा आ पच् िासटा टका चदअ। हि नन्दा भाय सुँ ि र का र ी \nनेने अबै छी।” \nआब अहाँ कह बै जे टको पत्नीए-सुँ िंगचलऐ। यौ भाय, अहाँस ुँ छाि \nकी घरक सोलहन्न ी गा र जनी  पत्नीए-केँ दऽ देने चछ ऐ। िान आचक \nगह ुि बेि कऽ जे आिदनी भेल सभ पत्नीकेँ सुिझा देचल ऐन। बर-\nबेगरि ािे ह ुनकेसुँ िांचग कऽ खिग करै छी। पत्नीक िनिे जे ह ोइि ैन \nजे िरदबा पाइ केँ की करै छैि की नइ, से िुँ नइ ने िनिे ह ेि ैन। \nओना, पचत्नय ो पाइ ओचर य ा कऽ र खै छैि आ अपना नइ र ह लापर \nदोकान ो-दौर ीसुँ जरूर ि े भचर सिान अनै छैि। बेल ट्ट खिा एक्को पाइ \nनइ करै छच िन। पत्नी झोर ा आ पिसटकही दैि बजली- \n“र ािझुिनी जुएलका नचह लेब आ ने बुढ़ ाएल घे र े लेब। लौज ा \nर ािझुिनीक ि र कार ी नीक ह ोइ ए।” \n“ठीक छै।” कहैि हि झोर ा लऽ चिदा भऽ गेल ौं।  \nजखन नन्दा भाइक बार ी लग  पहुुँिल ौं िुँ देखलय ैन जे नन्दा भाय आ \nसोझिचि य ा भौजी र ािझुिनी ि ोच ड-ि ोच ड जिा कऽ र ह ली ह ेन। लग िक \nपनरह- बीस चकलो घे र ा ि ोच ड कऽ र खने छला। हि फचर क्केस ुँ कहलय ैन- \n“भाय साह ैब, ह िरो ह ाज र ी।” \nि ैपर नन्दा भाय बजला-  विदेह सदे ह:२ ४|| 41 \n“आबह! आबहअचनल!! कहह च नक्के ना छह चकने?” \nहि कहलय ैन- \n“ह ुँभाय, अपने सबहक आचसर िादसुँ सभ ठीक छी।” \nनन्दा भाय बजला- \n“र ोप िुँ बेस ी नइ ने ग ललह ?” \nहि कहलय ैन- \n“हुँ, भाय, दस कट्ठ ा गह ींर का  खेि िे िननिू र िान र ोपने छी। पै छला \nसाल नीक िंजा आएल रहए। उ िान चकछु बेस ीए गचल  गेल ।  \nखोचभिौं जे से बीय े ने रहए। की कचर ि ौं, दू चकलो कट्ठ ा ह चर ि ि ाच न्ि, \nएक चकलो कट्ठ ा पोटाँ स आ दू चकलो कट्ठ ा य ू चरय ा चिल ा कऽ ओइ \nगलल ाह ा  िा निे छीचट देचल ऐ। आब जे आचड पर जाइ छी िुँ बुझाइ ि े \nने अचछ जे र ोप ग लल छेल ए।” \nनन्दा भाय बजला- \n“नीक केलह । अच् छा केम्हर-केम्हर एलह हेन। ि र कार ी लेबह आचक \nओचह ना भेँट-घाँ ट करए एलह ह ेन।” \nहि कहलय ैन- \n“भाय ि र काचर य ो लेब आ अ ह ाँसुँ चकछु गपो -सप्प करब। से िुँ देखै \nछी जे अहाँ र ािझुिनी ि ोड ैिे लाग ल  अचछ।” \nनन्दा भाय बजला-  42 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n“र ािझुिनी ि ोड ल भऽ गेल  ह ेन आ घे र ा पचह नचह य ेँ ि ोच ड नेने छी।” \nहि कहलय ैन- \n“पच् िीस-ि ीस चकलो र ािझुिनी आ पनरह- बीस चकलो घे र ा हएि। ” \nनन्दा भाय बजला- \n“ठीक्के ठीकलह ह ेन।” \nि ैबीि एकटा चछ ट्ट ािे पाँ ि-साि चकलो घे र ा आ पाँ ि- साि चकलो \nर ािझुिनी लऽ कऽ सोझिचि य ा भौजी गाि चदस िाने घरपर चिदा भऽ \nगेल ी।  \nहि कहलय ैन- \n“अिेक ि र कार ी भौजी की करि ी?” \nनन्दा भाय बजला- \n“गा िोपर चकछु लोक ि र का र ी कीनए अबै छैि। चि नक ा सभ लेल \nओ ि र कार ी लऽ गेल ी  ह ेन। बाँकी जे बाँिि से ि र कार ी बेिुआ लऽ \nजाएि । बेिुआ ह ाटे-ह ाटे ि र कार ी बेिैि अचछ। ि र का र ी ए बेचि कऽ \nपाँ ि गो र ेक  पचर िर िल बैि अचछ। बेिार ाकेँ घरा डी क अल ाबे एक िुर \nखेि नै छै। िखन िुँ िएह अचछ जे ह चटय े-ह चटय े िरकार ी बेचि अपन \nगुजर  करैए।” \nहि कहलय ैन- \n“यौ भाय, भगिान सबहक बेरा पार लगबै  छच िन। अच् छा भाय ग प- विदेह सदे ह:२ ४|| 43 \nसप्प ह ोइि रहिै, पचह ने ह िरा एक चकलो र ािझुिनी आ एक चकलो \nघे र ा जोच ख कऽ दऽ चदअ।” \nनन्दा भाय बजला- \n“बडबच ढ़य ाँ।” \n‘बडबच ढ़य ाँ’कचह नन्दा भाय खोपडी सुँ ि र जू-चकलो चनकाचल र ािझुिनी \nि ौलए लगला।  \nहि कहलय ैन- \n“भाय, लौज ा र ािझुिनी देब आ घे र ो अजोह े देब।” \nि ैपर नन्दा भाय बजला- \n“ि ोर ा जे जुआएल लगै  छह से छाँचट दहक। ” \nअपना जनैि हि जुआएल र ािझुिनी आ बुढ़ ाएल घे र ा छाँचट देचल ऐ। \nनन्दा भाय, अदहा चकलो र ािझुिनी आ अदहा चकलो घे र ा दैि बजला- \n“ई ह िरा ि र फस ुँ भे लह । खेि पर एलह ह ेन।” \nपिासक नेाट दैि नन्दा भाय केँ कहलय ैन- \n“चलअभाय, पाइ काचट चलअ।” \nनन्दा भाय बटु आ खोचल ओइिे सुँ एकटा दसक चसक्का चनकाचल ह िरा \nदेल ैि आ पिसटकही बटु आिे र खैि बजला- \n“हि गा िक लोककेँ पै कार े भाि ि र कार ी दइ चछ ऐ।”  44 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nहि नन्दा भाय सुँ कहलय ैन- \n“भाय, एकटा उपराग  दइ छ ी। ” \nनन्दा अकिकाइ ि बजला- \n“से की अचनल। किीक उपराग ।  ह िरा सुँ आचक ह िरा चि य ा-पु ि ासुँ \nकोन अपर ाि भऽ गेल ह  ह ेन जे िों भोरे-भोर उपराग  दइ छह।” \nि ैपर हि कहलय ैन- \n“भाय अहाँ अिबा अहाँक पचर िार सुँ कोनो अपर ाि नइ भेल ह ेन।” \nनन्दा भाय बजला- \n“िखन उपराग  चकए बजलह। ” \nहि कहलय ैन- \n“भाय िुप्पेिाप गंग ा  नह ा एलौं आ ह िरा कहबो ने केलौं। ह िरा \nकचह ि ौं िुँ संगे  ह िहू ुँ जइ ि ौं । सएह उपराग  दइ छी।” \nनन्दा भाय बजला- \n“ह ौअचनल, पै छला साल जे काचि गक पूच णगिा चदन गंग ा  नह ा इ ले चसिचर य ा \nगेल  रही ि ेकर बाद कहाँ चसिचर य ा गेल ौं  ह ेन।” \nहि कहलय ैन- \n“िइ बैििे िुँ ह िहू ुँ र ह ी ।” \nनन्दा भाय बजला-  विदेह सदे ह:२ ४|| 45 \n“हुँ, से िुँ िों र ह बे करह। जुँ नीक्के ना रहब िुँ फेर काचि गक पूच णगिा \nचदन गंग ा  नह ाइ ले चसिचर य ा जाएब। िहूुँ िचलह ह ।” \nहि सोििे पचड गेल ौं।  सोिए लगलौं , काचल्हए साँझिे नन्दा भाय \nसोझिचि य ा भौजी सुँ कहै छ ला, िल ू गंग ा  नह ेलौं। आ अखन कहै \nछैि जे काचि गक पूणगिाक बाद चसिचर य ा गेबे  ने केलौं ह ेन। आचखर \nनन्दा भाय झू ठ चकए बजि ा । गंग े  नह ाइ ले गेल  ह ेि ा िुँ कचह चदि ैिजे \nगंग ा  नह ाइ ले गेल  छेल ौं, ऐिे झू ठ बजैक कोन बेगरि ा छै। ह िरा \nसोििे पडल देख नन्दा भाय बजला- \n“की सोिए लग लह। ” \nहि कहलय ैन- \n“भाय, जखन काचल्ह साँझिे हि बाि चदसस ुँ जाइ छेल ौं आ जखन \nअहाँ दलान सािनिे एलौं िुँ सुनलौं, अहाँ भौजी सुँ कहै छेचलऐन, िल ू \nगंग ा  नह ेलौं।” \nनन्दा भाय कहलैन- \n“अच् छा..! ि खुनका बाि सुच न िों सोिलह जे नन्दा भा य गंग ा  नह ा \nएला आ ह िरा कहबो ने के लैन।” \nहि कहलैन- \n“हुँ भाय, हि सएह सोिलौं आ ि ुँए उपराग ो  देल ौं।” \nनन्दा भाय कनेक काल गुि् ि भऽ गेल ा।  अपनो िुप्पे र ह ी। जेबीसुँ \nि िाकुलक चडब्बी चनकाचल ि िाकुल िुना ि र ह त् िी नन्दा भाय चदस  46 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nबढ़ेलौं। नन्दा भाय एक जू ि ि िाकुल ठोर िे लेला। ि िाकुलक रस \nपचबि े नन्दा भाय बजला- \n“बौआ, िों जे गंग ा  नह ाइ क बाि सुनलह से ठीके सुनलह । हि ठीके \nि ोर ा भौजी केँ कहै छेचलऐ जे िल ू गंग ा  नह ेलौं। िु दा िों एकर सोझका \nअिग बू झलह ।” \nहि कहलय ैन- \n“की सोझका अिग भाय?कनी फचर छा कऽ कचह य ौ ।” \nनन्दा भाय बजला- \n“बौआ अचनल, ई बाि िूुँ बुचझि े छहक जे लोक अपन पाप कटबै ल े \nगंग ा  स् नान करैए।” \nह िरा िु ह सुँ चनकल ल- \n“हुँ भाय, बेस ी लोक अपन पापे िो इ ले गंग ा  स् नान करैए।” \nनन्दा भाय कहलैन- \n“हौ बौआ, कजा जे छी सेह ो पापे छी चकने। जाबे िचर केकरो \nिािपर कजा र ह ैि अचछ ि ाबे िचर ओ बेकि ी पाप िरे दबल र ह ैए। \nजखने कजा उि ैर जाइ छै िाने कजा सचि जाइ छै ि खने लोक \nिु क्ि भऽ जाइ छै। ई बुझह क जे, पाप िर जे दबल र ह ैए से पाप \nउि ैर जाइ छै। ि ुँए लोक बजैए, गंग ा  नह ेलों।” \nआब ह िरा नन्दा भाइक ग पक अिग बुझा गेल ।  हि बजलौं-  विदेह सदे ह:२ ४|| 47 \n“ह ुँभाय, कजा ठीके पाप छी आ कजा उिरब िाने सिब गंग े  नह ाइ \nसदृश भेल िु दा अहाँकेँ कजा चकए भेल आ केकरासुँ कजा ले लौं। \nगा ििे िुँ केकरोसुँ कजा नइ नेने छेल ौं।” \nनन्दा भाय बजला- \n“ि ोर ा अगुि ाइ  नइ ने छह। ” \nहि कहलय ैन- \n“नइ अखन ि ेह ेन कोनो काज नइ अचछ जे अगुि ाइ रहि। ” \nनन्दा भाय बजला- \n“बौआ, ि ोर ा िुँ बुझल े छह जे हि एक भाय आ एक बह ीन छी।” \nहि कहलय ैन- \n“से कहीं नइ बुझल रहि। अहाँक पचर िार सुँ ह िरा पचर िार क बाबू एक \nअिलदार ीसुँ दोच स् ि य ार े अचछ । की हि अहाँक बचह न क चबआह क \nिरज ादक भोज नइ खेने छी। खेने छी। िरज ादक भोजक सकरौड ीिे \nजे नाचर य र, छो ह ाड ा, चकसचि स सभ देल रहए सेह ो िोन अचछए।” \nनन्दा भाय बजला- \n“बौआ अचनल, हिर िन्दा बचह नक चबआह किलप ुर गा ििे एकटा \nनीक पचर िार िे भेल अचछ। सेह ो बुझल े ह ेि ह?” \nहि कहलय ैन- \n“हुँ भाय, सेह ो बुझल अचछ। कैक बेर किलपुर बला पाह ुन आ िन्दा  48 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nदैया सुँ सेह ो भेँट अचछ।” \nनन्दा भाय बजला- \n“जइ सियिे िन्दा बचह नक चबआह किलपु र गौ र ीकान्ि बाबू क बेट ासुँ \nभेल ओइ सियिे गौ र ीकान् ि बाबू केँ बार ह चबग ह ा  खेि छेल ैन। \nगौ र ीकान्ि बाबू केँ ि ीनटा बेट ा छैन जइ िे सभस ुँ छोट बेट ा िन्द्रिोह न \nहिर बह नोइ भे ला। बीस-बाइ स बखग पचह ने गौ र ीकान्ि बाबू स् िगगिास \nभऽ गेल ा।  बाप िरलाक साले भचरक भीिर ि ीनू भाँ इ िे चभनौज भऽ \nगेल ैन।  िचर-िचर चबग ह ा  खेि ि ीनू भाँ इ केँ चह स् सा भे लैन जइ िे िर ा डी, \nबाँस, कलि आ पोखैर छल। हिर बह नोइ िन्द्रिोह न बाबू बी.ए. पास \nछैि। सर कार ी नौकरीक पाछू बह ुि ह ाि-पै र िार लैि िु दा नौकरी \nनचह भे ल ैन। ह ाच र कऽ चदल् ली िचल गेल ा।  चदल् लीिे चकछु चदन काज ो \nकेलैि िु दा डेंगू  बोखार क डर सुँ चदल् लीसुँ पडाए कऽ गाि आचब गेल ा।  \nिही बीि ह ुनकर चपि ाज ी िचर गेल चखन।  चपि ाज ीक िरलाक छबे \nिासक भीिर भै य ार ीिे चभनौ ज भऽ गेल ैन  आ हिर बह नोइ चदल् ली \nछोचड गा िे िे रहए लगला ।” \nहि पु छलयैन- \n“गा ििे कोनेा र ोज गा र करै छैि आचक पूणगरूप ेण खेि ीएपर चनभग र \nछैि?” \nनन्दा भाय कहलैन- \n“पचह ने अनाज क खरीद-चबिी करै छला। नीक आिदनी ह ोइ छेल ैन। \nिु दा एक बेर ि ीसीिे बड पै घ घाटा लगलै न  जइ सुँ पूज ी टु चट गेल ैन।  \nि चहय ेसुँ खरीद-चबिी छोचड देल चखन आ खेि ीपर पूणगि य ा आचश्रि भऽ  विदेह सदे ह:२ ४|| 49 \nगेल ा। ” \nहि पु छलयैन- \n“िन्दा बचह नकेँ कैकटा सखा-सन्िा न छै?” \nनन्दा भाय कहलैन- \n“ि ीनटा बेट ी आ एक्केटा बेट ा छै।” \nहि पु छलयैन- \n“बेट ी सभक चबआह भऽ गेल  छै चकने?” \nनन्दा भाय बजला- \n“हुँ, भगिानक कृपासुँ ि ीनू बेट ीक चबआह भऽ गेल  छैन आ हिर ि ीनू \nभचगनी  सुखी अचछ। एकटा भचगन -जिाए सर कार ी नौकरी िे छैि आ \nदू टाकेँ नीक चबज नेस छैन।” \nहि कहलय ैन- \n“िल ू, ई िुँ खुशीक बाि भे ल।” \nनन्दा भाय कहलैन- \n“खुशीक िुँ बाि छी ह े िु दा ह िरा बचह न-बचह नो इ क बेट ी क चबआह िे \nडेढ़ चबग ह ा  खेि चबका गेल ैन । ” \nहि पु छलयैन-  50 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n“आ भाचगन  की करैए?” \nनन्दा भाय बि ौलै न- \n“ह िरा बचहनकेँ ि ीनटा बेट ीपर सुँ बेट ा भेल र ह ैन। बड दुल ारू। \nदेखैय ोिे बड सुन्न र । पढ़ ैय ोिे बड िन्सगर । फस्टग चडचि जनसुँ िै चर क \nआ फस्टग चडचिज निे नीक िाक्सगसुँ इ न्टर केलक। दू बेर आई.आई. टी. \nआ जे.ई.ई. प्रचिय ोच ग ि ा परी िािे बैस ल िु दा सफल नइ भे ल। बापसुँ \nकहलक जे हि भोपालिे इंजीच न य चर ं ग  पढ़ ब। बचह नो सभ भाइक \nबाि केँ सििगन केलकै। बेट ाक बाि िाचन हिर बह नोइ एक चबग ह ा  \nखेि बेि भोपालिे इ ंजी चनय च र ं ग  पढ़ ा बेट ाकेँ इ ंजीच न य र बनौलैि।” \nि ैपर हि पु छलयैन- \n“भाचगन  इ ंजीच नय च र ंग  पास कऽ कोनो जॉ ि करैए आचक बेरोजगा र े \nअचछ?” \nनन्दा भाय कहलैन- \n“हौ हिर भाचगन  कहलक जे हि प्राइिेट नौकरी नइ करब, सर कार ी \nनौकरीक लेल प्रचिय ो चग ि ा परी िाक ि ैय ार ी करब। पाँ ि कट्ठ ा खेि \nबेि हिर बह नोइ फेर ो पाइ देल कै। हिर भाचगन  चदल् लीिे र चह कऽ \nप्रचिय ोच ग ि ा परी िाक ि ैय ार ी करै छेल ए िु दा िही बीििे िन्दाकेँ लकबा \nिाचर देल कै आ ब्रेन ह ेिरेज भऽ गेल इ । ” \nहि कहलय ैन- \n“ई लकबाबला बाि िुँ ह िरो बुझल अचछ। लग िक दू स ाल पचह नुका \nघटना छी।”  विदेह सदे ह:२ ४|| 51 \nनन्दा भाय बजला- \n“हुँ, ठीक्के कहलह। 2018 क निम्बर िासक घटना छी ।” \nहि पु छलयैन- \n“अखन िन्दा बचह नक की ह ाल छै?” \nनन्दा भाय बजला- \n“सुनह क ने। जखन ब्रेन ह ेिरेज भऽ गेल ै  िुँ हिर बह नोइ िन्दाकेँ \nलऽ कऽ पटना गेल ा  आ बी.एन. नर चसंग  ह ोििे भरि ी करौलचखन। \nभाचगनकेँ फोन भे लै ओहो चदल् लीसुँ पटना पहुुँिल । डॉक्टर ह िरा \nबह नोइ सुँ कहलकैन, ब्रेन ह े िरेज का केश है इ सका ब्रेन खोलना \nपडेगा।  पाँ ि लाख रूपये ऑपरेश निे लगेंगे।  दबा िें भी दो लाख \nसे ऊ परे खिग पड जाएगा ।  ि त् काल ऑपरेश न के चलए िार लाख \nय प्ये जिा कीचजए। िे ह िान (पाह ुन) पटनासुँ फोनपर ह िरो कहलैनज े \nकिसुँ कि दू लाख रूपया बेिस्िा कऽ कए पटना आऊ। हौ बाबू, \nिे ह िानक बाि सुचन ह िबडका सोििे पचड गेल ौं।  अपना लग  िात्र \nपाँ ि ह जा र टका रहए जे िे ह िानक खाि ािे जिा कऽ देचल ऐ। एक्केटा \nबचह न, सोिलौं दू-िीन कट्ठ ा जिीनो बेि कऽ बचह नक इ लाज िे ढौआ \nदेब। अपना गा ििे ि ीन गो र े  जिीन खरीदैए। सभस ुँ पचह ने अश ोक \nलग  गेल ौं।  सभ बाि कहचलऐ। पु छलक, कोन जिीन बे िब। ि ैपर \nहि कहचलऐ, नाढ़ी- िौर ीक खेि बेिब। ि ैपर अश ोक पु छलक, की \nर ेटिे जिीन देब। हि कहचलऐ, हौ बौआ, ह िरे आचर िे चिलेसर पै छला \nसाल नब्बे ह जार रूपै ए कट्ठ ा बेिने छेल ए। अश ोक बाज ल, हि \nपच् िास ह जा र रूपै ए कट्ठ ा ले ब। जुँ बेिबाक अचछ िुँ काचल्हय े र जष्ट्री  52 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nऑचफस िल ू । हि छग ुन्िा िे पचड गेल ौं।  केि ए नब्बे ह जा र आ केि ए \nपिास ह जा र ।” \nनन्दा भाय आगाँ बजला- \n“हौ बौआ, अश ोक लगसुँ िु ुँ ह िूरू भऽ गा िपर एलौं। खेनाइ य ो ने \nसोह ाएल। बचह नक चिन्िा छल। सोिलौं आब केि ए जाएब। िोन \nपडल जे चिनय सेह ो पाइ बला ह सािी अचछ। ह ुनको बेट ा इनकि \nटे क्सक इ ंस् पे क्टर छी। ओहो जिीन कीनैए। हि चिनय लग  गेल ौं।  \nकहलय ैन यौ चिनय बाबू ह ि र ा चकछ पाइ क बेगरि ा अचछ ि ुँए ि ीन \nकट्ठ ा जिीन बेिब।” \nि ैपर चिनय पु छलै न- \n“कोन खेि बेिब?” \nहि खेि क ठाि बि ा देचल ऐ। ि ैपर चिनय पु छलै न- \n“की र ेट र खने चछऐ?” \nहि कहलय ैन- \n“एक लाख रूपै ए कट्ठ ा।” \nि ैपर चिनय बजला- \n“ह िरा लग  िुँ अखन पाइ य ो नइ अचछ। ि ैय ो जुँ अहाँ साच ठ ह जा र \nरूपै ए कट्ठ ा बेिब िुँ हि पैं ि ो-पालट कचर कऽ लऽ लेब।” \nसोिलौं सभ िजबू र ीसुँ फायदा उठा रहल अचछ। आब की करब।  विदेह सदे ह:२ ४|| 53 \nपत्नी कहलैन जे र फीको भाय जिीन खरीदै छैि। र फीकसुँ भेँट कऽ \nसभ बाि कहलय ैन। िुँ ओ बजला, ई जिीन हि नइ ले ब। िौकपर \nजे अहाँक खेि अचछ से जुँ बेिब िुँ हि लऽ लेब। िौकपर खेि क \nर ेट पाँ ि लाख रूपै ए कट्ठ ा अचछ। र फीक भाय बजला, ि ीन लाख \nरूपै ए कट्ठ ा हि िौकपरबला जिीन लऽ लेब। आचब कऽ पत्नीकेँ \nकहलय ैन। पत्नी बजली,  अहाँ अनीि ाक दुल्हाकेँ फोन कऽ सभ बाि \nकचह य ौ । ह ुनको लग  पाइ रहै छैन। भगिानक कृपा चह न कापर बनल \nछैन। िाचट छुबै छच िन िुँ सोना भऽ जाइ छै। \nअनीि ा हिर साच र क नाओं छी। हि ि ुर न्िे सार ह ुकेँ (अनीि ाक \nदुल्हाकेँ) फोन लगेल ौं।  पूर ा बाि सुनलाक बाद ओ कहलै न- \n“ओिेक पाइ िुँ अखन नचह अचछ िखन एक लाख पच् िीस ह जार \nटका अचछ, काचल्हय े लऽ जा ऊ ।” \nहि भोरे सार ह ु लगसुँ पाइ लऽ अनल ौं आ ओही चदन प टना जा कऽ \nपाह ुनकेँ पाइ य ो दऽ एचलऐन आ बचह नक चज ज्ञा सा सेह ो कऽ लेलौं। \nनन्दा भाइक सभ बाि सुचन बजलौ- \n“पाइ य ो खिाक बाद िन्दा बचह न ठीक भऽ गेल ी  ने?” \nनन्दा भाय बजला- \n“हौ बौआ, सभ चिला कऽ दस लाख टकास ुँ ऊपर खिग भऽ गेल ैन।  \nिु दा संि ोख यएह अचछ जे िन्दाकेँ चनत् य चि य ा आचद करैिे चदक्कि नइ \nह ोइ छै। िल बो-चफर बो करैए। आब बोच लय ो नइ लटपटाइ छै। भाचगन  \nअखनो िाइ क पाछू अचछ।”  54 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nहि कहलय ैन- \n“आब िल ै छी भाय ।” \nि ैपर नन्दा भाय बजला- \n“असल ग प िुँ र चह ए गेल । ” \nहि पु छलयैन- \n“की असल ग प भाय?” \nनन्दा भाय कहलैन- \n“सार ह ु लगसुँ पाइ क िांग ह ोिए लग ल। सार ह ु िुँ कि िु दा हिर \nसाच र अनीि ा बर बैर फोन करए। केकरोसुँ जिीनक बाि कचर ऐ िुँ \nलाख टकाक बदला पच् िास-साच ठ ह जार कट्ठ ा लगा बए।  ि ह ू ुँिे चकछ \nलोकक िनिे रहै जे िौकपरह क जिीन कहुना चलखा ली। पै छला \nसाल बैस क्खा ि र कार ीक खेि ी केलौं। साच ठ ह जार टकाक आिदनी \nभेल, सार ह ुकेँ दऽ एचलऐन। ऐ साल फेर चभन्डी, खीर ा, घे र ा, सजिै न \nआ करैलाक खेि ी केलौं। सुि र ल, ि ीन चदन पचह ने िक पिह ि र \nह जार टकाक आिदनी भे ल। काचल्ह भोरे पिह िरो ह जार टका लऽ \nकऽ सार ह ु ऐठाि गेल ौं।  पिह ि र ह जार टका सार ह ुकेँ दैि कहलय ैन, \nपनरह हजर टका आरो दऽ जाएब। ि ैपर सार ह ु दस ह जार टका \nह िरा आपस करैि बजला, हि िुँ एक लाख पच् िीसे ह जार टका \nदेने छेल ौं जइ िे अहाँ साच ठ ह जार टका पचह ने दऽ गेल  छेल ौं िुँ पैं स ैठे \nह जार टा ने बाँकी रहल छल। ई दस ह जार चकए दऽ रहल छी। \nआ कहै छी पनरह ह जार आरो दऽ जाएब?”  विदेह सदे ह:२ ४|| 55 \nहि कहलय ैन- \n“ई दस ह जार सुइ द दऽ रहल छी आ आगाँ जे पनरह ह जार देब \nओहो सुइ दे देब।” \nि ैपर हिर सार ह ु बजला- \n“अुँ इ यौ सार ह ु, िन्दा बचह न अहीं टाक बचह न छच िन ओ हिर बचह न \nनइ भेल की?र ाखू ई सुइ दब ला टका आ आब टका नै लएब। ” \nहि की बचज ि ौं। हिर िुँ बो लीए बन्न भऽ गेल ।  ह िरा आुँचखसुँ दह ो-\nबह ो नोर जाए लग ल। नन्दा भाय बजला- \n“बौआ आब बुझल ह ने जे गं गा  केना नह ेलौं।” \nहि कहलय ैन- \n“हुँ भाय, सभ बुचझ गेल ौं। ” \nि खने बेिुआ दुनू परा नी ि र कार ी जोखबए आएल। हि नन्दा भाय सुँ \nकहलय ैन- \n“भाय, आब अहाँबे िूकेँ ि र क ार ी जोच ख कऽ चदय ौ । हि जाइ छी।” \nनन्दा भाय बजला-“ि र कार ी क बेगरि ा ह ुअ िुँ लऽ जइहह। पाइ-\nकौर ीक चिन्िा जुचन कचर ह ह । पाइ आगाँ-पाछाँ अबै ि र ह ि ै।” \nहि कहलय ैन- \n“ठीक छै भाय ।”  56 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nकर ौना \n \nर ािू कक्काकजिाए चिनीिजी चदल् लीक एकटा प्राइिेट कम्पनीिे नौकरी \nकरै छच िन। नीक पाइ य क आिदनी छैन। चिनीिजी ि ेज-ि र ार लोक। \nपाँ ि-साि बखगसुँ चदल् लीिे रहै छैि। दू बखग पचह ने र ािू कक्काक बेट ी \nर ीि ासुँ चबआह भे ल ैन। चबआह क बाद छह िास िचर र ीि ा सासु-\nससुर क संग  सासु र े िे र ह ली िु दा छह िासक बाद जखन चिनीिजीक \nनौकरीिे ि र क्की भे लैन िुँ दर िाह ा सेह ो बढ़लैन। कम्पनी ि र फस ुँ \nक्िाटर सेह ो भे ट लैन िुँ ओ अपन पत्नी र ीि ाकेँ चदल् ली लऽ गेल ा।  \nभगिानक कृपासुँ र ीि ाक पएर भारी भे लइ । पचह ल बच्िा ि ुँए सािि ानी \nबरिब जरूर ी, ि ुँए जखने र ीि ाक पएर भारी भे लै चिनीि जी िचह ला \nडॉ क्टरसुँ र ीि क ोँ देखा सलाह लेल ैि। िचह ला डॉ क्टर िासे-िासे \nर ीि ाकेँ सम्प क ग करए लेल कहलचखन। \nजखन पाँ िि िास िढ़ लै िुँ र ािू काका आ सीि ीय ा काकी सेह ो बेट ी-\nजिाए ओिए चदल् ली गेल ैि।  र ािू काका आ सीि ीय ा काकीकेँ लऽ \nकऽ एकेट ा सन्िा न आ ओ र ीि ा। ि ुँए जखने बेट ीक पएर भारी हएब \nसीि ीय ा काकी सुनली ि खने सुँ बेट ी ओिए चदल् ली जेबा लेल आफन \nि ोड ए लगली।  िु दा जेि ी केना, िाने दुआचर पर एकटा बाछ ी छैन, \nि ेकरा छोचड कऽ केना जेि ी?पाँ ि चदन पचह ने ओ बाछ ीकेँ एक गो र ेकेँ \nपोचसंया दऽ देल ी आ छठि चदन र ािू काका सीि ीय ा का की चदल् लीक \nलेल बस पकैड लेली। चदल् ली पहुुँिल ापर बेट ी र ीि ा आ जिाए \nचिनीि ज ी बड खुश भे ला। र ािू कक्काक चििार र ह ैन जे बेट ीक ह ाल-\nिाल बुचझ एक सप्िा ह क भीिर गाि िापस भऽ जाएब। िु दा से  विदेह सदे ह:२ ४|| 57 \nभे लैन नचह । एक्के ठीन जिाए कहलकैन- \n“अखन जाएब केना नीक?भगिानक कृपास ुँ ह िरा कोनो चिज ीक \nअभ ाि नै अचछ डेरो फइल-ऐल अचछए। सुि ै-बैस ैि े कोनो चदक्कि नचह य ेँ \nअचछ। क्िाटर िे ि ीनटा बेड रूि, एकटा चकिेन, एकटा ड्रांइ गरूप \nआ लेटरी न-बािरूि सभरूि िे एटाएि अचछए। ” \nिाने जाबे िचर र ीि ाकेँ सुचह र दे पूिगक बच्िा नै जनैि जाइ छै ि ाबे \nिचर दुनू गो र े  य ानी र ािू काका आ सीि ीय ा काकीकेँ चदल् लीएिे रहए \nपडि ैन। की कचर ि ैिरा िू का का आ सीि ीय ा काकी बेट ी-जिाइ क बाि \nिानए पडलैन। गा िोपर कोनो काज नचह य ेँ छेल ैन। खेि ीय ो-पिारी \nनचह य ेँ जकाँ छैन। बालो-बच्ि ाक नाओंपर एक्केटा सन्िा न र ीि ेटा। र ािू \nकाका कहलचखन- \n“पाह ुन, हि सभ अहाँक बाि िाचन एिए रहब िु दा ह िरा डेरा िे बैस ल \nनीक नचह लाग ि ि ुँए कोनो छोट-छीन नौकरी लगा  चदअ।” \nजिाए बाबू कहलकैन- \n“ठीक छै, जुँ अपनेक सएह िन अचछ िुँ ि ेकरो जोग ा र  भऽ जेि ै, \nओना हि कहब जे अपने डे र ेपर र ह ू । कचि छी ह े, डेरेपर बैस कऽ \nकचिि ाक र िना करैि र ह ू । चदल् लीय ोिे कचि गो ष्ठी  ह ो इ ि रहै छै \nओइिे भाग  चलअ।” \nि ैप्र र ािू काका कहलचखन- \n“डेरा िे बैस ल-बैस ल िन उचबय ा जाइ ि अचछ। ि ुँए कोनो नोकरी \nकरब िुँ िनो लग ल रहि आ दू टा पाइ सेह ो हएि। ”  58 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nचिनीि ज ी एकटा कम्पनीिे र ािू काकाकेँ दर िानक काज िरा देल कैन। \nसीि ीय ा काकी बेट ीक भानस-भाि आ कपडा-लि ा िो इ िे िदै ि करए \nलगलचखन।  \nजखन र ीि ाक पएर भारी भे ना साि िास भऽ गेल ै  िखन करोना \nबेि ार ीक कार ण पूर ा देश िे लॉ क-डॉ न लाग ू  भे ल। सभ कल-कार खाना, \nदोकान-दौर ी, कार िार सभ बन्न भऽ गेल ।  खाली दिाइ देाकान, फल, \nचकर ाना आ सब्ज ीक देाकान सभ खुजैि रहए। ि ह ू िे दबाइ दोकान क \nअल ािे चकर ानी, फल आ सब्ज ीक दोकान सियसुँ खुलए आ सियसुँ \nबन्न भऽ जाए। \nर ािू कक्काक नौकरी सेह ो छुचट गेल ैन  चकए िुँ कम्पनी ए बन्न भऽ \nगेल इ ।  \nचिनीि ज ी िासे-िास र ीि ाकेँ ि चह ला डॉ क्ट र सुँ देखचबि े छला। चदल् लीिे \nकरोना िाय र सक प्रकोप बेस ी बचढ़ गेल ।  डॉ क्टरो सभ करोना,ख \nिाय र ससुँ संिचिि ह ोिए ल गला।  केि ेक डॉ क्टर िुँ अपन प्राइिेट \nचक् लचनक बन्न कऽ देल ैन। हुँ, करोना िाय र सक संिि ण बढ़लासुँ \nखानग ी  नर चसंग  ह ोिक िाचल क िानी काटैए। पाँ ि लाखसुँ लऽ कऽ \nदस लाख टका लऽ कऽ करोना िाय र ससुँ संिचिि बेक ि ीकेँ इ लाज \nकरैए। बुझू जे करोना िाय र सक नाओंपर लू टि-लू ट ह ोइए। \nर ीि ाक निि् िास िचल रहल छेल इ । चिनीि जी र ीि ाकेँ लऽ कऽ \nडॉ क्टर (जइ डॉ क्टरसुँ देख बैि छला) ओिए पहुुँिल ा। संगिे र ािू \nकाका आ सीि ीय ा काकी से ह ो छेल ी। डॉ क्टर कहलकैन- \n“र ीि ाकेँ करोनाक जाँि करबए पडि ।”  विदेह सदे ह:२ ४|| 59 \nचिनीि ज ी पु छलचखन- \n“जाँि केि ए हएि?” \nि ैपर डॉ क्ट र प्राइिेट जाँिघ र क पिा आ चस् लप देल चखन। चिनीि जी \nर ीि ाकेँ लऽ कऽ डॉ क्टर साह ैबक बि ौल जाँिघर गेल ा।  ओिए र ीि ाक \nकण्ठ लगसुँ पाइ पस ुँ सेम्प ल लेल गेल ।  जाँि घरक डॉ टर चिनीि जीकेँ \nफोन नम्बर सेह ो लेलचखन। चिनीि जी पु छलचखन जाँि चर प ोर ्ट कखन \nभे टि। \nि ैप्र जाँि घरक डॉ क्ट र कहलकैन- \n“चर पोटग ि ैय ार भऽ जाएि िुँ फोनसुँ अहाँकेँ खबैर कऽ देब।” \nचिनीि ज ी सेम्प ल दऽ सभिू र डेरा आचब गेल ा।  डेरा िे िोबाइ ल िाज गिे \nलगा  कऽ बजार चदस गेल ा। र ािू काका एकटा कचिि ा चलख रहल \nछला ि खने चिनीि ज ीक िोबाइ लिे घन्टी बजल। र ािू क ाका िाजगिे \nसुँ िोबाइ ल चनकाचल कऽ ह चरय र का बटन चटपै ि बजला- \n“ह ेलो, के बजै चछऐ?” \nओम् ह र सुँ अिाज आएल- \n“हि खन्ना जाँि घर का डॉ क्टर बोल रहे ह ैं। आप की पत्नी का \nजाँि चर पोटग पोजेटीि आय ा ह ै।” \nि ैपर र ािू काका कहलचखन- \n“र ीि ा ह िार ी बेट ी ह ै।”  60 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nि ैपर िोबाइ लिे सुँ अिाज आएल- \n“देचखए, आपकी बेट ी को अचिलम्ब िल ह ोत्र ा नर चसंह ह ोििे भिी करना \nपडेगा।  लग भग  पाँ ि लाख रूपये का प्रबन् ि कीचजए । देचखये आपकी \nबेट ी को बच्िा ह ोनेिाला ह ै। िािल ा सीच र य स ह ै। जल्दी कीचजय े। \nअग र और बेहि र इ लाज िाह ि े हैं िो साि-आठ लाख रूपै आ का \nबेिस्िा कीचजय े, चदल् ली का ए-िन नर चसंग  ह ोििे भिी करबा देंगे।  \nगा र ंटी  के साि इ लाज ह ोग ा । ” \nर ािू काका कहलचखन- \n“अच् छा गा र चज य न  आिे हैं िो कहि े ह ैं।” \nर ािू कक्काक आुँचखसुँ दह ो-बह ो नोर जाए लगलै न।  कनेक कालक \nबाद सीि ीय ा काकी िाह नेने र ािू काका लग  एली िुँ पचि केँ कनैि \nदेख पु छलचखन- \n“िरग!ई की भऽ गेल । कनइ  चकए चछऐ?” \nिु दा र ािू काका चकछु ने बजला। ओ सोिए लगला  जे जखन र ीिाक \nिाएकेँ कहबैन िुँ ओ आर दु खी ह ेि ी आ जोर-जोर सुँ कानए लगि ी।  \nर ीि ाकेँ िालू ि हएि िुँ ऊहो दुखी ह ेि ी। ि ुँए र ािू काका सीि ीय ा \nकाकीकेँ चकछु ने बि ौलचखन । ि खने चिनीिजी बजार सुँ सब्ज ी आ \nचकर ानी सिान लऽ कऽ डेरा पहुुँिल ा। ससु र केँ आुँचखिे नोर देख \nपु छलचखन- \n“की बाि चछ ऐबाबू जी, अपने क आुँचखिे नोर देखै छी..!” \nर ािू काका चिनीि ज ी केँ िोबाइ लपर भेल सभ बाि बि ा देल कैन।  विदेह सदे ह:२ ४|| 61 \nचिनीि ज ी सोिए लगला  र ीि ा िे िुँ करोना बेि ार ीक कोनो लिण नै \nछल। फेर चर पोटग पॉच जटीि केना आएल? \nचिनीि ज ी सोििे पचड गेल ा।  ि खने िोबाइलक घन्टी बाज ल। चिनीिजी \nफोन चर चसि करैि बजला- \n“आप र ीि ा का पचि बोल रहे हैं?” \nचिनीि ज ी कहलचखन- \n“हुँ, हि र ीिा का ह सबेन् ड बोल रहे ह ैं। आप .. ? ” \nचबच्िे िे अबाज आएल- \n“हि खन्ना जाँि घरसुँ बोल रहे ह ैं। आपकी पत्नी का चर पो टग पॉज ेटीि \nह ै। कि-सुँ-कि पाँ ि लाख का प्रबन् ि कीचजए। िल ह ोत्र ा नर चसंग  \nह ोििे भिी करा देिे ह ैं। अग र उससे भी बेहि र इ ला ज िाह ि े हैं \nिो साि-आठ लाख का बेिस्िा कीचजए। सिझे, देचखये िािल ा \nसीच र य स है जल्दी कीचजय े।” \nचिनीि ज ी कहलचखन- \n“ठीक ह ै। हि चर पोटग लेने आ रहे हैं िह ीं बाि ह ोग ी। ” \nई कचह चिनीि जी फोन काचट देल चखन। \nचिनीि ज ी अपने चदल् लीक फेर ल लेाक। एि.ए. पास केला बाद चदल् लीए \nआचब गेल  छला। चकछु चदन सर कार ी नौकरीक लेल प्रया स केलैि \nिु दा सर कार ी नौकरी नइ भे टल ैन िुँ प्राइिेट कम्पनीिे काज करए \nलगला।  प्राइिेट नर चसंग  ह ोि सभि े केना िु ल्लाकेँ फुँस ौल जाइ छै  62 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nआ नीक इ लाज क नाओंपर केना लू टल जाइ छै, सभ बाि चिनीि ज ीकेँ \nबुझल । ि ुँए ओ जाँि चर पोटग पॉच जटीि सुनला पछाइ ि ो घबडेल ा नचह । \nटे म्प ू केलैि आ चर पोटग आनए चिदा भऽ गेल ा।  \nर ािू काका कहलचखन- \n“ह िहू ुँ संग  िल ै छी। ” \nि ैपर चिनीिजी कहलचखन- \n“नइ, अपने नइ जाउ। हि चर पोटग नेने अबै छी। ि ाबे अपने सभ \nि ैय ार रहब आ र ीि ाकेँ से हो ि ैय ा र र ाखब। हि ओम् ह र ेसुँ गा डी  नेने \nआएब। र ीिाकेँ जय प्रकाश नार ाय ण अस्पि ालिे भिी कराएब।” \nई कहैि चिनीि जीिचल गेल ा।  \nखन्ना जाँि घरक डॉ क्टर चिनीि जीकेँ बड उन्टा-सीि ा सिझौलकैन। \nडॉ क्टर कहलकैन- \n“देचखये आपकी पत्नी को दस-पनरह चदन के भीिर बच्िा ह ोनेिाला \nह ै। इ सचलऐ चकसी अच् छा नर चसंग  ह ोििे भिी कराना ज रूर ी है ि ाच क \nकरोना का अच् छा इ लाज हो सके। अभ ी िल ह ोत्र ा नर चसंग  ह ोि िें \nअच् छा इ लाज हो रहा ह ै। बेििा भी ठीक ह ै। पाँ ि लाख रूपय े \nलगेंगे। ” \nि ैपर चिनीिजी कहलचखन- \n“िैं साि ार ाण आदिी ह ू ुँ। िे र ी ह ैचसयि चकसी प्राइिेट अस्पि ाल िें \nइ लाज कराने का नह ीं ह ै। िैं चकसी सर कार ी अस्पि ा ल िें इ लाज  विदेह सदे ह:२ ४|| 63 \nकराऊ ुँगा ।” \nडॉ क्टर कहलकैन- \n“आप कि से कि चकि ना खिग कर सकिे ह ैं। िैं कुछ छू ट भी \nकरबा दू ुँगा ।” \nचिनीि ज ी कहलचखन- \n“िे र े चलए अभ ी करौना िाय र स के िल ि े लॉ क-डॉ निे पचर िार िल ाना \nभी िु चश् कल ह ै। लाइ य े चर पो टग दे दीच जए।” \nडॉक्टर चर पोटग दैि कहलकैन- \n“िे र ा काि अपको अच् छा र ा स् ि ा चदखलाना िा। आगे  आप जाने और \nआपका काि।” \nि ैपर चिनीिजी कहलकैन- \n“सलाह के चलए िन्य िाद।” \nचर पोटग लऽ चिनीि जी चिदा भऽ गेल ा।  डॉ क्टर चिनीि ज ीकेँ जाइि \nदेखैि र चह गेल ा।  ओ सोिए लगला , िु ल्ला फुँसा नह ीं । \nचिनीि ज ी एकटा बोले र ो गा ड ीबलाकेँ फोन कऽ बजौलै ि आ डेरा पर \nएला। डेरा पर सभ गो र े  ि ैय ा र र ह बे करैि। गा छै़ीिे र ीि ा केँ बैस ा र ािू \nकाका अ सीि ीय काकीक संगे  चिनीि ज ी जय प्रकाश नार ाय ण \nअस्पि ाल पहुुँिल ा। ओिए र ीि ाकेँ भिी कऽ देल चखन। अस्पि ालक \nडॉ क्टर चिनीि ज ीकेँ कहलकैन-  64 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n“करोना से घिडान े की आिश्यकिा नह ीं ह ै। िैस े आप की पत्नी को \nदस-पन्द्रह चदनों के भीिर चड लेभरी ह ोनेबला ह ै। खून िढ़ ा ना पडेगा। ” \nचिनीि ज ी डॉ क्ट र केँ कहलकैन- \n“सर िे र ा खून ले लीच जय े। िे र े खून का ग्रू प और िे र ी पत्नी का \nखून का ग्रू प सेि ह ै।” \nि ैपर डॉ क्टर कहलकैन- \n“आप िो अपने दुबल े-पिले ह ै। आपके शर ीर से खून नह ीं चनकाला \nजा सकिा ह ै।” \nर ािू काका कहलचखन- \n“सर हिर खून लऽ चलअ। र ीि ाक हि चपि ा चछ ऐ।” \nडॉ क्टर शाय द िै चिले छला। ओ बजला- \n“नचह, अपनेक उिेर बेस ी भऽ गेल  अचछ। ि ुँए अपनेक खून काज \nनइ करि। कोनो जिान बे किीक खून िाह ी। दू ि ीन चदनक भीिर \nखूनक प्रबन् ि करू। ” \nर ीि ाकेँ भिी कऽ सभ गो र े  डेरा आचब गेल ा।  चिनीि ज ी अपना चित्र-\nिण्डली आ सगा -सम्बन् िी जे चदल् लीिे छला सभकेँ खून देबा लेल \nआग्रह केलचखन, िु दा चकय ो ि ैय ार नइ भे लैन। चिपीि जी खूनक लेल \nचिचन्िि भऽ गेल ा।  ओ र ािू काकाकेँ कहलचखन- \n“बाबू जी खूनक बेिस्िा िुँ भइय े ने रहल अचछ। केना हएि। अपनेकेँ \nचकय ो चिन्ह-पहिीनक लोक चदल् लीिे छैि िुँ प्रया स कचर य ौ।”  विदेह सदे ह:२ ४|| 65 \nि ैपर र ािू काका कहलचखन- \n“अचछ िुँ केि ेको सर-कुटु ि, िु दा र क्ि द ान करि ा चक नचह से नइ \nजाच न।” \nचिनीि ज ी कहलचखन- \n“प्रया स कएल जाउ ने।” \nर ािू काका अपन सर-कुटु ि, गौं आुँ- घरूआ आ अडोसी-पडोसीकेँ \nफोनो सुँ आ भेँ टो कचर कऽ कहलचखन। िु दा चकय ो ि ैय ा र भे लैन। \n  \nचदल् लीिे एकटा संगठन  अचछ, नाओं चछऐ- सुच्िा िै चिल। िु ख्य रूपस ुँ \nओ संगठभ्न  िै चिली भाषाक साच ह त् य कार एिं बुचद्धजीिी लोकचनक \nसंगठन  छी। र ािू काकाकेँ कचि सम्ि ेलनि े ओइ संगठनक  अध्यि \nअस सचििसुँ पचर िय भे लैन । र ािू कक्काक कचिि ा सुच न सं ग ठनक \nअध्यि, सचिि प्रभ ाच िि भे ल छला। र ािू ओ काकाकेँ ओइ सुच्िा \nिै चिल संगठनक  सदस् य बनौल गेल ैन।  बर बचर संगठनक  अध्यि, \nसचििसुँ र ािू काकाकेँ सम्प कग िोबाइ ल द्वार ा ह ोइ छेल ैन । \nर ीि ाकेँ अस्पि ालिे भिी केल ाक पाँ िि चदनक ग प चछ ऐ। र ािू काका \nआ चिनीिजी र ीि ाक लेल खूनक बेिस्िापर ग प करै छला चक र ािू \nकक्काक िोबाइ लक घन्टी बाज ल। र ािू काका िोबाइ लक चरचसभ करैि \nबजला- \n“ह ेल्लो, हि र ािू बजै छी।”  66 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nओम् ह र सुँ अिाज आएल- \n“हि सुच्िा िै चिली संगठनक  अध्यि बजै छी। की ह ाल-िाल अचछ \nकचिज ी?” \nि ैपर र ािू काका बजला- \n“प्रण ािअध्य िजी, हिर ह ाल-िाल ठीक नइ अचछ। बेट ीकेँ बच्िा ह ोिए \nबला अचछ। खूनक बेगरि ा अचछ। अखैन िचर खूनक बेिस्िा नइ \nभऽ सकल अचछ।” \nअध्यिज ी बजला- \n“केि ेक खून िाह ी। जेि ेक खूनक बेगरि ा हएि भऽ जेि ै, अहाँ \nचिन्िा जुचन करू। र ाच ि िे दस बजे ह िरा फोन करब। ” \nदस बजे र ाच ि िे र ािू काका अध्यिज ीकेँ फोन केलकैन । अध्यिजी \nकहलकैन- \n“काचल्ह िी गो र े  अहाँक डेरा पर जएि। अहाँ ि ीनू गो र ेकेँ अस्पि ाल \nलऽ जाएब आ जेि ेक खूनक बेगरि ा हएि ओ सभ देिा।” \nसएह भे ल। जेि ेक खूनक अिश्य किा छल ओिेक खून एके गो र े  \nदऽ देल कैन। \nर ीि ाकेँ खून िढ़ ौल गेल ।  दसि चदन र ीि ा एकटा लडा क जन्ि \nदेल क। \n  विदेह सदे ह:२ ४|| 67 \nज ान-िे-ज ान आएल \n \nजन्िाििीक चदन। ह िरा ओचह ठाि बेस िहल-पहल छल। चकएक िुँ \nअपनो दर बज्जापर भगिान श्री कृष्ट्ण क जन्ि-उत् सि िनौल जाइ ि \nअचछ। से आइय ेसुँ नचह, बा बू एक अिलदार ीसुँ । \nदस बजे र ाच ि िे भगिान श्री कृष्ट्ण क िु रुि केँ नयन पडल। ि ेकर \nपछाइ ि चिच ि-पूिगक पूज ा-पाठ भे ल। कीि गचनय ाँ िण्डली कीि गन गौ लै ि \nआ दाइ-िाइ लोकैन भगिान श्री कृष्ट्ण क गी ि क संग  भगििी आ \nिहा देिक गीि  सेह ो गौ लैन।  भगिानकेँ भोग  लगलाक  बाद परसाद \nबाँटल गेल ।  ि ेकर बाद पचर िार क लोक भोजन केलैन। ओना, बाल-\nबोि सभ खेनाइ खा नेने रहए। साढ़े बार ह बजे र ाच ि िे हि जा कऽ \nओछाइ नपर सुचि र ह लौं। \nलग भग  दू-अढ़ ाइ बजे राचि िे नीन टु टल । सेह ो नीन ओचह ना नचह \nटु टल, अुँ गनाक ग ल-गुल  सुच न कऽ नीन टु टल छल। ओछाइ नेपर सुँ \nसुनलौं, भै य ा कहैि र ह ैि- \n“चबलम् ब करब नीक नचह हएि। जि ेक जल्दी अस्पि ाल पहुुँिब ि ेि े \nनीक रहि। ” \nि ैपर हिर जेठका भािीज िनोज बाज ल- \n“गा डी बलाकेँ फोन केचलऐ ह ेन, जइ घडी ने पहुुँिल ।” \nओछाइ नपर सुँ उचठ कऽ ओस ार पर एलौं िुँ हि अपन पत्नीकेँ हि \nअपन भौजा इ सुँ ग प करैि देख लय ैन। हि पत्नीकेँ लगिे बजा पु छलयैन-  68 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n“की बाि चछऐ, किीक फजग ज ह ोइ छै?” \nि ैपर पत्नी कहलैन- \n“छो टकी कचनय ाँकेँ बच्िा ह ोच नह ा र छै। दरद शुरू भऽ गेल ै  ह ेन। \nिासो पु र ले छै।” \nहि कहलय ैन- \n“िखन िुँ अस् पिा ल लऽ जा ए पडि ै चकने?” \nपत्नी बजली- \n“र ाच ि िे एम्बु ले न्स बला औि चक नचह ि ुँए स् कार चपओ गा डी बलाकेँ फोन \nकेलकै ह ेन। ओ गा डी  लऽ कऽ आचब रहल छै। र ेफरल अस्पि ाल \nफुलपरा स लऽ जेि इ । र ीना क िाए ह िरो संगे  जाइ ले कहलक ह ेन।” \nर ीना हिर जेठकी भिीजीक नाओं छी आ छो टकी कच नय ाँ ह िरा \nभै य ाक छो टकी पु ि ोह ु भे ली। हि पत्नीसुँ कहलय ैन- \n“जखन संगे  जाइ लऽ कहलक ह ेन िखन नइ जेबै से हएि। जाउ \nि ैय ार भऽ जाउ आ जाइय ौ। पाइ य ो-कौर ी लेबइ?” \nपत्नी बजली- \n“साए-पिास टका संगिे रहि िुँ नीक्के रहि चकने। कखनो िाह े-\nि ाह े पीबैक िन हएि िुँ केकरासुँ िंगबै ग ।” \nहि पत्नीक चििार केँ सििगन करैि कहलय ैन- \n“से िुँ ठीके।”  विदेह सदे ह:२ ४|| 69 \nएकटा पिसटकही आ पाँ िट ा दसटकही नोट पत्नीकेँ दैि कहलय ैन-  \n“चलअ, एक साए टाका र च ख चलअ। खुदर ा अचछ। खिो करैिे \nअस ान हएि। ” \nदसे चिनट बाद गा डी  आचब कऽ डेचढ़य ाक सािने खडा भऽ गेल ।  \nस् कार चपओ गा डी  रहए। बीि ला सीटपर छो टकी कचनय ाँ केँ आरािसुँ \nलेटाएल गेल ।  बगलिे हिर पत्नी बैस ली। भै य ा आ एकटा गा िक \nडॉ क्टर ऐगला  सीटपर (ड्राइ ि र क बगलिे) बैस ला। भौजी आ भािीज \nपै छला सीटपर बैस ल। सभ केँ बैस ि े ड्राइ िर गा डी केँ स् टाटग केलक \nआ चिदा भऽ गेल ।  ह िहू ुँ जा कऽ ओछाइ नपर सुचि र ह लौं। \nअबे र-कऽ सुि ल रही ि ुँए अबे र-कऽ नीन टु टल । गो ह ाली  घरसुँ \nिहीं सकेँ चनकाचल बाह र क नाच दपर बाच न्ह सानी लगा  पोखैर चदस चिदा \nभऽ गेल ौं।  चनत् य चिय ासुँ चनिृि भऽ गा िपर एलौं िुँ छेाटका भािीज \nअजय सुँ पु छच लऐ- \n“हउ, र ौि ुका सिािार नइ बुझल ौं।” \nि ैपर अजय बाज ल- \n“र ेफरल अस्पि ाल फुलपरा सिे बच्िा नचह जनिल ै िुँ र ी ि ा नाय कक \nनर चसंग  होि लह ेचर य ासरा य लऽ गेल ै।  ओिए पे ट खोचल कऽ बच्िा \nभे लइ ।” \nहि पु छच लऐ- \n“कोन बच्िा चछऐ?”  70 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nअजय बाज ल- \n“लडका चछ ऐ।” \nलडका क नाओं सुचन िोड ेक संि ोष भे ल। संि ोष ऐ लेल भेल जे पे ट \nखोचल कऽ बच्िा भेल रहए। अखन बेट ीक चबआह िे दह ेजक जे \nसिस्य ा खडा भऽ गेल  अचछ ओ बेस जचटल भऽ गेल  अचछ। जइ \nपचर िार िे बाह र ी आिदनी नइ छै, ओइ पचर िार िे जुँ बेट ीक चबआह \nहएि िुँ चबना जिीन बेिने दोसर कोनो उपाय नइ। खाएर दह ेजक \nजे सिस्य ा छै, जेि ए छै ि ेि ए रहह। हि अजय सुँ पु छच लऐ- \n“बच्िा आ जच्िा ठीक छै च कने ?” \nअजय हिर िु ुँह ि कैि बाज ल- \n“की जच्िा?” \nहि अजय केँ सिझाबैि कहच लऐ- \n“बच्िा भेल निज ाि चशश ु जे जनिल ह ेन आ जच्िा भेल बच्िाक \nिाए, जेकरा प्रस ू ि ी सेह ो कहल जाइ छै। ” \nई ग प-सप्प ह ोइि े रहए चक हिर भिीजी िोबाइ ल नेने आएल आ ह िरा \nकहलक- \n“काका, िनोज भाइजी अहाँस ुँ बाि करि ा। ओ लाइ नेपर छच िन।” \nहि िोबाइ ल लऽ िु ुँह लग  िोबाइ ल सटा बजलौं- \n“ह ेल्लौ, की कहै छी ह ी?”  विदेह सदे ह:२ ४|| 71 \nओम् ह र सुँ अबाज आएल- \n“लह ेचर य ासरा य आबहक ने। हि िुँ पूज ापर बैस ब। ि ुँए गाि आबए \nपडि आ भगिानकेँ पूज ा-पाठ, िुप-आरि ी कए भोग  लग बए पडि । \nजाबे िु रुि नइ भुँ सि ि ाबे ह िरा गा िे िे र चह कऽ भोर-साँझ िू प-\nआरि ी करए पडि ।” \nहि पु छच लऐ- \n“बच्िा आ जच्िा ठीक छै च कने।” \nओम् ह र सुँ अबाज आएल- \n“हुँ, सभ ठीक छै। िूुँ एबहक ि खने हि गा िक लेल चिदा हएब। ” \nहि कहचलऐ- \n“बस पाँ ि चिनटिे हि चिदा भऽ जाइ छी।” \nसएह केलौं। एकटा लू ंगी , एकटा गिछा आ अन्दर पै न्ट झोर ािे लऽ \nकऽ चिदा भऽ गेल ौं।  संय ोग  नीक रहल। एन.एि.पर एलौं चक बस \nभेट गेल ।  साढ़े आठे बजे र ीि ा नाय कक नर चसंग  ह ोि प ह ुुँि गेल ौं।  \nभािीज िनोज कहलक- \n“बच्िाक डॉ क्टर चबच पन िु खजी सुँ बौआकेँ देखौच लऐ ह ेन। डॉ क्टर \nसाह ैबक कम्पाउन्डर बौआक खूनो जाँि करए लऽ गेल ा  ह ेन। पाँ ि \nबजे साँझिे डॉ क्टर चबच पन िु खजी सुँ भेँट कऽ ओ की कहै छैि बुचझ \nचलहह । जुँ बच्िाक डॉ क्टर दबाइ चलखचिन िुँ दबाइ कीचन कऽ आचन \nचलहह । ढौआ िाएकेँ दऽ देच लऐ ह ेन।”  72 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nई कहैि भै य ा आ भािीज चि दा भऽ गेल ा।  \nपचह ने जा कऽ बच्िाकेँ देखलौं। बड सुन्दर, गोर -नार, निहर-निहर \nआुँचख, िु दा दुबरे-पाि र बच्िा रहए। पत्नी सेह ो बच्िेक पाँ जर िे बैस ल \nछेल ी। पत्नी ह िरा पु छली- \n“िहीं सकेँ केकरो चज म्ि ा लगा  कऽ एचलऐ ह ेन चकने।” \nहि कहलय ैन- \n“हुँ, िाएकेँ कचह कऽ एचलऐ ह ेन।” \nपत्नी पु छली- \n“िाह पीने चछऐ ?” \nहि कहलय ैन- \n“नचह, िाह नइ पीने चछ ऐ। सिै य े नइ भे टल । आब जाइ छी, चबस् कुटो \nखाएब आ िाह ो पीब।” \nपत्नी आढ़ ैि दैि बजली- \n“एक कप िाह ह िरो लेल नेने आएब। ” \nहि पु छलयैन- \n“चग लास  अचछ?” \nपत्नी स् टीलक चग ला स दैि बजली- \n“चलअ, अही िे िाह नेने आएब। ”  विदेह सदे ह:२ ४|| 73 \nहि फेर पु छलयैन- \n“आ र ीनाक िाए िाह नइ पीय ि ।” \nि ैपर पत्नी बजली- \n“नइ र ीनाक िाए िाह कहाँ पीबैि अचछ। िा ह पीलासुँ ओकरा गैस  \nबचन जाइ छै।” \nहि चग लास  लऽच िदा भऽ गेल ौं ।  िाह क दोकान नचसगंग  ह ोिक बगले िे । \nएक कप िाह आ पाँ ि टकाबल ा एक चडब्बा ड्रीिल ाइ ट चबस् कुट हि \nपत्नीकेँ दऽ एचलऐन। पछाइ ि अपनो चबस् कुट खा पाचन पीब िाह \nपीलौं। \nपाँ ि बजे साँझि े बच्िाक डॉक्टर चबच पन िु खजी क चक् लचनकपर गेल ौं।  \nकम्पाउन्डर केँ कहलय ैन- \n“हि र ीि ा नाय कक नचसगंग  ह ोिसुँ एलौं ह ेन। भोरिे एकटा निज ाि \nचशश ुकेँ डॉ क्टर साह ैब देखने र ह चिन।” \nि ैपर कम्पाउन्डर कहलैन- \n“हुँ, बच्िाक खूनक जाँि चर पोटग आचब गेल  ह ेन भीिर क आदिी \nचनकल ै छैि िुँ अहाँकेँ डॉ क्टर साह ैबसुँ चिला दइ छी।” \nपाँ िे चिनट बाद एकटा बेकि ी एकटा पाँ ि-छह बखगक बच्िाक संग े  \nचक् लचनकस ुँ बाह र चनकल ला िुँ कम्पाउन्डर भीिर गेल ा।  दुइय े-ि ीन \nचिनटक बाद डॉ. चबचपन िु ख जी ह िरा भीिर बजौलै ि आ बजला- \n“देचखये, आपके बच्िा को के.बी. िे िोचर य लिे आइ.सी.यू.िे भरि ी  74 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nकरना पडेगा। ” \nि ैपर हि पु छलयैन- \n“क्य ा आइ.सी.यू.िे र खना जरूर ी है?” \nि ैपर डॉ. िु खजी बजला- \n“िो क्य ा िैं िैस े कह रहा ह ू ुँ। सुर िा के ख्य ाल से बच्िा को \nआइ. सी. यू.िे रखना जरूर ी ह ै।” \nई कहैि डॉ क्टर बच्िाक चप्रस केप्स न दैि पु न: बजला- \n“जाइ य े जल्दी कीचजए।” \nयौ बाबू हिर िुँ पएर िरक जिीने घु स ैक गेल ।  बू झू हिर पाद-\nउकासी दुनू बन्न भऽ गेल ।  भै य ा-भािीज बच्िाक सभ जिाबदेही ह िरा \nदऽ कृष्ट्ण भगिानक पूज ा-पाठ करए गाि िल गेल ा।  ह िरा िािपर \nबडका भार छल। हि र ीि ा नाय कक नचसगंग  ह ोि आचब अपना पत्नी \nआ भौजा इ केँ सभ बाि कहलय ैन। पत्नी, भौजा इ आ पु ि ोह ुजनी सभ \nचिचन्िि भऽ गेल ी।  पत्नी कहलैन- \n“गा िपर फोन कऽ िनोज केँ पु चछ य ौ जे की कहैए। ” \nसएह केलौं। िोबाइ ल चनक ाच ल िनोज केँ फोन लगेल ौं।  ओिह र सुँ \nह ल्लोक अबाज आएल िुँ बच्िाक डॉ क्टर सुँ जेि ेक ग प भेल छल \nसभ ग प कहचलऐ। ि ैपर िनोज कहलक- \n“नइ, के.बी. िे िोचर य लिे बच्िाकेँ भरि ी नइ करबै आ ने आइ. सी. यू.िे \nबच्िाकेँ र ाखबै। बड खिग प डि ।”  विदेह सदे ह:२ ४|| 75 \nई कचह ओ फोन काचट देलक। \nअपना चकछु फुर ेबे ने करए। सि पु छी िुँ आई.सी.यू. की ह ोइ छै \nसे बुझबे ने कचर ऐ। भै य ा-भािीज गा ििे छल। टोटल जिाबदेही \nअपना ऊ परिे छल, चकछो र ाज ा-दैब हएि िुँ दोखी अ पने बनब। \nपिा िलल जे के.बी. िे िोचर य लिे बच्िाकेँ भिी करैसुँ पचह ने दस \nह जार टका अचग्रि देि ए पडै छै। अपना लग  िात्र पाँ ि साए टका \nरहए। भौजी लग  सेह ो दुइय े ह जार टका छेल इ । सोिलौं जे डॉ क्टर \nऑपरेश न कऽ बच्िा चनकालल क, ि ेकरासुँ पु छै चछऐ जे ओ की कहै \nछैि। सएह केलौं। \nडॉ. र ीि ा नाय कस ुँ भेँट कऽ बच्िाक डॉ क्टर चबच पन िु खज ीसुँ जे बाि \nभेल रहए आ ओ (बच्िाक डॉ क्टर) जे कहने र ह ैि, सभ बाि डॉ. \nर ीि ा नाय ककेँ कहलय ैन। ि ैपर ओ बजली- \n“बच्िेले ल ने ह िरा ऐठाि आएल चछ ऐ।” \nहि कहलय ैन- \n“हुँ, से िुँ बच्िे लेल आएल चछ ऐ।” \nडॉ. र ीि ा नाय क कहलैन- \n“िखन, बच्िाक डॉ क्टर जे कहलैि से कचर य ौ । य ानी बच्िाकेँ \nआइ. सी. यू.िे भिी कचर य ौ ।” \nले बलैय ा, आब िुँ भेल आर पहपैट । सोिलौं जे डॉ. र ीि ा नाय क \nचकछु दोसर बाि कहि ी िु दा ओहो िुँ डॉ. चबच पने िु खजी क बाि क ेँ \nसििगन कऽ देल ी। हि बच्िाक लग  गेल ौं  आ बच्िाकेँ गौ र सुँ देखलौं।  76 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nबच्िा ह िरा पूणग स् िस् ि लाग ल।  ह िरा िनिे भेल जे ई बच्िाक \nडॉ क्टर आ डॉ. र ीि ा नाय क दलाली िुँ नइ कऽ र ह ली ह ेन। ह िरा \nपै छला बाि िोन पचड गेल ।  \nहिर जेठकी बेट ी चिभाकेँ बच्िा ह ो इ ले छेल इ । भोरे आठ बजे ददग \nशुरू भे ल ै िुँ र ेफरल अस्पि ाल फुलपरा स अनचलऐ। बारह बजे िक \nबच्िा नइ भे लै। अस्पि ालक किगिार ी, जइ िे िचह ला आ पु रुख दुनू \nछेल ै, कहए लगलै  केश चबग ै ड  रहल अचछ। ि ुँए प्राइिेट नचसगंग  ह ोििे \nलऽ जा कऽ भरि ी कऽ चदयौ। हिर पत्नी सेह ो घबडाए गेल ी।  \nहि अस्पि ालक एकटा िचह ला किगिार ीसुँ पु छलयैन- \n“केि ए अचछ प्राइ िेट नचसगंग  ह ोि आ ओिए केि ेक खिग पडि?” \nि ैपर ओ िचह ला किगिार ी बि ेली- \n“र ोडसुँ उि र र ेफरल अस्पि ाल अचछ आ र ोडसुँ दचिण सडके काि िे \nगा य त्र ी नर चसंग  ह ोि छै। जुँ नॉ र िल चडलेिर ी भऽ जाएि िुँ पन्द्रह-\nबीस ह जा र टकािे फचर छा जाएि आ जुँ सीज र करए पडल िुँ ि ीस-\nपैं ि ीस ह जार क लपे ट लाच ग  जाएि ।” \nहि पु छलयैन- \n“सीज र केकरा कहै छै?” \nओ िचह ला किगिार ी बजली- \n“पे ट खोचल कऽ जे बच्िा ह ोइ छै ओकरा सीज र कहल जा छै। ” \nई ग प ह ोइि े रहए चक एकटा नसग आएल आ कहलक-  विदेह सदे ह:२ ४|| 77 \n“चिभाक चपि ाज ी अहीं चछ ऐ।” \nहि कहचलऐ- \n“हुँ, ह िहीं चिभाक चपि ा चछ ऐ। की बाि?” \nि ैपर ओ बाज ल- \n“िािल ा सीच र यस अचछ, जल् दी गा य त्र ी नर चसंग  ह ोि लऽ जाइ य ौ।” \nओइ नसगक बाि सुचन चिचन्िि भऽ गेल ौं।  पाइ य ो-कौर ीक अभ ािे रहए। \nिात्र िाचर य े ह जार टका छेल ए। चदिाग काज े ने करए। सोिलौं दस \nचिनट देख लइ चछ ऐ। पछाइ ि देखल जेि इ । िन भेल एक कप \nिाह पीब ली। सएह केलौं । िाह पीबए िाह क दोका नपर गेल ौं  िुँ \nओिए चििेकजी भेँट भऽ गेल ा।  ओ हिर र ाज नीच ि क चित्र । दुनू गो र े  \nएक्के दलिे छी। चििेकजीसुँ कुशल सिािार भे ल। ह ुनका सभ बाि \nबि ौच लऐन। ि ैपर ओ कहलैन- \n“केि ौ ने जेबाक अचछ। ऐ अस्पि ालक किगिार ी सभ पाइ िेट नर चसंग  \nह ोिक दलाली करैि अचछ। अहाँ िैय ग आ साह स र ाखू । नॉ र िल \nचडलेिर ी ह ेि इ ।” \nसएह भे लै। एक घन्टाक बाद नॉ र िल चडलेिर ी भे लइ । चिभा एकटा \nसुन्दर बालककेँ जन्ि देल कै । िनिे पूर ा चिश्वा स जचि गेल  जे डॉ. \nर ीि ा नाय क आ डॉ. िु खजी के.बी. िे िोचर य लक दलाल छी। \nहि चर क्सा केलौं आ बच्िाकेँ पत्नीक कोर ािे दऽ सभ चक य ो सर कार ी \nअस्पि ाल पहुुँिल ौं। ऐठाि कम्प्यूटरिे पु र जा बनाए डॉ क्टर लग  गेल ौं।  \nडॉ क्टर निज ाि चशश ुकेँ देख लैि। आल ा लगा  कऽ सेह ो जाँिल चखन।  78 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nडॉ क्टर बजला- \n“आपका बच्िा पूणग स् िस् ि ह ै। क्य ा चदक्कि है, जो य ह ाँ लाय े हैं?” \nहि डॉ. चिच पन िु खजी आ र ीि ा नाय कस ुँ भेल सभ बाि कहलय ैन। \nि ैपर बच्िा अस्पि ालक डॉ क् टर कहलैि- \n“कहीं भरि ी नह ीं कराना ह ै। बच्िा को ले जाइ य े। चकसी भी सिय \nकोई चदक्कि हो िो इस अस्पि ालिे ले आइय ेगा ।  यह िौबीसो घन्टा \nखुला र ह ि ा ह ै।” \nबच्िा अस्पि ालक डॉ क्टरक बाि सुचन जान-िे-जान आएल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ४|| 79 \nस ं स् क ार ी कन् य ा \n \nसाँझुपह र बाि चदसस ुँ गा िपर एलौं। बाि चदसस ुँ की आएब, गह ु ि \nखेि क ओगर िाह ी कए कऽ एलौं। यौ चकसान छी। दू च बगह ा  खेि ि े \nगह ुिक खेि ी केने छी। सभ गह ुि चनछा र भऽ कऽ फुचट गेल  अचछ। \nिु दा गह ुि खेि सभि े अडकि-बिुआ ि ेि ेक अचछ जे घस िाह नी \nसभकेँ र ह ले ने जाइ छै। जुँ चग र ह ि नचह रहल िुँ घासक लाटिे \nगह ुिो उखाच र कऽ बोर ािे कचस लेि । नचह य ोँ गह ुि उखार ि ि ैय ो \nघास उखार ैि काल गह ुिक गा छकेँ िौआ कइय े देि। ि ुँए सभकेँ घास \nउखार ैसुँ िनाह ी कऽ देने चछ ऐ। िु दा चग र ह ि नइ रहि िुँ घस िाह नी \nसभ िानबे ने करि। ि ुँए गह ुि खेि क ओगर िाह ी करए पडैए। अहाँ \nकहबै गह ुि फस लिे खढ़ िार ैबला दबाइ चकए ने दऽ देचल ऐ। की \nकहू सभ गह ुििे पच् िीस ग्राि कट्ठ ा ि ोर क नीिनका बीआ छी टने \nचछ ऐ। ि ोर ो बड नीक अचछ। जुँ खढ़ िार ैबला दबाइ दइ च ि ऐ िुँ खढ़ े \nसंगे  ि ोरोक गाछ  िचर जाइ ि ए। ि ुँए गह ुिक खेि िे खढ़ िार ैक दबाइ \nनइ देचल ऐ। \nबाि चदसस ुँ आचब कलपर जा पएर-ह ाि िो कऽ कुर ा-आििन केलौं। \nिाह क िलक रहए। आुँगन गेल ौं  िुँ िाएकेँ गो साँइ-पीि र केँ दीप लऽ \nसाँझ देखबैि देखचलऐ। हिर पत्नी अपना कोठर ीिे टी.िी. देखैिे िग न \nर ह ैि। हि अुँ गनेसुँ पत्नीकेँ ह ाक दैि कहचलऐ- \n“यै सुनै चछऐ ?” \nिु दा पत्नी चकछु उि ार ा नचह देल ी। हि फेर ो ह ाक देचल ऐ-  80 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n“यै रूपौलीिा ली सुनै चछऐ ने, अहीं केँ कहै छी।” \nिु दा ि ैय ो ने चकछु बजलीआ ने कोठर ीसुँ बाह र े एली। ि ैबीि हिर \nिाए कहली- \n“हौ टी. िी. िल ै छै, ओस ार ापर जा कऽ ह ाक देबहक िखन सुनि ह ।” \nहि ओस ार ापर जा कऽ कहचलऐ- \n“यै िे ि साच ह बा, हि चकछु कहबो करै छी ?” \nि ैपर पत्नी कोठर ीसुँ बाह र चनकल ैि बजली- \n“की कहै चछ ऐ। घरिा ली बाह र िाली चफचलि िचल रहल छै। बड \nिहटग र चफचलि छइ।” \nहि कहचलऐ- \n“अच् छा चफचलि देखैि रहब। पचह ने एक कप िाह बना कऽ चपय ाउ।” \nि ैपर हिर पत्नी बजली- \n“िाँ सुँ कचह य ौ ने बना देिी।” \nहिर िन िुँ बुझू घोर-घोर भऽ गेल  िु दा पचह नुक साँझिे पत्नीसुँ बहस \nकरनाइ नीक नचह बुझल ू ुँ। हि कहचलऐ- \n“नइ हि िाएसुँ नै कहबै।” \nपत्नी बजली- \n“अच् छा ह िहीं िाँ सुँ कहै चछ ऐन।”  विदेह सदे ह:२ ४|| 81 \nओ िाए लग  गेल ी  आ िाएसुँ कहली- \n“िाँ एक कप िाह बना देिुन ने। टी.िी. िे बड िहटग र चसनेिा \nिचल रहल छै। अदहा चसने िा देख नेने छी।” \nई कहैि ओ कोठर ीिे जा टी.भी. देखए लगली।  िाए िाह बनबए \nचिदा भे ली। ि ािसे  हिर टीक ठाढ़ भेल गेल ।  िाए िाह बना कऽ \nकप ह िरा ह ाििे दै ि बजली- \n“लएह िाह पीबह ।” \nिाए पु न: आगू  बजली- \n“जे ने करए ई टी. िी., साँ झो-बाि ी ह िरे देखबए पडैए।” \nहि कहचलऐ- \n“िाए िों पु ि ोह ुकेँ िािपर िढ़ ा रहल छी ह ी ।” \nिाए बजली- \n“छो डह िाह पीबह ।” \nहि बजलौं- \n“की िाह पीब, िूड ऑफ भऽ गेल । ” \nह िरा िोन पचड गेल ।  जखन हिर ससुर िहर ाज चबआह क बाि करए \nह िरा ऐठाि आएल र ह ैि िुँ ह िरा चपि ाज ीसुँ कहने र ह ैि जे यौ गो पी  \nबाबू हि अपनेकेँ एकटा संस् कार ी कन्य ा देब जेकरािे चिचिलाक सभ \nसंस् कार भरल अचछ।  82 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nओ बाि िोन पचडि े ह िरा ि निे उठल- यएह छी चिचिलाक संस् कार ी \nकन्य ा? जे कन्य ाग ोसाँ इ-पीि र केँ साँझो-बाि ी ने देखौि । अपना भचर-\nभचर चदन टी. िी. देखि आ 70 बखगक बुढ़ सासु स ुँ िाह, जलखै, \nखेनाइ बनबाऊ ि । ई सभ सोिैि हि िाह पीबैि रही, ि खने हिर \nछो टकी काकी एकटा अनार िाएकेँ दऽ गेल ी।  िाए ह िरा अनार दैि \nबजली- \n“लएह ई अनार िों खा लएह। ” \nि ैपर हि िाएसुँ कहलय ैन- \n“गै  िाए, िों बुढ़ भे लेँ ि ुँए ई अनार ि ोहीं खा ले।” \nिाए बजली- \n“नै िों खा लएह। अखन नइ खेबह िुँ र चख लएह भोरिे खा \nलीह ह ।” \nहि कहलय ैन- \n“ह िरा की अचछ, शहर- बजार जाइ छी िुँ र ंग -चबर ंग  चिज सभ खाइ ि \nरहै छी। िों िुँ घरेिे रहै छेँ। ि ोहर उिेर ो सि र टचप गेल ौ।  ि ुँए \nई अनार ि ोह ीं खा ले।” \nिाए बजली- \n“हि िुँ आब िल-िल ाउ भे च लऐ। ह िरा खा कऽ की हएि। िों िुँ \nजबान-जुआन छह। ि ोरा अखन बह ुि चदन जीिा क छह। ि ुँए ई \nअनार ि ो ह ीं खा लएह। ”  विदेह सदे ह:२ ४|| 83 \nिाएसुँ ई गप्प -सप्प ह ोइि े रहए ि खने चबज लीक लाइ न कचट गेल  आ \nटी.िी. बन्न भऽ गेल ।  पत्नी बाह र चनकल ली। आ पु छली- \n“किीक घंघौज भऽ रहल अचछ?” \nहि कहचलऐ- \n“छो टकी काकी एकटा अनार दऽ गेल ी  ह ेन। िाए ह िरा कहैि अचछ \nई अनार िों खा लएह आ हि कहै चछऐ जे िाए िों बुढ़ भे लेँ ि ुँए \nई अनार िों खा ले। ” \nि ैपर हिर पत्नी पु छली- \n“कहाँ अचछ अनार ।” \nिाए ह िरा पत्नीक ह ाििे अन ार दैि बजली- \n“यएह अचछ अनार । बड नी क अनार अचछ।” \nहिर पत्नी अनार देखैि बजली- \n“ठीके बड नीक अनार अचछ। एकर े बेदाना कहल जाइ अचछ। ठीक \nछै अहाँ दुनू गो र े  नै खाए िाह ै छी िुँ कोनो बाि नचह, रहए चदय ौ \nहि खा लेब।” \nई कहैि पत्नी अनार नेने कोठर ीक भीिर िचल गेल ी।  ि खने चबज लीक \nलाइ न आचब गेल  आ टी.िी. िलए लग ल। \nह िरा िु ह सुँ चनकल ल- \n“ह ाय रे चिचिलाक संस् कार ी कन्य ा..!”  84 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nफोि ाइ कक्क ाक बेि ार ी \n \nि ेह ेन ने करोना िाय र स पस ै र रहल अचछ जे काज-उदेि केि ौ जाएब-\nआएब सभ बन्न भऽ गेल ।  प्रिानिंत्र ीक एक्कीस चदनक लॉ क-डाउन। \nजे जेि ए छैि ओ ओिै फुँ सल छैि। अपनो केि ौ नच ह जाइ-अबै \nछी। िाचर िे चदन ब्लड-प्रे शर क दबाइ सचठ गेल ।  ि ुँए परसू दबाइ \nकीनए िास् ि े चनिग ली जाए प डल। साइ चकलस ुँ जाइि र ह ी । यौ भाय, \nअपना ने िोटर साइ चकले अचछ आ ने िल ाएले ह ोइि अचछ। आब िुँ \nसह जे साच ठ बखगसुँ बेस ी उिेर भऽ गेल  ि ुँए ड्राइ िर ी लाइ शेन्स बनबे \nने करि। ि ुँए आब ऐ जनििे अपन िोटर साइ चकल नचह य ेँ हएि। \nई िुँ भेल चनय ि-कानू नक बा ि िु दाअह ाँसुँ छाि की, अप ना ओकाइि ो \nनचह य ेँ अचछ जे िोटर साइ चकल कीनब। जुँ सेह न्िा सुँ एक-डेढ़ कट्ठ ा \nजिीनों बेि गा डी  कीन ले ब िु दा गा डी िे पे र ोल केि एसुँ आउि। \nखाएर जे से...। \nहुँ िुँ कहैि रही परसू दिाइ कीनए साइ चकलस ुँ चनिग ली जाइ ि र ह ी। \nबेचरय र िौकपर गेल ौं  िुँ ि ीन-िाचर टा पु चलस क ेँ बैस ल देखच लऐ। बाँसक \nढढी सेह ो लाग ल  रहइ। साइचकलस ुँ उि ैर गेल ौं।  पु चलस केँ कहचलऐ- \n“दबाइ कीनए बजार जाएब।” \nएकटा पु चलस ह ािक इ शार ासुँ जाइ ले कहलक। िोड ेक दू र साइ चकल \nगुरकौने  गेल ौं।  बेचरय र िौकसुँ दस लग् गा  दचच्छन जा साइ चकलप र \nिढ़ लौं। बजार गेल ौं।  पूर ा बजार भकोभन। इ क्का-दुक्का लोक बजार िे । \nदबाइ दोकान आ चकर ाना दोकान खुजल। आपका दिाखान ािे जा \nदिाइ कीनलौं। पत्नी िाह पिी आ िीनी क आढ़ ैि देने छेल ी। एकटा  विदेह सदे ह:२ ४|| 85 \nचकर ाना दोकान पर गेल ौं  िुँ दोकान दार केँ दोकान सिटैि देखचलऐ। \nह िरा देखि े दोकान दार पु छलक- \n“की लेब जल्दी बाज ू । पोने छह बाच ज गेल ।  छह बजे दोकान बन्न \nकरए पडि ।” \nहि कह चलऐ- \n“अदहा चकलो िीनी, साए ग्राि चनचि िाह पत्नी आ आिा चकलो \nबदािक दाच ल।” \nदोकान दार जल्दी-जल्दी सिान ि ौलकऽ दऽ देल क। हि पु छच लऐ- \n“पाइ केि े भेल?” \nदोकान दार कहलक- \n“बीस रूपै आ िीनी, छि ीस रूपै आ िाह पत्नी आ ि ैंि ीस रूपै आ \nबदािक दाच लक, सभ चिला कऽ नब्बा सी रूपै आ भे ल।” \nहि एकटा निरी दैि कहचलऐ- \n“िाह पिी आ बदािक दाच लक बेस ी पाइ लइ चछ ऐ।” \nि ैपर दोकान दार बाज ल- \n“खैर िनाऊ जे भेट रहल अचछ।” \nहि सिान झोर ािे र चख िापस ी पाइ लऽ साइ चकलप र िचढ़ चिदा भे लौं। \nिन भेल एक र ाउन्ड पूर ा बजार घु चि ली। साएह केलौं । ि ाबेि छह \nबाच ज गेल ।  बजार िे दिाइ दोकान क अल ािे सभ दोकान बन्न । गिछा सुँ  86 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nिु ुँह-नाक झपने र ह ी। पु चलस डन्टा लऽ कऽ घु िै ि रहए। िु दा एकोटा \nिाह क िा पानक दोकान खु जल नै रहए।  \nसाइ चकलप र िचढ़ घरिुह ाँ भे लौं। बेचरय ल िौपर साइ चकलप र िढ़ ले \nअबै ि रही चक पु चलस बजौलक। पु चलस डाँटै ि कहलक- \n“साइ चकल से उि र ा क्य ों नह ीं..!” \nह िअकबकाए गेल ौं।  िनिे भेल जे कचह ऐ ‘ साइ चकलस ुँ नह ीं उि र ने \nसे करोना िाय र स लग  जाि ा है क्य ा? ’ िु दा बजलौं चकछ ने। सोिलौं \nके कहलक एक डंटा िाचर य े चदअए। हि बकर-बकर ओकरा सबहक \nिाने पु चलस सबहक िु ुँह ि कैि र ह ी । एकटा पु चलस बाज ल- \n“जाइ य े ।” \nहि साइ चकल गुडकौने  चिदा भे लौं। बीस-पच् िीस ल ग् गा  गुडकौने  आगू  \nबढ़लौं पछाइ ि साइ चकलप र िढ़ लौं।  \nगाि पहुुँि कऽ सिानक झोर ा पत्नीकेँ सुिझा िाह बनबैक आढ़ ैि \nदेचल ऐ। पत्नी पु छली- \n“बजार िे िाह नचह पीलौं की?” \nबजलौं- \n“बजार िे दिाइ दोकान आ चकर ाना दोकान क अल ाबे सभ दोकान बन्न \nछैल ै। ि ह ू िे चकर ाना दोकान छह बजे साँझि े बन्न भऽ जा इ ि अचछ।” \nपत्नी बजली-  विदेह सदे ह:२ ४|| 87 \n“ठीक छै, अहाँ ह ाि-पएर िोऊ ि ाबे हि िाह बनबै छी ।” \nजाबे हि कलपर सुँ ह ाि-पएर िो कऽ एलौं ि ाबे पचत्नयोँ िाह बना \nनेने छेल ी। ह िरा बैस ि े पत्नी दू कि िाह नेने एली। दच ह ना ह ािक \nकप ह िरा देल ी आ बम्ि ा ह ा िक कप अपने र खल ी। दु नू गो र े  िाह \nपीबए लगलौं।  हि कहलय ैन- \n“पूर ा बजार भको-भन्न छल। इ क्का-दुक्का आदिी बजार िे छल। पु चल स \nसभ िोटरो साइ चकलस ुँ आ पएरो ह ाििे डन्टा लऽ कऽ घु िै ि र ह ै।” \nपत्नी बजली- \n“बाि चदस गेल  र ह ी। िीि ा काकी भे टल छेल ी। कहै छेल ी िीि ा \nकाका ओछाइ न पकडन े छैि ।” \n‘िीि ा काका ओछाइ न पकडन े छैि’सुचन चिचन्िि भऽ गे लौं।  कहीं \nकरोना िाय र ससुँ िुँ ने संिचिि भऽ गेल ा।  हि पत्नीसुँ पु छलयैन- \n“िीि ा काका चकएक ओछाइ न पकडन े छैि?” \nि ैपर पत्नी बजली- \n“िीि ा काकी कहली जे बेि ार-ि ेिार नै छैि। कोनो बाि क आचक \nकोनो काज क चिन्िा भऽ गेल  छैन ि ुँए ओछाइ न पकैड नेने छैि।” \nपत्नीक बाि सुचन िनिे सबुर भे ल। चकए िुँ िोबाइ लपर जे िै सेज \nअबै ि अचछ ओइिे खाँ सी, बुखार आ साँस लइ िे चदक्कि केँ करोना \nिाय र ससुँ संििण क लिण बि ौल गेल  अचछ। से सभ िुँ िीि ा \nकाकाकेँ नै छैन। सोिलौं भोरिे चज ज्ञा सा करए जेबैन। पचह ने अगले - 88 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nबगलस ुँ भाँ ज-भूुँज लगा  लेब िखन लगिे जाएब। िु ुँह िे गिछा लपे ट \nलेब। \nर ाच ि िे खेनाइ य ो नै सोह ाएल। जेि ए पाँ िटा-छह टा गह ु िक सोह ार ी \nखाइ छेल ौं ि ेि ए िात्र ि ीनटा सोह ार ी खेलौं। सुि ैले ओछाइ नपर गेल ौं।  \nिु दा नीने ने आबए। सोिी िीि ा काकाकेँ की भऽ गेल ैन।  चकए \nओछाइ न पकैड लेला। र चह-र चह कऽ करोना िाय र सक डर ह ुअए। \nफेर सोिी िीि ा काका िुँ िौको-िौर ाह ाप र नै जाइ छैि। गा िपर सुँ \nखेि आ खेि सुँ गा िपर । खे ि ेिे परिानेन्ट खोपडी आ ििान बनौने \nछैि। केि ेक चदन िुँ बाि े िे जलखैय ो आ कल्लौओ खाइ छैि। \nखोपडी िे िाह क सर िजान र खने रहै छैि। जखन िन भे लैन \nअपनचह सुँ ि ुलसी पाि दऽ कऽ लाले िह बनौलैि आ पीलैि। िखन \nकरोना िाय र स केि ए लगि ैन । फेर शंका भेल जे बेप ार ी सभ अबै ि \nरहै छै, ि र का र ी कीनए लेल । चभनसर बािे नीन भे ल। ि ुँए अबे र िचर \nसुि ल र ह लौं। पत्नी आचब कऽ जगेल ी।  पचत्नय ेँ भैं सकेँ बाह र चनकाचल \nनाचदपर बाच न्ह सानी लगा  देने छेल ी। हि उचठ कऽ चिदा ह ोइ ि पत्नीस ुँ \nकहलय ैन- \n“हि िीि ा काकासुँ भेँट केने अबै छी।” \nपत्नी पु छली- \n“िाह नै पीब?” \nहि कहलय ैन- \n“िाह-ि ाह ओम् ह र े पीब लेब।”  विदेह सदे ह:२ ४|| 89 \nहिर चपि ाज ी दू भै य ार ी। जेठ हिर चपि ाज ी आ छोट काका, चज नकर \nनाओ र ाििर ण र ाय। िीि ा कक्काक नाओं सेह ो र ाििर ण िण्डल। \nिीि ा काका हिर काकासुँ एक िासक छो ट। हिर घर पछबचर य ा \nटोलिे जखन चक िीि ा कक्काक घर पु बचर य ा टोलिे । पु बचर य ा टोल \nआ पछबचर य ा टोलक दू र ी लग िक एक-डेढ़ चकलोिीटर। दुनू टोलक \nबीििे एकटा कनेटा िौक। जेि ए दू टा िाह क दोकान, एकटा नास् ि ाक \nदोकान, दू टा पानक दोकान, एकटा िोबाइ ल चर पे य चर ंगक दोकान सेह ो \nअचछ। \nहिर काका आ िीि ा काका बेदर ेसुँ संगी ।  दुनूक एक्के नाओं ि ुँए \nबाले-बोिसुँ एक-दोसरकेँ िीि कहैि । संगे -संग  नर चह य ा ह ाइ स् कूलसुँ \nदुनू गो र े  िै चर क पास केलैि । िै चर क केला-पछाइ ि दुनू िीि ा चनिग ली \nकौले जिे आई.ए. िे नाओं चलखे लैि। हिर काका आइ.ए. पासो \nकेलैि िु दा िीि ा काका चबच्िे िे पढ़ ाइ छोचड देल चखन। ि ेकर कार ण \nभे लै जे िीि ा कक्काक चपि ाज ीक असिय िृ त् य ु। हिर काका आई.ए. \nपास कऽ चदल् ली िल गेल ा।  चदल् लीिे दाच ल िीलिे िु ं शीक काज \nभे टल ैन। चदल् लीएिे बचस गेल ाह ।  साल-उेढ़ सालपर गाि अबै छैि। \nकाकाकेँ चदल् ली गेल ाक  बादो िीि ा काकासुँ सम्बन् ि ओचह ना रहल \nजचह ना काकाकेँ गा ििे र ह ने छल। सि पु छी िुँ िीि ा काकासुँ \nदोच स् ि य ारे आर प्रगाढ़ भऽ गे लै।  पै छला साल हिर चपि ाज ी चदिंग ि \nभऽ गेल ा , िीि ा काका कहलैि- \n“बौआनन्दु, एक्को पाइ चिन्िा नइ करह। जाबे िचर हि जीबै छी ि ाबे \nिचर कोनो बर-बेगरि ािे कोनो चिज क चबिुि नै ह ोिए देब ह ।” \nिीि ा काका ई बाि बजबेट ा नै केलैि बचल् क चनिाचह य ो र ह ला ह ेन।  90 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nपै छला साल बाच ढ़िे अपने खेि क िा नक सभ बीर ार र ांग  जकाँ गचल  \nगेल  रहए, िखन िीि ा काका एक कट्ठ ा बीर ा र दऽ खेि र ोपबा देल ैन \nजखनचक पै छला साल एक कट्ठ ा िा नक बीर ार बार ह ह जार रूपै आिे \nचबकाइ ि छेल इ । \nिीि ा काका जीिनी चकसान छैि। ि ह ू िे ि र का र ी खेि ीक जीिनी \nचकसान। ई बुझू जे भचर चदनक बार ह घन्टािे छह घन्टा ह ाििे खुर पी \nर ह बे करै छैन। िीि ा काकाकेँ दुइेय चबग ह ा  खेि छैन िु दा अपन \nचकसानी चज नगी  ि ेना कऽ ठाढ़ केने छैि जे जेठका बेट ाकेँ बी.एड. \nकरा र ह ला ह ेन आ छो टका बेट ा इ न्टर पास कऽ डी.एल.एड. कऽ \nरहल छैन। \nहि िौकसुँ पचह ने एकटा पोखैर पर चनत् य चिय ासुँ चनिृि भऽ गेल ौं।  \nिौकपर जा कलपर िु ुँह-कान िो लौं आ भचर छाँक पाचनय ोँ पीलौं। \nिौकेप र िीि ा कक्काक जेठका बेट ा चदनेशसुँ भेँट भऽ गेल ।  ह िरा \nदेखि े चदनेश बाज ल- \n“भाय, सिािार सभ नीक छह चकने?” \nहि बजलौं- \n“ह िरा चदसक सिािार िुँ ठीके अचछ। िों कहह की ह ाल-िाल छह, \nिीि ा कक्काक की ह ाल-िाल छैन? सुनलौं जे िीि ा काका ओछाइ न \nपकैउै़ नेने छैि?” \nचदनेश बाज ल- \n“बाबू केँ कोनो बाि क चिन्िा भऽ गेल ैन  ह ेन ि ुँए ओछाइ न पकडन े  विदेह सदे ह:२ ४|| 91 \nछैि।” \nि ैपर हि बजलौं- \n“हौ भाय, ह िरा िुँ डर भऽ गेल  जे िीि ा काकाकेँ कोनो बेि ार ी नै \nिुँ भऽ गेल ैन। ” \nचदनेश बाज ल- \n“िइ सभक चिन्िा नै करह। ि ोरा ह ोइ छह जे बाबू करोन ा िाय र सस ुँ \nसंिचिि भऽ गेल ा  ह ेन।” \nहि कहचलऐ- \n“हौ भाय, ह िा िुँ अखन सहए छै। जखनसुँ पत्नी कहलैन ि खनेसुँ \nचिचन्िि छी। भचर र ाच ि नीन नै भे ल। सुचि उचठ कऽ एम्हर े चिदा \nभे लौं ह ेन।” \nचदनेश बाज ल- \n“िइ सभकेँ चिचसयो भचर चिन्िा नै करह। ” \nफेर चदनेश बाज ल- \n“िाह ो जे दुनू भाँ इ पीि ौं से िुँ दोकान े सभ बन्न छै, जे ने करए \nकरोना बेि ार ी। िलह गा िे पर िाह ो पीब। आ गपो -सप्प करब। ” \nग प-सप्प करैि िीि ा कक्काक घर लग  पहुुँिल ौं। िीि ा काका िौकीपर \nबैस कऽ िाह पीबैि र ह ैि। हि सडके परसुँ कहलय ैन- \n“काका गोड  लगै  छी ..!”  92 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nिीि ा काका बजला- \n“नन्दु, आबह! आबह!! भने गिछा सुँ िु ुँह-नाक झुँपने छह।” \nहि कहलय ैन- \n“हुँ, काका, की करबै, ि ेह ेन ने करोना िायर स बला बेि ार ी िलल \nह ेन जे सभ आिंचकि भऽ गेल  अचछ।” \nिीि ा काका बजला- \n“से िुँ ठीके। हि िुँ बुझह बेरबाद भऽ गेल ौं।  ि ीन-िाचर िासक \nिे ह नि पाचनिे िचल गेल । ” \nिीि ा काका की कहलैन से िुँ बुझबे ने के लौं। बजलौं- \n“से की काका?” \nि ाबेि चदनेश एकटा प्ल ेटिे िाचर टा ड्रीिल ाइ ट चबस् कुट, एक चग लास  \nपाचन आ िाह नेने आएल। \nि ैबीि िीि ा काका बजला- \n“ह ुअ पचह ने िाह पीबह नै िुँ सेर ा जेि ह । पछाइ ि ग प-सप्प ह ेि इ ।” \nहि चबस् कुट खा पाचन पीब िाह पीबैि रही चक चदने श पान नेने \nआएल। पान खा िीिा काका चदस ि कल ौं। \nिीि ा काका पु छलै न- \n“कोनो औगुिाइ  नइ ने छह?”  विदेह सदे ह:२ ४|| 93 \nहि कहलय ैन- \n“नचह, कोनो खास ि ेह ेन काज नै अचछ। ” \nिीि ा काका बजला- \n“िखन ह िरा संगे  िलह। ” \nई कहैि िीि ा काका चिदा भे ला। ह िहू ुँ िीि ा कक्काक पाछाँ-पाछाँ \nचिदा भे लौं। दुनू गो र े  ि र कार ी खेि पहुुँिल ौं। कट्ठ ा पाँ िेि े पिा कोबीक \nखेि ी देखचलऐ। एक चकलोस ुँ दू चकलो िच र क गाँठ बन्हने। काका \nबजला- \n“ई पाि कोबी देखै छहक, जी-ि ोड िे ह नि केलौं ह ेन। पनरह ह जा र \nटका खिग अचछ। कपार ो बुचड जाइि ि ैय ो एक लाख टाकासुँ बेस ी \nह ोइ ि ए। एक चदन साि साए रूपै य े  चक् िटल दू चक् िंटल बेप ार ी लऽ \nगेल ।  ि ेकर बाद बेप ार ी एबे ने कएल। अपना ऐठाि िुँ अखबार नै \nअबै छै आ ने अपना नेटबला िोबाइ ले अचछ। सुनलौं ह ेन जे करोना \nिाय र स बन्िा कोबीिे अडि ा लीस घन्टा जीच िि रहै छै। ि ुँए बजार िे \nबन्िा कोबी बेिनाइ बन्न कऽ देल क अचछ। अन्न-पाचन चकछु ने \nसेाह ाइ ए। भचर-भचर र ाच ि नीन नचह ह ोइ ए, जगले  रहै छी।” \nह िरा िीि ा कक्काक बेि ार ीक िाह िचल गेल ।  हि बजलौं- \n“काका की करबै, एह ेन घाटा की कोनो अहीं केँ भेल ह े न। बडका-\nबडका कार खाना सभ बन्न अचछ। सुनै चछऐ चबना काज े केने लेबर \nसभकेँ कम्पनीकेँ दर िाह ा देि ए पडि ैक।” \nिीि ा काका बजला-  94 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n“हुँ, सेह ो सुनलौं ह ेन।” \nहि बजलौं- \n“काका, सबुर करू। जे ह ो इ-के छेल ै से भेल, आब की करबै।” \nिीि ा काका चकछु ने बजला। खाली ह िरा चदस ि कैि र ह ला। बुचझ \nपडल जेना चकछु बाज ए िाह ै छैि िु दा िु ह क बोली गुम् ि भऽ गेल  \nछैन। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ४|| 95 \nचबट ू च िश्र ित् स \nदू ग ोट  बटो ह ीक ग प \n( बाट पर दू गोट  बटोह ीक ग प, जबान छौं र ा िोटरसाइ च कल पर आ \nबृद्ध बाबा साइ चकल पर l) \nछौं र ा: अचह यौ बाबा, इ गो न र बा  गाि किे दू र छै यौ ? \nबृद्ध बाबा : रौ, िूं िोटरसाइ चकल पर चछ ि ोर ालखे कोन दू र रौ ? \nदू र ि ह िरा लखे छै l \nछौं र ा: नै... नै... ह िरा कहेके भािािग इ छल जे, गो नर बा  किे छै \n? \nबृद्ध बाबा : अचह ंर ो बा... ह ेर ौ, गाि के कउनु िल े आबई छै जे किह ु \nआनठाि िचलजेि ई ? जि इ छई ओिई ह ेि ई ने l \n( छौं र ा िुप्प े बढ़ीग ेल आगाँ ......) \n- चबटू चिश्र ित् स, चि लाठी ने पाल \n( घटना; िहो ि र ी चज ला चस् ि ि ह िरे संगे  घटल छैचठके प्रािःl) \n \n \n \n  96 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nउिेश िण्डल \n१ ० ५ ि् ‘सग र र ाच ि दीप जरय ’ किा िे ि ना र ैली  \nउद्धघाटनकिा : प्रो. डॉ. शचशनाि झा (कुलपचि, कािेश्वर चसंह \nदर भंगा  संस् कृि चिश्वच िद्य ालय-दर भंगा )  \nउद्धघाटन सिय : संध्य ा 6 : 30 बजे  \nचि चि : 13 फरिर ी 2021 \nकाय गििक अन्ि र ाल- संध्य ा 6 : 30 बजे से सॉ ंझसुँ 6 : 00 बज े \nचभनसर िचर \nस् िान : सीि ाय न सभागार , 3 जी.एि. र ोड, दर भंगा   \nसंय ोज क : श्री किले श झा \nअध्यि- डॉ. भीिनाि झा (उद्घाटन एिं पोिी लोकापग ण सत्र), डॉ. \nचशि कुिार प्रस ाद एिं श्री ज गदी श  प्रस ाद िण्डल (किा सत्र)  \nिंि संिालन- श्री किलेश झा (उद्घाटन सत्र), श्री उिेश िण्डल \n( पोिी लोकापग ण सत्र), श्री नन्द चिलास र ाय एिं श्री र ाि ाक ान्ि िण्डल \n( किा सत्र)  \nस् िाग ि भाषण- प्रो. डॉ. चिद्यानाि झा   विदेह सदे ह:२ ४|| 97 \nदू शब्द- डॉ. य ोग ानन्द  झा, श्री शै लैन्द्र आनन्द, डॉ. चशि कुिार \nप्रस ाद  \nचिचडय ा प्रभ ार ी : श्री गौ ि ि झा \nऐ किा गो ष्ठीिे लग भग  देढ़ दजगन नू ि न किा (कहा नी)क पाठ \n( िािन) एिि् सिालोिक द्वार ा सिालोिना \nकिा पाठ-  \n1. अनाि : श्रीििी लक्ष्ि ी चसंह ठाकुर (दर भंगा ) \n2. दर भंगासुँ चदल् लीक य ा त्र ा : श्रीििी स् िचणगि चकर ण (दर भंगा ) \n3. िनेसर ी : श्री श्य ाि भास्कर (दर भंगा )  \n4. भोंटक बचि य ा : प्रो. प्रीि ि चनषाद (िु र ह द्दी, बाबू बर ह ी) \n5. जन आन्दोलन : श्री कचपल ेश्वर र ाउि (बेरिा, झंझा र पु र)  \n6. फकडािा ली बुचढ़ य ा : श्री अचिि चिश्र (कचर य न, सि स् ि ीपुर) \n7. सभ केलह ा फुचस : श्री र ाि चिलास साह ु (लक्ष्ि ीच नय ा, ििुबनी)  \n8. अट्ठाबज्जर : श्री र ाि चिलास साह ु (लक्ष्ि ीच नय ा, ििुबनी) \n9. सम्प्र दाच य क सद्भाि : श्री नार ाय ण य ादि (जयनग र)  \n10. बेिन काकाकेँ चिन्हब : श्री उिेश िण्डल- (चनिग ली, सुपौल)  \n11. कलहक जचड : श्री शार दानन्द चसंह (बलिरी, दर भंगा )   98 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n12. दू टा भॉंटा गाछ  : श्री शार दानन्द चसंह (बलिरी, द र भंगा ) \n13. दशाणगिक अंश : श्री उिेश नार ा य ण कणग ‘कल्पकचि’- (इ सह पु र, \nसचर सिपाह ी)  \n14. अनजा न दोस : श्री र ाि ाकान्ि िण्डल- (िबौ ली, लौकह ी) \n15. प्राय चि ि : श्री नन्द चिलास र ाय- भप चटय ाह ी (घोघरडीहा, ििुबनी) \n16. सभस ुँ पै घ सॉ ंि : श्री नन्द चिलास र ाय- भप चटय ाह ी (घोघरडीह ा, \nििुबनी)  \n17. संकल्प : श्री जगदी श  प्रस ाद िण्डल- (बेरिा, झंझा र पु र)  \nसिीिा-  \nडॉ. चशिकु िार प्रस ाद  \nश्री अरच िन्द प्रस ाद  \nश्री लालदे ि कािि  \nश्री प्रदीप पु ष्ट्प  \nर ाि ाकान्ि िण्डल  \nश्री जगदी श  प्रस ाद िण्डल  \nश्री किलेश झा  \nप्रो. प्रीिि चनषाद   विदेह सदे ह:२ ४|| 99 \nश्री र ाि चिलास साह ु  \nश्री कचपल ेश्वर र ाउि  \nश्री िन्द आिाय ग  \nपं. बाल गो चिन्द आय ग  \nश्री नार ा य ण य ादि  \nपु स् ि क_ लोकापग ण_एिि्_चिि र ण \n1. कृचषय ोग  (किा संग्रह) ले. जगदी श  प्रस ाद िण्डल, लो. श्री शैलैन् द्र \nआनन्द (चनचिि किाकार, नाटककार एिं कचि)  \n2. ह ार ल िेह र ा जीि ल रूप (किा संग्रह) ले. जगदी श  प्रस ाद िण्डल, \nलो. प्रो. उषा िौिर ी (एि.एल.एस.एि. कौले ज, दर भंगा )  \n3. रहै जोकर पचर िार (किा संग्रह) ले. जगदी श  प्रस ाद िण्डल, लो. \nप्रो. शचशनाि झा (कुलपचि, कािेश्वर चसंह संस् कृि चिश्वच िद्य ालय, \nदर भंगा )  \n4. किाक र ंग  किगक संग  (किा संग्रह) ले. जगदी श  प्रस ाद िण्डल, \nलो. डॉ. य ोग ानन्द  झा (िै चि ली लोक साच ह त् य क अध्येिा)  \n5. गा िक सू र ि बदैल गेल  (किा संग्रह) ले. जगदी श  प्रस ाद िण्डल, \nलो. श्री अरच िन्द प्रस ाद (प्रिान सचिि, ििुबनी चज़ ला प्रगचि शील \nलेखक संघ) \n6. अचन्िि परी िा ( किा संग्रह) ले. जगदी श  प्रस ाद िण्डल, लो. डॉ.  100 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nचशि कुिार प्रस ाद (चह न्दी साच ह त् य क िर ेण्य चिद्वान एिं िै चिली \nसाच ह त् य क िह ुआय ािी र िनाकार)  \n7. घरक खिग (किा संग्रह) ले. जगदी श  प्रस ाद िण्डल, लो. प्रो. \nडॉ. चिद्य ानाि झा ( प्रािाय ग, एि.एल.एस.एि. कौले ज, दर भंगा )  \n8. सर स् िि ी पूज ाक परसाद (किा संग्रह) ले. नन्द चिलास र ाय, लो. \nडॉ. भीिनाि झा (आिुचनक िै चिली साच ह त् य क ििगज्ञ चिद्वान)  \n9. िणग प्रकर ण भाष्ट्य भूचिका (व्य ाकर ण, भाग - 1) ले. बाल गो चिन्द \nआय ग उफग बाल गो चिन्द य ादि, लो. प्रो. शचशनाि झा (कुलपचि, \nकािेश्वर चसंह संस् कृि चिश्वच िद्य ालय दर भंगा ) \n10. भाि पु ष्ट्पांज चल (काव्य संग्रह) ले. सीि ार ाि चिश्र, लो. प्रो. डॉ. \nचिद्य ानाि झा (प्रािाय ग एि.एल.एस.एि. कौले ज, दर भंगा )  \n11. िोनक देहचर पर (ग जल संग्रह) ले. प्रदीप पु ष्ट्प, लो. डॉ. उदय िन्द \nझा ‘चिनोद’ ( लब्िप्रचिष्ठ कचि)  \n12. देिाश्रि- 5 ( पाम्फल ेट संकलन) सं. उिेश िण्डल, लो. डॉ. \nभीिनाि झा (आिुचनक िै चि ली साच ह त् य क ििगज्ञ चिद्वान)  \n13. देिाश्रि- 6 ( पाम्फल ेट संकल न) सं. उिेश िण्डल, लो. श्री \nजगदी श  प्रस ाद िण्डल (आिुचनक िै चिली साच ह त् य क अनन् य स् ि म्भ) \nिन्य िाद ज्ञा पन- श्री किले श झा  \n१ ० ६ि आय ोज न : ग्राि- ह टनी, नौआबा खर (ििुबनी), िई 2021 िे \nह ोएि भािी संय ोज क : श्री लालदे ि कािि  विदेह सदे ह:२ ४|| 101 \nलालदे ब कािि, नौआ बाखर, घोघ र डी ह ा \nपानक ब र ैब  \n \nएकटा गी ि कार केँ\" खाकय िगचह य ा पान यौ पाह ुन ह म्ि र, जान चकए \nलै छी। जान चकय े लै छी, प्राण चकए लै छी...... संगी ि सुचन चिचिला \nिेँ पानक िल नसाच र आ िहौ ि िकर चनय चिि उपय ोग क  िोन सह ज े \nपडै य। से लचलिगर पान सिगत्र िौक - िौड ाह ाक पसल पर सब \nिरहक भे चट जाइ छ । परंि एह नो सौखगर  पानखेचनह ार क कचि नचह ुँ जे \nपानक भरल दोकान िे अपना चह स् सक केर ' चिठगर पिा' पान नचह ुँ \nभें टने औनाई ि परा इ ि छैक।पान क िचह िा अचि प्रािीनकालस ुँ शास् त्र- \nपु र ाणिे सेह ो भे टै ि अचछ। एचह लेल एकर उद्भि आ उत् पादन पर \nचििार करब परि आिश्य क बुझाय परल। िेँ िु ह ुँक लाली 'पान' \nआओर िकर जैचिक खेि ी कोना भ' रहल छैक से संि नगर, ि िु चर य ा \nआ िटरस आचद ििुबनी चज लाक गा ििे बेख देखय पचर भ्रिण कय लह ुुँ। \nिैज्ञाचनक दृचिकोण सुँ पान एकटा िनस् पचि िीक। ई आठ िषीय \nसदाबह ार लि ीदा र एकचलंग  श्रेचणक बेल (लि ी) छी। पान भारि ी य \nइ चि ह ास आ परम्पर ा सुँ बड लगी ि  जुटल छै। एचह क उदभि स् िल \nिल ाय ा चद्वप िीक। पानकेँ संस् कृि िे ि ाम्बूल, ि ेलगू िे पक्कू, ि िील आ \nिल य ालि िेँ िेचटलाई एिं गुजर ािीिे नागुरिेल कहल जाई छ। ह चरय र \nपानक पिा के सेिाद्वार ा उजर बनाय ल जाइ छ, ि करा बह ुि पाकल िा \nसफेदपान कहल जाइ ि छैक । बनार सिे पानक सेिा बढ़ श्रिस ुँ कयल \nजाई छ । िग ह केर एकटा पानक नश् लके किेको िासिच र बढ़ जि नसुँ \nओचर य ाके पकाउल जाइ छ, जकरा िगह ी पान कहल जाई छ । ओ  102 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nअत्य ंि िूल् य िान आ सुस् िादु कहल गेल  हन। एचह क पाँ ि प्रि ुख \nप्रजाचि क नाि िीक बंगला , िगह ी, साँिी, देश ािर ी, कपुर ी आ \nचिठापिा। डांटकी लाग ल  छुट्ट ापान पूज ािे देि-चपि र केँ िढ ािल \nजाइ छ । गृह  गो साईं  केँ चिशे ष अनुष्ठानिे डबल आ चर पल िु डी बाला \nपानक काज पडैि छैक से ५ गुणा  बेस ीदा ििे बढ़ कचठना ई सुँ भे टै ि \nछैक। खैर (कि) िुन सुपा र ीक य ोग  सुँ चबर ा लगा ि ार, पानचखल् ली \nिु ंह क सुन्दरि ा-सुगच न्ि आ शुचद्धक संगे  श्रृंगार बढबैि छैक। पान \nचिबाकऽ काय ल जाइ छ, जाच ह िे सोह नगर  जदा (ि िाकू ल) अनेक \nिरहक िश ाला, लौंग -इ लाई िी, भु जल नाचर केल आ िीठाक लेल र सना-\nह ीर ािो ि ी सौंप अिश्य देल जाइ छ । िेन्न ई चदन चबनु किेक पान \nखेबाक प्रिलन बढल छैक। ओना चिचिलािे से हो पाना िोड ा चखली \nकल्लािे दबेल ाक बाद उपर सुँ चिझाई लिून डांटिे लगा कय  िटैि \nदेखि े अबै छ। भोजनोपर ान्ि पानक बीड ा िा चखल्ली ि िा गछ पानक  \nछोट चखचल शोभाकार ी िान ि गेल  ऐ। ि म्बाकू (जदा) केर संग  \nचनय चिि पान खाई ि-खाई ि लोक प्राय:एचह क व्य सचन भ'जाइ छ, जे \nअभ्य ास चबनु दांि खराब के य ने आ र ोग  एिं दुगगन्िक कार णेँ छो डि \nनचह ुँ। \nओना पानिे औषचिय गुण  से हो प्रिुर िात्र ािे र ह ैि छैक। कडग र  \nिोलाइ ि छोट पै घ रुखगर  आ साग पाि सन पानक सुआद कटु कषाय \nचि क्ि आओर ििुर ह ोई छ। पानिे र साय चनक गुण  पािर जाई छ । \nएचह िे िाष्ट्पश ील ि ेलक अचि चरक्ि अिीनो अम् ल, काबोह ा इ ड्रे ट आ चकछु \nचिटाच िन प्रिुर िात्र ािे र ह ैि छैक। पान औषचिय गुणक  बखान िुँ \nिरक संचह ि ा िेँ खुब भेल अचछ। देहाि ी िेत्र िे पानक पात्र ि ा सुँ \nघाघौस फोंका केर उपिार िे पु चल् टस क रुपेँ साटल जाइ छ । \nचह ि ोपदेश'क अनुसार े बलग ि कफ ह टे बाक लेल, िु खस ुचध्द,  विदेह सदे ह:२ ४|| 103 \nअपि,सांश र ोग क  चनदान ह ेि ु पानिे औषचिय गुण  देकर गेल  छैक। \nएचह िे चिटाच िन ए खूब छैक। भोरिे जलखै कय लासन्ि ा िरी िक संग  \nपानक सेिन सुँभ ुख चनकस ुँ जगैि छैक। ओना य ू चज न ाा ल अियबक े \nकार णेँ ह ोई ि छैक। र ाच त्र िेँ सुि ै सुँ पूिग पानके नू न आ अजिाई नक \nसंग  िु ुँह िे र खल ा पर नींन नीक जेकाँ ह ोइि छैक। क्य ोंच क आ दम्ि ा \nर ोग ीकेँ पान सुँ लाभ ह ोई छ । \n भारि िे पानक प्रिलन एकटा प्रिाक रुप सिाज िेँ कचह य ा आयल \nसे प्रािीन ग्रंिर घु िंश आ िात्स्य ा य न कािस ू त्र िेँ भे टै ि छैक; ि ाच ह सुँ \nअनुिान लगा  सकैि छी। ठंडािे उकासी र ोकय लेल गिग ह र ैदके \nपानिे द'के चिबाऊ, र ाच िके उकासी ि ेज करै िुँ ह र ैदक जग ह \nअजिाइ न द'के चिबाऊ । चकडनीक र ोग ी  पानिे चबनु चकछ फेंटने \nखाई । पानिे १० ग्राि कपुगर द केँचदनिे ३-४ बेर पान चिबाऊ, सेि \nनचह ं घोटाले; एचह सुँ दाँि \n'क पै चर य ा चशकाय ि दुर ह ोइि छैक। पाकल ा पर आ छलाउदार पर \nपानके रस शुसुि कय के लगौ नाई  चह ि कर हो ईछ। पीचलया ज्िर आ \nकब्जिे पानक व्य िह ा र लाभ कार ी ह ोइ छ। जुखाििे पानिे लौंग  द'के \nखाऊ, जुकाि झटदय पुँ चक जाय ि । िगह ी, बनार सी, गंग ाच ि र ी  आ \nदेश ीपान दिाई क रुपे िेश ी काल व्य िह ाच र क ह ोई छ। सुश्रुि संचह ि ा \nसदृश्य आय ुिेचदक प्राचिन ग्रंि िेँ सेह ो पानके औषिीय े द्रव्य गुणक \nिचह िा िचणगि भेल छैक। सब पु र ाण, संस् कृि साच ह त् य क ग्रंि, स् त्र ो ि \nआचदिे ि ांबू ल केर , िादिे ५िीं शि ाव्दीक अनेकों अचभ उि र ी चबह ार िे \nिु ख्य ि ः बंगला  आ दचछ ण चबह ार चदश िगह ी प्रभ ेदक पान केर खेि ी \nकयल जाइ छ। पान उत् पाद न उष्ट्ण जलिाय ुिे छा ह दार निस्िान िेँ \nकयल जाइ छ । गिी आ ठंडी सुँ बिेबाक लेल कृचत्र ि िं डप (छा ह ी)  104 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nकेर भीिर पान उगाय ल  जाइछ, जकरा िर ेजा आ िर ेठ (बर ैब) सेह ो \nकहल जाइ छ । ऊ ंिगर ढर काह जलचनकास जोकर क बलु ई दोिट िा \nबलू आही िचटयाच र, कािगचनक आ पूणग जीिां शबाली िांचट पर जाकर \npH िान५.७ सुँ८.२ ह ोय,से पानक खेि ी लेल उपय ुक्ि ह ोइ छ । पोखचर क \nिुह ार पर खिाक हिा  पर एचह क खेि ी सुगि ह ोइ छ । अ प्रील िासक \nअंचि ि ह फ्िािे कल्टीह र सुँ जोि ा ई करैि जू न िासक र ौं द लगा कय  \nखरपििा र उन्िू लन कयल जाइि छैक। जू नक ि ेसर सप्िा ह ि े \nिौचकय ाके फेर ों सुँ िचह न जोि ा य आ िौकी दैि िांचट भु र भु र ी \nजेकाँ बनािल जायि। िोकर ा किरा आचद ओचल लेबा क आ िून सुँ \nडाई र बनाबैि ३०सेिी० िचर ऊ ुँि आ ५०सेिी० िचर िौर गर आडा क \nचनिाण किल जाइ छ । बीि सुँ जल चनकासी लेल ५ ०/३० से िी \nिौड गर नालाक चनिाण कयल जाइ छ। लाई निे दू ह ािक दुरीपर ३-\n४ िीटरके बांसक खुटा गा र ल  जाइ छ, ि ाच ह पर दू चदस आिाआि ी \nपर सुँ करिी जोच डक य निग र िौड गर बढाकय उपर छ प्पर बनाबैि \nओचह पर पु आर खर आचद सुँ छा र ल जाइ छ। ह िा चबह ाच र िे उड य नचह ं, \nि ाच ह लेल उपर सुँ बांसबल्ला आ बि ी दैि बन्हन किौह किौह \nटांकल जाइ छ । ि ीन सचलया पानक लि ी सुँ दू ं गी र ह  बाला डंटल \nएक कठािे ि ीन ह जा र अल ू आ जेकाँ दंगपर  र ोपल जाइछ। पचि य ानी \nसुँ पचि य ानी क'दुरौस ३ ० सेिी० आ पौि सुँ पौिक दुरी १ ५ \nसेिी० र ाखल जाइ छ। लि ीक कचटंग  केँ उपिाचर ि करय लेल १० ग्राि \nर ाई कोड र िा चिच र चड , िाचलक ों र ाईजा ( िैि) आ स् य ू ड ोिीनस फ्ल ोर ोसें स \nकेर चिश्रण सुँचनर ोग लि ीकेँ डुिाकय र ाखल जाई छ । खेि ी-चकसानी \nि ैय ार ी िेँ ५० चकलोिचर प्रचिकठा नीि- सचर सौ बा अण्डीक खैर देल \nजाई छ । ििी कम्पोस् ट सुँ से ह ो काज िल ािल जा सकैछ । जैचिक आ \nसू क्ष्ि पोषक ि त् ि केर अचि चरक्ि शालिे एकबेर १०० चकग्रा० नेत्रज न,  विदेह सदे ह:२ ४|| 105 \n१०० चक लो पोटाश िई -जू निे िाँ चट िढ बैि काल प्रिन् िन कयल जा \nसकैि अचछ। निर ोपिे एकच दनिे दू बेर ह लुक चसंिाई आ फरबर ी सुँ \nअप्र ैल िचर खूब अचिक पटौनी कयल जाइछ। िाटिे पाचन भचडकय \nसंग्रचह ि करैि घै ल सुँ चछ च्िा दैि पटाओल जाई छ। ठंचडिे 10-\n15 चदन पर चसंिाई कयल जाई छ। करिीआ खरह ी -सरपि सुँ सह ार ा \nदैि लि ीकेँ उपर िढ ाओल जाइछ। पान र ोग  पदग लन , चसिांि \nझू लसा, अंगिार ी , पण गदाग  सुँ अिान्ि पौि पर औषचिक प्रयो ग \nकरैि सु र चिि पानक पाि ि ैय ार कय बजार िे बेिल जाइ ि छैक । \nबर ैििे ललका िोकरा , उज्जर िांछी, चिलीिग आ िहुआ कीट सुँ \nसुर िा केनाई लाभकार ी र ह ैि छैक। पान ह ाच नकार क जडग ां ठ  सू त्र कृचि \nआ र ैनीफािग सुत्र कृचि सेह ो पै घ अिघाि करैि छैक। पान 200पाि क \nएक ढोली बनाकय िा फीसै कडा चह साब सुँ ढोली बनाक य सांस् कृचि क \nजालीदार चछ ट्ट ािे र ाच ख पठा िल जाई छ बजार । भी जलपु आर ि ह ेि ह \nद'केँ सैंि ल जाइ छ। पानक बर ैबिे किौह-किौह गो बर िे सर ाई ल \nसांस् कृचि क नोकगर  खुुँचट जे ि ैय ार कयल जाई छ ि करा एचह िरहें \nगा डल  जाई छ जे िोर ी सुँ पान ि ोरय बालाकेँ पै र िे गुँचि जाई छ जे \nघाि क टे टनश र ोग क  त् िचर ि गच ि य े चशकार भ'जाइ छ बर ैबिे । \n \n \n \n \n \n  106 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nचित्र: श्वेिा झा िौिर ी \n \nर ािलोिन ठाकुर जीक स ं विप् त  पव र चय  \nचसिम्बर 2020 केँ चिदेह 'र ाि लोिन ठाकुर चिशे षांक’ प्रकाच शि करबाक \nसािगजच नक घोषण ा केलक आ प्रस्ि ुि अचछ ई चिशे षांक। एचह घोषण ाकेँ \nएचह चलंकप र देचख सकैि छी-घोषण ा एचह ठाि प्रस्ि ुि अचछ ठाकुर जीक \nसंचिप्ि पचर िय । चनच्िा चहनकर नािपर चक् लक करबै िुँ चह नकर \nचिकीपीच डय ा पृ ष्ठ खुचज जाए ि । \n \nनाि : र ािलोिन ठाकु र \nअन्य साच ह चत्य क नाि : अग्रदूि, कुिार ेश काश् य प, िु जि बा अल ी  \n विदेह सदे ह:२ ४|| 107 \nिाि ा-स्ि. शार दा देिी  \nचपि ा-स्ि. सुर चि ठाकुर (सुर चि ठाकुर नाि र ेकाडगिे अचछ। इएह नाि \nनबोर ायाण चिश्रज ीकेँ र ािलोिनज ीक बालक पु चि केलचख न । ि ुँइ ई \nप्रि ाच णक अचछ।) \nजन्ि 18 िािग 1949, जन्ि भूचि : ग्रा.+प त्रा. - बाबू पाली (पाली \nिोह न), खजौ ली, ििुबनी, चिचिला, ह ुनक प्रारंचभक चश िा संस् कृि \nटोल पाठश ालाि े भे लचन। 1963 िे कल ुआही ह ाइस् कू लसुँ िौचर क \nपास केलाक बाद ओ नोकरी क खोज िे कल किा िचल एलाह । िखन \nओ पंद्रह े बखगक छलाह । किह ुुँ-किह ुुँ चह नक जन्ि बखग 1948 \nचलखल जाइ ि अचछ। िु दा न बोर ाय ाण चिश्रज ीकेँ र ािलोिनज ीक बालक \nबखग 1949 पु चि केलचखन । ि ुँइ ई प्रि ाच णक अचछ। साच ह त् य सुँ पचह ने \nर ािलोिनज ीक र ंगिंि आ र ं गिंिस ुँ पचह ने िै चिली आंदोलनसुँ जुडल \nछलाह । आ एकर चिस् ि ृि ििग सभ प्रकाच शि अचछ। \nअन्य पाचर िाच र क सदस् य- \nपत्नी-श्रीििी सीि ा देिी \nसंि ान-िीन पु त्र ओ दू पु त्र ी (पु त्र-स्ि. उग न ठाकुर, श्री अरुण ठाकुर \nएिं श्री ललन ठाकुर), ( पु त्र ी-स्ि. कचिि ा ठाकुर एिं श्रीििी सचिि ा \nठाकुर) \nिि गिान पिा- 2M, चिर ा ग अपाटगि ेंट स्, 4, इ टालगा छा  र ोड, \nकोलकाि ा-700028 \nलेखन / प्रकाशन ( एचह िे सुँ बह ु ि र ास पोिी चिदेह पोिी डाउनलोडपर \nर ाखल गेल  अचछ आ िकर चलंक जे पोिी छै ि ाह ीिे छै ओकरा \nचक् लक करबै िुँ पोिी खुचज जाएि) \n1) इ चिह ासहंिा (िौचलक, कचिि ा ,1977)  \n2) बेिाल किा (िौचलक, व्य ंग् य, 1981)   108 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n3) प्रचिध्िचन (अनुिाद, काव्य, 1982)  \n4) जादू गर  (अनुिाद, नाटक, 1982) \n5) िै चिली लोककिा (संक लन-संपादन ,1983) पु णिु गद्र ण-2006 \n6) आजुक कचिि ा (संपाचदि, कचिि ा,1984) \n7) िाचट-पाचनक गीि  (िौचल क, कचिि ा ,1985)  \n8) देश क नाि छलै सोन चिड ैय ा (िौचलक, कचिि ा ,1986) \n9) अपू िा (िौचलक, कचिि ा ,1996) \n10) फाँ स (अनुिाद , नाटक, 1997)  \n11) जा सकै छी चकन्िु चकय ै जाउ (अनुिाद , कचिि ा, 1999, \nभाषा-भारि ी सम्ि ानस ुँ सम्ि ाचनि) \n12) कचिपचि चिद्य ापचि िचि िान (संग -संपादन , आल ेख , 2000)   \n13) लाख प्रश्न अनुि चर ि (िौचलक, कचिि ा , 2003) \n14) स् िृ चि क िो खरल र ंग  (िौचलक, आल ेख, 2004) \n15) चर ह सगल (अनुिाद , ना टक, 2004) \n16) आुँचख िु नने आुँचख खोलने (िौचलक, आल ेख, 2005) \n17) य ुगप्रििगक किीश्वर िन्दा झा  ( संपाचदि, आल ेख, 2007) \n18) पद्मा नदीक िाँ झी (अनुिाद , उपन्य ास , 2009)  \n19) नचन्दिनर के (अनुिाद , उपन्य ास,  अंचि कािे 2009, पोिी-\n2011, िै चिलीिे) नचन्दिनर के (बय ा-2009, पोिी 2010- चह ंदीिे),  \n20) जय कांि चिश्र सिज्ञा (संग -संपादन , आल ेख , 2016)  \n21) कठपुि र ी नािक इ चि क िा  (अनुिाद, उपन्य ास , 2016) \n22) साग र  लह चर सिाना (आत् िकिा-आत् िस ंस् िरण, 2017)  \n23) अयािी संिा न (अनु िाद , उपन्य ास, िूल चिभूचि भूष ण \nिु खोपाध्य ाय, प्रकाशक चकसु न संकल्प लोक, 2018),  \n24) र ानी गा इ चदन्ल् य ू (अनुिाद , उपन्य ास , िूल जग दम्बा िल्ल,  विदेह सदे ह:२ ४|| 109 \nप्रकाशक नेश नल बुक र स् ट- 2020)  \n25) िाचर पहर ( अनुिाद , नाटक, िंचिि, अप्र काचशि)  \n26) चकशु न जी चिशु न जी (अनुिाद, नाटक, िंचिि, अ प्रकाच शि)  \n27) बाह रे बच्िा र ाि (अनुिाद, नाटक, िंचिि, अप्र काचशि) \nएकर अचि चर क् ि बह ुि र ास र िना ओ चिच भन्न पचत्र का क संपादकीय \nछचन जकरा पोिी रूपिे आनब बाँकी छै। \nस ं पादन- \n1) अचग् नपत्र (1973, डा. िीर ेन्द्र िचल्लक आ सु कान्ि सोि संग ) \n2) िै चिली र ंगिंिक िु खपत्र \"र ंगिंि\" (1974) \n3) \"सुल्फा\" नािस ुँ ह स् ि चलचखि पचत्र का (1975) \n4) \" िै चिली दशगन\" ( पु नः प्रकाशन जनिर ी 2005 सुँ िािग 2006 \nिचर)  \n5) चिचिला दशगन (िई-जू न 2009 सुँ लऽ कऽ जनिर ी 2020 िचर) \nएकर अचि चरक्ि \"देस कोस\" (1981) जकर संपादक िे नाि छल \nचिनोद कुिार झाक िु दा संपादन केर अचिकांश काज र ािलोिन \nठकु र जी द्वार ा संपाचदि ह ोइि छल। एह ने एकटा आर प चत्र का छलै \n\"देचस ल बय ना\" (Oct-1981) जकर संपादकिे नाि छलचन्ह जनादगन \nझाक िु दा काज र ािलोिने जी करैि छलचखन। \nसम्ि ान- \n1) CIIL द्वार ा  अनुिाद लेल  “भाषा-भारि ी सम्ि ान” (20 0 3 -4) \n2) चिदेह पचत्र का द्वार ा संिाचलि 2011-2012 केर “चिदेह सम्ि ान \n( सिानान्िर साच ह त् य अकादेिी पु र स् कार)”क अनुिाद पु र स् कार  \n3) प्रबोि साच ह त् य सम्ि ान (2012, िंद्रभानु चसंहज ीक य ुग् ि रूपे), \n4) चकर ण िै चिली साच ह त् य शो ि संस् िान, उज ान द्वार ा “चक र ण साच ह त् य \nसम्ि ान” 20 1 5   110 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n5) िेि ना सचिचि, पटना द्वार ा  “य ात्र ी-िेि ना पु र स् कार”-2017 \nआचदसुँ सम्ि ाच नि ।   \n6) चिशे ष सम्ि ान- चसिम्बर 2020िे चह नक नािक उपर िै चिली \nगज लिे आएल एकटा नि बहरक नाि \"बह र े लोिन\" र खबाक घोषण ा \nभे ल। ई घोषण ा देखबाक लेल चक् लक करू 'बह र े लोिन' ई बह र े \nलोिन की छै एकर पूर ा जा नकार ी लेल चक् लक करू \"बह र े लोिन\" \nएकर अचिचर क् ि कल किाक चकछु संस् िा द्वार ा अचभनंदन सेह ो भेल \nछचन जेना चिचिला सांस् कृचि क पचर षद् ओ अन्य । \nलग भग  2019 सुँ र ािलोिन ठाकुर अल्जाइ िर चबिार ीक िपेटिे छचि, \nएचह िे लोक चबसरए लाग ैि छै आ से सभ िीज जेना अपन पचर िय, \nपिा-ठेकाना सभ। 12 फर िर ी 2021, शुि चदन चभनसर 9.30 \nबजे र ािलोिन ठाकुर जी अपन घरसुँ किह ुुँ चनकचल गेल ाह  आ िकर \nबाद एहन िचर ह ुनकर कोनो पिा नै िचल रहल अचछ। ठीक एह न े \nदुचदगनिे ह िरा लोकचन ई चि शेषांक प्रकाच शि कऽ रहल छी। बह ुि \nआल ेख एचह घटनासुँ पचह ने आचब गेल  छल िुँ चकछु आल ेख एचह \nघटनाक बाद आएल अचछ।  \nर ािलोिनज ीक फोटो (पाचर ि ाच र क सचह ि) आ बह ुि र ास जानकार ी \nनबोनार ा य ण चिश्रज ीसुँ प्राप्ि भेल अचछ) । \n \nपु नःि- ई अंक अपन सिय 1 अप्र ैल 2021 केँ  प्रकाच शि भेल \nिु दा 6 अप्र ै ल 2021 केँ कल किा पु चलस द्वार ा र ा िल ोिनज ीक \nपचर िार केँ सू िना देल गेल ै  जे नीलर ि न सर कार अस्पि ालिे एकटा \nशि छै। पचर िार क लोक ओचह ठाि पहुुँिल ाह आ ओचह शिकेँ र ािलोिन \nठाकुर जीक रूपिे िीन्हल गेल ।  अस्पि ालक र ेकाडग िोि ाच बक चह नक \nिृ त् य ु 25 िािग, 2021 केँ भे लचन आ िृ त् य ु प्रि ाणपत्र िे इएह 25 िािग  विदेह सदे ह:२ ४|| 111 \nचलखल छच न।  6 अप्र ै ल 2021 केर र ाच ि िे चह न क संस् कार \nकल किाक चनििल् ला घाट (भूि नाि िंचदर)िे भे लचन। \nउपरोक् ि सू िना चिदेह द्वार ा 14 अप्र ैल 2021केँ जोड ल गेल  अचछ। \n \nर ािलोिनज ीक चकछु पाच र िा चर क चि त्र  \n \n 112 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n \n विदेह सदे ह:२ ४|| 113 \n 114 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n \n \n \n विदेह सदे ह:२ ४|| 115 \nअंक प्रकाशन केर घोषण ा \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n 116 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nचि त्र: प्री चि ठाकु र \nर ािलोिन ठाकुर चिशे षांकक स ं र िन ाक स ं दभग िे \nएचह चिशे षांक केर शुरूआि एहन सािात् कार सुँ कऽ रहल छी जे चक \nलेल गे लै बह ुि पचह ने िु दा एखन िचर अप्र काचशि छल, िकर बाद \nि ीन एहन नि सिीिकस ुँ आल ेख खंड केर शुरुआि कऽ रहल छी \nजे चक िूलिः िै चिली सिीिा-आल ोिना िेत्र िे नै छ चि। ि ाह ू िे \nअिर कांि लाल िुँ एहन र िनाकार छचि जे िै चिलीक कोनो पचह ल \nपोिी पढ़ लचि सेह ो र ाििल ोनजीक पोिी आ र ािलोिनज ीक अनुिाद \nअिर कांि जीकेँ केह न लगलच न  ि ाच ह प र ह ुनक चििार छच न। दोसर \nलेख प्रदीप पु ष्ट्पजीक छचन आ ई िूलिः गी ि का र-गज ल कार  छच ि। \nि ेसर शैलैन्द्र चिश्र छच ि। उम्िेद जे भचिष्ट्यिे ई ि ीनू सिीिा िेत्र िे \nसचिय र ह ि ा ह । िकर बाद नि-पु र ानक फेंचट कऽ िि बनाएल गेल  \nअचछ। संगे -संग  ई क् रि ने िुँ उम्रक िचर ष्ठिा केर पालन करैए आ \nने र िनाक गुणिि ाक। हुँ, एि ेक िेआन जरूर र ाखल गेल  छै जे \nपाठकक र सभंग  नचह ह ोइ न आ से चिश्वा स अचछ जे र सभं ग  नै ह ेि चन। \nपाठक जखन एचह चिशे षांककेँ पढ़ ि ाह िुँ ह ुनका िि गनी ओ िानकि ाक \nअभ ाि लगि चन। िि गनीक गलिी  जे चिक से सोझे-सोझ हिर सभहक \n विदेह सदे ह:२ ४|| 117 \nगलिी  चिक जे हि सभ संशोि न नै कऽ सकल ह ुुँ िु दा ई िेआन \nर खबाक बाि जे चिदेह शुरुए सुँ ह र ेक िि गनी बला लेखक केँ स् िीका र \nकरैि एलैए। ि ुँइ िानकि ा अभ ाि स् िाभाचिक। एकर बादो बह ुि \nिि गनीक गलिी  रहल गेल  अचछ जे चक ह िरे सभहक ग लि ी  अचछ।  \nिै चिलीिे चकछुए एहन पचत्र का अचछ जकर िि गनी एकर ंगक  र ह ैि अचछ \nआ ई ह ुनक खूबी छचन िु दा जखन ओहो सभ कोनो चिशे ष ांक चनकालै \nछचि िखन िि गनी िुँ ठीक र ह ैि छचन िु दा सािग्री अचिकां शि ः बचसय े \nर ह ैि छच न। ऐचि ह ाच सकिाक दृचिस ुँ कोनो पु र ान सािग्रीक उपय ोग  \nिचज गि नै छै िु दा सोच िय ौ जे 72-80 पन्ना क कोनो चप्रंट पचत्र काक \nह ोइ ि छै ि ाच ह िे लग भग  आिा सािग्री साभार र ह ैि छचन, ि ेसर भागिे \nलेखक केर चकछु र िना र ह ैि छचन आ िाचर ि भागिे चकछु नि सािग्री \nर ह ैि छच न। िु दा ह िरा लोकचन नि सािग्रीपर बेस ी जोर दैि चछ य ै। \nएकर ििलब ई नचह जे िि गनीिे गलिी  ह ोइि र ह ै। हिर कहबाक \nििलब ई जे संपादक-संय ोज ककेँ कोनो ने कोनो स् ि र पर सिझौि ा \nकरह े पडैि छै से िाह े िि गनीक हो चक, िु द्राक हो चक चििार िा र क \nहो चक सािग्रीक ह ो। ह िरा लोकचन िि गनीक स् ि र पर सिझौि ा कऽ \nरहल छी िु दा कार ण सचह ि । चप्रंट पचत्र का एक बेर प्रकाच शि भऽ \nगेल ाक  बाद दोबा र ा नै भऽ सकैए (भऽ िुँ सकैए िु दा फेर पाइ लाच ग  \nजेि ै) ि ुँइ ओकर िि गनी य िा शचक् ि सह ी र ह ैि छै। इ ंटरने टपर सुचिि ा \nछै जे बीििे (इ ंटरनेटस ुँ चप्रंट ह ेबाक अिचि) ओकरा सह ी कऽ सकैि \nछी िु दा सिाचग्रए नीक नै रहि िा बचसया रहि िुँ सह ी िि गनी र चह ि ो \nनि अध्या य नै खुचज सकि ि ुँइ ह िरा लोकचन िि गनी बला िु द्दापर \nसिझौि ा केलह ुुँ।  ह िरा लो कचन कएलचन, कय लचन ओ केलचन ि ीनू \nशुद्ध िानैि छी, एि ेक शुद्ध िानैि छी एकै र िनािे ि ी नू रूप भे चट \nजाएि । आन शब्दक लेल एह ने बू झू ।  118 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nजेना चक उपर पचर िय बला पन्ना पर सू चिि केलह ुुँ जे फरिर ीिे \nर ािलोिनज ी अपन घरसुँ जे चनकल लाह से फेर घूच ि कऽ एखन िचर \nनै एलाह अचछ। एचह चिशे षांक केर चकछु लेखपर एकर अस चर भे चट \nसकैए। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ४|| 119 \nर ािलोिन ठाकुर स ं ग  सािात् का र- प्रा चश्नक- डा. िन्दन ा कुिार ी (आब \nडा. िन्द ना च कश ोर)- एहन जच डआय ल सिा जिे िच ह ला कोन ा उ ि र ि ी ह \nिै चिली र ंगि ं िपर  \n प्राविक- ड ा.  िन्दन ा कुमार ी आब ड ा.  \nि ं दन ा वकश ो र , विभागाध्य ि, मै विली विभाग, ए.एन.  कॉलेज , पटना  \nए ह न जव ़िआय ल समा जमे  मवह ल ा को ना उत र त ी ह  मै विली र ं गम ं चपर : \nर ामलोचन ठाकुर  \nचिचिलांिलसुँ बाह र कल किा (कोलकाि ा) ओ पचह ल स् िान अचछ, \nजिए आिुचनक भाि- बोि क सिस ािचय क िै चिली नाटकक िंिन प्रारंभ \nभे ल। स् िि ंत्र नाट्य संस् िा सब अचस् ि त् ििे आयल। चनर न्िर नाट्य-\nगच ि चिच ि िलल, जे आइय ो िचल रहल अचछ। िूलिः प्र िासी िै चिल \nलो कचनकेँ एकजुट करब ि िा िै चिली आन्दोलनकेँ आगू  बढ़ाय ब ि चहय ा \nएकर लक्ष्य छल। कल किाक िै चिली नाट्य आन्दोलनक आब सुदीघग \nइ चि ह ास अचछ। किोक स् िच णगि उपल चब्िक गिा ह अचछ कल किा। \nबादक सियिे एकर े देखा-दे खी देश क आन शहर आ गाि सबिे सेह ो \nिै चिली नाटकक संस् िा सब बनल ि िा र ंगिंिीय गच ि च िचि सचिय  120 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nभे ल। कल किािे िै चिली र ंगिंिक न्यों र खचनह ा र ि िा चनर न्ि र \nसचिय र खचनह ा र िे जाच ह चकछु नािक उल्लेख अचनिाय ग भऽ जाइ छ, \nि ाच ह िे एकटा प्रि ुख नाि अचछ-र ािलोिन ठाकुर क, जे बादिे नाटक \nछोचड किा-कचिि ा आ साच ह त् य िे र चि गेल ाह ।  परंि परो ि रूप ओ \nएखनो कल किाक िै चिली र ंगिंिस ुँ सम्प ृक्ि छच ि। र ािलोिन ठाकुर \nअचभनय िुँ करबे करचि, किोक नाटकक अनुिाद आ च नदेश न सेह ो \nकय लचन। िु दा ह ुनक य ोग दा न  के एि बे िचर सीच िि नचह कयल जाय \nसकैि अचछ। ओ एकटा ि ह त् िपूणग संगठनकि ा  आ सिन्िय क सेह ो \nर ह चि जकर य ोग दान  गच ि चि च िक सचिय ि ा आ िकर चनर ंिरिा बनौने \nर खबाक लेल जरूर ी अचछ। \n८ िािग २ ०० ५ केँ र ािलोिन ठाकुर पटनािे र ह चि। ओ प्रबोि \nसाच ह त् य सम्ि ान २० ०४ क चनणाय क िंडल क बैस ार िे आएल र ह चि । \nअंिर र ाष्ट्र ीय िचह ला चदिस आ िहा चशिरा च त्र पाबचनक ह ू चल-िाचलक बीि \nसंध्य ा ८ बजे फ्रेजर र ोड चस् िि प्रे सीडें ट ह ोटलक किर ा न. ४ ०५ िे \nह ुनकासुँ ध्िन्य ांच कि सािात् कार कएल गेल ।  ई सािात् क ार िस् ि ुि ः \n\"नाटक आ नार ी\" चिषय क िृहद शोि क िििे कएल गेल  छल। शोि \nकाय ग पूर ा भऽ अपन चनष्ट्पचि प्राप्ि कऽ िुकल अचछ। िु दा ई \nसािात् कार आद्य ािच ि अप्र काचशि छल। आब पंद्रह िषग बाद एचह \nचिशे षांक लेल ई उपल ब्ि कराओल गेल  अचछ। कृप्या पाठक ग ण \nएचह सािात् कार िे आएल ि थ् य आ चििार आचदकेँ सािात् का र क सिय-\nचि चि दपग णिे देखबाक प्रया स करचि। प्रस्ि ुि अचछ ४ ० च िनटक एचह \nध्िन्य ांच कि सािात् कार क प्रि ु ख अंश— \nअपने कल कत्ताक मै विली र ंग मंचम े खूब सविय  र ह लह ुुँ अवि।  लगसुँ  \nएकर  गव त विव ि देखैत  र ह ल ह ुुँ अवि।  कहू  जे कल कत्त ाक मै विली   विदेह सदे ह:२ ४|| 121 \nर ंगमंचमे  मवह ला कल ाकार क केह न भूवमका र ह ल अवि ? सुनल अवि  \nजे बंगला भाषी स्त् र ीग ण लोकवन मै विली नाटकम े अवभनय  करैत  र ह ल  \nिव ि ? \nकल कत्ताक मै विली र ंगमंचकेँ  दू  भागमे बांटू -1953 सुँ 1976 िव र  आ \nफेर  1983 सुँ अद्या िवि ।  1976 मे  ह म सब नाटक करब िो व़ि  देल ौं। \nत वहय ा िव र  ह मरा  सबकेँ जत े क मवह ला कल ाकार  भे टल ीह , सब बंगला \nर ंगमंचक कल ाकार  िलीह , एवह मे  कोनो  शक नै। मै विलानी मंचप र  \nनै उत र ै िलीह , आइय ो नै उत र ै िव ि।  एक र ा एना  बुव िय ौ जे सय  \nिषष  पवह ने जखन वग र ीश घोष  बंगा लमे  नाटक  शुरू  केने  र ह वि , त खन \nपु रूषे  मवह लाक र ोल  करैत  िल। बादमे एकटा  िेश्य ा के प्रि म ब ेर  \nओ मंचप र  उत ार लवन , नाम र ह ैक नटी व िनोवदनी ।  य ह  व स्त् िवत  कम  \nकी बेस ी मै विली नाटकक  आइय ो अवि ।  1976क बाद बंगा लमे  \nमै विली नाटकम े ब्रेक लाव ग गेल ै।  1983 सुँ फेर  दोसर चरण शुरू \nभे लै।  एवह  खेप वकिु  मै विल ानी मंचप र  अयलीह ।  दू -एक  टाक नाम  \nकहब, नीक अवभनेरी  िव ि (नाम मोन पाडैत , परंच म ोन नवह  पडै \nिव न), महेश  िाक ननव करबी र ह ै।  विि ाह  भे लै त ुँ नाटक िू वट गेल ै।  \nसामाव जक बंिन िलै ।  पवत देि नाटकम े न ै उत र य  देल विन।  दोसर \nश्रीमती  िन्दना  िा, ब़ि नी क अवभनेरी, एखनो करैत  िव ि।  मु दा \nह ुनका र ंगमंचस ुँ कम प्रे म िव न -ग्रुप (स ंस्त् िा)स ुँ बेसी।  जा वह  ग्रुपस ुँ ओ  \nजु़िल िव ि-त करे टाक संग नाटक करैत  िव ि - दोसर ठाम नै करैत  \nिव ि।  एकटा आर घटना कहब।  भवरसक 1983 क बात  िीक।  \nह म सब मु ं शी र घु नन्दन दा सक नाटक ' वमविला नाटक ' कल कत्तामे \nखेलाय ल र ह ी।  एवह मे  सात  ट ा मवह ला र ह ै , प्रस्त्त ुत कता र ह ै- कणष गो ष्ठी -\nकायस्त् िक संस्त् िा वि य ै, बुवित े वि य ै।  सात  टा मवह ला आय ल र ह वि ,  122 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nनाटक कय लवन।  त कर ा बाद  दोसर नाटक लेल उपल ब्ि नै भे लीह ।  \nई  तुँ विडम्बने ने भेल।  \nबंगला भाषी अवभनेरी  र ह ला सुँ मंचनमे वदक्कत  नै ह ो इ त  र ह ए  ?, \nप्रस्त्त ुवत क गुणित्त ा नै प्र भावित  होइ  ? \nखूब बाि ा ह ोइ।  ह ालमे 6 माचष के क ल कत्तामे एकटा नाटक भे ल -\n'भफाइ त  चाह क वज नग ी '(लेख क-सुिां शु  'शेखर' चौिर ी)।  एवह मे  बंगला \nभाषी अवभनेरी  िलीह ।  ठीकसुँ उच्चार ण त क नै  कऽ स कल ीह ।  आब \nअहाँ नाटकमे  ठीकस ुँ  बजबे नै कर बै त ुँ.. .. .. ? \nअपन व्य िह ाव र क अनुभि कहू  ? अहाँ लोकवन कोना  त ैय ार  कवर य ै \nबंगला भाषी अवभनेर ी के ? \nओ ना त ुँ सब गो टे  मु दा विशे ष  रूपस ुँ - ह मरा  सबह क बीच लक्ष्म ीनार ाय ण \nवमश्र नामक एक व् य वत त  र ह व ि , जे आवफससुँ िुट्ट ी लऽ लऽ भवर वदन  \nअवभनेरी क डेरा  जा ह ुनका मै विली  बाज ब वसखा बवि , पाट ष \nघोखबविन।  मै विली संिाद  के बंगला वलवपमे लीव ख कऽ देविन।  \nत खन ह ुनकामे कोनो  बा त क पत ा नै चल ै ।  ह मरा  सबह क  संग जे -ज े \nबंगला भाषी अवभन ेर ी काज  कय लवन से एवह ना।  दू  टाक  नाम ल ेब - \nश्रीमती  िीणा र ा य  आ चन्रकला वकर ण।  ओकरा ह म सब वचन्है िव लय ै \nजे ओ मै विली  भाषी नवह  अव ि , अहाँ नै  वचवन्हव त य ै।  वसखबाक िमम े \nदुनू के म ैविलीपर  त त ेक क मांड भऽ गेल  र ह ै।  ओ दुनू  ह मरा  सबसुँ \nमै विलीय ेमे  गप्प-सप्प करैत  ि लीह ।  आब एखन ओतेक मे ह नवत  ह ोइत े \nनै िै।  हमरा  स बमे  प्रवत बद्धत ा िल।  वसखबाक प्रय ास कर ै िवलय े।  \nसाँि कऽ  अड्डा वदय ै।  एक टकाक वटकट कीवन -कीवन बंगला नाटक  \nजा -जा कऽ देवखयै , बंगलामे  की नब भऽ र ह लैए।  महेन्र मल ंवग य ा के  विदेह सदे ह:२ ४|| 123 \nपु िबव न, ओ कहत ाह ।  क लकत्तामे ह ुनका पकव़ि-पकव ़ि ह म सब  \nनाटक देखाबी -चल ू  फल्लां नाटक देखा।  एखनुका कल ाकार मे  ओ  \nप्रवतबद्धता  नै िव न।  कर ऽ के अवि , कऽ वलयऽ एकटा नाटक। नै \nवकिु अवि  तुँ एकटा ना टके  कऽ वलअ।  \nमै विलानी ना टक करए मंचप र  नै अबैत ि वि त कर  की कार ण अह ाँ \nके ल गैए ? \nसामाव जक विडम्बना िै।  ह मर सबह क जे संस्त् कार  अवि, गी त नाद -\nनृत्य-नाटककेँ ह म सब ह ेय दृव िस ुँ देखैत  र ह वलयै।  आब य द्य वप नृत् य मे  \nमै विलानी आवब र ह ल िव ि।  ह म नाम नै  कहब , कल कत्ताक एकटा  \nब़ि पै घ श्रेष्ठ  आन्दोलनी-साव ह त् य कार  िव ि, वत नकर  न नवकरबी के \nएक बेर इ च्िा भे ल िल ै नाटक करबाक -मु दा ओ अ पन बवचय ा क े \nनाटक नै करय  देल विन।  अपने ओ भाष ण दैत िव िन मं चपर  मवह ला \nके अयबाक ले ल।  आइय ो ह म -अहाँ भाषण द ैत  वि य ै , लेवकन अपन  \nबेट ी-स्त् र ीकेँ मंचप र  उत ार ब से साह स ह म सब नै  करै  िी ।  ह मरा  \nलोकवनक समाज एखनो पु रु ष शाव सत  अवि। जुँ पु रुष  Alow न ै \nकरविन त ुँ मवह ला कोना  मंचप र  अओत ीह ? एवह  वस्त् ि वत मे  एखनो  \nपवरित षन नै अयलैए -  ह म सब  भाषण जत ेक िा़ि ी।  \nअहाँ स्त् िय ं नाटक करैत  र ह ी, प्रगवत शील विचार िा र ाक  लोक र ह ी , \nअहाँ अ पन पत्नी केँ वकएक नै  मंचपर  अनलह ुुँ ? \nह म एवह  प्रिक अपेिा करैत  र ह ी अहाँस ुँ।  देवखयौ , ह मरा  पत्नी के \nपढ़ ह ो नै अबै त  र ह वन।  बाज ह ो -भु कहो नै अबै त  र ह वन।  वक ए त ुँ पढ़ ल -\nवलखन नै र ह वि।  वब य ाह  भे ल त ुँ कहवलयवन -वचट्ठ ी-पु जी लीखू ।  त ुँ \nमार ा िो व़ि  अिर लीखब सीव ख लेलवन।  ओ जे एकटा कहबी ि जे  124 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nएकटा पत्नी अपन स्त् िामी के  वचट्ठ ी वलखल विन-ट क प  ठ ब त  प  \nठ ब न त  स ब म र  ब (ट ाका पठाय ब त ुँ पठाउ नै त ुँ सब मरब)।  \nत ेह ने वलखब वसखल वन ह मर पत्नी -मार ा ज्ञा न नै भे लवन, ह ुनकर  वस्त् िव त  \nआ स्त् त र क अनुमान कऽ  वलयौ।  दोसर  अपने कमजोर ी व कए ने कवह  \nदी।  अपने ह म म ैवि क पास  कऽ कऽ गा मस ुँ कल कत्ता गेल  र ह ी।  \nनोकरी लाग ल।  मु दा कॉ लेजोमे नाम वलखौल ौ।  ह मरा  माय  के ब़ि  \nइ च्िा पढ़ ऽ-वलखऽ के।  पत्नी  जे सुनलवन कॉ लेज ज ाय  िला बात  त ुँ \nकहलवन-'एह  आ ब व िय ापुता  पढ़ त ै, त ुँ अपने कॉ लेजमे  नाम वलखौताह । ' \nत ुँ ओवह  पत्नी के ह म क त ेक दू र  िव र  आवन सकैत  िलहुुँ ? नै आवन  \nसकल ह ुुँ, ह मरो  कमजोर ी अवि ।  एकटा बात  आर कहब।  कोनो  प्रोग्राम \nह ोइ  िै , नाटक ह ोइ  िै त ुँ ओवह मे  कैक टा दशषक स्त् र ीग ण र ह ैत  िैक  \n? ह म सब ,सब, गो टे  पवर िा र क संगे र ह ै िी , मु दा पवर ि ार  लऽ कऽ  \nप्रोग्राममे  वकए नै जाइ  िी ? \nकल कत्ताक मै विली  र ंगमंचक इ वत ह ास लगभग पचास िष ष क भऽ गेल ।  \nत िावप वस्त् िव त  नै बदल ल? \nजव़ि आय ल सामाव जक संस्त् कार  जाि वर  नै बदलत , त ाि वर.. .. ।  आब  \nदेवखयौ जे ह मरा  घरमे कोनो  मवह ला आई.ए.एस. िव ि त ै य ो भानसक \nदाव य त् ि ह ुनके र ह त वन ।  नो करी ओहो  करैत  िव ि - स्त् ि ाव मयो करैत  \nिव िन, मु दा भानस स्त् र ीय े करत ीह, पवत केँ चाह  बना कऽ िैह देविन।  \nस्त् िामी वकएक ने करविन ? एकटा स्त् र ी मृ दुल ा  गग षक 'रुकोगी नह ीं  \nर ाव िका' सन उपन्य ास पढ़ त ीह, मु दा मंचप र  नै उत र त ी ह ।  ह म सब \n(पुरूष िगष ) Allow नै करै वि य वन।  पटनामे  ह म कहब  जे ह मरा  \nलोकवनक सौभाग् य  अवि जे  प्रे मल त ाज ी (प्र ेमल त ा वमश्र  'प्रेम') सन \nिर ेण्य  आ सम्म ाव नत  अवभनेरी  एखनो सविय  िव ि ।  ओ साह स कऽ  विदेह सदे ह:२ ४|| 125 \nकऽ मंचप र  अय लीह ।  \nमै विलीक नाटक सबमे  संख्य ाक दृविस ुँ स्त् र ी चवर र  कम र ह ैए।  एकर  \nकी कार ण ? की मवह ला कल ाकार क अभ ाि मार  एवह  ले ल जिाबदेह  \nअवि ? \nत ुँ आर की  ? मवह ला कल ाकार  िैके  नै त ुँ  नाटककार वलवखय े कऽ \nकी करत ा ह ? मंचने  नै ह ोयतव न।  ह म कव ह  सकैत  िी  जे कमसुँ क म  \nकल कत्ताक नाटककार  जे नाटक वलखल वन स े ओही  व ह साबे।  ह म  \nएकटा नाटक खेलाय ल र ह ी -  जादू गर आ वरह सषल।  अनुिाद नाटक  \nिल। त ुँ ह म त कैत - त कैत  ओहन नाटक त कल ह ुुँ आ अनु िाद कय लह ुुँ, \nजाव ह मे  मवह ला  कल ाकार  िलै के नवह ।  नवचके त ाक नाटक  ' एक िल  \nर ाज ा'मे  त ीन टा  मवह ला र ह ै।  मु दा ह मरा  सब लग  र ह वि  दू  टा मवह ला  \nकल ाकार ।  एक ग ोटेकेँ डबल र ोल देवल य ै।  त ुँ लोक चे ह र ा नै देवख  \nसकै त  एकटा र ोलमे ओकरा चेह र ा घु मा पािू  मु ंह  बैस ा देवल य ै -अपन  \nगी त  गा उ आ चवल जाउ ।  ई  त ुँ वस्त् िव त  अवि।  कोना  नीक नाटक \nवलखाय त  आ कोना  त कर न ी क मंचन ह ोय त  ? ह मर स्त् प ि मत अवि  \nजे मवह ला कल ाकार क अभ ाि  अवि त ें नाटककार  कम मवह ला चवर र  \nर खल वन, नै र खल वन।  वबनु मवह ला पार क नाटक ह ो त ुँ उत्त म।  \nआइय ो जे नाटक वलखाइए -त ाह ू मे  दू - त ीनटासुँ फावजल नार ी चवर र  \nकहाँ रह ैए ? ई  स ंकट सब ठामक िैक।  \nआब गो टपगर े सह ी , मै विलाव नय ो घरसुँ  बह र ा र ह ल िव ि ।  नोकरी , \nव्य ापार, फैशन, खेल -पु वल स सब िेर मे ।  गबै िव ि -नृत्य  करैत  िव ि ।  \nत खन नाटक नवह  करबाक पािू  की कार ण लगैए र ंगमंचक  स्त् िय ं केर  \nवस्त् िवत  एव ह  ल ेल कतेक दोषी ल गैए ?  126 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nह म फेर  कहब सामाव जक  अिस्त्िा दोषी अवि ।  त ाह ू मे  पु रूष िगष दोषी  \nअवि।  स्त् र ीक इ च्िा र व ह त ो  िैक त ुँ पु रूष ओकरा Allow नै करै \nि।  त ुँ ओ नै अगुआइ िव ि।  ओहुना बंगा लमे  वक दव िण भारत ीय \nभाषा सबम े क लाक प्रवत ज त ेक आकषषण  िै  त त ेक ह मरा  सबमे  न ै \nअवि।  एकदम्म े नै अवि।  व मविल ा पें वटंग बंगा ली सब बना -बना बेवच \nर ह ल अवि  ह म सब नै। मै विलानी घर -घरमे प ेंवटंग बनौत ीह -मु दा  \nप्रदशषनीमे  नै जेत ीह , वकए त ुँ पवर िार  Allow नै करै िव न।  नाटको \nलेल स ैह  बात  अवि।  एखनो ह मरा  सबह क मानवसकतामे कहाँ पवर ित षन  \nभे लए जे  नाटक एकटा  कल ा  वि य ै।  साव ह त् य क सबसुँ स शतत  विि ा \nिै नाटक , नाटक मार  पोिी नै। एकटा समवन्ि त  कल ा  िै।  एकर  \nजे प्रभाि दश षक -श्रोत ापर  पडै  िै - स े किा -कवित ाक कवह य ो भइय े नै \nसकै िै।  मु दा ह मरा  सबमे  त कर इ मानदार ी आ विच ा र क अभ ाि \nअवि।  आब मल्ल कालक  वस्त् िवत  त ुँ ह म नै कहब।  मु दा ओहू  कालक \nनाटक सबमे  नटी -सू र िा र क पवर कल्पना िै, त ुँ मवह ला क लाकार  र ह ल  \nह ेत ै -से हमरा  ल गैए ।  ई  बीच मे  आवब कऽ मु सलमानी आिामण क बाद \nपदा प्रिा आय ल।  ह मरा  लोकवनपरम्प र ािा दी सोचक लोक , ओकर \nरूवढ़ बना देवलयै। \nजत ेक नाटक अहाँ पढ़ लह ुुँ, कय लह ुुँ अििा देखलह ुुँ-त ाव ह  आिार पर  \nकहू  जे मैविल नार ीक केह न िव ि नाटक स बमे  आयलह  अवि  ? \nपु रुष आवश्रत  नार ीक िव ि।  वनय मस ुँ बाह ल , भनस ाघरमे घोंवसयाय ल , \nघरक काज  करैत , पु रुषक  सेिा करैत  नार ीक िव ि।  बह ुत -बह ुत  \nपिुआय ल नार ीक िव ि ।  पु रुषक समकिोक िव ि नै बनल अवि।  \nस्त् र ीक स्त् ि त ंर  अव स्त् त त् ि कह ाँ कोनो  नाटकम े आय लए ? अगुआय ल  \nचवर र  कहाँ आय लए? स्त् िाि लंबनक भािना िला नार ी क ह ाँ अनलवनह ें  विदेह सदे ह:२ ४|| 127 \nनाटककार  लोकवन नाटकम े ? हुँ, गुणनाि जी 'पािेय' नाटकम े \nनार ीक कनेक नीक िव ि दे खौलविन।  \nकी य ह  अवि  मैविल नार ीक  स म्प ू ण ष िवि ? \nसम्प ू णष  िव ि माने की ? वमविलाक नार ीक दू  िगष अवि ग्रामीण स्त् र ी  \nआ शह र ी स्त् र ी।  विडम्बना अवि जे वमविलामे  कल कत्ता  वक पटना  \nसन शह र  नै िै।  वशवित -बुव द्धजी िी गा म  िो व ़ि शह र  आवब  गेल ।  मु दा \nगा मक स्त्र ी एखनो  गोबर  पिैए।  श ह र मे  स े तुँ  नै करैए , मु दा ग्रा मीण  \nसंस्त् कार सुँ एखनो मु तत  नै भे लैए।  आब देखू, ह मरा  लोकवन क अविकांश \nनाटककार  शह र ी िव ि ।  ग्रा मीण पृ ष्ठभ ू वम पर मल ंवग य ाज ी  टा नाटक \nवलखै  िव ि।  आब शह र मे  र वह  कऽ गा मक नाटक वलखब ै  त ुँ स े केह न  \nह ेत ै ? शह वर य ाक मार  स्त् मृ वतमे  गा म िैक। कैक वदन गा म जाइ  िी  \nह मरा  लोकवन  ? त ें गा मक बार ेमे  वचंत न  सत ह ी  ह ोयत -त ुँ से \nस्त् िाभाविके।  त ें न ार ीक जे य िािष िव ि अयबाक चाह ी ना टकम े - स े \nनै अबै ए।  मल ंवग य ाक नाटक  'ओकरा आंगनक बा र ह मासा , नसबंदी, \nजुआय ल कनकनी ' मे  य द्य वप अय लैए।  \nस्त् र ीक दुदषशा ले ल स्त्िय ं स्त्र ी  कतेक दोषी िवि ? \nस्त् िय ं स्त् र ी के सिांशतः दोषी नै मानल जा सकैए।  ह मर ा लोकवनक \nसमाज पु रुष शाव सत  र ह लए।  ह मरपर म्प र ा ब ह ुत  ज व़ि आय लपरम्पर ा \nअवि।  एत य  बुिबाक अव ि  जेपरम्पर ा नीक ि स्त् त ु अवि ,परम्पर ा बनै \nिै मनुतखे लेल -समाजक उन्न वत  लेल।  लेवकन ह मरा  सबह क  \nसाव ह त् य मे परम्पर ाक गलत  व्य ा ख्य ा कय ल गेल ए।  जे रूवढ़  िै त करा  \nह म सबपरम्पर ा मावन लेवलयैए।  एवह  रूवढ़स ुँ जाबे ह मरा  सब के मु वत त  \nनै भे टत -त ाबे नार ीक वस्त् िव त  , नै सुिर त वन।  न ाव र य ो समाजमे  जाबे  128 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nबटस ाव िर ीक पूज ा ह ोइ त  र ह त ै आ मिुश्रािणीमे  ठेह ुन दग ाइ त  र ह त ै -\nत ाबे त क भवरसक नार ी  आगू  नै आवब सकतीह ।  नाटकोमे य ह  वस्त् िव त  \nअवि।  आवखर  लेखको त ुँ ओही िगष आ समाजसुँ अबै त  िव ि - प्राय ः  \nओहो  नार ी के सामने  नै  आनय  चाह ैत  िव िन।  ह मरा  जनैत मल ंवग य ाज ी  \nविव शि िगषक नाटके  वलखै त  र ह ला ह ।  ओवह  विव शि वपि़ि ा िगषमे  \nनार ी के विशे ष स्त् िाि ीन त ा िै।  जकरा  फार िडष कहैत  वि य ै , त ाव ह  \nिगषक नार ीमे ब़ि कम स्त् िाि ी नत ा िै।  जखन वक फार िडष मे  नार ी कम  \nवक बेस ी पढ़ बो -वलखबो कय लवन।  परंच संस्त् क ार  स मकालीन न ै \nभे लवन।  सोच आिुवनक नै  भे लवन।  आिुवनकत ाक प्र भािस ुँ पािू  \nर ह लीह। \nकी अहाँ के लगैए जे मवह ला नाटककार क अभ ाि र ह लासुँ  नाटक म े \nमवह लाक उवचत प्रवत वबम्ब.. .. \n( वबच्चे मे  बात  लोकैत) नै -नै, ई  कार ण नै िै , बवल् क ई  गलत िा र णा \nिै।  कोनो  भाषामे एना  नै िै जे मवह ला  लेवखके  मवह लाक विषय म े \nबवढ़या लीव ख सकैत  िव ि।  नाटककार  त ुँ सब भाषाम े  पु रुषे  ब ेसी  \nिव ि।  मवह ला वलखतीह  त ुँ मवह ला कल ाकार  भे टत अि िा मवह लाक \nसम्प ू णष  समस्त्य ा आओत ई  ह म नै मानै िी ।  जेना , साव ह त् य मे  आएल \nदवलत साव ह त् य  एकदम बकबास िै।  साव ह त् य  कत ौ दवलत ह ोइ  आ  \nसाव ह त् य क ार  कत ौ दवलत ह ुअय।  साव ह त् य का र  मार  स्र िा ह ोइ  िै \nबस।  देखू , दर अस ल ह मर  नाट्य विि े कमजोर  अव ि।  नाटक  \nवलखाय त  मंचन लेल से कते  मंच (नाट्य  संस्त् िा) अवि अपना सब \nलग? नाटक खेलाइ  िला  लोक  नै अवि।  मंचक (ना ट्य संस्त् िा) \nअभ ािक चल त े नाटक कमज ोर ।  कम लेखन।  सय  िषष क आिुवनक \nमै विली नाटकक इ वत ह ास अवि -संख्य ामे कतेक नाटक अवि ?  विदेह सदे ह:२ ४|| 129 \n1953 मे  कल कत्तामे ह म सब  मै विली नाटक करब शुरू कय लह ुुँ।  त ुँ \n51-52 सालमे कल कत्तामे एखन त क मार  51 टा मौवलक मै विली  \nनाटक आवब सकल - बाकी अ नु िाद अवि।  जखन वक कल कत्तासुँ  ह म  \nसब एखन िव र  250 सुँ 300 पोिी िपलह ुुँ, त ाव ह मे  मार  51 टा \nमौवलक नाटक। ह मरा  सब  लग नाटककार ोक अभ ाि र ह ल अवि। \nनाटक लीखब पवर श्रमक काज  अवि।  ओकरा  मंचक ज्ञा न ह ो इ ।  \nनाटक एक बेर वलखाय ल , पाठ ह ोयत , फेर  काँ ट-िाँट।  फेर  लीखू ।  \nत खन वर ह सषल।  वरह सषलमे  फेर  चेंज ह ोय त ।  त खन मंचन। फेर  \nकाटपीट, त खन प्रकाशन।  एत ेक पवर श्रम करबाक  लेल लोक त ैय ारे \nनै िव ि।  डैरा इ  िव ि ।  उपन्य ासोमे ह नत  मंगैत  िै त ें मै विली मे  उपन्य ासो  \nकम िै।  सबसुँ बेस ी कवित ा वलखा र ह लए सेह ो ह म कहब िंदक \nबंिन टूव ट गेल ै त ें।  ह मरा  सब लग प्रवतबद्ध आ पवर श्रमी लेखकक \nअभ ाि अवि।  फेर  लेखनसुँ  पाइ  त ुँ भे टै  नै िै।  त ें ई  'पाटष  टाइ म ' \nजॉ ब जकाँ  लोक करैए ? िो़ि े नाटक नवचके त ा वलख लवन।  आब \nएखन त ुँ मल ंवग य ा िो व़ि  व कय ो नै। बाबू  साह ेब चौिर ीक एके टा \nनाटक अवि -'कुह ेस'।  ह मरा  बुिने दह ेज प्रिापर  मै विलीमे  सबसुँ नीक  \nनाटक अवि।  वकएक त ुँ ओ 15-20 टा नाटक मे  स्त् िय ं अवभनय ो  \nकय ने रह वि आ वन य वमत  बंग ला ना टक देवखतो  िलाह ।  \n  \n \n \n  130 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \n \nअिर कां ि लाल \n \nर ािलोिन ठाकुर जीक अनुिाद \n \nर ािलोिन ठाकुर जीक पोिी प्रचिध्िचन पढ़ बाक प्रया स कऽ रहल छी \n, पचढ नचह पाचब रहल छी कार ण ,पढ बा काल िोन सद चि पूिा ग्रह सुँ \nभरल र ह ैछ, र ािलोिन ठाकुर जीकेँ पढ बा लेल लगैछ  जे ह िरो चनद्वग न्द \n,चनलेप ह ोय बाक िाह ी । अनु िाद पचह नह ु पढ़ ने छी िु दा एहन अनुिाद \nकम्िे भे टल जाच ह िे ई शा अपन आत् िा जनक आ जानक ीिे सिाचह ि \nकऽ देने ह ोच ि , ठाकुर जी के पढ बा िाने सिगहार ा िै चिलक संस् कार ि े \nडू बकी लगैब  ,जि दुख ि क लीफ सेह ो आध्यात् ि आ दशगनक सिु द्रि े \nसिाचह ि अचछ। िनकुटनी पढ बाकाल \"ढेकीिे िान किेक कि \nपबै छ\" .......... चिपचि क कार खाना सुँ रत्न भऽ बाह र अबै छ । एचह \nपाँ चि िे उपदेश प्रे र णा, सत् य सभट ा एक्कचह संग  अग ल,बग ल ठाढ़ भेल \nअचछ, ठाकुर जीक चिषय िे ह ल्ला छैक ओ हरा गेल ाह , ह िरा जनि बे \nओ िै चिली छोचड किह ु ने हरा सकै छच ि। श्रीिानक र िना सदचि \nखेि खचर ह ान ,िंचिि क आुँ गन घर सौंसे ठाढ़ भे टि ओ अनुिादे \nचकएक नचह ह ुए िु दा चनचिगिाद रुपिे अनुिाद किह ुसुँ अनुिाद नचह \n विदेह सदे ह:२ ४|| 131 \nिै चिलीक सुच्िा िाचट-पाचन सं ग  ओही स् िादिे ठाढ़ \"िसुिैि कुटु ंबकि\" \nसन िसुिैि कि एकदृिि क सू िना दैि जाग ृि  अचछ। \n \nबेस ी काल र िना चिन्दु आ र िनाकार एकाकार नचह भऽ पिै छ ,परंि \nर ािलोिन ठाकुर जीक र िना कखनहुुँ ह ुनकासुँ फराक दृचिगोिर नचह \nह ोइ छ । ह ुनक र िना बह ुि सं गच ठि लोकशचक्ि क उदय आ‘ चिस् ि ार क \nओचह सम्भ ािनासुँ पचर िय करेबाक प्रया स करैि अचछ जाच ह ठाि \nप्रचिफल चिकासक बाटक प्र शस् ि करि। चिकासस ुँ सुख सिृ चद्ध आ \nक्लान्ि िु खिण्डल पर सुख उझलबाक काज र िना िादे कैल जा \nसकै छै एकर चिश्वा स चह नक र िना कैएक बेर चदए बािे सफल \nरहल।िखन ईहो कहब जे ओ इ च ि ह ास चबसचर गेल  छलाह से नचह \nि ुँइ ह ुनका र िनािे िाच न्िक ओ घिाह स् िर छैक जे अन्य त्र भे टब \nकि संभि िा ईहो कचह सकैि चछ य ैक जे र िनाकार बेस ी काल \nजाच ह सुँ परह ेज करैए छच ि। \"आर जुचन उठा िाि बफग अम् बार नचह \nिऽ अइखन पकडब हि ि रुआचर\" जाच ह िे सम्प ू णग व्य िस् ि ा क प्रकृचि के \nचिरु द्ध ठाढ़ ह ोय बाक प्रया स जाच ह िे िगग चिच शि नचह सभक लेल \nिि गिानसुँ संघष गक घोष छैक , िै चिलीए नचह चह न्दीय ोिे झट दऽ भे टब \nअस ंभिे बुचझय ौ। सिृ चद्धक फूच ह आएब देखबािे अबै छ िु दा भाषा ले ल \nभाषा सिृ चद्धक बर खा कम्िच ह भे ट ैछ। फूह ीसुँ सन्िो षक ह चर च ि िाक \nचिस् ि ा र क आश िु दा स् िाय ी चिस् ि ार लेल बर षा िाह ी । जाग र ण , \nसंगठन , सािाच जक दाच य त् िब ो ि आ’ सिचन्िि र ाष्ट्र ी य दृचिक चिकासक \nचिच िि बाट आ ओचह बाटपर प्रि ुख अचछ, स् िचणगि अिी ि क अिदानक \nपचर िय द्वार ा लोककेँ उत् प्रे चर ि करब। चिचिलाक सांस् कृचि क इ चि ह ास \nपरा ििक गौ र ि गा िासुँ पचर पूणग अचछ। िु दा ठाकुर जी ओचह \nगौ र िगा िासुँ फराक भऽ एकटा नि दृचिकोण ठाढ़ करबािे लाग ल   132 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nछचि जे नचह िऽ र ाज नी चि प्रे चर ि अचछ आ नचह कूनू चिशे ष िा र ा िा \nचििार सुँ ह ुनक स् िि ः स् फूि ग भाि जे चकनको कम्य ुचनस् ट िा िािपंिी \nलगौ न्ह  परंि ओ सदचि चिचिला आ िै चिलीपंिी चिकाह जाच ह चिषय िे \nजनबाक अनेक स्रोि अचछ। ओ स्रोि सभ चलचखि आ ’ अचलचखि \nदू नू अचछ। जे चलचखि अचछ पढ़ ल-चलखल लोक ि कर ा पचढ़ पचढ़ \nसािाच जक बोि सुँ अचभभूि हो इि र ह लाह अचछ आ जे चलखल नचह \nजा सकल, से लोक कंठचह क िाध्य िे आइ िचर सुर चिि र चह प्रे र णाक \nअजस्र स्रोि प्रिाचह ि करैि आचब रहल अचछ। कूनू बेचक्ि जखन \nकिग आ दाच य त् ि के िरि च िन्दु िक पहुुँिबाक प्रया स करै छचि िुँ \nदेखार ह ोइ छच ि। ि चह न ा ठा कुर जीक र िना सेह ो सिाजक सभ िगगक \nबोि पस ार ैि सभक लेल िे ि ौनीक काज सेह ो करैए छच ि आ अपना \nचदसस ुँ संघषगघोष सेह ो। \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२ ४|| 133 \n \nप्रदीप पु ष्ट्प \nग ीि का र र ािलोिन ठाकुर  \nिै चिलीक आने चिि ाक अनु रूप िै चिलीक गी ि क उपर आल ोिक \nलोकचन कम्ि ध्य ान देल चन अचछ। कचिि ाकें चिशे ष िहत्ि द' िै चिली \nगी ि क उपेिा कयल गेल  अचछ। य द्य चप िै चिली गी ि क परम्पर ािे \nिहा कचि चिद्य ापचि जकाँ गीचि -काव्य क पु र ोि ा नीक जकाँ िु खर छचि \nआ ह ुनका बाद सेह ो बह ुि नीक गी ि का र क श्रृंखल ा रहल अचछ, \nि िाचप ई कहबािे कोनो अश ौ कय ग नचह ं जे िै चिली गीि -चिि ाकें ओिेक \nिूल् य नचह भे चट सकल जे ओकरा भे टबाक िाह ी । य द्य च प चभन्न- चभन्न \nकाल िे गी ि कार- कचि द्वार ा रिल सुििुर गीि  िै चिल जनिानसक \nकंठिे अपन िािुय ग संग  लोकचप्रय ह ोइ ि रहल िु दा गी ि क आल ोिना \nपि आ अइ िास् ि े अकादिीक सह य ोग क  दृचिकोणसुँ गीि चिि ा \nकचिि ा जकाँ जग ह नै बना सकल।  \nिै चिलीक प्रचस द्ध कचि, र ंग किी, आंदोलनी, पत्र-पचत्र काक िाध्य िे \nिै चिलीक जन- जाग र ण  कएचनह ार श्री र ािलोिन ठाकुर जीक \nसाच ह चत्य क अिदान बेस व्य ापक अचछ। एकटा सििग कचि, िाि ृभाषा \nअनुर ाग ी , आन्दोलन किी, पत्रकार इ त् य ाच द चिच भन्न भूचिकाक नीक \nजकाँ चनिगहन कचर ि ो ठाकुर जी िूलिः िै चिलीक सुंदर भचिष्ट्य लेल, \nचिचिलाक उत् िान ले ल चिंचि ि स् िप्नद्रिा छच ि।  \n 134 || व ि द े ह स द े ह: २ ४ \nर ािलोिन जीक गीि  िूलिः चिचिलाक छा य ाच ित्र अचछ। व्य ापक \nउद्देश्य सुँ रिल गेल  गी ि क कैनिास निहर अचछ आ आने गी ि का र \nजकाँ िस् ि ुचनष्ठ आ सू क्ष्ि नै भ' पबै ि अचछ। गी ि का र ठाकुर जी \nचनचि ि रूपे ण प्रगचि शीलिा प्रचिचनचि छच ि। चह नक गी ि  य िािगक \nभूचि पर ठाढ भेल िजगू ि घर जकाँ अचछ। अपना सियक सिाज \nआ देश क सिु चिि चित्र उपचस् िि करबाक सफल प्रया स ठाकुर जी \nकय ने छच ि। चह नक गीि  सिाजक िगग- संघषग केँ, अस िानि ाक ेँ \nप्रचिध्िचन चिक। ई अपन गी ि िे िाच न्िक आह्वान करैि छच ि। \nचह नकािे सििा िूलक सिाज क प्रबल भािना देखाइ ि अचछ। चह नक \nगीि  कोनो निय ुिि ीक प्रचि रिल गेल  उपिा- उपिे य आ श्रृंगार क \nिणगिाला नै, अचपिु चह नक गी ि  भूख, ब्य ाच ि, बेकार ी, शोष ण आ अपन \nभाषा- संस् कृचि क प्रचि चह नक अगाि  अनुर ाग क  गान  चिक। श्रचिक- \nिजदू र  िगगक  आिोश, पल ाय न, भूखिरी, कृषकको अिो गच ि चह नक \nिूल- चिषय र ह लचन अचछ।  \nअपू िाक भूचिकािे श्री निीन िौिर ी चलखै ि छचि-\"र ािलोिन ठाकुर \nजीकेँ य शस् िी गी ि कार क पचि य ानीिे देखब कोनो आल ोिककेँ नै \nअघर ि चन। एचह पोिीक गो टे क  दजगन गी ि िे ओ सािथ् य ग छै।\" हि \nआदरणीय िौिर ी जीक एचह किनस ुँ सह िचि नै र खैि छी। य िािगक \nि ेह ेन स् िर ठाकुर जीक गी ि िे प्रि ुखिा सुँ उपचस् िि छच न्ह जे चनचि ि \nरूपे ण चह नका अग्रणी गी ि का र क रूपिे स् िाचप","size_mb":34.15,"has_text":true},"Sadeha 25.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 25.pdf","name":"Sadeha 25.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह २५  \nवि द े ह-सद े ह २५, वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार (अंक ३३३-३५०) सँ,  \nमै वि लीक सिव श्र े ष्ठ गद्य आ पद्य क ए कटा समानान्तर संकल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  साव हत्य आ न् द ो ल न : मा नुष ी व मह स ं स् कृता म्  \n \nवि देह - प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।   \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवन क अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ज्ञानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रव यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पा वद त अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n( c)  २ ० ० ०- अद्य तन। स र्वाध ि का र स ु रध ि त। ध र्वद े ह म े  प्र का ध ि त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ र्वक सर्वाध ि का र  \nर चनाक ा र  आ  संग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ ध ह ह ।   भ ा ल सध र क गा छ  ज े  सन  २ ० ० ०  सँ  या ह ू ध सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ ध द  ध ल ंकप र   आ  अ ख नो ५  ज ु ल ा इ  २ ० ० ४  क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (ध कछ ु  ध द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ध ल ंकप र , स्र ो त  wa y b a ck  m a ch i n e  o f  \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सध र क गा छ -प्र थ म  म ै ध थ ल ी  ब् ल ॉग / म ै ध थ ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ हटरने ट पर   म ै ध थ ल ी क प्र ा ची नत म  उ पध स् थ त क रूपमे  ध र्व द्य म ा न अ ध छ ।  ई  म ै ध थ ल ी क पध ह ल  इ ंटर ने ट पध िक ा  ध थ क  \nज कर  नाम बा द म े  १  ज न र्वरी  २ ० ० ८  सँ  \" ध र्व द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ंटर ने टपर  म ै ध थ ल ी क प्र थ म  उ पध स् थ ध त क या िा  ध र्व द े ह -  \nप्र थ म  म ै ध थ ल ी  पा ध ि क ई  पध िक ा  ि ध र  पह ु ँ चल  अ ध छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का ध ि त  ह ो इ त  \nअ ध छ ।  आ ब “भ ा ल सध र क गा छ ” ज ा ल र्वृ र्त्त  'ध र्वद े ह ' ई -पध िक ा क प्र र्वक् त ा क संग म ै ध थ ल ी  भ ा षा क ज ा ल र्वृ र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ ध छ ।  ध र्व द े ह  ई -पध ि का  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E HA   \n( c)२ ० ० ०- अद्य तन। स र्वाध ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अध छ ततऽ  स ंपाद का ि ीन। \nसंपा द का ि ी न ।  ध र्वद े ह- प्र थ म  म ै ध थ ल ी  पा ध ि क ई -पध िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे ह र  \nठ ा कु र ।  E d it o r : Ga j e n d r a  T h a k u r .  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ ध ल क आ  अ प्र का ध ि त  र च ना ( ज कर  म ौ ध ल क त ा क सं पू र् ण  उ र्त्त र द ा ध यत्र्व  ल े खक  गर्क  म ध् य \nछ ध हह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f र्वा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ ध थ ।  ए त ऽ प्र का ध ि त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /संग्रह कर्त्त ा  ल ो कध नक  ल गम े  र ह त ध ह ह ।  \nसम्पा द क 'ध र्व द े ह ' प्र थ म  म ै ध थ ल ी  पा ध ि क ई  पध िक ा  ऐ ई -पध िक ा म े  ई -प्र का ध ि त / प्र थ म  प्र का ध ि त  र चनाक  ध प्र ंट-र्वे ब  \nआ का इ र्वक/ आ का इ र्वक अ नु र्वा द क आ  म ू ल  आ  अ नूध द त  आ का इ र्वक ई-प्र का ि न/  ध प्र ंट-प्र का ि न क अ ध ि का र र खै त  \nछ ध थ ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पध िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा ध र श्रध म कक  प्र ा र्विा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा ध र श्रध म कक  इ च् छ ु क ध र्वद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ ध थ , से  आ ग्र ह ।  र चनाक  संग र चनाक ा र  अ पन संध ि प् त  पध र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ ि ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ ध ल क अ ध छ , आ  पध ह ल  प्र का ि नक ह े त ु  ध र्वद े ह  \n( पा ध ि क)  ई  पध िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ ध छ ।  म े ल  प्र ा प् त  ह ो यबाक बा द  यथ ा संभ र्व ि ी घ्र  (  सा त  ध द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का ि नक अ ंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एध ह  ई  पध िक ा केँ  म ा स क ० १  आ  १ ५  ध त ध थ केँ  ई  प्र का ध ि त  \nकए ल  ज ा इ त  अ ध छ ।  I S S N: 2 2 2 9 -5 4 7 X   \nमू ल्  य : भ ा. रू. ३० ०० /-  स ंस्  करण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 25: A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 333-350 at www.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (पृ. १ -३८० ) \nग जेहर ठाकुर - सधिय ा र ोपधन (संपादक डा. प्रमोद कु मार ) - ४ ३  टा \nबीह धन कथा ले खकक स धिय ा संग्रहक समीिा  (पृ. २ -८) \nड ा.  र्व ीर ेहर मध ल्लक ज ीक सािा त् का र- नब ोना र ायर्  धमश्र  द्वार ा-  मैैधथलीम े \nसंप्रधत जे धलखल जा र ह ल अधछ त ाध ह सँ ह म धनर ाि नधह  छी  (पृ.  \n९ -१ ९ ) \nड ा. य ोग ा नहद िा - प्रर्वास ीक स् नेहसँ  ओतप्रोत  मात ृभूधम (पृ. २ ० -२३) \nड ा.  धकिन का र ीग र - ध मधथल ा मे  धबल ुप्त भे ल  जा र ह ल \nभांट/भैंट(घूमक्कर  र्वाचक ), लो क कलाकार  ढ ोल  धपपही र्व ला के  खोज \nखबैर  के र ाखत ? , पु रूस् का र ी गुगा पु रूस् कार  बँट ा डकै त , महा मार ी \nसन डेरा उन भे ल जा  र ह लै?  धमधथला स पल ाय न (पर दे ि कमाएब) , \nधमधथला मै धथली के दुदण िा लैए दोखी के सब ह इ /अधछ ? , बोंग पाद  \nबौआक बखार ी , भगम भग्गी फैिन , धमधथला म ैधथली आंदो लनक धमथक  \nप्रया स आ समािा न? , मोछ र्व ाली मौगी, मै धथलीमे  र चना चोर ीक धर्वकट \nसमस्य ा आ समािा न , मै धथल ी ध़िल्म उद्य ोग  अखनी त क आ नबका \nप्रयो ग, धमधथला मै धथली के नाम पर दललपनी आ च ल कपनी , बीह धन  \nकथा- बाबा  भक्त  कटाि  (पृ. २४ -६ १ )   \n \nस ं त ोष कु मार  र ाय ' बटो ह ी' - बकरी संस्कृधत  (पृ. ६२ -६ ५ ) \nमधर्कां त  ठाकुर - धचंत ा मामा  (पृ. ६ ६ -७ १ ) \nिधिकांत कर् ण - बीह धन कथा -बड़का  भक्त (पृ. ७२ -७ २ ) \nसुभर ा धमश्र भ ाव्य ा- बीह धन कथा (हकार , प्रपंच)  (पृ. ७ ३ -७ ४ ) \nज्ञ ानर्वर्द्णन क ं ठ-  ि ि  ज्ञ,  भाषाक िौह धर ,  केकर मौसा धछ य ौ ? ,  \nमै धथलीक प ढ़ाइ ,  भोगी बनलाह  बाघ,  अधभनर्व  दिी धच, जालंिर-य ाि ा \n(पृ. ७ ५ -८ ७ ) \nदी धपका िा - अपर ाि ी त य  अधछ  (पृ. ८८ -८ ८ ) \nर ाज नहद न लाल दास ः पधर चय - (पृ. ८ ९ -९०) \nर ाज नहद न लाल दास  धर्विे षांकक स ं र चन ाक स ं दभण मे - ( पृ .  ९ १ -९१) \nमु केि दर्त्त- एकटा सिक्त  सम्प ाध दत  व्य धक् त त् र्व:  र ा जनहद न लाल दास  \n(पृ. ९ २ -१ ० ३ )   \n \nधदलीप कुमा र  िा - मै धथ ली मा ध्य मस ँ प्राथधमक धििा ह ोइ  सएह  छलधन \nस् र्व. र ा जनहदन ल ालदासक अंधत म इ च्छा  (पृ. १० ४ -१ ० ७ ) \nअध जत कुमा र िा - र्वन म ैन आमी: श्रर्द्ेय  र ा ज नहदन लाल दास , \nधमधथला मै धथली आहदोलनक  पाथेय : श्रर्द्ेय  र र्वीहर जी  (पृ. १ ० ८ -\n१ १ ८ ) \nअि ोक - स म्प ादक र ाज नहदन लाल दास आ कर्ामृत  (पृ. १ १ ९ -१ २ २ ) \nज गदी ि चहर  ठाकुर ’  ’अधनल’ - साध ह त् य कार-सम्प ादक श्री र ाज  नहदन  \nलाल दास , भधर नगर ीमे िो र , सभट ा सोनार कें नधह  गढ़बाक कल ा  \nह ोइ छ (गजलक समीिा : पोथी ‘ल ेखनी एक र ंग अनेक’ )  (पृ. १ २ ३ -\n१ ३ ९ ) \nचहदन ा दर्त्त- श्री  र ाज नहदन लाल दास  : िीर्काय ामे अ स ीम उज ाध हर्वत  \nव्य धक् त र्व (पृ. १४ ० -१ ४ ६ ) \nअमोद  िा - क्राध हतकार ी चेत न ा जगबैत  मै धथली नाटक ’स ंत ो’ (ल ेखक \nस् र्व. र ा जनहदन ल ाल दास  जी )  (पृ. १ ४ ७ -१ ५ ० ) \nअधखल ेि िा - मै धथ ली साध ह त् य क एकांत  साि क र ाज नंदन  लाल दा स  \n(पृ. १ ५ १ -१ ५ ३ )   \n \nचहरे ि - मै धथ ल धिरोमधर् र ाज नहदन ल ालदास  (पृ. १ ५ ४ -१ ६ ० ) \nध जत ेहर नाथ  दर्त्त - संस् मरर्- माछक र स  (पृ. १ ६ १ -१ ६ १ ) \nक ं चन क ण्ठ - आदरर्ीय  श्री र ाज नंदन लाल  दास  (पृ. १६ २ -१ ६ ५ ) \nलक्ष्म र् िा ’स ाग र ’ - धमधथला क मु कुट मधर् र र्वीहर, र ाज नहद न लालदास:  \nएक उदार चेत ा सम् पादक  (पृ.  १ ६ ६ -१ ७ ९ )  \nर मे ि लाल दास - मामा श्री  र ाज नहदन लाल दास  जी  (पृ.  १ ८ ०-\n१ ८ ९ ) \nिारदानहद दास पधर मल - म ैध थल ी पिकाधर त ा मे  र ाज नहद नक अर्वदान  \n(पृ. १ ९ ० -१ ९ २ ) \nनब ो न ार ायर्  धमश्र : य ुग प्रर्वर्त्तणक र ाज  नहदन लाल दास  (पृ. १ ९ ३ -\n१ ९ ८ ) \nसुर ेहर ठाकु र - मै धथ ली सेर्वी कल मक धसपाह ी:  श्रीमान र ाज नहदन लाल \nदास  (पृ. १ ९ ९ -२ ० ५ ) \nसुिी र- श्रीय ुत ् र ाज नहदन ला ल दास जी ओ मै धथल  (पृ. २ ० ६ -२ ० ६ )   \n \nकामेश्वर  िा ’कमल ’- कर्ाम ृ त  पधि का आ सम्प ादक श्री र ाज नहदन  \nलाल दास  (प ृ. २० ७ -२ १ ० ) \nप्रदीप ध बह ा र ी - संस् मरर्: र ाज नहदन लाल दास::अपने घरमे परग ोि ी  \n(पृ. २ १ १ -२ १ ९ ) \nअर धर्वहद ठाकु र- “धचि ा-धर्वध चिा” सं प्रदधिण त  ह ो इ त  मै धथल  धप्रधमधटधर्वज्म \n(पृ. २ २ ० -२ ५ ० ) \nधर्व जय  इ स् सर \"र्वत् स\"- धर्वभूधत  संग प्रधतभूधत  -स् र्व० र ाज नंहदन  लाल दास  \nजी (पृ. २५ १ -२ ५ ३ ) \nधिर्व ि ं क र  श्री धनर्वास- र ाज नहदन लालदासक नाटक  (पृ. २ ५ ४ -२ ५ ७ ) \nिैलेहर  धमश्र- र ाज नहदन लाल  दास: धमधथला -मै धथलीक  एक टा धनष्काम \nय ोग ी आ य ोर्द्ा  (पृ. २५ ८ -२ ६ १ ) \nमु न्न ा जी- साध ह धत् य क जाध त र्वा दी सीमा त ोड़ लधन र ा जनहदन  जी , बीह ध न \nकथाक धर्वकास मे रचनाकार क योग दान  (पृ. २६ २ -२ ६ ९ ) \nआि ीष अन धचहहा र - जाध त र्वादी  र ाज नंदन  लाल दास बनाम दू िसँ  िो ल  \nआन लोक , गज लक र खबार  सू त ल अधछ , भूधमका एक: फाँ क अनेक \n(आल ोचना ), ह े धिर्व “ए करा गज ल कधह त ह ुँ\" ह ोइ छ लाज ,   \n \nअनुिासन+ध र्वरोह =पधर र्वर्त्त णन:  अनुिासनहीनत ा+ धर्वरोह=अर ाज कता, \nसाध ह त् य  केंधरत  जोग ी र ा , र ाम लोचन ठाकुर जीक गद्य  र चना , र र्वीहरनाथ \nठाकुर  जी क \"कधथत गज ल\"  (पृ. २ ७ ० -३ ४ ९ )- \nर र्वीहर नाथ ठ ाकुर धर्विेषांकक स ं दभण मे- (प ृ. ३ ५ ० -३ ५ ३ ) \nश्री  रर्वीहर नाथ ठाकुर- (पृ. ३ ५ ४ -३ ६ ३ ) \nप्रदीप पु ष्प- गी त क अप्र धत म धिल्पकार : र र्वीहर नाथ ठाकुर  (पृ. ३ ६ ४ -\n३ ६ ७ ) \nन ार ायर् जी -  आिुधनक मै धथली  गी त क सजग उ न्न ाय क  (पृ. ३ ६ ८ -३ ७ २ ) \nडॉ. कैलाि क ुमार  धमश्र - र र्वीहरनाथ ठाकुर , ह ुनक र चना आ  जनमानस  \nकेर  उदासीनत ा  (पृ. ३७ ३ -३ ८ ० ) \n \n \n   \n \nपद्य-ख ण्ड  (पृ.  ३८१ -५ १ ५) \nप्रदीप पु ष्प- २  टा रुबाइ  आ २  टा गजल  (प्. ३ ८ २ -३ ८ ४ ) \nधद नकर  कु मा र - ३ ० टा कधर्वत ा (पृ. ३८ ५ -४ २ २ ) \nकुमु द \"अनु हजया\" - सुक्खा धसम् मड़ कर्त्तै जो गलो जा य (पृ. ४२ ३ -\n४ २ ५ ) \nआि ीष अनधचह ह ा र - भधक्त  गज ल, धकछु गज ल  (प ृ. ४२ ६ -४ ३ ७ ) \nर ाज  धकिो र  धमश्र - आमक ग ा छी,  सुख, नर्व-संस् कृधत  ओ  गा म,  \nइ जोध र आ (पृ. ४३ ८ - ४ ६ ४ ) \nस ं त ोष कुमार  र ाय ' बट ोही' - मनु ख बनर्वा मे  प ै लगैत छै,  घरर्वा ली,  \nमाए, धपत ा,  भै य्य ार ी,  िालदार  चुनार्व, र ाज गद्दी  पर उल्लू, पधह ल परेम , \nके बनत ै स ार थी अइ ज न -मन-गर् के ?  (पृ. ४ ६ ५ -४ ७ ८ ) \nड ाै . धकिन  कार ीग र - ह ौ त ो र े त  ग ौंआ धछ य अह , प्रकृधत के बसाबह , \nह ो ह ो  त  ह ो ह ो , क त अ ह ेर ा  गेल ै मनुक्खक धज नगी , धमध थल ा मै धथली \nके ठीकेदार ी? , धकछो ने करू , जेकरा देखू  सैह  नेता ? , के दि णक \nआ के सब कधर्व? , बधह न के अंगना भरदुधत य ा न त  पूरब , आबू य ौ  \nदेखू  धमधथला के गा म , आ र े सुग् गा  आ आ (बाल कधर्वत ा)  (पृ. ४ ७ ९ -\n४ ९ ९ )   \n \nकल्पन ा ि ा - पान, इ जो त, कोइ ली र े , दीप, नध ह  र ह ल लचार ी  (पृ.  \n५०० -५ ० ९ ) \nमु न्न ा ज ी - कधर्वत ा- दला ल, ध कछु त ाँका ( T ANKA) (प ृ. ५ १ ० -५ १ ३ ) \nआि ीष नी र ज - र ाज नंदन लाल  दास  (पृ. ५ १ ४ -५ १ ५ ) \nसा रस्र्वत- क वि त ा सारस् ित क [१ आ  २  (२ ५  टा) ; ३. “वनम ोव िया \nअिी र  \" (वपर ोज गढ़ य ुिा सवमवत वदस सँ देश  आ  विदेश  मे  िसल सि  \nव्यवक्‍ट त केँ सारस् ि त क अश ेष २ ० १ ५ ह ोलीक  ह ा वद क शुभ कामन ा  स ं ग)] \n(पृ. ५ १ ६-५ २६) \n  विदेह सदे ह:२५|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह स द े ह: २५ \nग जेन्द्र ठाकुर \n \nसझिय ा र ोपझि (स ं पादक डा. प्रम ोद कुमार)- ४३ टा बी ह झि कथा \nलेखकक सझिय ा स ं ग्रह क समीक्षा \n \n१ \nसझिय ा-साि बीह झि कथा संग्रह मािे ४३ टा बीह झि कथा लेखक \nमािे १.घिश्य ाम घिेर ो, २.मु न्न ाज ी, ३.िार ा य णजी, ४.प्रम ोद कुमार िा \n'गो कुल ', ५.डा. प्रम ोद क ु मार, ६.मु न्न ी कामत, ७.अम र ेश कुमार \nलाभ, ८.झिद्य ा चन्द्र िा 'बमबम', ९.सत् य ेन्द्र कणण , १०.झिन्द्दे श्वर ठाकुर, \n११.आभा िा, १२.झशि कु मार, १३.झप्रय ंिदा, १४.महा कान्द्त प्रस ाद, \n१५.प्रभ ाष अझकंचि, १६.आ शीष अिझचन्द्हा र, १७.पूिम िा, १८.शुभ्रा \nसंत ोष, १९.जिाह र लाल कश् य प, २०.सु भाष क ुमार कामत, २१.िीर ज \nकणण , २२.कुमार ी आरत ी, २३.कल्पिा िा-१ (बोकार ो), २४.कल्पिा \nिा-२ (पटिा), २५.सझबत ा िा 'सोिी', २६.झििीत ा ठाकु र, २७.मृ णाल  \nआश ुत ोष, २८.अमर ठाकुर, २९.मिीषा िा, ३०.रूबी िा, ३१.ओम \nप्रकाश िा, ३२.झह माझर झमश्र ' झह म', ३३.इरा मझल्लक, ३४.कंचि कंठ, \n३५.र ाज ेश िमा 'भिाझदत् य', ३६.झमझसदा, ३७.जय न्द्ती कुमार ी, \n३८.कल्पिा कुमार ी, ३९.सांत् ििा झमश्रा, ४०.िन्द्दिी िा, ४१.भु ििेश्वर \nचौर झसया 'भु िेश', ४२.अमर कान्द्त लाल आ ४३.दीपा झमश्रा। २३ \nगोट पु रुष आ २० गोट मझह ल बीह झि कथाक अझि ई संग्रह । \nसंग्रह क पु रुष बीह झि कथाकार \n१.घिश्य ाम घिेर ो, २.मु न्न ा जी, ३.िार ा य णजी, ४.प्रम ोद कुमार िा \n'गो कुल ', ५.डा. प्रम ोद कुमार, ६.अमर ेश कुमार लाभ, ७.झिद्य ा चन्द्र \nिा 'बमबम', ८.सत् य ेन्द्र क णण , ९.झिन्द्देश्वर ठाकुर, १०.झशि कुमार,  विदेह सदे ह:२५|| 3 \n११.महा कान्द्त प्रस ाद, १२.प्र भाष अझकंचि, १३.आश ीष अिझचन्द्हा र, \n१४.जिाह र लाल कश्य प, १५.सुभाष कुमार कामत, १६.िीर ज कणण , \n१७.मृ णाल  आश ुत ोष, १८.अमर ठाकुर, १९.ओम प्र काश िा, \n२०.र ाज ेश िमा 'भिाझदत् य', २१.झमझसदा, २२.भु ििेश्वर चौर झसया \n'भु िेश', २३.अमर कान्द्त ला ल। \nसंग्रह क मझह ला बीह झि कथा कार \n१. मु न्न ी कामत, २.आभा िा, ३.झप्रय ंिदा, ४.पूिम िा, ५.शुभ्रा संत ोष, \n६.कुमार ी आरत ी, ७.कल्पिा िा-१ (बोकार ो), ८.कल् पिा िा-२ \n( पटिा), ९.सझबत ा िा 'सोिी', १०.झििीत ा ठाकुर, ११.मिीषा िा, \n१२.रूबी िा, १३.झह माझर झमश्र 'झह म', १४.इरा मझल्लक, १५.कंचि \nकंठ, १६.जय न्द्ती कुमार ी, १७.कल्पिा कु मार ी, १८.सां त् ििा झमश्रा, \n१९.िन्द्दिी िा, आ २०.दीपा झमश्रा। \nमझह ला बीह झि कथा लेखक क ई संख्य ा आह्लादकार ी अझि। आ तइ \nलेल सम् पादकक अपक्ष दृझि कोण  प्रश ंसिीय अझि। सम्प ादकक अपक्ष \nरहब अखिो मै झथलीमे एक टा गुण  सि अझि, से क िकार ी धझर \nअिश्य अझि।  \n२ \n४३ गोट लेखकक ८६ टा बीह झि कथाक सझि य ा-साि र ोपझि भेल \nअझि। \nघिश्य ाम घिेर ोक “अिोप” मै झथलीकेँ सोंग र दऽ ठा ढ़ र खबाक \nसम्प ादकीय प्रया स झदस लझ क्षत ह ुअए बा िै म ुदा कटा ह अझि तँ \nमु न्न ाज ीक “फोकस !” खट-झमठाह । िार ा य णजीक “कुशल ” र ाज मो ह ि \nिा केर बीह झि कथा “चल ह”(देखू झिदेहक ६७म बीह झि कथा \nझिशे षांक \nhttps://videha123.files.wordpress.com/2010/10/videh 4 || विदेह स द े ह: २५ \na_01_10_2010.pdf) सि मािि प्रकृझत केँ देखबैत अ झि आ एक्के \nप्ल ॉ टपर अझि। से बीह झि कथामे स ेह ो प्ल ॉ ट ह ोइ त अ झि आ एक्क े \nप्ल ॉ टपर दू तरहक बीह झि कथा लीखल जा सकैए से झसद्ध भे ल। \nप्रम ोद कुमार िा “गो कु ल”क बीह झि कथा अल ंकृत आ क्लाझ सकल \nदृश्य क झिमाण  क र ैत अझि, से बीह झि कथामे त क र पल खझत िै, से \nकहैबला गलत झसद्ध भे ला । मै झथलीकेँ सोंग र दऽ ठ ाढ़ र खबाक \nसम्प ादकीय प्रया सक सम्प ादक डॉ प्रम ोद कुमार क ५ टा बीह झि कथा \nऐ संग्रह मे अझि। आ से बच् चा उझचते कहै िझ न्द्ह जे मा य केँ झबर य ािी \nिै बिबऽ अएल ै तँ ओ झपिड़ ल भेल तँ ओहो गू गल, क् लासरूम आ \nपी.पी.टी आ झकदझि सभ िै बुििे कोर ोिा-पश्चात काल मे झपिड़ ल \nभे लाह । मु न्न ी कामतक फेझमझ िज्म “गल् सण ह ॉ स् टल”क “फेर सँ देहक ेँ \nस् ित ंत्र करबाक प्रया स” सँ पझर लझक्षत ह ो इ त अझि । से बीह झि कथा \nफेझमझिज्म लेखि लेल सेह ो औजार बिबाक य ोग् य त ा र खैत अझि। \nअमर ेश क ुमार लाभक “कझर की”मे ई मत आर पु ि भे ल अझि- “पझढ़ \nझलझख िे लैक आ कोइ बड़का िोकरी लाझ ग िे जा इ क!”,  आ से \nकार ीसँ गोर ह ेबाक िि मल ह म िी, आ त खि बऽर ह ेर ैमे कोिो मौगझ त \nिै ह एत । झिद्या चन्द्र िा “बमबम ” प्रे म-झपशाच सँ अ पिे ग्रझसत िझथ \n“माफ कऽ सकी तँ”मे; आ कक्काकेँ ऐम े ओ सान्द्ह ैत िझ थ “प्रभा”मे \nआ ऐ झप शाचेकेँ सत् य ेन्द्र कणण  बाबा जीक “झदमाग फू जब” कहैत \nिझथ… ..  अझन्द्तम सत् य । झ िन्द्दे श्वर ठाकुर धझर पु र ात ि लोक िझथ \nह ुिका िे बेट ाक बदमाशी “सोकाज”मे पझसन्न िझ न्द्ह आ िे पु त ोह ुक \nबदमाशी “बह सल कझिय ा” मे । आभा िा केर “लाज” पु रुखक \nिैझत कताक पझर भाषापर चोट अझि। झशि क ुमार स ेह ो “फमणझलटी ”मे \nपझर िार मे िि अथणव्य स् थाक िात ािर णमे ह ोइत िमेलकेँ झचझन्द्हत करैत \nिझ थ। झप्र य म्िदा “स् िा झभमाि”मे- “बेट ी केर झििा ह क मूल् य”क झिर ोध म े  विदेह सदे ह:२५|| 5 \nिझ थ। महा क ान्द्त प्रस ाद “ गो ली”मे प्रधािमंत्र ीक “मोि क बात”क \nगो लीसँ त ुलिा करैत ि झथ, हँ प्रधािमंत्र ी शब्दक ओ प्रय ोग िै केिे \nिझ थ। प्रभ ाष अझकंचि झििा ह सँ ठामे पूिण मोि पड़ैत उपिय ि संस् कार क \nसम्बन्द् धमे “क परझ िल् ला” झलखै त िझ थ। आश ीष अिझचन्द्हा र क \n“झस् थझत” झ ििाह-पूिण आ झि िाह पश्चात स् त्र ीक अिस्थाप र अझि तँ \nपूिम िा “उपदेश ”क मादेँ फझर िा दै िझथ जे को िा लो कक उपदेश \nआ करिी मे अन्द्त र ह ोइ िै। शुभ्रा संत ोष “मोल भाि” मे पु रुखक \nिीभत् स रूप देखबै िझथ आ संगे िार ीक झभतर का शझक् त सेह ो। \nजिाह र लाल कश्य प “कुक्कु र”मे माझलक आ कुक्कुरक मिोझिज्ञा िम े \nजाइ त िझथ आ “ ह ीर ो”मे सेक् सझपय र सि “गुल ाब गुल ाबे सि सुगंझ धत \nरहत भिे ओकर िाम झकिु आर भऽ जाय” िाम-चल ीसापर झलख ै \nिझ थ। सुभाष कुमार कामत “कोड िडण”क माध्य मस ँ देख बै िझथ जे \nबेट ीक जन्द्मक समाचार लोककेँ प्रस न्न करैत िै मु दा समा जक घटिाक \nडर े ओ ओकरा जन्द्म िै देम ऽ चाह ैए। मु न्न ा प्रस न्न भे लाह मु दा सुधा \nटे लीझ िजि समाचार देझख झ चझन्द्तत भऽ गेल ी। िीर ज कणण  “फादस ण \nडे ” केर माध्य मस ँ कुझटलत ापर प्रहार क र ै िझ थ । कुमार ी आर त ीक \n“जीििसंगी” मु दा स्त्री-पु रु खक पत्नी-पझत रूपमे सह मे लू ह ेबाक सेह ो \nआस बिेिे र खैत अझि। क ल्पिा िा-१ (बोकार ो)क “संत ाप” गंग ाक \nप्रदू षण पर झटप्पणी अझि तँ “सप्पत” बेट ा आ साँय केर खाइ त देझख \nबेट ीक आक्रोशक ेँ गझ ह ंकी िज झर सँ देखबैत अझि। कल् पिा िा-२ \n( पटिा) “ फेसबुझकया झज िगी” मे िृद्धािस् थाक समस्य ाक संग फेसबुक \nपोस् टपर संगे झटप्पणी कऽ जाइ त िझथ, से बीह झि कथामे िोट \nआकार क बादो दू टा प्ल ॉ ट संगे समाझह त भऽ सकैए सेह ो झसद्ध कर ै \nिझ थ। सझबत ा िा “सोिी”क स्त्री-झिमशण “िौत”मे देखार ह ोइ त अझि, \nभूख पु रुखकेँ पझह िे लगैत िै की? झििीता ठाकुर क “समय केर  6 || विदेह स द े ह: २५ \nमार ल” ’ समयक फेर’ भूखक माध्य सँ बत ेबाक प्रया स झथक। मृ णाल  \nआश ुत ोषक “न्द्यू टि के थडण लॉ” लीि-इि झ र लेशिमे र ह झि ह ाझ र स् त्र ीक \nदशा देखबैत अझि मु दा सम ापि झििशता सँ िै मु दा झक्रय ा-प्रझतझक्र य ा \n(“ न्द्यू टि के थड ण लॉ”)क म ाध्य सँ करैत अझि ओिा झक्र य ा-प्रझतझक्र य ा \nशब्दक प्रयो ग ओ िै क र ैत िझथ कार ण  झमझथलामे एत ेक साक्षर त ा तँ \nआझबय े गेल िै जे “न्द्यू टि के थडण लॉ” कहिे लोक ओकर अथ ण \n“झक्रय ा-प्रझतझक्र य ा” बुझि जेत ै । अमर ठाकुर “िाम उच्च काि बुच् च” \nमे “बड़ा ह ुआ तो क्य ा ह ुआ जैसे पे ड़ खजू र” केर अथण फझर िबैत \nिझ थ। मिीषा िा “झिपु त्र” केर माध्य मस ँ एक्के गो टे क ’अपिा का” \nआ ’अिका काल’ दुिू काल दू त र ह क व् य झक् त त् ि ह ोएब देखबैत िझ थ । \nरुबी िा “आस ”मे माय आ बच्चाक दू पझर झस् थझत मे हठ आ “टु गर” \nमे मिुक्ख आ पश ु दुिू क एक्के सि कि अिुभि करबाक झििेचिा \nकेिे िझ थ। ओम प्रकाश िा केर “पु र िा दलाि”- “ िि घर उठे, \nपु र ाि घर खस े” केर झिपर ीत पु र िा दलािक खस बाक क था िै िर ि \nझचड़ ैक जोड़ क आश्रय-स् थाि क कथा अझि। बीह झि कथाक ई समीचीि \nअन्द्त अझि, ह ुिकर “ स् पे शल परझ मट” जे झिदेह मै झथली झ िह झि कथा \n[झिदेह सदेह ५] मे संकझ ल त भेल िल स ेह ो अही त र ह क कबीर-\nउलटबासी सि अझि। बी ह झि कथाक अन्द्त अह ी त र ह क ह ेबाक \nचाह ी, से गप हम बीह झि कथाक समीक्षाशास् त्र [झिदेह सदेह ५] मे \nझलखिे िी। झ ह माझर झमश्र “झ ह म” केर “अझधकार” मे स ासु-पु त ोह ुक \nउत र ाचौ ड़ी िझणणत  अझ ि। इरा मझल्लक “पीड़ ि ज ािे को य” मे दुख \nझबसरबा क लेल र ाझ त भझर जाँत झपसबाक उदाह र ण  दऽ बी ह झि कथाम े \nमिोिैज्ञाझ िक झिश् लेषण करबा क क्षमताकेँ देखबैत िझथ, र ाझ त क ाटब \nमोझश् कल ह ोइ िै, झदि तँ कझट जाइ िै। कंचि कण् ठ बर ाबर ीमे \nबीह झि कथाक अन्द्त ह ास्य सँ करैत िझ थ। र ाज ेश िमा “भिाझदत् य”  विदेह सदे ह:२५|| 7 \nित णमािक भूत बिब आ फेर दुिूमे झििा द ह एब केर माध्य म सँ झकि ु \nआर कझह जाइ िझ थ। मिुक् ख र ोल बदललापर अपि झि चार ो अझह िा \nतँ बदलैत अझि। झमझसदा अ पि बीह झि कथा “सपिा” से ह ो ऐ गपकेँ \nसाझ ह त् य, र चिा आ र ाज ि ीझ त केर त ीि संकल्पिाक माध् य मस ँ पाँ च \nपाँ झत मे फझर िा दइ िझ थ। ज य न्द्ती कुमार ीक बोल् ड बीहझि कथा अझि \n“खौंिी”, त ामसमे झकचेिमे बत णि पटकबस ँ श ुरू भे ल ई बीह झि कथा \nघरेल ू सह ाझ य का सोिी केर स्त्री झिमशणसँ शुरू भ ेल म ुद ा मल झकिी \nर ेखा सेह ो ओइ झिमशणक ह ीस िझथ ओतऽ जा कऽ खतम, आ ई \nकरबाक सामर्थ य ण, जकरा एपेक्स-समापि कझह सकै झिऐ, लेझखकाम े \nिझ न्द्ह। कल्पिा कुमार ीक “ िमार ल मोि” झ ह स् सा-बखड़ा पर केझन्द्रत \nअझि। सांत् ििा झमश्रे धझर “ भगिती जिम लेली ” मे स् त्र ीक समस्य ा \nलेल स् त्र ीय े दोखी बा स् त्र ीय ो दोखी बजैत सुिाइ त िझ थ। िझन्द्दिी िा \nमु दा “भदबा” मे एकर ा उिझ ट दैत िझथ आ सासु क प्रगझत शील ह ेबाक \nप्रम ाण प्रस्त ुत करैत िझ थ। भु ििेश्वर चौर झसया “भु िेश” अपि \n“सह मत” मे बकथोथीकेँ प्रयुक्त करै त ह ास्य उत् पन्न करै त िझथ आ \nसएह अमर कान्द्त लाल अपि “एम आर पी” मे करैत िझ थ। दीपा \nझमश्राकेँ बुिल िझ न्द्ह जे “च लाक” बेश ी स्त्री ह ोइ त अझ ि मु दा कह ै \nिझथ “पु रुखे ह ोइत ह े त ै” आ से कझह ढेर र ास का ज पु रु खस ँ करबा \nलै त िझ थ।    \n३ \nसझिय ा र ोपझि (सझिय ा बीह झ ि कथा-संग्रह) केर सम् पादक डॉ. प्रम ोद \nकुमार ऐ संग्रह क भूझमकामे बीह झि कथाक गुणक  झिषय मे झलखै त िझथ \nजे “एकर ा मे एगो पै घ कथा क सब गुण  ह ोइ ि। जेिा कथोपकथि, \nिात ािर ण, झशल्प, त र्थ य क गां भीय ण, उद्देश्य आ प्रास ंझग कता आझद।” \nह ुिकर बीह झ ि कथाक िपिा अझि कठोर रूपस ँ १ ० ० शब् द जे पढ़ ल  8 || विदेह स द े ह: २५ \nजा सकय २ झमिटमे- एिा मे २ झमिट िू डल्सक झिज्ञ ापि मोि पड़िा इ \nस् िाभाझिक। ह ुिकर सम्प ाद कीय सामर्थ य ण अझ ि जे झक िु ह ास्य तँ \nझकिु गम्भीर, झकिु स्त्री-झिमशण तँ झकिु कोर ोिा आ फेसबु क सन्द्दझभणत \nसभ तरहक बीहझि- कथा ओ ऐ संग्रह मे देल झि। से ह ास्य कझणका  \nसेह ो संदभण य ुक्त र ह लापर बीह झि कथाक रूपमे झचझन्द्हत आ संकझलत \nभऽ सकैत अझि (द ेखू बीह झि कथाक समीक्षाशास् त्र- झिदेह सदेह ५) \nओ से झसद्ध केलझि। अिा ध्य ाय ीक भाष्य ओकर आका र क कएक \nगुणा  बेश ी आकार मे कएल जेबाक खगत ा ओकर र चिा क मोटामोटी \n५ सय बखणक बादे अिुभूत भेल आ से भे बो कएल। त झह ि ा ऐ \nसंग्रह क बीह झि कथा सभक समीक्षा संग्रह क ह ीसक रू पमे िै िर ि् \nस् ित ंत्र रूपेँ सेह ो जँ कएल जाय तँ ओ सभ अपि आक ार सँ कएक \nगुणा  बेश ी स् थाि िेकत। आ से ऐ संग्रह क संकझलत बीह झि कथा \nसभक झि शेषता अझि आ त ् इ लेल संक लिकत ा-सम्प ाद क धन्द्य िादक \nपात्र िझ थ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 9 \nडा. िी र ेन्द्र मझल्लक जीक साक्ष ात्कार- िब ोिा र ायण झमश्र द्वा र ा-   \n \nमै झथलीमे स ं प्रझत जे झलखल जा र ह ल अझि त ाझ ह सँ हम झ िर ाश िझ ह \nिी \n \n \n   डा.िीर ेन्द्र मझल्लक              िबोिार ाय ण झ मश्र \nएझह साक्षत् कार क इ झतह ास: २०१६ मे झिदेह \"िीर ेन्द्र मझल्ल क झिशे षांक\" \nप्रकाझ शत करबाक घोषण ा  केिे र ह ए । मु दा अपेझक्षत सह य ोग िै भे टबाक \nकार णे  ई प्रकाझ शत िै भऽ स कल । एझह झिशे षांक लेल िीर ेन्द्र मझल्लक \nजीक साक्षात् का र िबोि ार ा य ण झमश्रज ी द्वा र ा लेल गेल िल। आब ओ \nसाक्षात् कार झिदे ह मे दऽ र ह ल िी। ३ जिि र ीकेँ मझल्लकजी क जन्द्मझदि \nिझि आ पाठक लेल ई दू िू अिस र अझि। पझह ल मझल्ल कजी क झिचार \nजिबाक आ दोसर ह ुिक जन्द्मझदिपर ह ुिका मोि पाड़बाक। उम्मेद \nअझि जे पाठककेँ एझह साक्षात् कार सँ िि झिचार प्राप्त ह े त झि।  \nएझह झिशे षांक लेल झिदेह द्वा र ा कुल १६ टा प्रश्न दे ल गे ल िल जे \nझक एिा अझि- \n1) आग्िेय कझित ाक आधार की? ित णमाि आग्िेय कझित ा कोि झदशाम े \nअझि? \n2) ओिा पु र स् कार तँ प्रोत् साह ि लेल ह ोइ त िै मु दा मै झथली मे प ुर स् कार \n 10 || विदेह स द े ह:२५ \nभे झटत े साझ ह त् य कार क ग झत रु झक जाइ त िै । एिा झकएक? \n3) ित णमाि समयमे मै झथली पत्र-पझत्र काक की ह ाल िै? \n4) चेत िा समीझ त मे एखिो दझ लत िगणक प्रिे श झिषे ध िै। एकर ा अहाँ \nकोि रूपमे देखै झिऐ? \n5) दर भंगे पीठ जकाँ आब सह र सा पीठ बझि रहल िै। ई मै झथली क \nलेल िीक की खराप? \n6) बह ुत झदि धझ र मै झथलीमे दझलत लेखक केर प्रि ेश िै िल। एकर ा \nअहाँ कोि रूपमे देख ै झिऐ? एखिुक केह ि अिस्था िै? \n7) अहाँक साझ ह झत्य क य ात्र ामे कोि त त् ि प्रे र क आ कोि त त् ि बा धक \nरहल? \n8) ित णमाि साझ ह त् य कार क मू ल्य ाकंि अहाँ कोिा करबै? \n9) अहाँक झप्रय साझ ह त् य क ारकेँ िझथ? \n10) साझ ह त् य कार क लेखकीय झिचार आ िास्त झिक जी ििक झिचार \nएक ह ेबाक चाह ी की अ लग-अल ग? जँ एक ह ेबा क चाह ी तँ \n\"िैद्यिाथिा थ झमश्र य ा त्र ी\"ज ी क िैचाझ र क झिचलिकेँ अहाँ कोि रूपम े \nदेखै झि ऐ। आ जँ अल ग-अ लग ह ेबाक चाह ी तँ ओहि साझ ह त् य ओ \nसाझ ह त् य क ार क मूल् य की? \n11) मै झथल साझ ह त् य का र बह ु झिध ािा दी ह ो इ त िझ थ। मु दा जँ अहाँ \nएकै झिध ामे र झह त ह ुँ तँ ओ कोि झिध ा ह ो इ त ै ? \n12) मै झथलीकेँ त ोड़ बामे दर भंगा मठाध ीश सभहँक कतेक य ोग दाि िै? \n13) कल कत्ताक साझ ह त् य क ा र क गुटबाजी मै झथलीक क त ेक अझह त \nकेलकै? \n14) कल कत्ताक य ुिासँ की आश ा। ओझह मे सँ के आगू जा सकै \nिझ थ। \n15) अहाँ अपि साझ ह त् य क य ात्र ाक पड़ाि कत ऽ आ कोि रूपें देख ै  विदेह सदे ह:२५|| 11 \nझिऐ? \n16) पाझर िा झर क पझर चय जि बाक इ च्िा अझि। \n  \nमु दा उपरमे दे ल गेल प्रश्न सभ संशोझ धत भेल (झिदेह झदसस ँ िै) प्रश्न \nसंख्य ा 1,2,3 आ 5 ओझह िा र ह ल। प्रश्न संख्य ा 4 आ 6 झमला कऽ \nएकटा प्रश्न बिल। प्रश्न संख् य ा 7,8,9,10 आ 11 ओझ ह िा र ह ल। \nप्रश्न संख्य ा 12 आ 13 केर कोिो उत्त र िै भे टल । प्रश्न संख्य ा \n14,15 आ 16 ओझह ि ा र ह ल । अंतमे िबोिार ाय ण झमश्रज ी प्रस ंगा िुकूल \nअपिा झदसस ँ  2 टा प्रश्न जोड़ लाह। मिे फाइ िल स् ि रूपमे कु ल \n15 टा प्रश्न भेल जकर उत्त र संग देल जा रहल अझि (संपादक)- \n  \n1) आग्िेय कझित ाक आधार की? ित णमाि आग्िेय कझित ा कोि झदशाम े \nअझि? \nमै झथली कझित ामे जििादी िा प्रगझत शील कझित ाक जन्द्मदा त ा \"य ात्र ी\"सँ \nजे कझित ा प्रारंभ भेल िल से झिर ंत र प्रिाझ ह त ह ो इ त मै झथली \nजिमािसकेँ आल ोझ र त-झिलोझरत करैत र ह ल। ह ुिकर झ िचार धा र ाक ेँ \nसंिह ि करैत जे मै झथ लीक काव्य धा र ा आगाँ बढ़ल िल ओझह म े \nसोमदेिक सह जत ािा द आझब समाझह त भेल ि लैक आ बाद मे अझग् िज ीिी \nकाव्य धा र ा सेह ो आझब अंतभुणक्त भेल िलै क। िस् त ुत ः झिचार-िैभ ि \nपूिणझह के िलै क मु दा ओकर ा कहबाक ढंग सिणथा ििीि आ एकर \nझिषय िस् त ु जीिि य थाथणसँ संबंद्ध िल ैक। ओकरामे एक िि त् िर ा \nिलै क। अझग् िक त ाप िलै क त ँइ लोक (झिशे षतः स ोमदेि) एझह \nकझित ाकेँ अझग् िजीि ी कझित ा िाम प्रदाि केलक। \nित णमाि कझित ा य ुगसापे क्ष झथक। ओकरामे अिेकश ः पझर ित णि, संिधणि \nएलैक अझि। ओकरामे ग् लोबलाइ िेश िक गमी, िेट, बैट, सैट,च ैट  12 || विदेह स द े ह:२५ \nसभ आझब आइ समाझह त भऽ गेल िैक। \"ि सुधैि कुटु म् बकम्\" केर \nझिर ाट िैचाझ र क फल क ओकरामे आझब गेल िैक। \n2) ओिा पु र स् कार तँ प्रोत् साह ि लेल ह ोइ त िै मु दा मै झथली मे प ुर स् कार \nभे झटत े साझ ह त् य कार क ग झत रु झक जाइ त िै । एिा झकएक? \nकोिो भाषामे पु र स् कार िा सम् माि जे साझ ह त् य का र, कल ाका र लोकझिकेँ \nप्रदाि कएल जाइ त िै त करा पािाँ प्रोत् साह ि केर भाििा झिझह त र ह ैत \nिैक। पु र स् कार पाझब साझ ह त् य कार गौ र िाझ न्द्ि त-आह्लाझदत ह ोइ त िझथ \nऔर ह ुिकामे झलखबाक आर बेस ी क्षमता आझब जा इ त ि झि। मै झथली \nपु र स् कार क जे अिस्था अझि से सिणझिझदत अझि। पु र स् कार झितर णमे \nभ्रिाचार एिा िे प्रिे श कऽ गेल अझि जे ओकर िणणि िझह कएल \nजाए। झज िका लोकझिकेँ पु र स् कार प्राप्त भऽ जाइ त िझि ओ \nपु र स् कार केँ गंग ा जल माझि उदर स् थ कऽ लैत िझथ आ सुखक \nझचर झिरामे सू झत र ह ैत ि झथ। \n3) ित णमाि समयमे मै झथली पत्र-पझत्र काक की ह ाल िै? \nित णमािमे मै झथली पत्र-पझत्र काक दशा अझि त करा उित ग र िझह कहल \nजा सकैि। अधुिा कल कत्तासँ प्रकाझ शत \"कणामृत \" ओ \"झमझथला \nदशणि\" सएह झिर ंत र समयपर झिकझल जाइ त अझि । पटिासँ \"घर-\nबाह र\" जे झिर ं त र प्राप्त ह ोइत िल त करो दशा ठीक िझह बुििा \nजाइ ि । \"पूिो त्त र मै झथल\" कझह य ो-कझ ह य ो कऽ उझदत भऽ जाइत \nअझि। झदल् लीसँ \"मै झथ ली लो कमंच\" स ेह ो प्रकाझ शत भऽ र ह ल अझि। \nओिा संपूणण  भारत िषण मे यत्र-त त्र सँ स् माझर काक बाझ ढ़ आझब गेल अझि। \nकोलकात ासँ प्रकाझ शत \"कोझकल मंच\" प्रझत िषण प्राप्त भऽ जाइ त अझि । \nधन्द्य झथक मै झथलीक पत्र-पझत्र का जे मै झथलीकेँ झज य ा कऽ र खिे अझि \nऔर साझ ह त् य कार ओ बुझद्धज ीि ी लोकझिक मािझसक झदशाकेँ त ृप्त करैत \nर ह ैत अझि।  विदेह सदे ह:२५|| 13 \n  \n4) चेत िा समीझत एिं अन्द्य ान्द् य मै झथली संगठिम े एखिो द झलत िगणक \nप्रिे श िगण्य िै। एकर ा अह ाँ कोि रूपमे दे खै झिऐ? \nचेत िे समीझत झकएक, झमझथ लामे जे जत ेक जे कतह ुँ मै झथली संस् था \nअझि ओझह मे ब्राह्म णिादक ि चणस् ि झथकैक। ब्राह्म ण आ कणण -काय स् थ \nजे अदौकालसँ मै झथली बजै त र ह ला ह अझि ओकरे आ इ य ो मािक \nमै झथली मािल जाइ त अझि। ह मरा जिैत एकर ा पािू झश क्षाक प्रम ुख \nह ाथ र ह लैक अझि। संपूणण  भारत िषण मे िैझदक य ुग झ कंिा सिात ि \nय ुगमे जे चाझर िगणमे समाज झिभाझजत िलै क (ब्राह्म ण, क्षझत्र य, िैश् य \nआ शू र) ओकरा पािा गुण  आ कमण िलै क जाझ ह आधार प र ई झिभा जि \nभेल िल ैक। चात ुर िणण मया श्रिा गुण  कमण झिभागश ः (गी त ा) चाझर \nय ुगमे गुण  आ कमण केँ आध ार पर लोक झिभाझजत िलाह । एकझह \nपझर िार मे एक भाइ ब्राह्म ण ि लाह जे झिद्य ाक दाि िा झिद्या ध््य ि करैत \nिलाह, दोसर भाइ कमणक आधार पर क्षझ त्र य, त ेसर िैश् य आ चाझर म \nशू र। ई सासँ पूिणझह ३ ५ ० ० िषण एझह दे शमे उत्त र-पझश्चम झदशासँ जे \nभारत मे झिदेश ी आक्रमण भेल िल, िएह एत ए आझब कऽ ह मरा \nलोकझिक गुण  आर कमण आध ाझ र त जे िगण-झिभाज ि िल ओकरा िि-\nभ्रि कऽ जाझ त िादकेँ जन्द्म देल क। िएह जाझ त ि ाद आइ ित णमािमे \nर ाज िीझ त क प्रधाि पोषक त त् ि बझि गेल िै। पूिणम े जे अध््य ि-\nअध्या पि करैत िलाह, र ाज ा क ओझह ठाम ह ुिके सम्म ाि ह ोइ त िलै क। \nव्य ापार ी िगण सेह ो र ाज ेक साथ ह ाथ झमला कऽ ह ुिके गुणगा िमे  लाझ ग \nजाइ त िल। शू र िगण झित ांत एकांकी र झह जाइत ि लैक। त ाझ ह \nसमयमे जे स माज संचालकि ह ेत ु झिय म कािू ि बिाओल जाइ त िल \nत करा पािाँ एह ी त ीिू कझह ह ा थ र ह ैत िलै क। \nह मरा जिैत ए झह सभकेँ पािाँ झशक्षे िलै क। झशक्षाक अ भािक कार ण   14 || विदेह स द े ह:२५ \nशू र आ िार ी िगण स भस ँ पािाँ र झह गेल । एकैस म शत ाब्दीमे जे \nह झर जिकेँ झिशे ष अझधकार प्र दाि कएल गेल ैक अझि त ाझ ह मे झशक्षापर \nझिशे ष जोर दे ल गे ल िै। आइय ो कोिो संस् थामे जे सभ िझथ ओ \nब्राह्म ण, कायस् थ, र ाज पूत, भूझमहा र आझद-आझद िगणस ँ िझ थ। झिम्न \nिगणस ँ बह ुत कम लोक एझह झदशामे एबाक प्रया स करैत िझ थ। \n5) दर भंगे पीठ जकाँ आब सह र सा पीठ बझि रहल िै। ई मै झथली क \nलेल िीक की खराप? \nह मरा जिैत दर भंगे झकएक पटिामे सेह ो म ैझथलीक पीठ रहल अझि। \nकल कत्तामे स ेह ो रहल अझि जाझ ह ठाम झकिु प्रखर झिद्वाि लोकझिक, \nबुझद्धमाि लोकझिक बैस ार ह ो इ त र ह ल अझि। लोक अपिा सुझिध ाक \nअिुसार कमण आ बुझद्धक बलपर सर कार ी सह ा ्य प्राप् त करैत र ह ल \nअझि। जे अझधक चतुर से अझधक लाभाझन्द्ित। मै झथल ीमे दर भंगा \nपीठकेँ लऽ कऽ जे झिझ भन्न पत्र-पझत्र कामे िित ुझर य ा ि गण द्वार ा जे \nझिरोह क स् ि र मु खझर त कएल जाइत र ह ल अझि त करा झ िस् मृ त िझ ह \nकएल जा सकैत अझि। त ँइ आइ जँ सह र सामे कोिो पीठक स् थापिा \nभऽ रहल अझि तँ एझह मे को िो आश्चय णक बात िझ ह अझि । \n6) अहाँक साझ ह झत्य क य ात्र ामे कोि त त् ि प्रे र क आ कोि त त् ि बा धक \nरहल? \nहम प्रारंभम े झह न्द्दीमे झलखै त िलहुँ। ह मरा पािाँ कल कत्ताक महा ि \nमै झथली सपूत स्ि. पी त ाम्बर पाठक ओ मै झथली पत्रकाझ र त ाक दधी झच \nर ाज िंदि लाल दास ह ाथ ज ोझ ड़ झििम्र भािे मै झथलीमे झलखबाक ह ेत ु \nपझर गेल ाह । पीत ाम्बर बाबू कहलझि जे अहाँ मै झथलीय ेमे सपिो देखू, \nमै झथलीय ेमे सोचू आ म ैझथली य ेमे लीखू से ह मरा लोकझिक आकांक्षा \nअझि। त ा ह ी झदिसँ मै झथलीमे लेखि प्रारंभ कएल। १ ९ ५ ७-५८ के \nजे िात्र जीििक अिझध िल त ाह ी समयमे \"झमझथला सांस् कृझत क  विदेह सदे ह:२५|| 15 \nपझर षद्\" कल कत्तासँ संबंझध त, संपझकणत भ ेलह ुँ। पश्चात ओ कर महा मंत्री \nबिाओल गेल ह ुँ। त ाह ी झदि सँ परम श्रद्धेय बाबू साह ेब चौधर ीक \nसंपादिमे \"मै झथ ली दशणि\"मे र चिा लेखि प्रारंभ कएल। \nअध््य ि-मिि और संघषणक पश्चात झिचार मे पझर ि त णि आएल आ हम \nमाक्सणिादी दशणिसँ प्र भाझित भे लह ुँ। बादमे माओत्सोत ुंग सेह ो प्रभ ाझ ित \nकेलझि। ह ुिकर कहब िल झि \"power comes out of the \nbarrel of a gun\" ह मरा झिशे ष प्रे झर त केिे िल। ब ा दमे \"आमार \nबाड़ ी, त ोमार बा ड़ी, िक् सलबा ड़ी\" केर िार ा गुंजा य माि भेल और ह मरा \nचमत्कृत केिे िल। मै झथली लेखिमे बाध क त त् ि ह मरा लेल क ेओ \nिझह िल। झकिु कालक ले ल लेखिम े झशझथ लत ा अिश्य आएल िल \nत करा पािाँ ह मर अपि आझथणक सीमा िल और कोिो व्य झक् त झिशे ष \nिझह ।  \n7) ित णमाि साझ ह त् य कार क मू ल्य ाकंि अहाँ कोिा करबै? \nहम जीिि के प्रारंभझहसँ आ शािा दी र ह लह ुँ अझि। ित णमाि मै झथली \nसाझ ह त् य झिध ामे झिर ं त र अग्रस र भऽ रहल अझि। एकसँ एक र चिाकार \nमाँ मै झथलीक भंडार केँ अपि लेखि उज ा ओ शझक् त सँ संपूझ र त कऽ \nर ह लाह अझि । समयक अिुसार ओ लोकझि आगाँ बझढ़ र ह लाह अझि, \nत खि लेखि जे संप्रझतमे भऽ रहल अझि त ाझ ह मे अध््य िक पूणण  अभ ाि \nपझर लझक्षत ह ोइि। अझधकांश र चिाकार व्यझक् त केंझरत भऽ गेल िझ थ। \nह ुिका िामा-दझह िा देखबाक पल खझत िै िझ ि। \nग् लोबलाइ जेशिक जे भाििा आइ संपूणण  झिश्व साझ ह त् य मे व् य ाप्त अझि \nत कर झहिका लोकझिमे अभ ाि पझर लझक्षत ह ोइ ि । ओिा संप्रझत जे \nझलखल जा रहल अझि त ाझ ह सँ हम झिर ाश िै िी। \n8) अहाँक झप्रय साझ ह त् य क ारकेँ िझथ? \nमै झथलीमे ह मर झप्रय साझ ह त् य कार िझथ \"िैद्यिाथ झमश्र य ा त्र ी\"|  16 || विदेह स द े ह:२५ \n9) साझ ह त् य का र क लेखकीय झ िचार आ िा स् त झिक जीि िक झिचार एक \nह ेबाक चाह ी की अल ग-अल ग? जँ एक ह ेबाक चाह ी तँ \"िै द्य िाथ झमश्र \nय ात्र ी\" जीक िैचाझ र क झिचलि केँ अहाँ कोि रूपमे देखै झि ऐ। आ जँ \nअल ग-अल ग ह ेबाक चाह ी तँ ओहि साझ ह त् य ओ साझ ह त् य कार क मूल् य \nकी? \nसंसार क प्राय ः सभ साझ ह त् य मे मु ख्य रूपस ँ दू धा र ाक र चिाकार देखिा \nजाइ त िझ थ। र चिाका र लेल ओकर एक िैचाझ र क आ धा र केँ ह एब \nअझििाय ण मािल जाइ ि । जक र ामे कोिो झिचार िै, ओकर कोिो महत् ि \nिझह । मै झथलीय े साझ ह त् य मे िझ ह भारत क झिझ भन्न भाषाक सा झह त् य मे सेह ो \nझिझ भन्न झिचार क पोषक र चिाकार पझर लझक्षत ह ोइ ि । हम जे बाज ब \nसएह करब, सएह जीएब एझह अिधार णाक पोषक साझ ह त् य का र क संख्य ा \nमै झथली अत्य ंत अल्प अझि। \nआइ िैज्ञाझिक य ुगमे एकसँ एक झिचार धा र ाक जन्द्म-मरण -पु िज णन्द्म भऽ \nर ह लैक अझि। य ुग बह ुत त ीिर गझ त एँ आगाँ बझढ़ रहल िैक। ओ \nमंगलग्रह पर पहुँचबाक प्रया समे लाग ल िैक। एह िा झस्थझत मे एक \nसीमामे बद्ध भऽ र चिा करब आइ संभि िझह बुििा जाइ ि। य ुगा िुस ारे \nडेग बढ़बैत जँ र चिाकार अप ि िैचाझ र कताक संग लीझ ख र ह लाह अझि \nतँ ओ प्र संशाक पात्र झथकाह । िित ुझर य ाक कहब झथकैक जे ह मरा \nलोकझिकेँ कठमुल्ला िझह ह ेबा क चाह ी। ह मर ा सभकेँ गत् य ा त् मक ह ेबाक \nचाह ी। ए झह पझर प्रे क्ष्यमे य ा त्र ी जीक जे िैचाझ र क झिचलि के जे प्रश्न \nउठाओल गेल त कर उत्त र मे स् िय ं य ात्र ी जी िए ह बात कहलझखि जे \nहम एखि कझह र ह ल िी। \n10) मै झथल साझ ह त् य का र बह ु झिध ािा दी ह ो इ त िझ थ। मु दा जँ अहाँ \nएकै झिध ामे र झह त ह ुँ तँ ओ कोि झिध ा ह ो इ त ै ? \n\"कझिमणिीषी पझर भू: स् िय ंभू:\" जे कहल गेल अझि से को िो अिुझच त  विदेह सदे ह:२५|| 17 \nिझह । मै झथल तँ सभ जन्द्मिा प्राय ः कझिय े ह ो इ त िझथ, त खि प्रत्य ेक \nर चिाकार क कोिो अपि झप्र य झिध ा ह ो इ त िैक जा झह मे ओ झलखबाम े \nआिंदक अिुभूझत करैि। ह मरा झिचार े जकर जे झप्रय झ िधा ह ो इ क \nत ाझ ह मे जँ ओ अपि संपूणण  शझक् त आ उज ाकेँ लगा दै तँ मै झथलीक \nओझह झिध ा झिशे षमे चमत्कार उत् पन्न भऽ सकैत अझि। त ँइ तँ कहल \nगेल अझि \"एकश्चन्द्रस्त मो ह झन्द् त ि चा त ा र ा सह स्रशः\"। \n( एझह प्रश्नक पझह ले भागक उत्त र देल गेल अझि से ब ुिाइ ए- संपादक) \n11) कल कत्ताक य ुिासँ की आश ा। ओझह मे सँ के आगू जा सकै \nिझ थ। \nहम जीििकेँ प्रारंभझहसँ िित ुझरय ा िगणक समथणक र ह लह ुँ अझ ि। ओकरा \nहम अंतःकरणस ँ  प्रोत् साझ ह त आ संिझध णत करैत र ह झलयैक अझि। य ुिा \nिगणमे सीमाह ीि शझक् त र ह ैत िैक। िएह क ोिो देश,जाझ त, झ कंिा समाज \nकेर कणणधा र  ह ोइ त अझि त ँइ अंग्रेजीक लेखक newman कहि े \nिझथ \"It is an established truism that youngmen of \ntoday are the countrymen of tomorrow, holding in \ntheir hands the high destinies of the land, they are \nthe seeds that spring And bear fruit.\" कहब ाक त ात् प य ण \nजे कल कत्ताक िित ुझर य ा िगणमे जे उ भझर कऽ एलाह अझि त ाझ ह म े \nझमझथलेश कुमार िा, चंदि कुमार िा, अिमोल िा, आ मोद कुमार \nिा, अमर िाथ िा 'भा र त ी', भास्करािंद िा 'भास्कर\" आझद झिशे ष \nप्रभ ाझ ित कऽ र ह लाह अझि । \n12) अहाँ अपि साझ ह त् य क य ात्र ाक पड़ाि कत ऽ आ कोि रूपें देख ै \nझिऐ? \nऐत र ेय ब्राह्म ण केर कथि िैक- चरैिेझत-चरैिेझत-चरैिेझत मिे च लैत \nरहू-चल ैत रहू-चल ैत र ह ू । हम एह ी झसद्धांत मे झिश्वा स करैत िी। प्राय ः  18 || विदेह स द े ह:२५ \n1960 सँ लऽ कऽ आइ धझर ह मर लेखिमे कझह य ो गझ त र ो ध िझह \nआएल अझि। हम झिर ंत र झ लखैत र ह लह ुँ अझि। हम माँ मै झथ लीक \nसेिामे अपिाकेँ स मझपण त केिे र ह लह ुँ अझि । हम अंझ त म श्वास धझर \nझलखै त रहब से ह मरा झिश्वा स अझि। \n  \n13) पाझर िा झर क पझर चय जि बाक इ च्िा अझि। \nिाम- िीर ेन्द्र मझल्लक \nजन्द्म-परसौिी (मधुबिी) \nजन्द्मझत झथ-3 जिि र ी 1937 \nझशक्षा- एम.ए, पी.एस.डी (झह न्द् दी) \nमात ाक िाम-स्ि. सत् य भामा \nझपत ाक िाम-स्ि. अजब िा र ा य ण मझल्लक \n14) \" आखर\" के अपि े संपादक मंड लमे िलहुँ ओझह मे के सभ \nय ोग दाि देिे िलाह? \n\"आखर\"केँ संपादक िलाह-कीझत णिार ा य ण झमश्र ओ िीर ेन्द्र मझल्लक। \nसह य ोग ीक रूपमे- र ाज िंदि लाल दास, स्ि. पीत ाम्बर पा ठक एिं स्ि. \nसुन्द्दरकांत िा। \n15) मै झथली र ंगमंचमे कल कत्ताक अिदािपर अहाँ अ पि मंतव्य स ँ \nपाठकिगणकेँ अिगत कराबी । \nमै झथली िाटक ओ र ंगमंचक क्षेत्र मे कल कत्ताक सिोपझर स् थाि र ह लैक \nअझि। ओकर झिकास ओ संिधणिमे एत ुक्का झिझ भन्न संस् थाक य ोग द ाि \nअतुल िीय अझि। बीचमे एक पै घ अंतर ालकेँ पश्चात दू टा िाट्य \nसंस् था -१) झमझथला झिकास पझर षद् २) कोझकल मंच साम िे आएल। \nई दू िू झि र ंत र जन्द्मसँ लऽ कऽ एखि धझर प्रझत बषण झि य मपू िणक मै झथली \nिाटकक मंचि करैत आझब रहल अझि। आइय ो धन्द् य िा द एह ी दू िू  विदेह सदे ह:२५|| 19 \nसंस् थाक र ंगकमीकेँ जाइ त िझि जे मिस ा-िाचा-कम णणा सँ  मै झथलीक \nप्रझत समझपण त िझ थ। हम ित ण माि िाट्यमंचिक पझर दृश्य केँ देखैत आ शा \nकरैत िी जे ई दू िू िाट्य संस् था ििसँ िि मै झथली िा टकक मंचि \nप्रस्त ुत करैत र ह त ा ह और मै झथली िाटक ओ र ंगमंचक पझर िधणि-\nसंिधणिमे अपिाकेँ समझपण त केिे र ह त ाह । ह मर ा दू िू सं स् थाक प्रझत \nपूणण  आस्था आ झिश्वा स अझि। हम दू िू संस् थाक मंगलकामिा चाह ैत \nिी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  20 || विदेह स द े ह:२५ \nडा.य ोग ा िन्द्द िा, भगित ीस् थ ाि मागण, कझबलपु र, लह ेझ र य ासरा य, दर भ ं गा-\n८ ४ ६ ० ० १ (झबह ार) \n \nप्रिास ीक स् िेहसँ ओतप्रो त मात ृभ ू झम \n \nस् ििामधन्द्य श्री र बीन्द्र िार ा य ण झमश्र ब ह ुआ य ामी लेखक \nिझ थ। झह न्द्दी,मै झथली, ओ अंग्रेजीमे समािाझध कार र खझिह ार एझह \nएकान्द्त सेिी र चिाकार क द जणिाझध कपोथी प्रकाझ शत ि झि जाझ ह मे \nअझधकांश प्रण य ि ई मात ृभाषा मै झथलीम े कय िे िझथ । झिझ भन्न झिध ाम े \nझसद्धह स् त श्रीझमश्र आत् मकथा,य ात्रा-िृतान्द्त, झिबन्द्ध-प्रबन्द् ध,कथा ओ \nउपन्द्य ास आझद अिेक झिध ामे र चिा कय िे िझ थ। खास कऽ झह िक \nरुझचउपन्द्यास झिध ाक प्रण य िमे िझि आ एझह झिध ामे ई मै झथलीक \nउपििमे क्रमश ःिमस्त स् य ै, महर ाज, लजकोटर,सीमाक ओझह \nपार,मात ृभूझम,स् िप्नल ोक ,शंखिाद, ढह ैत देबाल, हम आझब रहल \nिी,प्रल य क परा त,बी झत गेल समयआप्रझत झबम्बअझभदािसँ र ंग-झिर ंगक \nपु ष्प-पादप लऽ कऽ प्रस्त ुत भेल िझथ आआधुझिक म ैझथ ली उपन्द्य ास \nझिध ाकेँ समपुि कय लझि अ झि । झ ह िक उपन्द्य ासस भ समाज ओ \nर ाष्र कअभ्य ुत् था िक प्रझत झहिक झचन्द्तिक झिर ाट आय ा मकेँ प्रस्त ुत \nकय िे अझि । मात ृभूझम उपन्द्य ासक माध्य मे ई मात ृभाषा ओ मात ृभूझमक \nप्रझत प्रिास ी लोकझिक कत्तणव्य बुझद्धक पझर ष्कार झदस उन्द्मुख देझख पड़ैत \nिझथ । \nएझह उपन्द्य ासक िा य क ज य न्द्त झथकाह । झहिकझह चझ र त्र केँ केन्द्र म े \nर ाझ ख उपन्द्य ासक कथािस् त ु बुिल गेल अझि । जय न्द्तक झपत ा झिद्य ा-\nव्य सिी िलझथि आ अपिा गा ममे झिःश ुल्क पाठ शाला च लाय झशक्षाक \nप्रचार-प्रस ार मे लाग ल िलाह । मु दा ह ुिक अस मय मृ त् य ु भऽ जा इ त  विदेह सदे ह:२५|| 21 \nिझि आ पाठश ालाक व्य ि स् थ ा झिन्न-झभन्न भऽ जा इ त िैक। अस ह ाय \nजय न्द्त क ौझ लक मयादा क र क्षा ओजीिि-य ापिमे कझठि त ाक कार ण े   \nमृ त् य ुकेँ िर ण करबाक झिचार कय िदीमे कूझद पड़ैत िझथ । मु दा \nह ुिके गा मक एकगो ट संत िागा बाबा ह ुिका बचा लैत िझ थि । ओ \nह ुिका शार दाकुंज स् थािपर लऽ जाइ त िझ थि जत ऽ झिः शुल्क झशक्षाक \nव्य िस् था िैक । अपि िैस झ गणक प्रझतभाक िल ें जय न्द्त आश्रममे र झह \nझिझ िध झिषय क झशक्षा ग्रह ण करबामे समथण ह ोइ त ि झथ । अन्द्त त ः \nओ झमझथलाक झिद्वत परंपर ापर एकगो ट शोध ग्रन्द्थक प्रण य ि करैत िझथ \nआ त त ःपर गाम घु झर अपि झपत ा द्वार ा स् थाझपत झिद्या लय केँ पु िः \nस् थाझपत क र बाक प्रया समे द त्त झचत्त ह ोइत िझथ । अिेक झिघ्न-बाध ाकेँ \nपार करैत जय न्द्त अपि एझ ह अझभय ािमे सफल ह ोइ त िझथ त था \nप्रिास ीलोकझिकअपि मात ृभूझम क प्रझत स् िेहकेँ जगा य ह ुिका लोकझिक \nद्वार ा गा मक उ त् कषण ह ेत ु ि ाग बाबा झिश्वझ ि द्य ालयक स् थापिा कऽ उच्च \nझशक्षाकेँ गाम-स माजक ह ेत ु सह ज बिय बामे सफल ह ोइ त िझथ । ई \nएकगो ट आदश ोन्द्मु ख य थाथण िादी उपन्द्य ास झथक जाझ ह मे झशक्षाक \nअभ ािमे गाम-स माजक दुरिस् थाक य थाथणक झचत्र ण तँ भे ल े अझि \nसंगझ ह उपन्द्य ासकार ई झचन्द्ति प्रस्त ुत क य लझि अझिज े जँ गा मक \nप्रिास ीलोकझि प्रिास मे जीिि-य ापि करैत अपि मात ृभूझम क सम्प कण-\nसा झन्न ध्य मे बिल र ह झथ आ ओकर अभ्य ुत् थािमे य ो गदा ि दैत र ह झथ तँ \nझमझथलाकग्रा म्यज ीििक झिका समागण झिर न्द्तर प्रश स् त ह ोइत चल त ।ई \nप्रिास ीलोकझिक अपि मात ृभूझमक प्रझत उदासीित े झथक जकर कार णे  \nझमझथलाक ग्राम्यज ीिि अधोग झ त केँ प्राप्त करैत जा र ह ल अझि । \nसामान्द्य त ः जखि प्रिास ीलोक झि अपि जीिि-य ापिक ह ेत ु गाम िोझड़ \nदैत िझथ तँ जेिा मा त ृभूझमक प्रझत सिणथा उदासीि भऽ गेल करैत \nिझथ । स् िकीय अजणि-शझक् त सँ भिे ओ सभ प्रिास म े जत बा प्रगझत  22 || विदेह स द े ह:२५ \nकऽ जाझ थ मु दा त ाझ ह सँ गा मकेँ कोिो लाभ िझह भे झट प बैत िैक । \nएमहर दय ादि ादलोकझि ह ुि क िषािुिषण अिुपझस् थझत क लाभ उठाय \nह ुिक ग्राम्य संपझत्त क अपह र ण  करबाक उद्देश्य सँअिेक प्रकार क षड़य ं त्र \nकरऽ लगैत िझथ । जँ कोिो प्रिास ी अिकाश प्राझप्तक बाद गाम \nघु झर त ो िझथ तँ ह ुिका अिे क प्रकार ेँ उिन्न र देल जाइत िझि आ \nअंतत ः ओ अपि संपझत्त झक िु लऽ दऽ ब ेझच झबकीि कऽ पु िः प्रिास ेम े \nप्रत्य ािझ त णझत भऽ जाय ब  लाभकर बुिै त िझथ । एकर प झर णामस् िरुप \nमोिबढ़ू प्रिृ झत्त क लोक प्रिास ीकेँ गा मस ँ उपटयबा मे स मथण भऽ जाइ त \nिझथ । मात ृभूझम उपन्द्य ास क सुधा कर एह िे खल िाय क झथकाह जे \nअत्य झध क समय झबत लाक उपरान्द्त जय न्द् त क घर घु र लापर ह ुिक \nपाठश ालािला जमीि बलजोर ी कब्जा कऽ लेबऽ चाह ैत िझ थि आ \nह ुिक ह त् य ा पयणन्द्त कऽ कऽ ह ुिका गा मस ँ उपटाबय चाह ैत \nिझ थ। गा मक लोकक संगझ ह सर कार ी महकमा ओ पु झलस आ न्द्याय \nव्य िस् था सेह ो ओहिे लोकक संग दैत िैक । मु दा जय न्द् त अिश िक \nमाध्य मे सत् य ाग्रह करैत िझ थ आ प्रिास ी र ाज ीि सि अझधकार ीक \nसह ाय त ासँ सुधा करकेँसकपंज करय बामे समथण ह ोइ त िझथ ।ओ \nझिश्वझ िद्य ालयक ह ेत ु अपि झपत ाक स् थाझपत झिद्यालयक जमीि पर \nअबै ध कब्जाकेँ ह टयबामे सफल ह ोइ त िझथ । त त बे िझह ओ \nझिश्वझ िद्य ालयक ह ेत ु अझत झ र क्त चन्द्दासँ जमीि कीझि उपटल \nप्रिास ीलोकझिकेँ सेह ो बसय बा क उद्य ोग करैत िझथ । \nएझह उपन्द्य ासमे झकिुगो ट प्रे म कथा स ेह ो अिुगुझम्फत अझ ि । पझह ल \nकथा झथक शीलाक जेजय न्द् त क प्रझत एकझ िष्ठ प्रेम करैत िझथ मु दा \nसामाझ जक दबाबक कार णे  ह ुिक झपत ा ह ुिका अजझग् ग क ह ला जय बाक \nभयसँ एकटा अन्द्य िर सँ झि िाह करा दैत ि झथि । शीला सुशील ओ \nपझत िर त ा िझथ,तेँ अपि झिय झत केँ अंङ्गीकार कऽ लैत िझ थ। मु दा  विदेह सदे ह:२५|| 23 \nह ुिकर िर पूिणझह झिआ ह ल र ह ैत ि झथ जकर पझर णामस् िरुप शीला \nअपि ससुर क आश्रम मे पझर त् य क्त ाक जीि ि व्यत ीत क र बाक ह ेत ु बाध्य \nभऽ जाइ त िझथ । कुलीित ाक पझर चय दैत शीला आग्रह कय लो \nउत्त र दोसर झििा ह क ह ेत ु स् िीकृझत प्रदाि िझह करैत िझथ आ अ पि \nजीििक लक्ष्य झिश्वझ िद्य ालयक सेिा ओ झिकासझह केँ बिा लैत िझ थ। \nदोसर प्रे मकथा चझन्द्रका ओ जय न्द्त सँ सम्िद्ध अझि जाझ ह मे चझन्द्रका \nकेँ सपण दं श सँ लऽ कऽ उपचार धझ र क कथा अझत व् य ाप कताक सृजि \nकरैत अझि । ह ुिक झपत ाक प्रया सेँ अन्द्त त ः चझन्द्रका ओ जय न्द्त \nिैिाझह क बन्द्धिमे बन्द्हा जाइत िझथ आ उपन्द्य ासक सु खद अन्द्त क \nद्य ोत क बिैत ि झथ। \nअपि आत् माक बात सुझि सुधा करक समपणण  आकझस् मक घटिा जकाँ \nबुििा जाइ त अझि जे औपन्द्य ाझ सक संघष णकेँ क मजोर कऽ देल क अझि \nत थाझप एझह उपन्द् य ासकेँ परस् पर झिर ो धी पात्र सभक सृजिपूिणक \nआदश णक उपस्थापिाक दृझि य े उत्त म मािल जा सकैत अझि । \nउपन्द्य ासक भाषा प्रस ादग ुण स म्प न्न,सह ज ओ र ोचक अझि । पात्र सभक \nमिोभािक झिश् लेषण मे उपन्द्य ासकार सफल भ ेल िझ थ। िस् त ु झिन्द्य ास \nय ुग जीििक य थाथणपर आधाझ र त अझि । मात ृभूझमक प्रझत प्रिास ी \nलोकझिक दाझ य त् िक उद्बोधि उपन्द्य ासकारक जीिि-दशणि ओ जििी-\nजन्द्मभूझमक प्रझत सह ज झसिेह केँ पल्लझित करैत अझि । \n \n \n \n \n \n  24 || विदेह स द े ह:२५ \nडा. झकशि का र ी गर, (म ू ल ि ाम- डा. कृष्ण कुमार र ाय) \n \nझमझथला मे झबलु प्त भेल जा र ह ल भांट/भैंट(घूमक्कर िाचक) \n \nअहू ं कहब ग िे जे बलू का र ीग र भैंट जेका झकए बड़ब ड़ा इ ए हइ.? \nअहां सुझिय ौ िे जे ओइ ब ड़बझ ड़ मे कते काज क गप ह ोइ िै आ \nलोक के र मिगर ो लगै िै? भांट ह मरा जि त बे बुढ़ पु र ाि के मु ँह े \nसुिल जे हइ एिा झकए भैंट जेका बजैत र ह ै िैं. त ाबे दोसर गो ट े \nबाज ल जे उ भैंट बजै की िै से स ुिीय ै िे? \nझमझथला मे भैंट सब गा मे गाम घूझ म के लोक सब लक मिोर ंजिा त् मक \nरूप मे बजै गबै िलै. जै मे गाम लोक के झखदह ांस, ब ड़ा ई, उकटा \nपैं ची, िल कपट, ब ैमािी शै त ािी, िग ड़ा सलाह, आझद के िणणि उ \nफकड़ा रूपे बाझ ज,कझह, गाझब के करैत रहै. \nभांझट के घूमक्कर िाचक से ह ो कझह सकब. ओकर मु ख् य काज र ह ै \nगा मे गाम जाके लोक के दू र े दर ब्बज े जा के िाचक लोक शैली मे \nमिोर ंजि करब. आ लोक त ेकरा बदला मे भैंट के धाि चाउर, \nरूपै य ा, चीज बौस जेकरा जे जुड़ै से दै. अझह स भैं ट के गुजर \nबसर ह ोइ त रहै. \nभैंट अपिा िाचक प्रस्त ुझत मे समाझज क बेबस्था बैम ािी शैत ािी िीक \nबेजाए पर बेस कटाक्ष करै आ ह ंझस गाझब के त ेिा जे लोक के \nअिस ोंह ात ो िै लगै.. \nभैं टक कहल फकड़ा… \nकार ी मु ँह मे उज्जर दांत देखलों \nउज्जर मु ँह मे कार ी दांत देखलों \nधि र ह ैत ो खा इ लै औिी पथार ी देखलों  विदेह सदे ह:२५|| 25 \nबाबू ए सीर े खा बमफलाट िौं ड़ा देखलो \nबुढ़ बा के केकरो स पटर ी खाइ त िे देखलो \nबज्र कोझढ़य ा के दू र ा सर कुटमार िे देखलो \nअपिे मे लड़ै जाइ ए झदय ादी झमलाि िे देखलों \nउिटे भैं टे के गझ र अबै त फल ां बाबू के देखलों \nसर समाज लै काज करैत झचंला बाबू के देखलों \nअिके भरोसे बै सल र ह ैए बाबू ूू के देखलौं \nसाउस पु त ौह के िगड़ा मे आझग लगा एब टोलबैया के देखलों \nिगड़ा भेल पंचैझत काल पंच बाबू के िीपत्ता देखलों \n( इ फकड़ा सब बुढ़ पु र ाि क मु ँह े सुिल.. जे कहांझ दिु ह मरो गाम \nमंगर ौिा मे (भरौड़ा) गो िू िा के गाम स भैंट सब अबै आ फकड़ा \nबचै इ सब कहै) \nफकड़ा स् पिीकर ण भ रहल जे ओ भैंट सब समाजक सब स् िरूप \nके देखार झचिह ार लोक शैली फकड़ा रूपे क के लोक के मिोर ंजि \nकरै. त करा बाद लोक ओक र ा जे जुर ै से दै आ ओकर आजी झिका \nचल ै. \nपमर ीय ा जेका भैं टो सबके गाम आ इ लाका बांटल रहै आ सब अपिा \nइ लाका मे घूमी घूमी झबशु द्ध रूपे लोकक मिोर ंजि करै. अपिा मे \nझमलािी बाद भैंट सब एक द ोसरा के इ लाका मे सेह ो जाइ त र ह ै. \nआब भैंट झकिसाइ त े कतौह देखबा मे अब ै िै. जेिा उ भैंट सब \nझमझथला स झबलु प्त भेल जा रहल. ओइ भैंट सब के फेर स त ाझ क \nओकरा संर झक्षत करबाक सी मूझ ह क प्रया स ह ेबाक चाह ी. \n \n \n  26 || विदेह स द े ह:२५ \nलोक कल ाका र ढोल झपपही िला के खो ज खबैर के र ाख त? \n \nलोक कल ाकार सब के पोस बा संर झक्षत करब ा मे झमझथलाक लोक के \nिै कझह य ो ओतेक उ त् साह र ह लै आ त ाबे कोि त ेह ेि बेगरत े हइ? \nबड्ड बेस ी त दुगा पूज ा मे झबझ ध पूर ाउ, की मूर ि उपिेि मे मंगाउ \nआ झबय ा ह शादी मे जेकरा बैं ड पाटी सटा िै भे लै आ की गर ीब लोक \nहइ त ढ़ोल झपपही बला के बजौत ै. \nत करा बाद ढोल झपपही बला सब जड़ौ की म र ौ केकरा कोि मािे \nमतलब हइ आ बलू कथी लै रहतै ग. \nह मरा अरू किा जीबै खेबै? इ ढ़ोल झपपही केिा बांचल रहतै कोइ \nिे सोचै जाइ हइ? आब ढ़ो ल झपपही आस् त े आस् त े उठा एब भ गेल ै. \nडी जे िाच आगू ह मरा ढोल झपपही बला के खोज खबैर र खतै ग? \nपझह िे झमझथला के गा मे गाम सब मे द ुगा पूज ा, मूर ि उपिेि, झबय ा ह \nझत लक सब मे ढो ल झपपही बजबाएब के परंपर ा रहै. झपपह ी (शह िाई) \nके मांगझ लक धू ि, ओकरा संगे डू गडू गी के डू ग डू ग, िुििुि ा \nबजौझ िह ार सब के धू ि बेस लोक के मोि मोझह लैत रहै. \nलोक कल ाकार ढोल झपपही िला सब लोकाचार, गीत िा द, भगिझत \nसुझमर ि, सोह र समदाउि, थोड़ े झफल्मी धुि सब सेह ो बज बै आ खूब \nसोह िगर र मिगर लगै. झध य ा पूत ा बुढ़ पु र ाि िौं ड़ा मार ेर, जझिज ाइत \nसब ढोल झपपही िला सबक े कल ाकार ी देखै सुिै ि लै. \nमोि पड़ैए ह मरा अपिे पै त ृ क गाम मंगर ौिा के िामी ढोल झपपही \nकल ाकार जुगेस र र ाम, देबि र ाम, सीत ार ाम र ाम, बिैया, भोल ा र ाम \nसब जे सब ढोल झपपही कल ा मे बेस पार ंगत रहै जाइ. गा मक \nदुगास् थाि मे ओ सब ढोल झ पपह ी पर धू ि बजबै जाइ.. भगिती बसै \nयै बर ी दू र गमक लाग े गें दा के फूल. सोह र, समदा उि बजबै.  विदेह सदे ह:२५|| 27 \nसुििा ह र सब बेस भझक्त भा ि, सोह िगर मोि स ढोल झ पपह ी िला \nके सुिै. जे करा जे जुड़ै से खुशिामा मे रू पै य ा पै सा दै. पूज ा कझमटी \nझदस स सेह ो रूपै य ा देल ज ाइ. दुगा पूज ा मे इ कल ाका र सब 9बो \nझदि आ दसमी के भ साउि तक ढोल झपपही बजबैत रहै. \nआब त कोिो कोिो गाम मे ढोल झपपही िला सब बंच लै सेह ो आब \nदुगे पूज ा टा मे कत ौ कत ौ देखल जेत ै. ह मर ो गाम क लाकार सह \nआब िै र ह लै आ िि झप ढी सब अइ कल ा के सीखो िै र ह लै आ िै \nझमझथला समाज मे त ेह ेि ओ त ेक मोजर देल जाइ िै. कल ाकार सब \nपरदेश कमाई लै चल गेल ै त कोइ खेत ी बार ी मे लाग ल यै, त ि बका \nलोक सब सीखबे िै करैए. \nत आब आस्त े आस्त े ढोल झपपही कल ाकार सेह ो झबलु प्त भेल जा \nर ह लै. बड्ड झचंत ा के गप? झमझथला समाज के लोक के आगू बझढ \nलोक कल ाकार सब के झज य ाअ के र ाखै परत ै. ढोल झपपही बला \nलोक कल ाकार के खोज खबैर र खै जाउ. एइ कल ाकार सबके \nप्रोत् साह ि आझथणक मदै द क ढोल झपपही सि र मिगर सोह िगर लोक \nिाद्य र ंग के बंचा के र खै जाइ जाउ. \n \n \n \n \n \n \n \n \n  28 || विदेह स द े ह:२५ \nपु रूस् क ार ी गुगा पु रू स् कार बँट ा ड कैत ( ह ास् य कटाक्ष) \n \nबाबा बड़बड़ ा इ त रहै झघिा गे ल झमझथला मै झथली. इ मै झथल डकैत आ \nगुगा सब पु रूस् कार ी खेल मे त चंबल ो घाटी डकैत के काि काझट \nलेत की? एकर ा सबके कोिो लाज धाख िै आ कोि ि ड़कलहा के \nपु रूस् कार ी धू त ै के लाज िै? झकत ाब झबकाइ िै िैहे लोक पढ़ लकै \nिैहे आ िझर ष्ठ साझ ह त् य कार ह ेबाक दाझ बए चू र र ह ैए ई डकैत सब. \nमिमािा पर उत ारू यै जे ह म र ा के की कए लेत? िा स् त ि मे झमझथला \nसमाजक लोक सब सेह ो चोर िुकबा यै त अई डकैत स बके मिमािा \nके र ोकत? के मंगत ै जिाब, केकरा मािे मतलब िै? \nहम बजली हौ बाबा झभंस र े झ भंस र े की हो गेल ह ो? घर मे डकैत ी हो \nगेल ौ? की कोइ भां ग खुआए देल कहो जे बाबा त ोंई एिा बड़बड़ ाए \nर ह लौ? पु र स् का र त गेल जाइ हइ ओकर ो कहू ँ डकैझत ह ो लैइ ए? ह मर \nगप सुि बाबा हां हां के ह ँसे लगले आ बो ललकै हौ कार ीग र त ोरा \nसबटा य थाथण ब ुिल िह आ य थाथणिादी लेखि माध्य मे लोक के \nपु रूस् कार ी धू त ै के देखार झचन्द्हाक कए दै िह क? आ अखैि अिझठय ा \nके ह मरे स प ुिै िह आ ह मरे स सुि ै चाह ै िह? हम बोलल ी यौ \nबाबा हम कोिो चोर डकैत के झग र ोह मे र ह ै िी की? ह म र ा पु रूस् कार ी \nचोर ी डकैत ी बार े मे कुिो िे बुिल है क? बलू अहीं साफ साफ \nकहू जे पु रूस् कार ी डकैत ी की हइ? \nबाबा बोलल कै देखै िै िह क जे म ैझथली साझ ह त् य का र सब चोर डकैत \nजेंका अपि झग र ोह बिेिे अ झि. जेह ेि झग र ोह त ेह ेि पु रूस् कार बँट ा \nडकैत आ त ेह िे पु रूस् का र ी गुगा सब. ई सब त ेिा हो हो करत ह जे \nएकर े सब दुआर े झमझथला म ैझथली बांचल ह ोउ? आ एझह धू त ै मे इ \nसब झमझथला म ैझथली के अपि बपौत ी बुझि कब्जा जमौिे रहल. कतेक  विदेह सदे ह:२५|| 29 \nिाम गिझबअह? साझ ह त् य अका दमी, मै झथली भोजपुर ी अकाद मी, झमझथला \nमै झथली सझमझत, लेखक संघ, पझर षद कतेको एह ेि झग र ो ह आ त ेक्कर \nगुगा सब झमली मै झथ ली पु र स् कार क डकैझत मे लाग ल यै की? य थाथण \nकहबह क त डकैत आ गुगा सब बत कुट्ट बैल क अप्पि चल कपिी \nकुकृत् य के िँपै के झफर ाक मे रहतह. मै झथली पु र स् का र मे कोिो \nझिष्पक्ष व्य िस् था कतौ िै भे ट त ह? जेह ेि झग र ोह आ जेह ेि गुगा त ेह िे \nपु र स् कार बँट ा डकैत ी. अझह दुआर े त मै झथली प ुर स् कार सब महत् िह ीि \nभ गेल ै आ झघिा के र ाझ ख दै जाइ गेल ै. य थाथण कहक त उिटे ह मर े \nत ोर े कुंझठत कझह चल कपिी करत ह. उ डकैत गुगा सब अपिे कतेक \nकुंझठत अझि जे झिष्पक्ष व्य िस् था के बात पर कपर फोर ी पर उत ारू \nभऽ जेत ह की? \nहम बाबा स पु िली जे पु रूस् कार देल कै आ भे टल ै त अइ मे \nपु रूस् कार ी डकैत आ गुगा कैसिे हो गेल ै? बाबा हां हां के बोलै \nलगलै हौ कार ीग र तहूँ सब टा ह मरे मु ँह े अइ प ुरूस् कार बँट ा डकैत \nसबह क देखार झचन्द्हार करेब ह त ह ैइ ए लैह सुिह अ सबटा झकर दािी. \nएकटा गप कहअ ह मर त ोहर य थाथणिादी झबचा र झमलै िह आ अपिा \nसब त कोिो झग र ोहो मे िै रहै झि. त इ य ो हम त ोर ा बसह ा बर द \nपु रूस् कार द झदय अ आ तूं ह मरा झमझथलांचल ट ुडे पत्रकाझर त पु रूस् कार \nबाँझट दैए त इ पु र स् कार ी डकैझत भे लै की िै? झचन्द्हा पझर चे, सर \nकुटमार ी, झह र ो ह बादी ह ोह क ा र ी, संय ोज क ीय ज ोग ारी ब ले मै झथल ी \nपु रूस् कार लू ट मच ल िै आ उिटे अिका उपद ेश जे िर कल मु ँह \nिपिै िीक त अइ डकैत सबके अपि झकर दािी झकए िै देखै िै. \nएकर ो सब लेल कहबी बि त ै िे पु रूस् कार ी डकैत के अ पकर मी मु ँह \nउघार े िीक. पु र स् क ार ी डकैत सब िैह ति झिष्पक्ष व्यिस् था बेर ह र ह ड़ी \nबज्जर खैस परै िैन्द्ह की?  30 || विदेह स द े ह:२५ \nमह ामारी सि डेरा उि भेल जा र ह लै? झमझथला स पल ा य ि (परदेश \nकमाएब) \n \nय थाथण कहब देखाएब त भक्क झदस लाग त झकिे आ क त ेक मखाि \nिला िेता, झमझथलाक बुझद्धजी िी समाज त कुत कण कए ब त कुट्ट बैल पर \nउत ारू भेल य थाथण के िुके बा क चल कपिी करै जाएब? त इ य ो झमझथला \nस पल ाय ि के भया औि डेरा उि इ झ त ह ास आ य थाथण के मु ँह िांपल \nिै ह ेत ै? \nझमझथला मे र ोज गा र लेल िैहे की? र ौदी, दाही, बेस ी बुि क्कर ी दाबी, \nटांगझ घच् चा मिोिृझत, बंद पर ल झचिी झमल, पाग मखाि क पे ट ुोसु आ \nर ाज िीझ त आ परदेश कमेबाक झबमार ी िोझड़ आरो झकि ो िै िै? झमझथला \nसमाज कझह य ो अइ बात क झचंत ा िै केलक की ओकर झध य ा पूत ा सब \nकेिा र ोज ी र ोटी कमेत ै? आ परदेश कमेबाक झबमार ी िि पीढी तक \nपस र ैत गेल? \nर ोज गा र िाम पर झमझथलाक लोक सर कार ी य ोज िा त ं त्र, सर कार ी \nसेिा, परदेश कमाएब (प लाय ि) भरोसे सब झदि बै स ल रहल आ \nअपिा भाग के दोख दैत ह क्क ि किैत रहल. र ोज गा र के झिकल्प सब \nकझह य ो िे सोचलक आ िै त कर बेगरत ा कझ ह य ो बुिल क? \nझमझथला मे फैक्र ी चैकरी, स् टाटण अप, ल घु उद्य ोग लगेबा क गप करब \nत अपिा पै र पर कुर ह ैड़ मा र ब सि भऽ गेल ै? केकरो लक इ गप \nबाज ू त लोक ह ंसी उ ड़ा उ त जे हे झ ह िका िै िोकरी च ाकर ी भे टल ै \nतैं एिा कहै िै त ई परदेश कमाई िै चाह ै िै, परदेश कमाएल िै \nभे लै? एह िे टोंटबाजी स लोक के मिोबल आरो त ो इ ड़ दै िै? त \nएह ेि टांगझ घच् चा मिोिृझ त ि ला झमझथला समाज मे के उद्य ोग धंध ा \nलगा उत?  विदेह सदे ह:२५|| 31 \nपु र िा लोक बुढ प ुर ाि सबह क मु ँह े स ुिल गप जे पझह िे झमझथला के \nबेस ी भाग लोक परदेश कमाई लै िै जाइ? बड्ड गर ीब लोके सब \nटा परदेश खट ै. लेझकि 1934 के भूइ कंप झमझथला के तहस िह स \nक देल कै. आ गर ीबत ा इ बढ़ैत गेल ै आ लोक सब देश परदेश कमाएब \nखटाएब शुरू केल कै. पझह िे झमझथला मे झचिी झमल, खादी भंडार, \nलोह ा कपझसया मे सू त कटै ए, र ांटी र ाज िग र सब मे लह ाट बिै, \nबेगूसर ाय दड़भंगा, सह र सा पूझ णणय ा  सब मे खाद, कागज, चूर ा झमल, \nआरा झमल सब रहै, जइ मे कतेक लोक के र ोज ी र ोटी भे टै त रहै? \nआस्त े आस् त े झमझथला मे र ो जगा र के साध ि सब बंद ह ो इ त गेल आ \nलोक सबह क परदेश कम ेबाक झबमार ी बढ़ैत गेल? एह ेि भया बह जे \nझमझथला लोक के परदेश कमेिे झबिा गुजर जाएब म ोशझकल भऽ \nजाइ त िै. अहाँ मजदू र झि की ह ाझ कम िा झबज िेस मै ि परदेश क मूँह \nदेखै परत यौ बाबू? \nझदल् ली, पंजाब, बंगा ल, बंबई, साउथ इ ंझडय ा, िाथण इस्ट, य ू पी, गुजर ात, \nसब ठाम झमझथला के मजदू र भे टबे टा करत? झमझथलाक इ मजदू र \nसब केह ेि अझभशप्त झज िगी झज बै लेल मजबू र अझि आब इ डेर ाउि \nझस् थझत स सब पझर झचत भेल जा र ह लै? एझह मजदू र स बह क सुझध \nके लेत ै? केकरा बेगरत ा िै? \nमहा मार ी सि डेर ाउि भय ाब ह भेल जा र ह लै झमझथला स पल ाय ि. \nएत ुका िेता सब पाग मखाि माला के र ाज िीझत आ अपिा फाय दा \nदुआर े पटझिय ा िेता सबह क द लाली करै मे बेहाल टा र ह ैए? झमझथलाक \nचुटपुझचय ा, फोकझटय ा, मािल िेता सब क ेकरो बुते झचिी झमल शुरू \nकराउल िै भे लै आ िै झमझ थल ा मे उद्य ोग धंध ा ले ल इ िेता सब \nकझह य ो सोचलक? झमझथला समाजक लोक सब सेह ो मूइ ल अझि जे \nअिके आ सर कार भरोसे बै सल रहल?  32 || विदेह स द े ह:२५ \nझमझथला मे र ोज गा र के कोिो दुआर ा िै िै आ अइ ठाम गा मे गाम, \nझमझथला के घरे घरे प लाय ि (परदेश क माएलब) महा मार ी सि डेरा उि \nभया बह भेल जा र ह लै? \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 33 \nझमझथला मै झथली के दुदणशा लै ए द ोखी के सब हइ/अझि? \n \nके िै दोखी हइ? द ोखी सब अझि/हइ अ ह ू ं ह महू ँ आ सम ाज क लोक \nहइ जे सुआथण दुआर े झमझथल ा मै झथली के जर ा देल कै हअ? सुआथी \nबाभििाद, झपिलगुआ सोलकि, चोर िुकबा झमझथला समाज झमझथला के \nदुगणझत के इ िार मे खस ा देलकै. \nइ य थाथण आ सांचो गप हइ जे बाभििाद बेब स् था मे सुआथी आ \nचल ाक बाभि अरू अपिे टा फाय दा दुआर े आि जाझ त सोलकि सब \nके िै अगुआ दे लकै िे ओकरा बोली के मोजर बाज ब स झ लखब तक \nकतौ िे देल कै आ र ाड़ कझह उपहास उड़ ेलकै. \nइ कटु चाझल दर भंगे र ाज काल मे म ैझथल अम ैझथल के भेद कए मै झथली \nमहा सभा रूपे झलखा गेल रहै. काय स् थ सभ के स् थाि देल गेल ै आ \nउह ो सब अपिे फाय दा लै मै झथल बिल र ह लै आ इहो अरू चुपचाप \nअपि काज मे रहल आ कझह य ो ब ाभििाद के झबरोध िै केलकै? \nभूझमहा र र ा जपूत संपन्न रहै ओ करा अरू के झमझथला मै झथली स ओतेक \nमतलब िै र ह लै. ओ सब अ प्पि समपन्न त ा लेल लाग ल रहल आ इ \nअरू बलू झमझथ ला म ैझथली पे टपोसु आ िृझत स दू र े र ह ल आ त ेह ेि \nकोिो मािे मतलब िै र ह लै. \nझमझथला मे सोलकि सब गर ीब अस ह ाय कम पढ ल झलख ल रहै आ \nअन्द्य ाय सह ैत र ह लै बलू र ाड़ कहा अपमाझित ह ोइ त ो झि र लज्ज भ ेल \nझमझथला समाज मे रहल. सोलकि मे जे सब थोड़ े पढ़ ल रहै ओ सब \nबाभििाद के झपिलग्ग ू बझि अपि माि बढ ेबा ले ल िमरी लू च्चा बिल \nरहल, बाभििाद के झब र ोध िे केलक आ सोलकि बोली संस् कृझत के \nर ैिा माि सम्म ाि लै कझह य ो िे अगुआएल. \nएत ेक जे पढ लाह ा सोलकि सब झलखब बाज ब आ पझह र ब तक मै झथली  34 || विदेह स द े ह:२५ \nमािक के आरो सपोट के ल क? जेिा पाग पझह र ब, माि क मै झथली \nझलखब बाज ब, झमझथला र ाज हो हो आझद. इ क ोिो मजबू र ी मे िै उह ो \nअपिा फाय दा बुझि बाभिेिाद मे मूझ ड़ डोलबैत रहल. \nएइ दुआर े मै झथली भाषा पर बाभि कायस् थ कब्जा जमौ िे रहल आ \nअिजा झत के कझह य ो मोज र िे देल क ै आ ला ू बी बिा अपि सुआथ ण \nझसद्धी मे र मक ल रहल. साझ ह त् य अकादेमी, आय ो जि, पु र स् कार, पत्र \nपझत्र का, सर कार ी फंड सब पर एकर े कब्जा आ दोसर जाझ त के िाम \nिै ह ुअ देबै तै लै झिय ो झज त षड य ंत्र ह ोइत े रहल. अकादमी \nपु र स् कार,संय ो जक, संपादक के इ झत ह ास मै झथली मे बाभििाद के \nदेखार झचिह ा र क दै िै. अपिाद रूपे एक आध सोलकि िाम झसझर फ \nिाम लेल. आ उह ो सोलकि लेखक सब सो लकि के आगा बढबै ले \nझकिो िे करै जाइ गेल ै? \nकहबी लैए सब मै झथल हइ मै झथली सबके भाषा हइ. झलखबा बजबा, \nपु र स् कार काल से बा त िैहे िे? एकेक िगण भेद आ ज ाझ त िादी बेबहा र \nझकिसाइ त े दोसर भाषा मे दे खबै. मै झथली मे जाझ त िाद गह े गह े पस र ल \nहइ क. झि द्य ापझत िोझड़ सल ह ेस, झदिा भदरी, लोझ ड़क, सझह त आि \nमहा ि झिभूझत के जंय झत िै मिबै जाइ हइ आ िे त ेकर कोिो मोजर \nदेतै ग? \nमै झथली ला ू बी दुआर े एझह तरहे सोलकि सब झमझथला म ैझथली स दू र \nह ोइ त गेल. अंझगका बझज्जका कोझसकन्द्ह ा मधे शी बोली बझि गेल ै आ \nओकरा मै झथली भाषा मे मोजर िै देल गेल ै. आब लोक ज ाग रूक भेल \nमाि सम्म ाि त कै हइ, जग ह मंगै हइ त ओकर ा षडय ं त्र कार ी कैह \nलाू बी िला अप्पि दोख िांपै मे लाग ल हइ? \nअझह तरहे आस्त े आस् त े झमझथला समाज आ मै झथली भाष ा के दुद णशा \nह ोइ त े र ह ल आ ओ सामू झह क, सिणजि, जिसर ोकार ी िै भऽ एकभगाह,  विदेह सदे ह:२५|| 35 \nपे टपोसु आ, िचणस् िादी सुआथी ह ोइत गेल आ दुगणझत क देि ार झमझथला \nसमाजक लोक स् िय ं ठार केलक. \nइ कटु सत् य जैित ो झमझथला समाजक लोक िे आगू ए लै िे पंचैत ी \nकेलक आ िे समाधा ि त क लक? सब परदेश कमा बम फल ाट रहल. \nमै झथली ला ू बी झमझथला मै झथली के सुडाह के लकै ग आ अ खैझिय ो हठ \nक आि जाझ त के िाम िैहे दै हइ साझ ह त् य अकादमी मे? बाभि \nसोलकि झमझथलाक लोक, क ोइ जिाब िे मंगलकै एकर ा अरू स आ \nत झह दुआर े इ सब मिमािा क झमझथला मै झथली के दुगणझ त क िोझड़ \nदेल कै ग? \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  36 || विदेह स द े ह:२५ \nबों गपाद बौआक बखार ी (ह ा स् य कटाक्ष) \n \nबाबा बड़बड़ ाइत बजैत रहै जे बलू एह िो कहू ँ बखार ी भे लैए? आंई \nकहअ त िै र ा ह ैर ै िै िै खेसार ीए आ मटर केर ाउ त त किे िै भे टल \nकतौ आ एक्कर दाबी केह ेि जे ह मरा सि बखार ी भइर गाम केकरो \nिै िैह? ई बोंग पाद बौआक बखार ी मे धा िक खखरी तक िै भे ट ल \nजे बसह ो बर द के कुट्ट ी सा िी लगा दैझतय ै? ई त र केसर ा एक ििंर \nबोंग पाद भऽ गेल की? एकर ा बजबाक कोिो ठेकाि िै र झह ह ेल. \nह र दम भाषण  टा िार त जे ह मरा बखार ी मे कोि कमी है? हम ई \nकर देगा त ऊ कर झद य ा? गाम समाज के हम झबकास कैर देगा. \nह मरा एलेक्शि मे जीत ा झदय अ त अई बेर केकरो को िो कमी िै \nह ोिे देगा? \nह म्म े बाबा स पूि ली की ह ोलै हौ बाबा? बलू केकरा बखार ी पािू \nपरल िह ो? झकए बड़ बड़ का झखझसय ाअले िह ू? अईं हौ बाबा भोर े \nभोरे की भागेस र पंडा संगे कुिो हो गेल ौ? ह मर गप सुित े बाबा \nबोलल कै हौ कार ीग र सबटा गप त ो र ो बुिल े िह आ त ाल मात्र ा \nखेलाई िह? ह म्म े बोलझलई ह मरा कहाँ कुिो बुि ह ल ि ह ो हौ बाबा \nत ोंह ी ब ोलहो िे जे बखा र ी मे की ह ोलै? बाबा हां हां के ह ँसैत \nबोलल कै हौ झकशि त ोर ा मी झडय ा िला के त सबटा खबैर रहै िह \nकतह की भे लै? आ अखैि ह मरे स सुिह चा ह ै िह की? अच् िा \nपझह िे एक जुम त माकुल खु आबह त सबटा गप कहै झि य ह? \nहम बाबा लै खैिी बि ाबे लगली एक जुम बाबा के आ एक जुम \nकैमरा िला के खुआ देल ी. कैमरा चालू इ ंटरव्य ू झर काझडणंग ह ुए लाग ल. \nबाबा बोलल कै हौ देखै िै िह क झमझथलाक लोक केह ेि बोंग पाद \nह ोई ए? र ह त ह दसो क ट्ठ ा िै आ ह ोह का र ी पार त ह जे ब ार ह ो झब गह ा  विदेह सदे ह:२५|| 37 \nमाझलक? कहत ह ह मरा दर ब ज्जा पर चौदह टा बखार ी आ थार ी मे \nदाइ लो त र कार ी िै देखबह क की? त झह िा ई झमझथला के पे टपो सुआ \nिेता सब भाषण  टा ि ार त ह की झमझथला र ाज बिैत मा त र झमझथला \nके सब दुख दू र. मगझह य ा शासि झमझथला मै झथलीक दु शमि अझि? \nिू ठा िेता सब बुते चीिी मील चालू कराउल भे लै िै आ बोंग पादी टा \nजे झमझथला र ाज बित ै त ई क देबै ऊ क देगा? झमझथला स प लाय ि \nर ोकले िै भे लै आ भाषणी  बख ार ी त ेह ेि जे झक कहबह क? ई त र केसर ा \nमहा देबहो पर चढ़ ौलहा रूपै य ा ल परा जाई ए आ भागे सर पंडा के \nकहझलयै जे त ो ह र बेट ा एिा झकए करैए? त ओ बाज ल जे पाटी \nफंडमे जमा करत ै ह ाई कमाि के आदेश िै बाबा. ह मर त ारर ेसर जीत त \nत अहीं मंझदर के जीणोद्धा र ह ेत ै िे बाबा? हम मोिे मि कहझलयै जे \nआई तक पोखैर घाट बिेबै िै केलक ै तै पर स मंझदर के जीणोद्धार \nक बखार ी लगा देतै की? आई तक रूपै य ा आपस िै केलक \nत ार केसर? \nह म्म े बाबा से सिा ल के ली जे अकादमी प ुर स् कार ी िला बखार ी पर \nत ोंई की कहबह ो? त बाबा ब ोलल कै हौ कार ीग र ई साझ ह त् य अकादेमी \nमै झथली िला त आरो ब ोंग पाद ी करैए की? सर कुटमार के पु रूस् कार \nद देतह? अपिा झग र ोह क लो क के जू र ी मे म्बर बिा देतह आ पु र स् कार ी \nदाझ बए गौ र बे चू र र ह त ह की? आ मै झथली िला सब के झ कताब लोक \nपढ़ बे िै करै िै िै झबकाई त े िै तइओ पु रूस् कार ी बोंग पा दी? झमझथला \nसमाज साझ ह त् य के झबर ास ए क्को र झत िै आ सम्म ाि बंटतह एक ढाकी? \nभांटा मूर ै जेंका ह ाटे बजार े चंदा िला स मार ोह मे झकिा झबका र ह ल ै \nझमझथला सम्म ाि? ह म्म े बाबा स फेर सिाल केली जे झिद्य ा पझत बखार ी \nऔर ी मै झथली साझ ह त् य महो त् स ि , मै झथ ली गीत िाद पर कुिो बोल्हो \nिे?  38 || विदेह स द े ह:२५ \nबाबा हां हां के बोलल कै हौ ई झिद्य ापझ त समार ोह आ मै झथली साझ ह त् य \nमहो त् सि िला सब त दोक िदार ी पर उत ारू अझि की? झिद्यापझत \nस् मृ झत पिण िाम पर चंदाखोर ी, पाग बांट, अस द्धण गीत िाद आ भैर \nरता धमझ गज्जर टा ह ोई िै की? समाजक लोक के कझह य ो को ि \nउपकार ह ोई िै? त झह ि ा ई झग र ोह िाद ी साझ ह त् य क ठेकेदार सब मै झथ ली \nसाझ ह त् य महो त् सि के िाम पर अपिा झग र ोह के प्रम ोट करै के झफर ाक \nमे र ह त ह की? हौ ज झमझथ ला समाज मै झथली साझ ह त् य का र स जुड़ले \nिै िै त कझथक िू ठे साझ ह त् य महो त् सि? \nसाझ ह त् य के िाम पर ई सब अपि दोकाि दार ी मे लाग ल अझि की? \nत झह िा ई मै झथली गा य क गी त कार सब पै र ोडी बिा िेहा ल करैए आ \nिू ठौ दाबी ए चूर जे भोजपुर ी िला अ शलील आ मै झथली िला सि \nचोर ा िीक लोक झकय ो िै? बोंग पादी दाबी ए चूर रहत स बटा? \nअंत मे बाबा स हम प ुिली जे हौ बाबा झमझथला मै झथली पर त ोंई की \nकहबह ो त ोहर क ह िाम की हौ? बाबा बोलल कै हौ का र ीग र की ह मरा \nमु ँह े झमझथला मै झथली के ठक ह र बा सबह क झकर दाि ी देखार करेबह? \nलैह हईए सुिह. मै झथली िला सब डंका पीटतह जे अंझगक्क ा, बझज्जक्का, \nठेठी, र ाड़ सबटा मै झथलीए झि य ै की? आ झलखबा बजबा काल \nपु रूस् कार बेर केन्द्रीय म ैझथल ी सोझ त य ामी टाोि के मोजर टा करत ह \nकी? आ बाद बांकी के र ाड़ सोलकि बोली कैह दुत्कार त ह? य थाथण \nकहक त उिटे ह मरे त ोर े मं चल ोभी त कुंठीत कझ ह अप ि ठकहर बा \nझकर दािी िंपबाक चल कपिी मे रहतह? झमझथला मै झथ ली िला के \nह ाल ओहिे जेिा बखार ी मे र ाह ैर िै िै आ िै खेसार ी तइओ बड्ड \nभै र गर कहे बोंग पाद बौआक बखार ी. \nआई जे झमझथला के ि ेत ा, साझ ह त् य कार, मै झथली अकादमी, कल ाकार, \nपत्रकार, समाजक लोक सब एकजुट भऽ समािेश ी मै झथली लै काज  विदेह सदे ह:२५|| 39 \nकरै जाई जैत ै त झमझथला झ िकझसत भेल र झह त ै. अई ठ ाम त सब \nअपिा बखार ी दाझ बए चूर ब ोंग पादी टा मे लाग ल अझि त कझह य ौ \nझमझथलांचल के झिकास ह ेत ै झकिौ. सब अपिा बखार ी अपि पे टपोस ै \nके झफर ाक मे बेहाल यै तैं झमझथला अधमौगैते अिस्था मे र ैह गेल ै \nकी? \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  40 || विदेह स द े ह:२५ \nभगम भग् गी फैशि ( ह ा स् य कटाक्ष) \n \nबाबा बड़बड़ ा इ त बजैत र ह ै जे आब केकरा र ोकू? हे केकरा टोकू? \nई िौं ड़ा िौं ड़ी सब त एकटा फैशि जेंका बिा लेलक? ई भगम \nभग्गी फैशि जे िे कराबै? खूि खूिामे, क ेस फौदार ी, पु शझत य ाही \nदुश मिी जे िे कराबै? त इ य ो लोक िै चेत ल आ िै समाधा ि कर ै \nजाई गेल? अपिे भोगाि भोगै जाइ त की? एत ेक भगम भग्गी ह ो इ \nलगलै जे र ोज कोिो गाम शह र मे ह ोइ त े रहै िै? आ गाम समाज \nमु ँह त क्का बिल र ह ैई ए की? सबट्ट ा झिर लज्जा सब लाज धाख झबसै र \nजाइ जा इ गेल? \nहम बाबा स पूि ली की ह ोलै बाबा भोरे पहर एत िा कैलै बड़बड़ ी कर ै \nिह ू? बलू ह र दम िौं ड़ा िौं ड़ ी सबके फैशि पर झखझसआई िह ू कैले? \nजबाि लइ का बच्चा सब हइ त फैशि ि करत ै त की त ो र े सि झदि \nभझर बघंबर पझह र िे रहतै? िबका जमािा हइ त फैशिो िे करौ? एत े \nबोलै िह ू भिे कोई पूज ो करै लै िै अउतह ो तब की करबह ो? अस गरे \nभागेस र पंडा संगे त ोंई त माकुल खाई त र झह य ौ ह म्म े त आब घूइ र ो के \nिै अएबौ? \nह मर बा त सुिके बाबा ब ोलल कै हौ कार ी गर त ंह ू की त ाल करै मे \nिह? एक जुम त माकुल खुआबह हे िीचेि स सबटा गप कहै झि अह. \nहम बाबा लै त माकुल चुिाबै लगली आउर बाबा बोलै त र ह लै हौ िौ ड़ा \nिौं ड़ी सब कपर ा लत ा, साज झसंगार, देहदेखौआ फैशि सब करैए से \nअपि करै जा लेझकि ई ल गले भगम भग्गी िला फै शि पर उत ारू \nभऽ जाइ ए से एकदम बर दास्त स फाझजल? \nहम बाबा के चुिाउल त मा कुल द ेली और ी पूि ली जे भगम भग्गी \nफैशि ई कोि िबका फैशि एलै हौ बजार मे त ोंई की बोलै िह ो?  विदेह सदे ह:२५|| 41 \nबाबा बोलल कै एह देखै िै िह क गा मे गाम िौं ड़ा िौ ड़ी भगम भग्गी \nक रहल िै? एकटा फैशि बिा लेलक ई िौं ड़ा िौं ड़ी सब? कोिो \nलाज धाक िै? हौ भाए बझहि तक मिबा लै त ैय ार िै? कहत ह जे \nह मरा प्या र यै? एह ेि कोि प्या र भे लैए जे भाए बझह ि लोक लाज \nतक िै बुितै? िौं ड़ ा िौं डी सबके एत बे मोि लचल टाई िै त अपिा \nअपिा गा र झज य ि के कहौ झब आह कऽ दै लै? लगले सेह ं त ा पूर भऽ \nजेत ै की? ई सब चुपे चाप िा ट्स एप पर भांज लगौ िे र ह त ह आ र ात ा \nर ाझ त भगम भग् गी कए लेत ह? हौ झबआह ठीक भऽ गेल र ह ै िै त इ य ो \nकतेक िौं झड़ य ा सब भाझग जे त ह की? आ ई सर धुआ िौं ड़ा सब बाल \nबच्चेदार र झह त ौ िौं झ ड़ सबह क फेर मे रहतह आ लाथ केह े ि जे ह मरा \nबसपि का प्या र कहीं भूइ ल िै जािा? \nहम बजली हं ई भग्म भग्गी बड्ड झचंत ा के गप हइ क बाबा? बलू \nगाम समाज के लोक कुिो िै करत ह ो? ह मर गप सुिके बाबा खौं जा \nगेल ौ अउरी बोलल कौ हे सम ाज क लोक त मस्सा देखत ह की? फल ां \nके बेट ी भगल ै कीिे? फल ां घर मे एिा भे ल ै िे? ह मरा कोि मतलब? \nई मौझग य ा सब झदि भझर झश ि गुरू मे झचकर ैत र ह त ह आ एक्को बेर \nझचंत ा िै कर त ह जे ओक्कर बेट ी उढ़ड़लै अपटल ै की कोिो िौं ड़ा संग े \nपरेल ै? झचकर ैत र ह त ह जाग ह जाग ह महा देब? क ह अ त ह मर त्र ी िेत्र \nट्िंटी फोर ऑिर जाग ल र ह ै इ ए?ह मर ा जगेबा स िीक जे अपिा झध य ा \nपूत ा के साशि मे र ाख ओ करा जग ा के र ाखै जो जे ई भग्म भग्ग ी \nिला फैशि िै करै जो? \nबाबा स हम पूि ली जे ई मरदा बा सब िै क ुिो डांट डपट कर ै \nिह ो? ओकरा सबके िै कोि ो झचंत ा झफकीर हइ की? बा बा बोलल कै \nहौ ई मु ंसा सब अिका भरोसे बै सल त मस्सा द ेखै मे बे ह ाल िै की? \nकोई पंचाय त पोलझटक्स मे त कोई चमचै मे त कोई अठजाम भागित  42 || विदेह स द े ह:२५ \nके मिेजर ी में? त ाबे एम्ह र िौं ड़ा िौं ड़ी भाइग परा जाउ धैि सझत \nलै? अिकर भगल ै कीिे? आ ज अप्पि बेट ी परा जाउ तब काि \nकपार पीटतह यौ बाबा ह मर लड़की भाइग गेल त ाझ क झदय अ यौ. \nहम की त कबै आ तूं की त क बह क? िौ ड़ा ि ौंड़ ी कोटण मै झरज केिैझह ंए \nऔत ह? भागेस र पंडा के क त ेक बेर कहझलयै जे एक बे र बैस ार कर ै \nजाह सब झमली भगम भग् गी फैशि के र ोकै जाह त भागे सर ो कािू ि \nबझत य ा इ ह मरा कोि का ज? जेकरा घर भगल ै से जिौ? आ जझह य ा \nभागेस र के ब ेटी गा मे िौ ड़ा संगे झदल् ली परा गे ल त ब पहा झर कटै त \nरहै जे जुलुम भऽ गेल ै? अई भगम भग्गी दुआर े केस फौदार ी खूि \nखूिामे दुश मिी तक भऽ र ह ल आ तइओ समाजक लोक चेत ल िै \nआ िौ ँड़ा िौं ड़ी के समाझज क मरज ादा के झशक्षा िै दअ रहल? \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 43 \nझमझथला मै झथली आ ं दोलिक झमथक प्रय ास आ समाधा ि? \n \nय थाथण कहब त भक द ला गत. झमझथला मै झथलीक आंदो लि जे भ \nरहल ओ की समाज झह त मे िा पे टपो सुआक झह त मे? प्रशि र ेखांझकत \nकरू य थाथण देखू त ाकू त जिाब स् पि रूपे भे झट ज ाए त. झमझथला \nमै झथली आंदोलिक कएटा झमथक िै जे बुिहै प र त आ स् पि रूप े \nझचंत ा करैए पड़त ै. क ह ै लै जे झमझथला मै झथली सबह क त फेर दू ए \nटा जाझ त आ ओकर चझटय ा सब टा झकए मै झथली सुख भोग कए \nरहल? की झमझथला समाज क बार ह ो ब र ण  तक मै झथली के कझह य ो \nपहुँचअ देल गे ल? साझ ह त् य अकादेमी मै झथली भोजपुर ी अकादमी, \nमै झथली अकादमी सबठाम दू जाझ त क िचणस् ि आ कब्जा से झकएक? \nझमझथला मै झथलीक झमथक:- \n1. झमझथला मै झथली स जुड़ ल आंदोलि बेर बदलाि अिै बेर मै झथली \nझिभागक लोक झकए कुंभकर णी  िीि में बमफलाट भेल सू त ल र ह ैए.? \nझकए िे आगू अबै ए? त िखा उठाएब िो झ ड़ मै झथली झहत मे त ेसर को ि \nकाज केलक मै झथली झिभाग क लोक? \n2. मै झथली साझ ह त् य झमझथ ला समाज तक िझह पहुं चल झकए? \nसाझ ह त् य क ार क झग र ोह तक घूझ र य ा के र झह गेल ै आझखर झकएक? कोई \nसिाल जबाज िै केलकै झह साब िै मंगलकै झकएक? \n3. लोक के भ्रझमत कएल गे लै जे झमझथला अहू ँ के िी आ पे ट पोसुआ \nसब टा म ैझथली स ला भ उ ठा समाज मे िगणभ ेद करैत र ैह गेल? \nओकरा झखह ार ब ा काल लोक झकए िे अगुआएल? \n4. झमझथला मै झथली आंदोलि क जझड़ मे सब जाझ त के सब इ लाका \nके लोक सब झकए िे अझि. लोक के भ्रम मे झकए र ाखल गेल ै जे \nसबह क झमझथला आ सबह क सह भाझगत ा बेर मािकी आ जाझ त िादी  44 || विदेह स द े ह:२५ \nचाबू क. \n5. झमझथला मै झथलीक य थाथण के िंपबाक प्रया स ह र दम ह ोइ त र ह ल \nत ेकर झबर ोध मे लोक झकए िै आएल. झग र ोहिादी चझट य ा बिा धूत ै \nह ोइ त रहल त ेकरा र ोकिा ह र मे के सब आगू आएल? झकय ो िे? \n6. मै झथली भाषा के अका दमी पु रूस् कार झिभागीय िो करी चंदा/ \nसमार ोह तक ओिरा देल गे ल? य थाथण देझखतौ लोक झब र ोध मे झकए \nिे आगू अबै ए? केकरा कोि मािे मतलब? \n7. मै झथली के अि म सू ची मे जोड़ ाएब सेह ो एकटा पे टपोसु आ र णिीझत \nरहै आ त ेकर लाभ पे ट पोसु आ सब के िाज पे य ी जीक अश ीिा दे रू प े \nप्रस ाद भेट रहल \n8. मै झथली आंदोलिक िाम पर कतेको संस् था बिल ह ो ह कार ी सेह ो \nभ र ह लै आ झमझथला र ाज क आ मै झथली भाषा के िाम पर फेर स \nलोक के ठकबाक िीक स् िांग र चल जा रहल? \n9. झमझथला मै झथली दैझिक अखबार चैिल तक िझह ं आ गुमािे चूर \nजे करोड़ ो मै झथली भाषी? साझ ह त् य क पझत्र का िाझप सोिह े दोकिा दार ी \nटा ह ोइ त र ह लै आ पद कझब्ज औिे र ाखल गेल ै. \n10. जं त र मंत र पर जा चाझ र टा चेला चझटय ा संगे अि शि पर बैझस \nिेता झग र ी िला फोटो देखा झमझथला र ाज क सपिा? आ प टिाक गांधी \nमै दाि मे आंदोलि बेर डर े लघ् घी भऽ जाएब. \nमै झथली आंदोलिक प्रया स:- \n1. झमझथला मै झथलीक आंदो लिक प्रया स मे दू तरहक लोक लाग ल \nयै. एकटा एह ेि जेकरा लगै िै झमझथ ला म ैझथली मे बद लाि ह ेत ै आ \nसमाजक लोक जाग रूक ह ेत ै? \n2. दोसर कतेक ए ह िो अझि जेकर एकमात्र झध य ेए जे झमझ थल ा मै झथली \nहो हो क फेर स आझधपत् य बिौिे रही. आ देखािटी केिे संपूण ण   विदेह सदे ह:२५|| 45 \nझमझथला के गप कझह लोक के ठकै त रही. \n3. मै झथली स लाभ ल ेझिह ार सब कझह य ो मै झथली आंदोलि मे आगू िै \nआएल? ओकरा त िखा उठलै अप्पि पे ट भरलै धैि सझत लै झमझथला \nमै झथली? \n4. दर भंगा मधुबिी िो झ ड़ आि झज लाके लोक िा आि झज ला मे \nमै झथली आंदोलि झकए िे भ र ह लै. झमझथला र ाज क िक् शा बेर सबटा \nझमझथले आ पु रूस् कार बेर स ह भाझगत ा बेर दू ए चाझर टा झ जला झकए? \nआि झज लाक लोक झकए िे आंदोलि करैए? \n5. आंदोलि स पझह िे समा िेश ी मै झथ ली ल ेल झकए िे कझह य ो डेग \nआगू बढ़ल? स मािेश ी मै झथ ली के ब ेगर त ा झकए िै बुिाएल आ \nआंदोलिक िाम पर हो हो टा ह ोइ त रहल? \n6. झमझथला मै झथली मे झिष्प क्षता अबै सब ले ल एक स माि अिस र \nबिै तै लै झकए िे आंदोलि भेल? मै झथली मािक मे बदलाि लेल \nझकए िे अिश ि आ झबर ोध प्रदशणि भे ल? \n7. झमझथला मै झथली मे धूत ै के परा कािा र ह लै त इ य ो लोक झबर ोध \nसिाल जिाब बेर चोर िुकबा झकए बिल रहल? आभासीओ पटल पर \nआगां िै अबै ए त परो ि रूपे सोिह ा झकए आउत? \nसमाधि:- \n1. मै झथली मािक मे बदला ि आझि संशोझ धत केिे बार ह ो बर ण  के \nशैली के झलखबा बजबा काल मै झथली रू पे मोजर झदअ परत. झमझथला \nसमाज के आमजि तक मै झ थल ी साझ ह त् य के पहुँचाबै पड़त. \n2. झमझथला मै झथली मंच के समािेश ी बिा बार ह ो बर ण  स य ोग य लोक \nके त ाझ क ह ेर के बेरा बेरी मौका झदय ै पड़त? मै झथली के झिष्पक्ष \nिेबस्था बिाबै पड़त. सब झज ला आ सब जाझ त क लोक के सह भागी \nबिाबै लै झिष्पक्ष डेग आगू ब ढ़बै पड़त.  46 || विदेह स द े ह:२५ \n3. चोर िुकबा बििे काज िै चल त. य थाथण देखा त का झमझथला \nमै झथलीक धू त ण ठकहर पे ट पोसुआ सब के झखह ार ै पड़त. कझि सम्म े लि \nलोकापण ण  प ुरूस् कार ी धू त ै सब अझिलंब बंद करै पड़त. \n4. झमझथला मै झथली के य थ ाझ स् थझत आ टे क्नीकल मे कािी ज्म के आम \nलोक जि तक स् पि रूपे दे खार झचन्द्हार करै पड़त. पझब् लक य थाथ ण \nदेझख बुझि अपिे आंगोलिर त ह ेत ै? \n5. मै झथली दैझिक अखबार चैिल पत्र पझत्र का के स् थाझप त करबा मे \nसामू झह क सह य ोग करै पड़ त? झमझथला मै झथली िाम पर ला भ लेझिह ार \nसब पर प्रश ि चेह्न लगा सि ाल जिाब करै पड़त. \n6. अकादमी पु रूस् का र झमझ थल ा रत्न चंदाखो र ी िझ र ि साझ ह त् य क ार, \nआंदोलिी सब िला सबटा ि टकबाजी बन्न करै पड़त. एझ ह स िीक \nजे मै झथली साझ ह त् य के समाज स जोड़ ू आ झिकझसत झ मझथल ा लेल \nसामू झह क प्रया स भाझगदार ी क र ै जाउ. \n \n \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 47 \nमोि िाली मौग ी (ह ोली पर ह ास् य कथा) \n \nधझ िक दोकाि झदस सँ अबै त र ह ी झक र स् त े मे खरंजे पर झबकाउ \nदास भेंट भए गेल ाह पूि लझि बच्चा ई क ह ू कझ र य ा के कत ह ू \nदेखझलयैअ। हम बजलह ू ँ िझह यौ बाबा हम अहँ पोत ा के एमहर कह ँ \nदेखलह ू ँ। झबकाउ दास बज लाह धू जी महर ाज हम कार ी सँ के स \nदार ह ी कटाएब आ अहाँ ह मरा पोत ाक भांज कझ ह रहल िी। लगैए \nजे आई ह ो र ी खेलेबाक झिशा मे अहू ँ मात ले िी। ह मरे ख िदािी िौआ \nिल कार ी ठाकुर एमहर झबकाउ दासक पोत ाक िाम सेह ो कार ी, दू िू \nगो टे िामक अिुरूप देखैय ोअ में त त बेक कार ी। का र ी ज त बाक देखबा \nमें कार ी ओतबा क उ जर धब. धब आके र मोि, बड्ड ई मािदार ी स  \nशाह ी अंदाज मे ह जामत करै त िल। ओकरा मोिक आगू मे त र ाज ा \nमहर ाज क मोि िुिू आि लगै ए। झबकाउ दास के हम कहझलयैि बाब ा \nबुिहैए मे धो खा भए गेल कार ी िौआ तए अपिे बथाि झदस भे टत \nओम् ह र े जाउ िे। त ाबैत उ त र भारी झदस सँ कार ी अपिे मगि में िू मै त \nचझल अबै त र ह ैए। ओिाझह य ो फागुि मे सभ अपिा धु ि में मगि \nर ह ैए। कार ी के देखैत मात र झबकाउ दास बजलाह अईं रौ कझर य ा \nएझह बेर ज ोझ गरा गबै लेल िझह एबझ ह रौ त ोहर झसद्धप ि ाली भाउज \nखोज पूि ार ी क र ह ल िलखु ि जे एझह बेर झकत णि मंडल ी ह ोर ी ग ीत \nगाझब जो गी र ा खेलेत ाह झक िझह । क ार ी मोि झपजबैत बाज ल भै य ा \nअहाँ जाउ िे भाउजी के क ह बैि भांगक सर बत बि ा के र खती ह । \nहम सभ पझह िे भगिझत स् थाि में ह ोर ी गीत गाझब अबीर चढ़ ाएब त करा \nबाद अंगिे अंगिे ह ोर ी खेलाएब। \nकार ी के गप सुझि त ह महू ँ र ाग मल्हार मे मोिे मोि ि ाचए लगलहू ँ \nजे आई भांग पीझब क कार ी संगे खूम िाचब। एझ ह झब चार मे मगि  48 || विदेह स द े ह:२५ \nरही की कार ी बा जल झकशि बच्चा अहू ँ चझल आएब एझह बेर िा इ ल \nबजौझ िह ार लोक कम िै त अहाँ गीत गाझब िाइ लो ब जाएब। गाम \nघर मे िाटक खेलाई त ह मही गीत िाद गा बै सँ ल के मं च संचालि \nतक करी। त झह दआरे झिध ोखे हम बजलह ू ँ बेस जाउ हम भगिती \nसथाि में भेंट भए जाएब । दू पहर दू बजे झकत णि मं डलीक सभ \nकल ाकार आस्त े आस्त े जुटा ि ह ोमए लगलयै। कार ी अप िा दर िज्जा \nपर बैस ी के झचलम फूकै मे मगि र ह ैए एक सोंठ झखचिझ ह य ै र ह ै की \nकेम्हर ो सँ मिोज क्रांझ त कार ी धर फराएल आएल आ कार ी के देह पर \nधाईं झदस खस ल। बाज ल हौ कार ी कक्का आई त ो र े संगे ह ोर ी \nखेलाएब। एत बाक मे कार ी फिकैत बाज ल कह त एह िो खस ाि \nखस ब ह ोइ त िैक एखिे झच लमक आझग सँ मोि िर ैक जाएत । फेर \nमिोज बाज ल हौ कक्का ह म र ो स बेस ी त डंफाक ओजि िै त ह ी \nदुआर े धर फरा गेल ह ू ँ। त कर ा बाद दू िू गो टे एक एक सोंठ झचलम \nझखचलक धआँ िाक दए के फेकल कै की कार ी बाज ल रौ भाझत ज \nझकत णि मंडल ीक कल ाकार सभ कतए िुकाएल अझि। \nएत बाक में ह र ेकृष्ण ढ़ोलझकय ा ढ़ोल ढ़ू म.ढ़ू मबै त बुद्धिा ह र मोझि य म \nझपपयबैत आ र ामअश ीष िाइ झल ििकबैत त ीिू गो टे त ी ि झदझ स सॅं \nएकसुर े बजबैत आएल। त ा बैत मे मिोज डंफा डू ग. डू गबैत बाज ल \nह ल्ला गुल्ला बंद करू आ सु िु कार ी कक्का के िाणी  जी िझह त भरू \nढ़ोलझकय ा के पाझि जी । झक एत बाक मे कार ी कठि ाइ ल ििकबैत \nबाज ल जोग ी जा सारा रा रा त सभ गो टे एक सुर े बाज ल सार ा रा \nर ा। बुद्धि बाज ल रौ मिो ज बा त ेह ेि शास् त्र ी य र ा ग मे पाझि भरबाक \nलेल कहलीह जे दू.चाझर टा िौं ड़ा मा र ेर त डर े सँ भागी गेल । \nमिोज बाज ल हौ भौ य ा र ंग घो र बाक लेल त पाझि चाझह िे। र ामअश ीष \nबाज ल  विदेह सदे ह:२५|| 49 \nहं रौ भजा र ई त ठीके क ह लीझ ह आब ई कह जे एझ ह बेर भाउजी \nके बित । एत बाक में कार ी मोि झपजबैत बाज ल रौ भाझत ज जू झ ि \nझचंत ा कर हम एखि ज ीित े िी। \nह ोर ी मे कार ी सौंसे गौ आक भाउजी बिैत िलै क की बुढ़.पु र ाि की \nिौं ड़ा मा र ेर सभ गो टे ह ंसी खुशी सँ गीत ग ाझ ब का र ी संगे झदअर \nभाउज जेंका ह ोर ी खेलाइ त िल। मिोज बाज ल हौ कक्का माउगी \nबिबह क से साड़ ी बेल ाउज कहँ िह । कार ी बा जल धू र रे बुझरबक \nजो िे तू अपिे माए ब ला सा झड़ िेिे आ िे त ोर े माए त ह मरा भाउजे \nह ेत ीह। हौ कक्का तूं माझर टा खूएबह त ोर ा त बुिल ेह िह ह मर बाप \nमल ेटी स झर टाय र आ ह मर माए सेह ो मल ेटी। ज ई सा र ी मे ला ल \nपीअर लाग ल देखत ैह त कतेक मु क्का मार त से कोिो ठीक िझह । \nअच् िा कक्का तू झचंत ा िझ ह करअ हम अपिे कझिय ँ िला िुआँ िेिे \nअबै त िी। कार ी बाज ल रौ भाझत ज तू बुरह ा र ी मे ह मरा गंज ि टा \nकरेमे ह । हम ससुर भए के पूत ह ू देहक िुआँ कोिा पझह र ब रौ \nर ाम.र ाम। लोक त साड़ ी देखैत े मात र झचझन्द्ह जेत ैए जे ई त ोर े \nकझिय ाँक िुआँ िै तब त लो को कोिो दसा बाँझक िझह र ाखत । बुद्धि \nकिेक बुििुक ओ बाज ल हौ त ोर ा डर झकएक ह ो इ त िह झक य ो \nपूि त ह त कझह अक जे ई त बुधिाक साउस के िुआँ झि य ैक। ह म र \nसाउस एखि अपिे गाम आ एल िथझह ि। काझर ई सुझ ि चौअझिय ँ \nमु स् काि दैझत एकसुर े दू झग लास दे सी भांगक सर बत घ ोंझ ट गेल आ \nबाज ल बुधि तूं ह र मोझ िय ा ब जाअ त ाबैत हम समझधि संगे ह ोर ी खेलेि े \nअबै त िी जोग ी जा सार ा रा रा, झक फेर सभ एकस ुर े गा बैए लाग ल \nजोग ी जा सार ा रा र ा। ह र े कृष्ण ढ़ोलझकय ा ढ़ोल धू म.धू मबै त बाज ल \nह ोर ी मे कक्का क र ै िझथ बर जोर ी बुर ह ार ी मे मोि ह ो इ त िझि थोरू \nथोरू जोग ी जा सार ा रा र ा । मिोज डंफा डू ग.डू गबैत बाज ल हौ  50 || विदेह स द े ह:२५ \nकार ी कक्का एिा झकएक मोि लुपल ुपाइ त िह । का र ी िा इ झ ल ििकबैत \nबाज ल रौ भा झत ज ई फ गुआ ह ोइ त े अझि र ं गी ि त ोंही कह िे मल पु आ \nखेबाक लेल केकर मोिे िे लुपल ुपाइ त िैक। हं हौ कक्का एिा झ ह य ो \nह ोर ी मे िएका िएका भाउज सबह क गाल त म लपु ए सि पु ल पु ल \nकरैत र ह ैत िैक। \nकार ी साड़ ी पझह र अिमि मा उगी बझि गेल मु दा मोिक दे खार झचिह ा र \nदुआर े घोघ त ििे। कार ी ह ा थ सँ िाइ झल ल हम गीत गाझब िाइ झल \nबजबैत ह ोर ी गा बै लगलहू ँ र ं ग घोरू िे कि ह ैय ा हो खेलैए ह ोरी र ं ग \nघोरू िे सभ गो टे गीत गबैत भगिझत स् थाि झबदा भे लह ू ँ। भगिझत \nके अबीर चढ़ ा प्रण ाम करैत मंडल ीक सभ कल ाकार अंगिे अंगि े \nह ोर ी खेलेबाक लेल झबदा भे ल ह ू ँ। जेह ेि घर त ेह ेि सर बत कतह ु िू ि े \nर ंग टा। मु दा लोक ह ँसी खु शी सँ ह ोर ी खेलाई मे मगि, ह ोइत ह ो इ त \nझबकाउ दासक दर िज्जा पर पहुँचल ह ुँ त ह ोर ी गीत शुरू केलह ुँ हो \nहो झकिका के ह ाथ किक झपचकार ी बुधिा ह र मो झिय म झपपयबैत \nबाज ल हो झबकाउ कक्का के ह ाथ किक झपचकार ी। एत बा क सुझित ेंह \nझिकाउ दास अपिा बेट ा के ह ाक देल झखझह ि हौ मांगझ ि जल्दी सँ \nमंडल ी सभहक लेल दू ध भांग क सर बत िेिे आबह। ई सुझ ि हम सभ \nआर बेस ी जोर सँ जोग ीर ा गबै लगलहू ँ त ाबैत मिोज एक आध बेर \nडंफा लेिे धर फड़ा के खझस पड़ल। ओकरा उठेलह ू ँ आ सभ गो टे \nभझर िाक भांगक सर ब त पीझब ह ो र ी गबै मे मगि। एम्हर जो गी र ा \nदेखबाक लेल कझिय ा.पूत र ा झ धय ा.पूत ा सभ घूघरू लाग ल। \nएत बाक मे झसद्धप िाली दाई अबीर उड़ बैत एलीह आ ह ँ सैत बजलीह \nगे दाए गे दाए ई िचझिह ार माउगी के िी य ैक, स ुखेत िा ली कझिय ा \nबजलीह माए इ ह ेए झचन्द्थु ह ुि िे। दाई बजली ह झचन्द्हबै की पझह िे र ंग \nअबीर सँ देह म ुँह ििाझर दैझत झि य ैक। दाई झि धो खे र ंग लगबै  विदेह सदे ह:२५|| 51 \nलगलीह की झघचा झतर ी मे का र ीक घोघ उघा र भए गेल ै। द ाई बजली ह \nगे माए गे माए एह ेि मोि िाली कझिय ँ त पझह िुक बेर देखलह ू ँ। \nत ाबैत कार ी मु स् की मार ै त ब ाज ल भाउजी हम िी अहाँ क दुल रू आ \nझदअर कार ी। द ाई एत ब ाक सुझि ठहक्का मार ैत बजलीह अईं रौ मोि \nिाली कझिय ाँ ला कझि त ोह र मोिो कार ीय े र ंग मे र ंझग दैझत झि य ौ । \nएकटा \nझदअर भाउज के झिश् िल प्रेम त गा मे घर में भे टत। त खिे मिोज \nबाज ल काकी ई कझिय ाँ पस ीि भेल झकिे, दाई बजलीह हं रौ मिोज \nबड्ड पस ीि भे ल 60 िषण क अिस्था में पझह िुक ब ेर दे खल ह ुँ एह ेि \nसुिर मोि िाली माउगी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  52 || विदेह स द े ह:२५ \nमै झथलीमे र चि ा चोर ीक झिकट समस्या आ समाधा ि \n \nझमझथला मै झथली स जुड़ल लोक सब एक िम्बर धू त ण,दलाल आ र चिा \nचोर प्रिृ झत के ह ोइ ए. इ कटु सत् य स् िीकार ह पड़त. कुकृत् य क अहाँ \nसब कते झदि चोर िुकबा खेला खे लैत अ प्पि कु कृत् य क िांप त ोप \nकरैत रहब? \nजसौत ी कमेबा दुआर े अहाँ झमझथला मै झथली के आय ोज क प्रकाशक \nसलाह कार आदी बिल साझ ह त् य अकादमी िला पु रूस् कार ी आय ोज िी \nिेझबिार मल ाई खा ढेकरैत झफर ै जाई िी से कते झदि िज त? पझब्लक \nअहाँ के कुक ृत् य बुझि गेल यै आ कतेको बेर अूोई साझ ह झत्य क दलाल \nसबह क देखार झचन्द्हार भेल. त इ य ो लाज े कझथक झिर लज्ज भे ल \nचुपे चाप र चिा चोर ी क जसौत ी कमाई लै सबटा अप कमण कु क म ण \nकरैत रहै जाउ. धू र झि य ा.  \nर चिा चोर ी समस्या के कार ण :- \n1. मै झथली के अझधकांश पत्र पझत्र का साझ ह झ त् य क झग र ोह क अझधि \nत्र ैमाझसक िमाह ी द्वै माझसक रूपे बह र ाइत र ह लै. जेकर पझब्लक तक \nकोिो पहुँच िै र ह लै.  \n2. कोिो िीक र चिा के चोर ा के अपिा िाम े प्र काझशत क लेब. \nर चिा पठौझ िह ार िा पझब्लक तक िै पझत्र का पहुँचै देबै आ िै र चिा \nचोर ी के दोख लाग त.  \n3. र चिा पठौझ ि ह ार के कोि ो माध्य म स सू झचत िै करब जे ओक्कर \nर चिा प्राप्त भे लै प्रकाझ शत अ प्रकाझ शत? आझखर की भे लै? \n4. कोिो अपझ र झचत िा आि झग र ो ह क िा स् ित ंत्र लेखक के मौझलक \nर चिा के सद्य: िा की पै र ोडी त ोइ ड़ मरो ई ड़ के अपिा िामे प्रकाझ शत \nकरबाक ठकहर प्रिृ झत.   विदेह सदे ह:२५|| 53 \n5. र चिा चोर के देखार भे ल ा पर ओकर सामू झह क प्रया स िै क ओई \nचोर बा चोर िी के गैंगिार बचेबाक प्रया स आ क ुकृत् य क िांप त ोप क \nमै झथली मे अझह िा ह ोइत एलैए िला र ाग अल ापब.  \n6. काू पीर ाई ट अझधझ ि य म के जािकार ी िै र ाखब िा संपदा कीय मिमािा \nफामूणला पर चल ब. जे के की ह मरा कए लेत?  \n7. र चिा चो र ी झसद्ध भे लाक बादो ओई र चिा चोर सब के मंच देब \nआ अप्पि झग र ोह बादी ठेकदार ी के झफर ाक मे रहब.  \nसमाधा ि:- \n1. र चि ा चो र ी कर झिह ा र पु रूष स्त्री जे को ई ह ोऊ त ेकर साझ ह झ त् य क \nबझह ष्कार आ काू पीर ा ई ट अझ धझ िय म के दुआर ा ठोस जुमािा लगेबाक \nचाह ी.  \n2. र चिाका र के अझह बा त के सू चिा मे ल िा झलझख त िाट्सएप \nमाध्य मे सू चिा अबस्से दी जे ओकर र चि ा प्राप्त  भे लै त करा बाद \nप्रकाझ शत अप्र काझशत की भे ल ै.  \n3. काू पीर ाई ट अझधझ िय म के मािब आ जािकार ी र ाझ ख झिष् पक्ष प्रकाशक \nसंपादक व्य िस् था के मजबू त ी स लाग ू करब.  \n4. अहाँ संपादक प्रकाशक के धमण झिर िाह करैत र चिा मौझलकता \nके जाँच िा मौझलक र चिा संग िेड़ि ाड़ क र बाक प्र य ास अबस्स े \nकरी.  \n5. मौझलक र चिा प्रकाशि लेखि प्रोत् साह ि झदस सा मूझ ह क प्रया स मे \nभाझगदार बझि र चिा चोर ी के र ोकै मे सह य ोग अबस्से करी. \n \n \n \n  54 || विदेह स द े ह:२५ \nमै झथली झ़ि ल्म उद्य ो ग अखिी तक आ िबका प्रय ोग \n \nमै झथली झ़िल्म झिमाण  अखिी तक संघष णर त ह ाल मे हइ आ झ़िल्मी \nधा र ािा झ ह क सब कझि मझि मै झथली झ़िझलम बिैतौ रहै हइ बलू कै टा \nझर लीज ो भे लै. ल ेझकि अखिी तक ओतेक काज िै भे ल ै जे झफल्म \nउद्य ोग िीक त र ीका स स् थाझ पत हो सकैत ै? \nममत ा गा बै गी त स लके अभ ी तक कते िबका झफल्म अइलै जेिा \nसस् त ा झज ि गी महग सेिू र, लि यू दुझल्हि, सजिा के अंग िा मे सोलह \nसींग ार, पाह ुि, लेझकि अभ ी आौर ी सुपर झह ट झफल्म बिबे पड़त ौ जइ \nस बेस ी दश णक सब देखत ौ जुड़त ौ. त ोर ा अरू के झचंत ा करै पड़त ौ \nजे बेस ी दश णक क ेिा जुटतौ आ िै त मै झथ ली झ़िल्म के ह ाल सेह ो \nमै झथली साझ ह त् य सि हो जे त ौ जे देखलकौ पढ़ ल कौ द सो टा लोक \nिै आ पु रूस् कार बंटै त रह एक सै ढ़ाकी? \nमै झथली झ़िल्म उद्य ोग झिमाण  अखिी तक:- \n1. मै झथली झ़िल्म झिमाण  धी र े धी र े डेग आगू बढेलक हई त बो बेस ी \nदशणक तक जुड़बा मे अभ ी अस फल रहल यै. त कर क त ेको कार ण  \nहइ क आ बलू िै ह ो. अभ ी समग्रता पर काज िै ह ोलै जे झचंत ा के \nबात िह ो. \n2. बेस ी मै झथली झ़िल्म धा र ािा झह क सब मे स मग्रता के अभ ाि र ह लै. \nउ झफल्म सबके संिाद पट क था दृश्य देखला पर स् पि हो जाएत जे \nइ सब चु पे चाप बाभििादी म िोदृश य के पोस र ह लै. मै झथ ली साझ ह त् य \nजेंका झफल्मो िला सब एकभगाह बिल मािकी भज ार खे ला मे लाग ल \nहइ आ बारह ो बर ण  के प्रस ंग समस्य ा पर झफल्मांकि िै करलकै. \n3. पै र ोडी ग ीत संगी त मै झथली झ़िल्म के कमजोर कड़ी हइ त इ य ो \nझफल्मकार सब सचेत िै भे लै. माझलक गीत संगी त के झध य ाि त ोर ा  विदेह सदे ह:२५|| 55 \nअरू के र ाखै पड़त ौ भाई. \n4. झफल्मकार, साझ ह त् य कार, संगी त कार, गा य क, कल ा कार सब मे \nव्य बसाझ य क समन्द्िय आ सामू झह क भाििा के खूब अ भ ाि. मंगिीए \nसबटा काज सुत ैर जाए बेस ी लोक अही झफर ाक मे र ह ै ए. पटकथा \nसंिाद गीत लेखि लै लोक िै त ाकल जाइ ए. जेिा त े िा झबध पूर ा \nकाज सुत ाइ र लै जाइ हइ क. \n5. झिमात ा झिदेश क सब मै झ थल ी झफल्म झिमाणक  झर स् क स डेरा इ ए \nस् िाभाझिके? लाग त ो उपर ह एत कीिे से झचंत ा ह र दम ब िल रहै िै. \nदशणक तक पहुँच ै ले कोिो बे स सुझभतगर प्रया स आ माध्य म के अ भाि \nर ह लै. \n6. झ़िल्मकार सब सेह ो मै झ थल ी साझ ह झत् य क झग र ो ह जेंक ा अपिा मे \nबँट ल हइ. कोई ककरो चचण िै करत ै आ िै प्रोत् साह ि िीझत पर काज \nकरै जेत ै. सब अपिा त ाले अगीय ा बेताल हइ. दशणक स जुड़ै के \nकोिो झचंत ा िै हइ. \nझ़िल्मकार टै ग भेट गेल ै बस फूइ ल के त ुम्म ा. \n7. मै झथली झ़िल्म स बार ह ो बर ण  के दशणक जोड़ बाक सामू झह क प्रया स \nझचंत ा के बड्ड अभ ाि र ह ल हइ. सीिेमा सशक्त माध्य म िै जे सब \nजाझ त िगण तक झफल्मांकि ब ा द पहुँचाएल जा सकै हइ. लेझ कि मै झथली \nझ़िल्म उद्य ोग अइ मे अभ ी झिफल र ह लै. \n \nिबका प्रयो ग सब ह ेबाक चा ह ी:- \n1. मै झथली झ़िल्म के दशणक तक झिझ भन्न माध्य म सीिेपल ेक्स सीिेमा \nह ाल प्रे जेक्टर आदी माध्य म स पहुँचाबै पड़त ै. \n2. झमझथला मै झथली के समस्य ा, स् थािी य समाज जि जीि ि, पल ाय ि, \nिगणभेद समस्य ा, झशक्षा स् िास्र्थ य समस्य ा, आदी पर सम ग्र पटकथा  56 || विदेह स द े ह:२५ \nसंग झ़िल्म बिाबै पड़त. अइ स बेस ी लोक तक म ैझथली झ़िल्म पहुँच \nसकत. \n3. मौझलक गीत संगी त पट कथा एक् शि मार धाड़, डा य लग सब पर \nिबका प्रयो ग क मौझलक रूपे झफल्म झिमाण  पर काज करै पड़त. \n4. बार ह ो बर ण  के दशणक तक पहुंचे बाक प्रया स मे सब िगणक संिाद \nशैली, जि समस्य ा, शोषण , सामंत िादी चल कपिी, भौगोझल क भेद भाि \nसबके दृ शय झफल्मांकि पर िि प्रयो ग करै पड़त ौ. \n5. झग र ोह ब ादी िेिस्था के ध्ि स् त क सामू झह क मंच झिमाण  करै पड़त ौ \nजत अ एक मंच पर झ़िल्मकार, प्रोड्य ू सर, साझ ह त् य का र कल ाकार, \nसंगी त कार, गा य क, स् पाट बाू य, सब झमली मै झथली झ़िल्म उद्य ोग के \nस् थाझपत क र ै मे एक दोसरा के प्रचार, व् य बसाझ य क सह य ोग क बेस ी \nस बेस ी दशणक तक मै झथली झफल्म्स के पहुँचबै के सामू झह क प्रया स \nमे भागीदार बित ै. \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 57 \nझमझथला मै झथली के िाम पर दललपिी आ चल कपिी \n \nझमझथला मै झथली के कट ु य थ ाथण यै मै झथ ली िामे द ललपिी करब पे ट \nपोसब आ चल त पिी झफर ाक जे मै झथली सबह क झि य ैअ? की जे \nबार ह ो ब र ण  के भरमौिे र ह ब आ अप्पि सुआथण झसद्ध क र ैत र ह ब आ \nलोको के अ प्पि कुक ृत् य िै बुिह देबै. झमझथला मै झथल ी िाम पर \nकतेको दलाल आ त ेकर झग र ोह सझक्रय रहल आ मै झथली िामे लाभ \nओकरे टा भे टै त र ह लै. \nअहाँ कझिय ो जाग रूक ही क बलू त ओई दलाल सब से पूि ह ू जे \nमै झथली बार ह ो बर ण  के झलखब बाज ब के माोज र ह ुअ देल कै की? \nत ोर ा माई के बोल के संपाझदत कर जबर दस् त ी मािकीकर ण कर द ेल \nजाई ह ोऊ कैले? की ऊ सब अपि माएक बोल िो ड़लकै? त फेर \nत ोर ा झकए अप्पि बोली िो ड़ ा देल जाई ह ोऊ? त ो र ा अरू झपिलग्ग ू \nबझि अकर ा माि लै िह ू? त ोर ो अरू त अप्पि माई के बोली झग र बी \nर ाख दललपिी करले झफर ै िझह. मािकी दलाल के त अप्पि माएक \nबोली िै ओकरा लाभे लाभ. त ोर ा अरू के की भे टल ौ घझर घंटा? \nझमझथला मै झथली िाम पर दल लपिी के आरंभ: \n1. जझहए मै झथली महा सभा गझ ठत भेल त झह य े से मै झ थल ी दर बार ी \nदलाल सबह क कब्जा मे आझ ब गेल ै. ऊ सब सुझिय ो झज त रूपे मै झथली \nअमैझथल आ मािक के डांइ र खीच अप्पि आझधपत्य प्र भाि जमौिै \nशुरू के लक. \n2. लोकभाषा मै झथली के म ािकी बिा त त ेक ओिरा दे ल गेल ै जे \nआम जि मै झथली स दू र ह ोइ त गेल ै. य ैह त मै झथल दलाल सब चाह ैत \nरहै जे बार ह ो बर ण  के म ैझथ ली िै रहू आ झग र ोह महा सभा िला सब \nसबटा फाय दा लू टै त रहब.  58 || विदेह स द े ह:२५ \n3. बार ह ो बर ण  के मै झथली झ लखब बाज ब के मोजर िै केलकै आ िै \nह ुए देल कै? त करा र ाड़ कोझसकन्द्ह ा ठेठी, मधेसी दैिणा ह ा  पै िमाह ा \nबोली बिा कहा प्रस ाझ र त केलकै? खाली मािक टा के मोजर ह ुअ \nदेल कै आ ई सब अप्पि दल लपिी दाउ सुत ार ैत रहल. \n4. साझ ह त् य अकादमी मे म ैझथ ली के मान्द्यत ा के बाद त अई पे टपोसु आ \nदलाल सबके दुिू ह ाथे लड्डू. अकादमी पु र स् कार क दलाल ी झग र ो ह बाद ी \nह ोह का र ी केकरो स िुझपत िै र ह लै. य ैह सबटा साझ ह त् य सेिी आ \nअिका ककरो साझ ह त् य झलखबाक लू इ ड़ भास िै िै. य ैह बात प्रचाझ र त \nकरबा इ सब अप्पि साझ ह झत्य क र ोटी सेकैत रहल. \n5. झमझथला मै झथली के ि ाम पर कुकुर मु त्त ा जेकां सं स् था सब बिलै. \nिमाह ी झ त माह ी दू माझसक पझ त्र का िा पब शुरू कएल गे लै. आ त ेकर \nपहुँच पझब्लक तक कोिो पहुँ च िै र ह लै. हं झग र ोह क लोक सब एक \nदोसर के कझि क थाकार उपन्द्य ासकार समीक्षक ल ेख क के त गमा \nबँट ैत र ह लै आ मै झथली िामे लाभ लू टै त र ह लै. \n6. मै झथली मे पिुआएल लो क, झबिा झचन्द्हा पझर चे िला, सोलकि, \nदझलत लेखक सबके कोिो मोजर िै देल गेल ै? िै इ सब आंदोलि \nक अप्पि मोजर लै गेल? उिटे मै झथल दलाल सबह क हं मे हं झमला \nमािक मािैत गेल आ मंच लोभे अप्पि मौझलक बो ली के संपाझदत \nकरा मािक बजैत गबैत भजै त गेल. \n7. िाज पे य ी जी के शासिकाल मे बभिौत ी खेला स मै झथली के \nअिम सू ची मे जोड़ ा देल गेल ै. अइ के बाद त ई दलाल सब \nबेल गा म ह ोइ त गेल ै. झमझथला मै झथली िामे मिमािा करैत गेल. के \nर ोकत ै के टोकतै एकदम मि मािा. फेर झमझथलाक्षर खेला सझक्रय रूपे \nचालू भेल आ हो हो शुरू िै. \n8. झमझथला र ाज के बह न्न ा बिा हो हो क फेर स दलाली के ििका  विदेह सदे ह:२५|| 59 \nपटकथा झलखा गे ल िै. जंत र मंतर पर अझभिय संिाद ढोंग सब \nचालू िै. लोक सब सेह ो अस झलयत बुिहै लगलै जे दलाली के \nिबका िाम झमझथला र ाज. \n9. साझ ह त् य अकादमी, मै झथली भोजपुर ी अकादमी, मै झथ ली अकादमी \nपटिा, सझमझत, लेखक संघ सब िर चस्ििादी दलाल सब ह क अड्डा \nबिा देल गेल ै. आ फेर मै झथली िामे एकाझ धकार ब िा लाभे लाभ. \nमै झथली के झग र ोह बादी दलाल सबह क ह ाथ सौंप देल गेल ै. \nझमझथला मै झथली िामे च लकप िी:- \n1. आम जि लोक समाज के ह र दम भ्रम मे र ाखल गेल ै जे झमझथला \nमै झथली सबह क हइ िै. आ मै झथली स लाभ ई दलाल सब टा कमाइ त \nरहल. आम जि के झमझथला मै झथली स कझह य ो िे जोरल गेल ै. \n2. िू टल बार ल लोक आ पिुआएल, दझलत िगणक सुझिय ोझ ज त रूप े \nह र दम र स् त ा र ोकबाक प्रया स केलक. त इ य ो चल कपिी जे हम कोिो \nरस्ता र ोकिे झि य ै? \n3. झमझथला मै झथली िामे बार ल ह ार ल िमार ल लोक सब िै अई \nपे टपोसु आ दलाल सबक े झबर ोध कैलकै? आ िै करत ौ? मंच लोभ े \nलेखक त गमा लोभे ओझह द लाल सबह क संस् था मे शाझ मल हो जेत ौ. \nऔर ी पाग पझह र ले झि झि अल े झफर त ौ. \n4. झमझथला मै झथली िामे झि द्य ापझत के धो पका के खाएब बेचब आ \nसलह ेश लोड़ ीक झदिा भर ी आदी के कोिो चचण िै करत. त इ य ो \nह ोह का र ी जे मै झथली सबह क झि य ै. सोलकि सब अपिा महा पु रूष के \nआय ोज ि िै करत ौ हं अिकर आय ोज ि मे माला पझह र झपिलगुआ \nह ोह का र ी बित ौ. \n5. झमझथला रत्न/मै झथली पु रू स् कार, झकदैि कहाँ पु रूस् क ार बंटबाक \nखेल चंदा के धंध ा केकरो स आब िुझपत िै र ह लै. त इ य ो झिलणज्ज  60 || विदेह स द े ह:२५ \nबिल सबके भरमाबै जेत ै जे मै झथली सबह क? आ चल कप िी क लाभ \nले त ू ंह ी सब टा. \n6. मै झथली बार ह ो बर ण  के िै ह ुअ देल गेल ै आ च लकप िी केह ेि जे \nहम केकरो कोिो रस्ता र ोक िे झि य ै? त ोर ा अरू के र स् त ा र ोक देल \nगेल ौ त झबर ोध कैले करझबह ी त ोर ो अरू दलाले संग भ जो आ गबैत \nरह मै झथली मे अझह िा ह ोइत एलैइ ए? \nअई दललपिी च लकपिी द ु आरे झमझथला म ैझथली खंड झबखंड ह ोइ त \nर ह लै. य थाथण बुिै त ो सब झिबदी मार िे रहू. झमझथला के जित ा \nजाग रूक भ गेल त झह य ा त अई धू त ण सबह क दल लपि ी चल कपिी \nबंद भ जेत ै. \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 61 \nबी ह झि कथा- बाब ा भक्त कटाक्ष \n \nबाबा- एं हौ मै झथलीय ो मे प त्र काझर त ा ह ोई िै आ सम्म ािो बँट ा र ह ल ै \nकी? \nभक्त- हं त्र ैमाझसक साझ ह झ त् य क पझत्र का सबके पत्रकाझर त ा कैह देल \nजाइ िै. मै झथली दैझिक िा चैिल र झह त ै त मै झथलीिला धििो ह ा? \nबाबा- एं हौ साझ ह झ त् य क दला ल सब स ेह ो खूब करामात करै लाग ल? \nभक्त- ई सब त शेय र आ कोठा दलाल के पिुआ द ेल कै? दला ल े \nदलाल? \nबाबा- बर ह म बाबा त ोहर े भरोसे? हे डाइ ि जोझ ग ि के त कैत रहू? \nभक्त- हे झ िझिया िाली दा ई सब? लोक िृत् य कैह आ र ो अंधझिश्वा स \nके बढ़ाउ? \nबाबा- मोि के मधमिी झदस घु मा देब? लह ाि मे आँझख के अपर ेशि \nकरा देब? पामर बला चश मा पझह र ा देब? \nभक्त- यौ बाबा हम िी अह ाँ के फ ैंस झम स िे करू झड ल्ली बम्बई \nकमाई के चैंस? लोंग ी डैंस लोंग ी डैंस \n \n \n \n \n \n \n \n \n  62 || विदेह स द े ह:२५ \n \nस ं त ोष कुमार र ाय 'बटो ह ी', ग्राम - म ं ग र ौि ा \n \nबक र ी स ं स् कृझ त (व्य ं ग् य र चि ा) \n \nगाम मे बकरी पोसिैक चल ि बझढ़ रहल अझि। झज िका बथाि झदस \nिज र जाएत एकटा- दू टा बक र ी जरू त भे टत। बकरी पो सिै झसहंत ा \nसेह ो लगैत िै। ओिs भैं , ओिs में ..में..। सृझि दोसर के द लाि \nपर बकरी देझख कs ह बोडक ार भsकs कािल झक माए ह मरो बकरी \nझकि दे। बकर ी पोसिाक लेल सर कार लोि दैत िै। ग र ीब लोकझि \nलोि लेिा सँ कतर ैत िझ थ। डर ह ोए त िझ न्द्ह - लोि ि झह चुकौला \nसँ घर केँ कुकी जब्त भs जाएत ।  लोि तँ बैंक मै िेजर आओर \nह ुिकर झरश्त ेदार , अ र ोझ सय ा-परो झसया केँ भे टै त िै।  बैंक मे दौड़ \nलाग ाबैत थाझक जाएब, त बो िझह लोि भे टत। लोि अमी र केँ भे ट ैत \nिै जेिा अंबािी केँ।  \nबकरी केँ मूत खरैि-खरैि मँ ह कैत र ह ैत िै। ओकर िेरी बझड़ पै घ \nखादक काज करैत िै। भ ाँ टा केँ जझड़ मे झदय ौ , तs भाँ टा बझड़ \nफड़त ।  बकरी पालिैक देखौंस लाझ ग रहल िै। ब करीक दू ध \nडेंगू/झचकेि गुइय ाँ  आओर क र ोिा केँ इ लाज मे सझर पौंह कार गर ह ोए त \nिै , की ? जिमौटी बच्चा केँ माएक दू ध सँ पझह िे ब करी केँ दू ध \nदेल जाएत िलै क। आब इहो संस् कृझत बन्न भs रहल अझ ि। बकरी \nकेँ खूि सँ दिा सेह ो बिैत िै। बकरा के गुदा िीक ह ोएत िै। \nमौगी जाझ त केँ खूि केँ क मी र ह ला पर बकरा के क लेजी खेबाक \nलेल डागडर कहैत िझ थन्द्ह । बकरा केँ 'लेग' पीस िीक मािल जाएत \nिै। बकरा केँूँ त ेल िीक मािल जाएत िै। बकरा केँ मु ड़ी और  विदेह सदे ह:२५|| 63 \nगोड़ िीक मािल जाए त िै। \nएकटा गप्प पर बह स झि ड़ल िै झक 'गा य क संस् कृझत' िी क ह ोएत िै \nझक 'बकरी संस् कृझत' ?  ग ाय आओर माए दुिू केँ स् थ ाि सिोपझर \nमािल गेल िै। गा य केँ सेिा केला सँ स् िगण केँूँ द्वार खुलल र ह ैत \nिै  माए केँ सेिा केला सँ स् िगण केँ द्वार खुझल जाएत िै। 'गो सेिा' \nसँ पु त्र रत्न के प्राझप्त ह ोए त िै। ' कामधेिु' केँ चरचा खूब ह ोए त \nिै। गा य केर संस् कृझ त केँ सोिा करैत प्रे मचंद ' गो दाि' झलझख \nदेल झथन्द्ह। साझ ह त् य मे गा य पर ढेर र ाझ श झलखल गेल िै। बकरी \nपर झलखै सँ र चिाकार डर ैत िझ थ। बक र ी समाज केँ िोट त बका \nकेँ प्रतीक झि य ैय । सभ झकिु करू, परञ्च बकरी िझह पोसू ! \nबझल प्रदािक परथा अखिो धझर अझि। आझश्वि मास मे माँ भगिती \nकेँ अँ झड़ य ा िा ग ड़ केँ बझल देल जैत िझ न्द्ह। ओइ क टझिह ार केँ \nसाह स देझखयौ जे ओ प ाँच-पाँ च सै िागड़ एक झदि मे काझट दैत \nिझ थन्द्ह दारू पी केँ। ओक र ा पाप िझ ह ह ोएत िै। क् य ाक तँ ओ \nभगिती केँ खुश र खिा ल ेल इ कट्ट ा-झपट्ट ी केँ काज करैत िझ थ। \nओइ कटझिह ार केँ समाज मे बेस ी सम्म ाि िझ न्द्ह। कझलयुग इ एह ा \nझि य ैय ! कहल ज ाएत िै ह ुिका पर भगि त ी स् िय ं सिार र ह ैत \nिझ थन्द्ह । जखि भगिती ह ुि का पर सिार र ह ैत िझ थन्द् ह, तँ ओ दारू \nक्य ाक झपबैत िझथ ? झबिा दारू झपिे कझह य ौन्द्ह ह ुिका िागड़ काटै \nलेल। \nबकरी लेल गाम, टोल आ ओर पझर िार मे कल ह बझढ़ रहल अझि। \nपझर िार मे अइ गप्प लक े िगड़ा र ह ैत िै जे बकरी के चराउत । \nसभ झध य ा-पु त ा कहत ै अझि - ''हम िझ ह... तँ... हम िझ ह ।''  बड \nघर मे कुत्त ा पालल जाएत िै। कुत्त ा लेल माँ स अबै त िै। स् पे शल \nआहार क बेिस्था केल जाए त िै। शैम्प ू आओर स् पे श ल साबू ि सँ  64 || विदेह स द े ह:२५ \nिह ौल जाएत िै, सेंट मार ल जाएत िै। कुत्त ा बेड पर सु त ैत अझि। \nकुत्त ा ह िाई सफर क र ैत अझ ि। परञ्च बकरी अपि भाग् य केँूँ कोसै त \nअझि।  \nबकरी पोसला सँ ह ाथ गर म ह ोएत िै, परञ्च झज िकर जजात खा \nलैत िै, ओ 'पु त खौकी  बक र ीिा ली' रूप मे आश ीर बाद प बैत िझ थ। \nगािक झिमि-झिमि पत्ता खैत अझि बकरी। गेहू ँ, चिा, मकई , \nगुल्लझरक पत्ता, झशरी ठक लौज ा पत्ता, जामुिक लौज ा पत्ता बकरी के \nझिक लगैत िै। बकरी केँ दाम अिमोल िै। 'बकरीद' पर कुबािी \nलेल लाखों रुपइय ा मे बकरी केँ पु त बकरा केँ झकिल जाएत िै। \nआइ-काझल्ह झमझथला मे मट्टि केँ चल ि ब्य ाह मे बझढ़ ग ेल िै। बर ात ी \nकेँ अगबे बुट्टी चाह ी। क त ेक बेर बुट्टी िझ ह पचल तँ अदरस भs \nगेल । ढेकार आओर मै दाि जाएत-जाए त बर ा त ी झफझ र शाि भs जाएत \nिझथ, परञ्च अझगला बर ा त ी मे जेबाक लेल फेर त ाल ठोझक दैत \nिझ थन्द्ह । \nझमझथला पोखझर क मािक लेल जािल जाएत िल, पर ञ्च आब ' \nमट्टि' लेल जािल जा एत । झशि चरचा बझढ़ गेल ैक , त ैओ मै झथल \nमाँ साह ार ी पर जोर देिे िझ थ। झमझथला मे पोथी-पतर ा बचझिह ा र \nलोकझि मट्टि पर बेस ी चोट करैत िझ थन्द्ह । बकरी संस् कृझ त केँ झकय ो \nकतबो झिन्द्दा क्य ाक िझह कर त ुह ुि, परञ्च ओ िझह बद लत ै। समाजक \nझकिु लोकझि बकरी सँ आगाँ झकिु िझह सोचैत िझ थ। झमझथला केँ \nलेल द ुभाग्य अझि, जे ओ प िुएल िझ थ। पूर ा भारत मे गा य क गोंत, \nगो बर िगैर ह केँ महत्त् िक  चरत ा भs रहल िै । गो ब र क महा देि \nबिाउल जा रहल िै। सझर पहुँ मै झथल अइ मामल ा मे झपि ड़ल िझ थ।  \nपझर िार आओर समाज केँ झपिड़ ै केँ पाँ िा ' बकरी सं स् कृझत' िै। \nझध य ा-पु त ा केँ इ स् कूल िझ ह भेज कs बकरी चरिाहाक झड ग्री देिै कुिो  विदेह सदे ह:२५|| 65 \nभी कीमत पर उझचत िझह िै। ज्ञाि आओर समि केँ अभ ािक \nकार णे  बकरी संस् कृझत बझढ़ रहल िै। बकरी पालिै गलत िझह \nझि य ैय । ख य ाल र खिाक िै जे बेट ा-बेट ी मे बकरी संस् कृझ त क संस् कार \nिझह चझल जै। झिक बिेझिह ार लोकझि कम िै। दारू झपय ा कs \nबकरी जकाँ ह ुलुल-ह ुल ुल िझ ह करिाक चाह ी । पढ़ िे-झल खिै क्य ाक \nजरूर ी िै, इ लोक बुझि जे त ै, तँ सभ अपिा झध य ा-पु त ा केँ जरूर \nइ स् कूल भे जत ै। \nबकरी जरूर पोसू । अथण र ह त ै तँ सभ झकिु भs सकैए। त ाझ ह लेल \nबकरी चराबैत रहु आओर पाठश ाला सँ ज्ञाि ल ेल सेह ो जाऊ । ज्ञाि \nभे ला पर अपि कत्तणव्य करबा मे आस ाि र ह ैत िै। अपि अझधकार \nकेँ सेह ो झध य ा-पु त ा बुझि जाएत िै। बकरी केँ संस् कृत शब्द रूप - \n' अजा अजौ अजा: '. र टै त इ स् कूल सँ एकटा झिद्य ाथी झििो ह गाम \nझदस कॉ पी-झकत ाब लकs प र ाय ल जाएत िै, क् य ाक तँ ओकर माए \nकहिे िै जे दु घंटी पझढ़ कs इ स् कूल सँ आझब जझह ंए बकरी माठ \nपर , झसमर ाह ा मे चराबै ल ेल । बकरी िझह चरेबीझ ह तँ खेबह ी की ; \nबाप तँ मझर गेल ौ कल कत्ता ओगर िे ! \n \n \n \n \n \n \n \n \n  66 || विदेह स द े ह:२५ \nमझणकां त  ठाकुर \n \nझच ंत ा मामा \n  \nझचंत ा मामा ह ुिक ि ाम िझह ि लैि- ह मही सभ से कहैत िझ लय झि। ह म र \nझपत्त ी सभ आ गा मक अंतर ं ग लोक सभ ह ुिका झचंत ा बाबू कहैत \nिलझथि मु दा िाम ि लझि झ चंतामझण  झमश्र। ह मरा माझत्रक में ह मर े \nजकाँ ओहो पूिणक भझगिमािे िलाह । सात भाई िलाह आ सभ भाई \nि-फुट्ट ा जिाि िलाह । र ंग म्ल ाि िलझि मु दा मोंि स भड़क़दार \nलगैत िलाह । अधोिस् त्र ि झ ह र ह िे बेश ीकाल एकटा च द्दझर ए ओढ़ ि े \nर ह ैत िला ह आ त ा ह ी पझ र िेश में ह मरो गाम अबै त िल ाह । पझ र िार \nझिधणि आ जमीि कम, तैं सभ एक्के संग र ह झथ, खेत ी-पथाड़ ी सभ \nसंगे करझथ। \n \nआि भाई सभ द त िझह ज्ञात भेल कझह य ो मु दा झचंत ा मामा जरूर \nअपिा बह ीि अथात ् ह मरा माय आ धी य ापू त ा अथात ् ह मरा लोकझि \nके कुश ल मंगलक झज ज्ञा सा करए साल में दू-त ीि  बेर ह मरा ओतए \nआझबए जाइ त िलाह । अप्पि माम साल-दू साल पर अबै त िलाह \nमु दा झचंत ा मामा के अबाई अझधक झिय झम त िलझि।  ह ुिका पर \nअझत झथक ऐझत ह ाझ सक पझर भाष ा बह ुत झकिु लाग ू ह ोईत िल- “अतझ त \nझिर ंत र ं गच्िझत भ्रमझत इ झ त अझत झथः “ । ह मरा ओझ ह ठ ाम स झििृत्त \nभ ओ अ पिा एकटा बह ीि िलझथि लदार ी गाम में - ह ुिके ओतए \nचझल जाइ त र ह झथ । कहझथ- जखि घर स झिकल ले िी त एक धाप \nओहू ठाम जाए कुशल मंगल बुझिए आबी। ह मरा घर में जे भिझसय ा \nिली से ह ुिका चझल गेल ा पर बह ुत आ झ़िय त अिुभि करैत िली  विदेह सदे ह:२५|| 67 \nजे एक कोह ा अझत झर क्त भात आब  िझह र ान्द्ह य पड़त झि ।  झचंत ामामा \nकझह य ा औ त ाह से अज्ञा त र झह त ो झ ह िक़ा एबाक ख़बझर सह जे पूर ा \nटोल में त ुर ंत पस झर जाइ त िल।  \n \nझचंत ा मामाक अबाई के सभ स पै घ आक षण ण  र ह ैत िल झह िकर \nभोजिक प्रझत स् िेह। भोज ि काल में र ाझ त हो या झदि, कम स कम \nआठ-दास गो टा ह ुिका देख बा लेल त आझबए जाइ त िलाह । ई \nझसल झसल ा चाझर पाँ च झदि चझलत े िल।झह िक़ा आगू में सब स बड़का  \nथार ी में भझर क केि ल भाते परसल जाइ त िलझि सह ो झबिा सँठिे \nझकएक त शीघ्रे दोसर पझर थि के प्रयो जि भ ज ाइ त िलै क। ओ थार ी \nलगभग झह िके एला पर बाह र ह ोई त िल सुझिध ा ललेल ।  भातक \nह र ेक परसि संग एक बट्ट ा क दाझ ल, त कर त र कार ी, चटिी आझद \nजरूर पडैत िलझि । त र का र ी में अझधक काल सजमझि, क़दीमा, \nभाँ टा बार ीक सीम आझद बिै त िल। त रुआ, पापड़, दिौर ी आझदक \nआिश्य कता िझह बुिल जा इ त िलै क। ओ  भोजि कर ए काल जल \nग्रह ण िझह क झर त झथ झकय ेक त िैदजीक मिाह ी िलझि। लोको कहझि- \nऔ  स ुअन्न खाऊ िे, पाझि त घरो पर भे टत। एझह बात सभक \nअधलाह िझह मािैत िलाह- अिधार िे िलाह । सज्जि लोक, धुआ-\nधा जाक झह साबे बजैत कम िलाह । \n \nएक बेर झचंत ा  मामा झिदा ह ो ई त काल कहलझि- बौआ र ाझ त क जाड़ \nबह ुत ह ोई त अझि, से एकटा अंगा झक गं जी ह ोईत त ि ीक। ह मर ा \nडर भेल जे झह ि क़ा िे त ह मर अंगे अँ टतझ ि आ िे गंज ीए देह पर \nचझढ़ सकतझि। देह ह मरा स झत िगुन्न ा।तखि झिणणय  शीघ्र करबाक़ \nदबाि में हम कहल- मामा, अहां बरू ह मर स् िेट र े ल लीअ। िमझर  68 || विदेह स द े ह:२५ \nक आंझशको रूपे शर ीर के ठंढ ा स सुर क्षा करत त ह ैत जे देह पर \nझकिु सटल अझि। ओ त ुर ंत े माझि गेल ाह आ जखि आझि क \nदेझल य झि त पझह झ र य ो लेलझि घीझच त ीर क । िोट र ह िे कहुिा आधा \nपे ट पर आझब स् िेट र लटझक गेल झि। ओ त ाझ ह स कझि य ों क्षुब्ध िझ ह \nभे ला। हम त करा बाद चरण -स् पश ण कै ल आ ओ ख़ु शी ख़ु शी पझच्िम \nमु ँह झबदा भे ला। \n \nआझह रे बा, ओ चाझर य ो डेग िे देिे ह ेत ा झक पूब स िौं िौं करैत \nह मरा भाई के अल शीझ शय ि कुकुर “झबज ली”ह ुिका पर टूटल। ओ \nबाप-बाप करैत पड़ैल ाह मु दा कुकुर िड़ झप क ह ुिका लग त ुर ंत पहुँझच \nगेल । मामा पड़ा रहल िला ह आ कुक ुर खेह ाझ र रहल िल। लोक \nकुकुर के र ोकबा लेल तरह त र ह के आिाज क रहल िल मु दा \nझबज ली लेखे झकिु िे। आझ ख़र, ह ुिका घु ट्ट ा धो त ी के पकझड़ क \nफाझड़ देल कझि। ओ दू िू ह ा थे कुक ुर के प्रझतकार अथ क प्रया स स  \nहौ-हौ द्वार ा क र बा में व्य स् त िलाह आ ओमह र कुकुर िल जे मािए \nबला िझह । िा बा में ह बझकय ए लेलकझि। कुक ुर के पकडल गे ल \nत ाध झर देरी भ चुक ल िल। त खि जल्दी स एक टा ला लटे म आझि \nओकरा मझटया त ेल त ेल के घाि पर भु भकाएल गेल । घा ि के त ेल \nस झभजा दे ल गे ल जे झबक् ख िझह लगैन्द्ह । मामा आहत आ डेरा एल \nघंटा भझर झबलझम झक आझख़र झबदा भ गेल ाह । \n  \nचाझर पाँ च मा स गुदस्त भ गेल । बेचार ी झबज ली कुक ुर एझह बीच \nशर ीर िोझड देल क। ह मर पझर िार बह ुत झदि धझर शोक-ग्रस् त र ह ल। \nओ मिुक्ख जकाँ बात बुिै त िझ ल। गेंद पोखझ र में फेझक देल जाइ क \nआ जाड़ काला क सदण जलो में िड़ झप क ओ  बीच पो खझर स ह ेझल  विदेह सदे ह:२५|| 69 \nक गेंद आझि दैक आ मु ँह झदश त ाझ क अझगला आदेशक प्रतीक्षा करैक। \nसे झबज ली ह मरा सभ के िो झ ड क जा चुकल िल। त ाह ी बीच झचंत ा \nमामा एक झदि समागत भे ल ा। साँि पड़बाक प्रतीक्षा ओ  गा मक \nबाह र े बैझस क कए ल ेिे िला ह कुकुर क डsरे आ त खिे  चोर ा िुका \nक कहुिा दर बज्जा पर पाएर देल झि। अझबय े  ह मरे स पूझ ि बैस लाह-\nबौआ कुकुर कहाँ अझि? हम उदास ह ोई त कहल- बेचार ी चझल गेल \nिोझड क ह मरा सभ के। झ िझश्चत क र बा लेल पु िः पु ि लझि- कहाँ \nगेल अझि? हम क ह ल- भग िाि लग। की िे की बुियलझि, तs \nफेर झज ज्ञा सा कैलझि- भगिा िपुर में के िझथ? हम जोर स कहल- \nभगिािपुर िझह, भगिाि ओत ए। त बजलाह- की ओ कटही कुकुर \nमझर गेल? हम चुप्पे र ह लह ुँ। ओ त ुर ंत ब जलाह- चल ू िीक भेल, \nएह ेि कुकुर केओ र ाखए ? मझर गेल, िीके भे ल। मो ि भेल जे \nकझह य झि- अह ीं ओकरा बदला मझर गेल र झह त ह ुँ त िीक… । \n \nदर बजा पर पोखझ र में महा जाल पड़ल िलै क। बह ुत ो फड़ी क र ह ु \nमांि ऊ पर भेल र ह ैक। संय ो ग जे झचंत ा मामा ह मरे ओझ ह ठाम िलाह \nआ िापस गाम जाइ ए बला िलाह । माए कहलझथि- भै य ा, दू टा र ह ु \nमांिक कुट्ट ी त झर क दैत िी एकटा चंगेरा में । किी, ह मरा भाई के \nघर पर आइए पहुँचा देबै क। ह मरा भाई के मांि िीक ल गैत िझ ि। \nझचंत ा मामा सह षण स् िीकार क ले लझथि। अपिो भझर प े ट मांि भात \nखा क चंगेरा भझर तरल मांिक सिेश ल क झबदा भे ला । समय बीझ त \nगेल ैक। झकिु मास पश्चात ह मर मामा ह मरा ओतए संय ो ग स पहुँचल ा। \nमाय मांिक चचा केलझथि त मामा चुप।माए खझ र य ा झ र झक फेर \nपु िलझथि त ह ुिक जिाब िलझि- िझह, ह मरा सभ के त एकटा \nगैंचीओ िे भे टल, र ह ुक कोि कथा? त करा बाद मामा चझ ल गेल ाह ।  70 || विदेह स द े ह:२५ \nदसे झदि बाद संय ोग स झ चंता मामा पहुँचल ा। भोजि काल माए \nझज ज्ञा सा केलझथि- भै य ा, पझि ला बेर थोडेक मांि देिे रही…। ए त बा \nसुिब िल झक झचंत ा मामा भया त ुर चेह र ा बिबैत ब जलाह- बच्चा, पूि ू \nिझह । ह मर त जा िे बांझ च गे ल। बुिू जे अपटी खेत में प्राण चझल \nगेल िल। मांिक सुगंध पर कहाँ िे कहाँ स एकटा साँढ़ पहुंझच \nगेल । ह मरा चारु िाल पटझ क क सभट ा तरल मांि खा गेल । हम \nकहुिा चंगेरा ओकरे लग िोझड लंक लगा क भगल ह ुँ जे जाि \nबांचल।एह ि साँढ़ िझह दे खल बच्चा। ह मर माए की बझज त झथ? \nकहलझथि- ओ जरूर पूिण-जन्द्मक कुकुर रहल ह ैत…। फेर एकर \nचचा कझह य ो िे भे ल। सिेस पठेबाक झसल झस ला सह ो बंद भ गेल । \n \nएक बेरक झखस् सा अझि, ए कटा झह िकर पड़ ोसी अपिा भीजल खेत \nमें बू ट िी टए चाह ैत िलाह । मु दा काझत क मास र ह िे, जि- बझिह ार क \nबेश ी कमी िल ैक आ ब ेर ो बीत ल जा रहल िलै क। झचंत ा मामा सभ \nके संय ोग स पता चल लझि त अपिा भै य ारी में सलाह कए बेझरए में \nखेत बला ओतए पहुँचल ाह । कहलझथि जे ई सभ बू ट के टोभक प्रबंध \nक लेत ा आ ख ेत बला झचंत ा िझह करझथ। 5 कट्ठ ा के कोला िलै क, \nमु दा झबय ाक जो गा र भ गेल ैि। बेश ी घरे में र ह झि मु दा झ किु फरीक \nस पैं च ल क खेत पर जा, कोला भझर बू ट िींझट एला । िलझि जे \nर ाझ त भझर में बू ट फूझ ल जेत ैक त भोरे पाँ चो भाई जा क ओकरा \nटोझभ लेब। खा झपझब क सभ भाई घूर लग बैझस गपश प कए रहल \nिलाह । त त बे में खेत बला ओतए धमकल ाह आ ओस ा क एक्केठाम \nकझह देल झखि - सुिू, बटाई के मादे ह मर झबचा र बदझल गेल अझि। \nखेत हम सभ अ पिे करब, झबय ा आ जिक प्रबंध स ह ो भ गेल \nअझि। मामा कहलझथि- हौ, हम सभ त जा क बीय ो िीझट देल, आब  विदेह सदे ह:२५|| 71 \nई कोि त माशा करैत िह? िाद-झििा द भेल, मु दा खेत बला झकन्न ह ु \nिे मािलक। कहलकझि- हम सिाई लगा क झबय ा का झल्ह द देब, \nमु दा ह मर अपिे जि भोरे जा क टोभत बू ट । ई बाझ ज क खेत बला \nचल जाइ त र ह ला ह । मामा लो कझि झिचार ए लगलाह- िग ड़ा िाँटी आब \nव्य थण। एिा करी जे भोरे ह ु िकर जि त ाि त ् पहुँचत, त ा झह स पझह ि े \nह मझह सभ भाई आझर पर पहुँझच जाई आ बाओग भेल बू ट के खेत \nमें स बीि ब श ुरू कए दी। बू ट फूलल र ह त ैक त की, घर आझि, धो-\nपका क जलखै क लेब। सैह भे ल। जाध झर खेत बला जि ल क \nखेत पर पहुँिझ थ, मामा प ाँच ो भाई आधा स बेश ी खेत क बू ट बीझ ि \nचुकल िलाह । एह ि कझह य ो िे सु िल िे द ेखल गे ल िल। खेत \nबला आ पाँ चो जि के त जेिा अठबज्जर माझर देल कझ ि ओ दृश्य \nदेझख क। मु दा आब क ैए की सकैत िलाह? एमहर मामा सभ घर \nपहुँचल ाह आ ओमह र खेत बला झचकर ैत-भोकरैत गाम में पै स ला। लोको \nसुिैक त आश्चय े करैक। मा मा कहलझखि- औ पंच लोक झि, ई किी \nटा बात ि झह, खेत द क आ  बू ट झि टबा क त खि बात बदझल \nगेल ाह । एह ि क त ह ुँ लोक कएलक अझि? चल ू, बू ट त एक त र ह ें  \nव्य थण िझह भेल मु दा ह ुिको अढ़ ाएल जि के ह जण क दे ला स ह मरा \nसभ के ख़ ुशी अझि। \n \n \n \n \n \n \n  72 || विदेह स द े ह:२५ \nशझशकांत कणण  \n \nबी ह झि कथा-बड़क ा भक्त \n \n- बाबा!दुखिा बड़का भक्त बुिाइ ए। घंटो-घंटा झपपरक गा ित र बैझस \nजप करैत र ह ैए। \n- हँ ह ौ। पझह िे संत ािलेल भ गिा ि- भगिाि करै िल,आब संत ािदुआर े \nभगिाि-भगिाि करैए। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 73 \nसुभर ा झमश्र भाव्य ा \n \nबी ह झि कथा- ह क ार \n \nबझह ि दाई ये बझह ि दा ई क' त िैथ....ह क ार पु र ैए लए िझह जेत ीह... \n \nबझह ि दा ई - धू र भो र सॅं ह क ार पूर ैत पूर ैत टाू ूंग टटा रहल अझि। भझ र \nटोल एक्के सॅंग े उपिय ि मूड़ ि ठाझि लैत िैक। \n \nिो टकी- चल थु िे.....लाल म ैय ा बड्ड खेखझिय ाू ूं करैत र ह ैथ..... \nकहैत िलीह झकयो िझह अ बैत अझि ह मरा ऑंगि मरब ा पर गीत \nगबैक लेल....दू िू साउस पूत ोह ुू ूं र ह ैत िी बस। \n \nबझह ि दाई - ऐं दू टूक सुप ाड़ ी पर दू िू सौस पूत ोह ु ू ूं िझह रहती त \nभझर टोलक लोक र ह त झि.... कहलके जे। \n \nचल ु फूलक अंगिा चल ैत िी। ह मर फूल सभ झदि र ॅंग झिर ॅंग क \nझबग जी परसै त िझथ सॅंग गी त गबैत-गबैत कॅंठ सुखाएत त ठंढ ा सेह ो \nझपएत ी। \n  \n \n \n \n \n  74 || विदेह स द े ह:२५ \nबी ह झि कथा- प्रप ं च \n \nझििा ह क बीस ब र ख बाद पू त ो ह ु......माू ूं देखथुि िे अझ ह बे र िैहर गेल \nर झह तऽ माू ूं पाय ल आ काि महक देल क। \n \nसासु- बे स। भोग ह ुय ा। \n \nझकिु झदिक पश्चात झपझत य ा सासु- हे ये कझिय ा कझि ह मरो देखय \nझदअ माय क देल गह िा..... \n \nकझिय ा- देखथुि काकी। \nकाकी- बड्ड दीप...... अपिे झकििे ह ैब फूंझ सय ों के ि ैह र क पत्क् खा \nफहर बैत िी । \n \nकझिय ा- झह िक ा जे सोचिाक िैन्द्ह सोचौथ। \n \nझकिु झदिक पश्चात- ये कझि य ा ओझह झद ि जे ग ह िा देझख हम िैहर क \nपत्क् खा बला गप्प कहिे र झह.....अझ ह ंक साउस ह मरा अहा ू ूंस कहैक \nलेल कहिे र ह ैथ। \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 75 \nज्ञ ाििद्धणि क ं ठ \n \nक्ष त्र ज्ञ \n \nआइ उदयजीक िाम अखबा र मे िपलझि अझि। भोरेसँ बधा इ देझिह ा र क \nधर ोझ ह लाग ल िझ ि। ओ त' झबसझर ए गेल िलाह जे ओ कझह य ो \n'अझभिि मै झथल साझ ह त् य झि िेचि संस् थाि'कें अपि िि र चिा डाक \nद्वार ा पठा देिे र ह झथि,मु दा एकटा भारी गलती भ' गे ल र ह झि। अस लमे \nभेल ई र ह ैक जे कोपीक जे पन्ना अपि आल ेख बुझि ओ फाड़ ि े \nर ह झथि ओझ ह मे ह ुिक बउआ त ीिटा अक्षर झलखिे र ह झि- क्ष त्र ज्ञ। \nई ओकरे झलफाफमे ध' क' साझ ट देल झथि आ झह िकर झ लखल र चिा \nकोझपएमे र झह गेल र ह झि। त ाह ू मे अजगुत ई जे ह ुलब ुल्ली मे भ ेल एझह \nगलती क भाि ह ुिका आइधझ र भे ले िझह र ह झि। ओम् ह र डा क पहुँचल ाक \nउपरांत भारी िमेला उत् पन्न भ' गेल ै क। पन्ना मे त' मा त्र त ीि गोट \nअक्षर झलखल र ह ैक,मु दा ई प न्न ा पठाओल झकिका गेल अझ ि,से बुिब \nमोझश् कल भ' गेल ैक। अंतत ोग त् िा झलफाफपरक प्रे झषत ी- प्र ेषकक िाम \nदेझख पंजीमे अंझकत कय ओझह डाककेँ अध्यक्ष महो दय क सोिा \nउपस्थाझपत क' देल गे लझि। ओ ओकरा संस् थािक झ िद्वत्सझमझत क \nझिचार ाथण प्रस्त ुत क' प्रझतिे दि प्रस्त ुत करबाक लेल झ िदेझशत क' \nदेल झथि। \nसझमझत मे गह ि समीक्षा भे ल ैक । अध्यक्ष महो दय जरूर को िो िैझश ष्ट्य \nदेखिे ह ेझथि, त खिे एझ ह झिझ शि सझमझत कें एत दथण झिदेझश त केलझथि \nअझि। सांग ोपांग झििेचि-उप र ांत प्रझतिेदि झ िम्न प्रकार ें अंझकत क' \nअध्यक्ष महो दय क समक्ष प्रस्त ुत कैल गेल ैक- \n'ई आल ेख झिलक्षण अझि। मात्र त ीि गोट संय ुक्त ि णण  िै क ेिल  76 || विदेह स द े ह:२५ \nएकर शीषणक झथकैक,अझपतु एह ीमे एकर अस ीम संभाििासँ भरल कर्थ य \nसेह ो समाझह त िैक। जे एझह मे जत ेक गह ींर उ त र त ाह से ओतेक \nमूल् य िाि मो त ी पओत ा ह । सभ झदिसँ स् िर िणण  अ, आ, इ ,ई,... सँ \nशुरूह करबाक जे झमथ िल त ाझ ह केर जोरगर खंड ि क' अंझत म \nपओदािपर ठाढ़ क्ष, त्र, ज्ञ सँ श ुरूह आ अंत करब एक टा प्रबल आ \nििोन्द्मेषी डेग कहल जा स कैि। झभन्न-झभन्न ई त ीिू िणणकें  ए कस ंग \nसटा क' झलख लापर एकटा साथणक शब्द झिझमणत ह ोइ ि -क्षत्रज्ञ अथात ् \nक्षत्रक ज्ञा त ा िा ममणज्ञ। ए त य 'क्षत्र'सँ आश य िैक- बल,शझक् त िा \nसत्त ा। त कर ममण जे जाझ ि गे ल,से अस ल त त् ि पाझब गेल । एिं प्रकारें \nएक संग ई त ीिू िणण  एकटा बड़का दशणि धा र ण  कय िे अझि। ई \nसंसार क अझत सू क्ष्म,झकंत ु सभ क सार आत् मस ात कय िे बड़ मूल् य िा ि \nझिमशण झदस ल' जय बामे स क्षम आल ेख अझि। एझह मे कथाक की \nकहल जाय,ब ड़का उपन्द्य ास क बीज-त त् ि समाझह त िैक । जे जेह ि \nक्षमतािाि,से त ेह ि झिस् त ा र पाझब सकैत अझि। ई त ीिू िणण  संय ुक्त \nिणण  झथक जे इ शार ा क' र ह ल अझि एकत ा आ एक त ा क शझक् त क \nमहत्त ा झदस। ए झह मे कौमी ए कता आ झिश्वबंध ुत् िक आह्व ा ि समाझिि \nिैक। ई एकटा ििीि साझ ह त् य क मािक उपस्थाझपत करैि आ \nपरंपर ािा दी जड़ता ओ प्रिृ झत्त प र जोर गर प्रहार करबामे सक्षम झसद्ध भ' \nरहल अझि। चूंझक ई देििागरी झलझपक त ीि िणण  धा र ण  कय िे अझि, \nएझह लेखपर संस् कृत, झह ंदी,मै झथली एिम् अन्द्य ओ सभ भाषाक एक \nसंग दाबी बिैत िैक जे एझह झलझपकें अपिौिे अझि। आइधझ र ए ह ि \nबह ुभाझषक आल ेख कझह य ो केओ झलखिे ह े िझह िल। ई झिश्व-मािकक \nसमक्ष एकटा पै घ डर ेड़ पाझड़ रहल अझि । तें एझ ह अद्भ ुत र चिा आ \nर चिाकार कें सम्म ाझ ित करबा क संस् त ुझत प्रदाि कय ल जा इ ि।' \n  विदेह सदे ह:२५|| 77 \nभाषाक िौह झर \nडुमर ा कोटणमे महा देिक चाह-दोकाि पर सँिुका साझ ह झत् य क बैस ार खूब \nजमै क। चाझर- चाझर खेप चा ह चझल जाइ क । कझित ा,कथा,झिमशण सभ \nझकिु ह ोइ क । भाषाक बन्द्हि सेह ो िझह र ह ैक। जाझ ह भाषामे मोि \nह ुए,झलखू आ प्रस्त ु त करू। अ पि र चिापर प्राप् त समालोचिा सुझि केओ \nरुि िझह ह ो झथ। बड्ड आप कता र ह ैक। \n        एक झदि एकटा गा ह क ओत य चाह पीब' लेल बै सल \nर ह झथ। एकटा झकशोरकेँ साइ झकलस ँ जाइ त देझख ओ गदण केलझि- \n\"रे हे!कहमा जा इ हते सालझ कल से?\" \nओ उत्त र देल कझि- \n\"अमधुर-लू ची लाबे!\" \nएझह संिादक उपरांत ओतुक्का गो ष्ठीमे बड़का झििा द भ' \nगेल ैक। चाँ दिीजी ओझह गो ष्ठीमे ििे प्रझतभागी िलीह । कल ेक्टोर ेटमे \nह ालझह मे ओ जॉ इ ि क य िे र ह झथ। ओ पु झि देल झथि- \n\"ई कोि भाषा झि य ैक एत ुक्का?\" \nबेचैिज ी कहलझथि-\"मै झथलीए झि य ैक। ओकरे बोली भे लैक ।\" \nशीत ांशु जी कहलझथि-\"एकर ा बझज्जका कहै िैक एत य । ई मै झथली...\" \nउग्रेश जी बमकलाह-\"ई मै झथली कोिा भे लैक?साइ झकलक ेँ \n'सालझकल',लत ामकेँ 'अमधुर' आ लीचीकेँ 'लुच्ची' कहल जाइ त िैक \nमै झथलीमे?अहाँ लोकझि त' मै झथलीक ह ाड़-पाँ जर त ो ड़ह ेपर लाग ल \nझि य ैक।\" \nआब लालें रजी लाल भ' गे लाह-\"ठीके ई मै झथली ि ह इ । मै झथलीमे \n'परेश ाि' ' झफर साि' हो सकैय','स् कूल' ' इ स् कूल' हो स कैय','काग ज' \n'कागत' हो सकैय',बलु 'साइ झ कल' 'सालझकल' ि हो सकैय'। का ह े त' \nह ीि जे कह-बोल देल ि ऊ मािक हो गेल आ ए न्न ेकार ी के लोग बोल  78 || विदेह स द े ह:२५ \nदेल क त' ि ऊ मै झथल,ि ओकर भाषा मै झथली। िाह रे जबािा!\" \nशीत ांशु जी कहलझथि-\"िझह-ि झ ह,मै झथलीएक बोली भे लैक ई बझज्जका।\" \nलालें रजी-\"अब इहाँ लगली पझटयाबे। बझज्जका अल गे भा षा हइ, ऊ \nमै झथली कल्ला जत इ कहाबे?\" \nबेचैिज ी बेचैि भ' गेल ाह । ब जलाह-\"यौ,झकएक अपिेमे घोंघाउज कर ै \nजाइ िी?झ ह ंदी जे ह ि झदल् ली- ह झर य ाणामे  बाज ल जा इ ए,की झ बह ार मे सेह ो \nओझह िा बजै जाइ िैक?सभ ठामक बोली झभन्न ि ैक,मु दा पोथीक भाषा \nकी र ह ैत िैक?ओकर एकटा मािक िैक।संिादमे बोली क प्रयो ग भ' \nसकैए,मु दा ल ेखकीय भाषा मािक-आधाझ र त ह ेत ैक।\" \nलालें रजी-\"त' धो-धो चाटल जाउ अपिा मािककेँ। मािक अइसि ह ोबे \nके चाह ी जे सभ के जोड़ े। त ोड़ ेबला मािक के ह मिी ि मािब।\" \nई झििा द बढ़' लगलै क। आरो लोक एझह मे कूझद पड़लाह। चा झर प्रकार क \nसमूह बझि गेल । \nपझह ल समूह  मै झथलीक ओझह स् िरूपकेँ मािक लेल त ैय ार िल जे \n'झमझथला झमझह र'मे झलखाइत र ह ैक। \nदोसर समूह मै झथलीक मािक स् िरूपकेँ मािैत संिादमे मै झथ लीक झिझ िध \nबोलीकेँ बढ़ेबा देबाक पक्ष मे िल। \nत ेसर समूह मूल मै झथ लीक रूपेँ झमझथलाक स मस्त क्षेत्र मे बाज ल \nजाइ बला मै झथलीकेँ स् िीकार करबाक आ करेबाक पक्षधर िल। \nचाझर म समूह 'बझज्जका','अंझग का','ठेठी',सुर ज ापुरी आझदकेँ स् ित ंत्र आ \nमै झथलीसँ फराक मािबाक पक्षमे िल। \nिौह झर ह ोइत र ह लैक। सभ अपिे कहैपर िलाह,केओ ककरो सुि'लेल \nत ैय ार िझ ह िलाह । \nई झििा द से र ंग पकड़लक जे त ाझ ह झदिसँ महा देिक चाह-दोकाि क \nओ बैस ार उसझर गेल ।  विदेह सदे ह:२५|| 79 \nकेकर मौसा झि य ौ? \n \nबू ढ़ा 'ए टी एम'मे पाइ झि काल' गेल ाह । एगो बच्चा पझह िेस ँ भीतर \nर ह य । झहिका देझखतझ ह ब ाज ल -  \n\"मौसा हो? गोर लगै झ िय ो । पाइ इ क ाले के हौ?लाब', इ काल दै \nझि य ो । बोल',झपि...! िअ'..पै से ि हइ 'ए टी एम'म े। ि भे लो। ल' धर ा \nअपि काडण।\"  \nबू ढ़ा घु र ल अबै ि लाह । त ाि त बेट ा फोि केलकझि- \n \"बाबू हो?पै सा इ कालल ह ू ह'?\" \n बू ढ़ा बजलाह- \"ि इ कल लइ ह'।'ए टी एम'मे पइसे ि हइ।\"  \nबेट ा-\"एह, मोबाइ ल पर मै से ज एलो ह'। ब ीस ह जार अ खुित े इ कल \nगेल ो।\"  \nआब बू ढ़ाक माथा ठिकल झि। र ोड पर झिलाप करैत जा रहल िझथ- \n\"बौओ रे बौओ! रे हम केकर मौसा झि य ो रे बौओ!\" \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  80 || विदेह स द े ह:२५ \nमै झथलीक पढ़ ाइ \n \n- त ोह र मा त ृभाषा? \n- कैला? \n- बाल-बच्चा कथी बजै िह? \n- झह न्द्दी बोलै ह य । \n- स् कूलमे कोि भाषामे झ लखै-पढ़ ै िह? \n- कॉ न्द्िें टमे कथी ह ोइ हइ, अं ग्रेझजए चल ै हइ। \n- कोि गीत सुिै िह? \n- ऊ त' बलु भोजपुझर य े िीमि लगैय',िमकौआ! \n- झिद्य ापझत क िाम सुििे िहक? \n- कैला ि?जय हो उग िा महा देि!उगिा हो मोर कत' गेल ा.... \n- झमझथला धाम कत' िैक? \n- ले बल ैय ा के!हम सब कहाँ हती? हइ झमझथले धाम िु हइ, अपि \nजािकी माइ के धाम!इ ह ो को िो पूि े के बात हइ? \n- त' तों मै झथल िह झक िझ ह? \n- िेबे कझर य इ । \n- बंगा ली कोि भाषामे झलखै-प ढ़ै िैक? \n- बंगले िु, और कथी? \n- आ मरा ठी? \n- मरा झठय े। \n- आ गुजर ात ी? \n- गुजर ाझ त य े। \n- त ोर ा मै झथली झलख'- पढ़' अबै िह झकिे? \n- समि-बोल लै ह झत य ै, महज झलखे-पढ़ े ि अबै य'।  विदेह सदे ह:२५|| 81 \n- से झकएक? \n- सर कार पढ़ े देतइ तब िु?कोिो इ स् कुलमे पढ़ ाइ ह ोबे देतइ तब िु? \n- तों झकिु िझह करब ह क? \n- कथी कझर य इ?सभ गो र े त' कािमे ठेपी दे लह ी हइ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  82 || विदेह स द े ह:२५ \nभोग ी बिला ह बाघ \n \n     भोगी मै झथलीमे 'बी ए' की कय लाह,बड़का भोगे भोझग र ह ला ह \nअझि। जे सभ 'एम ए' र ह य ओकरा त' परफेस र ीओक आस र ह ैक,मु दा \n'बी ए- बर द'क दर द के बुिै ए?मै झथलीक परफेस र भ' सकैत \nिी,इ स् कूलक मास् ट र िझ ह । प्रा थझमक कक्षामे जँ पढ़ ाइ ह ोइत ैक,त' कि ी \nगुंजा इ श भइय ो सकैत र ह ैक। मु दा भोगी बाज झथ,त' बाज झथ की?कहझथ \nत' क ह झथ ककरा?गुड़क मा झ र धो करे जिैए। भोग ी पझिला र ोटी ख य िे \nर ह झथ। जझ ह य ा सोचलझि 'एम ए' क' लैत िी, त झ ह य ा य ू झििझसण टीए \nजिाब द' देल कझि। काउंटर प र क बाबू मु ँह झबदू झर कहलकझ ि- \n\"एत ेक झदि कत' घास िी लैत रही? एडझ मस िे बन्न भ' गेल आब। पंिी \nचल ल बासके त' जोलहा च लला घास के।\" \nभोगी अपि भागपर अित ैत- पित ैत झदि झगि रहल ि लाह । \n िझह जाझ ि, कझह य ा झदि घु र त झि! मु दा एक झदि आन्द् ह र ोक लेल \nइ जोत ह ोइत िैक।भोझ गयो क भागक द्वार खुजलझि। भे लैक ई जे \nििािीक चैत ी-दुगामे 'झ ह न्द्दु स् त ाि सकणस' लगलै क। ओकर टें ट लाझ ग \nरहल र ह ैक। भोग ी लग सह झटक' एकटा सई स एलझि आ पु िलकझि-  \n\"कतेक पढ़ ल िह?\" \nभोगी बजलाह-\"मै झथलीसँ 'बी ए' कएिे बेरोजगा र भेल झ फझफय ा रहल \nिी।\" \nपु िलकझि- \n\"सकणसम े काज करबह?\"  \nभोगी अकचका गेल ाह -\"आँय? सकणसम े हम कोि काज करबैक?हम \nकोि काज क लोक िी?\"  \nओ उत्त र देल कझि- \"बाघ बि' पड़त ह,िीक पाइ भे टत ह । मंजू र ह ुअ  विदेह सदे ह:२५|| 83 \nत' माझलकस ँ बात करा देबह ।\" \nभोगी कहलझथि-\"हम मिुख त' ओतेक िझ ह ए िी,मु दा बाघ बझि \nजाय ब,से त त ब ो िझह ि ी।\" \nओ कहलकझि-\"त कर झचंत ा ि झह करह । झर ंग मा स् टर र ह ैत िैक।सभटा \nझसखा देतौह । त ों खाली 'हँ' त' कहक।\" \nभोगीक मोि चपचपा गेल झि। अन्द्ह र ा चा ह य दू िू आँझख। माझ लक झह िक ा \nर ाझ ख लेलकझि। िकली खा ल ओढ़ ा बाघ बिा झपंजर ामे ढुका \nदेल कझि। ओझह मे एकटा अजोध बाघ पझह िेस ँ बैस ल र ह य । ओ झह िक ा \nदेझख मूड़ ी उचकाक' देह जोर सँ िाड़लक।भोगीक झसट्टी-झपट्ट ी \nगुम!बर ह म बाबा केँ गो ह र ाब' लगलाह- \n\"हे बर ह म बाब ा!एझह बेरह म बा घस ँ बचाबह । बड़ी फँसाि फँसल िी । आइ \nई बाघ ह मरा झग ड़ि ेह े अझि। अपटी खेत मे ह मर परा ि जा \nर ह लए। बर ह म भोज करेबह हे बर ह म बाबा!अरौ त ोर ी क त ोर ी!इ म्ह र े \nआझब रहल अझि। बड्ड ब र ंब त ाह बाघ बू झि पझ ड़ र ह लए...\" \nत ाित ओ बाघ बाघ- बिल भो गी क लग आझब गेल र ह ैक। भोगीक जीह \nसकपंज भेल र ह झि। करेज भ ालझर जकाँ थरथर काँ झप रहल र ह झि । ओ \nबाघ धी र े-धी र े झह िका सू ँघ' लगलझि। त खि ओ अपि मु ँह झह िक काि \nलग ल' गेल झि। भोगी-बाघ ब ा घ-डर े आँझख मु झि लेलझि। त खिे ओ बाघ \nझह िक कािमे फुसफ ुसे लझि-\"त ोह ू ँ मै झथलीएमे 'बी ए' कय िे िह की?\" \n \n \n \n \n \n  84 || विदेह स द े ह:२५ \nअझभिि द धी झच \n \nअप्र ैल,2021। इ ंझदरा गाँधी अस्पत ाल,िागपुर । आिल जाइ त िझथ \nएकटा पचासी सालक िय ोिृद्ध।िाम झि य झि िार ाय ण \nदाभल कर। ऑक्सीज ि-लेभे ल भ' गेल िझि ब ह ुत ड ाउि।लगैए,गि ार ि े \nिझि कोर ोिा । बड्ड झदक्कम-झसक्कम िैक ब ेडक। बेड कम, र ोग ी \nबेस ी। बेडक लेल अिर ा-प िर ी चझल रहल िैक।ए त्त झह िझ ह, \nसभतझर । सगर देश मे य ैह ह ा लझत िैक।को िह ुिा जोग ा र लाझ ग जाइत \nिैक, िय ोिृद्धक लेल एकटा बेडक।र ाहत भे टै त िझ ि। \n   दू घंटाक अभ्य ंत र को िो मझह लाक का त र स् िर क णणगत  ह ो इ त \nिैक।ओकर ो चाह ी अपि पझत क लेल एकटा ब ेड। कोिो भाइ-बझह ि \nदय ा क' देथुि। झसउथक झसन्नू र बचा देथुि। प्राण आब-तब भेल \nिझ ि। साँस उपरे-उपर भेल िझ ि। गे मै य ा गे मै य ा! हा झिध ात ा! \n      िार ाय ण सुझि लैत िझ थि। दाभल कर अपि बेडस ँ िीचाँ \nउत र ैत िझ थ । झसस्टर दौ ड़ैत िझि- \n \"हाँ-हाँ, अहाँ झकएक बेडस ँ िीचाँ उत र लह ुँ?केमहर झिदा \nभे लह ुँ?बाथरूम जेबैक?िझह? घर आपस जेबैक?माथा खराप भ' गेल \nअझि?एझह ह ालझत मे?िझ ह-िझह । झकन्न ह ुँ िझह...\" \n    डाक्टर लोकझिक मत िझि जे एह ि ह ालझत मे जोझ खम लेिाइ \nउझचत िझह । िा र ाय ण झज द्द ध' लैत िझ थि- \n\"हम पचासी बर खक िी । अपि झज िगी जी चुकल िी । ओझ ह मझह लाक \nपझत क बय स चालीसस ँ बेस ी िझह ह ेत झि । िो ट-िोट धी य ा-पु त ा \nह ेत झि। ह ुिकर झज िग ी झज य ाि िझह ह ेबाक चाह ी। ह म अपि बेड ह ुिका \nलेल झर क्त कर' चाह ैत िी।\"  \nअस्पत ाल-प्रबंधि बुिे लकझि जे एह ि कोिो झिय म िझ ह िैक जे झर क्त  विदेह सदे ह:२५|| 85 \nबेड ह ुिके भे टझि,मु दा िार ायण िझह-के- िझह य े मािलझथि।बेट ीक बात \nसेह ो बेठीक लगलझि। घर आपस भ' गेल झथि। ओझह व्य झक् त केँ बेड द' \nदेल गेल ैक। त ेसर झदि दाभ लकरक उध्िण-साँस चल' ल गलझि। झकिुए \nकालक बाद कालक कोर मे चझल गेल ाह ओ अझभिि दधी झच। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  86 || विदेह स द े ह:२५ \nज ाल ं धर-य ात्रा \n    पझर य ोज िा-ऑझफसमे आइ ह ू झल-माझल मचल िैक।ज े साह ेब हर \nसंझचकापर 'झिमशण' झलझख  संभाग-प्र भारीसँ तय-त मन्ना कय िे झबि ु \nकझह य ो ' य थाप्रस्ताझ ित' झलझखते िझह िलाह,िए ह साह ेब आइ ह ाइ ं -\nह ाइ ं फाइ ल साइ ि क' रहल िझ थि। र त ुका र ेि िझ ि । ज झह य ा साह ेब \nमु ख्य ालय िो ड़ै िझ थि त झ ह य ा ह ुिकर एम्बे सडर मे दू टा ए य र बैग धर ा इ \nिैक।ए कटामे पाइ भरल र ह ैत िैक।ड्राइ िर शोएबकेँ सभट ा बू िल \nर ह ैत िैक।साह ेब क्िाटणर चझल गेल झखि। चल ैस ँ पझ ह िे शोएबकेँ \nपु िलझथि- \n\"दू िू बैग रख देल ह ू?\" \nकहलकझि-\"एमरी कोिो ट सकबे ि कल कै। एक्केगो बैग हय \nसमािबला।\" \nसाह ेब पै जामासँ बाह र । एकाउं ट्स अफसर केँ फोि लगेल झि- \n\"का रे, हम मर गेल ी का?कहाँ हय साले कंपोिेंट इ ंचाज ण के िात ी \nसब?आबे दे जालंधर से।\" \nजिाब भे टल झि-\"आ र ह ली ह' ह मिी सर । झपत ा य ल ि जा उ।\" \nत कर बाद एकाउंट्स अफसर ऑझफसम े फिक' लाग ल- \"त िको लाज \nलगै हय कोझढ़ य ा कंपोिेंट इ ं चाज ण सब के?रे केकरा ि ाम पर कोि ो \nदू गो पाइ दै हौ?ओकाद हौ केकरो बाप के?बमकल हौ साह ेब। बेट ा \nबेम ार हइ, त ैसे!आबे देही ओन्नी से। भें ट करेत ौ बपझह य ा से...\" \nत ाित एकाउंट्स सेक्शिमे भीड़ लाझ ग गेल ैक। धा इ ं-धा इ ं स् टाफ सभ  विदेह सदे ह:२५|| 87 \nजू ट' लगलै क। सभक झलफ ाफ ल' एकाउंट्स अफस र साह ेबक \nक्िाटणर पर गेल ाह । संगे टीशि िोझड़ एलझथि। \n     आइ पंरह झदिक बा द साह ेब घु र लाह अझि । को िो कंपोिेंट \nइ ंचाज णक झलफाफ िझह पकझड़ रहल िझ थि। सभ अचर जमे पड़ल \nअझि। एकाउंट्स सेक्शिमे फे र सभ जुटल । एकाउंट्स अफसर बाझ ज \nरहल िझथ- \n\"साह ेब बदल गेल ि साफे-सा फ। बेट ा के इ ंजीझ िय झ र ंगमे िा उँ झलखा के \nआय ल र ह लि।त त ि ा ि र ैझग ंग कल कै आ बर जोर ी ड्रग्स झख य ाबे लगलै \nजे सिकल लेखा करै ह इ । एक्केगो बेट ा ह इ ि। साह ेब बड़ा र ोऐ त \nर ह लझथि ह'। ब ोलै त र ह लझथि ह'-हम त' बर बाद हो गेल ी हो ए.ओ. \nसाह ेब। भोग भोग र ह ली ह'।ई जालंधर-झर प बदल देल को लाइ फ। की \nह ोइ य',की कझ ह य ो?गू ड़ के मा र धो करे जिै हइ...\" \n \n \n \n \n \n \n \n  88 || विदेह स द े ह:२५ \nदी झपका िा \nबी ह झि कथा- अपर ा धी तय अझि \n \n-- ऐं यै बझह ि दाइ! ई बौ आ र ाझ त क' बेस ी काल दर भंगेमे झकएक \nरुझक जाइ िैि..? िि झब य ा ह भेल आ तहि एिा...! \n-- ई त' कझिय ाँक दोख िे य ै। घरबला पर त ाकुत करौ। मोिमे \nझमल क' र ह ौ। \n-- से की कहै िझ थन्द्ह.. ह मरो घरमे झह िके घर बला र कन्ना िै। \nएसगर ह मर बेट ा के िो झ ड़ ई मधुबिी बाली िैहर ओगर िे िै। कह ै \nिै परी क्षा अझि। कोि खेल खेलाइ िै से ई स ुद्धा की बू िौ... \n-- से सत्त े! आब िीक कुल- शीलक मिुक्ख भ ेटब कझठ ि...! \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 89 \nर ाज िन्द्द ि लाल दासः पझर चय \n \nर ाज िन्द्दि लाल दास  \nजन्द्म :5 जििर ी 1934 ई0  \nझपत ा स्ि0 मिीलाल दास  \nमात ा : स्ि0 झिद्य ा देिी  \nजन्द्मस् थाि : मात ृक ग्राम : पटोर ी, पंचगझ िय ा, सह र सा  \nपै त ृक ग्राम : गो िौि, घिश्या मपुर, दर भंगा  \nझशक्षा : एम0ए0 र ाज िीझत शा स् त्र मे कल कत्ता झिश्व झिद्य ालय सँ 1960 \nसमाज, साझ ह त् य एिं संस् कृझ त क झिकास मे य ोग दाि  \nसझचि : अझखल भारत ीय झम झथला संघ-1962 \nमै झथली संग्राम सझमझत-1967 \nझमझथला दशणि प्रा0 झल0 कम् पिी सेक्रे टरी-1963 प्रकाश क : 'आखर' \n 90 || विदेह स द े ह:२५ \nमै झथली माझसक-1967  \nप्रकाझ शत कृझत : मौझलक: \n1) सन्द्तो. मै झथलीक झिझ भन्न अझधकार ह ेत ु क्राझ न्द्तकार ी िा टक-1970, \n2) झचत्र ा-झिझ च त्र ा (आल ेख संग्रह) – 2006, 3) प्रबोध ि ार ाय ण झसंह \n( झिझ िबंध) साझ ह त् य अकादेमी द्वार ा प्रकाझ शत-2012, 4) झमझथला-\nमे झथलीक झिकासम े क णणगो ष्ठी एिं कणाम ृत क  य ोग दाि (1974-\n2011), प्रकाशि िषण ज्ञात िै अझि। \nसम्प ादि :  \n1) झमझथला दधी झच भोल ालाल दास एिं र ाज ेश्वर िा, व् य झक् त त् ि ओ \nकृझत त् ि-1978 2) मु न्द्श ी र घु िन्द्दि दास व्य झक् त त् ि ओ कृझत त् ि-1983 \n3) कणामृत  मै झथली त्र ैमाझश क-1981 सँ अद्या िझध   \nसम्म ाि :  \n1) झमझथला झिभूझत, झिद्य ापझत सेिा संस् थाि, दर भंगा द्वार ा सम्म ाि ओ \nप्रश झस् त-1999  \n2) कल्य ाण पथदाझ य ि ी खुटौिा द्वार ा सम्म ाि ओ प्रश झस् त-2003  \n3) कणणगो ष्ठी धिबाद द्वार ा सम्म ाि ओ प्र शझस् त-2004  \n4) झमझथला सांस् कृझत क पझर षद जमश ेदपु र द्वार ा सम्म ाि-2004  \n5) झचत्र-गुप्त सभा पटिा द्वार ा सम्म ाि ओ प्रश झस् त-2004  \n6) झिद्य ापझत स् मार क मंच कोलकात ा द्वार ा सम्म ाि ओ प्र शझस् त-2008 \n  \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 91 \nर ाज िन्द्द ि लाल दास झिशे षांकक स ं र चि ाक स ं दभण मे \nइ च्िा िल जे र ा जिंदिज ीप र िीक जकाँ झिशे षांक झिका ली मु दा से \nसंभि िै भऽ सकल । आ ए कर कार ण  मात्र ह महीं सभ िी। जझहय ा \nझिशे षांक केर घोषण ा  केिे र ह ी त झ ह य ा र ा जिंदिज ी जीझ ि त िलाह मु दा \nप्रकाझ शत करबा समयमे आब ओ एझह दुझिय ाँमे िै िझ थ । जे झक िु \nभऽ सकल से त पण ण  रूप मे बू िल जाए। \nएझह झिशे षांक केर र चि ा र ा जिंदिज ीक कालम े सेह ो आए ल आ ह ुिक \nमृ त् य ुक बाद सेह ो आएल त ँइ लेख केर भाषा अ लग-अल ग भे टत। \nओिा तँ झिदेहमे टाइ प कएल र चिा प्रकाझ शत ह ोइ त िै मु दा संय ोग \nएह ि जे ब ह ुत र चिाक ह स् त लेखे टा पी.डी.एफ रूपमे देबए पझड़ र ह ल \nअझि। पाठक एझह लेल माफ करत ा ह । झकिु ए ह िो र चिा क टाइ झपंग \nिै भऽ सकल जे झक बह ुत पझह िे ह मरा लग आएल िल। मु दा एखि \nजे भऽ सकल त ाह ीसँ जँ हम सभ र ाज िंदिज ीकेँ स् मरण कऽ सकी \nतँ िीक रहत। भझिषय मे हम सभ एझह ह स् त लेखकेँ टाइ प रूप अिश्य \nदेब। \n  \n \n \n \n  92 || विदेह स द े ह:२५ \nमु केश दत्त \nएकटा सशक् त सम्प ाझ दत व्यझ क् त त् ि: र ाज िन्द् दि लाल दास \n विदेह सदे ह:२५|| 93 \n 94 || विदेह स द े ह:२५ \n विदेह सदे ह:२५|| 95 \n 96 || विदेह स द े ह:२५ \n विदेह सदे ह:२५|| 97 \n 98 || विदेह स द े ह:२५ \n विदेह सदे ह:२५|| 99 \n 100 || विदेह स दे ह:२५ \n विदेह सदे ह:२५|| 101 \n \n 102 || विदेह स दे ह:२५ \n \n विदेह सदे ह:२५|| 103 \n \n 104 || विदेह स दे ह:२५ \nझदलीप कुमा र िा, आद शणिगर, ििटोली र ोड, मधुबिी \nमै झथली माध्य मस ँ प्राथझमक झशक्षा ह ोइ सए ह िलझि स्ि. र ाज िन्द् दि \nलालदासक अ ं झ त म इ च्िा \nर ाज िन्द्दि लालदास आइ ह म र ा सभक बीच िझह िझ थ । सबकें एक \nझदि एझह धर ाध ामकें िो ड़बा क िै। ह ुिका ए त ेक मात ृभाषा सेिा क' \nक' एझह धराध ामकें िो ड़ब झ िझश्चत े आजुक य ुगमे बह ुत सुखद आश्चय ण \nअझि। अपि जीििकें कृत ाथण करब झथक। मै झथली मे सम य -समयपर \nएह ि -एह ि मात ृभाषा सेिी,मिीषी सब ह ोइ त र ह लाह अझि ,ह ुिके \nसबह क सेिा आओर ह ठय ोग क पझर णामस् िरुप एत ेक अन्द्ह र- झबह ाझ र क \nअिैत ो मै झथली साझ ह त् य फझर -फूला रहल अझि। जेिा झक सिणझिझदत \nअझि र ाज िन्द्दि लालदास कणणगो ष्ठीक कणामृत  पझत्र काक माध्य मस ँ \nलगा त ार उिचाझलस बषण सँ मै झथली भाषा साझ ह त् य क सेिा करैत \nर ह लाह। र चिामे िब लोकक प्रिे शक आग्रह ी िलाह । समका लीि मै झथली \nसाझ ह त् य मे अिेको एह ि र चिा कार िझथ झ जिक पझह ल र च िा कणामृतमे  \nप्रकाझ शत भेल िझ ि। जझ ह य ासँ हम मै झथली जगत कें बु ि' लगलहुँ \n,मै झथली माध्य मस ँ झशक्षा ह ुए से जत य कतह ुँ अिस र ल ाग ल उठबैत \nर ह लह ुँ अझि। एझ ह य ा त्र ामे ह म र ा त ीिटा एह ि मिीषीसँ साक्षात् कार भेल \nजे ओ लोकझि कहलझि झबिु प्र ाथझमक पाठश ालामे शाझ मल भ े िे मै झथलीक ें \nभझिष्यमे संर झक्षत र ाखब संभि िझह अझि । ओझह मे ह मर ा सिणप्र थम \nभे टल ाह स् ििामधन्द्य डा.जय क ान्द्त झमश्र जे स् िय ं एझह अझभय ािक िेतृत् ि \nकरैत र ह ला ह आओर कत ह ुँ िे कतह ुँ सम्प्र झत जे आन्द्दोलि चझल रहल \nअझि त कर प्रे र णास्र ोत िझ थ। दोसर,िझथ र ाज िन्द्दि लालदा स जे प्रे झर त \nतँ कझर त े र ह लाह । स् िय ं अस्सी बषण क अिस्थाक पार र झह त ो एझह \nमु द्दाकें सर कार समक्ष उठबैत र ह लाह। पझत्र कामे एझ ह झबष य पर लगा त ा र  विदेह सदे ह:२५|| 105 \nझलखै त र ह लाह। त ेसर िलाह पं.चन्द्रिाथ झमश्र 'अमर'। झ जिकासँ हम \nजझह य ा- जझह य ा भेट कय ल ओहो इ एह बात कहलझि जे आब मात्र \nएक उपाय अझि,प्राथझमक झशक्षाक माध्य म बिय मै झथली। \nर ाज िन्द्दि लालदास चौर ासी बषण क अिस्थामे १ ४ फरिर ी २ ० १ ७ क' \nभारत क महा मह ीम र ाष्ट्पझतकें मै झथली माध्य मस ँ झशक्षा क लेल पत्र \nझलखल झि। भारत क र ाष्र पझत झबह ार क मु ख्य सझचिकें एझह झबषय प र \nसंज्ञा ि लेबाक आदे श द े लझि मु दा झबह ार सर कार क लेल \nधिसि। आदरणीय दासजी ह मरा पत्रक प्रझतझलझप पठौलझि । ह म \nमै झथली साझ ह झत् य क एिं सांस् कृझत क सझमझत,मधुबिी क माध्य मस ँ \nय थासंभि प्रया स कय ल। झबह ा र क मु ख्य मंत्री कें सेह ो सेिाय ात्र ाक क्रमम े \nमधुबिीमे एझह पत्रक प्रझतझलझप आओर ज्ञा पि ह ाथोंहाथ \nदेझल य झि। माििी य मंत्री झििोद िार ाय ण िा , झिध ाय क श्री र ाम देि महत ोक \nमाध्य मस ँ सेह ो प्रया स कय ल । चेत िा सझमझत क मंचप र सेह ो उठाय ल \nगेल । मु दा धिसि। \nमै झथली झशक्षाक माध्य म बिय । से झिचार र ाज िन्द्दि लालद ासक मोि म े \nझकय ै अबै त र ह लझि? र ा जिन्द् दि लालदास म ैझथलीक अिन्द् य उपासक \nिलाह.बंगा लमे र ह ैत िलखह । ओतय बं गभाषीक मात ृभाषा प्रेम देझख क' \nअझभभूत िलाह । बंगभाषी समु दाय अपिा भाषाक झिकासक प्रझत \nसदझत साकांक्ष र ह ला ह अझि। जे ह मर ा सबह क लेल प्रे र क \nअझि। अिेक बंगभाषी झिद्वाि मै झथली भाषा साझ ह त् य क झ ह त झचं त क \nर ह लाह। मै झथली भाषा साझ ह त् य क झिकासमे सेह ो सह य ोग के लझि। देझख \n- देझख क' बह ुत ो मै झथल जे मात ृभाषा प्रे मी र ह झथ ओहो सब अपिा \nमात ृभाषाक सम्म ाि ल ेल अिे क तरहक काज सब कय लझि। जाझ ह मे \nसाझ ह त् य लेखि ,िाटक मंचि,सांस् कृझत क काय णक्रमक आय ोज ि,  106 || विदेह स दे ह:२५ \nप्रकाशि, महा झिद्य ालय ओ झि श्वझिद्य ालय सबमे मै झथलीक प ढ़ाइ । ज्ञा त व्य \nअझि जे सिणप्र थ म कोलकात ा झिश्वझ िद्य ालयमे 1919ई. मे मै झथ लीक \nपढ़ ाइ आरंभ भे ल। ओतय ब ाबू साह ेब चौधर ी,झमझथलेन्द्दु जी,प्रबोध िा र ाय ण \nझसंहक प्रभ ाि र ाज िन्द्दि लालदासपर पड़लझि ओ कणा मृ त  पझत्र का \nप्रकाशि करय लगलाह संगझ ह प्राथझमक झशक्षामे मै झथली लाग ू ह ोअए \nसेह ो ध्य ाि देबय लगलाह । ए झह सम्बन्द् धमे ह मर झिचार अझि मै झथल \nसब पित ा र ोटी खय िे िझ थ । पझह िे प्राथझमक पाठश ालामे मै झथली लाग ू \nह ोअए से कोिो प्रया स िझह कय लझि। त ें मै झथली झिश्वझ िद्य ालयमे तँ \nलाग ू भ' गेल मु दा प्राथझमक झशक्षामे आइ धझर उपेझक्षय अझि। एझह \nसम्बन्द् धमे बादेमे सह ी डा.जय कान्द्त झमश्र ब ह ुत प्रय ास क य लझि बादमे \nर ाज िन्द्दि लालदासक स ेह ो एझह अझभय ािमे य ोग दाि िझ ि । ह मस ब जे \n'मधुबिीसँ पाठश ालामे मै झथ ली'अझभय ाि आरंभ कय लह ुँ त खिो ओ \nउत् साह बढ़बैत र ह लाह। आ इ डा. जय कान्द्त झमश्र ओ र ाज िन्द्दि \nलालादासक प्रे र णा सँ ह मस ब एझह अझभय ािमे लाग ल िी एझह झिश्वा सक \nसंग जे ह मर पूबणज सब भा षाक लेल जे त् य ाग त पस् य ा कय िे िझथ \nत कर प्रझतफल भट बे करत । जरुर झत अझि सकल स माज एझह मे \nय ोग दाि देझथ।र ाज िन्द्दि लालदासक स पिाकें साकार \nकरझथ। िैश्वीकर ण ओ बजार बा दक एझह आन्द्ह र दौर मे लोक भाषा ,लोक \nसंस् कृझत तेजीसँ झिलोझपत भ' रहल अझि। संसार क अिेक भाषा लुप्त \nभ' गेल । मै झथझलय ोपर गंभीर संकट उत् पन्न िैक।अिेक र ं गक षडय ंत्र \nमै झथली भाषाक संग भ' रहल िैक।झ ह न्द्दी भाषाक साम्राज्य िादी स् िरुप \nमै झथलीकें घोझट जय बापर झित ण अझि। जखि झक झ ह न्द्दी स् िय ं अिेक \nलोकभाषाक झमश्रण अझि। लोकभाषाक झत र ोझ ह त भे िाय झह झन्द्दय ोक \nझत र ोझ ह त भे िाय िी । से एखि भाषाझ िद िझह बुझि र ह ल ि झथ। खैर जे \nसे । िीझत क कहब िैक ज खि सबटा डुबै त ह ुए तँ जैह बचा लेब  विदेह सदे ह:२५|| 107 \nसै बह ुत तें मात ृभाषाक लेल जे गो टे जाझ ह मोचापर का ज क' रहल \nिझथ सब प्रणम्य िझ थ। ह म आदरणीय  दासज ीक मात ृ भाषाक लेल \nकय ल गेल काज क ले ल श्रद्ध ा झििेझदत करैत झि य झि। ह मर ा लेल सब \nझदि प्रणम्य र ह त ा ह । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  108 || विदेह स दे ह:२५ \nअझ जत कुमा र िा, य जुआर, मु जफ्फर पु र  \n \nिि मै ि आमी : श्रद्धेय र ा ज िन्द्द ि लाल दास \n \nमै झथली ई पझत्र का झिदेह मे श्रद्धेय र ाम लोचि ठाकुर झिशे षांकक \nउपरान्द्त झकिका पर अझ गला झिशे षांक झिकालल जाय से आश ीष जी \nअपि फेसब ुक िाल मे झज ज्ञा सा व्य क्त केिे िलझथ। ए क्कझह क्षण मे \nह मरा मोि मे श्री र ाज िन्द्दि लाल दास जी केर िाम आ य ल आ हम \nआश ीष जी क ेर पोस् ट मे ह ुि क िाम झलझख देल । ओझह केँ उपरान्द्त \nअिेको गो टे ओझह िाम केँ समथणि कय लझि। ह मर आ िन्द्दक सीमा \nिझह र ह ल जखि आश ीष जी अपि फेसबु क िाल पर घोष णा  कय लझि \nजे  झिदेहक अझगला संस् करण र ाज िन्द्दि लाल दास जी केँ स मझपण त \nर ह त ि । हम अझह पर अपि प्रस न्न त ा व्य क्त कैल आ प्रत्य ुत्त र मे \nआश ीष जी झलखल झि जे अझह अंक ह ेत ु ह मरो य ो ग दाि अपेझक्षत \nअझि। ह मरा मे ओ सामर्थ य ण कहाँ जे हम ह ुिकर साझ ह त् य ओ क ृझत त् ि \nपर झकिु झलझख सकी त खि हम आश ीष जी केर आग्रह िझह टाझ र \nसकैत िी आ श्रद्धेय दास जी सँ जुड़ल अपि झक िु संस् मरण \nझलखबाक लोभ सेह ो संिर ण िझह क' पाझब रहल ि ी। कृझत त् ि िझ ह \nत' व्य झ क्त त् िे सह ी झकिु चेिा क' रहल िी । \nह मर जन्द्म कल कत्ता मे भेल िल आ झशक्षा दीक्षा सेह ो ओत्तझ ह सँ। \nमै झथलीक लगभग समस्त काय णक्रम देखबाक लेल बाबू जी आ पझर िारक \nअन्द्य सब सदस् य सबह क संग उपझस् थत र ह ैत िलहुँ। ओझह समय \n विदेह सदे ह:२५|| 109 \nत' गी त िाद ि ोझ ड़ अन्द्य को िो चीज आकझषण त िझ ह करैत िल मु दा \nजखि ह ोश भेल आ बात सब बू िय लगझ लय ै त खि सम ि मे आय ल \nजे माँ म ैझथली केर सेिा मे समझपण त ओ व्य झक् त त् ि सब झज िकर भाषण  \nसँ दू र भागैत िलहुँ झत िक र सबह क झक मोल ि झन्द्ह? एह ि झक ि ु \nव्य झक् त त् ि झ जिकर सम्प कण मे झबत ाओल झकिु क्षण ह मर ा लेल अमू ल्य \nधर ोहर अझि आ ह मर जीि ि केँ एकटा िब झदशा प्रदा ि कय लझि \nत ाझ ह मे सँ एक िझथ श्रद्धेय र ाज िन्द्दि लाल दास जी। \nकोलकात ाक दुगा पूज ा प्रझस द्ध िैक आ ओत्तह रहय िाला सब अझह \nउत् सि केँ दौर ा ि उ त् साह सँ ओतप्रोत र ह ैत िझ थ । ओह िे उत् सि केँ \nउमंग कोलकात ा पु स् त क मे लाक सेह ो र ह ैत िैक। साझ ह त् य क प्रझत \nबंगा ली सबह क प्रेम आ समपण ण  देझख मोि मे लालस ा ह ोइ त अझि जे \nमाँ भगिती मै झथल सब केँ सेह ो आश ीष देथ ुि जाझ ह सँ ह मर सबह क \nसू त ल चेत िा पु िः जाग ृत भ' जाय । घटिा सि् 1987 केँ अझि । \nहम अपि झमत्र मंडल ीक सं ग कल कत्ताक पु स् त क मे ला मे स् टाू ल े-\nस् टाू ल े घूझ म रहल िलहुँ झक अचािक मै झथली पु स् त कक स् टाू ल देझख \nमोि गदग द भ' उठल। कहबा क प्रयो जि िझ ह जे ओ स् टाू ल कणामृतक  \nसौज न्द्य सँ िल। पझह ल बेर श्रद्धेय र ाज िन्द्दि लाल दास जी सँ  गप्प \nकरबाक अिस र भे ट ल। को िो भाषाक ले ल झिप ुल साझ ह त् य क भंडार \nरहब कतेक जरुर ी िैक से ओझह झदि ह ुिक सुिाओल क था सँ बू िय \nमे आय ल। अझह िा साझ ह त् य अकादझ मक सू ची मे मै झथल ी केँ स् थाि \nिझह भे टल िल ै। भारत िषण क त त् कालीि प्रधािमंत्र ी िेहरु जी मै झथली \nकेँ साझ ह त् य अकादमी मे स् था ि देबय सँ पूिण मै झथली पु स् त क सबह क \nएक प्रदशणिी दे खय चाह ैत िलझथ। डा० जय कांत बाबू कोिा ओझह \nप्रदशणिीक आय ोज ि ले ल घरे घरे घूझ म मै झथ ली पु स् त क सबह क \nओझर आओि केिे िलझथ से झ खस्सा कहलझि। पझ ह लबेर सह य ोग र ाझ श  110 || विदेह स द े ह:२५ \nद' हम कणामृतक  ग्राह क बि लह ुँ। \nभारत ीय िा य ु सेिा मे स ेिा समाझप्त क उपरान्द्त जखि मु जफ्फर पु र \nअयलह ुँ आ पु िः भारत ीय ज ीिि बीमा झिगम केर समस्तीपुर शाखा \nमे पदस्थाझ पत भे लह ुँओ ह मरा समस्त ीपुर आ मु जफ्फर पु र मे सदस् य \nसबह क मध्य कणामृतक  झित र ण करबाक अिस र देल झि आ हम ह ुिक \nआज्ञा केँ झशरो धा य ण कैल। \nएक झदिक घटिा अझि हम र ेि मे िलहुँ आ झह िकर फो ि आय ल। \nहम र ेि मे िी जाझ ि ह ुिका भे लि जे हम ड्य ू टीक उपरान्द्त समस्त ीपुर \nसँ मु जफ्फर पु र घु झर क' जा रहल िी त ैँ  ओ कहलझि जे घर पहुँझच \nक' फोि करु। ह ुिका सँ फूझ स िझह बाझ ज सकैत िी त ैँ हम \nकहझलयि जे झकिु व्य झ क्त ग त जरुर ी काज सँ दू झदिक ह े त ु कोलकात ा \nलेल र ेि पकड़ि े िी। ह मर बात सुझि कहलझि जे को लकात ा आझब \nरहल िी त' का झल्ह डेरा पर आऊ। ह ुिक आग्रह केँ हम कोिा टाझर \nसकैत िलहुँ? सी आइ टी र ोड िाला पु र िा डेरा त' देखल िल \nमु दा िबका डेरा क कोिो जािकार ी िझह िल। ओ ह मरा बाग ुई ह ाटी \nसँ सम्भ ित ः 45 िम्बर बस पकड़य लेल कहिे िलझथ । ठीक सँ \nमोि िझह अझ ि। हम ह ुिक बत ाओल बस स् टैं ड पर उ त झर जखि \nफोि केझलयि त खि ह मरा पाँ च झमिट प्रतीक्षा करय ले ल कहलझि। \nह मरा भेल जे झकिको पठा रहल ह ेझथि मु दा ह मर आश्चय णक ठेकाि \nिझह रहल जखि ओ स् िय ं ओत्तह उपझस् थत भे लाह । सच पु िू त' \nहम लजा गेल िलहुँ कार ण  झकिु मही िा पूिणझह ह ुिका ब्रेि ह ैमरेज \nभेल ि लझि। माँ भगितीक कृपा सँ ओ अपि बीमार ी केँ मात दय \nपु िः माँ मै झथ लीक सेिा मे ए काग्र झचत्त भ' लाझ ग गेल िलाह । खैर \nघर पहुँझच ह ाथक इ शार ा सँ ह मरा बैस य लेल कहलझि आ पाँ च झमिट \nकेर समय मङल ाह कार ण  ह ुिकर दम फूझ ल रहल ि लझि। पाँ च  विदेह सदे ह:२५|| 111 \nझमिटक उपरान्द्त पु िः कथा िात ाक दौ ड़ शुरु भे ल। कणामृतक  \nभझिष्य केँ ल' क' झचझन्द्तत िलझथ। मै झथली केँ अ िम सू ची मे स् थाि \nत' भे टल ै मु दा एखिधझर प्रा र झम्भक झशक्षाक पढ़ ौिी मै झथ ली मे प्रारंभ \nिझह भ' सकल अझि त ाझ ह लेल सेह ो झचझन्द्तत िलझथ। अ पि आगामी \nपु स् त क \" झमझथला-मै झथलीक झिकास मे क णण  गो ष्ठी एिं कणामृतक  \nय ोग दाि (1974-2011) \" केर प्रकाशि पर झिस् त ृत चचा भे ल। \nमु म्बई केर कणण  गो ष्ठी संस् था झह िका अपि  काय णक्रम मे स म्म ाझ ित \nकरबा लेल उत् सु क िलझथ मु दा कोिो सम्म ाि स मार ोह मे खचण करय \nसँ िीँक ओझह र ाझ श सँ क ोिो पु स् त क केर प्रकाशि भ' जाइ से \nझह िका उपय ुक् त बुिे लझि। अझह बात केँ ज ाझ ि प्रस न्न त ा ह ोयत जे \nमु म्बई केर कणण  गो ष्ठी संस् थ ा झह िक बा त सँ सह मत भ' गेल ाह आ \nउपय ुणक्त पु स् त क केर प्रकाशि ओझह संस् था द्वार ा संभि भे ल । झमझथला-\nमै झथली अझभय ािी द्वार ा  प्र स् त ु त कय ल ई एक अद्भ ुत उ दाह र ण  अझि \nजाझ ह सँ प्रे र णा लेबाक प्रयो ज ि अझि। कोिो सम्म ाझ ित मं च पर पाग \nदोपटा पझह झर क' सम्म ाझ ित ह ोबय सँ बेस ी झप्रय झह िका लेल पु स् त कक \nप्रकाशि र ह लझि अझि। बह ुत र ास गप्प भेल आ लगभ ग दू घंटाक \nउपरान्द्त हम ओत्तह सँ झिदा ह ोबय चाह ैत िलहुँ मु दा ह ुिका द्वार ा \nसंग मे ब ैझस भोजि करबाक आग्रह िझह टाझर सकल ह ुँ। ह ुिकर \nिझत िी ह म र ा सब केँ परो झस क' भोजि करौलझि। र ाझ त जखि ह मरा \nसँ गप्प कय फोि र खिे िल झथ त खि ह मरा झिषय मे चचा केलझखि \nआ ह ुिक समस्य ा केँ समाधा ि ह ेत ु ओ बझचय ा ओझह झदि कॉ लेज \nिझह गेल िलीह । ह मरा सि एक अझत साध ार ण  व् य झक् त लेल ह ुिकर \nमोिक उद्गार झिझश्च त रूप सँ ह मरा ले ल अझिस् मरणीय क्षण अझि। \nओिाह ुत ो पझिला त ीस-पै ँत ीस बर ख सँ ओ कतेको ििांकुर केँ \nप्रस्फुझटत ह ोय बाक अिस र प्रदाि कय लझि अझि  आ झिर न्द्तर सबकेँ  112 || विदेह स द े ह:२५ \nप्रोत् साझ ह त करैत र ह लझि अझि। के कतेक आगू ब ढ़ला ह से आब \nह ुिक प्रझतभा, लगि, मे ह ित आ समपण ण  पर झिभण र करैत अझि। \nसि् 1987 सँ हम क णामृ त क  पाठक िी। बीच मे कखिो काल \nक्रम भंग सेह ो भेल म ुदा से फौज ी जीिि मे स् था िान्द्तर ण केँ कार ण  \nमु दा मौका भे झटत े पु िः सह य ोग र ाझ श पठा झिय झमत भ' जाइ त िलहुँ \n। झह िकर क्र ाझ न्द्तकार ी िाट क \"सन्द्तो\" पढ़ लह ुँ। \" झच त्र ा झिझ चत्रा\" \nपढ़ बाक अिस र भे टल आ अन्द्त मे \" झमझथला-मै झथलीक झिकास मे \nकणण  गो ष्ठी एिं कणाम ृत क  य ोग दाि (1974-2011)\" से ह ो पढ़ लह ुँ। \nसब एक सँ बझढ़ एक आ अझह पर अिेको गो टे अपि दृझिकोण  \nर खताह। झ ह िकर सम्प ादकीय एिं झमझथलाक समस ामझय क झिषय \nपर  आल ेख मोि केँ िू झब लैत अझि। झमझथला ए िं मै झथलीक सिांग ीण  \nझिकास कोिा ह ो य त त ाझ ह लेल झिर न्द्तर अपि संपादकीय स् त म्भ केर \nमाध्य म सँ झिसभे र सू त ल मै झथल केँ जाग ृत करबाक प्रया स करैत \nर ह लझि। मात्र मै झथली लेखिे टा िझह अझपतु झमझथलाक्षर आ झमझथला \nझचत्र कल ाक प्रचार प्रस ार मे लाग ल र ह लझि। य ात्र ी जी केर कहब \nिलझि जे आब िित ुझर ए आगू आबौ आ झह िको प्रतीक्षा िझ न्द् ह जे कोिो \nिित ुझर य ा आगू बझढ़ झह िकर झ िर ासत केँ सम्हाझर लौ। आजी िि जाझ ह \nप्रझतबद्धता केर संग माँ मै झथ ली केर स ेिा के लझि से झिस् संदे ह प्रश ंसिीय \nअझि आ ह मरा कहबा मे कझिको संकोच िझह भ' रहल अझि जे \nश्रद्धेय र ाज िन्द्दि लाल दास जी \" िि मै ि आमी \" िझ थ। झह िकर \nसम्प ादकीय स् त म्भ क एक शीषणक हम एत्त ह उद्धृत करय चाह ब कार ण  \nलगभग 85 बर खक अिस्था मे झह िकर इ च्िा िझ न्द्ह- \" मै झथली केँ \nएकटा आर भझगर थ चाह ी ।\" \n  विदेह सदे ह:२५|| 113 \nझमझथला  मैझथली आन्द्दोलिक पाथेय : श्रद्धेय  रिीन्द्र जी \n  \nजीबैत मु दा उपेझक्षत  लेखक सब पर झिदेह डाट  काम जे  काय ण क'  \nर ह ल िझ थ से झिस् संदेह प्रश ंसिीय  अझि।  श्रद्धेय  र ाम लोचि ठाकुर  \nजी एिं श्रद्धेय  र ाज  िन्द्दि लाल दास  जी पर िीँक  का ज भे ल  मु दा  \nई श्वर  केँ मंजू र  िझह  िलझि जे ह ुिका सबह क जीबैत मे  ई  काय ण पूण ण \nह ोइ त ।  खैर  अपिा ह ाथ मे  त '  प्रया सेटा अझि।  श ेष ई श्वर  केर  मजी।  \nअझह  कड़ी  मे  आश ीष जी द्वार ा अझगला िाम श्रद्धेय  र ि ीन्द्र िाथ ठाकुर  \nजी केर  घोषण ा भे ल आ अझह  महा ि  झमझथला झिभूझत पर झकि ु \nझलखबाक ह ेत ु ह मरो  आग्रह  भे ल।  जीिि केर  आपाध ापी मे  अझह  काय ण \nह ेत ु अग्रस र  िझह  भ' सकल  िलहुँ मु दा आइ श्रद्धे य  र िीन्द्र बाबू  केर  \nअितर ण झदिस केर  अिस र  पर आश ीष  जी केर  पोस् ट देझख   अपि  \nझशझथल त ा केँ त् य ाझ ग झकिु झ लखबाक ह ेत ु प्रे झर त  भे लह ुँ।  िास् त ि मे  \nपु िु त '  श्रद्धेय  र िीन्द्र बाबू पर  अपि मोिक उद्गा र  केँ व् य क्त  करब ाक \nलोभ ह म संिर ण  िझह  क' पाझब र ह ल िी ।  प्रत्य क्ष रुप  सँ श्रद्ध ेय  \nर िीन्द्र बाबू  सँ गप्प करबाक ह मरा  सौभाग् य  िझह  प्राप्त  भे ल अझि मु दा \nत ैय ो ह म अपिा आप केँ अ झत  सौभाग् य  िाि बुिै त  िी  जे झमझथला \nमै झथलीक मंच स ँ अपि शब्द क जादू गर ी सँ दशणकिृन्द्द केँ सम्म ोझ ह त  \nकरैत  झह िका ह म लगभग द स -पन्द्रह बेर देखिे  झि य झि।  िेिा भु टका  \nर ह ी आ झमझथला मै झथलीक लेशमात्र  ज्ञा ि िझह  िल त खिो ई  मंच \nअपि चुम्बकीय  शझक् त  सँ ह मरा  झखँचै त  िल त कर एकमात्र  कार ण  \nिल श्रद्धेय  र िीन्द्र ब ाबू  आ ह ुिक पाटण िर  महेन्द्र जी ।  एक  गो टे  शब्दक  \nजादू गर  त ँ दोसर स् िर  सम्राट।  श्रद्धेय  र िीन्द्रजी ओि ा त '  साझ ह त् य क  \nह र  झिध ा मे  झलखल झि आ धुरिार  झलखल झि मु दा ह मर मोि क कणकण  \nमे  ह ुिका ल ेल एकटा  प्राकृ झत क गी त कार क िझ ि बसल  अ झि ।  गा म - 114 || विदेह स द े ह:२५ \nघर,  बाध -िि,  खेत-खझर ह ाि, पाबझि-झत ह ा र , झििा ह  दाि, मु ड़ि-उपिय ि  \nआ अन्द्य  समस्त  अिस र  ह ेत ु सुपरझ ह ट गी त  झहिकर  कल म स ँ \nझिकल ल िझ न्द्ह।  धी य ा-पु त ा,  ििय ुिक-ििय ुित ी सँ ल'  क' सबह क  \nमोिक उद्गार केँअपि अिुपम शब्द सँ गझ ढ़ माँ  मै झथल ीक कंठहा र  \nसजौिे िझथ। \n          देश क झिझ भन्न शह र मे  अतेक सालक अििरत  झमझ थल ा मै झथली  \nआंदोलिक उपरांत  एखिध झर  जे झस् थझत  िैक से बह ुत  ह द त क झिर ाश  \nकरय  िाला अझि ।  मात्र  आन्द् दोलि स ँ जुड़ल संग्रामी झमझथला झिभूझत  \nसबह क िाम पर एखिह ु भी ड़ िझह  जुटैत  अझि आ जख ि भीड़े िझह  \nजुटतै त खि आंदोलि ह ेत ु प्रे झर त  झकिका कर बझ ि?  ग र ीब क धी य ा -पु त ा \nपे ट भझर भोजिक लोभ म े सर कार ी स् कूल जाइत  अझि  '  झमड डे \nमील'  लेल जाझ ह  सँ अपि जठराझ ग् ि केँ शान्द्त  क' सक य  आ ओहू \nलाथे झकिु ज्ञा ि सेह ो अझजण त  क' लैत  अझि ।  कम सँ कम झशक्षाक  \nमहत् ि त '  बू ि य  लगैत अझि ।  ठीक त झहिा ( ई  ह मर व् य झक् त ग त  सोच \nअझि) श्रद्धेय  र िीन्द्र जी झमझ थल ा मै झथ ली आन्द्दोलि  मे  पा थेय  केँ रुप  \nमे  काय णर त  र ह ला अझि।  िास् त ि मे  झह िकर  य ोग द ाि स् िणाक्षर  स ँ \nअंझकत करबा  य ो ग् य  अझि। झह िकर  कणकण मे  संगी त  र चल  बसल  \nिझ न्द्ह।  पूरा पझर िा र े संगी त म य  िझ न्द्ह ।  ई  ओझह काल मे  मंचक शोभा  \nिलझथ जखि अझह  मंच पर साज  बाज  िझह  पहुँचल  िल त थाझप \nझह िकर  एक -एकटा शब्द का ि मे  झमसर ी घोझर  दैत िल। झह िक र  \nगी त  मे  उ त् सि, खुशी एिं टीसक अिुभूझत  ह ोइत  िल ।  ई  कखिो  \nह ँसाबैत िलझथ त '  कखिो गु दगुदाबैत िलझथ।  कखिो  प्रे मक अथाह  \nसाग र  मे  डुबकी लगबा बैत िलझथ त '  कखिो िय ि सँ  दह ोबह ो िो र  \nिह र ाबैत िलझथ।  अद्भ ुत  शब्द सं य ोज ि आ सुमधुर  कं ठक आश ीष  \nझह िका माँ  स र स् ित ी सँ  भेटल  िलझि।   विदेह सदे ह:२५|| 115 \n          एकबेर एकटा का य णक्रम मे  र ाज कमल जी झह िका  सँ जमस म \nझििासी महेन्द्र जी केँ भेँ ट करबेिे  िलझखि आ झह िका  अपि गी त  \nगा बय  लेल देबाक आग्रह  केिे िलझखि।  आझखर क ार  एक झदि अिस र  \nभे टल झि आ दुिु गो टे  संय ुक्त  रूप सँ एक काय णक्रम मे  \" बाबा  दंडोत ,  \nबच्चा जय  झसयाराम\" गी त  सँ जे धू म मचौ लझि स े फे र  जीिि म े \nकझह य ो घु झर  क' पािू  िझह  त कल झि।  एक केँ बाद एक  एिं एक स ँ \nबझढ़ एक सुपरझ ह ट गी त  सँ माँ  मै झथलीक अक्षय कोष  केँ पझर पूणण \nकरैत  र ह लाह।  झपझर य े परा ि  िाथ सादर  परिाम, चल ू  चल ू  बझह िा  \nजझह िा ि ी त झ ह िा, अहाँ लटर पटर  किे कम करु,  बाँझ ह  मे  र ह ू  ि े \nरहू, झि ह ुझर  झ िह ुझर  क '  र ोप य  बझह िा जि बोझ ि ह ाझ र ि धा ि  गे, पढ़  क \nका मे  झक की कु कू बदाम के कै को कौ कं कः  र ाम, झबलझम जो  \nगुजझ र य ा अझह  झमझथला केँ धा म गे, र ोटी अझि त '  दुझिय ा ह झर य र  झबिु \nर ोटी के फाँ का र ोटी खाझ त र  घेँ ट कटै य ा र ोटी खाझ त र  डाका आझक  \nह म सच कहै िी  िझ ह  य ौ आ  झक ह म गप्प ह ँकै िी  िझ ह  य ौ (भ ांग ड़ा  \nधुि पर),   की झथक झमझथला के िझ थ मै झथल ह म कहैत  िी  ओरे \nसँ  झमझथला िा सी सु ि ु झपहािी ह म कहैत  िी ओर े स ँ  स ि  स ि िाझह  \nजाझ ि क त ेको कालजय ी  गी त क र चिा क य िे िझ थ श्रद्धे य  र िीन्द्र बाबू ।  \nपझह ल मै झथली झफल्म \"  ममत ा  गा बय  गी त \" मे  झिद्य ापझत क एकटा गी त  \nकेँ िो झड़  अन्द्य  समस्त  गी त  झह िके कल म स ँ झलखाय ल  अझि।  एक \nसँ बझढ़ एक अ द्भुत  गीत  अझि  जेिा:  \n१ . भझर  िगर ी मे स ोर  बौआ मामी त ोह र  ग ोर , मामा चाि  स ि केँ..  \n२ . अरण बकरी  घास खो,  िोझ ड़ ग ोठुल्ला बाह र  जो .. .. ..  \n३ . घर घर  घुझम घु झम तोह र  कथा ई   116 || विदेह स द े ह:२५ \n     बझह  बझह  क ह त  ब य ार  \n     चल ल कहझ र य ा ज े कौिे िगझर य ा. .  \n४ . झमझथल ा केर  ई माझ ट उड़ल अझि  \n    िू बय  गगिक ि ात ी  \n    भझर दुझिय ा केँ मंगल ह ो  \n    जि जि गा ब य  प्रात ी \n    ह ाँ रे कहू  भैय ा र ामे र ाम हो भाई  \n    मात ा ज े झबर ा जै झमझथले दे श मे.. .  \n  \n   मै झथली झफल्म \" ममत ा गा बय  गी त  \" केर  झिमात ा श्री  केदार  िाथ \nचौधर ी आ महंथ मदि  मोह ि  दास जी   िझ थ आ  एकर  झ िमाणक क्रम \nमे  िािा प्रकारक िं िािात सह ैत  आगू  बढ़ ैत  गेल ाह मुदा पैसाक त ंगी  \nआ झिर ाशाक क्षण मे  एक झद ि अपि स् िप्न केँ मिधार  मे  िो झड़  भा र ी  \nमोि सँ केदार  बाबू  अपि जीििपथ पर आ गू  ब ढ़बाक ह ेत ु \nसिफ्रां झसस्को झिदा  भे लाह ।  पझह ल मै झथली झफल्म झडब्बा मे  बन्द्द भ' \nगेल ।  जाझ ह  झफल्म केँ महंथ मदि मोह ि दास जी लाचा र ी मे  भझिष्यक  \nझज म्म ा लगा  देिे  िलझखि त कर र ील केँ  लगभग अ ठार ह  िषण क  बाद \nबन्द्द झडब्बा सँ झिकाझल झसिेमा ह ाल मे  प्रदझशण त  करबाब य  केर  दुलणभ  \nकाज  अझह  झफल्मक गी त कार  श्री र िीन्द्र िाथ ठाकुर  जी  महंथ जी  \nसँ झलझखत अझधकार  प्राप्त क य लाक उपरांत पूणण कय लझि ।  महंथ जी  \nकेँ श ब्द मे - \"र िीन्द्रे  जी  िीर  बहादुर बिलाह \" । \n     विदेह सदे ह:२५|| 117 \n      श्रद्धेय  र िीन्द्र जी केँ झिषय  मे  केदार  बाबू क शब्द जौँ  ह ू बह ू  र ा ख ी  \nत' - \" उपिय िक समय म े ढ़ोल झपपही क धमगज्जर  ध्िझि  मे  लपे टल  \nगी त , चतुथी र ाझ त क कझि य ाँ -िर क प्रथम झम लि म े लजाय ल -सकुचाय ल  \nझसहर ैत  गी त , दुरागमिक समय मे  बेट ीक िोर  मे  भीजल गी त , गा मक  \nिौं ड़ी क काँ ख त र  दा बल झि ट्ट ा खुर पीक खिख ि गी त ।  सभ गी त  मे  \nझमझथलाक माझटक अिुप म स ु गझ न्द्ध\"।  अझह  झफल्मक त ेसर  झिमात ा भा ि ु \nबाबू जे स् िय ं  अपि झलखल  गी त  अझ ह  झफल्म मे  देबय च ाह ैत  िलझथ  \nसे झह िकर  गी त  सुझि मंत्र मु ग् ध ह ोइ त  बाज ल र ह झथ - \" ई  व्य झक् त  \nजझिकर िाम र िीन्द्र िाथ ठाकुर  अझि,  झिलक्षण प्रझतभाक स् िामी  \nिझ थ।  झ ह िकर  गी त  मे  झम झथलाक संिेदिशीलता  मु खझ र त  ह ोइ ए ।  \nझह िकर  प्रत् य ेक गी त  सँ एक िि झखस् सा क झिमाण भ' सकैए।  \nर िीन्द्रक गी त  झमझथला मे  गी त  संगी त क एकटा ििय ुग आित  त कर  \nह म कल्पिा कर ैत  िी\"।  \nकतेक सझटक कहलझि केदा र  बाबू  आ  भािु बाबू ।  िास्त ि मे  गी त  \nसंगी त क एकटा िि य ुग अिल झि त ा झह  मे  को िो संदेह िझह ।  सच पु िु \nत '  झ ह िक झिपुल  र चिा संसार क ज्ञा ि ह म र ा िझ ह  अझि मु दा झह िकर  \nपंच कन्द्य ा आ र िीन्द्र पदाि ली एखिो अझि ह म र ा पास  मे ।  झकिु \nपु स् त क केओ ल'  गेल ाह  स े फेर  द'  िझह  गे लाह ।  ई  पोथी सब ह मर  \nबाबू  जी   स् िय ं श्रद्धेय  र िीन्द् र बाबू  सँ  ह ुिक कल कत्ता  ( एखुिका \nकोलकात ा) य ात्र ाक क्रम मे  प्राप्त केिे िलझथ।  झह िकर  र चिा सब \nएकठाम संकझलत कय  पु िः प्रकाझ शत  ह ो य बाक चाह ी।  एक टा काय णक्रम \nमे  श्रद्धेय  र िीन्द्र बाबू क उपझस् थझत  मे  मंच पर झह िकर  र चिा केँ कोिो  \nसज्जि अपि  टटका र चिा बाझ ज पाठ कय िे िलाह ।  एह ि धृिता  \nजौँ ह ुिका सामिे भ' सकैय ा त खि परो क्ष मे  के देखय  जाय त ?  एक र   118 || विदेह स द े ह:२५ \nसंर क्षणक आिश्य कता िैक ।  अपि आबय  िाला पीढ़ी केँ आझखर  \nकोिा  सह ी बात क जािक ार ी  भे टतझ ि।  मात्र  पोथी प्रकाशिेटा िझह  \nमु दा झडझज टल  रुप मे  सेह ो आिल जाय ।  झमझथला मै झथली आन्द्दोलि \nमे  झह िक य ो गदा ि केँ झबसर ल िझह  ज ा सकैत  अझि ।  झह िक शब्द \nअमर  िझ न्द्ह,  झह िक स् ि र  अमर  िझ न्द्ह।  अंत मे  जौँ एकटा गी त क  \nचचा िझह  क र ब त '  ह मर  मोिक उद्गार अधू र ा र झह जा य त  झकए क  \nत '  माँ  आओर मात ृभाषाक  अिादर  पाप अझि आ  िझह  जाझ ि कतेक \nबेर ई  गीत  स ुझि हमर ि य ि  स ँ अश्रुधार  बहल अझि - \nजन्द्म देलझि माय  झथकीह , सेह ो किे स ोचू  \nह मरा  झक हमरा  त '  उसर ल बजार  बुिु  \nझचट्ठ ी केँ तार  बुिु, बुझढ़या बे मार  बुिु  \n............................................. \nझिशे ष: श्रद्धेय  र िीन्द्र बाबू  केँ सादर  समझपण त  करैत  झि य ि। ओ स् िस् थ  \nर ह झथ आ ह ुिक आश ीष ह मरा  सब पर बिल र ह य ।  कोिो  गलती  \nभे ल होएत  त'  क्षमा कर ब।  \n  \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:२५|| 119 \nअश ोक \nसम्प ादक र ाज िन्द्द ि लाल दास आ कणामृत  \n \n 120 || विदेह स दे ह:२५ \n विदेह सदे ह:२५|| 121 \n \n 122 || विदेह स दे ह:२५ \n \n \n \n विदेह सदे ह:२५|| 123 \nज गदी श चन्द्र ठाकुर  ’अझ िल’ \nसाझ ह त् य कार-सम्प ादक श्री र ाज  िन्द्दि ल ाल दास \n  \nभाषा साझ ह त् य क झिकासमे पझत्र का सबह क य ोग दाि  महत्िपूणण ह ोइत  \nअझि |  पझत्र का आंदोलिक काज  करैत  अझि |  िि लेख क - िगण त ैय ार  \nकरैत  अझि |  िि पाठक िगण त ैय ार  करैत  अझि |  लेखक सबह क \nर चिाक माध्य मस ं समाजक अती त क मूल् य ांकि करैत  अझ ि,  ित णमािक \nसमीक्षा करैत  अझि,  भझिष्य ले ल झकिु ल क्ष्य झिधा झर त  क र ैत  अझि |  \nई  सभ करबाक लेल एकट ा कुशल  िेतृत् िक आिश्य कता ह ोइत  \nअझि,  जे स म्प ादक ह ोइ त  िझ थ |  \nमै झथलीमे पझत्र का प्रकाशिक इ झत ह ास स य  बरखस ं अझध कक अझि |  \nदर भंगा, पटिाक अझत झ र क् त  झ मझथल ांचलसं बाह र  जाझ ह -ज ाझ ह  ठाम झकिु \nर चिात् मक काज  भे ल ओझह मे  कोलकात ाक स् थाि मह त् िपूणण र ह ल अझि  \nजत ’स ं झमझथला दशणि आ ‘ कणामृत’ पझत्र काक प्रकाशि ह ोइत  र ह ल \nअझि |  \nकणामृतक  चाझर  द शकस ं  बे शीसं झिय झमत  प्रकाझ शत  ह ोइ त  आझब र ह ल  \nअझि |  एझह  पझत्र काक झिय झमत  प्रकाशिक श्रेय झिझश्च त  रूपस ं   \nसम्प ादक श्री राज  िन्द्दि ल ाल दास जीकें देब’  पड़त  |  \nपझत्र काक झि य झमत  प्रकाशिक  लेल जत ेक कौशल क आिश्य कता ह ोइत  \nअझि त ाझ ह सं लगैत अझि जे एझह  का य णक लेल अिुभिी कुशल  \nसम्प ादकक झिदे शिमे काज  करबाक आिश्य त ा ह ोइत  अझि |  ह मरा  \nिझह  बू िल अझि जे आदर णीय  श्री र ा ज िन्द्दि लाल दास जीकें  \nकोिा  ई  कौशल  प्राप्त भे लझि |  पझत्र काक क ोिो अंक  उठ ाक’ देखू  त  \nझह िक कौशल दृझिगोचर  हो इ त  अझि  |  \nह महू ँ कणामृतक झिय झम त  पाठ क र ह ल िी  |  झकिु अंकमे  ह मरह ु झकि ु  124 || विदेह स दे ह:२५ \nकझित ा प्रकाझ शत  भे ल  अझि |  ह म एखिह ु एझह  पझत्र काक प्रश ंसक  िी | \nपझत्र काक झकिु पुर ािो अंक सभ सुर झक्षत  रखिे िी |  \nपझत्र काक  शार दीय  झिशे षांक आ अन्द्य  झिशे षांक सभ  बे श लोकझप्रय  \nआ संग्रह णीय   ह ोइ त  अझि |  ह मरा  समक्ष शार दीय  झिशे षांक  अक्टूबर -\n2 0 1 0   अझि |  मु खपृष्ठप र  प्रकृझत क कल ात् मक अझभव्य झक् त क रूपम े \nमिोह र  दृश् य क िा य ांकि अझ ि |  एकर  भीतर क पृ ष्ठप र  ‘कणणगो ष्ठी’  \nद्वार ा प्रकाझ शत  बीसटा मह त् ि पूणण पोथी सबह क मु खपृष्ठ क िा य ांकि  \nअझि |  \nपझह ल पृष्ठ एकटा झिलक्षण  सू झक् त क स ंग आर म्भ  होइ त  अझि :  \nसमाज, साझ ह त् य ,संस्कृझत क पुिझिणमाणक प झत्र का \nकणामृत  \nझमझल जुझल  रह ी खटी कमाइ ,  जे झकिु लाबी  बांझट चुझट खाइ  |  \nसंघे  श झक् त , शझक् त सं जी िि,  एझह मे  स बह क बु िी भलाइ  ||  \nदोसर पृ ष्ठप र  िार ी अंक क प्रकाशिक य ोज िाक समाचार  दैत \nसाझ ह झत्य क झिबन्द्ध, लझलत झ िबन्द्ध आ झिझ िधक अन्द्त गणत  चौबीसटा \nमहत् िपूणण झबन्द्दु सभ  पर झिद्व त ापू णण आल ेख एिं अन्द्य  उप य ोग ी र चि ा  \nसभ आमझन्द्त्र त  कयल गेल  अझि | \nजाझ ह  झबन्द्दु आ झिषय पर र च िा-आल ेख आमझन्द्त्र त  कय ल गेल  अझि,  \nसे सम्प ादक महो दय क सुरुझच, झिद्वत ा  आ झिझ शि सम्प ादकीय  झिष्ठाक  \nद्य ोत क अझि  | \nत ेसर  पृ ष्ठप र  ‘अमृ त िाणी’क अन्द्त गणत एझ ह  अंकमे  कझि दा मोदर  लाल \nदास ‘झिशार द’क आठ पाँ त ी क र चिा अझि |  एझह  स् त म् भक अन्द्त गणत \nसभ अंकम े कोिो -िे- कोिो  म ह ापुरुषक  श्रेष्ठ िचि रह ैत  अझि  |  \nचाझर म पृ ष्ठप र  सम्प ादकीय  स् त म्भ  ‘हमर  कहब’ मे  ‘झबह ार क ििझििाझचत  \nसर कार  एिं झमझथला -मै झथली’  शीषणक सं मात ृभाषाक माध् य मस ं िेिा  विदेह सदे ह:२५|| 125 \nसभकें झ शक्षाक अझधकार क झक्रय ान्द्िय िक लेल मै झथली क्ष े त्र क झिध ाय क  \nलोकझिसं अिुर ोध  कय ल गेल  अझि जे एझह  काय ण ह ेत ु  सर कार क ें \nबाध्य  करझ थ |  \nपृ ष्ठ  5  सं 1 0   धझ र  ‘ सामझय क’क अन्द्त गणत ‘धर ो ह र ’ मे   कझि   \nदामोदर  लाल दास ‘झिशार द’ जीक ‘श र द िणणि’ अझि जे श्रीकृष्ण  \nचझर त ामृतसं उद्धृत  अझ ि,  स त ेन्द्र िार ा य ण दासजीक दू टा  गी त  अझि,  \n‘झिद्य ापझत  उिाच’ शीषणकसं झिझ भन्न पोथी सभस ं झिद्यापझत क सू झक् त  \nसंचय िक  प्रस्त ुझत  भे ल  अझ ि,  ‘झमझथल ाक शझक् त  साध िा’ शीषणक सं  \nपंझडत  शझशिाथ िाक झिबन्द्ध प्रकाझ शत  भे ल अझि,  ‘ईश्वर  स् त ुझ त ’ \nशीषणकसं  डा. झित् य ािंद लाल दा सजीक दसटा दोह ा प्रस्त ुत  भे ल  अझि | \nपृ ष्ठ 1 1  सं 1 9  धझ र  ‘कझ ित ा समग्र’क अन्द्त गणत शारदािंद दास \nपझर मल ,आचाय ण सोमदेि,र माकांत  र ाय  ‘रमा’, डा .  शेफाझलक ा  \nिमा,ज ीिकान्द्त ,ड ा.  जिक झकश ोर  ल ाल दा स, गजेन्द्र ठाक ु र , य ोग ािं द  \nह ीर ा,  कल ािंद भ ट्ट , प्रता प प र ात् पर,  कमल झकशोर  कण ण और  राज देि \nमंडल जीक र चिा प्रकाझ शत  भे ल अझि |  कल ािंद भट्ट जी क जे गज ल  \nप्रकाझ शत  भे ल  अझि ओ कर टंकण  कझित े जकाँ  भे ल अ झि , गज ल \nजकाँ  िझह , से िीक िझह  ल गैत अझि  |  \nपृ ष्ठ 2 0  सं 3 9  धझ र  ‘कथा समिे त ’क अन्द्त गणत श्री चन्द्रे श, डा. उषा  \nचौधर ी,  कु मार  मिो ज कश्य प ,सु िीझत , र ा धेश्य ाम िाक क था, अिमोल \nिा, सत् य ेन्द्र कुमार  िा और  झमझथले श कु मार  िाक लघ ु  कथा आ  \nडा.र मे शचन्द्र िमाक एकांकी प्रकाझ शत  भेल अझि  | \nपृ ष्ठ 4 0  सं 4 6  धझ र  ‘ध र ोह र ’ स् त म्भ क अन्द्त गणत झद िेश्वर लाल \n‘आिन्द्द’क आ लेख िझ न्द्ह :  मै झथलीक अ मर सपूत  : अच् य ुत ािंद दत्त  \nआ श्री भोल ा लाल दा स जीक आल ेख - स् मृ झत  िझ न्द्ह : पु लझकत  लाल  \nदासजी ‘मधुर ’ |   126 || विदेह स दे ह:२५ \nपृ ष्ठ पृ ष्ठ  4 7  सं 4 9  धझ र  ‘स्िा स् र्थ य  चचा’ स् त म्भ क अन्द्त गणत डा.  \nकाली प्रस ाद क णणक महत् िपूणण आल ेख  िझ न्द्ह : स् िास् र्थ य  आओर आहार| \nपृ ष्ठ 5 0  सं 6 5  धझ र  ‘आल ेख एिं झिबन्द्ध’ स् त म्भ मे  स् ि य ं सम्प ादक  \nश्री र ाज िन्द्दि लाल दास,झशि िार ाय ण मझल्लक,लक्ष् मण  िा  \n‘स ाग र ’,स ुर ेन्द्र िाथ और  जगदी श प्रस ाद मंडल क महत् िपूणण आ लेख -\nझिबब्ध प्रकाझशत  भेल िझन्द्ह  | \nपृ ष्ठ 6 6  सं  6 9  धझ र  य ात्रा -प्रस ंग स् त म्भ क अ न्द्तग णत  ‘खे ल, पयणटि  \nओ पयािर ण -झह माचल  य ात्र ा क प्रस ंग’  शीष णकस ं  डा. झिद्य ािाथ िाक \nय ात्र ा िृत ान्द्त  िझन्द्ह  | \nपृ ष्ठ क्रमांक 7 0  सं  8 7   धझ र  आल ोचिा  खण्डमे ‘मै झथली बाल  \nकाव्य धा र ा’,’हझ र मो ह ि िाक  र चिामे ह ास् य -व्य ंग् य क महत् ि’,’झशल्पक \nदृझिये प्रौढ़  भ’  गेल  अझ ि मै झथली लघु कथा ’,’गो झिन्द्द दास –\nभजिािलीक काव्य  िैझश िय ’ आ ‘तखि आ अखि’ शीषणक क अन्द्त गणत \nप्रो. प्रे म शंकर झसंह, उपेन्द्र प्रस ाद य ादि,  मु न्न ाज ी,  डा. िार ाय ण िा  \nऔर  सत ेन्द्र िार ाय ण दास द्व ार ा झिलक्षण आल ेख प्रस्त ुत  कय ल गेल  \nअझि |  \nपृ ष्ठ 8 8  सं 9 4   धझ र  पो थी -समीक्षाक ले ल अझि |  एझह  खण्डमे \nदेिकांत  िा,डा . िबोि ाथ िा  आ अमर िाथ िा द्वा र ा क्रम शः उपन्द्य ास  \n‘भ ार त ी’, ‘इ झत ह ास दपण ण और  ‘मैझथली गी त  गो झिन्द्द’ पर सु न्द्दर समीक्षा \nप्रकाझ शत  भेल अझि  |  \nपृ ष्ठ क्र.9 5  सं 9 9  धझ र  ‘स्मृझत -शेष’  स् त म्भ क अन्द्त गणत डा. श्रीपझत  \nझसंह द्वार ा  बाबू  उमापझ त  झसंह  पर  ‘बाबू  उमापझत  झसंह :  व् य झक् त त् ि ओ  \nकृझत त् ि’ शीषणकसं स ंस् मरण प्र काझशत  भेल अझि  |  \nपृ ष्ठ क्र.1 0 0  सं 1 0 4   धझ र  झिझ भन्न संस् था सभ द्वार ा आय ोझ ज त  \nसाझ ह झत्य क काय णक्रम सबह क िण णि अझि |   विदेह सदे ह:२५|| 127 \nपृ ष्ठ क्र.  1 0 5   सं 1 1 1    धझ र  ‘ कणण  गो ष्ठी’क 3 3  आजी िि  \nसदस् य , ‘कण ामृत’  \nक 2 6  टा संर क्षक आ कणामृ त क 4 0 8  टा आज ीिि सह य ो गी  सबह क \nिाम आ संझक्षप्त पत ा अझि | \nपृ ष्ठ क्र.1 1 2  पर   झमझथल ाक्षर  (झत र ह ु त ा) स ीखू  श ीषणक अ न्द्तग णत  स भ \nअंक जकाँ झमझथलाक्षर सं पझर चय  करा ओल  गेल  अझि  |  \nभीतर क अंझत म  किर पृ ष्ठप र  कणामृतक  झि झभन्न झिशे षांक सबह क  \nकिर पृष्ठक िाय ा झचत्र अझ ि |  \nसम्प ू णण  पझत्र कामे  सम् पादक श्री र ाज  िन्द्दि लाल दास ज ीक व्य झक् त त् ि  \nआ कृ झत त् िक दश णि ह ोइ त  अ झि  |  \nओ स् थाझपत  र चिाका र कें सम्म ाि दैत िझ थ, ििोझदत र चिाकार क ें \nप्रोत् साझ ह त  करै त  िझथ |  िि  रचिाकार  तै य ार  करैत िझ थ |  \nपु र ाि पाठकक ध्य ाि र खैत  िझ थ, िि पाठक िगण सेह ो त ैय ार  क र ैत  \nिझ थ |  \nस् िस् थ पर म्प र ाक संबधणिक बाट त कैत  िझथ |  \nििीि स् िस् थ पर म्प र ाक सम थणि करैत  िझथ | \nअपि पाठक आ ल े खकक स्िास् र्थ य क झचन्द्त ा कर ैत  ि झथ | \nमात ृभाषाक माध्य मस ं बच्चा सबह क झशक्षाक प्रबन्द् धक झ चन्द्त ा करैत  \nिझ थ | झमझथला, मैझथली आ देशक झह त क कामिा करैत िझथ |  \nअही  सभ र चिात् मक गुणक  कार णे श्री र ाज  िन्द्दि लाल दासजी \nलाखो मै झथल आ साझ ह त् य  जीिी  लोकक मध्य  अपि ए कटा झिझ शि \nस् थाि बिा  चु कल  िझथ |  \nह म झह िक दीघण स्िस् थ ज ीि िक कामिा करैत  िी |  \n \n  128 || विदेह स दे ह:२५ \nभझ र  िग र ीमे शोर  \n  \n‘ममता  गा बय  गी त ’ झ़िल्मक  ई  गी त  ‘भ झर  िगर ीमे शोर,बौ आ मामी  \nत ोह र  गो र  मामा चाि सि’ सौंसे  झमझथलाम े झमझथलाक मा झट -पाझि आ \nबसात क सुगझ न्द्ध िेिे शोर  करैत  आएल आ जि -ज िक मोिक ें \nआिझन्द्दत ,प्रफु झल् लत  आ दलमझल्ल् लत क’ देल क | एच.एम.िी.  कम्पिी क  \nर ेकॉ डणमे एझह  गीत क स ंग झक िु औ र  गीत  िलै :  \n \n‘अर ण बकरी घास  खो / िो झ ड़ गठुल्ला बाह र  जो / लू रू - खुरू झबिु \nकेिे बझहिा पेट भ र य  िझह  ककरो ’  \n‘किी बाज ू  अमोल बोल भौज ी,  कहू  ल ेब कोि गह िा’  \n‘झमझथल ा केर  ई माझ ट उडल  अझि  िू बय  गगिक िा त ी  \nभझर दुझिय ाँ के र  मंगल ह ो आ जि -जि गा बय  प्रा त ी \nचल ू  भैय ा र ामे -र ाम हो भाइ , मात ा ज े झबर ा जै झमझथले देश मे ’  \n  \nई  सभ गी त  झमझथला - क्षेत्र मे  ओझह  समयक झ़िल्मी गी त  स बह क प्रभ ािक ें \nत ’र क’ देिे  िल |  उत् सु कता िल बुिबाक जे ई  गी त  सभ क े \nझलखिे  िझ थ |  र ेकॉ डणमे गी त कार क िाम ‘रिी न्द्र’ लीखल िलै  |  एझह सँ \nझज ज्ञा सा बिले र ह ल |  ई  र िीन्द्र के िझ थ, कत’ र ह ै त  िझ थ |  एक  \nबेर दुगा पूज ाक अिस र पर म धुबिी झज लाक य मस म गा ममे िाटक \nदेखबाक अिस र  भ ेटल  |  ओ त ’ िाटकक सभ द ृश्य क सम ाझ प्तपर  ओही  \nगा मक झििासी आ लोकझप्रय गा य क महेन्द्र िा जीक स् िर मे  उपरोक् त  \nसभ गी त क संग और  बह ुत  र ास गी त  सभ सुिबाक सुअिस र  प्राप्त \nभे ल | ओहू  ठाम ई  झज ज्ञा सा बिले  रह ल जे ई गीत  स भ के झलखि े \nिझ थ |  \n  विदेह सदे ह:२५|| 129 \nचल ू  चल ू  बझह िा :  \nएक झदि मधुबिीमे  स् टे शि लग एक ठाम एक गो टे  लग मधुप जीक \n‘टटका झज लेबी’ आ  ‘अ पूिण  र सगुल्ला’क संग एकटा प ोथी देखलह ुँ \n‘चलू -चल ू  बझह िा’ |  ई  पोथी ह ाथमे ले लह ुँ |  गी त कार क िाम लीखल  \nिलै  ‘रिी न्द्र िाथ ठाकुर ’ |  देखझलऐ जे एझह  पोथीमे ओ सभ गी त  िै \nजे सभ एच.एम.बी. क र ेकॉ डणमे दे खिे िलहु ँ आ य म सममे महेन्द् र \nिाजीक मु ँह सँ सुििे ि लह ुँ  |  पोथीक भूझमका  पं.चन्द् रिाथ झमश्र \n‘अमर’जी  झलखिे  िलाह  | ई ह ो पता  चझल गेल  जे रिीन्द्र  जी पूझ णणय ाँ  \nझज लाक धमदाह ा गा मक झि िासी िझ थ |  एझह  पोथीमे  झकिु और  \nलोकझप्रय गीत  स भ िलै  :  \n \n‘चलू -चल ू  बझह िा / जझ ह िा िी  त झ ह िा / लाल भै य ा िेिे  एला लाले -\nलाले  कझिय ाँ’ \n‘माझ टक सामा बिली,बझ ह िो खेल’ च लली,  भैय ा जीब’ हो . .. ’  \n‘स ुि-स ुि-सुि पझिभरिी गे, किी घुझर य ो क’ ताक  \nचुप र ह  िौंड़ ा बटोझ ह य ा र े, बड़  भेलें च लाक... .. .’  \n‘गोर े इज ोझ र य ापर  त ारा के झत लबा,  कमाल गोदिा  \nलाग े गोर े बदिपर कमाल गोदिा |’  \n‘ल ाले -लाले  साड़ ी से ह ो र े झत िपझढय ा  \nलाले  रङ आङी ल ाले  झ सन्न ू र .. .’ \n \nजझह िा ि ी त झ ह िा :  \nमहेन्द्रजीक मूँहें झकिु और  गी त  सभ सुििे र ह ी से सभ ऐ  पोथीमे िै \nिलै  |  महेन्द्रजी झकिु लोकोझक् त  सबह क पझह ल पाँ त ी पझढ़ कहैत  \nिलाह  जे ई  पाँ त ी त  सभ  गो टे  स ुििे ह ैब, एझह सँ  आगाँक प ाँत ी  130 || विदेह स दे ह:२५ \nह मरा सँ स ू िू  | जेिा :  \n‘बापक दुलाझ र  बेटी दूझर  गेल ी’  \n‘झबढ़िी झबन्द्ह्लक, तुम्मा फु लौ लक, फेर  कन्द्ह ुआइ िौ त ोर े पर’ \n‘चकै के  चकद ुम मक ै के  ल ाबा ’  \n‘कझर य ा िुम्मझर  खे लै िी’  \n‘दाझल ददरी मर ीच ददर ी’  \n \nएक झदि दर भंगा टािर  चौकपर र िीन्द्र जीक एकटा पोथी ‘जझह िा  \nिी  त झ ह िा’ भे टल , ओही  पो थीमे एझह  त र ह क गी त  सभ िलै  जकर \nपझह ल पाँ त ी झमझथलाक गा म -ग ाममे  लोकोझक् त क रूपमे व्य िह ार मे  िल |  \nओझह  पाँ त ी सभक ें िि  जीिि प्रदाि करैत  र िीन्द्रजी ि ि- िि प्रयो ग \nकरैत  अपि झिलक्षण प्रझतभा क पझर च य  देिे  िलाह  |  ई  गी त  सभ \nलोक सभक ेँ अ प्पि गी त , अपि गा म - घरक, अपि  आँझ ख -पाँ झखक,  \nअपि खेत -पथार क,पोखझर-इ िार क,पािझि-झ त ह ा र क गी त  लगैत िलै क  \nआ ह ोइ त  र ह ै िलै  जे सुझ ित े र ह ी |  ब ह ुत  झदिक ब ाद र झह कामे \nझिद्य ापझत पिण क झिलक्षण आय ोज िक अिस र पर आदरणी य  र िीन्द्रजीसँ \nझकिु कझित ा आ महेन्द्रजी क संग बह ुत  र ास गी त  सभ स ुिबाक \nसुअिस र  भ ेटल  |  उत् साह , आिन्द्द, प्रे म, करुणा, ह ास् य  आ व्य ंग् य क  \nबह ुत  र ास झिषय  िेिे बह ुत  गी त  सभ लोककें आिन्द्द झिभोर  क’ \nदेबाक सामर्थ य ण रखैत  िल :  \n \n‘की झथक झमझथला के िझथ मै झथल’  \n‘जेम् ह र े देखू तेम्हर , ठाकुर ओिा झमसर .. .’  \n‘तो र ा अपिे  हाथें झिझधिा गढ़ल झि अझि  मोि ल गा क’.. .. ’  \n‘अह ाँकें ल गैए झकए लाज  हे य ै कझिय ाँ.. .’   विदेह सदे ह:२५|| 131 \n‘बड़ा िणमे ििा क भ ेलै दाइ  गे, गेल ै पे टी के  कु ंजी ह ेर ाइ  गे’  \n‘झपझर ए झपर ाििाथ स ादर  पर ि ाम’  \n‘या र  झदलदार  य ार - की र े भ जार  य ा र  ... .. ’  \n‘झकय ो झलझख दे दू पाँत ी झसपझह य ाके िाम’  \n‘अह ाँ ई करू, ओ करू, जे करू... .’  \n‘चाझ र  पाँत ी सु िू  रामकेर  िामसँ.. .. ’  \n‘कोि गामस ँ चल ल ें रे भझर य ा. .’  \n‘हज मा रे काट -काट बौआ के र  के श.. .. ’  \n‘हे यौ बर  बाबू  य ौ ह ैत  िे झ बय ाह  बौआ घर घूझ र  जाउ. .. .. ’ \n‘हिा  जे चल झमझथलामे चल  .... ’  \n‘हम झमझथले के  जल सँ भर ब  गगर ी. .’  \n‘बटोह ी भै य ा,  चझलत े जा उ ब टोह ी. .. ’  \n‘कत ेक झदि र ह बै य ौ मोर ं गमे.. ’  \n‘झचट्ठ ी के तार  बुिू , बुझढय ा बेम ार  बुिू  ...’  \n‘हमर ा देश क गर ीबी  िुतहर ी गे तों  उढझर य ो त  जो . .. ’  \n \nपोथीक पथार  :  \nदेझखते-देझखते र िीन्द्र जी  र ंग- झिर ंगक ग ीत  सब ह क पोथीक  पथार  लगा  \nदेल झि |  स् ित ं त्र त ा  अमर  ह ो ह मर,  सुगी त ,  प्रगीत ,  अझत  गी त , र िीन्द्र  \nपदािली आझद पोथीक ब ह ुत  र ास गी त  बह ुत  लोक","size_mb":12.59,"has_text":true},"Sadeha 26.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 26.pdf","name":"Sadeha 26.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह २ ६ \nड ॉ. श म्भु  कुमार  स स िंह & ड ॉ  अ रुण  कुमार सस िंह  \nकेर ग द्य आ  पद्य रच ना  \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nसि द े ह-सद े ह  श  िंख ला- मै सि लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा समानान्तर सिं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पा वदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स िास ि का र स ु रस ि त। स िद े ह म े  प्र का स श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिास ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सिंग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ स न् ह ।   भ ा ल सस र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू स सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ स द  स ल िंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( स कछ ु  स द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   स ल िंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सस र क गा छ - प्र ि म  म ै स ि ल ी  ब् ल ॉग / म ै स ि ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ न्टरने ट पर   म ै स ि ल ी क प्र ा ची नत म  उ पस स् ि त क रूपमे  स ि द्य म ा न अ स छ ।  ई  म ै स ि ल ी क पस ह ल  इ िंटर ने ट पस िक ा  स ि क  \nज कर  नाम बा द म े  १ ज न िरी  २००८ सँ  \" स ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ िंटर ने टपर  म ै स ि ल ी क प्र ि म  उ पस स् ि स त क या िा  स ि द े ह -  \nप्र ि म  म ै स ि ल ी  पा स ि क ई  पस िक ा  ि स र  पह ु ँ चल  अ स छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का स श त  ह ो इ त  \nअ स छ ।  आ ब “ भ ा ल सस र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'स िद े ह ' ई-पस िक ा क प्र िक् त ा क सिंग म ै स ि ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ स छ ।  स ि द े ह  ई -पस ि का  ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स िास ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अस छ ततऽ  स िंपाद का ि ीन। \nसिंपा द का ि ी न ।  स िद े ह- प्र ि म  म ै स ि ल ी  पा स ि क ई -पस िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न् र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ स ल क आ  अ प्र का स श त  र च ना ( ज कर  म ौ स ल क त ा क सिं पू ण व  उ र्त्त र द ा स यत्ि  ल े खक  गणक  म ध् य \nछ स न्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ स ि ।  ए त ऽ प्र का स श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सिंग्रह कर्त्त ा  ल ो कस नक  ल गम े  र ह त स न् ह ।  \nसम्पा द क 'स ि द े ह ' प्र ि म  म ै स ि ल ी  पा स ि क ई  पस िक ा  ऐ ई -पस िक ा म े  ई -प्र का स श त / प्र ि म  प्र का स श त  र चनाक  स प्र िंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  म ू ल  आ  अ नूस द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  स प्र िंट-प्र का श न क अ स ि का र र खै त  \nछ स ि ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पस िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा स र श्रस म कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा स र श्रस म कक  इ च् छ ु क स िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ स ि , से  आ ग्रह ।  र चनाक  सिंग र चनाक ा र  अ पन सिंस ि ् त  पस र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ िं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ स ल क अ स छ , आ  पस ह ल  प्र का श नक ह े त ु  स िद े ह  \n( पा स ि क)  ई  पस िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ स छ ।  म े ल  प्र ा ् त  ह ो यबाक बा द  यि ा सिंभ ि श ी घ्र  (  सा त  स द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ िंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एस ह  ई  पस िक ा केँ  म ा स क ०१ आ १५ स त स ि केँ  ई  प्र का स श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ स छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  १००० /-  स ंस्  करण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 26: A Collection of Maithili Prose and Verse by Dr Shambhu \nKumar Singh & Dr Arun Kumar Singh  (source:Videha e-journal issues 1-\n350 at www.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (प . १-३ ७ ८) \nड ॉ  शम्भ ु क ुमा र  सस िं ह- य ू . पी. एस. सी.  परी िािीक ह ेत ु उपय ोग ी  \n(मैसिली सास ह त् य क काल-सनिा र ण, मै सिली सास ह त् य क  आसदकाल , \nमै सिलीक प्र मु ख उ पभ ाषाक िेि  आ ओकर प्र मु ख सि शेष त ा , आिुसनक \nमै सिली नाटकम े सचसि त : सनिवनत ाक समस्य ा , मै सिली सामास जक \nनाटकक मूल केन्र सबन्दु: नार ी समस्य ा , य ू .पी. एस.सी. (मैसिली) प्रिम \nपिक परी िािी ह ेत ु उपय ोग ी  सिंकल न , घस ल अठन्न ी:  एकटा सिमशव ), \nसर पोत ाज- मै सिलीमे अनुिाद पर असभसिन्य ास काय वशाला स मपन्न , जाग’ \nजाग’ महा देि! (समस ामसय क सनबिंि), भाय-बसह नक व् य िा किा (किा  \nसनबिंि), बीह सन किा  (जेठ आ पूस, सौदा गर , गर मी), लघु क िा \n(अिसर क सनमाण, दू सभ) , अ नू सदत  लघु किा (एकटा आर र सब -गैस्प र \nअल्मीडा,  म त् य ुकेँ टार ब- िसिंत  भगििंत साििंत , सोंग र- सेबी फनान डीस, \nनागपिंचमी- िसिंत  भगििंत साििं त), अनूसदत  उपन्य ास (पाख लो - त ुकार ाम  \nर ामा शे ट ) (प . २-२ ९ ८) \nड ॉ  अ रुण कुमार  सस िं ह- परी िािीक ह ेत ु उपय ोग ी  (स् िात न् ्य ो र्त्त र  मै सिली \nकिामे  सामास जक स मरसता , मिुपजीक ‘घस ल  अठन्न ी’मे  दसलत  \nचेत ना), मात  भाषाक माध्य मस ँ  उच्चसशिा,  भाषा जास त गत  सम्प सर्त्त  नसह  \nअसपतु सामास जक सम्प सर्त्त , स त ससठ साला कौसशकी (समसि ला)क लेखा -  \n \nजोखा, कोशीमे सबत ाओल एक सदन, उज ड़ैत  गा म: ब सैत  शह र ? , \nमै सिलेर्त्त र  भाषी प्रदे शमे  मै सिल ी सीखबा- सीखैबामे  कँ ्यू टर आओर भाषा \nसिज्ञ ानक भूसमका,  असभकल ना त् मक/सिंगनणात् मक (Co mp u ta tio n a l )  \nमै सिली व्य ाकर ण , त ीन सदि सीय  काय वशालाक आय ो जन  (प . २ ९ ९-\n३ ७ ८) \n \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य-ख ण्ड (प . ३ ७ ९-४ ०१) \nड ॉ  शम्भ ु कुमार  सस िं ह- अती त , आस , लोर ी,  आह्वान , प्रो. चम्पा शमा- \nस् नेह-भरल सनेस  (डोगर ी कसित ा) - अनुिाद डॉ . शिंभु  कुमार  ससिंह,  \nकुमार  सिंभि ‘भारद्वाज’- ह मर भारत  देश  महा न (सह न्दीसँ मै सिली डॉ . \nशिंभु  क ुमार  ससिंह) (प . ३ ८ ०-३ ९ ६) \nड ॉ  अ रुण कुमार  सस िं ह - भारत ीय  भाषाक ह म बेट ी मै सिली,  सोि नपाल, \nसप्रय िर  स म्प ादकज ी (प  ३ ९ ७-४ ०१) \n \n  विदेह सदेह :२६|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह सदेह :२६ \n \n डॉ. शम्भु कुमार ससिंह \n \nडॉ.शंभु कुमार व ंह \n \nजन्म : 18 अप्रील 1965  हर ा वजलाक मवहषी प्रखंडक लहुआर \nगाममे। आरंवभक वशक्षा, गामवह ँ, आइ.ए., बी.ए. (मैविली  म्मान) \nएम.ए. मैविली (स्िर्णपदक प्राप्त) वतलका माँझी भागलपुर \nविश्वविद्यालय, भागलपुर, वबहार  ँ। BET [वबहार पात्रता परीक्षा \n(NET क  मतुल्य) व्याख्याता हेतु उत्तीर्ण, 1995 ] “मैविली \nनाटकक  ामावजक विित्तणन” विषय पर पी-एच.डी. िषण 2008, \nवतलका माँ. भा.विश्वविद्यालय, भागलपुर, वबहार  ँ। मैविलीक \nकतोक प्रवतवित पत्र-पवत्रका  भमे कविता, किा, वनबंध आवद \n मय- मय पर प्रकावशत। ितणमानमे शैवक्षक  लाहकार (मैविली) \nराष्ट्रीय अनुिाद वमशन, केन्रीय भारतीय भाषा  ंस्िान, मै ूर-6 मे \nकायणरत। \n \n  विदेह सदेह :२६|| 3 \nमैविली  ावहत्यक काल-वनधारर् \n(यू. पी. ए .  ी. परीक्षािीक हेतु उपयोगी)            \n \n ज्ञान रावशक  ंवचत कोष विक  ावहत्य। शब्द आ अिणक यिाित \n द्भाि, जावहमे मनुष्ट्यक भािना आ बेधन चेष्टा  माविष्ट हो  ैह \nविक  ावहत्य। जनताक वचत्रिृवतक परम्पराक  ंग ओकर \n ामञ्जस्य देखाएबे  ावहत्यक इवतहा  विक। व्यापक, गहन आ \nअध्ययनक  ुविधाक लेल  ावहत्यकेँ  मयक विवभन्न पवरवधमे बाँटब \nकाल-विभाजन विक। मुदा काल विभाजनक ई तात्पयण किमवप नवह \nअवि जे एक कालक  माप्त भेलाक लागले पश्चात् दो रवह वदन \n ावहत्यक धारा दो र वदशामे प्रिावहत होमए लगैत अवि। काल-\nविभाजन कोनो  ुवनवश्चत  मापदण्ड अििा क ौटी नवह अवि,  एवह \nलेल काल विशेषक नामकरर् , कखनहुँ  ामावजक , आविणक, \nराजनैवतक आ धावमणक पवरवस्िवतक पवरपेक्ष्यमे होइि तैँ कखनहुँ \nरचना विशेषक प्रिृवत प्रािल्यक आधार पर।  ावहत्य अनन्त अवि। \nकोनो  ावहत्यक िैज्ञावनक ओ विवधित ज्ञान ओवह  ावहत्यक \nअध्ययन  ँ  ंभि होइत अवि।  ावहत्यक  म्यक अध्ययनक लेल \nयुग विभाजन िा काल-विभाजन आिश्यक अवि। एकर स्पष्टीकरर् \n‘वमश्रबन्धु’क वनम्न पंवतत ँ भ’ जाइत अवि: \n            “काल-विभाजन इवतहा  के प्रा ाद की दीिारें हैं। काल-\nविभाजन द्वारा यह माना जा  कता है वक, कब, कै े और वकधर \nलोगों की मनोिृवत्त और विचारधारा प्रिवतणत हुई। वकन्तु काल वनर्णय \nकोई  ुकर कायण नहीं। काल की कडी के दोनो िोडों को  4 || विदेह सदेह :२६ \nपकडना बहुत  ूक्ष्मदवशणता और गहरी वििेचना  े हो पाता \nहै।  विचारों और उ के प्रकाशन में जब कोई नयी क्रावन्त आ \nउपवस्ित होती है, तभी काल श्रृंखला की नई कडी आरंभ होती \nहै।” कोनो वनजणन प्रदेशक शैिलनी  दृश एकर धारा अबाध गवत ँ \nप्रिावहत होइत रहल अवि। अतः ओकर  म्यक विचारक पवरचय \nपएबाक हेतु काल-विभाजन प्रयोजनीय अवि, उपयोगी अवि। \nमैविली  ावहत्यक काल-विभाजन पर जखन विचार करैत िी तँ ई \nएक गोट विचारर्ीय विषय बवन जाइत अवि। विवभन्न विद्वानक एवह \n ंबंध मे मत अवि एिं प्रव द्ध इवतहा कार लोकवन एवह प्र ंगे, \nविभाजन पृिकृ-पृिक कएल अवि। ओना तँ    ावहत्य प्रिाहमान \nधाराक  दृश्य अवि, वजकर विभाजन दुः ाध्य नवह प्रत्युत अ ंभि \nभ’ जाइत अवि; वकन्तु अध्ययनक  ुविधाकेँ दृवष्टमे रावख विवभन्न \nप्रिृवतक प्रधानता आर अप्रधानताक आधार पर विभाजन क’ लेल \nजाइि। ई विभाजन दू प्रकारेँ कएल जा  कैि: \n(I)                 देशकृत \n(II)               कालकृत \n ावहत्य तँ  ािणभौवमक ओ  िणकावलक अवि। यवद देशकृत \nविभाजन कएल जाए तँ  ावहत्य पृिक-पृिक  स्िान पर वभन्न-वभन्न \nनाम  ँ  ंबोवधत कएल जाएत। \nकालकृत विभाजन वकिु विशेष प्रिृवतक आधार पर कएल जाइि। \nपवरितणन मनुष्ट्यक  ंग अिांिनीय रूप ँ अवि।  ामावजक, धावमणक \nओ राजनीवतक पवरितणन भेल करैि। कोनो युगमे कोनो खा  \nतरहक प्रिृवतक प्रधानता पाओल जाइत अवि। ‘प्राधान्येन व्यपदेशा  विदेह सदेह :२६|| 5 \nभिवन्त’। अतः प्रिृवतक अनुरूप ओवह कालक नामकरर् कएल \nजाइि; जावह ँ ई किमवप नवह बुझबाक चाही  जे आन-आन \nप्रिृवतक अिशेष भए जाइि, अवपतु ओ गौर् रूप ँ  वदखन ितणमान \nरहैि। जावहकालमे कोनो विशेष प्रिृवतक रचनाक प्रचुरता भेटैि तँ \nओ स्ितंत्र भ’ ओकर फराक नामकरर् कएल जाइि। एवह प्रकारेँ \nकालकृत विभाजनक एकगोट आर विशेषता पाओल जाइत अवि ओ \nविक ग्रंिकेँ विशेष प्रव वद्ध भेला ँ कोनो कालक भीतर जावह \nप्रकारक अनेक प्रव द्ध ग्रंि चवल आवब रहल अवि तेँ ओवह प्रकारक \nरचनाकेँ ओवहकालक अंतगणत मानब उवचत होएत। यद्यवप आनो-आन \nपुस्तक  भ ओवह कालक मध्य अ ाधारर् कोवटक वकएक नवह \nप्राप्त हो।  \n   अतः मैविली  ावहत्यक युग विभाजन एवह रचना प्रिृवतक \nआधार पर तीन युगमे भेल अवि —पवहल अवि गीवतकाव्य युग , \nदो र—नाटक युग, आ ते रके—गद्य युगक  ंज्ञा देब उवचत होएत। \nदो र शब्दमे पवहलकेँ ‘श्रृंगार युग’ दो रकेँ  ‘भवतत युग ’ आ \nते रकेँ  ‘आधुवनक युग’ कहल जा  कैि। \n   प्रारंवभक युगमे वमविलामे गीवतकाव्यक विशेष प्रचार-प्र ार \nरहलाक कारर्ेँ प्रायः गीवत-युगक  ंज्ञा देल गेल। एवह युगक \nप्रितणक िलाह अवभनि जयदेि महाकवि विद्यापवत ठाकुर। वहनका ँ \nल’ कए किीश्वर चन्दा झा धवर एकर पूर्ण प्रचार-प्र ार रहल। \nकिीश्वरक मृत्युक पश्चात् एवह युगक अि ान भ’ गेल। \nमध्य युगमे आवब कए गीवत काव्यक मधुर-मधुर गीत  ंयोग ँ \nनाटकक रचना वद  लोकक प्रिृवत झुकल। अतः एवह युगकेँ  6 || विदेह सदेह :२६ \n‘नाटक युग’क  ंज्ञा  देब उवचत प्रतीत होइत अवि। एवह युगमे \nहमरा लोकवनकेँ उमापवत उपाध्याय कृत ‘पावरजातहरर्’ म.म. \nरामदा  झाक ‘आनंदविजयावभधान’ काशीनािकृत ‘विद्याविलाप’ \nकृष्ट्र्देिकृत ‘महाभारत’ आ धनपवतकृत ‘माधिानल काम कण्डला’ \n ँ  ाक्षात्कार होइत अवि। \nएिं प्रकारेँ नाट्य कलाक विशेष प्रदशणन भेला ँ लोकक रूवच \nओवह ँ बदलैत गेल एिं ितणमान युग मे लेखकक प्रिृवत गद्य वलखबा \nवद  विशेष झुकल। एवह युगमे लेखक िृन्द गद्य  ावहत्यमे अपन \nमौवलक रचनामे उपन्या , गल्प, कहानी, वनबंध, वलख’ वद  विशेष \nरूवच देखौलवन्ह। \nआब प्रश्न उठैत अवि जे एखन धवर जतेक काल-विभाजन \nमैविली  ावहत्य मध्य कएल गेल अवि ओकर वतवि वनधारर् \nकरबामे विद्वान लोकवनमे मतैतय वकएक नवह अवि ? मैविली \n ावहत्यक प्रिम काल-विभाजन करबाक प्रया  (I) म. म. डॉ. \nउमेश वमश्र, मनबोध रवचत कृष्ट्र्जन्मक अपन भूवमकामे कएलवन्ह \nअवि। वहनका मतानु ारेँ: \n(I)                 आवदकाल        1100  ँ     1300 ई. धवर \n(II)               मध्यकाल       1300  ँ     1800 ई. धवर \n(III)              आधुवनक काल  1800  ँ     अद्यतन। \nउपयुणतत विभाजन एकतँ   मैविलीकेँ ध्यानमे राखने अवि आ \nभाषाक विवभन्न रूपकेँ ध्यानमे रावख कएल गेल   काल-विभाजन \n ावहत्यक इवतहा क काल -विभाजन नवह कहाओत।  ावहत्यक  विदेह सदेह :२६|| 7 \nइवतहा क काल-विभाजन मे भाषाक अवतवरतत कृवत्त, कता पद्धवत \nओ विषय पर ध्यान देब आिश्यक अवि। \n      म. म. डॉ. उमेश वमश्र, वबहार राष्ट्रभाषा पवरषद्क िावषणक \nअवधिेशन, माचण 1953 मे अध्यक्ष पद ँ “मैविली भाषा ओ \n ावहत्य” पर भाषर् दैत , राजनीवत,  ामावजक ओ भाषाविज्ञानक \nदृवष्टएँ  मस्त  ावहत्यकेँ वनम्न भागमे प्रस्तुत कएने िवि: \n  \n(I)                 आवदकाल        1000  ँ     1600 ई. धवर \n(II)               मध्यकाल       1600  ँ     1860 ई. धवर \n(III)              आधुवनक काल  1860  ँ     1950 ई. धवर। \nओ वमविला भाषा तिा इवतहा केँ एवह प्रकारक उपादेयता पर \nविचार करैत तीनू युगमे नामकरर् करैत िवि। आवदयुगकेँ \nगीवतयुग, मध्ययुगकेँ नाटकयुग एिं आधुवनक युगकेँ गद्ययुगक  ंज्ञा ँ \n ंबोवधत कएल अवि। काल विभाजनक प्र ंगमे अपन विचारक \nपवरितणनक कोनो युवतत ंगत कारर् म. म. वमश्रजी नवह देने िवि। \nपरन्तु वहनक पूिणक काल-विभाजन एिं निीन काल विभाजनक बीच \nडॉ. जयकान्त वमश्रक प्रबंध प्रकावशत भ’ चुकल िल। डॉ. वमश्रक \nकाल-विभाजन ऐवतहाव क पृिभूवममे  िणमान्य अवि तँ आश्चयण नवह \nजे म.म. जी अपन मतमे  ंशोधन कएने होवि। वहनक एवह \nप्रकारक विभाजनमे कए प्रकारक दोष आवब गेल अवि जे,  म्प्रवत \n1950 ई. मे आवब कए आधुवनक युगक  मावप्त मानैत िवि। \nवमविला िा कोनो देशक जनताक वचत्रिृत्त बहुल वकिु राजनीवतक,  8 || विदेह सदेह :२६ \n ामावजक  ाम्प्रदावयक तिा धावमणक पवरवस्िवतक होइत अवि, मुदा \nजखन 1950 पर दृवष्टपात करैत िी तँ  िणिा अ ंगत बुवझ पडैत \nअवि, एवह कालमे कोनो राजनीवतक िा  ामावजक पवरितणन नवह \nपावब रहल िी जकर आधार मावन म. म. वमश्रजी अपन विभाजन \nमध्य आधुवनक कालक  मावप्त कएल अवि। जँ वहनक धारर्ा \nिवन जे काल -विभाजन राजनीवत,  ामावजक एिं भाषाविज्ञानक \nदृवष्टएँ कएल जाय तँ राजनीवतक पवरवस्िवतकेँ ध्यानमे रावख  म्प्रवत \n1947 मावन  कैत िलाह। एवह प्रकारेँ वििेचना कएला उत्तर \nजखन वहनक विभाजनक  ावहवत्यक  मीक्षा करैत िी, तँ वहनक \nपवरभाषा अमान्य व द्ध होइत अवि।  \n(2) डॉ. जयकान्त वमश्र  ावहत्य अकादमी  ँ प्रकावशत अपन \nशोध-प्रबंध, ‘The history of Maithili Literature, \nVolume-I’ मे राजनीवतक घटनाक  ावहत्य परंपरा पर प्रभािक \nआधार पर काल विभाजनक प्र ंगे वनम्न मत प्रस्तुत कएने िवि— \n(I)   प्राक् मैविली काल                          8म शताब्दी ँ 12हम \nशताब्दी धवर \n(II)  प्रारंवभक मैविली  ावहत्य                     1300 ई. ँ \n1600 ई.  \n      (III) मध्यकालीन मैविली  ावहत्य                        1600 ई.  ँ \n1860 ई. \n(IV)             आधुवनक मैविली  ावहत्य                   1860 ई. \n ँ अद्यतन।  विदेह सदेह :२६|| 9 \nडॉ. वमश्रक उपयुणतत किन बहुतो अंशमे तकणपूर्ण एिं िैज्ञावनक \nकहल जाएत। यद्यवप अपन काल विभाजनक आधार ओ राजनैवतक \nघटनाक  ावहत्य परम्परा पर प्रभािे केँ राखलवन्ह अवि। वहनका \nअनु ारेँ भाषा-िैज्ञावनक आ व्याकरर्क दृवष्टएँ ई विभाजन  मीचीन \nअवि। मुदा एवहमे  ेहो वकिु त्रुवट रवह गेल अवि। प्रारंवभक \nकालक  मय जे 1300 ई. वस्िर कएल गेल अवि तकर आरंभ \nमानबाक कोनो कारर् नवह देल गेल अवि। 1300 ई. मानलाक \nकारर्ेँ ओवह ँ पूिणक बहुत रा  रचना एवह पवरवधमे नवह आवब \n कल। मुदा विद्यापवतक पूिणक  ावहत्यकेँ प्राक् विद्यापवत  ावहत्यक \n ंगे विस्तार ँ चचा कएने िवि। एवह  ावहत्यमे ‘िर्णरत्नाकर’ तँ \nवहनक युग आरंवभक रचना विके , चयापदहुक चचा ओ बड \nपवरश्रमपूिणक केने िवि। तखन वहनक उपयुणतत मत स्ितः \n ंदेहात्मक भ’ जाइत अवि।  \n1300 ई. मे वमश्रजी मु लमानक आगमनक कारर् प्रस्तुत \nकरैत िवि। वमविला  िणदा ँ कट्टर धमािलम्बी रहल तावह ँ \nवमविलापर मु लमानक आगमनक कोनो प्रभाि नवह पडय देल। \nएकर दो र हेतु इहो भ’  कैत अवि जे, जयकान्त बाबूक ध्यान \nज्योवतरीश्वरक गद्य ग्रंि ‘िर्णरत्नाकर’ पर होइन्ह एिं एकर  मय \n1324 ई. लगभग कहने िवि। 1400 ई. क ’ अभ्यन्तर \nविद्यापवतक प्रभाि  ावहत्य पर मुख्य रहल। एवह  मयमे अपभ्रंशक \nपतनक अनन्तर पूिीय भारतमे मैविलीक प्रयोग भेटैत अवि। श्री \nजयकात बाबू एवह काल-विभाजन अि ानक कारर् प्रस्तुत करैत \nओइनिार िंशक पतनक कारर् प्रस्तुत करैत िवि।  \nएवह प्रकारेँ 1600 ई.  ँ मध्यकालक प्रारंभ मानल गेल अवि  10 || विदेह सदेह :२६ \nतावह हेतु विशेष उल्लेख नवह कएल गेल अवि। एवह युगमे \nवमविलामे नाट्य  ावहत्यक पूर्ण प्रचार-प्र ार िल। जकरा ओ \nकीतणवनञा नाटक कहल अवि। वहनका अनु ारेँ विद्यापवत पदािलीक \nजे  शतत धारा प्रिावहत भेल े उमापवत ँ नाट्य रचनाक प्राचुयण \nद्वारा एक महत्िपूर्ण ओ प्रौढ़ वदशान्तरकेँ प्राप्त कए नियुग प्रिेश \nकएल परन्तु वहनक ई धारर्ा पूिाग्रह ँ अनुप्रावर्त अवि। िस्तुतः \nजकरा ओ मैविलीक नाट्य परंपरा कहैत िवि ओ ओवह ँ पूिण \nविद्यापवत एिं ओहू ँ पूिण ज्योवतरीश्वरक ‘धूतण मागम’  ँ प्रारंभ भेल। \nएवह  मयक उल्लेख करैत वमश्रजी नेपालक जगतप्रकाशमल्ल, \nउमापवत उपाध्याय एिं शंकरदेिक नाम लैत िवि, जे ओ मैविली \nनाट्यकलाक प्रितणक क’ रूपमे अबैत िवि। एवह कालक अि ान \n ेहो खण्डिला कुलक अि ान ँ भेल।  \nडॉ. जयकान्त बाबू आधुवनक युगक आरंभ 1860 ई.  ँ \nमानलवन्ह अवि, जखन वक दरभंगा राज कोट ऑफ िाडण  \n(Courts of Wards) क  ंरक्षर् मे चवल गेल आर दरभंगा \nशहरमे अंग्रेजी वशक्षाक प्रचार-प्र ार भेल। परन्तु जखन हम \nवमविलाक  ीमा मैविलीक क्षेत्रकेँ दरभंगा  ँ बाहरो मानैत विऐक तँ \nखाली दरभंगेक वस्िवत पर  ावहत्यक वनधारर् करब कतए धवर \nतकण ंगत होएत? \n(3) एवह प्रकारेँ प्रो. श्रीकान्त वमश्र  ेहो अपन इवतहा मे \nउपयुणतत  तथ्यक  मिणन कएल अवि। एिं क्रममे अनेक गवतरोधक \nमुख्य कारर् प्रस्तुत करैत वमश्रजीक किन अवि जे वशक्षा-पद्धवतमे \nबरोबवर मैविलीक अिहेलना होइत रहल।  मय पावब  ावहत्यक \nआनहु अंग  भ गद्य, पद्य आवदक विशेष प्रगवत होइि।   विदेह सदेह :२६|| 11 \n(4) ते र काल-विभाजन कुमार श्री गंगानंद व ंहक द्वारा कएल \nगेल अवि। तिा जकर उल्लेख अवखल भारतीय प्राच्यविद्या \n म्मेलनक चौदहम अवधिेशनमे ‘मैविली  ावहत्यक प्रगवत’ शीषणक \nवनबंध पर भाषर् दैत अपन मतक पूर्ण वििेचना कएल अवि: \n(I)              प्रारंवभक काल             800  ँ      1300 ई. धवर \n(II)      मध्यकाल                1300  ँ     1800 धवर \n       (III)      आधुवनक काल                  1800  ँ 19म, 20म \nशताब्दी धवर \nप्रारंवभक कालमे ओ चयापदक आचायण लोकवनक रचनाकेँ मानैत \nिवि, आ िाचस्पवत वमश्रक ‘भामवत टीका’ आ  िानन्दक ‘अमरकोष \nटीका’मे  ंस्कृत पयायिाची अनेक मैविली शब्दक उल्लेख कएल \nअवि। परन्तु चयापदक भाषा मैविलीक पूिण रूप भनवह भ’  कैि \nमुदा ओकरा मैविली नवह कवह  कैत िी। भाषाविज्ञानक अनु ारेँ \nई बुवझ पडैत अवि जे वलवपबद्ध नवह भेलाक कारर्ेँ ओकरा भाषामे \nबहुत पवरितणन भेल तावह ँ ओ बहुत वकिु आधुवनक मैविलीक रूप \nधारर् कए लेने अवि। प्रारंवभक कालकेँ 800 ई. ल’ जएबाक \nकोनो तेहन युवतत नवह भेटैत अवि।  \nएवह प्रकारेँ  म्प्रवत मध्यकालमे जयकान्त बाबूक प्रारंवभक मैविली \n ावहत्य ओ मध्यकालीन मैविली  ावहत्य दुनूकेँ  वन्नवहत क’ देल \nगेल अवि। ज्योवतरीश्वरक ‘िर्णरत्नाकर’ केँ मैविलीक  भ ँ प्राचीन \nउपलब्ध गद्य ग्रंिक रूपमे प्रस्तुत करैत िवि। एवह भाषामे \nप्रोत् ाहन एिं विका  तत्कालीन नृपवतगर्क  हयोगक फलस्िरूप  12 || विदेह सदेह :२६ \nभेल। एवहमे अनेक कवि एिं लेखक लोकवनक प्रादुभाि भेला ँ \n ावहत्यक अवभिृवद्धमे  हायक व द्ध भेल।  \nिस्तुतः  ावहत्यक प्रारंभ ओ विका  एवहठाम केवन्रत भ’ जाइत \nअवि। तावह ँ 1800 ई.  ँ ितणमान काल मानिामे  मुवचत \nकारर्क आभाि भेटैत अवि। ओ आधुवनक कालकेँ दू भागमे \nविभावजत करैत िवि। 19म शताब्दी धवर मैविलीमे जतेक ग्रंि \n भक चचा भेटैत अवि ओवह पर भाषा एिं िातयविन्या क दृवष्टएँ \n18म शताब्दीक िाप बुवझ पडैत अवि। परन्तु 20म शताब्दीमे \nआवब कए क्रमशः एकर प्रया  भेलैक जे जतए जे िटा भेटलैक \nओकरा ग्रहर् कए मैविलीक कायाकल्प कएल जाए। एवह \nविवभन्नताक मुख्य कारर् राजनीवतक विकैक। \n(5) एवह काल विभाजन ँ वमलैत -जुलैत विभाजन श्री \nभोलालालदा  ‘वमविला वमवहर’क वमविलांक मे  ेहो कएलवन्ह अवि \nजकर  मानता एवह विभाजन ँ अवि। \n(6) मैविली  ावहत्यक मूद्धणन्य विद्वान आ प्रव द्ध भाषाविद् डॉ. \n ुभर झा अपन शोध प्रबंध ‘Formation of Maithili \nLanguage’ मे  ेहो काल-विभाजन करबाक प्रया  कएल अवि। \nवहनक विभाजनमे  ेहो कोनो मत ँ  ाम्य नवह भेटैत अवि, अतएि \nएकरा स्ितंत्र विभाजन कहल जा  कैि। वहनक विभाजन एवह \nप्रकारेँ अवि: \n(I)        प्रारंवभक कालक मैविली                       A.D \n1000         ँ     A.D 1300 \n(II)       मध्यकालीन मैविली                 A.D  विदेह सदेह :२६|| 13 \n1300          ँ     A.D 1800 \n(III)                          आधुवनक मैवि ली                    A.D \n1800          ँ     अद्यतन। \nआलोचक क अनु ारेँ डॉ. झा मैविली भाषा ओ  ावहत्यक \nविका  1000 ई. पश्चाते मानैत िवि।  ंभि ई मावन जे \n‘िर्णरत्नाकर’ मे प्रयुतत भाषा ओकर रचनाकाल 300 ई. पूिण \nविकव त भेल िल। परन्तु की वमविला-भाषा विका क प्रवक्रयाकेँ \nबुझबाक हेतु ‘चयापद’ क भाषा  हायक व द्ध नवह भ’  कैि? \nएवह प्रकारेँ डॉ. झा 1000 ई. पूिणक रचना पर ध्यान नवह \nरखलवन्ह अवि। 1800 ई. धवर मध्यकाल मानबाक हुनक आधार \nकी अवि तकरा स्पष्ट  ेहो नवह केने िवि। डॉ. झा काल \nविभाजनक क्रममे  ावहत्य परंपरा पर ध्यान नवह द ए भाषाक \nविका क दृवष्टएँ देखबाक प्रया  कएलवन्ह।  \nमैविलीक प्रारंवभक काल विद्यापवतक ‘कीवतणलता’ एिं \n‘कीवतणपताका’  ँ  मानैत िवि। एवह प्रकारेँ ओ अपन वनबंधमे \nवलखने िवि—“Hence as the display the genius of \nthe language they are termed pro to Maithili or \nMaithili at the earliest stage of its development.” \nिर्णरत्नाकर ँ कृष्ट्र्जन्म धवर मध्यकालीन मैविलीकेँ \nउदारहर्स्िरूप उपवस्ित करैत िवि। ‘कृष्ट्र्जन्म’ जकर \nभाषािलोकन कएला ँ स्पष्ट प्रतीत होइत अवि जे मनबोधक शैली \n18म शताब्दीक प्रवतवनवधत्ि करैत अवि।  14 || विदेह सदेह :२६ \nजखन वक प्रारंवभक मैविली एिं मध्यकालीन मैविलीभाषामे \n भ्यता आवब गेल तखन आधुवनक मैविलीक रूप धारर् क ’ \nलेलक। एवह प्रकारेँ एकर उद्भि एिं विका  19म शताब्दीकेँ मावन \n कैत िी। ई कहबामे कवठनता अवि जे कोन युगमे एवह \n ावहत्यक कोन रूप िल एिं कोन वस्िवतमे िल मुदा एतबा धवर \nअिश्य जे प्रत्येक युग अपन युगक िाप लैत अवि। \nमैविली  ावहत्यक प्रव द्ध  मालोचक स्ि. प्रो. रमानाि झा \nमैविली  ावहत्यक काल विभाजनक प्र ंगमे अपन मनतव्य डॉ. \nदुगानाि झा ‘श्रीश’ रवचत ‘मैविली  ावहत्यक इवतहा ’क भूवमकामे \nउपवस्ित करैत िवि जे— “काल विभाजनक  मस्यापर कोनहुँ \nआचायणक मत ँ हमरा  ंतोष नवह अवि।” वहनक विभाजन एवह \nप्रकारेँ अवि: \n(क)             विद्यापवत युग- कृष्ट्र् काव्य युग अििा प्राचीन \nयुग \n(ख)             चन्दा झा युग – कृष्ट्र् काव्य युग अििा \nनिीन युग। \n मालोचक लोकवनक मतेँ वनवश्चत रूपेँ उपयुणतत काल -\nविभाजन रचना पद्धवतक आधार पर  मीचीन होइतहुँ  िांगपूर्ण नवह \nकहल जाएत, कारर् मैविली  ावहत्यक बहुत रा  रचना एवह काल \nविभाजने नवह आवब  कत जेना ‘चयापद’, ‘िर्णरत्नाकर’ आवद। \nचन्दा झाक युग ँ पूिणक  मस्त मैविली  ावहत्यकेँ प्राचीन युग \nमानब उवचत नवह बुझना जाइत अवि। \n(8) डॉ. दुगानाि झा ‘श्रीश’ अपन पुस्तक ‘मैविली  ावहत्यक  विदेह सदेह :२६|| 15 \nइवतहा ’ मे काल विभाजनक प्र ंगमे वनम्न मत प्रस्तुत कएने िवि:  \n(1) आवदकाल, प्राक् ज्योवतरीश्वर काल अििा अपभ्रंश युग—ई. पू. \nप्रिम शतक ँ 1300 ई. धवर \n(2) विद्यापवत युग—1300  ँ 1860 \n      (क) विद्यापवत युग—1700  \n      (ख) उत्तर विद्यापवत युग—1700  ँ 1860 \n(3) आधुवनक काल—1860  ँ अद्यःपयणन्त \n      (क) िातािरर् वनमार्—1860  ँ 1880 \n      (ख) चन्दा झा युग—1880  ँ 1930 \n      (ग) नि-नि विका क युग—1930  ँ अद्यःपयणन्त। \nआलोचक लोकवनक अनु ारेँ वहनक मत बहुत अंश धवर \n मीचीन एिं तकणपूर्ण बुझना जाइत अवि। \n(9) डॉ. शैलेन्र मोहन झा अपन अप्रकावशत शोध-प्रबंध ‘आधुवनक \nमैविली  ावहत्यक विका ’ एिं मेघावतविक िद्म नाम ँ “मैविली \n ावहत्यक प्रमुख कविक मैविली कविताक विका ” शीषणकमे वनम्न \nतकण प्रस्तुत कएने िवि: \n(I)     आवदकाल     1100   ँ 1556 ई. धवर \n(II)    मध्यकाल    1556  ँ 1857 धवर  16 || विदेह सदेह :२६ \n(III)   आधुवनक काल 1857  ँ अद्यःपयणन्त। \nआलोचकक अनु ारेँ वहनक दृवष्ट शुद्ध   ावहत्यैवतहाव क \nहोएबाक चाही मुदा  े नवह अवि। वहनक विभाजन ँ ‘चयापद’ \nमैविलीक वििेच्य िस्तु नवह रवह जाइत अवि, आ 1100 ई. धवर \nतँ एहन कोनो कृवत्त नवह अवि जकरा आधार मावन 1100 ई.  ँ \nआरंवभक  काल मानल जायत.....। डॉ. झा काल  ीमाक \nविभाजनमे डॉ. जयकान्त वमश्र ँ प्रभावित बुवझ पडैत अवि; यद्यवप \n मग्र रूपेँ ओहो  ावहवत्यक विका क ममण  केँ अनुभि करैत अिश्य \nप्रतीत होइत िवि। \nप्रो. शैलेन्र मोहन झा अपन अप्रकावशत शोध-प्रबंध ‘आधुवनक मैविली \n ावहत्यक विका ’ मे उपरोतत विभाजनक  ंशोधन करैत वनम्नरूपेँ \nप्रस्तुत कएने िवि: \n  \n(I)     आवदकाल     1300   ँ 1555 ई. धवर \n(II)    मध्यकाल    1555  ँ 1857 धवर \n(III)   आधुवनक काल 1857  ँ अद्यःपयणन्त। \n(10) स्िगीय डॉ. राधाकृष्ट्र् चौधरी अपन पुस्तक ‘A Survey of \nMaithili Literature’ मे वनम्न रूपेँ काल विभाजनक प्र ंगमे अपन \nमत व्यतत कएने िवि: \n(I) Early Maithili Literature   900-1350 A.D \n(II) Middle Maithili Literature            1350-1830 A.D  विदेह सदेह :२६|| 17 \n(III) Early Maithili Literature  1830- till dated। \n मालोचकक अनु ारेँ प्रो. चौधरी, अपन काल विभाजनक \nहेतु  ेहो प्रस्तुत कएने िवि मुदा तकर विश्लेषर् कएला ँ ओ  भ \n मीचीन नवह बुझना जाइत अवि। 1830 ई.  ँ आधुवनक युगक \nआरंभ मानबामे कोनो ठो  कारर् नवह भेटैत अवि। ने तँ \nतत्कालीन कोनो  ावहत्य उपलब्ध अवि आ ने वमविलामे एहन कोनो \nराजनीवतक अििा  ामावजक घटनाक  ूत्र प्राप्त होइत अवि, \nजकर वमविलाक  ांस्कृवतक जीिनमे प्रभाि पडल हो। \n(11) डॉ. वदनेश कुमार झा ‘मैविली  ावहत्यक आलोचनात्मक \nइवतहा ’ नामक अपन पुस्तक मे काल विभाजनक प्र ंगमे अपन \nवनम्न मत प्रस्तुत कएने िवि: \n(I) आवदकाल/आधारकाल 800  ँ 1350 ई. धवर \n(II) मध्यकाल 1350  ँ 1857 धवर \n(III) आधुवनक काल- \n(क)             विवटश काल 1857  ँ 1947 धवर \n(ख)             स्ितंत्रता काल 1947  ँ अद्यःपयणन्त। \nडॉ. झा आवदकालक आरंभ व द्ध  ावहत्य ँ, मध्यकालक आरंभ \nविद्यापवतक रचना ँ आ आधुवनक कालक आरंभ अंग्रेज  भक द्वारा \nराज्य स्िापना एिं निीन वशक्षाक फलस्िरूप जीिनक नि \nपवरवस्िवत उत्पन्न भेला तिा  ावहत्यक ‘वस्पवरट’ बदवल गेला ँ एिं \nअंग्रेजी एिं अन्य यूरोपीय  ावहत्यक मैविली  ावहत्यपर प्रचुर  18 || विदेह सदेह :२६ \nप्रभाि ँ मानैत िवि। वहनक मत  मालोचकक अनु ारेँ बहुत अंश \nधवर तकणपूर्ण, िैज्ञावनक एिं  मीचीन अवि। ई शुद्ध राजनैवतक \nदृवष्ट ँ काल-विभाजन कएने िवि, मुदा आवदकालमे हुनक ओ \nदृवष्टकोर् काज नवह कएलवन्ह तवहना आधुवनक कालकेँ विवटश \nकाल आ स्ितंत्रताकालकेँ भागमे विभतत करब, उवचत नवह बुझाइत \nअवि। 1947मे भारत अिश्य स्ितंत्र भेल मुदा ओवह ँ मैविली \n ावहत्यमे कोनहुँ ऐवतहाव क वदशान्तर भेल हो तकर कोनो प्रमार् \nनवह अवि।  \n(12) डॉ. बालगोविन्द झा  ‘व्यवित’ अपन पुस्तक ‘मैविली \n ावहत्यक इवतहा ’मे मैविली भाषा ओ मैविली  ावहत्यक  ुदीघण \nपरंपरा कए देवख इवतहा मे काल-विभाजन एकर  मस्त उपलब्ध \nकृवत्त, कता, पद्धवत ओ विषयकेँ ध्यानमे रावख वनम्न रूपेँ कएल \nअवि: \n  \n(I) प्राचीन काल 700  ँ 1325 ई. धवर \n(II) मध्यकाल 1325  ँ 1860 धवर \n(III) आधुवनक काल 1860  ँ अद्यःपयणन्त। \n(13) डॉ. वनत्यानंद झा ‘मैविली  ावहत्यक काल विभाजन’ शीषणक \nवनबंधमे अपन मत एवह प्रकारेँ व्यतत कएने िवि: \n(I) पूिण विद्यापवत काल           800 ई.  ँ 1350 ई. धवर \n(II) विद्यापवत काल                1350  ँ 1700 ई.धवर  विदेह सदेह :२६|| 19 \n(III) उत्तर विद्यापवत काल         1700  ँ 1900 ई.धवर \n(IV)आधुवनक काल                  1900  ँ अद्यःपयणन्त। \nप्रो.  ोमदेि ‘मैविली भाषा ओ  ावहत्य’ शीषणक वनबंधमे एवह \nरूपेँ कहलवन जे मैविली   ावहत्यक इवतहा क काल-विभाजन जँ \nउपलब्ध  ामग्री, प्रिृवत्त, एिं मोडक दृवष्टएँ कएल जाय तँ एवह \nप्रकारेँ होएबाक चाही: \n(I)प्राचीनकाल        8म शताब्दी ँ 1870 ई.धवर \n(II) मध्यकाल        1870 ई. ँ 1936 ई. धवर \n(III)नि जागरर्काल— \n(क)             स्ितंत्रतापूिण         1936  ँ 1947 ई. धवर \n(ख)             स्ितंत्रता उपरान्त    1947  ँ 1986 ई. \nधवर \n(ग)              जनचेतना युग       1986  ँ प्रारंभ। \nप्रो. धीरेन्र ‘मैविली प्रकाश’ निम्बर 1986मे काल विभाजनक प्र ंगे \nकहैत िवि: \n(I)आवदकाल 800  ँ 1324 ई. \n(II) ज्योवतरीश्वर युग 1324  ँ 1412 ई. \n(III)विद्यापवत युग 1412  ँ 1527 ई.  20 || विदेह सदेह :२६ \n(IV)उत्तर विद्यापवत युग 1527  ँ 1860 \n(V)आधुवनक काल 1860  ँ अद्यःपयणन्त। \n      (क) पुनजागरर् युग 1890  ँ 1925 \n      (ख) नियुग 1950  ँ अद्यःपयणन्त। \n मालोचक प्रो. झाक विद्यापवत युग ओ उत्तर विद्यापवत \nयुगक मत ँ  हमत िवि, परन्तु ज्योवतरीश्वर नाम ँ एक एक \nपृिक युगक कल्पनाकेँ उवचत नवह मानैत िवि। कारर् \n‘िर्णरत्नाकर’  न अमूल्य ग्रंिकारक रचना कवरतहुँ ओ कोनो विशेष \nपरंपराक स्िापना नवह क’  कलाह। 1956  ँ नियुग मानि  ेहो \nअनुवचत कहैत िवि, वकएक तँ 1950 मे भारत अिश्य पूर्ण रूपेँ \nस्ितंत्र भेल मुदा ओवह ँ मैविली  ावहत्यमे कोनहुँ विशेष उल्लेखनीय \nऐवतहाव क वदशान्तर उपवस्ित भेल हो तकर कोनो प्रमार् नवह \nअवि। \n (15) प्रो. प्रेमशंकर व ंह ‘िैदेही’क 1963 ई., जनिरी-माचण अंकमे \n‘मैविली  ावहत्यक काल विभाजन’ शीषणक वनबंधमे निीन दृवष्टकोर् ँ \nकाल-विभाजन प्रस्तुत कएने िवि: \n(I)अपभ्रंश काल 1000 ई.  ँ पूिण \n(II)प्रारंवभक युग 1100 ई.  ँ 1556 ई. \n(III)मध्य युग 1556 ई.  ँ 1857 ई. \n(IV)आधुवनक युग 1857 ई.  ँ अद्यःपयणन्त।  विदेह सदेह :२६|| 21 \nअपभ्रंश युगकेँ मैविलीक पूिण पीवठका मावन  कैत िी। \nअपभ्रंशकालक अनेक रचना ँ  हमरा लोकवनक  ाक्षात्कार होइत \nअवि। अतः भाषाक आधार पर ओकर नामकरर् प्रारंवभक कालक \nपूिणमे राखल गेल। तिावप एकर अपभ्रंश  ावहत्य  िणदा ँ \n मृद्धशाली रहल अवि। एवह युगक ‘प्राकृत पैंगलम’  दृश अपूिण \nग्रंि प्राप्त होइत अवि। ‘चयापद’ एिं व द्ध लोकवनक  ेहो अनेक \nरचना  भकेँ एवह को वटमे राखल जा  कैत अवि। वदल्लीक \nबादशाह अकबर जखन व ंहा न पर बै लाह तँ भारतक राजनैवतक \nवस्िवतमे महान पवरितणन भेल। एवह  मयमे वमविलाक शा नक भार \nपं. महेश ठाकुर केँ भेटलवन्ह , तिा वदल्ली केन्र ँ वमविलाक \n ावहत्यक  ेहो महान पवरितणन भेल। गीवत युगक अि ान भेलाक \nफलस्िरूप मैविल विद्वानक ध्यान कीतणवनञा नाटक वलखबा वद  \nविशेष भेल, परन्तु एवह नाटक  भमे गीत  भक  मािेश भेल ओ \nपावण्डत्यपूर्ण ओ िगीय होमए लागल। म. म. उमापवत  ँ लए कए \nितणमान युगमे किीश्वर हषणनाि धवर मैविली नाटकक इएह रूप \nदेखल जाइत अवि। \n1854  ई.  ँ मैविली  ावहत्य मध्य निीन युगक प्रादुभाि \nहोइत अवि। 1857 क पश्चात् देशमे एक नि-जागरर्क  ंचार \nभेल।  ामावजक एिं राजनीवतक दृवष्टकोर्  ँ एवह  ालक नाम \nइवतहा मे स्िर्ाक्षरमे वलखल जाएत। एकर नेतृत्ि निीन वशवक्षत \nबुवद्धजीिी िगणक हािमे रहल। एवह  ालमे भारतमे राजक्रांवत भेल \nजकर फलस्िरूप एकर प्रत्येक क्षेत्रमे पवरितणन भेल। अतएि भाषा \nएिं  ावहत्यक क्षेत्रमे पवरितणन अिांिनीय नवह कहल जा  कैि। \nअतएि निीन दृवष्टकोर्केँ ध्यानमे रावख मैविली  ावहत्यक  22 || विदेह सदेह :२६ \nआधुवनक  कालक प्रारंभ 1857  ँ मानबा मे आपवत्त नवह होमक \nचाही। \nमुदा प्रस्तुत विभाजन केँ ल’ कए मैविली  ावहत्य मध्य \nएकगोट आविष्ट्कारक विषय बवन गेल अवि। म. म. जी एिं \nजयकान्त बाबू आधुवनक कालक प्रारंभ 1860  ँ मानैत िवि, एिं \nकुमार श्री गंगानंद व ंह तिा भोलालालदा क मतानु ारेँ 1800 ई. \nमानल गेल अवि। \nडॉ. जयकान्त बाबू अपन तकण प्रस्तुत करैत कहैत िवि \nजे , 1860 मे वमविलाक शा क ‘कोटण ऑफ िडण ’क अधीन \nचवल गेल   तकर फलस्िरूप भाषा- ावहत्य निरूप धारर् कए \nलेलक, एवहमे वहन्दीक  ाक्षात् प्रभाि देखना जाइत अवि, जे \nरिीन्रक कविता ँ प्रभावित भए श्री  ुमनजी कविता वलखल। एकर \nअिलोकन ँ  ाक्षात् ज्ञात होहत अवि जे देशी एिं विदेशी दुनू \nदृवष्टएँ एकर प्रभाि वमविलाक आध्यावत्मक जीिन पर पडल। \nमुदा 1857  ँ आधुवनक युगक प्रारंभ मानबाक  बल \nप्रमार् भेटैत अवि। अंतराष्ट्रीय दृवष्टकोर् ँ  ेहो पयाप्त िैक। एवह \nक्रांवतक प्रधान कारर् िल जे एवह  ँ व्यवततक स्ितंत्रताक \nअभ्युदय हो। एक वद  तँ  ई लोकवन अपन प्राचीन  ांस्कृवतक \n ुरक्षा लेल उत् ुकता देखौलवन्ह तँ दो र वद  ओवह  ांस्कृवतक \nपरंपराक  ुरक्षा एिं विका क हेतु  चेष्ट रहलाह। \n मग्र रूपेँ विचार कएला उत्तर वनष्ट्कषण रूपेँ कहल जा \n कैि, जे मैविली  ावहत्यक मध्य आधुवनक कालक बड पैघ \nमहत्ि िैक, एतेक वदन धवर भाषा - ावहत्य अन्हारमे टापर-टोइया  विदेह सदेह :२६|| 23 \nदैत िल मुदा आधुवनक कालमे आवबकए ई निीन रूप धारर् कए \nलेलक। आधुवनक काव्यक प्रारंभमे चन्दा झाक नाम लेल जाइत \nअवि। चन्दा झा मैविलीमे नियुगक प्रित्तणक िलाह। ितणमानमे \nमैविली कवितामे शैली एिं भािधाराक दृवष्टएँ महान पवरित्तणन भेल। \nनिीन युगक पदापणर् भेला ँ कविता कावमनी अपन नै वगणक  ुषमाक \nभारकेँ िहन करबा मे अ मिण भेलीह एिं ओकरा  ंग अग्रलेखक \nएिं पाठकक अवभरूवच एिं  मनोरंजनक हेतु उपन्या   ावहत्य पर \nविशेष जोर देल गेल। एवह  भ दृवष्टकेँ ध्यानमे रावख 1857  ँ \nआधुवनक कालक प्रारंभ मानब उवचत हैत। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  24 || विदेह सदेह :२६ \nमैविली  ावहत्यक आवदकाल \n(यू. पी. ए .  ी. परीक्षािीक हेतु उपयोगी) \n  \nमानि  मुदाय  िणदा  ँ  मस्या  भक  माधान करबाक \nलेल  ाकांक्ष रहल अवि। कोनो भाषाक जन्म कवहया भेल एवह \nविषयमे वकिु कहब कवठने नवह अवपतु अ ंभि  ेहो अवि। यद्यवप \nवकिु विद्वान भाषा  भक जन्मपत्री बाहर करबामे व्यस्त रहलाह \nअवि वकन्तु ओ लोकवन   बरोबवर एवह वदशामे अ फल रहलाह \nअवि। वलवखत उपलब्ध  ाधनपर एतबे कहल जा  कैि जे अमुक \n मयमे अमुक भाषा-शब्द प्रचवलत िल। इएह हाल प्रत्येक भाषाक \n ंग अवि।  \n ावहत्यक शरीर अवि भाषा।  ंिेगात्मक अनुभूवत जकरा \n ावहत्यशास्त्रमे र क आख्या कहल जाइत अवि, भाषाक माध्यम ँ \nअवभव्यतत होइि, ओ तेँ कोनो  ावहत्य इवतहा   ँ  ंवलष्ट रहैत \nअवि। विश्वभाषाक इवतहा मे केिल  ंस्कृते टा एहन विषय अवि \nजे पावर्वन द्वारा ‘ ंस्कृत’  भए तेना ने प्रवतवित भेल जे अद्यावप \nअपन स्िरूप  भ ठाम  भ विषयमे एकरूप वस्िर कएने अवि। \nभारतीय  ावहत्यक आरंभ प्रायः अंधकारमे विलीन अवि। \nमैविली  ावहत्यक  ंग  ेहो इएह चवरतािण होइत अवि।  ावहत्यक \nइवतहा कार मध्य बहुत वदन धवर ई वििादक विषय बनल रहल जे \nमैविली  ावहत्यक उद्भि एिं विका क प्रारंभ कवहया  ँ मानब? \nप्राचीन  मय ँ वमविला  ंस्कृतक केन्र रहल अवि।  विदेह सदेह :२६|| 25 \n म्पूर्ण भारत विशेषतः पूिांचलक िात्र लोकवन  ंस्कृत  अध्ययनक \nहेतु वमविला अबैत िलाह। विद्याक प्रचार-प्र ारक कारर्ेँ एतए \nविद्वान लोकवनक  ंख्या अवधक  िल। ई विद्वान लोकवन दशणन, \nन्याय, ज्योवतष, गवर्त, आवदकेँ महत्िपूर्ण मानैत िलाह। फलस्िरूप \nजनभाषाक उपेक्षा प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष रूपमे होइते रहलैक। मुदा एतबा \nहोइतहुँ एवहठामक लेखक तिा कविगर्  मय- मय पर जमभाषामे \n ेहो वकिु रचना करैत िलाह। एवह कारर्ेँ प्राचीनकालीन मैविली \n ामग्री अत्यंत  ीवमत रूपमे उपलब्ध होइत अवि।  \nवकन्तु  जतबा  ामग्री मैविलीक प्रारंवभक कालक अध्ययनक \nहेतु उपलब्ध अवि तकरा चावर भागमे विभावजत कएल जा  कैत \nअवि:- 1. शब्द, 2. िातयखंड, 3.  ूवतत तिा 4. लोकगीत एिं \nलोकगािा। अध्ययनक  ुविधाक हेतु एवह  भ िगण पर अलग-\nअलग प्रकाश देल जा  कैि।  \n(1)   शब्द \nभाषा विज्ञानक अनु ार कोनो भाषाक हेतु शब्दक  महत्ि  िावधक \nअवि। पवहने  शब्दक प्रयोग होइत िैक तखन स्िरूपक। एवह \nदृवष्टएँ प्रिम कोवटमे ओ  भ ग्रंि अबैत अवि, जावहमे मैविली \nशब्दक प्रयोग कएल गेल अवि।  यद्यवप ओ  भ ग्रन्ि  ंस्कृतमे \nवलखल अवि, वकन्तु लेखक अपन भािकेँ पूर्ण रूप ँ व्यतत \nकरबाक हेतु तिा  रल एिं जन ाधारर्क बुझबा योग्य बनएबाक \nहेतु अनेक स्िान पर पयायिाची मैविलीक व्यिहार कएलवन अवि। \nएवह िगणमे  िणप्रिम वकिु वनबंधकार लोकवन अबैत िवि जे अपना \nवनबंधमे मैविलीक  स्िान देलवन्ह। एवह प्रकारक लेखक लोकवनमे  26 || विदेह सदेह :२६ \nनिम् (9िम) शताब्दीक लेखक िाचस्पवत वमश्रक नाम  िणप्रिम लेल \nजाइत अवि। ई अपन प्रव द्ध ग्रंि शाङ्कर भाष्ट्य टीका ‘भामवत’ मे \nवनगड शब्दिाची मैविली ‘हवर’ क प्रयोग कएने िवि। ई शब्द देशी \nविक आ हमरा लोकवनक ओतए आइ धवर प्रचवलत अवि। ई शब्द \nमैविलीक अप्पन अवि आ तेना ने पवच गेल अवि जे एकरा एवह ँ \nफराक करब अ ंभि िैक। यद्यवप एखनहुँ विद्वान मंडली मध्य ई \nवििाद अवि जे ई शब्द  न्ताली िैक। शब्द जैँ प्रचवलत िलैक तेँ \nएकरा अपनाओल गेल, अतएि एवह शब्दकेँ मैविलीक शुद्ध रूप \nकहब विशेष उपयोगी हैत। \nदो र लेखक िवि 10म् 11हम् शताब्दीक  िानन्द। डॉ.  ुभर \nझा अपन वनबंध ( Maithili Words in \nSarvanand’s  Amarkosh) मे पूर्ण रूपेँ विचार करैत कहैत \nिवि जे “ िणदानन्दक ‘अमरकोष’ मे 400  ँ 600 बीचमे शुद्ध \nमैविली शब्दक प्रयोग देखबामे अबैत अवि, जकरा मैविलीक शुद्ध \nरूप कहल जा  कैि।” मैविली केँ अ मी एिं बंगला  ँ  मता \nरहबाक कारर्ेँ एवह पर वििाद कएल गेल जे ई शब्द प्राचीन बंगला \nएिं अ मीक प्रारंवभक रूप विक। वकन्तु ई तँ स्िाभाविक विक जे \nतखन भाषा अपन वनमार्क वस्िवतमे रहल होएत तैँ ओवह  मयक \nतद्युगीन भाषा  ँ कमे अंशमे अंतर रहतैक तिा देशगत वभन्नता \nरहबाक कारर्ेँ पूर्ण रूप ँ एकर विका  हैब अ ंभि अवि। \n‘अमरकोष’ में प्रयुतत ई शब्दािली मैविलीक वनज  म्पवत्त विक \nजकरा अस्िीकार नवह कएल जा  कैि। \nतृतीय  ामग्री हमरा लोकवन केँ पञ्जीमे उपलब्ध होइि। डॉ. \nजयकान्त वमश्र एकरा  भ ँ प्राचीन मानैत िवि: “The Earliest  विदेह सदेह :२६|| 27 \nof these are, of course, the oldest Vernacular \nnames of places and persons found in the early \nPanji records.” वकन्तु एतय एकटा तथ्य विचार ंगत अवि जे \nपञ्जीक प्रारंभ 1310 ई. मानल गेल अवि, तैँ एवहमे पओल गेल \nशब्दकेँ िाचस्पवत वमश्र एिं  िानन्दक पश्चातवहक मानि उवचत \nहैत। पञ्जी  ेहो  ंस्कृतवहमे अवि वकन्तु वकिु शब्द एहन भेटैत \nअवि  जे मैविलीक विक। \nशब्द  बहक एवह प्रकारेँ प्रयोग चौदहम एिं पन्रहम शताब्दीक अन्य \nविद्वान  भ यिा चण्डेश्वर ठाकुर, रूवचपवत , जगद्धर, िाचस्पवत \nवद्वतीय तिा विद्यापवत ठाकुर  ेहो कएने िवि। डॉ. उमेश वमश्र \nअपन वनबंध शीषणक “Chandeshwar and Maithili”  मे \nचण्डेश्वर ठाकुर द्वारा प्रयुतत मैविली शब्द  भक चचा कएने िवि। \nतिा पुनः ओ “Journal of Bihar Orissa Research \nSociety” 1928 क पृि  ंख्या 266 मे “Maithili Words \nof the 15 th Century”  शीषणक वनबंधमे रूवचपवत एिं जगद्धर \nद्वारा प्रयुतत शब्दक चचा करैत  ओ वलखैत िवि “In this \ncommentary  Ruchipati has now and then   used \nwords of Maithili, His mother -tongue, in order to \ngive the exact meaning of some of the words of \nSanskrit and Prakrit.”  उदाहरर्स्िरूप वकिु शब्दकेँ देखल \nजा  कैि:- \n             ंस्कृत                           मैविली \n         कतणवरल                              कतरनी  28 || विदेह सदेह :२६ \n         जलग्रह                        जलढ़री \nपलांदु                          वपयाजु \nपोत                           डोंगी \nकमावन्तक                      कामत, कमती \nविहंवगक                       बँहगी \n    ुिाव नी                        ुआव न                   \n     \nपयणङ्क                         पलंग \nपुवत्रक                         पुतरी \nआलिाल                       िाल, कादो \nइत्यावद। \nडॉ. वमश्र ओवह वनबंधमे जगद्धर द्वारा प्रयुतत शब्द  भक  ेहो िर्णन \nकएलवन अवि। जगद्धरक ‘मालती-माधि’ तिा ‘िेर्ी ंहार’ दुनू \nटीकामे मैविली शब्द पाओल जाइत अवि यिा:- \n ंस्कृत                           मैविली \nदोडदह                         दोहर \nचोर्णकम                       टोप्पर \nग्रह                            गोह  विदेह सदेह :२६|| 29 \nअलिालम                      िाल, कादो \nप्राजनम्                        पैना \nयूविका                         जूही आवद। \nिाचस्पवत वमश्र वद्वतीय द्वारा वलवखत ‘तत्िवचन्तामवर्’क अंग्रेजी \nअनुिादक भूवमकामे  ेहो डॉ. उमेश वमश्र व द्ध कएने िवि जे \nिाचस्पवत वमश्र वद्वतीय  ेहो अनेक मैविली शब्दक प्रयोग कएने \nिवि।  \n(2)   िातयखंड \nशब्दक अवतवरतत हमरा लोकवनकेँ मैविली िातयखंड  भक प्रयोग \n ेहो भेटैत अवि। जखन भारतिषणमे अंग्रेजी राज्यक  ुदृढ़ स्िापना \nभए गेल, तखन अंग्रेज लोकवन भारतक क्षेत्रीय भाषा  भक \nआधुवनक अनु ंधान प्रर्ालीक अनु ारेँ अध्ययन प्रारंभ कएलवन। \nएवह क्रममे  म. म. हरप्र ाद शास्त्री केँ प्राचीन हस्तवलवखत ग्रंि \n भक अनु ंधान  करबाक भार भेटलवन। म. म. शास्त्री एवह क्रममे \nनेपाल गेलाह, ओतए हुनका 1916 ई. मे तीन गोट ग्रंि भेटलवन, \nजकरा ओ ‘बौद्धगान ओ दोहा’ नाम ँ प्रकावशत करौलवन। उतत \nतीनू ग्रंि विक (क) दोहाकोष (ख) चयाचयण विवनश्चय (ग) \nडाकार्णि। \nएवह ग्रंि  भक रचनाकाल आठम शताब्दी ँ एगारहम शताब्दी धवर \nमानल जाइत अवि। ओवह  मयमे आधुवनक भाषा  भ विका ोन्मुख \nिल, वकन्तु विकव त नवह भेल िल, तैँ हेतु भाषा-विज्ञानी लोकवन \nओवह रचनामे भारतीय पूिांचलक प्रायः   भ भाषाक रूप पबैत  30 || विदेह सदेह :२६ \nिवि। व द्ध लोकवनक विषयमे जखन विशेष अनु ंधान भेल तँ \nहुनका लोकवनक क्षेत्र गोरखपुर  ँ भागलपुर धवर मानल गेल। जे \nव द्ध लोकवन जावह क्षेत्र केँ अपनौलवन्ह  े हुनका अपन रचनामे \nओवह क्षेत्रक भाषाक प्रभाि देखबामे अबैत अवि। मैविलीक प्रभाि \n ेहो व द्ध लोकवनक रचनामे पाओल जाइत अवि। एवह मतक पुवष्ट \nकरबाक हेतु वनम्न तकण पर दृवष्ट देल जा  कैि:- \n1)      व द्ध लोकवनक चचा ज्योवतरीश्वर अपन ‘िर्णरत्नाकर’ मे कएने \nिवि जावह ँ अनुमान कएल जाइत अवि जे ओ लोकवन अपन \nमतक प्रचारािण वमविला अिश्य गेल हेताह। \n2)      पदक शब्दािली  भक िैज्ञावनक अध्ययन कएला ँ ई व द्ध \nहोइत िैक जे ओ मैविलीक अत्यंत  वन्नकट अवि। \n3)      हुनका लोकवनक पदमे जावह प्रकारक स्िानक िर्णन कएल \nगेल अवि तकरा वमविलाक भौगोवलक वस्िवत ँ विशेष  ाम्य िैक। \n4)      ओवहमे विभवतत, विशेषर् तिा वकिु वक्रयापद एहन अवि जे \nमैविलीमे प्रचुर मात्रामे प्रयोग कएल जाइत अवि।  \nव द्ध  ावहत्यक भाषा, विद्यापवतक कीवतणलता, कीवतणपताका, विशुद्ध \nविद्यापवत पदािली तिा ज्योवतरीश्वरक िर्णरत्नाकरक भाषा ँ \n ाम्य  रखैत अवि। वकिु  ामान्य विशेषता एवह  भ पदमे पाओल \nजाइत अवि यिा :- दन्त्य िर्णक प्रधानता, ‘एँ’ क प्रयोग, \nचन्रवबन्दुक एकवह  मान प्रयोग, ‘वह’ ‘एँ’ तिा ‘ए’ क ध्िवनक \nएकवह  मान प्रयोग, जे, एहु, तरक, अप्पन, आवद  िणनामक प्रयोग \nइत्यावद विशेषता  मान अवि।  विदेह सदेह :२६|| 31 \n5)      ओवह पद  भमे वकिु लोकोवतत तिा वकिु िातयखंड एहन \nप्रयोग कएल गेल अवि जो वमविलामे एखनहुँ प्रचवलत अवि, यिा:- \n(I) पवहल वबयान, (II) बलाद वबआएल गवबया बाँझे (बरद वबआएल \nगाय रहल बाँझे) (III)  बेङ्ग ँ  ाँप बवढ़ल जाय (IV) हाक पाडई \n(V) जे जे अएला ते ते गेला (VI) टुवट गेल कन्िा इत्यावद। \n6)      वकिु शब्दािली एहन अवि जे मैविलीक प्राचीन रूप विक। \nओ शब्द  भ एखन विकव त भए दो र रूप धारर् कए लेलक \nअवि, यिा:- \nचयापद             मध्यकालीन \nमैविली      आधुवनक मैविली \nआवज                 आवज                    आइ \nचापी                 -                       चावपदेब \nतेन्तवल               -                       तेतवर \nवबआती               बाइवत                   वबअउती \nटेंगी                  -                       टेंगारी \nचगेरा                 -                       चङ्गेरा \nभर्इ                  भनइ                    भनवि \nव द्ध  ावहत्यक प्रधान कविगर्मे वकिु नाम अवि  रहपा, \nकान्हपा, भु ुकपा, शबरपा, कुक्करीपा, लुईपा, आवद। जतए धवर \nवहनक  भक  मयक प्रश्न अवि, वहनका लोकवनक  मय  ंित  32 || विदेह सदेह :२६ \n817  ँ मानल गेल अवि वकएक तँ प्रिम कवि ‘ रहपा’क \nआविभाि काल 817 मानल गेल अवि। एवह तरहेँ वहनका \nलोकवनक  मय 8  ँ 12हम शताब्दी धवर वनवश्चत कएल गेल \nअवि।  \nदोहाकोषक भाषाकेँ डॉ.  ुनीवत कुमार चटजी  शैर ेनी \nअपभ्रंश मानैत िवि। ‘चयाचयण विवनश्चय’ पर  ेहो शौर ेवनक \nप्रभािकेँ ई स्िीकार करैत िवि: The Charyas belong to \nthe early or old N.I.A Stage. Being the first \nattempt, the speech is not sure of its own forms \nlearns on its stronger, better establishe d Sisters \nand Aunts. \nउपयुणतत तकण एिं प्रमार्  भक आधार पर डॉ.  ुभर झा \nअपन “Formation of Maithili Language” नामक ग्रंिमे \nचयापदक भाषाकेँ वनविणिाद रूपेँ माविलीक “विकाविकी” शाखाक \nअन्तगणत मानैत िवि। वकन्तु ई वनविणिाद नवह अवि। एकरा प्राचीन \nबंगाली, प्राचीन अ वमयाँ तिा प्राचीन उवडया  ेहो कहल गेल अवि \nतिावप एतबा वििाद रवहतहुँ अवधकांश विद्वान एकर भाषाकेँ प्राचीन \nमैविली मानैत िवि। एवह मतक  मिणक िवि -- राहुल \n ांकृत्यायन, डॉ. के. पी. जाय िाल, म. म. डॉ. उमेश वमश्र, \nनरेन्रनाि दा , डॉ.  ुभर झा, श्री वशिनन्दन ठाकुर आवद। \nअतएि, वनष्ट्कषण रूपेँ कहल जा  कैि जे चयापदक भाषा \nप्राचीन मैविलीक अत्यंत  वन्नकट अवि। कारर् जे एवहमे प्रयुतत \nिातयखंड, जे मैविलीक विक, आवदक पूर्ण प्रयोग पाओल जाइत \nअवि।   विदेह सदेह :२६|| 33 \n(3)  ूवतत \nएकर पश्चात् डाकिचनािलीक स्िान अबैत अवि। \nअवतप्राचीनकाल ँ वमविला कृवष प्रधान मानल जाइत रहल अवि। \nएतुका भूवममे ने नदीक आभाि िैक आ  ने भूवम उ र  एह िैक। \nफलस्िरूप खेती पर पूर्ण जोर देल जाइत रहलैक। वमविलािा ी \nलोकवन ज्योवतषमे  ेहो विशेष आस्िा रखैत िलाह, फलस्िरूप \nकृवष एिं ज्योवतष  ंबंधी वनयम   आवदक विषयमे लोककेँ वशक्षा \nदेबाक हेतु विद्वान लोकवन तत्कालीन प्रचवलत जनभाषामे  ूवतत \n भक वनमार् करैत िलाह जावह ँ अनपढ़ लोक  ेहो पूर्णरूप ँ \nलाभावन्ित होइत िलाह। एवह  ूवतत  भक अन्तगणत डाक, घाघ, \nआवदक िचन  भ अबैत अवि।  \nडाकिचनािलीक भाषाकेँ वकिु विद्वान चयापदहुँ  ँ प्राचीन \nमानैत िवि। कारर् जे चयापदवह जकाँ एकरहुँ प्रचार उत्तर प्रदेश \n वहत  मस्त पूिोत्तर भारतमे भेल। डाकिचनािलीक दू  ंस्करर् \nवमविलामे प्रकावशत भेल, कन्हैयालाल कृष्ट्र्दा  द्वारा मैविली  ावहत्य \nपवरषद, दरभंगा  ँ। भाषाक दृवष्ट ँ दो र  ंस्करर् बे ी प्रामावर्क \nकहल जा  कैि । कारर् जे ई एक प्राचीन हस्तवलवखत पोिी \nपर आधावरत अवि।  एकर भाषा अपभ्रंश ँ विशेष  ाम्य रखैत \nअवि। प्राचीन तालपत्रमे जे डाकिचन भटैत अवि  े ओवह \n‘अिहट्ट’ मे भेटैत अवि, जावहमे महाकवि विद्यापवतक ‘कीवतणलता’ \nविद्यमान अवि।  डाकक िचन एखनहुँ मैविल  माजमे प्रचवलत \nअवि, वकन्तु देश कालक व्यिधान ँ हुनक भाषामे अनेक पवरितणन \nआवब गेल अवि जावह ँ ओ आधुवनकताक िाप ल ’ नेने अवि। \nप्राचीन स्िरूपक एकाध उदाहरर् विक:-  34 || विदेह सदेह :२६ \nमुहूतण विचार:- वतवि परमार्वह  ावठ दण्डा ,  े लए करए \nबारह खण्डा। \n            अद्दा, भद्दा, कावतणक मूल , भनई डाक  बेटा \nवनमूणल। \nतिा,         वन त्ते शुष्ट्क लए दुई िवठ िेहप्फए होइ \nविरूई, \n            बुध तीअ दोअव   ूर, मंगल दशमी पवरहर दूर, \n            होए एगादशी  ोमिारे , दग्धवतवि फुर गवहअ \nगोआरे।। \nवकिु आर उदाहरर्:- \n                         ाओन पििा बह वदन चावर \n            चूविक पािाँ उपजय  ावर \n             ाओन शुतला  प्तमी जौं गरजे अधरात \n            तो जाहू वपया मालिा हम जाएब गुजरात। \nडाकक  मय केँ ल’ कए विद्वान  भक मध्य एखन धवर \nमतैतय नवह अवि। हुनक वनिा  स्िानक विषय  ेहो वििादग्रस्ते \nअवि। बंगाल, उत्तर प्रदेश, तिा वमविला,  भ हुनका अपन-अपन \nस्िानक मानैत अवि। वमविलामे डाकक  ंबंधमे अनेक वकिदंती \nप्रचवलत अवि। एवह ँ ई अनुमान कएल जाइत अवि जे ई अिश्ये \nवमविलाक िलाह। वमविलामे जे वकिदंती प्रचवलत अवि तावह  विदेह सदेह :२६|| 35 \nअनु ारेँ ई बराहवमवहरक पुत्र िलाह तिा जावतक गोआर। \nकृवष  ँ  ंबंवधत डाकक प्रस्तुत िचन अद्यािवध प्रायः \nप्रत्येक लोकक कण्ठमे वनिा  क’ रहल अवि:-  \nिोडकए जोवतह’ अवधक मवटअवबह \nऊँच कए  बावन्हह’ आवर \nताहू पर जँ नवह उपजय तँ \nडाककेँ पवढ़ह’ गावर। \nअििा \n             ाओन पििा भादि पुरबा \n            आव न बहै ईशान \n            कावतक कन्ता व वकयो ने डोलै, \n            कतए कए रखब’ धान? \nअििा \n            शुक्र वदन केर बादरी, रहे शवनचर िाय \n            कहे डाक  ुनु डावकनी, वबनु बर े नवह जाय।। \nअििा \n            जौं पुरबैया पुरबा पाबै,  36 || विदेह सदेह :२६ \n             ुखले नवदया धार बहाबै \n(4) लोकगीत एिं लोककिा \n      आवदकालक उपलब्ध  ामग्रीक रूपमे लोकगीत एिं लोकगािाक \n ेहो अपन महत्िपूर्ण स्िान अवि। एवह मे  ँ वकिु तँ पूर्ण \n ावहवत्यक विक। एकर एक विशेषता ई अवि जे एवह  भक \nनायक कोनो अितारी िा अंशी पुरूष नवह िलाह। एहन रचना \n भमे लोवरक,  लहे  वबहुला, गोपीचन्द मर ीयाक गीत  भ अबैत \nअवि।  ं ारक प्रत्येक स्िानमे िीरपूजाक भािना ितणमान िलैक, \nवमविला  ेहो एवह भािना  ँ िंवचत नवह िल। उपलब्ध प्रमार्क \nआधार पर एतबा कहल जा  कैि जे 13हम 14हम शताब्दीमे \nओवह प्रकारक गानक प्रचार एवहठाम िल। कारर् जे ज्योवतरीश्वर \nअपन ग्रंि ‘िर्णरत्नाकर’ मे लोवरक गीतक चचा कएने िवि। अतएि \nई व द्ध होइत अवि जे ई एवह ँ पूिणक तँ अिश्ये विक। ई गीत \n भ खनहुँ वमविलामे खूब गाओल जाइत अवि। मात्र वजह्वा पर \nरहबाक कारर्ेँ एकर भाषा आधुवनक रूप धारर् करैत गेलैक \nअवि। एवह गीत  भक भाषा अिश्ये प्राचीन मैविली िल होएतैक, \nवकन्तु दुभाग्यिश  ओवह प्रकारक गीत  भक  ंग्रह एकठाम नवह \nभेल अवि। एवह वदशामे  िणप्रिम डॉ. जी. ए. वग्रयण न 19म \nशताब्दीक अन्तमे वकिु कायण कएलवन्ह, वहनक  ंग्रह प्राचीनतम \n ंग्रह मानल जाइत अवि। एकर पश्चात् ‘लोवरक विजय’ पर श्री \nमवर्पद्मक एकगोट वनबंध, वद म्बर 1953 मे ‘िैदेही’ मे प्रकावशत \nभेल िलवन जावहमे ओ प्रमावर्त कएने िलाह जे लोवरकक गीत \nमैविली  ावहत्यक अमूल्य वनवध विक। लोवरक गािाक प्रस्तुत \nपाँतीमे केहन धरािावहकता तिा भाषाक प्राचीनता अवि  े रष्टव्य  विदेह सदेह :२६|| 37 \nविक:- \nआँगी मे जे झाँगी  ोभए \nरत्तन लागल हार \nझाँगी मे जे मावनक  ोभए \nहीरा झमकार \n े हँ इ जखन दावमनी दमकए \nजकरा वद  उठाकए तक्कए \nदई करेजा  ावल \nलोवरकक प्रिाह अपूिण आ ध्िवन-योजना अत्यवधक ओजस्िी \nअवि। एकर गायक ई गबैत-गबैत जेना प्रभतत भए उठैत अवि एिं \nझूमए लगैत अवि, तिा ताल ठोवक टावह मारैत अवि। एवह बीचमे \nकवनयो एकरा टोवक वदऔक अििा वस्िर भािेँ गाब’ कवहऔक तँ \nगायक झमान भए ख त। मंगलाचरर्क ई पंवतत केहन मोहक \nअवि:- \n“कंठ दीह कोवकला माय आ मधु  न दीह भा ” \nलोवरकक  दृश मर ीयाक गीतकेँ  ेहो देखल जा  कैि:- \nिनमे रोए कोयल जंगलमे रोए फातमा \nघरमे रोए दुलवहन अभागवल रे हाय  38 || विदेह सदेह :२६ \nएक रोए अम्मा दो र रोिे धन्ना रे हाय \nते र रोए दूध िावर बलिा रे हाय। \nअतएि, ई दृढ़तापूिणक कहल जा  कैि जे 13हम 14हम \nशताब्दी धवर मैविली भाषामे गीत तिा किाक  ृजन अिश्य होमए \nलागल िल।  \nएकरा  भक अवतवरतत वनम्न  ाक्ष्य  भक  म्यक अध्ययन \n ेहो कएल जा  कैि:- \n(अ) िर्णरत्नाकर:- एकर पश्चात् िर्णरत्नाकरक स्िान अबैत \nअवि। एवहठाम ँ हमरा लोकवन केँ मैविली भाषाक क्रमबद्ध प्रगवत \nदृवष्टगत होइत अवि। िर्णरत्नाकर मैविलीक प्राचीनतम गद्य ग्रंि \nविक। 13हम 14हम शताब्दीमे मैविली एक विकव त भाषा भए \nगेल। केिल शब्द, िातयखंड तिा वकिु लोकगीतवहक नवह अवपतु \nिर्णरत्नाकर  दृश प्रौढ़ गद्य ग्रंि उपलब्ध  ामग्रीमे मैविलीक पूर्ण \nविकव त रूप ज्योवतरीश्वरक िर्णरत्नाकरक रूपमे भेटैत अवि।  ई \n14हम शताब्दीक आवदकाल (1324) क रचना विक। \nिर्णरत्नाकरक विषयमे केिल एतबे धवर जोर द’ कए कहल जा \n कैि जे ई प्राचीन उपलब्ध  ामग्रीमे मैविलीक प्रगवतक द्योतक \nविक। ई एखन धवर अपन महत्ि  ँ वमविला ओ मैविलीकेँ \nगौरिावन्ित क’ रहल अवि। \n(ब) एकर अवतवरतत प्राचीन मैविलीक वकिु  ामग्री ‘प्राकृत \nपैंगलम’ तिा अन्य अपभ्रंश ग्रंिमे  ेहो भेटैत अवि। प्राकृत \nपैंगलममे लोकभाषाक उदाहरर् देल गेल िैक। वशिनन्दन ठाकुरक \nमत िवन जे एवहमे प्रयुतत वकिु शब्द मैविलीक विक।  विदेह सदेह :२६|| 39 \n( ) विद्यापवतक अिहट्ट रचना ‘कीवतणलता’ तिा \n‘कीवतणपताका’मे प्राचीन मैविलीक अनेक विशेषता पाओल जाइत \nअवि, यिा:- वक्रयाक स्त्रीवलंग रूप ए, एँ तिा वहं क प्रयोग \nपूिणकावलक वक्रयाक हेतु तिा ‘ए’ क प्रयोग आवद। एवह लेल ई \nग्रंि  ेहो महत्िपूर्ण भ’ जाइत अवि। \nएवह  ामग्री  भक विषयमे डॉ.  ुनीवत कुमार चटजी क \nउवतत युवतत ंगत अवि- These specimens allow us to \nhave a glimpses of the language in its formative \nperiod.  \nउपयुणतत  ामग्री  भक  मीक्षा कएला ँ ई विषय स्पष्ट भए \nजाइत अवि जे अवभरूवच एवहठामक  लेखकमे 8म शताब्दी ँ प्रारंभ \nभए गेल िल। एतबा धवर  त्य जे ओवह कालक जे रचना \nउपलब्ध अवि तावहमे विशेषतः दाशणवनक एिं व्यािहावरक पक्षक \n बलता देखबामे अबैत अवि। आन प्रकारक रचना मौवखके रूपमे \nलोकक  मक्ष उद्घावटत होइत रहल अवि तिा अनुमान ँ लोक \nएकर प्राचीन रूप जानबाक चेिा करैत अवि।  \n \n \n \n \n \n \n \n  40 || विदेह सदेह :२६ \nमैविलीक प्रमुख उपभाषाक क्षेत्र आ ओकर प्रमुख विशेषता \n(यू. पी. ए .  ी. परीक्षािीक हेतु उपयोगी)       \n  \nमैविली भारोपीय भाषा पवरिारक, भारतीय आयणभाषा ँ उत्पन्न \nएक महत्िपूर्ण आयणभाषा विक। एवह भाषाक उद्भि ओ विका क \nजेहन प्राचीन  ावहवत्यक मान्यता उपलब्ध अवि ओहन भारतक कोनो \nआधुवनक आयण आ रविड भाषाक नवह अवि। \nकोनो  शतत भाषाक अन्तगणत ओकर अनेक बोली अििा \nउपभाषाक वनमार् कालक्रम ँ क्षेत्रानु ार अिश्य होइत रहैत अवि। \nतकर कारर् अनेक अवि। प्रत्येक भाषा अपन चारूकातक भाषा \n ँ प्रभावित होइत अवि। एवह क्रममे इहो कहल जाइत अवि जे \nप्रत्येक को  पर बोली बदलैत अवि आ प्रत्येक जावत िा  माजक \nभाषा वभन्न होइत अवि। डॉ.  ुभर झा एिं वग्रय णन  न विद्वान \nलोकवन ई पवहनवह स्पष्ट क’ देने िवि जे मैविली एक स्ितंत्र का \n शतत भाषा विक। एवह भाषाक चारूकात चावर गोट भाषा अवि। \nएकर पूबमे बंगला भाषा , पवश्चममे भोजपुरी, उत्तरमे नेपाली आ \nदवक्षर्मे मगही भाषा अवि। इहो स्ितः व द्ध अवि जे कोनो भाषा \nअपन वनकटिती भाषा  भ ँ प्रभावित होइत रहैत अवि। \nउपयुणतत कारर् ँ मैविली भाषामे अनेक बोली अििा \nउपभाषाक जन्म भ’ गेल अवि। \n िणप्रिम मैविली भाषाक विवभन्न उपभाषाक पवरचय डॉ. वग्रय णन \nअपन “Linguistic Survey of India” क दो र भागमे प्रस्तुत  विदेह सदेह :२६|| 41 \nकएने िवि। वहनका अनु ारेँ मैविलीक िः गोट उपभाषा अवि:- \n(1) मानक मैविली (2) दवक्षर्ी मानक मैविली (3) विका-विकी \nबोली (4) पूिी मैविली (5) पवश्चमी मैविली (6) जोलहा बोली।  \nवग्रय णनक उपयुणतत उपभाषा िा बोलीक िर्णन ँ पं. गोविन्द \nझा  हमत नवह िवि। वहनक कहब िवन जे मैविलीक विवभन्न \nबोलीकेँ क्षेत्रानु ार पाँच उपभाषामे बाँटल जा  कैि: (1)   पूिी \nमैविली (2) दवक्षर्ी मैविली (3) पवश्चमी मैविली  (4)  उत्तरी \nमैविली (5) केन्रीय मैविली िा उपभाषा। \nउपयुणतत वििेचना  ँ लगैत अवि जे गोविन्द झा  ेहो वग्रय णनक \nमतानु ार मैविलीक उपभाषाक िर्णन केने िवि। ओना ओ कतहु-\nकतहु विवभन्न उपभाषाक क्षेत्र आवदमे कनेक अन्तर क’ देने िवि, \nअस्तु मैविलीक ितणमान रूपकेँ देखल जाय तँ ज्ञात होइत अवि जे \nवग्रय णनक  मयमे जे मैविलीक विवभन्न उपभाषाक क्षेत्र आ रूप िल \nओवहमे पवरितणन भ’ गेल अवि। एकर अवतवरतत नेपालक तराईमे \nजे मैविली बाजल जाइत अवि ओकरो एकटा फराक रूप िैक। \nएहना वस्िवतमे मैविलीक उपभाषाक िा बोलीक आठ गोट भेद कएल \nजा  कैत अवि: \n1.      मानक मैविली:--  एकर क्षेत्र केन्रीय ओ उत्तरीय पुरना दरभंगा \nवजला (मधुबनी, दरभंगा आ  मस्तीपुर) विक। ओना तँ डॉ . \nवग्रय णनक अनु ारेँ मानक मैविली दरभंगा आ भागलपुर वजलाक \nउत्तरी क्षेत्रक आ पुवर्णयाँ वजलाक पवश्चमी क्षेत्रक िाह्मर्  लोकवन \nबजैत िवि। वहनका  लोकवनक अपन  ावहत्य आ परंपरा िवन्ह जे \nएवह भाषाक विकृत प्रिाहकेँ मन्द कएने अवि। ितणमान मे ई स्पष्ट  42 || विदेह सदेह :२६ \nभ’ गेल अवि जे मानक मैविली िाह्मर्े टाक बोली नवह िवन्ह, \nवकएक तँ मैविली भाषाक पठन -पाठनक प्रिृवत िाह्मर्  ँ आनो \nजावतक मध्य पूर्ण रूप ँ जागल अवि। एवह हेतु मानक मैविली \nवमविलाक  भ जावतक बोली कहल जा  कैत अवि। \n2.      दवक्षर्ी मैविली:-- डॉ. वग्रय णनत दवक्षर्ी मानक मैविलीकेँ दवक्षर्ी \nमैविलीमे राखल जा  कैत अवि। एकर क्षेत्र मुंगेर, मधेपुरा, \n हर ा ओ  मस्तीपुर धवर मानल जा  कैत अवि।  \nमानक मैविली आ दवक्षर्ी मैविलीमे वनम्न अन्तर अवि—(I) \nमानक मैविली मे जतए धातु स्िर ह्रस्ि रहैत अवि ओतए दवक्षर्ी \nमैविलीमे दीघण  भ’ जाइत अवि। जेना-मानक मैविलीमे, ‘जनै िी’ \nहोइत अवि आ दवक्षर्ी मैविलीमे, ‘जानै िी’। \n(II)  िणनामक रूपमे मानक मैविलीमे हमर, तोहर, अहाँ, \nअपने, आवद प्रयुतत होइत अवि। दवक्षर्ी मैविलीमे मोर, तोर, तोहे \n िणनामक प्रयोग होइत अवि।  \n(III) वक्रयापदमे  ेहो वभन्नता देखल जाइत अवि , \nउदाहरर्स्िरूप मानक मैविली ‘अवि’ दवक्षर्ी मैविलीमे ‘अि’ भ’ \nजाइत अवि। \n3.      पूिी मैविली:--  वग्रय णन एकरा गँिारी मैविलीक  ंज्ञा देने िवि। \nएकर क्षेत्र पूवर्णयाँ वजलाक केन्रीय आ पवश्चमी भाग,  ंिाल \nपरगनाक पूिी भाग,  ाहेबगंज आ देिघर धवर अवि। वग्रय णन \nकहैत िवि जे, ई भाषा अवशवक्षत िगण द्वारा बाजल जाइत अवि। \nपूिी मैविली, दवक्षर्ी मैविली आ दवक्षर्ी मानक मैविली ँ  ाम्य  विदेह सदेह :२६|| 43 \nरखैत अवि। ओना कनेक अन्तर  ेहो देखना जाइत अवि—(I) \nदवक्षर्ी मैविलीमे  म्बन्ध कारकमे ‘के’ प्रयोग होइत अवि, मुदा पूिी \nमैविलीमे ‘केर’ वचह्नक प्रयोग होइत अवि। (II) दवक्षर्ी मैविलीमे \n‘विक’ वक्रयाक प्रयोग होइत अवि, मुदा पूिी मैविलीमे ओकर \nबदलामे ‘विकई’ वक्रयाक प्रयोग होहत अवि।  \n4.      विका-विकी बोली:--  ई गंगाक दवक्षर्ी मुंगेरक पुबारी भागमे, \nदवक्षर्ी भागलपुर ओ  ंिालपरगनाक उत्तरी ओ पवश्चमी भागमे बाजल \nजाइत अवि। ई दवक्षर्ी मानक मधेपुराक बोली ँ अत्यवधक  ाम्य \nरखैत अवि। एवहमे शब्दक अन्तमे ‘की’ िा ‘हो’ क उच्चारर् कएल \nजाइत अवि, जेना— अपनो, खएबहो, कहबहो,  ुनलहो आवद। \n5.      पवश्चमी मैविली:-- एकर क्षेत्र मुजफ्फरपुर ओ चम्पारर् वजलाक \nपुबवरया भाग विक जावहपर भोजपुरीक व्यापक प्रभाि अवि। \nवग्रय णनक अनु ारेँ एवह क्षेत्रक कवतपय लोक जे बजैत िवि तकरा \nभोजपुरी कहल जाय अििा मैविली ई कहब कने कवठन। ओना \nमुजफ्फरपुर ँ अलग भेल िैशाली वजलाक क्षेत्रक भाषाक नाम \n‘बवज्जका’ भाषा देल गेल अवि। एवह भाषाक नामकरर् वलच्ििी \nिंशक इवतहा क आधार पर कएल गेल अवि। \n6.      उत्तरी बोली:-- एकर क्षेत्र नेपालक तराई आ ितणमान  ीतामढ़ी \nवजलाक उत्तरी भाग धवर मानल जा  कैत अवि। एवह भाषा पर \nनेपली भाषाक प्रभाि बुझना जाइत अवि। \n7.      जोलहा बोली:-- पुरना दरभंगा वजलाक मु लमानक बोलीकेँ डॉ. \nवग्रय णन जोलहा बोली मानैत िवि। ओना वहनक कहब िवन जे \nवमविलाक मु लमान मैविली नवह बजैत िवि। मुजफ्फरपुर आ  44 || विदेह सदेह :२६ \nचम्पारर् वजलाक मु लमान जे बोली बजैत िवि ओवह पर अिवध \nभाषाक प्रभाि अवि। एकर अवतवरतत ितणमान कालक मु लमानक \nबोली पर उदूण आ वहन्दीक प्रभाि  ेहो पवरलवक्षत होइत अवि। \n8.      केन्रीय मैविली:-- मध्य वमविलाक (दरभंगा, मधुबनी, पंचकोशी) \n म्पूर्ण क्षेत्रक भाषा जकर वनकट कोनो आन भाषा नवह अवि, \nतकरा केन्रीय मैविलीक नाम ँ जानल जाइत अवि। केन्रीय \nमैविली  ावहत्यक भाषाक अत्यन्त नजदीक कहल जा  कैत \nअवि। मानक मैविली आ केन्रीय मैविलीमे बहुत  ामीप्य देखल \nजाइत अवि। \nितणमानमे मैविलीक दू टा उपभाषाक निीन नामकरर् भेटैत \nअवि—अंवगका ओ बवज्जका। विका-विकी, अिात् पूिी बोलीकेँ \nअंवगका कहल जाइत अवि जकर केन्र स्िल विक भागलपुर। \nप्रायः भागलपुर महाभारत कालीन अंग राज्यक राजधानी िल तैँ \nएवह क्षेत्रक भाषाकेँ अंवगका कहल जाइत अवि। बवज्जकाक \n म्बन्धमे वििेचना कएल जा चुकल अवि। \nएतािता ज्ञात होइत अवि जे मैविली भाषाक क्षेत्रानु ार अनेक \nउपभाषा अवि। एखनहुँ धवर एकर पूर्णरूपेर्  िेक्षर् नवह कएल \nगेल अवि नवह तँ वकिु आओर उपभाषाक  म्बन्धमे ज्ञात होइत, तैँ \nएवह वबन्दु पर भाषािैज्ञावनक दृवष्टएँ  िेक्षर् होएब अत्यंत आिश्यक \nअवि। \n \n \n \n  विदेह सदेह :२६|| 45 \nआधुवनक मैविली नाटकमे वचवत्रत : वनधणनताक  मस्या \n(यू . पी. एस . सी . परीक्षार्थीक हेतु  उपयोगी )       \n \n \nभारत गरीबक देश विक। एतुका अवधकांश जनता एखनहुँ \nगाममे रहैत िवि जे वक कृवष कायण पर वनभणर िवि आ बरखा \nपर। फलस्िरुप अवनयवमत बरखा  रकारी उपेक्षा ओ अवशक्षा तिा \nवपिडापनक कारर्ेँ गामक लोक गरीबीक जीिन वबता रहल िवि। \nयैह गरीब वक ान ओ गामक लोक जखन कमयबा हेतु शहर जाइत \nिवि तँ मजदूर िा बोवनहार कहबैत िवि। ओतहु हुनका  भकेँ \nनारकीय जीिन जीिाक लेल बाध्य होम’ पडैत िैक। भारतक कुल \nआबादीक पैंती  प्रवतशतक लगपा  लोक एहन िवि  जे \nजीिनोपयोगी न्यूनतम आिश्यकताक पूवतण करबामे अक्षम िवि। \n        \n         वनधणनता मनुतखकेँ बेि  लाचार आ शवततहीन बना \nदैत अवि। वनधणन मनुतख वपिडल, दीन-हीन बाधाग्रस्त आ  दैि \nदो रक दयारपर जीब’ क लेल बाध्य भ’ जाइत अवि। मानि \nजीिनक भयंकर अवभशाप विक वनधणनता  िा गरीबी। जावह \nमनुतखकेँ दू- ाँझक रोटी नवह, पवहर’ क लेल शरीर पर िस्त्र \nनवह, रहक लेल घर नवह, बीमार भेलापर दिाय-दारूक पाय नवह, \nओ जँ आत्माक उच्चताक दािा करत त’ ओ वमथ्याक व िाय वकिु \nनवह भ’  कैत अवि। ओ स्ितंत्र कोना भ’  कैत अवि ? ओ \nकोनहुँ बडका काज कोना क’  कैत अवि ? ओ अपन विचारकेँ \nस्ितंत्र रूप ँ कोना प्रकट क’  कैत अवि ? वनधणनताक कारर्ेँ \nमनुष्ट्य तंगवदल, तुच्ि, ओि, कमजोर आ अपन ईच्िाक मार’िला  46 || विदेह सदेह :२६ \nबवन जाइत अवि।  \n                                     \n                  मैविली नाट्य  ावहत्य मध्य एवह \n मस्याक विश्लेषर् वनम्नस्ि नाटकमे भेल अवि। जीिनाि झाक \n‘िीर –िीरेन्र’ (1956) भाग्य नारायर् झाक ‘मनोरि’ (1966) \nबाबू ाहेब चौधरीक ‘कुहे ’ (1967) गुर्नाि झाक ‘कवनयाँ – \nपुतरा’ (1967) महेन्र मलंवगयाक ‘ओकरा आँगनक बारहमा ा ’ \n(1980) नवचकेताक ‘नायकक नाम जीिन’ (1971) अरविन्द \nकुमार ‘अक्कू’ क ‘आवग धधवक रहल िै’ (1981) गोविन्द झाक \n‘अवन्तम प्रर्ाम’ (1982) गंगेश गुंजनक ‘बुवधबवधया’ (1982) \nआवद। \n                   मनोरि मे लक्ष्मीनाि अपन वनघणनताकेँ \nको ैत िवि। ओ कहैत िवि---- “हमर नाम तँ दवररनाि होमक \nचाही ने वक लक्ष्मीनाि। एकठाम नाट्यकार गरीबक धीया-पुताक \n ंबधमे कहने िवि जे ओ कोनो काज  ोवच  मवझ कए करैत \nअवि ओ अपन  ुख- ुविधाकेँ त्यावग दैत अवि। एवह पवरप्रेस्िमे \nमैविली नाट्यालोचक डॉ. प्रेम शंकर व ंहक किन िवन --- \n“आविणक दशाक क्षीर्ताक कारर्ेँ मनुष्ट्यकेँ केहन  ंकटा पन्न  \n मस्याक  ामना करय पडैि तकरे वदग्दशणन एवह नाटकमे होइत \nअवि।”1  \n        गरीबीक ई पराकािा िैक जे तयो खाइत-खाइत मरैत \nअवि तँ तयो कमाइत-कमाइत। एतय  मुवचत व्यिस्िाक आभाि \nअवि। एतय अवधकांश नेनाक वस्िवत एहने अवि जे जन्मोपरान्त \nरोजी-रोटीक जोगाडमे लावग जाइत अवि। ‘नाटकक लेल’ मे एवह \n मस्याकेँ उजागर कयल गेल अवि---- “कतेको लोक एक  विदेह सदेह :२६|| 47 \nवकनारमे पडल कूडाक ढेर ँ की  बने बीवि रहल िल, तयो दू \nएकटा रोगायल बच्चाकेँ डेंगा रहल िल ”2 वनम्निगणक यिाि \nवचत्रर्क दृवष्ट ँ ‘ओकरा आँगनक बारहमा ा ’ मैविली नाट्य \n ावहत्यमे अवद्वतीय स्िान राखैत अवि। एवह नाटकक केन्रवबन्दु \nविक  िणहारा िगणक यातनापूर्ण जीिन, िा न्ती पिन, ग्रीष्ट्मीय \nवनदाध, बषाक वरमवझम हेमन्तक शीत आ वशवशरक व हकी  मटा \nगरीबक हेतु, फुव  विक। एवहमे एकटा गरीब एवरिारक बारहो \nमा क दुदैन्य वस्िवतक वचत्रर् कयल गेल अवि, जावहमे कावतक \nमा क एकटा बानगी प्रस्तुत अवि----- \n \n                  “कावतक हे  वख बोवनयो ने लागै िै, \n                  अन्नक नवह कोनो बाट यौ। \n                  पेटक ज्िाला राम  हलो ने जाइ िै, \n                  घर-घर हुलकय राड यौ।”3 \n \n                  िस्तुत: कावतक मा  खेवतहर मजदूरक \nलेल दुखक मा  होइत अवि। एवह  मयमे अन्नाभाि भ’ जाइत \nिैक एहन वस्िवतमे वनम्निगण वस्िवत दयनीय भ’ जाइत िैक – “दू \nगोट कोकडा पकवबवत वपया  लागल हय। ”4गरीब लोकक लेल \nखयबाक हेतु भवरपेट अन्न िस्त्र आ आिा क एकटा जवटल \n मस्या  भ’ गेल अवि एवह  मस्या वद  नाटकारक ध्यान जावत \nिवन--- “अन्न वबना पेट जवरते हय, बस्तर वबना वठठुरबे केली आ \nघर त’ दखते िी”5 प्रो. प्रेमशंकर व ंह एवह नाटककेँ “वमविलाक \nवनम्निगीय  माजक अलबम कहने िवि। ”6 “जावह आँगनक \nबारहमा ा एवहमे टेरल गेल अवद तकर ध्िवन खाली ओवह आँगन ँ  48 || विदेह सदेह :२६ \nनवह आवब रहल अवि, प्रत्युत वमविलाक लाख-लाख आँगन ँ उठैत \nओकर रो , हाहाकार करैत  ोझे ममणकेँ बेवध देमयिला अवि।”7 \n                 आर तँ आर आइ  माजमे एहन गरीबी \nव्याप्त िैक जे गरीबकेँ मुइलाक उपरान्त कफन वकनबाक लेल \nटका नवह रहैत िैक। “अंवतम प्रर्ाम” मे  माजक एहन दुदैन्य \nवस्िवतक वचत्रर् रष्टव्य विक--- “ठीके त’ कहै विऐ। हमरा आरू \nगरीब िी मुदा आवन पर द  गोटय वमवल जाय तँ की ने क ’ \n कैत िी।”8 \n          ‘बुवधबवधया’ मे  ेहो गरीबीक दृष्टान्त भेटैत अवि। \nदेश मे कतेको व्यवततक वस्िवत  ोचनीच अवि। वकिु व्यवतत \nअपन जीिन-यापन विलाव तापूिणक ढग ँ व्यतीत करैत िवि, मुदा \n रकारक ध्यान गरीब लोकक वद  नवह जाइत िैक। जँ  रकार \nद्वारा वकिु व्यिस्िा कयलो जाइि तँ ओकर लाभ गरीब लोक घवर \nनवह पहुँवच  कैत अवि--- “एकरा देह पर एक बीत िस्त्र नवह, \nएकर अंग-2 उघार अवि।”9 \n माजक अवधकांश लोक गरीबी रेखाक नीचाँ अवि। महगी अकाश \nिुवब रहल अवि।  ामान्य लोक अपन पवरिारक हेतु भोजन, िस्त्र \nआिा  जुटएबामे परेशान अवि। ‘अंवतम प्रर्ाम’ मे मुरारीक किन \nअवि--- “तीन-तीन टा बच्चोकेँ भुखले  ुतैत देखैत रहैत िी----\nघरिालीकेँ फाटल िस्त्रमे देखैत िी---अहू  ँ बे ी वकिु अशुभ भ’ \n कैत अवि।”10 \n \n     ितणमान युगमे  ामावजक चेतनाक वनरन्तर बढ़ैत गवतशीलता \nओ परंपरागत रूवढ़ व्यिस्िाक जडताक बीच एकटा भयंकर  ंघषण \nआ तनािक वस्िवत बनल अवि। आधुवनक  ामावजक मैविली  विदेह सदेह :२६|| 49 \nनाटकक मूल-स्िर एवह प्रकारक विवभन्न  ंघषण, तनाि आ अनेक \n ामावजक  मस्या आवद ँ भरल अवि।  ामावजक जीिनक \nयिािणक अवभव्यवतत नाटककारक  ामावजक दृवष्ट आ रचना दृवष्ट \nपर आधावरत होइत अवि। वमविलांचलक  माजमे आविणक विपन्न \nजीिनक अस्तव्यस्तता स्िाभाविकतामे पवरिवतणत भए गेल अवि।  \n \n \n ंदभण \n \n1. मैविली नाटक पवरचय, डॉ. प्रेम शंकर व ंह, \nपृि—96 \n2. नाटकक लेल, नवचकेता, पृि—54 \n3. ओकरा आँगनक बारहमा ा, महेन्र मलंवगया,पृि--1 \n4. िएह, पृि—2 \n5. िएह, पृि--46 \n6. मैविली निीन  ावहत्य,  ं. डॉ. बा ुकीनाि झा, \nपृि--28 \n7. िएह, पृि—28 \n8. अंवतम प्रर्ाम, गोविन्द झा, \n9. बुवधबवधया, डॉ. गंगेश गुंजन \n10. अंवतम प्रर्ाम, गोविन्द झा, \n \n \n  50 || विदेह सदेह :२६ \nमैविली  ामावजक नाटकक मूल केन्र वबन्दु : नारी  मस्या \n(यू . पी. एस . सी . परीक्षार्थीक हेतु  उपयोगी )     \n \n स्िातंत्र्योत्तर युगक अवधकांश नाटक  ामावजक विितणन \nपर वलखल गेल अवि। एवह नाटक  भक केन्र वबन्दु नारी \n मस्या रहल अवि। नारी िगण मे अवशक्षा,  ामावजक वबडम्बनाक \nरुपमे वतलक -प्रिा, बाल वििाह एिं बेमेल वििाहक पवरर्ामस्िरुप \nउपवस्ित  मस्याक  माधानक लेल नाटककार लोकवन प्रेवरत \nभेलाह तिा एवह विषय बस्तुकेँ अपन नाटकक कथ्य बना \n ुधारिादी भािनाक प्रचार-प्र ार कयलवन जावह ँ  माज  ुधारक \nजागरर् जोर पकवड  कय।  \n \nस्िातंत्र्योत्तर मैविली नाटकमे  माजक अवत यिािण \nप्रवतवबम्ब देखबाक हेतु भेटैि। युग विशेषताक अनु ारेँ एवह \nकालािवधक नाटकमे नारीक विवभन्न रूपक प्रवतवबम्ब  हैब अत्यन्त \nस्िाभाविक अवि। एवह काल प्रारंवभक नाटकमे नारी  ंबंधी \n हानुभूवत ओ करूर्ाक स्पष्ट वचत्र उपलब्ध होइत अवि। वकिु \nनाटकमे तत्कालीन नारी जीिनक, पवरिारक मयादामे ओकर यिािण \nवचत्र अंवकत कयल गेल अवि। मैविलीक कवतपय नाटकमे नारीक \nिेदनामय रुप पवरिारक अन्तगणत उभवर कए  ोझाँ आयल अवि। \nएवह कालक नाटककार  ुधारक आँवखये  माज ओ पवरिारक \nविवभन्न दोषकेँ देखलवन पवरिारमे नारीक दुखमय जीिन हुनक \n हानुभूवतक पात्र बनलीह। नारीक  भ ँ पैघ मयादा ओकर पवत \nतिा िैिावहक जीिन विक। कन्याक जीिन मध्यिगीय पवरिारक \nहेतु वचन्ताक कारर् बवन जाइत अवि। दहेजक  मस्या नारीकेँ  विदेह सदेह :२६|| 51 \nयोग्य िर नवह भेटबामे कवठनता, कन्याकेँ ऋतुमवत होएबा ँ पूिणवह \nवििाहक आिश्यकता जीिनक प्रत्येक क्षर्मे मयादा रक्षाक वचन्ता, \nपवतक अ ामवयक मृत्युक कारर्ेँ विधिा बवन जयबाक  ंभािना ओ \nपरावश्रत भ’ कए पवतत होयबाक भय, अ ुरवक्षत अिस्िामे  माजक \nकुदृवष्टक  वशकार हैबाक आशंका , िेश्या जीिन व्यतीत करबाक \nबाध्यता तिा कानूनी दृवष्टएँ पुरूषक एकावधकार इत्यावद अनेक \nकारर् अवि जे नारी जीिनक िेदनामय, यंत्रर्ामय ओ पीडामय \nकिा कहैत अवि। अतः स्िातंत्र्योत्तर कालक अवधकांश नाटककार \nतत्कालीन  ामावजक वस्िवतमे नारीक यिािण रूपक अंकन कयलवन \nजे उपयुणतत  मस्यावदक  ंदभणमे नारी-जीिनक वचत्रर् करैत अवि। \n \nभारतीय  माजमे नारीक स्िान \n             \n \n              माजमे नारी आ पुरूष दुनूक  मान महत्ि \nअवि। जावह प्रकारेँ एक पवहया ँ गाडी नवह चवल  कैत अवि \nओकरा चल’ क लेल  दुनू पवहयाक ठीक होयब आिश्यक अवि, \nओवहना  माज रूपी गाडी केँ चलयबाक लेल पुरुष आ नारीक \nवस्िवत  मान भेनाइ आिश्यक अवि। दुनू मे  ँ जँ एकहु वनबणल \nअवि तँ  माजक उन्नवत  ुचारु रूप ँ नवह भ’  कैत अवि।  \n         \nएक  मय िल, जखन भारतमे नारीक स्िान बड आदरर्ीय िल। \n माजक प्रत्येक काजमे ओकरा  मान अवधकार िलैक। पुरूषक \n मानवह  भा, उत् ि आ अन्य  ामावजक काजमे भाग लेबाक \nओकरा पूर्ण स्ितंत्रता िलैक। धावमणक काज तँ हुनक  हयोगक  52 || विदेह सदेह :२६ \nवबना अपूर्े मानल जाइत िल। ओवह  मय नारी िास्तविक अिणमे \nपुरुषक अद्धांवगनी िलीह। कोनहु काज हुनक  म्मवतक वबना नवह \nहोइत िल। पुरूष  ेहो ओकरा वनरीह मावन अत्याचार नवह करैत \nिलाह। नारी  हो अपनाकेँ गौरिावन्ित मह ू  करैत िलीह तिा \nअपन चवरत्र िा आदशणकेँ उत्तम रखबाक प्रया  करैत िलीह। \nदेशमे  ीता, आ  ावित्री  न देिी  घर -घरमे पाओल जाइत \nिलीह।  माजमे स्त्री वशक्षाक  ेहो खूब प्रचार िलैक। मैत्रेयी, \nगागी, अपाला, विद्यािती, भारती  न विदुषी  ँ गौरिावन्ित िल। \nओवह युगमे नारी िास्तविक अिणमे देिी िलीह।  माजक लेल नारी \nगौरिक िस्तु िलीह। ओवह  मयक  ावहत्यमे नारीकेँ स्पष्ट रूप ँ \nपूजनीय मानल जाइत िल। एवह लेल मनीषी द्वारा कहल गेल िल \n“यत्र नायणस्तु पूज्यंते रमंतु तस्य देिताः”  अिात जतय नारीक \nपूजा आ आदर होइत अवि ओतय देिता विचरर् करैत िवि। एवह \nप्रकारेँ  ंस्कृत  ावहत्यमे नारीकेँ आदर आ  म्मानक दृवष्ट ँ \nदेखबाक िर्णन अवि।  \n \n मय पवरितणनशील अवि। देशमे अनेक पवरितणन भेल, \nधावमणक,  ामावजक, आ राजनवतक क्रांवत भेल एवह  भक प्रभाि \nनारी  माज पर  ेहो पडल। मध्ययुगमे आवब कए नारीक पूिणित \n म्मान नवह रहल। पूजनीय आ आदरर्ीय हेबाक स्िान पर ओ \nकेिल उपभोगक िस्तु बवन कए रवह गेलीह। एमहर देशक \nराजनीवतक वस्िवतमे   ेहो महान पवरितणन भ’ रहल िल। विदेशी \nआक्रमर् प्रबल भेल जा रहल िल। देश पर विदेशी  भ्यता आ \n ंस्कृवतक प्रभाि पडल जा रहल िल। पवरर्ामतः आब नारी पर \nअनेक प्रकारक बन्धन पड’ लागल जकर कोनो कल्पना धवर नवह  विदेह सदेह :२६|| 53 \nिल। हुनका पर अनेक प्रकारक  ामावजक बन्धन लाग’ लागल। \nहुनक स्ितंत्रता आब केिल घरक चौखवट धवर  ीवमत रवह गेल। \nआब ओ  माज आ  ावहत्यमे केिल मनोरंजनक िस्तु रवह गेलीह। \n                    \nजखन मु लमानी शा न एवह देशमे दृढ़ भ’ गेल, तखन \nनारीक पतन  ीमा आर बवढ़ गेल। मु लमान जखन वनवश्चंत भ’ \nक’ शा न करय लगलाह, तखन दरबारमे जतय महवफल जमय \nलागल,  ुरा क दौर चल’ लागल ततय पायलक झन कार  ेहो \nहोम’ लागल। नारी आब कविक लेल श्रृंगारक िस्तु बवन गेलीह। \nकवि आब ओकर जनवन रूप वब वर कय ओकर नख - वशखक \nिर्णनमे डूवब गेलाह। हुनक अश्लील वचत्रक अवतवरतत एवह कालक \n ावहत्यमे आर कोनहु स्िान नवह रवह गेल।  \n          \n        आधुवनक युग जागृवतक युग विक। देशमे जत य \n ामावजक आ राजनीवतक क्रांवत आयल ओतय नारी  माजकेँ  ेहो \nउन्नवतक अि र भेटलैक। िास्तिमे ई युग  मानताक युग विक। \n त्य त’ ई विक जे जाधवर नारीक उत्िान नवह हैत ताधवर देश \nआ  माजक उन्नवत अ ंभि विक। एक नारीक महानता  मस्त \nपवरिारकेँ महान बना दैत अवि। हमरा देशक  भ महान विभूवतक \nचवरत्र वनमार् मे नारीक महत्िपूर्ण स्िान रहल अवि। आब ओ \n मय आवब गेल अवि जे नारी  माजक  ंग लागल  भ कुप्रिाक \nअंत कयल जाय। विधिा-वििाह हो िा वपताक  ंपवत्तमे कन्याक \nअवधकार हो, वशक्षाक क्षेत्रक बाधा हो िा पदा-प्रिाक  भ क्षेत्रमे \nजतेको बन्धन अिशेष अवि आइ ओवह  भ कुप्रिाकेँ  माप्त कर’ \nपडत। जँ  माज नारीक महत्ताकेँ स्िीकार क’ ओकर  भ  54 || विदेह सदेह :२६ \nअवधकार ओकरा पुनः घुरा देत तखनवह देश पुनः ओवह गौरिकेँ \nप्राप्त क’  कत जकरा लेल ओकर जगत्ख्यावत प्रव द्ध रहलैक \nअवि। एवह वदशामे जतय धवर मैविली नाट्यकारक प्रश्न अवि, \nबुझाइत अवि ओ  माजक एकटा  जग प्रहरी जकाँ एवह भूवमकाक \nवनिाह क’ रहल िवि।   \n \nनारीक कारुवर्क स्िरुप \n \n      \n         नारी, पत्नी िा मायक रुपमे भारतीय पवरिारक मूल \nकेन्रवबन्दु होइत अवि। एवह हेतु पवरिारक उत्िान ओ पतनक \nइवतहा मे नारीक वस्िवतक  मीक्षा होएब अत्यंत प्रयोजनीय अवि। \nिैवदक युग ँ ल ’ क’  आइ धवर पवरिार मे नारीक वस्िवतमे \nपवरर्ामात्मक पवरितणन भेल अवि। जतय धवर िैवदक युगक प्रश्न \nअवि भारतमे अन्य   भ्यताक अपेक्षा नारीक वस्िवत कतहुँ नीक \nिल। अन्य प्रचीन  माजमे नारीक  ंग वनदणयताक व्यिहार कयल \nजाइत िल। एतय धवर जे यूनान जे अपन  ंस्कृवतकेँ अवत प्राचीन \nहोयबक दािा करैत अवि, ओतहु नारीक वस्िवत नीक नवह िल। \nइवतहा कार डेवि  वलखैत िवि “एिें  आ स्पाटा मे नारीक \n ुखद वस्िवतक कोनहुँ प्रश्ने नवह उठैत िल। स्पाटा मे नारी पशु ँ \nवकिुए उन्नत िल।”1 \n \n        भारतीय मौवलक  ामावजक व्यिस्िा विशेष कए \nवमविलाक  ंदभणमे नारीकेँ धन, ज्ञान, ओ शवततक प्रतीक मानल \nगेल अवि, जकर अवभव्यवततक रुपमे लक्ष्मी,  रस्िती ओ दुगाक  विदेह सदेह :२६|| 55 \nपूजा एखनहुँ, घर-घर मे कयल जाइत अवि। नारीकेँ पुरुषक \nअद्धांवगनीक रुपमे स्िान देल गेल अवि, जकरा अभािमे पुरुष \nकोनहुँ कतणव्यक पूवतण नवह क ’  कैत अवि। मुदा आइ हमरा \n भक दुभाग्य विक जे िैवदक आ उत्तर िैवदक कालक पश्चात् \nहमरा  माजक मौवलक व्यिस्िा रूवढ़क रुपमे पवरिवतणत होम’ \nलागल तत्पश्चात् नारी मे लाज, ममता आ स्नेहक गुर्केँ ओकर \nकमजोरी मावन पुरुष िगण द्वारा ओकर शोषर् करब आरंभ क ’ \nदेलक। \n                       \nपुरुष प्रधान  ामावजक व्यिस्िामे नारीकेँ पुरुषक िा ना-\nपूवतणक एक  ाधन मात्र बुझल जाइत अवि। ई बात ओवह  भ \nजावत आ िगणक लेल  त्य विक जकर प्रर्ाली  ामन्तिादी विचार ँ \nप्रभावित अवि। हमर  ामावजक जीिन मुख्य रुप ँ चावर वक्रया ँ \n म्बवन्धत अवि- जनन, पवरिारक प्रबंध, आ नेनाक  ामावजकरर्। \nव्यािहावरक रुपमे एवह  भटा वक्रया पर पुरुषक एकावधकार अवि। \nअवधकांश लोक द्वारा नारीक नोकरी करब, वशक्षा प्राप्त करब अििा \nपवरिारक प्रबन्ध मे हस्तक्षेप करब ने केिल  ंदेहक दृवष्ट ँ देखल \nजाइि अवपतु अपन अहमक विरुद्ध  ेहो मानैत िवि। एकै म \nशताब्दीक तिाकवित   मतािादी  माजहुँमे नारी पर होम’ िला \nअत्याचारमे कोनो बे ी  ुधार नवह भेल अवि, जखन की एवह \nअत्याचारमे पवरितणन अिश्यंभािी भ’ गेल अवि। \n \nनारी एिं पुरुष  माजक  मविभाग अवि। प्रत्येक क्षेत्रमे \nदूनूक  मान अवधकार अवि। वकन्तु  माजक  ंरचना एहन अवि \nजे पुरुष द्वारा नारीकेँ उत्पीवडत करबाक प्रिृवत्त मैविल  माजमे  56 || विदेह सदेह :२६ \nदृवष्टगत भ’ रहल अवि। जँ हम आन-आन भारतीय  माजक \nतुलना मैविल  माज ँ करी तँ बुझना जाइि जे मैविल  माजमे \nनारीक उत्पीडन  मस्या कने बे ी गंभीर अवि। एवह कारर्  ँ \nपावरिावरक स्िरुप मे  ेहो स्पष्ट पवरितणन दृवष्टगोचर भ’ रहल अवि \nआ  माजमे नारीक स्िान नगण्य  भेल जा रहल अवि। यिा मय \nखा  क’ मैविल  माजमे नारीक वस्िवतमे नारीक  मताकारी \nमूल्यमे पवरवस्िवत कोन तरहेँ प्रभावित कयलक आ क’ रहल अवि \nएवह  ंबंधमे  ामावजक नाटकक माध्यमे विवभन्न मैविली नाट्यकार \nनारीक दशाक िास्तविक वचत्रर् अपन- अपन नाट्यकृवतमे करबाक \nप्रया  कयने िवि जकर चचा वनम्न रुपेँ कयल जा  कैत अवि। \n \nशारीवरक प्रताडना \n   \n \nशारीवरक प्रताडनाक रुपमे वहं ाक बढ़ैत  मस्या केिल \nभारते धवर  ीवमत नवह अवि अवपतु  ं ारक अवधकांश देशमे ई \n मस्या गंभीर भेल जा रहल अवि। “कनाडा मे प्रवत चावर नारी \nपर एकक  ंग मावर-पीटक घटना होइत अवि। बैंकाकमे आधा \nनारी अपन पवत द्वारा पीटल जाइत िवि। अमेवरका  न विकव त \nदेश मे  ेहो ई  मस्या गंभीर अवि।”2  \nएकटा निवििावहता  जावह  ंरक्षर् प्रेम आ  हयोगक \nभािना ल’ क’  नि घरमे अबैत अवि ओतय पवत,  ा  िा \nपवरिारक अन्य  दस्यक द्वारा पीटल गेला पर ओकरा कतके \nअ ह्य िेदना होइत हैतेक तकर अनुमान हम आ ानी ँ नवह लगा \n कैत िी। नारीकेँ शारीवरक रुप ँ प्रतावडत करबाक पािू  विदेह सदेह :२६|| 57 \nपावरिावरक कलह, पावरिावरक विघटन, पारस्पवरक अविश्वा  आ \nगरीबी अवि। \n \nमैविली नाटकमे कवतपय नारीक िेदनाक रुप पावरिारक \nअन्तगणत उभवर कय आयल अवि। मैविली नाटककार  ुधारक \nआँवखये   माज ओ पवरिारक  विवभन्न दोषकेँ देखलवन अवि। \nपवरिारमे नारीक दुःखमय जीिन हुनक  हानुभूवतक पात्र बनलीह। \nगोविन्द झाक ‘ब ात’ नाटक मे  ुवगया अपन पवतकेँ परमेश्वर मावन \n ेिा करैि। ओ  ामावजक जीिनकेँ व्यिवस्ित रखबाक हेतु अपन \n म्पूर्ण पवरिारक भार उठौने िवि तिावप ओ अपन पवत द्वारा \nप्रतावडत होइत िवि--- \n \n ुवगयाः  “मडुआ उलबैय िवलयै। एलैय हल्ला करैत जलखै \nला,जलखै                       ला, हम \nकहवलयै, कोनदन कमाइ क ’ के एलाह जे जलखै    \nवदऔन। की ब , ठामवह चेरा उठा केँ वपटवपटा \nदेलक।”3 \n    \n          \n       विडम्बना ई विक जे इ  मस्या केिल ग्रामीर् , गरीब \nआ अवशवक्षत नावरये धवर  ीवमत नवह अवि अवपतु वशवक्षत \nमध्यिगीय ओ नगरीय पवरिारहुँ मे नारीक कमोबेश यैह वस्िवत \nअवि।  58 || विदेह सदेह :२६ \n \nयौन उत्पीडन \n \n \nमैविली नाटकक अध्ययन ओ अनुशीलनक उपरांत जे एक \n मस्या स्पष्ट दृवष्टगोचर होइत अवि ओ विक नारी पर होम’ िाला \nअत्याचार ओ शोषर्। मयादा, चवरत्र कत्तणव्यपरायर्, त्याग, \n हनशीलता, शील ओ अन्य गुर्   ँ मवहमामंवडत क’ जावह  ुन्दर \nढंग ँ पुरुष  माज ओकरा  ंग िल कयने अवि ओवहमे स्त्रीकेँ \n ेहो पता नवह चवल  कल जे ओ शोवषत भ ’ रहल अवि। \nउत् गणक नाम पर पुरुष ओकरा ँ  भ वकिु माँगैत रहल आ \nओकरा लूटैत रहल। नारी कतहुँ महानता ँ विभूवषत होयबाक गिणक \nमोह ँ ओकरा पर अपनाकेँ वनिािर करैत रहल त ’ कतहु \nपवरवस्िवतिश। मुदा ई स्त्रीयजवनत गुर् जतय ओकरा लेल एक \nवद  हवियार व द्ध भेल ओतवह दो र वद  ओकर यैह गुर् , \nओकर कमजोरी, वििशता, लाचारी ओ पतनक कारर्  ेहो बनल। \n \nनारी शोषर्क  भ ँ घृवर्त रुप विक ओकर यौन शोषर्। \nई एक प्रकारक गहन मानव क शोषर् विक जे शारीवरक यातनाहुँ \n ँ बे ी पीडादायक अवि। डॉ. प्रबोध नारायर् व ंह द्वारा वलवखत \nएकांकी नाटक ‘हािीक दाँत’ क नेता मवहला आश्रमक  ंरवक्षका \nवबजली देिीक  हयोग ँ खूब टकाक  ंग्रह करैत िवि आ जखन \nओवह टकामे ँ वबजली अपन कमीशन माँगैत िवि तँ नेताजी \nबनािटी प्रेमीक रुप धारर् कय वबजलीक  ंग आवलंगनबद्ध भ’ \nजाइत िवि आ कहैत िवि कतेक टका लेब, ई कपटी नेता  विदेह सदेह :२६|| 59 \nचवरत्र भ्रष्ट अवि। ई टकाक लोभ देखा वबजलीक  ंग अनैवतक \n ंबंध त’ रखनवह िवि, वबजलीयेक  हयोग ँ अपन िा नाक \nभूखकेँ रोवहर्ी नामक एक युिती ँ शान्त करैत िवि। पवरर्ाम \nस्िरुप ओ अ हाय लाचार युिती गभणिती भ’ जाइत अवि। आब \nओ वबजलीकेँ परामशण दैत िवि जे----“धुर औषध कवह के वकिु \nपुवडया खोआ वदयौक ने ?4 \n   \nितणमान  माजमे उच्चिगणक लोक द्वारा नीच िगणक स्त्रीक \n ंग कोना यौन अत्याचार करल जाइत अवि तकर स्पष्ट वचत्र \nहमरा भेटैि कांचीनाि झा ‘वकरर्’ द्वारा वलवखत ‘कर्ण’ नामक \nएकांकीमे यद्यवप एकांकीक किानक आ पात्र पौरावर्क अवि मुदा \nएकांकीकार लाक्षवर्क रुपमे  ूयणकेँ उच्च िगण आ कुन्तीकेँ अिोप \nिगण मावन  माजमे घवट रहल यौन उत्पीडन वद   माजक ध्यान \nआकृष्ट कयने िवि। एवह एकांकीक माध्यमे  माजमे पैघ लोक \nकहओवनहारक गुप्त भ्रष्टताक भण्डाफोड कयल गेल अवि। देि \nअिात् उच्च िगणक लोक जे नीच िगणक  ंग वििाह तँ नवह क’ \n कैत अवि मुदा गुप्त रुप ँ  म्भोग आ  म्पकण क’  कैि जकर \nकुवत् त पवरर्ाम भोग पडैत िैक नीच िगणक लोककेँ। \n \n ूयणः       हम देिता िी। देिता मनुतखक बेटीकेँ....... \nकुन्तीः   (उत्तेवजत स्िरमें) मनुतखक  ंगे भोग-विला  कयने देह        \nनवह िूतई िवन आ दे  िुवत जयतवन ? \n ूयणः     (विरतत स्िरमे) मनुतख एखन तन-मन-धन लगा क’ \nदेिताक   पूजा करैत अवि-- मरलाक बाद स्िगण \nजयबाक लेल। जीबैत स्िगण जयबाक कल्पनो नवह  60 || विदेह सदेह :२६ \nकरैत अवि। मनुतखक बेटीकेँ स्त्री बना क’ स्िगण \nल’ जाय लगबैक तँ ओ भाि रहतैक ? \nकुन्तीः    (अप्रवतभ स्िरमे) तखन मनुतखक कन्याक  ंग  म्पके \nवकएक  करैत िी ? \n \n ूयणः      (हँव ) आनन्दक लेल ? मनुतखकेँ मनुतख बना क’ \nराखैक      लेल। \nकुन्तीः     (गह्ववरत स्िरेँ) आ जँ  ंतान भ’ जाइत होइत त’ ओ \nमनुतखे  भ’ क’ रहैत होयत। \n ूयणः       हँ, मनुतखक पेटक देिता कोना होयत ? 5 \n \nअरविन्द कुमार ‘अक्कू’ क नाटक ‘रतत’ (1992) मे अिैध \n न्तानोत्पवतक भयािह पवरर्ाम  ँ  माजकेँ एकटा चेतािनी देल \nगेल अवि। एवह घृवर्त  ामावजक विभीवषका पर नाटककार कहेन \nप्रकाश देने िवि  े रष्टव्य विक----- \n \nवक ुनः    “तोहर तँ गप्पे अनटटेल होइि। हौ  डकक कातमे \nगरीबक नै तँ धवनकक नेना फकेल रहतैक?”6 \n \n तृवप्त नारायर् लालक नाटक ‘ प्पत’ मे  माजक एक \nदुःष्ट्चवरत्र व्यवतत श्रीकान्त, हवरजन युिती नीलमकेँ अपन प्रेमजालमे \nफँ ा ओकर  तीत्ि भंग करैि जावह करर्ेँ ओ  माजमे मुँह \nदेखयबाक योग्य नवह रवह जाइत अवि। अन्ततः कोठा परक \nनारकीय जीिन जीबाक लेल बाध्य होम’ पडैत िैक।   \nमहेन्र मंगवगयाक ‘लक्ष्मर् रेखा खवण्डत’ मे  ेहो एवह विषय  विदेह सदेह :२६|| 61 \nपर दृवष्टपात कयल गेल अवि---- \n \nमनोजः     “हँ, एना  कपकेलेँ वकएक ?  दरोगा  ावहब इएह \nओ शैतान िी जे कतेको बेटी -पुतोहुक इस्त्रीकेँ \nलोभ आ बलात्कार ँ भ्रष्ट करैत आयल अवि। \nगाममे हरदम एकटा ने एकटा उधिा मचबैते रहैत \nअवि जावह ँ लोक अशांत अवि।”7 \n \n       एवह तरहेँ कहल जा  कैि जे आधुवनक  माजमे नारीकेँ \nकहक लेल भनवह देिी आ दुगाक दजा देल गेल अवि, मुदा \nपुरुषक िा ना वशकार ओ कोना भ’ रहल िवि एवह विषय िस्तुकेँ \nमैविली नाटककार बड  जीि वचत्रर् कयने िवि। \n \nबाल सििाह \n \n            बाल-वििाहक तात्पयण वििाहक ओवह प्रिा ँ अवि \nजावहमे रजोदशणन  ँ पूिणवह कन्याक वििाह कइल जाइत अवि। \nअनेक धमणशास्त्रक नामपर मध्यकालवह ँ जावह विश्वा केँ बढ़ािा देल \nगेल जे कन्याकेँ रजस्िला होम’  ँ पूिण जँ वििाह नवह कयल गेल \nतँ एवह  ँ माता-वपताकेँ महापाप होइत िैक। एहन वििाह कतके \nहास्यास्पद अवि  े एवह बात ँ स्पष्ट भ’ जाइत अवि जे हमरा \nकोनहुँ मूल धमण ग्रंिमे बाल-वििाहक कोनहुँ वनदेश नवह देल गेल \nअवि । तिावप ई व्यिस्िा आइयहुँ वमविलामे व्याप्त अवि। बाल-\nवििाहक प्रचलन मैविल  माजमे चाहे जावह पवरवस्िवत ँ भेल हो \nमुदा एवह कुप्रिाक कारर्ेँ आइ  माजमे कतोक प्रकारक गंभीर दोष  62 || विदेह सदेह :२६ \nउत्पन्न भ’ गेल अवि। एक वद  जँ कन्याक अपवरपति आयुमे \nनेनाक पालन-पोषर्क भार आवब जाइत अवि तँ दो र वद  दुबणल \nस्िास्थ्य हेबाक कारर्ेँ लाखक लाख मायक मृत्यु प्र िक  मय भ’ \nजाइत िैक। एवह  मस्याक कारर्ेँ मैविल  माजक कन्यामे \nवशक्षाक दर बहुत वनम्न भ’ गेल िैक वकएक तँ बाल - वििाहक \nकारर्ेँ ने त’ ओ वशक्षा प्राप्त क’  कैत अवि आ ने एकरा जरूरी \nबूझल जाइत अवि। एवह प्रिाक कारर्ेँ वििाह एकटा  ंयोग मात्र \nबवन कए रवह गेल अवि। एवहमे उवमरक अ मानता हेबाक कारर्ेँ \nएक वद  जँ यौन-वलप् ा अतृप्त रवह जाइत अवि तँ दो र वद  \nबाल-िैधव्य आ तकर पवरर्ामस्िरूप िेश्यािृवत आवद  न  मस्या ँ \n माज ग्रव त भ’ जाइत अवि। एहना वस्िवत मे नारीक जीिन  \nनारकीय भ’ जाइत अवि। मैविली नाटकमे बाल-वििाहक  मस्या \nल’ क’ कतोक नाटककार अपन नाट्य रचना कयने िवि, एवहमे \nएकटा बानगी प्रस्तुत अवि ‘वत्रिेर्ी’ क नावयका दुगाक जवनक \nवििाह िओ िषणक उवमरमे पैंताली  िषणक बूढ़ ँ क’ देल जाइत \nिैक । कन्याक वपता मधुकान्त पन्रह  हजार टकाक लोभमे \nअपन फूल  न कन्याक वििाह एहन िरक  ंगे क’ दैत िवि जे \nवििाहक चावरये मा क पश्चात् ओ विधिा भ’ जाइत अवि। नावयका \nदुगा जखनवह बाल्यािस्िाकेँ पार कए युिािस्िामे प्रिेश करैत िवि \nहुनक देओर नरेश हुनका अपन िा नाक वशकार बनाब’ चाहैत \nिवि जे दुगाकेँ मान्य नवह िवन। अन्ततः ओकरा शरीर पर पेरोल \nढ़ावर कए आवगमे स्िाहा क’ देल  जाइत िैक। कन्याक भािी \nदुदैन्य वस्िवतक वचत्रर् हुनक माय मधुकलाक शब्दमे एना देखल \nजा  कैि --                                     \n       विदेह सदेह :२६|| 63 \n \nमधुकला—  “(उग्र भािेँ) बाप रे बाप ! एहन अन्हेर गप्प कतहुँ \n ुनल अवि। एक वद  िओ िषणक पत्नी आ दो र \nवद  पैंताली  िषणक पवत। बड अन्हेर होइत \nअवि। हमर बेटीकेँ ओ बाप  दृश बुवझ पडतैक, \nनवह वक पवत  दृश। हम अपन बेटीक वििाह \nओकरा ँ नवह करब।’’8  \n \n          मुदा आश्चयणक विषय विक एखनहु  माजमे बाल \nवििाह भ’ रहल अवि जकर दुष्ट्पवरर्ाम  माज भोवग रहल अवि \nमुदा ओकर आँवख नवह फुजैत िैक। \n \n \nदहेज \n \nमैविल  माजमे घरेलू वहं ाक  ब ँ व्यापक रूप दहेजक \nकारर्ेँ नारीकेँ देल गेल यातना आ ओकर हत्याक रूपमे आयल \nअवि। आश्चयणक गप्प विक जे दहेज वनरोधक अवधवनयम बवन \nगेलाक पश्चातो विवभन्न  मुदायमे कन्या पक्ष ँ बे ी ँ बे ी दहेज \nप्राप्त करबाक प्रचलन  माजमे बवढ़ये रहल अवि। अवधकांश माय-\nबाप िर-पक्षक इच्िानुकूल दहेज देब’ मे अ मिण रहैत िवि। \nवििाहक पश्चातो विवभन्न अि र पर कन्याक माता-वपता ँ ओकर \n ा ु-  ुर द्वारा विवभन्न िस्तुक माँग करब एक स्िाभाविक प्रवक्रया \nबवन गेल अवि। जँ निवििावहता अपन माय-बाप ँ ओ िस्तु नवह \nआवन  कैत िवि  तँ ओकरा  ा ुर पक्ष द्वारा कतोक प्रकारक  64 || विदेह सदेह :२६ \nममणस्पशी ताना  ुन’ पडैत िैक। बात-बात मे ओकरा अपमावनत \nकयल जाइत अवि। ओ भाँवत-भाँवतक लाँिन  ेहो लगाओल जाइत \nिैक। एतबे नवह ई प्रवक्रया ता धवर चलैत रहैत िैक जाधवर ओ \n ा ुर िलाक इच्िाक पूवतण नवह क’ दैि। \n             \n    दहेजक कारर्ेँ भारतीय नारीक केहन दुदणशा होइत िैक तकर \nवचत्रर् हमरा  ुधांशु ‘शेखर’ चौधरी क ‘लेटाइत आँचर’ क नावयका \nममताक करूर् चीत्कार मे भेटैत अवि--- \n \nममता : “अहाँ हमरा खत्तामे फेवक देलौं। ओकरा रेवडयो,  ाइवकल \nनै    देवलयै, ओ दो र मौगी बे ावह आनलक। \nबाबू अहाँ देखवलए ऐ ओकरा ? हम एतवह ँ  भ \nवदन देखै वियै। ओ  ब वदन हमरा लग अबैए,  ब \nवदन हमरा िाती पर आवब कए बैव  जाइए, हमरा \nिाती पर बैव  कए जाँत वप ैत रहैये । अहाँ ओवह \nमौगीकेँ कवहयो देखने वियै ?” 9 \n \n            पयाप्त दहेज नवह देबाक कारर्ेँ ममता  न \nनारीक केहन विवक्षप्त अिस्िा      भ’ जाइत िैक  े स्ितः \nअनुमान कयल जा  कैि। एतबे नवह एवह पैशावचक व्यिस्िाक \nप्रवत मोनमे ततेक ने डर  मा जाइत िैक जे ओ दो रहुकेँ एवह \nपवरर्ामक भविष्ट्य भोतता  रूपमे देवख व हवर जाइत िैक—  \nममता : “भैया, बाउक   ुर जँ बाउकेँ मेटर ाइवकल नै देतै तँ \nबाउ            अपन कवनयाकेँ िोवड देतै ? \nएत’ कवहयो नै आब’ देतै ?......अहाँ नै बाजै िी  विदेह सदेह :२६|| 65 \nबाउ, तोहीं कह’ िोवड देबहक ?”10 \n         \n            जावह पवरिारमे ममता  दृश दहेजक मारवल कन्या \nिैक ओहो अपन पुत्रक वििाहमे टकाक लेन- देन उवचक बुझैत \nिवि। वतलक दहेजक कारर्ेँ मैविल ललनाकेँ एहन दुष्ट्पवरर्ाम \nभोग’ पडैत िैक जे “कवनयाँ – पुतराक” नावयका  त्यानाशी दहेज \nप्रिाक मावर ँ बतावह भ’ जाइत अवि, जावह ँ  िणगुर्  ंपन्न भेलो \nउत्तर ओकरा पवत द्वारा दाम्पत्य  ुख नवह भेटैत िैक। फलस्िरूप \nयौिनािस्िामे ओ बतावह भ’ कवनयाँ- पुतरा खेलाइत रहैत िैक। \nरष्टव्य विक ओकर इ िेदना आ अतृप्त लाल ा--- \n \nवनमणला--- “ठगै िी। (माय ँ)  ुनही माँ ! वपपही बाजै िै वक \nनवह.....? माँ कवनयाँ पुतराक वििाह हेतैक की िर \nकन्याक ? नवह, नवह कवनयाँ -पुतराक...कवनयाँ-\nपुतराक ह- ह- ह- ह-”11    \n   \n             पयाप्त दहेज नवह लयबाक कारर्ेँ कन्याकेँ \nएतेक प्रतावडत कयल जाइत अवि जे ओ प्रायः आत्महत्या धवर क’ \nलैत अवि। एतबे नवह कखनहु-कखनहु तँ दहेजक लोभमे लोक \nअपन पत्नी केँ घरक आन  दस्यक  ंग वमवल कए हत्या  ेहो क’  \nदैत िैक। एहन भािनाक पवरचय हमरा मवर्पद्म वलवखत एकांकी \nनाटक ‘ते र कवनयाँ’ मे भेटैत अवि जावहमे दहेज प्राप्त करबाक \nलेल तरूर् पीढ़ी एिं ओकर माय-बाप नरभक्षी बवन दू-टा कन्याकेँ \n ुड्डाह क’ देलक। एतय दहेज पीवडताक करूर् चीत्कार  ुनल \nजा  कैत अवि----  66 || विदेह सदेह :२६ \n \nषोड ीः  “हम जीबय चाहै िी राजा,  जीबय चाहैत िी, हमरा \nखोलबा     वदअ। रावतए एवह रोगी िृद्ध ँ हमर \nवििाह एवह कारर्ेँ भेल जे हमरा  ुलक्षर्ा हेबाक \nकारर्ेँ ई नवह मरताह। हाय रे  ुलक्षर्ा ! रावतमे \nवििाह भेल आ आइ हम जरय जा रहल िी। \nिृद्धाः     चुप पवपवनयाँ।  \nषोड ीः   हमरा बचा वलय राजा, हम जीबय चाहै िी।”12 \n \nएवह कुप्रिा आ अनैवतक व्यापार ँ क्षुब्ध भ’ नाटककार स्ियं कहैत \nिवि— \n                  “आरे वतलक आ दहेजक वपशाच, एवह \nदेशक नारीत्िकेँ आ   व नेह ँ पो ल बेटी  भकेँ \n ुआवद- ुआवद खो।”13   \n                 \n             भारतक  ंदभणमे दहेजक कारर्ेँ घरेलु वहं ाक \n मस्याकेँ एवह चौंकाब’ िला तथ्य ँ बुझल जा  कैत अवि। मानि \n ं ाधन विका  मंत्रालयक एकटा आँकडा ँ स्पष्ट होइि जे एतय \nप्रवतवदन  ोलह नारीक दहेजक कारर्ेँ हत्या होइत िैक, लगभग \n त्तवर प्रवतशत ग्रामीर् आ नगरीय पवरिार एहन अवि जावहमे कोनो \nने कोनो रुपमे नारीक विरुद्ध वहं ा भ’ रहल िैक। \n \n \n \n  विदेह सदेह :२६|| 67 \nिेश्यािृवत्त \n \n               \n          िेश्यािृवत्त भारतीय   माजक कैं र विक। एवह \nज्िलंत  मस्या ँ हमर  माज तेनाने ग्रव त अवि। जे ने ओकरा \nआत्म ात करबाक शवतत िैक आ ने ओकरा  अन्त करबाक \n ामथ्यण िैक। एतबा तँ वनविणिाद रुपेँ स्िीकार कयल जा  कैि जे \nतयो नारी जन्मजात िेश्या नवह बनैत अवि, प्रत्युत पवरवस्िवतक \nमावरक कारर्ेँ ओ एवह धन्धाकेँ स्िीकार करैत अवि जकर कवतपय \n ामावजक पृष्टभूवम विक जे एकर वनमार्मे  मान रुपेँ  हयोग \nप्रदान करैत आयल अवि। िेश्याक ने  ामावजक मयादा िैक  आ \nने  ामावजक प्रार्ी ओकरा इज्जवतक दृवष्ट ँ देखैत अवि। तिावप \nओकर  मावजक पक्ष एहन अवि जे तयो स्िेच्िया तँ तयो \nपवरवस्िवत ँ लाचार भ’  माजमे जीवित रहबाक हेतु एवह धन्धाकेँ \nस्िीकार क’ लैत अवि। उत्कषण युगक मैविली नाटककार नारीकेँ \nउच्िृंखल ओ स्िच्िन्द रुपमे देखबाक आकांक्षी नवह िवि, वकएक \nतँ जीिनक गहन अध्ययनक पश्चात् ओ अनुभि कएलवन जे \n माजक आधार नारी विक। वकन्तु स्त्रीक प्रवत पुरुषक  कुवत् त  \nमनोिृवत्तमे अद्यावप कोनो पवरितणन नवह देखबामे अबैत अवि। \nपावरिावरक जीिनमे अपन अवस्तत्ि ँ प्र न्नता आ  ंतोष उत्पन्न \nकएवनहावर नारीकेँ डेग-डेग पर पवत ँ  मझौता करय पडैत िैक। \n                 \n       आधुवनक  माजमे कवतपय एहन पवत िवि जे पत्नीकेँ \nपत्नी नवह बुवझ केिल हार-माँ  िाली नारीक रुपमे देखैत िवि। \nओ अपन स्िािण व द्ध करय लेल पत्नीकेँ अनुवचत यौन व्यापार कर’  68 || विदेह सदेह :२६ \nलेल प्रोत् ावहत करैत अवि जकरा िेश्यािृवत्तक नाम देब  िणिा \nउवचत बुझना जाइत अवि। नोकरीमे पदोन्नवत प्राप्त करबाक लेल \nनारीक  दुपयोग करबाक प्रिृवत्तक वदग्दशणन हमरा नवचकेताक \n‘नाटकक लेल ’ मे भेटैत अवि। एकर पात्र शंकर  तीकेँ \nिेश्यािृवत्तक वद  धकेवल रहल िवि।  तीक  ंस्कार इच्िा  एिं \nमानव कता  िणिा एकर विरोध करैत अवि, वकन्तु पुरुष प्रधान \n माजमे ओकर महत्ि नवह रवह जाइत अवि। ओ अपन इच्िाक \nप्रवतकूल पर-पुरुषक अंक-शावयनी बनैत अवि जे ओकर वनरीहताक \nपवरचायक कहल जा  कैिः- \n \n तीः  “(क्रोध ँ अ ंिृत भए चीत्कार करैत) \n        अहाँ हमरा िेश्या बना रहल िी,अहाँ अपन प्रेमकेँ बेवच \nरहल िी, \n       अहाँ हमरा  मस्त प्रेम-प्रीवतक गला घोंवट देने िी, \nअहाँक  \n              हािमे तकर चेन्ह अवि। क्षमताक लाल ामे \nअहाँक  भ \n             बात ँ दुगणंध बहरा रहल अवि।”14 \n \nनारी शोषर्क विरुद्ध अपन नाटक ‘नायकक नाम जीिनमे’ नवचकेता \n माजपर व्यंग्य कयने िवि। \n \nनिलः     “हम नवह जनैत रही, हमर मुहल्लाक मानल लोक  ब        \nरावतक पहरमे  जावह कोठा  ब ँ घुरवि िलवि \nओवह महक िेश्या  ब कालू  रदारक अधीन  विदेह सदेह :२६|| 69 \nिैक।’’15 \n \n       चौधरी यदुनाि ठाकुर ‘यादि’ क नाटक ‘दहेज’ मे  ेहो \nिेश्यािृवत्तक वचत्र उपवस्ित कएल गेल अवि। नाटकक नायक \nरघुनन्दन अपन वििावहता पत्नी दुलरीकेँ िोवड मोती (िेश्या) क  ंग \nिेश्यागामी भ’ जाइत अवि-- \n      \nरघुनन्दनः  “तुम्हारी और तुम्हारी खुब ुरती के अलािा मेरे वलए  \n ोचने    का म ाला ही कौन  ा है ? \nमोतीः      ( लाम करैत) मैं वनहाल हुई मेरे राजा। \nरघुनन्दनः  वनहाल यों हुआ जाता है ? मेरे पहलू मे बैठो, मेरे \nजलते हुए वजगर पर मरहम डालो। तर होने दो \nमेरे प्या े लबों को, अपने लिों और शरबते अनार \n े।”16 \n \n \n        एवह तरहँ हम देखैत िी आजुक  माजमे कोना नारीकेँ \nवििश कयल जाइत िैक िे श्यािृवत्तक लेल। उन्मेष युगक \nनाटककार एवह रोगक पदाफाश कयलवन ओ  ंगवह चेतािनी द’ \nरहल िवि एवह कुप्रिाकेँ  ुधारबाक हेतु।  \n \n \n \n \n  70 || विदेह सदेह :२६ \nस्त्री - पुरूष  ंबंधक नि आयाम \n \n \nितणमान  मयमे हमरा  माजमे प्रत्येक स्तर पर भ’ रहल \nपवरित्तणन केँ लवक्षत कयल जा  कैत अवि। ई पवरितणन निीन \nविचारधाराकेँ जन्म देलक जावह ँ स्त्री-पुरूषक  ंबंधकेँ बे ी \nप्रभावित कयलक । हमरा  माजक धूवर पवरिार विक आ \nपवरिारक धूरी पवत-पत्नी। एवह तरहेँ ओकरा आप ी  ंबंधमे आयल \nपवरितणनक प्रभाि पवरिार ओ  माज पर पडब स्िाभाविके अवि। \nप्रारंभमे पवत ओ पत्नीक परस्पर वरश्तामे पवतकेँ ऊँच स्िान प्राप्त \nिलैक आ ओकर तुलना परमेश्वर  ँ कयल जाइत िलैक। वशक्षाक \nअभािमे पत्नीक जीिन पूर्णरूपेँ पवत पर आवश्रत िलैक एवह कारर्ेँ \nओ पवतक  ंग अपन  ंबंधमे कोनो तरहक पवरितणन लाब ’ मे \nअ मिण िलीह। जँ पवत अपन अवधकारक दुरूपयोग क’ ओकर \nउपेक्षा ओ वतरस्कार करैत िल तैयहु ओकरामे ओतेक  ाह  नवह \nिलैक जो अपन  ंग भ’ रहल अन्यायक प्रवतकार क’  कय।  \n                  \n       जेना-जेना वशक्षाक प्रवत नारीक जागरूकता बढ़ल गेलैक \nआ नारी वशवक्षत होमय लगलीह तवहना-तवहना पवत-पत्नीक परस्पर \nवरश्ता  ोहो प्रभावित होमय लागल। वकएक तँ वशक्षा नारीकेँ अपन \nअवस्तत्ि आ अवधकारक प्रवत जागरूक बनैलक। जखन ओकरामे \nअवधकारक प्रवत जागरूकता बढ़लैक तखन ओकरा लेल आिश्यक \nभ’ गेलैक जो ओ अवधकारक रक्षा करय आ अन्याय भेला पर \nओकर विरूद्ध अपन आिाज उठा  कय। आ ई तखने  ंभि अवि \nजखन ओ आत्मवनभणर हो, पवरर्ामस्िरूप नारी वशवक्षत होमक  ंगवह- विदेह सदेह :२६|| 71 \n ंग आत्मवनभणर  ेहो होम लागल। गोविन्द झाक नाटक ‘ब ात’ मे \nहमरा एवह दृवष्टकोर्क आभा  भेटैत अवि। एवह नाटकक नायक \nकृष्ट्र्कान्त एक आदशणिादी युिक िवि। हुनक वपता फलहारीक \nपुत्री फुलेश्वरी  ँ हुनक वििाह कर’ चाहैत िवि, मुदा कृष्ट्र्कान्त \nअवशवक्षता फुलेश्वरी पर अवशक्षत होयबाक कटाक्ष करैत िवि आ \nघर ँ पडा जाइत िवि। फुलेश्वरी एवह अपमानकेँ एकटा चुनौतीक \nरूपमे स्िीकार करैत िवि तिा ओ घर  ँ बाहर भ’ वशक्षा प्राप्त \nकरैत अवि आ  माज  ेिा करैत अवि। जोतखीजी द्वारा पुष्ट्पा \n(फुलेश्वरी) क चवरत्रकेँ उद्घावटत करैत िवि----- \n \nबमबाबा--- “िाह िाह ! बेटी, तोहर  फलता पर आइ हमरा अपार \nहषण भ’  रहल अवि, आ कतेक अबलाकेँ  बला \nबना रहल अवि। आब हमरा विश्वा  भ’ गेल। \nआइ नवह कावि तोहर प्रवतज्ञा अिश्य पूरा हेतौक—\nएक वदन फेर वमविलाक मवहला भारतक आदशण \nमवहला कहाओत।”17     \n                        एवह तरहेँ हम कवह  कैत िी \nजे वशक्षा ,पाश्चात्य  ंस्कृवत ओ  भ्यताक प्रभाि, स्त्री-पुरूषक \n मानता आ स्ितंत्रताक भािना नारीमे स्िातंत्र्य भािक जन्म \nदेलक। व्यवततत्ि विका क  ंगवह  ंग ओकर बाहरी दुवनयाँ मे \nहस्तक्षेप बढ़’ लागल एवह तरहेँ नारीक बदलैत पवरवस्िवत,  माजक \nबदलैत मूल्य दृवष्ट, नि नैवतकता बोध, स्त्री -पुरूषक परस्पर \nवरश्ताक आयामवह केँ बदवल देलक। \n \n  72 || विदेह सदेह :२६ \nपुरूषक प्रवत विरोहक भािना \n \n        आधुवनक  ामावजक मैविली नाटक मध्य नावयकाक \nचवरत्रविका मे पुरूष- माजक प्रवत विरोहक स्िर अनुगुंवजत भ’ \nरहल अवि। ओ पवरिारर ओ  माजक बन्धनकेँ ठोकर मारबाक \nहेतु एकर विरूप ओ पवरहा केँ ध्यान नवह द’ अपन व्यवततत्िक \nविका क हेतु वशक्षा ग्रहर् करबाक क्षमता वद  आकवषणत भेलीह \nअवि। एहन नारी अपन विचार ओ अपन व्यवततत्िकेँ महत्ि देलवन \nतिा िैिावहक बन्धनकेँ तोडबाक हेतु तत्पर भ ’ गेलीह जकर \nपवरर्ाम एतबा अिश्य भेल  ामावजक पवरप्रेक्ष्यमे एहन पवरिारक \nजीिन अत्यवधक नारकीय बवन गेल अवि। एहन नारीक ध्िं ात्मक \nओ विरोहत्मक पक्ष अत्यंत  शतत अवि। एवह हेतु मात्र पुरूषकेँ \nदोष नवह देल जा  कैि प्रत्युत ओवह  माज व्यिस्िाक अवि \nजावहमे हमर परंपरा बनल अवि जकर फलस्िरूप नारी-पुरूषक \nस्िस्ि  ामंजस्य अधुनातम  ंदभणमे अत्यंत दुष्ट्कर भ’ गेल अवि। \nपुरुष विरोध ँ  ामावजक व्यिस्िा पर आघात करैत अवि तँ \n ंभितः एकांगीकता ओ विवक्षप्तताक आरोप  ँ नारी बाँवच  कैत \nअवि। स्ितंत्र्योत्तर नाटककार वकिु एहन नारी चवरत्रक अंकन \nकयलवन जे अपिाद भूत रुपमे चतुर कतृणत्ििान, मेधािी आ तेजस्िी \nिवि। पुरुष हुनका  मक्ष दुबणल ओ आत्मकेवन्रत देखाओल गेल  \nिवि।  पत्नी, पवत पर हािी रहब श्रेयस्कर बुझैत िवि---  \n \nरजनीः--- “हुँह....मान मयादा। अहाँकेँ जतेक वचन्ता माय -बापक \nमान-  मयादाक तकर दशांशो यवद हुनका लोकवनकेँ \nअहाँक वचन्ता रवहवतयवन्ह दँ बुवझतहुँ आइ धवर ओ  विदेह सदेह :२६|| 73 \nकी कएलवन अवि अहाँक लेल ?”18 \n  \n        व्यािहावरक रुप ँ पुरूषक विरोधक पवरर्ामकेँ अन्त धवर \nल’ जा कए विचारब आिश्यक अवि वकएक तँ स्िस्ि ओ मानिाली \nनारीक यौन- िा नाक पूवतणक  मस्या एवह ँ  म्बद्ध अवि। नारी \nस्िातंत्र्यक आकांक्षा  ंभितः पुरूष ँ पृिक रवहक पूर्ण भ’  कैि , \nवकन्तु नारीक नै वगणक भािना कोना चवरतािण हैत। एहन नारी \nव्यिहार शून्य भ’ जाइत अवि तिा पवरवस्िवतक अंतरंगताक \nअनुभि क्षमताक अभाि रहैि जावह ँ हुनक विद्वता वनरिणक प्रमावर्त \nभ’ जाइत अवि। एहन स्िरूपक िास्तविक वचत्र उपलब्ध होइत \nअवि पवरत्यकता ममताक चवरत्रमे। वपताक हेतु  ब  न्तान एक \n मान होइत अवि मुदा ‘लेटाइत आँचर’ मे दीनानाि अपन तीनू \n ंतानक प्रवत तीन दृवष्ट रखने िवि जकर िास्तविकताक उद्घाटन \nममताक किन ँ स्पष्ट भ’ जाइत अवि---  \n \nममताः— “अहाँ बच्चा भैयाकेँ दुरदुरौने रहैत वियवन.... लाल भैयाक  \nलल्लो-चप्पो मे लागल रहै िी....जे कावि डॉतटर \nबनताह तवनका िनन-मनन खोअबैत वियवन।”19 \n     \n       माजक नींि पवरिार िैक आ पवरिारक आधारवशला पवत-\nपत्नी। पवत-पत्नीक परस्पर विश्वा ,  मझदारी ओ  हयोगवह ँ \nपवरिार  ुखी भ’  कैि। जँ दुनूमे  ँ एकहुँ पंगु भ’ जायत तँ \nपवरिाररुपी गाडीक दुघणटना हेबाक  ंभािना बवढ़ जाइत अवि। \nतावह हेतु आब पुरुषहुँ केँ  ोच’ पडतैवन्ह जे नारीक  ंग मानव क \n मायोजन आब अत्यंत आिश्यक भ’ गेल अवि।  74 || विदेह सदेह :२६ \nवशक्षाक प्रवत नारीक बदलैत दृवष्टकोर् \n \n \n     कोनो देश  माज अििा जावत ताित धवर  भ्य नवह बुझल \nजायत जाधवर ओवह देश,  माज, अििा जावतमे नारीक आदर नवह \nहेतैक। जँ पुरुष देशक भुजा विक तँ नारी हृदय, जँ पुरुष देशक \nहेतु दीप विकाह तँ नारी दीपकक तेल जँ पुरुष द्वारक  ुन्दरता \nिवि नारी घरक प्रकाश, जँ एकक वबनु द्वार  ुन्न लागैत अवि तँ \nएकक वबन घर अन्हार। \n                           \n      िैवदक युगमे पुत्रीक वशक्षाक ओतबे महत्ि िल जतबा वक \nपुत्रक। ऋग्िेदमे वशवक्षत स्त्री-पुरूषक वििाहवह केँ उपयुतत मानल \nगेल अवि। वपता द्वारा कन्याकेँ अपन पुत्रावहक भाँवत वशवक्षत कयल \nजाइत िल आ कन्याकेँ  ेहो िह्मचयण काल ँ गुजर’ पडैत िलैक। \nअििण िेदमे वलखल िैक जे “कन्या  ुयोग्य पवत प्राप्त कर’  मे \nतखने  फल भ’  कैत अवि जखन वक िह्मचयण कालमे ओ स्ियं \n ुवशवक्षत भ’ चुकल हो। कतोक नारी वशक्षाक क्षेत्रमे महत्िपूर्ण \nउपलवब्ध प्राप्त  कयने िलीह। एतय धवर ओ लोकवन िैवदक ऋचा \nधवरक रचना कयने िलीह। लोपामुरा, धोषा, व कता, वनिािरी, \nविश्विारी आवद एवह प्रकारक विदुषी नारी िलीह जवनक उल्लेख \nऋग्िेदमे भेटैत अवि। \n              \n      िैवदक यज्ञिादक प्रवतवक्रयाक फलस्िरुप उपवनषद्कालमे \nएक नि दाशणवनक आन्दोलनक प्रारम्भ भेल। ओवहमे नारीक  हयोग \nकोनो कम नवह िल। ऋवष याज्ञिल्तयक पत्नी मैत्रेयी परम विदुषी  विदेह सदेह :२६|| 75 \nिलीह। ओ धनक अपेक्षा ज्ञान प्रावप्तक कामना बे ी करैत \nिलीह। बृहदारण्यक उपवनषदमे उल्लेख अवि जे याज्ञिल्तयक \nदो र पत्नी कात्यायनीक पक्षमे अपन  म्पवतक अवधकार िोवड अपन \nपवत ँ मात्र ज्ञानदानक प्रािणना कएलवन। एवह तरहेँ बृहदारण्यक \nउपवनषद् मे   ेहो विदेहक राजा जनकक  भामे गागी आ \nयाज्ञिल्तयक मध्य उच्च स्तरीय दाशणवनक िाद-वििादक उल्लेख \nअवि। \n                   \n     उत्तर िैवदक कालमे  मयक गवतक  ंगवह- ंग नारी वशक्षाक \nक्षेत्रमे शनैः शनैः ह्रा  होम’ लागल। कन्याकेँ  ुविख्यात आचायण ओ \nप्रव द्ध वशक्षा केन्र धवर भेज’ मे  माजक उत् ाह वकिु कम पवड \nगेलैक, ई विचार प्रबल भ’ गेल जे घरवह पर कन्याक वपता, भाय \nअििा आन कोनो वनकट  ंबंधी हुनका वशवक्षत करताह। पवरर्ाम \nस्िरुप स्िाभाविक रुप ँ ओकर धावमणक अवधकार वशक्षाक \nअवधकारमे ह्रा  होम लागल। \n  \n     कालक्रमानु ारे शनैः शनैः नारीक प्रवत पुरुषक बदलैत \nधारर्ाक कारर्ेँ नारी िगणमे अवशक्षा व्याप्त भ ’ गेल। मैविल \n माजमे एखनहुँ नारी वशक्षाकेँ अधलाह मानल जाइत अवि। नारी \nजगतमे वशक्षाक अभािक कारर्ेँ ओकर मूल्य एको कौडीक नवह \nरवह जाइत अवि। एवह  ंदभणमे ‘ब ात’ केँ देखल जा  कैि-  \n \n“जे मवहला आजुक युगमे देहवर ँ आगाँ पयर नवह बढ़ा  कय एको \nकौडी अरवज नवह  कय, एतेक तक जे ककरहुँ ँ भवर मुँह बावज \nनवह  कय तकरा जँ नाँगवड कही बलेल कही, बौक कही, गोबरक  76 || विदेह सदेह :२६ \nचोत कही त’ कोनो अनुवचत नवह।”20 \n          \n   स्िातंत्र्योत्तर युगमे नारी मे आत्मवनभणरताक प्रिृवत विशेष रुपमे \nदेखल जाइत अवि, आब ओ गोबरक चोत बवन नवह रह’ चाहैत \nिवि कालीनाि झा ‘ ुधीर’ क  नाटक ‘कु ुम’ क नावयका वपताक \nआज्ञा ँ वशक्षा प्राप्त करैत िवि मुदा हुनक माय हुनका एवह लेल \nवतरस्कृत करैत िवि— \n \nकमला-  “इ गप्प की वियैक ? हमरा िंशमे आइ धवर कोनो स्त्री \nनवह  पढ़लक तों हमर िंशमे दाग लगौलेँ। मौगीक \nकाज विक भान , गीतनाद, क ीदा आ ओइ ँ बे ी \nभेल तँ वचट्ठी - पत्री वलखब । तोँ वक बाप जकाँ \nअँगरेवजया बनबैं ?”21 \n       \n     ‘ब ात’ नाटकमे कृष्ट्र्कान्त द्वारा वमविलाक अवशवक्षत नारी \nपर तीिर प्रहार कयल जाइत अवि। ओ अवशवक्षता फुलेश्वरी वििाह \nनवह क’ पडा जाइत िवि। फुलेश्वरी  कृष्ट्र्कान्त द्वारा अपमावनत \nभेला पर अपनाकेँ  ुधारैत िवि। वशक्षा प्राप्त कय  माज \n ेविकाक काज करैत िवि। वशक्षा प्राप्त क’ फुलेश्वरी मैविल \nनारीक मस्तक गिण ँ ऊँच करैत िवि। वहनक चवरत्र द्वारा \nनाटककार मैविल ललनाक वशक्षाक प्रवत जागरूकताक वद  ध्यान \nआकृष्ट  कयने िवि। वशवक्षता फुलेश्वरीकेँ देवख जोतखी द्वारा \nहुनक प्रशं ा कयल जाइत अवि- बम बाबा—“िाह-िाह! --- बेटी \nतोहर  फलता पर आइ हमरा अपार हषण भ ’ रहल अवि, आ \nकतेक अबलाकेँ  बला बना रहल अवि। आब हमरा विश्वा  भ’  विदेह सदेह :२६|| 77 \nगेल। आइ ने कावि तोहर प्रवतज्ञा अिश्य पूरा हेतौ- एक वदन फेर \nवमविलाक मवहला भारतक आदशण मवहला कहओतीह।”22 \n             \n      एवह तरहेँ हम देखैत िी जे उनै म आ बी म शताब्दीक \nआरंभमे राजा राममोहन राय तिा आयण  माजक प्रयत्न ँ जावह नारी \nवशक्षाकेँ आरंभ कयल गेल ओवहमे आइ व्यापक प्रगवत भेल अवि, \nआ एवह विषय के प्रवतपाद्य बना कतोक मैविली नाटककार \nवमविलाक नारीमे वशक्षाक प्रवत दृवष्टकोर्मे  पवरितणन आनबाक \nप्रया  कयने िवि। एवह प्रया क  कारात्मक प्रभाि आजुक  माज \nपर प्रत्यक्ष देखबामे आवब रहल अवि। नारीक वशक्षाक  ंदभणमे \n‘पवर्क्कर’ वलखैत  िवि। नारी वशक्षा विरोहक ओवह कुडहवडक \nधारकेँ तेज क’ देने अवि जावह ँ वहन्दु  ामाजक जीिनक झाडी \nकेँ  ाफ केनाय  ंभि भ’ गेल अवि।23                                              \nवनष्ट्कषण \nमैविली  ामावजक नाटकक अध्ययन आ अनुशीलनोपरान्त हम एवह \nवनष्ट्कषण पर पहुँचैत िी जे विशेष क’ स्िातंत्र्योत्तर युगक मैविली \nनाटककार  ामावजक विितणनकेँ ध्यानमे रावख वलखलवन जावहमे \nप्रमुख स्िर रहल अवि नारी  मस्या। यद्यवप एखनहुँ वमविलामे \nदुगा, काली, लक्ष्मी,  रस्िती, जानकी आवदक पूजा कयल जाइत \nअवि, तिावप आजुक नारी विवभन्न  ामावजक कुप्रिाक कारर्ेँ \nमजबूर िवि, लाचार िवि। एवह उत्पीडनक जवड जँ खोजल जाय \nतँ हमरा जवनतेँ  भ ँ भयािह वस्िवत उत्पन्न होइत अवि दहेज आ \nविधिा-वििाहक  मस्याकेँ ल’ क’ ।  यद्यवप बाल-वििाह, िृद्ध – \nवििाह, वबकौआ प्रिा  एखनहुँ  माज ँ उवठ नवह गेल अवि तिावप \nएवह वदशामे जागरुकता अिश्ये देखबामे आवब रहल अवि। मैविली  78 || विदेह सदेह :२६ \nनाटककार लोकवन नारीक कारूवर्क दशा ँ रवित भ’ कए कतोक \nनाटक मध्य एवह  मस्या  भकेँ लक्ष्य बना नाटकक रचना कयने \nिवि जावह ँ  माज- ुधारक जागरर् जोर पकवड  कय। \n                                                                   \n      मुदा एतय एकटा प्रश्न  उपवस्ित होइत अवि जे \nस्िातंत्र्योत्तर मैविली नाटकमे  ामान्य नारीक प्रवतवबम्ब कतेक दूर \nधवर स्पष्ट अवि ? एवह कालािवधक नाटककार नारी -वचत्रर् \nआत्मीयता एिं  हानुभूवत ँ नवह कयलवन, प्रत्युत पुरूषक दृवष्टएँ \nकएलवन। स्िातंत्र्योत्तर नाटकमे नारीक वनष्ट्प्रेम जीिनक किा विक \nजे  ामावजक प्रवतबन्धक अन्तज्िालामे झुलव  कए नष्ट भ’ रहल \nअवि। पुरूषक आकांक्षा, आदशण ओ वनदणयताकेँ टारब हुनका हेतु \nअ ंभि भ’ जाइत अवि। नारी जीिनक व्यिा, कवठनता एिं \nकुण्ठाक वचत्रर् करबामे नाटककार तत्परता देखौलवन, वकन्तु ओ \n माजक हेतु वनष्ट्प्रयोजनीय प्रतीत भ’ रहल अवि। एवह कालािवधमे \nमैविली नाटकमे नारीकेँ जतेक आदशणिादी ढ़ंग ँ वचत्रर् कयल गेल \nअवि, ततेक यिािणिादी दृवष्टएँ नवह। \n ंदभण \n1. डेवि , ए शॉटण वहस्री ऑफ िोमेन, पृि—172 \n2. स्िर्ण  कूजाक लेख, ‘मवहला  शततीकरर् युग में \nवनरंतर अ तत होती नारी ’, राधाकमल मुखजी वचन्तन \nपरंपरा, जुलाई—वद म्बर 2001, अंक—1  \n3. ब ात, गोविन्द झा, पृि—43 \n4. एकांकी  ंग्रह,  ं.  ुरेन्र झा ‘ ुमन’, िजवकशोर िमा \nमवर्पद्म,  ुधांशु ‘शेखर’ चौधरी, मैविली अकादमी, पटना, \n1977,पृि—133  विदेह सदेह :२६|| 79 \n5. िएह, पृि—26 \n6. रतत, अरविन्द कुमार ‘अक्कू’, शेखर प्रकाशन, टेत टबुक \nकॉलोनी, इन्रपुरी, पटना, 1992,पृि—20 \n7. लक्ष्मर् रेखा खवण्डत, महेन्र झा, उपेन्र झा, ग्राम- \nमलंवगया, दरभंगा, पृि—68  \n8. वत्रिेर्ी, परमेश्वर वमश्र, वमविला प्रे , 1950,पृि—41 \n9. लेटाइत आँचर,  ुधांशु ‘शेखर’ चौधरी, पृि—25 \n10. िएह, पृि—63 \n11. कवनयाँ-पुतरा, गुर्नाि झा, पृि—21 \n12.  प्तपर्ा,  ं. डॉ. देिेन्र झा, पृि--21 \n13. ते र कवनयाँ, मवर्पद्म, पृि---16 \n14. नाटकक लेल, नवचकेता, पृि—20-21 \n15. नायकक नाम जीिन, नवचकेता, अवखल भारतीय वमविला \n ंघ, 9/1  खेलात घोष लेन, कलकत्ता, 1971,पृि—9 \n16. दहेज, चौधरी यदुनाि ठाकुर ‘यादि’ पृि—46 \n17. ब ात, गोविन्द झा, पृि—47 \n18. एना कते वदन, अरविन्द कुमार ‘अक्कू’, चेतना  वमवत \nपटना,1985, पृि—16 \n19. लेटाइत आँचर,  ुधांशु ‘शेखर’ चौधरी, पृि—63 \n20. ब ात, गोविन्द झा, पृि—18 \n21. कु ुम, कालीनाि झा ‘ ुधीर’, पृि—3 \n22. ब ात, गोविन्द झा, पृि—47 \n23. के. एम. पवन्नकर \n \n  80 || विदेह सदेह :२६ \nयू.पी.ए . ी. (मैविली) प्रिम पत्रक परीक्षािी हेतु उपयोगी  ंकलन \n         वमविलाक परम्परागत  ीमा बृहदविष्ट्र्ुपुरार् (5म शताब्दी)क \nवमविलामहात्म्य खंड मे िवर्णत अवि जकर अनुिाद किीश्वर चन्दा \nझा एवह प्रकारेँ कएने िवि:  \n“गंगा बहवि जवनक दवक्षर् वदव  पूिण कौवशकी धारा \n      पवश्चम बहवि गण्डकी उत्तर वहमित बल विस्तारा \n      कमला वत्रयुगा अमृता धेमुडा बागमती कृत ारा \n      मध्य बहवि लक्ष्मर्ा प्रभृवत  े वमविला विद्या ारा।” \n         बृहदविष्ट्र्ुपुरार् मे वमविलाक बारह गोट नामक उल्लेख भेटैत \nअवि: \nवमविला तीरभुवततश्च िैदेहीनैवमकाननम। \nज्ञानशीलं कृपापीठं स्िर्णलांगलपद्धवतः।। \nजानकी जन्मभूवमश्च वनरपेक्षा विकल्मषा। \nरामानन्दकरी विश्वभाविनी वनत्यमंगला।। \n         वमविलाक आवद शा क विदेहक नामपर वमविलाक नाम ‘विदेह’ \nपडल। \n         ‘वतरहुत’ नामक उल्लेख  िणप्रिम पुरूषोत्तमदेिक ‘वत्रकाण्डकोश’ \n(12म शताब्दी) मे भेल अवि।  विदेह सदेह :२६|| 81 \n         विदेह राज्यकुलक वमविला पर शा नक  मय 3000 ई.पू.  ँ \n600 ई.पू. धवर अनुमावनत अवि। \n         वमविलामे पञ्जी व्यिस्िाक  म्पादन कर्ाटिंशीय नरपवत \nहवरव ंहदेिक द्वारा प्रारंभ भेल। \n          प्तरत्नाकरक रचवयता िलाह चण्डेश्वर ठाकुर। \n         वमविलाक प्रिम कर्ाटिंशीय शा क िलाह ‘नान्यदेि’ (1097 \nई.)। \n         खण्डिला राजकुलक स्िापना म.म. महेश ठाकुर द्वारा 1557 मे \nभेल। \n         वमविला पर ओइनिार राज्यिंशक शा न चौदहम शताब्दीक \nमध्यमे आरंभ भेल। \n         वमविलामे भस्म ँ अंवकत वत्रपुण्ड वशिभवततक,लम्बाकार श्रीखंडक \nटीका विष्ट्र्ुभवतत एिं व न्दूरक ठोप शातत भािनाक प्रतीक मानल \nजाइत अवि। \n         वमविलाक्षरक विका  तावन्त्रक यन्त्र ँ मान्य अवि। ई मानल \nजाइत अवि जे वतरहुताक्षरक आरंभ जावह मंगल वचह्न ‘आँजी’  ँ \nहोइत अवि  े तावन्त्रक कुण्डलनीक बोधक विक। \n         वमविलामे  वििाहक अि र पर गाओल जायबला ‘जोग’ तन्त्र ँ \n म्बद्ध मानल गेल अवि। \n         वमविलाक धावमणक जीिनक मुख्यधारा वशि ओ शवततमूलक  82 || विदेह सदेह :२६ \nविक। \n         मैविलीय रागरावगनीक प्राचीनतम उल्लेख व द्ध लोकवनक \n‘चयापद’ मे उपलब्ध होइत अवि। \n         कर्ाटनरपवत म. नान्यदेि (1097 ई.पू.) वमविलामे अपन राज्य \nस्िावपत करबाक पश्चात् ‘ रस्िती हृदयालंकार’ नामक  ंगीतग्रंि \nवलखल जावहमे  िणप्रिम ओ मैविलीय रागरावगनीक उल्लेख क्रमबद्ध \nरीवतएँ कएल। \n         मैविलीय  ंगीतक  वक्रय गवतविवध ओ विका -प्र ारक दृवष्ट ँ \nम. हवरव ंहदेि (1296-1326)क राज्यकाल विशेष रूपेँ उल्लेखनीय \nअवि। \n         ‘वतरहुवत’ श्रृंगारर क मधुरगीत विक, जावहमे नायक-नावयकाक \n ंयोग-वियोगक रागात्मक िर्णन होइत अवि। \n         ‘बटगिनी’ मे  खी  भक  ंग  मागम-गृहमे पवत ँ अवभ ारक \nहेतु जाइत नावयकाक िर्णन होइत अवि। \n         ‘गोआलरी’ क विषयिस्तु होइत अवि गोपी  भक  ंग कृष्ट्र्क \nनोंक-झोंक एिं केवलकौतुक। \n         ‘रा ’ मे गोपी  भक  ंग कृष्ट्र्क रा लीलाक िर्णन होइत \nअवि। \n         रा क  िणप्रिम रचवयता िवि ‘ ाहेबरामदा ’। \n         वमविलाक लोकिार्ी हेतु ‘मैविली’ शब्दक प्रयोग  िणप्रिम  विदेह सदेह :२६|| 83 \nकोलिुक 1801 ई. मे कएल, परन्तु एवह नामकेँ प्रव द्ध करबाक \nश्रेय मैविली भाषा ावहत्यक आवद उन्नायक वग्रय णन महोदयकेँ िवन्ह।  \n         कालानु ारेँ मूल भारोपीय भाषाक  मय 2500 ई.पू. मानल \nजाइत अवि। \n         प्राचीन भारतीय आयणभाषाक इवतहा  1200 ई.पू.  ँ मानल \nजाइत अवि। \n         बौद्धधमणक  ुप्रव द्ध ग्रंि ‘लवलतविस्तार’मे “िैदेहीवलवप”क उल्लेख \nअवि जकरा मैविली वलवपक प्राचीनतम स्िरूप कहल जा  कैत \nअवि। \n         कोनहुँ युगमे वशष्ट ओ पवरवनवित  ावहत्य ँ वभन्न जे रचना \nहोहत अवि  े ओवह युगक लोक- ावहत्य कहबैत अवि। \n         दीघण आख्यान पर आधावरत गेयात्मक किा ‘लोकगािा’ कहल \nजाइत अवि। \n         मैविलीक वकिु प्रमुख लोकगािा काव्य विक— लोवरकाइन, \n लहे , अनंगकु ुमा, दुलरादयाल, नैका बवनजारा, दीनाभरी, रईया \nरर्पाल आवद। \n         ‘िर्णरत्नाकर’ वनविणिाद रूप ँ मैविली  ावहत्यक प्रिम उपलब्ध \nगद्य ग्रंि विक। \n         विद्यापवतक ‘पुरूषपरीक्षा’, पंचतंत्र, वहतोपदेश आवद परंपराक \n ंस्कृत नीवतकिा विक।  84 || विदेह सदेह :२६ \n         विद्यापवतक ‘कीवतणलता’ अिहट्टक गद्यपद्यमय ग्रंि विक। \n         ‘गोरक्षविजय’ विद्यापवतक  ंस्कृत नाटक विक, जावहमे मैविली \nपद  ेहो प्रयुतत भेल अवि। \n         ‘विशुद्ध विद्यापवत पदािली’ विद्यापवत ँ कम  ँ कम एक \nशताब्दीक पश्चातक  ंकलन विक। \n         1879 ई.मे दरभंगा राज हाई स्कूलक स्िापना भेल िल। \n         1966 ई. मे मैविली भारतक प्रमुख  ावहवत्यक भाषाक रूपमे \n ावहत्य अकादेमी, वदल्ली द्वारा स्िीकृत भेल। \n         मैविली अकादमीक स्िापना 1976 ई. मे भेल। \n         नाटकमे आंवगक, िावचक, आहायण, तिा  ावत्िक चारू प्रकारक \nअवभनय आिश्यक होइत िैक। \n         ‘अंवकयानाट’क आवद रचवयता िलाह शंकरदेि (1449-1569)। \n         वमविलामे ‘कीतणवनञानाच’क पवरपाटीक आरंभ निद्वीपक \nकीतणनमंडलीक प्रभाि ँ भेल 17म शताब्दीक आवदमे। \n  \n(स्रोत: मैविली  ावहत्यक इवतहा , डॉ. दुगानाि झा ‘श्रीश’) \n \n \n \n  विदेह सदेह :२६|| 85 \n घ ल अठन्नी : एकटा विमशण \n ावहत्य अििा काव्य  मय- ापेक्ष होइत अवि; एवह कारर्ेँ \n मयक  ंग- ंग काव्यक  ेहो स्िरूप बदलैत रहैत अवि। काव्य \nकखनो काल ईश -मवहमाक बखान करैत अवि तँ कखनो \nिीरगािाक, कखनो कावमनीक देहयवष्टक  ांगोपांग िर्णन करैत \nअवि तँ कखनो  ामान्य मानि जीिनक पीडा, ईष्ट्या, द्वेष, राग \nआवदक। कहबाक तात्पयण जे  ावहत्यक यात्रामे काल आ वस्िवतक \nकारर्ेँ काव्यक उद्देश्य बेर-बेर बदलैत रहैत िैक। अतः मूल रूपमे \nजँ विचार कएल जाए तँ  ावहत्य अििा काव्य रचनाक मुख्य \nउद्देश्य भेल प्रकृवत ( जीि/वनजीि)क प्रकृवत ँ तारतम्यता स्िावपत \nकए मनुखमे मनुखताक अिण ताकब। एवह दृवष्ट एँ कविताक \n ािणभौवमकता आ  िणकावलकता एवह शतण पर वनभणर करैत अवि जे \nओवहमे मनुखक  ंिेदनाक अवभव्यवतत कतेक प्रभािी रूपेँ भेल \nिैक। ई  ंिेदना देश-कालकेँ  मान रूपेँ प्रभावित करैत अवि। \nकविचूडामवर् काशीकान्त वमश्र ‘मधुप’ मैविली काव्य काननक \nएकटा एहन नक्षत्र िवि जे अपन कविकमणक हेतु युग-युगान्तर धवर \nमैविली  ावहत्यमे पूवजत रहताह। हम एतए  “राधाविरह”  न \nउच्चकोवटक काव्य रचवयता मधुपक चचा नवह करए जा रहल िी। \nहम चचा करए जा रहल िी ‘घ ल अठन्नी’क रचवयता मधुपजीक। \nएतए प्रश्न उठैत िैक जे कोन एहन पवरवस्िवत रहैत िैक जकरा \nकारर्ेँ ‘घ ल अठन्नी’  न काव्य रचना करबा लेल काव्यकार बाध्य \nहोइत िवि अििा प्रेवरत होइत िवि। हमरा बुझने जखन लेखकक \n मक्ष ओवह कालखण्डक कोनो विस्मयकारी यिािण (जे वक घ ल \nअठन्नीमे वचवत्रत कएल गेल अवि) उपवस्ित भ’ जाइत िैक तँ ओवह  86 || विदेह सदेह :२६ \nयिािण ँ कवि मन  ेहो अपना आपकेँ ममाहत मह ू  करैत िवि \nआ तखने एवह पीडाकेँ जनमान क  ोझा आनबाक लेल ओ आतुर \nभ’ जाइत िवि। बुचनी  न शोवषत, पीवडतक पीडाकेँ एहन मावमणक \nरूपेँ प्रस्तुत करबाक वहम्मत  ंभितः मधुपेजी ँ  ंभि रहवन वकएक \nतँ  मकालीन व्यिस्िा वकन्नहुँ हुनका पक्षमे नवह िलवन। \nघ ल अठन्नी कविताक अध्ययन केलाक पश्चात् वनम्न वबन्दु \n भ पर विचार कएल जा  कैि: शब्द-वचत्रक माध्यमे प्रकृवतक \nवचत्रर्, भुटकुन बाबू (शोषक िगण)क अत्याचार, मखना  न भटकल \nप्रजािगण, बुचनी (शोवषत)क रेखावचत्र, घ ल व्यिस्िा ँ घ ाएल \nअठन्नीक आतणनाद। \n  \nघ ल अठन्नी कविताक  भ ँ पैघ विशेषता विक एकर \nव्यािहावरक भाषा, जकर पाठ कएलाक उपरान्त पाठकक मोनमे िैह \nभाि, िैह वचत्र  ोझा नाचए लागैत अवि। शब्द-वचत्रक एहन \nजादूगरी वक गरमीक िर्णन पढैत काल पाठकक  ोझा ओ दृश्य \nचलवचत्र जकाँ चलए लागैत िैक आ पाठक ओवह वस्िवत ँ अपन \nतादात्म्य स्िावपत कए लैत अवि, जेना वनम्न पाँवत पढ़बा काल \nअंवतम पाँवत पर अएलाक पश्चात् एहन अनुभूवत होएत जे जँ \nआँवखकेँ झाँवप नवह लेब तँ ई तापत धूरा कतहुँ आँवखमे नवह पवड \nजाए; पिबा प्रचण्ड/वबरडो उदण्ड/ न  न  न  न/िन िन िन \nिन/आवगक कर्  न/ न्तप्त धूवल अवि उडा रहल। अििा इनहोर \nबनल पोखवरक पावन...। िा ई अवग्निृवष्ट!/  ंहार करत की प्रकृवत \n ृवष्ट! आवद कहैत-कहैत जखन ओ कहैत िवि- िाहवरयो अवभलाष \nकरए भेटए िाहवर...तँ बुझाइत अवि जे एवह ँ आगू कविक कल्पना \nजाइए नवह  कैए। कल्पनाक एहन  जीि वचत्रर्! एहन विलक्षर्  विदेह सदेह :२६|| 87 \nपराकािा! कवि मधुपे ँ  ंभि िवन। \nिस्तुतः कविताक पवहल भागमे कवि प्रकृवतक िर्णन \nकरबाक लािे एकटा भूवमका तैयार केलवन अवि जावह ँ प्रकृवतक \nएवह रौर रूपकेँ भुटकुन बाबूक  ामन्ती प्रिृवत पर आरोवपत कएल \nजा  कए। मात णिादी विचारधारामे  म्पूर्ण  माजकेँ दुइए िगणमे \nविभावजत कएल गेल अवि-एकटा शोषक िगण आ दो र शोवषत \nिगण। एतए भुटकुन बाबू शोषक िगणक प्रवतवनवधत्ि करैत िवि आ \nबुचनी शोवषत िगणक।  गै िौक ने डर ?/कै खून पचैलवन ई \nबण्डा/रोइयों न भंग/युग -युग दारोगाजी जीबिु/क’ देबौ खून।  पवहने \nमखनाक अत्याचार - चट-चट-चट-चट/कुवलशहुँ ँ ककणश \nभीमकाय/मखनाक चाट ँ वनस् हाय/भू-लुवण्ठत दुनू माइ -पूत/भ’ गेवल \nबेहोश। आ ताहूपर मोन नवह भरलवन तँ- दन-दन-दन-दन/मूविणतो देह \nपर बेंत िृवष्ट/ब  एक बेर अस्फुट क्रन्दन/वशशु  ंगवहं बुचवनक \nमुतत  ृवष्ट! \n एतए मखनाक चवरत्र ओवह भटकल युिािगणक  दृश अवि \nजे अपनवह हािेँ अपन आ अपन  माजक  िणनाश करबा लेल \nआतुर अवि। आवखर मखना  न नो करकेँ भुटकुन बाबू  न \nमावलक ँ की  भ  ुविधा भेटैत हेतैक ? मावलकक पवहरलाहा \nपुरनका धोती-तौनी, खएबा लेल नीक-नुकुत भोजन आ कोनहुँ जग-\nजाजन पर खचण करबाक लेल कजण ,  ैह ने? मुदा मखना  न \nनोकर एवह भ्रमकेँ नवह तोवड पबैत अवि जे यैह कजण ओकरा पुश्त-\nदर-पुश्त भुटकुन बाबूक चाकरी करबाक ले बाध्य करैत रहैत िैक \nआ करैत रहतैक। मावलकक  ह पावब ओ जावह प्रकारेँ बुचनी पर \nप्रहार करैत अवि तावह ँ व द्ध भ’ जाइत अवि जे जाधवर मखना \n न मूखण एवह  माजमे अवि ताधवर भुटकुन बाबू  न शोषकक  88 || विदेह सदेह :२६ \nअत्याचार वनबाध रूपेँ चवलते रहत।  रौ, की तकैत िें मूँह \nहमर/िोटका लोकक एते ठे ी ? जवहया मखना  न लोक \nएवह ‘िोटका लोक’ आ ‘बडका लोक’मे भेद जावन जाएत तवहए  ँ \n माजक कायाकल्प होएब प्रारंभ भ’ जाएत। \n  \nकहल जा चुकल अवि जे प्रस्तुत कवितामे कवि जे वकिु \nकहने िवि, जावह कोनो पवरवस्िवतक िर्णन केने िवि ओ प्रस्तुवतक \nपराकािा विक। बुचनीक दुदैन्य दशाक िर्णन करैत काल कवि \nद्वारा बुचनीक खीचल गेल रेखावचत्र- कुट्टी-कुट्टी पवरधान मवलन/हड्डी \nजागल/ ौन्दयण गरीबी ँ दागल...।  आभूखक ज्िाला ँ जरक \nडरें/तारुण्य जकर अवबतवहं भागल/पाकल पानहुँ ँ बढ़ल-चढ़ल/पीयर \nओ दूबर-पातर तन/फाटल ओ फुफडी पडल ठोर/आमक फाडा  न \nनयन/खावधमे धएल जकर दुदैि चोर।  एहन देहक पवरर्वत की \nभ’  कैि? शोवर्तोक आब नवह िैक शेष/पुवन दूधक होएब कोना \n म्भि? एहनो वस्िवतमे बुचनी अपन आ अपन बच्चाक जीिनक \nरक्षािण एहन भीषर्  मयमे खेतमे काज करैत अवि। घ ल अठन्नी \nकोनहुँ दोकानमे नवह चललाक वस्िवतमे ओ पुनः मावलक ँ गोहावर \nकरैत अवि- ओ घ ल अठन्नी चवल न  कल/हम  ब दोकान ँ \nघूवम-फीवर/िी आवब रहवल/करु कृपा अठन्नी द ’ दो र/ए करुआ \nहम/भ’ गेल रावत/वगरहत , न आब देरी लगाउ/भूखें -प्या ें हम िी \nमरैत/लेबै बे ाह/कूटब-पी ब/बच्चा भोरे ँ कावन-कावन/िट-पट करैत \nअवि जान लैत। मुदा भुटकुन बाबू पर एवह गोहावरक कोनो अ र \nनवह पडैत िैक। एतए बुचनीक भूख तँ नवह मेटा  कल , हँ \nओकरा अपन वशशुक  ंगवह एवह इहलोक ँ मुवतत अिश्य भेवट \nगेलैक-वशशु  ंगवहं बुचवनक मुतत  ृवष्ट! \n   विदेह सदेह :२६|| 89 \nएतए बुचवनक मुतत  ृवष्ट!  क  ंगवह कविताक अंत नवह \nभ’ जाइत अवि।  हम कत ’ जाउ/अिलम्ब पाउ/के शरर् ?/घ ल \nजवनकर अदृवष्ट! कवह कवि  माजक  ोझा एकटा बडका टा \nप्रश्नवचह्न िोवड देने िवि। एतए घ ल अठन्नीकेँ  माजक शोवषत \nिगणक प्रतीकक रूपमे कवि प्रस्तुत केने िवि। अठन्नी अििा पाइ \nमाने की? अठन्नीक माने मौवरक व्यिस्िाक एकटा िोट वकन्तु \nमहत्िपूर्ण घटक, अिणव्यिस्िाक रीढ़। आ गरीब-गुरबा िा मजदूर \nमाने की? ामावजक व्यिस्िाक एकटा िोट वकन्तु महत्िपूर्ण घटक, \n माजक वनमार्, कल्यार्क  भ ँ पैघ  ं ाधन।  माजक भौवतक \n ुख- ाधन  ँ ल’ कए  भ्यता,  ंस्कृवतक विका क लेल दुनूक \nदोहन आिश्यक। मुदा दोहनक दृवष्टकोर् की हेबाक चाही, यैह \n भ ँ महत्िपूर्ण प्रश्न अवि। भुटकुन बाबू  न  ामंती प्रिृवतक \nलोक दोहनक माने बुझैत िवि ‘खून चो ब’ आ जखन बुचनी  न \nपीवडत, शोवषतक देहमे शोवर्तक अंश मात्र रवह जाइत अवि तखन \nओकर अवस्तत्ि मेटा देबाक ई प्रिृवत वनश्चये दानिी प्रिृवतक द्योतक \nअवि। तवहना जखन हम घ ल अठन्नीक अिणविस्तारमे जाइत िी \nतँ ओवहमे  माजमे व्याप्त ओ  भटा कुरीवत  मा जाइत अवि जे \nजकरा कारर्ेँ मनुख जावतक मूल्यक तीिर गवतएँ ह्रा  भेल जा \nरहल िैक। घ ल अठन्नीक एवह आतणनादक रूपमे िस्तुतः कवि \nअपन आतणनाद ँ जनमान क ध्यान आकृष्ट करबाक प्रया  केने \nिवि। आवखर ई व्यिस्िा कवहया धवर चलैत रहत? एकरा  ँ त्रार् \nकोना हो? वक एवह व्यिस्िा ँ त्रार् वदआएब कोनो एक व्यवतत/ ंस्िा \n ँ  ंभि िैक? वनवश्चते रूप ँ नवह। एकरा लेल हमरा  भकेँ \n ामूवहक प्रया  करए पडत। \n  90 || विदेह सदेह :२६ \nमैसर्थलीमे अनुिाद पर असभसिन्यास काययशाला  समपन्न \n \nराष्ट्रीय अनुिाद समशन, मैसूर  द्वारा अनुिाद सासहत्यमे  प्रसशक्षण देबाक \nउद्देश्यक त हत  स्र्थानीय डी. बी. महासिद्यालय , जय नगर, मधुबनीक \nसिंयुक्त तत्िाधानमे अनुिाद पर पाँच सदिसीय  असभसिन्यास \nकाययशालाक  उद्धाटन सदनांक 25 निम्बर,2011 केँ स्र्थानीय \nसिधायक श्री अरूण शिंकर प्रसाद द्वारा कएल गेल। 25 सँ  30, \nनिम्बर,2011 धसर समपन्न भेल एसह काययशालामे  सिषय सिशेषज्ञक \nरूपमे प्रो. कमलकान्त झा, प्रो. सिजय कुमार समश्र, प्रो. श्रुतधारी \nससिंह, डॉ. योगेन्र पाठक ‘सियोगी’ आ डॉ. टी. पी. ससिंह, लगभग \n43 टा प्रसतभागीकेँ सिसभन्न सिषयक मैसर्थली भाषामे अनुिादक गुर \nससखौलसन।      \nपाँचो सदन क्रमशः दू सत्रमे सिंचासलत एसह काययशालाक  प्रर्थम सत्रमे \nजत य  सिसभन्न सिशेषज्ञ द्वारा ज्ञान-पाठ्यक अनुिादमे आबए िला \nसमस्या  आ ओकर समाधान , अनुिादक प्रकार/ससद्धान्त पर व्याख्यान \nदेल गेल ओतसह  दोसर  सत्रमे प्रायोसगक रूपमे राष्ट्रीय अनुिाद \nसमशन द्वारा अिंग्रेजीसँ मैसर्थलीमे अनुिादक हेतु  चयसनत  ज्ञान-पाठ्य \nक्रमशः ‘द इिंसडयन कन्टीच्यूशन : अ कॉनयरस्टोन ऑफ द नेशन, \nग्रेनसिल’  ‘हीट रान्सफर, होलमैन’  ‘सफसजकल कैसमस्री, िॉल्टर’  \n‘आउटलाइन्स ऑफ इिंसडयन सफलॉसॉफी , एम. सहसरयन्ना’ क पोर्थीसँ \nदू-दूटा अनुच्छेदक अिंग्रेजीसँ मैसर्थलीमे अनुिाद कएल गेल, पछासत  \nसिशेषज्ञ लोकसन द्वारा ओसह अनूसदत  अनुच्छेदक िीक्षण कए सिंबिंसधत \nसिषय पर पसरचया  कएल गेल।    \n            काययक्रमक आरिंसभक सिंबोधन सत्रमे समशनक \nप्रसतसनसध डॉ. शिंभु कुमार ससिंह समशनक गसतसिसध आ उद्देश्य पर  विदेह सदेह :२६|| 91 \nचचा करैत  कहलसन जे राष्ट्रीय अनुिाद समशन, अनुिादक क्षेत्रमे \nभारत  सरकारक  एकटा पहल सर्थक जकर उद्देश्य छैक सिसभन्न \nसिषयक अिंग्रेजीमे उपलब्ध उच्च स्तरीय  ज्ञान-पाठ्य पुस्तकक \nभारतीय  सिंसिधानक आठम अनुसूचीमे  ससम्मसलत सभटा  अठारहो \nभाषामे अनूसदत  सिंस्करण उपलब्ध कराएब। एसह महती  उद्देश्य पूसतय  \nकरबाक हेतु  सदनांक 01 जुलाई,2008 केँ एसह समशनक स्र्थापना \nभारतिषयक प्रख्यात भाषासिद्, कसि, लेखक प्रो. उदय  नारायण  ससिंह \n‘नसचकेता ’(तत्कालीन सनदेशक, भारतीय  भाषा सिंस्र्थान, मैसूर )क \nसत्प्रयासेँ  भेल छल। एसह अिस र पर समशनक आन प्रसतसनसध श्री \nपिन कुमार चौधरी एसह सिषय पर प्रकाश देलसन जे ितयमान \nपसरसस्र्थसतमे मैसर्थलीमे एसह त रहक असभसिन्यास काययशालाक  औसचत्य \nसकएक असछ? काययशालाक  सिंचालन, आगन्तुक असतसर्थक स्िागत \nआ धन्यिाद ज्ञापन समशनक प्रमुख प्रसतसनसध डॉ. अजीत  समश्र द्वारा \nकएल गेल। \n \n \n \n  92 || विदेह सदेह :२६ \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :२६|| 93 \nजाग’ जाग’  महादेि ! \n( म ामवयक वनबंध) \n \n \nवमविला, अनावदकाल ँ धमण, वशक्षा,  ावहत्य  ंस्कृवत आवदक \nविवशष्टताक लेल अवद्वतीय रहल अवि। एतय एक- ँ बवढ़ कए एक \nमुवन, मनीषी, तपस्िी भेल िवि, वजनका  भक उपदेश आ आचरर् \nआइयहुँ ओतबे प्रा ंवगक अवि। मुदा अनेकानेक कारर् ँ आइ बड \nतीिर गवतएँ  ामावजक विितणन भ’ रहल िैक। एवह बदलैत \n ामावजक पवरवस्िवतमे कोन िस्तु आ  ंस्कार ग्राह्य िैक आ कोन \nअग्राह्य तावह विषयकेँ ल’ क’ लोकमे भयंकर द्वन्द्व आ  ंघषणक \nवस्िवत उत्पन्न भ’ गेल िैक। मूल रूप ँ पाश्चात्यिादी  भ्यताक \nअन्धानुकरर् ओ आन-आन कारर्ेँ, लोक अपन  भ्यता,  ंस्कृवत, \n ँ विमुख भेल जा रहल अवि, पवरर्ामस्िरूप,  माजमे भूख, भय, \nभ्रष्टाचार, राजनीवतक अपराध, बेरोजगारी आवदक  मस्या वदनानुवदन \nगंभीर भेल जा रहल िैक। लोक एवह  भ  मस्या ँ मुवततक लेल \nअपस्यांत अवि, बैचैन अवि। ओकरा कोनो रस्ता नवह भेवट रहल \nिैक। मानव क अशांवतक शांवतक लेल लोक भगिानक शरर् मे \nआवब रहल अवि (ओकरा लागै िैक आब यैह टा रस्ता बवच गेल \nअवि)। यैह कारर् अवि आइ जतय देखू ततवह िोकमे धमणक \nदोकान खुवज गेल िैक। हमरो  ंग  ैह भेल, विवभन्न प्रकारक \nवि ंगवत आ झंझािात तेना ने हमरा नचार क’ देलक जे हमहुँ \nअंततः धमणवहक शरर् मे गेलहुँ। \nई  ंयोगे िल जे तावहवदन हमरा  भक वद  धमणक एकटा टटका \nदोकान खुजल िलैक- जाग’ जाग’ महादेि! वमविलाक लेल ई  94 || विदेह सदेह :२६ \nकोनो नि धमण आ नि  ंप्रदाय नवह िलैक, हँ, एकटा बात नि \nअिश्य कवह  कैत िी जे एवहमे ब  अहाँ देिावधदेि महादेिकेँ \n‘गुरू’ बना वलअ, आ वक  भ  मस्या िू मंतर। हम अपन अनुभि \nकवह रहल िी, जवहया  ँ हम महादेिकेँ गुरू बनैवलयवन्ह हमर \n भटा  मस्या  वरपहुँ िू-मंतर भेल जा रहल अवि। महादेिमे दम \nिवन,  े हमर धारर्ा वदनानुवदन दृढ़ भेल जा रहल अवि। यैह \nकारर् विक जे कतहुँ अबैत-जाइत, माने जतय कतहुँ महादेिक \nमंवदर, फोटो देखैत िी, मोने-मोन जाग’ जाग’ महादेि! कह’ लागैत \nिी। \nयैह पर ूका बात विक हमरा एक आिश्यक काजे गाम ँ  हर ा \nजयबाक रहय, ने जावन कोन कारर्ेँ  ओवहवदन गाडी-घोडा बन्न \nिलैक, हम पयरे चवल देलहुँ। हमरा गाम ँ लगभग 10 वक.मी. क \nदूरी पर महादेिक एकटा मंवदर िैक, बड भव्य, प्राचीन आ व द्ध। \nगरमीक वदन रहैक, रौद कपारे पर लागैक।  ोचलहुँ मंवदरमे जाग’ \nजाग’ महादेि ! क’ लैत िी, आ कने काल प्रांगर्क एवह विशाल \nबरक गाितर चबूतरा पर  ुस्ता लेब। मंवदरमे माि टेवक चबूतरा \nलग आवब बैव  गेलहुँ। हमर मोन कने अशांत रहय तैँ ओतय \nध्यानक मुरामे बैव  महादेिक स्मरर् कर’ लागलहुँ, आवक एहन \nआभा  भेल जे  वरपहुँ  ाक्षात् महादेि हमरा  मक्ष आवब गेलाह।  \nआवबतवह पुिलैि– की यौ वशष्ट्य! की हाल-चाल ? \nहम कहवलयवन-- हे गुरू!  े तँ अहाँ जवनते िी ? \nओ कहलवन-- वचन्ता जुवन करू वशष्ट्य!  भ  माधान भ’ जेतैक।  \nहम कहवलयवन-- हे महादेि! जखन अहाँ लग  भ  मस्याक एतेक \nत्िवरत उपचार अवि तखन अपनेक एवह  ं ारमे एतेक प्रकारक \nरोग-शोक, व्यवभचार, अनाचार, अत्याचार आवद वकएक ?  विदेह सदेह :२६|| 95 \nओ कहलवन-- वशष्ट्य, “मोन चंगा तँ कठौत मे गंगा” अहाँ पवहने \nहमर अवस्तत्िकेँ स्िीकार करैत िलहुँ ? नवह ने? मुदा आइ जखन \nअहाँक मोनक श्रद्धा जागृत भेल तँ देवखये रहल िी जे हम  ाक्षात् \nअहाँक  मक्ष उपवस्ित िी।  \nहम कहवलयवन-- एकर माने भेल जे अहाँ अपन वशष्ट्ये टा पर कृपा \nकरैत िी, िैह टा अहाँक  ंतान विक, आ आर  भ ? की ई प्रश्न \nअहाँक ‘जगतवपता’ उपावध पर प्रश्न वचह्न नवह अवि? \nओ कहवलन-- किमवप नवह वशष्ट्य हमरा लेल  भक मान बरोबवर \nअवि। जाधवर धमण आ कमणक गवर्तकेँ लोक नवह बूझत ताधवर ई \n मस्या, ई भेद रहबे करतैक। एवहमे हमर कोन दोख। अहीं जे \nअपन  भ काज-धन्धा िोवड कय एतय वदन -रावत जाग’ जाग’ \nमहादेि! करैत रहब तँ अहाँकेँ की बुझाइत अवि जे महादेि....। \nहे महादेि! हमरा  न मन्द-बुद्वध, धमण आ कमणक तत्त्िकेँ कोना \nबुझत? हम तँ ब  एक्कवहटा चीज बुझैत िी, महादेि! आर वकिु \nनवह।  \nब ! ब ! ब ! अहाँक श्रद्धा, विश्वा  आ  त्कमण  ैह विकाह \nमहादेि,  त्यं वशिं  ुन्दरम्। \nहे महादेि! ई बूझब तँ हमरालेल आर जवटल भ’ गेल,  त्य,  ुंदर \nआ वशि केँ बुझ’क  ामाथ्यण हमरा कतय? \nअपन  ंस्कार,  ंस्कृवत, लोकाचार, भाषा- ावहत्य, धावमणक आचरर्, \nआवदकेँ बुझू, यैह  त्य विक, यैह  ुंदर विक, यैह वशि विक। \nबे , आब कने-कने बुझलहुँ। हे महादेि! आर  भ िोडू एकटा \nबात बताऊ, \nएवह गामक अवधकांश लोकवन पढ़ल-वलखल िवि, ज्ञानी िवि, \nअपन परंपरा, अपन  ंस्कारावदक प्रवत जागरूक िवि तकर पश्चातो  96 || विदेह सदेह :२६ \nहमरा बुझने कतहुँ ने कतहुँ........। \nऔ वशष्ट्य! आइ-कावि जे जतेक बे ी पढ़ल-वलखल लोक िवि  े \nततबे बे ी मूखण। \nई अहाँ की कवह रहल िी, एहन भ’  कैत अवि जे कखनहुँ-\nकखनहुँ पढ़लो-वलखलो लोक ँ गलती भ’ जाइत िैक, मुदा तकर \nजतेक पवरमार् अहाँ बता रहल िी  े बात हमरा नवह पवच रहल \nअवि। \nऔ वशष्ट्य! कहब तँ िक द’ लागत। ई कोनो गुटका (पान-म ाला) \nवियैक जे पवच जायत। अहीं कहू, अहाँ जे भवर वदनमे 10 पुवडया \nगुटखा खा जाइत िी  े कोना? ओवह पुवडया पर नवह वलखल \nिैक जे “तम्बाकू चबाना स्िास्ि के वलए हावनकारक है”। हे ओवह \nमहाशयकेँ देवखयौक, ओ राजधानीक जानल -मानल डॉतटर िवि, \nघंटे-घंटे पर व गरेट (ओहो वकंग  ाइज) पीबैत िैक, जखन की \n भटा व गरेटक पैकेट पर वलखल रहैत िैक, “धुम्रपान स्िास्थ्य \nके वलए हावनकारक है” एतबे वकएक, हे ओमहर ओवह होवडणंग पर \nपवढ़यौक- “व गरेट पीने  े कैं र होता है, जनवहत मे जारी, \nकैप् टन वफल्टर, आवखरी कश तक मजेदार।” \n(हमर माि शरम  ँ झुवक गेल)  े जे हो मुदा एवहठामक लोक \nधमाचारी आ........। \nमहादेि- हँ, हँ,  े त’ अिश्ये, तवहया  ँ ठीके आइ कावि हमर \nपूजा पाठ करयबलाक  ंख्या बवढ़ गेल अवि। मुदा ........। \nमुदा की ? \nआब लोकमे ओ भाि नवह रहलैक। \nआब लोक हमर पूजा कर’ नवह अबैयै, हमरा ँ ‘डील’ कर’ अबैये। \nबुझलहुँ नवह, कने स्पष्ट करू।  विदेह सदेह :२६|| 97 \nकी-की  भ स्पष्ट करी वशष्ट्य!  म्पूर्ण  ामावजक व्यिस्िामे घून \nलावग गेल िैक। एकहकटा जँ फवरिा-फवरिा अहाँकेँ कह’ लागी \nतँ कैक वदन धवर एवहना अहाँ केँ ध्यानमग्न रह’ पडत। वजज्ञा ा \nकएलहुँ अवि तँ वलअ हम वकिु ‘डील’ केर बानगी अहाँकेँ  ुना \nदैत िी..... \nएकटा (बालक)--- हे महादेि! बाप कहैत िलाह पढ़’क लेल तँ हम \nगुल्ली-डंडा खैलयबामे भवर  ाल मस्त रहलहुँ, एवहबेर कहुना पा  \nकरा वदय’ तँ ...... \nएकटा नियुिक –- हे महादेि! एवहबेर देिघर जयबाकाल हमरा \nजावह ‘मालबम’  ँ पवरचय भेल िल तकरवह ँ हमर वबयाह करा \nवदअ तँ..... \nएकटा नियुिती— हे महादेि! अहाँ हमरा कोनो नीक वनदेशकक \nव नेमामे माधुरी दीवक्षतक ‘धक-धक’ िला रोल वदआ देब तँ...... \nदो र नियुिती--- हे महादेि! अहाँक देल गेल रूप–गुर्  ँ  ंपन्न \nरवहतहुँ हमर वबयाह नवह भ’ रहल अवि, हमर माय-बाप विवक्षप्त भ’ \nगेल िवि। एवह दुवनयाँ  ँ  बटा दहेजक दानि केँ एक्कवह वदन \nउठा वलअ तँ.... \n \nएकटा प्रौढ़— हे महादेि! जानैत-बुझैत ‘मनीगािी’क कोठा पर बेर-बेर \nजाइत रहलहुँ तैँ आइ ‘एड ’  न लाईलाज बीमारी ँ ग्रस्त िी—जँ \nअहाँ हमरा एवह  ँ मुवतत वदया दी तँ.... \nएकटा बेरोजगार— हे महादेि! पवढ़-वलवख कए झाम गुडैत िी, जँ \nअहाँ हमरा एकबेर लादेन ँ भेंट करा दी तँ........ \nएकटा िृद्ध दम्पवत- हे महादेि! अपनेक दया ँ हमरा बेटा-पुतोहुकेँ \nकोनो कमी नवह, मुदा हमरा दुनू परानीक पेट ओकरा  भक लेल  98 || विदेह सदेह :२६ \nपहाड  दृश िैक। जँ अहाँ हमरा एवह जन्म ँ मुवतत वदया दी तँ \nअवगला जनममे ............ \nएकटा राजनेता— हे महादेि! हमरा पाटीक  रकार बन’मे एक्केटा \n ीट घटैत िैक। हम वनदणलीय महाप्रलय व ंह केँ तीन करोड \nटका देब’ लेल तैयार िी अहाँ ओकर मवत फेवर वदऔक, जँ हमर \n रकार बवन गेल तँ............. \nएकटा व्याख्याता— हे महादेि! भवर वजनगी चोवर आ जोगाडक बलेँ \nनीक अंक  ँ पा  होइत रहलहुँ आब व्याख्याता िी। िौंडा  भकेँ \nततेक ने नेतावगरीक चस्का लगा वदऔक जे  ाल भवर महाविद्यालय \nआ विश्वविद्यालयमे ताला लटकले रहय। जँ एहन  ंभि भ’ जाय \nतँ..... \nएकटा अिूत-– हे महादेि! एक्के हार-मां , एक्के खून, तकरा पश्चातो \nलोक हमरा अिूत बुझैये। हमरा  ंग जे भेल  े भेल हमरा बेटाकेँ \nएहन दंश नवह झेलय पडय। जँ एहन भ’ गेल तँ.... \nएकटा शराबी --- हे महादेि! पीबैत-पीबैत,  भटा धन- म्पवत स्िाहा \nभ’ गेल। तीन वदन ँ एक्को ठोप नवह भेटल अवि, हम अपन बेटी \n ुवगयाकेँ ओवह दारूिाला लग.....जँ एक्को बोतल वदआ दी तँ.... \nमैविली (भाषा) – हे महादेि! अहाँ तँ जावनते िी जे हमर गौरि, \nमान, मयादा, कवहयो वमिालाकेँ के कहए जगत्ख्यावत प्राप्त कएने \nिल, मुदा आइ अपनवह घरमे हम उपेवक्षत  िी। ओना आइ कावि \nमैविलीक लेल तिाकवित  ंघषणकता लोकावन एतय ँ वदल्ली धवर \nधरना-प्रदशणन कर’ चवल जाइत िवि, मुदा  बटा फुव  विक, \n बटा वमथ्याडंबर, तैँ जाधवर हमरा अप्पन घरमे  म्मान नवह भेटत \nताधवर हम अपन गौरिकेँ पुनः प्राप्त नवह क’  कैत िी। जँ एहने \nवस्िवत रहलैक तँ भ’  कैि जे हम कवहयो वनिणस्त्र भ’ जाएब। हे  विदेह सदेह :२६|| 99 \nजगतपवत! अहाँ मैविल लोकवनमे मैविलीक प्रवत निजागृवत आवन \nवदऔक। एवह ँ अहाँकेँ  ेहो लाभ हैत -- फेर कवि विद्यापवतक \nश्रुवतमाधुयण नचारी ँ अहाँक मंवदरक िातािरर् आप्लावित भ’ जाएत। \nहम कंगावलन िी, हमरा अहाँकेँ देबाक लेल वकिु अविए नवह, तैं \nहम की ‘डील’ करी ! हे महादेि  ुतल वकएक िी, जागू ! एवह \nअबलाक व्यिा  ूनू-जाग’ जाग’ महादेि..... \nमैविली ततेक जोर ँ चीकरलीह जे हमर ध्यान दुवट गेल। ने जावन \nआब कवहया महादेि दशणन देताह। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  100 || विदेह सदेह :२६ \n \nभाय-बवहनक व्यिा किा (किा वनबंध) \n      हुनका दुनूकेँ एकटा िाकल-हारल बटोही मावन  कैत िी। \nदुनूक चेहरा झमारल। आँवख  ूजल। एकदम श्रीविहीन। हुनका \nदुनूमे की  ंबंध रहवन िा  ंबंधक वनधारर् कोना भेल हेतैक  े \nकहब कने कवठन मुदा  ंबोधन  ँ बुझाइत िल जे दुनू गोटे भाय-\nबवहन जकाँ रहवि। बै तवह मैविली बर ँ पूिलवि- “कहू भाय की \nहाल-चाल! एहन बगए वकएक बनौने िी?”   \nबर:      बीज रूपमे हम कवहया एवह धरतीक गभणमे पडलहुँ, \nकोना हमर अंकुरर् भेल  े  भ हमरा एकदम स्मरर् नवह अवि। \nहँ, हमरा अपन नेनपनक वकिु बात  भ स्मरर् अिश्य अवि। \nतावह वदन हमर उवमर यैह कोनो िओ मा क लगधक रहल हैत। \nतखन हम एकदम िोट रही एवह लेल हमरा माल-जाल ँ बचएबाक \nलेल यैह जगरनाि वम र (वशि मंवदरक प्रमुख पुजेगरी) चारू \nवद  ँ जाफरी ँ घेर देने िलाह। तावह वदन मंवदरमे वशि \nआराधनाक लेल जतेको लोक-बेद अबैत िलाह, लोटाक बाँचल \nजल हमरा जवडमे उझवल दैत िलाह। वशि-प्रांगर्मे रहबाक परताप \nबुझू िा हमर अपन भाग्य, वकिु मवहला लोकवनतँ हमरहुँ जवडमे \nजल-फूल-अच्ित केर चढौआ चढ़ब’ लागलीह। देखतवहं-देखतवहं \nहम अपन पूर्ण यौिनकेँ कवहया प्राप्त क’ लेलहुँ  े हमरो पता नवह \nचवल  कल। भीमकाय हमर देह। हवरयर-हवरयर पात ँ आच्िावदत \nदूर-दूर धवर प रल हमर डावर। जखन मंवदरमे वशि नचारी गाओल \nजाइक तँ पूरा िातािरर्  ंगीतमय भ’ जाइक। ब ात उन्मत्त भ’ \nकए हमरा पात  भकेँ एक्कवह  ंग झंकृत क’ वदअए आ ओवह ँ  विदेह सदेह :२६|| 101 \nवनक ल मेहीं  ुर जेना नचारीक  ुर ँ वमवलजुवल एकटा मनोहर \nदृश्य उत्पन्न क’ दैक। हमरा डावर-पातक िाहवरमे जेठक दुपहवरमे \nभवर गामक बूढ़-बुजुगण ओवह मचान पर बैव  शीतलताक अनुभि \nकरैत िलाह। नेना  भ कतहुँ खो-खो तँ कतहुँ बुवढ़या कबड्डी \nखेलाइत रहैत िल। हे ओवह कातमे भवर गामक माल-जाल  भक \nलेल विश्रामस्िल िलैक।  ालमे एकबेर बर ाइत (बट ावित्री) वदन \nहमर नि रूपेँ श्रृंगार कएल जाए। ओवह वदन हमर  ौं े धरे बुझू \nजे लाल-पीयर जनौ  ँ लवद जाइत िल। हम गिोन्मत्त रही। \nहमरा बुझाइत िल जे  भवदन एवहना हमर वजनगी कवट जाएत। \n(एकटा दीघण वनःश्वा  िोडैत) ....मुदा हमरा  ुन्दरताकेँ ककरहुँ \nनजवर लावग गेल। हमरा घमंडकेँ घून लावग गेल।  \nएकबेर अही गामक लत्तर खाँक िोटका बेटाकेँ  ौं े देह \nखौजली भ’ गेल रहैक। भवर  हर ाक डागदर-बैद ँ देखेलाक \nपश्चातो ओकरा कोनो लाभ नवह भेलैक। वकओ हुनका कहलकवन \nजे ‘पाँज भवर अमरलत्तीके जँ तीन-चावर वदन धवर हुनका पयर ँ \nमोलबा वदऔक तँ खौजली जवड ँ उपवट जाएत। ’ लत्तर खाँ \nकतए-कहाँ ँ भवर पाँज अमरलत्ती आनलवन आ बेटा ँ पयर तरेँ \nमोलबौलवि। खौजली उपटलवन वक नवह,  े नवह जावन मुदा हम \nओवह अमरलत्ती  ँ अिश्य पावट गेलहुँ। भेलैक ई जे ओवह \nअमरलत्तीक एकटा टुकडी लत्तर खाँ हमरा गािक उपर फेवक \nदेलवि। आ ओ अमरलत्ती जे ओहुना परजीिी होइत अवि हमरा \n न हवरयर गाि पावब धन्य भ’ गेल। आइ तँ हमरा  ौं े देह पर \nओकरवह राज िैक। ओवह आयावतत  ौंदयणक नीचाँ हमर नै वगणक \n ौंदयण फडफडा रहल अवि। हमर तँ दम वनकलल जा रहल  102 || विदेह सदेह :२६ \nअवि। बूढ़-बुजुगण लोकवन एखनो अबैत िवि , नेना-भुटका  भ \nएखनहुँ बुवढ़या कबड्डी आ खो-खो खेलाइत अवि मुदा हमर \nअवस्तत्िविहीन भ’ जयबाक परबावह वकनकहुँ नवह िवन। अहाँ त’ \nदेवखतवह िी जे हमर विशालकाय गाि गामक प्रिेश द्वार पर अवि \nतैँ भवर गाममे वबयाह-वद्वरागमन, जनौ, मूडन  न जतेको आयोजन \nहोएत अवि  भमे लोक एत्तवह ँ तोरर्द्वार बना अपन-अपन घर \nधवर भुकभुवकया बल्ब लगा कए बाट केँ झकझबैत अवि। एहन \n भ अि र पर हमरा कतेक कष्ट होइत अवि  े हम नवह कवह \n कैत िी। हमरा डावर-पात पर गत्तर-गत्तर भुकभुवकया बल्ब  भ \nलगा देल जाइत अवि जे भवर रावत विनार िौंडा -िौंडी जकाँ \nकनखी मारैत रहैत अवि..भुक...भुक...भुक...भुक। हमर तँ गत्तर-\nगत्तर झरवक जाइ ऐ। \n एकवदन भोगल पहलमान गामक लोक  भकेँ हमरवह \nगाितर बजाकए प्रािणना केने िलाह जे- “एवह बरक गाि पर ँ \n भटा अमरलत्तीकेँ उजावड-उपावर देल जाए नवह तँ ओ वदन दूर \nनवह जखन ई परजीिी एवह बर गािकेँ नेस्तनाबूद क’ देतैक” मुदा \nगामक अवधकांश लोकक कहब रहैक जे- “ई वक कोनो लतामक \nगाि विऐक जे  ूवख जेतैक ! बर विऐक बर....” बर तँ हम \n वरपहुँ िी, मुदा जँ एवहना ई अमरलत्ती  भ हमरा डावर-पातक \nखून चो ैत रहत तखन कतेक वदन धवर हम जीवब  कब  े \nभगितीए जानवि.....। एतबा कवह बर फेर उदा  भ’ गेलाह। \nमैविली:           हमरो दशा तँ वकिु एहने अवि भाय! हमरहुँ \nजनम कवहया भेल, कवहया हम लोक  भक जीभ ँ उच्चवरत भेलहुँ \n े  भ हमरहुँ स्मरर् नवह अवि। हमरा तँ अहाँ जकाँ अपन  विदेह सदेह :२६|| 103 \nनेनपनो स्मरर् नवह अवि। अ लमे नेनपन मे हमरा  मस्त मैविल \n माज ँ ततेक ने दुलार -मलार भेटैत रहल जे हमर नेनपन \nअिडपनवहमे बीत गेल। हमरा तँ जे वकिु स्मरर् अवि  े अपन \nजुआवनएक। जेना अहाँ अपन पूर्णयौिनािस्िामे भीमकाय देह आ \nअपन विस्तीर्ण डावर-पात पर गिण करैत िलहुँ तवहना हमहुँ अपन \nजुआनीमे वमविलाकेँ के कहए अपन पडो क राज आ ाम, बंगाल \n ँ ल’ कए नेपाल (विदेश) धवर अपन श्रुवतमाधुयण गुर्क बलेँ प रल \nिलहुँ।  ावहत्यक कोनो एहन विधा नवह जावह ँ हमर श्रृंगार नवह \nभेल हो।  \nज्योवतरीश्वर, विद्यापवत, उमापवत, चन्दा, \nमनबोध। \nहवरमोहन, यात्री, मधुप, ईशनाि, राजकमल, \nप्रबोध।।  \nप्रभृवत  हस्त्रों कवि-लेखक लोकवनक द्वारा हमर  ावहत्य- ं ारक \nश्रृंगार कएल गेल िल। ई  ंभितः 19म शताब्दीक उत्तराधण रहल \nहेतैक जखन वमविलो पर अंग्रेजी शा न आ वशक्षाक प्रभाि पडय \nलागलैक। नाम किी लेल कहब (भ’  कैि तावह वदन ओ हमरा \nलेल शुभे  ोचने हेताह) अंग्रेजी  ावहत्य  ँ प्रवतस्पधा करबाक \nकारर्ेँ  ब ँ पवहने ओ हमर अपन वलवप वतरहुता , जे हमर \nअवस्तत्िक प्रतीक वचह्न िल तकरा उतावर कए फेवक देलवि आ \nहमरा पर देिनागरी िोवप देल गेल। तवहया के जनैत िलैक जे ई \nदेिनागरी हमरा एकवदन  ाँ  लेब कवठन क’ देत? आइ हमरा \n ौं े देह पर ओकरवह प्रभाि अवि। ओकरा तरमे हम फरफरा \nरहल िी। एकर एकटा उदाहरर् हम अहाँकेँ द’  कैत िी-अहाँ  104 || विदेह सदेह :२६ \nभारतक कोनहुँ कोनमे चवल जाउ आ लोकक  मक्ष बंगलाक कोनहुँ \nपाठ्य  ामग्री प्रस्तुत क’ कए पुवियौवन जे “ ई कोन भाषा विक? \nतँ ओ कहता जे बंगला” आ जँ  े नवह तँ बे ी  ँ बे ी कहताह- \nअ वमयाँ िा उवडया, मुदा हुनकवह  मक्ष कोनहुँ मैविलीक पाठ्य \n ामग्री रावख वदऔक तँ ओ फट्ट द’ कहता जे ‘वहन्दी’। आब अहाँ \nकल्पना क’  कैत िी जे तखन हमर मनोदशा केहन भ’ जाइत \nिल होएत। आर तँ आर जखन कखनो हम अपन आन  खी-\nबवहनपा (बंगला, अ मी, उवडया आवद)क  ंग कवहयो काल बै ैत \nिी तँ ओ लोकवन हमरा तेना ने फजीहवत करैत िवि  े नवह कवह \n कै िी। हुनका भ (बंगला, अ मी, उवडया आवद)क कहब िवन \nजे- “देखू हमर वधया-पुता  भ विश्वक कोनहुँ कोनमे वकएक नवह \nहोवि, कोनहुँ भाषाक जानएबला वकएक नवह होवि मुदा आप ी \n ंिाद ओ लोकवन अपनवह भाषामे करैत िवि आ एकटा अहाँक \nवधया-पुता  भ िवि.......”  ाँच पुिू तँ ई  भ उपालम्भ  ूवन \nकरेज कवट जाइत अवि। जो रे दैब! जो रे हमर कपार! हमरा \n(मैविली) के कहए ओ लोकवन अपन मैविल  ंस्कृवतओ केँ तँ \nतवहना ताक पर रखने जा रहल िवि- धोती, तौनी, पाग, जनौ..., \n ोहर,  मदाउन, बटगमनी, लगनी...., वतलौरी, अदौरी, वतव औरी, \nवतलकोर...,  भटा हेरायल जा रहल अवि...। अपन एवह  भ \nदुदणशाक चचा जखन कवहयो काल आन-आन भाषा लग करैत िी \nतँ जनैत िी ओ लोकवन हमरा की कहैत अवि? ओ  भ कहैत \nअवि- तोँ ईष्ट्यालु िेँ, तैँ तोरा आन-आन भाषा  भ ँ ईष्ट्या होइत \nिौक, तोँ आन-आन  भ्यता आ  ंस्कृवत ँ डाह करैत िैँ,  मयक \n ंग जँ नवह चलबेँ तँ एवहना वपिडल रवह जेबेँ आवद-आवद। आब \nअहीं कहू भाय! ई  भ तँ व्यिेक दोषारोपर् िैक ने? दुवनयाँक  विदेह सदेह :२६|| 105 \nकोन एहन माए हेतैक जकरा अपन वधया-पुताक  ुख नवह  ोहाइत \nहेतैक। अहाँ तँ हमर भाय विकहुँ, अहाँ  ँ हम जे वकिु कहब  े \n ाँच आ हृदय ँ। हमर वधया-पुता  भ जे आइ विश्वक अनेको \nकोन मे प रल िवि, ओ  भ जखन  ूट-बूट-टाई पवहवर वनकलैत \nिवि आ फरण-फरण अंग्रेजी, जापानी, स्पैवनश, जमणन, फ्रैंच आवद भाषा \nबौलैत िवि, वफल्मी गाना गबैत िवि, नीक-नीक होटल मे जा कए \nकाँटा-िूरी  ँ खाइत िवि तँ ई  भ देवख  वरपहुँ हमर करेज \nजुडा जाइत अवि। भगिती ँ गोहावर करैत रहैत वियवन जे “हमर \nवधया-पुता  भ एवहना अवखल विश्वमे  कला,  ंगीत,  ावहत्य, \nराजनीवत  भ क्षेत्रमे अपन-अपन नाम आ ज  करिु ”। यैह \nपर ूका गप्प विक, फ्रैंकफटणमे विज्ञानक क्षेत्रमे कएल गेल कोनो \nपैघ उपलवब्धक लेल हमरवह एकटा ‘ पूत’ केँ पुरस्कृत कएल \nजाइत रहैक,  ौं े दुवनयाँक मीवडया िला भ ओवह  मारोहक \nकिरेज करैत रहैक, अपन  पूतक उपलवब्ध पर गिण करबाक लेल \nहमहु कोहुना ओत्त’ पहुँच गेल रही, जवहना-जवहना हुनका  म्मानमे \nवकिुओ बाजल जाइक, तवहना-तवहना हमर करेज गिण ँ प रल जा \nरहल िल, मोन मे होइत िल जे  ओत्तवह मंच पर जा कए हम \nवचकवड-वचकवड केँ लोक  भकेँ कवह वदऐक जे- देखू हम ईष्ट्यालू \nनवह िी, हमरा विश्वक कोनहुँ विषय, भाषा,  मुदाय,  भ्यता, \n ंस्कृवत ँ कोनहुँ प्रकारक परहेज नवह......मुदा कायणक्रमक अंतमे \nजखन हमर ओवह  पूत ँ पूिल गेलवन जे- अहाँक मातृभाषा की \nविक? तँ हुनका मुँह ँ बहरेलवन अंग्रेजी!!!  वरपहुँ कहैत िी भाय! \nई  ुवनतवह हमर करेज...., एतबे नवह घर अयला पर हुनका ँ \nहुनक पचमा वकला मे पढ़यबला बेटा पुिलकवन- “बाबूजी! बाबा तँ \nकहैत िवि जे हमरा  भक मातृभाषा मैविली विक, तखन अहाँ  106 || विदेह सदेह :२६ \nअंग्रेजीक नाम वकएक लेलहुँ? जँ अहाँ  न- न लोक  भ अपन \nमातृभाषाकेँ एना अिूत बूझैत रहताह तखन तँ मैविलीक \nभविष्ट्य.....।” बाप कहलकवन- चुप रह बुवड, ई कोनो आन भाषा \nविकैक? मैविली विकैक मैविली, एकर जवड पताल धवर प रल \nिैक……। आब की कही भाय! हम अपन एवह  पूतक अटूट \nविश्वा  पर विश्वा  करी िा हुनक िोट बालक द्वारा कएल गेल \nहमर भविष्ट्यक वचंताक प्रवत आशा...! एतबा कहैत-कहैत मैविलीक \nदुनू आँवख ँ दहो-बहो नोर ख य लागलवन।  \nबर, मैविली केँ  ांत्िना दैत रहलवि, हुनका मैविली ँ आर \nवकिु  ुनबाक अपेक्षा रहवन मुदा मैविलीक मुँह ँ जेना बकारे नवह \nबहराइत रहवन, ओ कपव -कपव  कए कावन रहल िलीह....। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :२६|| 107 \nजेठ आ पू  (बीहवन किा) \n \nजेठ \n10 हजार टका जमा केनाय रामदीनक लेल पहाड तोड’ \n न कवठन काज िलैक मुदा ओ बेचारा कओ की  कैत िल? जँ \nओहो बुचकुन माँझी जकाँ अपन बेटीकेँ जनम लेतवहं खैनी चटा \nकए मावर वदतै तँ आर गप्प रवहतैक। ओ तँ बड जतन ँ ओकरा \nपावल-पोव  पैघ केने रहए  े आब ओकर वबयाह करबाक लेल \nदहेज-दानिक क्रूर  पना तँ ओकरा पूरा करवह पडतैक। ओहो धून \nकेर पक्का लोक वनकलल, गामक बीचोबीच बनएिला नि  डकक \nलेल ओ हिौडा  ँ दनादन-दनादन पािर तोवड वगट्टीक ढ़ेर लगौने \nजा रहल िल। ओ भवर वदनमे तीन-चावर बेर अपन धोतीक गेंठ  ँ \nटका वनकालए आ गनए— एक, दू, तीन.....। ब  कोनहुँ तरहेँ \n3x15 केर एकटा आर ढेरी भ’ जाइक तखन तँ.....। लोग  भ \nकहैक जे रामदीन पागल भ’ गेल िैक तखनवह तँ जेठक एहन \nदुपहवरमे ओ अपना-आपकेँ जरा रहल अवि! मुदा रामदीन ककरहुँ \nबातक कोनहुँ जबाब नवह दैक , ब  मोनवह मोन कहैक —‘औ \nलोकवन! एवह  माजमे वजनका वकनकहुँ हमरा  न कुमावर कन्या \nिवन वतनका ँ पुिऔवन्ह जे बेटीक वबयाहक लेल जेठक ई दूपहवर \nकेहन शीतलता दैत िैक?’ \n \n  108 || विदेह सदेह :२६ \nपू  \n            हौ दैब, हौ दैब! एकटा बािीक कारर्ेँ ओ  भ हमरा \nबेटीक हत्या क’ देलक। रामदीनक घरिाली जोर-जोर ँ अपन \nिाती पीटैत िलीह। बगलमे ठाढ़ रामदीनक 10 बखणक बेटा हक्का-\nबक्का भ’ कए ठाढ़ िल। अपन बवहनक हत्यारा  भकेँ  बक \nव खएबाक लेल पू क ओवह  दण रावतमे ओकर खून खौलैत \nरहैक। \n  \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :२६|| 109 \n ौदागर (बीहसन कर्था) \n भवदन  ाँझकेँ ओ अपन वदनभवरक कमाइ केर वह ाब-\nवकताब करैत िल आ भोजन -भातक पश्चात् जखन ओ अपन \nओिओन पर जाइत िल तँ एकबेर ई अिश्ये  ोचैत िल जे \nओकर ई धन्धा अनैवतक िैक, मुदा  भवदन एवह प्रश्नक जिाबो \nओकरा एक्कवह रंगक भेटैक— पाइ कमेबाक लेल  भवकिु उवचत \nअवि। ने जावन ओकरा  न प्रवतभािान ओ मेधािी लोक एहन \nधन्धामे कोना आवब गेल। ओ  ुन्नर- ुन्नर युिती लोकवनकेँ टकाक \nलोभ देखा फँ बैत िल आ शहरक नामी-वगरामी होटलक मालदार \nग्राहक धवर पहुँचबैत िल।  भक लेन-देन केलाक पश्चात् ओकर \nजे कमीशन बनैक ओ रावश लगभग 3 ,000  ँ 3 ,500 धवर \nप्रवतवदन भ’ जाइत िलैक।  ंक्षेपमे ओकर मवहनिारी आमदनी \nलगभग 1 लाखक लगधक पहुँच जाइत िलैक जकर उदाहरर्ों ओ \nप्रस्तुत केने िल। पविले  ाल ओ अपन एकलौती बवहनकेँ अपन \nशहर  ँ बहुत दूर एकटा महानगरक प्रवतवित इंजीवनयवरंग कॉलेजमे \nजिगर डोनेशन द’ कए नाम वलखिा देने िलैक। \nआइ  ाल भवरक पश्चात् ओ अपन बवहन  ँ भेंट करबाक \nलेल ओवह शहर पहुँचल िल। अपना-आपकेँ ओ एकटा वबजने मैन \nबुझैत िल  े एहु शहरमे अपन धन्धाक  ंभािना ताकबाक हेतु ओ \nवनकवल पडल। बे  िानबीन केलाक उपरान्त ओकरा एवह शहरक \nएकटा उच्चस्तरीय िेश्यालय केर पता लागलैक।  ौदा तय \nकरबाक क्रममे ओकरा ओतुका दलाल ँ कहा ुनी भ ’ गेलैक। \nदलाल कहैत रहैक— औ जी! अहाँकेँ अपन देहक लेल एकटा देह \n ैह चाही ने! तखन फेर ओकर चेहरा आ बोली ँ अहाँकेँ कोन  110 || विदेह सदेह :२६ \nमतलब? जँ मंजूर होअए तँ.....। \nओ एक-एक क’ कए  भक गदराओल देहक तजबीज \nकरैत िल। ओवहमे  ँ एकटा देह पर ओकर नजवर ठहवरए नवह \nरहल िलैक.....ओ इशारा केलक.....हे ई.....। \nयुितीक चेहरा पर नकाब रहैक। एतबो धवर स्पष्टे िल \nजे ओ  ेहो अपना  मक्षक लोककेँ नवह देवख  कैत िलीह आ \nमुँह तँ वकओ खोवलए नवह  कैत िल। कहबाक तात्पयण जे दुनूक \nबीच केिल स्पशणक एह ा  हेबाक रहैक। \n..... ी..... ी.....  अलबत्ते ई आबाज दुनूक मूँह ँ एक्कवह  ँग \nबहरेलैक। दुनूक देह आब वनवष्ट्क्रय भ’ गेल रहैक मुदा वदमागमे \nवबजुरी चमकैत रहैक। दुनूकेँ एक दो राक आबाज जानल -\nपवहचानल लागलैक। अन्तद्वणन्द्व एतेक बवढ़ गेलैक जे ओ युिती \nउनटा मुँहें ठाठ भ’ कए अपन नकाब उठा एनाक परिाँहमे अपन \n ौदागरक चेहरा देवखए लेलकैक। क्षर्वह भवरमे  ौदागर  ेहो \nअपन बवहनकेँ चीवन्ह गेल। ने जावन दुनूमे  ँ के अपना -आपकेँ \nपािरक  दृश कठोर होइत अनुभि केलक! \n  \n \n \n \n  विदेह सदेह :२६|| 111 \nगरमी  (बीहसन कर्था) \n \n-बाबूजी, अहाँ हमरा कॉन्िेन्टमे वकएक पढ़ा रहल िी? \n-वकएक तँ हमरा मुन्नाकेँ पवढ़-वलवख पैघ लोक बनबाक अवि तेँ। \n-मुदा  ौम्या तँ कहैत िलीह जे ई स्कूल खाली पैघ बापक वधया-\nपूताक लेल िैक? \n-नवह बेटा, हुनका बात पर अहाँ ध्यान नवह वदअ, जँ एहन रहतैक \nतँ अहाँक नाम फादर वलखतवि? बाजू! \n-अपन घरक  ोझाँ उतरैत प्रतीक बाजलाह—बाबूजी, बाबूजी, आइ \nबहुत जोरक शीतलहरी िैक, चलू घरवहमे आराम करब। एहनमे \n िावरयो तँ नवहए भेटत। \n-नवह बेटा, एखन हाट-बजारक  मय िैक, दूइयो चावरटा  िारी तँ \nभेवटए जाएत, अहाँ घर जाउ। हम जँ काज नवह करब तखन \nहमरा मुन्ना राजाक लेल वकताब-कॉपी ओ महग ड्रे   भ कोना \nआओत? आ हमरा जाड लवगतो कहाँ अवि? हम जखन उचवक-\nउचवक कए वरत ा चलबैत िी तखन अपनवह देहमे गरमी आवब \nजाइत अवि। \n-अहाँ फूव  बावज रहल िी बाबूजी , उचवक-उचवक कए वरत ा \nचलएला ँ गरमी नवह अबैत िैक, घू  लेला ँ गरमी अबैत िैक। \nआइ भोरमे  ौम्याक माय  ेहो बी.डी.ओ. अंकलकेँ ऑवफ  जेबा ँ \nमना केने िलीह मुदा ओ कहलवन जे — आइ पच्ची टा लोककेँ  112 || विदेह सदेह :२६ \nइंवदरा आिा क पाइ भेटबाक िैक,  भ ँ हमरा 500  य टकाक \nदर ँ घू  भेटएिला अवि, तखन ने मुट्ठी गरम रहत? \n      -एवहबेर रामदीन वबन वकिु बजनवह अपन वरत ा आगू बढ़ा \nलेलवि आ मोनवह मोन  ोचय लगलाह — हँ बेटा, गरमीएक \nपवरभाषाकेँ बूझबाक लेल तँ हम अहाँ केँ पढ़ा रहल िी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :२६|| 113 \nलघुकर्था- अिस रक सनमाण \n(1) \n \nधनमाक िुिूने देवख हम बुवझ गेलहुँ, जे आई फेर ओकर \nकुहबा पाबवन भेल िैक। \nप्रो.  ाहेबक ओवहठाम नोकरी करबाक ई धनमाक चवरम मा  \nिलैक। ओकर बडका भाय  ेहो वहनकवह ओवहठाम दूइ बरख ँ \nनोकरी करैत रहैक, पविले मा  ओकर राँ फर प्रो.  ाहेबक िोट \nभाय लग झवरया भ' गेलैक। धनमाक भाइये तीन मा   ँ ओकरा \nरेवनंग दैत िलैक बतणन-बा न  ँ ल’ कए र ोई बनाएब, बोरहवन \nपोिा, कपडा-लत्ता  ाफ करब आवद-आवद।  भ लूवर तँ धनमा \n ीवख नेने रहय, खाली ओकरा तरकारी मे नून देबाक ठेकान नवह \nरहैक आ तावह कारर्ेँ ओकरा कवहयो-कवहयो कुहबा पाबवन  हय \nपडैक। \nबारह बरखक धनमा देख’ मे एकदम गोर-नार। उज्जर \nदग-दग अँगाकेँ जखन ओ व लेवठया रंगक हाफ-पेन्टक तर वबना \nबेल्टवहक डोराडोवर चढ़ा  अंडर ेवटंग करैक त’ बुझाइक जे कोनो \nअंगरेजी  स्कूलक चवटया हो। िौंडा चौिा वकला  धवर पढ़लो \nरहैक, बाप कहलकै “गरीबक बेटा आब एवह ँ बे ी पवढ़ कए की \nकरतैक? जो नोकरी कर ग’ घरमे दू पाइक मदवत भ’ जाएत।” \n \nने जावन वकएक हमरा धनमा ँ व नेह भ’ गेल िल। तैं \nजवहया-जवहया हम प्रो.  ाहेबक बा ा पर रावतकेँ ठहरी, भवरपोख \nधनमा ँ गप्प- प्प करी। नेना जावत, पवहल बेर घर ँ वनकलल \nरहैक,  े जखन-जखन ओकरा अपन माय-बापक यावद आबैक ओ  114 || विदेह सदेह :२६ \nकपव -कपव  कए कानय लागय। ओकर कानब आ मनोदशा देवख \nहमरा ओकरा पर दया आवब जाइत िल। ओकरा प्रवत दया हेबाक \nकारर् हमरा आ धनमा मे एकटा  ामानता रहैक। धनमो अपन \nपवरिारक लेल नोकरी करैत रहय आ हमहुँ अपन पवरिारक खावतर \nनोकरी करैत िलहुँ। अंतर यैह िलैक जे धनमाक उवमर रहय \n13 बरख आ हम रही 25 बरखक। धनमा अपन  भटा दरमाहा \nअपन-माय-बापकेँ द’ दैत िल आ हम दरमाहा मे  ँ वकिु बचा \nकए पवढ़तो िलहुँ। एखन हम एम.ए. क िात्र रही। \nओना तँ धनमा  भ वदन ड्राइंग हॉलमे  ूतैत िल मुदा \nओवहवदन ओ हमरवह पलंगक नीचाँ अपन पवटया -दरी वबिा पवड \nरहल। जखन रावत वनशबद भ’ गेलैक, प्रो.  ाहेब आब  ूवत गेल \nहेताह, ई जावन धनमा हमरा टोकलक। “अइं यौ भाइजी,  टाटाक \nनून आर नून ँ बे ी नूनगर होइत िैक की?”  \n“नवह त’!” \nनवह यौ भाइजी हम  े नवह मानब, एवह ँ पवहने हमरा ओवहठाम \n‘कैप्टन कूक’ नून अबैत रहैक, तरकारी मे दूई चम्मच वदयैक \nतखनो मावलक आ मवलकाइन वकिु नवह बाजय। ई  ार टाटाक \nनून जवहया ँ आएल िैक हमरा एकर अंदाजे नवह रहै यै। डेढ़ \nचम्मच वदऔक तखनो जहर आ एक चम्मच द’ वदऔक तखनो \nजहर। अही नूनक खावतर हम एतेक मावर खाइत िी। \nअच्िा एकटा बात कह धनमा, “तोरा ओवहठाम टाटाक नून कवहया \n ँ अबैत िौक?” \n“एक मा   ँ।“ \n“एवह एक मा मे तोरा कैक बेर मावर लागलौ?” \n“अही बेर।”  विदेह सदेह :२६|| 115 \n“ब  । एकर माने भेलैक जे गलती तोहर िौक नूनक नवह।” \nआ हमरा मावलकक कोनो गलती नवह ? ओ नवह बुवझ \n कैत िवि जे वधया-पुता िैक एक वदन गलतीए भ’ गेलैक त’ की \nहेतैक, एहन िोट- न गलतीक लेल एहन मावर? हुनक बेटो तँ \nहमरे तुवरया िैक, ओकरा वकएक नवह मारै िविन ? जानै िी \nभाइजी काविए गर्ेश हमर 30 टा टका चोरा क’ आइ क्रीम खा’ \nलेलक, मुदा चोवर- न अपराधक बाबजुदो मावलक  ओकरा वकिु  \nनवह कहलविन। \n“तोहर 30 टका चोरा लेलकौक ! तोरा कत  ँ टका \nएलौ?” \nहुँ-हुँ भाइजी , हमरा 93 गो टका िैक। मावलकक \nओवहठाम जे पर-पाहुन  भ अबैत िविन  े हुनका  भक अटैची \nआ बैग जे नीचाँ धवर ल’ जाइत वियैक तँ ओ  भ कवहयो-कवहयो \nहमरा पाँच -द  टका द ’ दैत िवि। हम ई टका अपना \nमावलकीवनकेँ द’ दैत वियैक राख’ लेल। ओवह घरमे टेबुल पर \nए नो िला एकटा उजरा वडब्बा देखने विऐक? ओवहमे हमर  भटा \nटका रहैत िैक। 100  य टका पूवर जतैक तँ हम अपना \nिोटकी बवहन लए फराक कीनबै। कावि गर्ेश ओवहमे  ँ टका \nचोरा नेने िलैक। \nअच्िा कोनो बात नवह, प्रो.  ाहेब गर्ेशकेँ वकिु नवह \nकहलविन एकर माने भेलैक जे आगू चवल कए ओकर  ंस्कार \nखराब भ’ जेतैक। तोँ चोवर नवह करैत िैं एवह लेल तोहर  ंस्कार \nनीक भ’ जेतौक। एखन तो नेना िैँ ई  भ बात नवह बुझबेँ। \nहँ यौ भाइजी, हम  भ बात बुझै वियै। गर्ेश पढ़ै वलखै \nिैक ओकर  ंस्कार कतबो खराब हेतैक तैयो ओ बाबूए कहौताह  116 || विदेह सदेह :२६ \nआ धनमा धनमे रवह जाएत। \nएहन बात नवह िैक धनमा, गुलटोपीकेँ वचन्हैत िही? ओ \nकतेक पढ़ल-वलखल िैक  े जानैत िही?  नवह ने! ओ औंठा िाप \nिैक, औंठा िाप, आ केहन चमचम करैत गाडी पर चढ़ैत िैक? \nओकर मुं ी बी.ए.पा  िैक। गुलटोपी वठकेदार वियै। लोकमे ब  \nमेहनवत, लगन आ इमानदारी हेबाक चाही ओ कवह यो वकिु क’ \n कैत अवि। ई  भ बात तोँ एखन नवह बुवझ  कबेँ कने आर \nचेठनगर भ’ जो तखन अपनवह बुवध भ’ जेतौक। \n.............................. \n“अइँ यौ भाइजी! अहुँ गरीब वियै?” \n“के कहलकौ?” \nप्रो.  ाहेब बाजैत रहविन जे “वििेक बड्ड गरीब िैक। कमा क’ \nघरो देखै िैक आ पढ़बो करै िैक।” \n“हँ, ठीके कहलिुन।” \nतँ अहाँ मैविली वकएक पढ़ैत िी,  ाइं  वकएक नवह पढ़ैत \nिी?  ाइं  पवढ़कए लोक डागदर, इंजीवनयर बनैत िैक। प्रो. \n ाहेब कहैत रहविन “बेचारा  ाइं  कत’  ँ पढ़तैक? ट्यूशनक \nटका कत’  ँ आनतैक तैं मैविली पढ़ैत िैक।” अइं यौ भाइजी \nमैविली बड खराप विषय होइत िैक? \nनवह रौ बकलेल। भाषा कोनहुँ खराप नवह होइत िैक। \nभाषाक विषयमे  ोचएबला खराप होइत िैक। अच्िा एकटा बात \nबता “तोरा जँ मैविली बाज’ नवह आवबतौक तँ तू हमरा  ँ बात \nक’  वकतेँ?” \nनवह यौ भाइजी! प्रो.  ाहेब फूव  बाजैत रहविन। मैविली  न \n र  आ नीक आन कोनो भाषा भइये नवह  कैये। हुनका देखैत  विदेह सदेह :२६|| 117 \nवियैन जे ओ प्रो.  भक  ंगे मैविली बाजैत -बाजैत अंगरेजीमे \nवकदन कहाँ वगवटर-वपवटर, वगवटर-वपटर बाज’ लागैत िविन। \nअच्िा ई बताउ मैविली पवढ़ कए अहाँ प्रो. बवन  कै िी? \nहँ, वकएक तवह! \nतखन तँ अहाँ प्रो. अिश्ये बनब भाइजी। \nधुर, पकलाहा नवहतन। \nभाइजी एकटा बात आर कहू, “गरीब लोक कवहयो धवनक \nबवन  कैत अवि?” \n“एकदम बवन  कैत अवि?” \nधनमा कने काल चुप रहल, आ चुप्पे-चुप  ुवत रहल। \n \n \n(2) \n \nहम  ाल भवर ँ वदल्लीक एकटा प्राइिेट कम्पनीमे काज \nकरैत िी। प्रेमनगर  ँ लाजपतनगर धवर प्रायः ब   ँ आन-जान \nहोइत अवि, कवहयो काल लोकल रेन ँ  ेहो चवल जाइत िी। \nआइ कम्पनीमे कने बे ी काल रुक’ पडल  े भूख  ँ िोहाटल \nरही, तैं पापड-पापड’क शब्द  ुवन पापडिलाकेँ बजेवलए – “ऐ \nपापडिाले! एक पापड देना।” पापड िला  ोझाँ आएल, पापड \nदेलक। पाय देब’ लागवलऐक की ओ पापड िला हमरा पयर पर \nखव  पडल आ बड दुखी स्ि रेँ बाजल—“भाइजी हमरा नवह \nवचन्हवलयै? हम धनमा।” वधयान  ँ देखलहुँ ओ धनमे िल। हमरा \nकने ग्लावनओ भेल। हम तत्क्षर् उवठ धनमाकेँ हृदय लगा लेवलऐक \nदुनू गोटे भाि-विभोर भ’ गेलहुँ। हम धनमाकेँ अपन कातमे बै ाबैत  118 || विदेह सदेह :२६ \nपूिवलऐक, “कह धनमा की हाल-चाल, एतय कोना?” \nओ बाजल भाइजी अपनेकेँ स्मरर् अवि हमर ओ मावर? ओ रावत? \nहम  ओतए मावर खाइत-2 तंग भ’ गेल रही। तरकारीमे नून बे ी \nभ’ गेल त’ मावर, नून कम भ’ गेल त’ मावर, कपडामे दाग रवह \nगेल त’ मावर......। भाइजी अंवतम रावतकेँ जे हमरा अपने ँ भेंट \nभेल िल तकर परातेक बात वियै, प्रो.  ाहेबक डेराक नीचाँ जे \nचाहक दोकान रहैक हलाल खान केर, तकरवह बेटा वदल्ली मे \nदरजीक काज करैत रहैक, ओकरे  ँ हमर भेंट भेल तँ ओ \nकहलक—“चल हमरा  ंगे वदल्ली, ओत ए कपडा मे काज -बुटाम \nलगवबहें बै ल-2, खेनाय-वपनाय आ पाँच  य टका मवहना देबौ।” \nहमरा लग भाडा जोगड पाय रहबे करए, ओवहवदन भावग गेलहुँ \nओतए  ँ। तीन मा  धवर ओकरवह दोकान पर रहलहुँ। ओवह \nदोकानक बगलवहमे एकटा पापडिला रहैक जकरा ओवहठाम  ँ \nवनतवदन देवखऐक हमरे  भक तुर केर बच्चा  ब िाकक -िाक \n ेदल पापड ल’ जाइक। एक वदन हम ओवह दोकान पर गेवलऐक \nतँ भाइ ाहेब (पापडिला) हमरा कहलक- “पापड बेचोगे? देखते हो \nये लोग तुम्हारी ही उम्र के हैं 100 रुपया रोज कमाता है। पूंजी \nभी तुम्हारी नहीं लगेगी, ब  यहाँ  े  ेंका हुआ पापड ले जाओ, \nवदन भर घूम-घूमकर बेचो और शाम को पै ा जमा कर दो। एक \nपापड का तुमको 50 पै ा देना होगा उ  पापड को दो रुपये में \nबेचो। मतलब एक पापड पर तुमको 1.50 पै ा बचेगा, वजतना \nबेचोगे उतना ही कमाओगे।” हमरा ई वबजने  जँवच गेल। हम \nदो रवह वदन ँ पापड बेच’ लागलहुँ। पवहने वकिु वदनतँ करोलेबाग \nधवर रहैत िलहुँ, मुदा आब तँ ततेक ने उडाँत भ’ गेल िी जे \nवदल्लीक  ाइते कोनो एहन कोन हेतैक जतय हम नवह गेल िी।  विदेह सदेह :२६|| 119 \nएखन हमर दू टा वबजने  चलै यै भाइजी। भोर 8 बजे  ँ 11 \nबजे धवर राम मनोहर लोवहया अस्पतालक गेट पर नावरयर बेचैत \nिी, ओहुमे एक पी  पर  रपट आठ अनाक बचत िैक। दू  य \nपी  तँ वनदान वबवकए जाइत िैक।  य टका रोज हमरा ओवह ँ \nअबैत अवि।  ाँझ चावर बजे  ँ रावत नओ बजे धवर ब , रेन, \nपाकण  भमे पापड बेचैत िी तँ ओतहुँ वनदान 4-5  य पी  पापड \nबेवचये लैत िी।      हम मोने -मोन वह ाब लगब’ लागलहुँ, \n“नावरयर मे 100  य टका आ पापड मे 400 डयोढे 600  \nटका। एकर माने धनमाक कमाय एखन 700  ँ 800 टका रोज \nिैक।”  \nधनमा आगू बाजल—भाइजी, हम तीन  ाल धवर  ने घरमे कोनो \nवचठ्ठी-पत्री देवलऐक आ ने ककरो जान’ देवलऐक जे हम कत’ िी। \nहमर माय-बाप आ गाम  माजक लोक बुझय जे “धनमा मावर-हवर \nगेल।” \n     तीन  ालक बाद गाम गेलहुँ। ओतए दू कोठलीक पक्का \nढोकलहुँ। तीन वबगहा खेत वकना, देवलऐक बाउकेँ। एक जोड \nबडद आ एकटा पवम्पंग ेट  ेहो कीवन देवलऐक। अवगला मा  \nएकटा टेतटर वकन’ चाहैत िी। हमर बडका भाइ आब गामवहमे \nरवहकए खेती-बारी करै यै। ओकरो प्रो.  ाहेबक भायक ओवहठाम \n ँ चाकरी िोडा देवलऐक। हमर बवहन वमल्लत स्कूल दवरभंगा मे \nपढ़ैत अवि। ओ एखन द मा मे िैक। पढ़’ मे बड चन् गर,  भ \n ाल अपन कक्षामे फस्टे करैत िैक। कहैत िैक “हम डाकदर \nबनब”। हमरा विश्वा  अवि भाइजी हम ओकरा डागदर बना \nदेबैक।  धनमा आगू बाजल—“अहाँ अप्पन कहू भाइजी अपने एत \nकोना?”  120 || विदेह सदेह :२६ \n     हम एतए एक बरख ँ िी, एकटा प्राइिेट कम्पनी मे काज \nक’ रहल िी । 5000 हजार टका दरमाहा अवि हमर। \n“ब  पाँच हजार! एवहमे कोना गुजर करै िी यौ भाइजी?” \n       रौ धने र तोरा बुझल िौक ने जे हम मैविली  ँ एम.ए. \nकेने रही। मैविलीक  वटणवफकेट ल ’ क’  ौं े वदल्ली धांवग \nदेवलऐक? एतए भाषा नवह टेविकल ज्ञान चाही। \nधनमा कनेकाल चुप भ’ गेल..... ओ बाजल-- भाइजी अहाँ तेँ तेहन \nने बात हमरा कवह देवलऐक जे हमरा वकिु फुवरते नवह यै? आब \nआइ हम अहाँ केँ नवह िोडब, अहाँ केँ हमरा बा ा पर जाय \nपडत। \n \n    धनमा हमरा वििश क’ देलक,  ओवह वदन हम करोले बाग \nटी न पर उतवर गेलहुँ।  \nधनमाक बा ा करोलबाग टी न  ँ लगीचे रहैक।    \n  \nओवह िोट- न घरक एक वह  मे र ोई बनएबाक बरतन -बा न \nरहैक, दो र वद  मे ओकर कपडा–लत्ता, ओिाओन आवद आ शेष \nभाग मे एकटा बडका-टा रैक रहैक जावहमे वकताब  भ ढाँ ल। \nओकरा ओिाओन पर  ेहो कैक टा  मैविलीक पत्र-पवत्रका  भ \nविवडआएल रहैक,  े देख हमरा कने अचरज भेल। धनमा हमर \nमनोदशाकेँ भाँवप लेलक। ओ बाजल—“भाइजी ई हमरे डेरा विक \nवनवश्चन्त रहू। हम अहाँ केँ एतय नवह अवनतहुँ, अहाँ जतबे बावज \nदेवलयैक जे मैविली  ँ एम.ए.....। भाइजी हमरा अहाँक ओ उपदेश \n भ एखन घवर स्मरर् अवि। अही ने हमरा एकवदन कहने रही \nजे, प्रेमचंद गवर्तमे फेल भ’ गेल िलाह, जयशंकर प्र ाद पचमे  विदेह सदेह :२६|| 121 \nधवर पढ़ने िलाह, गुलटेन औंठा िाप अवि आ...., भाषा कोनो नवह \nखराप होइत िैक,  मेहनवत, लगन, इमानदारी  ँ.......। भाइजी \nअहाँ मैविलीक धने ार कामवत केँ जनैत वियैन?” \nहँ, हुनकर वकिु रचना  भ पढ़ने िी, चेहरा  ँ हम हुनका नवह \nवचन्हैत वियवन। \nओ बाजल त’ वलअ आइ चेहरो देवखए वलअ – हमहीं िी अहाँक \nधने र कामवत। भाइजी हम अही  ँ प्रेरर्ा ल ’ क’ आइ \nस्िाध्यायक बलेँ मैविली  ावहत्य मध्य धने र कामवतक नामे ख्यात् \nिी। यौ आइ हम प्रवतमा  ओतेक टका कमा लैत िी जतेक प्रो. \n ाहेबक दरमाहा िवन। भाइजी अहाँ पढ़ल-वलखल लोक िी, \n5000 केँ 50000 मे कोना बदलल जाय ?  े अहाँ  ोवच \n कैत िी। माफ करब भाइजी! िोट मुँह पैघ बात। हमरा जवनते \nअहाँ अि रक प्रतीक्षा क’ रहल िी, वकिु नवह भेटत, वकिु नवह \nक’  कब, भाइजी अि रक वनमार् करू, वनमार्.....। \n         हम मोने-मोन  ोच’ लेल बाध्य भ’ गेलहुँ जे 18 \nबरखक अनपढ (?) धनमा नीक आवक हमरा  न 30 िषीय \nमैविलीक स्नातकोत्तर? \n \n \n \n \n \n \n \n  122 || विदेह सदेह :२६ \nलघुकर्था-दूवभ \n                  \n \n         09 मई 2008 क बात विक। गाम गेल रही। \n ाँझ चावर बजे तरकारी वकनबा आ घुमबाक लािे वतरंगा चौक \nवद  चवल गेलहुँ, घुरैत काल स्कूल लग अबैत-अबैत दीया-बातीक \nबेर भ’ गेलैक। गरमीक वदन िलैक मोन भेल कनी काल स्कूलक \nओवह प्रांगर्मे  ुस्ता ली जतय कवहयो बैव  हम अपन पाठ याद \nकरैत रही। जवहना बै बाक उपक्रम कयलहुँ वक एकटा अप्रत्यावशत \nस्िर  ुनबामे आयल... हे बाउ! ओतय नवह एमहर आउ। हम चौंवक \nगेलहुँ, देखैत िी तँ  वरपहुँ एकटा स्त्री हमरा  ोझामे ठाढ़ िलीह \nआ बै बाक आग्रह क’ रहल िलीह। हम बैव  गेलहुँ, हमरा \n म्मुख ओ स्त्री   ेहो बैव  गेलीह। हम  ाश्चयण ओवह स्त्रीकेँ \nदेखय लागलहुँ वजनक रूप-रंग वकिु एना रहवन---हवरतिर्णक शरीर \nतावहपर हवरयर रंगक मैल,पुरान - न  ाडी जे कहुना हुनकर \nस्त्रीयांगकेँ झाँपने रहवन, ताहूमे कतोक ठाम वपयन लागल, शेष \nशरीर उघारे बुझू।  म्पूर्ण शरीरमे िोट-पैघ घाि जावह ँ पीज बहैत \nरहवन। एक-दू ठाम मैला  ेहो लागल, जे दुगणन्ध करैत िल। बामा \nजाँघ पर ढ़ल-ढ़ल करैत फोका, दवहना जाँघ पर गोदना जकाँ \nकोनो विवशष्ट आकृवत, दुनू हाि नोिडल जकाँ, मािक केश \nगोबरित्ता जकाँ जावहमे वशखर, पान -पराग, तुल ी, रजनीगंधा, \nमावर्कचंद गुटखा, आवदक फाटल-वचटल पुवडया, अखबार, कागदक \nटुकडी, जडलका व गरेटक पुत्ती आ टुकडी,  ुखल गोबर,  ूगरक \nमैला आवद-आवद  भ ओझरायल। एवह नारीक विवचत्र ओ दयनीय \nदशा देवख हमर उत्कंठा बवढ़ गेल।  विदेह सदेह :२६|| 123 \nहम पुिवलयवन-- अहाँ के िी?  \nओ कहलवन-- हम दूवभ विकहुँ। िैह दूवभ जावह पर अहाँ एखन \nबै ल िी। िैह दूवभ जतय बैव  अहाँ नेनपनमे नीरजक कविता \nपढ़ैत िलहुँ “यह जीिन तया है वनझणर है, मस्ती ही इ का पानी \nहै,  ुख-दुख के दोनो तीरों  े चल रहा राह मनमानी है...।”  \nहम फेर पुिवलयवन –अहाँक एहन दुदणशा वकएक ?  \nओ बजलीह--- बाउ, हम देवख रहल िी जे अहाँ तखन ँ हमर \nअंग-प्रत्यंगकेँ खूब नीक जकाँ वनहावर  नेने िी। पवहने अहाँ बताउ, \nहमरा  ुनबामे आयल अवि जे अहाँ  ावहत्यमे उच्च वशक्षा प्राप्त \nकेने िी, ओहुमे मैविली  न  र   ावहत्यमे। \nहम कहवलयवन— त्ते कहलहुँ। \nतखन  ंभि भ’  कय त’ हमर एवह दयनीय दशाकेँ अहाँ कोनो \nपत्र-पवत्रकामे प्रकावशत करबा वदऔक। आ ओ आश्वस्त हैत बाजय \nलगलीह—बाउ, हमर शरीर स्कूलक एवह हातामे प रल दूवभक \nप्रतीक विक तैँ हवरयर। हमरा माि पर जे अहाँ गुटखा, व गरेटक \nटुकडी, अखबार आ कागदक टुकडी देखैत िी  े एवह स्कूलक \nिौंडा-िौंडी  भक वकरदानी विक, हम अहाँकेँ कहैत जाइत िी आ \nअहाँ एमहर-ओमहर नजवर दौडा-दौडा क’ देखने जाउ....। हमर देह \nजे घाि ँ दागल अवि  े व गरेटक जडलका पुत्ती ँ, हाि जे \nनोिडल देखैत िी  े विक मोद बाबू (मुवखयाजी) क नोकरक \nवकरदानी, ओ  भ वदन एतय आवब विल्ला विलैत अवि, वदनमे \nकैक बेर  ूगर, मवह , गाय, बकरी आवद हमरा दूवषत करैत रहैत \nयै, बाम जाँघ पर ई ढ़ल-ढ़ल फोका विक िैह मंगरूआक लोकक \nवकरदानी, ओ कावि रावत चूविक अँगोरा हमरा देह पर फेंवक \nदेलक, आ हमरा दवहना जाँघ परक ई चेन्ह जकरा अहाँ गोदना  124 || विदेह सदेह :२६ \nबुवझ रहल िी  े िस्तुतः कोन चीजक आकृवत विक  े हमरा \nकवहतहुँ लाज लावग रहल ऐ,  ाँझवहकेँ, माने एखन ँ कनी कालक \nपश्चाते देखबैक जे एवह गामक गँजेरी िौंडा  भ हेज बनाकेँ \nआओत, व गरेटमे भवर कए गाँजा पीयत आ हमरा झरका -झरका \nकए एहन अश्लील आकृवत बनबैत अवि, हे! ओवहठाम देवखयौक..., \nई जे मैला देवख रहल िी,  े विक एवह आ -पडो क स्त्रीगर्क \nकाज, कने रवतगर भेलाक बादे एक वद   ँ पिार जकाँ बैव  \nजाइत िवि। हे! ओमहर देवखयौक हत्ताक किेडमे... की कहू \nबाउ, जीयब दूभर भ’ गेल अवि।   \n(एकटा दीघणस्िा  लैत) ओ फेर बाजय लगलीह--बाउ, अहाँकेँ अपन \nनेनपनक बात स्मरर् अवि ने ? तावह वदन प्रातः 10 बजे (प्रायः) \nस्कूल पहुँचलाक पश्चाते  भ ँ पवहने  रस्िती िन्दना होइत िलैक \nजावहमे वशक्षक-िात्र  भ तयो भाग लैत िलाह। तकरा बाद \nश्रीिास्ति मास्टर  ाहेब  भ नेनाकेँ एक पवतयानी ँ बै ा दैत \nिलाह, आ ओ ब नेना एकहक टा कागद आ आन -आन  भ \nप्रकारक गंदगी  भ चुवन-बीवि लैत िल। हमर काया एकदम  ाफ \nभ’ जाइत िल। कक्षा  भमे जखन हाजरी होइत िलैक तँ नाम \nपुकारल जाइत िलैक, हरेराम, युगलवकशोर, शंभु, कुमार ंभि, \nचन्रकला, रहीम, कौशल्या, कतेक मधुर आ  ािणक नाम!  ुवन कए \nमोन तृप्त भ’ जाइत िल।  ाँझ के नेना  ब कबड्डी आ खो-खो \nखेलाइत जखन वगर जाइत िल तँ हम ओकरा बे ी चोट नवह \nलागय वदयैक, िात् ल्यक अनुभि करैत िलहुँ तवहया। शवन केँ \nविशेष आयोजन होइत िलैक। शवनचराक गुर-चाउर बाकुटक-बाकुट \nनेना  भ खाइत िल, की कहू बाऊ, अहाँ  भक हाि  ँ \nवगरलाहा गुर-चाउर खयबा लेल हमहुँ शवन वदनक प्रतीक्षा करैत  विदेह सदेह :२६|| 125 \nिलहुँ। दो र पहरमे  ांस्कृवतक कायणक्रम होइत िलैक। “जगदम्ब \nअहीं अिलम्ब हमर, हे माय अहाँ वबनु आ  ककर...। कखन हरब \nदुःख मोर हे भोला बाबा... । दुवनयाँ मे तेरा है बडा नाम, आज \nमुझे भी तुम े पर गया काम....।” अहाँकेँ तेँ स्मरर् हेबे करत \nबाउ रमाकान्त एकबेर गयने िलाह “चल चमेली बाग मे मेिा \nवखलाऊँगा.....” तावहपर मोलिी मास्टर  ाहेब हुनका चुत्तर पर \nततेक ने िौंकी मारने रहवन जे बेचारेक  भटा मेिा घो वड गेल \nरहवन। आ अहाँकेँ ओ अन्त्याक्षरी िला बात याद अवि की नवह? \nतवहया अन्त्याक्षरी मे कविताक पद्य  भ पढ़ल जाइत िलैक, अहाँ \nएकबेर ‘य’ पर अटवक गेल रही, गाब’ लगलहुँ—“ये मेरा दीिानापन \nिा....”अहाँकेँ मोलिी  ाहब बजा कए पुिने िलाह “यह कदम्ब \nका पेड अगर माँ......अहाँ काविये ने याद केने िलहुँ, तँ वब वर \nकोना गेलहुँ ? ” आ तकरा बाद हुनक िडी आ अहाँक दुनू \nहाि। एकवदन रविशंकरक चुगली एकटा नेना क’ देने रहैक जे \n“मास्टर  ाहेब ई अपन ककाक जडलका बीडी  पीबैत रहय” एवह \nलेल श्रीिास्ति मास्टर  ाहेब रविशंकरकेँ रौद मे एक घंटा धवर \nअहीठाम मुरगा बना देने रहवि। तावहवदन ककर मजाल रहैक जे \nएवह स्कूलक हाता मे तयो गाय, मही , आ बकडी-िकडी ल’ कए \nघुव  जायत। यैह मोद बाबू (मुवखयाजी) क नोकर एतय एकबेर \nविल्ला विलय बै ल रहय, मुवखयाजी हुनका ततेक ने गावर-बात \nदलकैक, तकर ठेकान ने। \nओ बजने जाइत िलीह आ हम अपन अतीतलोकमे विचरर् क ’ \nरहल िलहुँ। अचानक हम हुनका टोवक देवलयवन-- अच्िा एकटा \nबात कहू, आइ कावि की एहन व्यिस्िा नवह िैक एतय ? आब \nतँ देखै वियै जे तावह वदन  ँ बे ी  रकारक ध्यान वशक्षा पर  126 || विदेह सदेह :२६ \nिैक। लोक  ेहो जागरूक भेल अवि वशक्षाक प्रवत। हम त’ देवख \nरहल िी जे नीक भिन अवि, पावन पीबा लेल कल अवि, मूत्रालय \nअवि, शौचालय अवि, उवचत  ंख्यामे वशक्षकगर् िवि, आब की \nचाही ?  \nओ बजलीह-- औ बाउ! अहाँ जे वकिु बजलहुँ  ेहो  ाँचे विक \nमुदा अहाँ आइ एलहुँ कावि चवल जायब। हम तँ कतोक बरख ँ \nएतवह िी आ प्रत्यक्षदशी िी, तैँ हमहुँ जे कहल आ जे कहब  े \nफूव  नवह। एतय दूई भिन मे चावर टा कक्ष िैक आ विद्यािी \n400  यक करीब, एक वतहाई बच्चा कक्षमे बै ैत िैक आ शेष \nएवह हातामे आ ओवह बडक गाितर घुडदौड करैत रहैत िैक, तयो \nगुटखा, तयो....., तयो चरैत मवह क  ींग पर दय ओकरापर \nचढ़बाक अभ्या  करैत अवि तँ तयो........। शौचालय, मूत्रालयकेँ \nअहाँ एकबेर देवख अवबयौक एकोटामे पल्ला नवह लागल िैक, \nउपर ँ ततेक दुगणन्ध जे राम कहू ! कल अहाँ कावि आवब कए \nदेवख लेब। ई तँ पर ू जलघर बाबूक बेटीक वबयाह िलवन \nतावहलेल ओ अप्पन कल एतए लगौने िलाह, आ शौचालयमे बोराक \nचट्टी। काविए कलो खुवल जेतैक ? एतय गडलाहा पाइपे टा \nस्कूलक िैक। की कहू, कल जवहना लागै िैक पाँचे-द  वदनमे \nतयो चोरा लैत िैक। हे वलयह! कुकुरक झौहवड  ुवन रहल िी ने \nअहाँ ? बराती  भ जे कावि भोरमे चूडा-दही खा-खा क’ पात \n भ स्कूलक पिुआवड मे फेकने िल ततवह कुकुर  भ लवड रहल \nअवि।  \n               खैर! िोडू ई  ब बात। आब पढ़ाईक \nव्यिस्िा  ुनू--- अहाँ केँ तँ बुझले हैत जे हमरा  भक दयावनधान \nमुखमंत्रीजी कॉन्रेतट पर कैक लाख लोककेँ वबना कोनो परीक्षे- विदेह सदेह :२६|| 127 \nतरीक्षे नेने मास्टर बना देलविन,  ेहो की जे गामक लोक गामवहमे \nवशक्षक हेताह। तैँ ढ़ोरहाय-मंगडू  ब वशक्षक बवन-बवन एतय आवब \nगेल िवि, वजनकामे  ँ कतोक केँ तेँ अपन नामो.....। प्रािणना \nआब नवह होइत िैक। जँ कवहयो काल होइतो िैक तँ चावर  य \nमे  ँ चावरये टा नेनाक मुँह ँ स्पष्ट शब्द बहराइत िैक बाँकी  ब \nआऊँ-आऊँ, ऊँ-ऊँ करैत रहैत िैक। हाजरी मे नाम पुकारल \nजाइत िैक-–डबलू, बबलू, डेजी, रोजी, स्िीटी.....। शवनचराक \nप्रिा उवठ गेल िैक।  ांस्कृवतक कायणक्रम एखन धवर होइत िैक, \nएखनो गीत गाओल जाइत िैक —“एक आँख मारूँ तो पदा हट \nजाये, दूजा आँख मारूँ कलेजा फट जाये.........। तनी  ा जीं  \nढीला कर.... आवद।” एक वदनक बात कहैत िी, एकटा विद्यािी \nगाना शुरू कएलक —“चोली के पीिे तया है......” आवक  बटा \nमास्टर ठेवठया-ठेवठया क’ हँ ’ लागलाह। मंजय मास्टर  ाहेब केँ \nनवह रहल गेलवन ओ नेनाकेँ डाँवट कय बै ा देलविन। तावहपर, \nमंतोष मास्टर  ाहेब आ मंजय मास्टर  ाहेबमे नीक जकाँ बावझ \nगेलवन।  \nमंजय मास्टर  ाहेब कहलैि—मेरा मानना है वक इ में बच्चे का \nकोई दोष नहीं है, अगर यही गाना गाना उ  बच्चे की मजबूरी है, \nतो हम एक वशक्षक होने के नाते इ ी गाने के प्रवत उ के \nदृवष्टकोर् को बदल  कते हैं, ब  एक िातय में  मझाकर की, \n“चोली के पीिे, ‘माँ’ होती है, वज का अमृतपान करके हम, आप, \n बके शरीर को जीिन वमला है।” \nएवह घटनाक बाद  भ वशक्षक वमवल कए मंजय बाबूक नि \nनामकरर् कय देलकवन ‘मायराम’। तवहया  ँ ओवह कागमंडली मे \nहं   दृश्य मंजय बाबूक बुवधये हेरा गेलवन। एकटा आर गप्प  ुनू,  128 || विदेह सदेह :२६ \nयैह वपिले शवन वदनक बात िैक, अन्त्याक्षरी चलैत रहैक, एक  ँ \nबवढ़कए एक कटगर वफल्मी गाना  ब नेना लोकावन गबैत िल, \nअचानक ‘य’ पर एकटा दल अटवक गेलैक….. एकटा बच्चा उठल \nआ कहलक, “यह लघु  वरता का बहता जल, वकतना शीतल, \nवकतना वनमणल.......।”  \nएकटा मास्टर  ाहेब ओवह बच्चकेँ लगमे बजौलकवन आ कहलवि-- \n“अहाँ काविये ने अपन मम्मी-पप्पाक  ंग व नेमा देख’  हषा गेल \nरही, ओवह व नेमाक गाना , ये गोरी गोरी बाँहे, ये वतरिी \nवतरिी.......,वब वर गेलहुँ ? बड भोदू िी अहाँ।” \nदुवभ रानीक किा चवलतवह रहवन की एवह बीचमे हमरा एकटा आर \nनारीक ककणश स्िर  ुनाए पडल... “गै माय के वियै ई मुन ा! \nऐतेक काल ँ एतय की क’ रहल िैक? बुझैत नवह िैक जे  ई \nलोक-बेदक, बाहर-भीतर करबाक बेर िैक?”  \nहमर ध्यान ओमहर गेल, अन्हारमे बुझा पडल जे तीन -चावरटा \nस्त्रीगर् एम्हरे बढ़वल चवल आवब रहल िलीह। हम जा एमहर \nताकी ताधवर दूवभरानी वनपत्ता ! हमहुँ उवठ कए घर वद  चवल \nदेलहुँ। \n           ओवह भवर रावत हमरा वनन्न नवह भेल। कारर् िल \nजे हम ई वनर्णय नवह क’  कलहुँ जे ओ  वरपहुँ दुवभए िलीह आ \nवक हमरा मोनक भ्रम ? जतेक  ोचैत गेलहुँ ओतेक ओझराइते \nगेलहुँ, मुदा एकटा बात हमरा मोनमे घर क’ लेलक जे ई घटना \nएकटा किाक रूप अिश्य ल’  कैत अवि। काविए हमरा मै ूर \nजेबाक रहय।  ोचलहुँ एकर पांडुवलवप बना कए कोनो पवत्रकाक \n ंपादक लग प्रेवषत क’ देबैक, जँ ई किा िवप गेल तँ हमहुँ अपन \n ीना तावन कए कहब जे “हम मैविलीक किाकार िी”  ोझे- ोझ  विदेह सदेह :२६|| 129 \nमैविलीक एम.ए., पी-एच.डी. कहयला ँ कोनो प्रवतिा नवह। मैविली \nपवढ़ जँ मैविलीक किाकार,  ावहत्यकार नवह कहयलहुँ, तँ मैविली \nपढ़बे वकएक कएलहुँ ? हँ एकटा  मस्या तँ रवहये गेल, एवह \nकिाक शीषणक की वदऐक ? चलू जेहने किा तेहने शीषणक, \n‘दूवभ’। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  130 || विदेह सदेह :२६ \nमूल अँग्रेजी किा : अनदर  ंडे \nकिाकार : गैस्पर अल्मीडा \nमैविली रूपान्तरर् : डॉ. शंभु कुमार व ंह \n \n \nएकटा आर रवब \n \nओ अपन पडो क पािर ँ भरल फशण िला हातामे \nजयबाक लेल जवहना दरबज्जा  खोललक, भोरक शीतल हिा \nओकर स्िागत केलकैक। ओतए केिल पाँचे टा घर िलैक जावहमे \nरह’ िलाक अपन पुश्तैनी नाम िलैक, ओकर िाडण केर पुश्तैनी \nनाम िलैक, अल्मीडा िाडो। दरबज्जाक बाहर पुरनका कल, \nजकरा बहुत पवहनवह नबका कल केर कारर्ेँ िोवड देल गेल \nिलैक, तावह ँ नमगर नोकगर बरफ लटकल रहैक। ओकरा ँ \n टले इनार देख -रेख केर अभािमे  ूवख गेल िलैक। तैयहुँ \nएवहपर एखनधवर बालु नवह जमल िलैक। \nरोल्डाओ िेगेन्जा झुकल, आँगुर ँ ओकरा पकडलक आ \nओवह जमलका बरफकेँ एखनवह पूरब वद  ँ आवब रहल  ुरूजक \nवकरर् केर  मक्ष उठौलक। ओवह बरफ पर प्रकाश केर वकरर् \nपवडतवह इन्रधनुषी रंग जगमगा उठलैक। \nिोटगर- न गेट, जावहपर स्पष्ट रूप ँ िेगेन्जा विला वलखल \nिलैक, अपन कब्जा पर झुलल चरण-चरण केर आिाज भेलैक, ई \nआिाज हाता केर जानिरकेँ  चेत क’ देलकैक। जे वक ओकर \nप्रतीक्षा क’ रहल िल, बुझनामे आयल जे ओ  भ कवह रहल हो, \n“चारा केर  मय तँ कखनवह भ’ चुकल िैक?  विदेह सदेह :२६|| 131 \n रोल्डाओ पािरक बाट िोवड भू ा ँ झाँपल धरती पर \nआएल आर पयरक नीचाँ नरम मौ ममे बनल खुर ँ बनल उभर-\nखाभर बाट मह ू  कएलक। पूबवरया देिालक इमारतकेँ  पार क’ \nकए जखन ओ दरबाजा खोललक तँ ओकर स्िागत बािाक आिाज \nआर पवरवचत जानिर  भक महक कएलक। \n उठलका कूडादानक मुँह खुजल आर देिाल ँ लावग कए \nटनटनाएल, आर एकटा भुरा केश (फर) फहराएल, जेना जलखै \nक’ रहल मू  उिवल पडल हो। ओकरा ठोरपर िोट- न अपभाषा \nएलैक आ ओ  चारा नापै िला बरतन ँ मू केँ मारलक। आगूक \nएक घंटामे ओ वबना वकिु वब रने अपन वदनचया एक वनयत गवत ँ \nपूर्ण कएलक। ओ अपन भोरक कएल गेल काज ँ आनन्द उठौलक \nआ पवरवचत दावयत्ि ओकरा आत्म ंतुवष्टक अनुभूवत देलकैक।  \n रोल्डाओ बहुत बे ी प्रेम व्यतत कर’ िला व्यवतत नवह िल, \nमुदा चारा देबा काल बािा ओकर हाि चाटैत रहैक आ वबलाइ \nओकरा पयर ँ अपन पीठ नहु-नहु रगडैत िल, एवह ँ ओ बे ी \nआह्लावदत भ’ रहल िल, जावह भािकेँ ओ प्रायः  विपौने रहैत िल, \nतावक लोक भाँवप नवह  कए। ओकर  ब काज पूर्ण होइत-होइत \n ुरूज बगैचा आ आन गाि -विरीि पर पडल ओ केँ मेटाबैत-\nजराबैत अपन िाँही ित आर बगैचाक अधखुला स्िान पर प ारने \nजाइत िल। भान घरमे घु तवहँ ओकरा एकटा  ुखद अनुभूवत \nभेलैक वकएत तँ मवद्धम आँच पर  ूगरक माउ  शनैःशनैः  ीझैत \nरहैक, जकर तेज महक ओकरा आह्लावदत कएलक। अपना जेबीमे \nहाि डावल ओ  लाय वनकाललक जकरा ओ प्रायः एकटा चामक \nबौगलीमे राखैत रहैक, आ एक वदन प वहलुका पाईपकेँ भर’ आ \n ुनगाब’ क लेल ओ बढ़ल।  ओकर ई काज ओकर वस्िर आ  132 || विदेह सदेह :२६ \nमन्द गवत िला वनयामकक अनुरूप िलैक। जेना-जेना प्रकाश अपन \nपयर प ारलक, मवद्धम लील रंगक मेघ ँ हिा भवर गेलैक। \nस्टोिक लौ जवहना एकटा भभकारक  ंग कम-बे ी होइक तवहना \nओकर ध्यान प्रवतवदनक चीज-बीत पर चवल जाइक। जाडमे बाहर \nअएलाक बाद ओकरा भान घरक गरमी वदिास्िप्न जकाँ बुझाइक। \nतयो ओकरा आइ याद केने हेतैक, ओ  ोचलक, मुदा नास्ता पर \nवकिु बावज नवह भेलैक.....कखनहुँ वकिु बे ी नवह कहल गेलैक, \nकतेक  मय बीत गेलैक एखन धवर ?  ओ  ावठक अवि िा \nएक वठ केर? ओ स्मरर् नवह क’  कल। \n ठीक! ओ धीरे  ँ बाजल, “जँ हम नवह याद क’  कैत \nिी तँ तयो आन वकएक?” ओ अपन पयर प ारलक आ ठाढ़ भ’ \nगेल। दरबज्जा लग खूँटी ँ टाँगल कोट केँ पार करैत ओ अपन \nजैकैट पवहरलक ओ कोनमे राखल िडीकेँ हािमे एना पकडलक \nजेना ओ ओकर पुरान मीत होइक। \n रोल्डाओ दरबज्जा ँ  बाहर वनकवल  डक पार कएलक, \nचारू वद  गामक अिलोकन कएलक। कोना एहन एवह िोट- न \nगाम ‘पारा’ मे  भ चीज बदैल गेलैक। िषणक अिवधमे  भ वकिु \nउ राह भ’ गेलैक, मुदा ओ जानैत िलैक जे धरतीक नीचाँ  ूतल \nजीिन  मयक जादू ँ फेर जावग उठतैक। ओ घुमल आ नापल-\nजोखल पयरेँ  डकक नीचाँ वद  चवल पडल, एकटा िोटका बाट \nपर जतए एकटा कवरया -झबडा कुकुर प्रवतवदन दौडक प्रत्याशामे \nप्रतीक्षा करैत िल। कुकुर अपन उजाक पवहल स्फोटमे गाि आ \nझुरमुट वद  दौड पडल, ओ विवभन्न प्रकारक गंधकेँ  ूँघलक आ  \nवनरीक्षर्क बाद नि आनन्दमे डूवब गेल। \n कुकुर ‘ब्लैकी’ रूकल, अपन कानकेँ ठाढ़ कए बुझू जेना  विदेह सदेह :२६|| 133 \nहिामे अपन पवरवचत जूताक चावलक ध्िवनकेँ पकड’ चाहैत हो। \nउजाक दो रवह स्फोटमे ओ  वक्रय भ’ गेल, अपन मावलकक \nचावलक अनु रर् करए लागल,  डकक कात -कात रोचक चीज \n भकेँ ओ जाँच ’ लागल। पयर उठाकए ओ अपन जागीरकेँ \nकुकुरक मुरामे वनवश्चन्तताक   ंग वचवह्नत कएलक। \n गलीक मोड पर रोल्डाओ अपन िडीकेँ एकटा प्लावस्टक \nबैग, जावहपर—दुबई ड्यूटी फ्री—फ्लाई दुबई—स्पष्ट रूप ँ वलखल \nरहैक आ जकरा जारमे कोनो लापरिाह फेक देने िलैक, तावहमे \nखोधबाक लेल रूकल। ओ  ािधानी ँ एवह िस्तुकेँ उठाकए \nकूडेदानी वद  ल’ गेल, ई  ोचैत जे ओ एना करबलाक बगैचामे \nफेवक देत। मोनमानी जेहन चीज ओकरा भीतर क्रोध उत्पन्न क’  \nदैत िलैक, ओ व्यिस्िा ओ वनयमक पक्षधर िल,  भ चीज-बीतक \nलेल एकटा वनयत स्िान आ  ब स्िानक चीज-बीत अपन स्िान \nपर। कोनो चीज खराब नवह होइत िलैक, तागक टुकडी  भ \nजमा कएल जाइत िलैक आ प्लावस्टक के पन्नी धवर तह लगा कए \nराखल जाइत िलैक। जकरा ओ व्यिण पदािण बुझैत िल ओकरा \nअपन वपयरगर लाल रंगक टाइल ँ बनल घरक वपिुआडमे उवचत \nमौ म आ हिाकेँ देवखकए ओकरा जरा दैत िलैक। \n रोल्डाओ एक जागरूक व्यवतत िल, भोर ँ ल’ कए  ाँझ \nधवर काज करबाक आदवत ओ अपन उवमरक आरवम्भकवह अिस्िामे \nडावल नेने िल, माँवट ँ जीविका वनकालबाक आ ओकरा  ंगवह \nअपन पवरिारक जीिन-यापन चलएबाक लेल अपना -आपकेँ योग्य \nबनएबाक ओकरा गिण िलैक। ओकरा अपना-आप पर गिण हेबाक \nएकटा आर कारर् िलैक ओ ई जे ओ ने तँ ककरहुँ  ँ वकिु \nमाँगैत िल आ ने ओकरा पर ककरहुँ कोनो कजण िलैक। ओकरा  134 || विदेह सदेह :२६ \nभगिान ँ डर लागैत िलैक आ ओ ईश्वरीय तत्िकेर वनभणरता ँ \nअिगत िल, मुदा गामक चचण-प्रशा न,  ंगवह पवित्र क्रॉ  केर \nिोट पदावधकृत िोट चैपल केर आलोचक  ेहो िल। ओ ने \nकेिल अपन विचार  बकेँ िा अपन कोनो जान’िलाकेँ  ुनबैत िल, \nअवपतु अपन भािनाकेँ अपन स्पष्ट मुखमुरा ँ व्यतत  ेहो क’ दैत \nिल अििा गप्पक काल विषयक उत्तर चुप्पी ँ द’ दैत िल। \n नमहर तंग  डक ँ खेत धवर ओकर यात्रा आर एक िोट \nनदी पतझड केर पात ँ भारी भ’ गेल िल आ ओकरा पयर तर \nदबा गेल िलैक, कखनहुँ -कखनहुँ डावरकेँ टुटबाक आिाज केँ \nिोवड। कुकुर अपन नाँगवर आ मुँहक  ंग कख","size_mb":8.88,"has_text":true},"Sadeha 27.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 27.pdf","name":"Sadeha 27.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह २७  \nगजेन्द् र ठा कुर & र व ि भू षण पा ठक  \nद्वारा व िवभन्न भाषासँ अ नूवदत  ग द्य  आ पद्य रचना \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १ -३५० सँ )  \nवि द े ह -सद े ह  श  ृंख ला- मै वि लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा समानान्द्तर सृं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  साव हत्य आ न् द ो ल न : मा नुष ी व मह स ं स् कृता म्  \n \n \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।   \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ज्ञानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर योगक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पा वदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n( c)  २ ० ० ०- अद्य तन। स िाव ि का र स ु रव ि त। व िद े ह म े  प्र का व श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिाव ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सृंग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ व न्द् ह ।   भ ा ल सव र क गा छ  ज े  सन  २ ० ० ०  सँ  या ह ू व सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ व द  व ल ृंकप र   आ  अ ख नो ५  ज ु ल ा इ  २ ० ० ४  क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (व कछ ु  व द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   व ल ृंकप र , स्र ो त  wa y b a ck  m a ch i n e  o f  \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सव र क गा छ -प्र ि म  म ै व ि ल ी  ब् ल ॉग / म ै व ि ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ न्द्टरने ट पर   म ै व ि ल ी क प्र ा ची नत म  उ पव स् ि त क रूपमे  व ि द्य म ा न अ व छ ।  ई  म ै व ि ल ी क पव ह ल  इ ृंटर ने ट पव िक ा  व ि क  \nज कर  नाम बा द म े  १  ज न िरी  २ ० ० ८  सँ  \" व ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ृंटर ने टपर  म ै व ि ल ी क प्र ि म  उ पव स् ि व त क या िा  व ि द े ह-  \nप्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ि व र  पह ु ँ चल  अ व छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का व श त  ह ो इ त  \nअ व छ ।  आ ब “भ ा ल सव र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'व िद े ह ' ई -पव िक ा क प्र िक् त ा क सृंग म ै व ि ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ व छ ।  व ि द े ह  ई-पव ि का  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E HA   \n( c)२ ० ० ०- अद्य तन। स िाव ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अव छ ततऽ  स ृंपाद का ि ीन। \nसृंपा द का ि ी न ।  व िद े ह- प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई -पव िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न्द् र  \nठ ा कु र ।  E d it o r : Ga j e n d r a  T h a k u r .  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ व ल क आ  अ प्र का व श त  र च ना ( ज कर  म ौ व ल क त ा क सृं पू ण व  उ र्त्त र द ा व यत्ि  ल े खक  गणक  म ध् य \nछ व न्द्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  . tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ व ि ।  ए त ऽ प्र का व श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सृंग्रह कर्त्त ा  ल ो कव नक  ल गम े  र ह त व न्द् ह ।  \nसम्पा द क 'व ि द े ह ' प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ऐ ई -पव िक ा म े  ई -प्र का व श त / प्र ि म  प्र का व श त  र चनाक  व प्र ृंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  म ू ल  आ  अ नूव द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  व प्र ृंट-प्र का श न क अ व ि का र र खै त  \nछ व ि ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पव िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  इ च् छ ु क व िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ व ि , से  आ ग्र ह ।  र चनाक  सृंग र चनाक ा र  अ पन सृंव ि प् त  पव र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ृं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ व ल क अ व छ , आ  पव ह ल  प्र का श नक ह े त ु  व िद े ह  \n( पा व ि क)  ई  पव िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ व छ ।  म े ल  प्र ा प् त  ह ो यबाक बा द  यि ा सृंभ ि श ी घ्र  (  सा त  व द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ ृंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एव ह  ई  पव िक ा केँ  म ा स क ० १  आ  १ ५  व त व ि केँ  ई  प्र का व श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ व छ ।  I S S N: 2 2 2 9 -5 4 7 X   \nमू ल्  य : भ ा. रू. ३ ० ०/-  स ंस्  कर ण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 27: A Collection of translated Maithili Prose and Verse by \nGajendra Thakur & Rabi Bhushan Pathak  (source:Videha e-journal issues \n1-350 at www.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \n१ .ग जेन्र ठाकुर \nगद्य-खण्ड  \nतेलुगु कथा खण्ड \nशेख मोहम्मद शरीफ प्रसिद्ध वेमपल्ली शरीफ- जुम्मा (तेलुगु \nलघुकथा) अनुवाद गजेन्द्र ठाक ु र (पृ.३-१३) \nपद्य-खण्ड  \nओड़िया कड़वता खण्ड \nइप्सिता िारंगी- गप, हिलकोर (ओहिया कहवता) अनुवाद गजेन्द्र \nठाक ु र (पृ. १६-२०) \nवािुदेव िुनानी- फ ू सि, अनुमहत (ओहिया कहवता) - अनुवाद गजेन्द्र \nठाक ु र (पृ. २१-२४) \nभरत मााँझी- िमर घुरलाक बाद (ओहिया कहवता) - अनुवाद गजेन्द्र \nठाक ु र (पृ. २५-२६) \nतेलुगु कड़वता खण्ड   \n \nअन्नावरन देवेन्दर (अंहतम शब्द; पाहन असि, मात्र आँखिक नोर)-दू टा \nतेलुगु कहवता- अनुवाद गजेन्द्र ठाक ु र (पृ. २८-३६) \nशीला िुभद्रा देवी- पिीझक काँट (तेलुगु कहवता) - अनुवाद गजेन्द्र \nठाक ु र (पृ. ३७-३८) \nएन. अरुणा - ई िेिो असि प्रवाि (तेलुगु कहवता) - अनुवाद गजेन्द्र \nठाक ु र (पृ. ३९-४०) \nगुजराती कड़वता खण्ड \nहेमांग आश्विनक ु मार देिाइ- िमीकरण (गुजराती कहवता)- अनुवाद \nगजेन्द्र ठाक ु र (पृ. ४२-४३) \nअजय िरवैया - अिाँक तामि िमर स्वागतपथ (गुजराती कहवता) \nअनुवाद-गजेन्द्र ठाक ु र (४४-४५) \nराजेन्द्र पटेल- हबनु शीर्षकक (गुजराती कहवता)-  अनुवाद-गजेन्द्र \nठाक ु र (पृ. ४६-४७) \nपीयूष ठक्कर- िांध्य बेला (गुजराती कहवता)- अनुवाद गजेन्द्र ठाक ु र \n(पृ. ४८-४८) \nपन्ना ड़िवेदी- आमद (गुजराती कहवता)- अनुवाद गजेन्द्र ठाक ु र (पृ. ४९-\n४९) \nबाबू िुथार- गृिमोि (गुजराती कहवता)- अनुवाद गजेन्द्र ठाक ु र (पृ. ५०-\n५२)   \n \nभोजपुरी कड़वता खण्ड \nश्वभखारी ठाक ु र- वृद्धाश्रमक पक्षमे- हबरिा १ -२ (भोजपुरी पद्य)- \nअनुवाद गजेन्द्र ठाक ु र (पृ. ५४-५५) \nकश्मीरी कड़वता खण्ड \nरहमान राही - िाि िभ (कश्मीरी कहवता)- अनुवाद गजेन्द्र ठाक ु र \n(पृ.५७-५९) \n \n२.रड़व भूषण पाठक \nव नर ालााःदेह विदेह (१ -४) - वह न्द् दीसँ  मै वि ली र वि भूषण पाठ क (प . ६०-\n७२)  विदेह सदेह:२७|| 1 \n \n \n \n \n \n \n \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह सदेह:२७ \n \n \n \nतेलुगु  कथा  खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 3 \n \n \nजुम्मा (लघुकथा ) \n \nमूल  तेलुगु - शेख  मोहम्मद शरीफ  प्रसिद्ध वेमपल्ली \nशरीफ।    \nजयलक्ष्मी पोपुरी , निजाम कॉलेज , ओस्मानिया \nनवश्वनवद्यालयमे अध्यापि। तेलुगुिँ अंग्रेजी अिुवाद\\ \nगजेन्द्र ठाक ु र  (अंग्रेजीिँ मैसथली  अिुवाद)। \n \nजुम्मा (लघुकथा ) \n  \nहमर  अम्मीक निदोष मुखमंडल  अबैत असि हमर  आँखखक  िोझाँ, चाहे \nआँखख  बन्द्द रहए  वा खुजल।  ओइ मुखक  डर  हमरा  नवचसलत  करैत  असि। \n 4 || विदेह सदेह:२७ \nएखिो  हुिकर  डराएल  कहल  बोल  हमर  कािमे बजैत  रहैए।  ई ददि र है \nजुम्माक जइ  ददि मक्का मस्स्जदक बीचमे बम नवस्फोट भेल  रहै।  िभ \nददि कोलाहल , टी.वी. चैिल िभपर घबराहदटक  िंग हल्ला, पाथरक  \nबरखा , आदंक  आऽ खुिाहनि। \nहम काजमे  व्यस्त िलौं  जखि  फोि बाजल।  फोि उठेलौं  तँ दोिर ददि \nअम्मी िली .. हुिकर  फोि ओइ िमय िीक आ िहज  लागल।  \nऐिँ पनहिे नक  हम “अम्मी..” कनहतौं  ओ सचन्न्द्तत स्वरेँ “हमर  बाउ...!” \nकहलखन्द्ह। \n“की  अहाँक ेँ  ई बुझल  िल ...?” हम पुिसलयखन्द्ह। \n“हँ एखि तुरत्ते हमरा  ई पता चलल .. अहाँ ितक क रहब ! ... लागै -ए अहाँ \nआइ मस्स्जद िै गेल  रही  हमर  बाउ।”, हम हुिका डरिँ िदक अवाजमे  \nबजैत  िुिलौं। \nजजिगीमे पनहल  बेर  हमर  मस्स्जद िै जेबािँ  ओ प्रिन्न भेल  िली।  ई \nनवचार  हमरा  दुख  पहुँचेलक।  की  हमर  अम्मी ई गप बाजज  रहल  िली ? ई \nओ िसथ जे  हमरािँ ई पूसि रहल  िसथ? ई हमर  अम्मी िसथ जे  ऐ तरहेँ  \nडरसल  िसथ? हमर  मस्स्तष्क नवचारक  नवस्फोटिँ भरर  गेल  आ स्मृनतक \nबादिमे बहऽ लागल।  \n१ \nहमर  अम्मीक ेँ जुम्माक िमाज आस्थाक दृष्टििँ िीक लगैत  िलखन्द्ह। ओ \nकोिो चीजक  अवहेलिा कऽ  िक ै त रहसथ  मुदा  जुम्माक ददि िमाजक  िै, \nिे ओ हमरा  िभक ेँ ओइ ददि घरमे  िै रहऽ  दैत  रहसथ।  अब्बा िेहो हुिकर  \nदामििँ िै बसच पाबसथ जँ  ओ घरपर  रहबाक  प्रयाि करसथ।  हुिकर  िि \nडीलडौल  बलाक ेँ  िेहो हाथमे टोपी लऽ  मस्स्जद  चुपचाप जाय  पड़खन्द्ह। \nहमरा  िभक  घरमे  काजिँ  दूर  भागऽ बला , आलिी हम आ हमर  अब्बा \nहरदम  मस्स्जद िै जेबा  लेल  बहन्नाक तानकमे  रहै  िलौं। हमर  अब्बा भोरेिँ \nिाती तिैत कहैत  रहै  िला जे  आइ जुम्मा असि िे कोिो हालनतमे  \nमस्स्जद जेबाक े  असि। मुदा  जखिे  िमय लग  अबैत रहै  हुिकर  बहन्ना \nशुरू - “अरे ! अखिे  कादोमे  हम खसि  पड़लौं ...” हमर  अम्मी लग  कोिो \nरस्ता िै बचखन्द्ह। जे  िे, तखि  ओ हमरा  िेहो मस्स्जद िै पठा िक ै िली ... \nहमरा  िहबैत, हमर  कपड़ा  धोबैत, ओ ई क े िा कऽ  िनकतसथ ? तैयो ओ  विदेह सदेह:२७|| 5 \nहाथमे िड़ी लेिे आंगि आबसथ, हमरापर  गुम्हरैत, फ े र हमर  पुि नपटाि \nकरैत  आ हमरा  अंगिामे कपड़ा  जकाँ  टंगैत। िे हम ऐ चोट खेबािँ  िीक \nबुझैत रही  िमाजे पिब। हमर  आलिपिा मस्स्जद पहुँसचते अकािमे  उनड़ \nजाइत  रहय।  \nओत्तऽ पहुँसचते हम दोिर बच्चा िभक  िंग ष्टमझरा जाइत  रही  आ िभटा \nिीक वरदाि पेबा लेल  प्राथकिा करैत  रही - जेिा हमर  अब्बा लग  खूब  पाइ \nहोइखन्द्ह, हमर  अम्मीक  स्वास्थ्य िीक भऽ जाइखन्द्ह, हमरा  पिाइमे मोि \nलागय  आ की  की।  \nहमर  अम्मा बुझाबसथ- “हमरा  िभक ेँ मस्स्जद मात्र वरदाि मांगबा लेल  िै \nजेबाक  चाही हमर  बाउ.. हमरा  िभक ेँ िमाज पिबाक चाही... अल्लामे \nआस्था हेबाक  चाही। वएह िसथ जे  हमर  िभक  कल्याण देखै  िसथ।“ \nजखि  दोिर नकयो  हमर  उपराग  हुिका दइखन्द्ह, जे  हम िमाज काल  \nआस्ते-आस्ते गप करैत  रहै  िी तँ ओ हमरा  आस्तेिँ दबानड़  बाजसथ - \n“हमर  बाउ, प्राथकिा काल  बजबािँ  अपिाक ेँ रोक ू ... कमिँ  कम  \nमस्स्तष्कमे दोिर तरहक  नवचारक ेँ  एबािँ रोक ू ।  बगलमे  बम नकए  िे \nफाटय तैयो िवकदा अपि मस्स्तष्कक ेँ अल्लापर क े जन्द्रत राखू ...।“ हुिका \nओइ ददि ऐ गपक  अन्द्देशा िै रहखन्द्ह जे  एक  ददि ठीक े मे मस्स्जदमे बम \nफाटत। िे आश्चयक िै जे  ओ एतेक  आत्मनवश्वाििँ बाजज  रहल  िली।  आब \nजखि  ठीक े मे बम नवस्फोट भेल  असि, हुिका ई अिुभव भऽ रहल  िखन्द्ह \nजे  कतेक  भयावह ई भऽ िक ै त असि। \nहम हुिकर  वेदिाक ेँ िै देखख  पानब र हल  िी। ओ डरायल  िली।  ओ \nिमाजिँ डरायल  िली।  ओ अल्लािँ िेहो डरायल  िली।   \n“अम्मी... ।” हम उद्यत भऽ कहलौं।  \n“हमर  बेटा...”। ओ दोिर कातिँ  बजली।   “अहाँ आइ मस्स्जद िै गेलौं , \nिै िे, हमर  बाउ?”, ओ फ े रिँ पुिलखन्द्ह। \nहमर  हृदय  डूष्टम रहल  रहय।  शब्द हमर  िंग िोनड़ रहल  रहय।  हमर  क ं ठ \nिुखा  रहल  रहय।  हमर  मोि नवखखन्न भऽ गेल।  नवचार  जुआरर  जकाँ  हमरा  \nभीतर  उदठ रहल  िल।  हमरा  लागल  जे  क्यो हमरा  ठेसल  कऽ   भूतकालमे  \nलऽ  जा  रहल  असि। \n२  6 || विदेह सदेह:२७ \nजुम्माक ददि मस्स्जदिँ घुरलाक  बाद  हम िभटा घटिाक आवृत्तत्त अम्मी \nलग  करै  िलौं।  हम िमाजक  एकटा  िोट िंस्करण हुिका लगमे  करै  \nिलौं।  हमरा  प्राथकिा पिैत देखख  ओ हमरा  आललिंगिमे लऽ  चुम्मा लइ  \nिली , “ अल्ला हरदम  अहाँक  रक्षा करता , हमर  बाउ...।“ ओ हमरा  \nआशीवाकद दैत  रहसथ।  तखि  हम निणकय क े लौं  जे  जौँ  हमरामे  कोिो \nज्ञािप्राण असि तँ हमरा  कोिो िमाज िै िोड़बाक  चाही। िभ जुम्माक ेँ \nओ िमाजक  महत्वपर बाजसथ  आ मस्स्जद जेबापर  जोड़  दइथ।  आि \nचीजक  अनतररक्त ओ ऐ गपक  नवषयमे बाजसथ  जे  क ु राि जुम्मे ददि \nबिाओल गेल  रहय , जे  मिुक्ख अपि कमकक  लेल  जुम्मे ददि उत्तर दैत  \nअसि आ नवश्व जँ  जीवि रनहत  कनहयो  हएत तँ िेहो जुम्मे ददि हएत। \nहमर  माथ, िोट रनहतो , ई गप बुजझ गेल  जे  जुम्मा नकए  मुिलमाि लेल  \nपनवत्र असि। \nिभ बच्चा जुम्मा ददि िाँझ धरर  स्क ू लमे रहै  िला , मात्र हम दुपहररयाक  \nबादे  स्क ू ल िोनड़ दइ  िलौं, मस्स्जद जेबाक  बहन्ने झोरा  झुलबैत  घर  घुरैत  \nिलौं।  हमर  अम्मी सशक्षकिँ परामशक कऽ  ई ब्योँत धरेिे िली। \nदोिर िात्र िभ हमरा  एतेक  शीघ्र घर  जाइत  देखख  ईष्याक करैत  िला । ओ \nहमरा  भाग्यशाली बुझै िला  आ अपिो मुस्स्लम हेबाक  मिोरथ करैत  \nिला।  हुिकर  ईष्याकलु मुख  देखख  हम भीतरे -भीतर  हँिैत रही।  हम खुशी -\nखुशी  घर  घुरैत  रही  जेिा हाथीक  िवारी क े िे होइ। \nहमर  अम्मी ओइ महत्वपूणक उपस्स्थनत लेल  हमरा  तैयार  करैत  रहसथ - गरम  \nपानििँ िहबैत रहसथ , हमर  आँखखमे  काजर  लगबैत  रहसथ , हमर  क े शक  \nलटक ेँ  टोपीक  िीचाँ िमेदट कऽ  राखसथ।  हम िभ ददि तँ हाफ पैंटमे रहै  \nिलौं  मुदा  ओइ ददि उजरा  क ु रता पैजामामे  चमक ै त िलौं। \nदोिर स्त्रीगण हमरा  देखख  अपि हाथ हमर  मुखक  चारू  ददि जोरिँ  \nघुमाबसथ आ कोिो दुिात्माक ेँ भगाबसथ आ कहसथ , “जखि  जुम्मा अबैत \nअसि अहाँ जुम्माक िभटा भव्यता लऽ  अनबते िे िी!” \nअहाँ जुम्माक िाँझमे ई खुशी  िभ घरमे  देखख  िक ै त िी, दरगाह  क े र  फ्र े म \nकएल  सचत्रक िोझाँमे जड़ैत  लैम्प, अगरबतीक  िुगन्धी वायुमे पिरैत। \nअपि माथ झँपिे स्त्रीगण घरक  भीतर -बाहर  होइत आ िाररक े लक  दाम  \nदोकािपर  बिैत जाइत।  दरगाह  क े र  फ्र े म कएल  सचत्रपर िाररक े ल  विदेह सदेह:२७|| 7 \nचिेबाक नवधक  वणकि एतऽ अहाँ िै िोनड़ िक ै सिऐ, \nनकएक  तँ हमर  अब्बाक ेँ अपकण नवधक  ज्ञाि िै िलखन्द्ह िे ओ हजरतक ेँ  \nिोटका  रस्तािँ घर  अिैत रहसथ।   \nहमर  अम्मी ई सिखेबा  लेल  अपस्याँत रहसथ।   \n“अहाँक ेँ  ई अन्द्तरो िै बुझल  असि..  कलमा ..आनक  गुिुल... हमरा  \nअहाँिँ निकाह करेबाले  हमरा  अपि अम्मी-अब्बाक ेँ दोषी  बिाबऽ \nपड़त... नकयो  अहाँिँ िीक हुिका िभक ेँ िै भेटलखन्द्ह जे  अहाँिँ हमर  \nनबयाह करेलसथ ? आब बच्चो िभ अहींक  रस्ता पकड़िे असि...” ओ \nहुिकािँ ऐ तरहेँ  नववादपर  उतरर  जासथ।  \n“घरक  ई उत्पीड़ि हमरा  लेल  अिह्य भऽ गेल  असि..।“ तमिाइत जारनि  \nिि पजरैत  ओ मस्स्जद जाइत  रहसथ , लाल -पीअर  होइत, हजरतक ेँ  घर  \nअिबाले। \nहजरत  िाररक े लक  अपकण नवध पूरा  करबाक  बाद  अपि मुँह आ पएर  \nधोनब आ अपि दािीमे ककबा  फ े रर बाहरमे  खाटपर  बैिैत रहसथ।  ऐ बीच \nहमर  अम्मी फोड़ल  िाररक े लक  गुद्दा निकासल  ओकर  क ै क  भाग कऽ  \nओइमे सचन्नी ष्टमलाबसथ।  ओ तखि  ऐ ष्टमश्रणक ेँ बाहर  हातामे जमा  भेल  \nिभ गोटेमे बाँटसथ। ओ अन्द्तमे हमरा  लेल  राखल  दू -तीि टा टुकड़ी  लेिे \nहमरा  लग  आबसथ। \nहम सशकाइत  कररयखन्द्ह, “यएह हमरा  लेल  बचल  असि?” \n“हमरा  िभक ेँ अल्लाक ेँ अर्पिंत कएल  वस्तु पनहिे िै खेबाक  चाही, हमर  \nबेटा, हमरा  दोिरामे ई पनहिे बाँटबाक  चाही तखिो  जखि  अपिा लेल  \nनकि ु िै बचय।“, ओ हमरा  शान्द्त करसथ।  \nहुिकर  मीठ बोल  हमरा  मोििँ िाररक े लक  पयाकप्त नहस्िा िै भेटबाक  \nनिराशाक ेँ खतम  कऽ  दैत  िल। बादमे  हमर  नपता आ हजरत  िाँझमे अबेर  \nधरर  बैसि गप करैत  रहसथ।  अपि वस्त्र बदसल  िामान्द्य वस्त्रमे हम अपिा \nिंगी िभक  िंग पड़ोिक  एकटा  निमाकण स्थलपर बालूक  ढेरपर  खेलाय  \nलेल  चसल  जाइत  रही।  \nई िभ िोसच हमर  आँखखिँ  िोरक  धार  बहऽ लागल ... \n“हमर  पुत्र, अहाँ नकए  िै बाजज  रहल  िी? की  भेल ? हम डरक  अिुभव \nकऽ  रहल  िी...बाजू ...।”, हमर  अम्मी पुिैत रहली।  ओिा तँ हैदराबाद   8 || विदेह सदेह:२७ \nएिा तीि बरख  भऽ गेल  मुदा  एको  ददि हम िमाज िै पिलौं। अिमयक  \nपारीमे  काज  करबा  अिन्द्तर हम ईहो नबिरर गेलौं  जे  िमाज पििाइ की  \nसिऐ?।  \n“अम्मी..।”, हम उत्तर लेल  शब्द तक ै त बजलौं।  “अम्मी, हम कनहया  \nहैदराबादमे  िमाज पिबाक लेल  मस्स्जद जाइत  िी जे  अहाँ एते सचन्न्द्तत \nभऽ रहल  िी?”, हम बजलौं।  \nहम मोि पाड़लौं  ओइ ददिक ेँ जखि  ओ हैदराबाद  आयल  रहसथ  कारण  \nहम कहिे रनहयखन्द्ह जे  हम हुिका हैदराबाद  िगर देखेबखन्द्ह। मुदा  \nहैदराबाद  आनब अपि नवरोध  देखबैत  ओ बजलसथ , “हम कत्तौ जाय  िै \nचाहै िी... हमरापर  नकए  पाइ खचक  कऽ  रहल  िी?” हम हुिकर  मोिक \nगप बुझैत रही।  ओ हमरापर  बोझ िै बिऽ चाहसथ, मुदा  हम हुिकर  \nनवरोधपर  ध्याि िै देलौं।  हमर  जोर  देलापर  ओ एक  बेर  एली।  हम हुिकर  \nहाथ पकनड़  रस्ता पार  करबामे  मदनत  कररयखन्द्ह। एक  बेर  खैरताबादक  \nलग  िड़क  पार  करबा  काल  हुिकर  आँखख  िोरिँ आर  भऽ गेलखन्द्ह। \n“अहाँ कतऽ  जन्द्म लेलौं ... कतऽ  अहाँ बिलौं... अहाँ कतेक  टा भऽ गेलौं ? \nअहाँ ऐ पैघ िग्रमे कोिा रहै  िी? अहाँ बहुत पैघ भऽ गेलौं ...” ओ हमर  \nबड़ाइ करैत  कािय लगली।  “अहाँ जखि  बच्चा रही  तखि हम अहाँक ेँ  \nिािीगाम बििँ लऽ  गेल  रही।  हम अहाँक  हाथ कसि  कऽ  पकड़िे रही  जे  \nअहाँ कत्तौ हेरा  िे जाइ।  आब अहाँ एत्ते पैघ भऽ गेलौं  जे  हमर  हाथ पकनड़  \nबिपर चिबामे मदनत  करी ?”, ई कहैत  ओ आँखखमे  िोर आनब गेलािँ \nकिे ठहरर  गेली।  ओ खखिलीह , “ खुि ...खुि ...।” पररश्रमिँ अपि \nश्वाि वापि अिलखन्द्ह। \nओ जखि  भूतक ेँ  मोि पानड़ रहल  िली  हम हुिका िान्द्त्विा देसलयखन्द्ह \nआ हुिकर  िोर पोिसलयखन्द्ह। \n“अम्मी...हम एतऽ जीबाक  इच्छािँ एलौं।  हम िाहि क े लौं  आ कतेक  \nराि कदठ ि क्षणक ेँ िहि क े लौं।  जखि  दुखखत  रही , हम अपिेिँ दबाइ  \nलइले  जाइ।  ई िभ अम्मी... ई िभ अहाँक  आशीवाकदिँ भेल , आनक  िै? \nऐ िग्रमे अपिा कनह  कऽ  िंबोष्टधत करऽ  बला  हमर  क्यो िै असि, तखिो  \nहम एतऽ अिगर रहबाक  अिुभूनत िै करैत  िी।“ \nअपि आँखखक  िोर पोसि कऽ  ओ हमरा  आशीवाकद दैत  कहलखन्द्ह,  विदेह सदेह:२७|| 9 \n“दीघाकयु रहू  हमर  पुत्र।“ \nिमस्याक आरम्भ तकर  बाद  भेल।  \n“िभ जुम्मे जुम्मा...अहाँ िमाज पिै िी िे हमर  बाउ?”, ओ पुिलखन्द्ह। \n“िै माँ। कहू  िे, कखि  हमरा  पलखनत  भेटैत असि?” \n“अहाँक ेँ  कनहयो  िमय िै भेटत, मुदा  अहाँक ेँ  करय  पड़त, एकरा  \nिोड़बाक  कोिो गुंजाइश  िै असि। मुस्स्लमक रू पमे जन्द्म लेबाक  कारण  \nअहाँक ेँ  कमिँ  कम  िप्ताहमे एक  ददि िमय निकालऽ  पड़त।”, ओ \nकहलखन्द्ह। \nआगाँ कहलखन्द्ह, “धनिक आ गरीब  िमाजक  काल  िंग अबैत असि। ओ \nिभ कान्द्हमे कान्द्ह ष्टमला िमाज पिैत िसथ। ओइ ददि ई बेशी गुणक  \nिंग अबैत असि। एक  बेर  ओ आशीष जँ  हेरा  जाय  तँ अहाँ कनहयो  िे \nघुरा  िै िक ै त िी। तइ द्वारे धनिक जे  लाखमे  रुपैयाक  लेिदेि करैत  िसथ, \nअपि व्यविायक ेँ एक  कात  राखख  िमाज पिैत िसथ। दोकािदार  िभ \nिेहो अपि व्यविाय बन्न कऽ  दैत  िसथ, नबिा ई िोचिे जे  कतेक  घाटा \nहुिका ऐिँ हेतखन्द्ह। िंगे ओ गरीब  िभ जे  प्रनतददिक खेिाइक  जोगार  िै \nकऽ  पबैत िसथ, िेहो िमाज  पिैत िसथ।“ \nहमरा  डर  िल जे  हमर  माँ वएह पुराि खखस्िा फ े रिँ तँ िै शुरू  कऽ  देती ? \nनवषय बदसल  कऽ  हम कहसलयखन्द्ह, “की  अहाँक ेँ  बुझल  असि जे  एतऽ \nनिजाम िवाब द्वारा निर्मिंत एकटा  पैघ मक्का मस्स्जद असि...?” \n“एहि असि की ? हमरा  अहाँ ओतऽ िै लऽ  चलब ?”, ओ उत्िाहिँ \nबजली।  \n“जखि  अहाँ ओतऽ पहुँचब तँ हमरा  िमाज पिबाले अहाँ िै िे कहब ?”, \nहम नवियपूवकक प्राथकिा क े सलयखन्द्ह। \n“हमर  बाउ...अहाँ ई की  कहैत  िी? हम अहाँक ेँ  ई िुझाव अहाँक  अपि \nभलाइ  लेल  दइ  िी।“ \n“ठीक  िै..चलू  चली !”, हम िभ ओतऽिँ बि द्वारा िोझे मस्स्जद गेलौं।  \nओ चारमीिार ददि देखलखन्द्ह जे  मस्स्जदकक  मीिारिँ बेशी पैघ रहय।  \n“अम्मी ओ िी चारमीिार। हम पनहिे ओतऽ चली  आनक  मस्स्जद?”, हम \nपुिसलयखन्द्ह। \n“ओतऽ चारमीिारमे की  असि हमर  बाउ?”  10 || विदेह सदेह:२७ \n“ओतऽ नकि ु िै असि... कोिो ददशामे  देखू  एक े  रंग  लागत।  मुदा  अहाँ \nऊपर  चदि िक ै िी। ओतऽिँ अहाँ मक्का मस्स्जद स्पि रूपमे  देखख  \nिक ै त िी... आब देरी  भऽ गेल  असि। हम चारमीिार बादमे  देखख  िक ै त \nिी... अखि तँ हमरा  िभ मस्स्जद देखी। “, ओ कहलखन्द्ह। \nमस्स्जदक भीतरमे  शान्न्द्त रहय।  शान्न्द्तक िाम्राज्य िल।  ई शीतल , शान्द्त \nआ नवस्तृत रहय।  आगन्द्तुकक आबाजाही  बेशी रहै।  अम्मी भीतर  जेबामे  \nिंकोच  कऽ  रहल  िली  कारण  स्त्रीगण िामान्द्यतः मस्स्जदमे िै प्रवेश करै  \nिसथ। मुदा  ओ नकि ु बुरकाधारी  स्त्रीगणक ेँ ओतऽ देखख  ओम्हर बदि \nगेली।  \nअपि िारीक  ओरक ेँ  माथपर  लैत  ओ बजली , “हमहूँ अपि बुरका  आनि \nलैतहुँ  िे?”, घरिँ चलैत  काल  ओ ऐलेल  कहिे रहसथ  मुद  ई हम रही  जे  \nहुिका ई पनहरैिँ रोकिे  रही।  अपि ठामपर  हुिका लेल  एकरा  िोड़िाइ \nिम्भव िै िलखन्द्ह मुदा  हम ऐ िव स्थािपर ऐ झंझटिँ मुस्क्त देमऽ  चाहैत \nरही।  मुदा  अपि िम्प्रदायक स्त्रीगणक बीचमे नबि बुरका  पनहरिे ओ \nअपिाक ेँ नबिा चामक  अिुभव कऽ  रहल  िली।  जखि  हम हुिका \nस्तंत्तभत आ थरथड़ाइत  चलैत  देखसलयखन्द्ह तखि  हम हुिका बुरका  िै \nपनहरय  देबाक  लेल  लस्ित अिुभव क े लौं।  तैयो अपि रक्षा करैत  हम \nकहसलयखन्द्ह, “ हम कोिा ई बुजझतौं अम्मी जे  हमरा  िभक ेँ मस्स्जद \nघुमबाक  ब्योँत लागत ?”  \nओ नकि ु िै बजली।  \n“ऐिँ कोिो अन्द्तर िै पड़ैत असि...आउ।“, हम बादमे  ई कनह  हुिका \nभीतर  लऽ  गेलौं।  ओ हमर  िंग एली।  हम िभ अपि चट्टी कातमे  रखलौं  \nजइिँ  बादमे  ओकरा  लेबामे  आिािी हुअय। कतेक  गोटे मस्स्जदक \nिीिीयेपर आलती -पालथी  मारर  कऽ  बैिल रहसथ।  परबाक  िंग खेलाइत  \nनकि ु गोटे ओकरा  दािा खुआ  रहल  रहसथ।  नकि ु परबा  उनड़ गेल  आ \nनकि ु आि घुरर  कऽ  उतरल।  नकि ु परबा  पानिक चभच्चाक कातमे  बैसि \nकऽ  एम्हर-ओम्हर तानक  रहल  रहए , एकटा  आह्लादकारी दृश्य। अम्मी \nहुिका आश्चर्यिंत भऽ देखलखन्द्ह। बादमे  ओ हमर  पािाँ एली , जखि  हम \nिीिीक ऊपर  प्लेटफॉमकपर पहुँचलौं।  \nप्लेटफॉमकक ेँ चारू  ददि देखैत  ओ सचकरर  कऽ  बजली , “हमर  बाउ, एक   विदेह सदेह:२७|| 11 \nबेरमे  कतेक  गोटे एतऽ बैसि कऽ  िमाज पदि िक ै िसथ?”  \n“हमरा  िै बुझल  असि अम्मी... कएक  हजार  हमरा  ला गैए। रमजािक  \nददिमे लोक  चारमीिार धरर  बैसि कऽ  िमाज पिै िसथ।“, हम उत्तर \nदेसलयखन्द्ह।  \n“हँ, ई टी.वी. मे देखबैत  असि।”, अम्मी प्रत्युत्तर देलखन्द्ह। ओ एकरा  \nिीकिँ चीखन्द्ह गेल  रहसथ , हम मोिेमोि िोचलौं। चारू  कात  देखा  कऽ  \nअन्न्द्तममे हम हुिका मस्स्जदक पािाँ लऽ  गेलौं।  पाथर  सचड़ैक  मलिँ मैल  \nभऽ गेल  रहय।  परबा  िभ देबालक  सिरमे खोप  बिेिे रहय।   \nओ मीिारक  देबालक ेँ  ि ू नब आ आँखखिँ  श्रद्धापूवकक िटा कऽ  अनत प्रिन्न \nभऽ गेली।  \n“एतऽ िमाज पिब पनवत्र गप असि, हमर  बाउ।”, ओ कहलखन्द्ह। हमरा  \nऐबेर  कोिो अनत िम्वेदिा िै भेल।   \n“हँ। ठीक े , हम एतऽ कमिँ  कम  एक  बेर  िमाज अवश्य पिब।“, हम \nअपिाक ेँ कहलौं।  \nहम जतऽ  रहै  िी मक्का मस्स्जद ओतऽिँ बड्ड दूर  असि। जुम्मा आ ि ु ट्टीक \nददि बििँ एतऽ एिाइ बड्ड दुगकम असि। तैयो अनगला  बेर  हम एत्तै िमाज \nपिबाक प्रण क े लौं।  \n“हम अनगला  िप्ताह एतऽ आनब िमाज पिब अम्मी।”, हम \nकहसलयखन्द्ह। ओ प्रफ ु स्ल्लत अिुभव क े लखन्द्ह आ हमरा  ददि आवेशिँ \nदेखलखन्द्ह। \n“ऐ िभ ठाम िमाज पिबामे अपिाक ेँ धन्द्य बुझबाक  चाही।”, ओ \nकहलखन्द्ह। \n“अहाँक  अब्बा ओतेक  दूर  रहै  िसथ, ओ की  िमाज पिबा लेल  एतऽ \nआनब िक ै िसथ? अहाँ अही िग्रमे िी.. एतऽ िमाज पढ़ू।”, ओ \nकहलखन्द्ह। “िै मात्र एत्तऽ, जत्तऽ कत्तौ पुराि मस्स्जद  होइ तत्तऽ िमाज \nपढ़ू। कतेक  प्रसिद्ध लोक  एत्तऽ िमाज पििे हेता। अल्ला अहाँक ेँ  निक े िा \nरखता। “ \nहम मस्स्जदमे एिा ठाि रही  जेिा जादूक  अिरर होइ। हम हुिकर  गप \nिुिलौं, काि पासथ कऽ।  बादमे  बाहर  निकललाक  बाद  हम िभ नकि ु \nनबिरर गेलौं।  अपि मस्स्जद जेबाक  प्रनतज्ञाक ेँ िेहो हम कात  राखख  देलौं।   12 || विदेह सदेह:२७ \nओइ िंध्यामे हम अम्मीक ेँ बि-स्टैण्डपर िोड़लौं।  तकर  बाद  दू  टा जुम्मा \nबीतल , मुदा  िे एिा बीतल  जेिा ओ कोिो जुम्मा िै िल। आब बम \nनवस्फोटक ऐ िमाचारक  बाद  हम जुम्मािँ भयभीत िी। \n“अम्मी... अहाँक ेँ  ईहो बुझल  असि जे  कोि मस्स्जदमे बम फ ू टल िल ?”, \nहम फोिपर पुिसल यखन्द्ह। \n“कोि मस्स्जदमे हमर  बाउ?”, ओ उत्िुक भऽ पुिलखन्द्ह। \n“अहाँ एक  बेर  हैदराबाद  आयल  रही , मोि पाड़ू? हम अहाँक ेँ  एकटा  \nमस्स्जदमे िै लऽ  गेल  रही ? मक्का मस्स्जद...पैघ िि? ओत्तै, ओही \nमस्स्जदमे... खुिाहनि ओही मस्स्जदमे अम्मी... खिैत  लहाश .. अहाँ \nकहिे रही , जे  नकयो  जे  ओतऽ िमाज  पित, धन्द्य हएत... ओही मस्स्जदमे \nअम्मी।“, हम कहसलयखन्द्ह। “िोट बच्चा िभ... ओकर  िभक  देह  \nशोनितमे िािल... परबा  िभ िेहो मरल ...।“ \nिोर अनियन्न्द्त्रत दुखमे  बहऽ लागल।  हम बाथरूम  लग  िोर पोिबाक  \nलेल  गेलौं।  हुिक हृदय  हमर  कािनि देख  फाटऽ लगलखन्द्ह। ओ िेहो \nकािऽ लगली।  हम आगाँ कह लौं , “अम्मी, िै कािू... अब्बाक ेँ हेतखन्द्ह जे  \nहमरा  नकि ु भऽ गेल  असि... हुिका कहबखन्द्ह जे  हम निक े िा िी।“ \nकिैत ओ हमरा  पुिलखन्द्ह, “फोि िै राखब  हमर  बाउ।“ \n“जल्दी अम्मी, कहू। “ \n“अहाँ चसल  आउ...एत्तऽ चसल  आउ... हमर  गप िुिू।“ \n“हमरा  नकि ु िै भेल  असि अम्मी।“ \n“बाहर  िै जायब .. हमर  बाउ।“ \n“ठीक  िै अम्मी।“ \n“ओइ मस्स्जदमे िै जायब , ओइ मस्स्जदक लगो  कोिोठाम िै जाउ , हमर  \nबाउ।“ \nहमर  हृदय  फटबा लेल  फ े र तैयार  असि। हम हुिका ई आश्वािि दैत  जे  \nओइ मस्स्जदक लगो  कोिोठाम हम िै जायब , फोि रखलौं।  \nमुदा  नवचारक  आगम बिैत रहल।  कतेक  त्तभन्नता! कतेक  पररवतकि \nकास्ल्हिँ! ई हमर  अम्मी िसथ जे  एिा बाजज  रहल  िसथ? ई ओ िसथ जे  \nहमरा  ई कनह  रहल  िसथ जे  मस्स्जदक लगो  कोिोठाम िै जाउ ? अल्ला \nकोिो आि भऽ गेल  िसथ अपि बच्चाक प्रेमक आगाँ? अपि खूिक   विदेह सदेह:२७|| 13 \nआगाँ अल्ला अस्वादु भऽ गेलसथ ? िमाज नवरोधक  योग्य भऽ गेल ? \nअल्ला माफी ददअ ! क्षमा करू ! आि जुम्माक ेँ कोिो खुिाहनि िै \nहो..औज  नबल्लाही..ष्टमिाशैताि...निराकजीम..नबस्स्मल्लाह इरकहमा \nनिरकहीम...! \n(ओइ िभ अम्मीजािक ेँ िमर्पिंत जजिका  मक्का मस्स्जदक बाद  अपिाक ेँ \nहमर  अम्मी जकाँ  पररवर्तिंत होमय पड़लखन्द्ह।- लेखक ) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  14 || विदेह सदेह:२७ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nपद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 15 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nओनड़या कनवता  खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  16 || विदेह सदेह:२७ \n इस्प्िता िारंगीक  ओनड़या कनवता - गप आ \nनहलकोर - ओनड़यािँ इंस्ग्लश इस्प्िता िारंगी द्वारा स्वयं, इंस्ग्लशिँ \nमैसथली   गजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा \n \nइस्प्िता िारंगी (१९७५- ) क  दूटा  ओनड़या कनवता  िंग्रह ’पक्षी फ े ररिी’ \nआ ’फ े ररबा कथा ’ प्रकासशत िखन्द्ह।  \n \nगप \n \nिहररक  थरथड़ाइत  पाइििँ \nएकटा  िाखन्द्ह िि बुच्ची बहराइए  \nथुलथुल  कजरी  िि। \nधरातलपर  \nिूयक अदहा  झाँपल  नकररणक  बीच \nिुखाइए  कजरी  \nिोट कोट  िि भऽ जाइए  \nस्वप्न- \nएकटा  िोट राजक ु मार  \nअबैए एकटङा  िरपाि दैत  हर्षिंत \nलैत  ओकर  हाथ अपि हाथमे \nखाली  ओइ कोट  लेल।  \n  \nओ औंठा आकारक  िोट राजक ु मारी  \n विदेह सदेह:२७|| 17 \nखोलैए  अपि िोट बाकि , \nओइ बुच्चीक ठोिपर प्रेमपूणक मुस्की दैत  \nनबलाइए  ओ। \n  \nएकबेर  \nओ िोटकी  बुच्ची खिैए  िहररमे \nभीजल  फराक  \nआँखख - भरल  िोरिँ घोकचल  \nिीिीिँ \nओइ बुच्चीक पनििोखा िि िोर। \nबहार  भेल  औंठा आकारक  िोट राजक ु मार  \nअपि मोलायम  तरहत्थीक िंग \nओकर  गाल  आस्ते-आस्ते मीड़ैत असि। \n  \nओकर  िोरक  रंगल  बुलबुल्ला नबसि लैए  \nआंगुर  िभिँ। \nिूयक ओकरा  िभक ेँ उष्टधयाबैत; \nओइ रंग  िभक ेँ राइतमे  पिारैत \nई रहहै  जे  नपरौंि \nभोरमे।  \n  \n  \nओ िोट बुच्ची \nअनगला  भोर  देखलक  \nओ िहरर िुखा  गेल , \nमुदा  कजरी - अखिो  असि जजबैत  \nओइ िोटकी  बुच्चीक बाट तक ै त, \nआनक  ओइ राजक ु मारक ? \n  \nजजबैत   18 || विदेह सदेह:२७ \nटटका  स्वप्न जकाँ  \nतुरत्ते बहार  होइत \nनपपिीिँ। \n \n \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 19 \n \nहिलकोर \n  \nनकयो  िै सिखेलक  कनहयो  \nएक  ठोप माहुर  देिाइ \nबाििमे \nनिदोख  िरलताक।  \n  \nहम पूणक रूपेँ  हारर  गेलौं।  \n  \nफ ू सिक मरैत  पानि \nिुच्चा ित्यमेे् \nवा दोिर जीवि िै असि जीवि, ककिंशाइत।                                               \n  \nहम हेरा  गेलौं।  \n  \nकोि माहुर  नवश्वािक ेँ िंक्रष्टमत क े लक , जे  \nलागल  िददखि \nहुअय मात्र टुकड़ी -टुकड़ी  हेबा लेल।  \n  \nअकािक  टुकड़ी  \nसचड़ैक  भँसियाइत पाँखखमे ; \nिनहये अकाि  िनहये िाह \nिल  एकर  चांगुरमे।  \n  \nनवश्वाि, जे िा \nपूर्णिंमाक रानतक  िमुर  \nजे  घुरबैए  िभटा लेल  बौस्तु \nजखि  ओ घुरबैए  नहलकोर।  \n   20 || विदेह सदेह:२७ \nकी  नहलकोर  घुरबैए  \nनवश्वािक आरर  \nिोट हाथिँ बालुपर  बिल? \nकी  नहलकोर  घुरा  िक ै ए \nएकान्द्त जजिगीमे निराउ बखाक ? \nपनििोखाक  द्वीपिँ \nस्वप्न \nआवेशिँ िोट कागचक  िाहमे? \nआ जीबाक  स्स्थतप्रज्ञ अत्तभलाषा \nिमयिँ ध्याि हटा कऽ ? \n  \nकी  नहलकोर  घुरा  िक ै ए \nपराजय ? \nआ, हेरा  गेिाइ? \n  \n(इस्प्िता िारंगीक  ओनड़या कनवता  \"धेउ काि\") \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 21 \nमूल  ओनड़या कनवता  वािुदेव \nिुिािी:ओनड़याक  प्रमुख दसलत  कनव , तत्कालीि कालाहाण्डी (आब \nिुआपाडा) जजलाक  मुनिगुडा गाममे जन्द्म। कनवताक  चाररटा  पोथी \nप्रकासशत। \"महािदी बेसििक दसलतक  िांस्क ृ नतक इनतहाि\" आ \nजोनतबा  फ ु लेक  जन्द्मचररत सलखबामे  आइ कास्ल्ह लागल  िसथ। \nओनड़यािँ अंग्रेजी अिुवाद  शैलेि राउत्रॉय आ \nअंग्रेजीिँ मैसथली   गजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा। \n  \nफ ू सि \n  \nजखि  कखिो  हमरा  भेंट होइ िसथ शबिम भौजी  \nहमरा  प्रिन्न मुखक  आशीष भेटैए \nईदक  चाििि दीप्त \n  \nआ ओइ प्रिन्नताक बाद  एकटा  रहस्योद्घाटि- \n“तूँ आब बड्ड पैघ भऽ गेल  िेँ।” \n  \n 22 || विदेह सदेह:२७ \nफ ू सि! \nपाँच फीट पाँच इंचक  मात्र अइ वािुदेव, पएरिँ पहुँचा धरर  \nअखिो  हुिकर  चौखदटक  उपरका  भाग िै ि ू नब िक ै असि! \nकनहयािँ  ई भऽ गेल  पैघ? \n  \nपुि ू ककरोिँ ... \nिभ कहत  नक  वािुदेव असि \nएकटा  मामूली  अभागल  बाट-बटोही \nइन्द्तजारीमे, एकटा  नबिरल  बि अड्डापर। \n  \nअिुग्रह कएलापर  किे काल  लेल  नबलमै  असि एकटा  बि ओतऽ \nमुदा  जखि  ओ चिैबला रहैए , \nओकरा  िोनड़ कऽ  चल  जाइए  बि। \n  \nशबिम भौजी  एकटा  फ ू सि बाजैवाली  यत्तक्षणी िसथ, \nआ ओ फ ु इि एहि बजै  िसथ, जकर  िै रहैए  कोिो ओरे  आनक  िोरे। \n  \nजे  नकयो  एतऽ अपिाक ेँ बुजझ रहल  िी खैरात  बँटनिहार, \nक ृ पा कऽ  रोक ू  एकटा  बि। \nवािुदेव एकर  प्रतीक्षा कऽ  रहल  बड़ी कालिँ , \nमड़राइत  आत्मनवश्वािक पगहाक  अन्न्द्तम िोरपर। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 23 \n \nवािुदेव िुिािी, ओनड़या कनवता  \nओनड़यािँ अंग्रेजी अिुवाद शैलेि राउत्रॉय आ अंग्रेजीिँ मैसथली  गजेन्द्र \nठाक ु र  द्वारा \n \nअनुमहि \nहमरा  अिुमनत असि श्रीमाि! \n  \nहम कऽ  ली  नवश्राम किे काल ? \n  \nअहाँक  आदेशािुिार \nिाह लग  देिे िी बहारर , \nबत्तू केँ  देिे िी खुआय , \nअहाँक  िालाक ेँ  कऽ  देिे िी िाफ, \nिै रहत  कोिो दुगकन्ध आब। \n  \nहमर  िी ढोल , बजबैले  मधुमािी \nयुगिँ अहाँक  मिोरंजिाथक \nआ हमर  आंगुर  स्स्थरताक राखय  आश \nहम करी  नवश्राम थोड़बे काल ? \n  \nहम करैत  िी अिुभव पुरखाक  स्वेद \nहमर  देव , हमर  मृतात्मा। \n  \nतइ लेल  नप्रय श्रीमािे् \nघंटा भररक  नवश्राम मात्र  \nअत्तभवादि जकाँ  \nनकएक  तँ असि जे  हमर  दुगकन्ध, स्वेदक आ नकि ु आि वस्तुक। \n  \nहम करय  िी प्रतीक्षा अहाँक  िीक िमयक , तृन्प्तक  24 || विदेह सदेह:२७ \nिंगे अपि कीट -िंक्रष्टमत जजिगीक  िमान्प्तक िंक े तक।  \n  \nप्रतीक्षा िेहो भरर  दैत  असि थकाि, श्रीमािे् नप्रयवर \nजखि  लाख  बरखक  जौँ  ई हुअय। \n  \nिे हम करै  िी नवश्राम थोड़ेक  काल , श्रीमािे्? \nकारण  हमरो  िि तुच्छक ेँ बुझल  िै िोट-मोट नवरोहक  कला।  \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 25 \nभरत  माँझी, ओनड़या कनवता  \nओनड़यािँ अंग्रेजी अिुवाद शैलेि राउत्रॉय आ अंग्रेजीिँ मैसथली  गजेन्द्र \nठाक ु र  द्वारा \n \nिमर घुरलाक बाद \n  \nहमर  घुरलाक  बादो  ओइ स्थािक ेँ िै िोडू ररक्त \nपकड़िे रहू  ओकरा।  \n  \nफ ू ल िभक ेँ िै फ े क ू \nकी  कोिो महत्व असि एकर  जे  ओ टटका -टटकी  फ ु लयल  असि आनक  \nअसि मौलायल ? \n  \nखोलू  हमर  िभटा िुकायल  भोसथआयल  स्वप्न, \nओकरा  अलंक ृ त  कऽ।  \n  \nउिदट ददअ  िभ ठामक  लैम्पक ेँ, \nआ रोनक  ददयौ  अन्द्हारक प्रनत घृणा  \n  \nनबिा घबरेिे देखू  िमुर \nआ तखिो  िै करू  घृणा अकाििँ। \n  \n 26 || विदेह सदेह:२७ \nिेहोरा असि!!! \n  \nपृथ्वीक ेँ बुझू एकटा  िमष्टमत्तश्रत स्थाि \nप्रयाि करू  आ ठाि रहू  ओतऽ। \n  \nक ृ पया बाट ताक ू  अपि \nआ िे करय  काल , रहू  जागल ! \n  \nमोि राखू , हम घुरब  ऐ पृथ्वीपर जे  एहि एक े टा असि \nराखू  मोि जे  हम घुरब  \nहम बाउग क े िे िी पथक ेँ  िररिवक बीआिँ, \nमोि राखू  ओ पथ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 27 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nतेलुगु  कनवता  खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  28 || विदेह सदेह:२७ \nमूल  तेलुगु  पद्य-  अन्नावरि देवेन्द्दर-अंग्रेजी अिुवाद-  \n  \nपी.जयलक्ष्मी आ मैसथली  अिुवाद- गजेन्द्र ठाक ु र \n \nकनव  अन्नावरमे् देवेन्द्दर आन्ध्र प्रदेशक करीमिगर  जजलािँ  िसथ आ तेलुगु  \nभाषाक  तेलंगािा बोलीमे  तेलंगािा राज्यक िंवेदिा आ िंस्क ृ नत आ \nओकर  अलग  राज्यक लेल  िंघषकक ेँ स्वर दैत  िसथ। हुिकर  िह टा \nकनवताक  िंग्रह िपल िखन्द्ह। महात्मा जोनतबा  फ ु ले फ े लोसशप २००१, \nरंजिी  क ु न्द्दुरती कनवता  पुरस्कारमे् २००६, डॉ. मलयश्री िानहनत \nपुरस्कारमे् २००६, रांनगिेिी येिम्मा िानहत्य पुरस्कारमे् २००७ \nपुरस्कारिँ िम्मानित। ओ जजला  पररषद , करीमिगरक  पंचायती राज  \nनवभागमे िीनियर असिस्टेन्द्ट िसथ। \nपी. जयलक्ष्मी, ओस्मानिया नवश्वनवद्यालयक निजाम कॉलेज  हैदराबादमे  \nअंग्रेजी नवभागमे एिोसिएट प्रोफ े िर िसथ। नवगत ३० बरखिँ  अंग्रेजीक \nअध्यापि। हुिकर  नवशेषज्ञता अंग्रेजीमे भारतीय  कनवता , अिुवाद आ \nअिुवादशास्त्र असि। २००३ मे भागकवी रावक  िंग ष्टमसल कऽ  शीला  \nिुभरा देवीक  सितम्बर ११ आ ओकर  पररणामपर  तेलुगु  काव्यक \nअंग्रेजीमे ’वार  अ हटे्कि रैवेज ’ िामिँ अिुवाद। २००७ मे गोपीक  ििीलू \nक े र  अंग्रेजी अिुवाद। स्िन्द्ग िामिँ अन्नावरमे् देवेन्द्दरक कनवताक  \nअंग्रेजी अिुवाद प्रेिमे असि। \n(तेलुगु  कनवता : तेलुगुिँ अंग्रेजी पी.जयलक्ष्मी द्वारा, अंग्रेजीिँ मैसथली  \nगजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा) \nअंहिम शब्द  \n(तेलंगािाक  नकिाि द्वारा आत्महत्यािँ पनहिे पत्िीिँ कहल ) \n  \n“लिम्मा, नप्रय! हम िोनड़ कऽ  जा  रहल  िी \nहमर  सशक्षा मोि राखू ... अपि बच्चाक िीक पालि करब  \n विदेह सदेह:२७|| 29 \nई हमरा  िकमे  िै असि- जी ब \nकजक  देनिहार िभ बनि गेल  िसथ यम। \nआइ कास्ल्हक िमय िै असि नकिािक  लेल  \nहम िोनड़ कऽ  जा  रहल  िी \n  \nओ िभ हमरा  िै िोड़ता जीनवत  \nहम कतबो  चाही \nई जजिगी कोि तरहक  जतऽ  अन्न िै असि खेबाक  लेल  \nमहाजि िभ तीरर  रहल  िसथ \nकजकदाता  हमर  िम्मािक ेँ लस्ित कऽ  रहल  िसथ \nहम िै जीनब  िकब  लिमी , िै, िै आब आर ! \n  \nएकटा  बीि बा चालीि हजार  \nहमरापर  कजक  िै िमाजक - िुिै िएह िी \n  \nआर  पचािेक  देबाक  असि िाहूकारक ेँ  \nआ एकर  अलाबे , िुिू! ऋण माररते  राि एत्तऽ आ ओत्तऽ \nअपिािँ घृणाक  अिुभूनत \nऐ जजिगीक ेँ  जीबाक  नवचार  मात्रिँ िी लस्ित। \nऐ ऋण िभक ेँ प्लेग जकाँ  बिैत देखख ! \n  \nऋण देनिहार िभ आबऽ लागल  िसथ घर  िेहो \nरोकऽ  लागल  िसथ बाटे-घाटे \nपिोड़ धऽ लइ  िसथ जखिे  तखिे \nअपि जजिगीक  बाद  जतऽ  कत्तौ हम जायब  \nजजबैत  अपि मुख , बार्लिंि िि पातर  \nकी  हम करब  आ क े िा हम जीब ? \nई िमै िै असि िोनड़ कऽ  ऐ जगक ेँ  जेबाक  \nकत्तौ पानि िै \nमुदा  िोर बहैत हुहुआइत  30 || विदेह सदेह:२७ \nपोखरर  कनहयािँ  िे असि िुखायल  \nइिारमे हररयरी  देखाइत  \nबोरवेल  गरेलामे  पाइ मात्र जाइत  \nखुिैत  िय फीटिँ बेशी, पाताल  धरर  \n  \nकोिो टा मे मुदा  पानि िै \nहम नपटैत हाथिँ कपार  \nखुिल  मादटक  पहाड़ देखैत  \nहँिीक  उद्गम िभक  लेल ! \nबोरवेल  लेल  एकड़क -एकड़  बेचैत \nजँ  एिा असि \nतँ कतऽ  असि कटही  गाड़ी आ कतऽ  असि खेती  \nआ कोिा जजबै  असि बच्चा िभ? \nआउ आब! \n  \nबरखा  िै हएत \nिनहये जायत  अकाल  आनक  भुखमरी  \nपानि िै बहत \nिनहये जायत  अपि िोर \nखेत  िभ तनप कऽ  िुखायल  \nिमै िेहो उिदट असि गेल  \n  \nबरखा  जइिँ  िै खिै  असि एक्कोटा बुँद  \nबीया बाओग करैत  काल  \nिएह बहैत असि मोििँ कटिीक  िमैमे \nजे  एकाध  टा दािा रहय  बचल  \nबनह गेल  बादिक पानिमे \nजे  दािा जइतय  क ं ठमे \nिे बनह गेल   \nिालामे  विदेह सदेह:२७|| 31 \nकपािक  खेती  िेहो तेहिे \nकीड़ा ..िभटा कीड़ा , खतम  भेल  दहोददश  \nबीयािँ रिायि धरर  \nधोखा ...धोखा ..बेइमािी चारू  ददि \nबेइमािी बोनिहारिँ \nिभटा क्षनत, जेम्हरे देखू  तेम्हरे \n  \nहानि..आ ओहूिँ बड़का  हानि ओकरा  दबेबा  लेल  \nनबि प्रयोजि \nकतबो  बररखिँ  करैत  होइ खेती  \nनबिु प्रयोजि \nहमर  बच्चा िभ असि पैघ भऽ रहल  \nनकिाि िभ असि मरर  रहल  \nहमरा  ई कहय  ददअ , हम िेहो िी मरर  रहल  \n  \nहम िै जीनब  िकब  आर  अष्टधक काल  \nहे लच्छैय्या! िी हम जा  रहल ! \n  \nहाल -नफलहाल  पाइ के  असि मंगिे? \nकी  ओ िभ चाहै िसथ \nजे  नकिाि बन्न कऽ  ददअय  खेती ? \nजकरा  चाही दरमाहा  जीबाक  लेल ? \nक े िा जीब  आ क े िा मरब .. \nक े िा कऽ  भरब  कजकक  जे  असि अमार .. \nअपिो बेसच कऽ  की  चुका  िकब ? \nकी  अपि खेनतहर  भूष्टम िेहो बेसच दी ? \nमुदा  िे ऐ अकालमे  कीित के ? \nजे  हमर  जीवि-िंघषक तेहेि असि \nिुिलौं धनिक लोक  िभक  ओहेि शब्द-िभ? \n“मरैत , अपच होइत जे  ओ िभ लेिे िसथ।“  32 || विदेह सदेह:२७ \nहमर  बाउ! कतयिँ  आिै िी ओ िभ दािा जे  अहाँ खाइ  िी? \nएक  बेर  फ े र, ई असि नहस्टीररया रोग ! \nजे  खेतीक ेँ  बदसल  देलखन्द्ह रोगमे ? \nजे  खेतीक ेँ  बदसल  देलखन्द्ह जुआमे ? \nआ बिा लेलखन्द्ह अपि धोष्टध? \nकी  अहाँ िै देखख  पानब रहल  िी नकिािक  अँकड़ल  पेट? \nकी  अन्न देनिहार भऽ गेल  रोगी ? \nिै एकटा  चातकक  माउि ओकरा  देहमे , हमर  बाउ! \nधािक खेतीिँ  पोिल ई देश  \nआ आब हमरा  दािा देबािँ मिा कऽ  देलौं  अहाँ, िै की ? \n  \nओ कहै  िसथ \nहम मरर  रहल  िी अिुकम्पा रासश  लेबा  लेल  \nओ कोिा ई कनह  िक ै िसथ...एहि शब्द िभ? \nकी  अहाँ देखिे  िी, हमर  लच्छैय्या? \nई शब्द िभ दाह  उत्पन्न करैत  असि हमरा  देहमे , \nअहाँक  पाइक  खगता ? ककरा  िै ई खगता ? \nहम िभ गाय जकाँ  िी पनवत्र, अहाँ िे कहै  िी? \nअहाँ िभ मरब  हमरा  िभक  शाप माथपर  लेिे \nहम िभ िै िी ऋणखौक  \nहृदैमे  धैयक राखू .. हम िभ िी स्वात्तभमािी मिुक्ख \nमरर  जायब  िे एतऽ \nफ े र लेब  जन्द्म एतऽ \nअपि जजिगी काटल  गंगािि पनवत्रतािँ  \nहम िभ िी ऋणमे डूमल  \nआ ऋणदाता  िभ बनि गेल  िसथ यम, नप्रय \nहम आब िै.. हम आब िै.. िी जा  रहल  \n............................. \n \nलच्छय्या! लच्छय्या!  विदेह सदेह:२७|| 33 \nअहाँ एिा नकए  िी कलनप  रहल ? \nई असि सलखल  अपिा िभक  भाग्यमे \nततेक  ददि जीब  जतेक  ददि असि सलखल  \nहम जा  रहल  िी जनहया  हमरा  जेबाक  िल  \n......................... \nहमर  ददिक  गिती शुरु  असि भऽ गेल  \nिै स्वीकार करब  लच्छैय्या, अिुकम्पा रासश  \nहमरा  गेलाक  बाद  िरकार  ई देबाक  गप करत  \nओ िै कहैत  असि जे , हम जे  िी मरर  रहल  िे, जे  खेलौं  तकर  अपच \nभेलािँ िी मरर  रहल ? \nओकरा  लऽ  जा य ददयौ   \nओ पाइ अपिा िारामे? \nष्टधक े् ओइ घरक ेँ ।  \n  \nहम जा  रहल  िी... \nअहाँक ेँ  हानिमे दैत , लच्छा! \nबच्चा िभक  लेल  िै नकयो  आर  \nहम जा  रहल  िी.. जा  रहल  िी \nऋण देनिहार िभक  द्वारे” \n  \n(मिकम्मा थोटा लेबर  अड्डािँ “आखरी  माता”)  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  34 || विदेह सदेह:२७ \n \n \nमूल  तेलुगु  पद्य- अन्नावरि देवेन्द्दर, तेलुगुिँ अंग्रेजी पी.जयलक्ष्मी द्वारा, \nअंग्रेजीिँ मैसथली  गजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा) \n  \nपाहन असि , मात्र आँखिक  नोर \n  \nठोप, ठोपे टा मे \nटपटप खिैत  पानि ठोपे-ठोपे, \nहम िै कऽ  िक ै िी वर्णिंत, \nपानि िै बहैए निर्विंरोध, \nिुविाक िै असि भरैत  कखिो।  \n  \nकलिँ  भििाघर धरर , \nभििाघरिँ िोझाँक  बारी  धरर  \nभागैत एतऽिँ ओत्तऽ \nएम्हर-ओम्हर करघाक  िमरैत ताग िि \nवस्त्रक िंरचिा िि \nएक्क े घुमािमे हम जाइ  िी घूष्टम। \n  \nकिैत बाल , पानि भरबाक  असि काल  \nदूधक  झोँक  आ हमर  रजस्वला  एकान्द्त \nहुँह ! िभटा एक्क े बेर  ! \n  \nपानि मात्र िप्ताहमे दू  ददि, \nिौँकी  आ झगड़ा कलपर  \nतैयो िी हम िभ स्त्री \nजे  रहैत  िी ष्टमसल कऽ  \nबेकाल  मे \nदैत  प्राणोक उत्िगक।  विदेह सदेह:२७|| 35 \n  \nई िभटा झंझवात पानिये टा लेल  \nिै कनह  िक ै िी अहाँक ेँ  अपि पानिक िमस्या- \nिम्पूणक भोर  खतम  होइत असि ऐ पन्द्रह ष्टमिटक कायक  लेल  \nकिेक  काल  भातक  नबिु नबिररयो िक ै िी \nमुदा  नबिु पानिक जीवि चलत ? \nएकनत्रत भेल  जे  िै असि हमर  बेटो लेल  पयाकप्त \nतइ लेल , रस्िा भरर  िमगर पाँनत। \n  \nके  अकािैए िंघषक? \nघर  भरल  लोक  \nगाि जकाँ  ठाि \nआनक  क ु रिी जकाँ  बैिल \nतमिाइत हमरापर  जे  हम िी पि ु आयल \nदौगैत  िी नबिु लक्ष्यक। \n  \nमुदा  िै नहलबै  िसथ आंगुरो  हमरा  िहायताथक \nहमर  हाथ ओइ बोररिंगक ेँ ठीक  करैत  भेल  जे  चोदटल।  \n  \nओइ पम्पक ेँ पीटैत निकलैत  असि मात्र ि ु च्छ ध्वनि \nहमर  प्राण बहार  भऽ जाइए  ओतऽ काज  करैत  \nकरक  करक  करक  करक  \nहमर  बाँनहक  ददक  आ िातीक  पीड़ा \nपाताल  धरर  \nपानि नबला  जाइए  कत्तौ गहींर  िीचाँ \nमुदा  तैयो िै बकिैत  \nजे  हम काज  करै  िी खतम  करबाले  \nचम्मच भरर  पानिक बुन्द्द \nिेहो गन्द्हाइत। \n   36 || विदेह सदेह:२७ \nकान्द्ह भेल  भोथ \nठेला  पड़ल  िुवणाक उघैत \nब्लाउज फाटल  \nएकटा  अल्प जीविक  बाद  \nहमरामे  िै असि एकर  जोड़ -तोड़ करबाक  िक्क \nहम की  कऽ  िक ै त िी बनहि? \nपानिक चरचे  मात्र \nमृत्युक डरक ेँ  असि खोंचारैत  \nपानि असि, आँखखक  िोर मात्र... \n(“िीलान्द्टे कन्नीले...” मिकम्मा थोटा लेबर  अड्डािँ) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 37 \nशीला  िुभरा देवी  (१९४९- ) क ै कटा  तेलुगु  \nपद्य िंग्रह प्रकासशत। १९९७ ई. मे तेलुगु  नवश्वनवद्यालयिँ उत्तम लेखकक  \nपुरस्कार प्राप्त।  \n \nजयलक्ष्मी पोपुरी , निजाम कॉलेज , ओस्मानिया नवश्वनवद्यालयमे \nअध्यापि, तेलुगुिँ अंग्रेजी अिुवाद। \nगजेन्द्र ठाक ु र  (अंग्रेजीिँ मैसथली  अिुवाद)। \n \nपिीझक  काँट \n  \nबाड़ीमे लगाओल  पिीझक  काँट  गहिा लेल  \nक े िा ओऽ िभ पिड़ैत असि िोहड़ैत! \nचुपचाप बुिैत रस्ता आच्छाददत करैत  स्थाि। \n  \nभीड़-भाड़ िभठाम \nिभ कोणमे  काँटबला  पिीझक  झाड़ \nिभ, िभ रोक ै त  स्िेहक अिवरुद्ध प्रवाह \nसचन्द्ति नवखस्ण्डत पनड़ काँटक  मध्य \nवाणी अवरुद्ध फ ँ सि कोिो झाड़ \nमस्स्तष्क उध्वकपनतत चुपचाप \nहृदय  बिैि मात्र एकटा  अंग \nआ मौि करैत  राज  यांनत्रक रूपे॥  \n 38 || विदेह सदेह:२७ \n  \nमुिैत, बहत िै हवा एकताक  \nतेिाक ेँ ठुिैत \nिभक  आश कोिहुिा निकिी अकाि।  \n  \nमुदा  की  असि नवस्तृत खेत  मध्य? \nक तऽ गेल  फ ू लक  क्यारी फ ु िगैत ष्टमत्रताक \nनहलबैत  अपि माथ आमंत्रणमे? \n  \nकतऽ  गेल  ओ चाली  िभ अपि तन्द्तुिँ बिैत? \nिभक ेँ िमेटैत ओ लता -क ु ञ्जक मंडप कतऽ  गेल  \nिोनड़ मात्र अशोक  आ िाखुक  वृक्ष \nजे  पिारर रहल  अकाि  मध्य अपि हाथ \nिीचाँ देखैत  नवश्वक ेँ \nघािक  पात िि तुच्छ? \nयदद  हम मोड़ी आ घुमी घोरैत  अपिाक ेँ िोरमे \nवेधै बला  मोथा िै भोक ै त असि मात्र पएर  वरिे् आँखख  िेहो। \nिभठाम लोक  उन्द्मुक्त ठाममे \nमािवीय िम्पक क िँ घृणा करैत  \nपररवर्तिंत क े लक  िगरक ेँ िेहो बोिमे। \nपिारैत काँट  िभ ठाम \nपररवर्तिंत भेल  पिीझक  झाड़मे \nिाँिक फ ु लब पिड़ैत चारू  ददि \nदोिराक  िंवेदिा िै आबऽ दैए  नवचार  \nजजिगी भेल  उििाइत खेत  िि। \nइच्छा भागबाक  पएर  क े िे आगाँ। \nआश्चयक, मसथ िै िक ै िी, आँठा धरर  िेहो। \nदेखख  िकी  जौँ  अपिेक ेँ मात्र \nभीतरिँ बाहर  पिीझक  काँट  मात्र। \n   विदेह सदेह:२७|| 39 \n \nएि. अरुणाक  जन्द्म निजामाबाद  लग  \nएकटा  गाममे १९४९ ई. मे देलखन्द्ह। तेलुगुमे  पाँचटा कनवता  िंग्रह \nप्रकासशत।  \nजयलक्ष्मी पोपुरी , निजाम कॉलेज , ओस्मानिया नवश्वनवद्यालयमे \nअध्यापि, तेलुगुिँ अंग्रेजी अिुवाद। \nगजेन्द्र ठाक ु र  (अंग्रेजीिँ मैसथली  अिुवाद)। \n \nई िेिो  असि  प्रवाि \n  \nअहाँ िै िी मािैत \nमोटा-मोटी ईहो िी प्रवाि \nएकर  गुण \nषडयन्द्त्र जकाँ  \nमूल  जन्द्मकालेिँ \n“तैयो असि तँ बेटीये” असि िे ई? \nकोिो पुरुषक  हाथमे तँ जेबाक े  िै िे एक  ददि \nप्रवाि \nमात्र अमेररक े  टा प्रवािक िनहयेक िनह \nिारी िेहो असि एकटा  ई। \nअहाँ एकर  अवहेलिा कऽ  िक ै िी िुनवधािँ। \nतैयो कतेक  कदठि \nिोड़ब जजिगी भररक  लेल  अपि जन्द्मस्थाि \nपायब एकटा  अिसचन्द्हारक आंगुर ? \nअहाँ घुरर  िक ै िी कखिो  काल  \n 40 || विदेह सदेह:२७ \nमुदा  बनि मात्र पाहुि। \nजखिे  हम पएर  राखब  \nकतेक  काल  धरर  अहाँ रहब , पुिब हमर  लोकक ेँ ।  \n“जा  धरर  हम चाही” \nइच्छा असि कहबाक  \nमुदा  कहबाक  िाधांश ििरल हमर  इच्छापर, बहुत पनहिनह। \n  \nप्रवाि िै असि हखकक  वस्तु। \nिोनड़ ई मात्र जे  िमय नबतिे \nबिैत असि, ई बिैत असि अभ्याि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 41 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nगुजराती  कनवता  खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  42 || विदेह सदेह:२७ \nहेमांग आत्तश्विक ु मार देिाइ मूल  गुजराती  \nपद्य आ तकर  अंग्रेजी अिुवाद- हेमांग आत्तश्विक ु मार देिाइ \nमैसथली  अिुवाद-गजेन्द्र ठाक ु र \n  \nिमीकरण   \n  \nदू  टा अधकवृत्त जन्द्मैत िमािान्द्तर, \nिमािान्द्तर रेलगाड़ीक  पटरी।  \nहाथ भरर  िमगर सलबल  घाि, \nझुक ै त भीतर , \nनबिा डोरीक  धिुष िि। \nिुिबैत खखस्िा भररगर  हेबाक , \nरानतभरर  जन्द्मैत अस्पि पीठ बेताल  िि, \nजे  उनड़ जाइत  असि भोर  भेिे। \n  \nआ एतबे \nआनक  किेक  बेशी \nझुकल  बुदिया \nजे  अहाँक ेँ  मोि पाड़त हाँिू। \n  \nझुकल  निश्चल प्रथम श्रेणीक कम्पाटकमेन्द्टमे, \nकातमे  ठाि कएल  गेल  ट्रेि \n विदेह सदेह:२७|| 43 \nअहाँक  अपि आँखखिँ  कएल  प्रतीक्षा नबि कात  भेल।  \nएकटा  िोटो आहदट \nएकटा  त्वररत चमक  कमिँ  कम  \nआब, हँ आब \nई हमर  अष्टधकार असि, ित्ते \nहइए जाइत  असि। \n  \nदूटा  उध्वाकधर पटरी  टेि कएल  बीचमे \nदू  टा तोरण , जमल  मृत्यु \nएकटा  तीक्ष्ण गुमारबला  दुप हररया  \nआ अहाँ \nबिबैत िी एकटा  अद्भुत िमीकरण।  \nआश्चर्यिंय िी अहाँ कि उठबैत िी िोझ बैिबा लेल  \nआ जे  हाँिू गीरर  गेलौं  कताक  िमय पनहिे \nतोड़त अहाँक ेँ  खण्डमे  \n \n \n \n \n \n \n  44 || विदेह सदेह:२७ \nअजय  िरवैया, गुजराती  कनव  \nगुजरातीिँ  अंग्रेजी अिुवाद हेमांग देिाई द्वारा। अंग्रेजीिँ मैसथली  अिुवाद \nगजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा। \n  \nअिाँक िामि  िमर स्वागिपथ \n“अहाँ आवेष्टित िी प्रनतध्वनि आ मोहक  स्वरिँ”. पाब्लो िेरुदा \nचक्रधर आ पीयुषक  लेल  \n \n“कनहया  धरर  हम खखचैत  रहब  एिा? ”, ओ पूित \nआर  मुखिँ  \nहेरायल  आँखखिँ  \n  \nहम राखब  िोझाँ शब्दक ेँ, ओ रखती  नियमावली \nहम करब  िोझाँ अपि इच्छा, ओ भ्रमक ेँ \nहम देबखन्द्ह मेघ, ओ चक्र \nहम आिब प्रश्न, ओ पलायि \nहम प्रनतभाक प्रेमी, ओ बन्धिक \nहम स्वप्नक आकांक्षी, ओ निजकिताक \n  \nकनहया  धरर ? हम बुझलौं  िीक जकाँ  \nहमर  भाग्य रहय  फराक  \nहमरा  िभक  ददि रानत  िेहो \n विदेह सदेह:२७|| 45 \nऋतु आ पाबनि नतहार  जकाँ  \nिमय काल  हमरा  िभक  अन्द्तर \nहमरा  िभक  नवत्तभन्नता रहय  नवत्तभन्न \n  \nहमरा  िभ प्रेम करैत  रही  \nकतेक  ददि धरर ? \n  \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  46 || विदेह सदेह:२७ \nराजेन्द्र पटेल , गुजराती  कनव  \nगुजरातीिँ  अंग्रेजी अिुवाद हेमांग देिाई द्वारा। अंग्रेजीिँ मैसथली  अिुवाद \nगजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा। \n \nहबनु शीर्षकक \n \nहम नकए  कऽ  रहल  िी अिुभव \nधरा  नबि शाखक  \nनबिा ऐ हाथक ? \n  \nपिारैत दूर  आ नवस्तृत \nजीनवत  िाँपक  तानकमे  \nई िभ हाथ एक  दोिरमे ओझरायल  \nआ िमाप्त होइत मात्र िहक वृजद्धमे। \n  \nबाबाक  िड़ीक  पकनड़िँ  \nबिक  ठाि हुअयबला  लटकल  चक्र \nमुट्ठी अिैत असि वएह अनवचल  शून्द्याकाश। \nओकर  करैत  अिुभूनत \nई िभ खेंचल  कार  कौआक  हाथ \nघुष्टम जायत  अकाि  ददि \nिभटा खेत  अंक ु ररत  प्रफ ु स्ल्लत \n विदेह सदेह:२७|| 47 \n  \nपृथ्वीक गत्र-गत्र \nपाँजर  खेतमे  औंगठल  \nबाँनह जकाँ।  \nिभटा हरक  फारक  चेन्द्ह \nभाग्य रेखा  हाथक।  \n  \nपंस्क्त जोखख  िक ै ए  \nमात्र हाथक  लम्बाइ \nिै एकर  जनड़  \nपनहिे हम कऽ  िकी  एकर  निदाि \nहाथक  आक्रमण जनड़पर  \nश्वेत धरापर  \nरोशिाइिँ पिरल  \nअपि िव अंक ु ररत  आँखखए  \nउनड़ गेल  िव-जिमल  पाँखखए  \nओइ धूिररत गगिक पार  \nआब \nिभटा मस्स्तष्क कोसशकामे  \nहाथ रहैि अहर्ििंश \nप्रवेश कय  रहल  गँहीर  आर  गँहीर  जनड़मे  \n \n \n \n \n \n  48 || विदेह सदेह:२७ \nपीयूष ठक्कर, गुजराती  कनव  \nगुजरातीिँ  अंग्रेजी अिुवाद हेमांग देिाई द्वारा। अंग्रेजीिँ मैसथली  अिुवाद \nगजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा। \n \nिांध्य बेला \nिाँझ होइते \nसशसशर  आह पवकतक  \nआच्छाददत कएल  अकाि  \nअनवलम्ब पड़त िम्पूणक अकाि  फाँिमे \nऐ पवकतक  िाहक  \nपवकतक ेँ भेटत अकाि  \nप्रकाशक ेँ िाह \nशरीर  िुतत \nहृदय  दुखखत  \n  \nओनहिा जेिा \nईश्वरक ेँ भेटल  मिुक्ख \n \n \n \n \n \n \n \n विदेह सदेह:२७|| 49 \n पन्ना नत्रवेदी, गुजराती  कनव  \nगुजरातीिँ  अंग्रेजी अिुवाद हेमांग देिाई द्वारा। अंग्रेजीिँ मैसथली  अिुवाद \nगजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा। \nआमद \nहे नवदेशी ! \nदेखाउ  हमरा  एहि दृश्य \nयदद  असि कोिो एहि \nनबिु प्रकाश \nनबिु गद्दाक ओिाओि \nनबिु िाह \nजतऽ  \nिनहये असि \nचुप्पीक अंश \nव्यसथत हृदयक  ध्वनि \nिनहये ध्वनिक आंगुरक  िोकक  स्पशक \nदेखाउ  हमरा  ओ दृश्य \nयदद  असि कोिो एहि \nहौ नवदेशी ! \nजतय  \nक्यो िै करैि  एकनत्रत \nश्वािक मालगुजारर।  \n  \n 50 || विदेह सदेह:२७ \n \nबाबू िुथार, गुजराती  कनव  \nगुजरातीिँ  अंग्रेजी अिुवाद हेमांग देिाई द्वारा। अंग्रेजीिँ मैसथली  अिुवाद \nगजेन्द्र ठाक ु र  द्वारा। \n \nगृिमोि \n \nगंध पनहल  बुन्नीक \nआ हम \nबैिी आ \nपिारी एक -दोिर ददि \n  \nभेददत  पड़पड़ाइत बुन्नीक बुन्द्द \nबलुआही  मादट भेल  \nयथाथकक  िििी \n  \nआयल  प्रखर रौदक  फोका  \nपाथरक  चामपर  \n  \nअनवलम्ब \nझझायत \nिातक  खपराक  भूर  \nधारक  िंग उगडुम करत  \nअदन्द्त बड़द  किेरपर  िाचत। \nिभटा दोगहीमे  \nबड़द  िभ आित पानि \nिोलह टा पालो  बाखन्द्ह गरदनिमे \n विदेह सदेह:२७|| 51 \nिभ घरमे  \nधरनि िभ िहायत जी  भरर  \nदेबालपर  \nगािक  िातीपर \nस्मृनतक सशलालेखपर  \nहदिैत पानि \nखोलत  \nहस्ताक्षर भगवािक पूवकजक।  \n  \nबरखाक  िंगे \nचमक ै त अकाि  \nमायक  कोमल  तरहत्थी। \nिूयक करत  आच्छाददत \nवृक्षक  \nशाखक  \nपातक  \nपंखुनड़क।  \nटांगल  पत्तक्षक आवाि \nिभ गृहक  बाहर  \nमयूर  िभ करत  िृत्य। \nजेिा नप्रय िव वधु \nमयूरीक  माथपरक  जलक  घट \nगामक  दोगहीिँ निकलत  \nअिबा लऽ  पानि \nसिटैत िहक आकारक  झील  \nवैतरणी  डुमायत \nरीियुक्त िागफिीक पात। \n  \nिंग \nजीव  आ सशव  52 || विदेह सदेह:२७ \nकरत  अिमी आ एकादशी  \nचन्द्रमा उगत \nचुट्टीक कटगर  पीठपर  \nआ \nचाली  िभ बहरायत  \nआडम्बरिँ राजिी  मुक ु ट धेिे \n  \nित्ये \nनकि ु अकठ  असि हमरा  िभक  भाग्यमे \nआइ \n  \nआइ \nगंध पनहल  अिारक  \nआ हम \nबैसि आ \nपिरैत एक  दोिरामे। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 53 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nभोजपुरी  कनवता  खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  54 || विदेह सदेह:२७ \nत्तभखारी ठाक ु र  (१८८७-१९७१)- लोकलाकार , \nिपरा जजला  (नबहार )मे जन्द्म। प्रारम्भक रचिा िभ मौखखक  मुदा  बादमे  \nक ै थी सलनपमे  िेहो नहिकर  हस्तसलखखत भोजपुरी  रचिा प्राप्त भेल।  \nभोजपुरीिँ  मैसथली  अिुवाद \nमूल  भोजपुरी - त्तभखारी ठाक ु र  (१८८७-१९७१), मैसथली  अिुवाद-  \nगजेन्द्र ठाक ु र  (१९७१- ) \n \nवृद्धाश्रमक पक्षमे \nहबरिा १ \nक ु तुबपुर  असि गाम, त्तभखारी ठाक ु र  असि िाम। \nबाबू िभ गोटेक ेँ  करै  िी प्रणाम॥ \nिभ गोटेक ेँ  करै  िी प्रणाम हे राजा।  \nउपरेिँ सचक्कि असि चामक  ओहरि॥ \nतीि ददिक  िेखीमे , उड़बै िी मिा।  \nबूिा-बूिीक ेँ दुख  भेल  िनि, लगैए  िै लाज॥  \nबाबू-भइया एकमत  भऽ कऽ  िभ ष्टमसलये कऽ  िमाज।  \nएक  अरजीपर  मोि आिू, मोिक ेँ करू  ताजा॥  \nमहाबीरक  िाम िुमरर सलअ , जइिँ  बाजत  बाजा।  \nवृद्धाश्रम बिबाउ िै तँ हएत अकाज॥  \nिभ बाबूक  पएर  पड़ै िी, त्तभखारी ठाक ु र  िाम िी॥ \n \n \n \n \n विदेह सदेह:२७|| 55 \nहबरिा २ \nनहन्द्दू-मुिलमाि, िभ हमर  कहलपर  ददयौ  काि। \nिै तँ होइए बूिक अपमाि॥ \nहोइए बूिक अपमाि हमर  भाइ। \nिेिपिेिँ जकरा  तूँ कहैत  एलेँहेँ  माय॥ \nतकराले  नकए  भऽ गेल  िेँ तूँ किाइ।  \nबड़का  हानकम  लग  जखि  जेमेँ  तँ पुिल  जेतौ  नहिाब-नकताब॥  \nजल्दीिँ बता हमरा  की  क े लेँ  तूँ कमाइ।  \nिह जखि  झारतौ  तखि  ओइ काल  की  करमे  उपाय। \nआँखखिँ  िोर खितौ  नकि ु िे हेतौ बाजल।  \nकहैए  त्तभखारी अखिे  दे  तूँ वृद्धाश्रम बिबाय।। \nिै तँ होइए बूिक अपमाि॥ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  56 || विदेह सदेह:२७ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nकश्मीरी कनवता  खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:२७|| 57 \nरहमाि राही - िाह िभ (कश्मीरी \nकनवता ) \n४०म ज्ञािपीठ पुरस्कार िमारोह ६ िवम्बर २००८: िंिदक  लाइब्रेरीक \nबालयोगी  ऑनडटोररयममे  कश्मीरी कनव  श्री रहमाि राहीक ेँ  प्रधािमंत्री \nश्री मिमोहि लििंह द्वारा प्रदाि कएल  जायबला  ४०म ज्ञािपीठ पुरस्कार \nिमारोहक  आमंत्रण पानब ओतय नियत िमयिँ िायं िह बजे  हम \nपहुँचलौं।  अपि प्रनतष्ठाक अिुरूप प्रधािमंत्री निधाकररत िमय ६.३० िायं \nपदापकण क े लखन्द्ह। स्टेजपर श्री रवीन्द्र कासलया , निदेशक  भारतीय  \nज्ञािपीठ, रहमाि राही , डॉ. मिमोहि लििंह, िीताकान्द्त महापात्र, \nपुरस्कार चयि िष्टमनतक अध्यक्ष आ अखखलेश  जैि, प्रबन्ध ट्रस्टी रहसथ।  \nदशककमे  श्री टी.एि.चतुवेदी , अशोक  वाजपेयी , आलोक  पी. जैि आ \nब्रजेन्द्र नत्रपाठी रहसथ।  ब्रजेन्द्रजी हमरा  िंग बैिल रहसथ।  स्व. िाहू शान्न्द्त \nप्रिाद जैि आ स्व. श्रीमनत रमा  जैि, ऐ पुरस्कारक  प्रारम्भ कएिे रहसथ  \nआ हुिकर  दुिू गोटेक  फोटो पािाँमे लागल  रह खन्द्ह। आइ कास्ल्ह ४०म \nिालक  महत्व ऐ कारणिँ  बदि गेल  असि कारण  ५०म वषकगाँठक  \nइन्द्तजारमे बहुत गोटे आयु बेशी भेिे जीनवत  िै रहै  िसथ। िरला  माहेश्वरी \nमाइक  पकनड़  कायकक्रमक शुरुआतिँ पनहिे अिीता जैिक ेँ  निराला  रसचत  \nिरस्वती वन्द्दिा गेबाक  अिुरोध क े लखन्द्ह आ ओ मंचक  दोिर भागमे \nमहर्षिं अगस्त्यक ’या क ु न्द्देन्द्दु ’ िँ शुरु  कऽ  निरालाक  रचिा शास्त्रीय \nपद्धनतमे गेलखन्द्ह। फ े र फ ू लिँ प्रधाि मंत्रीक स्वागत प्रबन्ध न्द्यािी \nअखखलेश  जैि द्वारा भेल , फ े र रवीन्द्र कासलया   फ ू लिँ  रहमाि   राहीक    \nस्वागत क े लखन्द्ह। फ े र श्री िीताकान्द्त महापात्र अंग्रेजीमे उद्गार  व्यक्त \nकरैत  कहलखन्द्ह जे  राहीक ेँ  िम्मानित कऽ  भारतीय  ज्ञािपीठ अपिाक ेँ \nिम्मानित क े लक  असि। फ े र प्रधािमंत्री द्वारा राहीक ेँ  शॉल  ओिा कऽ  आ \n 58 || विदेह सदेह:२७ \n१०३५ ई.क  राजा  भोजक  िरस्वतीक प्रनतमाक कांस्य अिुक ृ नत जइमे  \nज्ञािपीठ द्वारा प्रभामण्डल जोड़ल  गेल  (मूल  प्रनतमा लंदिक  नब्रदटश \nम्यूजजयममे  असि) आ प्रशस्स्त पत्र आ ५ लाख  टाकाक  ड्राफ्ट दऽ  कऽ  \nिम्मानित कएल  गेल।  राही  उद्गार व्यक्य क े लखन्द्ह आ महाि जवाहरलाल  \nिेहरू जइ  पदपर  िला  ओइ पदपर  आिीि मिमोहि लििंहिँ पुरस्कार \nप्राप्त कऽ  नवशेष प्रिन्नता प्रकट क े लखन्द्ह। ओ ईहो बजला  जे  कश्मीरक \nराज्य िरकार  कश्मीरीकेँ  मान्द्यता िै देलक ै  मुदा  ई क े न्द्र िरकार  द्वारा \nमान्द्यताप्रप्त भाषा असि। फ े र रवीन्द्र कासलया  धन्द्यवाद ज्ञापि क े लखन्द्ह। \nराहीक  प्रनतनिष्टध कनवताक  ज्ञािपीठ द्वारा कएल  नहन्द्दी अिुवाद राही  \nद्वारा प्रधाि मंत्रीक ेँ देल  गेल।  \nअब्दुल रहमाि राहीक  जन्द्म ६ मई १९२५ ई.केँ  भेल । हुिकर  पनहल  \nकनवता  िंग्रहक ेँ िानहत्य अकादमी  पुरस्कार देल  गेल।  भारत  िरकारक  \nपद्म श्री आ मािव िंिाधि नवकाि  मंत्रालयक एष्टमरेटे्ि फ े लोसशप \nनहिका भेटल  िखन्द्ह। नहिकर  कनवता  िंग्रहमे ििवुन्द्य िाज , िुबहुक  \nिोदा, कलाम -ए-राही  प्रमुख असि। नहिकर  आलोचिा आ निबन्धक \nपोथी असि, कहव ट आदद।  \nनहिकर  निच्चा देल  कनवता  उपस्स्थत लोकक ेँ  देल  गेलखन्द्ह। \nप्रस्तुत असि नहिकर  कनवता  (कश्मीरीिँ अंग्रेजी एि.एल .िन्धु, िाभार \nभारतीय  ज्ञािपीठ आ अंग्रेजीिँ मैसथली  गजेन्द्र ठाक ु र ) \nिाि  िभ  \nअपि नियनतिँ वाद  आ अमरताक  आशा आब िोनड़ ददअ , \nयदद  जुटा  ली  नकि ु क्षण, तँ भेर  भऽ जाउ  तइमे। \nबस्तीक जइ  पथपर  चलैत  रहलौं , ओ धँसि गेल  घिगर बोिमे, \nजेिा हमर  आस्थाक कवच  भेल  भेद्य, शंकािभ  द्वारा। \nआँखख  खुजजते  हमर  स्वप्नक ेँ लागल  आँखख  \nिभटा बािन्द्ती युवा िाती झरनक  कऽ  भऽ गेल  िुििाि। \nदेखू  तँ देखायत  आि-पड़ोिमे लावण्यमयी मेला , \nहाथमे आओत मात्र एकाध  नवचार , आ \nअिगर एकटा  कौआ  उजाड़मे।  \nकखिो  हमर  इच्छा रहय  चाि-तरेगि गिबाक,  विदेह सदेह:२७|| 59 \nआब माथ भुका  रहल  िी, अपि कोिो िामकरण  तँ करी।  \nिभटा नवश्वाि घाटीक  मौलायल  हररयरी  िि, \nिभटा चैतन्द्य खखसियायल  िाँप िि। \nिभटा देवता  हमर  अपि िाह िसथ, \nिभटा दािव हमर  अहं क े र  कनिया-पुतड़ा िि। \nिभा भवि भरल  बुझू बािरक  खोँ -खोँ  िँ, \nिन्द्तक पनहरिक  लेल  ताक ू  बोिे-बोि। \nक े हि असि िाओक खेबिाइ , कतय  तँ असि नकिार ! \nदेशांि भोथलेलक  िाओक ेँ अन्द्हारमे। \nहे रौ  िटुआ, िाच निवकस्त्र चारू  कात  ओकर , \nराही  तँ आनग-खायबला  बताह असि। \n  \n \nिमारोह एक  घण्टामे खतम  भेल  आ घुरैत  रही  तँ एफ.एम.पर  िमाचार \nभेटल  जे  िसचि तेन्द्दुलकर अपि टेस्ट जीविक  ४०म शतक  ददिमे पूणक \nक े लखन्द्ह, भीमिेि जोशीक ेँ  भारत  रत्ि पुरस्कार देल  गेल  आ चन्द्रायण-१ \nचन्द्रमाक १०० नकलोमीटरक  वृत्ताकार कक्षामे स्थानपत भऽ गेल  जतऽ  \nओ २ वषक धरर  रहत।  \n \n \n  60 || विदेह सदेह:२७ \nरहव भूर्ण पाठक  \nहनरालााःदेि हवदेि (१-४) \nनहन्द्दी भाषा आ िानहत्य क  क े न्द्रीयता स्वातंत्रयोत्तर भारतक  एकटा  \nमहत्वपूणक िांस्क ृ नतक घटिा ।एकर  मूल  कारण  राजिीनतक  आ \nवात्तणस्ज्यक रनहतहु  पररणाम  बहुआयामी असि ।कहिंदी िानहत्यक आ \nनवशेषतः कनवता  के  िौंदयाकत्मक ,वैचाररक  आ शैस्ल्पक वैनवध्य िँ पूणक \nकरबा  मे कनव  निराला क  योगदाि अप्रनतम ।िे क े वल  कनवता  बस्ल्क \nईमािदारी मे िेहो निराला  क  व्यस्क्तत्व क  चचाक क  िेहो कनतपय  आयाम \n। आधुनिक िानहन्त्यक व्यस्क्तत्व मे निराला  अग्रणी िसथ,जनिकर  \n विदेह सदेह:२७|| 61 \nव्यस्क्तत्व आ क ृ नतत्व क  हरेक  अंश िँ \nईमािदारी,रचिात्मकता,आलोचिा आ अफवाहक  मागक प्रशस्त होइत \nअसि ।निराला  काव्य क  अिुवादक  महत्व नवत्तभन्न प्रिंग आ िंदभक िँ \nअसि ।प्राचीि िंस्कार आ आधुनिकता क  आंदोलिमयी  धारा  कें  \nआत्मिात करबाक  जतेक  िामथ्यक निराला  िानहत्य मे असि ,ओतेक  \nअन्द्यत्र िइ ।दोिर बात ई जे  निराला  काव्य क  माध्यम िँ नहन्द्दी िानहत्य \nमैसथली  आ बांग्ला िँ जुड़ैत  असि ।निराला  पर  नवद्यापनत आ रवीन्द्रिाथक \nप्रभाव अत्यंत स्पि असि ।कहिंदी आलोचक  निराला  पर  नवद्यापनतक \nप्रभाव पर  बहुत िइ सलखिे  िसथ ,मुदा  ई प्रभाव देखबा  क  हो तखि  ‘वर  \nदे  वीणा वाददिी वर  दे ‘ क  तुलिा नवद्यापनत सलखखत  विंत गीत ‘िव िव \nनवकसित  फ ू ल ‘िँ करू  । \n \nशब्दाथकलचिंतामत्तणकार अिुवादक  दू  टा अथक सलखैत  िसथन्द्ह ।प्रथम \n‘प्राप्तस्य पुिःकथिे ’आ दोिर ‘ज्ञाताथकस्य प्रनतपादिे ‘ एकर  अथक भेल  \nपनहले  कहल  गेल  कथि के  फ े र िँ कहिए आ ज्ञात अथक के  प्रनतपाददत \nक े िए ।प्रसिद्ध भाषावैज्ञानिक रोमि याकोबिि एकरा  ‘एक  भाषा के  \nशाखब्दक प्रतीक के  अन्द्य भाषा के  शाखब्दक प्रतीक के  द्वारा व्याख्या‘ \nमािैत िसथन्द्ह ।िाइडा आ टेबर  किेक  नवस्तृत करैत  कहैत  िसथन्द्ह नक  \nई मूल  भाषा क  िंदेशक  िमतूल्य िंदेश के  लक्ष्य भाषा मे प्रस्तुत करबा  \nक  नक्रया असि जानह  मे िंदेशक  िममूल्यता पनहले  अथक आ फ े र शैली  क  \nदृष्टिकोण िँ निकटतम आ स्वाभानवक  होइत असि । \n \nभानषक  प्रनक्रया होएबा क  कारणें  अिुवाद क  िम्बन्ध भाषेटा िँ िइ \nबस्ल्क भाषानवज्ञािो िँ असि ।ध्वनि ,शब्द,रूप ,वाक्य आदद  नवत्तभन्न स्तर \nष्टमसल के  अथकक  िंिार रचैत  असि ,तानह दुआरे  ऐ िब स्तर क  प्रनत \nिजगता  अनिवायक असि ।प्रत्येक भाषाक  अपि नवसशि ध्वनि ,शब्द \nभंडार  आ रूप  व्यवस्था होइत असि ,तानह दुआरे  ऐ स्तर मे निनहत अंतर  \nके  कारणें  िमाि लागए  वला  प्रिंग िेहो वास्तनवक अथक मे अथाकन्द्तर क  \nिंभाविा िँ युक्त होइत असि । \n  62 || विदेह सदेह:२७ \nऐ ठाम ई तथ्य उल्लेखिीय असि नक  मैसथली  आ खड़ीबोली  नहन्द्दी कोिो \nदू  ध्रुवीय भाषा िइ असि ।दूिू दू  टा प्रादेसशक अपभ्रंशक िंताि आ तानह \nदुआरे  िंस्क ृ त ,पासल  आ प्राक ृ नतक नवराित पर  िमाि रूप  िँ \nअष्टधकाररणी असि ।ध्वनि ,शब्द आ रूप  क  स्तर पर  अिनगि िाम्य असि \n।िंस्क ृ त क  रानत्र मैसथलीए  टा मे िइ अवधी,ब्रजभाषा,भोजपुरी  िनहत \nकतेको  उत्तर भारतीय  भाषा मे ‘रानत ‘ असि आ ‘ददि‘ त‘ िवकत्र ‘ददि‘ेे  \nअसि ।तनहिा भोर  आ दुपहर  अपि नवत्तभन्न ध्वनिभेद क  िंग नवद्यमाि \nअसि ।उदाहरण  क े वल  एक  या दू  शब्दक िइ असि ,िुधी पाठक  ऐ \nउभयनिष्ठ आधारक  जदटल  उपस्स्थनत िँ पररसचत  िसथ । \n \nई उभयनिष्ठ आधार  अिुवाद मे िुनवधा लऽ  के  आबैत असि,मुदा  ऐ ठाम \nआलस्य आ अिुकरण  क  खतरा  मौसलक  अिुवाद के  िमक्ष चुिौती दैत  \nअसि ।िबिँ बेशी शब्द तद्भव के  आ ओनह पर  िब भाषा क  तेहिें \nअष्टधकार तखि  ई िबका शब्द कत ‘ िँ आिी ,देशज  शब्दक प्रयोग \nप्रचलि आ स्वीक ृ नत क  आधारे  पर  स्वीकायक होयत ।ष्टमसथला क  व्यापक \nभूभाग मे पजेबा  िँ बेशी स्वीक ृ त शब्द ईंटा असि तखि  ककर  व्यवहार \nकरी  आ ककर  िइ करी  ? \nवैज्ञानिक तथ्य वा गद्यात्मक िूचिा क  प्रस्थापि अत्तभधात्मक भाषा मे \nिुगमता मे िंभव असि ,मुदा  भावप्रधाि रचिा मे अथक क  अिेक स्तर आ \nकथिक  बहुनवष्टध व्यंजिा होइि,पररणामतः  प्रत्यक्ष भानषक  प्रनतस्थापि \nिंभव िइ, तानह दुआरे  अिुवादक  के  परकाय  प्रवेश करऽ  पड़ैत असि \n।अिुवादक  मूल  क ृ नत आ रचिाकार  क  मिोजगत मे घुसि के  भाव आ \nओकर  अथकच्छाया के  िमझैत असि तथा फ े र ओइ भाव के  यथािंभव \nलक्ष्यक ृ नत मे अत्तभव्यक्त करैत  असि ।कलाक ृ नत  के  एहि िमझ आ फ े र \nओकर  कलात्मक  िंप्रेषण क  लेल  िजकिात्मक प्रज्ञा क  नवद्यमािता \nअनिवायक असि ।ई प्रज्ञा िवकत्र एकरूप  मे उपस्स्थत िइ असि ,ई देखबा  \nक  असि तखि  उमर  खय्याम क  रूबाई  क  अिुवाद क्रमशः नफटे्जराल्ड \n(अंग्रेजी) आ मैसथली  शरण  गुप्त, बच्चि जी  ,क े शव प्रिाद पाठक  आ \nिुष्टमत्रा िंदि पंत(िब कहिंदी)क  अिुवाद मे निनहत भावभंनगमा आ \nगुणवत्ता क  अंतर  देखख  िक ै त िी ।गीतांजसल  क  अिुवाद मैसथली  मे िुमि  विदेह सदेह:२७|| 63 \nजी  क े िे िसथ आ कहिंदी मे अज्ञेय आ अन्द्य कतेको  नवद्वाि मुदा  बांग्ला \nनवद्वािजि िुमि जी  द्वारा अिुददत ‘अिुगीतांजसल ‘ के  ह्रदय खोसल  के  \nप्रशंिा क े िे िसथ । \n \nऐ ठाम हम परकायप्रवेशक वांसित योग्यता क  िाथ उपस्स्थत िइ िी \n।हम निराला  काव्य मे निनहत व्यंजिा क  महाि शस्क्त के  स्वीकार करैत  \nिी आ निराला  काव्य मे ,ओकर  शब्द आ शब्द योजिा मे निनहत उदात्त \nके  मािैत िी ।ई उदात्त नकि  नकि  िंस्क ृ तक तत्िम शब्द,िघि \nवणकमैत्री,वणकक  ध्वन्द्यात्मकता मे निनहत असि ,तानह दुआरे  मैसथली  \nपाठक  के  हम शब्द आ अथकक  अइ स्वर्गिंक  िंिार िँ वंसचत िइ करऽ  \nचाहैत िी ।हम अपि अिुवादक  िीमा के  िहज  स्वीकारैत िी \nअिुवादक  एकाष्टधक रूप  मे प्रचसलत असि ।शब्दािुवाद(सलटरल ) या \nमूलनिष्ठ अिुवाद िामान्द्यतः अत्तभधात्मक होइत असि ,ऐ अिुवाद मे \nश्रोत भाषाक  प्रत्येक शब्द आ अत्तभव्यस्क्त क  प्रनतस्थापि लक्ष्यक ृ नत क  \nशब्दावली,अत्तभव्यस्क्त तथा िंरचिा मे होइि । \nभावािुवाद मे मूल  भाषा क  अत्तभव्यस्क्त क  स्थाि पर  ओइ मे निनहत \nआशय के  स्पि कएल  जाइत  असि ।ई मूलक ृ नत  क  िाँचा िँ स्वतंत्र होइत \nअसि,तानह दुआरे  लक्ष्यक ृ नत क  दृष्टि िँ ई बेशी िहज  आ स्वाभानवक \nहोइत असि ।िुरेन्द्र झा िुमि द्वारा ‘गीतांजसल ‘ क  अिुवाद \n‘अिुगीतांजसल ‘ भावािुवादक  श्रेष्ठ उदाहरण  असि । \nरूपांतरण  कथा  िानहत्य क  क्षेत्र मे लोकनप्रय असि ।अइ मे अिुवादक  \nमूलक ृ नत  क  पररवेश  ,चररत्र ,आदद  के  देश -कालािुिार  पररवर्तिंत करैत  \nअसि ।शेक्िपीयर रसचत  ‘द  मचेंट ऑफ वेनिि‘ क  कहिंदी अिुवाद \nभारतेन्द्दु हररश्चन्द्र ‘दुलकभ  बन्धु‘ िाम िँ क े लाह  ।एइ मे एंटोनियो क  िाम \nअिंत ,बिानियो क  िाम विंत आ शायलॉक  क  िाम शैलाक्ष असि \n।घटिा वेनिि िगरक  स्थाि पर  काशी (भारत ) मे घटैत असि। \n \n‘िायािुवाद‘रूपांतरणक  एकटा  प्रकार असि ,अइ मे मूलक ृ नत  क  आधार  \nपर  मूल  कथ्य के  िंप्रेनषत करबा  क  लेल  स्वतंत्र क ृ नत क  निमाकण िंपन्न \nहोइत असि ।अइ मे कबिंब नवधाि ,प्रस्तुनतकरण आदद  मूलक ृ नत  क   64 || विदेह सदेह:२७ \nप्रनतकबिंब होइत असि ।भगवती चरण  वमाक क  उपन्द्याि सचत्रलेखा \nअिातोले फ्रांि क  उपन्द्याि ‘थाया‘ पर  आधाररत  असि ।नवदेशी  नफल्म \nआ िानहत्य क  अिष्टधक ृ त अिुवाद आ रूपांतरणक  लेल  अइ नवष्टध क  \nबहुत प्रयोग होइत असि । \n‘िारािुवाद‘ मे मूलक ृ नत  क  िार लक्ष्य भाषा मे प्रस्तुत कयल  जायत  असि \n।िंप्रेषण क ें दरत  अिुवाद क्लासिकी रचिा के  बच्चा आ नकशोर  िब के  \nपिबा क  लेल  रूपांतरण  मे िहयोगी होइत असि ।जेिा महाभारत  वा \nरामायण  पर  आधाररत  िंत्तक्षप्त कथा  । \n‘टीकापरक  अिुवाद‘ मे अिुवाद क  िाथ ओकर  व्याख्या रहैत  असि \n।गीताप्रेि क  नकताब  मे एहि अिुवाद प्रचूर मात्रा मे उपलब्ध असि ।नकि ु \nददि पनहले  नवद्यापनत पदावली  क  नकि ु पदक  अिुवाद यात्री जी  द्वारा \nकयल  गेल  ददल्ली नवश्वनवद्यालयक प्रोफ े िर प्रभात रंजि  जी  क  ब्लॉग पर  \nउपलब्ध िल  । \n \nअंत मे फ े र काव्यािुवाद पर  आबी ।कनवता  क  अिुवाद िमहर चुिौती \nअइ दुआरे  िैक  नक  कनवता  मात्र शब्दाथक तक  िइ िीष्टमत िैक  ।ई शब्द \nिँ आगू वाक्यगठि,लय ,िंद,कबिंब,प्रतीक,अलंकारयोजिा ,शैली  आदद  क  \nष्टमल जुलल  पररणामी  काव्यात्मक पयाकवरण पर  आधाररत  असि ।तानह \nदुआरे  दाँते  आ िर नफलीप  सिडिी िि नवद्वाि काव्यािुवाद के  अिंभव \nमािैत िसथन्द्ह ।कनवता  क  िमग्र प्रभाव वा व्यंग्याथक ध्वनि ,लय  ,बलाघात  \nआ कबिंब योजिा के  माध्यम िँ अत्तभव्यक्त होइत असि ।तानह दुआरे  \nनिराला  क  शब्द चयि ‘नवजि-वि वल्लरी‘‘पुसलि पर  नप्रयतमा‘मैसथली  \nमे यथावत असि । \n \nकनवता  क  दृश्य आ श्रव्य कबिंब बहुधा शब्द क  िादात्मकता िँ नियंनत्रत \nहोइत असि ।एनहिा शब्दालंकार आ अथाकलंकार  क  नवकल्प लक्ष्यभाषा \nमे िृजजत  कएिए कदठि असि ।काव्यािुवाद क  िबिँ िमहर िमस्या \nिंद आ लय  असि ।मूल  रचिा क  लेल  प्रभावी िंद आ लय  के  खोजिए  \nअिुवादक  लेल  िबिँ पैघ िमस्या असि ।यदद  कनवता  क  अिुवाद गद्य \nमे आबैत असि तखि  अिुवाद मात्र शब्दाथक तक  िीष्टमत रहत  आ अइ मे  विदेह सदेह:२७|| 65 \nकनवता  क  पूरा  अथक निकसल  के  बाहर  िइ आयत।अिुवाद िम्बन्धी अइ \nअवधारणा  क  लेल  हम िवकश्री/िुश्री रवीन्द्र िाथ श्रीवास्तव ,क ृ ष्ण क ु मार  \nगोस्वामी ,क ु िुम बांदठया ,गजेन्द्र ठाक ु र  ,रवीन्द्र क ु मार  दाि जी  क  \nआभारी  िी । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  66 || विदेह सदेह:२७ \nहनरालााः मैसथलीाःदेि-हवदेि-१ \n(हनराला हिन्दीिँ मैसथलीमे) \n \nमैसथलीःदेह -नवदेह  क  अइ पनहल  नकश्त मे निराला  जी  क  दू  टा लोकनप्रय \nकनवता  क  अिुवाद प्रस्तुत क ‘ रहल  िी ।िहज  िँ जदटल  आ जदटल  िँ \nजदटलतर  ददश  \n‘‘क्रम क्रम िँ भेल  पार  राघवक  पंचददवि \nचक्र िँ चक्र चदि गेेेल  भेल  उध्वक निरलि ‘‘(रामक  शस्क्त पूजा )  \n \nजूनि बान्द्ह िाव ऐ ठाम बन्धु \n(बाँधो ि िाव इि ठाँव,बन्धु!) \nजूनि बान्द्ह िाव ऐ ठाम बन्ध \nपूितओ पूरा  गाम बन्धु \nई घाट िलए  जइ  पर  हँसि के  \nओ रहए  िहाबनत रे ! धसि के  \nरनह  जाइत  िलए आँखख  फसि के  \nकांपैत  रहए  दूिू पैर  बन्धु ! \nओ हँिी बहुत नकि ु कहए  िलए  \nतैयो अपिे मे रहए  िलए  \nिबक े िुिैत िबक े िहैत \nदैत  ओ िबक े दाँव  बन्धु । \nहमरा  िँ नकिारा  क े िे जा  रहल  िसथ \n(नकिारा  वह हमिे नकये  जा  रहे  हैं ।) \nहमरा  िँ नकिारा  क े िे जा  रहल  िसथ \nददखाबे  टा दशकि देेेेेिे  जा  रहल  िसथ  \nजुड़ल  िल  िुहानगि क े र  मोती क  दािा \nओएह िूत तोड़िे लेिे जा  रहल  िसथ  \nसिपल  चोट के  बात पूिलउं  त बजलीह  \nनिराशा क  डोरी  िीिे जा  रहल  िसथ \nई दुनिया के  चक्कर मे क े हि अन्द्हर  विदेह सदेह:२७|| 67 \nमरल  जा  रहल  िसथ जजयल  जा  रहल  िसथ \nखुलल  भेद  एनह ठां ,जे  नवजयी  कहायल।  \nओ खूं  दोिरा के  ,पीिे जा  रहल  िसथ ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  68 || विदेह सदेह:२७ \nहनरालााः मैसथलीाःदेि-हवदेि-२ \n(हनराला हिन्दीिँ मैसथलीमे) \n \nस्िेह निझकर बनह गेलइ  \n(स्िेह निझकर बह गया है) \n \nस्िेह निझकर बनह गेलइ  \nदेह  बाउल  िि रनह  गेलइ  \nडारर  आमक  ई जे  िूखल  ददखल  \nकनह  रहल “िे आब िइ ,कोिो कोयल  \nके  आयत ,ई पांनत मे हमही कहल  \nअथक िइ िइ एकर - \nजीवि जरर  गेलइ ” \n“देिे िी हम जगत  के  ,जे  फ ू ल फल  \nक े िे िी अपि प्रभा िँ,चनकत -पल  \nिल  अिश्वर िकल  पल्लनवत पल - \nजीविक  ऐश्वयक  \nिब ढनह गेलइ  ” \nआब िइ आबइ पुसलि पर  नप्रयतमा \nश्यामतृण पर  बैिबा ले  निरूपमा \nबनह रहल  असि हृदय  पर  क े वल  अमा \nहम अलत्तक्षत िी ,इएह \nकनव  कनह  गेलइ  ” \n \n \n \n2 हम अक े ला  \nदेख  रहलहुँ  ,आनब रहलइ  \nहमर  ददिक  ,ई िांध्य बेला।  \nिूखल  पाकल  ,आधसिद ई क े श हम्मर  विदेह सदेह:२७|| 69 \nभेल  निष्प्रभ गाल  हम्मर \nमन्द्द भेलइ  चासल  हम्मर \nहदट रहल  मेला  \nिदी झरिा जानि रहलहुँ  \nिल  जे  बाँकी  पार  क े िए \nक ‘ चुकल  ई देखख  हँिलहुँ \nिाव ल ‘ क े ओ िे एला  \nदेख  रहलहुँ  ,आनब रहलइ  \nहमर  ददिक  ,ई िांध्य बेला।  \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  70 || विदेह सदेह:२७ \nहनरालााः मैसथलीाःदेि-हवदेि-३ \n(हनराला हिन्दीिँ मैसथलीमे) \n \nरंनग  गेल  धरा  ,भेल  धन्द्य धरा  \nजगमग  ई जग  भेल  मिोहरा \nधरर  रंग  िुगन्ध \nभरर  मौध मकरन्द्द \nगािक  लाली  भऽ गेल  गाि \nफ ु जज पत्रपुष्प क े र  राग  ठाि \nभेल  डेग डेग हररयर  पूरा।  रंनग .......... \nगे्ेुेंेाजल  कोयली  क े र  पंचम स्वर \nक ु चरइ कौआ  मैिा मृदुतर  \nिुख  िँ क ँ पैत  \nरष्टम प्रणय क े रर  \nविश्री चारूतरा  । रंनग ..........  \n2 िखख  विन्द्त आयल  \nभरल  सििेह जंगल  क े र  मि मे \nिवोत्थाि पिरल  । \nपल्लव पनहरर   \nकोंपरक  लत्ती \nष्टमलल मधुर  \nनप्रय गािक  पत्ती \nभंउरा  गावइ \nकोयली  सिहकइ  \nिव िव स्वर भावल  । \nकोंपर  कल्ली हार  बिल हि \nमजद्धम मजद्धम बहसथ पवि िि \nजानग  गेल  नप्रयवर के  ियि मे \nमधुर  प्रक ृ नत अभरल  । \nफ ै लल  गोट पीयर  कमलदल   विदेह सदेह:२७|| 71 \nतनहिा पिरल  क े शर  कलकल  \nखेत  पथार  िोिा िि िुन्द्दर \nधरती  पर  फ ै लल  । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  72 || विदेह सदेह:२७ \nहनरालााः मैसथलीाःदेि-हवदेि-४ \n(हनराला हिन्दीिँ मैसथलीमे) \n \n \nिाड़ल  कारी  कारी  बादर  \nएला  िइ वीर  जवाहर  लाल  \nक े हि क े हि िाचए अधिर \nिइ एला  वीर  जवाहर  लाल  \nचमकल  नबजुरी  फि पिारर के  \nिइ एला  वीर  जवाहर  लाल  \nिोझ करू  उलटल  माथ के  \nििरैत फ ू फ ू करए  माथ पर   \nिइ एला  वीर  जवाहर  लाल  \nपूरबा  अलगे  फ ू फकारइ  िइ \nप्रनतक्षण नवष बक ु दट बरिाबइ \nि ु पल कोि गुफा मे हम िब \nिइ एला  वीर  जवाहर  लाल  \nमंहगाई के  बादि बिल असि \nिबक े िंसचत निष्टध लुटल  असि \nभुक्खल  िॉंगर ठाि लजाबसथ   \nिइ एला  वीर  जवाहर  लाल  \nकोिा बचउँ नबि भाला  लाठी  \nबहल  भिल िभ ष्टमत्र मंडली  \nराह  देखइ  िी ,नकि ु िइ बुझइ िी \nिइ एला  वीर  जवाहर  लाल  \n \n   \n \n  \n ","size_mb":0.87,"has_text":true},"Sadeha 28.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 28.pdf","name":"Sadeha 28.pdf","text":" \n \n \n \nISSN 2229-547X \nविदेह सदेह  २८ \nविभिन्न िाषासँ  अनूदद त गद्य आ पद्य रचना (खण्ड-१) \n(विदेह www.videha.co.in/ पेटार अंक १-३५० सँ) \nविदेह -सदेह शृंखला - मैथिलीक सिवश्रेष्ठ गद्य आ पद्यक एकटा समानान्तर सृंकलन \n \nविदेह मैथिली सावहत्य आन्दोलन: मानुषीथमह संस्क ृ ताम् \n \nविदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n गद्य पद्य िारती  अनुिाद  खण्ड-१ [विदेह  \nसदेह  २८]   \n \nGadhya Padhya Bharti Anuvad Khand-1 [Videha Sadeha 28]: Translated prose and poetry Part-2 from Videha \neJournal (www.videha.co.in) Issues 1-350: Edited by Gajendra Thakur. Compiled by Preeti Thakur \n© 2022/ 2026 Preeti Thakur/ Gajendra Thakur. All rights reserved. \nPublished by Videha (videha.co.in) · Delhi \nVideha: First Maithili Fortnightly eJournal · ISSN 2229-547X \nFirst edition: 2022 \nSecond Edition: 2026 \nEditor: Gajendra Thakur \nCover design: Aum Gajendra Thakur \nTypeset in Times New Roman and Georgia; \nDevanagari set in Noto Serif Devanagari. \nEditorial: editorial.staff.videha@zohomail.in \nSales: sales.videha@gmail.com \nfor the writers, readers, and listeners of Mithilā, \nwho have kept the lamp of Maithilī burning \nthrough a thousand years of storms \n………………………….. \n\"The Parallel is not the marginal \nbut the truthful, in long delay.\" \nMānuṣīm iha saṃskṛtām \n \n \n \n \n   \n \nमिमिलाक ओइ लेखक , \nपाठक आ श्रोता लोकवि लेल, \nजे सहस्र िर्षक झंझािात िे सेहो \nिैमिलीक दीप प्रज्िललत रखिे छमि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \n \nसिािांतर  कात-करोट  मे हएब  नै अमछ, \nिरन् ई अथि असल  सत्य , जे  अपन समय  लेलक अथि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nअनुक्रम  अनूदद त गद्य-खण्ड  \nशेख  मोहम्मद  शरीफ प्रससद्ध िेमपल्ली शरीफ- जुम्मा  (तेलुगु लघुकिा) (पृ. २-९) \nडॉ. प्रभा खेतान - थिन्नमस्ता (वहन्दी  उपन्यास ) (पृ. १०-१३८) \nखलील  जजब्रान - गोल्डन बेल्ट (अृंग्रेजी सीड  स्टोरी ) (पृ. १३९-१४०) \nथग्रगोरी  गोररन  (रूसी  नाटककार)- एकटा ईमानदार  आदमी  (पृ. १४१-१४३) \nबताोल्ट ब्रेख्त (जमवन  नाटककार)- गपशप, महाशय  “क” जखन  कोनो  व्यक्ततसँ प्रेम करैत अथि (पृ. १४४-१४६) \nचन्दमामा (सृंस्क ृ त) (लोक  बालबोथिनी  किा)- शरीरक  मूल्य (पृ. १४७-१४९) \nदेिब्रत बसु - सुख  केँ मृगमरीथचका  बुझू (सृंस्क ृ त बीहवन  किा) (पृ. १५०-१५१) \nडॉ. थमथिलेश क ु मारी थमश्र- िीरभोग्या  िसुन्िरा , अथत सिवत्र िजवयेत्  (सृंस्क ृ त बीहवन  किा) (पृ.१५२-१५४) \nअसगर  िजाहत - हम  वहन्ू िी (वहन्दी  लघु किा) (पृ.१५५-१६१) \nक ु रानक पवहल  अध्यायक सात  टा आयत- अरबी -वहन्दी  क ु रान (पृ. १६२-१६३) \nतुकाराम  रामा शेट- पाखलो  (काोंकणी उपन्यास ) (पृ. १६४-२२५) \nअशोक  मनभुटकर- हर  एक लोक  आ मावटक किा ‘पाखलो ’ (काोंकणी समीक्षा) (पृ. २२६-२३१) \nहररशृंकर श्रीिास्ति “शलभ\"- मन्त्रद्रष्टा ऋष्यश्रृङ् ग (वहन्दी  बायोग्राफी) (पृ. २३२-३२१) \nउदय  प्रकाश- मोहनदास  (वहन्दी  दीघवकिा) (पृ. ३२२-३८५) \nकाशीनाि ससिंह- रेहनपर  रग्घू (वहन्दी  उपन्यास ) (पृ. ३८६-४६८) \nगीतेश शमाव- भारतीय मुसलमान  आ भारतीयता  (वहन्दी  आलेख ) (पृ. ४६९-४७४) \nसुक े श साहनी - ठ'रल सीरक  (वहन्दी  बीहवन  किा) (पृ. ४७५-४७७)   \n \nिन्दना अिस्िी  दुबे - दाथयत्ि (वहन्दी  लघुकिा) (पृ. ४७८-४८०) \nअृंजू खरबृंदा- मुखखया  (वहन्दी  बीहवन  किा) (पृ. ४८१-४८३) \nरवि प्रभाकर- अदकल  जीह  (वहन्दी  बीहवन  किा) (पृ. ४८४-४८५) \nसतीश  खनगिाल - घुरपोंच (वहन्दी  बीहवन  किा) (पृ.४८६-४८७) \nविजय  'विभोर '- अन्नदाता (वहन्दी  बीहवन  किा) (पृ. ४८८-४८९) \nयोगराज  प्रभाकर- िाल आ कमल (वहन्दी  बीहवन  किा) (पृ. ४९०-४९१) \nसदानन्द  कविश्वर- नाङरर  वहलेबाक  फयदा  (वहन्दी  बीहवन  किा) (पृ. ४९२-४९३) \nडा पुष्करराज भट्ट- बवहष्करण (नेपाली बीहवन  किा) (पृ. ४९४-४९६) \nप्रा. डा. कवपल लाथमिाने- सौन्दयव  आ समानता  (नेपाली बीहवन  किा) (पृ. ४९७-४९९) \nहररप्रसाद  भण्डारी- ू टा बीहवन  किा (नेपाली बीहवन  किा) (पृ. ५००-५०२) \nतारा क े सी- अपन पररचय  (नेपाली बीहवन  किा) (पृ. ५०३-५०४) \nरचना  शमाव- चररत्र (नेपाली बीहवन  किा) (पृ. ५०५-५०७) \nडॉ. प्रदीप कौड़ा- क्ाृंथत (पृंजाबी बीहवन  किा) (पृ. ५०८-५०९) \nवनरृंजन बोहा - करूगर सत्य  (पृंजाबी बीहवन  किा) (पृ. ५१०-५११) \nजगदीश  अरमानी - किानक (पृंजाबी बीहवन  किा) (पृ. ५१२-५१३) \nजृंगबहादुर ससिंह घुम्मण- आचरण  (पृंजाबी बीहवन  किा) (पृ. ५१४-५१५) \nदीपक  बुदकी - जन्नत  (उूव बीहवन  किा) (पृ. ५१६-५१८) \nमुबश्शशर अली जैदी - ईनाम (उूव बीहवन  किा) (पृ. ५१९-५२०) \nइब्न आसी - फ े र मनुतखक  की भेलै? (उूव बीहवन  किा) (पृ. ५२१-५२२) \nरतन ससिंह- वबना शीर्वकक (उूव बीहवन  किा) (पृ. ५२३-५२४) \nसश्चचदानन्द  कर- थततली आ प्रेम (ओवड़या बीहवन  किा) (पृ. ५२५-५२७)  प्रज्ञा महान्न्त- मेमोरीथचप्स  (ओवड़या बीहवन  किा) (पृ. ५२८-५२९) \nविनय क ु मार दास - कमवफल (ओवड़या बीहवन  किा) (पृ. ५३०-५३१) \nगायत्री दास - बुझौअसल (ओवड़या बीहवन  किा) (पृ. ५३२-५३३) \nथमनती प्रिान- सृंगी (ओवड़या बीहवन  किा) (पृ. ५३४-५३५) \nगैस्पर  अल्मीडा- एकटा आर रवब (अृंग्रेजी लघुकिा) (पृ. ५३६-५४१) \nिसृंत भगिृंत सािृंत- मृत्युक ेँ टारब, नागपृंचमी (काोंकणी लघुकिा) (पृ. ५४२-५५३) \nसेबी  फनावनडीस - साोंगर (काोंकणी लघुकिा) (पृ. ५५४-५६१) \n \nअनूदद त पद्य-खण्ड  \nइश्प्सता सारृंगी- गप, वहलकोर  (ओवड़या कविता) (पृ. ५६३-५६८) \nअन्नािरन देिेन्दर  (अृंथतम शब्द; पावन अथि, मात्र आँखखक  नोर )-ू टा तेलुगु कविता (पृ. ५६९-५७८) \nहेमाृंग आजश्वनक ु मार देसाइ - समीकरण  (गुजराती  कविता) (पृ. ५७९-५८१) \nअजय  सरिैया - अहाँक  तामस  हमर  स्िागतपि  (गुजराती  कविता) (पृ. ५८२-५८४)  \nराजेन्द्र  पटेल- वबनु शीर्वकक  (गुजराती  कविता) (पृ. ५८५-५८७) \nपीयूर् ठतकर- साृंध्य बेला (गुजराती  कविता) (पृ. ५८८-५८९) \nपन्ना सत्रिेदी- आमद  (गुजराती  कविता) (पृ. ५९०-५९१) \nबाबू सुिार - गृहमोह  (गुजराती  कविता) (पृ. ५९२-५९५) \nिासुदेि  सुनानी - फ ू सस, अनुमथत (ू टा ओवड़या कविता) (पृ. ५९६-५९९) \nभरत माँझी- हमर  घुरलाक  बाद  (ओवड़या कविता) (पृ. ६००-६०२) \nशीला सुभद्रा  देिी - पसीझक  काँट (तेलुगु कविता) (पृ. ६०३-६०६) \nएन. अरुणा - ई सेहो  अथि प्रिास  (तेलुगु कविता) (पृ. ६०७-६०९)   \n \nसभखारी  ठाक ु र- िृद्धाश्रमक पक्षमे- वबरहा  १-२ (भोजपुरी  पद्य) (पृ. ६१०-११२) \nपररचय  दास - बेसीकाल  शब्द जखन  (भोजपुरी  पद्य) (पृ. ६१३-६२४) \nवनराला - देह  विदेह  (१-४) (वहन्दी  कविता) (पृ. ६२५-६३४) \nपृंकज चतुिोदी -डायरी खण्ड  आ कविता खृंड (वहन्दी  रचना ) (पृ. ६३५-६४३) \nसृंतोर् क ु मार चतुिोदी - वगट्ठऽ, मेघक ूसभ वहन्दी  कविता) (पृ. ६४४-६४६) \nिीरू सोनकर - उपलश्ब्ि, नून, ददन  (वहन्दी  कविता) (पृ. ६४७-६५१) \nमृंगलेश डबराल - कमरा , बाहर , सलखल  चलल जाइत  िलहृं, उम्मीद, अप्पन अथिकार , पहाड़  िथिन , एहन  काल, बेर-बेर कहैत  िलाौं \nहम , ददल्ली मे एकटा ददन , भोथिआएल , असभनय, वकिु कालक लेल, घर शाृंत अथि (वहन्दी  कविता) (पृ. ६५२-६६३) \nवनत्यानृंद गायेन- हम  नै चाहै  िी अपना उपर सृंदेह, रौद  पघसल रहल  अथि (हहिंदी कविता) (पृ. ६६४-६६५) \nप्रो. चम्पा शमाव- स्नेह -भरल  सनेस  (डोगरी  कविता) (पृ. ६६६-६७३) \nक ु मार सृंभि ‘भारद्वाज ’- हमर  भारत देश  महान  (वहन्दी  कविता) (पृ. ६७४-६७६) \nपसुपुलेवट  गीता- दुमजाव  (तेलुगु कविता) (पृ. ६७७-६८०) \nरहमान  राही - िाह  सभ  (कशमीरी कविता) (पृ. ६८१-६८४) \nरजनी  िाबड़ा (वकिु वहन्दी  कविता) (पृ. ६८५-७३८) \n \n \n \n \n  1 \n \n \n \n \n \nअनूदित गद्य खण्ड  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 \n \nशेख  मोहम्मि शरीफ  प्रसिद्ध \nवेमपल्ली शरीफ - ज ुम्मा  \n(तेलुगु लघुकथ ा ) \n \n \n \n \n \n  3 \n \nशेख  मोहम्मि शरीफ  प्रसिद्ध वेमपल्ली शरीफ ।  \nजयलक्ष्मी पोपुरी, निजाम  कॉलेज , ओस्मानिया निश्वनिद्यालयमे अध्यापि। तेलुगुसँ  अंग्रेजी अिुिाद  \nगजेन्द्र  ठा कु र  (अंग्रेजीिँ मैथथली  अनुवा ि)। \nज ुम्मा  (लघुकथ ा ) \n  \nहमर  अम्मीक निदाोष  मुखमंडल  अबैत अछि  हमर  आँखखक  सोझाँ , चाहे  आँखख  बन्द रहए  िा  खुजल  रहए।  ओनह  मुखक  डर \nहमरा  निचललत  करैत  अछि।  एखिो  हुिकर  डराएल  कहल  बोल  हमर  कािमे  बजैत  रहैए।  ई ददि  रहए  जुम्माक  जानह  ददि  \nमक्का  मस्जजदक  बीचमे बम निजफोट  भेल  रहए।  सभ ददस  कोलाहल , टी.िी. चैिल  सभपर घबराहनटक  संग हल्ला , पाथरक  \nबरखा , आदंक  आऽ खुिाहनि।  \nहम  काजमे  व्यजत िलहुँ  जखि  फोि  बाजल।  फोि  उठ े लहुँ तँ दोसर  ददस  अम्मी िलीह ..हुिकर  फोि  ओनह  समय िीक  आ \nसहज  लागल।  \nएनहसँ  पनहिे  नक  हम  “अम्मी..” कनहतहुँ  ओ छचन्न्तत जिरेँ  “हमर  बाउ...!” कहलखन्ह।  \n“की  अहाँक ेँ  ई बुझल  िल ...?” हम  पुिललयखन्ह।  \n“हँ  एखि  तुरत्ते हमरा  ई पता चलल ..अहाँ  सतक क  रहब ! ...लागै -ए अहाँ  आइ मस्जजद िनह  गेल  रही हमर  बाउ।” हम  हुिका  \nडरसँ सदक  अिाजमे  बजैत  सुिलहुँ।  \nजजिगीमे  पनहल  बेर हमर  मस्जजद िनह  जएबासँ  ओ प्रसन्ि भेल  िलीह।  ई निचार  हमरा  दुख  पहुँचेलक।  की  हमर  अम्मी ई गप \nबाजज  रहल  िलीह ? ई ओ िछथ  जे  हमरासँ  ई पूछि  रहल  िछथ ? ई हमर  अम्मी िछथ  जे  एनह  तरहेँ  डरलल  िछथ ? हमर  मस्जतष्क \nनिचरक  निजफोटसँ  भरर  गेल  आ स्मृछतक बानिमे  बहए  लागल।  \n 4 \n \n१ \nहमर  अम्मीक ेँ जुम्माक  ििाज  आजथाक  दृछिसँ  िीक  लगैत  िलखन्ह।  ओ कोिो  चीजक  अिहेलिा  कऽ  सक ै त  रहछथ  मुदा  जुम्माक  \nददि  िमाजक  िनह , से ओ हमरा  सभक ेँ  ओनह  ददि  घरमे िनह  रहए  दैत  रहछथ।  अब्बा सेहो  हुिकर  दामससँ  िनह  बछच  पाबछथ जे  \nओ घरपर  रहबाक  प्रयास करछथ।  हुिकर  सि  डीलडौल  बलाक ेँ  सेहो  हाथमे  टोपी लए  मस्जजद चुपचाप  जाए  पड़खन्ह। \nहमरा  सभक  घरमे काजसँ  दूर  भागए बला , आलसी बच्चा, लिकारी  हम  आ हमर  अब्बा हरदम  मस्जजद िनह  जएबा  लेल  \nबहन्िाक  तानकमे  रहैत  िलहुँ।  हमर  अब्बा भोरेसँ  िाती तिैत  कहैत  रहैत  िलाह  जे  आइ जुम्मा अछि  से कोिो  हालछतमे  मस्जजद \nजएबाक े  अछि।  मुदा  जखिे  समय लग  अबैत रहए  हुिकर  बहन्िा िुरू - “अरे! अखिे  कादोमे  हम  खलस  पड़लहुँ ...” हमर  अम्मी \nलग  कोिो  रजता  िनह  बचखन्ह। जे  से, तखि  ओ हमरा  सेहो  मस्जजद िनह  पठा सक ै त  िलीह ...हमरा  िहबैत , हमर  कपड़ा  धोबैत , \nओ कोिा  कऽ  सनकतछथ ? तैयो  ओ हाथमे  िड़ी लेिे  आँगि  आबछथ, हमरापर  गुम्हरैत, हमर  पुि  नपटाि  करैत  आ हमरा  अँगिामे  \nकपड़ा  जकाँ  टँगैत। से हम  ई चोट  खएबासँ  िीक  बुझैत रही िमाजे  पिब।  हमर  आलसपिा  मस्जजद पहुँछचते  अकािमे  उनड़ \nजाइत  रहए।  \nएक  बेर ओतए पहुँछचते  हम  दोसर  बच्चा सभ संग छमझरा  जाइत  रही आ सभटा िीक  िरदािक  लेल  प्राथकिा करैत  रही- जेिा  \nहमर  अब्बा लग  खूब  पाइ होखन्ह , हमर  अम्मीक जिाज्य  िीक  भऽ जाखन्ह , हमर  पिाईमे  मोि  लागए  आ की  की।  \nहमर  अम्मा बुझाबछथ- “हमरा  सभक ेँ  मस्जजद मात्र िरदाि  प्राप्त करबाक  लेल  िनह  जएबाक  चाही , हमर  बाउ..हमरा  सभक ेँ  \nिमाज  पिबाक  चाही ...अल्लामे  आजथा  हेबाक  चाही।  िैह  िछथ  जे  हमर  सभ कल्याण  देखैत  िछथ ”। \nजखि  दोसर  हुिका  हमर  उपराग  देखन्ह जे  हम  िमाज  काल  आजते -आजते  गप करैत  रहै  िी तँ ओ हमरा  आजतेसँ  दबानड़  बाजछथ - \n“हमर  बाउ, प्राथकिाक  काल  बजबासँ  अपिाक ेँ  रोक ू ...कमसँ  कम  मस्जतष्कमे दोसर  तरहक  निचारक ेँ  अएबासँ रोक ू ।  बगलमे  \nबम नकएक  िे  फाटय तैयो  सिकदा  अपि  मस्जतष्कक ेँ अल्लापर  क े खन्ित राखू ...”। हुिका  ओनह  ददि  एनह  गपक  अन्देिा िनह  \nरहखन्ह  जे  एक  ददि  ठीक े मे मस्जजदमे बम फाटत। से आश्चयक िनह  जे  ओ एतेक  आत्मनिश्वाससँ बाजज  रहल  िलीह।  आब जखि  \nठीक े मे बम निजफोट  भेल  अछि , हुिका  ई अिुभि  भऽ रहल  िखन्ह जे  कतेक  भािह  ई भऽ सक ै त  अछि।  \nहम  हुिकर  िेदिाक ेँ  िनह  देखख  पानब रहल  िी। ओ डरायलल  िलीह।  ओ िमाजसँ  डरायल  िलीह।  ओ अल्लासँ  सेहो  डरायल  \nिलीह।   \n“अम्मी...”। हम  उद्यत भऽ कहलहुँ।  \n“हमर  बेटा...”। ओ दोसर  कातसँ  बजलीह।   “अहाँ  आइ मस्जजद िनह  गेलहुँ , िनह  िे , हमर  बाउ”? ओ फ े रसँ कहलीह।  \nहमर  हृदय  डूछम रहल  रहए।  िब्द हमर  संग िोनड़  रहल  रहए।  हमर  क ं ठ  सूखख  रहल  रहए।  हम  घुटिक  अिुभि  कएलहुँ।  निचार  \nज्िारर जकाँ  हमरा  भीतर उदठ रहल  िल।  हमरा  लागल  जे  क्यो  हमरा  ठ े लल कए  सोखखिं  कए  भूतमे लऽ  जाऽ  रहल  अछि।  \n२ \nजुम्माक  ददि  मस्जजदसँ घुरलाक  बाद  हम  सभटा घटिाक  आिृलत्त अम्मी लग  करैत  िलहुँ।  हम  िमाजक  एकटा  िोट  संजकरण  \nहुिका  लगमे  करैत  िलहुँ।  हमरा  प्राथकिा पिैत  देखख  ओ हमरा  आललिंगि  मे लऽ  चुम्मा लैत  िलीह , “अल्ला  हरदम  अहाँक  रक्षा \nकरताह , हमर  बाउ...”। ओ हमरा  आिीिाकद  दैत  रहछथ।  तखि  हम  निणकय  कएलहुँ  जे  जहुँ  हमरा  कोिो  ज्ञािप्राण अछि  तँ हमरा   5 \n \nकोिो  िमाज  िनह  िोड़बाक  चाही।  सभ जुम्माक ेँ  ओ िमाजक  महत्िपर बाजछथ  आ मस्जजद जएबापर  जोड़  देछथ।  आि  चीजक  \nअछतररक्त  ओ एनह  गपक  निषयमे  बाजछथ  जे  क ु राि  अही ददि  बिाओल  गेल  रहए , नक  मिुक्ख  अपि  कमकक  लेल  अही ददि  \nउत्तर दैत  अछि  आ जे  निश्व जीिि  रनहत  जे  कनहयो  होएत  तँ सेहो  अही ददि  होएत।  \nहमर  माथ, िोट  रनहतो , ई गप बुजझ गेल  जे  जुम्मा नकएक  मुसलमाि  लेल  पनित्र अछि।  \nसभ बच्चा जुम्मा ददि  साँझ धरर जक ू लमे  रहैत  िलाह , मात्र हम  दुपहररयाक  बादे  जक ू ल  िोनड़  दैत  िलहुँ , मस्जजद जएबाक  \nबहन्िे झोरा  झुलबैत  घर घुरैत िलहुँ।  हमर  अम्मी लिक्षकसँ  परामिक  कए  क े िे  िलीह।  \nदोसर  िात्र सभ हमरा  एतेक  िीघ्र घर जाइत  देखख  ईष्याक करैत  िलाह।  ओ हमरा  भाग्यिाली बुझैत िलाह  आ अपिो  मुस्जलम \nहोएबाक  मिोरथ  करैत  िलाह।  \nहुिकर  ईष्याकलु मुख  देखख  हम  भीतरे-भीतर हँसैत  रही। हम  खुिी -खुिी  घर घुरैत रही जेिा  हाथीक  सिारी कएिे  होइ।  \nहमर  अम्मी ओनह  महत्िपूणक उपस्जथछतक लेल  हमरा  तैयार करैत  रहछथ - गरम  पानिसँ  िहबैत  रहछथ , हमर  आँखखमे  काजर  \nलगबैत  रहछथ , हमर  क े िक  लटक ेँ  टोपीक  िीचाँ  समेनट कए  राखछथ।  हम  सभ ददि  तँ हाफ  पैंटमे रहैत  िलहुँ  मुदा  ओनह  ददि  \nउजरा  क ु रता  पैजामामे  चमक ै त  िलहुँ।  \nदोसर  जत्रीगण हमरा  देखख  अपि  हाथ  हमर  मुखक  चारू  ददस  जोरसँ  घुमाबछथ आ कोिो  दुिात्माक ेँ  भगाबछथ आ कहछथ , “जखि  \nजुम्मा अबैत अछि  अहाँ  जुम्माक  सभटा चक  लए  अनबते िे  िी”!! \nअहाँ  जुम्माक  साँझमे ई खुिी  सभ घरमे देखख  सक ै त  िी, दरगा  क े र  फ्र े म कएल  छचत्रक  सोझाँमे  जड़ैत  लैम्प, अगरबतीक  \nसुगन्धी िायुमे  हेलैत ; अपि  माथ झँपिे  जत्रीगण घरक  भीतर-बाहर  होइत ; आ िाररक े लक  दाम  दोकािक  खखड़कीपर  बिैत।  \nदरगा  क े र  फ्र े म कएल  छचत्र पर िाररक े ल  चिेबाक  निधक  िणकि  एतए अहाँ  िनह  िोनड़  सक ै त  छियैक।  \nनकएक  तँ हमर  अब्बाक ेँ अपकण निधक  ज्ञाि िनह  िलखन्ह  से ओ हजरतक ेँ  िओटका  रजतासँ  घर  अिैत  रहछथ।  हमर  अम्मी ई \nलसखबाक  लेल  हुिकर  पिोर  धेिे  अबैत रहछथ।  \n“अहाँक ेँ  ई अन्तरो िनह  बुझल  अछि  कलमा ..आनक  गुसुल ...हमरा  अहाँसँ  निकाह  करेबाक  लेल  अपि  अम्मी-अब्बाक ेँ दोषी \nबिाबए  पड़त...नकयो  अहाँसँ  िीक  हुिका  सभक ेँ  िनह  भेटलखन्ह , अहाँसँ  हमर  नबयाह  करेलछथ।  आब बच्चो  सभ अहींक  रजता  \nपकड़लछथ  हँ ...” ओ हुिकासँ  एनह  तरहेँ  नििादपर  उतरर  जाछथ।  \n“अहाँ  ..घरक ...ई उत्पीड़ि हमरा  लेल  असह्य भऽ गेल  अछि ..”। पजरैत , ओ मस्जजद जाइत  रहछथ  लाल -पीयर होइत  हजरतक ेँ  \nघर अिबा  लए।  \nहजरत  िाररक े लक  अपकण निध  पूरा करबाक  बाद  अपि  मुँह  आ पएर धोनब  आ अपि  दािीमे ककबा  फ े रर बाहरमे  खाटपर  बैसैत \nरहछथ।  एनह  बीच हमर  अम्मी फोड़ल  िाररक े लक  गुद्दा निकालल  ओकर  क ै क  भाग कए  ओनहमे  छचन्िी छमलाबछथ।  ओ तखि  \nएनह  छमश्रणक ेँ बाहर  हातामे  जमा  भेल  सभ गोटेमे  बाँटछथ। ओ अन्तमे हमरा  लेल  राखल  दू -तीि टा टुकड़ी  लेिे  हमरा  लग  \nआबछथ। \nहम  लिकाइत  कररयखन्ह , “यैह  हमरा  लेल  बचल  अछि ”? “हमरा  सभक ेँ  अल्लाक ेँ  अर्पिंत कएल  िजतु  िनह  खएबाक  चाही , \nहमर  बेटा..हम  दोसरामे  एकरा  बाँटी तैयो  जहुँ  हमरा  सभ लेल  नक ि ु िनह  बचए ”। ओ हमरा  िान्त करछथ।   6 \n \nहुिकर  मीठ बोल  हमरा  मोिसँ  िाररक े लक  पयाकप्त नहजसा  िनह  भेटबाक  निरािाक ेँ  खतम  कए  दैत  िल।  बादमे  हमर  नपता आ \nहजरत  साँझमे अबेर धरर  बैलस गप करैत  रहछथ।  अपि  िजत्र बदलल  सामान्य िजत्रमे हम , अपिा  संगी सभक  संग पड़ोसक  \nएकटा  निमाकण  जथलपर  बालूक  ढेरपर  खेलाय  लेल  चलल  जाइत  रही। \nई सभ सोछच  हमर  आँखखमे  िोरक  इिार  बनि  गेल ... \n“हमर  पुत्र, अहाँ  नकएक  िनह  बाजज  रहल  िी? की  भेल ? हम  डरक  अिुभि  कऽ  रहल  िी...बाजू ...” हमर  अम्मी पुि ै त रहलीह।  \nओिा  तँ हैदराबाद  एिाइ  तीि बरख  भऽ गेल  मुदा  एको  ददि  हम  िमाज  िनह  पिलहुँ।  असमयक  पारीमे काज  करबा  अिन्तर \nहम  ईहो  नबसरर  गेलहुँ  जे  िमाज  पििाइ  की  छियैक।  “अम्मी..” हम  उत्तर लेल  िब्द तक ै त  बजलहुँ।  “अम्मी, हम  कनहया  \nहैदराबादमे  िमाज  पिबाक  लेल  मस्जजद जाइत  िी जे  अहाँ  एतेक  छचन्न्तत भऽ रहल  िी”? हम  पुिलहुँ।  \nहम  मोि  पाड़लहुँ  ओनह  ददिक ेँ  जखि  ओ हैदराबाद  आएल  रहछथ  कारण  हम  कहन्र् रनहयखन्ह  जे  हम  हुिका  हैदराबाद  िगर  \nदेखेबखन्ह।  मुदा  हैदराबाद  आनब अपि  निरोध  देखबैत  ओ बजलछथ , “हम  कतहु  जाए  िनह  चाहैत  िी...हमरापर  नकएक  पाइ \nखचक  कऽ  रहल  िी”? हम  हुिकर  मोिक  गप बुझैत रही। ओ हमरापर  बोझ  िनह  बिए  चाहछथ , मुदा  हम  हुिकर  निरोधपर  ध्याि \nिनह  देलहुँ।  हमर  जोर  देलापर  ओ एक  बेर अएलीह।  हम  हुिकर  हाथ  पकनड़  रजता  पार  करबामे  मदछत  कररयखन्ह।  एक  बेर \nखैरताबादक  लग  सड़क  पार करबा  काल  हुिकर  आँखख  िोरसँ  आि  भऽ गेलखन्ह।  \n“अहाँ  कतए  जन्म लेलहुँ ...कतए  अहाँ  बिलहुँ ...अहाँ  कतेक  टा भऽ गेलहुँ ? अहाँ  एनह  पैघ िगरमे  कोिा  रहए  िी? अहाँ  बहुत  \nपैघ भऽ गेलहुँ ...” ओ बड़ाई करैत  कािए  लगलीह।  \n“अहाँ  जखि  बच्चा रही तखि  हम  अहाँक ेँ  िािीगाम बससँ लऽ  गेल  रही। हम  अहाँक  हाथ  कलस  कऽ  पकड़िे  रही नक  अहाँ  \nकतहु  हेराऽ  िे  जाइ।  आब अहाँ  एतेक  पैघ भऽ गेलहुँ  जे  हमर  हाथ  पकनड़  बसपर चिबामे  मदछत  करी ”। ई कहैत  ओ िोरक  \nद्वारे ठहरर  गेलीह।  ओ खखसलीह , “खुस ...खुस ...” पररश्रमसँ अपि  श्वास िापस  अिलखन्ह।  \nओ जखि  भूतक ेँ  मोि  पानड़ रहल  िलीह  हम  हुिका  सान्त्ििा देललयखन्ह  आ हुिकर  िोर  पोिललयखन्ह।  \n“अम्मी...हम  एतए जीबाक  इच्छासँ अएलहुँ।  हम  साहस  क े लहुँ  आ कतेक  रास कदठि  क्षणक ेँ  सहि  कएलहुँ।  जखि  दुखखत  \nरही, हम  अपिेसँ  दबाइ  लए  ले  जाइ  आ संगमे तखिो  प्रत्यि करी। , ई सभ अम्मी...ई सभ अहाँक  आिीिाकदसँ  भेल , आनक  \nिनह ? एनह  िगरमे  अपिा  कनह  कऽ  संबोछधत  करए  बला  हमर  क्यो  िनह  अछि , तखिो  हम  एतए नबिा  असगर  रहबाक  अिुभूछतक  \nरहैत  िी”। अपि  आँखखक  िोर  पोछि  कऽ  ओ हमरा  आिीिाकद  दैत  कहलखन्ह , “दीघाकयु रहू  हमर  पुत्र”। \nसमजयाक  आरम्भ तकर  बाद  भेल।  \n“सभ जुम्मा..जुम्मा...अहाँ  िमाज  पड़ए िी हमर  बाउ”? ओ पुिलखन्ह।  \n“िनह  माँ। कहू  िे , कखि  हमरा  पलखछत  भेटैत अछि ”? \n“अहाँक ेँ  कनहयो  समय िनह  भेटत, मुदा  अहाँक ेँ  करए  पड़त, एकरा  िोड़बाक  कोिो  गुन्जाइि  िनह  अछि।  मुस्जलमक  रूपमे  \nजन्म लेबाक  कारण  अहाँक ेँ , कमसँ  कम  सप्ताहमे एक  ददि  समय निकालए  पड़त”, ओ कहलखन्ह।  \nआगाँ कहलखन्ह , “धनिक  आ गरीब िमाजक  काल  संग अबैत अछि।  ओ सभ कान्हमे  कान्ह  छमलाए  िमाज  पिैत  िछथ।  ओनह  \nददि  ई बेिी गुणक  संग अबैत अछि।  एक  बेर हरेलापर  अहाँ  ओ आिीष कनहछय  घुरा िनह  सक ै त  िी। तानह  द्वारे धनिक  आ  7 \n \nएहिो  जो  लाखमे  रुपैयाक  लेिदेि  करैत  िछथ , अपि  व्यिसायक ेँ एक  कात  राखख  िमाज  पिैत  िछथ।  दोकािदार  सभ सेहो  \nअपि  व्यिसाय बन्ि कऽ  दैत  िछथ  नबिा  ई सोचिे  जे  कतेक  घाटा हुिका  एनहसँ  हेतखन्ह। संगनह  ओ गरीब सभ जे  प्रछतददिक  \nखेिाइक  जोगार  िनह  कऽ  पबैत िछथ , सेहो  िमाज  पिैत  िछथ ”। \nहमरा  डर िल  जे  हमर  माँ िैह  पुराि  खखजसा  फ े रसँ तँ िनह  िुरू  कऽ  देतीह। निषय  बदलल  कऽ  हम  कहललयखन्ह , “की  अहाँक ेँ  \nबुझल  अछि  जे  एतए निजाम  ििाब  द्वारा निर्मिंत एकटा  पैघ मक्का  मस्जजद अछि ...”? \n“एहि  अछि  की ? हमरा  अहाँ  ओतए िनह  लऽ  चलब ”? ओ उत्साहसँ बजलीह।  \n“जखि  अहाँ  ओतए पहुँचब  तँ हमरा  िमाज  पिबा  ले  अहाँ  िनह  िे  कहब ”। हम  निियपूिकक  प्राथकिा कएललयखन्ह।  \n“हमर  बाउ...अहाँ  ई की  कहैत  िी...हम  अहाँक ेँ  ई सुझाि  अहाँक  अपि  भलाइ  लेल  दैत  िी”। \n“ठीक  ि ै क ..चलू  चली ”! हम  सभ ओतएसँ बस द्वारा सोझे  मस्जजद गेलहुँ।  ओ चारमीिार  ददस  देखलखन्ह  जे  मस्जजदकक  \nमीिारसँ बेिी पैघ रहए।  \n“अम्मी ओ िी चारमीिार।  हम  पनहिे  ओतए चली ..आनक  मस्जजद”? हम  पुिललयखन्ह।  \n“ओतए चारमीिारमे  की  अछि  हमर  बाउ”? \n“ओतए नक ि ु िनह  अछि ...कोिो  ददिामे  देखू  एक े  रंग लागत।  मुदा  अहाँ  ऊपर चनि  सक ै त  िी। ओतएसँ अहाँ  मक्का  मस्जजद \nजपि  रूपमे  देखख  सक ै त  िी...आब देरी भऽ गेल  अछि।  हम  चारमीिार  बादमे  देखख  सक ै त  िी...अखि  तँ हमरा  सभ मस्जजद \nदेखी ”। ओ जिीक ृ छत  देलखन्ह।  \nमस्जजदक  भीतरमे िान्न्त रहए।  िान्न्तक  साम्राज्य िल।  ई िीतल , सुखकारी  आ निजतृत  रहए।  आगन्तुकक  आबाजाही  बेिी \nरहए।  अम्मी भीतर जएबामे  संकोच  कऽ  रहल  िलीह  कारण  जत्रीगण सामान्यतः मस्जजदमे िनह  प्रिेि करैत  िछथ।  मुदा  ओ \nनक ि ु बुरकाधारी  जत्रीगणक ेँ ओतए देखख  ओम्हर बनि  गेलीह।  \nअपि  सारीक  ओरक ेँ  माथपर  लैत  ओ बजलीह , “हमहूँ  अपि  बुरका  आनि  लैतहुँ  िे ”? घरसँ चलैत  काल  ओ एनह  लेल  कहिे  \nरहछथ  मुद  ई हम  रही जे  हुिका  एकरा  पनहरएसँ  रोकिे  रही। अपि  ठामपर  हुिका  लेल  एकरा  िोड़िाइ  सम्भि िनह  िलखन्ह  \nमुदा  हम  एनह  िि  जथािपर  हुिका  एनह  झंझटसँ मुक्क्त देमए  चाहैत  रही। मुदा  अपि  सम्प्रदयक जत्रीगण बीचमे नबिा  बुरका  \nपनहरिे  ओ अपिाक ेँ  नबिा  चामक  अिुभि  कऽ  रहल  िलीह।  जखि  हम  हुिका  जतंलभत  आ थरथराइत  चलैत  देखललयखन्ह  \nतखि  हम  हुिका  बुरका  िनह  पनहरए  देबाक  लेल  लस्ज्जत अिुभि  कएलहुँ।  तैयो  अपि  रक्षा करैत  हम  कहललयखन्ह , “हम  \nकोिा  ई बुजझतहुँ  अम्मी जे  हमर  सभक ेँ  मस्जजद घुमबाक  ब्याेँत लागत ”।  \nओ नक ि ु िनह  बजलीह।  \n“एनहसँ  कोिो  अन्तर िनह  पड़ैत अछि ...आऊ”। हम  बादमे  ई कनह  हुिका  भीतर लऽ  गेलहुँ।  ओ हमर  संग अएलीह।  हम  सभ \nअपि  चप्पल कातमे  रखलहुँ  जानहसँ  बादमे  ओकरा  लेबामे  आसािी होए।  कतेक  गोटे  मस्जजदक  सीिीयेपर आलती-पालथी \nमारर  कए  बैसल  रहछथ।  परबाक  संग खेलाइत  नक ि ु गोटे  ओकरा  दािा  खुआ  रहल  रहछथ।  नक ि ु परबा उनड़ गेल  आ नक ि ु आि  \nघुरर कए  उतरल।  नकचु  परबा  पानिक  चभच्चाक  कातमे  बैलस कऽ  एम्हर-ओम्हर तानक  रहल  रहए , एकटा  आह्लादकारी  दृश्य। \nअम्मी हुिकाँ  आश्चर्यिंत भऽ देखलखन्ह।  बादमे  ओ हमर  पािाँ  अएलीह  जखि  हम  सीिीक  ऊपर प्लेटफॉमकपर पहुँचलहुँ।   8 \n \nप्लेटफॉमकक ेँ  चारू  ददस  देखैत  ओ छचकरर  कए  बजलीह , “हमर  बाउ, एक  बेरमे  कतेक  गोटे  एतए बैलस कऽ  िमाज  पनि  सक ै त  \nिछथ ”?  \n“हमरा  िनह  बुझल  अछि  अम्मी...क ै क  हजार  हमरा  लागए -ए। रमजािक  ददिमे  लोक  चारमीिार  धरर  बैलस कऽ  िमाज  पिैत  \nिछथ ”। हम  उत्तर देललयखन्ह।  “हँ , ई टी.िी. मे देखबैत  अछि ” अम्मी प्रत्युत्तर देलखन्ह।  ओ एकरा  िीकसँ  चीखन्ह गेल  रहछथ , हम  \nअपिामे  सोचलहुँ।  चारू  कात  देखाऽ  कऽ  अन्न्तममे हम  हुिका  मस्जजदक  पािाँ  लऽ  गेलहुँ।  पाथारक  फलक  छचड़ैक  मलसँ  मैल  \nभेल  रहए।  परबा  सभ देबालक  छििमे  खोप  बिेिे  रहए।   \nओ मीिारक  देबालक ेँ  ि ूनब आ आँखखसँ  श्रद्धापूिकक सटा कऽ  अछत प्रसन्ि भऽ गेलीह।  \n“एतए िमाज  पिब  पनित्र गप अछि , हमर  बाउ”, ओ कहलखन्ह।  हम  एनह  बेर कोिो  अछत सम्िेदिा िनह  भेल।   \n“हँ।  ठीक े, हम  एतए कमसँ  कम  एक  बेर िमाज  अिश्य पिब ”। हम  अपिाक ेँ  कहलहुँ।  \nहम  जतए  रहैत  िी मक्का  मस्जजद ओतएसँ बड्ड दूर  अछि।  जुम्मा आ ि ुट्टीक  ददि  बससँ एतए अएिाइ  बड्ड दुगकम  अछि।  तैयो , \nअनगला  बेर हम  एतनह  िमाज  पिबाक  प्रण कएलहुँ।  \n“हम  अनगला  सप्ताह् एतए  आनब िमाज  पिब  अम्मी”, हम  कहललयखन्ह।  ओ प्रफ ु स्ल्लत अिुभि  कएलखन्ह  आ हमरा  ददस  \nआिेिसँ  देखलखन्ह।  \n“एनह  सभ ठाम िमाज  पिबामे  अपिाक ेँ  धन्य बुझबाक  चाही ”, ओ कहलखन्ह।  \n“अहाँक  अब्बा ओतेक  दूर  रहैत  िछथ , ओ की  िमाज  पिबाक  लेल  एतए आनब सक ै त  िछथ ? अहाँ  अही िगरमे  िी..एतए \nिमाज  पिू ”, ओ कहलखन्ह।  “िनह  मात्र एतए, जतए  कतहु  पुराि  मस्जजद होए  ततए िमाज  पिू । कतेक  प्रलसद्ध लोक  एतए \nिमाज  पििे  होएताह।  एनह  सभ ठाम िमाज  पिलाक  बाद  कोिो  घुरए क े र  गप िनह  अबैि।  अल्ला  अहाँक ेँ  निक े िा  रखताह ”। \nहम  मस्जजदमे एिा  ठाि  रही जेिा  जादूक  असरर  होए।  हम  हुिकर  गप सुिलहुँ , काि  पाछथ कऽ।  बदमे , बाहर  निकललाक  बाद  \nहम  सभ नक ि ु नबसरर गेलहुँ।  अपि  मस्जजद जएबाक  प्रछतज्ञाक ेँ सेहो  हम  कात  राखख  देलहुँ।  ओही संध्यामे हम  अम्मीक ेँ बस-\nजटैण्डपर िोड़लहुँ।  तकर  बादा  दू  टा जुम्मा बीतल, मुदा  से एिा  बीतल जेिा  ओ कोिो  जुम्मा िनह  िल।  आब बम निजफोटक  \nएनह  समाचारक  बाद  हम  जुम्मासँ भयभीत िी। \n“अम्मी...अहाँक ेँ  ईहो  बुझल  अछि  जे  कोि  मस्जजदमे बम फ ू टल िल ”? हम  फोिपर  पुिललयखन्ह।  \n“कोिमे  हमर  बाउ”? ओ उत्सुक भऽ पुिलखन्ह।  \n“अहाँ  एक  बेर हैदराबाद  आएल  रही, मोि  पाड़ू ? हम  िजि  अहाँक ेँ  एकटा  मस्जजदमे लऽ  गेल  रही...मक्का  मस्जजद...पैघ सि ? \nओतनह , ओही मस्जजदमे...खुिाहनि  ओही मस्जजदमे अम्मी...खसैत  लहाि .. अहाँ  कहिे  रही जे  नकयो  जे  ओतए िमाज  पित , \nधन्य होएत ...ओही मस्जजदमे अम्मी”। हम  कहललयखन्ह।   “िोट  बच्चा सभ...ओकर  सभक  देह  खोिमे  लेपटाएल ...परबा  सभ \nसेहो  मरल ...”। \nिोर  अनियन्त्न्त्रत दुखमे  बहए  लागल।  हम  बाथरूम  लग  िोर  पोिबाक  लेल  गेलहुँ।  हुिक  हृदय  हमर  कािनि  देख  फाटए \nलगलखन्ह।  ओ सेहो  कािए  लगलीह।  हम  आगाँ कहलहुँ , “अम्मी, िनह  कािू ...अब्बाक ेँ होएतखन्ह  जे  हमरा  नक ि ु भऽ गेल  \nअछि ...हुिका  कनहयखन्ह  जे  हम  िीक े िा  िी”।  9 \n \nकिैत  ओ हमरा  पुिलखन्ह , “फोि  िनह  राखब  हमर  बाउ”। \n“जल्दी अम्मी, कहू ”। \n“अहाँ  चलल  आउ...गाम चलल  आउ...हमर  गप सुिू ”। \n“हमरा  नक ि ु िनह  भेल  अछि  अम्मी”। \n“बाहर  िनह  जाएब ..हमर  बाउ”। \n“ठीक  ि ै क  अम्मी”। \n“ओनह  मस्जजदमे िनह  जाएब , हमर  बाउ”। \nहमर  हृदय  फटबा लेल  फ े र तैयार अछि।  हम  हुिका  ई आश्वासि दैत  जे  ओनह  मस्जजदक  लगो  कोिोठाम  हम  िनह  जाएब , फोि  \nरखलहुँ।  \nमुदा  निचारक  आगम बिैत  रहल।  कतेक  निलभन्िता! कतेक  पररितकि  कास्ल्हसँ! ई हमर  अम्मी िछथ  जे  एिा  बाजज  रहल  िछथ ? \nई ओ िछथ  जे  हमरा  ई बाजज  रहल  िछथ  जे  मस्जजदक  लगो  कोिोठाम  िनह  जाऊ ? अल्ला  कोिो  आि  भऽ गेल  िछथ  अपि  \nबच्चाक  प्रेमक आगाँ? अपि  खूिक  आगाँ अल्ला  अजिादु  भऽ गेलछथ ? िमाज  निरोधक  योग्य भऽ गेल ? अल्ला  माफी ददअ ! \nक्षमा करू ! आि  जुम्माक ेँ  कोिो  खुिाहनि  िनह  हो ..औज  नबल्लाही..छमिािैताि ...निराकजीम ..नबस्स्मल्लाह इरकहमा  निरकहीम ...! \n(ओनह  सभ अम्मीजािक ेँ समर्पिंत जजिका  मक्का  मस्जजदक  बाद  अपिाक ेँ  हमर  अम्मी जकाँ  पररिर्तिंत होमए  \nपड़लखन्ह ...लेखक ) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  10 \n \n \n \n \n \n \n \n \nडॉ. प्रभा खेतान - थिन्द्नमस्ता \n(हहन्द्िी उपन्द्याि) \n \n \n  11 \n \nडॉ. प्रभा खेताि - छिन्िमजता  (नहन्दी उपन्यास); नहन्दीसँ मैछथली अिुिाद  \nसुिीला  झा \nडॉ. प्रभा खेताि  (१ ििंबर  १९४२- २० लसतंबर , २००८) प्रभा खेताि  फाउन्डेििक  संजथापक  अध्यक्षा, िारी निषयक  कायकमे  \nसनिय ,  नफगरेट िाम्िा मनहला  जिाज्य  क े न्िक  जथापक , १९६६- १९७६ धरर चमड़ा  आ रेडीमेड िजत्रक  नियाकतक  क ं पिी 'न्यू \nहोराइजि  ललछमटेड ' क  प्रबंध निदेिका , नहन्दीक  प्रछतछित उपन्यासकार , कनि  आ िारीिादी चचिंतक।  कोलकाता  \nनिश्वनिद्यालयसँ दिकि  िाजत्रमे जिातकोत्तर  उपाछध, \" ज्यां पॉल  सात्रकक अस्जतत्त्ििाद\" पर पी.एच .डी.। नहिकर  आठटा \nउपन्यास- आओ पेपे घर चले , तालाबंदी (१९९१), अन्त्ग्िसंभिा(१९९२), एडस, छिन्िमजता  (१९९३), अपिे  -अपिे  \nचहरे (१९९४), पीली आंधी(१९९६) आ जत्री पक्ष (१९९९) आ दूटा  लघु  उपन्यास “िब्दाों का  मसीहा सात्रक” आ “बाजार  के  \nबीच: बाजार  के  खखलाफ ” प्रकालित  िखन्ह। फ्रांसीसी लेखक  लसमोि  द  बोउिाक  पुजतक  ‘दद  सेक ों ड  सेक्स’ क  नहन्दी अिुिाद  \n‘जत्री उपेजक्षता’ आ आत्मकथा ‘अन्या से अिन्या’ सेहो  प्रकालित।   \n  \nडॉ. प्रभा खेताि  श्रीमछत सुिीला  झाक ेँ  अपि  उपन्यास “छिन्िमजता ”क  मैछथली अिुिादक  अछधकार  देिे  िलीह  जे  सुिीला  \nझा पूणक क े लखन्ह।  निदेह  अपि  ७७ म अंक (१ माचक  २०११) जे  िारी नििेषांक  सेहो  अछि , मे एकरा  ई-प्रकालित  कऽ  गौरान्न्ित \nअछि।  ई उपन्यास ओनड़यामे सेहो  अिूददत  भेल  अछि।   \n  \nछिन्िमजता - नहन्दी उपन्यास- डॉ. प्रभा खेताि  ; नहन्दीसँ मैछथली अिुिाद  सुिीला  झा \n  \n  \n  \nथिन्द्नमस्ता \n  \n       \n‘प्लेि मे बैसल  बैसल  डॉर अकनड़  गेल , माथक  ददक  सँ मि  व्याक ु ल लगै ’ि।  िड्ड गलती कयलहुँ।  एतेक  दूरीक  फ्लाइट िनहलेबऽ  \nचाही। ’ छप्रया दूिू  हाथे  माथ दबैत  सोचलनि।  बगल  मे बैसल  व्यक्क्त िायद  पूिी यूरोनपयि  िा  हंगेररयि -हेतै ’ हंगेररयि  गोलाि   12 \n \nसूप’क  गंध महसूस  होइि।  हूँ , नक ि ु लोक  कतहु  कतेक  आराम सँ सुछत रहै ’ि  मुँह  खोलल  क े हि  ढररऽ  पनड़ रहल  अछि।  एनह  \nखराकटाक  घर-घर सॅ आयल  निन्िो  उचनट  गेल।  हमहूँ  कखिौकऽ  भलसया जाइत  िी िनहतऽ  अइ एयरलाइि  सँ िनह  अनबतहुँ।  \nआब ई निमाि  बेलग्रेड मे उतरतै’। फ े र घंटा डेि  घंटाक  ट्ांजजट .......... तकरबाद  सोझे  कलकत्ता।  सोझे - कलकत्ता  पहुँचैइ  ए \nमे मजा  िै ...... िनहतऽ  भरर  ददि  ददल्ली या बम्बई मे बबाकद  करू।  िनहजानि  नकयेक  हमरे  देि  मे अधरछतया  मे लगभग  बारह  \nबजे  से दू  अिाई  के  बीच सब फ्लाइट्स उतरै’ि।  अइ अधरछतया  मे या तऽ एयरपोटक  पर बैसू या एयरपोटक क  होटल  मे चारर -\nपाँच  घंटाक  लेल  पन्िह सौ टाका  फ े क ू । एक्सपोटकक  काज  मे एतेक  रईसी असंभि।  ओहूिा  ददिोददि  यात्रा महंगे  भेल  जाइि।  \n....... कोिो  छमत्रा केँ  अधरछतया मे जगायब  छप्रया केँ  िीक  िनहलगैत - ि ैखन्ह, मुदा  मोि  बड्ड खराब  बुझाइत ि ै खन्ह। जी हौड़ैंत  \nि ै खन्ह होइत  ि ै खन्ह अब रद्द भऽ जाएत।  छप्रया एयरहोजटेसक  बत्ती जरौलनि  मोिे  मोि  बजलीह - ‘एनह  यात्राक कनहयो  अन्त’ \nहेतै ?’’ \n.......... ‘यस मैडम।’ निहुँसैत  एयरहोजटेस  बजलीह।  \n.......... ‘‘क्या आप मुझे कोका  कोला  दे  सकती  हैं ?’’ \n      ‘जरूर ’ \nहदमद  मोि  मे कोका  कोलाक  जिादो  अजीब लगलैखन्ह।  बुझाइि  कलकत्ता  पहुँचलापर  दू  ददि  धरर नबिाओि  पर पड़ले  रहब।  \nदू  बेर नडस्जप्रि खेलैखन्ह  तइओ मथब्थी कम  िनहभैलेनिह  । निमाि  ध्ीीरे-ध्ीीरे िीचाँ  उतरर  रहल  िल।  छप्रयाक ऑखख  खखड़की  \nसॅ बाहर  भोरका  इजोत  मे बेलग्रेडक  निमािपत्ति पर गड़ल  िलैखन्ह।  पखश्चमी यूरोप  टनपते गरीबीक झलक  भेँटऽ लगै ’ि  बरू  \nबीच मे दुबई  आ क ु िैतक  एयरपोटक  भिहहिं चमक ै त  देखाइि।  न्यूयाक क, लन्दि  या- फ्र ैं ीैकफटक क  एयरपोटकक  मुकाबला  तऽ िनहएँ  \nकऽ  सक ै ’ि।  ......... ‘ट्ांजजट के  पैसोंजर - पहले  उतर जाएँ , अपिा -अपिा  समाि  प्लेि मों ही िोड़  सकते  हैं।  हां , पासपोटक  लेिा  \nि  भूलों। ’ एयरहोजटेसक  अिाज  िलै।  छप्रया अपिा  हाथ  मे अटैची उठौलनि।  ट्ांजजट मे घंटा भरर समय लगतै।  भऽ सक ै ’ि  \nहाथ  मुँह  धेला  सॅ मि  हल्लुक  होमए।  िनहजानि  नकयेक  ददिोददि  जिाज्य  खसल  जा  रहल  अछि ? ट्ांजजट लाउ ं च  मे बामा ददस  \nजयबाक  िलनि।  एकबेर  पैर लड़खड़ा - गेलैखन्ह।  फ े र नहम्मत कऽ  साँस धऽ देिारक  सहारा  लऽ  पीठ आोंगठा कऽ  ढानि  भलीह।  \nदू  डेग बिलैखन्ह  नक  चक्कर  आनब गेलैखन्ह।  जाबत  नक ि ु सोच  निचार  कररतछथ  तइँस पनहिे  आँखखक  आगू अन्हार पसरर  गेलैखन्ह  \nठामनह  अचेत  भऽ खलस  पड़लीह।  होि  भेला  पर ऑखख  पफोललचारूभर  देख लनि  हम  कतऽ  िी? तखिहहिं  अंग्रेजी मे \nयुगोजलानियि  डाक्टर  पूिलक ै खन्ह - ‘आब मोि  क े हि  अछि ?’ छप्रया उतारा  देबऽ  चाहैत  िलछथि  मुदा  से असंभि  बुझिा  गेलैखन्ह  \nअगल -बगल  कर  देिार  ऊपर िीचाँ  होइत  बुझेलैखन्ह।  लगलैखन्ह  जेिा  पफ े रू ऑखखकऽ  आगू अन्हार पसरर  गेल  होए , बेहोि  भऽ \nगेलीह।  डाक्टर  एयरपोटक  जटाफ  सॅ कहलछथि -इमरजैंसी।  एंबुलोंस  एलै  आधा घंटा मे अजपताल  पहुँचलीह।  \n      अइबेर  होि  होइते  देखलनि  उजर  देिार , उजर  पोिाक  पनहरिे  िसक  अजपताल  मे िी से बुजझ गेलीह।  हाथ  अँकरल  सि  \nबुझेलैखन्ह  सोझ  करऽ  चाहलैखन्ह।  तखिहहिं  जिेह  सँ िसक  कहलक ै खन्ह - ‘अहाँ  बेलग्रेडक  सरकारी  अजपताल  मे िी। हाथ  के  एनहिा  \nरहऽ  ददऔ  ग्लूकोज  चिाओल  जाइि। ’ \n-‘हमरा  की  भेल  अछि ?’ \n‘छचन्ता जुनि  करू।  एखिहहिं  डाक्टर  अबैत िछथ  बता देता। ’ \n‘हम  अपिा  घर कलकत्ता  संिाद  पठाबऽ चाहैत  िी।’  13 \n \n‘मैडम, अहंीाक  पासपोटक  देखख  ओतऽ पफोि  कयल  गेल  अछि। ’ \n- ओह , ओइमेतऽ हमर  सासुर  क  पता िला  की  अहाँ  हमरा  एनह  िम्बर पर पफोि  करबा  सक ै त  िी?’ छप्रया एतबा कनह ’ हालैंऽ  \nमे रहनिहार  छमत्रा नपफललपक ’ िम्बर देलछथि।  \n- नपफललप  मात्रा सात घंटा मे बेलग्रेड पहुँचलाह।  नपफललप  के  देखखते  छप्रयाक सूखल  ठोर  पर खुिी  क  हँसी छिहुलल।  लग  \nआनब छप्रयाक माथ चुमैत  नपफललप - बजलाह -‘छप्रया आब छचन्ताक  कोिो  बात िनह  हम  डाक्टर  से बछतएलहुँ  कहलनि  आब \nएकदम  जिजथ  िछथ।  आब हम  आनब गेलहुँ  सब ठीक  भऽ जेतै। ’ \n‘नपफललप ! ध्न्यिाद। मुदा  हम  बुजझ िे  पबैत िी-हमरा  की  भेल  अछि ?’ \n- ‘अहाँ  के  नक ि ु िनहभेल  अछि ... मात्रा काजक  ठ े ही। अहाँ   केँ  आराम  चाही।  लियर  एक्जॉिि।  छप्रया अहॉ  काजक  पाि ू \nअपिा  िरीर  पर कनिको  ध्यािे िनहदैत  िी। क्षमता से िेिी  खटैत  रहैत  िी तै इ हाल  भेल। ’ \n- ‘नपफललप , साफ-साफ कहू  कहीं  हाटकक  प्राब्लम तऽ िनह  ............?’ \n- ‘िनह , िनहजैट  लैग  मे .......;हिाई  यात्रा मे बैसल  बैसल  पैर अॅकनड़  जायब  जिभानिक े द्ध दोसर  गप्प ई जे  नबिा  नक ि ु खयिे -\nपीिे हिा  मे उड़ैत रहिे  कतेक  बेर तऽ ‘िैसो  बैगल  एटैक ’ भऽ जाइत  ि ै क।  सच -सच  कहू  अहाँ  खािा  खयिे  िलहुँ  कखि ? \n- ‘लिकागो  मे।’ \n‘मतलब , दू  ददि  भऽ गेल  भोजि  कयला  आ प्लेि मे अहाँ  कोका  कोलाक  अलािा  आर नक ि ु पीिे िनहहेिै ’। हम  अहाँ  के  खूब  \nिीक  जकाँ  छचन्हऽ गेलहुँ  अछि।  पन्िह िषक  सँ देख  रहल  िी’ काजक  पाि ू अहाँ  पागल  भऽ गेलहुँ  अछि। ’ \n- ‘नपफललप ! प्लीज।’ \n      ‘िनहछप्रया! अनह  प्लीजक  असर हमरा  पर िनहहोएत।  एखि  मोि  होइि  अहाँ  के  खूब  कलसकऽ  क्लास  ली जेिा  इलोिा  \nकेँ  क्लास  लैत  छिऐखन्ह कोिो  गलती कयला  पर।’ \n ‘इलोिा  िीक ेँ  िछथ  िे ? हुिकर  पिाई  क े हि  चलल  रहल  ि ैखन्ह? आ जूडीक  क ु िल  क्षेम कहू। ’ \n ‘जुडी िीक ेँ  िछथ  अहाँक  समाचार  सुनिछचन्न्तत भऽ गेलीह।  इलोिा  जिजथ  िछथ  िीक  जकॉ  पिाई  चलल  रहल  ि ैखन्ह।’ \n-नपफललप ! अहाँ  िीिा सँ गप्प कऽ  लेब  कनह  देबैखन्ह एतुका  समाचार  ठीक  ि ै क।  अन्यथा ओ हड़बड़ा  कऽ  एतऽ आब जेतीह। ’ \n‘अहाँ  छचन्ता जुनि  करू।  एनह  सभक  जजम्मा हम  जुडी केँ  दऽ  आयल  िी- भऽ सक ै ’ि  ओ आइ सांजझ मे अहाँ  से बात करतीह।  \nअहॉक  खबरर  सुनि  हम  सभ जतब्ध् भऽ गेल  िलहुँ  ओ हमरा  संगनह  आबऽ चाहैत  िलीह।  कहुिा  हुिका  कनह  सुनि  हम  \nअयलहुँ। ’ नपफललप  पफ े रू सांजझ मे अजपताल  औता। हम  कतबो  सुतऽक े  प्रयास करैत  िी मुदा  निन्ि िनहहोइत  अछि  मोि  \nबोजझल  लगै ’ि।   \nिसक  एकटा  दबाई  ढेलक  आ हॉट  चाकलेट।  एखि  माथ पर कतबो  जोर  दैत  िी तइओ नक ि ु सोछच  िनहपबैत  िी। लगै ’ि  जेिा  \nमािसाकाि  मे िोट -िोट  बादलक  टुकड़ा  नहलकोर  मारर रहल  अछि।  \n-सत्ते इम्हर नक ि ु ददि  सँ हम  काजक  पाि ु तेइि  अपजयॉत  रहलहुँ  अछि  जे  िे  ददि  केँ  ददि  बुझललऐ  िे  राछतक ेँ  राछत। ई \nलिकागोक  प्रदिकिी लेल  तऽ करीब  पन्िह ददि  सॅ राछत  मे तीिे चारर  घंटा सूतैत हएब  से निखश्चन्त भऽ िनह।  िीिा कहैत  िलीह - 14 \n \nभौजी एतऽ कनि ’ आराम कऽ  ललअ  ओतऽ लिकागो  मे तऽ एको  पल  पलखछत  िनहभेँटत  देह  कोिा  ठाि  रहत !’ \nतखि  हम  कहैत  िललए - ‘िनहिीिा  एखि  आराम करबाक  बेर  िनहि ै  एहि  मौका  फ े र भेँटत की  िनह।  स्जपलिगक जियं -जटाल  \nलगयबाक  आफर देलक  अछि। ’ \n-िीिा तीसिषकक  भऽ गेलीह  मुदा  एखिहुँ  नििाह  िनहकऽ  रहल  िछथ  आब नििाह  कऽ  लेबऽ  चाही।  ओिा  हमर  ओ दनहि  हाथ  \nिछथ  सबसॅ िेिी  हुिक े  सहारा  अछि  हमरा।  इएह  सभ गुि -ध्ी ु ि करैत  िलीह  ध्ीीरे-ध्ीीरे ऑखख  मुिा  गैलेखन्ह।  ख्ी ू ीाब गहीर \nनिन्ि मे सूतल  िलीह।  भोर  मे निन्ि टूटलैखन्ह  तऽ सामिे  टँगल  क ै लोंडर  पर िजरर  पड़लैखन्ह  आइ अट्ठाईस अप्रैल भऽ गेलै।  गुड \nमार्ििंग कहैत  िसक  चौकठी  टपलीह।  \n- ‘‘की  हम  बहुत  अबेर  धरर  सूतलल  रहलहुँ ?’’ \n- ‘‘हां , आह  अहाँ  खूब  सुतलहुँ।  एखि  अहाँ  पनहिे  िाजता  करब  की   \nजिाि ?’’ \n- ‘जिाि  कऽ  ली तऽ िीक े  लागत। ’ \n- ‘िेि , चलु।  अहाँ  केँ  कमजोरर  तऽ िनहबुझा  रहल  अछि ?’ \n- ‘िनह , एकदम  िनह। ’ \n‘िाह !’ िसक  छप्रयाक ेँ पलंग  सॅ उतारलनि , सुसुम पानि  सॅ िहा  कऽ  छप्रया के  ताजगी महससू  भेलैखन्ह।  \nिाजता  मे गरम -गरम  िोिा , मक्खि , जैम  आ दूध् संतराक  रस पीलनि  ब्लैक  कापफी  पीलनि।  पखश्चमक प्रत्येक होटल  मे ऐनह  \nतरहक  िाजता  करबाक  आदत  भऽ गेलैखन्हए।  िाजता  क  तृप्त भऽ सोचऽ  लगलीह  छप्रया चमड़ाक  ई व्यिसाय िुरू  कयल  कतेक  \nिषक  बीत गेल ! आ कनहया  सॅ एहि  यायािरी जजन्दगी जीनि  रहल  िी!! हम  एहि  एक्सपोटकक  काज  िुरू  हे  नकयेक  कयलहुँ ? \nदेि -निदेि  हरदम  यात्रा मे समय बीतैत अछि।  कोि  दुःख  ददक  नबसरऽ  लेल  ई यात्रा िुरू  कयलहुँ ? आ सुख ? सुख  कनहया  \nभेँटल ?? मोि  िे  पड़ै’ि  कोिो  सुखक  क्षण। मुदा  आई मोि  मे जिेहभािक  उदिेग  ककरा  लेल  एहि  कोिो  खास  व्यक्क्त िे  \nमोि  पड़ैि  िे  ररश्ता-िाता।  हँ , िोटकी  माँ आ िीिाक  प्रछत जिेह  जिभानिक  बुझिा  जाइि।  जिेहक  पात्रा अछि  हमर  जटाफ  जे  \nराछत -ददि  हमरा  संग खटैत  रहै ’ि।  अबैत काल  संग-संग आनब माल  जहाज  पर चिबैत  अछि।  जँ  से सभ नबमारीक  समाचार  \nसुिता  तऽ बहुत  छचन्न्तत हेताह।  \n-नक ि ु आर आत्मीय व्यक्क्त िछथ  हुिको  खबरर  भेँटले  हेतैखन्ह। िोटकी  मां क  जिभाि  तऽ बुझले  अछि  परम्पराक ेँ निमाहऽ  \nिाली  ओ िरेन्ि के  पफोि  द्वारा अिश्य सूछचत  कयिे  हेछथि।  एतक े  िनहओ  संजु  आ निध् िीक े  पठयबाक  लेल  आग्रहो कयिे  \nहेछथि  पफ े रू मिानह  सुनि  ठाक ु र  कड़ी  मे बैलस कििे  होएतीह।  एतहु  निदेि  भूछम मे हमर  नक ि ु आत्मीय बन्ध्ी ु िछथ  जानह  मे \nसबसे िेिी  निकटा  अछि  नपफललप  उठा जुडी सँ। \nअजपताल  मे आइ दोसर  ददि  बीता रहल  िी। मोि  पड़ै’ि  अपि  आन्तररक  संिेदिाक  स्मृछत स्मृछतक ओ क्षण जकरा  हम  \nनिस्मृछतक  खोह  मे धक े ल  देिे  िललऐ  आई सेह  क्षण बरे-बरे स्मृछतक पटल  पर झलक ै ’ि  एतबा ददि  हम  नबसरिे  िलहुँ  चाहैत  \nिलहुँ  सभ ददि  नबसराएले  रहए  जेिा  अिजाि  िहर  क  भीड़ मे कतेक  अजिबी  चेहरा  लोक  देखै ’ि  संगनह  चलै ’ि  पैदल  िा  \nकोिो  सिारी मे मुदा  फ े र ओ स्मरण कहाँ  रहैत  ि ै क।  यात्रा क  बाद  सब अपि -अपि  ठ े काि  ददस  बिै ’ि  ककरो  मुँह  काि  मोिो   15 \n \nिे  पड़ैत ि ै । अन्हार गुज -गुज  सुरंग मे ध्ड़ध्ड़ाइत टयूब रेल  मे अगल -बगल  बैसल  यात्राी एक  दोसरा  से असंपृक्त रहै ’ि  होइत  \nजे  तनहिा  हमर  स्मृछत ददि -राछत  ददकक  सुरंग  मे हकमैत  दौड़ैत  रहत  मुदा  ओ कनहयो -सुरंग  सॅ बाहर  आनब हुलनकयो  िे  मारत। \nकखिहुँ  िनह।  \n-तखि  आइ एिा  नकयेक  भऽ रहल  अछि।  एक  बेर एक  संग िनह  बेरा -बेरी टुकड़ा -टुकड़ा  मे ऑखखक  आगू पसरर  जाइि।  रूम  \nमे दिाईक   \nगंध्, नपफललपक े  आिल  टयूललपक  गमक  संग छमझरा कऽ  एकटा  अजीब गंध्...... उज्जर  दप -दप  देिार  जिच्छ  फसक आ रंग-\nनबरंगक -ट्यूलल प। कहिे  िलाह  नपफललप - अइ मौसमक  ई पनहल  ट्यूलल प ि ै । यूरोप  मे एखि - पूणकरूपेण  बफ क नपघललै  अछि  \nिनह , तैँ अप्रैलोमासक  ट्यूलल प के  रंग हल्लुक  ि ै क - दूस्ध्या गुलाबी, पीअर आ िि  रंग-रूप  लेबऽ  लेिि  आतुर उज्श्र........हररयर  \nपात। हम  बहुत  कि  झेलिे  िी। िोषण , उत्पीड़िक े र पीड़ा आ त्रासदी मे झुलसी एक -एक  क्षण व्यतीत कयलहुँ  अछि।  जानह  \nददि  एनह  त्रासदीक ेँ अपि  जजिगीक  ितक  बुझललऐ  तानह  ददि  सॅ आत्मजिीक ृ छतक  संग बेकार  बेमतलबक  निरोध् से जूझब  िोनड़  \nदेलहुँ।  नक ि ु नििेष  अथक मे एकरा  हमर  समपकण बूझल  गेल।  समजत  िोषण  उत्पीड़ि क  सोझा  अपिा  के  सलीब पर टँगल  \nरहबाक  अिुभूछत  भेल।  मुदा  एनह  एकटा  फायदा  भेल  आब हम  अपिा  के  जजिगीक  समजत  चुिौछतक  सामिा  करबा  लेल  तैयार \nिलहुँ।  \n      पूिक  स्मृछत िहुँए  सँ कान्ह -ि ुबै’ि  नक  सोझा  मे हमर  हम  सम्पूणक रूप  मे ठाि  होइि  एकदम  िान्त निर्ििंकार।  पनहलुका  \nसंस्मरण िापस  चलल  जाउि।  \n-‘ओइ ददि  िरेन्ि हमरा  सोझा  मे टका  सँ भरल  ब्रीफक े ि खोललकऽ  उझलैत  छचछचआयल  िलाह  ललअ , अहाँक े  कतेक  टका  \nचाही ?’ लाख , दस  लाख , करोड़ ? टका , टका , टका  राछत -ददि  टकाक  पाि ू अपजयाँत  रहैत  िी? बाजू , बाजु  िे  कतेक  टका  \nचाही  लऽ  ललअऽ। ’ \nआ फ े र िो ( से तमतमाइत दस -दस  हजारक  गडóीी उठाकऽ  हमरा  देह  पर पफ े कऽ  लगलाह।  हम  िीचाँ  मे बैसल  अपिा  \nबक्सा पैक  करैत  िलहुँ।  डायरी मे ललखल  समािक  छमलबैत  िलहुँ - कोट , कार्डिंगि , िाइटी, ब्रा, पैंटी, िट्कस, पैंट, सलिार -\nसमीज, साड़ी ब्लाउज ...............की  दू  टा साड़ी सँ निमही जाएत।  दिाई  लऽली  एनह  बीच िरेिि  तुफाि  उठौलनि।  िनहरनह  \nभेल  हुिका  ददस  तक ै त  बजलहुँ - िरेन्ि। ई व्यिसाय हम  टका  अर्जिंत करबा  लेल  िनहकऽ  रहल  िी। ई हमर  आइडोंनटटी अछि।  \nहँ , चारर  साल  पनहिे  जनहया  काज  िुरू  कयिे  िलहुँ  तनहया  भिहहिं टका  क  जरूरत  िल।  आइ टका  सॅ िेिी  एकर  महत्ि ि ै क  \nजे  ऐनह  देि  सॅ निदेिक  उड़ाि  हमरा  जजिगीक  क ै ििास  के  बहुत  पैघ बिबै ’ि।  नित  िि  व्यक्क्त सॅ पररचय  जाि -पनहचाि  \nजीिि  िैलीक ेँ  बूझऽ सूझऽ क  अिसर  दै ’ि।  \n-‘सोझ  बात बाजु  िे  जे  ऐनह  व्यिसायक लाथे  एसगर मौज  मजती करबा  मे िीक  लगै ’ि।   \n-‘िरेन्ि! अहाँ  की  बाजज  रहल  िी?’ \n-‘हम  नबल्क ु ल  सही कनह  रहल  िी। अहाँ  निदेि  मे की  करैत  िी से हम -देखऽ  जाइत  िी? देखू , हमरा  ददस  देखू  मोि  पाडन्न् \nजनहया  ई व्यिसाय िुरू  कयिे  िलहु  तनहये  हम  चेता ’ देिे  िलँहु ’ \n- काज  करू  मुदा  ई िनहनबसरब  जे  अहाँ  नििानहता  िी, एकटा  बच्ी ् याक मां िी, अग्रिाल हाउसक  पुतौहु  िी।’ \n-‘िरेन्ि, नबिा  बात क  दोष  िनहददअ  ककरो  पर इल्जाम  नबिु  बुझिे  िनहलगाबी।  एहि  िक  होइि  तऽ संगे चलू  देखू  हम  ओत  16 \n \nकी  करैत  िी।’ \n- िाह ! हम  अहाँक  संगे चलू ! अहाँक े  पाि ू-पाि ू सैंपलक  बक्सा उठौिे ? ध्न्य िी श्रीमती जी! अपि  पछतक  क े हि  ददव्य खाका -\nचघिंचलहुँ  अछि ?  \n      हम  आब चुप्पे रहिाई -िीक  बुजझ अपि  फाईल  उिटेलहुँ।  जँ  कोिो  कागज  ि ुनट जाएत  तऽ ओतऽ प्रदकििी मे आफत भऽ \nजाएत।  एखि  धरर -श्यामल कॉस्जटंग पेपसक िनहपठौलक।  सांझुक  पाँच  बाजज  रहल  िै  सैंपलो  पूरा  िनहआयल  अछि।  एयर \nइंनडयाक  बारह  बजेक -फ्लाइट अछि।  ई फ्लाइट सोझे  लंदि - पहुँचतै।  हम  किखख  सॅ िरेन्ि ददस  तकलहुँ  चेहरा  घृणा सँ निक ृ त  \nबुझिा  गेल।  हे  भगिाि ! ई फ े र िे  कोिो  उत्पात मचाबए  एक  तऽ ओनहिा  यात्राक समय खासकऽ  व्यापाररक यात्राकाल  तिाि  \nसे माथ फटैत रहै ’ि।   \n-बेर पर कखिौ  कोिो  िजतु  िनहभेँटतै  अछि  तऽ कखिहुँ  कोिो  आिश्यक कागजात।  जकर  डर िल  सेह  भेल -पफ े रू छचछचएिाइ  \nिुरू  भेल - ‘दरअसल  हमरे  गलती अछि  एतेक  ि ूट देबनह  िे  चाही।  उड़ऽ सॅ पनहिे  पॉखख  कतरर  देबऽ  चाहैत  िला  क े िा  अहाँक  \nबात मे आनब गेलहुँ।  चेहरा  देखख  क्यो  बुजझयो  िे  सक ै ’ि  जे  अहाँ  क े हि  मक्कार  औरत िी।’ \n-आहत  मि  सॅ बजलहुँ -‘आबहु  चुप्प होउ !’ \n‘िनहहम  चुप्प िनहरहब।  पनहिे  तऽ अहाँ  कहैत  िलहुँ  मोि  िनहलगैत  अछि  घर मे गुमसुम बैसल  रहिे।  तऽ मोि  बहटारऽ  लेल  \nई काज  िुरू  कयलहुँ।  आ आब काजक  अलािा  आर कोिो  बातक  होिे  िनहअछि ? एकददि -कानि - कानि  कऽ  अहीं कहिे  \nिलहुँ ’ \n- ‘िरेन्ि! हमरा  मे आत्मनिश्वासक कमी  अचििं! कोिो  मि  लग्गू काज - करब  तखिे  तिांि  कम  होएत  आ जिजथ  होएब। ’ \n- ‘तऽ की  आब हम  जिजथ  िनहिी ? पनहिे  सॅ िेिी  संतुललत , आत्मनिश्वास िनहबुझाइत  अछि ?’ \n‘‘संतुलि  आ अहाँ ? अहाँ  तऽ सदैि  ‘िि  टैªक  माइंड’ िी। पागल  जकां  जे  करब  तानह  मे अपजयॉत  रहब।  भोरे  आठ बजे -घर \nसे बहराइत  िी आ राछत  मे आठ बजे  घरर घुररकऽ  आनब तऽ भाग्य सरानह। ’’ \n- हम  कतहु  चलऽ  कहब  तऽ हम  थाकल  िी माथ मे ददक  होइत  अछि , मुदा  क्यो  अहाँक  व्यापारी आनब जाय  तऽ ओकरा  संगे \nबारह - बजे  राछत  घरर बाहर  रहब।  तखि  िे  माथ मे ददक  होएत  िे  थकिी , खूब  चहक ै त -रहब। ’ \n‘िरेन्ि! अहाँ  जिैत  िी- हम  काज  सॅ बाहर  जाइत  िी मुँह  लटका  कऽ  बैसिे  हमर  काज  िनहभऽ  सक ै ’ि।  हम  कतहु  ककरा  \nसंग िेह -िोह  लेल  िनहजाइत  िी।’ \n- ‘इएह  तऽ हम  जािऽ  चाहैत  िी- जे  ददिो -ददि  अहाँ  मिीि  नकयेक  बिल  जा  रहल  िी? अहाँक  व्यलत्तफत्ि मे कनिको  रस \nबुझाइते िे  अछि  क े हि  निरस  भऽ गेलहुँ।  कनि  देह  पर हाथ  रखैत  िी तऽ छिहुललकऽ  हनट  जाइत  िी जेिा  नबजलीक  कर ोंट  ि ूनब \nगेल  होइ।  एकदम  फ्र ैं िीजजड........... होपलेस।  अहीं कहिे  िलहुँ  हम  हरदम  घरे मे बैसल  रहब  तऽ पागल  भऽ जाएब। ’ \n- हँ , हम  कहिे  िलहुँ  तऽ? \n- तऽ इएह  जे  आब की  भेल ? कतऽ  गेल  अहाँक  ितक ? \n- िरेन्ि! क े हि  ितक ! आ के  चलै ’ि  ितक  पर? अहाँ  चलैत  िी ितक  पर? दुनियाँ  मे सब अपि  सुनिधिुसार  ितक  केँ  तोनड़ -मरोड़   17 \n \nकऽ  चलै ’ि। ’ \n- ‘यानि  आपसी ईमािदारी , जिेह -समपकण........... सभटा पफ ु सी।’ \n- ‘िरेन्ि! इ सभ िब्दक  भ्रमजाल  ि ै क ! औरत केँ  इसभ पाठ एनह  पिाओल  जाइत  िै  जे  ओ एनह  िब्दक  चि - ब्यूह से बहराई  \nिनह।  अन्यथा युग-युग से आहुछत  देबाक  जे  परम्परा िै  से चालु  कोिा  रहैत ? \n- ‘हमरा  अहाँक  नपफलॉसपफी िे  सुिबाक  रूछच  अछि  िे  बहस  करबाक।  हँ , एकटा  बात अहाँ  सुनि  ललअजँ  आइ राछत -अहाँ  \nलन्दि  जायब  तऽ घुररक  अइ-घर मे िनहआनब  सक ै त  िी । कथमनप  िनह। ’ \n- ‘ठीक  ि ै ।’ \nहम  यथासाध्य अपिा  केँ  संयत रखलहुँ।  ऑखखक  िोर  ऑखखये  मे सुखा  गेल।  एखि  यात्राक बेर मे हुिका  से उलझब  ठीक  \nिनह।  ओनहिा  ततेक  तिाि  अछि , बीच मे इ बखेड़ा।  नबिा  मतलब  के  बकझक ! गलती हमरे  अछि।  सोचिे  िलहुँ  िनि  के  \nचंलला  से कम  से कम  एक  ददि  रनि  केँ  लन्दि  मे आराम  कऽ  लेब , फ े र ओतऽ से लिकागो - चलल  जायब।  मुदा  इ िनहसोचिे  \nिलहुँ  जे  बक्सा पैक  देखख  िरेन्ि एतेक  - उत्पात मचौता।  मोिे -मोि  इएह  सभ गुिध्ी ु ि करैत  िलहुँ  नक  पफ े रू िरेन्ि दहाड़ऽ  \nलगलाह - ‘सुिू  छप्रया! हम  सीररयस िी... आइ मीि इट..... अहाँ  आब अइ घर मे  घुरर कऽ  िनहआनब  सक ै  िी।’ \n- ‘हम  हँसैत  पूिललऐखन्ह  - की  ई घर-मात्रा अहहिंक  अछि ?’ सोचिे  िलहुँ  एिा  बजिे  िातािरण  नक ि ु हल्लुक  होएत।  ओ \nिातािरण  के  हल्लुक  नकयेक  होमऽ  देताह।  निषाह  लोक  िातािरण  केँ  निषात्तफ बिाओत  िे।  \nिो ( सँ बजलाह -‘हँ , हँ  कानि  खोलल  कऽ  सुनि  ललअ  ई घर हमर  अछिआ  कािूिक  िजरर  मे बेटाक  कजटडी  बापे के  भेँटैत ि ै क  \nतैँ सँजु  हमरे  लग  रहत। ’ \n- ‘िरेन्ि ! अहाँ  के  की  भऽ गेल  अछि ? की  आलतु -फालतु  बात लऽ  कऽ  बैस गेलहुँ  क्यो  बाहर  सॅ सुित  तऽ की  कहत ?’ \n- ‘जकरा  जे  बुझबाक  होइ  बुझए। हम  अहाँक  तलाक  देबऽ  चाहैत  िी।’ \n‘राक्षस!’ एकाएक  मुँह  से उएह  िब्द- बहराएल।  \n‘हँ , हम  तऽ राक्षस िी आ अहाँ ? अहाँ  की  देिी िी ! िैताि  क  जनड़  िी, ओनहिा  एतेक  व्यापार पसरर  गेल ?’ \nआइ हेट  यू ..... आइ ररयली  हेट  यू।’ \n- ‘िरेन्ि! व्यापार पसरल  मेहित  आ ईमािदारी  सँ ध्ी ू तै सॅ िनह ! आ िे  इ हमरा  निरासत  मे भेँटल  अछि। ’ \n- ‘ओह ! तऽ निरासत  कनह  कऽ  अहाँ  हमरा  पर व्यंग्य करैत  िी। छप्रया ई जुनि  नबसरू  हम  पुरूष  िी-अई घरक  माललक ! \n- ‘अइ घर मे हमर  मजी चलत  लसफ क हमर। ’ \n- ‘से तऽ हम  देखखए  रहल  िी। अहहिंक  मजी चलै ’ ि।  आ हम  अहाँक  कोिो  सुख  मे नबघ्िो िनहदैत  िी। चुपचाप  अपि  काज  \nकऽ  रहल  िी।’ \n- इ काजतऽ  बहािा  अछि  पाई कमएबाक  भूत सिार  भेल  अछि।  असल  मे अहाँ  आत्ममुग्ध् मनहला  िी। अपिे  रूप  के  सजबैत  \nरहऽ  चाहैत  िी। अहाँक  महत्िाकांक्षा  ददि  दुगुिा  राछत  चौगुिा  बनिते  जा  रहल  अछि। ’  18 \n \n- की  महत्िाकांक्षी भेिाई  अपराध् ि ै क ? की  अहाँ  टकाक  पाि ु अपजयॉत  िनहरहैत  िी? िेयर  के  भाि  बुझऽ लेल  ददि -राछत \nपफोि  काि  सँ सटेिनह  रहैत  िी। एतऽ सॅ लेलहुँ  ओतऽ बेचलहुँ।  तऽ अहाँक  हमर  कमाइ  सँ जलि  नकयेक  होइि ? अहाँ  तऽ \nसाल  मे करोड़ो  कमाइत  िी हमरा  तऽ मुन्त्श्कल सँ पाँच  सँ सात लाख  होइि ! की  अहाँ  ‘नपफकड्ढी’ क  प्रेसीडोंट होमऽ  िनहचाहैत  \nिी? सभा-सोसायटी मे मंच  पर  बैसकऽ  मे हार  पनहरिाई  िीक  िनहलगै ’ ि ?  \n- ‘ओह ! तऽ अहाँक े ’ हमरा  सँ जलि  होइि ? तैँ सजज -स्ध्ज कऽ  इंनडया टू डे मे पफोटो  िपबेलहुँ ? ए ग्रेट नबजिेस  इंटरप्राइजर \nछमसेज  छप्रया-अग्रिाल।’ \n      ‘िरेन्ि! सत्ते एखि  अहाँक  मूड खराब  अछि। ’ \n- ‘मूड’ क  बहािा  ि ो डूू़ । हम  फ े र लसररयस  भऽ कहैत  िी, जँ  आई अहाँ  लंदि  जायब  तऽ अइ घर मों घुरर कऽ  िनहआनब  सक ै त  \nिी। \n- दुर  इहो  कोिो  जजिगी  भैले  जखि  देखू  तखि  बस नबजिेस।  आइ कजटमर  आनब रहल  अछि  तऽ कास्ल्ह सैम्पल बिबाबऽ  मे \nपफ ै क्ट्ी मे आध राछत  बीत जाइि।  राछत  मे छमिट -छमिट  पर पफोिक  घंटी बजैत  रहै ’ ि।  घर िे  भेल  पागलखािा  भऽ गेल। ’ \n- ‘अहाँ  केँ  ददक्कत  िनहहोमय  तैँ तऽ हम  अलग  कमरा  मे रहैत  िी। पापा क  देहांतक  बाद  तऽ .......।’ \n- ‘बाजू , बाजू  िे  चुप्प नकयेक  भऽ गेलहुँ ? अहाँ  इउह  िे  कहऽ  चाहैत  िी जे  आबतऽ हम  लड़की  सभ केँ  घरो  लऽ  अबैत िी?’ \n- ‘सब बुजझते िी। िान्त होउ।  हम  लंदि -अिश्य जायब। ’ \n- ‘तऽ अहॉ  जयबे  करब  ........ अहाँक े  एतेक  नहम्मत?’ \n- हुिका  ऑखखक  लाली  हहिंसाक  संक े त  दऽ  रहल  िल  करेज  कॉपऽ  लागल।  पफ े रू छचछचएलाह  - ‘अंछतम बेर कहैत  िी सुनि  \nललअ  घुरर कऽ  एत िनहआयब।  गेटे पर से ध्क्का  दऽ  बाहर  कऽ  देब। ’ \nबाहर  हाल  मे सोफा  पर माथ पकड़िे  सासु बैसल  िलीह - पाथरक  मूरूत  जकाँ।  ऑखख  से दहो -बहो  िारे  झहरैत  िलैखन्ह।  घरक  \nक े िाड़  लग  ठाि  भेल  सँजू  सभटा बात सुिैत  ि ं ल।  पैर पटक ै त  िरेन्ि घर  सँ बहरेलाह।  पलंग  पर खुजल  ब्रीफक े ि ओनहिा  \nध्एल िल  सभटा टका  छिनड़याल  िलै।  सँजु  हमरा  भरर  पाँज  पकनड़  कािऽ  लागल।  \n- ‘मां।’ \n‘हँ , बौआ बाजू  की  ?’  \n- ‘मां की  अहाँ  केँ  लंदि ’ जाएब  बहुत  जरूरी  अछि ?’ \n- ‘हँ , बेटा काज  समये पर करऽ  पड़ैत ि ै ।’ \n- ‘मुदा  इ पापा के  पसंद  िनहि ै खन्ह। आ, मां..... अपिा  सभक े  पाइक  अभाबो  तऽ िनहअछि। ’ \n- ‘बेटा हमरा  तऽ टका  क  जरूरत  अछि। ’ \nमोिे -मोि  सोचलहुँ  - एतेक  समझौता कयलाक  बाद  ई हाल  अछि  पछतदेिक।  \n      संजु  हमरा  गरदनि  मे बॉनह  ध्ऽ जोर  सँ कािऽ  लागल।  हम  अपिा  केँ  कहुिा  जप्तकऽ  कोमल  जिर  मे कहललऐ  - ‘बौआ,  19 \n \nचुप्प भऽ जाउ।  जजिगररक  बाट आसाि  िनहि ै क। ’ \n      हाथ  मे ताजा  ट्यूलल पक  गुच्छा िेिे  नपफललप  के  देखललएखन्ह।  लग  आनब-िहुँए  सॅ माथ पर हाथ  रखैत  पूिलैखन्ह  -  \n- ‘आब क े हि  मोि  अछि  छप्रया?’ \n- ‘तरोताजा। ’ \n- ‘की  अई फ ू ल जकाँ ?’ \nदूिू  गोटे  भभाक  हँसलहुँ।  \n‘जूडी अहाँ  के  याद  करैत  िलीह  । हम  अहाँक  रहबा  लेल  डूयब्रि नि क  मे होटल  बुक  करा  देलहुँ  अछि।  एखि  कम  से कम  दस  \nददि  आरामक  जरूरत  अछि।  सेतीजटेफा मे पैघहजती ि ुटीð नबताबऽ अबै’ ि।  देखऽ  योग  जगह  ि ै क। ’ \n‘महग  हेतै ?’ \n‘छप्रया! अहाँ  एपफोडक  कऽ  सक ै त  िी।’ \n‘तथानप....?’ \n‘छप्रया िनहजानि  नकयेक  भारतीय िारी अपिा  आप केँ  प्यार नकयेक  िनहकऽ  पबै’ ि ? अहाँजियं  एतेक  कमाइत  िी’ तखि  \nएहि  अिजथा  मे अपिा  लेल  सुख  भोगब  अि  सोहाँत  नकयेक  लगैत  अछति ?’ \n‘ओह ! नपफललप ! हमरा  िब्द िनहभॅटैत  अछि  की  कनह  ध्न्यिाद दी!’ \n- ‘अच्छा! नपिला  पन्िह िषकक  दोजती  मे एखिहुँ  ध्न्यिादक औपचाररकताक  लेल  जगह  खालल  ि ै क  । अरे, हम  एक  दोसराक  \nिीक  अध्लाह िंनहसोचब  तऽ के  सोचतै ? असल  मे जूडीक  इच्छा िलनि  जे  हम  अहाँ  के  अपिे  घर िेिे  आनब। मुदा  हम  जैिेत  \nिी अहाँ  एकान्त  िेिी  पलसि  करैत  िी। हँ  जँ  मि  अनब जाए  तऽ हालैंड  ऊनब जायब।  ऑखख  िोरा  गेल  एतेक  अपित्ि? मािल  \nहुँ  एतेक  िषक  सँ छमत्राता अछि  साल  मे कतेक  बेर भोंट होइि ? हँ  एतबा अिश्य जे  एको  ददि  लेल  भोंट होइि  तऽ आध-आध \nराछत  धरर  जूडी, नपफललप  आ हम  गप्पे करैत  रनह  जाइत  िी। कॉपफी  पर कॉपफी  नपबैत-अतीत सॅ लऽलऽ  ितकमाि  धररक  \nिृतान्त कहैत -सुिैत  बीतै’ ि।  \nसंजु  नपताक  िाररस  बिल  हुिक े  लग  िल।  हँ  बीच-बीच मे हमरा  सँ भोंट करऽ  अबैत िल  सहमल -सहमल  बुझिा  जाइत  िल।  \nहम  िनहचाहैत  िलँहु  जे  हमरा  दूिूक  दोगला  राजिीछत  मे इ लड़का  नपसाइत रहए।  ओिा  अपिा  भरर  ओ हमरा  खुि  करऽ  \nचाहैत  िल।  ध्ीीरे-ध्ीीरे संजु  पूणक रूपेण  िरेन्िक  मुट्ठी मे बन्द होइत  गेल।  बापक  डरेँ हमरा  सँ दूर -दूर  रहऽ  लागल।  िरेन्िक  \nव्यिहार देखख  हम  िुरूहे  सॅ क्षुब्ध् िलँहु।  सच  कहू  तऽ हमरा  िजरर  मे ओ-हेल्दी एनिमल  िलाइ।  हम  लंदि  सँ घुरर कऽ  कतऽ  \nगेल  िलहुँ।  \n      आई अजपताल  मे हमर  तेसर ददि  िल।  भोर  मे बहुत  देर  घरर बगीचा मे टहलैत  रहलहुँ।  डाक्टर  आइभरर एतनह  रहऽ  \nकहलक  अछि।  कास्ल्ह प्रातःकाल  डूयब्रि नि क  चलल  जायब।  िीिा सॅ गप्प भेल  ओ बेर-बेर कहैत  िलीह  भाभी अहाँ  छचन्ता \nिनहकरब , एतऽ हम  सब सम्हारर लेब।    \n      खखड़कीक  उज्श्र पदाक  पर डूबैत सूयकक -उदास  िाया  िातािरण  के  पफीका  कऽ  गेल।  ध्ीीरे-ध्ीीरे उज्श्र आकाि  मे रातुक   20 \n \nजयाही पसरए लागल।  हम  करौट  फ े रलहुँ  अतीतक  परिॉही  आँखख  मे हुलकी  मारऽ लागल।  सबसे पनहिे  देखलहुँ  िेिपिक  \nएकटा  सांजझ। \n      स्मृछतक बाट पर िहुँ -िहुँ  डेग बिेलहुँ।  तइओ स्मृछतक जंगल  झाड़ मे करििहुँ  आँचर  ओझराइत िल  तऽ करििहुँ  पैर मे \nठ े स लगैत  िल  पाथर सॅ, करििहुँ  क ु हेस  सॅ भरल  आकाि  ....... कतहु  नक ि ु िे  सुझाए तऽ कौखि  िीतल  ओसक  जपिक  से \nपैर से देह  धरर  भुलुनक  उठय। पफ े रू मोि  पड़ल  ऑखख  से झफहरैत  िोर ! \n      बहुत  दूर  से बीतलल  अतीतक  परिॉही  के  डोलैत  देखलहुँ ! मात्रा सािे  िौ  िषकक  िाखन्हटा- बच्ी ् यी सांजझ ए सॅ गुमसुम \nखखड़की  पर बैसल - ि ै क ! आई खेलऽ  लेऽ   िीचॉ  िनहउतरल।  संगी सहेली  बजाबऽ  एलै  तऽ झिनक  कऽ  मिा  कऽ  देलक ै ।  \nिान्त गुम्म भऽ देिार  पर अबैत-जाइत  िॉही  केँ  देखैत  रहल।  सूयक डूनब गेलै।  अन्हार पसरर गेलै  तइओ ओ ओतनह  बैसल  हल।  \nठ ं िा बसात बहलै , दाई  मां जिेटर  पनहरा  देलछथि।   \n      - खेिाई  ले ’ पूिलक ै  दाई  मां तऽ मिा  कऽ  देलक ै ।  सामिे  मे रहै ’ िै  छचत्रा ओकरा  एतऽ खेलहु  िनहगेल।  \n      के  िै  इ लड़की ? \n      के ? ई तऽ हम  िी हम ! \nअपिे  िेिपिक  तऽ इ परिॉही  देख  रहल  िी। िेिपिक  ओ दुघकटिा  कनहयो  नबसरा सक ै ’ ि।  रतुका  सािे  िौ  बाजक  िलै -\nसुतबाक  बेरा  गुप्ता हाउस  मे सब काज  घड़ीक  सूई संग होइत  िै  सभक  समय निधकररक  ि ै क।  दाई  मां हमर  िाइटी पैंटी, \nदेहपोिबा  लेल  तौललया  पािडर  िीम सब चीज  राखख  रहल  िलीह।  एहिाबेर  मों हम  िेिी  काल  चुप्पे बैसल  रहैत  िलहुी ु ।  \nकपड़ा  राखख  कऽ  दाई  मां दूध् उठा टोजट  लऽ  कऽ  आनब गेलीह , चल  बुच्ी ् यी, कनि  दूध् पी’ ले  सूतऽ क  बेर भऽ गेलै ’। \n      दूध् पीनब हम  बाथरूम  मे घुसलहुँ।  ब्रि-कयलहुँ।  िनहजानि  नकयेक  मां क  सोझा  मे िाइटी पनहि  कऽ  जयबा  मे लाज  \nलगैत  िल  ीाई मांक  सोझा  नकध्ी ु पनहरक  चलल  जाइत  िलहुँ  कनिको  धख  िनहहोइत  िल।  पैंटी बदल  लहुँ  समीज लेल  हाथ  \nबिानबते  िलहुँ  की  दाई  मां क  िजरर  हमरा  पैंटी पर पड़लै ’। उज्श्र पैंटी मे खूिक  ध्ब्बा! \n      ‘बाप रे, ई की  भेल ? ई खूि ..... एखि  तऽ दसमां  बरस िुरूहे  भैले  ए.... हे  भगिाि ! हमरा  बच्ी ् यीक ेँ इ की  भऽ गेलै ?’ \nदाई  मां! अहाँ  नकयेक  छचछचआइत  िी मां के  सब मास एिा  खूि  लनगते  िै  कपड़ा  मे? \nतऽ.... दाई  मां एखिहुँ  आतंनकत  िलीह।  \n      - ‘लड़का  भैया आई हमरा  ..............’ \n      ‘अरे कसाई ! अपि  सहोदर  बनहिो  के  िनहिोड़लों।  ओिा  ओकर  बानि  तऽ बुझले  अछि।  बहुरािी  केँ  डरेँ नक ि ु िनहबजैत  \nि ै ।  \n      ‘दाई  मां! भैया एिा  नकयेक  कएलखन्ह ? हम  रोकिे  िललएखन्ह  छचछचआय  लगलहुँ  तऽ जारे  से थापड़ मारलैनट  आ हमर  \nमुँख  बाखन्ह देलनि ! हम  मां के  सबबात कनह  देबई। ’ \n      ‘िनहबौआ  िनह।  आब अहॉ  केँ  िीलभंग  तऽ भइए गेल।  बुच्ी ् यी ई बात कनहयो  ककरो  लग  िनहबाजब। ’ \n      बजैत -बजैस  दाई  मां कािऽ  लगलीहा  हमरा  अपिा  करेज  मे सटिे  कतेककाल  धरर  हुचुक  हुचुक  के  किैत  रहलीह।  दाई   21 \n \nमां क  ममता हमरो  मोी ू ि लसहरर  उठल  मि  मे भेल  जे  हमरा  सँ कोिो  भयंकर  गलती भऽ गेल  अछि।  अपराध् बोध् भेल , पनहल  \nबेर जजिगी  मे बुझायल  जे  एकरे  पाप कहल  जाइि।  \n      ‘दाई  मां! ....... मां हमरा  नकयेक  भारतीह? भैय तऽ हमरा  जबरदजती  बाथरूम  मे लऽ  गेल  िलाह  आ हमर  पैंटी खोलल  \nकऽ .......।’ \n      ‘हम  कतबो  कभैत  रहलहुँ  तइओ हमरा  िनहिोड़लनि।  हमर  गलती तऽ िनहअछि  तऽ मां हुिक े  बजछथि , बाबूजी क  गेलाक  \nबाद  तऽ घर मे पैघ पुरूष  भैये िछथि।  मां कहैत  िछथि  भैया बड्ड बुझिुक  िछथ  हरदम  भैयाक  बड़ाई करैत  रहैत  िछथि।  मां \nकहैत  िछथ  भैया िनहरनहतछथ  तऽ हम  साभ भूखे  मरर  जैयतहुँ।  हमहुँ  कभैत  िलहुँ  आ दाई  मां तऽ कनिते  िलीह।  हम  बरे बरे \nबजैत  िलहु  दाई  मां हमर  कोि  दोष  मां हमरा  नकयेक  भारतीइ कहबैनिध्त ? दाई  मां भाभी िैहर।   \n      - गेल  िलछथि  तकर  प्रात हम  एसगर अइ रूम  मे िलहुीॅ  तऽ भैया पैंटक  बटि  खोलैत  िलाए  तखिे  चमेललया  आंनब गेलै  \nतऽ भैया बाहरि  चलल  गेलाह। ’ दाई  मां हमराकरेज  सटिनह  िल।  फ े रि बाजल -बुच्ी ् यी! हमर  बात मािू  एखिे  िनहजजिगी  मे \nकनहयो  ककरो  लगई  बात िछत ×ा बाजब।  ब्याह हेत  तऽ पछत परमेश्वरी से िनहबाजबा  आ आई सँ हरदम  हम  अपिा  िजरर  से \nओझल  िनहहोम  देब।  बुच्ी ् यी! हम  अहाँ  केँ  िोनड़  कऽ  कतहु  ि ि× जाएब।  \n      सत्ते दाई  मां! अहाँ  अपिा  गाँि  िनहजायब।  दाई  मां! अहाँ  हरदम  हमरा  लग  रहब ? दाई  मां घर मे अहीं तऽ हमरा  दुलार  \nकरैत  िी आर क्यो  हमरा  खूब  मािैत  िलाह , बाबूजी नकयेक  चलल  गेलाह ?’ \n      ‘की  कहू  बुच्ी ् यी भगिािक  मजी।’ \nहमर  िोट  िीि  ददमाग  सोचऽ  मे व्यजत भऽ गेल।  पलंग  पर पड़ल -पड़ल  सोचैत  िलहुँ  बाबूजी कोिा  चलल  गेलाह ? हमरा  त \nकखिौ  काल  लगै ’ ि  जे  खड़ाम  पनहरिे  बाबूजी हॉल  मे चलल  रहल  िछथ।  ओई ददि  बाबूजी ऑनपफस गेलाह  से घुरर कऽ  \nिनहअयलाहा  राछत मे बारह  बजे  खाली  गाड़ी लऽ  ड्राइिर घुरल  िल  दरबजे  पर छचछचआइत  ध्ड़ाम सॅ खसल  -बड़का  बाबूजी \nिनहरहलाह।  हुिका  हाटक  पफ े ल भऽ गेलैखन्ह। ’ दाई  मां हमरा  जगाकऽ  कहिे  िलीह -बुच्ी ् यी! \n-अिथक  भऽ गेलै , बड़का  बाबूजी केँ  आनपफसे मे हाटक  पफ े ल भऽ गेलैखन्ह।  देिता  सि  माललक  आब िनहरहलाह  जुलुम  भऽ गेलै।  \nदाई  मां ी ू दिू हाथ  माथ पीटैत िल।  मांक  रूम  सॅ कििइक  जिर  आनब रहल  िल  हम  दौड़ैत  हुिका  लग  गेलहुँ।  मां देिार  सॅ \nकपाड़  पफोनड़  रहल  िलीह  सरला  दीदी किैत -किैत  बजलीह -मां, एिा  करबै  तऽ हमरा  सभक े  के  देखत , आब अहींक  सब \nसम्हारऽ पड़त।  \n      बड़का  भैया काज  सँ रंगूि  गेल  िलाह।  कास्ल्ह भोर  मे आबऽ बला  िलाह।  भैयाक  कईसी  बाबूजी के  िनहसोहाइत  \nिलैखन्ह।  हुिकर  नपफजुलखची  देखख  बहुत  दुखी  रहैत  िलाह।  रोज  िि -िि  सूट, इत्रा सॅ गमक ै त  रूमाल , क े ि  मे तेल  िनहनबल  \nिीम लगबैत  िछथ।  जनहया  बाहर  जाइत  िलाह  ओहू - ददि  बाबूजी कहिे  िलछथि  - निजयक  मां, अहॉक े  बेटाक  रईसीक  अन्त \nिनह।  कतबो  कमाएत  बचतै  िनह। ’ मां के  िनहिीक  लगलैखन्ह  लोहदद  कऽ  बजलछथि -  \n      ‘यौ, अहाँ  तऽ हरदम  ओकरे  पाि ु पड़ल  रहैत  िी कम  से कम  यात्राकाल  तऽ िुभ -िुभ  बाजू। ’ \n      बाबूजी ओहुिा  बड्ड कम  बजैत  िलाह।  आ जखि  मां क  प्रलाप प्रारम्भ होइत  िलै  तखि  तऽ सोझे  उदठ कऽ  अपिा  रूम  \nमे चलल  जाइत  िलाह।  हँ  घर बच्ी ् या सभ लेल  हुिकर  रूम  हररदम  खुजले  रहैत  िल।  बाबूजीक  घर मे िेिारिाला  पलंग  \nि ै लैखन्ह तानह  खूब  मोट  गद्दा आ मसिद  िलै।  बाबूजीक  पािाँ -पािाँ  हरदम  िोटका  भैया चलैत  िलाह।  तकरा  पाँिा।   22 \n \n      -सरोज  आ हम  बड़की  दीदीक  दूिू  िेिा  रनि  जकरा  हम  सभ बुल्ली कहैत  िललऐ  से आ िीलू  बुल्ली आ िीलू  प्रायः एतनह  \nरहैत  िल।  हम  चारू  सरोज , बुल्ली, िीलू।  आ हमरा  सभ मे मात्रा एक -एक  साल  क  अन्तर। मां क  दनहि  हाथ  िलछथि  बड़का  \nभैया आ बाम हाथ  सरला  दीदी। सरला  दीदी के  घर मे सब सल्लो  कनह  कऽ  िारे  पाड़ैत िलनि।  \n      सल्लो  दीदी कों  बड्ड पैि  घर मे नििाह  भेल  िलनि।  जीजा  जी देखबा  मे क ु रूप  कारी  िलाह  बाबूजी हुिका  देखख  कऽ  \nनििाह  लेल  मिा  कयिे  िलछथि।  मुदा  अइ नििाहक  प्रजताि अििे  िलाह  मामा। ओ मां के  बुझा सुझा कऽ  मिा  लेलछथि।  \nखािदािी  घर िै , अपि  जुटछमल , कॉटि  छमल , बैरकपुर  मे लोहाक  कारखािा , चाय  बगाि  ि ै । ई तऽ बेटीक  भाग्य अन्यथा \nकहाँ  हमरा  लोकनि  कहॉ  हुिकर  पररिार।  मां मानि  गेलछथि ! बाबूजी केँ  पसंद  िनहिनहिलैखन्ह।  मामा केँ  कहिे  िलछथि - ‘जय  \nक ु मार  जी, सटोररया  पररिारक  कतेक  गुणगाि  करब ? भऽ सक ैं द  कास्ल्ह सटाð मे ओकर  जुटछमल  आ कॉटि  छमलनबका  \nजाइ ? आ ओ लोकनि  कोिा  पाइ बटोरलनि  से हम  िनहजिैत  छिए ? अहाँ  कनिको  अघलाह  िनहलगैं ’ि  एहि  सोिपरी  सि  \nभनगिी कों  कारी  कौआ  सॅ ब्याह तय करब ? हमरा  कहीक  कभी  अछि ? हँ , भौछतकता  मे हुिका  सॅ उन्िीस िी सेह  िे ! मुदा  \nहमर  खािदाि ? खिदािक  बात सुनिते  मां भड़नक  गेलीह।  हँ , हँ  बड्ड िीक  खािदाि  अछि  अहाँक ? \n- िे  ककरो  डेªस सोंस अछि  िे  बातछचत  करबाक  िऊर।  अहॉक  मां के  कनहकऽ  थानक  गेलहुँ  मुदा  ओ सारी नबिु  पेटीकोटे  के  \nपनहरतीह।  कतेक  खराब  लगैत  ि ॅ । ओई ददि  भगिािक  कथा  सुिबा  लेल  रू ँ गटा हाउस  गेल  िलहुँ  जमुिा  मौसी टोनकए  देलनि  \n- ए कजतुरी  ! अहाँक  सासु-क े हि  पफ ु हड़ िछथ  एक  छिन्िा  सारी पनहरैत  िछथ  आ ऊपर उघाड़ ब्लाउज  िनह।  आ तेहि  गंिार  \nभाई सभ अछि।  बनहिक  कोि  गप्प िे  कथुक  लुरर  व्यिहार िे  पिल  ललखल।  \n      मामा जी इस भटाा िृतांत  सुनिते  क ु नटल  मुसनक  िोड़लनि।  बाबूजी हारर  मानि  बजलाह।  \n- ‘ठीक  दै  अहाँ  बेटीक  मां िी आ इ अहाँक  भाई िछथ  तऽ अहाँ  दूिू  गोटे  के  इ ‘कथा ’ पलसन्ि अदद  तऽ त करू।  मुि  एकटा  \nबात हम  पनहिे  कनह  दैत  िी हम  एक  लाख  टका  पनहिहहिंी ु दऽ  देबैखन्ह ओ जेिा  जे  खचक  करछथ  बाद  मे हमरा  सॅ उम्मीद \nिनहराखछथ।  \n      -जीजा  जी, अहॉ  कोि  चचाक  लऽ  कऽ  बैलस गेलहुँ।  अरे हुिका  कथीक  कमी  ि ै खन्ह? सेठािी चौअन्िीक  आकारक  पाँच -\nपाँच  ट हीरा पनहरिे  रहैत  िछथ।  \n      पाँच -पाँच  टा हीरािाला  करोड़पछतक  गुणगाि  मांक  सॅ सदछतकाल  सुिैत  िलहुीॅ।  दूिू  कािे  मे चौअन्िीक  बराबर  हीरा \nिाकक  िक  हीराक  आ दूिू  आंगुर मे हीराक  अंगुठी। हॅ  माछयओ के  हीरा क  अंगुठी िलैखन्ह  आ जमुिा  मौसीक े हीरा क  अंगुठी \nि ै खन्ह। पाँच  टा हीरा तऽ मां के  देहो  पर झलक ै त  ि ै खन्द मिहहिं िोट -िोट  ि ै खन्ह। अच्छा। \n      -ओइ समय जे  बाबूजी एक  लाख  टका  देिे  िलछथि  आइ चालीस  साल  बाद  ओकर  कतेक  कीमत  हेतै ? करीब -करीब  \nकरोड़  टका  सॅ ऊपर दहेज  मे िेल  गेल  िलै।  \nसोचबाक  िम  जारी  िला  एतेक  ददिक  बादो  बाबूजीक  स्मरण होइते  ऑखख  डबडबा जाइत  अछि।  ‘हँ , जनहया  हमरा  बरबाद  \nकयिे  िलाह  बड़का  भैया तनहया  कतेक  हब्बी िकार  किैत  सोचैत  िलहुँ  जॅ  बाबूजी एखि  आनब जाएताह  ...... मुदा  मुइल  \nलोक  कतहु  घुरर कऽ  आबय।’ \n....... ‘सूछत रहू  बुच्ी ् यी, उऽीाक  कििे  की  ..........’ \nदाई  मांक  ममत्ि हुिकर  हॅसोथैत  हाथ  देह  मि  कों  िक्क्त  देिे  िल  ऑखख  कखि  मुिा  गेल  िनहबुझललऐ  ।  23 \n \n      हम  सब िह  भाई-बनहि  िलहुँ  । बड़की  दीदीक  िाम  िलैखन्ह  सुछमत्रा। हुिक  चौदहे  िषक  मे नििाह  भेल  िलैखन्ह  आ तइसम \nिषक  होइत -होइत  चारर  बच्ी ् याक मां भऽ गेलीह।  बड़की  दीदीक  नििाह  समय मां मात्रा अटाòइस िषकक  िलीह।  हुिका  बाद  \nिलीह  मंझली दीदी सरला  हुिका  बाद  बड़का  भैया निजय  पफ े रू िोटका  भैया अजय  आ सरोज  हमरा  से एक  साल  मैघ। दाई  \nमां कहिे  िलीह  हमर  िाम  छप्रया डाक्टर  अमृता कौर  रखिे  िलीह।  सब भाई-बनहिक  रंग गोर  िलै  हमरे  टा गेहुआँ  रंग िल।  \nकॉलेज  मे संगी गेहुआँ  गोर  आ कटबार  ऑखख  िाक  िाली  कहैत  िलीह।  अपि  रंग-रूपक  िीक  कॉन्म्पलमोंट कॉलेजे  मों सुिलहुँ ! \nबड़की  दीदी सरोज  बड्ड चंचल  िलीह  जखि  तखि  भैया आ दीदी कामक  चुगली  बाबूजी लग  करैत  िलीह।  \n      - हुिका  सँ सब डरल -सहमल  रहैत  िल  कखि  ककरा  बात पर हंगामा  कऽ  देतीह जोर -जोर  कािऽ  लगतीह  तकर  कोिो  \nठ े काि  िनह।  ‘देखऽ  मे बड्ड सुध्ंग मुदा  एक  िमरक ेँ  चुगलख् .ीाीोर  जहरक  पुनड़या।’ भैया आ सरला  दीदी इएह  कनह  हुिका  \nखाैंफ  बैत िलछथि।  आ सब सँ िोट  रनहतहुँ  हम  िे  दुलारे  छिनड़आइत  िलहुँ  िे  करो  चुगलीए  करैत  िलहुँ।  तैं हम  बड्ड िीक  \nजकरा  जे  मोि  होई  हमरा  कहैत  िले  । \n      डूयब्रि नि क  मे होटलक  िाम  िै  ‘सेतीजटेफा’। कमरा  िम्बर 211 क े िार  पफोलल  भीतर गेलहुँ।  खूब  पैध् साफ सुथरा \nबाथरूम।  खखड़की  सँ सटल  बालकिी।  कमरा  मे आराम दायक  दू  टा पलंग।  ईजटर  के  ि ुटीð मे इ होटल  टूररजट  सॅ भरल  रहैत  \nि ै क  तखि  इएह  रूमक े  डबल  रूमक  चाजक  लगैत  ि ै । प्रत्येक ददिक  कतेक  डालर  लगैतै  ? अपि  आइ सोच  पर हँसी लागल।  \nनपफललप  ठीक े कहिे  िलाह  ‘अहाँ  केँ  अपिा  आप सॅ प्रेम िनहअछि ? भूख  लागल  अछि।  आब की  करू ? ........ ककर  दोष  \nहमहीं चाहैत  िलहुँ  - ठीक  िै  आब रूम  सर्ििंस केँ  पफोि  कऽ  चाह  आ टोजट  के  आडकर दऽ   दैत  छिएक।   \n- ‘मैडम अहाँ  लेल  िरेार  अरलजहुँ  अछि  एखि  तुरत बेकरी  सॅ एलैए। ’ \n      मिे  मि  हँसी लागल  इ होटल  िला  सथ अपि  गेजटक  कतेक  ध्याि रखैत  अछि  आ समयािुक ू ल  सुझाि  दऽ  देत।  रूम  \nसिोट  केँ  जाइते  हम  पफ े रू पलंग  पर आंघरा गेलहुँ  पंख  से भरल  मुलायम  तनकया  िीक  लगै ’ ि  पफ े य मोि  पड़क  कोसा  तऽ \nदऽ  गेल  चाह  िनहढेलक।  पफ े रू पफोि  कयलहुँ -चाह  आनब गेल।  एक  घुंट पीलहुँ  एकदम  बेजिाद।   \n      - लागत , िोसा  कहुिा  आध खेलहुँ  जी हौरंऽ  लागल।  अचािक  िनहकी  भऽ गेल ?  \n      एखि  हम  सड़क  पर  िी मोि  एखिहुँ  िीक  िनहलगै ’ि  घुरर  कऽ  होटल  आनब गेलहुँ  सम्पूणक िरीर  मे थकनि  ददक  क  अिुभि  \nहोइि  ऑखख  मुनि  पलंग  पर सुछत रहलहुँ  िनहजानि  करिि  ऑखख  मुिा  गेल।  \n      भोर  मे उठलहुीॅ  तऽ मि  हल्लुक  लागल।  सोचलहुँ  आब ऑगकिाइज  कऽ  ली समय। सांजझ भोर  ऐनह  होटल  मे खायब , \nओिा  हमरा  लेल  भोजि  आतेक  महत्ि िनहरखैं ’ि।  घूमब प्रत्येीेक ददि  घंटाा दू  घंटा चारर  घंटा। से हो  क े हि  घुमिाई ? लक्ष्यहीि \n। ितकमािक  झरोखा  सॅ अतीत बेर बेर हुलकी  भारैत  अछि।  से हो  िमब ( िनह  आगा पॉिा  बेढंगा। ललखऽ  चाहैत  िी मुदा  कोिा  \nललखू ? हँ  एकटा  अिुभूछत  भऽ रहल  अछि  जे  एसगर रहिे  एकटा  लाम -भेल  अछि  जे  भीतर मे जमल  बफ क नपघलऽ  लागल  अछि  \nतरल  पारदिी  चेतिा , अतीत मे बीतल घटिा  केँ  हूबहू  देख  रहल  िी आ बहुतो  बात एहि  िै  जकर  आब अपेक्षा िनह कयल  जा  \nसक ै ’ ि।  हमर  इ नितान्त अपि  एकान्त  कोिा  काजक  व्यिजतता मे ओझल  रहैत  हल।  मुदा  आब अपिा  के  ठगब होएत  एकरा  \nअन्ठाएब। अपिा  के  एसगर रहबाक  त्रासदी केँ  की  कनहऐ  आतंक  की  कमकक  फल ?  ऑखखक  िीर के  तीव्र गछत सॅ जीििक  \nदौड़  मे सुखबैत  रहलहुँ  अछि।  पछिला  दस  िषक  सॅ काजक  पॉिा  तेहि  व्यजत रहलहुँ  जे  कनहयो  अतीतक  निषय  मे सोचबाक  \nलेल  पलखछत  िनहभेँटल।   24 \n \n      - आ जँ  काजक  व्यजतता िनहरहैत  तऽ की  हम  जी सनकतहुँ ? हम्हर दस  ददि  सँ ई प्रश्ि पूणक अस्स्मताक संग हमरा  आगाँ \nठाि  रहै ’ ि - उतारा  मंगै’ि  हम  की  उत्तर ददऐ ? जजिगी  व्यतीत करबाक  आर बहुत  तरीका  ि ै क -मुदा  कोि  तरीका ? जूडी हरदम  \nकहै ’ ि  ‘छप्रया! अहाँ  अपि  मिक  बात डायरी मे ललखल  अरू  मि  क  मार  हल्लुक  हेतऽ  । मनहला  एखिहुँ  मौि  रहैत  दछथ  मुदा  \nहुिकर  िीर दुनियॉ  हॅसैत  ि ै खन्ह। नहस्जटररयाक  दौड़ा  पड़लापर  कािब , छचकड़ब  सुनि  पुरूष  काि  मुनि  लै ’ ि।  मुदा  िब्दक  महत्ि \nि ै क  िब्तक  अपि  इछतहास  ि ै क ..... आ जॅ  प्रकालित  भऽ जाय  तऽ ओकर  अपेक्षा िनहकएल  जा  सक ै ’ ि।   \n      - ‘मुदा  जुडी एहि  नक ि ु हम  िनहललख  सक ै त  िी।’ \n      ललखाई  िुरू  करब  तऽ अपिा  सि  हजारो -लाखो  मनहलाक  मि  सँ संिाद  जथानपत  कऽ  सकब।  िनहजानि  कतेक  के  अहाँक  \nिब्द मरहम  जकाँ  घाि  केँ  िीतलता  देतै ! अिनगित  मौि  मनहला  केँ  मुखर  बिाओत।  गाोंगा बिलल  िछथ  से बजतीह  हँ , हँ  इ \nकथा  सत्य िै  एहि  हमरो  संग भेल  अछि। ’ \n      आइ एतऽ अपि  पररछचत  लोकिेद  सॅ दूर  भौगोललक  पररिेि  सॅ सुन्दर िी तऽ लगै ’ि  जेिा  नपयाजक  छिलका  जकॉ  परत \nदर  परत उघनड़ रहल  अछि  जे  नक ि ु हमर  अपि  िाजतनिकता  अछि  जतबा  बाहरी दुनियाँ  के  संघातक  दौरि  हम  आत्मसात \nकयिे  िलहुँ  से सभटा ऑखखक  आगू िाछच  रहल  अछि।  \n      - आब जरूरी  िै  एकटा  सभक ेँ  िीक  जाकाँ  छचन्हब। भिहहिं हमरा  पर पररस्जथछतक प्रभाब परल  आ हम  जीिगीक  जरूरतक  \nअिुसार  िि  बाट पकड़लहुँ  िि  पररस्जथछत गिलहु।  मुदा  आब कतेक  चमत्क ृ त करै ’ि  जे  आब हम  पररस्जथछतक हाथक  कठपुतरी  \nिीन्िो जेिा  पनहिे  पररस्जथछतक ेँ अपि  नियछत  बुजझ लेिे  िलहुँ  से बात आब िनहरहल।   \n      एनह  निराटक  प्रनिया मे कोिा  िोट  िीि  प्रयास सन्त्म्मललत होइत  रहलै  से भाि  उभड़ै’ि  तऽ आत्मनिश्वास और बिै ’ि।  \nकी  कहू , जजिगीक  मादेँ  खासकऽ  हमर  जजिगी  तऽ निरोधभासक  बंडल  आछि।  ओझराएल  ताग, बीच बीच मे गीरह पड़ल  \nलगै ’ि  िनह  जे  सोझरा  सकबा  मुदा  आब उलझि  संग जीयब सीख  लेलहुँ  अछि।  आ इएह  समझदारी जजिगीक  प्रछत लगाि  केँ  \nजीनित  रखिे  अछि।  एनह  सँ आन्तररक  एहि  अहोभािक  अिुभूछत  होइि  जकर  िणकि  करबा  लेल  िब्द िनहभेँटै ’ि  िे  एनह  \nआिन्दक  बखाि  कऽ  सक ै त  िी। आश्चयकक गप्प त ई जे  आइधरर  अपिा  निषय  मे सोचैत  िे  अपिा  सॅ अतेक  लग  हलहुँ  िे  \nकनहयो  अपिा  सॅ एतेक  दूरे।  एक  ही पल  मे दूिू  तरहक  घटिा  घनटत होएब  क े इि  अजगुत  लगै ’ि  जजिगीक।  \n      माथक  ऊपर सॅ दू  टा कारी  कौआ  फड़फड़ाइत उनड़ गेल।  ऊपर िजरर  गेल  देखललए  होटल  तग जे  गेट सॅ सटले  गुपटी िै  \nतानह  पर बैसल  िै  कौआ।  भोर  का  सुिहरा  सूयकक  नकरण  फ ू ल पात पर पड़ल  ओसक  बुन्िक ेँ  सोखख  रहल  िल।  लग  सॅृ। \n      - िृ ( जमकि  पछत-पत्िी हँसैत  बिलीह।  जनहया  सॅ अयलहुँ  अदद  िृ ( दम्पछतक  हँसमुख  चेहरा  देखख  मि -प्रसन्ि भऽ जाइि।  \n‘प्रेम’ ई उिाई  आखर  मिुष्यताक  सम्पूणक पुरम्परा क े ऽ  उद्धेय करैं ’ि।  \n      ................की  प्रेम एखिहुँ  बॉचल  ि ै क ? ऐनह  जमकि  दम्पछतक ेँ देखख  भरोस  होइि  हॅ  एखिहुँ  एहि  भाग्यिाली लोक  \nअछि  एनह  संसार  मे जे  अिाई  उठाखरक  अथक बूझै’ि  कतेक  जिेह  सॅ बूद  जमकि  पत्िी केँ  कॉपफीक  प्याली पकड़बैत  ि ै क।  बेर-\nबेर ससरैत िॉल  के  ठीक  करैत  रहैत  ि ै । दूिू  बेकती  पूिी जमकिी  सॅ आयल  िछथ।  इ लोकनि  अंग्रेजी िनहजिैत  िछथ  आ जमकि  \nभाषा िनहजिैत  िी ब्रेक फाजट  टेबुल  पर स्जटिाडक जोसेफ  दुभानषयाक  काज  कयलनि।िनहजानि  नकयेक  जोसेफ  हमर  पररचय  \nलेखखकाक  रूप  मे कयलनि  हम  तऽ लेखखका  िी िनह।  ओह ! अब बुझललए  ई प्रपंच नपफललपक  ि ै खन्ह ............हमरा  एकान्त  \nचाही  तैँ ओ हमरा  लेखखका  कनह  रूम  ररजकि  रौिे  हेता  आ अई देि  मे लेखक  केँ  नििेष  आदर -सम्माि ि ै क।  एनह  िृ ( दम्पछत केँ   25 \n \nदेखखकऽ  बुझाइि  प्रेमक कोिो  सीमा िनह ! एनह  संसार मे सुखी  िैिानहक  जीिि  सॅ बनिकऽ  नक ि ु आर िनहभऽ  सक ै ’ि  मुदा  \nएहि  सुख  कतेक  लोक  केँ  िसीब मे होइत  ि ै क ? मुइल  सम्बन्ध् केँ  उद्यैत रहब  बड्ड कजटकर  होइत  ि ै क।  एहि  सड़ल -गलल  \nसम्बंध् के  पफ ों किनह  क ु िल -जजिगी  बड्ड हल्लुक  गमगम सुमि  सौरभ  सि  लगैत  ि ै क  जॅ  जिेह  रस  सॅ सराबोर  रहए।  \n      - रूमक  खखड़की  सँ सटल  अंजीरक  गाि  िै  आ ओक े रे  दोग  सॅ झलक ै ’ि  िीला  आकाि।  आ रूम  सॅ सअले  अछि  सि  \nबालकिी  जतऽ  बैलसकऽ  समुि  के  दूर -दूर  धरर  देखल  जा  सक ै ’ि  अिन्तक  एनह  निजतार  मे जक्षछतजक  महज  कल्पिा  कयल  जा  \nसक ै ’ि।  लहरक  एनह  संसारक  िे  दै  िे  अन्त! हमरा  संग अछि  हमर  अक े लापि  जे  जीििक  सही अथक समझा रहल  अछि।  हम  \nकोिा -कोिा  अपिाक े  बचेलहुँ  अछि , अपिा  जीिि  मूल्य के  संयोनग  के  रखलहुँ  अछि।  हां , टूटलहुँ  अछि  कतेक  बेर मुदा  नहम्मत \nिनहहारलहुँ  तय चोटक  नििाि  िनहरहल ........दुनियाँ  क  पैर तर  थक ु चाइओ  केँ   मानटक  मुरूत  िनहबिलहुँ ! अड़ताललसम  िषकक  \nअिजथा  मे अदद  औरत िी जे  जजिगी  के  आब पफ ै ले’ि  िनहहँसैत  समय बीता रहल  अछि।  अपिा  उपलब्ध् िीपर गौरि  होइि।  \nछमत्राता लेल  हाथ  बिा  गमकजोिी  सॅ लोक  केँ  लग  कऽ  लैत  िी। \n      आब हम  एसगर िनहिी  पनहिे  कनहयो  िलहुँ।  आह  तऽ िील  आकािक  एक  िि  अथक लागल  अछि -पनहिे  कनहयो  \nआकािक  निजतार  के  अपिा  ऑखख  सॅ िपबाक  कोलििो  िनहकयिे  िलहुँ।  एखिहुँ  की  दूिू  ऑखख  सॅ आकािक  निजतार  केँ  \nिानप  सकब ? मुदा  कहि  अद्भूत आिन्दक  अिुभूछत  मऽरहल  अछि।  \n      िेिपि  मे एसगर बरामदा  मे बैलस छचड़ै -चुिमुिी  संग एकालाप  बड्ड िीक  लगैत  िल।  \n      - जियं  प्रश्ि करैत  िलहुँ  आ जियं  उत्तर दैत  िलहुँ।  एक  ददि  की  भेलै  नक  हम  चुिमुिी  संग िनहजानि  की  सभ गप्प करैत  \nिलहुँ - \n      रेललिंग  पर बैसल।  हमर  उमर इएह  पाँच  िह  िषकक  रहल  दोएत।  खूब  मगि  भऽ ओकरा  सॅ पूि ै त िलल  अले , चिमुनि  \nछचललयॉ  आइ तू कतऽ  कतऽ  गेले  कहिे।  छचललयाँ  काली  कौआ  देखकऽ  तोलो  उल  लगैिौ ? बाज  िे  - तू हूीॅ  हमला  से िनहबात  \nकलबे ?........ उतबा मे खूब  जोर  सॅ टहाका  पानड़ हँसब  सुिलहुँ  पािाँ  घुररकऽ  तकलहुँतऽ  िोटका  भैया, सरोज , िीलू  आ \nबुल्ली िल।  \n      देखू , देख  एनह  पागल  के  छचड़ैँ  सॅ बछतआइत िल  ‘....... तू हू  हमला  से िनहबात  कलबे  ......? बड्ड बदमाि  िछय  िोटका  \nभैया एक  िम्बर केँ  िकलची।  हमरा  छचिाबलेल  बेर-बेर सभक ेँ  कहैत  िलछथि  - अले , अले  बाज  िे  छचनड़याँ  ........... तोतराही  \nके  दॉत  छचड़ैए  के  चाोंच  जकां  बहराएल  ि ै । हम  छचकड़ी -छचकड़ी  किैत  िलहुँ  आ हमर  भाई-बनहि  पेट पकनड़  हँसैत  िल।  कम्हरो  \nसॅ सल्लो  दीदी आनब गेलीह  हरा  किैत  देखख  दया  भेलौखन्ह।  लग  आनब दुलार  कयलनि  कोरा  मे उठा ले  लैखन्ह  दुलार  मलार  \nपनबते हम  तुरते चुप्प भऽ गेलहुँ।  दीदी बड्ड िीक  िछघ।  मोि  पड़ल  एक  मासक  बादे  दीदीक  ब्याह भऽ जेतैखन्ह।  हमर  सबसँ \nिीक  बनहि  सल्लो  दीदी सासुर  चलल  जयतीह।  ई बात मोि  पनड़ते आँखख  फ े र िोरा  गेल।  खूब  ध्ी ु मधम सॅ नििाहक  तैयारी भऽ \nरहल  ि ै । ओ ध्मकिाला हमरा  एखिो  याद  अछि।  तानह  ददि  बाबूजीक  पाँचो  भाई। \n      - दादी जीनित  हलछथि।  \n      चौक  आ सीनि पर कोि  मे ठ ं िई लेल  राखल  रंगीि बफ क क  लसल्ली एखिो  याद  अछि।  फ क क  लसल्लीक  तर मे तरह -तरह  के  \nफल  जमाओल  गेल  िलै।  कोिो  लसल्लीक  तर मे आम झलक ै त  िलैतऽ  कोिो  लसल्लीक  तर मे फालसा।  अ तऽ बुल्ली हमरा  \nबतौलक  जे  इ सभ िकली  फल  ि ै क  सजािट  लेल  राखल  ि ै ।  26 \n \n      दीदीक  ब्याह भेलैखन्ह  1949 क  गमीक  मौसम मे। बाबूजी केँ  तनहया  खूब  आमदिी हलैखन्ह  तैँ ददल  खोलल  खूब  खरच  \nकयलैखन्ह।  सासुर सँ दीदीक  जेिर  अयलैखन्ह  से देखख  सभक  ऑखख  फानट गेलै ’ िाक , काि , गर सभमों हीरे हीरा झलक ै त  िलै  \nीं पनहल  बेर गुप्ता खािदाि  मे सासुर  सॅ हीरा आयल  हलै।  िािी बड्ड प्रसन्ि िलीह  बाबूजी अपिा  भाई सभ मे अलगे  सँ \nचमक ै त  िलाह।  हुिकर  रूआब  क  दब  दबा  िलै।  बालीगंजक  पॉि  मकाि  मे हम  सभ रहैत  िलहुँ।  हमर  जन्मो  एनह  मकाि  मे \nभेल  िल।  दाई  मां कहैत  िलीह  डा. अमृता कौर  हमर  जन्मकाल  हलीह।  हमर  जन्म होइते  डाक्टर  अमृता दाई  मां के  कह िे  \nिलैखन्ह  - तुम्हीं जाकर  सेठ जी से कहो  लड़की  हुआ  है।  हम  बोलेगा  तो  हमारा  प्रेस्क्टस खराब  हो  जायेगा।  सब कहोंगों  डाक्टर  \nअमृता से जापा  करबािे  से लड़की  ही होती  है।  \n      दाई  मां केँ  बाहर  अनबते दादी पूिलछथि  की  भेलैखन्ह ? \n‘बेटी भेलैखन्ह  मां जी। कार्तिंक  ििमी मे घर मे लक्ष्मी एलैखन्ह  लक्ष्मी।’ \n      ‘हे  भगिाि  एखि  तऽ दू  टा क ु माररए  तेसर जुछम  गेलै।  खरचेक  घर।’ \n      बाबूजी बजलाह  ‘माँ, सब अपि -अपि  भाग्य लऽ  कऽ  अबैत ि ै । भगितीक  जे  इच्छा।’ \n      हे  भगिाि ! चारर -चारर  टा बेटी आनब गेलै  बेटा ले  ऑखखमुििे  िछथि  देि -नपतर ! \n      - ‘अच्छा जे  भेलै  से िीक े  रहए -मां अहाँ  आराम  करू  जा  कऽ। ’ \n      ‘हँ , बाबू! आध राछत  सॅ िेिी  बीत गेलै  हम  सूतऽ जाइत  िी।’ \n      दादी मां, मांक  रूम  मे झॉकबो  िनहक े लछथन्हा  डा. अमृता कौर  दाई  मांक  कोरा  मे हमरा  ध्ऽ कऽ  चलल  गेलीह।  बड़की  दीदी \nमां क  लसरमा मे बैसल  िलीह।  \n      - ‘सुछमत्रा, बाबूजी भोजि  परलस  दहुि  भोर  सॅ भूखले  हछथि। ’ \n      मांक  निरािा  रोआँ -रोआँ  मे परसल  िलैखन्ह।  पलंग  सँ िीचा  पैर रोपबा  मे तीि मास लानग  पलंग  सँ िीचा  पैर रोपबा  मे \nतीि मास लानग  गेलैखन्ह।  हम्हर सल्लो  दीदीक  ब्याहक  तैयारी करबाक  िलै।  मां पलंग  पर पड़ले  पड़ल  आडकर दैत  हलछथि।  \nसभ िजतुक  देख -रेख  सुछमत्रा दीदी करैत  हलछथि।  बच्ी ् ये सॅ देखैत  हललएखन्ह  मां, कनहयो  जिजथ  िनहिलीह।  \n      हमरा  मां कनहयो  कोर  मे लऽ  दुलार  कयिे  होयतीह  से मोि  िनहपड़ै ’ि।  िनहजानि  नकएक  िुरूहे  से मां केँ  हमरा  सॅ कोि  \nचीि  िलैखन्ह।  िा  हुिक  घार निरािाक।  \n      प्रछतनिया जिरूप  हमरा  देख  िनहचाहैत  िलीह।  हमरा  पाललनि -पोषलनि  दाई  मां। अपि  तीि सालक  बेटा भोलाक ेँ  िोनड़  \nकऽ  ओ निध्िा और भूख  आ गरीबी सँ तंग आनब कऽ  एत आयल  हल।  िािी जीक  ओतऽ जे  दाई  काज  करैत  हलै  से दाई  \nमांक  नपलसऔत सासुी ु हलै  सम्बंध् सँ। दाई  मां के  एतऽ नपलसऔत सासुए रखबौिे  िलै।  हमरा  कोर  मे लैते ’ दाई  मांक  जति  \nमों दूध् होमऽ  लगलैखन्ह।  हमर  रंग गोंहुआ  गोर  अछि  आ जिाजथ  िीक  तानह  पर सॅ दाई  मांक  पालि -पोषण।  हमर  सिकजि  िलीह  \nदाई  मांक।  हम  हुिकर  आँचरक  खूंद  चौनबसो  घड़ी ियिे  रहैत  िलहुँ।  ओ बेचारी बाथरूमो  मे जाइत  िलीह  तऽ हम  काि ऽ \nलगैत  िललए।  हमरा  लेल  मां मािे  दाई  मां। िे  अपिा  मां क  कोरा  मे रहबाक  स्मरण अछि  िे  ओकर  जपिक  िा  दुलार  भलार।  \nहमर  िामे  पनड़गेल  िल  दाई  मांक  बेटी। सुछमत्रा दीदी हमरा  बािी कहैत  िलीह  हम  चारर  िाप  मे हाल  मे अइकात  सँ ओइ \nकात  पार  भऽ जाइत  िलहुँ।  हँ  िेिा  ये हमरा  एकटा  आर िाम  भेटँल  िल  छमललट्ी घोड़ी। हमर  िरीर  जिजथ  िल  आ मांक  छप्रय  27 \n \nबेटी सरोज  रोनगयानह  िलै।  \n      हँ  एकटा  आर घटिा  जपि  याद  अछि।  एतेक  िषकक  बादो  माथक  घोघरर  मे आनहिा  घतेक  िषकक  बादो  माथक  घोघरर  मे \nआनहिा  घएल  अछि।  नक ि ु तेहि  स्मृछत रहैत  िै  जानह  पर कालक  कनिको  प्रभाि िनहपड़ैत  ि ै । िनहजानि  कोिो -कोिी  स्मृछतक \nक्षय कनहयो  कोिा  िनहहोइत  ि ैक।  हम  बरंडा पर बैसल  खेलाइत  िलहुँ।  बाबूजी हमरा  कोरा  मे लऽ  मांक  बगल  मे सुता देलनि।  \nएखिहुीॅ  ओनहिा  याद  अछि।  \n      मां क  छचकड़ब।  .... ‘ओह  ई की  हम  ओनहिा  मरल  जाइत  िी-एको  क्षण चैि  िनहसेँटै ’ि  तानह  पर  अहॉ  एकरा  आनिकऽ  \nहमरा  करेज  पर लादद  देलहुँ। ’ मांक  निखश्चयि िसक  बगले  मे ढानि  िलीह  राध। \n      ओकरा  डपटैत कहलछथि  ‘राध  की  देख  रहल  िेँ  उठा एकरा  आ जो  चमेललयाक  मां’ लग  घऽ  \n      बाबूजी आहत  भऽ बजलाह  - ‘ए निजयमां  अहॉ  केँ  एकरा  सॅ एतेह  यदद  नकयेक  अछि ? ई हो  अहींक  बेटी अछि। ’ \n      ‘की  कहू ! सत्ते हमरा  ई िनहसोहाइत  अछि।  जनहया  सॅ जिमल  अछि  हम  खाट  घऽलेलहुँ। ’ \n      बाबूजी हमरा  कारे  मे उठबैत बजलाह  ‘हमर  ई लक्ष्मी बेटी अछि।  जनहया  सँ जिमल  अछि  टका  बरलस  रहल  अछि।  संयोग  \nएहि  जे  अपिा  मकाि  सबसँ पनहिे  एकरे  जन्म भेलै। ’ \n      ‘तऽ हम  की  करू ? खेलाउ  लक्ष्मी बेटीक ेँ । हमरा  सँ िनहसम्हरत।’ \nमांक  ओ कक क ि  जिर  आइओ काि  मे बजैत  रहै ’ि  ‘लऽ  जाउ  एकरा , हटाउ ! \nपटनक  ददऔ  एकरा  दाई  मांक  कोरा  मों .....।’ बाबूजी सॅ भेटँ करऽ  एकटा  किकटा  ज्योछतषी अबैत िलैखन्ह।  बाबूजी हुलसी  \nहमरा  लऽ  गेलाह  ज्योछतषी लग।  ओ हमरा  देखखते  बाजल  िलाहु  - ‘सेठ जी, ई लड़की  बउऽी ् यिजिी  होएत , अहाँक  \nखािदािक  िाम  रौिि  करत  ...।’ मां सुिलनि  तऽ लोहछि  कऽ  बजलीह  - खूब  िाम  हेतैं ’। मूँह  मे बकार  तऽ ि ै हे िनह।  जे  पबै \nिै  से चोनट  घीचलै ’ िै  जकरा  मोि  होइ  िै  से थापड़-मुक्का  सॅ थोनपया  दैत  ि ै ।  \n      बात सही ि ै । सरोज  के  क्याों कनि  देह  ि ुनबक ऽ देखौ।  कोिो  भाई-बनहि  कनि  डॉनट-ऽपटी दौ  साैंसे घर ओकरा  छचचीएिाइ  \nसॅ सहछम  जाइ  ि ै । ककर  मजाल  िै  क्यो  नक ि ु कनह  देतैं।  किैत -किैत  सबक े  पेरिाि  कऽ  दैत  िै  आ सांजझ जखि  बाबूजी \nएछथि  तखि  अपराध्ीी केँ  जाबत  सजा  िनहभेँटतै  ओ ककरो  चैि  सॅ सांस िनहलेबऽ  देतै।  \n      बुल्ली तऽ हमरे  बतारी िल  तैँ हमरा  िेिी  तंग िनहकरैत  िल  ओिा  िीआ-पूताक  खेल  मे मारर -पीट होइते  ि ै । मगर हमर  \nिोटा  भैया बड्ड उत्पाती िलाह।  हमरा  चारू  बच्ी ् या केँ  कियाब  िोनड़  हुिका  आर कोिो  काजे  िनहिलैखन्ह।  बाबूजीक  दुलरूआ  \nिलाह  हुिका  के  नक ि ु कहैतखन्ह।  मुदा  ऊहो  सरोज  दीदी सँ डेराइत  िलाह  हल्लाकऽ  साैंसे घर माथ पर उठा लेतै  कनिको  ि ू \nढेला  पर। िीलू  बड्ड सुक ु मारर  मांक  ऑखखक  पुतरी ओकरा  के  मारतै ’ पीटतै या खाैंझेतै ’। बुल्ली तऽ भैयाक  िानगदो  िलैखन्ह  \nओकरा  नक ि ु करछथन्ह  तऽपोल  खुजज  जेतैखन्ह।  तऽ सबसे निमूह  बचलहुँ  हम।  तऽ कखिहुँ  घंटी हमरा  मुगाक बिा  एक  पैर पर \nढाि  कऽ  दैत  िलाह  तऽ कखिहुँ  सुतला  मे हमर  चोटीक  पफीता खखड़कीक  ग्रील सॅ बाखन्ह दैत  िलाह।  निन्ि टूटला  पर हम  \nछचछचआइत  िलहुँ  ................ दाईमां  कतऽ  गेलहुँ  क े ि  दुखाइत  अछि  ......देखू  हमर  पफीता खखड़की  क  ग्रील मे बान्हल  \nअछि ........।’ भैया आराम सँ क ु सी पर बैसल  िलाह -‘काि ......आर काि  दाई  मां तऽ जिाि  करऽ  गेीेल  िौ .....।’ \n      हम  हुिका  िेहोरा  करर -भैया, गोर  लगै  िी भैया!  28 \n \n      - खोलल  ददअ  पफीता..... क े ि  बड्ड दुखाइत  अछि।  आब अहाँ  जे  कहब  हम  करब ...........।’  \n      ‘िेि  प्रॉछमस कर .........।’ \n      ‘हं , भैया प्रॉछमस।’ \n      - ‘ठीक  ि ै । चल  ित  पर। ’ भैयाक  संग-संग गेलहुँ  दत  पर। तमािबीि  सरोज  आ बुल्ली पािाँ -पािाँ  चलल।  ित  पर \nजाइते  भैया हमरा  दूिू  हाथे  उठा कऽ  पानििाला  हॉज  मे ध्ऽ देलनि।  हम  ऊपर आबऽ के  कोलिि  करर  तऽ फ े र दानब  देल  जाए।  \nबुल्ली आ सरोज  थप्पड़ी पारर खूब  हँसैत  िल।  एनह  िाटक  कचरम  सीमा पर पहुँचैत  दाई  मां हमरा  तक ै त  ऊपर एलीह।  \n      ‘बापरे  बाप! .......सब छमल  कऽ  बुच्ी ् यीक जाि  लऽ  लेतै ’। अजय  बबुआ। हमरा  बुच्ी ् यीक माररए  देबै।  आब हम  चुप्प \nिनहरहब  आबऽ ददयौन्ह माललक  केँ  सब िृतांत  सुिा  देबैन्ह। क े हि  अत्याचारी भऽ गेलै  भाइर-बनहि !’ \n      दाई  मांक  डॅटला  सॅ सब भागल।  दाई  मां हॉज  सॅ बाहर  कऽ  उिटा  लेटाकऽ  पेट सॅ पानि  निकाललीह  तखि  हमरा  होि  \nभेल।  कपड़ा  बदलल  कोरा  मे लऽ  हमर  देह  हॅसोछथ  रहल  िलीह  आ मुँह  सॅ बजैत  िलीह -िनहजानि  नकयेक  सब हमरे  बुच्ी ् यीक ेँ \nिंग -चंग  कयिे  रहै ’ि।  सरोज  आ बुल्लीक े  अजय  बाबू कनहयो  ि ुनब कऽ  देखथुि।  सबटा दोष  मालनकि  के  ि ै खन्ह। सब ले ’ \nजिेह  अड़ैत रहै ’ ि ै खन्ह। बुच्ी ् यी पफ ु टली ऑखख  िनहसोहाइत  ि ै खन्ह। बेटा िनहा  भेलैखन्ह  तइमे बुच्ी ् यीक कोि  दोष !’ \n      ‘दाई  मां! हमरा  खाली  अहां  आ बाबूजी दुलार  करैत  िछथआर  क्यो  िनह। ’ \n      ‘बुच्ी ् यी। बाबूजी तऽ देिता  िछथ  हुिकर  परतर  के  करत। ’ \n      ‘दाई  मां! अहाँ  तऽ हमरा  खूब  प्यार करैत  िी। अहॉ  हमरा  िोनड़  कऽ  कतौ  िनहजाउ  दाई  मां! राध  कहैत  िल -अहाँ  अनगला  \nसोमददि  अपिा  गाँि  जाएब।  दाई  मां! हमरा  दूध् के  नपयाएत? के  खािा  खुआएत।  के  हमरा  सबसॅ बचा  दे ? सब छमलक  मारत। \nदाई  मां अहां  िनहजाऊ ?’ दाई  मां नक ि ु िनहबजलनह  हमरा  करेज  सटा कऽ  माथ सोहराबऽ  लगलीह। ’ \n      ओई ददि  जक ू ल  सॅ घुररकऽ  आयल  िलहुँ  तऽ बुल्ली सीनिए पर ढाि  िल  थपड़ी पारी हॅसैत  बाजल।  \n      ‘तोहर  दाई  गेलौ , आब के  बचेतौ ?’ \n      ‘हररया ! कह  हमर  दाई  मां चलल  गेल ? हम  पूिललऐ।  \n      ‘हँ , बौआ दाई  मां अपिा  गाम गेल।  \n      हमरा  ऑखख  सॅ िोट  टघरऽ लागल।  हररया  नगलास  मे दूध् दऽ  गेल  हम  िो ( मे दूध् ओकरे  देह  पर उझलल  देललऐ।  ओ चुप्पे \nचलल  गेला  नपफर  \nराध  आयल  कपड़ा  बदलाबऽ  हम  ओकरो  दिादि  थापड़-मुक्का  सॅ मारऽ  लागललए।  सभक े  बड्ड आश्चयक होइ  हमर  एहि  रौि  \nरूप  क्यो  िनहदेखिे  िल।  \n      हम  छचछचआइत  िलहुीॅ  दाई  मां नकये  गेलै ? दाई  मां के  बजा।  हमर  एहि  जजद्द क्यो  देखिे  िल  िे  िो (ीा । \n      बेचारी दाई  मां सात सालक  बाद  अपिा  गाम गेल  िल।  ओकरो  िोट -िोट  िेिा  िलै।  आ एत दजकिो  दाई  िौकर  दलै।  \nगोनिन्द  महराज  रसोइया  िल , बललया  जजलाक  िथुिीलसिंह दरबाि , पहाड़ी रामलसिंह ड्राइिर, मीिीम कालूरामजी  आ एकटा  \nिसक।  क ु ल  छमला  कऽ  चौदह  जि  जटाफ।  दजक्षणी कलकत्ताक  िािदार  कोटी  मे हमर  कोठी  सबसँ भव्य। कोठीक  भव्यता एहि   29 \n \nजे  लोक  देखऽ  अबैत िलै।  \n      - तानहददि  हमर  काका , काकी  समजत  गुप्ता पररिार  बजारिला  पुरिका  हिेली  मे रहैत  िलाह।  िािीयोक  घर िलै  ओतनह  \nबड़ा बाजार  क  हैररसि  रोड  मे। सरोज  पुरिा  हिेली  मे जाएबाक  िामे  सॅ िाम  भाैं लसकोनड़  लै ’ि -मां हम  ओतऽ िनहजेबै  बाथरूम  \nबड्ड गंदा  रहै  ि ै । पुरिा  हिेली  मे बड़की  टा आंगि  िलै  चारू  कात  रूमा  बाथरूम  फड़क।  रसोइघर  ित  पर।  सब काकी  केँ  एक -\nकएटा  घर िलैखन्ह  ओनह  मे सूतब बैसब चारर -चारर  पांच -पांचटा  छघयापुता संग। \n      ‘हं , तऽ ओई ददि  सात बजे  बाबूजी ऑनपफस सॅ एलाह।  हम  तीि बजे  जक ू ल  सॅ आयल  िलहुँ  तखि  सॅ एक  घाोंट पानियाों  \nिनहपीिे  िलहुँ -मां खखलसयाकऽ  दू  थापड़ मारिहु  िलीह -‘मर चमेललयाक  मां लग  जा  कऽ  राक्षती ! बुझाइते िनहि ै  हमरा  कोखख  \nसॅ जिमल  अछि ? आबऽ दनह  आब चमेललयाक  मां के  ओकरो  करबै  एकदम  नबगाड़ी देलक ै ए। ’ \n      ‘बाबूजी समटा बात सुिला  पर हमरा  लग  आनब कोरा  लऽ  कऽ  कहलनि -चल  बौआ खािा  खा  ले। ’ \n      हम  हुिका  लग  अनबते उतार हुचुनक -हुचुनक  काि  लगलहुँ।  कोरा  लेलनि  तऽ मरर  पॉज  पकनड़क  कहललऐिह  ‘बाबूजी, \nहमर  दाई  मां ...... बजा  ददअऽ। ’ \n      बाबूजी कहलनि -हं , बौआ हम  बजा  लेबै।  \n      ‘िथुिी लसिंह! सुिू  एखिे  रतुका  गाड़ी सँ जाउ , उठा एकरा  दाई  मांकऽ  िेिे  आयब अपिे  संग। हं , चमेललया  के  कहबै  एत \nिेिे  आब ओकर  इलाज  हम  करा  देबै। ’  \n      - मां बाजलीह -‘सुिू  दरबािजी , जँ  चमेललयाक ेँ  ि ुतह ा रोग  होइ  तऽ ओकरा  िनहअिबै। ’ \n      - मां! चमेललयाक  िोनड़कऽ  दाई  मां िनहअबै  तऽ? \n‘चुप्प रह ! दाई  मां, दाई  मां रटð लगौिे  िेँ  जो  पर दाई  मां लग। ’ \n      हम  मां क  कक क ि  जव्र सुछति  सहमल  बाबूजीक  क ु रता  हाथ  सॅ पकड़िे  टुक ु ड़ -टुक ु ड़  हुिकर  मुँह  तक ै त  िलहुँ।  बाबूजी हमरा  \nभरोस  दैत  बजलाह -‘दाई  मां जरूर  आयत।’ खैर  चाररमददि  िथुिी लसिंह के  संग दाई  मां चमेललयाक  लऽ  कऽ  पहुऽचल।  \nचमेललया  केँ  निमोनियॉ  बोखार  िलै , टीफ्र ैं बीफ्र ैं िनह।  पफ ै छमली डाक्टर  गांगुली कहलछथि -‘छचन्ताक  बात िहहिं इंजेक्िि  सॅ \nजल्दी ठीक  भऽ जेतै। ’ चमेललयाक  उम्र बड़की  दीदी सॅ िेिी  िलै।  दाई  मां के  एकगोट  इएब बेटी आर तीिटा बेटा िै -ि े दी, \nमंगला  आ भोला।  \n      दाईमां  अनबते हमर  कोरा  लऽ  करेज  सॅ सटा लेलक  हमर  देह  आनग जकॉ  िीपल  िलु  ज्िर सॅ। डाक्टर  गांगुली बबूजी केँ  \nकहलछथि -‘गुप्ता साहेब ! दाई  मां तो  एई मेये मां, ओ के  आर जेूते  देबेि  िा।  सेठािी जीर  तो  िरीर  भालाों  थाक े ीेीं  िा  । एई \nनिरीह  मेय के  आर के  देखबे।  ए तो  दाई  मां ि ो ड़ेू नक ि ु कोरचे  िा .......।’ \n      मां सत्ते अजिजथ  रहैत  िलनह।  हमरा  जनहया  सॅ होि  भेल  तानहया  सॅ पलंगे  पर सूतल  देखैत  छिऐन्ह कखिौ  कऽ  क ु सी \nपर बैसैत िछथ।  कनहयो  ठाि  होइतो  िनहदेखललऐन्ह।  \n      लोकसभ  बजैत  िै  जे  हमरा  जन्मक  बाद  तीि मास घरर ब्लीहडिंग होइते  रहलनि।  तानह  ददि  िायद  युट्ेस निकालिाई  \nकदठि  ऑपरेिि  बूझल  जाइत  िलै।  मां के  ददक्कत  िनहहोइन्ह  तयॅ प्रत्येक बच्ी ् या लेल  एक -एक  टा िौकर  या दाई  राखल  \nगेल  िलै।  हररयाक  काज  िलै  सब बच्ी ् याक िाजता  भोजि  करेिाई।  राध  मांक  देख -रेख  करैत  िलीह  आ सरोज  आ िीलूक   30 \n \nजिाबदेही  िलै।  बच्ी ् या सभ िारे -गुल  सॅ मां बेहोि  भऽ जाइत  िलीह।  दोसर  अइ बात क  दुख  िलैखन्ह  जे  एकटा  आर बेटे \nहोइ  तैखन्ह, तैँ हमरा  देखऽ  िनहचाहैत  िलीह।  मां बड्ड पैघ ध्रक बेटी िलीह।  िािा  खािदािी  रईस लोक  कोलहकिंग  कहैत  िलैखन्ह।  \nमां क  िरीर  आ तेिर  दूिू  राजसी  िलैखन्ह।  मां क  श्रीरआ तेिर  दूिू  राजसी  िलैखन्ह।  बाबूजी मां के  जी जाि  सॅ चाहैत  हलछथि  \nडाक्टर  गांगुली केँ  कहैत  िलछथि -‘डाक्टर  साहेब -निजय  के  मां के  नक ि ु भऽ जेतैखन्ह  तऽ हम  बच्ी ् या सभक ेँ  कोिा  सम्हारबै? \nकहुिा  हुिका  बचाललअ , कोिो  उपाय करू। ’ बड़का  सॅ बड़का  डाक्टर  अबैत िलाह  मास मास दद ि  धरर  अंग्रेज डाक्टर  िाटनकि  \nआ िललिी  रंजि  दत्ता क  इलाज  चलैत  िलै  मुदा  कोिो  फायदा  िनह।  महीिा मे बीस-बीस ददि  धरर  ब्लीहडिंग होइत  रहैत  \nिलैखन्ह।  आखखर  एक  ददि  अयलाह  डाक्टर  निधि  चन्ि राय  जो  बंगालक  मुख्मंत्राी िलाह।  निधि  बाबू अयला  पर घर मे आडकर \nभेलै  ‘साइलेन्स प्लीज।’ \n      निधि  बाबू पंीाच  छमि  धरर मांक  िब्ज पकड़िे  सोचैत  रहलाह।  \n-फ े र बजलाह -‘रेनडयम थेरेपी दी जाए। ’ दादी बात बुझलछथि  िनहमुदा  बुझेूलैखन्ह  बहुत  खरचाबला  इलाज  ि ै । ओ बाबूजी के  \nअपिा  लग  बजा  कऽ  कहलछथि -‘बाउ! सभ टकातऽ  बहुए  मे खरच  भऽ रहल  िऽ।  सात-सात गो  बच्ी ् या जन्मांकऽ  ध्ऽ \nदेलथुि  ओकरो  सभ्ज्ज्ञक िाजते  सोचऽ।  ई िखरािाली  पलंग  पर सूतल -सूतल  तोरा  िचा  रहल  िऽ  .............।’  \n      मां क  ब्लीहडिंग बंद  भेलैखन्ह  मुदा  टािलसल  बनि  गेलैखन्ह।  अनह  बीच बड़का  भैयाक  ब्याह तैय भऽ गेलैखन्ह।  बाबूजीक  जजगरी  \nदोजत  बालूरामजी  क े नडयाक  भाईक  बेटी सॅ। एक  ददि  भोर -भोर  बालूरामजी  हमरा  घर पर अयलाह।  जाड़क  समय िलै।  बाहर  \nिला  रूम  मे बदामक  हलुआ  खाइत  बजलाह  -‘भैया साँिर ! अहॉ  हमर  छप्रय छमत्रा िी हम  एनह  छमत्राता केँ  आपसी सम्बन्ध् कऽ  \nजथायी बिाबऽ  चाहैत  िी।’ बाबूजी कहलछथि  ‘से कोिा  हम  बुझलहुँ  िनह। ’ ‘देखू  अहॉक  बेटा अछि  आ रघुक  बेटी हमर  भतीजी \nअछि।  टकाहम  दू  लाख  गनि  देब  बस अहॉ  हॅ  कनह  ददअऽ। ’ \n      - ‘बालू ! मात्रा टकाक  बात िनहि ै  हमरा  सोचबाक  समय ददअ।  लड़की  कतेक  पिल  ललखल  अछि ?’ \n‘अहॉक े  िौकरी  करयबाक  अछि।  अरे घर गृहजती सम्हारबाक  लुनड़  िै ’। एतबा कनह  ओ अपि  पगड़ी उतारर बाबूजीक  पैर पर \nघऽ देलछथि।  बाबूजी गुम्म भऽ गेलछथि।  दोसर  ददि  हम  सभ होमऽ  िाली  भाभी के  देखऽ  निक्टोररया  मेमोरल  पाि ूि ल ा गेट \nपर गेलहुँ।  मां गेलछथि  डाक्टर  गांगुललयो  क ेँ ।  मां के  सबसे िेिी  हमददक , सबसे बड़का  साइकोथेरानपजट , समसत घरेलू  \nसमजयाक  सलाहकार  िछथि  डाक्टर  गांगुली डाक्टर  साहेब  के  बड़का  भाई अपल  गांगुली िछथ  बाबूजीक  सालललसटर।  गांगुली \nबाबू बड्ड पैध् घरािाक  लोक।  मांक  कहब  ि ै खन्ह कु  समय तीिेटा संग दैत  िै  पुललस , िकील  आ डाक्टर  गांगुली पररिारक  \nबड़का  बेटा पुललस  निभाग  मे उच्च पद  पर िछथि  मांजझल  अनिल  बाबू िकील  हुिका  सॅ िोट  भाई उदयि  जे  नक च्छु  कोरेिा  \nिुघु  गाि  कोरे  ओ कोनबता  लेखे। ’ \n      हॅ  तऽ भाभी के  देखख  मां बजलीह -‘बांगुली बाबू! लड़की  बड्ड दुबर  कमजोर  बुझाइििे ?’ \n      िनह , िनह।  सेठािीजी ब्याहक  बाद  तऽ सब लड़की  मोटा  जाइत  ि ै ।’ \nमुदा  गांगुली बाबू रंग श्याम िै  से?’ \nसे तऽ श्यामा मां क  रंग कारी  ि ैखन्ह। हमरा  बंगाली समाज  तऽ चोख , िाक  देखै ’ि  मैदा  सि  उज्जर  के  कोि  महत्ि। \nबड़का  भैया िौनकि  छमजाजक  लोक  देखब  मे खूब  सुन्दर। ओइ समय मे ग्रेजुएट। तैीॅ बाबूजीक े  लड़की  देखलाक  बाद  मि  मों \nभेलैखन्ह  बेटाक  लायक  पुतौही िनहहेती।  मुदा  दोजतीक  कारण  नक ि ु िनहबजलाह।    31 \n \n      मामाजी पूिलछथि -‘बनहि  ! लड़का  राजी  अछि ?’ \nमां कहलछथि - ‘हॅ। ’ \n-तखि  हम  की  कहू  - ‘अहॉ  आ जीजा  जी कनहयो  व्यिहाररक िनहहोएब।  \nएखि  सरलाक  ब्याह मे एतेक  खचक  भेल।  बेटीक  बाप पाइबला  लोक  ि ै । एत आयत तऽ एकटा  अंग्रेज गििोस  राखख  देबै -पूरा \nट्ेहििंग भऽ जेतै।  \n      -ई तक क  बाबूजी के  िीक  लगलैखन्ह।  कहलछथि -जयक ु मार  ठीक े कहैत  िछथ।  पिा -ललखाकऽ  स्माटक बिाओल  जा  सक ैं ’ ि।  \nसरला  दीदीक े  सास तऽ मैनट्कक  परीक्षा िनहदेबऽ  देलछथि।  बाबूजी नििि  िलाह।  तै मां के  कहैत  िलछथि  ‘अजयक  मां! \nदेखबै  हम  तोता , मैिा  केँ  खूब  पिेबै ’-हमरा  आ सरोज  केँ  तोतो , मैिा  कहैत  िलछथि  बाबूजी। बाबूजी अपिे  मात्रा चौथा  पास \nिलाह  मुदा  जिाध्याय सॅ तेहि  फराकटेदार  अंग्रेजी बजैत  िलाह  जे  क्यो  ग्रेजुएट की  बाजत।  सररपहुँ  बाबूजी जीनियस  ब्यक्क्त \nिलाह।  मुदा  माों अपिा  कों  बाबूजी सॅ िेिी  बु(िीमाि  बुझेीैत िलीह  िेिी  महीिी आ सोनपफयािाक  दाबी िलैखन्ह।  कोलहकिंगक  \nबेटी िलीह।  िािीक  आंगिको  बैसऽ लेल  चॉदीक  लसल्ली िलैखन्ह।  मामा एकलौता  बेटा। चचाकरा  चाररटा  मामा िलाह।  पाँचो  \nभौजाई  के  पाँच -पाँचटा  हीरा िलैखन्ह।  आ हमरा  गुप्ता पररिार  मे पनहलबेर  पॉचटा  हीरा क  जेिर  मां के  िलैखन्ह  तकरबाद  सल्लो  \nदीदीक  सासुर  सॅ हीरा किेकलेस , अंगुठी, टाप्स िाकक  िल  सभटा िलैखन्ह।  बड़का  भैयाक  ब्याह खूब  ध्ी ू मधम सॅ भेलैखन्ह।  \nपन्िह ददि  घरर  उत्सि चलल।  बाबूजी नहया  खोलल  खरच  कयलैखन्ह।  सब िोकर  चाकर  के  इिाम  भेीॅटलै  उतबे िनहओकरा  \nसभक  गांि  मे जे  कजक  िलै  से हो  चुकता  कएल  गेलै।  खूब  दाि  ध्मक मे खचक  भेलै।  \n      बाबूजी हमरा  सॅ पूिलैखन्ह  - ‘तोीेरा  दाई  मां के  की  ददऔ ?’ \nहम  कहललएखन्ह  - ‘सोिाक  चेि  आ क ं गि। ’ राधिसक  इ सुनि  जरर  गेल।  िनहबदाकजत  भेलैं  तऽ बाजल -इंह , चमेलोक  मां सोि  \nपनहरत ..........? मुँह  िे  काि  बीच मे दोकाि। ’ \nदाई  मां के  बाबूजी दू  भररक  चेि  आतीि भररक  क ं गि  देलछथि  । हमर  खुिीक  ठ े काि  िनह।  दाई  मां के  कहललएन्ह -‘दाई  मां \nबररयात  मे अहूँ  चलब  राध  सि  लाल  साड़ी पहर  कऽ। ’ \n-दाई  मां बजलीह  - राम  - राम बुच्ी ् यी एहि  बात िनहकहू  हम  निध्िा िी। आइ हमर  घरिला  रहैत  तऽ.......’ \nदाई  मं के  उदास  भऽ एिा  बजैत  सुनि  हमरा  भेल  कोिो  अध्लाह बात हम  कनह  देललए।   \n      भाभी आनब गेलीह।  नििाहक  बाद  भैया नबमार रहऽ  लगलाह।  आब हमरा  बुझाइत अछि  जे  मि  लायक  पत्िी िनहभेलैखन्ह  \nतयॅ हुिकर  ििकस  ब्रेक डाउि  भेल  िलैखन्ह।  मुदा  मां के  भ्रम िलैखन्ह  जे  क्यो  टोिा -मोिा  कऽ  देलक ै ए।  बाबूजी बहुत  दुखी  रहैत  \nिलाह  इ की  भऽ गेल  बेटा क  संग। भाभी एको  आखर  अंग्रेजी िनहजिैत  िलीह  िे  पिबा -ललखबाक  सेहंता  िलैखन्ह।  िमास  \nधरर  सांजझ भेर छमसेज  निस्ल्कि माथा हुिका  संग माथापच्ी ् यी करैत  रहल  मुदा  कोिो  फायदा  िनहभाभीजी  क े ीॅ  पिबा  मे \nमोिे  िनहलगैत  िलैखन्ह।  हारर  थानक  कऽ  छमसेज  निस्ल्कि बजलीह -छमजटर  गुप्ता-िी इजए  राैंग मैच  फार योर  सि  .............दे  \nआर पोल्स अपाटक।’ िरैत  नपअर  सांजझक  ज्योछत समुिी लहरर  संग छमझराकऽ  हररयर  भेल  जाइि।  एखिे  कनिकाल  मे इ \nसमजत  दृश्य कारी  भऽ जेतै ’। दूर  पुरिका  नकलाक  बुजक  पर िारंगी रंगक  रोििी  जरऽ  लागत।  पता िनहपफोकस  लाइट  कतऽ  \nनपफट कयिे  ि ै । एतऽ बरांडा पर सॅ देखिे  लगै ’ि  जेिा  गुच्छा क  गुच्छा रोििी  समुिक  लहरर  सॅ बहरा  कऽ  नकलाक  देिार  आ \nबुजक  पर छिनड़या  रहल  ि ै । िनहजानि  नकयेक  एतेक  दूरो  सॅ ई जादुई -माहौल  मे डूयब्रि नि क  क े र  कारी  समुिी राछत हमरा  बड्ड  32 \n \nिीक  लगै ’ि।  तरेगण  क े हि  चटख  लगैत  ि ै । तेहिे  अपूिक  लगै ’ि  िारंगी रौििी  मे डूबैत समुिक  लहरर।  होटल  क े र  डेक  सॅ \nबान्हल  पॉच  िहटा  मोटर  िोट  लहरक  कोर  मे मचलै ’ि  हम  दूिू  ऑखख  ई दृश्य पीनि रहल  िी। हमरा  लेल  मिोरम  दृश्यक \nअिलोकि  आिश्यको अछि  अनह  ििा  मे हम  अतीतक  छिलका  सोनह  सकब।  कखिौकऽ  दूर  घुमािदार  सड़क  पर कोिो  गाड़ी \nतीव्र गछत सॅ भगै’ि  तथानप बहुत  िान्न्त िै  िातािरण  मे। िपाक  सॅ एकटा  माि  लहररक  ऊपर क ू दलै  दूर  बहुत  दूर  चलल  गेलै।  \nहमर  तन्िा टूटल।  अस्ख्यासऽ लगलहुँ  की  सोचैत  िलहुँ  कथी  यादों ?  \n      हम  सोछच  रहल  िी। सोचैत  जा  रहल  िी। हमरा  चारू  कात  रातुक  क ु हेस  खूब  सघि  भऽ गेल  अछि।  ददकक  अिुभि  होइि।  \nजिैत  िी ई ददक  हड्डीक भीतर घुसल  अछि  एकर  कोिो  इलाज  िनह।  \n      स्मरण करबाक  प्रयास करैत  िी लगै ’ि  जेिा  बेर बेर कोिो  अदृश्य दैत्यक  पंजा  मुँह  के  जोर  सॅ दानब  रहल  अछि  असहड्ढ \nपीड़ा सॅ किमिा  रहल  िी। िनह , आब िनहचुप  रहब  हम।  हम  कह  चाहैत  िी अहॉ  सॅ हुिका  सॅ सब सॅ। अपिा  मां क  लेल  \nदुखी  होएब  िा  हुिकर  स्मरण क  ई अथक िनह  जे  हमरा  हुिका  प्रछत जिेह  अछि।  ओ तऽ कनहयो  अपिा  कोर  मे लऽ  हमरा  दुलरो  \nिनहकयलनि।  घंटो  हुिका  रूमक  चौकठी  लग  ठाि  देखख  अपिा  लग  बजौतीह ......... िायद  अपिा  लग  रजाई  मे सुतौतीह। \nमुदा  िनहकनहयो  कनिको  काल  ले  अपिा  लग  िनहआब  ऽ देलनि।  मां बैटीक  बीच एकटा  िाश्वत दूरी बिल  रहल।  मां हमरा  \nकनहयो  अपि  बेटी िनहबुझलनि।  ममत्िक  प्रसंग मे मोि  पड़ै’ि  दाई  मां एखिो  बुझाइि  कखिौक ’ दाई  मां दुलार  सॅ हसोछथ  \nरहल  िछथ।  पानििला  उज्जर  साड़ी, िील  िाला  बड़कीटा  ब्लाउज  सीध पल्ला  आंचरक  खंी ूट  मे बान्हल  खैिी।  भोर  सात \nबजजते  दाई  मां हमरा  रूम  मे पहुँच  जाइत  िलीह  आ तखिे  सॅ हमर  जजिगी  िुरू  भऽ जाइत  िल।  अनिते  हमरा  चुम्मा लऽ  कहै  \nिलीह  - बुच्ी ् यी ऊठू, जल्दी करू  सात बाजज  गेलै ........ तुरत जक ू ल  जयबाक  बेर भऽ जाएत।  मुीॅह -हाथ  धेआ दैत  िलीह  \nफ े र हुिका  हाथ  सॅ दूध्क  नगलास  लऽ  गटगट पीनब जाइ।  िुरू  भऽ जाइत  िल  दौड़  ध्ी ूप नकताब  कॉपी।  प्रफाक क  बटि  दाई  \nमां जल्दी करू .......पफीता कतऽ  िै ? दाई  मां हमर  बेल्ट, दाई  मोजा  िनहभोंटैए  ई िनहििका  जूता -मोजा।  देखखऔ  दाई  मां \nसरोज  हमर  ििका  जूता  मोजा  पनहर  लेलक  अछि।  सरोज  खोल  हमर  जूता .....।’ \n      ‘िनह , िनहदेबौ  जे  करबे  से कर। ’ \nदाई  मां सरोज  जूता  िनहदेलक  कािऽ  लगलहुँ  तऽ दाई  मां चुप्प करा  कहलनि -‘बुच्ी ् यी जक ू ल  जाय  मे देरी भऽ जायत।  आऊ \nपुरिक े  जूता  पनहर  ललअ  सरोज  मांक  दुलएआ  बेटी ि ै । सरोज  के  जक ू ल  जाइतकाल  मांक  िसक   \nराध  तैयार  करैत  िलै।  बनियॉ  सॅ चोटी  गूथै रीबिक  फ ू ल बिा  दैतत  िलै।  दाई  मां िीक  सॅ िे  गूथै िल  िे  रीबि बन्हैत िल।  \nक े ि  मे तेल  ततेक  िऽ  दैत  िल  जे  माथ पर चुअैत  रहै  िल  ऑखख  मे मोट  काजर।  मुदा  की  कयल  जाय  दीदी सभ लग  जा  कऽ  \nक े ि  बन्हाबी से साहस  िनह।  जक ू लो  मे संगी सभ हॅसैत  िल।  राध  सरोज  कों  तैयार  कऽ  िीलू  कों  तैयार  करैत  िल  नबल्लू  के  \nहररया।  खािा  मे सब ददि  एक े  चीज  भात, दालल  आलूक  भूजजया  से हो  जल्दी-जल्दी बस ि ुटबाक  डर। सरोज  आ िीलू  पनहिे  \nतैयार  भऽ जाइत  िल  मुदा  हमरा  सब ददि  नक ि ु िे  नक ि ु ताकऽ  मे देरी भऽ जाय।  क्यो  कोिो  िजतु  एकठाम  िनहरह ऽ दैत  िल।  \nकनहयो  जाइत  काल  देखख  जूता  मे पॉललि  िनहभेल  अछि  दाई  पॉललि  करऽ  बैसए तऽ लेट  भऽ गेल।  दौड़ैत  गेलहुँ  ताबत बस \nहािक  बजबैत  भागल।  मुँह -लटका  कऽ  घर घुरलहुँ।  मां आठ बजे  सॅ पनहिे  उठ ै त िनहिलीह।  बाबूजी भोरे  6 बजे  जूटमील  जाइत  \nिलाह।  हमर  देखखते  मां गजक  लगलीह।  ‘बस ि ुनट गेलौ  िे  आब बैस घर मे के  जेतौ  जक ू ल  पहुँचाबऽ। ’ \n      दाई  मां कहलछथि -बहुरािी ! कनि  दरबािजीक े  कनहयौ  िे  - ‘टैक्सी पर बैसरा  देछथि। ’ \n      ‘पाई िनहलगै  िै  टैक्सी मे।’  33 \n \nफ े र दाई  मां कते  निहोरा  कयलनि  तखि  जक ू ल  गेलहुँ।  \n      एखि  नक ि ु सोछच  िनहपबै  िी। बाहर  रोििी  जगमगा  रहल  िै , िीचां  डाइहििंग हॉल  मे बीथोबि क े र  लसम्फिी बाजज  रहल  \nि ै । आ एत बरांडा मे हमरा  चारू  भर रतुका  सन्िाटा पसरल  अछि।  ई सन्िाटा हमर  संग कखि  िोड़लक ? भरल  लोकक  भीड़ \nमे एसगरे तऽ रहैत  िी! बड़का  घरक  बेटीआ बड़का  घर क  पुतौहु  दून्िू ठाम सम्पन्ि मुदा  हुम  क े हि  निपन्ि िी कतेक  अभाि  \nझेलैत  रहलहुँ  अछि ! ददक  क  संग सुतैत रहलहुँ  ददक  क  संग उठलहुँ  कहाँ ? साबुत बॉचल  िी। \n      नििाहक  एक  साल  के  बद  भाभी जी केँ  बेटी भेलैखन्ह।  बाबुजी िाम  राखलछथि  - गुडीó। गुडीó िाजति  मे गुनड़या सि  \nिल।  रंग िलै  दादी सि  दुस्ध्या  गोर  मां सि  कटगर  आँखख  िाक  आ पापा सि  तेजजिी  ददमाग।  दू  िषक  पुरैत  - पुरैत ओ रंग - \nनबरंगक  खेल  करय  तोतरा  तोतराक  गीत गबैत िल  ओकरा  संग खूब  मोि  लगै  िै  सबसे मि  मोनह  लैत  िल।  एक  ददि  भाभी \nआकरा  कोरा  मे लऽ  बरांडा  पर ठानि  िलीह  गुडीó आ छचललयाँ  आ छचललयाँ  कहैत  रेललिंग  सॅ िीचा  झुकलै  आ मां क  हाथ  सॅ \nससरर  गेलै।  तीि तल्ला  पर सॅ िीचाँ  खसलै  कोि  काल  नबसा गेलै  से िनहजानि।  गुडीóक  नियोग  सॅ बाबूजी भीतर सॅ टूनट \nगेलाह।  कखिौ  गुडीóक  नबसरर िनहपबैत  िलाह।  हरदम  ओकर  बाललला  मोि  पड़ैत िलैखन्ह।  दस  मास बीतैत-बीतैत-भाभी \nजी केँ  बेटा भेलैखन्ह।  मां बड्ड प्रसन्ि िलीह।  चांदीक  थारी बजौलनि।  खूब  इिाम  बक्खसीस  बॅटललनि।  मुदा  बाबूजी किैत  \nग्हलाह  गुडीóक  निरोग  मे। िायद  तानह  ददि  बाबूजी को  व्यापार मे बहुत  घाटा भेल  िलैखन्ह।  बाबूजी जीिि  मे पनहलबेर  एहि  \nघाटा उठौलनि  िल।  समय कच्क  बाबूजी कों  सेदठया ओतऽ िर्किंग  पाटकिर  लिप  जिीकारऽ  पड़लनि।  काका  सभ व्यंग्य मे कहैत  \nिलछथि  ‘भैया! अहाँ  सेठजी सॅ बाबू बिलहुँ  आ आबतऽ िौकरी  करऽ  लगलहुँ !’ खैर  सेदठयाक  ओत कहबा  लेल  िर्किंग \nपाटकिरलिप  िलै  मुदा  बिबारी लाल  सेदठया बाबूजीक  कोिो  निणकय  पर दखल  िनहदैत  िलनि।  जितंत्रा रूपों  निणकय  लैत  िलाह।  \nनहिका  अिुभि  सॅ सेदठया कों  खूब  आमदिी बिलै।  मुदा  आमदिी बनिते  ओकर  िीयत ब्रोली गेलै  नहजसेदारी  मे बड्ड बेईमािी \nकएलक।  मि -मुटाि  बनि  गेलै।  जूट  बाजार  मे इ खबरर  पसरर गेलै।  मामाजी के  जियं  जूटमील  िलैखन्ह  हुिका  भिक  लगलैखन्ह।  \nओ मां के  कहलछथि -‘जीजा  जी पानि  मे रनह  कऽ  मगरमच्छ  सॅ असरर  ठिलनि  अछि।  हमरा  जिते  एकर  पररणाम -िीक  \nिनहहेतै ’।’ मामक  आिंका  निमूकल  िनहिलैखन्ह।  बाबूजी कों  जजगरी  दोजत  समध् िीबालूरामजी  आ बिबारी लाल  सेदठया जहर  \nदऽ  मारर  देल  क ै खन्ह।  \n      ‘दोसर  ददि  अखबार  मे ईसिसिीक  खबर  िपलै  ‘ प्रलस( उद्योगपछत श्री सॉिर  मलजी  गुप्ताक मृतिरीर  ..... रहजयमय  \nमौत। लाि  सोिा  गािीक  बाथ हाउस  मे पाओल  गेल। ’ मॉ क ु हरर  उठलीस जाललम ! एक  तऽ बेकसूर  पछतक  हत्या कयलक  \nीोसर  देितासि  पुरूष  पर एहि  छघिाउि  इल्जाम ! बाबूजी मौत के  बाद  िनहमां  के  कहॉ  सॅ अतेक  िक्क्त  आनब गेलैखन्ह  जे  \nकनहयो  पािाकि  त्यौहर आ िुभ  काजक  अलािा  कनहयो  पलंग  सॅ िीचाँ  पैर िनहरखैत  िलीह  कनिको  िोर  गुल  भेला  पर माथक  \nददक  सॅ बेहाल  भऽ सैररडि  खाइत  िलीह।  से िेरिी  जकॉ  दहानड़  कऽ  बजैत  िलीह -हमर  पछत मुइलाह  िनहहुिका  राक्षस सभ \nमारर  दे लकनि।  हमर  घर उजनड़  गेल।  हत्यारा सभ के  कनहयो  चैि  िनहभेँटतै  हमरे  जकॉ  बहु -बेटी कितै। ’ \n      िायद  ऊपर बला  मांक  आतकिाद  सुिलनि  बालूराम  जी आन्हर भऽ कऽ  मुइलाइ  आ बिबारी लाल  सेदठया बीस बरस धरर \nजाबत  जीनित  रहल  घर सॅ बाहर  िनहबहरायल  अपंग भऽ गेल।  पफ े फड़ा मे से हो  कोिो  खतरिाक  नबमारी भऽ गेलै  प्रायः \nआस्क्सजि पर ददि  खेपलक।  \n      ओ राछत  कनहयो  िे  नबसरत बड्ड बोजझल  िातािरण  िलै।  मां एक -एक  कऽ  अपि  पाँचो  हीरा खोललनि  आर दोसरो  जेिर  \nखोलल  लेलनि  लग  मे मात्रा सल्लो  दीदी िलछथि।  मां सल्लो  दीदी कों  कहलछथि  दादी या काकी  सीा पता िनहचलै  जे  हम  जेिर   34 \n \nखोललकऽ  कतऽ  राखलहुँ  ओररया कऽ  राखख  दे। ’ हम  जतब्ध् िलहुँ  नक ि ु िे  पफ ु राइत िल।  मां लग  ठानि  सरोज  सॅ पूिललऐ  \nदीदी, हाटक  पफ े ल ककरा  कहेीै  िै ? की  होइ  िै ? दीदी जिाब  मे कहलनि  - ‘एंखि  चुप्प रह। ’ \n      भोरे  बड़का  भैया आनब गेलाह।  अखबाक  समाचार  पनि  मारिाड़ी समाज  आश्चयकचनकत िल  तकरा  संग एहि  सलूक ! \nकाका  सभ पोजटमाटकम  के  बाद  दूपहर  मे लाि  अिलनि।  ‘ज़हर  खुआक  हमरा  भाई के  मारलक  हम  बदला  लऽ  कऽ  रहबै। ’ \nमुदा  के  बदला  लेलक ै ? हमरा  ओ दृश्य िनहनबसराइत  अछि  जखि  बाबूजी के  चारूभाई  कन्हा  पर अथी पर लऽ  गेलछथि।  \nबाबूजी चारू  कन्हा  पर िलाह  पाि ू-पाि ू दूिू  भाई आ जीजा  जी तानह  संगे सैकड़ाों  लोक।  अिनगित  गाड़ी। हम  खखड़कीक  िड़।  \nहमरा  सभ मे क ु मारर  लड़की  श्मिािघाट िनहजाइत  ि ै क।  मिे  मि  होइत  िल  ई हमर  बाबूजी िनहिलाह  जकरा  सभ िेिे  \nजाइत  ि ै । मूँहो  तऽ झाँपल  िलै।  िनहरनह  भेल  तऽ दाई  मां सँ पूिललऐ -दाई  मां, दाई  मां, हमर  बाबूजी औता िै।  ई जरूर  ककरो  \nआि  लोकक  लाि  हेतै।  झूठ े खबरर  िै  जे  हमर  बाबूजी कों  जहर  खोआ  कऽ  मारर  देलक ै खन्ह। ’ \nदाई  मां तऽ अपिे  किैत -किैत  बेहाल  िलीह -हे  भगिाि  क े हि  ददि  - \nदेखयलह ......।’ \nकनिते -कनिते  दाई  मां हमरा  आ सरोज  कों  िहौलक।  हम  किैत -किैत  सुछत रहलहुँ  फ े र कािब  सुनि  निन्ि टूटल।  देखललए -घाट \nपर सॅ सब घुररकऽ  आयल  िलाह।  डाक्टर  गांगुली मां क  िब्ज पकनड़  कऽ  बैसल  िलाह।  मां जोर -जोर  सॅ बजैत  िलीह -\nडाक्टर  साहेब  हुिकर  हत्या कयल  गेलैखन्ह।  हत्यारा हमर  सोहाग  उजानड़  देलक।  \n‘भाभी अहाँ  िान्त रहूँ ! हम  सभ बदला  जरूर  लेबै। ’ \n‘कोिा  बदला  लैबै ? आब हम  बाल  बच्चाक  पोसब  की  घर-द्वारर बेचकऽ  ममला -मुकदमा  लड़ब ?’ \nबहुत  ददिक  बाद  सल्लो  दीदी कहिे  िलीह  जनहया  बाबूजी दुनियॉ  से गेलाह  तनहया  मां लग  मात्रा पाँच  सौ टका  िलैखन्ह।  \nबाबूजीक  अचािक  मौत भेलैखन्ह।  सब टका  पाई तऽ बालूजीक  गददी मे जमा  िलै।  आर कतऽ  कतऽ  पाई िलैखन्ह  से ककरो  \nबूझलो  िनहिलै।  बालूजी  तऽ सभटा टका  पचाइए  लेलछथि।  \n‘कास्ल्ह की  हेतै ’ बच्चा सभ के  कोिा  पोसब  पालब ? मां एनह  िगुंता  मे सदछत  काल  रहैत  िलीह।  एक  ददि  बड़का  कका  \nकहलछथि -भाभी आब रईसी िनहचलत  बड़ा बजारक  मकाि  मे चलू  आई दाई  िौकरक  पफौज  हटाऊ। ’ \nमां मुँह  झपिहहिं कहलछथि -हम  कतौ  िनहजायब  जेिा  होइत  एलैए  तनहिा  सब हेतै  हुिकर  माि -मयाकदा  मे बटाð िनहलागऽ  \nदेबै। ’ \n‘खचाक  चलल  कहाँ  से?’ \nभगिाि  देछथि।  जिगक  मों बैसल  बाप अपिा  बाल  बच्चाक  एतबो  ख्याल  िनहराखछथि ?’ \nएहि  पफ ु हनड़ औरत कों  के  समझाओत? खखलसयाक  बड़का  कका  चलल  गेलाह।  \n‘मामला -मुकदमा  लेल  टका  चाही ? दोसर  कका  बजलाह।  तऽ मां कहलछथि - हम  पैघ खािा  दािक  बेटी िी अिपि  गंिार  \nिनह ! हमरा  अपिा  बाल -बच्चा भनिष्य देखबाक  अछि।  मुकदमा  कोट -कचहरी  सॅ हमरा  सभ के  सबूत अछि।  सार सेदठया के  \nपफॉसी ददया  सक ै िी।  भाई साहब  खािकदािक  िाक  िलाह। ’  35 \n \nसे जे  होइ  मुदा  हम  मामला -मोकदमा  क  चक्कर  मे िनहपड़ब ! के  जािए  कास्ल्ह ओ निजय  संग नक ि ु कऽ  बैसए!’ \n‘की  निजय  एसगर  िै  बाप िनहिछथि  तऽ कको  सभ मरर  गेलै ? खैर  अहाँ  के  जे  इच्छा होए  करू  हम  सभ िनहबाजब। ’ मंजझलो  \nकका  चलल  गेलाह।  \nमामा - मां के  कहलछथि -बगल  मे जे  खालल  जमीि  िै  तानह  मे मकाि  बिा  कऽ  नकराया  पर लगा  ददऔ।  मासे-मास टका  भोंटैत \nरहत  घरक  खचक  लेल।  \nमां कहलछथि  ‘मकाि  बिाबऽ  लेल  बहुत  टका  चाही  हम  कतऽ  अिबै  ओतेक  टका ?’ \n‘हम  बात तऽ कहलहुँ  लाख  टका  क।  तखि  रुपैया  पैसा एखि  हमरो  हाथ  पर िनहअछि।  अहाँ  जनिते  िी सोध्पुरक  कारखािा  \nबन्द भऽ गेल  अछि। ’ \n‘भैया हम  अहाँ  सँ टका  कहाँ  मंगैत िी?’ \nओनह  राछत  भैया बाबूजी के  सपिा  मे देखलछथि  बाबूजी कहलछथि -‘अहाँ  सभ जुनि  घबराऽ बड़का  छतजोरीक  दनहिाकातक  \nड्राअर खोललक  कनहयो  मां के  देख। ’ भैया हड़बड़ाक  उठलाह  मां के  जगा  कऽ  सभटा बात कहलछथि -। मां छतजोरी  खोललनि।  \nदनहिा  ड्रॉअर मे बैंक  के  पासबुक  िलै  जानह  मे दस  लाख  टका  जमा  कयल  िलै।  पासबुक  मे मां आ भैया दूिू  गोटेक  िाम  \nिलैखन्ह  भोरे -भोरे  भैया बैंक  गेलाह  टका  निकालिनि  काजग  िाजते  आर टका  दोसर  बैंक  मे जमा  कऽ  देलछथि।  मां अपि  हीरक  \nचारू  चुड़ी बेच  देलछथि।  श्रा( कमक  मे कोिो  कभी  िनहकयल  गेलै।  \nअइबेर  ददिाली  मे ककरो  उत्साहे िनहिलै  कहुिा  निध् पुरल  गेलै।  ददिालीक  बाद  बगलबला  खालल  जमीि  पर मकािक  िेउ  \nदेल  गेलै ’  \nध्ीीरे-ध्ीीरे मकाि  बनि  गेलै।  \nकास्ल्ह राछत  मे अजीब सपिा  देखलहुँ।  राछत  मे बारह  बजेक े  बाद  ऑखख  मुििे  होएब।  सोचैत -सोचैत  अचेति  अिजथा  मे घॅसैत \nचलल  गेलहुँ।  सपिा  मे देखललऐ  हम  एकटा  पैद्य रूम  मे बन्द िी। क्यो  हमरा  ददस  झपटैत अछि।  आ हम  िलांग  मारर रूम  सँ \nबाहर  लाबी मे भगैत जा  रहल  िी। अचािक  एस्क्जट देखाइत  अछि।  हम  घड़घड़ाइत घुमािदार  सीिी पर उतरैत जा  रहल  िी \nबुझु जे  दस  मंजजला  सॅ एक  छमिट  मे उतरर  गेलहुँ।  बड्ड हॉनक  रहल  िी। देह  थानक  कऽ  चूर -चूर  भ्ज्ज्ञऽ गेल  अछि।  बुझाइत अछि  \nजे  क्यो  रजसी सॅ करेज  बाखन्ह रहल  अछि। ......फ े र एकटा  जिीचमिंग पूल ........िनहई  तऽ गंगा िदी िै  बड्ड तीव्र िेग  ठहरल  पानि  \nिनह।  तखिे  एकटा  िोट  लड़की  के  देखैत  िी चारर  पाँच  बरसक  ओकरा  हेलऽ  िनहअबैत  ि ै । ऊब डूब भऽ रहल  अछि।  अरे ई \nतऽ डूनब रहल  िै  हम  झटनक  कऽ  ओकरा  लग  गेलहुँ।  अपिा  दूिू  तरह्थी पर ओकरा  उिटा  पाररकऽ  हेलिाई  सीखा  रहल  िी। \nधरक  तेज  प्रिाह मे हम  तलमलाइत  िी। मि  मे होइत  ई हररद्वारक गंगा फ े र होइि  िनहई  बंगला  देिक  प(ीा ि ै । प(ीाक  \nधरक  एहि  तीव्र िेग ! खैर  ओ बच्ची हेलिाई  सीख  गेल।  आब ओ भभाकऽ  हँलस  रहल  अछि।  \n‘देखू , आब हमरा  हेलऽ  आनब गेल। ’ हमरा  हमरा  ई सुनि  अद्भूत आिन्द भोंटल।  प्रसन्िता सॅ कहललऐ - हं , बेटा एनहिा  हेलब  \nसीखैि  सब।’ \nभोरे  निन्ि टूटल।  खखड़की  सॅ देखलहुँ  दूर -दूर  धरर  अिन्त अथाह  समुि  मोि  पड़ल  खुका  सपिा।  अन्तकमिक  द्वन्द्व सॅ कनहया  \nि ुटक ारा भोंटल ! की  करु !! कलकत्ता  जायब  तऽ फ े र काजक  चक्करछघन्िी  मे घुमैत रहब।  ब्रेकफाजट  के  बाद  िापस  आनब  36 \n \nबरांडा  पर राखल  डेक  चेयर  पर ऑखख  मुनि  बैलस रहलहुँ।  नपफललप  जबरदजती  हमरा  समुिक  कात  मे पठौलनि।  हमरमोि  \nसमुिक  निरन्तरगजकि  सॅ घबरा जाइत  अछि।  हमरा  पहाड़  िीक  लगैत  अछि।  कास्ल्ह राछतबला  सपिा  फ े र मोि  पड़ल।  ओइ \nसपिाक  मतलब  िनहबुझाइल  कनहयो  जूडी सॅ भोंट होएत  तऽ पूिबै  जरूर।  ओकरा  साइनियाटीक  अिुसार  और सपिाक  \nनिश्लेषण की  हेतै। ’ \nनपफललप  आ जूडी भारत  सॅ एतेक  दूर  रनहतहुँ  कतेक  निकट  लगै ’ि।  िायद  कलकत्ता  मे एतेक  अपित्ि ककरो  सॅ िनहअछि  \nिायद  आब क्यो  दोजतो  िनहए  अछि।  कास्ल्ह राछतमे अपि  िेिपिक  बाते सभ सोचैत  सुतल  िलहुीॅ  ताहु  मे िेिी  मोि  पड़ल  \nिल  बाबूजीक  मृत्युक बात सभ। \nबाबूजीक  मृत्युक समय हम  लगभग  सािे  िौ  बरसक  रहल  होएब।  बाबूजीक  मृत्युक बाद  घरक  आर्थिंक हाल  ददिोददि  नबगड़ैते \nगेलै।  ओिा  बाहरी आडम्बर झाड़ फिूस , तोरण  सजाकऽ  यथास्जथछत रखबाक  कोलिि  मे मां जी जाि  सॅ लागल  रहैत  िलीह।  \nभीतर सॅ ररक्त -छतक्त भऽ गेल  िलीह  नक ि ु आर कठोर  मुदा  स्ध्या-पुता लेल  बहुत  जिेह  आिेि  बुझिा  जाइत  िल।  िसक  \nिलैखन्ह  राध  तकरा  हटा  देलछथि।  आब डाक्टर  गांगुलल  यो  िेिी  काल  िनहअबैत  िलछथि।  हं , आब दाई  मां हुिकर  आि -भगत \nमे लागल  रहैत  िल।  दाई  मां सलाहकार , सेनिका , हमददक  जे  बुजझ सभ िलैखन्ह।  मां क  पलंग -बड़कीटा  िलैखन्ह  से बाबूजीक  \nनबिा  सुन्ि लगैत  िलै  खाली -खाली  सि।  दाई  मां ओनह  घर मे िीचॉ  मे गदाक्क  ओिा  कऽ  हमरा  सुता दैत  िलीह।  सरोज , \nबुल्ली आ िोटका  भैया बाबूजीक  रूम  मे सूतैत िलाह।  िीलू  कनहयो  काल  िािीक  ओत रहैत  िल  कनहयो  दीदी लग।  हम  \nबाबूजी घर मे जाइत  घंटो  बरांडक  कोिा  मे बैसल  रहैत  िलहुँ।  आकाि  ददस  तक ै त  िलहुीॅ  तऽ ध्ीॅी ु आ-ध्ीॅी ु आ सि  लगैत  \nिल।  िेिी  काल  हम  गोरैया  छचड़ैं  सॅ बछतआइत रहैत  िलहुीॅ  मुदा  आब मोिे -मोि  बछतआइत िलहुँ  डर होइत  िल  फ े र जॅ  भैया \nसझ सुिता  तऽ की  करता  की  िनह।  गोरैया  जखि  रेललिंग  पर आनब कऽ  बैसैत िल  तऽ हम  पूि ै त िललऐ - \n‘ए छचनड़यॉ  कह  िे  हमर  बाबूजी कनहया  औता?’ कनहयोकऽ  जक ू ल  सॅ आनब तऽ सीिी पर चिैत  काल  मि  मे होइत  िल -\nबाबूजी अपिा  रूम  मे काि  सॅ टेललपफोि  सटौिे  बछतआइत हेताह।  मुदा  से ददि  कनहयो  िे  भेलै।  करीब  ि  मास बीतैत-बीतैत \nहमरा  निश्वास भऽ गेल  आब बाबूजी कों  िनहदेखबैखन्ह  ओ सत्ते हमरा  सभ कों  िोनड़कऽ  चलल  गेलाह।  तकरा  बाद  हमरा  संग \nदुघकटिा  भेल  भैया बला।  पैंटी मे जनहया  दाई  मां खूि  देखलनि  तनहये  सॅ मां क  रूम  मे हमरा  सुताबड़ लगलीह।  दाई  मां बहुत  \nदेर  घरर मां कों  मालीि  करैत  िलछथि  मां औधा जाइत  िलीह  तखि  मालीि  करब  िोड़ैत  िलीह।  मांक  संग मालीिकाल  खूब  \nबछतआइत िल  खाली  बाबूजी निषय  मे। हम  चाहैत  िलहुँ  जे  सभटा बात सुनि  मुदा  ऑखख  मुिा  जाइत  िल।  एक  राछत \nअधरछतया  मे निन्ि टूनट गेल  तऽ सुिलहुीॅ  मां हुचुनक  हुचुनक  किैत  िल  तइओ पैर दानब  ध्ीीरे-ध्ीीरे मां लग  पहुँचलहुीॅ।  आ \nदाई  मां के  दाई  मां उठलीह  हुिका  ऑखख  पनिया  गेलैखन्ह  हमरा  कहलनि -बुच्ची! मां कितीह  िनहतऽ  की  करतीह  दुःखक  पहाड़  \nखालस  पड़लैखन्ह  माथ पर। \nदाई  मां फ े र हमरा  लग  एलीह  तखि  िहुीॅए  सॅ पूिललऐखन्ह - दाई  मां ददि  मे मां के  किैत  िनहदेखैत  छिऐिह ! \nबुच्ची अहॉक  बहुत  जीिटिालीं  िछथ।  जनहया  सॅ माललक  निदा  भेला  कनहयो  राछत मे चैि  सॅ िनहसूतलनि।  मुदा  ददि  मे करेज  \nपर पत्थर राखख , सभटा भार  सम्हारैत िछथ।  कहै ’ िछथि -‘चमेललया  माथ हम  किबै  तऽ बच्चा सभ ददहरू  भऽ जायत।  कतेक  \nजति  सॅ स्ध्या-पुता के  पालैत  पोषैत  िलछथि।  एकरा  सभक े  कि  हेतै  तऽ हुिकर  आत्मा दुखी  हेतैखन्ह। प्रात भऽ कऽ  ई बात \nहम  सरोज  दीदी के  कहललउ े  जे  राछत  मे मां दाई  मां संग बाबूजीक  बात करैत  िै  आ किै  िछथ।  सरोज  एक  िमर  के  चुगलखोर  \nओ ई बात बड़का  भैया आ भाभी कों  कनह  देलक ै खन्ह।  भाभी जी दूिू  दीदी कों  पफोि  पर कनह  देलछथि।  दूिू  बनहि  एनह  बात पर  37 \n \nमां के  पफोि  कऽ  बजलछथि  ‘मां अहां  एिा  किबै  तऽ हमरा  सभक े  के  देखत। ’ सुछमत्रा दीदी कहलछथि  फ े र सरला  दीदीक  \nपफोि  एलै -मां अहा  कनह  तऽ नक ि ु ददि  लेल  हम  आनब जाय  अहाँ  एिा  नकयेक  किैत  िी बाबूजी तऽ चललए  गेलाह  अहां  सब \nददि  अजिजथ  रहैत  िी एिा  मे अहूीॅ  िनहरहब  तऽ हम  सब तऽ टूअर भऽ जायब। ’ \nमां कहलछथि -‘िनहहम  कहॉ  किैत  िी के  कहलक  अहॉ  के ? हमर  तऽ चारूधम  सब तीरथ अहीं सब िी। हमर  घर तऽ मंददर  \nअछि।  आ अहांक  बाबूजी कतहु  िनहगेलाह  अछि  हमरे  सभ्ज्क बीच एखिहु  िछथ।  हं , हमरा  लोकनि  हुिका  देख  िनहपबैत  \nछिऐिह।  \nएनह  पफोिक  बाद  मां हुक्म  भेल  जे  आब छप्रया बच्चा बला  रूम  मे सूतत। आब सरोज  आ हम  एक  रूम  मे सूतैत िलहुँ  आ \nदोसर  रूम  मे िोटका  भैया आ बुल्ली। दोसर  रूम  मे सूतैत िलहुँ  मुदा  दाईमंीा  हरदम  हमरा  पर िजरर  रखैत  िलनह।  हमरा  \nयाद  अछि  बाबूजीक  देहान्तक  िायद  ि  मासक  बाद  सल्लो  दीदी सासुर  सॅ आयल  िलीह  नििाहक  दस  िषकक  बाद  बेटा भेल  \nिलैखन्ह।  मां चान्दी थारी बजौलनि।  रसगुल्ला  बॉटल  गेलै।  मुदा  भीतरे-भीतर हुिका  छचन्ता सॅ मि  बेचैि  िलैखन्ह  खखचनड़क  िेग  \nमे बहुत  खचक  होइत  िै  कोिा  हेतै ’? आइ ओ रहछथि  तऽ कम  से कम  पच्चीस हजारक  खखचनड़  देल  जाइत।  नबल्लू  भेल  िलैतऽ  \nिािदर  िेग  बाबूजी पठौिे  िलछथि।  आइ सॅ पैंछतस िषक  पनहिे  पच्चीस हजार  टकाक  महत्ि िलै।  हलांनक  बगल  मे मकाि  \nबनि  गेलै।  दस  हजार  टका  प्रत्येक मास नकराया  मे अबैत ि ै । आब घर खचक  लेल  मां निखश्चित भऽ गेलीह।  मुदा  ई ऊपरर  खचक  \nकोिा  निमाहल  जायत।  बाबूजी क  गेलाक  बाद  िायद  अनह  छचन्ता नपफनकर  सॅ मां क  जिभाि  मे छचड़छचड़ापि  आनब गेलैखन्ह।  \nबात-बात को  खखलसया  जाइत  िछथ।  \nमुदा  आर अहठाम  हम  नकयेक  मांक  अतीतक  पोथा  लऽ  कऽ  उिटा  रहल  िी? नकयेक  कखिौक  एकटा  असहम  िेदिा  यॅ क ु हिइ  \nउठ ै ि मि -प्राण?  \nक े हि  अन्सोहाँत लगैत  िै  अपि  मांक  आलोचिा  करब।  मुदा  बात िै  तेहिे   मां हमरा  कनहयो  जिेह  िनहदेलनि  मांक  ममता \nक े हि  होइ  िै  हम  कनहयो  िनह  बुझललऐ ! तकर  कारण  इएह  जे  हम  चाररम  बेटी िललऐ।  अइमे हमर  कोिो  दोष ? मां चाहैत  \nिलीऐ  तीिटा बेटी कछिए  आब बेटा होमए।  तऽ की  गुप्ता हाउस  मे बेटी क  रूप  मे जन्म लेब  िा  बेटाक  रूप  मे हमरा  िि  मे \nिल ? ओिो  कखिौ  काल  मां पर  दया  होइि - हुिका  जजिगी  मे भेटँलनि  की ? संघषक मात्रा संघषक। मुदाइ  हो  सत्य िै  जे  ओ \nजियं  सुखक  छच डैू़ंक  पॉखख  िोछच -िोछच  कऽ  पफ े क ै त रहलनि।  मां एकटा  अहंकारी  जजद्दी बच्चा जकां  िलीह  जे  परसल  थारी \nपटकी  भखलो  बैसल  रहै  ि ै ीै। िनहजानि  नकयेक  हुिका  व्यथा आ त्रासदी मे कोि  सुख  भोंटैत िलैखन्ह।  मंच  पर एक  सफल  \nनिदोिक  जकाँ  हमरा  सभक ेँ  अपि  त्रासदीक भागीदार बिाइए  कऽ  सांस लैत  िलीह  कखिौ  अपिे  व्यछथत  रहैत  िलीह  तऽ \nकखिौ  पर पीड़ि सॅ सुख  भोंटैत िलैखन्ह।  हुिकर  बोली -िाणीक  आिमकता  आ िब्दक  चाबुक  तड़ाक -तड़ाक  पीठ पर पडैू़त \nिलै  िील  नििाि  रनह  जाइत  िलै  आ लोक  ददक  सॅ क ु हनड़  उठ ै त िल।  \nहम  आ िोटका  भैया मां क  कोप  भाजि  िेिी  काल  बिैत  िलहुँ।  हमरा  बुझिा  जाइि  मां क  दृछिकोण  सॅ मनहला  क  जन्म पाप \nिला  मनहला  मािे  एहि  हीि स्जथछत जेहि  क्यो  गुलाम  होइ  जे  माललक  नबिा  जीनित  िनहरनह  सक ै ’ि।  जँ  माललक  असमय \nचलल  गेलाह -लसिंहासि खालल  भऽ गेलै  तऽ युिराज  ओइ आसि  पर बैसथु। आ सेह  भेलै।  बड़का  भैया युिराजक  रूप  मे खालल  \nभेल  लसिंहासि निराजमाि  भेलाह।  मां के  हमर  नक ि ु िीक  िनहलगैत  िलैखन्ह।  िे  मुँह -काि  िे  पैध्-क े ि  िे  िमिर  देह।  सबसॅ \nिेिी  अखरैत  िलैखन्ह  हमर  जिजथ  कद  काठी  दसम  िषक  होइत -होइत  पीररयड्स िुरू  भेिाई  नकिोरी  जकां  उभार।  हरदम  टोक ै त \nिलीह - ध्म-ध्म करैत  चलै  िेँ  िहुँ -िहुँ  चल  ढंग सॅ बैस। कतेक  जोर  सॅ हँसैत  ि ेँ । क े िा  खाों  खाों  कऽ  खॉसैत  िँ  खाोंखी  दानब  ली  38 \n \nतऽ माल -जाल  जक ॅ ा  गरगराइ  िेँ  नकयेक।  कोिो  तरेहँ  चैि  िनह।  \nहमरा  एखिो  आनहिा  याह  अछि  मां के  पानि  पीबऽ बला  बहुत  सुन्दर िीिाक  क े टली  िलैखन्ह  जे  हमरा  हाथ  सॅ ि ुनटक ऽ पफ ु नट \nगेलै।  छचछचयाक  क  पुिलैखन्ह - की  पफ ु टलै। हम -हुिकर  आिाज  सुनिते  भुगलहुँ  पछिला  बरांडाक  रेललिंग  पर। एक  पैर अइ कात  \nदोसर  ओइ कात  ध्ऽ िीचॉ  खसबैतऽ  हमहुीॅ  मारर जायब।िीक े  हेत  मरर  जाइतऽ।  हमरा  मरला  पर कयो  कािबो  िनहकरत।  हं , \nएकटा  दाई  मां हमरा  ले ’ कितीह।  मां तऽ िनह  ए कितीह  हुिका  तऽ हम  मरर  जाइ  तऽ खुिी  हेतैखन्ह। हं  सरोज  आ बुल्ली \nकितै।  मुदा  मरलाक  बाद  हम  बुझबै कोिा  जे  के  किै ’ि  के  िनह ? दाई - मां कहै  िछथि  जे  अल्पआयु मे  मरैत िै  से प्रेत भऽ \nजाइ  िै ..... इएह  सभ सोचैत  िलहुँ  ताबत छचछचआइत  दाई   मां दौड़ल  एलीह  - बाप रे बाप। ई को  करै  िी बुच्ची।’ आ हमरा  \nस्ध्य कऽ  रेललिंग  पर सॅ उतारंलनि।  सोचत  िी तऽ लगैए  जे  क े हि  असहाय , अिाथ  सि  िल  हमर  बचपि ! िायद  बैध्ब्य मनहलामे  \nहीिभाि  आ असुरक्षाक  बोध् सॅ कठोर  जिभाि  भऽ जाइत  ि ै । \nमां एसगर भऽ गेल  िलीह  तैँ हरदम  ककरो  िे  ककरो  सॅ बछतआइते रहैत  िलीह।  पनहिे  लोक  सँ एतेक  कहाँ  बछतआइत \nिलछथि।  आब तऽ कखिौ  दीदी सब सॅ कखिौ  बड़की  भाभी सॅ तऽ कखिो  यमुिा  मौसी या कमला  मौसी सॅ। कखिौ  \nकाकीक  बेटी राध  सॅ। एक े  बात एकनह  घटिा  मौका  बे-मौका  सभ सॅ बछतआइत िलीह।  ओहुिा  कोिो  बात के  बतंगर  बिाकऽ  \nदू -दू  घंटा। बछतआइत िलीह  निषय  नक ि ु भऽ सक ै ’ि।  हररया  गँीाि -गेल  दू  ददि  लेल  आइधरर ध्ी ु ररकऽ िनहआयल।  गोहििंद  \nमहाराज  आब देरी करताह  तऽ िौकरी  सॅ हाटाइए  देबैखन्ह। .....बाजार  मे सभ िजतुक  दाम  बिले  जा  रहल   िै  फल  कतेक  महग  \nभऽ गेलै।  आब सब बच्चा केँ  मौसमीक  जूस  देब  संभि  िनह।  आर िनहनकध्ी ु  तऽ बेट क  बिई।  श्रिण क ु मार  अछि  हमर  बेटा! \nएहि   बुझिुक  बेटा िनहरहैत  तऽ हम  सभ एखि -सड़क  पर रनहतहुँ ......। हमर  अपि  ददयादिी  सभ की  सभ िनहकयलनि  जादू  \nटोिा  समेत मुदा  भगितीक   क ृ पा  हमर  बेटा सररपहुँ  मातृभक्त अछि।  एक  मात्रा बड़की  काकी  के  माहेँ  मां ि नह नक ि ु बजैत  \nिलीह  ओ चुकी  निदकलीय  िलीह  जे  क्यो  नक ि ु अदगोई - बदगोइ  कहैत  िलैखन्ह  से अपिे  मि  मे रखैत  िलीह।  ददयाििीक  बाद  \nििदद  सभक  लसधंस िुरू  करैत  िलीह ..... सभ खालल  लेबऽ  लेल  मुँह  बौिे  रहैत  िछथ ...। \nदरअसल  मां के  भेटँलनि  की ? कोि  निषय  पर चचाक  करतीह।  हर  साल  एकटाक  बच्चा जन्मौलनि ! आ बच्चाक  कारण  मनहलाक  \nिरीर  खोखला  भऽ जाइत  िै  ताहू  अतेक  संतछत। पनहिे  अपिास्ध्या- पुताक े  कयलहूँिी  फ े र सन्तािक  बच्चाकाेँ।  इहए  सब \nखरेहा  लोक  केँ  सुिबैत  िलीह।  .......की  कहँी ू  कनहयो  चैि  िनह  सालोभरर  पािनि  त्यौार तानह  मे बेटी सभक  सासुर  मे सिेि  \nपटेिाई ! खचकक  कोिो  अन्त िनह।  अनहिा  गप्प पर गप्प पफोिो  पर आ लोकोलग।  ओिा  कोिो  काजक  गेर कखिौ  हररया  के  \nतऽ कखिौ  लक्षछमनियॉ  िा  सीताराम केँ  मुदा  गप्प करबाकाल  बड्ड पफ ु र्तिं रहैत  ि ै खन्ह। अर घर मे पछिला  पचास  िषक  सॅ िौकर  \nबदलाइत  रहल  अछि  मुदा  कोिो  िब  िाम  िनहसुिलहुीॅ।  जे  आयल  तकरा  पुरिक े  िौकर  िला  िाम  सम् िारे  पाड़ल  जाइत  \nरहल  अछि।  खैर  िाम  मे की  राखल  िै  हँ , तऽ बेचारा  सीताराम तीि िषक  धरर  बतकि -बजसि  मंजैत  रहल  ओकरा  गेलाक  बाद  जे  \nआयल  तकरो  िाम  रहलै  सीताराम। एनहिा  हरी िोटे  मे आयल  िल  पहिे  हरर  फ े र हररया  कहल  जाइत  िलै  जखि  बूि  भऽ \nररटायर  भऽ गाम गेल  तऽ आयल  बेचि  ओकरो  िाम  रीलै  हररया।  दाई  मां क  अलािा  दू  टा िौकरािी  िलैखन्ह  मां क ेँ ।  राध िसक  \nचलल  गेलै  मुदा  एखि  जे  िौकरािी   िै  तकरो  िाम  िै  राध। जखि  मां िो ( मे रहैत  िछथ  तखि  रस्ध्या कनह  कऽ  िोर  पाडैू़त \nिछथि।  पछिला  तीस िषक  सॅ िाई  मां के  गेलाक  बाद  मां के  देख -रेख  करैत  ि ै खन्ह रस्ध्या आ क ृ ष् णा। \nतकर  अलािा  साक्षात राजलक्ष्मी बड़की  पुतौहु  आगाँ-पािाँ  करैत  रहैत  िछथि।  मां क  कहि  ि ै खन्ह भगिािक  िाम  रखिे  \nअिायास  लोक  अिेक  बरे  भगिािक  िाम  लऽ  लै ’ि।  तखि  हमर  िाम  छप्रया के  राखलक ? डा॰ अमृता कौर  िनह , िाम  \nरखलक  राध  िसक ! क ृ तज्ञ िी हम  िसक  राध्क।  सुछमत्रा, सरला  सरोज  आ तकर  बाद  जँ  हमर  िाम  सानित्राी राखल -जाइत  तऽ?  39 \n \nओ तऽ  \nराध  िसक  राध  िसक  कहलक ै  आब ‘स’ अक्षर सॅ िाम  िनहरखखयौ  िनहतऽ  पांचम  बेटीए होएत।  \nएकटा  बात बुझलहुँ  मां के  जँ  दूइओ  छमिट  एसगर रहऽ  पडैू़त ि ैखन्ह तऽ ओ घंटी पर घंटी बजा  कऽ  आडि  घर केँ  आन्दोललत  \nकयिे  रहैत  िछथ।  पलंग  के  लसरमा  लग  भैया कॉललिंग  िेल  लगबा  देलछथि।  मां बटि  दबबैत  रहैत  िछथ  लोक  दौड़ल - जाइत  \nि ै खन्ह पूिऽ।  िेिीकाल  बड़की  भाभीजी आ िोटकी  भाभी जी जा  कऽ  पूि ै त िछथि  - ‘मां जी! की  भेल ? नक ि ु चाही ?? \n-िनह , रािी! ई रस्ध्या कखिौ  एकठाम  नटकते  िनहअछि।  आ अहाँ  सभक े  अपि  ध्िआ पुता ओझरौिे  रहै ’ि।  हमरा  माथ मे ददक  \nहोइत  अछि  तैँ घंटी बजौिे  िलहुँ  जे  रस्ध्या बाहर  सॅ आओत। \n- ‘मां जी कहू  ि  कोि  दिाई  दी?’ \n- ‘सररडाि  आ एकटा  हाटकिला  दिाई  ललछब्रयमा दिाई  दऽ  कऽ  भभी जी घुरऽ लगैत  िलछथि  तऽ मां कहैत  िलछथि  अरे क्यो  \nतऽ रहू - हमरा  लग।  हमरा  लग।  हमर  मि  घबरा रहल  अछि। ’ \nआ बड़का  भैया केँ  जँ  ऑनपफस सँ घुररकऽ।  \nघर आबऽ मे आधे घंटाक  देरी भेला  पर हाय  तौबा मचा  दैत  िलीह .......’ हे  भगिाि ! आकाि  मे नबजुरी  चमक ै ’िै  चारू  भर \nमेघ लागल  िै ..... हमरा  बड्ड छचन्ता भऽ रहल  अछि।  करेज  थरथरा  रहल  अछि .... कहीं  एकसीडोंट  िनहतऽ  भऽ गेलै ?’ \n- ‘मां जी! नकि  िनहभेल  हेतै ’ अनबते होयताह  नकयेक  छचन्ता करै  िी।’  \nजँ  रातुक  बेर रहैत  िलै  तऽ कहैत  िलछथि - ‘सब ददि  कहैत  छिऐ  ििी  राछत  कऽ  िनहअनब।  जमािा  खराब  िै , बाट-घाट मे \nचोर -डक ै त  अिसरक  ताक  मे रहै ’ि ै ।’ जनहया  सही समय पर भैया घुरर कऽ  अबैत िलछथि  तऽ सबसे पनहिे  मां क  रूप  मे \nजाइत  िलाह  मां बैसल  रहैत  िलछथि  ओ हुिक े - लग  सूतल -सूतल  अपि  ददिचचाक  सूिबैत  िलछथि।  ओ समय सछमट \nकांप्रफ े न्सक रहैत - िलै  तखि  आर क्यो  गप्प-सप्प भेला  क  बाद  मां बेटा भोजि  लेल  बैसैत िलाह  तऽ बड़की  भौजी बैलस \nकऽ  भोजि  करबैत  िलछथि।  बाबूजीक  जथाि  लेलैखन्ह  बड़का  भैया। ध्रक आर सदजय  सहमल -सहमल  अपिा -अपिा   रूपमे  \nरहैत  िल।  सभक ेँ  अंदेिा  रहै त िलै  िनहजानि  आइ ककर  पेिी हेतै ’?  ककरा  डॉट-फटकार  लगतै ?’ \nएकटा  सांजझ ओनहि  याद  अछि।  ओिा  त अपि  िेिपिक  कतेक  सांजझ ओहिे  बीतल िल।  ि ुटीð मे सब दुपहररया  मां क  \nिाम  समर्पिंत करऽ  पडैू़त िल।  हुिका  िजररक  सामिे  बेसल  रहू  हुिका  क ं खि  कोि  िजतुक  जरूरत  पड़तैखन्ह। पहरा  दैत  बीतैत \nिल  दुपहररया।  हं , तऽ सांजझ भेल  जाइत  िलै ’। पछिला  बरांडा  मे मां क ु सी पर बैसल  िलीह।  बगल  मे मोिा  पर बैसल  सल्लो  \nदीदी जिेटर  बुिैत  िलीह।  िीचॉ  सॅ सरोज , िीलू  आ बुल्लीक  आिाज  सुिाइत  िल।  नक ि ु पड़ोलसयोक  स्ध्या-पुता खेलाइत  \nिलै  खूब  जोर -जोर  सँ सब बजैत  िल - ‘आलकी  पालकी  जय  कन्हैया  लालकी ......... मां हमहूँ  जाउ  खेलऽ। ’ \nकी  एक  ददि  िनहखेल  जयबों  तऽ मरर  जयबों ? देखैत  िहीं  सल्लो  चुपचाप  बेसल  िै , यािी पीररयड्स मे। नक ि ु बुझऽ सूझऽक  \nअिगछत  िनह।  जरलाहो  मासे-मास ई आफत! ;पीररयड्सद्ध आ बड़की  ;बड़की  भैजीद्ध राजलक्ष्मी िैहर  गेल  िछथ  मां बजौिे  \nिलछथि।  मास दू  बेर-तीि बैर िैहरकचक्कर  लगबैत  िछथ।  मां-दस  ददि  बीतैत-बीतैत पफोि  करऽ  लगैत  िछथि  ‘समस्ध्ि! \nपारो  केँ  पठा ददअ। ’ मि  तऽ होइत  कनहऐन्ह  सब ददि  राखख  ललअ  अपिे  ओतऽ। एक  ददि  आजीज  भ कऽ  कहबो  कयलखन्ह  - \n‘एक  आबऽक  काजे  कोि  ओतनह  रहतीह !’  40 \n \n-पुतौहु  बजलीह - मां अहाँ  एिा  नकयेक  बजललऐ ?’ कोि  अिराकल  बजलहुँ।  अपिे  तऽ जाइते  िी संगे मुन्िो के  लऽ  जाइत  िी। \nघर क े हि  सुन्ि भऽ जाइि।  मोि  िनहलगैए।  दोसर  बात ई जे  ओतऽ अल -बल  खा  लै  िै  आ नबमार  पनड़ जाइत  ि ै । तखि  \nडाक्टरक  पफीस नकयेक  िनहिािी  दैत -िछथि।  कहू  तऽ चोर  बगाि  रहऽ  योग  जगह  िै ? चारू  भर रांदगी िाक  िनहदेल  जाइ  \nि ै ।’ फ े र हमरा  ददस  तक ै त  बजलीह - ‘छप्रया जो  हमर  क े ि  झाड़ऽ बला  ब्रि िेिे  आ।’ जाए  लगलहुँ  ब्रि आिऽ  िऽ  सल्लो  दीदी \nके  कहलछथि  ‘सल्लो , देखनह  ई तऽ ददि  दुगुिा  राछत  चौगुिा  बनिते  जाइत  िै  ऊ ँ ट जकां।  आ बु(िी-ज्ञाि रलत्त भरर  िनह। ’ मां \nक  ब्रि देलऐखन्ह  क े ि  झाड़ िला  तऽ बजलीह  नबिा  अयिाक  क े ि  थकड़ब ? सल्लो ! कनि  एकए  टूीेहििंग दऽ  लुनड़ -व्यिहार \nसीखा।  क े िा  सासुर जायत  एहि  अलबटानहक े  कोि  लड़का  पलसन्ि करतै ? हम  अयिा  लऽ  कऽ  झटकल  एलहुँ  तऽ कहलनि  \nजाइत  िलेँ  तऽ पूछिते  िे  आर की  चाही ? मूँहपोिऽ  िला  तौललया  आनि  दे। ’ तौललया  आि  जाय - लागलहुँ  तऽ फ े र छचकरलनि -\n‘कत  जाइत  िेँ ?’ ‘तौललया  आिऽ। ’ \nतौललया  गेल  भाड़ मे। पनहिे  ‘चूनड  कोलोि ’क  िीिी आनि  दे।  बाप रे माथ मे ददक  होमऽ  लागल।  \n-‘यूनडोलोि ’क  िीिी लऽ  कऽ  एलहुँ  फरमाि  जारी  भेल -माथ मे लगा।  माथ मे यूडकोलोि  लगबैते  िललऐखन्ह  की  फ े र बजलीह -\nमाथ दानब  दे  ददक - होइए। ’ माथ दबैत  िललऐन्ह  तऽ हुक ु म  भेल - ‘ध्ी ु रऽ क े िा  जातै  िेँ  हाथ  मे दम  िनहिौ ? खाइ  िछथ  भरर \nथारी......।’ \nहमर  ऑखख  िोरा  गेल  सल्लो  दीदी ददस  तकलहुँ  मुदा  हुिका  नहम्मत िलैखन्ह  जे  नक ि ु बजजतछथ ! कनि  कालक  बाद  फ े र \nछचकड़लनि  ‘बाप रे बाप कत्ते जोर  सॅ दानब  रहल  िेँ  हाथ  िै  की  लोहा ....? जो  हट  हमरा  टेललपफोि  आनि  कऽ  दे।  \n-टेललपफोि  आनि  कऽ  देलऐन्ह  तऽ कहलनि  ‘यमुिा  मासी से बात करा। ’ िमबर  लगा  कऽ  चाोंगा  काि  मे सटेलहुँ  -‘मां ऑपरेटर  \nकहैत  अछि  एखि  लाइि  एंगेज  ि ै ।’ \n-गदही, मुँह  मे बकरा  िनहि ै -‘कहलही  नकयेक  िनह  जे  अजेंट  बात करबाक  ि ै क , जलदी -लाइि  दे। ’ \nफ े र हमरा  कपड़ा  पर िजरर  पड़लनि।  समीज एतेक  गंदा  क े िा  भऽ गेलौ ? हरदद  कोिा  लगलौ ? खा  कऽ  समीज मे हाथ  पाोंछि  \nलेलेँ।  क े हि  िहलेल  भऽ गेलै ’ ई कनहयो  िनहसुध्रत!’ \nमां, हमरा  समीज मे बुल्ली हाथ  पोछि  लेलक।  हम  तौललया  सॅ हाथ  पोि ै त िी।’ \n‘पोिऽ  नकयेक  देलही ? जो  बदल  कपड़ा  चमैि  सि  लगैत  िौ !’ \nिहलेल , अपराजक , अलबटानह  कतेको  उपाध् िीसॅ निभूनषत  भऽ हम  कपड़ा  बदलऽ  गेलहुँ।  बुझायल  पीररयड्स िुरू  भऽ गेल।  \nओह ! आब जँ  एखि  मां कहबनि  तऽ फ े र चालू  भऽ जयतीह  ध्ंटो की  कहॉ  बजैत  रहतीह।  ठीक  िै  आइ पनहल  ददि  िै  परसू \nमाथ धे कऽ  िहा  लेब।  \nपैड लेब  लेल  डेराइत -डेराइत  मां के  कहललऐन्ह  -‘मां पीररयड्स......’ \nमुँहक  बात बहराइते  भयािक  निजपफोट  भेलै।  -‘चंडाल ! आइए इ हो  होयबाक  िलौ।  कास्ल्ह तोहर  बाबूजीक  बरखी  ि ै खन्ह। \nपीसी, काकी  सब जुटतै।  एकर  काकी  क  तऽ गी(क  दृछि  िै  ओ तऽ देऽते  कहछथि - सल्लो ! ई तऽ दस  सािे - दस  बरख  उमरे \nमे चौदह  बरसक  देऽबा  मे लगै ’ि।  मां बड्ड असहज  भऽ दीदी ददस  तकलनि।  दूिू  गोटा  नक ि ु पफ ु सुर-पफ ु सुर बछतऔलनि  हम  \nिनहसुनि  सकलहुँ।  हँ  भीतरे-भीतरे उफाि  उटल  िल  पीररयड्स होइि  तानह  मे हमर  कोि  दोष ? नबिा  अपराधे के  हरदम  बात  41 \n \nसुिैत  िी। आ क े हि  निमकम  सजा  भेँटैत अछि  कास्ल्ह भरर  ददि  पाि ँ ीा बला  बराांडा  मे बन्ि रहऽ  पड़त। बीच मे िाजता , भोजि  \nदाई  मां दऽ  जाइत  िलीह  -ऽीा ले  बुीुच्ची।’ \n-‘दाई  मां हम  बाथरूम  जायब। ’ \n-बुच्ची, भरल  आंगि  लोकसभ  िै  हम  कोिा  एऽि  लऽ  कऽ  जाउ ? बहुरािी  त हमरा  कांचे  जीबा जेती। कनि  ध्ीैयक राऽी ू चुच्ची। \nआहंक  पीसी आ काकी  सभ आंगि  सॅ हटतीह तऽ हम  लऽ  जायब।  \nभादिक  उमस बला  दुपहररया  आ एसगर गुमसुम बैसल  रहब।  हमर  अस्जतत्ि डॅामाडोल  भऽ रहल  अछि।  मां हमर  कोि  दोष ? \nहमरा  की  िीक  लगै ’ि  दूिू  जांघक  बीच ऽी ु ि बहब ? आ िानह  लेल  एहि  चातिा।  हमरा  क े हि  आत्मग्लानि होइि  से मां के  \nबूझल  ि ै खन्ह? की  ओ हमर  अपराध् बोध् अिुभि   करैत  िछथ ? एऽि  धरर  ई कजट  सरोज  के  िनहभोगऽ  पड़लै  ओ तऽ हमरा  सॅ \nपैघ अछि ! सुिैत  छिऐ  जे  सल्लो  दीदी के  चौदहम  िषक  मे पीररयड्स िुरू  भेल  िलैखन्ह।  तऽि  हमरा  अनह  उम्र मे नकयेक  भेल ? \nपॉच  बजे  मे दाई  मां बरांडाकनकिाड़  ऽीोललैखन्ह।  मां ध्ीीरे सॅ कहलनि  कपड़ा  तेिा  पफ े कीहे जे  ककरो  िजरर  िनहपड़ै। ’ \nसरो ज , बुल्ली, िीलू  आ िोटका  भैया बाहर  ऽीेलाइत  िल।  बुल्ली हमरा  देऽिीते  छचिाबकऽ  लागल  -‘ए अि ूत कन्या ! \nअि ूत....।’ लाजे  ऑऽिी झुनक  गेल।  तऽ सब केँ  बूझल  िै ? \n‘दाई  मां! हमरा  देह  सॅ प्रत्येक मास नकयेक  ऽी ू ि निकलै ’ि !’ \nदाई  मां  कहलनि  -‘होइत  िै  सबक े  मुदा  अहॉ  केँ  -जल्दी भऽ गेल। ’ \n‘हमरा  जल्दी नकयेक  भेल ?’ \n-आब हम  की  कहू -दाई  माँ उसाँस लैत  बजलनह।  \n-ओइ ददिक  दुघकटिामे  पैंटी मे ऽी ू ि लागल  िल।  आ ओकर  दू  मासक  बादे  सॅ मासे-मास ऽी ू ि ऽसैत अछि।  एकर  मािे  हमर  \nकजटक  कारण  िछथ  बड़का  भैया। साैंसे िरीर  मे जेिा  आनग लानग  गेल।  बड़ी काल  धरर  किैत  रहलहुँ।  \n-‘दाई  मां! हरा  सँ मां छचिल  नकयेक  रहैत  िछथ ?’  \nबुच्ची! अहाँ  सब तऽ िहर  मे िी। गाँि  मे तऽ जँ  कोिो  लड़कीक ेँ  ब्याह सॅ पनहिे  मालसकध्मक होइत  िै  तऽ लोक  कहै  िै  जे  माय-\nबाप केँ  पाप बिैत  िै ?’ \n-दाई  मां अहीं कहैत  िी पीररयड्स केँ   मालसकध्मक! तऽ ध्मक मे पाप क े िा  बिै ?’ \nदाई  मां कहलनि  हम  पिल -ललऽल  िनहिी  लोीेकक  मूँहेँ  जे  सुिललऐ  से कहलहुँ। ’ \nहमरा  नक ि ु बुझबा मे िनहआयल।  बस एतबे बुझललऐ  जे  हमरा  संग बहुत  गलत  भेल।  िायद  एकरे  पाप कहैत  ि ै । आ तैँ मां \nहमरा  सॅ एतेक  घृणा करैत  िछथ।  हमर  कोिो  बात िीक  िनहलगैत  ि ै खन्ह-हॅसब , बाजब , चलब  एतिे  िनहदेह  बानि  सॅ देह  मे \nलुलत्त लानग  जाइत  ि ैखन्ह! हम  एतेक  लम्बा नकयेक  भऽ रहल  िी? हमर  रंग ऽी ू ब उज्जर  दूस्ध्या गोराई  िनहअछि।  मां बाबूजी \nदूिू  गोटे  ध्प-ध्प गोर।  दूिू  भाई आ बनहि  सभक े  रंग ऽी ू ब साफ हँ  बड़की  दीदी के  गेहुऑ  गोराई  ि ै खन्ह हमरे  जकॉ।  िनहजानि  \nनकयेक  बाहरी लोक  केँ  चाह  देबऽ  काल  हमर  हाथ  कॉपऽ  लगै ’ि।  तनहिा  कतबो  सतक क  रहैत  िी तइओ चलैत  िी तऽ ध्म-ध्म \nआिाज  होइत  ि ै । हम  हरदम  ओइ पररक  कल्पिा  करैत  रहैत  िी जे  अपिा  िड़ी सॅ ि ूनब कऽ  लोकक ेँ  लसिंडूीेल ा बिा  दैत  िै  \nएक  बेर हमरो  ओनह  िनड़  सॅ ि ुनब दैत  तऽ हमहूँ  लसिंडेला बनि  जाइ।  आब हमरा  एकदम  मि  िनहलगै ’ि  क ि ु मे। मोि  ि नह पडैू़ए  42 \n \nजे  कऽिौ  किैत  काल  मां दुलार  कऽ  कोरा  मे उठौिे  हेजी।  चाहेँ  हम  भूऽ सॅ किैत  होइ  या पेटक  ददक  सॅ। कतौ  ऽसलौह  कतहुँ  \nछिला  गेल  या कथु  सॅ आंगुर कनट  जाय।  मां छचछचयाकऽ  दाई  मां के  िोर  पाड़तीह ‘ए चमेललया  माय देखखयौ  की  भेल  बेटी क ेँ ।  \nआब एऽि  सॅ करैत  रहू  दिाईनबराँ।  हमरसभटा  पररचयाक  करब  दाईमांक  काज  िलैखन्ह।  हमरा  बोखार  लगैत  िल  तऽ राछत-राछत \nभरर  दाई  मां लसरमा  मे बैासल  रहैत  िलीह।  आ जँ  बोखार  दू -तीि ददि  मे कम  िनहहोइत  िल  तऽ दाई  मां- मां लग  जा  कऽ  \nररररआइत  िलीह  - ‘बहुरािी ! तनि  गांगुली बाबू के  बजा  ददयौ  िे।  तीि ददि  सॅ बुच्चीक  बोखार  सॅ देह  ध्ीीपल रहैत  िै  अहॉक े  \nकनिको  दया -मया िनहअछि ? एऽि  सरोज  बौआ या िीलू  केँ   कनि  सदी हेतै ’ तऽ तुरते डाकटर  साहेब  के  बजालेब। ’ \n-‘हमरा  की  कहै  िेँ  तोहर  बेटी तऽ धेड़ा सि  मजबूत  िौ  ठीक  भऽ जेतै।  डाक्टर  गांगुली मंगिी मे िनहअबैत  िछथि  पफीस देबऽ  \nपड़ैत ि ै ।’ दाई  मां ऑचर  सॅ िोर  पोि ै त हमर  रूम  मे आनब लसरमा मे बैस जाइत  िलीह  िा  तरबा  सोहरबैत  िलीह।  आ हुिकर  \nआत्मलाप िुरू  भऽ जाइत  िल।   \n-‘लनगते  िनहि ै  जे  बहुरािीक  ई अपि  बेटी ि ैखन्ह, कनिको  दया -मायाक  लेस  िनहसतौतो  माय के  एहि  पत्थर करेज  िनहदेऽलहुँ ! \nजनहया  सँ माललक  गेलाह  नहिकर  जिभाि  आर कठोर  भऽ गेलैखन्ह। ’ \nहम  चुपचाप  सोचैत  रहैत  िलहुँ  मां केँ  कोिा  ऽी ु ि करर।  तैँ ऽीेलऽ  क ू दऽ  के  ियस  मे हम  लसयाि  िसक  जकाँ  हुिकर  सेिा  करैत  \nिललऐन्ह।  मुदा  ध्ीीरे- \nध्ीीरे हमरा  बुझा गेल  सभटा व्यथक प्रयास अछि।  ठुिका  हमरा  प्रछत रत्ती भरर जिेह  िे  ि ै खन्ह िे  कनहयो  हेतैखन्ह। एक  ददि  हम  \nअपिा  िे  संनग सॅ पफोि  पर बछतआइत िलहुँ।  मां आनब गेललह।  हाथ  सॅ टेललपफोिक  चाोंगा  ल  कऽ  िीचाँ    मे पटनक  देलछथि  \nआ तड़ाक -तड़ाक  थापड़ मारलनि  -ददि  भरर  पफोि  काि  मे सटौिे  रहत। ’ मां क  आिाज  सुनि  बड़की  भाभी दौड़ल  एलीह।  \nठोर  पर आंगुर राऽिी हमरा  चुप्प रहबाक  इिारा  कयलनि।  बहुत  देर  के  बाद  पता चलल  बगलबला  मकाि  सँ एकटा  नकरायादार  \nजा  रहल  ि ै । तैँ मां क  पारा  गरम  िलैखन्ह  जाबत  िि  नकरायादार  िनहएतै  ताबत दूसौ  रूपयाक  घाटा हेतै।  जे  हो उ हमर  कोि  \nगलती िोध्  होइत  ि ैखन्ह तऽ हमरे  बात कनह  मोि  िान्त करैत  िछथ  घर मे आर बाल -बाच्चा िनहि ैखन्ह ? की  सरोज -पफोि  पर \nिनहबछतआइत  िै - ओकरा  कऽिो  टोकबो  करैत  िछथि।  हमरे  एतेक  गंजि  नकयेक  करैत  िछथ  की  हम  हुिकर  बेटी िनहछिऐन्ह ? \nमोि  बड्ड अिान्त िल।  दाईमां  के  पूिललऐन्ह  -दाई  मां सच -सच  कहू  आहँक े  हमर  सप्पत हम  अहॉक  बेटी िी? ओ हमर  मां \nिनहिछथ ?’ हे  भगिाि ! ई कोि  बात भेलै।  अई मे सप्पत देब  बला  कोि  गध्! अरे बुच्ची अहूँ  हुिक े कोऽिी  सॅ जिमलहुँ।  डाक्टर  \nअमृता साक्षी िछथ।  हमर  भेला  तानह  ददि  तीि बरऽक  िल।  हमरा  बड्ड दूध् होइत  िल।  भोला  के  गाम मों िोनड़  कऽ  आयल  \nिलहुँ  तऽ अपि  दूध् अहहिं के  पीबैत िलहुँ।  तऽ हमर  संगी क ु मक ु म  नकयेक  कहलक  जे  ‘ई तोहर  अपि  मां िनहिौ  सौतेली मां \nिौ ?’ \n‘सुिू  बुच्ची! ओकर  सभक  बात पर ध्याि िनहददअ।  असल  मे ओ देऽीैत  िै  जे  आर सभ बाल -बच्चा केँ  दुलार -मलार  करैत  \nिछथि  अहाँक े  कऽिौ  िीक  बातो  िनहकहै  िछथ।  तैँ हिे  हेत।  मुदा  ई बात जँ  अहांक  मां के  काि  मे जेतैखन्ह  तऽ ओ अहहिंक  कपाड़  \nपफोनड़  देती। क ु मक ु म  केँ  की  नबगड़तै।’ \n-‘एऽि  हम  कतऽ  िी? ई कोि  जथाि  िै ?’ .......ओइ हम  तऽ डूयब्रि नि क  िी। \nआँऽिी निन्ि सॅ एऽिो  बोजझल  लगै ’ि।  सूयकक - घाही एऽिो  ि ै । हम  डेक  चेयर  पर बैसल  बैसले  सूछत रहल  िलहुँ।  पैर लग  \nकॉपफीक  कप  ओध्रायल िल।  एक  ददस  नकताब  आ डायरी िल।  आई िुि  ि ै । एत आयल  चारी ददि  भऽ गेल।  उदठ कऽ   43 \n \nठाि  भैलहुँ।  हमरा  ई बालकनि  बड्ड िीक  लगै ’ि।  दूर -दूर   धरी लहराइत  समुि।  नकलाक  बुजक  पर नक ि ु सैलािी  ठाि  िै  जे  \nएतेक  दूर  सॅ मात्रा िोट  सॅ आक ृ छत  बुझाइि।  हिा  कझाोंका  पहाड़  ददस  सॅ आनब कऽ  गाल  ि ूबैत अछि  िीतलता  सॅ मि  प्रसन्ि \nभऽ जाइि।  \nहमरा  ऽिीड़की  सॅ बगीचाक  देबालक  पीठ झलक ै ’ि  आ नक ि ु लतर  देऽीाइत  अछि  ओइ लतर  पर भोर  का  सूयक क  नकरण  \nचमक ै  ि ै । लगे  मे अंजीरक  ऽी ूब पैध् गाि  िै  एकटा  अल्हड़ लड़कीक  ऽिीलऽिीलाक  हॅसऽ  जकाँ  हिा  पात-पात पर झुमैत \nबुझाइि।  ई हिा  हमर  आिान्त मि  के  प्रपफ ु ललत कऽ  िि  ताजगी दऽ  रहल  अछि।  हमरा  ऽिीड़कीक  पदाक  पर ध्ी ू प-िॉह  का  \nऽीेलौड़  भऽ रहल  ि ै । \nआइ पूणक निश्राम लेब।  ओिा  ति  ध्ी ु र-ध्ी ु ररकऽ अतीत के  ऽी ु रचैत रहै ’ि।  मुदा  ओइ-ऽी ु रचि  मे हमरा  भेटँत की  ...... की  \nहम  अपिा  आपक े  िापस  कऽ  सबक ? मि  क  जख्मी छचथड़ा  के  टुकड़ाक ेँ  जोनड़  सबक ? हं  प्रयास कऽ  सक ै त  िी। आ सेह  कऽ  \nरहल  िी। िनहजानि  नकयेक  बचपि  मे हमरा  मां बौकी  िहलेल , बकलेल  िामे  ध्यिे िलीह।  बाबूजी कनहयो  एिा  िनहबजैत  \nिलाह  ओत सदछत  काल  बजैत  िलाह -हमर  ई बेटी बहुत  तेज  अीि ऽी ू ि पित  निदुषी होएत।  आ मां हमरा  एकदम  फ ू हड़ \nबुझैत िलीह।  हुिकर  देल  नििेषण  एऽि  धरर  अचेतिमि  मे सई जकां  गंथल  अछि।  आ तैँ अहू  उम्र मे जँ  क्यो  हमर  प्रिंसा \nकरैत  अछि  तऽ निश्वास िनहहोइत  आछि।  कोिो  कॉम्पटिीमोंट केँ  हम  ग्रेसपफ ु ली िनहलऽ  पबैत िी। हँसैत  काल  दांत  देऽीाइत  \nिल  त सब भाई-बनहि  हमरा  दंतुली  िाम  ध्यिे िल।  सबसॅ रंग कम  िल  तऽ मां क  आया राधक  कहब  िलै  कतबो  साबुि  \nलगौती छप्रया तइओ सरोज  सि  उज्जर  िनहए  होयतीह।  अपिा  िगक  मे सबसे िेिी  लम्बस िलहुँ  तयॅ हमरा  सब ददि  पछिला  \nबोंच  पर बैसऽ पड़ैत िल।  कनहयो  कोिो  प्रश्िक जिाब  िनहदऽ  पबैत िलहुँ।  घर मे हमरा  लेल  िि  जूता  अबैत िल  तऽ पनहिे  \nसरोजे  पनहरैत  िल  िि  डूीेस आबयतऽ पनहिे  सरोज  पनहरए।  साज -श्रृंगार मे हमरा  कनहयो  रूछच  िनहरहल।  जक ू लक  बाद  \nजऽि  कालेज  मे प्रिेि कय लहुँ  तऽ संगी साथी सब कहलक  चेहरा  क े हि  सुरेबगर  िै ! तऽ हमरा  निश्वासे िनहभेल।  लड़का  सब \nसँ हम  सहमल  रहैत  िलहुँ।  दोसर  बात ई जे  सब हमरा  िजररमे  बच्चे िल।  पता िनहहमर  क े हि  ददमाग  िल  जे  चौबीस-पच्चीस \nिषकक  हमरा  बच्चा सि  बुझाइत िल।  समय सॅ पनहिे  हम  लसयाि  भऽ गेल  िलहुँ ! \n-ररजेक्ट ! ररजेक्ट  देम  टोटली -हमर  मि  कहैत  िल।  हमर  सपिा  बदलल  गेल  िल  आ हम  ऽी ु ब चैि  सॅ ओइ सपिा  के  देऽीैत  \nिलहुँ।  ऽीासकऽ  सपिा  ओहिे  देऽीैत  िलहुँ  जकर  िाजति  मे अभाि  ऽटक ै त - िल।  असल  मे हमरा  अन्तकमि मे एक  \nअसुराजक्षत लड़की  िल  जकरा  एऽिो  अपि  बाबूजी रक्षक  िलह।  हुिकर  जीिि  िैली  सभटा हमरा  लेल  गौरि  क  बात िल।  \nहम  पुरूषक  निमकम  पक्ष िनहदेऽिे  िलहुँ  नकयेक  तऽ हमर  नपता िाऽीा -प्रिाऽीा पसारिे  एकटा  िट -िृक्ष िलह।  तैँप्रत्येक पुरूष  \nमे हम  हुिक े  िनि  तक ै त  िलहुँ।  सुरक्षा हं , सुरक्षाक  गप्प तऽ िलैहे  जे  हमरा  बड़का  भैया सॅ बचाबए।  हमरा  ओ राछत \nिनहनबसराइत  अछि  जनहया  भाभी जी बड्ड नबमार िलीह  आ सरोज  सूतैत िलहुँ।  ओ राछत  मे ससाररक  हमरा  पीठ लग  सनट \nकऽ  पफ ु सपफ ु साकऽ बजैत  िलाह  छप्रया ए छप्रया आ तकर  बाद  हम  सांस रोनक  भगिाि  के  िाम  लऽ  मिे  मि  नििती करर  \nहमरा  बच्चा ललअ  भगिाि।  बहुत  देर  धरर  पीठ पर कोिो  कड़ा  िजतुक  रगड़बाक  अिुभि  होमए  करेज  ध्क-ध्क करैत  िल।  फ े र \nलगैत  िल  लसलस  जकां  समीज मे चादर  मे। दाई  मां भारे मे नििािि  झाडैू़त काल  चादरर  मे दाग  देऽिी  हमरा  ददस  तक ै त  \nिलीह  तऽ हमरा  हुिका  ददस  ऑऽिी उठा कऽ  तानक  िनहहोइत  िल।  एकटा  पाथर  पर जीनित  आदमी अपिा  केँ  ध्सैत िल।  \nसब ददि  एहि  िनहहोइत  िलै  मुदा  तीि चारर  मास मे कतेको  बेर एहि  भेलै।  \nहम  राछत -राछत  भरर  डरेँ सूछत िनहपबैत  िलहुँ ! बी.ए. फाइिल  के  परीक्षा िल  आ मोि  एकाग्र िनहभऽ  रहल  िल।  कॉलेज  सॅ \nघर घुर बाक  इच्छा िनहहोइत  िल।  सूरज  डूनबते एकटा  दहित  घेर लैत  िल।  पता िनहआइ  भैयाकतऽ  सूतता जॅ  फ े र हमरे  रूम   44 \n \nमे.....।’ \nएक  राछत  सूतल  िलहुँ  डरेँ निन्ि तऽ िनहए  भेल  िल  नक  भैया जोर  सॅ नबठुआ कटलनि - हम  उदठकऽ  भगलहुँ  बरांडा ददस  दाई  \nमांक  नििािि  िीक  लागल  अपि  पलंग  क े र  डिलप  सॅ। भोर  मे उठलहुँ  तऽ दाई  मां कहलनि - बुच्ची आब हम  चुप्प िनहरहब।  \nआब बहुरािी  के  अिएसे  कहबैखन्ह। ’  \n-िनहदाई  मां! अहॉ  केँ  हमर  िपथ।  दाई  मां। अहाँ  ककरो  नकि  िनहकहबै।  ई हमर  कमकक  दोष  अछि।  आब हम  क ु मारी िी \nकहाँ ? दुःऽ  आ क्षोभ सॅ दाई  मां करेज  पीटऽ लगलीह।  अइ- बड़का  घरक  दाई  मां बड़का  घरक  बेटीक  दुऽ  सॅ दुऽीी भऽ बस \nएतबे बजलीह - क े हि  क ु कमी  िै  अपिा  माय बनहि  के  िनहिोड़लक  से कतौ  मिुष  होइ  ई तऽ साक्षात राक्षस िै  एहि  देह  मे \nआनग उठलै  तऽ कोठा  पर जाइत। ’ \nमुदा  आब हम  बजबै।  बाजऽ  पड़त। मुदा  कहबै  ककरा ? आर  ककरा  कहबै  ऊ राक्षस आय एतै तऽ कहबै।  की  कहबै ? हमरा  \nिनहध्ी ू । निलकज  मानि  जायत।  हमरे  उिटे  गरदनि  दिा  देत।  अनह  घर मे सरोज  िै  ओकरा  कहाँ   \nध्ी ु बऐ िै ? हम  एमरे िोषण  नकयेक  करैत  अनह ? मां ठीक े कहैत  िछथ - हम  बौकी  िी। बेिक ू फ  िी, अप रोजक  िी .....।’ \nराछत  मे सािे  िौ  बजे  भैया बरांडा पर ठाि  भेल  ीािीगरेट पीबैत िलाह  आर क्यो  िनहिलै।  हम  िान्न्त पूिकक  ओइठाम जा  \nकऽ  ठाि  भेलहुँ।  \n-‘भैया।’  \nहमरा  ददिंस तक ै त  बजलाह  ‘ओह , अहाँ। ’ \n‘हं , हम  िी। हम  एऽिे  ऊपर सॅ क ु ददक  आत्महत्या करऽ  जाइत  िी....’ एतबा बाजज  हम  एकटा  पैर रेललिंग  पर रऽलहुँ।  \n-‘िट  अप! यू जटूनपड  गलक .....।’ आ ओ हमर  हाथ  पकनड़  लेलैखन्ह।  \nहम  लोहछि  कऽ  बजलहुँ - हमर  हाथ  ि ो डू।’ \n-‘पनहिे  प्राछमस करू  अहां  कोिो  एहि  काज  िनहकरब। ’  \n‘तऽ पनहिे  अहीं प्रॉछमस करू  जे ....।’ \nहां , प्रॉछमस बाबूजीक  िपथ  िल। ’ \nमहा  झंझािात  के  बाद  क  िान्न्त िल।  \nआब ओ दोबरा  कनहयो  ि नह ि ुल ैखन्ह । मुदा  हमरा  अपिे  सॅ घृणा भऽ गेल।  हं , ओ हमर  उपेक्षा करऽ  लगलाइ  पफीस लेल  पाइ \nिनहदैत  िलाह  कोिो  िोट -िीि  जरूरतो  लेल  तरसैत िलहुँ।  ऽीैर आब घर सुरजक्षत-बुझाइत िल।  \nहमरा  मोि  ि नह पडैू़ए हमर  दादी क े हि  िलीह  िे  कऽिौ  िािीक  मुँहकाि  याद  अछि।  हं , िािीक  घरक  स्मरण अछि  बड़ा बाजार  \nमे हैररसि  रोड  मे। हमसब  साल  मे मात्रा चारर  बेर िािी ओतऽ जाइत  िलहुँ।  साओिक  तीज मे। होलीक  गिगौर  मे राऽीी मे \nददिालीक  दोसर  ददि।  गिगौरक  लसिंधरा मे िािी ग्यारह रूपया  दैत  िलीह।  भोजि  मे छतिारी दुकािक  समोसा , उजरा  रसगुल्ला  \nकचौड़ी , आलूक  रसदार , भरूआ  परोर  आ िोहराक  - चटिी।  ददिाली  मे ददलरिुि  बरपफी, दही बड़ा, आलू  मटर के  तरकारी , \nकोबीक  भुजजया।   45 \n \nमां कोनबक  फ ू ल कहलाकपर  ऽीौींझाइत िलीह  आ िािी तऽ नक ि ु बजिे  चट  मां के  लिकायत  करैत  िलीह  ‘कजतुरी ! तोहर  \nबेटी बड्ड तक क दैत  िौ ? हम  नबिु  अपरोध् िहुँ -िहुँ  िोटकी  िािीक  घर मे जा  कऽ  िुका  जाइत  िलहुँ।  हमरा  िोटकी  िािी ऽी ूब \nमािैत  िलीह।  मुदा  मां आ यमुिा  मौसी िोटकी  िािी केँ  देऽऽ  िनहचाहैत  िलीह।  िनहजानि  िािा  दूटा  ब्याह कयिे  िलाह  की  \nकोिो  ओ रहैत  िलीह।  हं , मामा दून्िू िािी केँ  एक  रंग आदर  करैत  िलछथि।  कोिो  भेदभाि  िनह।  मामा अपिो  दूटा  ब्याह \nकयिे  िलाह।  िोटकी  मामी मामा सॅ तीस िषकक  िोट  िलीह।  िोटकी  मामी के  कीिकऽ  आिल  गेल  िलैखन्ह।  दुबर -पातरर \nऽी ू ब सुन्दर पफ ै िििाली।  मुदा  बड़की  मामी सि  सम्माि िनहिलैखन्ह  पररिार  मे। बहुत  ददिक  बाद  एक  ददि  मामी हमरा  मां \nकेँ  कहैत  िलछथि  -अहांक  भाई हमरा  नकयेक  ब्यानहकऽ  अिलनि  जऽि  पररिार  मे क्यो  हमरा  मिुष  बुजझते िनहअछि ! ऽीालल  \nबच्चा जिमाबऽ  लेल  ब्याह भेल  हमर !  बच्चो  कहां  हमरा  अपि  मां बुझैत अछि।  क ै लाि  त बच्चे सॅ बड़कीए  मां लग  रहै ’ि , \nहुिक े  हाथे  ऽीायत हुिक े  लग  सूतत। पैध् भेल  तऽहमरा  संग कतहु  जयबा  मे लाज  लगैत  ि ै । कहैए  अहाँ  तऽ हमर  भाभी सि  \nलगैत  िी।  \nक ु ल  छमला  कऽ  िेिपि  मे हमरा  ककरो  प्यार-िनहभेँटल।  एकनह  खूटा  िलै  गड़ल  एक े ठाम  चाहे  ददि  होउ  या राछत , जाड़क  \nमौसम गमीक  मौसम होउ  या बरसातक , नबिा  कोिा  लोभ -लाभ  के  दाई  मां दुलार  करैत  िलीह  हमर  जरूरत  क  ध्याि रखैत -\nिलीह।  मोि  िनहपड़ैत  अछि  जे  कनहयो  क्यो  हमरा  लेल  खेलौिा  नकिकऽ  अििे  होमय।  हे  दाई  मां सब मंगल  केँ  काली  मंदीर \nजाइत  िलीह  ओ हमरा  लेल  पेड़ा, आ कोिो  िे  कोिो  िजतु  अिैत  दलीह।  हम  दाई  मां के  अनबते हुिका  पकनड़कऽ  पूिऽ  लगैत  \nिललऐन्ह - दाई  मां देखाउ  िे  हमरा  लेल  की  अिलहुँ  अछि।  दाई  मां पेड़ा रखिे  िी आ हमरा  लेल  चूड़ी अिलहुँ  की  िनह ? पफीता \nकहिे  िलहु  आनि  देि।  हं , दाई  मां प्रसाद ककरो  िनहदेबइ  एकोटा  पेड़ा िनहदेब  सरोज  क ेँ ।  \n-‘िनह , बुच्ची, हम  ककरो  िनहदेबइ। ’ \nई बात-छचत्त होइते  रहैत  िल  ताबत सरोज  आनब जाइत  िल।  आ बुल्ली नबिा  पूििे  मतिे  छमठाईक  दोिा  पर झपटा मारैत \nिल।  आ सरोज  पेड़ा खाइओ  लैत  िल  आ मां लग  जा  कऽ  चुगललओ  करैत  िल।  बस मां झिक ै त  बाजऽ  लगैत  िलीह - ‘ए \nचमेललया  माय अहाँ  बजारक  सड़ल -गलल  छमठाई खोबैत -छिऐ  बच्चा सभ क े ।  आ मोि  खराब  हेतै  तऽ?’ हं , हं , काली  मायक  \nप्रसाद सॅ बच्चा नबमार पनड़ जेतई ? \nहम  सरोज  ददस  तक ै त  कहै  िललऐ - ‘खचड़ी  कही  क े । ’ दाई  मां डॅटैत बजैत  िलीह - ‘एक  बुच्ची एहि  गारर  कतऽ  लसखलहु ? \nबहुत  खराब  बात िै  िनहबाजज  एहि  बात।’ \n-‘तऽ कहू  अहॉ  देललऐ  नकये  सरोज  केँ  प्रसाद।’ \n-‘अच्छा आब िनहदेबै।  उफ हो  त बेनटए ि ै ।’ \nिनह , दाई  मां अहॉक  बेटी हम  िी आर क े यो  िनह।  \nदाई  मां क  गरदनि  पकनड़क  कोरा  मे बैलसकऽ  कहैत  िललऐ - -दाई  हमरा  तऽ सब कहैए ’ झल्लो  माई, कल्लोमाई , आयी आयी, \nदाई  मां की  बेटी आयी।’ हमरा  घर मे तुकबन्दी  करबा  मे िोटका  भैया उजताद  िलाह।  भैया, दीदी सब हमरा  खखलसयबैत  िल।  \nइ तऽ दाई  भऽ गेलै  दाई  मां क  संग खाइत  अछि।  ठीक े हम  कतबो  खा -पी लैत  िलहुँ  तइओ जाबत  दाई  मांक  संग िनहखाइत  \nिलहुँ  ताबत मोि  िनहभरैत  िल।  िौकर -चाकर  लेल  फटक  सरसोक  तेल  मे लहसूि -नपआज  बला  तरकारी  आ मसूररक  दालल  \nबिैत  िलै।  दाई  मां जखि  खाइत  िल  पनहिे  हमरा  भात-दालल  सानि  कऽ  खुआ  दैत  िल  तकर  बाद  अपिे  खाइत  िल।  भरर  46 \n \nघरक  लोक  खा  लैत  िलै  तखि  दाई  िौकर  बरांडा पर बैसकऽ  खाइत  िलै।  कनहयो -कऽ  दाई  मांक  थारी मे तरकारी  िनहरहैत  \nिलै  भात-दालल  आ हररयर  छमरचाई  नपआज  संग खाइत  िल।  हम  पूछिऐ - ‘दाई  मां तरकारी  िनहि ै ?’ \nतऽ कहैत  िल - ‘हररया  सब हँसोछथ  लेलक ै । ’ \n-अहॉ  रोकाललऐ  नकयेक  िनह ?’ \n-‘की  हेतै ’ आइ हम  नबिा  तरकाररए  के  खा  लेब। ’ \n-‘अच्छा, आइ आबऽ ददयौन्ह बाबूजी केँ , हम  कनह  देबैखन्ह।’ \n-‘िनहबुच्ची! एकदम  िनह।  ई िोट  िीि  बात पुरुष  केँ  काि  मे िनहदी। ’ \nई दाई  मांक  ट्ेहििंगक  कमाल  िलै  जे  हमरा  जीिि  मे क्षुि  लोभ , लाभ  ददस  ध्याि िनहगेल।  के  हमरा  की  देलक  आ हमरा  सॅ \nबदला  मे की  लेलक  तकर  नहसाब  िनहकयलहुँ।  दाई  मां-कनहयो  लेि -देि  के  नहसाब  कहाँ  कयलनि।  दाई -मां जनहया  गाम सॅ \nअबैत िलनह  तऽ हुिका  पोठरी मे रंग-नबरंगक  खेलौिा , जरीक  चोटी , जौ  के  सतुआ आर कतेक  िजतु  हमरा  लेल  अिैत  िलीह।  \nमाँ जखि  देखैत  िलीह  कपड़ाक  बिल  गुनड़या मानटक  सुग्गा मैिा  तऽ हमरा  पर हँसैत  िलीह।  उफ ँ ट सि  भऽ गेलीह  आ \nखेलतीह  गुनड़या सॅ। हँ , दस  िषकक  उम्र मों हम  औरत  बनि  गेलहुँ।  तथानप कोिो  कोि  मे एखिहु  िेिपि  िल  हम  गुनड़या लऽ  \nकऽ  खेलाइत  िलहुँ  दाई  मांक  आिल  जरीिला  चोनट  लगाकऽ  खूब  प्रसन्ि होइत  िलहुँ।  आ दाई  मां जे  सतुआ। अिैत  िलीह  \nसे तऽ ककरो  पता लनगते  िनहिलै।  दाई  मां चुपचाप  िुकाकऽ  खुआ  दैत  िलीह।  \n-हम  कहैत  िललए  -‘दाई  आर सत्तु ददअ  िे। ’ तऽ कहैत  िलीह - ‘िनहबुच्ची एक े  ददि  िेिी  खा  लेब  तऽ खराबी  करत , कास्ल्ह \nफ े र देब। ’ दाई  मां क  बेटी चमेललया  हमरे  ओत आनब गेल  िल  मुदा  ओ अलग  रूम  मे रहैत  िल  हमरा -सब संग िनह।  ओकर  \nबोखार  उतरर गेल  िलै।  मुदा  हमरा  मां के  िक  होइत  िलैखन्ह  कोिो -ि ुतह ा रोग  िै  तैँ हमरा  सबक े  ओकरा  लग  िनहजाय  दैत  \nिलीह।  मुदा  हम  कहां  मािऽ  िाली  िलहुँ।  दाई  मां हमरे  कारण  घर िनहजाइत  िलीह  तऽ चमेललया  केँ  अनहठाम  लऽ  अयलीह।  \nतैँ हम  दाई  मांक  संग चमेललयाक  कोठरी  मे- जाइत  िलहुँ।  मां-बेटीक  बात सुिैत  िलहुँ।  िेिी  काल  चमेललया  मां के  दे खख  \nकिैते  रहैत  िल।  हमरा  ओकर  कािब  िनहिीक  लागय।  हं , चमेललया  कपड़ाक  खूब  सुन्दर गुनड़या बिबैत  िल।  पुराि  उज्जर  \nकपड़ा  लऽक  मूँह -बिबैत  िल  फ े र ओइ मे एइया भरैत  िल।  \n-कारी  सूत सॅ ऑखख  बिाबए  लाल  सूत सॅ डोर  आ नबन्दी बिबैत  िल।  मुँह  के  धड़ बिाबय  रूई  ठुलस ठुलस कऽ  िाती बिाबय  \nपैर बिबय  तऽ दाई  मां के  देखाकऽ  पूि ै त िलै - ‘देख  तऽ माय ठीक  बिल  की  िनह ?’ \nजखि  कखिौ  चमेललया  जोर  सॅ हँसैत  िलै  तऽ दाई  मां डँटैत िलछथि - ‘एिा  जोर -जोर  सॅ-नकयेक  हँसैत  ि ेँ । आराम करऽ  \nिनहत  फ े र नबमार पड़बे तऽ हम  कतौक े  िनहरहब !’ हम  अपि  गुनड़या लऽ  कऽ  िीचाँ  खेलऽ  गेलहुँ।  हमरा  देखलक  गुनड़या िेिे  \nतऽ सराज  अपि  िॉकी -टॉकी  निलायती  गुनड़या लऽ  कऽ  आयल।  िीलू  अपि  बेबी डॉल  अिलक  जकरा  हाथ  मे एकटा  िीिी \nिलै।  िीलूक  गुनड़या जखि  िीिी सॅ पानि  पीबैत िलै  तऽ पेिाब  करै  आ सब हँसैत  िलै।  ई दूिू  गुनड़या बाबूजीक  छमत्रा \nइतालिी  अििे  िलै।  ओ देखिे  िल  हमरा  आ सरोज  केँ  मुदा  जनहया  ओ-गुनड़या लऽ  कऽ  आयल  तनहया  िीलू  िािी घर सॅ \nआनब गेल  िल।  तऽ मां बेबी डॉल  िीलू  केँ  देलछथि  आ िॉकी -टॉकी  सरोजझपनट  लेलक ै ।  मां कनहयो  देलछथि  दूिू  बनहि  छमल  \nकऽ  खेला  तखि  हम  दाई  मां के  कोरा  मे बैसकऽ  बड्ड किलहुँ।  खैर , आब हमरा  िि -िि  गुनड़या बिा  कऽ  देबऽ  कहलक - ‘हम  \nकालीमाय  के  नकररया  खा  कऽ  कहैत  िी- ‘अहाँ  के  िोनड़  हम  ककरो  गुनड़या बिा  कऽ  िनहदेबै। ’  47 \n \nएक  ददि  चमेललयाक  बिायल  गुनड़या लऽ  कऽ  हम  दाई  मांक  संग हुिकर  संगी खेदरबाक  माय के  घर गेलहुँ।  हमर  गुनड़या देख  \nकऽ  खेदरबा  बड्ड खुि  भेल।  ओ हमरा  कहलक  हम  दूिू  गोटे  गुनड़याक  ब्याह करब।  आब कहबै  चमेललया  के  कनि  िम्हर गुनड़या \nबिाबए  आ ओकरा  घाघरा  पनहरा  देतै।  \n-हमरा  मोि  पड़ल  सल्लो  दीदी ब्याह से घाघरा पनहरिे  िलीह।  आ मां क  भारी भरकम  घाघरा त चचो  िनह।  ओइ मे असली \nमोती टांकल  िलै।  मां के  बड़का -बड़का  बक्सा मे कतेको  रंग-नबरंगक  पोिाक  िलैखन्ह।  भारी-भरकम  जरदोजीक  काज  कयल  \nघाघरा , ओििी असली जरीक  काज  कयल  बिारसी साड़ी। मुदा  मां केँ  भारी साड़ी िनहसोहाइत  िलैखन्ह।  कनहयोकाल  अपि  \nअतीतक  छचट्ठा लऽ  कऽ  सल्लो  दीदी संग बछतआइत िलीह  आरे ओ जमािा  िलै  भारी-भरकम  घाघरा  पनहरू , बोग्ला बान्हू \nबड़की  टाक  ओििी ओिन्ि्। हाथ  मे चूड़ा , पैर मे पायल।  हमर  दादरी  तेहि  िेष  बिा  दैत  िलीह  जे  की  कनहयौ।  आ भोरे  चाररए  \nबजे  उदठ कऽ  दादी आ तोहर  काकी  जॉत  पर बैस जाइत  िलथुि  ऑटा पीसऽ। जॉत  नपसकाल  जॅतसार  गीतो गाबछथ। \nिािी कनहयो  घाघरा  िनहपनहरैत  िलीह।  मां क  िैहर  मे सब रंगरेजक  रांगल  ढाकाक  महीि मलमल  क  सारी किाई  कयल  \nपनहरैत  िलैखन्ह।  लम्बा क ु रता  जकॉ  ब्लाउज।  तैँ मां के  घाघरा फ ू हड़ ड्रेस बुझाइत िलैखन्ह।  हं , कड़की  मे मां अपिा  एक -एक  \nघाघरा  सॅ दस -दस  नकलो  चॉदी -निकालल  कऽ  ओकर  थारी, बाटी नगलास  बिबाकऽ  बड़की  दीदीक  बेटीक  ब्याह मे पठौिे  \nिलछथि।  \nहं , तऽ हम  चमेललया  के  कहललऐ - एकटा  खूब  सुन्दर आ िमहर  गुनड़या बिा  दे  ओकरा  घाघरा पनहरा  ददहे।  ठारह  भऽ सकय  से \nध्याि रखखह  िनहतऽ  ‘िर ’ गला  मे िरमाला  कोिा  पनहरेतै। ’ \nचमेललया  के  ई सुनि  कऽ  िगुन्ता भऽ गेलै।  ढारह  होमऽ  िला  गुनड़या कोिा  बिाओत।  ओिा  सरोज  आ िीलूक  गुनड़या तऽ \nचललतो  िै  मुदा  ओ निलायती  गुनड़या ि ै । \n-तऽ की  देसी गुनड़या ब्याह मे िरमाल  काल  ठाि  िनहभऽ  सक ै ’ि ? दुनियाँ  भररक े  उत्क ं ठा हमरा  आिाज  मे िल।  फ े र हम  \nचमेललया  केँ  कहललऐ - ‘सुिै  िेँ  हम  अपि  गुनड़याक  ब्याह खेदरबाक  गुड्डा सॅ पक्का  कयलहुँ  अछि  एनह  लििराछत  केँ  ब्याह हेतै। ’ \nचमेललया  मूँह  मे ऑचर  धऽ हँसैत  बाजल - उफ खेदरबा  बहु  केँ  ब्याह मे चिायत  की ? ओकरा  त एकटा  चौअन्िी टा िनहि ै । ’ \n-‘हं  चमेललया , इ त हम  सोचबे  िनहकयलहुँ ! आब कोि  उपाय करू ? एक  बेर हं , कनहकऽ  आब िनहकोिा  कहबै ?’ \n‘अच्छा िोड़ऽ  जेहि  गुनड़याक  भाग।’ -‘तऽ गुनड़या बनि  जयतै  िे ?’ \n‘हँ , अइ ितक  पर जे  अहां  बेर-बेर उफपर  िनहआउ  हमरा  समय भोंटत त िीक  गुनड़या बित। ’ \n-‘नकये  चमेललया  हम  कोिो  तोरा  तंग करैत  छिऔ ?’ \n-‘िनहसे  बात िनहि ै ।  असल  मे हमरा  धूत िला  नबमारी अछि  जॅ  अहाँ  पनट जायत  तऽ अहूँ  नबमार पनड़ जायब। ’ \n-‘धूतहा  रोग  िौ  तोरा ?’ \nफ े र मोि  पड़ल  सत्ते कहैत  अछि।  राधा  मां के  कहैत  िलैखन्ह  चमेललयाक  बत्तकि अलग  रखबाउ।  ई सुनि  हमार  दाई  मां बड़ी काल  \nधरर  किैत  रहलीह।  \nचमेललया  सत्ते गुनड़या बिा  देलक।  जरीक  घाघरा  चोली  पनहरिे  घोघ  तििे  गुनड़या ठाि  िल।  बड्ड सुन्दर लगैत  िल  देखऽ  मे  48 \n \nगुनड़या। पातर डॉर- तानह  मे मोतीक  डरकस।  अपूिक ! हम  चमेललयाक  पकनड़  हुलसैत  कहललऐ - ‘सत्ते चमेललया  तू- बड्ड गुणमंती \nि ेँ ।’ \n-‘चमेललया  तोरा  कतेक  बेर कहललयौ  बात नकये  िे  बुझैत िेँ ? फ े र दाई  मां हमरा  ददस  तक ै त  बजलीह - बुच्ची चमेललयाक  संग \nएिा  सटल  रह  िी आ बहुरािीक  काि  मे ई बात पड़तैखन्ह तऽ हमरा  कतेक  गंज्जि  करतीह ? \n-दाई  मां हम  जाइत  िी- खेदरबा  के  कहऽ  ओ अपि  गुड्डा के  लऽ  एतै।’ \nहम , चमेललया  आ दाई  मां ितिला  कोठरी  मे बैसल  बछतआइत िलहुँ  दोपहर  िलै  तीि बजैत  हेतै।  \n‘दाई  मां हम  खेदरबा  के  खाय  लेल  की  देबै ?’ ‘बुच्ची, सतुआ िै  िे। ’ \nहम  दाई  मांक  हाथ  धयिे  सीिी सँ उतरलहुँ।  सड़क  पार क  खेदरबाक  माय लग  पहुँचलहुँ।  दाई  मां ओकरा  संग बछतआय \nलागल।  खेदरबा  गुल्ली-डंडा खेलाइत  िलै ’ हम  िोर  पाड़ललऐ।  \nखेदरबा  दौड़ल  आयल।  हम  पूिललऐ  ‘तू अपिा -गुड्डाक ब्याह हमरा  गुनड़या से करबों ?’ खेदरबा  केँ  एकटा  निलायती  प्लास्जटक \nगुड्डा िलै  कता  क ू ड़ा  मे भेँटल  िलै।  खेदरबा  खुि  भऽ बाजल , हं  हम  अपिा  गुड्डाक ब्याहकरब।  कहकनहया ?’ \n‘एखिे। ’ दाई  मां चलू।  \n-‘ए बुच्ची कनि  सांस लेबऽ  ददअ। ’ \nदाई  मां फ े र बछतयाि  मे लीि  भऽ गेलीह।  खेदरबाक  मां हुिका  हाथ  मे हुक्का  धरा  देलक ै खन्ह।  हम  खेदरबा  के  कहललऐ - ‘चल  \nहमरा  गुनड़या के  देखऽ। ’ \nखेदरबा  हमरा  संग आयल।  पैर दानब  िहुँ -िहुँ  सीिी-पर चिलहुँ।  गुनड़या ओनहिा  सजल -धजल  ठाि  िल  खेदरबा  मुग्ध भऽ \nओकरा  देखते  रनह  गेल।  \n‘बहुत  सुन्दर दै  गुनड़या एकरा  हम  बनियॉ  सॅ रखबै ’ खेदरबा  बाजल।  ताबत आनब गेल  बुल्ली। बुल्ली के  देखते  हम  गुनड़या के  \nअपिा  कोरा  मे िुका  लेलहुँ।  \n-ओ जजद्द करऽ  लागल  देखा  की  िै  हमरा  देखा  दे ...बुल्ली के  िीिाझपटी करैत  देख  चमेललया  कहलक  छप्रया, देखा  ददऔ  िे  \nबराती लेल  तऽ लोक  चाहीिे।  ताबत सरोज  आ िीलू  दूिे  पहुँचल।  \n-‘क े हि  सुन्दर गुनड़या िै  अरे ई त ठाि  भऽ जाइ  िै  िाह !’ कहैत  गुनड़याक  घाघरा  उठा कऽ  देखऽ  लागल।  \nहम  छचछचएलहुँ  िोड़  हमरा  गुनड़या के  तू सभ क े हि  बेिरम  िे ?’ \nमुदा  हमर  बात के  सुिैत।  िीलू  चहकल -देखही -सरोज  ई गुनड़याक  बांसक  खपच्चीक  पैर बिल  ि ै । तीिू छमल  कऽ  गुनड़या लऽ  \nहँसैत  िारा  लगाबऽ  लागल  छप्रयाक गुनड़या क  जय , जय।  \nहम  किैत  िीचॉ  मे आोंघराए लगलहुँ।  खेदरबा  भानग गेल  िल।  सरोज , िीलू  आ बुल्लीक  संग-संग अइ जुलूस  मे सांजझकऽ  \nखेलऽ  िला  आर छधया-पुता साछमल  भऽ गेलै।  सब छमलकऽ  गुनड़याक  तहस -िहस  करऽ  लागल  बांसक  खपची  निकालल  देलक ै  \nआ जोर  जोर  सॅ िारा  लगौलक  छप्रयाक बच्ची, बॉसक  खपच्ची...तकरबाद  घरक  पैघ लोक  तािा  मारिाइ  िुरू  कयल।  दीदी मां \nके  कहलछथि : मां छप्रयाक ब्याह खेदरबा  सॅ कऽ  दही भरर  ददि  गोइठा  ठोक ै त  रहतै। ’  49 \n \nिायद  ई गप्प बाबूजी सुनि  गेलछथि।  हररया  के  पूिलछथि  त ओ सभटा िृतांत  जतबा  ओ जिैत  िल  कहल  क ै खन्ह। बाबूजीक  \nफरमाि  जारी  भेल - ‘हररया  चमेललयाक  मां के  कनह  दही छप्रया के  अपिा  संग जतऽ  ततऽ िनहलऽ  जाई।  ओइ राछत  ढाई मां आ \nहम  दूिू  बड्ड किलहुँ।  हम  हुिकर  िोर  पोि ै त िलहुँ  आ ओ हमर।  हुचुक ै त  दाई  मां बजलनह - ‘बुच्ची गरीबी सब से बड़का  \nअलभिाप  ि ै ।’ हं , दाई  मां, आब हम  कनहओ  गुनड़याक  ब्याहक  चचाक  िनहकरब।  बहुत  ददि  धरर िोटका  भैया आ दीदी सब \nहमरा  खेदरबाक  िामलऽ  खाैंझबैत  िल।  खेदरबा  गोइठा  ठोकऽ  बाली गरीब मनहलाक  बेटा िलै  आ हम  महल  मे रहऽ  बाली \nबड़का  घरक  बेटी! मुदा  बड़का  घर क  बेट रनहतहुँ  हमरा  लग  कहाँ  निलायती  िॉकी -टॉकी  गुनड़या िल।  ककरा  हमरा  सुछध िलै  \nजे  हमरा  लेल  खेलौिा  नकिैत ! हमरा  तऽ दाई  मां क - गेठरी मे भेँटैत िल  खेलौिा।  चमेललया  बिाकऽ  दैत  िल  गुनड़या। ओकर  \nबाद  तऽ हम  गुनड़या खेलिाईए  नबसरर गेलहुँ।  हम  जखि  सरोज  अ िीलूक  गुनड़या देखैत  िलहुँ  तखि  मोि  कानि  जाए।  दाई  \nमां फ े र कनहयो  हमरा  खेदरबाक  घर िनहलऽ  गेलीह।  दाई  मां हमर  दुःख  बुझैत िलीह  मुदा  ओ की  कऽ  सक ै त  िलीह।  नकधु  \nददिक  बाद  सॅ बाबूजी निदा  भऽ गेलाह।  \nएकटा  एहि  समय आयल  जनहया  हमरा  दाई  मां आ अपि  जतरक  बीचक  दूरीक  पता चलल।  इ हो -बुझबा मे आयल  जे  दाई  \nमां आ हमरा  मां क  संजकार  आ तौर  तरीका  मे जमीि  आसमािक  फक क  ि ै । हमर  मिक  बहुत  प्रश्ि अिुत्तररत िल  ककरो  लग  \nजकर  उत्तर िनहिलै।  आब हम  पैघ भऽ गेल  िलहुँ  बी.ए. पास भऽ गेलहुँ।  दाई  मां के  ऑखख  मे मोछतया  हबिंद पानक  गेलैखन्ह , \nडॉर झुनक  गेलैखन्ह।  आब कोिो  काज  कयल -िनहहोइत  िलैखन्ह।  कोिो  िे  कोिो  दाई  िौकर  हुिका  खखलसयबैत  रहैत  ि ै खन्ह आ \nओ गारर  पिैत  रहै  िछथि।  हुिका  बैसऽ उठऽ मे कि  िलेखन्ह  क े नहयो  ठ े हुिा मों ददक  होइत  िलैखन्ह  कनहयो  डॉर  मे ददक।  एक -एक  \nकऽ  सभटा दॉत  टूनट गेल  िलैखन्ह।  आब दाई  मे दालल  मे रोटी गुररकऽ  खाइत  िलीह।  मां नबिा  नक ि ु कहिे -सुििे  अपिा  काजक  \nिाजते  क ृ ष् णाक ेँ राखख  लेिे  िलीह।  क ृ ष् णा एखि  जिाि  िल  चारर  लोकक  काज  एसगर करऽ  िाली  खूब  ररि  पुि।  \n  \n  \nकोिो  िे  कोिो  बात पर मां केँ  दाई  मां सँ रोज  झगड़ा होइत  िौखन्ह। दाई  मां हमरा  कॉलेज  सॅ घुरैत काल -िीचॉ  गेट पर बैसल  \nरहैत  िछथ।  हुिका  अगल -बगल  दरबाि , ड्राइबर, बगल  मे काज  करऽ  बाली दाई  सभक  जमघट  लागतल  रहैत  ि ै । दाई  माँ \nनबड़ी पीबैत बड़बड़ाइत रहैत  िछथ -अरे जाबत  माललक  िलाह  ताबत गरीब-गुरबाक  ख्याल  रखैत  िलाह  ओ मिुष्य िनह  देिात  \nिलाह।  हुिकर  परतर  के  करत।  आब िे  ओ राजा  िे  ओ कराह।  \nहमरा  देखखलेते  हुललसकऽ  कहैत  िलीह।  अरे, आनब गेल  हमर  बेटी। नहिक े  मुँह  देखखकऽ  एतऽ िी िनहतऽ  एत नकयेीेक  \nरनहतहुँ।  हम  अिायासअपिा  के  अपराध्ीी बुझैत िलहुँ।  दाई  मांक  भनिष्य एकदम  अन्ध्कारमय लगैत  िल।  िायद  आई फ े र \nमां दाईमां  मे कहासुिी  भेल  हेतैखन्ह। आब हम  िेिा  िनहिी  मां क  ददक  बुक्षऽ लागलहुँ  आछि।  जेहि  िछथ  जे  िछथ  हमर  जििी।  \nजँ  मां नहम्मतिाली िनहरनहतछथ  तऽ काका  सभत तऽ कनहया  िे  घर के  बबाकद  कयिे  रहताह।  एक  ददि  संिेदिा  िल  निःजिाथक  \nजिेह  दोसर  नहस  पररिारक  प्रछतिा उिा  अि -बाि  िािक  रक्षा लेल  मां संघषकिील  िलीह।  मां के  कोि  सुख  भेटँलै खन्ह? एक -\nएक  पाइ ज ो नडृक ऽ पररिार  चलौलनि  चारर -चाररटा  बेटीक  ब्याह कयलनि।  की  हुिका  िनहबुझल  िलैखन्ह  भैयाक  चालल -चलि , \nहुिकर  रईसी? ओ सब जिैत  िलछथि  मुदा  नििि  िलीह -नक ि ु कऽ  िनहसक ै त  िलीह।  सदछतकाल  बजैत  िलीह  आमदनि  \nथोड़  खरचा  अिन्त। एकबेर  हम  कहिे  िललऐन्ह - मां, एतेक  िौकर  चाकर  के  रखबाक  कोि  जरूरी  िै -समटा पाई तऽ एकरे  \nसभ पर बुका  जाइत  िै  ........  50 \n \nतऽ कहिे  िलीह -सबसे पनहिे  तू अपिा  दाई  मां के  गाँिा  पठा। अपिे  जे  खाय - पीबए तनह  लेल  कोिो  मिाहीिनहि ै  मुदा  भोज -\nभंडारा  करत  से िनहचलऽ  बाला  ि ै । रोज  एकरा  गाम से क्याों िे  क्याों अनबते रहैत  ि ै । एखिे  एक  डेकची  मों भररकऽ  िीबूक  \nिबकत  बिा  कऽ  िेिेजाइत  िल  टोकललऐ  जे  एतेक  िबकत  की  हैतै  तऽ डेगची पटनक  कऽ  भानग गेल।  की  सभ िे  बाजल  ........... \nहमर  मेहमाि  आयत तऽ ओकर  खाय -पीअऽ लेल  िनहदेबई  ?  \nभाभीजी कहलनि -‘बौआ, आई दुपहरे  सों िीचे  मों बैसल  अछि  जखि  से मां टोकलछथि।  पूरा  मोहल्लाक  दाई -िौकर  घेरिे  रहै  \nिै  ओ समक  लीडर  अछि।  ओकरा  अहीं बजा  कऽ  आिु ’ \nसब जिै  िै -हमरे  बजौिे  ओ उफपर आयत। आई दाई  मांक  मि  बउ ् ड व्यछथत िलै।  बड़ी कालधरर  किैत  रहलीह।  आब हमरा  \nहुिकर  कािब  -रिीजि  बदाकजत  िनहहोइत  अछि।  घर मों अेनहिा  हरदम  तिाि  बिल  रहैत  ि ै । बड़की  भाभी बहुत  ददि  से बीमार \nिछथि।  मां पानि  जकॉ  पाई बहा  रहल  िछथ  कास्ल्ह क्याों कहैिनहजे  ठीक  से इलाज  िनहभेलै।  भाभी सात बरसक  बेटाक  \nनिहारैत  डाक्टर  से पूिलछथि  ‘हम  जिजथ  भऽ सक ै  िी डाक्टर  साहेब ? मां हुिकर  बात सुनि  अपिा  रूम  मे जा  कऽ  कािऽ  \nलगलीह।  \nबाबूजी गेलाक  बाद  अब कनि  राजता  पर ससरल  िल  पररिारक  गाड़ी। सोचैत  िलीह  मां अब कहुिा  सरोजक  ब्याह कऽ  लेब।  \nआ अब ई आफत बेटाक  घर उजनड़  रहल  ि ै खन्ह। हम  ओई राछत  दाई  मां से बात कयलहुँ।  ‘ए बुच्ची हम  तऽ आहींक  मुँह  \nदेखखकऽ  िी-अइ घर मे। हम  तऽ कनहया  िे  चलल  गेल  रनहतहुँ  अपिा  गाम। अइबेर  तऽ हमरा  ि े दी कहलक  तोहर  बेटा आब \nकमाइत  िौ।  मुदा  बुच्ची अहाँ  तऽ हमर  जजम्मेदारी िी। अहांक  बयाह  भऽ जाए  तऽ हम  बूक्षब गंगा िहा  लेलहुँ।  \nदाई  मां उफहाँ  काि  खोललकऽ  सुनि  ललअ -‘हम  एखि  ब्याह िानहकरब।  आ अहाँक े  आब काज  कयल  िनहहोइि।  आब क्याों \nअहां  संग िीक  बात व्यिहार िनहकरैि। ’  \n‘मुदा  हम  उफहाँक े  ि े नड़कऽ  कोिा  जाउ ? राक्षस ..........?’ \n‘दाई  मां अहाँ  छचन्ता िनहकरू।  अब भैया हमरा  संग नकि  िनहकऽ  सक ै ि। ’ \n‘से कोिा  बुक्षैत छिऐ ........?’ \n‘हम  कड़ा  चेतािािी  दऽ  देललऐ। ’ \n‘अरे आब ध्मकी देला  सँ की।  औरत के  जजिगी  जँ  एकबेर  बरबाह  भेल  तऽ सब खतम। ’ \n‘दाई  मां अहाँ  कोि  युग के  बात कऽ  रहल  िी?’ \n‘तऽ अइ युग मेीेीं की  होइ  िै  अहांक  अंग्रजीक नकताब  मे की  ललखल  अछि। ’ \n‘दाई  मां हम  अहाँ  के  कोिा  बुक्षाउ। अच  ई कइिे  जे  अहाँ  िोकरी  िनहकररतहुँ  तऽ बाल - बचाक  कोि  हाल  होइत  सबसे पनहिे  \nऔरत के  अपिा  पैर पर ठाि  होमऽ  चाही  ’ जिािलखि  ब्याह से बेिी जरूरी  ि ै ।’ \nअरे हम  कोिो  खुिी  से िौकरी  कयलहुँ।  आई अहाँीँक  बाबूजी  रनहतछथ  तऽ कनहया  िे  अहांक  ब्याह मेल  रहैत।  एखि  धरर \nतऽ हम  िाछतक  मुँह  देखिे  रनहतहुँ !’  \n      दाई  मां के  समक्षेिाई असम्भि िल।  बहस  से कोिा  फायदा  िानहतखि  हम  एकटा  काज  कयजहुँ  अपिा  पाक े ट  मिी से  51 \n \nनक ि ु टका  हुिका  दऽ  हैत   िललऐखन्ह  ई कनह  जे  अहाँक  मेहमाि  आबय या ध्रक लोक  तऽ बाजार  सँ मंगाकऽ  िाजता  भोजि  \nकरा  देबई।  ककरोसे  बकझक  िानहकरब।  परीक्षाक  बाद  भेल  गमी ि ुटीð। हमरा  ि ुटीðक  समय हरदम  बोजझल  लगैत  िल।  \nएक  ददिक   ि ुटीð रनियाों  के  तिाि  बनि  जाइत  अछि।  ि ुटीðक  ददि  मांक  सखती  बनि  जाइत  ि ै खन्ह। \nदीदी के  हुक ू म  सुिा  दैत  िछथि -टूिू  धैड़ी के  काज  ध्ंध लसखा। ’ \n      ई गप्प जक ू ले  ददि  से सुनि  रहल  िी। काज -ध्ंधक मतलब  चाइर  दालल  बीििाई  राई जमाइि , जोर  मरीच स्ध्ि सभक े  साफ \nकऽ  सुखाउ।  मां आरामक ु सी पर  बैसैत िलीह  आ हुिका  सोझा  मों हम , सरोज , दूिू  भाभी आ दीदी काज  करैत  िलहुँ।  \n      मां कोि  मानटक  बिल  िलीह  से िनहजानि।  पता िनहकोि  िाप -पाप के  िो  रहल  िलीह।  आइ एतेक  समय बीतलो  पर \nसचाई  सँ ऑखख  मुिब  कदठि  लगै ’ि।  असल  मे हम  मां क  जिरछचत  िरक  केँ  ह  कनहयो  जिीकारर  िनहपयलहुँ।  एकबेर  जाड़  मे \nबहुत  सदी पड़ल  िलै  मां एक  सौ कम्बल  मंगा कऽ  गरीब के  बॅटलनि  आ हुक ू म  भेल ‘ हम  सभ बाजज -कजतुरी  देिीक  जय। ’ \n‘बाज  जोर  सँ बाज।  ए लिमनियॉ , हररया , सीताराम एकरा  सभक ेँ  कनहयै  हम  जगदम्बाक  अितार  िी। हमर  बाल -बच्ी ् या \nहमर  पूजा  करैत  अछि। ’ \n      मि  मे भेल  कहबाक  जे  मां अहां  ई िाटक  ि ो ड़ू  प्लीज देनि  जुनि  बिू।  साधारण लोक  जकॉ  व्यिहार करू।  कनहयो  काल  \nकतहु  जाउ  घूमू नपफरू। ’ मुदा  से कहाँ  बाजज  भेल।  एक -एक  कऽ  माििीय प्यार-व्यिहारक समजत  द्वार ओ बंद  कऽ  लेलैखन्ह।  \nओ कखिौ  िीचाँ  मे िनहबैसैत  िलीह।  हुिक  कहब  िलैखन्ह  डाक्टर  िीक  सॅ हार्ििंयॉक  आपरेिि  िनहकयलक  पैर क  एकटा  \nिस  कनट  गेल  अछि।  हलांनक  डाफ्र ैं एफ्र ैं क े फ्र ैं सेि  अइ बात केँ  िनहजिीकारैत  िलाह।  ओ कतहु  जाइतो  िलीह  तऽ गाड़ीक  \nनडक्की  मे हुिकर  क ु सी जाइत  िलैखन्ह।  दू  टा िौकर  हुिका  बड़का  पीनि पर बैसाकऽ  उतारैत िलैन्ह।  एकटा  आया आ दूिू  \nभाभी मे क्यो  एकटा  संग जाइत  िलछथि।  ओिा  तऽ ओ कनहयो  कतहु  जाइते  िनहिलीह  कोिोकाज  परोजि  मे िैहर  या \nदीदीक  सासुर  काका -काकीक  घर तऽ एिाइ  जेिाइ  बंदे  भऽ गेलै  िल।  हं  ज  कोिो  घर मे पेरिािी  होइ  या क्यो  बीमार पड़ैत \nिलैतऽ  हुिका  बड़ड पफ ु ती भऽ जाइत  िलैखन्ह।  \n      अपिा  देहोक  होि  िनहरहैत  ि ै खन्ह। मुदा  सब भऽ गेलाक  बाद  अपिा  ढगयबाक  हताि  भाि  मि  मस्जतष्क केँ  जकनड़  लैत  \nि ै खन्ह। जिाथी लोकक  चलाकी  सॅ ममाकहत  भऽ जाइत  िछथ।  हुिकर  इ मिोभाि  ददिोददि  मुखर  भेल  जाइत  ि ै खन्ह दीदी यो  सब \nबुजझ गेलछथि।  मां दुःखी  िलीह  अपि  सन्तािक  जिाथी जिभाि  सॅ, आपसी होड़ , जलि  आ ईष्याक सँ दुखी  िलीह  घरक  \nसम्पलत्त पर बड़का  भैयाक  कब्जा  सॅ। \n      एक  ददि  कॉलेज  सॅ घुी ु रलहुीॅ  तऽ देखललए  िोटकी  भाभी मांक े  उजरा  सारीक  रफ्रफ ू करैत  िलीह।  हमरा  मुीॅह  सॅ \nबहरायल  ‘भाभी अहाँ  नकयेक  एतेक  मेहित  करैत  िी। दाई  मां अपिे  सीब लेतै। ’ \n      भाभी गुम्मे िलीह  मां हमर  बात सुनिते  लोहददकऽ  बजलीह  ‘सौ-सौ रूपयाक  िाकाक  महीि साड़ी तोरा  दाई  मां के  दऽ  \nददछि।  पाइ कतौ  गाि  मे फड़ैत िै ? फाटल  ि ै तऽ की  हेतै  हम  राछतकऽ  पनहरब। ’  \n      हमर  आत्मा क ु हनड़  उठल -हमर  मां जे  कनहयो  पुराि  िनहपनहरैत  िलीह  से आब फाटल  साड़ी सीब कऽ  पनहरतीह ! कास्ल्हए \nबड़का  भैया आ भाभी प्लैि सॅ ददल्ली गेलाह ! मास ददि  पनहिे  सल्लो  दीदी केँ  सासुर  जाइतकाल  बक्सा भारर कऽ  कपड़ा  \nदेलछथि।  तखि  कतऽ  सॅ टका  आयल  िलै ? मां के  अपिा  लेल  हरदम  अभािे  रहैत  ि ै खन्ह! आब घरक  लेल  कतेक  आहुछत  \nदेतीह? मुदा  हमरा  नहम्मत िनहभेल  जे  हुिका  नक ि ु कहबैनिह।  हं  मिे -मि  संकल्प  कयलहँी ु  आब अइ घर सॅ एको  पाई िनहले।   52 \n \nपेफर  हमहूँ  तऽ मां ए जकां  छतलछतल  अपि  िोट -िोट  सुख  क  गला  घाोंटैत रहलहुँ।  पुरूष  के  प्रछत देित्ि भाि , एक  निि  श्र(ीा \nजिीकार  करैत  रहलहुँ  अछि।  की  बेटीक  मि  मे अचेति  मे मां क  प्रछतिाया प्रछतछित रहैत  ि ै क ? उम्र क  संग-संग कतेक  बेर \nजीिि  मे िल  प्रपंचक  लिकार  भेलहुँ  जियं  केँ  दोषी पयलहुँ।  व्यथा आ अन्तद्वकन्द्वक क्षण मे अपिा  आचरण  मे मां क  व्यिहारक \nिनि  देखलहुँ।  हं , नििु ( ममत्ि िल  दाई  मां क  निःजिाथक  जिेह।  दाई  मां सि  मनहला  आब कतहु  भेटँत? मां के  तऽ अपि  ठोस  \nअहम  के  प्रछत, अपि  संतछत के  प्रछत ममता आ त्याग िलैखन्ह।  मुदा  दाई  मां तऽ आिक  बेटी के  लेल  व्याक ु ल रहैत  िलीह  सत्ते \nव्यिहार एहि  उदार  हृदय  मि  ककरा  हेतै ? \n      दाई  मां क  ममता मे सत्ताक संग्राम िनहिलै।  हुिकर  निश्िल िात्सल्य मे कोिो  अपेक्षा िनहिलै।  मुदा  तै की  हमर  इ \nकत्तकव्य अछि  जे  हम  जियं  अपि  मांक  कफि  के  कपड़ा  सीबी की  इएह  सोहाि  िै ? जॅ  से करब  तऽ की  अपि  व्यलत्तफत्िक \nकछम  िनहसूझत ? ओ तऽ चौकठी  पार कऽ  तीिो डग कनहयो  िनहचललैखन्ह  आ हम  तऽ तीि डेग मे दुनियॉ  धॅनग लेबऽ  क  \nकल्पिा  करैत  िी।  \n      हं , तऽ हम  गमी क  ि ुटीðक  बात करैत  िलहुीॅ।  ि ुटीðक  ददि  मे एकटा  िि  रूटीि  बिैत  िल  भोर  दस  बजे  सॅ सांझुक   \nपांच  बजे  धरर क ेँ ।  की  मजाल  जे  क्यो  टस सॅ मस करतै।  जाड़  मे जिेटर  बुिब , गमी के  रेिम  कर  किाई  लसलािय  ऊपर से मां \nके  आडकर दस  ददि  मे बेडकिर  बनि  जयबाक  चाही।  एक  ददि  रूमाल  तनकयाक  खोल।  जँ  रेिम  ओझरा जाय  िा  आंगुर मे सुई \nगनड़ गेल  त मां बड्ड फझूछत करैत  िलीह -िनहजानि  पिाई  मे कोिा  फजटक  भऽ जाइि।  मि  मे होमय  जे  इ रेिमे  कर  फ ू ल पात \nबिौिाइ  आ पिाई  मे कोि  सम्बंध्? कोिो  तुक  िनहबुझाइत  िल  मुदा  प्रछतिाद करबाक  साहस  कहां ? \n      - सरोज  महाध्ी ू तक ! मि  होइतऽ  किाई  करए  िनहतऽ  पिाईक  बहािा  बिा  उदठ जाए।  कखिहुँ  जानि  कए  खॉसऽ  लागए।  \nमां के  हरदम  ओकरजिाजथक  छचन्ता रहैत  िलैखन्ह।  जाड़  मास मे सदी खांसी  घऽ लैत  िलैतऽ  परीक्षाक  समय मे उल्टी होमऽ  \nलगैत  िलै।  सब ददि  ओकर  जिाजथ  खराबे  रहैत  िलै।  ठीक  से भोजि  करतै  िनहिल।  कहुिा  दू  टा रोटी खाइत  िल  आ िीलू  \nबस एकटा  आ हम  तीिटा रोटीक  बाद  कनि  भातो  खाइत  िलहुँ।  तैँ  हमर  देह -दिा  ओकरा  सभ सॅ िीक  िल  मुदा  हमरा  मां \nकेँ  हमर  नडलडौल  कनहयो  िे  सोहाइत  िलैखन्ह।  आ बड़की  काकी  तऽ खोध् ििखोछध।  \n      - कऽ  पूि ै त िलछथि - ‘बनहि  छप्रया कतेक  पैघ भऽ गेल  हमरा  निमलाक  बतारर अछि  मुदा  क्यो  कहैतै  जे  दूिू  क  जन्म \nएकनह  मास मे भेल  िलेीै। ’ आ एनह  सभ सँ तंग भऽ हम  जनहया  दसमा  मे पिैत  िलहुँ  तनहए  मां हमर  ब्याह क  बात मीराक  \nभाई सॅ चलौिे  िलीह  ओिा  ब्याहक  चचाक  िुरू  कयिे  िलछथि  मीराक  मां। हुिका  हम  पलसन्ि िललऐखन्ह  तैँ अपि  मांजझल  बेटा \nजे  तानह  ददि  ओकालत  पिैत  िलैखन्ह  तकरा  िाजते  हमर  चयि  कयिे  िलीह  फ े र की  भेलै  की  िनह  बात आगां िनहबिैलै।  \n      तकर  बाद  मां क  हमरा  प्रछत व्यिहार आर कठोर  भऽ गेल  िलैखन्ह  भाई - बनहि  के  िजरर  मे तऽ हम  क ु रूपे  िलहुँ।  मंीा \nबजैत  िलीह - ‘सरोज  के  तऽ क्यो  रीजेक्ट  िनहकरैत - मुदा  छप्रयाक ब्याह कोिा  हेतै ’? हमरा  मि  मों नििोहक  भाि  बिऽ  लागल  \nिनहहेत  ब्याह िनहहोऽ  हमरा  ब्याह करबाक  इच्छो  िनहअछि।  दाई  मां के  िोनड़  सभक  प्रछत उपेक्षा अिज्ञा बिैत  रहल।  घरक  \nलोक  सॅ िेिी  अपित्ि बाहरी लोक  सॅ भेँटैत िल।  मां क  जथाि  जक ू लक  प्रधिअध्यानपका लेलैखन्ह।  हमर  नकिोर  मि  आब \nजीििक  अभाि  क े र  पूर्तिं कल्पिा  सँ करैत  िल।  जिेही  मांक  कल्पिा  करैत  िलहुँ।  कल्पिा  मे कोिो  भाई बनहि  लेल  जागह  \nिनहिलै  हम  एसगरे िलहुँआ  संग िलीह  हमर  दाई  मां। \n      - मुदा  बहुत  जल्दी हमरा  एनह  काल्पनिक  संसारक  सीमाक  बोध् भऽ गेल।  हम  बुझ लगलहुँ  जे  जजिगी  कल्पिाक  सहारा  \nसॅ िनहचलल  सक ै ’ि।  बहुत  तरहक  झंझनट िल  जानह  मे हम  ओझरायल  िलहुँ।  लाइब्रेरी सॅ सप्ताह मे एकनहटा  नकताब  लऽ   53 \n \nसक ै त  िलहुँ , हमर  भूख  बनिते  जाइत  िल।  क्लास  मे पाँच  िह  टा संगीक  ग्रूप िल  जे  अपिे  पिए  िा  िनहहमर  चूिल  नकताब  \nओ सभ अपिा  िाम  पर इसू करबा  लैत  िल।  बस हम  अपि  नकताबक  दुनियाँ  मे मगि  रहैत  िलहुँ  िे  मां क  जझड़की  िे  भैयाक  \nखौफ।  िरतचन्िक  पारोक  घुटि  एि  कोि  काजक  पागलपि।  ओ प्रेमचंदक  जालपा ? जे  गहिा  लेल  पछत केँ  चोरर  करबा  लेल  \nनििि  कयल ? मुदा  ध्मकिीर भारतीक  गुिाहाों  का  देिता ’ पनि  हम  बहुत  ददि  धरर  किैत  रहलहुँ।  हमरा  मि  मे जिजथ  सहज  \nप्रेमक कल्पिा  कनहयो  िनहभेल।  हमर  ददिाजिप्ि  िायक  सतत् व्यछथत दुखी  िोनषत  िा  जीिि  सॅ उदासीि आ हम  िलहुँ  \nओकर  अभािक  पूर्तिं करऽ  बाली। की  पिबाक  चाही  आ की  िनहसे  कनहयो  िनहसोचलहुँ।  श्लील-अश्लील जे  भेँटए पिैत  \nिलहुँ।  घर मे पििला  क ु सी मेज  पर बैलसकऽ  कोसकक  नकताब  के  बीच मे उपन्यास राखख  कऽ  पिैत  िलहुँतऽ  क्यो  बुजझतो  \nिनहिल।  दोसर  बात इ जे  हमर  छचन्ता ककरा  िलै।  जखि  प्रेसीडोंसी कालेज  मे गेलहुँ  तऽ चारू  भर नकताबे -नकताब  िल।  \n      हमरा  घर मे दू  टा िगक  िलै -एकटा  िोषण  करऽ  िला  सदजयक  िगक  जकरा  हाथ  मे छतजोरीक  चाबी िलै।  ओकरा  सभक ेँ  \nजौ  कनि  सर्दिंयो होइतऽ  डाक्टर  गंगुललए  िनहसौ  टका  पफीस लेब  बला  डाक्टर  िललिीरंजि  दताक  केँ  बजाओल  जाइत  िलै।  \n      हुिका  सभक े  घरऽक  सब िजतु  पर अस्ध्कार िलैखन्ह।  अइ दल  मे िलीह -मां बड़का  भैया, बड़की  भाभी आ िाखन्हटा चारर -\nपाँच  िषकक  हुिकर  बेटा, सल्लो  दीदी, डाक्टरी पिऽबाली  सरोज।  दललत  िगक  मे िलहुँ  हम , िोटका  भैया जे  कोिो  समझौता \nकरबा  लेल  कखिहुँ  तैयार िनहिलाह  आ हमर  िोटकी  भाभी जे  सदछतकाल  मांक  सेिा  मे जुटल  रहैत  िलीह।  बड्ड मध्ी ु र \nिाणी सबसॅ जिेह  लसत्तफ व्यिहार जेठजीक  हर  बात के  माथ झुका -जिीकार  कर  िाली।  जे  व्यापारक आमदिी होइत  िै  आ \nनकरायाक  पाइ अबैत िै  सब बड़क े  भैयाक  हाथ  मे जाइत  ि ै खन्ह। हाथ  उठा कऽ  ओ जकरा  देछथि।  नपताक  सम्पलत्तक दूिू  भाई \nबराबर  के  िाररस  मुदा  िोटका  भैयाक  हाथ  मे एकटा  पाइ िनह।  मां कहैत  िलछथि  बड़का  भैया केँ -‘अरे , आब घर-गृहजथी िला  \nभेलै  एकरा  अपिा  संग आनपफस ल  जाहीं  तोरा  संग-संग रहतै  तऽ काज  ध्ंध लसखतै ’ मां के  कहला  पर  भैया िोटका  भैयाक ेँ  \nघर सॅ ल  जाइत  िलछथि  मुदा  नकि  दूर  गेला  पर मेट्ो लसिेमा  हाल  लग  लसिेमाक  नटकट  हाथ  मे दऽ  कहैत  िलछथि -‘जो  \nलसिेमा  देख। ’ भैया व्यछथि भऽ घर घुरर अबैत िलाह।  सांजझ मे बड़का  भैया घर अनबते मां केँ  कहैत  िलछथि।  \n- ‘की  करू  मां नकि  िे  पफ ु राइत अछि। ’ अहांक  कहला  पर हम  लऽ  गेललऐ  ऑनपफस। ओतऽ सँ कहललऐ  फाइल  लऽ  कऽ  \nइन्कमटैक्स  ऑनपफस जयबा  लेल  तऽ चलल  गेल  लसिेमा  देखऽ।  एतबा सुनिते  मां आनग बबुला  भऽ जाइत  िलीह।  \n      ‘कहाँ  िै  अजैया , आ इम्हर। खेऽ  लेल  अिाई  सेर चाही  दू  बेटाक  बाप भऽ गेलेँ  आ एक  पाई कमाबऽ  के  लूरर  िनह।  लक्ष्मी \nसि  पत्िीक जीिि  बरबादकऽ  देलक ै । ’  \n      िोटका  भैया बरांडा मे बैसल  चुपचाप  सब सुिैत  िलाह  कोिो  प्रछतिाद िनह।  बजैत -बजैत  मां चुप्प भऽ जाइत  िलीह  \nतखि  जरला  पर िूि  िीटऽ लेल  पहुँचैत  िलीह  बड़की  भौजी। मां जो , अहॉ  नकयेक  छचन्ता करैत  िी समय अयला  पर िोटका  \nबौआ अपिे  सुधरर  जेछथि।  एतेक  िो ( करब  तऽ अ","size_mb":6.75,"has_text":true},"Sadeha 29.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 29.pdf","name":"Sadeha 29.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह २ ९ \nरवि भूषण पा ठक & डॉ.  कैलाश  क ुमार वमश्र \nकेर ग द्य आ  पद्य रच ना \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nवि द े ह -सद े ह  श  ृंख ला- मै वि लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा समानान्तर सृं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े पु नरु त्  पावदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स िाव ि का र स ु रव ि त। व िद े ह म े  प्र का व श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिाव ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सृंग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ व न् ह ।   भ ा ल सव र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू व सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ व द  व ल ृंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( व कछ ु  व द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   व ल ृंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सव र क गा छ - प्र ि म  म ै व ि ल ी  ब् ल ॉग / म ै व ि ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ न्टरने ट पर   म ै व ि ल ी क प्र ा ची नत म  उ पव स् ि त क रूपमे  व ि द्य म ा न अ व छ ।  ई  म ै व ि ल ी क पव ह ल  इ ृंटर ने ट पव िक ा  व ि क  \nज कर  नाम बा द म े  १ ज न िरी  २००८ सँ  \" व ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ृंटर ने टपर  म ै व ि ल ी क प्र ि म  उ पव स् ि व त क या िा  व ि द े ह-  \nप्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ि व र  पह ु ँ चल  अ व छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का व श त  ह ो इ त  \nअ व छ ।  आ ब “ भ ा ल सव र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'व िद े ह ' ई-पव िक ा क प्र िक् त ा क सृंग म ै व ि ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ व छ ।  व ि द े ह  ई-पव ि का ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स िाव ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अव छ ततऽ  स ृंपाद का ि ीन। \nसृंपा द का ि ी न ।  व िद े ह- प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई -पव िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न् र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ व ल क आ  अ प्र का व श त  र च ना  ( ज कर  म ौ व ल क त ा क सृं पू ण व  उ र्त्त र द ा व यत्ि  ल े खक  गणक  म ध् य \nछ व न्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ व ि ।  ए त ऽ प्र का व श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सृंग्रह कर्त्त ा  ल ो कव नक  ल गम े  र ह त व न् ह ।  \nसम्पा द क 'व ि द े ह ' प्रि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ऐ ई -पव िक ा म े  ई -प्र का व श त / प्र ि म  प्र का व श त  र चनाक  व प्र ृंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  म ू ल  आ  अ नूव द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  व प्र ृंट-प्र का श न क अ व ि का र र खै त  \nछ व ि ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पव िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  इ च् छ ु क व िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ व ि , से  आ ग्र ह ।  र चनाक  सृंग र चनाक ा र  अ पन सृंव ि प् त  पव र चय आ  अ पन स् कै न कएल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ृं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ व ल क अ व छ , आ  पव ह ल  प्र का श नक ह े त ु  व िद े ह  \n( पा व ि क)  ई  पव िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ व छ ।  म े ल  प्र ा प् त  ह ो यबाक बा द  यि ा सृंभ ि श ी घ्र  (  सा त  व द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ ृंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एव ह  ई  पव िक ा केँ  म ा स क ०१ आ १५ व त व ि केँ  ई  प्र का व श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ व छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  २००० /-  स ंस्  करण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 29: A Collection of Maithili Prose and Verse  by Rabi \nBhushan Pathak & Dr. Kailash Kumar Mishra e-published in Videha e-journal \nissues 1-350 at www.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (प . १-७ ९ २) \nर वि भ ू षण  पाठक - र वि भूषण पाठक - घर १-३ , औझ का डाय र ी ,  \nविद्य ापवत , भा ग र ौ: सामाव जक -र ाज नीव त क वनव ह त ािव, झमेवल य ा वबआह ,  \nआदश व क उत् िान आ य िािव क पतन : उत् िान -पत न, एक टा \nअवभशप्त कवि : बू च बाबू , ग ामक वज नगीक समीिा, वन र ा लााःदे ह  विदेह \n(१ -४ ), आचाय व भामहक वचृं त न, दण्डी  आ काव्य लिण, लघु क िा -\nबोव िसत्ि, त ीनटा बीहवन किा, ओक्कर त ोह र  ह म्म र  सपना (दीघव किा),  \nओइ साल, घर,  बाबू क चट्ट ी,  दोस आ दोसक चावल  प्र क वत  बेम ेय , \nलघु  किा (व्य ृंग् य )-  दोस य ौ दोस, फल नमा.. वचलनमा. ..  ठेकनमा \n(व्य ृंग् य ), फस ाद आ आनृंद (ल घु  किा), दोस् त ीक वज नगी  मे  झड़ बैर \nकाल (व्य ृंग् य ), नाटक ‘वर ह सवल ’, वटल्लू जी (वशि कु मार  झा)  (प . २-\n१ ५ ९) \nड ॉ . कैलाश क ुमार  वमश्र- लघु किा - पवण्डत ाइ न, बुवरर ाज  (ल घ ुकिा),  \nफकड़ाक सृंग य ाि ा  करैत  मै विलानीक मनोदशाक: म ानिशास् ि ी य  \nवििेचना, नॉ िव कछार  व ह ल्स : िर त ीक नुकाएल स् ि गव (याय ाि र ी -१ ), \nनॉ िव कछार  व ह ल्स -२ (याय ा िर ी-२ ), लोअर  वदिां ग घाटी:  इ दु -वमसमी  \nजनज ाव त क अनुपम सृंसार  (याय ाि र ी-३ ), य ा य ािरी:  सृंगा ई प्राऊ : न ाग ा  \nपूिवजक स्  मर णक िर ोह र ,  य ाय ािरी: उर्त्त र ाखण् डक नन् दा-र ाज जा त ,    \n \nय ाय ाि र ी- भािमय,  भोगमय , य ोग मय ब न् दािन, य ायािरी - मवलक भाय  \nकेर  फुटपािी  वचृंत न, सुभा षचन्र य ादिज ीक किा सृं ग्रह  -बनैत-\nवबग ड़ैत- वििेचना , र ामलोचन ठाकुर क मै विली लोक किा: एक \nवििेचना, र िीन्रनाि ठाकुर , ह ुनक र चना आ जनमानस केर  \nउदासीनत ा,  इृंरिन ुषी अकास, पोिी समीिा - गा मक वज नग ी - जगदी श  \nप्रस ाद मण्डल, जीिन सृंघ षव  (पोिी समीिा), वमविला  वचि कल ा \n(पेवटृंग): भूत , िर्त्त वमान आ भविष्य,  मे िाड़  आ मालिाक सांझी लोककला \n: एक पवर च य , लघु किा - चन्दा,  लघु किा: प्रक वत  सुन्दवर  आ चूह र  \nवमस् ि ी,  लघु किा- सखी कुन्ती , मै विली लो क गी त  मे  प्रोफे सर  चण्डेश्वर \nझा केर  सी.  डी./ ड ी.  िी.   केर  प्रयो ग,  पवर त् य क्त ा आ  पवर वस् िव त :  \nवमविलाक सन्दभ व मे  ( पवर चचा), गौ र ी  चोर नी , गौ र ी डा ई न आ गौ र ी  \nवछ नावर :  मिुश्रािणी किा केर  द्वृंद्व? , लघु किा- पु रुषक न वह  विश्वा से, \nमै विलानी केर  उपरा ग र ाम सृं आ स माज स ृं: सीत ा दाई के र  िेदना,  \nलोक िेद  आ व्य िह ार क पाबवन मिुश्रािणी – मानिशास् ि ीय  वििेचन, \nमै विली जोग  गी त  मे  प्रे म आ त ृंि  केर  प्रभ ाि,  त माकू ल सृं  बर बाद \nह ोइ त  मै विल आ मै विली सृंस् क वत , मै विलानी पर विमशव क अविकार ी  \nके? , महा र ाज ा पृंव ह बा:  मवणप ुर  केर  ग़रीब नबा ज़, दीघव किा - पवर वस् िव त \nलेवखका,  सुग् गा  आ श्र ृंगार :  मै विली लोकगीत क पवर द श्य  मे , मै विली  \nलोकगीत मे  कौआ सम्बाहक, फाटू ह े िर त ी:  सीता दाई  केर  िेदना, \nमै विली सृंस् क वत  क ेर  अिय ि, मै विली लोक परम् परा मे  नाि जोग ी  \nर ाज ा भरिर ी आ गो पीचृंद,  र ाज स् िान केर  मृंडोिर मे  र ािण आ   \n \nमृंदोदर ीक वििा ह : लोक इ वतह ास के र  मूत व आ अमू त व प्र माण, छा गर क  \nबवलप्र दानपर वचन्तन : प र म्प र ामे पवर ित वनक औवचत् य , मै विली  \nलोकगीत मे  भोजनक विन्य ा स, सौर ाठक सोमनाि आ  सौर ाष्र क \nसोमनािमे स मानत ा - (ल ोक इ वत ह ासक पवर प्रे क्ष्यमे) [कुमार  गग न ई-पि-  \nडॉ  कैलाश कु मार  वमश्रक आल ेख सौर ाठक सोमनाि आ सौर ाष्र क  \nसोमनाि मे स मानत ा]  (प . १ ६ ०-७ ९२) \n \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \n \nपद्य-ख ण्ड (प . ७ ९ ३-९ ००) \nर वि भ ू षण  पाठक - बाल कवित ा - ' क', बाल कवित ा - मा नसू न, बाल \nकवित ा - सुन िौआ सुन, बाल कवित ा - ब् लेक ह ोल,  श्री लक्ष्म ी  \nचौिर ी,कव र य नक सम्म ान मे , ह जार -लाख मे , डह कन, खट्ट ा चूक्क,  \nमीर्त्त ा,  ह वरय र , ब ह ुत  वकछु विदा  भ' गेल  र ह ै, व्य िव प्र ला पी, झाबाद,  \nत ीनटा कवि त ा,  फस ली पद्य  १ -७ , एवह  बेर छव ठ  मे , ह मर मै विली,  \nह ोली, ई  नामिरबा  (वह ृंदी  आ लोचकक व्य िा), मरणोपरां त-१-४ , बफ व \nभोर, देश  आ गेय र , पॉृंच केबी,  दोस मवह म, गी त  ग ाबैत श्लोक पढ ैत ,  \nमनोज  भाय  क वचट्ठ ी,  वबय ाह आ मोंछ,  प्ल ेटो आ  ह मर क वनय ा,  वटप्स  \nफ्राम खट्ट र कका, बफव पावन भाफ, बस त ीने वदन, उत् िर लोक, \nचमारक ऋण, दीिा ली क पवह ले, िनत ेर स र ाव त , ह म  पु र वह वत य ा ,  \nचालीसक बात , बामे गा म  द वह ने गा म १ -६ ,  छौ ड़ा  अजगुत  कृंप् य ूटर  \nछै, महा कवि विद्य ापव त-१-२, ह ाइ कू, वक भे लए एकर ा  (प . ७ ९ ४-८९ ८) \nड ॉ . कैलाश कु मार  वमश्र- गा मक कचोट  (प . ८ ९९-९० ०) \n  \n   \n \n  विदेह  सदे ह:२ ९|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n \nर वि भ ू षण पाठक (१ ९७ ३- ), गाम- \nसमस्त ीपुरक कवर य न  आ नानीगा म वभड़ह ा। विक्षा: कवर य न आ \nिैद्यनाथपुर गा ममे आगाँ दर भं गा, समस्त ीपुर, पटना आ वद ल्ली। उत्त र \nप्रदेिक बाट-माप विभाग आ चकबंदी विभागमे चाकर ी, फेर नेहरू \nमे मोवर य ल विि नार ाय ण दास स् नात को त्त र महा विद्य ाल य, बदाय ू ूँ (उत्त र \nप्रदेि) मे वह न्दी विभागमे व्य ा ख्य ात ा। \nघर १-३ \nघर (एक) \n  \nडेल ी िुरू ह ोय 'हमर बाबू एहन ,हमर भै य ा एहन ' । \nदुप ह र तक  बात पहुंच जाय ' हमर गाम मे एना ' । मु दा उपस ंह ार \nह ोय सांझ तक ' छो टका चौधर ी एहन आ मैं झला चौधर ी एहन ' । \n  \nघर (दू) \nजे थार ी आइंठकूव ठ रहै ,से कतौ गेंटल ,कतौ ओवह ना र ाखल । \nखाए काल मे एगो दुगो मंजा जाए । बजार सं आनल त र का र ी  विदेह  सदे ह:२ ९|| 3 \nओवह ना झोर ा मे नू वर य ैल । भनस ाघर मे कतौ वपय ाज कऽ वछ लका \n,कतौ उसनल आल ू कऽ वछ लका । र ौत ुका मच् छर दानी केओ \nखोलनाह र नै । साफ़ आ पवह र ल कपड़ा लत्त ा एके संग अरा म करैत \n। दलान या अवगला रुमक कुनो कंस ेप् ट नै । एना मे जे केओ गेट \nठकठकबै , तऽ पवह ले ई वि चार ल जाय वक िाय त दोसरक गेट बाज ै \nछै ! दोसर त ेसर बेर गेट बाज ै ,तखन बाले बच्चे वमवल के अवगला \nघर कऽ सफाई िुरू भऽ जाइ । सफाई मने अवगला रु मक समान \nकें जेनात ेना पाछू लऽ आननै रहै । ई काज बच्चोऽ सब आटोमेवटक \nिुरू कऽ दै । कहबासु नबा के जरुर ी नै । मु दा सबसं आनंददाय क \nचीज़ रहै वक केओ नै आबै ऐ ठाम ! ने कतौ जेनए ने ककरो एनए \n। वथर पृ थ् िी ! अवत वथ ह ीन ब्रह्म ाण्ड !  \nघर (त ीन) \nआनंद जी वलस्ट बनेने छव थन । कवनय ा कवह य ा कवह य ा भानस बनब ै \nछव थन , कवह य ा कवह य ा आनं द जी । कवह य ा कवह य ा ह ोटल सं आबै \nछै आ कवह य ा कवह य ा मंत्रे सं काज चल ै छै । वस् थवत जेह न ह ोय , \nमां के कहल य ाव द आबै छैन । नेनपन मे मां कहैत र ह व थन 'खा ले \nिौआ , एको टा दाना नै छ ोड़ । जत्त े दाना धो वनधा वन बनत ौ ,ओत्ते \nवदन भु क्खे र ह बह ीं ' । \n \n \n \n \n \n  4 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nऔझका ड ायरी \n \nिुकु ल जी जाय सीक प्रि ंसा करैत छव थन । भाि ई छैक ‘मु सल मानो \nह ोइ त ो जाय सी भारत ी य कवित ा के एत ्ते बू झैत छव थन ,मु सलमान \nह ोइ त ो जाय सी वह ंदू स्त्र ीक जीिन ,प्रेम ,विर ह कें एत ्ते नीक जूँका \nवचन्है छव थन ,मु सलमान ह ोइत ो जाय सी अिधक लोकज ीिन मे प्रिे ि \nक’ पाबैत छव थन ...... \nजेना मु स लमान केओ ह ोय त’ ऊ कवित ा नइ वलखै ,वलखबो करै त’ \nकेिल अल ्लाह आ कुर ान पर या केिल ई र ान ,त ुवकिस ्त ान पर।  \n( वदनांक07 -04-17) \n \nमै वथली के एकटा आल ोचक चाह ी ,आल ोचक नइ \nनि्य ालोचक,नि्य ालोचक नइ िज्राल ोचक ।एहन आल ोचक जे बज्जर \nसन सन बात कहै । कावबल सूँ वलखबाबै , बेगारू सभ कें टरकाबै।  \nएहन आल ोचक जेकरा मे केिल बह ुज्ञत ा नइ र सबोध सेह ो ह ोइ ,केिल \nर सबोध े नइ समै-सजगत ा सेह ो । केिल फामे नइ कंटें टक प्रवत सेह ो \nसमझदार ी ह ोए ।  \nएहन आल ोचक जेकरा मे स मै क वज म्मे िार ी उठाबैत साव ह त ्य के आगू \nबर ह ेबाक त ाकवत ह ोए । एह ने सन जे वमवथला आ मै वथलीक पवर िवधित \nआ संिवध ित स् िरूपके बू झै आ  ओकर र क्षा करै  ।एहन आल ोचक \nजेकरा मे मै वथलीक ित िमान साव ह त ्य क वदिा गमबाक वह म्मत ह ोए आ \nओकरा समकालीन भारत ीय साव ह त ्य के जनबाक जरूर वत सेह ो महसूस \nह ोए ।  \n( वदनांक 11 04 2017 )  \n  विदेह  सदे ह:२ ९|| 5 \nओकरा गाब’ वदय ौ ,गेबाक आनन्द वलय ’ वदय ौ ,ओकरा पर अपन \nअपेक्षाक पहा ड़ नइ लाव दय ौ ,ओकरा पर उपराष्ट्र ी य त ा क ठप्पा नइ \nलगा वबय ौ ,एहन  अनेर नइ बाव जय ौ वक ऊ जीत जाए त’ वमवथला \nजीत गेल ै आ ऊ ह ाव र गेल ै त’ वमवथला ह ाव र गेल ै । \nवनवि त रूपे ण ओकरा मे आगू जेबाक वह म्मत आ त ाकव त छैक , मु दा \nऐ चीज क लेल त ैय ार र वहय ौ वक ऊ जीत गेल ै त’ ऊ र ाष्ट्र ीय \nअपेक्षाक अनुसार अपना आप कें बदवल सकै । ओकरा मत वदय ौ \nसमथिन वदय ौ आ ऐ चीज क आि ीिा द वक ओ समग्र देिक ले ल गावब \nसकै । जेना कुनो बोली र ाष्ट्र ीय बनै छैक त’ ओ आनो बोलीक गुण \nआ सकार ात ्मक तत् ि ग्रह ण करैत छैक आ एक अथि मे ई ओइ \nबोलीक मृ त ्यु ह ोइत छैक , वकएक त’ ओ पु र नका पंजर छो व ड के \nनय ा रूप धा र ण करैत छैक । त व ह ना ओ समु च्चा देस क लेल गा बै,ई \nिुभकामना । \n \nबात एह ने सन ह ोए वक गा य न कल ा जीत ै नइ वक वमवथला ,पंजाब \n,महा र ाष्ट्र या गुजर ात ,ओना मॉडनि बवनय ौटी एकर ा संघ षि आ क्षेत्र क \nसंघषि िला रूप देबाक प्रया स करत , मु दा हम सब संय वमत रही ।आ \nएत बे धवर नइ वमवथला मे सब तरहक गा य नक मु कम्मल परंपर ा फेर \nसूँ प्रारंभ ह ोए ,ई नेि ान केि ल अमत ा ,बह ेड़ी , दर भंगा आ विद्य ापवत \nसमार ोह े तक सीव मत नइ रहै । ओहुना मै वथली मंच पर र ाम चतुर \nमवल्लक कें हूट केवनह ार आ दुम का-झुमका कें बढाबा देवनह ार क कमी \nनइ ...... \n            वदनांक 13-04-2017 \n \n  6 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nऊ ह म्मर कुटु म छव थन ,वदय ाद छव थन आ दोस छव थन। ऊ चौबीसो \nघंटा ह ेलमे ट पवह र ै छव थन ,केओ कुटु म देवख ने लए ,ऊ कखनो \nकाल एकटा अंग के बेकाम क’ दए छव थन ,कहबेन त’ सुनत ा नइ \n,ई िार ा देबै त’ रूकता नइ ,अनुमान य वद लगा लेत ा त’ ह्रदय ह ीन \nभे ने कुिल ।ऐ र स्ता बाटे नइ ,ऐ चौक पर बाटे नइ ,दस बजे के \nबदला मे एगार ह बजे चल त ा आ पांच बजे के बदला मे सात बज े \nलौटत ा । धी र े-धी र े .....केओ देवख ने लए । ह ुनकर बद लबाक कुनो \nअंत नइ , नाम ,गोत्र ,गाम , िहर सब बदवल के अपन जेबी आ अपन \nस् टे वटक इ नज ी कें सेि करैत छव थन ।एह ने केर ेक्टर ह मरे पवर दृि ्य \nमे नइ आहू ं के िाय ुमंडल मे अवछ  ।ऊ आ ह ुनका सन कतेको \nकतेक अपन ओकावद बदलब ाक प्रतीक्षा क’ रहल छैक । ओकावद \nबदवलते भाषा , भंवगमा , टोन , बॉ डी लैंग्िेज सब बदवल जाइत छैक \n। कखनो-कखनो ओकावद आ भाषा साथ-साथ बदलैत छैक , कखनो-\nकखनो ओकावद बदलबाक प्रत्य ािा मे भाषा आ टोन स मै सूँ पवह ले \nबदवल जाइत छैक आ ओकावद बाद मे बदलै छैक । कखनो काल \nदुभ ाग ्य सूँ भाषा त’ बदवल जाइत छैक ,मु दा ओकावद बदलबाक \nप्रविय ा मे ब्रेक लाव ग जाइ त छैक \n( वदनांक 15-04-2017) \n \n \n \n \n \n \n  विदेह  सदे ह:२ ९|| 7 \nवि द्य ापव त \n \n \nविद्य ापवत आ मै वथली के ल ‘ के वह न्दी मे आरम्भ वह सूँ एकटा अंतव ििरोध \nव्य ाप्त अवछ ।एकर मूल विषय अवछ मै वथली आ वह न्दी क सम्बन् ध \nक देि ीभाषापवर िार मे वनधा र ण । मै वथली कंेे ह टे ला सूँ ह ुनकर समािे िी \nया सििल प ेटू वसधांत प्रभ ाव ित ह ोइ त अवछ । मै वथली के र ाखला सूँ \nमै वथली क प्राचीनत ा आ एकर गौ र ििाली साव ह वयय क परम्परा ह ुनकर \nचालू फामूिला के अस्त व्य स् त करैत अवछ । वह न्दी आल ोचना एकर \nवनदान त ेह ने चालू ढंग सूँ करैत अवछ । \nई वनदान अवछ -  \n1 मै वथली कें वह न्दी क बोली रूप मे पवर कल्पना । \n2 विद्य ापव त कें आवद काल क कवि रूप मे स् िीकृवत । \nपवह ल वनदान क चचा कवह य ो आराम सूँ, आइ दोसर वनदान क चचा \nकवनक विस् त ार सूँ करैत छी । विद्य ापव त काव्य  क प्रवत वह न् दी आल ोचना \nक दृवि पर एवह वनबन्ध मे विचार करैत छी । \nसििप्र थम आचाय ि र ामचन्र िुक्ल द्वार ा वलवखत ‘वह न्दी साव ह य य का \nइ वत ह ास ’(संित1986)पर चचा कएल जाए । एवह पु स् त क क \nिीर गा थाकालअध्य ा य मे विद्य ा पवत क चचा मु ख्य त ः दू ठाम अवछ । \n‘अपभ्रंि काव्य ‘ मे अपभ्रंि स ाव ह य य मे प्रयुक्त छंद आ उदी य मान भाषा \nक िैवि िय क जानकार ी अवछ । दोसर ठाम अवछ ‘िीरगा था काल‘ \nमे‘फुटकल र चनाऐं‘ मे अंवकत वटप्पणी । एवह ठाम आल ोचक क प्रथम \nउददेश्य अवछ मै वथली भाषा के अधीनस् थत ा क घोषण ा । त ावह दुआर े \nसििप्र थम वह न्दी साव ह य य क विस् त ार मे मै वथली आ व िद्य ापवत क \nसवम्मवलत क लेल जाइत अवछ । त य पिात विद्य ापवत  8 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nकाव्य  क विषय मे लेखक त ीन-चावर टा मोट बात कहैत छव थन्ह- \n1 कवि क अवधकांि पद श्ृंगाव र क अवछ,जाव ह मे नाय क नावय का \nर ाध ा-कृष्ण छवथ । \n2 एवह पद क र चना सं भि त ः जय देि क गीत काव्य  क अनुकरण \nपर कएल गेल अवछ । \n3 पदािली क मूल दृवि श्ृंगाव र क अवछ, एवह पर आध्याव य मकत ा या \nभवक्त क आिरण देनए ठीक नवह । \nआचाय ि िुक्ल क आल ोचना क एवह एकांव गत ा क मु ख्य कार ण \nअवछ,ह ुनकर प्रबन् ध क प्रवत व ििेष आग्रह । एवह आग्रह क वनवह त ाथि \nअवछ त ुलसी आ जाय सी क बड़का कवि वसध केनए । संदवभित कवि \nनमहर कवि छवथ,मु दा आल ोचक ककमजोर ी विद्य ापव त आ कबीर के \nजबदिस्त ी कमतर करए मे स् पि अवछ । अपभंि काव्य  आ विद्य ापवत \nपदािली के सम्बन् ध मे ह ुनकर कम जानकार ी सेह ो आल ोचना के \nप्रभ ाव ित करैत अवछ । अंवत म कार ण अवछ अिधी आ ब्रजभाषा क \nकाव्य  क प्रवत आल ोचक क अवत वर क् त स् नेह आ आग्रह । \nिुक्ल जी ’लोकमंगल ‘ क एकटा खास काव्य दृवि के प्रवत आग्रह ी \nछवथ । अतः ह ुनकर समस्त लेखन क एकटा खास र ं ग अवछ । \nएवह लेखन मे विद्य ापव त आ कबीर क एकटा सीव मत स् थान अवछ । \nएवह लेखन क कमजोर ी पर सबसूँ धा र दार आिमण आचाय ि ह जार ी \nप्रस ाद द्वार ा भेल । \nवद्विेदी जी क लेखन पर ि ांव त वनकेत न आ गुरूदेि क विचार क \nवििे ष प्रभ ाि अवछ , त ाव ह दुआर े वह नकर प्रारंवभक लेखन मे विद्य ापवत \nकाव्य  के समझए - बू झए क वदिा मे गंभीर प्रया स क वचह्न भे टाइ त \nअवछ । \n’सू र साव ह य य ‘ मे जय देि, विद्य ापवत,चण्डीदास आ सू र दास क र ाध ा क  विदेह  सदे ह:२ ९|| 9 \nत ुलना कएल गेल अवछ । र ाध ा क विलास-\nकल ामय ी,वकिोरी,िय ःसवन्धसु ष मा,अधोविन्न उर ोज पर वद्विेदी जी मोवह त \nह ोइ त छवथ । मु दा ई लेखन विद्य ापवत पदािली क केन्रीय भाि क \nवदि कोनो संकेत नवह करैत छैक । लेखक क उद्देश्य अवछ सू र \nसाव ह य य क महय ि क उद्घाटन । प्रस ंगिि लेखक वकछु बांग् ला लेखक \nक चचा करैत छवथ । र ि ीन्र नाथ क एकटा महय िपूणि उधर ण अवछ \n”विद्य ापवत क र ाध ा मे प्रेम क त ुलना मे विलाि बेि ी अवछ,एवह मे \nगम्भीर त ा क अटल धैय ि नवह । एवह मे मात्र निानुरा ग क उद्भ्भ्रा न्त \nलीला आ चांचल्य अवछ । विद्य ापवत क र ाध ा निीना छवथ, निक् स् फुटा \nछवथ ।“ई र ाध ा मवह मा एकटा बांग् ला लेखक दीनेि बाबू सेह ो गा बैत \nछवथ ” विद्य ापवत िवणित र ाव ध का एकाव धक वचत्र पट क समवि अवछ \n। जय देि क र ाध ा सदृि एवह मे िर ीर क भाग ज्या दा आ ह ृदय क \nभाग कम अवछ ।---- विद्य ापवत क र ाध ा अयय न्त सर ला अवछ \n,अयय न्त अनवभज्ञा ।“ \nवद्विेदी जी क उपरोक् त लेखन िुक्ल जी क विद्य ापवत सम्ब न्धी मान्यत ा \nमे कोनो पवर ित िन करबा क प्रया स नवह करैत अवछ । वह न कर परित ी \nलेखन िुक्लिादी मान्यत ा क पोषण करैत अवछ । कबीर आ इ वतह ास \nसम्बन् धी मान्यत ा क सम्बन् ध मे वह नकर जोि विद्य ापव त क सम्बन् ध मे \nअनुपवस् थत अवछ,य द्य वप ई विद्य ापवत क कवित ा आ व्य वक् त य ि क बेहत र \nजानकार छवथ । इ व त ह ास सम् बन्धी वह नकर पोथी ‘वह ंदी साव ह य य:उिि \nऔर विकास ‘ मे कीवत िलत ा पर दू पृ ष्ठ अवछ आ पदािली पर मात्र \nचावर पांवत । ई स् पि करैत अवछ जे लेखक क मंतव्य की अवछ \n। सगुण भवक्त परंपर ा क आख्य ान क बीच मे विद्य ापवत क झू ठफूव सय ा \nचचा सूँ खाना पूर ी कएल गेल अवछ । लेखक विद्य ापवत कें वसधिाक् \nकवि कहैत छव थन्ह आ पदािली मे िवणित अपू िि कृष्ण लील ा क संकेत  10 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nदैत छव थन्ह । भाि क सांरत ा आ अवभव्य वक् त क प्रे षण ीय त ा क \nस् िीकार ैत लेखक ई वटप्पणी देनए आिश्य क बू झैत अवछ वक एवह \nपरंपर ा क प्रभ ाि संभितः ब्रजभाषा काव्य  परंपर ा पर वकछु नवह \nपड़ल। \nएकटा बात विचार नी य अवछ वद्विेदी जी सन कद्दािर आल ोचक तक \nिुक्लिादी मान्यत ा क विर ोध नवह क सकल । एकर की कार ण ? \nवद्विेदी जी कवत पय प्रस ंग मे िुक्ल जी सूँ पंगा ल लेने छलाह,त ाव ह \nदुआर े ओ विद्य ापवत पदािली क सम्बन् ध मे य थेष्ठ ध्य ान नवह \nदेल ाह । अिधी आ ब्रजभाषा काव्य  परम्पर ा क प्रवत त ुल नाय मक स् नेह \nसेह ो वह नका एवह दाव य य ि सूँ िंवचत कएलक ।  \nएवह बीच मे अन्य र चनाकार क वटप्पणी सब आबैत रहल । र ाम \nकुमार िमा क एकाक्षी दृवि मे विद्य ापवत काव्य  मे आंत वर क सौंदय ि \nक अपेक्षा बाह्य सौंदय ि क प्रधानत ा अवछ । \nस् िात ं त्र य ो त्त र पवर दृश्य मे विद्य ापवत क सम्बन् ध मे बे ह त र समझ \nविकवसत भेल । र ाम विलास िमा विद्य ापवत काव्य  के सम्बन् ध मे \nकम जानकार ी क बािज ू द ई बात बू वझ सकल ाह वक ओ निज ाग र ण \nक अग्रदूत छलाह । \nत वह ना र ाम स् िरूप चतुिेदी अपन ग्रंथ ‘वह ंदी साव ह य य और संिेदना \nका विकास ’ मे िुक्ल जी द्वार ा प्रवतपावदत लौव कक आ आध्याव य मक \nफांस के कावट पाबैत छवथ । \n”आचाय ि िुक्ल एवह ठाम ओवह अनुभि तक नवह पहुूँचैत छवथ वक \nपदािली अपन श्ृंगाव र क भािना क साथ िास् त ि मे ऐवह क अवछ आ \nत न्मय त ा क गंभीर अनुभूवत ओकरा आध्याव य मक स्तर पर रूपांत वरत \nकरैत अवछ ......... काम भाि आ िर ीर क सौंदय ि ह ुनका ओवह ठाम \nउय सि रूप मे अवछ। त ाव ह दुआर े ई वचर पवर वचत ह ोइत ह ुे  वचर निीन  विदेह  सदे ह:२ ९|| 11 \nअवछ ।” \nई चतुिेदी जी क ई मानदार ी छल वक ह ुनका पदािली मे सद्य ःनिीनत ा \nक गंध वमल । मु दा लेखक अिांवछ त संवक्षप्तत ा मे अपन काज चल ाबैत \nअवछ । ई पु स् त क त मावन के चल ैत छैक जे र चना कािी आ \nआल ोचना प्रया ग मे ह ोइ त छैक । \nविि प्रस ाद वसंह वह ंदी आल ोचना क एवह एकांव गत ा के नीक जूँका \nवचन्हैत छवथ ।अपन पु स् त क ’विद्य ापव त ‘ मे ओ विद्य ापवत आ पदािली \nक सौन्दय ि के काव्य िास् त्र ीय दृविकोण सूँ देखैत छवथ ।ओ विद्य ापव त \nके अपरूप क कवि मानैत छवथ । “सौन्दय ि ह ुनकर दििन अवछ आ \nसौन्दय ि ह ुनकर जीिन दृवि । एवह सौन्दय ि के ओ नानाविव ध देखलाह \n,आ कुिल मवणकार क तरह चुनलाह ,सजा के,सूँिाव र के आल ोव कत \nकएलवथ ”एवह सौन्दय ि क विश्वव्य ापी रूप क ओ परख करैत छवथ \nआ जाय सी क ग्रंथ ’पद्माित‘ सूँ पदािली क सौन्दय ि क त ुलना करैत \nअवछ । पद्माित ी क वदव्य स् प िि सूँ सभ िस् त ु अवभनि सौन्दय ि धा र ण \nकरैत अवछ । लेखक मानैत अवछ वक विद्य ापवत क र ाध ा क अपरूप \nसेह ो ई पार स अवछ । ह ुनक र अवभमत अवछ“आिय ि ह ोइत अवछ जे \nजाय सी सूँ सौ िषि पूिि विद्य ापवत जाव ह पार स रूप क वचत्र ण \nकएल,ओवह पर ककरो ध्य ान नवह गेल ,एकर ा विद्य ापव त क अभ ाग् य \nकहल जाए ” \nडॉ0 वसंह क अिल ोकन विन्दु प्रि ंसनीय अवछ, मु दा ई अभ ाग् य त \nवह न्दी आल ोचना क अवछ ,विद्य ापवत क नवह । \nमै नेजर पांडेय अपन पोथी ’भवक्त आंदोलन और सू र दास का काव्य  ’ \nमे विद्य ापवत पर वकछु चचा करैत छवथ । पु स् त क क िीषि क सूँ स् पि \nअवछ जे विद्य ापव त नाम क स ीढी क प्रयो ग केिल सू र दास तक जएबा \nक लेल कएल गेल अवछ । त थावप एवह वकत ाब मे गी वत काव्य आ  12 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nविद्य ापवत क सम्बन् ध मे वक छु महय िपूणि जानका र ी अवछ । लेखक \nकहैत छव थन्ह “ विद्य ापवत क पद मे सौंदय ि चेत ना क आल ोक \nभािानुभूवत क त ीिर त ा घनय ि एिं व्य ापकता आ लोकगीत त था संगी त \nक आंतवर क सुसंगव त अवछ ” लेखक विद्य ापवत आ सू र दास दू नू के \nभवक्त कवि मानैत ह ुनका जन संस् कृवत क र चनाका र मानैत छवथ । \nविद्य ापवत आ वह न्दी आल ोचना नामक ई वनबन्ध एवह दृवि क मांग \nकरैत अवछ वक विद्य ापव त पर मौवलक दृवि सूँ काज हो । \nई प्रश्न वह न्दी आ मै वथली क नवह छैक,बवल् क समस्त भार त ीय साव ह य य \nक अवछ । विद्यापवत सन मौवलक र चनाकार क जानबा- समझबा क \nलेल साध ार ण दृवि नवह आल ोचना क त य िान्िेषी दृवि चाह ी । \n \n२ \n \nबड़का र चना क ले ल बड़का र चनाय मक साह स आ बड़का ई मानदार ी \nक आिश्य कता ह ोइत छैक । विद्य ापव त पदािली क विषय मे इएह \nसाह स स् पि ढंग सूँें उज ाग र ह ोइ त अवछ ।‘ दुखवह जनम भेल,दुखवह \nगमाओल ,सुख सपनहु े ें नवह भेल ’ ई पंवक्त विद्य ापव त पदािली मे वनवह त \nऔदाय य क संकेत दैत अवछ । संपूणि मध्य कालीन काव्य मे दुख क \nअबाध स् िीकृवत आ सुख के सपना मे अएबा क दारूण रूपक \nअनुपवस् थतअवछ । हे आल ो चकगण ! मध्य कालीन भारत क सामंत ी \nिासन आ समाज क िास्त वि करूप देखबा क साह स हो त विद्य ापवत \nपदािली फेर सूँ पढ बा क प्र य ास करू ।ई सय य अवछ वक ओवह मे \nश्ृंगार रस क बेगिती धा र ा बवह रहल छैक । आ वक छु आल ोचक \nओवह मे स् नानवह के जीिन बू झ‘ लाग ैत छव थन्ह । ह मरा श्ृंगार रस \nक त ीिरत ा ,गां भीय ि स् िीका य ि अवछ । श्ृंगार रस मे वनवह त एकाग्रत ा आ  विदेह  सदे ह:२ ९|| 13 \nस् थावययि अन्य त्र अनुपल ब्ध अवछ । ह मरा कहबा क मतलब अवछ \nवक विद्य ापवत अपन श्ृंगार रस क कवित ा कहबा क ले ल मै वथली मे \nर चना नवह केलाह । त थावप विद्य ापव त पदािली क कोनो आल ोचक \nश्ृंगार मे भस बा आ फस बा सूँ नवह बचल ाह । िय ःसवन्ध क नावय का \nक ई लािण्य देवख की कविकुल गुरू र िीन्रनाथ आ की आचाय ि \nह जारीप्रस ाद वद्विेदी सभ गो टे मोवह त छवथ- \nसैसि जोबन दुहु वमवल गेल । स्रिनक पथ दुहु लोचन भेल ।। \nिचनक चात ुवर लह ु- लह ु ह ास । धर वन य े चाँ द कएल परग ा स ।। \nमु कुर ह ाथ लए करए वसंगार । सवख पूछ ए कइसे सुर त-वबह ार ।। \nवनर जन उरज ह ेर त कत बेवर। वबह ुंसए अपन पयोध र ह ेवर ।। \nत ाव ह दुआर े गुरूदेि के विद्य ापवत क र ाव धका परमनिी ना बू झाइ त \nछव न्ह। हे गुरूदेि हमर एवह भ्रांवत के दू र करू वक ई र ाव धका \nपदािली क विस् त ृ त आकाि मे प्रगल्भे वकएक र वह जाइत छैक,ओकरा \nमे प्रौढ त ा वकएक ने आबैत छैक । अहाँ कहब जे प्रौढ र ाध ा क \nर चना केनए कवि क लक्ष्य नवह छल या र ाध ा क प्रौढ त ा क एक दू \nटा कवित ा सुना देब । हे गुरूदेि ह मरा बत ाबू वक ओवह समय मे \nवमवथला य ौिनोन्मत्त नार ी सूँ िंवचत छल ?। विद्य ापवत त भवर वज नगी \nघूव मते र ह लाह। वक नेपाल ,जौनपु र आ बंगा ल तक मे ह ुनका प्रौढ \nदििन नवह भेल? ,ओ स् िय ं भरपूर वज नगी आ भवर उमवर जीलाह । \nह ुनका श्ृंगार क विव िध रूप आ दिा के बत ाय त ?हमर एवह ठाम \nत ुच्छ आग्रह अवछ वक अपन त माम य ोग्य त ा आ जीिनानुभि क बािज ू द \nओ श्ृंगार रस क क्षय ोन्मु ख प्रभ ाि के बू झलाह । त ाव ह दुआर े एवह \nअंतर ंग रस क आनन्द लइ त ह ुे ,एकर ा चरम लक्ष्य नवह बनेल ाह । \nविद्य ापवत चौदह म-पंदरह म ित ाब्दी मे छलाह । संस् कृत काव्य िास् त्र क \nसब प्रम ुख आचाय ि एवह समय मे वलवख लेने छलाह आ मम् मटाचाय ि  14 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nविव भन्न अस ह मवत क बािज ू द ‘साव ह य य दपि ण’मे व्य ापक सह मवत बनएबा \nक प्रया स केलाह । वि द्य ापवत एवह प्रया स सूँ अिगत छलाह । श्ृंगार \nरस क र ाज य ि के सम्बन् ध मे ह ुनका मन मे कोनो संिय नवह छल। \nमु दा त य कालीन लेखन मे व्य ाप्त र ीव त िाद आ कादो मे पड़नए ओ \nउवचत नवह बू झलाह । ह ुनकर अिहट्ट आ मै वथली क वदि प्रया ण \nक सबसूँ महय िपूणि कार ण छल जनोन्मुख भाषा आ टटकापन के \nस् िीकार केनए ।अपन समय क बंजर पन के लक्ष्य करैत कवि \nकीवत िलत ा मे कहैत छवथ- \nअक्खर रस बुवज्झ वनह ार नव ह कवि कुल भवम वभख्खवर भऊं । \nमतलब ई जे अक्षर रस क ममिज्ञ केय ो नवह बचल, कवि सब घूव म \nघूव म के भीखमंगा भए गेल ाह । वमवथला अंचल मे निविकवसत भाषा \nक प्रवत विद्य ापवत क उय सुकता आह्लावदत आ चव कत करैत \nअवछ। कीवत िलत ा मे एकटा आन स् थान पर ओ कहैत छवथ- \nसक्कअ िाणी बुहअण भािइ पाइ अ रस को मम् म न पािइ । \nदेवस ल बय णा सब जन वमट्ठ ा,तें त ैसन जंपउ अिहट्ट ा ।। \nमतल ब ई जे संस् कृत के पंवडत े नीक जूँका बू ेुझैत छवथ, प्राकृ त भाषा \nक रस केय ो नवह पाबैत अवछ । देि ी बोली सब के नीक लाग ैत \nअवछ ,त ाव ह दुआर े हम अिहट्ट बाव ज रहल छी । विद्यापव त भाषा के \nसंगव ह समाज क निीनत ा के सेह ेा संकेत करैत छव थन्ह - \nवह न्दू त ुलुक वमत ल िास, \nएकक धम्मे ओकाक हास । \nकतह ु बाँग,कतह ु िेद \nकतह ु विसवमल कतह ु छेद \nकतह ु ओझा कतह ु खोज ा \nकतह ु नकत कतह ु र ोज ा  विदेह  सदे ह:२ ९|| 15 \nकतह ु त म्बारू कतह ु कूजा \nकतह ु नीमाज कतह ु पूज ा  \nकतह ु त ुलुका बल कर  \nबाट जाएत े बेगार धर ।। \nकीवत िलत ा मे अिहट्ट के संगे मै वथली क ई प्रयो ग ओते आिय ि उय पन्न \nनवह करैत अवछ,जत ेक आियि उय पन्न करैत अवछ विद्य ापव त क निीन \nसामाव जक वस् थवत क प्रवत सजगत ा । व ह ंदी विद्वान अंबा दत्त पंत आ \nमै वथली -वह ंदी के ित ाव धक विद्वान विद्य ापवत काव्य  मे श्ृंगार क विव भन्न \nदिा के खोवज-खोवज बू वड़ य ा गेल ाह । विद्य ापव त काव्य  क नावय क ा के \nिक्षाकार देवख देवख के आल ोचक स भ मस्त छवथ ।ओ बैर अथात \nिदर ीफल सूँ बेल क य ात्रा मे वनिाण क रहल छवथ । \nपवह ल बदवर कुच पु नर ंग । व दने वदने बाढय वपड़ए अनंग । \nसे पु न भए गेल िीज क पीर ।अब कुच बाढल वसवर फल जोर । \nमाधि पे खल र मवन संधा न । घाटवह भे टल करत वसनान । \nसुखद अवछ वक विद्य ापव त काव् य मे विद्वान लोकवन नावरय ल, टाभने बो आ \nत र बू जा नवह खोज लाह, य वद ई सब फल ह ुनका वमवल जाय त,तखन \nफेर आल ोचक महो दय क आनन्द क कल्पना नवह कएल जा सकैत \nअवछ । वमत्र गौ र ी िंकर चौधर ी कहैत छव थन्ह \nफल आ त र कार ी मे संकर(ह ाई वब्रड) क कल्पना केनए विद्वान लोकवन \nवबसवर गेल ाह,नवह त विद्य ापवत काव्य क असफल त ा पर दू-चावर टा \nपी0एच0 डी0 आउर संभि छल । \nकहबा क त ाय पयि ई जे श्ृंगाव र क िणिन मे ई सब परंपर ा रूप मे \nआवब गेल । उर ोज,वनत ंब,कवट,जांघ, वत्र बली क दििन कतह ु कतह ु \nपवर वस् थव त िि आ कतह ु साय ास भ गेल अवछ;मु दा विद्य ापवत क कविय ि \nक ई केन्रीय स् थल नवह अवछ । विद्यापवत पर त य कालीन काव्य  परंपर ा  16 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nक प्रभ ाि अवछ ।ई समय अवछ संस् कृत साव ह य य मे अमरूक \nकृत‘अमरूक ितक ’,भतृि ह वर कृत‘श्ृंगार ित क’जय देि कृत‘र वत मंज र ी’ \nगो िधिनाचाय िकृत’आय ासप्त ित ी’‘ श्ृंगार वत लक’( कावलदास)क अनुकरण क \n। कवि लोकवन जी जान सूँ ितक(सेंचुर ी) बनएबा मे व्य स् त भ गेल ाह \n।ई समय छल काव्य रूप , छंद,भाि,भाषा सब क्षेत्र मे अनुकरण क। \nसंस् कृत साव ह य य मे ई र चनायम कता क  \nदृवि सूँ उल्लेखनीय समय नवह छल । विद्य ापवत क संस् कृत साव ह य य \nपर सेह ो ई प्रभ ाि देखल जाइ त छैक । कवि एवह सब प्रभ ाि क \nअवत िमण अपन अिहट्ट आ मै वथली र चना मे करैत अवछ । व्य व क्त \nके अपन नाम केह न नीक लाग ए छैक,मु दा कवि विद्य ापव त अपन नाम \nसेह ो लोकभाषा आ उच्चार ण के त जि पर बदवल लैत छव थ- \nबालचंद विज्जा िइ भास ा दुहु नवह ं लग् गइ दुज् जन ह ासा । \nसो परमेसर सेह र सोह इ,इ वणच्चइ णाअर मन मोह इ ।। \nउत्त र सामंत िादी भारत मे रहए िला विद्य ापव त अपन समय आ इ वतह ास \nक िू र गज िन सूँ व्य वथत छलाह । सामंत ी िासन के नज दीक सूँ \nदेखए िला विद्य ापव त त य काली न र ाज नीवत क नपुंसकता क बड्ड नीक \nजूँका परखैत छव थन्ह । र ाज दर बार मे रहए िला र ाज कव ि र ाज ा आ \nर ाज पवर िा र क कमजोर नस पर कुिलत ापू ििक ह ाथ र ाखैत छवथ \n। ह जा र ी प्रस ाद वद्विेदी कीवत िलत ा के विषय मे कहैत छव थन्ह “एवह मे \nइ वत ह ास क कविदृि जीिंत रूप अवछ । एवह मे ने काव्य  के प्रवत \nपक्षपात अवछ ने इ वत ह ास क उपेक्षा । ” \nजाव ह विद्वान के त ुलसीकृत र ामचवर त मानस क उत्त र काण्ड मे कवलयुग \nक प्रताप देखाइ त छैक,ओ कृपा क के कीवत िलत ा क वचत्र ण देवख \nलेथु ।  \nवबकाए आए र ाज मानुस करी पीवस िर आगे आंग डगर  विदेह  सदे ह:२ ९|| 17 \nआनक वत लक आनका लाग पात्र ह ू त ह परóेीक िलआ माँ ग। \nब्राह मण क य ज्ञो पिीत चांडा ल का आ गल। \nिेश्य ाव ह्न पयोध र े जवत वह क ह्रदय चूर । \nधन संचरे धोल ह ाव थ ह वत बापर चूवर जाव थ । \nआित्ति विित्त ि र ोलहो नगर नवह नर समु द्दओ ।। \nय द्य वप ई जौनपु र नगर क िणिन अवछ, मु दा ऐवत ह ा वसक प्रम ाण अवछ \nवक वमवथला क वस् थवत से ह ो एह ने छल ।एक अन्य स् थान पर \nविद्य ापवत जाव त व्य िस् थ ा मे विघटन क वचह्न देवख रहल छव थन्ह जव त \nअजावत वििा ह अधम उत्त म का पाँ र कपवर ित िन के एत े नज दीक सूँ \nदेखए िला धमि आ दििन क स् थाव य य ि मे कते विश्वा स करत ! \nमु दा,विद्य ापवत क पदािली मे धमि क उच्च कोवट क दििन ह ोइत \nअवछ । वकछु विद्वान विद्य ापव त र चनािली मे धमि आ अध्या य म खोज ए \nिला क वदि लाठी ल के दौड़ ए छवथ । आचाय ि िुक्ल पदािली मे \nश्ृंगाव र कता पर बल दैत,एकर ा अवनिाय ित ः ऐवह क घोवषत करैत छवथ \n।ओ व्य ंग् य करैत कहैत छवथ “आइ-कावि आध्याव य मक त ा क चश्मा \nसस् त ा भ गेल छैक ।ओ पवह न के वकछु लोग ’गी त गो विन्द‘ के साथवह \nपदािली मे आध्याव य मक संकेत देखैत छवथ ” िुक्ल जी पदािली के \nश्ृंगाव र क साव बत करए पर त ू वल गेल ाह । मु दा परित ी आल ोचना मे \nई कहल गेल वक श्ृंगार भािना मे त न्मय त ा क गंभीर अनु भूवत \nआध्याव य मकत ा मे रूपांत वरत भ जाइत छैक । एवह सह मवत क बािज ू द \nवकछु लोग िुक्लजी क वनष्कषि के नवह मानबा मे पाप बू झैत छवथ \n। एह ने एकटा विद्वान छवथ आदरनीय खगेन्र ठाकुर जी।  \nएक टा आल ेख मे ओ कहैत छव थन्ह जे भवक्त भािना ह ोइ त ह ु ओ \nभवक्त आंदोलन के अंग नवह छवथ । ह मरा ओवह त थाकवथत आंदोलन \nसूँ विद्य ापवत के जोड़ बा मे कोनो रूवच नवह । मु दा एकटा बात स् पि  18 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nअवछ पदािली मे भवक्त भाि क अवद्वती य स् थल अवछ । विद्य ापवत क \nधा वमिकत ा एवह माने मे अि ुत अवछ वक ओ कोनो संस् थान क लेखक \nनवह छवथ । एवह दृवि सूँ ह ुनकर भवक्त भाि कोनो मठ क ध्िजा \nलके नवह चल ैत अवछ । साम्प्रदाव य कता क एवह अनुपवस् थवत पर ध्य ान \nनवह देल गेल । र ाध ा-कृष्ण के साथवह भगिान िंकर,पाििती,गंग ा आ \nभै र िी क ओ स् त ुवत करैत छवथ ।ई धा वमिकत ा सब के साथ ल के \nचलए िला धा वमिक भािना अवछ ।ई धा वमिकत ा धन- संप वत्त आ य ि \nक लेल नवह छैक । एकर मूल उद्देश्य अवछ दुवनय ा सूँ आस ुर ी िृवत्त \nक नाि- \nजय -जय भै र वि अस ुर भया ओवन,पि ुपवत भावमवन माय ा । \nएवह कवित ा के आल ोचक गण वनर ाला क प्रवस ध कवित ा ’र ाम की \nिवक् त पूज ा ‘ क ओवह अंि सूँ त ुलना करवथ, जाव ह मे भगिान र ाम \nक िवक् त पूज ा सूँ प्रस न्न भगिती क उदय ह ोइ त अवछ । विद्य ापव त \nक कवित ा धमि के खाल जूँका नवह ओढ ैत अवछ,ई भारत ीय धम ि \nभािना के उच्च आदि ि के अनुकूल अवछ । वह न्दी क र ीव त कालीन \nकवित ा जूँका एकर ा मे कोनो द्वयथिकता नवह अवछ । र ीव त कवित ा क \nधा वमिकत ा क मूल मे अवछ कवि क विलास भािना मे वछ पल अपर ाध \nभाि । एवह डर सूँ ओ भगिान क नाम लैत छवथ । एकटा कवि \nकहैत छव थन्ह य वद सू त वर जा य त त कवित ा बू झब नवह त र ाध ा कृष्ण \nक स् मरण एकटा बह ाना अवछ । विद्य ापव त पदािली मे एवह द्वै धत ा क \nलेल कोनो स् थान नवह । एवह मे भक्त क कात र त ा, ओकर दैन् य, \nआय मस मपिण आ अनन्य वनष्ठा वनवह त अवछ । \nविद्य ापवत भवक्त या श्ृंगार दू नू भािना के प्रकृवत के मु क्त ाकाि मे \nदेखैत छव थन्ह ,त ाव ह दुआर े एवह मे वमवथला क प्राकृ वत क सुषमा क  \nअि ुत दििन ह ोइत अवछ । एवह अन्ह ार पीबए िला सू य ि क त ेज सूँ  विदेह  सदे ह:२ ९|| 19 \nअन्य त्र पवर चय नवह भे टत- ए री मावनवन पल वट वनह ार । अरून वपबए \nलाग ल अन्ह ार । \nप्रेम आ माधुय ि मे डू बल प्रकृव त कतह ु सादृश्य मूलक अल ंकार के रूप \nमे प्रकट ह ोइ त अवछ -पवह ल बदवर सम पु न निर ंग । आ कतह ु विम्ब \nक रूप मे \nजइ से डगमग नवलवन क नीर । \nत इ से डगमग धवन क िर ीर । ें। \nिसंत गीत क सौन्दय ि त कोनो भारत ीय भाषा मे नवह वमलत । \n“निल िसंत निल मल य ाव न ल \nमात ल नि अवल कूल ” \nएवह कवित ा क त ुलना वनर ा ला क सर स् ित ी िन्दना सूँ करब तखन \nमहा कवि विद्य ापव त क मौवलक त ा क पता चलत । \nपता नवह कोन आल ोचक विद्य ापवत के अवभनि जय देि कहने छल । \nएवह सूँ अधलाह उपमा आ उपनाम साव ह य य जगत मे दोसर कोनो \nनवह देल गेल । गी त गो व िन्द मे जय देि कहैत छव थन्ह- \nय वद ह वर स् मरणे सर सं मनो य वद विलासकल ासु कुत ूह लम् ! \nमधुर कोमल कान्तपदािलीं श्ृण ु त दा जय देिस र स् ित ीम् । \nअथात य वद ह वर स् मरण मे मन सरस हो, य वद विलास-कल ा मे कुत ू ह ल \nहो,तखन जय देि क मधुर कोमल, कान्त पदािली के सुनु । \nविद्य ापवत त अपन पदािली के सम्बन् ध मे कोनो एकरस घोषण ा नवह \nकएलवथ, त ैय ो विद्य ापवत के केिल श्ृंगार सूँ जोड़ नए व िद्य ापवत के \nकमतर करए के प्रया स अवछ । विद्य ापव त के श्ृंगार आ भवक्त के \nकवि के रूप मे देखु, कोनो वदक्कत नवह,मु दा ओ साव ह य य क िृहत्त र \nप्रयो जन के ल के चल ैत छव थन्ह । त खने विद्य ापव त क कवित ा मे \nवछ त र ाएल वििाल ददि के अनुभि क सकब । र ाध ा क प्रतीक्षा  20 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nवमवथला के आम नार ी िगि क प्रतीक्षा अवछ । सामंत िाद पु रूष आ \nस्त्री के अलग -अलग संस् कार देल कए । ओवह संस् कार मे नार ी क \nलेल छलए अंतह ीन प्रतीक्षा । एवह प्रतीक्षार त नार ी के कनैत-खीज ैत \nआ स् िय ं के मनाबए के कतेको वचत्र सूँ पदािली भरल अवछ । \nकखन हरब दुख मोर हे भोल ानाथ ! पद मे दुख क वि िाल व्य ंजना \nअवछ । जन्म सूँ मृ य य ु तक दु ख क साग र मे र ह बा क त कि विद्य ापवत \nक नवह वमवथला के साध ार ण पु रूष क अवछ । ’दुखवह जनम \nभेल,दुखवह गमाओल ‘क व्य ंजना छह सौ साल बाद फेर एकटा कवि \nक सकल ,जकरा भारत ीय साव ह य य वनर ाला नाम सूँ जानैत अवछ । \n’दुख ही जीिन की कथा र ह ी‘ पर लट्ट ू साव ह वयय क िगि विद्य ापवत क \nअथिगव भि त कवित ा के जेना सामान्य धा वमिक कोवट मे र ा वख वबसवर \nजाइ त अवछ ।ई एकटा सांस् कृवत क िमि के विषय अवछ । \nसंस् कृत काव्य िास् त्र मानैत अवछ जे महा न र चना मे अथि क स् िाभाविक \nबह ुस् त र ीयता ह ोइत छैक । अ त ः र चना क िर ीर सूँ नवह ओकर आय मा \nसूँ केन्रीय संिेदना क पहचान ह ोएबा क चाह ी । विद्य ापवत मे साव ह य य \nआ िास् त्र क सब मान्यत ा एमहर ओमहर भ गेल अवछ,एवह ठाम \nआल ोचना क लोकत ांव त्र कता देखाइ त अवछ ! जकरा जे मून हो वलख \nदे आ पी0एच0 डी0 क वडग्री ल ले ! िाह रे विद्य ापव त !आ िाह रे \nविद्य ापवत क आल ोचना े्! \n \n \n \n \n \n  विदेह  सदे ह:२ ९|| 21 \nभाग रौ: सामाव जक-र ाज नीव त क व नवह त ाथि  \n \nसाव ह य य क प्रवतमान बदलैत र ह ैत अवछ , मु दा वकछु त य ि क वनर ंत र त ा \nबनल र ह ैत अवछ । नाटक साव ह य य मे दू त य िक महय ि कमोबेि सब \nय ुग मे रहल अवछ । प्रास ंवग कता आ र ंगमंचीय त ा एह ने दू टा त य ि \nअवछ । पवह लक सम्बन् ध मोटामोटी विषय िस् त ु आ दोसरक सम्बन् ध \nविल्प सूँ अवछ । विभा र ानी वलवखत ‘ भाग रौ‘ क विश् ले षण ऐ दृवि \nसूँ कएनए उवचत अवछ । \n      विभा र ानी द्वार ा ऐ नाटक मे भीखमंगा बच्चाक जीिन आ \nसमाजक िू र दृवि क चचा कएल गेल अवछ । लेवखका द्व ार ा चय वन त \nविषय िस् त ु मै वथलीए मे नइ बवल् क आनोआन भाषा मे विर ल अवछ \n। भीखमंगा बच्चा सभ आपस ी िात ा मे समाज आ वज नगी क कवत पय \nिू र पक्ष सूँ पवर चय करबैत अवछ । समाज ,सर कार क साथेस ाथ \nभगिानह ुूँ सूँ उपेवक्षत ई बच्चा भारत ीय समाज आ र ाष्ट्र क महा नत ा पर \nव्य ंग् य करैत अवछ । \n      भीखमंगा बच्चा सभ अपन वज नगी क क्षवत पूव त ि गो व िन्दा,वर वत क \nर ोिन,िाह रूख,अवभषे क आवद क चचा सूँ करैत अवछ आ अपन \nकथाय मक सन्दभ ि मे ई जेह न करूण साव बत ह ोइत अवछ , र ंगमंचीय \nदृवि सूँ ओहने कल ाय मक । य द्य वप विद्वान लोकवन कें ह ीर ो ह ीर ो इ न \nक ई अवत चचा अनस ोंह ांत लाव ग सकैत छव न्ह मु दा अपन संदभि क \nमध्य ई रूवचगर आ प्रास ंवगक बुझाइ त अवछ । \n  \n      ‘दानापुर माने दाना स ‘ पूर म पूर ा ‘ भाग रौ नाटकक कथा \nप्रस ंग देि क एह ने दाना दाना चुगए िला सबसूँ िंवचत आ कमिठ िगि \nक कथा छैक ।  22 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nएवह िगिक सबसूँ अभ ीव प्स त भूख, चाह आ गंध वथकए,र ोटी क गंध \n। पे ट मे ‘मरल सनवकरबो‘क थाह नइ वमललइ ;देि क नीवत वनमा त ा \nआ प्रभ ुिगि पर प्रचण्ड प्रहार अवछ । भूखल बच्चा ऐ समाज मे अपन \nस्तर आ महय ि सूँ पवर वचत अवछ,त ाव ह दुआर े बच्चा1 कहैत अवछ \n‘प्रधानमंत्र ी छें जे मवर जेबें त‘ देस क काज धंध ा थवम्ह जेत ै । \n      नाटकक भाषा विषय िस् त ुक अनुरूप करू आ मार क अवछ \n। त िि आ देि ज िब्द क बाह ुल्य नाटक के रूवचगर आ र ंगमंचीय \nबनेने र ह ैत अवछ । \n      ‘वसटी स ‘ साह ेब भ‘ गेल ै त‘ ह मरा आओरक भूख-वपय ासक \nर ंग बदवल गेल ै की ? ‘ उपरोक् त िाक् य क प्रश्निाचकत ा आ कथनगत \nअस ंभाव्य त ा एकटा त नाि के जन्म दैत अवछ । \nभीखमंगा सभ आपसी गपिप मे दू टा मवह ला र ाज नीव त ज्ञ क चचा सेह ो \nकरैत अवछ आ विडंबना ई जे दू नू मवह ला पवर िार िाद आ भारत ीय \nर ाज नीव त क अनुििरत ा क पोषक छवथ । बच्चा सभ कहैत अवछ जे \nपवढ के की बनब?ई या ई ,दुभ ाग् य देखु जे दू नू मवह ला अपन विद्वत ा \nआ नैवत क िवक् त सूँ जनमन क नेतृय ि नइ कइलक । \n      एहन समाज आ र ाज नीवत एकटा खास तरहक भाषा क \nइ स् त ेमाल करैत अवछ ।ई भाषा प्रथमदृ िय ा अश्लील आ मूलतः \nअस ंिेदनिील ह ोइ त अवछ ।  \n      ‘ई डंडा एमहर स ‘ घु सत ौ त‘ मु ंह दने वनकल त ौ ‘  \nिचिस् ि ,आिमण आ य ौनविद्वे ष सूँ भरल ई भाषा एकटा खास सामंत ी \nआ मदि िादी समाजक मानवसकता के पोवषत करैत अवछ । \n      ऐ समाजक बुवधजीिी एहन भाषाक उपय ोग नै करैत अवछ \n,मु दा अपन अनुििरत ा मे इहो त ेह ने अवछ । दू टा पत्रकार - य ुिक \nआ य ुित ी अपन विक्षा आ संस् कार मे वकछु अलग अवछ , मु दा इहो  विदेह  सदे ह:२ ९|| 23 \nिगि सृजनिीलता आ निोन्मेष सूँ पूणित ः र वह त अवछ । य ुि त ी मे वकछु \nनय ा करबाक संभािना अवछ , मु दा अंधकार क विर ाट आकाि मे ई \nसंभि नै भेल । \n     ऐे िगि क भाषा मे ए कटा खास वकस् मक नफासत अवछ । \nत य सम बह ुलत ा आ अंग्रेजी ि ब्द आ िाक् य क बाह ुल्य सूँ ई िगि अपन \nविव िि अवस् त य ि आ रूवच पर बल दैत अवछ । ‘नॉ ट ए बैड \nआइवडय ा ‘ ही इज डफर ,बी पे ि ेंट सनक चालू िाक् य र ंगमंचीय \nअवछ । \n     र ंगमंचीय उपकरण क रूप मे वकछु नि प्रयो ग सेह ो अवछ \n। नाटक मे समिे त स् िर मे गान या बलाघात सूँ वकछु खास कहबा \nक प्रया स कएल गेल अवछ । \n             ‘हम सब वकछु नय क सकैत छी‘  \n             आ \n             हमसब.......मात्र पु त ली भवर \n     ई सब अपन संदभि मे बह ुत अथििान अवछ , मु दा ऐ ठाम \nर ंगमंचीय कौिल सेह ो अपेवक्ष त अवछ ,अन्य था अंवत म प्रभ ाि उवड़य एबा \nक संभािना अवछ ।        \n     भाग रौ नाटकक अस फल त ा सेह ो स् पि अवछ । दोसर \nअंकक पवह ल दृश्य मे मंगत ू एक पृ ष्ठक स् िग त बाज ैत अवछ । ऐ \nदृश्य क उद्देश्य स् पि र वह त ह ुूँ र ंगमंचीयत ा संवदग् ध अवछ । दोसर अंक \nमे लेवखका क वनय ंत्र ण नाट क पर कम अवछ । भीखमंगा िला संदभि \nजत ेक जीिंत अवछ , ओतेक पत्रकार आ प्रेस िला नै । मध्य ांतर क \nबाद ऐ गुरूय िाकषिण क कमी एकदम स् पि अवछ । \n                              \n    नाटकक अंत एकटा कवित ा सूँ ह ोइत अवछ । संय ोग िि ऐ  24 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nकवित ाक समानत ा आ समरू पता वह न्दी कवि िमि ेर बह ादुर वसंह क \nकवित ा ‘काल, त ुझसे ह ोड़ है मे र ी ‘सूँ बह ुत ज्या दा अवछ । \n िमि ेर- काल, \n      त ुझसे ह ोड़ है मे र ी: अपर ाव जत तू - \n विभा -ओ काल... \n      अहीं स ‘ हूँ, अहीं स ‘ अवछ टक्कर हमर \n िमि ेर-भाि,भािोपवर \n      सुख,आनंदोपवर \nसत ्य,सय य ासय य ोपवर  \nविभा-जे अवछ सय य ो स ‘ बवढ क‘ सय य \n     वििो स ‘ बवढ क‘ व िि \n     अमर ो स ‘ अमर \n     सुंदर त ो स ‘ सुंदर..... \n      \n       ई कवित ा नाटक ‘भाग रौ ‘ क महय िपूणि भाग नै अवछ \n। त ें एकर िमि ेर क कवित ा सूँ समानत ा क कोनो खास महय ि नै \nअवछ । मै वथली नाटकक इ वत ह ास मे विभार ानी अपन ऐ नाटक क \nसंग वििे ष महय ि क उत्त र ाव धकावर णी छवथ । विषय िस् त ु मे निोन्मेष \nक संगेस ंग ट्र ीटमें ट क अवभनित ा ‘भाग रौ ‘नाटक के उल्लेखनीय \nबनबैत अवछ । \n     \n \n \n \n  विदेह  सदे ह:२ ९|| 25 \nझमेवल या वबआह  \n \nजगदी ि प्रस ाद मण ्डल जीक त ेसर नाटक। ऐ सूँ पवह ले ‘वमवथलाक \nबेट ी’ आ ‘कम्प्रोमाइ ज’। त ीनू नाटक अपन औपन्य ाव सक विस्त ार \nआ काि्य ात ् मक दृविस ूँ पवर पूणि। लेखक समकालीन विश्व आ गद्य क \nपार स्पवर कतासूँ नीक जकाँ पवर वचत छवथ, त ूँए वह नकर संपूणि र चना-\nसंसार मे समकालीनत ाक िैभ ि पसरल अवछ, जत्त े िैचाव र क, ओतबे \nरूपगत । समकालीनत ाक प्रवत वह नकर झुकाि ‘ झमेवलया वब आह’क \nएकटा वििे ष स्िरूप दैत छैक। बार ह सालक नेनाक वब आहक \nओवर य ाओन करैत माए–बापक वचत्र जत्त े ह ूँसबै छैक, माएक बेम ार ी \nओतबे सुन्न । लेखकक र चना संसार मे काल-देिताक लेल वििे ष \nजग्गह, त ूँए ई नाटक प्रहसनक प्रारंवभक रूपगुण देखाव बत ो वकछु आर \nअवछ। पवह ले दृि ्य मे सुि ीला कहैत छव थन ‘र ाज ा दैिक कोन \nठेकान..., अगर दुरभाखा पड़त ै तूँ सुभाखा वकअए ने पड़ै छै...।’ \nआ र ाज ा, दैिक कतिि्य क प्रवत ई उदासीनत ाक अनु भि समस ्त \nआवस् त कत ा आ भाग् य िाव द त ा केँ खंवडत करैत अवछ। \n  \nसभ नाटकम े भरत मु वनकेँ खोज नाइ जरूर ी नइ, ओना उत ्साह ी \nवििेचक अथि-प्रकृवत, काय ाि स्था आ संवध क खोज करबे करत ा, आ \nकोनो तत् ि नइ वमलत वन तूँ व चकव ड उठत ा। य द्य वप लेख कक उद्देि ्य \nस्पष्ट अवछ। िास्त्र ीय रूवढ जेना–नान्दी पाठ, मंगलाचर ण, \nप्रस ्त ािना, भरत िाक्य क प्रवत लेखक कोनो आकषिण नइ देखबैत \nछव थन। एत बे नइ पािा त ्य नाट्य वसधांत केँ ह ू बह ू (देकसी) \nखोज एबलाकेँ आलस सेह ो लाग त वन। त ूँए ‘झमेवलया वबआह’ नाटकम े \nस्टीवर य ोटाई प संघषि देखबाक ई च्छुक भाय लोकवन कने क बवच बचा  26 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nके चलब। विसंगवत आ समस ्या नाटकक फामूिल ाकेँ नाटकम े \nखोज एबलाकेँ सेह ो झमेला बुझा सकैत छवन, वकएक तूँ लेखक कोनो \nफामूिलाकेँ स्िीकाव र के नइ वलखै त छव थन । \nसीध ा-सीध ी अंक-वबह ीन ‘झमेवलया वबआह’ नओ गोट दृि ्य मे बूँट ल \nअवछ: अनेक दृि ्य स् य एकांकी। ने बह ुत छोट आ ने नमहर। त ीन \nचावर घंटाक वबना झमेलाकेँ ‘झमेवलया वबआह’। एकेट ा परदा या \nबॉ क्स सेटपर मंवचत ह ोमए य ोग ् य । मात्र घर िा दर बज्जाक साज-\nसज् जा। त ेर ह टा पु रुष आ चावर टा स्त्री पात्र क नाटक। छोट-छोट \nरसगर संिाद, संघषि आ उत ार-चढ ािक संभािनासूँ य ुक् त। ने केत ौ \nनमहर स् िगत ने नमहर संि ाद। अस ंभि दृि ्य, बाव  ढ, ह ाथी-घोड़ा, \nकार जीपक कोनो य ोज न ा नइ। संिादक द्वार ा विव भन्न बवर य ा त ी या \nय ात्र ाक कथासूँ वज ज्ञा सा आ आद्य ांत आकषिण। कथामे चैत ा केर \nर मण ीय त ा आ मयादा, त ूँए जोग ीराक वदिाह ीनत ा आ उद्दाम िेग नइ \nभे टत। गंभीर साव ह त ्य सििदा अपन समै क अन्न, खून पस ेनाक \nगंध सूँ य ुक् त ह ोइत अवछ। आ ‘झमेवलया वब आह’ सेह ो पािवन-वत ह ा र, \nभनस ा घरक फोड़ न-छौंक, सोय र ी, ि्मि ान आ पकमानक बह ुिणी \nगंध सूँ य ुक् त अवछ, एकदम ओवह ना जेना पाब्लो नेरूदा विव भन्न कोवटक \nगंध केँ कवित ामे खोज ैत छव थन।  \n  \n‘झमेवलया वबआह’क साम ाव जक आ सांस् कृवत क आधार पर कनेक \nविचार करू। ई ओइ ठामक नाटक अवछ, जतए कमिपर जन् म, \nसंय ोग आ कालदे ित ाकेँ अंकुि छैक, जइ ठामक लोक मानैत छव थन \nजे कखनो मु ूँह सूँ अिाच कथा नै वनकाली। दुरभक्खो विषाइ छै। \nसामाव जक रूपेँ ओ िगि जेकर ह ूँसी-खुिी मावटक त र मे त ोपा गेल \nअवछ। लैंवग क विचार ह ुनकर ई जे पु रुख आ स्त्र ीग णक काज फुट- विदेह  सदे ह:२ ९|| 27 \nफुट अवछ। आ विकासक उदाह र ण ई वक जइ ठीन मथ-टनकीक \nएकटा गो टी नै भे ट ै छै त इ ठीन साल भवर पथ-पावनक संग दिाइ \nखाएब पार लाग त?  \nमु दा जगदी िजी केिल सात त ्य आ वनर ंत र त ाक लेखक नइ छव थन, \nपवर ित िनक छोट-छोट य वत पर अपन कैमरा सूँ फ्ल ैि दैत र ह ैत छव थन। \nत ूँए य थाव स् थवत िादक लेल अवभिप्त ह ो इ त ो य िोध र बुझै त छव थन जे \nमनुक्खक मनुखता गुणमे व छपल छै नै वक र ंगमे। आ सु िीला \nसामाव जक वस् थवत पर वबग ड़ैत छव थन वक विध ात ाकेँ चूक भे लवन जे \nमनुक्खोकेँ सींघ नांगव र वकअए ने देल वखन। आ ई नाटक कालदे ित ाक \nओइ खंडसूँ जुड़ैत अवछ जतए पोत ा ि्य ाम त ेर ह के थवटिन आ त ीन \nके थ्री कहैत छव थन। ऐठाम अखबार आबैत छैक आ र ाज देि \nदेि भवक्त क पवर भाषाकेँ विस्त ृ त बनेबाक लेल कवटबध छव थन। खेत मे \nपस ीना चुबबैत खेवत ह र, सड़कपर पत्थर फोड़ ैत बोव नह ा र, धा र मे नाि \nखेबैत खेबवनह ार सभ देि सेिा करैत अवछ, आ र ा जदेि सभकेँ \nदेि भक्त मानैत छव थन।  \n  \n‘झमेवलया वबआह’क झमेला वज नगीक स्िाभाविक र ंग पवर ित िनस ूँ \nउिूत अवछ, त ूँए जीिनक सामान् य गव त वि वध क वचत्र ण चवल रहल \nअवछ कथाकेँ वबना नीर स बनेने। नाटकक कथा विकास वबना कोनो \nवबह ाव ड़क आगू बढैत अवछ, मु दा लेखकीय कौिल सामान्य \nकथोपकथनकेँ विव िष्ट बनबैत अवछ। पवह ल दृि्य मे पवत-पत्नीक \nबात वचत मे ह ास्य क संग समए देिताक िू र त ा सानल बुझाइ त अवछ। \nदोसर दृि ्य मे झमेवलया अपन स् िाभाविक कैिोय िस ूँ समै क ेँ द्वार ा त ोपल \nखुिीकेँ खुनबाक प्रया स करैत अवछ। पवह ल दृि ्य मे ि्य वक् त \nपवर वस् थव त केँ समक्ष मूक बनल अवछ, आ दोसर दृि ्य मे ि्य वक् त त ्ि आ  28 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nसमै क संघषि कथाकेँ आगू बढबैत कथा आ वज नगीकेँ वदिा वनधा वरत \nकरैत अवछ। त ेसर दृि ्य देिभवक्त आ विध िा वििा ह क प्रश्नकेँ अथि \nविस्त ार दैत अवछ, आ ई नाटकक गव त सूँ बेि ी वज नग ी केँ गव त िील \nकरबाक लेल अनुप्रावणत अवछ । \nचावर म दृि ्य मे र ाध ेि्य ाम कहैत छव थन जे कमसूँ कम त ी नक वमलानी \nअबस ह ेबाक चाह ी। आ, लेखक अत्य ंत चुंबकीय त ासूँ नाटकीय \nकथामे ओइ वज ज्ञा साकेँ समाव िष्ट कऽ दैत छव थन वक पता नइ वमलान \nभऽ पे त ै आ वक नइ। ई वज ज्ञा सा बवर य ा त ी-सवर य ात ीक मावर पीट आ \nसमाजक कुकुड़ चावलसूँ वनर ं त र बनल र ह ैत छैक। आ पांचम दृि ्य मे \nवमवथलाक ओ सनात न ‘खोवट करमा’ पु र ाण। दह ेज, बेट ी, वबआह आ \nघटकक चिि्य ू ह! आ लेख कक कटु वक् त जे ने केिल मै वथल समाज \nबवल् क समकालीन बुवधजीिी आ आल ोचना क लेल सेह ो अकाट्य अवछ: \nकतए नै दलाली अवछ। एक्के िब्दकेँ जगह-जगह बदवल-बदवल सभ \nअपन-अपन ह ाथ सुत ार ैए । \nआ घटकभाय केँ देवखअनु। समै केँ भागबा आ समै मे आवग लगबा क \nस्पष्ट दृि ्य ह ुनके देखाइ छव न। अपन नीच चेष्टाकेँ छुपबै त \nबालगोव िन्दकेँ एक वछ ट्ट ा आि ीिा द दैत छव थन। बालगोव िन्दकेँ जाइत े \nह ुनकर आवस् त कताक रूपांत र ण ऐ वब न्दुप र ह ोइ त अवछ ‘ भ गिा न बड़ी टा \nछव थन। जूँ से नै र वह त वथ तूँ पहा ड़क खोह मे र ह ैबला केना जीबैए। \nअजगर केँ अहा र कतए सूँ अबै छै। घास-पात मे फूल-फड़ केना लगै \nछै.......’  बात वचत क िममे ओ बेर-बेर बुझबै क आ फवर छा बैक काज \nकरैत छव थ। मै वथल समाजक अवगलगओना। महत ्ि दे बै तूँ काज ो \nकऽ देत नइ तूँ आवग लगा कऽ छो ड़त !!!!! \n  \nछठम दृि ्य मे बाबा आ पोत ी क बात वचत आ बवर य ा त ी जएबा आ नइ  विदेह  सदे ह:२ ९|| 29 \nजएबाक औवचत ्य पर मंथन। बाबा र ाज देि वनणिय नइ लऽ पाबै छव थन। \nबवर य ा त ी जएबाक अवनिाय ित ा पर ओ वबच-वबचह ामे छव थन ‘छइ ह ो आ \nनवह य ो छै। समाजमे दुनू चल ै छै। ह मरे वबआह मे मामे टा बवर य ात ी \nगेल र ह वथ । ‘मु दा खाए, पचबै आ दुइर ह ोइ क कोनो समु वचत वनदान \nनइ भे टै त छैक। बवर य ाती-सवर य ातीक ि्य िह ार िास्त्र बनबैत र ाज देि \nआ कृष्णानंद कथे-वबह वनमे ओझरा कऽ र वह जाइ त छव थ। दस \nबवर खक बच्चाकेँ श्ाधमे र सगुल ्ला मांवग-मांवग कऽ खाइ बला हमर \nसमाज वब आहमे वकएक ने खाएत? त ूँए कामेसर भाय वनिाँमे अढ ाय-\nत ीन सए र सगुल ्ला आ वकलो चावर एक माछ पचा गेल वखन आ \nर सगुल ्लो सर बा एतए ओतए नइ आंतेमे जा नुका रहल !!! \n  \nसात म दृि ्य सभस ूँ नमहर अवछ, मु दा वबआह पूिि िर आ कन्य ाग त क \nझीका-त ीर ी आ घटकभाय द्वार ा बवर य ा त ी गमनक विव भन्न रसगर \nप्रस ंगसूँ नाटक बोव झल नइ ह ोइ त छैक। आ घटक भाय पर वधय ान \nदेबै, पूर ा नाटकम े सभ सूँ बेि ी मु ह ािर ा, लोकोवक् त, कहबैकाक प्रयो ग \nओएह करैत छव थन। मात्र सात मे दृि ्य केँ देखल जाए खरमास \n( बैस ाख जेठ) मे आवग-छा इ क डर रहै छै (अनुभि के बह ाने बात \nमनेनइ)..... पु रूष नार ीक संय ोग सूँ सृविक वनमाण ह ोइ ए (वसधांत क \nतरे वधय ान मूलवबदुस ूँ ह टे नइ)...... आगू क विचार बढबैस ूँ पवह ने एक \nबेर चाह-पान भऽ जाए (भोगी आ लालु प समाजक प्रवतवनवध) ...... \nजइ काज मे ह ाथ दइ छी ओइ काज केँ कइय े कऽ छो ड़ै छी \n( गिो वक् त)....... वज नगीमे पवह ल बेर एह ेन फेर ा लाग ल (कथा कहबास ूँ \nपवह ले वधय ान आकवषि त करबाक सफल प्रया स).... खाइ पीबैक बेरो \nभऽ गेल आ देहो ह ाथ अकवड़ गेल...... कुटु म नार ाय ण तूँ ठरलो खा \nकऽ पे ट भवर लेत ाह मु दा ह मरा तूँ कोनो गंज न गृहणी नवह य े र खती ह ।  30 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n( प्रकार ांत र सूँ अपन महत ्ि आ य ोग दान जनबैत ई ध्िव न जे ह मरो \nकहू खाए लेल) \n \nआठमो दृि ्य मे बालगोव िन्द, य िोध र, भागेस र, घटकभाय वबआह आ \nबवर य ा त ीकेँ बुझौएल के वनदान करबा ह ेत ु प्रया सर त ् छवथ, आ लेखक \nघटकभाय केँ पूणि नांगट नइ बनबैत छव थन, मु दा ओकर मीठ-मीठ \nिब्दक वनवह त ाथिकेँ नीक जकाँ खोवल दैत छव थन। ऐ दृ ि्य मे बाज ल \nबात, मु ह ािर ा, लोकोवक् त आ प्रस ंग, उदाह र णक बले ओ अपन बात \nमनबाबए लेल कवटबध छव थन। ह ुनकर कहबैकापर वधय ान वदओ- \nजमात करए करामात..., जा बत बरतन त ाबत बरतन....., नै पान तूँ \nपानक डंवटयेसूँ....., सतरह घाटक सुआद......., अनजा न सुनज ान \nमहा कल ्य ाण। \nमु दा घटकभाय केँ ऐ सुभावष त ाव नक की वनवहत ाथि? ई अथि पढ बाक \nलेल कोनो मे ह नवत करबाक जरूर ी नइ। ओ र ाध ेि्य ामकेँ कहै छव थन \n‘जखन बवर य ा त ी पहुंचै ए तखन िबित ठंडा गरम, चाह-पान, वसगर ेट-\nगुटका चल ैए। तइपर सूँ पत ोर ा बान्हल जलपान, तइपर सूँ पल ाउओ \nआ भातो, पूव ड़ओ आ कचौव डय ो, तइपर सूँ र ंग-वब र ंगक त र कावर य ो आ \nअचारो, तइपर सूँ वमठाइ य ो आ माछो-मासु, तइपर द वह य ो, सकड़ौ वड़ओ \nआ पनीर ो चल ैए। \n  \nनाटकक नओम आ अंवत म दृि ्य । बाबा र ाज देि आ पोत ी सुनीत ाक \nिात ालाप, आवखर ऐ िात ालापक की औवचत ्य? जगदी ि जी सन \nवसधह स्त लेखक जानै छव थ न जे बीसम आ एकैस म सदीक वमवथला \nपु रुषही न भऽ चुकल छैक। य ात्र ी जीक कवित ापर विचार करैत \nकिवय त्र ी अनावमका कहैत छव थन ‘वबह ार क बेि ी कवनयाँ विस्थावपत  विदेह  सदे ह:२ ९|| 31 \nपवत गणक कवनय ाँ छव थ। ‘वसंदूर वत लवकत भाल’ ओइ ठाम सििदा \nवचंत ाक गह ींर र ेखाक पु ंज रहल छैक। \n.... भूमंडलीकर णक बादो ई वस्थवत अवछ जे वमवथला, वत र ह ु त, िैि ाली, \nसार ण आ चंपार ण य ानी गंग ा पार क वबह ार ी गाम सभ तरहेँ पु रुषवब ह ीन \nभऽ गेल छैक। ......सभ वपय ा परदेि ी वपय ा छवथ ओइठाम। गा ममे \nबचल छवथ िृधा, पवर त ्य क् ता आ वकिोरी सभ। एहन वकिोरी, जेकर \nत ुर त े त ुर त वबआह भे लै या फेर नइ भेल ह ोए, भे लए ऐ दुआर े नइ जे \nदह ेजक लेल पै सा नइ जुटल ह ेत ैक।‘वबआह आ दह ेजक ऐ \nसमस ्य ाक बीच सुनीत ाकेँ देखल जाए। एक तरहेँ ओ लेखकक पूणि \nिैचाव र क प्रवतवनव ध अवछ। य द्य वप कखनो-कखनो र ाज देि, कृष्णानंद \nआ य िोध र सेह ो लेखकक विचार ि्य क् त करैत छव थन। सुनीत ा, \nसुिीला आ र ाज देि वमवथलाक स्थाय ी आबादी, आ घटकभाइ क बीच \nर ह बाक लेल अवभिप्त पीढी। कृष्णानंद सन पढ ल-वलखल य ुिकक \nस्थान वमवथलाक गा ममे कोनो खास नइ। आ लेखक वबना कोनो हो-\nह ल्ला केने नाटकम े ऐ दुष ्प्रिृ वत्त केँ र ाव ख देने छव थ। जीिन आ \nनाटकक समांत र त ा ऐठाम स माप्त भऽ जाइत छैक आ दू टा अधि िृत्त \nअपन चावल स् िभािकें गमैत जुवड़ पूणििृत्त भऽ जाइ त अवछ। \n \n \n \n \n \n \n \n  32 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nआदि ि क उय थ ान आ य थाथि क पतन: उ य थान -पतन \n \nजगदी ि प्रस ाद मंडल जी क एवह उपन्य ास मे आदि ि क प्रवत एकटा \nखास दृवि अवछ । लेखकीय विज न मे आदि ि अवछ ।ओ मानिीय \nस् िभाि क उच्चादिि मे वि श्वास करैत छव थन्ह । मानिी य िृवत्त क \nनीक पक्ष पर ओ झू मै त ेंछव थन्ह आ अधलाह पक्ष पर का नैत छव थन्ह \n,मु दा एवह ह षि आ विषाद क लेल आिश्य क संघषि उपन्य ास मे \nसमवित वर त नवह अवछ । उपन्य ास क प्रारम्भ गंग ानन्द क कथा सूँ \nह ोइ त अवछ आ प्रारवम्भक वकछु पृ ष्ठ तक कथा क विकास ,चवर त्र \nक विकास, वमवथला क्षेत्र क र ंग आ मनोिैज्ञाव नकत ा क वचत्र ण मे लेखक \nके अती ि सफल त ा भे टै त अवछ । लेखक क ई वनय ं त्र ण सं पूणि उपन्य ा \nस मे एके र ंग नवह भे टत । जाव ह ठाम लेखक कथा क अवनय ंवत्रत \nजंगल मे भ्रमण कर‘ लाग ैत छवथ, ओवह ठाम पाठकीय त ा प्रभ ाव ित ह ोइ त \nअवछ ।त वह ना लेखक चवर त्र क विकास मे ह स् त क्षेप करैत छव थन्ह \nआ पात्र कठपुत ली जूँका ले खक सूँ वनय ंवत्रत ह ोइ त अवछ । \nगंग ानन्द,विसे सर सनक सब प्रम ुख पात्र एवह आदि ििादी ढंग आ र ंग \nसूँ वनवमित अवछ । िास् त ि मे ई कवि जगदी ि प्रस ाद मंडल क जीत \nअवछ आ लेखक जगदी ि प्रस ाद मंडल क ह ाव र । पात्र क व्य वक् त य ि \nक विकास वमवथला क त य कालीन सामाव जक र ाज नीवतक वस् थवत सूँ \nकम आ लेखक क आदि िि ाद सूँ बेि ी ह ोइ त अवछ । त ाव ह दुआर े \nजत‘ पाठक लाठी आ भाल ा चल बा क अनुमान लगबैत अवछ,ओवह \nठाम ह्रदय पवर ित िन सब काज क‘ दैेे त छैक । विसे सर कें खेत एकटा \nमामूली वसपाह ी सूँ वमवल जाइत छैक । िास् त विक वज न्दगी मे ई विर ल \nघटना संभि अवछ, मु दा ई सम ाज क प्रवतवनवध घटना नवह अवछ । विर ल \nघटना सेह ो साव ह य य क अंग भ‘ सकैत अवछ ,मु दा ओकर अंकन  विदेह  सदे ह:२ ९|| 33 \nअनुभिक भट्टी सूँ अवनिाय ि अवछ । \nई उपन्य ास स् ित ंत्र त ा पूिि क समय सूँ सम्बवन्धत अवछ । बीसम सदी \nक पूिा धि क वकछु घटना क उल्लेख उपन्य ास मे अवछ । स् िाभाविक \nअवछ जे उपन्य ास क त ुलना ‘बलचनमा ‘ आ ‘मै ला आूँचल‘ सूँ हो । \nउपन्य ास मे ऐवत ह ाव सकत ा क बलाघात क कतह ु प्रया स नवह अवछ । \nत ाव ह दुआर े अती त क काल खण्ड क उपन्य ास ह ोएबा क बािज ू द ई \nसामाव जक उपन्य ास अवछ । उपन्य ास मे वमवथला क सामाव जक आ \nआवथिक वपछड़ ापन के वििे ष वचवह्नत कएल गेल अवछ । वमवथला क \nसिांग ीन विकास लेखकक अभ ीि अवछ । लेखकक ई लक्ष्य एत ेक \nमहय िपूणि भ गेल छैक जे य थाथि सूँ आदि ि क पटर ी बै सेनए अयय ंत \nकवठन भ गेल छैक । \nआधुवनक काल मे उपन्य ास विध ा एकटा खास उद्देश्य सूँ साव ह य य मे \nविकवसत भेल आ िमि ः प्रधान ह ोइत चवल गेल । सामंत ी य ुग आ \nसमाज क उय कृिता आ भव् य त ा सूँ पवर चय करेनए महा काव्य  विध ा \nक काज छल । आधुवनक य ुगक िगि संर चना आ िगििृवत्त बदललए \nआ य ुगक उद्देश्य सेह ो बदवल गेल ए । एवह य ुग क िैवि ष्ट् य के प्रकट \nकरबा मे महा काव्य विध ा क कमजोर ी प्रकट भेल,फल त ः पद्य आ \nमहा काव्य क स् िीका य ित ा कम भेल । निय ुग के व्य क्त करबा क लेल \nगद्य,नाटक आ उपन्य ास सनक विध ा पर जोर पड़लए । महा काव्य क \nस् थान पर वकछु खास मकसद सूँ उपन्य ास क आसन लाग‘ लाग लए \n। एवह विस् थापनक सबसूँ मु ख्य कार ण छल उपन्य ास विध ाक \nसििस मािेव ित ा । उपन्य ास क प्रयय ास् थ विल्प सबवकछु के अपना मे \nसमाविि क लेलक । विद्वान लोकवन क बीच ऐ बात पर सििस म्म वत \nभेल वक निय ुगक प्रिृ वत्त के महा काव्य ाय मक गहर ाई सूँ प्रकट करबा \nमे उपन्य ास सक्षम अवछ ।‘ उय थान-पतन ‘ क लेखक उपन्य ास विध ाक  34 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nमहा काव्य ा य मक आय ाम सूँ पवर वचत छवथ ।हम ई नवह कवह रहल छी \nजे ई महा काव्य ाय मक उपन्य ास अवछ , मु दा जाव ह भाषा मे मह ाकाव्य ा य मक \nउपन्य ास वलखल जाइ त छैक,ओवह भाषा मे पवह ले एह ने सामाव जक \nउपन्य ास सब वमवल के एकटा र चनाय मक िात ािर ण क वनमाण करैत \nअवछ । ई हमर सौभाग् य अवछ जे ह मरा समय मे जगदी ि प्रस ाद \nमंडल सनक स् पि सामाव जक बोध िला उपन्य ासकार मै वथली मे छवथ \n। \n।‘उय थान-पतन ‘ क संर चना य वद भारत ीय उपन्य ास क संदभि मे कएल \nजाए तखन ओएह प्रे मचंदीय आ िर त चंरीय विज न क स् प िि अवछ । \nगाम पर आ गाम क लोक क प्रवत प्रे मचंद सूँ वकछु बेवस ए अपनय ि \nक भाि । ई व्य वक् त क स् िभाि सूँ ल के घर क संर चना तक \nस् पि अवछ । \n‘कूँचके ईं टाक आ खढक छा र ल दर िज्जा । नीक कार ीग र क जोड़ ल \nदेबाल आ नीक छा ड़व नह ार छा ड़न े , तें दर िज्जा सुन्दर । द र िज्जा क \nओस ार मे एक भाग एकटा कोठली बनल ‘। \nप्रे मचंद क उपन्य ास मे अहाँ के खोज ला पर गाम क प्रवत प्रि ंसाक \nभाि नवह वमलत । हूँ गाम क प्रवत दय ा क भाि प्रे म चंद मे जरूर \nअ वछ । गा म क दवलत-िोव षत जन क प्रवत प्रे मचंद मे वििे ष पक्षधर त ा \nक दृवि वमलत,मु दा गाम क प्रवत एकटा नास् टे वल् जक भाि जे आंचवलक \nआंदोलनक वििे षता अवछ से अनुपल ब्ध अवछ । ‘उयथान-पतन ‘क \nलेखकीय दृवि मे वकछु वकछु र ेणु क गा ्र म्य प्रेम अवछ । मु दा एवह \nठाम र ेणु िला विर ाट व्य ं ग्य अनुपल ब्ध अवछ । \nलेखकक दृवि क रूप मे एकटा खास प्रगवत िीलता उपन्य ास मे \nव्य ाप्त अवछ ।ई दृवि अवछ वपछड़ ल मनुष्य के आगू बढएबा क \nउपिम । एकठाम विसे सर कहैत छव थन्ह-  विदेह  सदे ह:२ ९|| 35 \n’ह मरा त ोरा सन जे पछुआइल पवर िार आ लोक अवछ,ओक र ा मे वकछु \nएह ेन दुरगुन अवछ जकरा सु धा र ने वबना अगुआ इब कवठन अवछ ‘ \nउय थान-पतन क भाषा पर विचार कएल जाए एकर भाषा मे कतह ु \nवबह ाव ड़ नवह भें टत एकदम आय मीय िात ालाप क भाषा- \n‘बीघा भवर मकइ । पूँ च-पूँ च ह ाथक ह वर य र ह वर य र फुलाय ल \nगा छ।त ीव न-त ीव न,चावर टा बाइल गाछ मे झू मै त । जेना जुआन कवनय ाँ \nअपन जुआनी क गुण सूँ झू मै त त वह ना मकइ क गाछ झू वम झू वम एक \nदोसर सूँ लट्ट ा पट्टी सेह ो करैत ‘। \nय वद ‘उय थान-पतन ‘ क त्र ुवट क बात करी,त वकछु मु ख्य दोष अवछ- \n1 संिाद मे स् फीवत ।जखन विसे सर अपन सासु र मे अमृत लाल सूँ \nघर बनएबा क आग्रह सुनै त छव थन्ह तखन विसे सर एकटा लम्बा \nअनुच्छेद मे कालदे ित ा क महा य म्य बत ाबैत छव थन्ह । श् य ा मानंद बोव र ंग \nखुनएबा क बाद विसे सर के सामने एकटा नमहर भाषण मे विय ािील \nपूंज ी आ गव त ह ीन पू ेू ेंजी क चचा करैत छव थन्ह । \n2उपदेि क भाि कतह ु कतह ु नाटकीय त ा आ र ोचकत ा क भंग करैत \nअवछ । एवह ठाम लेखक अपन विचार घु सएबा क ले ल आदि ि क \nचािनी सूँ कतह ु आिश्य क आ कतह ु अनािि्य क विस् त ा र करैत छवथ \n। पृ ष्ठ 41-42 मे ज्ञा नचंद एकटा नमहर अनुच्छेद मे सामाव जकता \nपर बजैत छवथ । \n3उपन्य ास मे एक साथ एकाव धक कथा विद्य मान अवछ । विसे सर क \nकथा, गंग ानन्द त ीनू भाए क कथा,डाक्टर नीलमवण क कथा । मु दा \nएवह कथा क बीच मे कोनो गंभीर संपकि सू त्र अनुपव स् थत अवछ \n।कखनो कखनो लाग ैत अवछ जे एक उपन्य ास मे कतेको टा कहानी \nएक साथ चवल रहल अवछ । \nपािा य य विद्वान लोंज ाइ नस कहैत छव थन्ह जे महा न र चना वनदोष नवह  36 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nह ोइ त छैक , वनदोष र चना क फेर ा मे क्षुरता बढबा क संभािना बवढ \nजाइ त अवछ ।‘उय थान-पतन ‘ क कवत पय दोष एह ने दो ष अवछ जे \nविर ाट सामावज कता क आिा ह न क िम मे बाई-प्रोडक्ट जूँका प्राप्त \nह ोइ त अवछ । मै वथली क ऐ महा न लेखक सूँ ह मरा आरो आर महा न \nकृवत क अपेक्षा आ आि ीिा द चाह ी जे ह मरा मे पढ बा-गुनबाक सामथ् य ि \nविकवसत हो । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह  सदे ह:२ ९|| 37 \nएक टा अ वभि प्त कवि : ब ू च बा ब ू \n  \nऐ आल ेखक आरंभ सििप्र थ म गाम कवर य नमे कविक छव िसूँ करैत छी। \nगा ममे ई कविज ीक रूपमे ख्य ात र ह लाह मु दा वह नकर उपेक्षाक कथा \nसेह ो गा मे सूँ प्रारम्भ ह ोइत अवछ। प्रख्य ात दािि वनक उदय नाचाय िक \nभूवममे जनमल ई कवि ने गा ममे न्याय पओलक ने बा ह र । गंभीर \nलेखनकेँ मान्यत ा नै भे टै त देवख कवि गा मक व्य ा ह मे अवभनंदन पत्र \nलेखनमे सेह ो रूवच वलअ लाग लाह । एवह काज सूँ ने ह ुनका \nगा ममे केओ र ोकलक ने बाह र केओ । सौभाग् य ई जे एवह ह ीन \nसाव ह वयय क िृवत्तमे र मल ाक बादो कवि मै वथलीक सििश्े ष्ठ स् िाग त गा न \nवलखल वन्ह । प्रयय क्षदि ी कहैत छवथ जे गाम िैद्यनाथपुर मे ऐ गा नक \nसमए कतेको मंचस्थ माननी य वत लवमला उठलाह । ई गान वमवथला \nसवह त मै वथलीक दुदििाक व्य थागीत बवन गेल- \n \nउल्लासक गीत कतऽ सगर ो करूणा िन्दन \nउपवट रहल विपवट रहल मै व थल ीक नन्दन िन \nभ्रमरझुण्ड प्या सल छवथ, िृह गिृन्द बड़ भूखल \nमु रूझल छवथ आम- मऽह ू, रऽसक सवर त ा सू खल \nबबुरे िन कवि कोवकल, लाज े मरै छी \nआउ आउ आउ सब के स् िा गत करै छी \n \n  \nकवि दोसर अनुच्छेदमे मै वथ ली मानुस क उय सिवप्रय त ाप र व्य ंग् य कर ै \nछव थ। हम सभ विद्य ापवत समार ोह, वह न्दी वदिस, स् ित ं त्र त ा वदिस, \nगांधी जय न्ती केँ सय य ना र ाय ण  भगिानक कथाबला र ीव त व नष्ठासूँ मना  38 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nलैत वछऐ आ समार ोह क उच्च उद्देश्य ओवह ना उपेवक्षत र वह जाइ त \nअवछ । \n \n  \nमात्र ई समार ोह ी गो ष्ठीस ूँ की ह ेत ै? \nवस् थवत जवह ना त वहना, संित एत ै जेत ै \nमु र दा जगा उ लाउ पै र पकड़ै अवछ \nआउ आउ सब के स् िाग त करै छी \n \n  \nई गान साव ह य य क उद्देश्य पर सेह ो विचार करैत अवछ। कोनो खंडन \nमंडनक गुंजा इ ि नै छो ड़ैत, ई स् पि कहैत अवछ- \n \nकाव्य पाठ करू मु दा कान्ह पर वलअ लाठी \nएक ह ाथ रसक श्ोत, दोसरमे खोर नाठी \nपु र ना वकछु य य ाव ग य य ाव ग, पकड़ू वकछु नऽि ढंग \nमोंछो वपजाउ बाउ श्ृंगार क संग संग \nअहाँ गीत गाउ मु दा हम ह ह र ै छी \n \n  \nर सश्ोत क संगे खोर नाठी लऽ कऽ चल एबला ई कवित ा साध ार ण नै \nअवछ। पािा य य काव्य िास् त्र ई मानैत अवछ जे महा न साव ह य य कोनो \nएक भाि लऽ कऽ नै चल ैत अवछ। ई साव ह य य मे विव िध आ कखनो \nकखनो परस् पर विर ोध ी भािक संश्लेष करैत अवछ। बू च बाबू क \nकवित ामे विरूधक ई सामंजस् य ह मरा चवकत करैत अवछ।  विदेह  सदे ह:२ ९|| 39 \n \nवह ंदी आल ोचक र ाम चन्र िु क्ल विरूधक सामंजस् य केँ एकटा बड़का \nकाव्य ोपकरण मानैत छव थन्ह । बू च बाबू क एकटा आर कवित ामे एकर \nदििन ह ोइत अवछ।  \n‘सोनदाय ’ कवित ाकेँ ध्य ानसूँ पढ ू । सििप्र थ म एकर ामे श्ृंगाव र क लक्षण \nबुझाइ त अवछ। \n \n  \nरहतौ ने ह ास बवह जेत ौ वि लास गय \nदुइ वदिसक वज नगीसूँ ह ेिे वनर ाि गय \nभरमक त र ंग बीच मृ गत ृष्ण ा जाग ल छौ \nमोह क उमंग बीच प्राण वकएक पागल छौ \nचवल जेत ौ सुनें कंठ लाग ल वपय ास गय \nदुइ........ \n \n  \nकवित ामे दू टा भाि स् पि अवछ। प्रथम प्रेम वनिेदन आ दोसर \nविर ाग क स् िीकृवत । आ दू नू वमवल कऽ विषादक विर ाट रूपकेँ जन्म \nदैत छैक। जे ऐ कवित ामे कोनो एकटा भाि र वह त ै, तखन ई कोनो \nविलक्षण कवित ा नै बवन सकै त छल। \n \nएवह िैवि ष्ट्य केँ बू च बाबू कवित ामे कोना आनैत छवथ, ई बात बेस \nरूवचगर अवछ। कवित ामे व िद्वान लक्षणा आ व्य ंजनाकेँ पै घ बू झैत \nछव थन्ह मु दा कवि बू च अवभधा पर वनभि र छव थ। ह ुनकर कवित ामे \nअल ंकार क सेह ो कतह ु वििे ष उपय ोग नै अवछ। तखन ऐ िैवि ष्ट्य क  40 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nश्ोत की अवछ? एकर श्ोत अवछ हुनकर विर ाट जीिनानु भि। अपन \nसमृ ध अनुभिक आधार पर ओ िब्दक नि जाल बू नैत छव थ आ अपन \nर चनाय मक िवक् त केँ य ाव द करैत ओकरा दृढ आ सुर ेबगर बनबैत छव थ। \n \nएकटा अध्या पकक घरमे जन्म लेवनह ार ई कवि सौन्दय िक विव िध \nरूपक साक्षाय कार कएलक। कखनहु जेठक उधत नदी करेह एकर \nमोनकेँ मोह ैत अवछ- \n \nई इ न्हो र पावन चमकै छौ \nमोर मोर पर भौरी दै छौ \nकावट कावट डीह क करेजकें \nत ऽर े त ऽर े समाइ छौ \n \n  \nइएह कवि नागा जुिनक कवित ा ‘एक फांक आंख’ जकाँ नावय काक \nठोर क र स् त ासूँ अवभनि सौंदय ि देखैत अवछ- \n \nवक जवह ना कुर कुर पानक ठोर \nवक त वह ना सुन्न वर त ोह र ठोर \nलगौ लह बात क पाथर चून \nस जौलह कऽथ कपोलक खून \nवक रहलह एक्के बात क चूक \nकतऽ छह प्रे मक पु ंगी हूक? \n \n   विदेह  सदे ह:२ ९|| 41 \nई कवि भारत क ग्राम्य सुषमाक अनन्य प्रे मी अवछ। महा नगर ीय \nकृवत्र मता क स् थानपर ई सहज सौंदय िकेँ िर ेण्य मानैत अवछ- \n \nई डेन गा डेन सूँ सुन्न र अवछ \nकोिी कात क बोन गय  \n \n  \nइएह प्रेम एकटा प्रे वमकाक ह्रदय सूँ वनकल ैत अवछ- \n \n  \nवप्रय त म चवल आबू पटनासूँ गाम \n \n  \nऐ प्रे मक ठोस आधार अवछ। कवि नगर ीय जीिन, िह र ीकर ण आ \nप्रि ासवनक \nभ्रिाचार केँ वनिाना बनबैत अवछ- \n \nघूसखोर मच् छर उड़ ीस जकाँ जीिै छै \nिोव नत तूँ ओ अिविि पीिै छै \nह ड्डी सुखाय ल अवछ त ैय ो ओ अवधकार ी \nखगले केर त ीर ै छै चाम \n \n  \nकुत्त ा जवह ना ह ड्डी सूँ मांस,खून आ रस खींचैत अवछ, त वह ना \nसर कार ी अवधकार ी िगि सेह ो आम जनत ाक संग करैत अवछ। कवि  42 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nस् िय ं वबह ा र सर कार क र ाज्य कमिचार ी छलाह, त ाइ दुआर े ऐ अनुभि सूँ \nओ वनय य प्रवत गुजर ैत ह ेत ाह। \n \nमै वथली कवित ामे वह ंदी कवित ाक त ुलनामे बेट ीक ब्य ाह, दह ेज आवदक \nबेि ी वचंत ा र ह लैक अवछ। य द्य वप ई वचंत ा सीत ा, पािितीक ब्य ाह क \nरूपमे धा वमिक आय ाम लैत अवछ, त थावप एकर मूलाधा र सामाव जक \nअवछ। अन्य मै वथल कविक संगे ह ुनको गौ र ी आ सीत ाकेँ कुमार ी \nर ह बाक ददि छव न्ह- \n \nचामक सेज, कुगा मक िासी \nखन कैलाि, खनेखन कािी \nलाग वथ बुत्त भु त ाह हे, गौ र ी र ह थु कुमार ी ! \n \nई वमवथला अंचल मे व्य ाप्त दह ेज आ समएस ूँ बेट ीक व्य ा ह नै ह ेबाक \nवचंत ा अवछ। कवि सेह ो ऐ वचंत ासूँ जू झैत अवछ आ बेट ीक लेल एकटा \nअि ुत रूपक खोज ैत अवछ।‘फूलडाली‘ क रूपमे बेट ीक कल्पना करैत \nकवि बेट ीमे त माम पवित्र त ा आ दैियिकेँ रूपांत वर त करैत अवछ-  \nफूलडाली सन बेट ी बनलै \nमाथे परक पहा ड़ \n \n  \nएक कवित ामे कवि कोनो बेट ाक बापकेँ चावर टा बेट ी ह ोएबाक \nव्य ंग् य ाय मक कल्पना करैत अवछ- \n \nत ोर ेा कुमावर चावर दाय हो  विदेह  सदे ह:२ ९|| 43 \nमोन पवड़ जय तह नानी \n \n  \nएक अन्य कवित ामे िरक खानदा नकेँ व्य ापार ी देखाओल गेल अवछ- \n \nबबा दलाल बाप बड़दक व्य ापार ी, \nबेट ा बछौ ड़ बीव क गेल ै ह जारी  \n \n  \nकविक ख्य ाव त ह ास्य आ भवक्त कविक रूपमे रहल मु दा कविक \nफूलडालीमे सभ तरहक फूल छलए। फूल नाममात्र क नै काव्य  \nउपिनक सभस ूँ मधुर, सुगंव धत आ पवित्र फूल। कवि अपन दैन् य आ \nवनर ािाकेँेे भवक्त गी त मे व्य क् त कएलक, ई गीत बह ुत बेस ी मात्र ामे \nअवछ मु दा मात्र एक गी त क चचा हम करैत छी, लाग ैत अवछ जेेेना \nविद्य ापवत पदािलीक कोनो पद ह ोअए- \n \n  \nजनवन हय, जीिन हमर कठोर \nअध्या िवध सुख-िांव त न भे ट ल \nपयलह ूँेू विपवत अघोर \nजनवन हय जीिन हमर कठोर \n \n  \nबू च बाबू अपन वज नगी आ कवित ामे काव्य िास् त्र ी य रूवढक पालन नै \nकेलाह ने ओ कोनो काव्य ात ् मक आंदोलनसूँ जुवड़ कुकुर मु वत य ा काव्य क  44 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nर चना केलाह । ओ ह्रदएसूँ कवित ा करैत छलाह, त ाइ दु आरे ह ुनकर \nआल ोचना सेह ो ह्रदएसूँ ह ेबाक चाह ी। वबव झआइ ल ह ाँसू सूँ भवरगर गाछ \nनै कटत। बू च बाबू क काव्यक  आल ोचना सोव च समवझ कऽ ह ोएबाक \nचाह ी। य द्य वप ओ कोनो त य कालीन आंदोलनमे रूवच नै लेलाह, पर न्तु \nह ुनकर कवित ा भाि आ व िल्प दुनू दृविस ूँ र चनाय म क अवछ। \nर चनाय मकत ा आ मौवलकताक औजार सूँ ह ुनका परखल जाए तूँ ओ \nमै वथली कवित ाक इ वत ह ासमे वकछु िीषि कविमे गणनीय छव थ। मु दा \nह ुनकर कवित ाक विषय मे बह ु त भ्रांवत अवछ। कखनहु छपलाक दृविस ूँ \nतूँ कखनहु पु र स् कार क दृविस ूँ ह ुनकर अिहेल ना ह ोइत चवल जाइ त \nअवछ। केओ आल ोचक कवित ाक संख्य ाक दृविस ूँ सेह ो आपवत्त कऽ \nसकैत छवथ! वकएक तूँ ई अवभनिगुप्त आ मम् मटक देि नै अवछ। \nई ितक आ सह स्रकम वलखएबल ाक देि अवछ! विडम्बना ई अवछ \nजे कविक सुप ुत्र श्ी विि कुमार झा सेह ो मै वथली आल ोचना सूँ जुड़ल \nछवथ आ अपन आल ोचना मे ककरो वनर ाला आ ककरो प्रस ाद बनाबैत \nछव थन्ह मु दा मयादा िि िा जे कार ण हो वपत ाक र चनायम कतापर ओ \nश्धा तूँ व्य क् त करैत छव थन्ह मु दा खुवल कऽ सोझाँ नै आबैत छव थन्ह । \nहम ऐठाम इएह कहब जे ओ वनर ाला आ प्रस ाद नै, ओ बू च छलाह, \nमै वथलीक बू च। ह ुनका मात्र ऐ रूपमे सम्म ान दऽ हम मै वथली \nआल ोचना क त पि ण कऽ सकैत छी । \n \n  \nकविक र चना य मकत ाक दू टा संदभि आर अवछ। कविक र चना ‘अकाल ’ \nसंभितः नागा जुिनक वह ंदी कवित ा ‘अकाल और उसके बाद’ क बाद \nभे लए। मु दा दुनूक दू संदभि आ दृश्य । नागा जुिन जाइ ठाम पि ु पक्षी \nआ मानिक वस् थवत क वचत्र दऽ रहल छवथ, ओइ ठाम बू च बाबूेू  विदेह  सदे ह:२ ९|| 45 \nगुजर ात ी उपन्य ासकार पन्ना लाल पटेलक र चना ’मानभीनी भिाई’ जकाँ \nकाल देिताक य ाद करैत छव थ। \n \n  \nई अकाल नवह महा काल अवछ \nभूखक उक बाव न्ह नांगव र सूँ \nचार ेपर ठोकैत त ाल अवछ। \n.............................................. \nबीसहू ूँ आूँवख ओनावर दसानन \nघु टु वक घु टु वक वह लबैत भाल अवछ \n \n  \nबू च बाबू अपन एक अन्य कवित ा ’र ाम प्रिास ी’मे र ामकेँ िनिासीक \nबदला प्रिास ी कहैत छव थ। मात्र ऐ िब्दक द्वार े ई कवित ा अपन \nपौर ाव णक केंचुलकेँ य य ाव ग आधुवनकत ा वदस संिवमत ह ोइत अवछ। \n \nवधक वधक जीिन दीन अहाँ वबनु \nबीत ल बरख मु दा जीिै छी \nजीणि-िीणि मोनक गुदड़ी कें \nस् िाथिक सुइ भोंवक सीबै छी \nवनष्ठु र वपत ा पड़ल छवथ घर मे  \nकोमल पु त्र विकल िनिासी \nआउ हमर हे र ाम प्रिास ी \n \n   46 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nजीत ा जी ह ुनकर कोनो वकत ाब नै छपल। मरलाक बाद ह ुनकर ९८ \nटा कवित ाक संग्रह श्ुवत प्रकािनस ूँ आवब रहल अवछ। वनन्न ानबेक \nफेर मे ह मरा जनैत कवि कवह य ो नै पड़लाह । वज नगीक ऐश्वयि आ \nप्रे मकेँ कवि खूब नीक जकाँ भोगलाह। परन्त ु ई सभ मृ गत ृष्ण ा बवन \nकविक वज नगीमे आबैत जाइत रहल- \n \nकय लह ुूँ जवह ना वकछु आवलंगन \nचुवभ गेल अनेको िििू ल \nउवड़ गेल गगन दुल ि भ सुगंध \nझवड़ गेल धर ा मकर ंद प्रीत \nसौन्दय िक भूवम मरूभ ू वम भेल \nर मण ीय देिस वर सुखा गेल \n \n  \nकवि वज नगीकेँ ऊ ूँच-नीचक कवित ा जकाँ देखलवखन्ह अथात विव भन्न \nभाि आ र ससूँ पवर पूणि। कोनो एक रस आ भािमे र मनाइ ओ नै \nवसखल वन्ह । संभितः काल देिता स् िय ं ह ुनकर कीवत िक सोझाँ आवब \nगेल ाह अन्य था ह ुनकासूँ कम सामथ् य िक कविगण बेि ी य ि, पु र स् कार \nआ सम्म ानक भागीदार बनलाह । ई अवभिाप कविक कम आ मै वथली \nआ भारत ीय साव ह य य आ आल ोचना क बेस ी अवछ। \n \n \n \n \nग ामक वज न गी क समीक्षा  विदेह  सदे ह:२ ९|| 47 \n  \nभैं टक फड़ देख वबह ुसैत नर-नार ी, वबसाँ ढ क लेल पता ल कोर ैत \nमै वथलजन, चुन बनएबा आ बेचबाक कवठन उपिम करैत लोक आ \nबदलैत त कनीकीसूँ त ालमेल बैस बैत, उपाज िनक लेल गाम, र ाज ्य \nछो ड़ैत जनसमु र। संय ुक् त पवर िार, िणिि्य िस्था  आ गा मक पार ंपवर क \nअथिि्य िस्थाकेँ छेदैत विव भन्न  कोवटक पवर ित िन। कोनो ब्राह मण आ \nकुम्ह ार क ढह ैत जजमानी। त ाड़ ी कीनए बेचए आ पीबैक अनंत \nअंतिकथा। पोखवर, गाछी, खेत आ गा ममे  पसरल वमव थल ाक अनंत \nआ वदि्य सौंदय िक एकसाथ दििन। \n  \nइ वत ह ासक प्रि ्न \n‘गा मक वज नगी’क पवह ल त ीनटा कथा ‘भैं टक लािा’, ‘ वबसाँ ढ\n’, ‘ पीर ार क फड़ ‘अकालक समै मे वमवथलािा सीकेँ पे ट भरबाक \nसाध न र ह ैत अवछ, आ ई बात लेखकक सजग दृवि आ सामाव जक \nप्रवतबधता केँ स्पष्ट करैत अवछ। पु स्तकक संग उपल ब्ध संवक्षप्त \nवटप्पण ीमे गज ेन्र ठाकुर जग दीि जीक कथाक ऐवत ह ाव स क भूवमकाकेँ \nर ेखांवकत करैत छव थन्ह। बात केिल विषय चय नक दृविस ूँ नइ \nअवछ, बवल् क समग्र पु स्त कमे वमवथलाक वनम्न मध्य िगिक वज नगीक \nजत ेक गह र ाइ सूँ देखल गेल अवछ, ओ अन् यत्र दुल ि भ अवछ। कथाकार \nवमवथलाक गा ममे जइ गंभीर त ा सूँ भ्रमण करैत छव थन्ह, ई साव ह त ्य ेटाक \nलेल नै अवपतु इ वतह ास आ अथििास ्त्रक लेल सेह ो प्रामाव णक सामग्री \nउपल ब्ध करैत अवछ। \n \n \nनॉ स्टे वल् जय ाक सच  48 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nकी जगदी िजी अती त मोह सूँ ग्रस्त छव थ। प्रस ्त ुत सं ग्रह मे लेखक \nवमवथलाक ग्राम आ ग्राम्य जी िनक प्रवत खास अनुर ाग ि्य क् त करैत \nछव थ। एत बे धवर नै ओ िह र ीकर ण, िह र मे प्रिास आवदक प्रवत खास \nवित ृष्णा ि्य क् त करैत छव थ । ‘भै य ार ी ’ कथामे कुसुम लाल कोटिम े \nनौकरी करैत छवथ आ मधुबनीमे र ह ैत छव थ। आ ह ुनकर पै घ भाय \nदीनानाथ गा मे मे र ह ैत छव थन्ह। आ गा मोमे र ह ैत दीनानाथ अपन \nवज नगीक गा ड़ी नीक जकाँ चल बैत छवथ, मु दा कुस ुम लालक गा ड़ी \nलसवक जाइ त छैक। िर ाब पीबैत-पीबैत ह ुनकर लीिर गवल गेल ै। \nसौंसे देहमे घाि भऽ गेल ै। आ घरिा ली सेिा करए केर बदला गव र य ाबै \nआ बड़का बेट ा कहए- ‘पप्पा जी, महकत ा है’।’ \nवनस् संदेह गा मक सह जत ा, सर लत ाक प्रवत लेखकमे ए कटा खास \nवकस्मक वसनेह अवछ, त ाव ह दुआर े ओ डेग-डेगपर गा ममे र ह ना इ, \nगा मक धन्धा-पावनकेँ गौ र िाव न् ित केनाइ नै वबसरैत छव थन्ह। \n  \nक् लाव सकी परम्परा क पृ ष्ठभू वम \nकोनो भाषाक प्रवतवनवध कथाकार भाषा, साव ह त ्य आ समाजक \nित िमानक दबाि ग्रह ण कवर त ह ुूँ प्रवतकार क ि्य वक् त त ्ि र ाखैत अवछ, आ \nऐ प्रवतकार ेमे मौवलकता छैक। िवर ष्ठ कथाकार सुभाष चन्र य ादि \n‘गा मक वज नगी’पर संवक्षप्त वटप्पण ी करैत कहैत छव थन्ह-  ‘ह ुनक \nकथा घटना बह ुलत ा आ ऋज ुसूँ य ुक्त अवछ। ‘आब प्रि ्न ई अवछ \nजे घटना बह ुलत ा तूँ कथाक नीक लक्षण नै मानल गेल इ तखन ऐ \nवटप्पण ीक की मतलब? \nकहानी िा कथा जखन घटना केंवरत संर चना त् य ाव ग कऽ \nमनोिैज्ञाव नकत ा िा मनोविि्ले षण वदस प्रस ्थान केलक तखन ई मानल \nगेल इ जे कथाक पवह ल चरण समाप्त भे लइ आ कथा विकासक  विदेह  सदे ह:२ ९|| 49 \nदोसर सोपन वदस बढल। मु दा ऐ विकासक साँचाकेँ जगदी िजी सूँ \nजोड़ नइ जगदी िजीक संग अन् य ाय  ह ोय त, कार ण जे जगदी िजी \nघटना बह ुलत ापर वनभि र नै छव थ। बह ुत ो कहानी लेखकक कवित ामय ी \nि्य वक् त त ्ि, ह ुनकर गंभीर मनोविि्लेषण आ सक्कत विचार सूँ लै ि \nअवछ \n‘वपछला बाव ढ मोन पड़त व ह देह भु टु वक जाइ त अवछ। र ोइ य ाँ-र ोइ य ाँ \nठाढ भऽ जाइ त अवछ। बाव ढक विकर ाल दृि ्य आूँवखक आगू नाचए \nलगैत अवछ। घोड़ो सूँ त ेज गव त सूँ पावन दौग ैत । बाव ेढय ो छो टकी नवह, \nजुअनकी नवह, बुवेढ य ा। बुवेढ य ा रुप बना \nनृत्य करैत । ककरा कहू बड़की धार आ ककरा कहू छो टकी, सभ \nअपन-अपन वचन्ह-पह वचन्ह मे टा समु र जेकाँ बवन गेल । जेम्हर देखू \nत ेम्हर पाँ क घोर ाएल पावन, वनछो ह े दवछ न मूँ ेुह े दौग ल जाइत । कतेक \nगाम-घर पजेबाक नवह र ह ने घर-विह ीन भऽ गेल । इ ना र, पोखवर, \nबोव र ंग, चापाकल, पावनक त र मे डुबकु वनय ाँ काटए लगल।’ \nऐ प्रकृवत दृि ्य केँ देखल जाओ, प्रकृवत क स्िाभाविक लीलादपि णम े \nमानिक कवठन भविष्य देखाओल गेल अवछ। कथामे आगू बाव ढजवनत \nभुख आ दवर रता क ममिस्पि ी वचत्र ण अवछ। वनवि त रूपे ण जगदी िजी \nमै वथली कथाकेँ क् लाव सकी परम्परा वदस बढबैत छव थन्ह आ मै वथली \nकथा एकटा गौ र ििाली य ुग क दुआवर पर अवछ। \n                                         \nआंचवलकताक भ्रम \nकथा संग्रह मे ग्राम्य जीिन क विर ाट उपवस् थवत ऐ भ्रमकेँ उत ्पन्न \nकरैत अवछ, वक जगदी ि जी आंचवलक िैलीक लेखक छव थ। त िि \nआ देि ज िब्दक बाह ुल्य, एक खास िगि िा जाव त क ग्राम्य जीिनक \nप्रस ंगक बह ुविव ध चचा। ‘चुनिाली’मे चुन बनबएबला वमवथलाक एकटा  50 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nजाव त क संघषिक चचा अवछ। \nडाे . धी र ेन्र िमा कहैत छव थन्ह- ‘आंचवलकताक वसवधक लेल स्थानी य \nदृि ्य, प्रकृवत, जलिाय ु, पाबवन, लोकगीत, बात वचत क वििे ष ढंग, \nमु ह ािर ा, लोकोवक् त, उच्चार णक विकृवत, आमजनक स्िभािगत आ \nि्य िह ार ग त वििे षता, ह ुनकर अपन र ोमांस, नैवत क मान्य त ा आवदक \nसमािेि अत्य ंत सत कित ा आ सािध ानीसूँ कएल जाइ छ ।’ \n  \nय वद ऐ मानकपर देखी तखन गा मक वज नगीक अवधकांि कथा \nआंचवलकता वदस झुकाि देख बैत अवछ। मु दा ई बात सवदखन स्पष्ट \nर ह बाके चाह ी वक वमवथलाक प्रवत अनुर वक् त देखेबाक बािज ू द ऐ संग्रह क \nकथा आंचवलक नै अवछ। वकएक तूँ लेखक कोनो कथामे वमवथला \nअंचल क नाय क नै बनेने छवथ आ ई वििे षता वह नका वकछु-वकछु \nय ात्र ी जीसूँ जोड़ ैत अवछ आ र ेणुस ूँ अलग करैत अवछ। ई बात \nउल्लेखनीय अवछ वक लेखक वमवथला क्षेत्र क परंपर ा, लोक ोव क्त, गीत-\nनाद, नाच –त मािाक िणिनक प्रवत कोनो अवत वर क्त र ाग प्रदविि त नै \nकरैत छव थ। अथात ई तत्ि कथामे ओतबे अवछ जत े वक कोनो \nप्रगवत िील लेखकक कृवत मे ह ोइ छ। आंचवलकताक एकटा अन् य पहलू \nविचार नी य अवछ। वमवथलाक वनम्न आय िगि जीिनक जत े प्रभ ाििाली \nवचत्र ण अइठाम अवछ, ओ अन् यत्र दुल िभ अवछ। आ ई वचत्र ण जत ्ते \nपूणि अवछ त त बे प्रामाव णक। ऐ दृविस ूँ ‘चुनिाली’ ‘वरक्साबला’ \nह ाव र-जीत’क विि्लेषण आिि ्य क अवछ। \n  \nजीिन संघष िक कथाकार \nसुभाषचन् रजी जगदी िजीकेँ जनिादी आ प्रकृवत िादी कथाकार नै मानैत \nछव थन्ह, बवल् क जीिन-संघषि क कथाकार मानैत छव थन्ह। ऐ विचार म े  विदेह  सदे ह:२ ९|| 51 \nवनवह त जनिाद आ प्रकृवत िाद सन पावर भावषक िब्दक वििेचनस ूँ बचैत \nई कहब आिि ्य क अवछ जे जगदी ि जीक य थाथििाद कोनो \nसुपवर भावषत य थाथििादक साँ चामे सेट नै ह ोइत छैक आ सेट करबाक \nप्रया सो नै करबाक चाह ी । भारत ी य साव ह त ्य मे य थाथििादक एकाव धक \nमॉडल उपल ब्ध अवछ, आ जगदी ि जी ककरो अनुकरण करबाक \nस्थानपर नि मागि बनेबाक लेल प्रया सर त छव थ। \nग्रामीण जीिनकेँ विषय बनेबाक लेल ‘पाथेर पांचाली’ ‘गणदेित ा’\nआ ‘मै ला आूँचल ‘गो दान’ सन कतेको क् लाव सक उपल ब् ध अवछ। \nई स्पष्ट नै अवछ वक ओ ऐ मे कोन पढ ने छवथ आ कोन नै, मु दा \nई स् पष्ट अवछ वक ओ अपन वििे ष दृविस ूँ स्िीकृतकेँ अवत िमण क \nलेल कवटबध छव थ। जगदी िजी दुखकेँ गौ र िाव न्ित करबामे विि्िास \nनै करैत छव थन्ह, ओ अनंत दुख आ दुखमयी विि्िक धा र णामे \nविि्िास नै करैत छव थन्ह। ओ प्रचण्ड आि ािा दक ले खक छवथ, \nत ाव ह दुआर े बाव  ढ, सुखार, अकाल, महा मार ी आ विव भन्न ि्य वक् त गत \nआपदाक बीच आदमी जीिैत आ जीत ैत छव थ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nव नर ालाःदेह व िदेह (१-४)  52 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n \nवह न्दी भाषा आ साव ह य य क केन्रीय त ा स् िात ंत्र य ोत्तर भारत क एकटा \nमहय िपूणि सांस् कृवत क घटना ।एकर मूल कार ण र ाज नीवत क आ \nिाव णवज्य क र वह त ह ु पवर णाम बह ुआय ामी अवछ । वह ंद ी साव ह य य क आ \nवििे षतः कवित ा के सौंदय ाय म क ,िैचाव र क आ िैवल् पक िैवि ध्य सूँ पूणि \nकरबा मे कवि वनर ाला क य ोग दान अप्र वत म । ने केिल क वित ा बवल् क \nई मानदार ी मे सेह ो वनर ाला क व्य वक् त य ि क चचा क सेह ो कवत पय \nआय ाम । आधुवनक साव ह वयय क व्य वक् त य ि मे वनर ाला अग्रणी छवथ \n,जवनकर व्य वक् त य ि आ कृवत य ि क ह र ेक अंि सूँ \nई मानदार ी,र चना य मकत ा,आल ोचना आ अफिाह क मागि प्रि स् त ह ोइत \nअवछ । वनर ाला काव्य  क अनुिादक महय ि विव भन्न प्रस ंग आ संदभि सूँ \nअवछ । प्राचीन संस् कार आ आधुवनकत ा क आंदोलनम य ी धा र ा कें \nआय मस ात करबाक जत ेक सामथ् य ि वनर ाला साव ह य य मे अवछ , ओतेक \nअन्य त्र नइ । दोसर बात ई जे वनर ाला काव्य क माध्य म सूँ वह न्दी \nसाव ह य य मै वथली आ बांग् ला सूँ जुड़ैत अवछ । वनर ाला पर विद्य ापवत आ \nर िीन्रनाथक प्रभ ाि अयय ंत स् पि अवछ । वह ंदी आल ोचक वनर ाला पर \n विदेह  सदे ह:२ ९|| 53 \nविद्य ापवत क प्रभ ाि पर बह ुत नइ वलखने छवथ ,मु दा ई प्रभ ाि देखबा \nक हो तखन ‘िर दे िीणा िाव दनी िर दे‘ क त ुलना विद्य ापवत \nवलवखत िसंत गीत ‘नि नि विकवसत फूल ‘सूँ करू । \n \nिब्दाथिवचंत ामवणकार अनुिादक दू टा अथि वलखै त छव थन्ह । प्रथम \n‘प्राप्तस् य पु नःकथने ’आ दो सर ‘ज्ञा त ाथिस् य प्रवतपादने ‘ एकर अथि \nभेल पवह ले कहल गेल कथन के फेर सूँ कहनए आ ज्ञ ात अथि के \nप्रवतपावदत केनए । प्रवस ध भाषािैज्ञावनक र ोमन य ाकोबसन एकर ा ‘एक \nभाषा के िाव ब्दक प्रतीक के अन्य भाषा के िाव ब्दक प्रतीक के द्वार ा \nव्य ाख् य ा ‘ मानैत छव थन्ह । नाइ डा आ टे बर कनेक विस् त ृत करैत \nकहैत छव थन्ह वक ई मूल भाषा क संदेि क समतू ल्य संदे ि के लक्ष्य \nभाषा मे प्रस्त ुत करबा क विय ा अवछ जाव ह मे संदेि क सममू ल्य त ा \nपवह ले अथि आ फेर िैली क दृविकोण सूँ वनकटतम आ स् िाभाविक \nह ोइ त अवछ । \n \nभावषक प्रविय ा ह ोएबा क कार णें अनुिाद क सम्बन् ध भाषेटा सूँ नइ \nबवल् क भाषाव िज्ञा नो सूँ अवछ । ध्िवन ,िब्द,रूप,िाक् य आवद विव भन्न स्तर \nवमवल के अथिक संसार र चैत अवछ ,त ाव ह दुआर े ऐ सब स् त र क प्रवत \nसजगत ा अवनिाय ि अवछ । प्रयय ेक भाषाक अपन विव िि ध्िवन ,िब्द \nभंडार आ रूप व्य ि स् था ह ोइत अवछ ,त ाव ह दुआर े ऐ स् त र मे वनवह त \nअंतर के कार णें समान लाग ए िला प्रस ंग सेह ो िास् त व िक अथि मे \nअथान्त र क संभािना सूँ य ुक् त ह ोइत अवछ । \n \nऐ ठाम ई त थ् य उल्लेखनीय अवछ वक मै वथली आ खड़ी बोली वह न्दी \nकोनो दू ध्रुिीय भाषा नइ अवछ । दू नू दू टा प्रादेविक अप भ्रंिक संत ा न  54 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nआ त ाव ह दुआर े संस् कृत ,पाव ल आ प्राकृ वत क विर ासत पर समान रूप \nसूँ अवधकावर णी अवछ । ध्िवन ,िब्द आ रूप क स्तर पर अनवगन \nसाम्य अवछ । संस् कृत क र ाव त्र मै वथलीए टा मे नइ \nअिधी,ब्रजभाषा,भोजपुर ी सवह त कतेको उत्त र भारत ीय भाषा मे ‘र ाव त\n‘ अवछ आ ‘ वदन‘ त‘ सिित्र ‘वदन‘ेे अवछ । त वहना भोर आ \nदुप ह र अपन विव भन्न ध्िवनभेद क संग विद्य मान अवछ । उदाह र ण केिल \nएक या दू िब्दक नइ अवछ , सुधी पाठक ऐ उभयवन ष्ठ आधार क \nजवटल उपवस् थवत सूँ पवर वचत छवथ । \n \n \nई उभयवनष्ठ आधार अनुिाद मे सुविध ा लऽ के आबैत अवछ,मु दा ऐ \nठाम आल स् य आ अनुकरण क खतर ा मौवलक अनुिाद के समक्ष \nचुनौत ी दैत अवछ । सबसूँ बे िी िब्द त िि के आ ओवह पर सब भाषा \nक त ेह नें अवधकार तखन ई नबका िब्द कत‘ सूँ आनी ,देि ज \nिब्दक प्रयो ग प्रचलन आ स् िीकृवत क आधार े पर स् िी काय ि ह ोयत \n। वमवथला क व्य ापक भूभाग मे पजेबा सूँ बेि ी स् िीकृत िब्द ईं टा \nअवछ तखन ककर व्य िह ार करी आ ककर नइ करी ? \nिैज्ञावनक त थ् य िा गद्य ाय मक सू चना क प्रस्थापन अवभधा य मक भाषा मे \nसुगमत ा मे संभि अवछ ,मु दा भािप्रधा न र चना मे अथि क अनेक स्तर \nआ कथनक बह ुविव ध व्य ंजना ह ोइ छ, पवर णामत ः प्रयय क्ष भावषक \nप्रवतस् थापन संभि नइ, त ाव ह दुआर े अनुिादक के परकाय प्रिे ि करऽ \nपड़ैत अवछ । अनुिादक मूल कृवत आ र चनाकार क मनोज गत मे \nघु वस के भाि आ ओकर अथिच्छाय ा के समझैत अवछ त था फेर ओइ \nभाि के य थासंभि लक्ष्यकृवत मे अवभव्य क् त करैत अवछ । कल ाकृवत \nके एहन समझ आ फेर ओकर कल ाय मक संप्रे षण क लेल सजिनाय मक  विदेह  सदे ह:२ ९|| 55 \nप्रज्ञा क विद्य मानत ा अवनिाय ि अवछ ।ई प्रज्ञा सिित्र एकरूप मे उपवस् थत \nनइ अवछ ,ई देखबा क अवछ तखन उमर खय्य ाम क रूबाई क \nअनुिाद िमि ः वफट्जर ाल् ड (अंग्रेजी) आ मै वथली िरण गुप्त, बच्चन \nजी ,केिि प्रस ाद पाठक आ सुवमत्र ा नंदन पंत(सब वह ंदी)क अनुिाद \nमे वनवह त भािभंवग मा आ गुणित्त ा क अंतर देवख सकैत छी । गी त ांज वल \nक अनुिाद मै वथली मे सुमन जी केने छवथ आ वह ंदी मे अज्ञेय आ \nअन्य कतेको विद्वान मु दा बां ग् ला विद्वानजन सुमन जी द्वार ा अनुवदत \n‘अनुगी त ांज वल‘ के ह्रदय खोवल के प्रि ंसा केने छवथ । \n \nऐ ठाम हम परकाय प्रिे िक िां वछ त य ोग्य त ा क साथ उपवस् थत नइ छी \n।हम वनर ाला काव्य  मे वनवहत व्य ंज ना क महा न िवक् त के स् िीकार \nकरैत छी आ वनर ाला काव्य  मे ,ओकर िब्द आ िब्द य ोज ना मे \nवनवह त उदात्त के मानैत छी ।ई उदात्त वकछ वकछ संस् कृत क त य सम \nिब्द,सघन िणिमै त्र ी, िणिक ध्िन्य ाय मकत ा मे वनवह त अवछ ,त ाव ह दुआर े \nमै वथली पाठक के हम िब्द आ अथिक अइ स् िवग िक संसार सूँ िंवचत \nनइ करऽ चाह ैत छी ।हम अपन अनुिादक सीमा के सहज स् िीकार ैत \nछी \n \n \nअनुिादक एकाव धक रूप मे प्रचवलत अवछ । िब्दानुिाद(वलटर ल) या \nमूलवनष्ठ अनुिाद सामान्य त ः अवभधा य मक ह ोइ त अवछ ,ऐ अनुिाद मे \nश्ोत भाषाक प्रयय ेक िब्द आ अवभव्य वक् त क प्रवतस् थाप न लक्ष्यकृवत \nक िब्दािली,अवभव्य वक् त त था संर चना मे ह ो इ छ । \nभािानुिाद मे मूल भाषा क अवभव्य वक् त क स् थान पर ओइ मे वनवहत \nआिय के स् पि कएल जाइत अवछ ।ई मूलकृवत क ढाँचा सूँ स् ित ंत्र  56 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nह ोइ त अवछ,त ाव ह दुआर े लक्ष् य कृवत क दृवि सूँ ई बेि ी सहज आ \nस् िाभाविक ह ोइत अवछ । सुर ेन्र झा सुमन द्वार ा ‘गी त ां जवल‘ क \nअनुिाद ‘अनुगी त ांज वल‘ भािानुिादक श्ेष्ठ उदाह र ण अवछ । \nरूपांत र ण कथा साव ह य य क क्षे त्र मे लोकवप्रय अवछ ।अइ मे अनुिादक \nमूलकृवत क पवर िेि ,चवर त्र ,आवद के देि-कालानुस ार पवर िवत ित करैत \nअवछ । िेक्सपीय र र वचत ‘द मचे ंट ऑफ िेवनस‘ क वह ंदी अनुिाद \nभारत ेन्दु ह वरिन्र ‘दुल िभ बन्धु‘ नाम सूँ केलाह ।एइ मे एंटोवन य ो \nक नाम अनंत , बसाव नय ो क नाम िसंत आ िाय लॉ क क नाम िै लाक्ष \nअवछ । घटना िेवनस नगरक स् थान पर कािी(भारत) मे घटैत अवछ \n। \n \n‘छा य ानुिाद‘रूपांत र णक एकटा प्रकार अवछ ,अइ मे मूलकृवत क \nआधार पर मूल कथ् य के संप्रे वषत करबा क लेल स् ि त ंत्र कृवत क \nवनमाण संपन्न ह ोइत अवछ ।अइ मे वबंब विध ान ,प्रस्त ुवतकरण आवद \nमूलकृवत क प्रवतवबंब ह ोइ त अवछ । भगिती चरण िमा क उपन्य ास \nवचत्र लेखा अनात ोले फ्रांस क उपन्य ास ‘थाय ा ‘ पर आधाव र त अवछ \n। विदेि ी वफल्म आ साव ह य य क अनवधकृत अनुिाद आ रूपांत र णक \nलेल अइ विव ध क बह ुत प्रयो ग ह ोइत अवछ । \n‘सार ानुिाद‘ मे मूलकृवत क सार लक्ष्य भाषा मे प्रस्त ुत कय ल \nजाय त अवछ । संप्रे षण केंवरत अनुिाद क्लाव सकी र चना के बच्चा आ \nवकिोर सब के पढ बा क लेल रूपांत र ण मे सह य ोग ी ह ोइ त अवछ \n। जेना महा भारत िा र ामाय ण पर आधाव र त संवक्षप्त कथा । \n‘टीकापरक अनुिाद‘ मे अनुिाद क साथ ओकर व्य ाख् य ा र ह ैत \nअवछ । गी त ाप्रेस क वकत ाब मे एहन अनुिाद प्रचू र मात्र ा मे उपल ब्ध \nअवछ । वकछु वदन पवह ले विद्य ापवत पदािली क वकछु पदक अनुिाद  विदेह  सदे ह:२ ९|| 57 \nय ात्र ी जी द्वार ा कय ल गेल वद ल्ली विश्वव िद्य ालयक प्रोफे सर प्रभ ात र ंजन \nजी क ब्लॉग पर उपल ब्ध छल । \n \nअंत मे फेर काव्य ानुिाद पर आबी । कवित ा क अनुिाद नमहर चुनौत ी \nअइ दुआर े छैक वक कवित ा मात्र िब्दाथि तक नइ सीव मत छैक ।ई \nिब्द सूँ आगू िाक् य गठन,लय,छंद,वबंब,प्रतीक,अल ंकार य ोज न ा,िैली आवद \nक वमल जुलल पवर णामी काव्य ाय मक पयािर ण पर आधाव र त अवछ \n। त ाव ह दुआर े दाँत े आ सर वफलीप वसडनी सन विद्वान काव्य ानुिाद \nके अस ंभि मानैत छव थन्ह । कवित ा क समग्र प्रभ ाि िा व्य ंग् य ाथि ध्िवन \n,लय , बलाघात आ वबंब य ोज ना के माध्य म सूँ अवभव्य क्त ह ोइ त अवछ \n। त ाव ह दुआर े वनर ाला क िब्द चय न ‘विज न-िन िल्लरी‘‘पु वलन \nपर वप्रय त मा‘मै वथली मे य थाित अवछ । \n \nकवित ा क दृश्य आ श्व्य वबंब बह ुधा िब्द क नादाय मकत ा सूँ वनय ंवत्र त \nह ोइ त अवछ । एवह ना िब्दालं कार आ अथालंकार क विकल्प लक्ष्यभाषा \nमे सृवज त कएनए कवठन अवछ । काव्यानुिाद क सबसूँ नमहर समस्य ा \nछंद आ लय अवछ । मूल र चना क लेल प्रभ ािी छंद आ लय के \nखोज नए अनुिादक लेल सबसूँ पै घ समस्य ा अवछ । य वद कवित ा क \nअनुिाद गद्य मे आबैत अवछ तखन अनुिाद मात्र िब्दाथि तक सीव मत \nरहत आ अइ मे कवित ा क पूर ा अथि वनकवल के बाह र नइ आय त \n। अनुिाद सम्बन् धी अइ अिधार णा क लेल हम सििश्ी/सुश्ी र िीन्र \nनाथ श्ीिास् त ि ,कृष्ण कुमार गो स् िामी ,कुस ुम बांव ठय ा ,गज ेन्र ठाकुर \n,र िीन्र कुमार दास जी क आभार ी छी । \n \nव नर ालाः मै वथलीःदे ह- विदे ह-१  58 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n( वन र ाला व ह न्दीसूँ मै वथलीमे) \n \nमै वथलीःदे ह-विदेह क अइ पवह ल वकश् त मे वनर ाला जी क दू टा \nलोकवप्रय कवित ा क अनुिाद प्रस्त ुत क‘ रहल छी ।सहज सूँ \nजवटल आ जवटल सूँ जवटलत र वदि \n‘‘िम िम सूँ भेल पार र ाघिक पंचवदिस \nचि सूँ चि चवढ गेेेल भेल उध्िि वनर लस ‘‘(र ामक िवक् त पूज ा)  \n \nजू वन बान्ह नाि ऐ ठाम बन्धु \n( बाँधो न नाि इस ठाँ ि,बन्धु!) \nजू वन बान्ह नाि ऐ ठाम बन्ध \nपूछ त ओ पूर ा गाम बन्धु \nई घाट छलए जइ पर ह ूँवस के \nओ रहए नह ाबव त रे! धवस के \nर वह जाइ त छलए आूँवख फवस के \nकांपैत रहए दू नू पै र बन्धु ! \nओ ह ूँसी बह ुत वकछु कहए छलए \nत ैय ो अपने मे रहए छलए \nसबके सुनैत सबके सह ैत \nदैत ओ सबके दाँि बन्धु । \nह मरा सूँ वकना र ा केने जा रहल छवथ \n( वकना र ा िह ह मस े वकय े जा रहे हैं ।) \nह मरा सूँ वकना र ा केने जा रहल छवथ \nवदखाबे टा दििन देेे ेेने जा रहल छवथ  \nजुड़ल छल सुह ाव गन केर मोत ी क दाना  विदेह  सदे ह:२ ९|| 59 \nओएह सू त त ोड़ ने लेने जा रहल छवथ  \nवछ पल चोट के बात पूछ लउं त बजलीह \nवनर ािा क डोर ी सीने जा रहल छवथ \nई दुवनय ा के चक्कर मे केह न अन्ह र \nमरल जा रहल छवथ वज य ल जा रहल छवथ \nखुलल भेद एवह ठां ,जे विज य ी कहाय ल। \nओ खूं दोसरा के , पीने जा रहल छवथ ।  \n \nव नर ालाः मै वथलीःदे ह- विदे ह-२ \n( वन र ाला व ह न्दीसूँ मै वथलीमे) \n \nस् नेह वनझिर बवह गेल इ \n( स् नेह वनझिर बह गय ा है) \n \nस् नेह वनझिर बवह गेल इ \nदेह बाउल सन र वह गेल इ \nडावर आमक ई जे सू खल वदखल \nकवह रहल“ने आब छइ ,कोनो कोय ल \nके आय त ,ई पांवत मे ह मही कहल \nअथि नइ छइ एकर- \nजीिन जवर गेल इ” \n“देने छी हम जगत के , जे फूल फल \nकेने छी अपन प्रभा सूँ,चवकत-पल \nछल अनश्वर सकल पल्लवित पल- \nजीिनक ऐश्वय ि   60 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nसब ढवह गेल इ ” \nआब नइ आबइ पु वलन पर वप्रय त मा \nश्य ामत ृण पर बैस बा ले वनरू पमा \nबवह रहल अवछ ह ृदय पर के िल अमा \nहम अल वक्षत छी ,इएह \nकवि कवह गेल इ ” \n \n2 हम अकेला \nदेख र ह लह ुूँ ,आवब रहलइ \nहमर वदनक ,ई सांध्य बेल ा। \nसू खल पाकल ,आधवछ द ई केि ह म्म र \nभेल वनष्प्र भ गाल ह म्म र \nमन्द भे लइ चावल ह म्म र \nह वट रहल मे ला \nनदी झर ना जाव न र ह लह ुूँ \nछल जे बाँकी पार केनए \nक‘ चुकल ई देवख ह ूँसलह ुूँ \nनाि ल‘ केओ ने एला \nदेख र ह लह ुूँ ,आवब रहलइ \nहमर वदनक ,ई सांध्य बेल ा। \n  \n \n \n \nव नर ालाः मै वथलीःदे ह- विदे ह-३  विदेह  सदे ह:२ ९|| 61 \n( वन र ाला व ह न्दीसूँ मै वथलीमे) \n \nर ंवग गेल धर ा ,भेल धन्य धर ा \nजगमग ई जग भेल मनोह र ा \nधवर र ंग सुगन्ध \nभवर मौध मकर न्द \nगाछक लाली भऽ गेल गाढ \nफुवज पत्रपुष्प केर र ाग ठाढ \nभेल डेग डेग ह वर य र पूर ा। र ंवग.......... \nग्ेुेंेाज ल कोय ली केर पंचम स् िर \nकुचरइ कौआ मै ना मृ दुतर \nसुख सूँ कूँपै त  \nर वम प्रणय केवर \nिनश्ी चारूत र ा । र ंवग..........  \n2 सवख िसन्त आय ल \nभरल वसनेह जंगल केर मन मे \nनिोय थान पसरल । \nपल्लि पवह वर  \nकोंपरक लत्त ी \nवमलल मधुर \nवप्रय गाछक पत्ती \nभंउरा गा िइ \nकोय ली वसहकइ \nनि नि स् िर भािल । \nकोंपर कल्ली ह ार बनल हन  62 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nमवधम मवधम बह वथ पिन सन \nजाव ग गेल वप्रय िर के नय न मे \nमधुर प्रकृवत अभरल । \nफैलल गोट पीय र कमलदल \nत वह ना पसरल केिर कलकल \nखेत पथार सोना सन सुन्दर \nधर त ी पर फैलल । \n \n \nव नर ालाः मै वथलीःदे ह- विदे ह-४ \n( वन र ाला व ह न्दीसूँ मै वथलीमे) \n \n \nछा ड़ल कार ी कार ी बादर \nएला नइ िीर जिाह र लाल \nकेह न केह न नाचए अधसर \nनइ एला िीर जिाह र लाल \nचमकल वबज ुर ी फन पस ाव र के \nनइ एला िीर जिाह र लाल \nसोझ करू उलटल माथ के \nससर ैत फूफू करए माथ पर  \nनइ एला िीर जिाह र लाल \nपूर बा अल गे फूफकार इ छइ \nप्रवतक्षण विष बकुवट बर साबइ \nछुपल कोन गुफा मे हम सब  विदेह  सदे ह:२ ९|| 63 \nनइ एला िीर जिाह र लाल \nमंहग ाई के बाव ढ बढल अवछ \nसबके संवचत वनवध लुटल अ वछ \nभु क्खल नॉ ंगर ठाढ लजाबव थ  \nनइ एला िीर जिाह र लाल \nकोना बचउूँ वबन भाल ा लाठी \nबहल भसल सभ वमत्र मंडल ी \nर ाह देखइ छी ,वकछु नइ बु झइ छी \nनइ एला िीर जिाह र लाल \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nआचा य ि भामहक व च ं त न   64 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n \nभामह अल ंकार िादी र ह वथ आ संस्कृत आल ोचना क ऐ वििा द सॅं \nपवर वचत छलाह जे काि्य सौं दय िक मूलाधा र िब्दालंकार मे ह ोइ छ िा \nअथालंकार मे । पवह ल मानैत छलाह जे काि्य मे चमत्कार क सृवि \nिब्द सौंदय े सूँ संभि अवछ । दोसर समु दाय मानैत छल जे उपमा \n,रूपक आवद अथालंकारे सूँ काि्य िोभा ह ोइ छ । भामह अपना वह साबें \nदू नू मे समन् िय करबा के प्रया स केलवखन्ह । \n' िब्दाथौ सवह त ौ काि्य म्' क द्वार ा भामह िब्द आ अथि दू नू क \nमहत ्ि पर बल दैत छव थन्ह ,अथात िब्द आ अथिक सह भाि मे \nकाि्य क सृवि ह ोइ त छैक ।य द्य वप भामहक वचंत न सूँ ई वििा द आर \nगव ह र ा य ल वक काि्य कत' ह ोइ त छैक 1 िब्द मे2 अथि मे 3 या \nसह भाि मे ।ई वििा द एत े प्रबल रहल वक िाह जह ॉ कालीन विद्वान \nजगन्नाथ कहलवखन् ह 'र मण ीय अथिक प्रवतपादक िब्दे काि्य वथक \n।आ ित िमान मै वथली कवित ा के देखल जाइ तखन लाग ै त अवछ जे \nफेर स  िब्द अपन जाल फैला रहल अवछ । \nओना आधुवनक मै वथली मे फ त िा क कमी नइ छैक आ जइ कवित ा \nके प्राचीन स  प्राचीन आचाय ि तक निोन्मे ष के कार णें स्िीकार क' \nसकैत छलवखन ओ कवित ा मै वथली मे एक झटका मे श्ीविह ीन साव बत \nक' देल जाइ त अवछ ,आ त वह ना श्ीविह ीन कवित ा के गौ र िाव न्ि त \nकरए के सेह ो ऐ ठाम सुदीघि परंपर ा अवछ । \n \n \n \n \nदण् डी आ क ाि्य लक्षण   विदेह  सदे ह:२ ९|| 65 \n  \nदण्डी नीर स िास्त्र कार नइ छव थन्ह , प्रतापी कवि सेह ो छव थन्ह । \n'' अल ंकृत मस ंवक्ष प्तं र सभाि वनर ंत र म '' । ह ुनकर स्पष्ट विचार अवछ \nवक कवित ा ओइ पदस मूह क नाम छैक ,जे िांव छत सर सत ा सूँ य ुक् त \nहो ।ऐ ठाम कविप्रवत भा सुंद र पदािली सूँ संय ुक् त ह ेबाक चाह ी । \n'' िर ीर ंत ािव दष्ठाथि ि्य िवच्छन्ना पदािली ''(काि्य ादिि) । \nइ ष्टाथिय ुक्त पदािलीक एकटा अथि ई जे  पद मे 'य ोग ् य त ा' ,'आकांक्षा' \nआवद ह ोय बाक चाह ी । दंडी महा र ाज क मंति्य ऐ ठाम ई अवछ वक \nइ ष्ठाथित ्ि क सौज न्ये सूँ काि्य त ् ि क जन्म ह ोइ त छैक । य द्य वप \nह ुनक र सचेत ना भािात ्मक कम आ अल ंकार केंवरत बे िी अवछ आ \nह ुनका लेल समस ्त अल ंकार क उद्देि ्य र ससृवि मात्र छैक । \n                                                            \nवह नकर वचंत न मे 'इ ष्टाथि'क स् पष्ट ि्य ाख् या नइ छैक ,त ैय ो ई \nमानल जाइ त अवछ जे ऐ पदक संदभि भामहकालीन काि्य वचंत न सूँ \nछैक । भामहक लेल िब्दा लंकार आ अथालंकार दू नू इ ष्ट छलइ \n,मु दा दण् डी क लेल िब्द,अथि,रस सौंदय ि सूँ य ुक् ते प दािली काि्य \nवथक । दण्डी क सीमा ई अवछ जे ओ ' ' इ ष्टाथि'क चचा मात्र \nअथालंकारक लेल करैत छव थन्ह । \n                                                           \nदण्डी क सीमा स्पष्ट अवछ ओ िब्दाथि के काि्य क िर ीर मानैत \nछव थन्ह आ अल ंकार के आत्मा । ह ुनकर विचार मे अल ंकार विह ीन \nपदािली साव ह त ्य नइ भ' सकैत अवछ ।  \n \n \nलघु कथा-बोव धसयि  66 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n \nट्र ेन तऽ धी र े -धी र े रूकल इ , मु दा भु टटु झा औंघाय ल छलाह , लाग लेन \nमाथ मे चोट । माथ ह ूँसोव थ देख‘ लाग ला ,केओ देखलक तऽ नइ \n?ई देवख के वक सब सू त ल छलइ ,वनवि ंत भे लाह । कुवलया सूँ \nझगवड़ के सीट नेने छलाह ,वखड़ की लग िला सीट । दू र क य ात्रा \nमे ऐ सीट क दाम पचास टका बेि ी छलइ , मु दा भु टटु झा वकएक \nदेवथन पै सा ,ओ कहलवखन ह मरा संग मे वटकट छैक ,हम पै सा नइ \nदेबओ । कुवलया वह नकर का लर धऽ लेलकइ ,ईहो ओकर माथा िला \nकेि बकुट्ट ा सूँ पकवड़ लेलव खन ,तखन य ात्र ीग ण आ प्ल ेटफामि पर \nठाढ वसपाह ी बीचबचाि केल कइ आ भु ट्ट ु झा के कोनो आिय ि नइ \nभे लेन ,जखन ओ वसपाह ी ओमहर जाके कुवलया सब संगे ह ंवस ह ंवस \nके बात कर‘ लाग ल , ई दुवनय ा एह ने छइ सौंसे क सौंसे वक \nकवर य न आ वक वदल् ली । झोर ा सूँ घड़ी वनकालल ा ,पाँ च बाज इ मे \nदस वमनट बाँकी छलइ । कोनो ठीक ठाक स् टे िन छलइ ,नाम देखइ \nले मूड़ ी बाह र केला ,कोनो बोडि नइ वमललेन्ह ,गेट वदव स आवब के \nदेखऽ लाग ला ,एकटा चाय िला देखेल ेन,वह ंदी मे पूछ लवखन तऽ \nबत ेलकेन वक ई जौनपु र जंक्िन वछ य इ । जौनपु र सुवनत े ह ुनका \nलाग लेन जे ऐ गा मक नाम त‘ सुनने वछ य इ ,य ाव द करऽ लाग ला \nकाकी ,भौजी क नैहर आ बवह न ,दीदी क सासु र क नाम । भीड़ह ा \n,बलह ा ,बल्लीपु र ,मु वस् लमपुर ,बह ेड़ी ,मालीपुर ,एघु ,िास न ,र मभ दर ा \nपु र ,कापवन ,बवलया ...............मस ानखोन आ आरो कतेको नाम \n। धी र े धी र े ईहो नाम सब सठऽ लाग लइ , य ाव दए नइ पड़लेन्ह वक ई \nजौनपु र क नाम कवह य ा सुनने छव लय इ आ ऐ ठामक के सऽर सम्बन् धी \nया वमत्र दोस् त अवछ । भु ट्ट ु झा ह ाफी कर‘ लाग ला ,फेर एमहर \nओमहर देवख त माकू वनकालल ा ,चुनौटी खोज इ काल मे ह ुनकर ह ाथ  विदेह  सदे ह:२ ९|| 67 \nपोलीथीन सूँ टकरा गेल इ ,भु टटु झा वनवि ंत भे ला ,ह ुनकर सवटिवफकेट \nसुर वक्षत अवछ । मै वथली सूँ स् नात को त्त र , प्रथम श्ेण ी , विश्वव िद्य ालय मे \nदोसर स् थान । पवह ल स् थान बलिन्त झा क पु त्र ी कें । पव ह ल स् थानक \nवर जल्ट लगभग वनकल ले छलइ ,बलिन्त बाबू विभागाध्यक्ष छलवखन \nआ बेट ी क‘ लेल स् पे िली नोट्स बनेने छलवखन ,मु दा परी क्षा क \nबाद वसचुएिन बदवल गेल इ , काँ पी विश्वव िद्य ालय सूँ बाह र चवल गेल इ \n,बह ुत ो विद्य ाथी फेल भऽ गेल ा या पचपन प्रवतिन नइ आवन सकल ा \n। मु दा प्रोफे सर साह ेबक पै र िी दोसरो ठाम चलल आ गागी प्रथम मे \nप्रथम भे लीह । आिय ि भे लइ जे भु ट्ट ु कोना दोसर स् थान आनला ।ओइ \nप्रस ंग क चचा कने नू न त ेल लगा के ह ास् टल सूँ ल‘ के \nविश्वव िद्य ालयक कमिचार ी िगि तक मे फैल गेल इ ,सब कहैत छलाह \nवक बलिंत बाबू अपना बेट ी क टॉप करेलवखन आ ह ोमय िला जमाय \nके लग सटे लवखन ,मु दा ई बात सब बेि ी वदन नइ चललइ । गागी \nपी0एच0 डी0 सेह ो केलवखन आ बापे संग वनय ुक् त भऽ गेल ीह । बा त \nबह ुत लम्बा छैक , भु टट ु झा की सब य ाव द करत ा ह ,त माकूल चूना \nठोर मे दबा सू त बा क प्रया स करऽ लाग ला ,मु दा सर बा नीन्न वबसवर य ो \nके कथी ले आय त । एगो मच् छड़ माथे पर कावट लेल के न आ जाबत \nओइ ददि सूँ मु क्त ह ेत ा ,त ाबत केओ उपरे सूँ पावद दे लकइ । क े \nह ेत इ गौ त मानन्द आ भु टकु न छवथ ? पता नइ के ? भु ट्ट ु झा ह ूँसऽ \nलाग ला ,ठाढ भऽ के बथि पर देखलवखन दू नू एक दोसर के गो र थार ी \nमे सू त ल , गौ त मानंद क पै र भु टकु न के माथ लग रहइ आ भु टकु न \nअपन पै र के गौ त मानंदक करेज मे सटे ने रहइ ।ई दृश्य कोनो नय ा \nनइ छलइ वदल् ली मे गा मक बार ह टा पु रूष एके रूम मे र ह ैत छलाह \n। बारह सौ वकर ाय ा छलइ ,कोना के एक दू टा आदमी देतइ ,सब \nवमवल के रहऽ लाग ला । जमी न पर सू जनी वबछ ा के सब लोकवन र ाव त  68 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nमे सनपट्ट भऽ जाइ त छला । केओ वर क्िा चल ेनह ार , केओ सेठ के \nह िेल ी मे गेटकीपर ,केओ दुकान मे दू ह जार ी सेल्स मे नक काम,केओ \nघूव म घूव म के खाना बनेने घु र इ ।सब एके ठाम रहइ ने जाव त ने \nगुटबाजी । कखनो बाभन खाना बनबइ तऽ कखनो दुस ाध ,आ प्रि ंसा \nकेिल नीक खाना के ह ोइत छलइ ,जाव त वदव स तऽ ध्य ाने नइ जाइत \nछलइ ,जकरा जे मून हो कर,जे पवह र बे पवह र ,जे बाज बे बाज । भु टटु \nअइ स् ित ंत्र त ा के वबसरऽ नइ चाह ैत छव थन । गौ त मानंद आ भु टकु न \nके ओ फेर सूँ देखैत छव थन आ ह ुनका लाग ैत छव न्ह वक जे बात ऐ \nठाम अप्र ासंवगक छैक ,सएह गाम मे वह मालय जूँका ठाढ भऽ जाइत \nछैक । \n’वह मालय ‘िब्द वदमाग मे आवबत े भु ट्ट ु के कवि विद्य ापव त आ य ात्र ी \nय ाव द आबैत छवन ,ओ स् पि रूपे मानैत छव थन वक अइ दू नू कवि के \nर चना के आस पास मै वथली मे केओ नइ अवछ । ह ुनकर ई मान्यत ा \nकतेको ठाम वििा द केने छैक ,त ैय ो ओ पूििित छवथ ।आब ह ुनका \nय ाव द पड़लेन वक जौनपु र सूँ ह ुनकर की सम्बन् ध अवछ? वमवथला क\n‘ र ाज ा ह ुसैनिाह ी र ाज ा सूँ ह ार ल छलाह आ कवि विद्य ा पवत जौनपु र \nआय ल छला । भु ट्ट ु झा फेर सोचऽ लाग ला वक वमवथला क‘ ह जा र ो \nप्रोफे सर ,डॉ क्टर ,इ ंजीव न य र डेल ी वदल् ली ,पटना ,लखनउ ,लंदन घूमैत \nअवछ ,लेवकन ओकरा मून मे वकएक ने ओहन मौवलक विचार आबइ \nछैक ,जे कवि विद्य ापवत के जौनपु र मे एलेन । मु दा जौनपु र आ \nविद्य ापवत के सोव च के की करत ाह भु ट्ट ु झा । प्रोफे सर ी क नौकरी \nवह ंदुस्त ा न मे ित प्रवतित आरवक्षत छैक । ई नौकरी प्राप्त करबा क\n‘ लेल प्रोफे सर क िुिाणु िा अंडाणु सूँ जनमनइ एकम ात्र य ोग् य त ा \nछैक । भु ट्ट ु झा के य ाव द एलेन वक बाबू ह वर मो ह न झा आ सुमन जी \nक सुपु त्र सेह ो त प्रोफे सर े छवथ ,फेर ओ अपने सोच पर र ाम र ाम  विदेह  सदे ह:२ ९|| 69 \nकरए लाग ला । ह ुनका लाग लेन वक ई उदाह र ण ठीक नइ अवछ \n। फेर त माकू क वडब्बा खोज ऽ लाग ला ,झोर ा मे ह ाथ फेर सवटिवफकेट \nसूँ टकरा गेल इ ,आब त मा कुओ खेबा क मून उत वर गेल ेन । गा डि \nह वर य र का झंडी वदय ‘ लाग लइ , ओहो वनवि ंत भे ला । झू ठे मून व्य ाकू ल \nअवछ ,अनािश् य क चीज सब वदव स ध्य ान लऽ जेबा क कोन फाय दा \n।उठऽ हओ भु टकु न ,उठऽ गौ त मानंद ,आब त‘ दू घंटा मे बनार सो \nआवब जेत इ , मु दा ओ दू नू वबना कोनो हरकत केने ओनाह ी सू त ल \nर ह लाा । \nभु ट्ट ु झा सेह ो सू वत र ह लाह । ट्र ेन धी र े धी र े बढऽ लाग ल । भु टटु झा \nके लाग लेन वक ओ गाम पहुूँव च गेल छलाह ,ह ुनका दलान पर अजीत \nझा बैस ल रहए ,आ कोनो बात पर ह ुनकर गर दवन पकवड़ लेलकइ \n।ओ कतबो प्रया स करवथ ,गर दवन नइ छो ड़ा पे लाह ,दलान पर बैस ल \nवकछु आर आदमी आवब के व ह नकर गर दवन छो ड़ब’ लाग ल ,मु दा ओ \nजत्त े छेाड़ ाबव थ , अजीत क ह ाथ ओतबे मजबू त ह ोइत गेल इ । भु ट्ट ु \nझा वघवघय ाब ‘ लाग ला ,आब जान बचबा के कोनो संभािना नइ \n। बचा........बू ...अओ ... लोक सब.......।जखन नीन टूटलेन त‘ \nगौ त मानंद आ भु टकु न ह ुनका जगबैत आ ह ाथ पकड़ ने छ लाह । \nकी भेल भाइ? अहाँ सपना मे छलहुूँ । \nकोनो खास नइ , ओवह ना....... \nभु ट्ट ु झा फेर गा मके नीक जूँका य ाव द कर‘ लाग ला । विव भन्न जाव त ए \nनइ मूल गोत्र गुट टोल आ रूवचक अस ंख्य कोवट मे बूँट ल मै वथल \nसमाज ।सच के सच कहबा के लेल त ैय ार नइ , जे बड़ प्रगवत िील \nसे सच के अठार ह आिरण मे सामने आनत ा। अजी त ,फूलो ,वदग म्बर \nसब त‘ लंठे लंठ अवछ , अकेले भु ट्ट ु ककरा ककरा सूँ लड़त ा ,आ \nवर क्िा चलबइ िला आ र ाव त के पहर ेदार ी करएिला भु ट्ट ु के लोक  70 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nजुत्त ा सूँ नइ मार त इ त‘ वक करतइ , ओकरा त कि आ व ििेकक बात \nकरबा क अवधकार के देलकइ?ओ की जान‘ गेल इ सोसाइ टी आ \nपोवलवटक्स ,आ कवित ा आ उपन्य ास के ऐ मै वथल समाज के की \nजरूर त? आब भु ट्ट ु झा र ाखने र ह थु अपन सवटिवफकेट के माथ पर \nटाँ गने । दुवनय ा एवह ना चवल रहल छैक ,जकरा चल बा के हो से \nचलइ चल ू आ नइ त‘ ओवह ना उंगर ी करैत रहू यत्र तत्र \nसिित्र............. \nभु ट्ट ु झा चाय पीलवथ ,दू दू बेर त माकू खेलवथ ,एक बेर भु टकु न \nगर दवन के मटर ो त ोड़ लकइ , मु दा ह ुनकर चेह र ा झुल वस गेल इ , दसे \nवमनट मे लाग लइ जे कोनो बड़का बीमार ी ह ुनका दाव ब देल कइ । गा मक \nभािी संघषि ह ुनका डर ाबऽ लाग ल । अजी त झा ,फूलो झा ,वदग म्बर \nवमश्क सौंझका दारूपीबा मंडल ी क विव भन्न रूप ह ुनका सामने आब\n‘ लाग ल । पूज ा क बह ाने चंदा माँ गबा क मावसक उपिम ,आ \nवह न्दू धमि भवर साल व्य स् त बनेने र ह बा क अिसर दै त रहल । \nककरा ककरा सूँ लड़त ाह भु ट्ट ु झा , के समथिन मे आय त , बेि ी सूँ \nबेि ी केस करबा के ,गिा ह बनबा के भरोसा । आ अहाँ िाव मल भऽ \nजाउ ह ुनकर गेंग मे । \nगा ड़ी स् पीड पकवड़ लेल कइ ,मौसम सेह ो ठंडा गेल इ , ह िा बवह त े झींसी \nपड़ऽ लाग लइ ,भु ट्ट ु झा के नीन लाव ग गेल ेन ,भु टकु न माथ आ \nगौ त मानंद पै र रगड़ऽ लाग लइ ,भु ट्ट ु झा फेर सपना देखऽ लाग ला ,मु दा \nअइ बेवर एकटा मु स् कुर ाह ट ह ुनका ठोर पर छलइ । अजी त भाल ा ल\n‘ के आ फूलो लाठी लेने ह ुनका तरफ दौड़ लेन ,वदग म्बर सेह ो कत्ता \nलेने छलइ । मु दा ओ आब अकेले नइ छलवखन ,गा मक सब सोलकन \nअपन ह ाँसू ,खुर पी , कोदाव र लेने ओकरा वदस बढल । भु ट्ट ु झा स् पि \nदेखलवखन ,ओ कोनो साध ारण सोलकन नइ छलइ ,ओ सब बुध क  विदेह  सदे ह:२ ९|| 71 \nविव भन्न अिता र छलाह ,कोनो बोव धसयि ,कोनो अिल ोव कतेश्वर आ \nकोनो................ । भु ट्ट ु झा क मु स् कुर ाह ट आर गव ह र ह ोइत गेल इ \n। ह ुनकर ठोर देवखते भु टकु न आ गौ त मानन्द से ह ो मु स् कुर ा \nउठला..................। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nत ीनटा बी ह वन कथा  72 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n  \n१ \nत ीन-चावर सालक छौ ड़ी मु दा अल बत ्ते चरफर । बाज ै भूकै , चल ै-\nवफर ै , दौड़ ै-घूमै मे केकरो बू व झ नइ पड़ै जे ई एत ्ते छो ट छैक आ \nमाए कें हरदम सवटिवफकेट वदय ’ पड़ै । छो ट मोट टोह ल ह ोए \n,दोकान क काज ,कंस ार जेनए ,बथुआ त ोर नए ,ह कार देनए आ जनी-\nजाव त सबक बीच मे बैवस के गीत-नाद मे पाछू पाछू सू र \nवमलेनइ.....अल बत ्ते रहै र ा म सोह ाग क बेट ी ।आ बुवचया के माए \nकहबो करै ...ई रहै त’ बेट े मु दा भगिान के नीन्न आवब गेल ेन \nआ ई बेट ी भ’ गेल ै । \n                     आ जखन बोखार लाग लै ,तखन पूर ा \nदू मही ना तक भूपेंर डॉ क्टर आवबत े जाइ त र ह लै , कखनो ई दिाए \nत’ कखनो ऊ दिाए .....आब ई टॉवनक वदय ओ , आब छो टका \nगो ट्ट ी िुरू करू आ जखन बेम ार ी कम ह ेबाक कोनो लक्षण नइ \nदेखेलकए तखन कहलवखन जे एकर ा दर भंगा मे फल ां बा बू ओइ ठाम \nदेखाबू ।आ फल ां बाबू देवखते कवह देल वखन ,जे एकर ा त’ बड़का \nबोखार अवछ , मु दा कहलवखन एना जे भूपेंरक प्रवत मोन मे ककरो \nकोनो िंका नइ जनमै ...... आवखर चेला त’ ह ुनके र ह ेन । \n \nआब बात एना फस लै जे ठी क ह ेत ै त’ कते ह ेत ै आ पै सा लाग त ै \nत’ कत्ते लाग त ै ......र ाम सोह ाग क ओकावद क’ पूर ा मानवचत्र \nडॉ क्टर साह ेब एक-दू वदन मे बना देल वखन ,आ पूर ा दय ा देखबैत \nमात्र मही से बेचेलवखन ....... बेट ी जाइत बला बात.....फल ां बाबू जे \nअपन वडग्री क’ अंत मे एफ0आर0 सी0एस0 लगबैत छव थन स्पष्टे \nकहलवखन जे य वद बेट ा रहत तखन त’ हम आर व कछु कहत ौं  विदेह  सदे ह:२ ९|| 73 \n,मु दा ई त’ बेवटए अवछ तें आब जत’ अवछ कथा के ओतै \nसमाप्त करू आ र ाम सोह ाग अपन छो टकी बेट ी के नेने गाम आवब \nगेल ा । बेट ी जे ने बाव ज सकै छलै ,ने उवठ-बैस सकै छलै । सू त ले \nसू त ल खाए आ पै खाना करै । टोल पड़ोसक लोक सब िुरू मे आबैत \nगेल ै ,कुिल क्षेम आ भगिानक नाम.......र ाम सोह ाग सेह ो पंजाब चवल \nगेल ा....आब बचल ै केिल बुवचया आ ओकर माए ......आ माए सेिा \nकर’ लाग लै ,भगिान ,भाग के गावर-बात कहैत .......ओइ वदनक \nप्रतीक्षा कर’ लाग लै जखन वक बुवचया क’ प्राण छू टतै आ बुवचया \nकें ऐ कष्ट सूँ मु वक् त वमलत ै...........  \n                                                                                        \n२ \nभाय साह ेब कार सूँ मामा गाम जेबा के विचार बनेल वखन । भौजी \nवनच्चे आंवखए एना देखलवख न जेना ऐ य ात्रा मे भाय साह ेब सब वकछु \nलुटा देता । फेर भौजी कें बौंसए क कम सूँ कम पनरह साल \nपु र ान त र ीका अपनाबैत कहलवखन ‘वचन्ता नइ करू । बह ु त वदन बाद \nजा रहल छी ,खाली ह ाथ कोना आबए देता , आ माए सेह ो कत्ते \nवदन बाद गेल ै हन ।‘ भौजी क’ वचंत ा त ैय ो समाप्त नइ भे लेन \n,तखन भाए साह ेब बड़का बेट ा के सेह ो त ैय ार क देल वखन । मावन \nवलयओ जे जेना खरचा ह ेत इ त ह ेत इ विदा इ य ो त ऽ   ह ेबे करतइ \n। आ विदा इ के समै बेट ा के पांच सौ टका मामा देब ऽ   लाग लवखन \nत ऽ   छौ ड़ा बाप वदस देख ऽ    लाग लए । भाए साह ेब के वपत ्त \nचढ ेन जे छौ ड़ा लै वकएक नइ छइ आ िौआ बू झइ जे लेला क ऽ   \nबाद पप् पा डांवट ने देवथ । आ माए गुम् मे र ह लवखन भाए कें पै सा \nखचि ह ोए के वचंत ा अलग आ िौआ गा ड़ी सूँ आय ल से वचंत ा अल गे  \n३  74 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nएकात िला र स्ता \nदू नू कवि भोरूका टहलौनी मे एहन र स्ता खोवज लेलवखन ,जइ र स्ता \nमे केओ नइ देखाइ । कखनो काल कोनो सरलवह य ा कुकुर , कखनो \nकोनो कबाड़ ी त ेजी सूँ आबादी वदस बढैत ,बस य ैह हलचल । ने \nएक् कोटा अखबार िला कऽ   साय वकल ने इ सकुवलया बस क धू म-\nधक्कर ,कखनो-कखनो ह नुमान मंवदर सूँ भजन कऽ   आिाज आबै \n। भजनो नबका धुन पर ,कविगण ऐठाम वनचेन सूँ अपन पे ट पर \nढोल बजा सकैत छला ,पे टे नइ , पीठो वदस आ नीच्चों , ऐठाम के \nदेखए िला ।आ ऐठाम खूब नीक जूँका विर ोध ी पर वटप्पण ी कएल \nजा सकैत छलै आ र ंगव बर ह ी गावर सेह ो । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nओक् कर त ो ह र ह म्मर सपना (दीघिकथा)  विदेह  सदे ह:२ ९|| 75 \n \nनाम:सू य िकांत \n \nउमेर :बय ाव लस िषि \n \nर ंग:गोर \n \nलंबाई:पांच फीट नओ इ ंच \n \nिामा आंवखक ऊपर मे आ दवह ना बांव ह पर चोटक वनिान \n \n \nसमस ्त ीपुर क्षेत्र ीय ग्रामीण बैंक ,कवर य न िाखा क’ एकटा खात ा \nनम् मर (हम नम्मर साििजव नक नइ क’ रहल छी) \n \n \nपवह ले पवह ल मात्र य ैह सू चना फैक्स क’ माध्य म सूँ वदल् ली सूँ \nर ाज ीि झा जी भे जला । र ा जीि झा वदल् ली पु वलस मे उपवनर ीक्षक \nछव थन ,आ ह ुनका पता छलवन जे सू य िकांत हमर वपवसयौत भाय छवथ \n...........वदन छलै सोलह अ गस्त दू ह जार दस ।जखन ह मरा बू झा \nगेल जे सू य िकांत े भाय ई डाय र ी वलखल ा तखन हम कहव लय ेन जे ई \nडाय र ी भेज वदय अ । ई डाय र ी अजीब त र ीका सूँ वलख ल गेल छैक \n। जत ्ते वदलचस्पी अपना प्रवत ओतबे समाजक प्रवत । ओना डाय र ी \nक’ बह ुत र ास बात ह मरा अनस ोह ांत लाग ल .........कखनो कखनो \nएत ्ते वक सू य िकांत अप्पन मयादा धोए देने हो..........मु दा ऐ विषय  76 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nमे हम वकछु नइ कहब वकए क त’ गज ेंर जी कहला वक डाय र ी के \nमूले रूप मे छा पल जाय ,तें डाय र ी क’ कंटें ट पर ह मरा वकछु नइ \nकहबा के अवछ .......ओहुना मरल आदमी के विषय मे की कहल \nजाए   ?   \n \nह मरा तऽ  ईहो नइ बू झबा मे आवब रहल अवछ वक ऐ डाय र ी मे \nवकछु साव ह वयय क तत् ि अवछ िा नइ ? कखनो डाय र ी त थ ्य आ समै \nकऽ संदभि स् िीकार ैत छैक आ कखनो नइ ,कखनो – कखनो तऽ \nडाय र ी अप्पन रूप के छो ड़ै त संस्मरण ,कथा ,कवित ा वदव स भागऽ \nचाह ैत अवछ । कखनो –कखनो सपना कऽ रूपक मे समावह त ह ेबऽ \nलाग ैत अवछ । डाय र ी वलखल ो छैक वमवथलाक्षर मे आ हमर वमवथलाक्षर \nर ह बो करए कमजोर े ,तें एकटा ईहो मे ह नत बव ढ गेल । मु दा गज ेंर \nजी कऽ ई कहतब छवन जे एगो –दू गो पृ ष्ठ के वनत ्य प्रवत सुल ेवखत \nकरैत भे जैत रहू । \n \n \nडाय र ी कें प्रस ्त ुत करैत सभ सूँ पवह ले हम र ाज ीि बाबू कें धन्य िाद \nदैत वछ एन जे ओ अप्पन ि्य स् त दैनंवदनी कऽ बीच सू य िकांत कऽ \nडाय र ी मे वदलचस्पी देखेलैथ आ एवह य ो सूँ आगू बव ढ ह ेर ा य ल डाय र ी \nकें खोवज वनकालल ा । ई डाय र ी सू य िकांत भाय कऽ म कान मावलक \nर ाव ख लेलकइ आ कोनो साव ह वयय क िस्तु बू वझ बेचबा के वफर ाक मे \nरहए ।ऐ डाय र ी कऽ त थ्य के प्रस ्त ुत करैत हम सू य िकां त भाय कऽ \nआत्मा सूँ क्षमा मांगैत छी , वकएक तऽ डाय र ी मे कतेको एहन चीज \nछैक ,जइ सूँ वििा द उत ्पन् न् ेा ह ोयत आ मृ त ात ्मा कऽ संबंध मे भ्रांवत \nउत ्पन् न भऽ सकैत छैक । मु दा ऐ धन्य िाद आ क्षमाप्राथिना कऽ  विदेह  सदे ह:२ ९|| 77 \nप्रास ंवग कता त खने ,जखन डाय र ी मे कोनो सत ्ि हो । डाय र ी मे कतह ु \nकतह ु िीषिक छैक आ कतह ु नइ । सबसॅं नमहर िीषिक छैक ‘ओक्कर \nह म्मर त ोह र सपना ‘ ।आ डाय र ी कऽ पवह ल पृ ष्ठ पर एकटा छोट \nिीषिक रहै ‘सोय र ी आ सपना ‘।ऐ खेप मे ‘सोय र ी आ सपना’ \nप्रस ्त ुत अवछ । \n \n  \nसोय र ी आ सपना \n \nई कोनो अि ुत सपना नह रहै ।सभ लोक अपन अपन बच् चा क' \nलेल एवह ना सपना देखै छैक ,आ ई ओकर पवह लो सपन ा नइ छलै \n। पवह लो नइ , दोसरो नइ , त ेसर ........ , मु दा आइ सूँ त ीस-चालीस \nसाल पवह ने त ीन टा बच् चा बह ुत सधा र ण बात छलै ,से दम्पवत अपन \nसपना के देखबा ,सपना के अगोर बा ,पोसबा के सब उपिम करैत \nगेल । सपना मे पावन देनइ , सपना के ह िा लगेनइ , सपना मे सूँ \nआकु ट बाकुट कें साफ केनए , सपना के चोर-िैत ान सूँ बचाबैत \n,लोक-िेद के कहैत गुणैत । सपना के ह ाथ-पै र ,मु ंह-कान सब बनलए \n।ऐ मे लगभग नओ मही ना लाव ग गेल इ ।आ ई नओ मही ना कोना \nबीत लइ दम्पवत के पते नइ चल लै । \n \n  \nएक वदन वमवथला क एकटा गाम मे सपना के धर त ी पर उत ार ब ाक \nि्य िस्था प्रारंभ भेल । त ीन -चावर टा जनानी ,एकटा च मै न ,आवग-\nपावन ,त ेल-मौध,साबुन-कपड़ा आ गीत-नाद । आ िौआ रे अल गे समै \nछलै ,ओइ समै मे ,बच् चा जनमै काल एकटा खास भूवमका लेल  78 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nवकछु जनाना कें बजाओल जाइ त छलै ,ऐ मे सबसूँ प्रवि वक्षत जनाना \nओइ िगि सूँ ह ोइ त छलवखन जे वमवथले नइ समस ्त भारत िषि क जाव त-\nविचार मे अछोप मानल जाइत छलै ,मतलब सबसूँ महत ्िपूणि काज \nआ काज केवनह ार क दर जा अछोपक ।ई सब बात बाद मे ,पवह ले \nसपना कऽ स्पि ि , गंध सूँ मोन के वभजा तऽ लेल जाए । आ सपना \nकें जमीन पर उत ार बा क वज म्मे िार ी ओइ िगि के ह ाथ मे जेकरा \nसपना देखबा कऽ मनाह ी हो । मु दा ‘लैंवडंग ऑफ ड्रीम्स’ कऽ \nमजबू त पाय लट सभ अपन-अपन अनुभि कऽ बलें अवभय ान कें सफल \nवदिा दैत र ंगव बर ह ी बात ,कखनो टोल पड़ोस कखनो धमि पु र ाण \nकखनो िर ीर विज्ञ ान आ य ौन विज्ञ ान सेह ो ...... जनी-जाव त क मजाक \nस्िप्नागमन मे वनवहत िेदना के कम करैत । आ सपना के छोट \nछोट ह ाथ छलै ,छोट छोट पएर ....आंवख कान सब छोट छोट ।आब \nसपना स्िय ं अपना लेल सप ना देख सकैत छलै ................ \n \nमु दा सपना के नू न नइ चटाएल गेल ै , ई दम् पवत कवन अलग र ह ै \nय ैह बात नइ , बच् चा ‘बच् चा’ रहै ,बच् ची नइ ।आ सपना एखन \nसीध ा-सीध ी बाट चल ैत रहै ,भूख ,प् य ास ,गरम-ठंड केि ल सपना मे \nआबै ,आ ईहो कोनो सपना देखए के उमेर छलै............... जे बाप \nमाए क’ सपना सएह बच् चा क’ । आ छोट-छोट सपना के पूर ा \nकरए लेल माए-बाप र ह बे करवथन , से अपन सुविध ा के स मे टै त िौआ \nकऽ आिि ्य कता पर केंवरत भऽ गेल ै घर । \n \n  \n \nएखन तक सपना मे सपना कऽ मथफुटौएल नइ भे ल ै । से वकएक?  विदेह  सदे ह:२ ९|| 79 \nत’ एखन छो टका सपना के ह ाथ पएर नइ भेल छलै ,ओकर आंवख \nनइ फुटल ै छल एखन , तें ओकरा देखाओल गेल ै जे िौआ रे सपना \nएवह ना देखबा कऽ चाह ी आ सपना मे मात्र य ैह सब देखबा के चाह ी \n। से त ीन –चावर साल तक ककरो ई बात वदमाग ो मे नइ एलै जे ऐ \nपवर िार क प्रत्य ेक सदस्य के कोन मात्र ा मे सपना देखबा कऽ चाह ी \n।एखन तक खाए-पीबए ,पवह र नइ- ओढ नए ,गीत-गा नक सीव मत \nबाई स्कोप छलै ..... आ ओइ समै मे गाम मे बाई स्कोप देखबै िला \nआबैत छलै आ ओकर चकरका पे टी मे आठ-दस टा वखड़ की र ह ैत \nछलै आ घूमैत फोटो कऽ स ाथ गीत सेह ो सुनाइ त छलै । फोटो आ \nगीत मे सामंजस्य ह ेबाक चाह ी से िौआ के ओइ समै मे नइ बुझे लए \n। आ िौआ नइ वचन्ह ैत छलै तें एके वसनेमा मे मरलका पृ थ्िी \nर ाज कपू र सूँ लऽ के सर लका गो विन्द प्रधान तक के फोटो अजीबे \nआकषिक लाग ै । फोटो कऽ मु रा ,जइ मे मार नए-पीटनए , ह ूँसेनए \n,दौड़ ेनए तऽ र ह बे करए छौ ड़ ा-छौ ड़ी एक दोसर के पकड़न े सेह ो रहै \n।आ िौआ कें ओइ समै मे ई बू झऽ आवब गेल छलै जे िौआ अलग \nह ोइ छइ आ बुच् ची अलग .............. \n \n \nआ िौआ कऽ जखन नाम वलखे लइ तऽ िौआ एगो झोर ा आ एगो बोर ा \nनेने ई सकुल पहुंवच गेल इ । ई सकुलो मे िौआ अप्पन बोर ा कें छौ ड़ा \nसभक बोर ा मे सटा के र ा खए । ई सकुल कऽ िात ािरण िौआ के \nबेस ी नइ नीक लाग लै ।ऐ ठाम मरसै ब सब वह ंदी बाज ैत छलवखन आ \nह ाथ मे मोटका सटक्की र ा खैत छलवखन । िौआ के तऽ ईहो पता \nनइ रहै जे वह ंदी कोनो भाषा ह ोइ त छैक ,हां ओ सब जे बाज ैत \nछलवखन से गाम मे केओ नइ बाज ैत रहै ........... मु दा नइ ऊ जे  80 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nनीर स भै य ा आबै छव थन कवह य ो कवह य ो गाम ,आ ऊ जे कुमल भै य ा \nछव थन् ेा ,ऊ दू नू गो टे गा मो मे वह ंदी बजैत छव थन ,तऽ की वह ंदी \nबह वर य ा भाषा भे लै ,गाम परक नइ र ोड परक , ई सकुलक भाषा । मु दा \nओइ बात सभक लेल ओइ समै कोनो अिकाि नइ छलै ,ई कोनो \nसपना नइ छलै ,तें झोर ा ई सकुल तक र ाव ख बह ुत ो बच् चा मंवदर \nवदव स वनकवल जाइ आ िौओ सएह करए । मंवदर पर ,प ोखवर वदव स \n,गाछी मे ओ सभ समान वमलैत छलै ,जेकरा सपना मे देखल आ \nसोचल जा सकैत छैक । कनैलक फूल , कक्का कऽ ललका लत ाम \n,ह ुनकर बूँस बीट्ट ी ,उत ् त र बाय टोलक ई मल ी आ पवित र ा आ डोमा कऽ \nत ार आ त र कुल मे बह ुत निा छलै ।आ ई सकुलक स ििम ान्य मु रा \nवपनवसल छलै ,मतलब वपनवसल क कनी टा टु कड़ा मे त ा र कऽ कनी \nगो वह स्सा वमलबा कऽ गा र ंट ी छलै । ओइ समै मे िौआ के बू झल \nनइ छलै जे पवित र ा दुस ाध छैक आ पवित र ा के छुइ देला सूँ ह ड्डी \nतक छुआ जाइ त छैक ! ओइ समै ईहो नइ बू झल छलै जे डोमा \nडोम जाव त कऽ बच् चा नइ कुम्ह ार छैक आ डोमा नाम र ाव ख एगो \nजोग टोम कएल गेल रहै ,आ ई सकुल मे डोमा कऽ माए –बाप कें ई \nसाव बत करबए मे दम लगब’ पड़लै जे डोमा कऽ अस ली नाम \nसुकुमार छैक । \n \nमु दा िौआ रे ह म्मर वस् थवत वकछु अलग रहै ,आइ तक घर मे ह मरा \nकेओ नइ सुनलक ै ह मरा जन्मक कहानी । ने माए ने बाबू ने भाय-\nबवह न सब ।हम वििु ध पु र वह वतया घर मे जनम लेवलयइ ।घरक पूर ा \nअथिि्य िस्था बाबू के द्वार ा सांझ मे आबइ िला सीदह ा पर वनभि र रहै \n,तें घरक पूर ा र ाज नीव त जवज मवनका पर केंवरत छलै । भोर मे बाबू \nनह ा-सोना पूज ा कऽ लेला के बाद सीध े भागवथन गयघ ट्ट ा ।आ ई  विदेह  सदे ह:२ ९|| 81 \nगा य घाट गाम ह ुनकर समस ्त य ोग ् य त ा आ विद्वत ा कऽ मंच छलै ।ऐ \nठाम ह ुनका लेल कोनो कंपवटिन तऽ नइ रहै ,तें साव बत करबा आ \nनइ करबा सन वकछु नइ र ह ै  मु दा ई जे वनदिन्द्व संभा िना छलै से \nकतेको संभािना कें नू न चटा के मावर देल कए ।एकर धर त ी एको \nडेग नइ छलै ने अकाि एको ह ाथ के तें िामन कें िामने र वह मरबा \nके छलै ,ऐ ठाम विष्णु मात्र सत ्य नार य ण  कथे मे र ह व थन ,ह ुनकर \nदस टा पचास टा रूप कवह य ो सपना मे आय ल ,विर ाट रूपक बात े \nछो ड़ू । ऐ ठामक विष्णु लक्ष्मी सवह त आबैत र ह वथन आ कवह य ो \nचौबन्नी ,कवह य ो अठन् नी ,कवह य ो सिा रूपै य ा  आ कव ह य ो ‘बाद मे \nदऽ देब’ कऽ पु नरूवक्त सुनाबैत गौ लोक चवल जाइत छलवखन  \n \nकांटी आ मवर य ा  \nजवज मान आ पु र वह त क सम्बन् ध  \nपता नइ कोदाव र आ बेंट क संबंध छैक िा कांटी आ मवर य ा क’ । \nबुझाइ त तऽ एवह ना छइ जे एगो मवर य ा ह ेत ै त’ दोसर के कांटी \nबनय् य ै पड़त ै ।आ एह नो कोनो जोग ाड़ नइ बैस ै छैक जे कांवटयो र वह \nके मवर य ा क’ मावर नइ खाए पड़ै । आ मवर य ा र वह के केओ ऋवष \nमु वन बनल रहए ,से ह मरा जनैत तऽ अस ंभिे बू झू .....ओना हम \nपु र वह त र वह य इ आ हमर भवर वदन जवज मवनके मे बीत ए ......विय ाह े-\nश्ाध नइ , मावर-पीट , गावर-उपराग ,टोना-मानी सभक वह स् सान ।हअर \nजोत न इ ,चौकी केनए ,बाउग केनइ , कमौनी , पावन देनए , खाद वछ टनइ \n,जजा त के घोघे नए ,दाना पु ि. भे नए ,कीड़ ा लाग नइ ,दिाइ के स् प्रे \n,सू खनए ,काटनए ,दउनी िा झंटेनइ ,कखनो कखनो मि ीन सूँ \nदउनी..........अन-पावन सुखे नए आ कोठी अथिा बोर ा मे र ाखनए \n.......ऐ सब प्रविय ा मे हमर सविय भागेदार ी र ह ैत छलै आ हम वदने  82 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nनइ गुनैत र वहय इ ,कखनो कखनो सलाह क स् िकरूप समावज क आ \nिैज्ञावनक सेह ो भ’ जाइ त रहै ।हम कोनो माक्सि िादी बात नइ \nकरैत छी ,ने हम ई मानैत छी जे उय पा्दन प्रविय ा मे हमर समान \nभागेदार ी रहै .......ने विश्वा ह स क’ वस् त र पर ने समाजक स् त ीर पर \n।  \nअपन भूवमका के अिमू ल्य न नइ कवर त ौं ई कहबा मे ह मरा कोनो \nलाज नइ वक वमलै िला प्रवतफल अस ंत ोषजनक ,अस मान आ \nअमानिीय छलै । कोठी आ खवर ह ान के भरै मे सांस् कृवेव त क सह य ोग ी \nआ वमलै छलै आस ेर ,सेर भर अगऊ ं । एगो दू गो बाबू सब छलवखन \nजे साल मे एक –दू बेर पस े र ी भवर दाना दैत छलवखन ।आ ई हमर \nखानदा नी कत्तू िव्य ब छलै वक जवज मानक समृ वध क’ प्रवत विर वक् त क \nभाि बनेने र वह य इ । भगिती अन्न पूणाक पूज ा मे कतओ कमी छलै \nआ अवन्न पूणों खूब त मािा दे खबैत र ह वथन ........... \n \nआ जवज मानक पु रूखा सभक बर खी ,छा य ा ,एकोव दि क’ वत वथ \nह मरा मु ंह जबानी य ाव द रहै ...... य ाव द रहै य ैह बात नइ , य ाव द केनए \nपरमािश् य ाक रहै ,महा कत्ताव् य ............ िाय देस ंय ोग य वद कवह य ो \nवबसवर गेवलयइ त’ ओइ वदन जवज मान महा सामंत भऽ जाइत छलै वखन \nआ हम महा दास......आ मृ य य ु.दंड सूँ कवनय े छोट दंड र ह ै ई िाक् य न \n‘ह मरा अहां क कट्ट मकट्ट ी ।हम आब फल ां पंमडी जी सूँ पूज ाय ब ’ \n।आ जइ वदन बाबू के ई बात पता लाग ेन ,हमर देह ,ह ाथ ,माथ \nपर ह ुनकर खड़ा म आ लाठीक चेन्हू अहां वगन नइ पे वत य इ ......... ओना \nमाए गा नैत छलवखन आ कखनो बाबू आ कखनो दुवनय ो के ......कानबो \nकरवथन आ गा वरय ो देवथन......... \n  विदेह  सदे ह:२ ९|| 83 \nएत बे नइ एकादिी ,त्र य ोदिी ,चतुदिि ी ,पूव णिमा अमािस् य ान \nसब........जेना सू य ि आ चन्र नमा ह मरे पूव छ के डोलैत छव थन ।आ \nकोन एकादिी कवर य ौ आ कोन छो व डय ौ ... ईहो बात विव धपू ििक ह ेबाक \nचाह ी ।आ बात-बात पर महा देि पूज ा । पान सौ आ ह जार त’ \nडेल ीए पूज ाव थन ,मु दा कवह य ो कवह य ो सिा लाख महा देि क’ बात \nसेह ो ह ोए ...आ ओइ वदन त’ एकटा उय सकिक िा त ािर ण बवन \nजाए ,ओइ वदन बाबू महंत जूँका करवथन ,वकएक त’ ह जार दू ह जार \nसभक घर मे बनए आ बाबू ए ह ुनका सभ के दवक्षणा बांटवथन ।आ \nबाबू ई मानदार ी पूििक दवक्षणा बांटवथन तें ह ुनका कवह य ो पंवडत क \nअकाल नइ पड़लेन ।हरदम टोल-पड़ोसक पंवडत सभ आगू-पाछू करैत \nरहए ।आ ई कोनो महा देि पू जे तक सीव मत ह ोए ,एह नो बात नइ र ह ै \n,कवह य ो श्ाध कवह य ो बर खी कवह य ो उपनेन-विय ाह........ एवह ना चल ैत \nरहए ।आ बाबू चाह वथन छल तखन सभ वदन पार से आबैत र ह त ै \nछल ,मु दा बाबू पार स लेबाक विर ोध ी छलवखन । जत्त ेवे ब्राह्म ण ह ोए \n,ओतबे क’ भाड़ा वलयओ , दुवनय ा क’ ठीकेदार ी नइ...... \n \nिैवदक कमि िुभक हो िा अ िुभक ,जवज मान सभ एकटा खास नज वर \nसूँ पु र वह त कें देखैत छलवखन । ह ुनका लेल आदि ि पु र वह त ओ भेल \nजे मै ल वचकाव ठ पवह र ने हो , चाह े धो त ी हो िा कुर त ा एक दरजन \nठाम ओइ पर वचप्पी हो । अहां क मोंछ-दार ह ी बरहल ह ेबाक चाह ी \n,अहां टु टल की चप्पहल या वबना चप्पओले के य ात्र ा करैत हो । य वद \nअहां साफ-सू त र ा कपड़ा-ल त्त ाह पवह र ने छी आ पएर मे जुत्त ो. हो \nतखन त’ बू झू जे ने केिल अहां क धमि भ्रिा अवछ बवल् क \nजवज मवनका मे कनफुसकी क’ केंरविंदु सेह ो अवछ ।सब कहत \n‘देवखयौ ने कनेक जुत्त ाम देवखयौ ,बाप के खड़ा म खटख टबै त वज नगी  84 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nगुजव र गेल ेन आ बेट ा .. .. . .’ आ फेर तखन बह ुत र ास वखस् सा एह नो \nजइ मे ह ुनकर बाप आ बाबा ह मरा बाबू आ बाबा के खाली पएर \nदेवख रवित भ’ गेल वखन आ प्ल ासवस् टक िला जुत्त ाह िा चप्पबल \nिा खड़ा म दऽ देने ह ेवथन । \n \nआ भाय लोकवन ध्य ाटन देबै मै वथली मे एहन कहबी सब सूँ बेि ी छैक \n,जइ मे अहां क त ुलनाय मयक महत्त ाल स् पएिब ह ोइ त अवछ मतलब \nनीचा वदस ,खराब वदस ,जेना वक ‘बापक नाम लत्त ील फत्ती ा ,बेट ाक \nनाम कदीमा ‘ ,’ खाए लेल खेसार ी आ .....पोछै लेल वज लेबी ‘ , \n‘पूज ी ....नइ चाभी क’ झब्बा ‘ , ‘ नमहर नाग बैसल छवथ आ \nढोर ह ाय मांगै पूज ा ‘ आवद आवद ।आ ई सभ कहबी जत्त ेज लौव कक \nअनुभि सूँ भरल ह ोए अहां क अपमावनत करबा लेल पयाप्त ज रहै \n। मु दा ई सुनला के बादो कोनो उत्त र नइ देबाक रहए । एगो बात \nईहो छलै जे जकरा कमि करबाक रहै ,ओ चाह े वकछो प वह र ए ,खाए \n,पीबए , अहां क लेल खास ड्रे सकोड ।मतलब बाप मरै फल नमा के \nआ केि वछ लाबैथ पंवडत र ा म ।  \nसम्म ाा न आ अपमानक एहन दुल िभ संगव त ह मरा मूने कोन ो सभ्य ता \n,कोनो समाज मे अस ंभि अवछ ।आ मै वथल ब्राह्म णक चरम लक्ष्य ् \nसभ वदन चूड़े दह ी रहल । ह वर मो ह न बाबू क दािि वनक अंदाज जत्त ेेे \n‘खट्ट र कका क’ त र ंग’ मे चूड़ा दह ी चीनी मे विस् त ा र लैत \nअवछ , ओवह य ो सूँ बेि ी । एकटा भोजन ......नइ भोजने मात्र \nनइ..... अल गे आकषिण ......अल गे निा । एकटा सुस् त ीओ ,संत ोषक \nभाि । वत्रगुण केिल सानै काल तक , ओकरा बाद विषम भािक सह-\nअवस् त य ि ा । दांत चूड़ा पर प्रहार करैत आ जीभ आ कंठ दह ी के \nससार ैत आ चीनी मु ंह क सभ अंग सूँ मे लजोल बर ह ाबै त । अंत मे  विदेह  सदे ह:२ ९|| 85 \nविषमता समाप्त आ सभ त य िी अपन अपन िैवि ष्ट्य अ के समाप्त \nकरैत .......।आ चूड़ा दह ी एहन नै बुवझय ौ जे केिल खाइ ए िला मे \nसुस् त ीस बर ह ाबैत हो ,खुएनह ा र मे सेह ो त ेह ने आल स् य ब बर ह ाबैत छैक \n। चूड़ा दह ी खुएबा मे अहां क करबा के की अवछ ? चुड़ा कुटाएल \nबोर ा मे र ाखल ,दह ी पौर ल आ चीनी दोकान सूँ खरीदल ,तखन त\n’ मात्र अंचारक सह ार े से ह ो अहां क ‘ए’ ग्रेड वमवल सकैत छैक \n.....हम धमि , पु ण्य द आ वपत र क बात अखन नइ क’ रहल छी । जे \nह ोए चूड़ा दह ीक निा एहन रहै जे इ सकुलक समै मे इ सकुल \nकाले जक समै मे काले ज छो ड़व लय इ । ने घअर दुआवर ने खेत ी बाड़ ी \n। कोन कुटु म कोन कुटमैत ी । ने समाजक नौत-वनमंत्रण ने पािवन \nवत ह ाव र ।बस अजुि न जूँका ... संभित: ओ मांसाह ार ी रहै तें माछक \nआंवख मे त ीर मार लकए आ हम सिाह ार ी मै वथल ....चूड़ा दह ी क’ \nगंध वदस आंवख मूनने बर ह ैत आ हमर प्रेम चात को सूँ बेि ी ,ह म्म र र \nवध य ान बगुल ो सूँ बेि ी ,हमर िोध वसंहो सूँ बेि ी आ हमर भूख सांपो \nसूँ बेि ी आन्ह ह र । मु दा रूकू महर ाज हम वकछु बेि ीए बाव ज गेल ौं हमर \nभूख चाह े जेह न ह ोए दुिास ा आ भृ गुक िोध वकत ाबे तक सीव मत \nर ह लै ,हम अपन वज नगी मे त’ नइ देखवलयै जे के ओ जवज मान \nअहां क उवचतो िोध कें सकार ने हएत । भृ गु अपन िोध कें ने \nवछ पे लवखन ने सम्हालर लवखन आ भगिान विष्णु क के धएले लाव त \nकरेजा पर मावर देल वखन आ भगिानो केह न त’ पू छलवखन ‘हे \nब्राह्म ण श्ेष्ठ क चोट त’ नइ लाग ल । ह म्म र करेज त’ पाथरक \nअवछ , मु दा अहां क पएर त’ कमलोऽ सूँ बेि ी कोमल ‘ ।ई प्रस ंग \nब्राह्म णिादक संर क्षणक एकटा नमूना अवछ वक कोना िैचाव र क स्त र \nपर य थाव स् थवत िादक समथिन कएल गेल ै । फेर लक्ष्म ीई क’ िोध \nआ पु न: भृ गु कें िोव धत भऽ कें भृ गुस ंवह त ा वलखनए आ लक्ष्म ी के  86 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nसंबोव धत ई गिो वक् त वक ‘जे ब्राह्म ण ई पोथी परहत ,ओकरा लग तों \nदौड़ ल जेबह ीं ‘ । \n \nएकटा बात आर अहां अपन दैनंवदनी के चाह े जेना व्य ािव स् थत र ाव खय ौ \n,एक चीज लेल हरदम त ैय ा र र वहय ौ । अहां क कखनो बु लाह ट आवब \nसकैत अवछ .......नइ नइ उपनेन विय ा ह त’ पवह ले सूँ वनवि त र ह ैत \nअवछ ,मु दा सय य नना र ाय ण  कथा ,महा देि पूज ा ,कोनो गुप्त् उद्देश्य छक \nलेल ब्राह्म ण भोजन आ एह ने सन बह ुत ो र ास प्रस ंग ,जइ ठाम \nअल्प्स ू चना पर अहां क उपवस् थवत अवनिाय ि आ कखनो कखनो लठैत \nिला भाषा ‘य ाव द र ाखब पंवडत जी समै खराब छैक छओ सूँ सात \nनइ ह ेबाक चाह ी ‘ ।आ ग् य ाा र ह टा ब्राह्म णक वनमंत्रण छैक त’ \nग् य ाउ र ह टा ह ेबाक चाह ी ,औ जी साह ेब आब गाम मे नइ छइ त’ \nनइ छइ ,हम कतऽ सूँ लाबी ।सब गाम छो व ड के वदल् ली ,पंजाब रहै \nछैक । बह ुत ो लोक गा मो मे छैक त’ अपन अपन काज धंध ा मे \nव्य कस्त स ।ओ चूड़ा दह ी खेबा लेल त ीन घंटा बेरबाद नइ करत ा \n। ओना त’ काज चवलए जाए मु दा कवह य ो काल एहन वस् थव त \nउय पल न्न   ह ोए वक लाग ै आइ नऽ छऽ भइए के रहत । कोनो कोनो \nजवज मान कें ह ोए वक कम ब्रा ह्म ण हम पार स जमा करबा लेल आनलौं \n। कखनो कखनो त’ हद भऽ जाए जवज मान सब न ाओ वग नाब ऽ \nलाग त ा ,फल ां पंबवडत त’ गा मे मे र ह ैत छव थन ,आ वचल्लांनक \nभतीजा सेह ो ............. आ जवज मवनका क’ एकटा खास वििा \nचार रहै । प्रण ाम त’ सब अहीं के करैत छलवथ ,मु दा अहां आि ीिा द \nएकटा वििे ष संबोध न के साथ वदअओ ।‘ खुि र वह य ौ ह ाव कम’ \n‘आनंद सूँ र वहय ौ सर कार’ ‘वज मीन्दाकरक जय जय हो ‘ ‘ र ाज ा \nसदैि विज य ी र ह वथ ‘ ।मतलब जवज मानक प्रण ाम सू वद स मे त लौटाबए  विदेह  सदे ह:२ ९|| 87 \nक’ व्य ािस् थ ाा रहै ।आ कोनो कोनो गुंडा टाई प के पंवडत जी ऐ \nव्य र िस् था के दोसर रूप दऽ दैत र ह वथन जेना ओ जवज मान के \nदेवखते वचवचय ाव थन ‘जय जय बम बम’ , ‘ जय हो जय हो ‘ आ \nपता नइ ऐ मे ककर जय आ ककर बम बम रहै । मु दा ई व्य डिस् थ ाम \nविव भन्नू रूपांत र णक साथ आगू चल ैत छलै ।आ दू नू त य ि य ैह चाह वथ न \nजे हम कांटी नइ मवर य े रही ,मु दा ई केिल सोचबाक बात नइ र ह ै \n........... \n \n \nआब कनेक पु र वह त क दृविकोण । त माम नीचता कें छुपबै त अपन \nक्षुरता कें गौ र िाव न्ि त करैत पु र वह त चाह ैत छलवखन जे संसार क त माम \nवसंहा सन ह ुनके लेल रहै । कखनो सदी-बुखार ,कखनो जाड़ क मावर \nआ कखनो अल वसयाइ त पंडी जी वबन नह ेने , त ेल चानन लगा झुठौंआ \nफूसौंआ के कंपकंपाइ त र ह व थन वक ह ुनकर ख्य ात व त एहन पंवडत क\n’ रूप मे ह ोए जे अपन त पस्य ाेे सूँ ह िा-बसात के जीव त नेने ह ोए \n।आ अपन अल्पा संस् कृएत ज्ञान कें कखनो लय , कखनो र टंतु विद्य ा \nसूँ सुर वक्षत करैत ऐ ठामक सब पंवडत ई साव बत करैत र वह वथन जे \nउदय नाचा य िक सब पोथी ह ुनका पास । वकछु लोकवन ऐ भ्रम के सेह ो \nपोसैत छलवखन वक संभित: लोक विश्वा वेस केने जा रहल अवछ वक \nिास् त सि मे उदय नाचा य िक अस ली िाव र स य ैह छवथ ........ \nई पंवडत जी छलवखन ,एहन त ार न ह ार जे मंत्रच्य ु त , विचार विह ीन आ \nत कििीलता सूँ य ोज न भवर दू र ।अपन जन्मनक बल पर ,त ीन-पांचक \nबल पर ,गाल बजेबाक कौिल आ ठोप-ठंकार क बलें । मंत्र कतबो \nमूल् य निान हो ,दू-चावर टा िब्द अपने गी लने ,दू-चावर टा कुल \nखानदा नक नाम पर आ दू-चावर टा संभावित दवक्षणाक विचार मग्न ता  88 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nसूँ भ्रि ह ोइत.......वध य ा न आवबत े फेर सूँ ह ाथ-आंवख वह लबैत भगिान \nके ठकै त आ जवज मान के भरोस दीबैत वक ‘ह मरा सन िुध पूज ा \nकेओ ने करा सकैत अवछ ‘ । मु दा पु र वह त आ जवज मा न मे एकटा \nवलवखत समझौत ा रहै । भोज न कतबो विव िित आ िैविध्यय सूँ भरल \nह ोए जवज मान कहवथन ‘जे नू न चूड़ा छैक ,आवबय ौ आ ग्रह ण कवर य ौ \n।‘ आ भोजन कतबो सरल-गेन्ह ारय ल ह ोय पंवडत जी कहवथन ‘ऐ \nसूँ बव ढ के बात े ह ोइत छैक ।‘ मु दा कखनो कखनो विज य बाबू \nसन मदि र ाज सेह ो छला जे ऐ लीक के अपन स्ि भािे त ोड़ ब ाक \nप्रया स करैत छला ।ओ साफ कहवथन’पंडी जी वचंत ा नइ कवर य ौ \n,आराम सूँ खाएल जाओ । प य ाप्त क दह ी छैक ,नू न चुड़ा िला कोनो \nबात नइ’ , त ैय ो विज य बा बू क ई य थाथििादी रूख कोनो स् थार य ी \nप्रिृ वत्त क रूप धा र ण नइ केलकै ।आ ई वद्वपक्षीय समझ ौत ा संभित: \nजवज मानी व्य ीिस् था र क सिोच् चत त य ि इ रहै ।  \nय द्य वप पंवडत लोकवन जखन एक-दोसरा सूँ बात करवथ त’ ओ \nप्राय: दवक्षणा संबंधी ह ोए । जव जमानक वखधांि ,जवज मवनक ा क भोजनक \nवनंदा ,नू न ,वमर चाय त ेज ह ेबाक चरचा ,दू ध ,दह ी कम ह ेबाक बात \nहरदम सजवनय े ,हरदम वघउड़ े ,कखनो के सब वदन र ाम \nत ोर य.......... वछ: वछ: सोह ार ी मे घृ त क नामोवनिान नइ , आ खीर मे \nपावन एकवदस आ दू ध एक वदस आ चाउर भोकावर पावर के कानैत \n। बेल ना टूटबाक बात आ मकई क’ र ोटी ब्राह्म ण के दैत जवज मान \nसब । घोर कवलयुग ,एहन एहन जवज मान के कत’ सूँ पु ण्य ो ह ेत ै \n। संकल्पज आ दवक्षणा मे एकटका दू टका देबा ,कखनो ऊ धा वरय े र वह \nजेबाक वचंत ा ।अपन कुवटल पांवडय य े आ दुवनय ा दार ी सूँ लोक कें \nठकबा सवम्बन्धी द विस् त ृन त विमिि आ दोसर के फटकावर देबा आ \nचमयकृडत करबाक कतेको कथा ।गलत-सलत मंत्र परह ेबाक प्रस ंग  विदेह  सदे ह:२ ९|| 89 \nबत्त ीर सी के खोवल के ह ूँसबा के अिसर दैत आ अपने मू ने त्र ुवटर वह त \nचल ाकी ....... \nदोसर वदस जवज मानो सब अपन ह वकमई , जवमंदार ी आ लंठई क’ \nचचा क’ संग । विव िध प्रस ं ग जइ मे पु र वह त क गलती कें ओ पकव ड \nनेने हो ,एह नो प्रकर ण जइ मे पु र वह त सब कें अपन दानिीलता सूँ \nओ मोवह नेने ह ोव थ । कखनो कखनो त’ एहन बात वक पवह ले त\n’ वबन जवज मवनका पे ट वक पांजर ो नइ भरैत र ह ेन , मु दा आब कने \nमजगू त भ’ गेल ा ।आ ऐ पे ट-पांजर क’ चचा प्राय: ह ोइत छलै \n। जवज मान-पु र वह त क ई कांटी-मवर य ा वनर ंत र ठोकाइ त र ह ला के बादो \nह मरा ई कहबा मे कोनो ह ज ि नइ वक जवज मनका मे कतेको आदमी \nएह नो छव थन , जे ऐ जवज मान-पु र वह त क संबंध सूँ आगू छव थन ,आ ओ \nह मरा लेल कोनो बाप-वपत्त ीभ सूँ कम नइ । चाह े जानकी बाबू ह ोव थन \nिा मकसू दन बाबू ,इ ंजीव न य र साह ेबक पवर िार हो िा बैद्यनाथपुर मे \nिवि के आंगन मे ओ िृध मस ोमात ।ई सब लोक ह मरा लेल ह मरा \nखानदा नक लेल पावर जा त बवन के र ह ला आ हमर सब किे वह नका \nलोकवन के छा य ा मे ह ेर ाय त चवल गेल । वनय य र प्रवत क’ भेंट आ \nवह नकर सभक दुल ार कवह य ो िास्त विकत ा सूँ पवर चय नइ ह ोम’ \nदेल क ,नइ त’ पु र वह त क वज नगी कोनो माली ,कोनो धा नुक ,कोनो \nधो बी सूँ कोन प्रकार े बेि ी छैक । ओहो सब अपन वह स् सा र लैत छैक \nआ ह महू ं । य वद फल महव य ि पूणि छैक त’ एना सोचनए बह ुत बेजाए \nत’ नवह य े...............................  \nजेठक पोखवर सभ प्राय: सू व ख जाइ त छैक , मु दा एकदम सू खल े बू व झ \nय वद पोखवर कें पार कर’ लाग ब ,तखन पएर कवन कवन धस’ \nलाग त आ एक क्षण रूवक कें अपन दूनू ह ाथ सूँ एक कोबा मावट \nह टा के देवखअओ .....त ुर त ्ते जलक धार अपन उपवस् थवत सूँ अिगत  90 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nकरा देत..... वभजा के , गरमी सोव ख के आ अहां क भ्रांत धा र णा मे \nअपन विनम्र ह स्त क्षेप करैत ,तें अओ बाबू भै य ा सत ्य ओएह नइ \nवथकइ जे आंवखक समक्ष हो ....सत ्य कने उद्य ोग क मांग सेह ो करैत \nछैक । त ें हम अपन गा मक पवर चय कोना दी , बड्ड अि ौकय ि मे \nपड़ल छी । \nई गाम वमवथलाक ,भारत क आ ब्रह्म ांडक एकटा सधा र ण ग्राम .....अपन \nखेत ी-बाड़ ी ,खान-पान , गीत-नाद ,बोली-िाणी , सामू वह कता क’ \nविव भन्न कस ौटी पर ... एकट ा सधा र ण ग्राम ।एकर चचा कोना िुरू \nकएल जाए , टोल सूँ , जाव त सूँ , खेत-पथार सूँ ,बड़ का लोकक \nस्िघोवषत महा नत ा िा छो टका लोक पर आरोव पत ओछपन सूँ...... \nसब वमलाके एके बात छैक । पवह ले टोल सॅं िुरू कएल जाए । चारू \nवदिा क’ नाम पर चावर टोल ,उत ्त र िारी ,दवक्षणिार ी ,पूिा र ी \n,पछिार ी अथिा डीह टोल । वदिाधा व र त ऐ विभाज न क अल ाि े \nबभनटोली ,गुअर टोली ,चमरटोली ,दुस धटोली आ र ाज पू त क एकटा \nअल गे टोल । दुस ाध क त ीन टा वबखर ल वबखर ल टोल ,त वह ना चमार \nसभ सेह ो दू ठाम समटल.....। \nविव भन्न टोलक प्रवत आन टोलक निीन निीन रूख ,निी न दृवि आ \nओकर चचा मे एकटा अपमानज नक टोन । जेना उत ्त र िारी टोल \nअपना मूने सबसॅं बेि ी सुस भ्य , दवक्षणिार ी टोल सबसूँ बेि ी लंठ \n,पूिा र ी टोल सबसूँ बेि ी एडिां स आ डीह टोल सबसूँ बेि ी जेनुइन \nछलै ओ दोसर टोलक वह साबें उत ्त र िा र ी टोल मे सबसूँ बेि ी बतहपन \n,दवछ निार ी टोल मे मूखिता , पूिा र ी टोल मे वदखाबा आ डीह टोल मे \nउय थरपन भरल रहै । आ ए वह ना मूल ,गोत्र आ बैस ार ी क’ वह साब ें  \nसेह ो अपना के नीक , सभ्य आ दोसर के ओछ ,अस भ्य मानबा के \nबह ुत र ास घटना ,कहबी ,िृतांत......आ जखन एक जाव त मे एत े  विदेह  सदे ह:२ ९|| 91 \nबखरा तखन पूर ा गाम मे क त ेक ......... ओना आपुसी गपिप मे पूरा \nगाम गा मे छलै आ नीक-खरा प दू नू साथे चल ैत छलै....... \n \n \n उमा बाबू भूगोल पढ ाव थन त’ टंगड़ी वह लबैत र ह वथन आ मोटका \nकरची क’ सटक्की सूँ अपन त र िा पर हरदम चल ाबैत र ह वथन \nजेना वक केओ मजू र अपन ह ांसू के वपजबैत छैक  .... ओ कहवथन \nजे आबादी बसै आ घरक स मूह क गठन एकटा खास पै टनि पर ह ोए \nछैक आ विि्िक विव भन्न भागक लोक सब अलग-अलग पै टनि पर \nअपन वनिास बनबैत छैक ,उमा बाबू ईहो कहवथन जे य वद केिल \nभारत े के देखल जाए त’ उत ्तर भारत आ दवक्षण मे अस ंख्य \nपै टनि ........गंग ा ,गो दािर ी ,र ािी,गंडक ,कोिी सभक पे ट मे अलग \nअलग श्ृंगार । केिल वमवथले नइ वमवथलो मे समस ्त ीपुर के देवखयौ \nउत ्तर मे अलग आ दवक्षण मे अलग । उत ्तर मे घर पर घर आ \nसटल सटल टोल ,जखन वक दवक्षण मे हटल हटल घर । वििाल \nखेत आ तखन एकटा दू टा घर ,खूब फैल ल गाछी वबर छी तखन \nवकछुए टा घर ।आ घरक अिवस् थवत केह न त’ पोखवर ,र ोड िा \nमंवदर क आस-पास । अपने गा मक विचार कवर य ै त’ पूर ा ब्राह्म णक \nआबादी नबकी पोखवर ,नौला आ बर ी पोखवर क चारू कात िा फेर \nडीह पर कचहर ी ,इ सकूलक चारू कात आ र ोसड़ा-बह ेड़ी मागि पर \n। आ सबसूँ उस्सर ,बंजर ,सक्कत जमीन पर चमार आ दुस ाध क \nआबादी ,एकदम बबू र जूँका , कत्तउ जनवम जाइ त हो , खेत क आव ड \nपर , पोखवर क मोह ार पर , गाछीक खत्ता मे लोकपवर य ा पर ,पीचरोडक \nदू नू कात आ ि्मि ान मे सेह ो........ ने खाद देबाक काज आ ने पावन \nदेबाक वचंत ा । मु दा सबसूँ सक् कत , सू य ि भगिान आ सभ्य त ाक  92 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nसमस ्त गर मी के सोखैत जव ह ना के त वह ना ......एकदम ह वर य र पत्ती \n....... बाभनक दांत पर घु स्सा मार ैत ,भोर सांझ.......आ जखन सभ \nह वर य र का जजाव त सू वख जा इ त हो तखन बबू र क पत्ती आ ओकर \nफअर सभक जान बचाबैत........त वह न ा चमार आ दुस ाध सेह ो अपन \nछोट दुवनय ा मे एकदम मस ्त आ ह वर य र । \n  \nगा मक सब सरल गेन् ह ाय ल पावन , गनगी बर सा आ वबना बर सा के \nपूबव र य ा ढलान ह ोय त चमरटोली वदस चवल जाय त ।आ चमरटोली जे \nगा मक पूबव र य ा सीमान पर बसाएल गेल छलै ,समस ्त अग्राह्य सेिा \nक’ लेल ,जत’ के लोक सभ के ई कहबाक अवधकार नइ छलै \nजे अओ बाबू अपन देहक ,घरक ई दुगिन्ध ह मरा वदव स वकएक बह ा \nरहल छी \\ ई आबादी जेकर पे ट ,देह आ मोनक चचा तक अि ्पृ ि ्य \nछलै .....देहे नइ मोन तक छुआ जाए िला .....गंग ा जल ,नइ गंग ो \nजल नइ पवित्र करत , ह ड् डी तक छुआए िला गनगी......... स्मृ वत \nआ िणिगत विव भन्न ि्लोक ,कहबी ,ह िा-पावन ,भूत-प्रेत पयिंत तक \nफैलल...... \nय द्य वप चमार सब पूर वबय े सीमान पर समवट गेल छलै ,मु दा दुस ाध \nसब जीय त रहै ,डीह क स क्कत जमीन पर ...आ जेकरा जीन मे \nघु सल रहै संकट वनिार ण लेल साह स ,उद्य ोग ,आ ओ सप्पत खेने \nरहै अपन र ाज ा जी के .....र ाज ा जी ह ुनकर कुल देिता नइ र ह वथन \n,ओकर अप्पन र ाज ा जी ,हूँ वमवथलाक आवदिासी दुस ाध क र ाज ा जी \n.....आ र ाज ा जी पवह ले महल ,गद्दी ,दर बार छो ड़लवखन आ वकत ाब \n,पु र ात त ्ि सूँ सेह ो ह ुनकर वनिानी वमवट जाइ त रहल..... मु दा र ाज ा जी \nबसल र ह लवखन दुस ाध सभक करेज मे -  \nकते घोड़ा त ो ह र र ाज ा  विदेह  सदे ह:२ ९|| 93 \nकते दुि ्मनमा के  \nधर त ी चल ै अकाि हो........ \n \nआ र ाज ा जी आ र ाज ा जी क· घोड़ा दू नू अपन मूल स् िरूप के \nपावन जूँका छो व ड देने रहै आ र ाज ा जी मने घोड़ा आ घोड़ा मने र ाज ा \nजी ,तें घोड़ा चढ एबा क पूज ा बेि ी धू मधाम सूँ ह ोइ त छलै आ र ाज ा \nजी िला उत ्सि दुस ाध सभ मे एकटा खास उत ्साह,आत्मविि्िास \nजनमाबैत छलै , मु दा र ाज ा जीक मवन्दर कोन ठाम बनै,व िद्य ालय पर \n,आचाय िक डीह पर िा दुस धटोली मे ......ई वखस्सा कनेक \nबाद......... \n  \nअपन गा मक चचा कोना करी ,खूब मीठ प्रि ंसा सूँ .....जेना वक \nकेिल मीठे-मीठ अनुभि ह ोए । केिल मीठ अनुभि त खने संभि ,जखन \nवक एक-दू वदनक लेल वपकवनक पर आय ल जाए ,मु दा जखन वज नगीए \nवबत ाबै के अवछ तखन केिल मै वथली िरण गुप् त क भंवगमा ल· के \nकोना जीय ब आ बात बात मे ग्रामीण जीिन , भारत क प्र ाचीनत ा आ \nमहा नत ा क पाठ कोना कएल जाए .....आ मै वथली मे सेह ो गुप्त जी \nनइ मै वथली िरण सभक कमी नइ , जे बात बात मे वमवथलाक \nमहा नत ाक बखान करैत रहता ,ह ुनकर ग्रामीण जीिन क फॉ मे ट पवह ले \nसूँ सुवनवि त रहै छैक ,केिल वििर ण भरबाक काज...... छो ड़ू ऐ सब \nकें.......चल ू हम अप्प्न डा य र ीक ई पाठ अहीं क कवित ा सूँ प्रारंभ \nकरैत छी । \n( आगू क त ीन-चावर टा पन् ना फाटल अवछ) \n  94 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nओइ साल  \n \nओइ साल जे भे ल ै से क माले -कमाल । मार्च -अप्र ील मे  एत े आल ू  \nउपजलै  ,जे पूर ा खेत -खवर ह ा न आ घर सब महक ' लाग लै । घर म े \nर्ौकी क' नीच् र्ा ,कोठी लग  ,भनस ा घर ,सौंसे  बू झू  जे  आल ू ए -आल ू  \n। एत बे नइ  भानसक में जने बदलल । भूवजय े आ र सदार े नइ  पापड़  \n,वत लौर ी सेह ो  आल ू ए क ' आ एक वदन िर त  केलौं त ' आल ू  मे  दू ध  \nगू व ि़ के  भेटल  ,र ाव त य ो मे आल ू  आ दहीक वमल ल -जु लल भोज न ।  \nबाप र ौ बाप ग र मी पड़लै ,गज बे गर मी । आदमी गा छ त ' र , दुरूखा  \nआ पोखवर -गा छी  जाए बू झू  जे गंज ी -अंगा घामे  सँ  भीवज  जाए । ई ना र -\nकल  सेह ो पस् त  आ पोखवर -न द्दी त क सुक् खल ,बगलक गा म मे  एकटा  \nई नार  र ह ै आ मनबोधन बाबू क ' वदलदार ी वक एक -एक  ि़ोल पावन  \nसबकें दैत  रह लवखन ।  \nआ बस म ह ीना वद न बाद ओमह र  बाग मत ी आ ई म ह र  करेह  त ोव  ि़  \nदेल कै । ह मर पीढी त ' बाव  ि़ देखबे नइ  के ने छल ै  , से ब ड्ि़ व् य ाकुल \nभ' के पावन के स्  िा ग त  करब ाक लेल वािाजीनगर  वदस व िदा भ ' गेल  \n। आ पावन र से -र से खत्  त ा,नाला सब क ें भरैत र ह ै ,आिाज ो मविम \n। एमहर  गा मक बू ढ - पु र ाण सब सड़सठ ई सिीक बाव  ि़क वन ाान ढुर ह ैत  \nर  ह वनन ,केओ कहवनन जे पावन एत ' त क आय त  ,त'केओ कहवनन \nजे पावन एत ' त क । केओ ई  कहवनन जे पावन दस वदन त ' केओ  \nपनरह  वदन त क र ह बाक बात करव नन । वकछु गोटा त ' घरे मे माछ  \nमार बाक सपना देख ' लाग ला । मु दा पावन जखन एलै त ' अपन गव त  \nअपन मात्र ा संग आ पूर ा गा म ि़ू वब गेल ै , गा म मे  एकेट ा  दू महला आ   विदेह  सदे ह:२ ९|| 95 \nि़ाक् टर  साह ेब अपन ई ्‍ ज त  दू महलाक छत  पर बैवस  बर्े ला । र ानीप र त ी  \n,सबह ा , बनि़ी ह ा आ जोव ग य ा सन कतेको छो ट टोल  ि़ीह टोलक \nपु र नका धीमका पर ारण ले लक ।आ पाव न र वह  गेल ै दू मह ीना । ई  \nपावन नीक जमाए न इ  छलै  व क ससु र क जेबी आ वर्नुआ र क र ंग  पर \nर ंग धर ै ,ई  र ह ै लंठ जमाए जे  बेई्‍ ज त  करबै पर आतुर  र ह ै । पु र नका \nआ नबका सब स्  टॉ क विदा  भ ' गेल ै ,गा म मे  पैं र् उधा र  बंद । ने \nह वर य र का त र कार ी  ने बजार िला कोनेा समान । एत ' त क  वक नू नक \nअभ ाि सेह ो भ ' गेल ै । वक आदमी आ वक माल -जाल सबह क अहा र  \nअकाा म े । जे  सस्  त ा र ह ै ओ बस दू ध  वकएक त ' सब  माल -जाल  \nकवनकबे टा के  ओइ ि़ीह  प र  र ह ै आ दू ध बाह र  जेबाक कोनो  र स्  त ा  \nनइ  ।  \nआ ओवह ए साल ह ाव कम बाबू क पोत ी भावग गेल ै । भागबो केलै त ' \nदोसर जाव त क छौ ड़ा  क' संग । आ भाव गय ो  क ' कुकरी जव ददए सासु र  \nआवब गेल ै ,ई  ने जे भावग के वदद  ली -पंजाब पड़ा जाए आ आवब गेल ै \nआ अप् पन जाव त  आ ग ामक नाम ह ँसाब ' लाग ै आ ल ाग लै  जे ओक् क र े \nह ँसीक संग आल ू  आ बाग मत ी क ह ँसी एक भ ' गेल ै । ओ पवह ल छौ ड़ी  \nर ह ै जे अप् प न जा वत  के वत य ा वग  केकरो संग भागलै  छल ,एकर ा बाद  \nत' बू झू  ल ाई न लाव ग गेलै ,बोव ह नी नीक भे ल छलै ।  \n  \n \n \n  96 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nघर \nअजीबे घर र ह ै ,खाए त ' सब खाइ त े र ह ै , आ ह कि़क् कल जँका करै \nत' लाई न लगा  के सब ह क ि़क्  क ले जँका करै । बेरा -बेरी नइ  एके \nसंग ।  \nप्रस न् न र ह ै त ' सब प्रस न् ने र ह ै , नइ  कुनो बात  त ैय ो प्र सन् न  । वबना \nमतलबे  के बर सा -बुन्  नी ,र ौद -अकाा ,पावन-वबह ाव  ि़ वकछो  ल ' के प्रस न् न \n। अहां  घरक बत ीसी अल गे सँ देवख  सक ैत  वछ य ै । प्रस न् न र ह ैक मून \nह ोए त ' पड़ोसीक घरक र्ोर ी ,बगल िलाक बेट ी भाग नै ,पंि़ीज ीक  \nबेट ा के  कैं सर  भे नए ,र ाम अित ार क मैवि क पर ीक्षा मे फे ल भेनए  , ई \nसब खु वाएक कार ण रह ै ।  \nलड़ा ई  करबाक  मून ह ोए  त ' टी0िी0 क' वर मोटे  लेल झगड़ा  भ' जाए  \n। बापक अल ग र्ैनल ,माएक अल ग र ह ै आ त ीनू  बच् र्ो के अल ग \nर ह ै । कुनो समझौत ा त ' भे ल नइ  र ह ै ,त ें जेकरा जखन मून ह ोए  \n,टी0 िी0 खोवल दए ,जेकरा जखन मून ह ोए ,र्ैनल बदल' लाग ए ।  \nआ आमदनी त ' सीव मते र ह ै  ,कमाए िला मात्र  ब ापे । मु दा खरर्ाक  \nमद केओ वनधा वर त  क ' सकै  छलै  । आ िर ीय त ा क्रमक लेल  ि़ेल ी  \nझगड़ा-फस ाद । बाप कहए ई  जरूर ी ,बेट ा कहै ई  आ माए  कहै पवह ल े \nई  वकएक नइ । \nआ घर मे  सबके द ुख र ह ै । फल नमा के वर्लनमा से आ वर्लनमा  \nके फल नमा से । सब केर  उपेक्षा छलै  आ सबक प् ला न र ह ै घ र  \nछो ड़ बा लेल । सब त ाकैत र ह ै एकटा नीक वद न । सा ई त क खोज   विदेह  सदे ह:२ ९|| 97 \nि़ेल ी र्ल ैत  र ह ै ,मु दा केकरो लेल एखन बेहत र क खो ज  संपन् न  नइ  \nभे ल छल ै ।  \nघर मे  क पड़ा-लत्  त ा र ह ै ,र माय न-महा भारत  र ह ै ,देिी -देिताक फोटो \nर ह ै ,संगव ह -संग बह ुत  रास उपदेा  आ कतचव् य क वाक्षा  रह ै । गहहिासी \nएक-दोसर कें बेरा -बेरी स ँ  दै त  छलवखन आ स ब गोटे  स मै  स ाल  पर  \nसुनै के आ  नइ  सुनबाक बहन् ना  ताकैत छला ।  \nई ह ो घरे छलै  आ एकर  एकटा नंबर  छलै  जे  सर कार क काि़च आ  \nिोटक रव जस्  टर  मे दजच छलै  । पता  नइ  घर  मे कु न प्रक ार क एकता  \nछलै  जे  घर घर र ह ै ,आ वसमेंटक  ,कतचव् यक आ बाव  ि़  मे  र क्षाक \nसर कार ी विज्ञ ापन फराक-फराक बैनर मे  फराक -फराक  जग्  गह  पर  \nविर ाज मान र ह ै ।  \n \n \n \n \n \n \n \n  98 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nबाबू क र्ट्टी \n \nऐ बेर गा म मे  एकटा आय ोज न छल ,आ आय ोज ने बीर् केओ र्प् प ल \nर्ोर ा लेलक । सं भि छैक  केकरो सँ  बदला गे ल ह ोए ,मु दा एकाध  \nघंटाक प्रया सोक बीर्  भे ट ल  नइ  । गा म पर आवबत े झोर ा त ैय ार  छल \nआ ा ह र  जेबाक  जद  दी  ,त ें व बना कु नो न ा -नुकु वर  के ने म ा ए द्वार ा  देल  \nबाबू क पु र नका र्प् पल पवह र  बाह र  आवब गेल ौं । र्प् प ल मे  कतेको  \nजगह  सीय ल जेबाक वनाान  र ह ै ,त ैय ो र्प् पल मजगू त  र ह ै ,आ गा म \nसँ र्ावर  स ौ वकल ोमीटर  तक कुनो प्रकार क वदक् क त  नइ  भेल ।  \nऐठाम एलाक बाद कवनयां कव न जे मु ंह  -नाक बनेल वन ,र्प् पल ऐठामक  \nर्प् पल सब मे  वमव ल गे लै । ने  र्प् प ल  देख ै  सुनै  मे  खराप र ह ै ने त ुर त्  त े  \nकुनो टु टबाक ि़र  ,त ें ह म मौका -बेम ौका पवह र ैत  र ह लौं ,ह ां कवह य ो -\nकाल कवनय ां के कहला पर  जरूर  बदवल दैत र वह य ै । आ र्प् प लो  \nवबना कोना  दाना पावन के ह म र ा दुआवर  पर र ह ' लाग ल । बस कवनय ां \nओकरा स्  नान बदलैत  काल  , य ा बाढवन लगबै  काल कने जोर  स ँ \nधक्  का दैत  छलवखन आ फेर  ई  बा त  वक  'बाप र े बाप ई  र्प् प ल पवह र ै \nिला छैक ' । \nएकवदन भोर मे  घूमैत  काल र्प् प ल टूव ट गेल  । कुनो पु र ाने जोड़  प र  \nटूटल र ह ै ,आ ह म नंगर ाबैत - नंगर ाबैत क ह ुना गा मपर  पहुंर् लौ । ह मरा  \nनंगर ाबैत देवख कव नय ां  कुनो अज्ञात  संभािना सँ वर्कव ि़ उठली । ह म \nआश् िस्  त केवलएन , जे एह न कुनो बात  नइ  , ह म स्  ि स्  न छी  ,बस \nर्प् पल कवन वि़स्  टबच क ' देल क । आ ह मरा  वबनु पूछ ने ओ र्प् प ल \nउठा सामने िला मै दान मे  फेवक देल वखन । ह म र ो कबाक प्रया स \nकेवलयइ  ,मु दा ओ वकछु  नइ  सुनलवखन । र्प् प ल  फेका  गे ल छलै  , मु दा   विदेह  सदे ह:२ ९|| 99 \nबेस ी दू र  नइ  र ह ै । ऐ ठाम सँ ओकर फीत ा ,ि़ंटी आ पूर ा देह देखाइ त  \nर ह ै । अवगला वदन आर लो क सब मै दान म े कूड़ा  फेक ' लाग लवखन \nआ र्प् पल  कनेक एकात  मे  भ ' गेल ै ,मु दा एखनो त क ओ ओवह ना  \nदेखाइ त  रह ै । एक बेर  मू न भे ल जे कवनय ां सँ  र्ोर ा के ओकर ा घर \nल' आनी । कवनयां सू त ल र ह वनन ,मु दा जें वक उठलौं ओ फेर  उवठ \nगेल ी आ पू छ ' लाग लवखन 'र्ाय  त' नइ  पीय ब ' । \nभोरका समै  छलै  आ कवनय ां नह ेलाक बाद पूज ाक त ैय ार ी  मे  र ह वनन \n,ह म एकाएक उ ठ वलयै आ  मै दान वदव स विदा  भ ' गेवलयै । औखन केओ  \nजाग ल नइ  र ह ै , बस एगो -दू गो  कुकुर  सब एमहर -ओमह र  त ाकैत र ह ै \n। ह मरा  मै दान मे  घूव सत े बगल िला गो ला कुकुर  ह मरा  वदव स त ाक ' \nलाग ल । एकबेर त ' ि़र भे ल ,फेर  साह स क ' के दू नू  र्प् पल उठा \nलेलौं । र्प् पल पर बह ुत  र ास पन् नी  आ पाकल  आमक सड़लका वछ द का  \nर ह ै । जद दी  स ँ ओकर ा झटकैत  स ांस के  बार ने रोि़ पर िापस  एलौं  \n। आब आवब के फेर  एकबेर जोर  सँ सांस ल ेलौं आ कूड़ा क ढेर  वदव स \nफेर  स ँ वधय ान गेल  । ऐ र्प् प ल के  की कएल  जा ए ।  \nऐ र्प् पल  के  घर म े र ाखनै  ठीक नइ  । कवनय ां त ' जे ब खेर ा करत ी  \nओ करबे करत ी । ई  र्प् प ल एकटा बीत ल य ुगक कैवलि़ोस्  को प नेने \nघर मे  घूव स गेल  र ह ै  , मु दा ए कर ऑवर जनल जग्  घ ' त' कतै आर छल ै \n। ई  र्प् पल हमर वपता क प्र मु ख अस्  त्र छल । जखन जख न ओ क्रोध \nमे  आबै छलवखन ,नापड़ आ  मु क् काक प्रहार  न इ  करै छ लवखन  ,बस  \nवनकावल के र्प् पल ह मरा  आ ह मरा  सब भाई -बव ह न केे्.. .. .. .. .. .. . । त ें \nई  बीत ल य ुगक एकटा अस् त्र  छलै  ,जेकरा लेल जगह क  गुंजा इ ा ऐ \nघर मे  नइ  र ह ै । ई  र्प् प ल आब बस स्‍ ह ा वर  के देखै -देखबै ल ेल   100 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nजोग ा के र ाखै क र्ीज  र ह ै  । अफसोस ह मरा  पास एत्  त े  जगह  नइ  \nवक ह म संग्र ह ालय बनाबी ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह  सदे ह:२ ९|| 101 \nदोस आ द ोसक चावल प्रकृवत  बेमे य  \n  \nआ जे काज  वमश्ा जी नइ  केलवखन से झा जी क ' देल व खन । िाह \nर े झाजी  ,एकदम नगाड़ ा बजा देवल य इ  आ वसंह कैम् प  मे  एकदम  \nनैरा श् यक वस् थव त  । वमश्ाजी जे बाव जय ो के नइ  केलवखन  ,से झाजी  \nवबन बाज ने सुत ाव र  देल वख न । एकर ा कहै छै आदमी  क ' मतलब \nआदमी ,मु ंह क मतलब मु ंह  ,ह ा थक मतलब ह ाथ आ जे कै ह  देवल य ौ स े \nक' देवल य ौ । ई  भे लै ने .. .. आ ई ह ो देवख य ौ जे  आदमी लोकल \nनइ , पचास वकलोमीटर दू र  द र भंगा के आ मधुबनीक वकला  पर फवह र ा  \nदेल कै धू जा । आ पूर ा  दर भंग ामंडली पु लवकत  ,पु लवकत  ब्राह्म ण िगि आ \nआि ाव न्ित कल क् टर ी क ' खबरी-वछ नर ी सब । आ र ंग -र ंगक वखस्  सा  वक \nझाजी कैह  देल वखन  'केिल अेाह ीं टा कमा य ब ' वक ' के िल आहींटा \nक' घर-पवर िार' वक 'केिल आ ह ीं के गा नै मे  मून लाग ैत  अवछ  ' आ पता  \nनइ  की झाजी कहलवखन आ की वसंहज ी सुनलवखन । प त ा नइ  दू नू  \nमे  की बात  भ ेलै  ,ओना दू नू  आदमी अपन -अ पन कै म् प  बने बाक प्रया स \nजरूर  केलवखन  ,मु दा बह ुत  स फल त ा नइ  भे लेन । जे सीव र य स आदमी \nसब र ह वथन  , ऊ  पवर णामक स ाफ -साफ अनुमान केलवखन आ बह ुत  दू र  \nनज वर  फेकैत  साफ -साफ दे खल वकखन वक दू नू  मे  सं घषिक कुनो \nसंभािना नइ  आ स्  प ष् ट बू झ ल गेल ै वक वकमहर ो गेनै मतलब अपन  \nपहचान डू बेनए  आ एह न वस्थवत  मे  गुटवनर पे क्षता सदैि काम् य  ह ोइ त  \nछैक आ िाह र े कल क् ट र ीक  बुवधय ा र  इ ं स्  पे क् टर  आ कमि चार ी िगि ओ  \nवकमहर ो नइ  गेल ै  ,ओ वकछुओ  नइ  सुनलक ै  , ओ वकछु नइ  व नणि य  लेल क ै \n। ओ स ुवनत ो आगू  वनकवल गेल ै.. .. .. .. . ..  \n  \n   102 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n                                                          आ बह ुत  \nजल् दी वसंह -झा संवध क अघोव षत पवर णामक वलस् ट  बजार  मे  वबकाइ त  \nभे टल ै  । त ू  ले कल ुआही आ  ह म लइ  छी  जय नग र  ,दू नू  आदमी भवर  \nमून चर । अपन -अपन पे ट  आ अपन -अपन जीभक ' र क्षा कर । त ू  \nबाभन सब के  पोट ह म र ाज पू त  के पोटै त  छी  । बह ुत  जल् दी  खुलबाक \nआिश् यकता नइ  , बह ुत  दोस्  त ी  देखेबाक जरूर ी नइ  ,बह ुत  भें ट करबाक  \nकोन प्रयो जन  । से अपना -अपना खुट्ट ा पर टीकल  र ह  , अपना खुट्ट ा  \nपर सूँ खूब ल थाव ड मार  ,खूब वसंह भांज । एना  के  वसंह भांज वक  \nमावलको (हा वकम)तक डर ाइ  । आ य ैह  भे लै वक ह ाव कम त क डर ाइत  \nर ह लवखन वक य वद एकर  सब क अवधकार क्षेत्र  मे  वकछु पवर ित िन करबै \nत' कय  तओ स ूँ फोन आवब जा य त  ।  \n  \n                                 आ अहां  झाजी सूँ भें ट कवर य ौ  ,त' ओ \nआनी-मूनी स्  टा य ल मे भांज त ा  'वसंह ज ी देखेबो केला ' । \nअहां  कहबै  'नइ' त खन फेर  ह वफय ा इ त  पूछ त ा  'ओमह र  गेल  नइ  \nर वह य इ' । \nअहां  य वद फेर  कैह  देवल य इ  'नइ' तखन ओ आश् िस्  त ह ोइत  कहत ा  'ह ां  \nठीके अवछ  अप् प न काज  स ूँ मतलब रखबाक चाह ी । ' \nमतलब झाजीक साफ छै क  'अहां  सब वसंहज ी सूँ नइ  भें ट \nकवर य ौ  ,एकांत  मे  त ' कखनो नइ  । आ  नइ  भें ट करबै त ' बात वचत  नइ  \nह ैत ,बात वचत  नइ  करबै त खन सेवटंग -गेवटंग नइ  ह ैत  आ ई  सब  \nझाजीक लेल खुिखबरी आ  भें ट करबै त ' झाजी क ' एकटा स्  टा र \nकवम जेत ै ।  भें ट करबै त ' वसंह-झा -पावलवटक् स केर  गो पनीय त ा  \nसंकट म े पड़त ै ,ऐ र ाज नीव त  क ' बौव धक प ेटें ट  खतम भ ' जेत ै । ' जेना \nवसंह जी त ेह ने झाजी जाव त - वज ला फैक् ट र क प्रयो ग करैत  छव थन  ,त ें  विदेह  सदे ह:२ ९|| 103 \nदू नू  गो टे क बासन  आ औजार  अल ग -अल ग । झाजी से ह ो वसंहज ी  \nक' विर ोध  ऐ अंदाज मे  करत ा वक समस् त  ब्राह्म णक लेल वसंहज ीक \nर ह नै खत र नाक आ झा जी अपन वकछु चल ाकी  ,वकछु क्षुरता ,वकछु \nबात ाबा त ी कें एना  प्रस् त ु त  करैत  छव थन जेना ब्रा ह्म ण जाव त  ,दर भंगा \nवज ला , बह ेड़ी  प्रखंड आ करेह  नदीक उधार  आब  जवल् द ए भ ' जेत ै । बस \nअहां  स ब झाज ी वजंदाब ाद कर ैत  र वहय ौ ।  \n  \n                                                              झाजी \nअपना आप के बड़का  विद्वान मानैत छव थन । आ अपन ा सूँ नमहर  \nअपना भाय  कें आ भाय  स ूँ व कछु बेि ी अ पना बाबा  कें । भाय  एकटा \nविश्  िविद्य ाल य  मे  प्रोफे सर  वछ  थ न आ बाबा  स्  ि त ंत्र त ा सेना नी र ह वथन  \n। बात  क य  त ौ सॅं उठलै  ,आवब के वग र त ै भै य ा पर । िेद आ कुर ानक \nलाई न सूँ बात  िुरू भे ल  ह ोय  , मु दा खतम  ह ेत ै भै य ा झा पर । आ ई  \nखतम ह ोय  के पािर  भै य ा झा के वलखल  स मान मे  ह ो य  भाय  नइ  \nह ोय  छो टका झा के ठोर ठो र ई  मे  जरूर  छैक । आ वसंह जी के \nकल ुआही लू टबाक छेन  ,से ओ वबना ित ि झाजीक  बौव धकता क समथिन \nकरैत  छव थन । य वद केओ झाजीक बौव धक त ा पर  वनिा न लगा ओत \nत' वसंह जी ओकर भक् िी  झोंवक देवथन । वसंह जी चाह ैत  छव थन वक \nझाजी बौव धक बनबाक वनिां मे  मध ुबनी छो व ड के  दर भंगा चवल  \nजाए ,मु दा ह ाय  र े वसंह जी झाजी एकदमे  उनैस  नइ  छव थन  ,ह ुनका  \nकवि नइ  बनब ा के  , ह ुनका व िद्वान नइ  बनब ा के  ,ह ुनका अजर -अमर  \nनइ  बनबा के  ,ह ुनका कालजय ी नइ  बनबा के  ,आ य वद कालजय ी क े \nमतलब वकछु ह ोय त  ह ोए त ' ऊ  दू -चावर  वबग ह ा अरव ज  के  ,पटना-\nदर भंगा मे  एक -दू टा घर बना के ह ुेुअ ' चाह ैत  वछ  थ न । काल जय ी मतलब  \nई  नइ  वक अह ां के एक -दू टा वकत ाब छव प गेल  आ दू -चाव र  टा ल ोक  104 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nअहां पर वलख द ेलक । काल जय ी मतलब ई  जे त ीनमहला क ' ऊ परका \nमहल पर संगमर मर सूँ व ल खल  फल ां  झा त ीन -चावर  पीर ह ी त क  \nजगज गा र  हो य त  र ह ै ।  \n  \n                                                    आ ऐ ठाम सब \nअपना-अपना वह साबें कालजय ी भ ' र ह ल अवछ ।  वसंहज ी क ' दू  टा \nप् लॉट पटना मे  ए कटा दर भंगा मे  आ एकटा समस् त ी पु र  मे  । मधुबनी \nमे  जइ  मकान मे  र व ह  र ह ल छवथ से साव र  क 'नाम सूँ । दुवनय ा साव र  \nआ साव र क प् लॉ ट .. .दू नू  के वसंहज ीक मानैत अवछ  ,मु दा वसंहज ी सन  \nई ज् जत दार आदमी .. .. च् च चच..झाज ी एकटा  प् लॉ ट दर भंगा  मे  आ एकटा \nपटना मे  आ जवल् दए वसंहज ी  कें पाछू  क ' देवथन । नेबोला ल पटने म े \nनइ  वदल्  ली य ो मे  एकटा मका न खरीदने अवछ  ,आ ओकरा सन भाग् य  \nआ बह ीन त ' भगिान सब के देवथन । बवह नोय  एक्  सा ई ज विभाग  \nक' बड़का  अवधकार ी र ह वथन  आ जीत ा -जी पचास -साव ठ करोड़  कमा \nगेल वखन । घर -पवर िार,स' र-सं बंधी , सबह क नाम सूँ बे ेेनामी संपवत्त  ,आ \nभगिानक लीला ई  वक ए कवद न दू नू  प्राणी मे  झगड़ा  भे लै आ दू नू  प्राण ी  \nगो ली सूँ आय  म ह य  य ा  क 'लेलव खन । आ सब स 'र  संबंधी  चुप् पी  मावर  \nगेल ै ,केओ नइ  कहलकै वक फल ां जी ह मरा  नामे  ई  खरीदने र ह ला  \n। आ र ंजन  जी जइ  दू महल ा कें अपन बाबू जी क ' नाम सूँ बत ाब ै \nछव थन , त इ  पर र ंजन जी कें ह ोमलोन वमलल छैक । आ ई  स ब \nवखस्  सा गो पनीय  छैक  ,त ाित े त क जाित  त क वक दोसर के पता  नइ  \nचल ैत  छैक  ,आ फेर  दोसर सूँ  त ेसर  आ त ेसर  सूँ चावर म । आ ई  सब \nवखस्  सा ताि त  त क गोपनी य  र ह त ै  ,जाित तक वसं ह  डर े त ै झा से आ  \nझा डर ेत ै नेबोलाल से  । आ य वद एक्  को  टा मटकूर ी फूटलै  ,त खन  \nसब फूटत ै ....  \n   विदेह  सदे ह:२ ९|| 105 \n                                    आब त' नबका-नबका अवधका र ी  \nसब सेह ो आवब र ह ल अव छ वज ला मे  । अइ मे  ए कटा वसंहज ी \nक' पवर वचत  छव थन  , ई ह ो वसंह  , वह नका जू वन य र  वसंहज ी कहल जाए  \n। जेना वसंह जे बा जै मे  भट भवटया  ,त वह न ा जू वन य र  ए कदम चुप् पा  \n। पवह ले सब के बू झेल ै जे जू वनय र  वमत भाषी  , संकोची छैक  ,बाद मे  \nपता  चल लै  वक जू वनय र  मु ंह  मे  पान ,त माकू आ सुपार ी  ठूसने  र ह ै \nछैक ,मु ह  मे  ,गा ल मे  , ठोर  मे   । बेि ीकाल ई िार े से  काज  चल ेला  ,बेि ी \nजरूर ी ह ोए िा नम ह र  एमाउं ट ह ोए ।  बेि ी काल मु ंह  खोलै  छव थन  \n- त ीस ,चालीस य ा थटी  , फोटी कहबा क ' लेल । आ कखनो कखनो \nखोलै  छव थन नमहर का मु ंह  -पचास , प चा स  । जवल् दए वज ला बू वझ  \nगेल ै वक जू वनय र  वकछु माय ने मे  सीव नय र ो क ' कक् का । जू वन य र  र ह ै \nवसंहज ी क ' पवर वचत ,त ें भै य ा. . .भैय ा. .. .कव ह त े र ह ै ह र दम आ टे क् नी क म े \nसेह ो भै य ा के नकल करैत  ,मु दा ऐ अधपक् कू  नकल पर  ह ूँसबा के \nनइ  ि ांव त  स ूँ बूझबाक जरूर ी  छैक ।  \n  \n  \n                                                                 जू वन य र  \nक' साथे एकटा आर चुप् पा  आयल छैक  ,एकर  चुप् पी  कने क अभ ौव त क \nकनेक भौवत क छैक । लेबा के , खूब लेबा के  ,अहग र  लेबाके  ,बेर-बेर  \nलेबाके ई च् छा  एकर ा मोन मे  जाग ै छैक  ,मु दा ह ाय  र े ध् ि व न त ंत्र  ,ह ाय \nर े बाज ै िला  वसस् टम सब । मोन मे  र ह ै छैक वकछुआर  ,वनकल ै छैक \nवकछु आर । मोन  मे आबै  छैक जल्  दी  ल ाऊ आ म ुंह  स े व नकलै छैक  \nर ाखू  ने बादे मे  द ेब । आ कखनो काल त ' ई ह ो न इ  व नकलै छैक  \n। एकर  ऊ लझन सबसूँ क् ला वसक । पइसा के सबसे  बेि ी  जरूर ी  ,मु दा  \nभ्रष् टाचार विर ोध ी आंदोलन वद स उन् मु खता । अपनो ह ाल-चाल उज र ल - 106 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nउपटल ,मु दा दोिर कें फैदा  पहुंचे बाक नीय त  , गर ीब कें कष् ट  नइ  \nदेबाक आदि ि । िौआ दू नू  चीज  कोना  साथ -साथ ल ' के चल बह ीं  \n। धनी-मनी सब देत ौ न इ  व कछु आ गर ीब ह ा के संग  मे  छइ  नइ  \nवकछु ,त' बाज  ने को ना काज  चल त ै । जे देवनह ार छैक ऊ  नेता -मंत्री  \nसब सूँ  फोन करा के  काज  क र ा लेत ौ आ जे  नइ  देवन ह ार  छैक स े \nभु क् खल वज न् न  जूँका  आवफस क बाउंडर ी मे  ह ूँवफय ा र ह ल छैक । ऊ  \nबस ह ाथ -पै र  जोड़ त ौ ,ऊ  ब स आि ीिा द देतौ  ,आ ऊ  आि ीिा दो नइ  \nदेतौ । आि ीिा द देबाक प्रव िय ा मे  एकटा ह ू नर  छैक  आ ई  एय  त े  \nगर ीब ,एय  त े व ह य ाक ह ार ल छै क जे आि ीिा दो देबाक ह ू ब एकर ा  देह म े \nनइ  छैक । आब बाज ने की  करबी ह ीं ।   \nनय ा वकछु नइ  ह ोय  िला  ,य ा त ' बनह ी वसंहज ी  ,झाजी ,वमश्ा जी य ा  \nफेर  नेबोलाल । सफल त ाक य ैह  स ब वकछु मॉ डल छैक ।  \nसबह क अपन -अपन झू ठ -सांच  र ह ै  , सबह क नोकरी आ सबह क पवर िार \n। वसंह जी कहवथन जे ह मर  विय ाह  त ' बालपने मे  भ ' गेल  र ह ै । माए  \nनइ रह वथन आ सब वज म् मे िार ी ह मरे पर । वमश्ा जी कहव थन जे ह मर \nकवनय ां बू झू  जे करीना कपू र  । करी ना कपू र क चय न  ह ु नकर  , ह म् मर \nनइ  आ य ैह  ह ीर ो इ नक नाम वकए ओ लैत  छव थन एक्  क र  सह ी -सह ी \nजबाब िैह देता । झा ज ी कहवथन जे ह म् म र  कवन य ांक वप त ा बैंक मे  \nउच् चावध कार ी छलवखन ने  ,आ ह म् म र  कवनय ां  कतेको बेर ह िा ई  जह ा जक \nय ात्र ा केने छव थ । दोसर स बह क पय नी क व् य िह ा र  पर प्रश् न करैत  \nअप् प् न कवनय ांक व् य िह ार क उपय ुक् तत ा आ प्रौढ त ा पर दस से पनरह  \nवमनट .. .. .एह न सन वक अहां  वक देखाय ब ह मर कवनयां दसे -बार ह  \nसाल सूँ सब वकछु देखने छव थ । आ जखन ओ अपन  कवनय ांक  \nय ोग्  य त ा एल0एल0बी0 ,बी0एड0 कहवथन त ' ह ुनकर  गर दव नक नस स ब  \nह वर य र -ह व र य र  ह ो इ त  पूर ा  बलक साथ ह ुनकर  समथिन मे  मो ट भ ' जाइत   विदेह  सदे ह:२ ९|| 107 \nर ह ै । नेबोलालजी क ' समस् य ा  वकछु आर छलै  ओ अपन कवनय ांक  \nिवणक्  पावर िाव र क पृ ष् ठभूवम सूँ  बेस ी परेि ान र ह वथन आ अप् प न ससुर क  \nलेल विि ेष पंचाक्षर ी गा वर क प्रयो ग करैत  र ह वथन .. .. माद र .. . केिल अपना  \nबेट ी के दोकान  पर बैस ेनए  आ गल्  ला  सम् ह ा र नए वसखे लकै । त ैय ो \nअप् पन कवनय ांक गो र -नार  चेह र ा आ िय स्  क -व् य ि ह ार  सूँ बेस  प्रस न् न \nर ह वथन ।  \nसब अपना-अपना त र ह ें डपोर िंखी िृवत्तक पवर चय देवथन आ ऐ मे \nसबसूँ आगू वसंहज ी र ह वथन । पता नइ अपन परह ाई-वलखाई क' समै मे \nकी सब केलवखन ,मु दा हरदम बत ेत ा वक चा वर बेर आई0ए0एस0 मे \nइ ंटरि्यू देवल य ै  ,सात-आठ बेर बी0पी0एस0 सी0 मे ,पता नइ वकएक \nसेलेक ्िन नइ भेल ।आ जाित अहां ऐ त थ्य पर विचार करबै ,त ाित \nदू-चावर टा आई0ए0एस0 सबहक नाम वग ना देता ,ओइ मे एगो-दू गो \nत' वह नकर नोटे सूँ पास भे ल रहै ,आ एगो-दू गो क' फोन एखनो आबै \nछैक ।आ य वद अहां एखनो ऐ भौकालीक प्रभ ाि मे नइ एवलय ै तखन \nत ुर त ्ते एगो-दू गो विध ाय क के फोन लगबैत ह ोलीक िुभकाम ना वडस् पै च \nकर' लाग त । वमश्ा जी संस्कृत क दू-चावर टा कवठन ि्लोक फेकैत ऐ \nत थ्य पर बल देता वक आब विि्िविद्य ालय खरीद-फर ोख्तक अड्डा \nबवन गेल अवछ आ कतेको बे र बस पइसाक अभ ाि मे ह ुनकर वनय ुवक् त \nविि्िविद्य ालय मे नइ भे ल ै ।आ झा जी जखन आवफस मे कहै छव थन \nजे हौ ह मरो दू र क नइ बू झह' , बस नदी पार करहक आ .....।ई \nगिो वक् त नि्य न् य ाय क  नइ वथकै ,मु दा आवफसक िात ािरण मे खास \nप्रभ ाि उत ्पन्न करैत घूसक र ाव ि मे अप ेवक्षत िृवध करैत छैक ,य वद \nिृवध नवह य ो ह ोइ त छैक त' अवगला ि्य िह ा र क लेल ई खास भय \nउत ्पन् न् करैत छैक वक झावज य ो लोकले छव थन । \n  108 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \n \n                                    आ वसंह जीक लेबाक टे कनीक अलग । पवह ले \nखूब ह ल्ला करत ा ,हम त’ लइ त े नइ छी ,हम त’ लइ त े नइ छी ,फेर \nओवह य ो सूँ बेि ी जोर सूँ व चवचय ेत ा वक पागल छह ीं की ,वबन देने \nकाज ह ेत ौ । वसंह जी कहत ा ‘हम त’ दस-बीस ह जार सूँ कम नइ लै \nवछ य ै आ जूँखन लेबाक टाई म ह ोइ त छैक त’ अठवन्न य ो उठा लैत \nछव थन । दोस सबक बीच मे कहत ा वक गर ीब सूँ नइ व कछु लेबाक \nचाह ी आ गर ीब य वद बीस ह जार ल’ के आय ल छैक आ वहनका पचीस \nचाह ी ,त’ ओकरा पचीस दइए के छैक ।आ वसंह जीक र ेंज जोर गर \n,ओ सब वकछु ल ’ लेत ा रूप य ा -पइसा , गह ना ,दह ी-दू ध ,अनाज , साड़ ी \n,आवद । मु दा र ेंजक प्रवतय ोव ग त ा मे वमश्ा जी सेह ो केकरो सूँ कम नइ \n। वह नक र वग फ्ट मे अन् न-तत्िक वििे ष मवह मा । वमश्ा जी ओइ ठाम \nमकई ,मड़ुआ ,टमाटर , सीम ,सामा-कौनी सब चल ै छैक ।आ य वद \nरूपया  देबाक अवछ त’ बाहर मे गणेि-लक्ष्मीक मूव त ि र ाखल छैक \n,ओकरा पर अवपि त क ’ वदय ौ ।ऐ िृवत्त आ घटना कें खास आध्य ाव य मक \nस्िरूप दैत वमश्ाजी देनए-लेनए कें भगिाने पर छो ड़ैत छव थन ।आ \nमावन वलयौ जे केओ आवब गेलै सांझ मे आ ओकरा साई न करेबाक \nछैक त’ वमश्ा जी पे न बंद क’ लेवथन ,जाित तक आटा नइ वपसेत इ \nओ पे न कोना खोवल सकैत छव थन । त ें आब ओइ ि्य वक् त क’ र ाष्ट्र ीय \nकतिि्य भ’ गेल छैक वक ओ वमश्ा जी ओत ’ दस-बीस वकलो आटाक \nपै क आवन दए ,नइ त’ वमश्ा जी पूर ा बजार बौएवथन आ ओकरा दस \nर ाव त बजेवथन ।आ य वद ओ आदमी पु र ान छैक ,वमश्ा जी कें जानै \nछैक आ वमश्ाजी क ’ िब्दजाल पर धेय ान नइ दैत छैक त’ ओ वबना \nसमै नष् ट केने आटा आनै ले चैल जेत ै ।आ वमश्ा जी ओत ’ के सब \nआवब रहल छैक ,वमश्ा जी ओइ ठाम कोन-कोन चीज आवब रहल  विदेह  सदे ह:२ ९|| 109 \nछैक ,सबहक वलस ्ट वसंहज ी बना रहल छव थन ।मतलब घर भरा \nरहल छैक वमश्ा जी के आ वलस ्ट भरा रहल छैक वसंह जी क’ ।आ \nजखन वमश्ा जी मीवटंग मे कहैत छव थन जे ई मही न ा त’ एकदम \nखावलए रहल , वसंह जी आदमी आ वलफाफाक पूर ा ह ू वलय ा दैत वमश्ा \nजी कें वचत ्त क’ दैत छव थन । वसंह जी के ईहो पता छैन वक वमश्ाजी \nके वचनुआर मे र ाखल घी बकेन गा य क छैक । वमश्ा जी वसंह जी \nकें ऐ जानकार ी कें वििु ध षड्य ंत्र कोवट मे र ाखैत छव थन आ ह ूँवस \nके उड़ ेबाक असफल प्रया स करैत छव थन । \n \n                                    र ंजन जी क’ र ेंज सेह ो छोट नइ ,मु दा मृ दु \n,ह ोय ब ाक नात े आ लोकल नय ह ोय बाक नात े कनेक घाटा मे र ह ैत \nछव थन , मु दा वह नकर चोट िैह जानैत छैक ,जे खेने ह ोय ।गजब \nर ंजन सर ,गजब ,एकदम बौव धक मावर .....,बम- फटक्काक अिाज \nनइ ,बस ह ृदय दर कबाक ध्िवन ।आ सबसूँ त ुच्छ , क्षुर आ ठोर मे \nसूँ वछ नै िला आंवख केकरो देने ह ोव थन भगिान त’ नेबोलाल के ।आ \nल ’ त’ लेत सब वकछु ,मु दा देवनह ार के िैह पंचाक्षर ी गावर ,मतलब \nवदय ौ तखन आि ीिा द रूप मे आ नइ वदय ौ तखन गा वर क भंवगमा मे \n,मु दा भे टत िैह । जू वनय र क गा ड़ी जखन केकरो दलान पर लाव ग \nजाइ छैक त’ ओकर त ीन पीर ह ी त ीन वदनक मूत ान एडिां से मे मूव त \nदैक छैक । से की कहौं वखस्सा...... आ सब गो टे अपने घर-पवर िार \nत’ छैक ,तें  कहबा मे सेह ो कोनो दोख नइ । त ें कवह य ो दैत छी \nत’ खराब नइ मानब ,वकएक त’ अहां सूँ की बॉ ंचल अवछ ..... \n \n  110 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nलघु  कथा (व्य ंग् य ) - द ोस यौ  दोस   \n \nऑवफस मे  ह मर सबसूँ वप्रय  (हुनकर वप्रय  हम न इ )वमत्र र ं जन जी  क े \nलेल धू स एकटा टे विकल मु द्दा छलै  ।  आ घूस पर  बवतआ इ त  ह ुनका  \nह म देवख अवभ भूत  भ ' जाइ त  र वह य ै । इ वतह ास सूँ ल ' के , अ थििास्  त्र सूँ \nल' के ,समाजिास्  त्र सूँ ल ' के आ भारत ी य  आय ो जन त क क समस् त  \nजानकार ी के पता  नइ  कोन -कोन सू य्य ा -डोर ा ल् ेा’ के ओ सी द ैत  \nछव थन , से पूछ ू  नइ  । आ वमव थल ा के कवथत  रूप सूँ सबसूँ विद्वान  \nजगह  आ सबसूँ नमहर  मा थ िला जगह  सूँ ह ोय बाक  नात े ओ \nबत ह ुय  थनो  कम नइ  क र ैत  छव थन । घूस क वनिान ओ  ऋग्  िे द आ  \nइ वलयड मे  ढू र ह ैत  उय  त र  आधुवनक सा वह य  य  त क  आवब जेत ा \n। चाणक्य  , अदम गोंडिी आ गुन् ना र  वमड्रल  के  उधृत  करैत -करैत  ओ \nएत े भािुक भ ' जेत ा वक  अहां  अपना -आपके घूस नइ  लेबा क विव भन्  न  \nप्रसंग मे दोषी मान ' लाग बै ।  \n   \nनह ू-नह ू  बाज ै िला र ंजन जी खुर पी  , कोदाव र ,ह ांसू सब र ाखै छव थन  \n। मात्र  र ाखबे नइ  करैत  छव थ न  ,कत्त' कोन चीज  चल ाबी  , सेह ो बखूबी \nजानैत  छव थन  । केकरा  लग जाव त क  संदभि  ,केकरा लग \nक्षेत्र क ,कत्त' वमवथला िला संदभि  र ाखी  ,कय  य  ेा’ सेक् य ुलर  बनी आ \nकत्त' र ाष् ट्रिादी ,एकर  सिोय  त म प्रयो ग देखबाक लेल अह ां के दस -\nपनरह  वदन र ंजन जीक सा थ र ह बाक चाह ी । आ कखन की बाज ी \nआ कोन मौसम  मे  केकरा संग र ह ी  , ई  अहां  ह ुनके सूँ  सीव ख सक ै \nछी  । ई नकम टै क् स  भरबाक  समै  वमश्ाक संग  ,भोरे घू मबाक ले ल \nझाजी ,माछ वकनबा क लेल य ादि जी  ,गाम जेबाक लेल कणिजी साथ  \nआ कु नो वत कड़म होए त ' वसंह ज ीक संग ।  \n   विदेह  सदे ह:२ ९|| 111 \nर ंजन जीक संग मे  एक सूँ एक  म िीन । अहां  के खनो भािुक  \nभ' जाएब ,कखनो िोध  सूँ ला ल -पीय र  आ केखनो र ंजन जी क लाव लय  य  \nसूँ अवभभूत  । मु दा र ंजन जी ओहने छव थन  ,बस काज  भे लाक बाद \nओ अपन मौवलक अिस् था  मे  विदा  भ ' जेत ा ।  आ र ंज न जी कें पता  \nछैन वक अहां  सूँ कोन च ीज  कोना  उगलबएल जा ए । ओ  नब् ज  छूत ा  \nआ अहां  अपन बोखार  आ दस्  त क पु र ाण एक्  के  सांस मे  बह ार  क ' देबै  \n...... \n2 रंजन जी क' सबसूँ नज दी की वमत्र वसंह जी छव थन । दू-चावर बेरक \nिीत य ुध छो व ड वदय ौ  ,दू-चावर प्रकर णक प्रवतय ोव ग त ा कें वबसवर \nजाइ य ौ  ,त ीन-चावर टा ह ारजीतक संदभि पर वध य ान नइ वदय ौ  ,तखन ई \nबात पूर ा वज लाके पता छैक वक र ंजन जी क' सबसूँ वप्रय के आ \nवसंह जी क' सबसूँ वप्रय के ।ई बात केकरो पता नइ छैक वक बेि ी \nजरूर त केकरा छैक दोसर के ,ईहो पता नइ वक के के करा सूँ बेि ी \nफैदा उठबैत छव थन । ई ह ो पता नइ वक ऐ दोस् ती के बनेने र ह बाक \nलेल के बेि ी प्रया सर त छैक ,आ के एक सीमाक' बाद ऐ चीज कें \nइ ग्नोर करैत छैक । वमला-जुला कें एकर ा सामाव जक \nसह जीव ित ा(सोिल वसम्बाय ोव सस) कहल जाए ,जीि विज्ञ ानक छात्र \nह ोय बा कें कार ण ह मरा वदमाग मे लाई केन आवब रहल छैक ,पूणित: \nिैिाल आ किक केर घालमे ल । केओ देह देने छैक त' केओ अपन \nह वर य र ी । त व ह ना ऐ ठाम सेह ो एकटाक वदमाग छैक आ दोसरक लंठई \nआ ऐ कंवबनेि नक पवर णाम पूर ा वज ला भोगैत छैक । \n \nवसंहज ीक लंठई छोट वदमाग मे नइ घूव स सकैत अवछ , वकएक त' वसंह \nजी ओकील सूँ ,वकसान सूँ आ पवर िादक सूँ ऐ वह साब सूँ वमलैत  112 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nछव थन जे केकरो पता नइ चलत वक ऐ लंठक वदमाग मे की चवल \nरहल छैक ।परहल- वलखल संग परहल जूँका आ मोटपस म लोक संग \nमोटपसम बात । िाह रे वसंह जी । बा त वलय' त' विद्य ापवत सूँ ल' के \nज्ञा नेंरपवत तकक  कवित ाक मानवचत्र सामने र ाव ख देता । इ व त ह ासक \nबात करब त' ई सिी ,उधर ण ,पृ ष्ठ संख्या आ स्टैं जाक बामा कात \nकी दवह ना कात सब बात कवह देता । सौ -दू सौ टका क कुनो बात \nह ोइ तखन अपन पस ि खोवल कें अहां के द' देता । केकरो ओइ ठाम \nश्ाध ह ोए ,बेट ीक वबय ाह ह ोए त' आदमी अप् पन गा ड़ी क' के पहुंच \nजाए ,मु दा जेखन नमहर डीवलंगक कुनो बात ह ोए तखन अपन \nवपत ाज ीक पै र िी सेह ो नइ सुनत ।एत बे नइ वनय म-कानू नक अपन \nि्य ाख् या करैत ओ चाह त ा वक फाई लक विय ा-कमि भ' जाए । \nआ एहन वििा दास्पद काज सब करबाक लेल बड़का करेजा केिल \nवसंहे जी मे भे टत ।आ वसंहज ी क' करेजा मे कतेको आदमीक धमनी \nआ विरा जुड़ल छैक । डी0 एम0 आवफसक चपर ासी ,बाबू ,अवधिक्ता \nसंघक अध्य क्ष् ेा -मंत्री, अखबार क संिाददा त ा-उपस ंपादक आव द,आवद ।ऐ \nसब गो टे कें पता छैन वक वसंह जी की करैत छव थन , मु दा की कहबै \nकवह य ो ने कवह य ो ई सब वसंह जी सूँ उपकृ त भेल छव थन ।आ \nविभागीय अवधकार ीक बात े छो ड़ू ,सबक वफज मे वसंहज ीक \nर सगुल ्ला ,एत बे नइ वफ्रज तक वसंह जी क' खरीदल । केकरो रेलिे \nक' वटकस ,केकरो इ सकुलक फी ,केकरो डाक्टरी क पचा .....सब \nवसंहज ी क' जेबी मे । एत बे नइ ऊ परका नेता-अवधकार ी तक पै र िी \nकरबाक हो ,ट्र ांसफर करेबा आ र ोकेबाक हो ,सबक वह सा ब वसंह जीक \nसंग । \nविभागीय अवधकार ीक पवह ल चाय आ अंवत म चाय वसंहज ी क' संग  विदेह  सदे ह:२ ९|| 113 \n। बाकी टाइ म मे वसंह जी की करवथन , एकर ा सूँ केकरो लेबा-देबाक \nनइ । अहां वसंह जी कें अ पना कुर सी पर नइ देवख सकैत वछ य ै \n। मोटा-मोटी जाव त िाद सूँ दू र ,मु दा एह नो नइ वक जाव त िा दक उपय ोग \nनइ करी । अप्पन जाव त क अफसर वमवल जाइ त' दू ह ाथ जाव त-जाव त \nसेह ो खेल ली ।आ अप्पन कुर सी के बचेबाक हो ,केकरो सूँ वकछु \nवछनबा क ह ोए त' ' जाव त-जाव त' वकएक ने खेली । आ वसंह जीक \nवबय ाह सेह ो एवह ए वज ला मे भेल छलै ,से वकसान आ ओ कील कें ई \nबात बत ाबै मे वसंह जी कंजू सी नइ करवथन आ ओकील साह ेब सब \nआ वकसान भाय सब ऐ सं केत के बू झैत वसंह जी कें वनर ाि नइ \nकरैत छव थन । अहां वसंह जी कें जाव त िादी कैह सकैत वछ य ेन  ,मु दा \nह ुनकर द्वार पर आंहू केर स्िाग त अवछ । अहां क' लेल जाव त जाव त \nह ैत,ह ुनका लेल जजाव त छैक ,जेकरा मे जत ्ते खाद-पावन देबै ,ओत्ते \nबम्फार फसल ह ैत । मात्र खादे-पावन नइ , सह ी समै पर कमौनी सेह ो \nजरूर ी । कमौनीक सबसूँ नीक समै भोर आ सांझ । व कछु बाव जय ौ \nआ वकछु बजबा क मौका व दय ौ  ,केखनो चाय-वमठाय क संग केखनो \nखावलय ो ह ाथ......... वसंह जी वज ंदाबा द ,र ाज पूत जाव त वज ंदाबा द \n,मधुबनी वज ला वज ंदाबा द आ आनो जाव त सब मु र दाबा द नइ , बवल् क \nदम ह ोए त’ करा ले अप्पन वज ंदाबा द आ दम नइ हो त’ दम धर। \n3  आ वसंह जी क ' दवह ना  ह ा थ नेबो लाल । दव ह ना न इ  बामा  ,वकएक  \nत' वसंहज ीक सब घवटया क ा ज नेबोलालक सलाह  सूँ । दू नू  गो टे  एके \nपद पर आ नेबोलालक ऐ स्  था न पर ब ह ाली मे  वसंह जीक वििे ष \nय ोग दान । कणिजी क ' बेज्जत क' के नेबोला ल कें आनब ा मे  वसंहज ी  \nक' पल ाव नंग सफल  र ह लै । ओना कणिजी के र ह लो  सूँ वसंहज ी  \nक' आस न पर वििे ष फक ि न इ  र ह ै  , मु दा क णि जी क ें बाज बाक बेम ार ी  114 || व ि द े ह  स द े ह: २ ९ \nरहै , कखनो -कखनो डवर त ो -डवर त ो मु ंह  सूँ वकछु व नकव लए जाए आ \nत वह ए समै  मे  वज ला मे  आगम न भे ल र ह ै श्ी श्ी  108 नेबोलाल जी क ें \nआ बह ुत  कम् मे  वदन मे  नबका विभाग आ स्  था नक  जानकार ी  \n.. .. .ज ानकार ी  नइ  र ेवकंग क र बा मे  सफल  र ह ला श्ी  नेबोलाल जी  \n। नेबोलाल जी क ' जाव त  क ' विषय  मे  वििष वज ज्ञा सा नइ  करू  \n। नेबोलाल जी जाव त क  मध् य  मे  छव थन  ,ने बेस ी ऊ पर ने  बेस ी नीचे \n। एकदम मध् य विन् दु कहनै उवचत नइ  ,मु दा जाव त व् य व् स्  था क ' एकदम \nसंिेदनिील स्  थान पर जरूर  छव थन । त ें एकदम ऊ परक  आ एकदम \nवनचल का क ' लेल अ िुत  पं चाक्षर ी गा वर  क ' बेि ी काल  प्रयो ग करैत  \nछव थन । एह न र ाष् ट्र ी य  गा व र  जे कश् मी र  सूँ  ल ' के त वमलनाडु त क  \nएवह ना ह नह न ाइत  छैक आ जेकर अथि बू झबा मे  कतौ भाषाक कोनो  \nझंझट नइ  । त ें नेबोलाल जी ऐ गा वर  क ' संग बेस ी आय  मी य  छव थन  \n। नेबोलाल जी जानै छ वथन वक ई  ग ाव र  जे 0एन0 यू0 आ \nआई0आई0 टी0 कानपुर  सूँ ल ' के वबसफी आ बीह ट त क ओवह ना  \nउपल ब् ध छैक । की बाम की दवक्षण  ,की साह ेब आ की अदि ली । एकर  \nअथिक गवर मा स ूँ स ब पर ाव ज त  । मु दा ई  के करो  नइ  पत ा  चल लै वक \nनेबाेेल ालजी ऐ गार ी क ' कोन परािम स ूँ ल ुब ुधल छव थन ।  \n  \n                                              आ नेबोलालजी \nक' वनय ुवक् त  मे  ह ुनक र  एकटा  सद्य :ज ा त  झू ठक वििे ष य ो गदा न र ह लै \nवक ह मरा  बच् चा  नइ  .. .. .. बच् चा  ह ेबाक ले ल विि ेष  ओपर े िनक जरूर ी \n.. .. .. ऐ ऑपरेि नक लेल  सात -आठ लाखक जरूर ी. .. .. .. कवन य ाक  \nबेडरेस् ट जरूर ी .. .. . .कवन य ाक ह ा स्  पी टल  मे  बेडरेस् ट  \nजरूर ी. . .. .. । ित ाव धक बेर कहल ऐ िाक्  य  मे  मात्र  य ैह  टा सय  य  छल  \nवक ह ुनका एको टा बच् चा  नइ  र ह ेन आ एकर  अव त वर क् त  सब बात  विदेह  सदे ह:२ ९|| 115 \nझू ठ । वकएक त ' बह ालीक बाद नेबोलाल दू  टा पु त्र र य  न  कें जन् म  \nदेल वखन आ  दोसर त ' एकदम मधुबवनए म े भ ' गेल ै  । पवह लक ले ल  \nपटना प्रिास क एकटा वसचुएिन विएट कैल गेल  छलै  ,मु दा दोसर बेर \nएकर जरूर ी न इ  बू झल गेल ै  , वकएक त ' आब नेबोलालजी स्  था वप त  \nभ' गेल  र ह वथन । मु दा िौआ  ह म ने वबसवर  जेबौ  ,वसंह जी थोड़ बे \nवबसरथुन ,ह ुनका सब वकछु य ाव द छैन  ,अपन गभि मे  एनै सेह ो आ  \nएवह य ो सूँ पवह ले क े बात  सभ..... .. ऊ  वग न -व गन के  ,गावब-गा वब के \nत ोर ा य ाव द करेथु न ।  \n           नेबोलालजी साल दू  साल त क वसंह जी क ' प्रवत कृत ज्ञ \nर ह लवखन ,एकर  बाद ह ुनकर  वध य ा न न् य ा य  वदस गेल  ।  वसंह जी  \nवकएक एत े कमेत ा आ ह म वकएक कम कमाएब । ह ुनका वकएक एत े \nमान-सम् मान आ ह म की केकरो सूँ कम आवद आवद । ऐ त कि म े \nसबसूँ बे िी ऐ त थ्  य  पर बल र ह ै वक ह म वकएक कम कमाए छी  । आ \nऐ गव णत क  क्षवत पूव त ि लेल नेबोलाल जी ओकील  सबक दारूपाटी म े \nबैस' लाग ला । स्  टा फ सबक सेवटंग िुरूा भ ' गेल  । वकछु वसंहव िर ोध ी  \nस्  टाफ सबकें जाव त क कैप् सू ल खुआय ल गेल ै । पूर ा सप् प त  आ पूरा  \nठोस आश् िािनक संग । कमीिन आ वह साबक स्  प ष् ट उद्घो षण ाक संग  \n।  आ वकछु वदनक लेल  सह ी मे  नम ् बर  एक इ ंस्  पे क् टर भ' गेल  \nनेबोलालजी । मु दा जा वत क काउंटर वर एक्  ि न िुरू भ ' गेल ै  नेबोलालजी  \n। ऐ र ा जपूत  ब ह ुेुेुेुल क्षेत्र  मे  र ाज पूत विर ो धी  अव","size_mb":48.13,"has_text":true},"Sadeha 30.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 30.pdf","name":"Sadeha 30.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह ३ ० \nस्कू ल कॉले जक विद्यार्थी लेल \nगद्य आ पद्य  रचन ा \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nवि द े ह-सद े ह  श  ृंख ला- मै वर्थ लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा समानान्तर सृं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े पु नरु त्  पावदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स िाव ि का र स ु रव ि त। व िद े ह म े  प्र का व श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिाव ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सृंग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ व न् ह ।   भ ा ल सव र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू व सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ व द  व ल ृंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( व कछ ु  व द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   व ल ृंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सव र क गा छ - प्र र्थ म  म ै व र्थ ल ी  ब् ल ॉग / म ै व र्थल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ न्टरने ट पर   म ै व र्थ ल ी क प्र ा ची नत म  उ पव स् र्थ त क रूपमे  व ि द्य म ा न अ व छ ।  ई  म ै व र्थ ल ी क पव ह ल  इ ृंटर ने ट पव िक ा  व र्थ क  \nज कर  नाम बा द म े  १ ज न िरी  २००८ सँ  \" व ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ृंटर ने टपर  म ै व र्थ ल ी क प्र र्थ म  उ पव स् र्थ व त क या िा  व ि द े ह-  \nप्र र्थ म  म ै व र्थ ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ि व र  पह ु ँचल  अ व छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का व श त  ह ो इ त  \nअ व छ ।  आ ब “ भ ा ल सव र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'व िद े ह ' ई-पव िक ा क प्र िक् त ा क सृंग म ै व र्थ ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ व छ ।  व ि द े ह  ई -पव ि का ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स िाव ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अव छ ततऽ  स ृंपाद का ि ीन। \nसृंपा द का ि ी न ।  व िद े ह- प्र र्थ म  म ै व र्थ ल ी  पा व ि क ई-पव िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न् र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ व ल क आ  अ प्र का व श त  र च ना  ( ज कर  म ौ व ल क त ा क सृं पू र् व  उ र्त्त र द ा व यत्ि  ल े खक  गर्क  म ध् य \nछ व न्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ व र्थ ।  ए त ऽ प्र का व श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सृंग्रह कर्त्त ा  ल ो कव नक  ल गम े  र ह त व न् ह ।  \nसम्पा द क 'व ि द े ह ' प्रर्थ म  म ै व र्थ ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ऐ ई -पव िक ा म े  ई -प्र का व श त / प्र र्थ म  प्र का व श त  र चनाक  व प्र ृंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  म ू ल  आ  अ नूव द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  व प्र ृंट-प्र का श न क अ व ि का र र खै त  \nछ व र्थ ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पव िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  इ च् छ ु क व िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ व र्थ , से  आ ग्र ह ।  र चनाक  सृंग र चनाक ा र  अ पन सृंव ि प् त  पव र चय आ  अ पन स् कै न कएल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ृं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ व ल क अ व छ , आ  पव ह ल  प्र का श नक ह े त ु  व िद े ह  \n( पा व ि क)  ई  पव िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ व छ ।  म े ल  प्र ा प् त  ह ो यबाक बा द  यर्थ ा सृंभ ि श ी घ्र  (  सा त  व द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ ृंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एव ह  ई  पव िक ा केँ  म ा स क ०१ आ १५ व त व र्थ केँ  ई  प्र का व श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ व छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ६ ,५० ० /-  स ंस्  कर ण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 30: A Collection of Maithili Prose and Verse for School & \nCollege Students e-published in  Videha e -journal issues 1-350 at \nwww.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (प . १-२ ० ९०) \nनेपालक मै वर्थली भाष ा िैज्ञ ाव नक लोक वन द्वा र ा बनाओल  मानक  \nउच्चा र र् आ ल ेखन श ैली- (प . २-८ ) \nमै वर्थली अकादमी , पटना द्वार ा व निा वरत  मै वर्थली लेखन -श ै ली- (प .९-\n१ २ ) \nउच्चा र र् वनदेश- (प . १ ३-१ ६ ) \nह वर मो ह न झा स मग्र स मपवर् - (प .१ ७-१८ ) \nग जेन्र ठाकुर- नवचके त ा  ज ी क नाटक नो एण् र ी:  मा प्रव िश, मै वर्थली  \nर ाम चवर त  मानस -मै वर्थली सम ालोचनाक विफलत ा, मै वर्थली उपन्य ासपर  \nअृंग्रेजी साव ह त् य क प्रभ ाि, चावर टा उ र्त्त र  आिुवनक नाट क: सैमु अल  \nबैकेटक फ्रेंच नाटक “िेवटृं ग फॉ र  ग ोडो”, ह ैर ोल् ड वपृं टरक अृंग्रेजी \nनाटक “द बर्थवडे पाटी ”, बादल सर कार क बांग् ला ना टक “एिम ् \nइ न्रजीत” आ उदय  नार ा य र् वसृंह ‘नवचके त ा ’क म ैवर्थली नाटक “नो \nएण्र ी:  मा प्रविश”, इ न्फॉ र मे शन सोसाइ टी, सािवभौम मानिावि कार  \nघोषर् ा आ भारत ी य  सृंविि ा न,  अन्ह ार क विर ोि मे  हार्थी च लए बजार -\nअरव िन्द ठाकुर  आ देिश ृंकर निीन, नवचके त ाक मध्य मपुरुष एकिचन,   \n \nमै वर्थली ले ल एकटा अनुिाद  वसद्धान्त, भारोपीय  भाषा प वर िार  मध्य  \nमै वर्थलीक स् र्थान, डॉ . बाबा सा ह ेब आम्बेडकर (१ ८९ १-१ ९५६ ), छुतह र /  \nछुतह र  घै ल/ छुतह ा घै ल  वमवर्थला आ सृंस् क त- कामेश्वर  वसृंह सृंस् क त  \nविश्वव िद्य ालयक प्रासांव गक त ा,  साव ह वत्य क र चन ा,  बनै त-वबग ड़ैत-\nसुभाषचन्र  य ादिक कर्था  सृंग्रह क स मीिा, केदार न ार्थ चौिर ीक \nउपन्य ास “चमे ली र ानी ” आ  माह ुर , फील्ड-िकवपर आिाव र त  वखस् सा  \nसीत-बसृंत, िर्वमाला वशिा:  अृंवकता, वकय ो बू वझ नै सकल  ह मरा -\n(गजलकार  श्री ओम प्रकाश झा) , र ाव मिल ास साह ुजीक दिू  बेचनी  \nलघु कर्था सृंग्रह, र ाज देि मण्डलक अम् बर ा, मै वर्थलीक वभखा र ी ठाकुर क \nनामस ँ प्रवस द्ध मै वर्थलीक प वह ल जनकवि र ामदेि प्रस ाद मण् ड ल \n‘झारूदार ’क गी त  आ झारू - “ह मरा  वब नु जगत  सुन्न ा छै ”, मु न्न ाज ीक \n“माँ झ आृंगनमे  कवत आएल छी ”, मु न्न ाज ीक मै वर्थली वि ह वन कर्थाक  \nसृंग्रह  “प्रतीक”, र ामविलास साह ु जीक कवित ा , गी त , ह ा इ कू, शेनय ू व \nआ टनका सृंग्रह  “र र्थक चक्का उलवट चल ै बाट”, उमेश म ण्डल जीक  \n“वनश्त ुकी” कवित ा,  लघु -कवित ा,  ह ाइ कू / टनका आ गज लक सृंग्रह, \nउमेश पासिानक कवित ा सृंग्र ह  “िवर्वत  र स”, सुजीत क व जद्दी, विनीत  \nठाकुर क बाँकी अवछ ह मर दू िक कजव , सृंत ोष कुमार व मश्र- “एना  \nवकए. .? ”, सृंत ोष कुमार  वमश्र- वमवर्थला (नेपाल)केर  पो सपु त  कर्था \nसृंग्रह- वमवर्थलािर मे  प्रकाव शत  मै वर्थली  पोर्थी, लोव र क गा र्थामे स माज  \nओ सृंस् क वत, पृंजी-प्रबन् ि, वमवर्थला कल ा, विस् म त  कवि-  पृं. र ामजी  \nचौिर ी (१ ८७ २-१ ९५ २), सृं गी त-वशिा, र ामाश्र य  झा ’र ाम र ृं ग’, सिवतृंि    \n \nस् ित ृंि  श्री िमवदर्त्त  झा(बच् चा  झा) (१ ८ ६ ०-१ ९ १ ८  ई .), म.म. शृंकर  \nवमश्र, जनक, य ाज्ञ िल् क्य , चा र्क्य .. .कौ वटल्य , मैवर्थली भाषापाक १ -३ ,  \nकी अहाँकेँ बुझल अवछ ?  (प . १ ९-३७ ६) \nश्री  मैवर्थली पुि  प्रदीप- आध्यात् म (प . ३ ७७-३८ २) \nि नाकर ठ ाकुर - प्रज् िवलत प्र ज्ञा  (पू िव र ाष्ट्र पवत  डा॰  कल ामक पोर्थी \nIg n i ted  Mi n d s क डा॰  वनत् य ानन्द लाल दास द्वार ा मै वर्थ ली अनुिाद)  \nक समीिा, जगदी श प्र साद मृंडल क “ गा मक वज नगी ”, समीिा – \nफूल वत त ली आ त ुलबुल  ( लेखक -श्री वसयार ाम झा ' सर स' )  (प .  \n३ ८ ३-३९ ९ ) \nमु न्न ा  जी- बाल गज लः पु र ान देहक नि चेह र ा,  विह व न कर्था सृंसार , \nअझुको िर्केँ अृंगीकार  करैछ “िवर्का”, अनमोल  झाक समयकेँ \nसािी राव ख ... . !  (प . ४ ० ०-४ २ १) \nड ा.  र मर्  झा - फोंका-एक विह गा िलोकन,  मै वर्थली वचि कर्था (प . ४ २ २-\n४ ३ १) \nज ीिकान् त- उर्त्त र ाव िका र ी आ लेखक, जगदी श प्रस ाद मृंडल क  \n‘वज नगीक जी त ’ उपन्य ासपर (प . ४ ३ २-४ ४१ ) \nड ॉ . र ाज ीि कुमार  िमा - कार ी  घटा बर सैत  मेघ  (प  . ४ ४ २-४ ४५)   \n \nमानेश्व र  मनुज- मानसर ोिर क  भूवमकाक प्रास ृंवग कता, मै वर्थल द वि क  \nप्रस ृंग मु म्बइसँ एक वचट्ठ ी/  बुच् ची दाइ क वनलामी कोना  से देखू  (प  . \n४ ४ ६-४६ ८ ) \nओम प्रकाश झा - भोर्थ ह वर्थय ार ,  मै वर्थली बाल गज लक  अििार र्ा,  \nबह ुरूवपय ा र चना मे, घोघ उ ठबैत  गज ल  (प . ४ ६९-४ ८४) \nड ॉ . बचेश्व र  झा - समीिा- मौ लाइ ल गाछक फूल  (प . ४ ८५-४८ ७ ) \nवशि  कुमार  झा ‘ वटल्ल ू’- मै वर्थली नाटकक विकासमे  आनृंद जीक  \nय ोग दान, मौला इ ल गा छक फूल - (स मीिा), भफाइ त  चाह क वज नगी -  \nसमीिा, समीिा (अवचव स), य ू .पी. एस.सी. लेल - वचि ाक सने स, समीिा - \nवमवर्थलाक बेट ी (नाटक),  समी िा- विभार ानीक नाटक बलचन् दा,  वकस् त-\nवकस् त  जीिन-शेफावलका िमा -(स मीिा), म ैवर्थली उपन्य ास  साव ह त् य क  \nविकासमे ह वर मोह न झाक य ोग दान, प थ् िीपुि, मै वर्थली क र्था साव ह त् य क  \nविकासमे र ाज कमलक य ोग दान, क ष्ट्र् जन्म ::  कर्थाकाव्य क सू ि पात ,  \nिर्प्रभ ा,  बवह र ा ना चए अपने त ाल, वमवर्थलाक लोक देित ा,  इन्रिनुषी \nअकासमे  सामाव जक विमश व, कर्था वकर र्मे  य र्थार्थविोि  ओ  नार ी विमशव,  \nआश ु कवित् िक ह  दय ांत वर क वकलोल - कल ाव नवि,  वनश्त ुकी, समीिा - \nअम् बर ा (रा जदेि मण्डल), म ैवर्थली कवित ा सृंचय न- (स ृं पादक- गृंग ेश  \nगुृंजन), कुरूिेि म्  अन्त वमनक- (स मीिा), समीिा -गो नू  झा आ आन  \nमै वर्थली वचि कर्था, समीिा- त र ेगन, समीिा - ह म पु छैत छी - कवित ा   \n \nसृंग्रह  (विवनत  उत् पल ), मै वर्थलीक विकासमे बाल  कवित ाक य ोग दान,  \nमै वर्थली उपन्य ास साव ह त् य मे  दवलत पाि क वचि र्, पो र्थी- समीिा-\nभािांज वल, र माजीक काव्य  य ा ि ा,   समीिा - अवर पन (कवि त ा सृंकल न),  \nसमीिा- वबन िात ी दीप जर य  (प . ४ ८८-७१ २) \nर म ाकान्त र ाय  ‘र म ा’- गा मक वज नगी -कर्था सृंग्रह- जगदी श प्रस ा द  \nमृंडल- समीिा, मै वर्थल पि-प वि का : समस् य ा ओ समािा न  : आचाय व \nवदव्य चिु , नि गी त क पु र ो िा  : महा कवि  प्रिास ी,  पो र्थी समीिा - \nप्रगवत शील एिृं सनात न विचा र िा र ाक समन्िय ात् मक उपन्य ास (प . ७ १३-\n७ ३ ५) \nदेिश ृं कर नि ीन- लघु क र्था लेखनमे  अिरो िक त त् ि, अदद्दी पे नक ें \nमजगुत  करबाक आि श्य क त ा, बटु आमे  वबह ाव ड़ आ वबड़ ो - (रा जकमल \nचौिर ीक उपन्या स) (प . ७ ३६-८१ २) \nमु न्न ी क ामत- कतऽ ज ा र ह ल छी ह म!  (प . ८ १ ३-८१ ४) \nज गदा नन्द झा ' मनु ' - करुर्  ह  दय क मावलक महा र ाज  र र्जीत  वसृंह,  \nसृंकल्पक िनी विल् मा रुडोंल्फ, बाल गज लक अििार र्ा (प . ८ १५-\n८ २ ०) \nच ृं दन  कुमार  झ ा- मै वर्थली बाल-साव ह त् य  आ' ब ाल -गजल, वमवर्थला-\nमै वर्थली आृंदोलन (प  . ८ २१-८ ३ १)   \n \nउमेश मण्डल- मै वर्थली य ुिा  र चना -िव मव त ा ::  परृंपर ा पवर िर्त्त वन आ  \nभविष्ट्य (प . ८ ३२-८ ३६) \nश्री  रा ज- य ाि ाी क कवितामे गा म  (प . ८ ३७-८ ४५) \nवमव ह र  झा - बाल गजल  (प . ८ ४ ६-८४ ७) \nअवम त  वमश्र- बाल गज ल: कोमल  करेजक आखर,  कवत आएल आखर  \n(प . ८ ४ ८-८ ५४) \nआश ीष अन वचन्हा र- आिुवनकत ाक समस्य ा (आल ोचना ), गज लक \nसाक्ष्य- समालोचना, की वर्थक बाल गज ल, अन्ह ार  पर इ जो त क कवह ऒ  \nविज य  नव ह , बेचन ठाकुर जी क नाटक छी नर देिी - बेचन  ठाकुर जीक \nनाटक- बेट ीक अपमान, कावफय ा,  कावफय ा आ बह र  (प . ८ ५ ५-९८ ०) \nबलर ाम स ाह ु - विव स् मत ह ोइ त  हमर लोक स ृंस् क वत (प . ९८ १-९ ८२) \nशि ुि न प्रसाद साह-  मै वर्थली  मवह ला आ वज द्दी (प . ९ ८ ३- ९ ८५) \nवि जय  मस् त- सुजीत क सम् पूर्व कर्था एकटा नय ा स् िा द देल क (प .  \n९ ८ ६-९८ ८)   \n \nकैलास दास - मवह लाक प्रे र क  कर्था सृंग्रह  ‘वज द्दी’, ' अृंगना सुखल  घरम े \nपावन' , खोज य  पड़त  मात  त् ि  बालगीत , म्या र ार्थन दौ ड़ आ जनकपु र  \n(प . ९ ८ ९-१ ०० ०) \nडॉ  प्रफुल्ल कुमार  वस ृं ह  “मौन”- पृंचदेिोपासक भूवम व मवर्थल ा (प .  \n१ ० ०१-१ ०८ ०) \nमनो ज मु वक् त- वि भु िन विश्वव िद्य ालयद्धार ा  वमवर्थलािर  फन् टक विकास,  \nमकर  सँक्राव न्त अर्थात  त ीला सकराँइ त , वज व त य ा पािवन, म नोज मु वक् त  \nसृंग अन्त िात ा- डा. र ाम दय ाल र ाकेश  ( स ँस् क वत  विद) ( प . १ ०८ १-\n१ ० ८९) \nड ा. र मा नन्द झा ‘रमर्‘- शब् द विभवक् त  सम्िाद, अनुिाद , कल कर्त्त ा \nविश्वव िद्य ालयमे  मैवर्थली- र ाज ा  टृंकनार्थ चौि र ी,  स गर  राव त  दीप जर य  \nवमवर्थलाक ग्रामांचल  मे, वमवर्थलांचलक दवलत समाजमे  लोकगार्था \n:मैवर्थल ी लोकगार्थामे दीनाभरी, सािवभौम मानिावि कार  घोषर् ा : मै वर्थली \nअनुिाद र मानन्द झा ' र मर् '  :  भाषा सम्प ादन गो विन्द झा ( प . १ ०९ ०-\n१ १ ५३) \nह  द य  न ार ा य र् झा - ल ुप्तप्राय  मैवर्थली लोकगीत (प . १ १ ५४-१ १८ ३) \nक पानन्द  झा- मै वर्थ लक जन नाय क चुनचुन वमश्र,  चौक पर आर्विक \nसमझौत ा (प . १ १७ ४-१ १९ २)   \n \nमहेन्र मल ृं व गय ा- मूदा ः श्र ृंगार  सृंघषव आ द्वन्द्व, प्रकाश चन् र झा: मै वर्थली \nर ृंगकमवमे  थ्र ी-इन-िन  (प . १ १९ ३-१ २१ २) \nि ीर ेन्र प्रे मवषव- मै वर्थलीमे गज ल आ एकर  सृंर चना,  नि भोर जोह ैत  \nवमवर्थला, मिुश्रािर्ी : वमवर्थ लाक पार म्प वर क ह वनमून  (प . १ २ १ ३-\n१ २ ३५) \nअमर न ार्थ झा- ह ाँ ई  त ँ कव ह य ो नव ह  देखने र ह ी,  विष्ट्र्ु  प्रभ ाकर  जी \nसादग ीक प्रवतमूव त व छला ह । ,  पूिवजक जन्मभूवमकेँ शत - शत  प्रर् ाम,  \nआचाय व पृंकज (प . १ २ ३ ६-१२ ४ ३) \nउद य  नार ाय र् वस ृं ह  \"नवचके त ा\"- गज ेन्र ठाकुर क  कुरुिेि म्  अन्त मव नक,  \nगज ेन्र ठाकुर क मैवर्थली-अृंग्रे जी शब्दकोश पर (प . १ २ ४४-१ २ ५९) \nवि नी त  उत् पल- आजुक  का लमे  बाबा , कतय  गेल  वफ ल्मक बाल \nकल ाकार (प . १ २६ ०-१२ ६ ९) \nड ॉ . ग ृं गेश  गु ृं ज न- कविक आत् मोवक् त ःकवित ाक अ य ना -विनी त  उत् पल क  \nकवित ा सृंग्रहपर (प . १ २ ७०-१ २ ७५) \nर ामभरोस क ापवड ‘भ्रम र’- य ाि ा प्रस ृंग-  ह्वेन सांग सृं चीन मे  भें टघांट,  \nय ाि ा प्रस ृंग- ह मर कल्पनाक सेत ी. .. ..  बह ैत .. .. . अविच ल !,  सृंचा र \nएिृं साव ह त् य  िे ि मे  स मािेश ी स् िरुपक अपे िा (प . १ २ ७६-१ २ ९०)   \n \nकमलानन्द झा- मै वर्थली स म स् य ाक टोह  ल ैत  कर्था-सृंकल न: उदा ह र र् \n(प . १ २ ९१-१२ ९७)                  \nड ॉ  पालन झ ा - सन्त साहेब रामदास  (प . १ २ ९ ८-१३ ०८) \nसुशांत  झा- की बवलरा ज ग ढ़ वमवर्थलाक प्राचीन र ाज िा नी अवछ?,  \nमै वर्थली,  मै वर्थल सृंस् क वत  आ वमवर्थला र ाज्य , विकास के त े जी मे  कहीं  \nछुवट नै जाय  वमवर्थला … , ह मर सपना केर  वमवर्थ ला,  मै व र्थल ी के ल  \nक वकछु अस ुविि ाज नक प्रश्न..  , वब ह ार मे  प्रल य , लेवकन की छैक  \nवनदान ? , वमवर्थला मृंर्थन १ -२ ,  मै वर्थली भाषा- सृंस् क वत  के र िाक लेल  \nएकटा स ृंस् र्था जरुर ी अवछ ( प . १ ३० ९५-१३ ४२) \nशवक् त  श ेखर- कखन बदलब हम  (प . १ ३ ४ ३-१३ ४५) \nओमप्रकाश झा- वमवर्थ ले तक  नवह  छवर्थ मैवर्थल (प . १ ३४ ६-१ ३४ ८) \nबी .के कर्व- स ृंकट गुर्क (वर स् क फैक्टर) आ  मै वर्थल-  वमवर्थलाक  \nविकास क़ेना आ  कखन  (प .  १ ३ ४९-१ ३५ ६) \nव जत ेन्र झ ा- स् िर क माला गँर्थती  अृंश ु, वप्रय  पाह ुन (प . १ ३५ ७-१ ३६ १) \nमह ाप्रकाश- स ुभाष चन्र य ाद ि (प . १ ३ ६२-१३ ६३)   \n \nज्य ोव त  प्रकाश लाल-  आजुक  समय मे  कम्प्युटर वशिाक  महत् ि  (प .  \n१ ३ ६४-१ ३७ ६) \nव जत मो ह न झा - ि द्ध- बुजुगवक सामाव जक वस् र्थव त पर- र्थम्ह ने र ाखू  ई  ड ोर ी  \n(ि द्ध-बुजुगव समस्य ापर  लेख)  , कन्य ा  भ्रू र् ह त् य ा , प्रक वत  के सार्थ  \nवखलिार, ह म लड़की  िला छी  जनाब . .. , नार ीक प्रव त  दो ह र ा द विकोर् \nवकय ेक ... .?  (प . १ ३७ ७-१३ ८ ६) \nनिेन्दु कुमार  झा- वबह ार क लो क पिव -छव ठ, वबह ार मे  सू य ोपास नाक प्रम ुख  \nकेन्र, विद्य ापवत स् म वत वदिस (१ १  निम्बर २ ० ० ८ ) पर विशे ष -य शस् िी \nकवि छलाह  म ह ाकवि विद्य ापव त , उपेवित  अवछ सोनपु र  आ  ह वरह र  िेि  \nमे ला,  प्रदेशमे  नवह  र्थवम र ह ल जात ीय  व ह ृंसाक दौर , र ा जग ीर मे  सम्प न्न  \nभे ल स ृं घ क ती न वदिसीय  बैसक गामे -गा मे  सवक्रय  होयत सृंघ, गाम \nमे  विज्ञ ान केँ लोकवप्रय बनबऽ मे  लाग ल  छव र्थ मानस  वबह ार ी  (प . \n१ ३ ८७-१ ४१ ५) \nसुजी त  कुमा र  झा - सुवनल मवल्लक - सफल  व्य वक् त- आब वमवर्थला \nग्रामक त ैय ार ी,  एकटा लाज ि ा ि कल ाकार  मदन ठाकु र , र्थाल मावटक  \nपािवन (प . १ ४१ ६-१ ४२ ५) \nड ॉ . उमेश म ृं डल- मै वर्थली  उपन्य ास साव ह त् य मे  सृंिेद नाक स् िर, \nकवबलपु र क कर्था गा ेेष्ठी (प .  १ ४ २६-१ ४३ ६)   \n \nप्रा परमेश्व र  कापव ड़- मानकत ाक बात  विखपाद अवछ ! , छव ठमाइ क े \nआवस आ ल ोकज ीिनमे  वह नक मह त् ि  (प . १ ४ ३७-१ ४४ ६) \nअतुल ेश्वर- सोचब आिश्य क जे.. .. .. , मात  भाषा वदिस क  बह न्न े, ग ाम \nमे  नवह  फागु आ  नवह  भोर क परा त ी,  त ी न व त र ह ुव त य ा  त ेर ह  पाक,  \nसमयलाई  सलाम आ िी र ेन्र प्रे मवषव क अवभ मत,  य ा ि ीक प्र सृंग,  वहन्दीक \nद वि आ मै वर्थली भाषा,  िैवश्वक सोच ? , भाषाक प्रवत  ए क नि सोच, \nभाषाक मानकीकर र् आ सा वह त् य क र ाज न ीव त , मै वर्थली साव ह त् य  आ  \nमु सल मान भाई, ‘वचड़ ै’ आ  ओकरे लार्थेँ नेपालीय  मै वर्थली कर्थाक स् िर ,  \n‘बदलैत  स् िर’ आ मै वर्थली आ लोचना , मै वर्थली : पृंवड त ाम िा आम? ,  \nपृंवडत  गो विन्द झा, मै वर्थली आ अध्यय न, उज र ैत  गा म बसैत  \nशह र .. .. . .. .,  विद्य ापव त  स मार ो ह , वबह ार  गी त  आ म ैवर्थल , पूिी भार त ी य  \nभाषाक सेवमनार  क बह न्न े , विश्वक डॉ . इ वन्दर ा  गो स् िामी आ अस वमय ा \nलोकक मामोनी बाइ देउ, िी र ेन् र, मै वर्थली आ वशष्ट्य (प . १ ४४ ७-१ ५१ ४) \nड ॉ ॰  शवशिर  कुमर -  पोर्थी स मीिा : गा मक वज नगी,  पोर्थी  समीिा – \nअम् बर ा (प . १ ५ १ ५- १५ २९) \nसुवमत  आनन् द- अिरपुरूष-विश्वनार्थ (प . १ ५३ ०-१ ५३ १) \nड ॉ . य ोग ानन्द झा- ग्रामजीिन क सत् य क सृंिाह क ::  अद्धांवगनी, मै वर्थली \nबालल ोककर्था : वस् र्थव त  आ अपेिा, िनदेिी आ नार ी अवस् मता क गा र्था ,  \nआदश वक उपस् र्थापन : मौलाइ ल गा छक फूल, आस्र्था, वज जीव िषा ओ   \n \nसृंघषवक  प्रिाह, इ सिी सन 2 0 1 0: मै वर्थलीक गव त विव ि  (प . १ ५ ३२-\n१ ५ ९६) \nर ाज ेश्वर  नेपाली- कवि पृं. प्र त ापनार ा य र् झा कें छठम पु ण्य वत वर्थ पर  \nह ाव दवक श्रद्धाञ्ज वल (प . १ ५ ९७-१ ६० २ ) \nवब वपन झा - ग्रन्र्थ समीिा- ' महा र ा ज महेश  ठाकुर  ओ कृंकाली भगिती' , \nग्रन्र्थ समीिा-प्रक वत  पवर क्रमा, श्रोविय  समाजमे  र क्त बी जक जन्म, \nजनमानस हेतु प्र त् य वभज्ञादशवन क िै वशष्ट््य, कर्थृं ’सृंस् क त ृं’ सृंस् क त म्  ,  \nय े बान्ििा ऽबा न्ििा ि ा,  चह कैत  चौक आ कनैत  दलान,  आिश्य कता  \nअवछ सकार ात् मक मौवलक  वचन्तनक, स् िात न् ि ोर्त्त र य ुग ीन सृंस् क त  \nसाव ह त् य क स ृंिद्धवन मे  वमवर्थलाक भू वमका (प . १ ६ ०३-१ ६२७ ) \nड ा.  र ा जेन्र विमल -  साव ह त्य–सङ्गम- गी त कार  िी र ेन्र प्रे मवषव क स ुर–\nत ाल, ‘घरमुह ाँ’ – प्रभ ाि  आ  प्रवतवक्रय ा,  नि–नि विवत ज क सन्िान \nकरैत  स ुजीत क वजद्दी  (प . १ ६ २ ८-१६ ४४ ) \nन ीव लमा- मखानक खीर , मे र्थी क परो ठा, मु गलई कोबी, के सर  पु लाि,  \nमूर क पर ोठा  (प . १ ६४ ५-१ ६४ ८ ) \nछ वि झा / कुमु द वस ृं ह - वमव र्थल ा वचि कल ा: अर्थवक अ वि कता आ  \nसार्थवकता (प . १ ६ ४९-१६ ५८)   \n \nन ू त न झा- जानकी-निमी, िटस ाव िि ी,  क ष्ट्र् ािमी  / जन्मािमी, \nकुशोत् पतन / कुशी अमािस् य ा,  दुगा पूज ा,  शर त् पूव र्वमा / कोज गर ा ,  \nदीपािली, वमवर्थलांचलक भ्रात  वद्वत ीय ा , बारात ी-सत् का र , चौ ठचन्र पूज ा \n(प . १ ६ ५९-१६ ७५ ) \nवि द्य ा नन्द झा पञीका र  ‘मो ह नज ी’ - पृंजी प्रबृंि (प ्. १ ६७६-१७ ०४ ) \nर ाज ेन्र कुमार  प्रि ान- २१म शत ा ब्दीक पवह ल दशक क मै वर्थली  \nउपन्य ासमे राज नीवत क चे त ना  (प . १ ७ ०५-१७ ०८ ) \nखुशब ू  झा - ह मरा  नज वर मे  सुजीत क वर पोटव र  डाय र ी,  मै वर्थली कर्था \nसृंग्रह  वज द्दी पढ लापर   (प . १ ७ ०९-१ ७१ ४ )  \nचन्रवकश ो र- समयक सािी  सुजीत क वर पोटव र  ड ाय र ी (प . १ ७१ ५-\n१ ७ २४ ) \nसुदीप झा - सामाव जक मूल् य  मान्यत ाकें चोच मार ैत  ‘वचड़ ै’ (प . १ ७२ ५-\n१ ७ २८ ) \nर ाज ेश कुमार  कर्व -  वचर वबर –वचर वबर  करैत  उ वड र ह ल वचडै (प .  \n१ ७ २९-१ ७३ ३ )   \n \nचन्रे श- र चनात् मक वबमशवक अयनामे  ‘ वचड़ ै’, सृंिेनश ील म ोनकेँ छुबैत  \nह ुगली ऊ पर बह ैत  गृंग ा,  य र्था र्थक अनुभु वत मे  ऐवत ह ाव सक वद नः वझवझय ा  \nन त्य  मह ो त् सि (प  . १ ७३ ४-१७ ५ ८) \nप्रकाश झा- नवचके त ाक ‘वप्रय ृं िदा’: एक विश् लेषर् , ‘प्रयो ग’ एकांकीक  \nर ृंगमृंचीय  द वि, प्रयो ग एकांकीक र ृंगमृंचीय  प्रयो ग,  पोर्थी-समीिा- पु रुष  \nपरी िा,  र ृं गद वि, वमवर्थला मे  र ृंगकलाक समकालीन द वि (प . १ ७५ ९-\n१ ७ ९२ ) \nग ोपाल प्रस ाद- वमवर्थला कवि कोवकल  विद्य ापव त , व ह ृंदी , मै वर्थली,  \nवमवर्थला,  वबह ार  ओ मै वर्थल लोकवन सृं अपेिा, सामाव ज क प वर ित वनक  \nसृंदभव म े मै वर्थलीक द शा ओ  वदशा, सामाव जक पवर ित व नक सृंदभव म े \nमै वर्थलीक दशा ओ वद शा  (प .  १ ७ ९३-१ ८१ १ ) \nप ृं चान न वमश्र- मऊ िाव ज त पु र  सँ विद्य ापवतनगर  पव र िर्त्त वन -य ा ि ा,  \nवमवर्थलाक कवत आएल वसद्धपी ठ (प . १ ८ १२-१८ २२ ) \nभीमन ार्थ झ ा- चन्दा झ ा,  ह व र मोह न झ ा वमवलकऽ,  मखान  खावन ई  \nवमवर्थला (प . १ ८ २३-१८ ३५ ) \nकुमार  र ाि ार मर्- पावकस् त ान  मे स े क्स- विचार (प . १ ८ ३६-१ ८४ ० )   \n \nड ा.  श ृं करदेि झा- वमवर्थलाक  विस् म त  र ाज िनी  देिकुली (प . १ ८४ १-\n१ ८ ६० ) \nर ाज देि म ृं डल- जगदी श प्रस ाद मण्डलक कवित ा सृंग्रह- र ाव त -वदन , \nजगदी श प्रस ाद मृंडल क  उपन्य ास उत् र्थान-पतनपर , कुरूिेि म ् \nअन्त मव नक ल े ल पि  (पिो र्त्त र  श ैलीक समीिा) (प  . १ ८६१-१८ ८९ ) \nड ॉ .  मे घन प्रस ाद- मै वर्थलीमे अनुिाद-कल ाक शास् ि ीय करर् क इ वतह ास  \n(प . १ ८ ९०-१८ ९९ ) \nड ॉ . इ न्दु िर  झ ा- दू- पि: एक विश् लेषर् (प  . १ ९० ०-१ ९०२ ) \nर ामलोचन ठ ाकुर - समकाली न मै वर्थली- कर्थाक य र्थार्थव-उफव य र्थार्थवक-\nकर्था (प . १ ९ ०३-१९ १० ) \nकेदा र  कानन - जगदी श प्र सा द मृंडल क पछत ाबा  पर एक  द वि  (प  . \n१ ९ ११-१ ९१ २ ) \nश् य ामसुन्दर शवश- साव ह त् य क ार  डाा़. िी र ेश्वर  झा वि र ेन्र क ६ अम \nिाव षव कीपर विशे ष - नमन गुरु देि  (प . १ ९ १३-१ ९ १६ ) \nफ ू ल चन्र झा ‘प्रिीर्’ - मै वर्थली वशश ु साव ह त् य  लोक  (प . १ ९ १ ७-\n१ ९ ३३ )   \n \nर मे श- बह स- पृंकज परा शर क साव ह वत् य क चोव र  मै वर्थली साव ह त् य क  \nकार ी अध्या य  वर्थक, प्रो. माय ानन्द वमश्रक र मनगर  कर्थामे  लाग ल  \n“मु दा”.. . (प . १ ९३ ४-१९ ५ १) \nम ृं ि ेश्व र  झा- चवर ि  वचि र्क  िाज ीग र - जगद ीश प्रस ाद मृंडल (प .  \n१ ९ ५२-१ ९५ ४ ) \nसुभाष चन्र य ादि - र चनाक पाठ आ लेखक, जगदी श प्रस ाद मृंडल , \nमै वर्थली लोक-कर्था ( प . १ ९५ ५-१ ९६ ३ ) \nअच् छेल ाल शास्ि ी- र र्भूवम आ कवित ा  नामक शीषवक कवित ापर  दू  \nशब्द (प . १ ९ ६४-१ ९६ ४ ) \nदुग ानन्  द म ृं डल- वश ि कुमार  झा वट ल् लू जीक वल खल  खोंइ छक लेल \nसाड़ ी- कर्थापर दू  शब् द, नाट क बेट ीक अ प मानपर एक न जवर , जीि न -\nमरर्, पोर्थी समीिा- मौलाइ ल  गा छक फूल, टै गो र  सा वह त् य  पु र स् कार क  \nबह न्न े- य ािा ि र्त्ता न्त (प . १ ९६ ५-१ ९९ ६ ) \nप्रो.  िीर्ा ठा कुर- प्राचीन भारत ीय  सृंस् क वत मे  वमवर्थलाक य ो गदा न, गो नू  \nझा आ आन मै वर्थली वचि क र्था, वज नगीक जी त  उपन्य ासक समीिा, \nमहा कवि माकवण्डेय  प्रिासी (प . १ ९ ९७- २० २२ )   \n \nअश ोक- बनैत कम वबग ड़ैत  बेस ी -सुभाष च न्र य ादिक दोसर कर्था  \nसृंग्रह (प . २ ० २ ३-२० ३१ ) \nउषा वकर र् ख ान - अनुभूवत ः एकटा पाठकीय  प्रवतव क्रय ा ( प . २ ०३ २-\n२ ० ३५ ) \nन ाग ेन्र कुमार  कर्व-  वमवर्थला पञ् चकोशी पवर क्रमा, स ुवज त  कुमार  झा \nपर (प . २ ० ३ ६-२० ४९ ) \nभाल चन्र झा- बा ल- वशिर् पर वनबन्ि- ह मर वशिर्-य ाि ा (प . २ ० ५०-\n२ ० ७२ ) \nब् य ुटी कु मार ी- र ाह ुलजी एक नज वर मे  (प . २ ०७ ३-२ ०७ ८ ) \nबसन्त झा- उगना (प . २ ०७९-२० ८३ ) \nि ीर ेन्र कुमार- नो एृंर ी : मा प्रविश- (उदय  नार ाय र् वसृंह ' नवचके त ा' ), \nप्रीवत  ठाकुर क दुनू वचि कर्थाप र  िी र ेन्र कुमार  एक नज वर  ( प . २ ० ८४-\n२ ० ८८ ) \nड ॉ . शेफावलका  िमा - प्रीवत  ठाकुर  क मै वर्थली वचि कर्था (प . २ ०८ ९-\n९ ० )   \n \nअर विन्द ठाकु र- लोकदेि भीम के िट, लोकदेि लोव र क ( प . २ ०९ १-\n२ ० ९८ ) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य-ख ण्ड (प . २ ० ९९- \nग जेन्र ठाकुर- वमवर्थलाक ध्िज गी त  (प . २ १ ० ०-२१ ०० ) \nवक छु स ृं स् क त  स ुभावषतक स ृं कल न ( प . २ १ ०१-२१ ०५ ) \nबच्चा लोक वन द्वा र ा स् म र र्ीय  श्लोक (प . २ १० ६-२ ११ ० ) \nस ृं देश (प  . २ ११ १-२ १२ ४)  विदेह सदेह :३०|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \nमैथिली  भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत् - हनुमन्ताः उक्तवान- \nमानुषीथमह संस्कृताम् \n \n \n \n \n \n \nअक्खर (अक्षर ) खम्भा   \nथतहुअन खेत्तथह काथि तसु  थकथत्तवथलल पसरेइ।   \nअक्खर खम्भारम्भ जउ  मञ्चो बथन्ि न देइ॥ \n[कीथतिलता प्रिमाः पललवाः पथहल दोहा।] \nमाने अक्षररूपी स्तम्भ थनमाण कए ओथहपर (काव्यरूपी) मंच जँ नथह \nबान्हल जाए तँ एथह थिभुवनरूपी  क्षेिमे ओकर कीथतिरूपी लता (वथलल) \nप्रसाथरत कोना होयत। \n \n \n \n \n \n  2 || व ि द े ह सदेह :३० \n \nनेपालक मै विली भाषा िैज्ञावनक लोकवन द्वार ा बन ाओल मानक   उच्चार ण \nआ ल ेखन श ैली  \nमैथिलीमे  उच्चारण तिा लेखन \n \n१.पञ्चमाक्षर आ अनुस्वार: पञ्चमाक्षरान्तगित ङ, ि, ण, न एवं म \nअबैत अथि। संस्कृत  भाषाक अनुसार  शब्दक अन्तमे जाथह वगिक \nअक्षर रहैत अथि ओही वगिक पञ्चमाक्षर अबैत अथि। जेना-  \nअङ्क (क वगिक रहबाक कारणे अन्तमे ङ् आएल अथि।) \nपञ्च (च वगिक रहबाक कारणे अन्तमे ि् आएल अथि।) \nखण्ड (ट वगिक रहबाक कारणे अन्तमे ण् आएल अथि।) \nसथन्ि (त वगिक रहबाक कारणे अन्तमे न् आएल अथि।) \nखम्भ (प वगिक रहबाक कारणे अन्तमे म् आएल अथि।) \nउपयुिक्त बात मैथिलीमे  कम देखल जाइत अथि। पञ्चमाक्षरक बदलामे \nअथिकांश जगहपर अनुस्वारक प्रयोग देखल जाइि। जेना- अंक, \nपंच, खंड, सं थि, खंभ आथद। व्याकरणथवद पथण्डत गोथवन्द झाक \nकहब िथन जे कवगि, चवगि आ टवगिसँ पूवि अनुस्वार थलखल  जाए \nतिा तवगि आ पवगिसँ पूवि पञ्चमाक्षरे थलखल  जाए। जेना- अंक, \nचंचल, अंडा, अन्त तिा कम्पन। मुदा थहन्दीक थनकट रहल आिुथनक \nलेखक एथह बातकेँ नथह मानैत िथि। ओलोकथन अन्त आ कम्पनक \nजगहपर सेहो  अंत आ कंपन थलखैत देखल जाइत िथि। \nनवीन पद्धथत थकिु सुथविाजनक  अवश्य िैक। थकएक तँ एथहमे स मय \nआ स्िानक बचत होइत िैक। मुदा कतोकबेर हस्तलेखन वा मुद्रणमे \nअनुस्वारक िोटसन  थबन्दु स्पष्ट नथह भेलासँ  अििक अनिि होइत \nसेहो  देखल जाइत अथि। अनुस्वारक प्रयोगमे उच्चारण-दोषक  विदेह सदेह :३०|| 3 \nसम्भावना सेहो  ततबए देखल जाइत अथि। एतदिि कसँ  ल ऽकऽ \nपवगििथर पञ्चमाक्षरेक प्रयोग करब उथचत अथि। यसँ  ल ऽकऽ ज्ञिथरक \nअक्षरक सङ्ग अनुस्वारक प्रयोग करबामे कतहु कोनो थववाद नथह \nदेखल जाइि। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अथि। अताः जतऽ \n“र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माि ढ़ थलखल  जाए। आनठाम खाथल \nढ थलखल  जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढङ्ग, ढेरी, ढाकथन, ढाठ आथद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़ , गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी , \nपीढ़ी आथद। \nउपयुिक्त शब्दसभकेँ देखलासँ  ई स्पष्ट होइत अथि जे सािारणतया  \nशब्दक शुरूमे  ढ आ मध्य तिा अन्तमे ढ़ अबैत अथि। इएह थनयम \nड आ ड़क सन्दभि सेहो  लागू होइत अथि। \n \n३.व आ ब : मैथिलीमे  “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अथि, मुदा \nओकरा ब रूपमे  नथह थलखल  जएबाक चाही। जेना- उच्चारण : \nबैद्यनाि, थबद्या, नब, देबता, थबष्णु, बंश, बन्दना आथद। एथहसभक  \nस्िानपर क्रमशाः वैद्यनाि, थवद्या, नव, देवता, थवष्णु, वंश, वन्दना \nथलखबाक चाही। सामान्यतया व उच्चारणक लेल  ओ प्रयोग कएल \nजाइत अथि। जेना- ओकील, ओजह आथद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल \nजाइत अथि, मुदा ओकरा ज नथह थलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, \nजथद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आथद कहल जाएवला  4 || व ि द े ह सदेह :३० \nशब्दसभकेँ क्रमशाः यज्ञ, यथद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम \nथलखबाक चाही। \n \n५.ए आ य : मैथिलीक  वतिनीमे ए आ य दुनू थलखल  जाइत अथि। \nप्राचीन वतिनी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आथद। \nनवीन वतिनी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आथद। \nसामान्यतया शब्दक शुरूमे  ए माि अबैत अथि। जेना एथह, एना, \nएकर, एहन आथद। एथह शब्दसभक स्िानपर यथह, यना, यकर, यहन \nआथदक प्रयोग नथह करबाक चाही। यद्यथप मैथिलीभाषी  िारूसथहत  \nथकिु जाथतमे शब्दक आरम्भोमे “ए”केँ य कथह उच्चारण कएल जाइत \nअथि। \nए आ “य”क प्रयोगक प्रयोगक सन्दभिमे प्राचीने पद्धथतक अनुसरण  \nकरब उपयुक्त माथन एथह पुस्तकमे ओकरे प्रयोग कएल गेल अथि। \nथकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता  आ दुरूहताक  बात नथह \nअथि। आ मैथिलीक  सविसािारणक  उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ  \nबेसी  थनकट िैक। खास  कऽ कएल, हएब आथद कथतपय शब्दकेँ \nकैल, हैब आथद रूपमे  कतहु-कतहु थलखल  जाएब सेहो  “ए”क प्रयोगकेँ \nबेसी  समीचीन  प्रमाथणत करैत अथि। \n \n६.थह, हु तिा एकार, ओकार : मैथिलीक  प्राचीन लेखन-परम्परामे \nकोनो बातपर बल दैत काल शब्दक पािाँ थह, हु लगाओल  जाइत \nिैक। जेना- हुनकथह, अपनहु, ओकरहु, तत्कालथह, चोट्टथह, आनहु \nआथद। मुदा आिुथनक लेखनमे थहक स्िानपर एकार एवं हुक स्िानपर \nओकारक प्रयोग करैत देखल जाइत अथि। जेना- हुनके, अपनो, \nतत्काले, चोट्टे, आनो आथद।  विदेह सदेह :३०|| 5 \n \n७.ष तिा ख : मैथिली  भाषामे अथिकांशताः षक उच्चारण ख होइत \nअथि। जेना- षड्यन्ि (खड़यन्ि), षोडशी (खोड़शी), षट्कोण \n(खटकोण), वृषेश (वृखेश), सन्तोष (सन्तोख) आथद। \n \n८.ध्वथन-लोप : थनम्नथलथखत अवस्िामे शब्दसँ ध्वथन-लोप भऽ जाइत \nअथि: \n(क)थक्रयान्वयी प्रत्यय अयमे य वा ए लुप्त भऽ जाइत अथि। ओथहमेसँ  \nपथहने अक उच्चारण दीर्ि भऽ जाइत अथि। ओकर आगाँ लोप-सूचक  \nथचह्न वा थवकारी (’ / ऽ) लगाओल  जाइि। जेना- \nपूणि रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल , उठए (उठय) \nपड़तौक। \nअपूणि रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल , उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल , उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूविकाथलक कृत आय (आए) प्रत्ययमे य (ए) लुप्त भऽ जाइि, \nमुदा लोप-सूचक  थवकारी नथह लगाओल  जाइि। जेना- \nपूणि रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणि रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)स्िी प्रत्यय इक उच्चारण थक्रयापद, संज्ञा, ओ थवशेषण तीनूमे लुप्त \nभऽ जाइत अथि। जेना- \nपूणि रूप  : दोसथर  माथलथन चथल गेथल। \nअपूणि रूप  : दोसर  माथलन चथल गेल। \n(र्)वतिमान कृदन्तक अथन्तम त लुप्त भऽ जाइत अथि। जेना- \nपूणि रूप  : पढ़ैत अथि, बजैत अथि, गबैत अथि। \nअपूणि रूप  : पढ़ै अथि, बजै अथि, गबै अथि।  6 || व ि द े ह सदेह :३० \n(ङ)थक्रयापदक अवसान  इक, उक, ऐक तिा हीकमे लुप्त भऽ जाइत \nअथि। जेना- \nपूणि रूप : थियौक, थियैक, िहीक, िौक, िैक, अथबतैक, होइक। \nअपूणि रूप  : थियौ, थियै, िही, िौ, िै, अथबतै, होइ। \n(च)थक्रयापदीय प्रत्यय न्ह, हु तिा हकारक लोप भऽ जाइि। जेना- \nपूणि रूप  : िथन्ह, कहलथन्ह, कहलहुँ, गेलह, नथह। \nअपूणि रूप  : िथन, कहलथन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, नथि, नै। \n \n९.ध्वथन स्िानान्तरण : कोनो-कोनो स्वर-ध्वथन अपना जगहसँ  हथटकऽ \nदोसरठाम  चथल जाइत अथि। खास  कऽ ह्रस्व इ आ उक सम्बन्िमे \nई बात लागू होइत अथि। मैथिलीकरण  भऽ गेल शब्दक मध्य वा \nअन्तमे जँ ह्रस्व इ वा उ आबए तँ ओकर ध्वथन स्िानान्तथरत भऽ \nएक अक्षर आगाँ आथब जाइत अथि। जेना- शथन (शइन), पाथन \n(पाइन), दाथल ( दाइल), माथट (माइट), कािु (काउि), मासु (माउस ) \nआथद। मुदा तत्सम शब्दसभमे ई थनयम लागू नथह होइत अथि। जेना- \nरथश्मकेँ रइश्म आ सुिांशुकेँ  सुिाउंस  नथह कहल जा सकैत  अथि। \n \n१०.हलन्त(््)क प्रयोग : मैथिली  भाषामे सामान्यतया हलन्त (््)क \nआवश्यकता नथह होइत अथि। कारण जे शब्दक अन्तमे अ उच्चारण \nनथह होइत अथि। मुदा संस्कृत  भाषासँ  जथहनाक तथहना मैथिलीमे  \nआएल (तत्सम) शब्दसभमे हलन्त प्रयोग कएल जाइत अथि। एथह \nपोिीमे सामान्यतया सम्पूणि शब्दकेँ मैथिली  भाषासम्बन्िी थनयमअनुसार  \nहलन्तथवहीन राखल गेल अथि। मुदा व्याकरणसम्बन्िी प्रयोजनक लेल  \nअत्यावश्यक स्िानपर कतहु-कतहु हलन्त देल गेल अथि। प्रस्तुत \nपोिीमे मथिली  लेखनक प्राचीन आ नवीन दुनू शैलीक स रल आ  विदेह सदेह :३०|| 7 \nसमीचीन  पक्षसभकेँ समेथटकऽ  वणि-थवन्यास कएल गेल अथि। स्िान \nआ समयमे  बचतक सङ्गथह हस्त-लेखन तिा तकथनकी दृथष्टसँ सेहो  \nस रल होबऽवला थहसाबसँ  वणि-थवन्यास थमलाओल  गेल अथि। वतिमान \nसमयमे  मैथिली  मातृभाषीपयिन्तकेँ आन भाषाक माध्यमसँ मैथिलीक  ज्ञान \nलेबऽ पथड़रहल पथरप्रेक्ष्यमे लेखनमे सहजता  तिा एकरूपतापर  ध्यान \nदेल गेल अथि। तखन मैथिली  भाषाक मूल थवशेषतासभ  कुथण्ठत नथह \nहोइक, ताहूथदस  लेखक-मण्डल सचेत  अथि। प्रथसद्ध भाषाशास्िी डा. \nरामावतार यादवक कहब िथन जे सरलताक  अनुसन्िानमे एहन अवस्िा \nथकन्नहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक थवशेषता िाँहमे पथड जाए। \nहमस भ हुनक िारणाकेँ पूणि रूपसँ  सङ्ग ल ऽ चलबाक प्रयास कएलहुँ \nअथि। \nपोिीक वणिथवन्यास कक्षा ९ क पोिीसँ  थकिु मािामे थभन्न अथि। \nथनरन्तर अध्ययन, अनुसन्िान आ थवश्लेषणक कारणे ई सुिारात्मक \nथभन्नता आएल अथि। भथवष्यमे आनहु पोिीकेँ पथरमाथजित करैत मैथिली  \nपाठ्यपुस्तकक वणिथवन्यासमे पूणिरूपेण एकरूपता  अनबाक हमरासभक  \nप्रयत्न रहत। \n \nकक्षा १० मैथिली  लेखन तिा पथरमाजिन महेन्द्र मलंथगया/ िीरेन्द्र प्रेमथषि \nसंयोजन - गणेशप्रसाद भट्टराई \nप्रकाशक थशक्षा तिा खेलकू द मन्िालय, पाठ्यक्रम थवकास  \nकेन्द्र,सानोथठमी , भक्तपुर \nसवाथिकार  पाठ्यक्रम थवकास  केन्द्र एवं जनक थशक्षा सामग्री केन्द्र, \nसानोथठमी , भक्तपुर। \nपथहल संस्करण  २०५८ बैशाख (२००२ ई.) \nयोगदान: थशवप्रसाद सत्याल, जगन्नाि अवा, गोरखबहादुर थसंह ,  8 || व ि द े ह सदेह :३० \nगणेशप्रसाद भट्टराई, डा. रामावतार यादव, डा. राजेन्द्र थवमल, डा. \nरामदयाल राकेश, िमेन्द्र थवह्वल, रूपा  िीरू , नीरज कणि, रमेश रञ्जन \nभाषा सम्पादन- नीरज कणि, रूपा  झा \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३०|| 9 \nमैथिली  अकादमी, पटना द्वारा थनिाथरत मैथिली  लेखन-शैली \n१. जे शब्द मैथिली -साथहत्यक प्राचीन कालसँ  आइ िथर जाथह वत्तिनीमे \nप्रचथलत अथि, से  सामान्यताः ताथह वत्तिनीमे थलखल  जाय- उदाहरणािि- \n \nग्राह्य  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर, तकर  \nतथनकर  \nअथि  \n \nअग्राह्य  \nअखन, अखथन, एखेन, अखनी \nथठमा, थठना, ठमा \nजेकर, तेकर \nथतनकर। (वैकथलपक रूपेँ  ग्राह्य) \nऐि, अथह, ए। \n \n२. थनम्नथलथखत तीन प्रकारक रूप  वैकथलपकतया अपनाओल जाय: भऽ \nगेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल अथि, जाय रहल अथि, जाए \nरहल अथि। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n३. प्राचीन मैथिलीक  ‘न्ह’ ध्वथनक स्िानमे ‘न’ थलखल  जाय सकैत  \nअथि यिा कहलथन वा कहलथन्ह।  10 || व ि द े ह सदेह :३० \n \n४. ‘ ऐ’ तिा ‘औ’ ततय थलखल  जाय जत’ स्पष्टताः ‘अइ’ तिा \n‘अउ’ सदृश  उच्चारण इष्ट हो। यिा- देखैत, िलैक , बौआ, िौक \nइत्याथद। \n \n५. मैथिलीक  थनम्नथलथखत शब्द एथह रूपे  प्रयुक्त होयत: जैह, सैह , \nइएह, ओऐह, लैह तिा दैह। \n \n६. ह्र्सस्व इकारांत शब्दमे ‘इ’ के लुप्त करब सामान्यताः अग्राह्य थिक। \nयिा- ग्राह्य देथख आबह, माथलथन गेथल (मनुष्य मािमे)। \n \n७. स्वतंि ह्रस्व ‘ए’ वा ‘य’ प्राचीन मैथिलीक  उद्धरण आथदमे तँ \nयिावत राखल जाय, थकंतु आिुथनक प्रयोगमे वैकथलपक रूपेँ  ‘ए’ वा \n‘य’ थलखल  जाय। यिा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, \nजाय वा जाए इत्याथद। \n \n८. उच्चारणमे दू स्वरक बीच जे ‘य’ ध्वथन स्वताः आथब जाइत अथि \nतकरा लेखमे स्िान वैकथलपक रूपेँ  देल जाय। यिा- िीआ, अढ़ैआ, \nथवआह, वा िीया, अढ़ैया, थबयाह। \n \n९. सानुनाथसक  स्वतंि स्वरक स्िान यिासंभव  ‘ि ’ थलखल  जाय वा \nसानुनाथसक  स्वर। यिा:- मैिा, कथनिा, थकरतथनिा वा मैआँ, कथनआँ, \nथकरतथनआँ। \n \n१०. कारकक थवभथक्त्तक थनम्नथलथखत रूप  ग्राह्य:- हािकेँ, हािसँ ,  विदेह सदेह :३०|| 11 \nहािेँ, हािक, हािमे। ’मे’ मे अनुस्वार सवििा त्याज्य थिक। ‘क’ \nक वैकथलपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत  अथि। \n \n११. पूविकाथलक थक्रयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अव्यय वैकथलपक \nरूपेँ  लगाओल  जा सकैत  अथि। यिा:- देथख कय वा देथख कए। \n \n१२. माँग, भाँग आथदक स्िानमे माङ, भाङ इत्याथद थलखल  जाय। \n \n१३. अद्धि ‘न’ ओ अद्धि ‘म’ क बदला अनुसार  नथह थलखल  जाय, \nथकंतु िापाक सुथविािि अद्धि ‘ङ’ , ‘ ि ’, तिा ‘ण’ क बदला अनुस्वारो \nथलखल  जा सकैत  अथि। यिा:- अङ्क, वा अंक, अञ्चल वा अंचल, \nकण्ठ वा कंठ। \n \n१४. हलंत थचह्न थनअमताः लगाओल  जाय, थकंतु थवभथक्तक संग  \nअकारांत प्रयोग कएल जाय। यिा:- श्रीमान्, थकंतु श्रीमानक। \n \n१५. स भ एकल कारक थचह्न शब्दमे सटा  क’ थलखल  जाय, हटा \nक’ नथह, संयुक्त थवभथक्तक हेतु फराक थलखल  जाय, यिा र्र \nपरक। \n \n१६. अनुनाथसककेँ  चन्द्रथबन्दु द्वारा व्यक्त कयल जाय। परंतु मुद्रणक \nसुथविािि थह समान  जथटल मािापर अनुस्वारक प्रयोग चन्द्रथबन्दुक \nबदला कयल जा सकैत  अथि। यिा- थहँ केर बदला थहं।  \n \n१७. पूणि थवराम पासीसँ  ( । ) सूथचत  कयल जाय।  12 || व ि द े ह सदेह :३० \n \n१८. समस्त  पद सटा  क’ थलखल  जाय, वा हाइफेनसँ  जोथड़ क’ ,  \nहटा क’ नथह। \n \n१९. थलअ तिा थदअ शब्दमे थबकारी (ऽ) नथह लगाओल  जाय। \n \n२०. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n२१.थकिु ध्वथनक लेल  नवीन थचन्ह बनबाओल जाय। जा' ई नथह \nबनल अथि ताबत एथह दुनू ध्वथनक बदला पूविवत् अय/ आय/ अए/ \nआए/ आओ/ अओ थलखल  जाय। आथक ऎ वा ऒ सँ  व्यक्त कएल \nजाय। \n \nह./- गोथवन्द झा ११/८/७६ श्रीकान्त ठाकुर ११/८/७६ सुरेन्द्र झा \n\"सुमन \" ११/०८/७६ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३०|| 13 \nउच्चारण थनदेश: \nदन्त न क उच्चारणमे दाँतमे जीह स टत- जेना बाजू नाम , मुदा ण \nक उच्चारणमे जीह मूिामे स टत (नथह सटैए  तँ उच्चारण दोष अथि)- \nजेना बाजू गणेश। तालव्य शमे जीह तालुसँ  , षमे मूिासँ  आ दन्त \nसमे  दाँतसँ  स टत। थनशाँ, स भ आ शोषण बाथज कऽ देखू। मैथिलीमे  \nष केँ वैथदक संस्कृत  जेकाँ ख सेहो  उच्चथरत कएल जाइत अथि, \nजेना वषा, दोष। य अनेको स्िानपर ज जेकाँ उच्चथरत होइत अथि \nआ ण ड़ जेकाँ (यिा संयोग  आ गणेश संजोग  आ गड़ेस  उच्चथरत \nहोइत अथि)। मैथिलीमे  व क उच्चारण ब, श क उच्चारण स  आ \nय क उच्चारण ज सेहो  होइत अथि। \nओथहना ह्रस्व इ बेशीकाल मैथिलीमे  पथहने बाजल जाइत अथि कारण \nदेवनागरीमे आ थमथिलाक्षरमे ह्रस्व इ अक्षरक पथहने थलखलो  जाइत \nआ बाजलो जएबाक चाही। कारण जे थहन्दीमे एकर दोषपूणि उच्चारण \nहोइत अथि (थलखल  तँ पथहने जाइत अथि मुदा बाजल बादमे जाइत \nअथि), से  थशक्षा पद्धथतक दोषक कारण हम स भ ओकर उच्चारण \nदोषपूणि ढंगसँ  कऽ रहल िी। \nअथि- अ इ ि  ऐि \nिथि- ि इ ि  – िैि  \nपहुँथच- प हुँ इ च \nआब अ आ इ ई ए ऐ ओ औ अं अाः ऋ एथह स भ लेल  मािा सेहो  \nअथि, मुदा एथहमे ई ऐ ओ औ अं अाः ऋ केँ संयुक्ताक्षर रूपमे  गल त \nरूपमे  प्रयुक्त आ उच्चथरत कएल जाइत अथि। जेना ऋ केँ री  \nरूपमे  उच्चथरत करब। आ देथखयौ- एथह लेल  देथखऔ क प्रयोग \nअनुथचत। मुदा देथखऐ लेल  देथखयै अनुथचत। क् सँ  ह् िथर अ \nसथम्मथलत भेलासँ  क सँ  ह बनैत अथि, मुदा उच्चारण काल हलन्त  14 || व ि द े ह सदेह :३० \nयुक्त शब्दक अन्तक उच्चारणक प्रवृथत्त बढ़ल अथि, मुदा हम जखन \nमनोजमे ज् अन्तमे बजैत िी, तखनो पुरनका लोककेँ बजैत सुनबथन्ह- \nमनोजऽ, वास्तवमे ओ अ युक्त ज् = ज बजै िथि। \nफेर ज्ञ अथि ज् आ ि क संयुक्त मुदा गल त उच्चारण होइत अथि- \nग्य। ओथहना क्ष अथि क् आ ष क संयुक्त मुदा उच्चारण होइत \nअथि ि । फेर श् आ र क संयुक्त अथि श्र ( जेना श्रथमक) आ स् \nआ र क संयुक्त अथि स्र (जेना थमस्र)। ि भेल त+र ।  \nउच्चारणक ऑथडयो फाइल थवदेह आकाइव  \nhttp://www.videha.co.in/ पर उपलब्ि अथि। फेर केँ / सँ  / \nपर पूवि अक्षरसँ सटा  कऽ थलखू मुदा तँ/ के/ कऽ हटा कऽ। एथहमे \nसँ  मे पथहल सटा  कऽ थलखू आ बादबला हटा कऽ। अंकक बाद टा \nथलखू सटा  कऽ मुदा अन्य ठाम टा थलखू हटा कऽ– जेना िहटा \nमुदा स भ टा। फेर ६अ म सातम  थलखू- ि ठम सातम  नथह। र्रबलामे \nबला मुदा र्रवालीमे वाली प्रयुक्त करू।  \nरहए- रहै मुदा सकैए  (उच्चारण सकै -ए)। \nमुदा कखनो काल रहए आ रहै मे अिि थभन्नता सेहो , जेना से  कम्मो \nजगहमे पाथकिंग करबाक अभ्यास रहै ओकरा। पुिलापर  पता लागल  \nजे ढुनढुन नाम्ना ई ड्राइवर कनाट प्लेसक पाथकिंगमे काज करैत रहए। \nिलै , ि ल ए मे सेहो  एथह तरहक भेल। ि ल ए क उच्चारण ि ल-ए \nसेहो।  \nसंयोगने - (उच्चारण संजोगने ) \nकेँ/ के / कऽ \nकेर- क (केर क प्रयोग नथह करू  ) \nक (जेना रामक) –रामक आ संगे  (उच्चारण राम के /  राम कऽ \nसेहो )  विदेह सदेह :३०|| 15 \nसँ - स ऽ \nचन्द्रथबन्दु आ अनुस्वार- अनुस्वारमे कंठ िथरक प्रयोग होइत अथि \nमुदा चन्द्रथबन्दुमे नथह। चन्द्रथबन्दुमे कनेक एकारक सेहो  उच्चारण \nहोइत अथि- जेना रामसँ - (उच्चारण राम स ऽ)  रामकेँ- (उच्चारण \nराम कऽ/ राम के सेहो )। \n  \nकेँ जेना रामकेँ भेल थहन्दीक को (राम को)- राम को= रामकेँ \nक जेना रामक भेल थहन्दीक का ( राम का) राम का= रामक \nकऽ जेना जा कऽ भेल थहन्दीक कर ( जा कर) जा कर= जा कऽ \nसँ  भेल थहन्दीक से  (राम से ) राम से = रामसँ  \nस ऽ तऽ त केर एथह स भक प्रयोग अवांथित। \nके दोसर  अिेँ प्रयुक्त भऽ सकैए - जेना के कहल क? \nनथि, नथह, नै, नइ, नँइ, नइँ एथह स भक उच्चारण- नै \n  \nत्त्व क बदलामे त्व जेना महत्वपूणि (महत्त्वपूणि नथह) जतए अिि \nबदथल जाए ओतथह माि तीन अक्षरक संयुक्ताक्षरक प्रयोग उथचत। \nसम्पथत- उच्चारण स  म्प इ त (सम्पथत्त नथह- कारण सही  उच्चारण \nआसानीसँ  सम्भव नथह)। मुदा सवोत्तम (सवोतम  नथह)। \nराथष्िय (राष्िीय नथह) \nमे केँ सँ  पर (शब्दसँ सटा  कऽ) तँ कऽ िऽ दऽ (शब्दसँ हटा कऽ) \nमुदा दूटा वा बेशी थवभथक्त संग  रहलापर पथहल थवभथक्त टाकेँ सटाऊ।  \nएकटा दूटा (मुदा कैक टा) \nथबकारीक प्रयोग शब्दक अन्तमे, बीचमे अनावश्यक रूपेँ  नथह। \nआकारान्त आ अन्तमे अ क बाद थबकारीक प्रयोग नथह (जेना थदअ, \nआ )  16 || व ि द े ह सदेह :३० \nअपोस्िोफीक प्रयोग थबकारीक बदलामे करब अनुथचत आ माि फॉन्टक \nतकनीकी न्यूनताक पथरचायक)- ओना थबकारीक संस्कृत  रूप  ऽ \nअवग्रह कहल जाइत अथि आ वतिनी आ उच्चारण दुनू ठाम एकर \nलोप रहैत अथि/ रथह सकैत  अथि (उच्चारणमे लोप रथहते अथि)। \nमुदा अपोस्िोफी सेहो  अंग्रेजीमे पसेथसव  केसमे  होइत अथि आ फ्रेंचमे \nशब्दमे जतए एकर प्रयोग होइत अथि जेना raison d’etre एतए \nसेहो  एकर उच्चारण रैजौन डेटर होइत अथि, माने अपोस्िॉफी \nअवकाश नथह दैत अथि वरन जोड़ैत अथि, से  एकर प्रयोग थबकारीक \nबदला देनाइ तकनीकी रूपेँ  सेहो  अनुथचत)। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३०|| 17 \nहथरमोहन झा समग्र समपिण \nकन्यादानक समपिण- जे समाज  कन्या कैं जड़ पदाििवत् दान कय \nदेबा मे कुंथठत नथह होइत िथि, जाथह समाजक  सूििार  लोकथन \nबालक कैं पढ़ैबाक पािाँ हजारक हजार पाथन मे बहबैत िथि और \nकन्याक हेतु चाथर कैञ्चाक थसलेटो  कीनब आवश्यक नथह बुझैत िथि, \nजाथह समाजमे  बी.ए. पास  पथतक जीवन-संथगनी  ए बी पयिन्त नथह \nजनैत िथिन्ह, जाथह समाज  कैं दाम्पत्य-जीवनक गाड़ी मे सरकथसया  \nर्ोड़ाक संग  थनरीह बािी कैं जोतैत कनेको ममता नथह लगैत िथन्ह, \nताही समाजक  महारिी लोकथन क कर-कुथलश मे ई पुस्तक सथवनय , \nसानुरोि  ओ स भय समथपित। \nप्रणम्य देवताक समपिण- आइ सँ  सात  वषि पूवि जे काथतिकी पूथणिमाक \nकरार पर हमरा सँ  पैंच ल ऽ गेलाह और तथहयासँ  पुनाः कथहयो दशिन \nदेबाक कृपा नथह कैलथन्ह, जथनक थचर-स्मरणीय कीथति-कलाप प्रिमे \nकिा मे थवशद रूप  सँ  वथणित िैन्ह, जे “प्रणम्य देवता” क मध्य \nसविश्रेष्ठ आस न पर अथिकार जमा सकैत  िथि, जथनक वन्दनीय \nबन्िुवगि ई पुस्तक देथख थवनु मङनथह अपन स्वत्व स्िाथपत कय ल ऽ \nसकैत  िथि, तेहन प्रमुख चथरत-नायक, थवकट पाहुन भीमेन्द्रनाि क \nसुदृढ़  थवशाल मुथष्टमे ई थवथचि-चथरि-पूणि पोिी थववशतापूविक अथपित \nिैन्ह! \nखट्टर ककाक तरंगक समपिण- जे भंगक तरंगमे काव्य-शास्ि-थवनोदक \nिारा बहा दैत िथि; जथनक प्रवाहमे िोड़ेक कालक हेतु वेद-पुराण, \nिमिशास्ि, सभटा  भथसया  जाइत अथि; जे बात-बातमे अद्भुत रस  ओ \nचमत्कारक चाशनी र्ोथर दैत िथि; जे ममिस्पषी व्यंग्य द्वारा लोकक \nअन्तस्तल मे पहुँथच गुदगुदी लगा दैत िथि; तेहन थचर आनन्दमूथति, \nपथरहास -थप्रय खट्टर कका कैं- त्व्दीयं वस्तु थपतृव्य! तुभ्यमेव समथपितम्।  18 || व ि द े ह सदेह :३० \nरंगशालाक समपिण- जे अक्षययौवना नटी एथह अनाथद अनन्त रंगशालाक \nप्रवथतिका थिकीह, जे मनोहर वीणा-वाथदनी सम्पूणि चराचर थवश्वकैं अपना \nआंगुरक अग्रभाग पर नचा रहल िथि, जे रहस्यमयी अपन मोथहनी \nलीलाक  झल क देखाय ककरो स्पशि नथह करय दैत िथिन्ह, जे \nकलपनाक रंगीन पाँथख पर आथब कलाकारक कलामे रस क संचार  \nकरैत िथिन्ह, तेहन आश्चयिकाथरणी थचरसुन्दरी िैलोक्य-थवजथयनी माया \nदेवी कैं। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३०|| 19 \nगजेन्द्र ठाकुर \nनथचकेता जीक नाटक नो एण्िी: मा प्रथवश  \n \nइंटरनेटपर मैथिलीक  प्रारम्भ हम कएने रही 2000 ई. मे अपन भेल \nएक्सीडेंट केर बाद, याहू थजयोथसटीजपर  2000-2001 मे ढेर रास  \nसाइट  मैथिलीमे  बनेलहुँ, मुदा ओऽ स भ फ्री साइट  ि ल से  थकिु \nथदनमे अपने थडलीट भऽ जाइत ि ल ।  \n५ जुलाई २००४ केँ बनाओल “भालसथरक  गाि ” जे \nwww.videha.com पर एखनो उपलब्ि अथि, मैथिलीक  इंटरनेटपर \nप्रिम उपथस्िथतक रूपमे  अखनो थवद्यमान अथि। फेर आएल “थवदेह” \nप्रिम मैथिली  पाथक्षक ई-पथिका www.videha.co.in पर। “थवदेह” \nदेश-थवदेशक मैथिलीभाषीक  बीच थवथभन्न कारणसँ  लोकथप्रय भेल। \n“थवदेह” मैथिलक  लेल  मैथिली  साथहत्यक नवीन आन्दोलनक प्रारम्भ \nकएने अथि। थप्रंट फॉमिमे, ऑथडयो-थवजुअल आऽ सूचनाक  सभटा  \nनवीनतम तकनीक द्वारा साथहत्यक आदान-प्रदानक लेखकसँ  पाठक \nिथर करबामे हमरा स भ जुटल िी। नीक साथहत्यकेँ सेहो  स भ \nफॉरमपर प्रचार चाही, लोकसँ  आऽ माथटसँ  स्नेह चाही। “थवदेह” एथह \nकुप्रचारकेँ तोथड़ देलक, जे मैथिलीमे  लेखक आऽ पाठक एके \nिथि।किा , महाकाव्य,नाटक, एकाङ्की आऽ उपन्यासक संग , कला-\nथचिकला , संगीत , पाबथन-थतहार, थमथिलाक -तीिि,थमथिला -रत्न, \nथमथिलाक -खोज आऽ सामाथजक -आथििक-राजनैथतक समस्या पर \nसारगथभित मनन। “थवदेह” मे संस्कृत  आऽ इंथग्लश कॉलम सेहो  देल \nगेल, कारण ई ई-पथिका मैथिलक  लेल  अथि, मैथिली  थशक्षाक प्रारम्भ \nकएल गेल संस्कृत  थशक्षाक संग।  रचना लेखन आऽ शोि-प्रबंिक \nसंग  पञ्जी आऽ मैथिली -इंथग्लश कोषक डेटाबेस  देथखते-देथखते ठाढ़ भए  20 || व ि द े ह सदेह :३० \nगेल। इंटरनेट पर ई-प्रकाथशत करबाक उद्देश्य ि ल एकटा एहन \nफॉरम केर स्िापना जाथहमे लेखक आऽ पाठकक बीच एकटा एहन \nमाध्यम होए जे कतहुसँ  चौबीसो  र्ंटा आऽ सातो  थदन उपलब्ि होए। \nजाथहमे प्रकाशनक थनयथमतता होए आऽ जाथहसँ  थवतरण केर समस्या  \nआऽ भौगोथलक दूरीक अंत भऽ जाय। फेर सूचना -प्रौद्योथगकीक क्षेिमे \nक्रांथतक फलस्वरूप  एकटा नव पाठक आऽ लेखक वगिक हेतु, पुरान \nपाठक आऽ लेखकक संग , फॉरम प्रदान कएनाइ सेहो  एकर उद्देश्य \nछ्ल। एथह हेतु दू टा काज भेल। नव अंकक संग  पुरान अंक सेहो  \nदेल जा रहल अथि। पुरान अंक pdf स्वरूपमे डाउनलोड कएल \nजा सकैत  अथि आऽ जतए इंटरनेटक स्पीड कम िैक वा इंटरनेट \nमहग िैक ओतहु ग्राहक बड्ड कम समयमे  ‘थवदेह’ केर पुरान अंकक \nफाइल डाउनलोड कए अपन कंप्युटरमे सुरथक्षत राथख सकैत  िथि \nआऽ अपना सुथविानुसारे  एकरा पथढ़ सकैत  िथि। \n नथचकेता जीक नाटक नो एण्िी: मा प्रथवश थवदेह- ई-पथिकामे \nिारावाथहक रूपेँ  लगाता र ८ अंकमे पथिकाक आठम अंक (थतथि १५ \nअप्रैल २००८) सँ  पन्द्रहम अंक (थतथि १ अगस्त २००८) िथर ई-\nप्रकाथशत भए सम्प्रथत प्रेसमे थप्रंटक लेल  गेल अथि। आब ई सभटा  \nअंक पी.डी.एफ. रूपमे  थवदेह आकाइवमे डाउनलोडक लेल  उपलब्ि \nअथि। लगातार १२० थदन ई नाटक वेबपर रहल आऽ ५० देशक  \n२५० स्िानसँ  १५९६० पाठक एकरा पथढ़ चुकल िथि (गूगल \nएनेलेथटक्स डाटा), आऽ एथहमे आकाइवसँ  थवदेहक पुरान-अंक-\nडाउनलोड कएल गेल संख्या नथह जोड़ल गेल अथि। \n नाटकक किानक: प्रिम कललोल : ई नाटक ज्योथतरीश्वरक \nपरम्परामे कललोलमे  (वणि रत्नाकर कललोलमे  मुदा िूति-समागम  अंकमे \nथवभक्त अथि) थवभाथजत अथि। चाथर कललोलक  थवभाजनक प्रिम  विदेह सदेह :३०|| 21 \nकललोल  स्वगि (वा नरक) केर द्वारपर आरम्भ होइत अथि। ओतए \nबहुत रास  मुइल लोक द्वारक भीतर प्रवेशक लेल  पंथक्तबद्ध िथि। \nक्यो पि दुर्िटनामे थशकार भेल बाजारी िथि तँ संगमे  युद्दमे मृत भेल \nसैथनक  आऽ चोथर करए काल मारल गेल चोर, उच्चक्का आऽ पॉथकटमार \nसेहो  िथि। ज्योथतरीश्वरक िूतिसमागममे जे अथत आिुथनक अब्सथडिटी \nअथि से  नो एण्िी: मा प्रथवश मे सेहो  देखऽमे अबैत अथि। प्रिम \nकललोलमे  जे बाजारी िथि से  पंथक्त तोथड़ आगाँ बढ़ला उत्तर चोर \nआऽ उचक्का दुनू गोटेकेँ कॉलर पकथड़ पुनाः हुनकर स भक मूल \nस्िानपर दए अबैत िथि। उचक्का जे बादमे पता चलैत अथि जे \nगुण्डा-दादा थिक मुदा बाजारी ल ग सञ्च-मञ्च रहैत अथि, अंगा \nिोड़बाक लेल  कहैत अथि। मुदा जखन पॉकेटमार बाजारी थदससँ  \nचोरक थवपक्षमे बजैत अथि तखन उचक्का चक्कू थनकाथल अपन अस ल \nरूपमे  आथब जाइत अथि आऽ पॉकेटमारपर माथर-माथर कए उठैत \nअथि। मुदा जखन चोर कहैत िथन जे ई सेहो  अपने थबरादरीक \nअथि जे िोट-िीन पॉकेटमार माि बथन स कल ओकर जकाँ माँजल \nचोर नथह, आऽ उचक्का जेकाँ गुण्डा-बदमाश बनबाक तँ सोथचओ  नथि \nस कल, तखन उचक्का महराज चोरक पािँ पथड़ जाइत िथि, जे \nबदमाश ककरा कहलँह। आब पॉकेटमार मौका देथख पक्ष बदलैत \nअथि आऽ उचक्काकेँ कहैत िथन्ह जे अहाँकेँ नथह हमरा कहल क। \nसंगे  ईहो कहैत अथि जे चोथर तँ ई तेहन करए जनैत अथि, जे \nथगरहिक बेटा आऽ कुकुर स भ चोथर करैत काल पीटैत-पीटैत एतऽ \nपठा देलक आऽ हमर थखिांश करैत अथि। बड़का चोर भेलाऽ हँ। \nभद्र व्यथक्त चोरक बगेबानी देथख ई थवश्वास नथह कए पबैत िथि जे \nओऽ चोर थिकाह। ताथहपर पॉकेटमार, चोर महाराजकेँ आर \nथकचथकचबैत िथन्ह। तखन ओऽ चोर महराज एथह गपपर दुख प्रकट  22 || व ि द े ह सदेह :३० \nकरैत िथि जे नथह तँ ओथह राथत एथह पॉकेटमारकेँ चोथरपर ल ए \nजएतथि आऽ ने ओऽ हुनका थपटैत देथख सकैत।  एम्हर बजारी जे \nपथहने चोर आऽ उच्क्काकेँ कॉलर पकथड़ थर्थसया चुकल िलाह , गुम्म \nभेल सभटा  सुनैत  िथि आऽ दुख प्रकट करैत िथि जे एकरा स भक \nसंग  स्वगिमे रहब तँ स्वगि केहन होएत से  नथह जाथन। आब बजारी \nमहराज गीतक एकटा टुकड़ी एथह थवषयपर पढ़ैत िथि। जेना \nिूतिसमागममे गीत अथि तथहना नो एण्िी: मा प्रथवश मे सेहो , ई एथह \nस्िलपर प्रारम्भ होइत अथि जे एथह नाटककेँ संगीतक  बना दैत \nअथि। ओम्हर पॉकेटमारजी स भक पॉकेट काथट लैत िथि आऽ बटुआ \nसाफ  कए दैत िथि। आब फेर गीतमय फकड़ा शुरू  भए जाइत \nअथि मुदा तखने एकटा मृत रद्दीबला स भक तंद्राकेँ तोथड़ दैत िथि \nई कथह जे यमालयक बन्द दरबज्जाक ओथह पार, ई बटुआ आऽ पाइ-\nकौड़ी कोनो काजक नथह अथि। आब दुनू मृत भद्र व्यथक्त सेहो  \nबजैत िथि, जे हँ दोसर  देसमे  दोसर  देसक  थसक्का कहाँ चलैत \nअथि। आब एकटा रमणीमोहन नाम्ना मृत रथसक  भद्र व्यथक्तक दोसर  \nदेसक  थसक्का नथह चलबाक थवषयमे टीप दैत िथि जे हँ ई तँ ओथहना \nअथि जेना प्रेयसीक दोसरक  पत्नी बनब। आब एथह गपपर र्मििन \nशुरू  भए जाइत अथि। तखन रमणी मोहन गपक रुथख र्ुमा दैत \nिथि जे दरबज्जाक भीतर रम्भा-मेनका स भ हेतीह। थभखमंगनी जे \nतावत अपन कोरामे लेल  एकटा पुतराकेँ दोसराक  हािमे दए बहसमे  \nशाथमल भऽ गेल िथि ईष्यावश रम्भा-मेनकाकेँ मुँहझड़की इत्याथद कहैत \nिथि। मुदा पॉकेटमार कहैत अथि जे भीतरमे सुख  नथह दुखो भए \nसकैत  अथि। एथहपर बीमा बाबू अपन कायिक स्कोप देथख प्रसन्न भए \nजाइत िथि। आब पॉकेटमार इन्द्रक वज्र पर रुपैय्याक बोली शुरू  \nकरैत अथि। एथह बेर बजारी तन्द्रा भंग करैत अथि आऽ दुनू भद्र  विदेह सदेह :३०|| 23 \nव्यथक्त हुनकर समििन करैत कहैत अथि जे ई अद्भुत नीलामी, जे \nकरबाऽ रहल अथि पॉकेटमार आऽ शाथमल अथि चोर आऽ थभखमंगनी, \nपथहले-पथहल सुनल  अथि आऽ फेर संगीतमय  फकड़ा स भ शुरू  भए \nजाइत अथि। मुदा तखने नंदी-भृंगी शास्िीय संगीतपर  नचैत प्रवेश \nकरैत िथि। आब नंदी-भृंगीक ई पुिलापर  जे दरबज्जाक भीतर की \nअथि स भ गोटे अपना-अपना थहसाबसँ  स्वगि-नरक आऽ अकास -पताल \nकहैत िथि। मुदा नंदी-भृंगी कहैत िथि जे स भ गोटे सत्य िी आऽ \nक्यो गोटे पूणि सत्य नथह बजलहुँ। फेर बजैत-बजैत ओऽ कहए लगैत \nिथि क्यो चोथर काल मारल गेलाह (चोर ई सुथन  भागए लगैत िथि \nतँ दु-तीन गोटे पकथड़ सोझाँ  ल ए अनैत िथन्ह!) तँ क्यो एक्सीडेन्टसँ \nआऽ एथह तरहेँ सभटा  गनबए लगैत िथि, मुदा बीमा-बाबू कोना थबन \nमृत्युक एतए आयल िथि से  हुनकहु लोकथनकेँ नथह बुझल िथन्ह! \nबीमा बाबू कहैत िथि जे ओऽ नव माकेटक अन्वेषणमे आएल िथि! \nसे  थबन मरल सेहो  एक गोटे ओतए िथि! भृंगी नंदीकेँ ढ़ेर रास  बीमा \nकम्पनीक आगमनसँ  आएल कम्पीथटशनक थवषयमे बुझबैत िथि! एम्हर \nप्रेमी-प्रेथमकामे र्ोंर्ाउज शुरू  होइत िथन्ह, कारण प्रेमी आब र्ुथर जाए \nचाहैत िथि। रमणी मोहन प्रेमीक गमनसँ  प्रसन्न होइत िथि जे प्रेथमका \nआब असगरे  रहतीह आऽ हुनका लेल  मौका िथन्ह। मुदा भृंगी ई \nकथह जे एतएसँ  गेनाइ तँ संभव  नथह मुदा ई भऽ सकैत  अथि जे दुनू \nजोड़ी माय-बाप(!)केँ एक्सीडेन्ट करबाए एतथह बजबाऽ लेल  जाए। \nमुदा अपना लेल  माय-बापक बथल लेल  प्रेमी-प्रेथमका तैयार नथह िथि। \nतखन नंदी भृंगी दुनू गोटेक थववाह गाजा-बाजाक संग  कराऽ दैत िथि \nआऽ कन्यादान करैत िथि बजारी। \nदोसर  कललोल : दोसर  कललोलक  आरम्भ होइत अथि एथह भाषसँ , जे \nक्यो नेता मरलाक बाद आबएबला िथि, हुनकर दुनू अनुचर मृत भए  24 || व ि द े ह सदेह :३० \nआथब चुकल िथि आऽ नेताजीक अएबाक स भ क्यो प्रतीक्षा कए रहल \nिथि, दुनू अनुचर िोट-मोट भाषण दए नेताजीक थवलम्बसँ अएबाक \n(मृत्युक बादो!) क्षथतपूथति कए रहल िथि, गीतक योग दए। एकटा \nगीत चोर नथह बुझैत िथि मुदा थभखमंगनी आऽ रद्दीबला बुथझ जाइत \nिथि, ताथह पर बहस  शुरू  होइत अथि। चोरकेँ चोर कहलापर आपथत्त \nअथि आऽ थभखमंगनीकेँ ओऽ थभख-मंग कहैत अथि तँ थभखमंगनी \nओकरा रोथक कहैत िथि जे ओऽ सथरसवपाहीक  अनसूया  िथि, \nथमथिला -थचि कार, मुदा थदललीक अशोकबस्ती आथब बुझलथन्ह जे एथह \nनगरमे कला-वस्तु क्यो नथह थकनैत अथि आऽ चौबथटयाक थभखमंगनी \nबथन रथह गेलीह। चोर कहैत अथि जे माि ओऽ बदनाम िथि, चोथर \nतँ स भ करैत अथि। नव बात कोनो नथह अथि, स भ अथि पुरनकाक \nचोथर। तकर बाद नेताजी पहुँथच जाइत िथि आऽ लो कक चोर, \nउचक्का आऽ पॉकेटमार होएबाक कारण, समाजक  थस्िथतकेँ कहैत \nिथि। तखने एकटा वामपंिी अबैत िथि आऽ ओऽ ई देथख क्षुब्ि \nिथि जे नेताजी चोर, उचक्का आऽ पॉकेटमारसँ  थर्रल िथि। मुदा \nचोर अपन तकि ल ए पुनाः प्रस्तुत होइत अथि आऽ नेताजीक राखल \n“चोर-पुराण” नामक आिारपर बजारी जी गीत शुरू  कए दैत िथि। \nतेसर  कललोल : आब नेताजी आऽ वामपंिीमे गठबंिन आऽ वामपंिी \nद्वारा सरकारक  बाहरसँ  देल समििनपर  चरचा शुरू  भए जाइत \nअथि। नेताजी फेर गीतमय होइत िथि आथक तखने स्टंट-सीन  करैत \nएकटा मुइल अथभनेता थववेक कुमारक अएलासँ  आकषिण ओम्हर चथल \nजाइत अथि। टटका-ब्रेथकंग न्यूज देबाक मजबूरीपर नेताजी व्यंग्य \nकरैत िथि। वामपंिी दू बेर दू गोट गप नव गप कथह जाइत िथि, \nएक जे थबन अथभनेता बनने क्यो नेता नथह बथन सकैत  अथि आऽ \nदोसर  जे चोर नेता नथह बथन सकैि  (ई चोर कहैत अथि) मुदा नेता  विदेह सदेह :३०|| 25 \nस भ तँ चोथर करबामे ककरोसँ  पािाँ नथह िथि। तखने एकटा उच्च \nवंशीय मथहला अबैत िथि आऽ हुनकर प्रश्नोत्तरक बाद एकटा सामान्य \nक्यूक संग  एकटा वी.आइ.पी.क्यू बथन जाइत अथि। अथभनेता, नेता \nआऽ वामपंिी स भ वी.आइ.पी.क्यूमे ठाढ़ भऽ जाइत िथि! ई पुिलापर  \nकी, कतार थकएक बनल अथि ताथहपर चोर-पॉकेटमार कहैत िथि \nजे हुनका लोकथनकेँ पंथक्त बनएबाक (आऽ तोड़बाक सेहो ) अभ्यास \nिथन्ह। \nचतुिि कललोल : यमराज स भक खाता-खेसरा  देथख लैत िथि आऽ \nथचिगुप्त ई रहस्योद्घाटन करैत िथि जे एक युग ि ल जखन सोझाँक  \nदरबज्जा खुथजतो ि ल आऽ बन्न सेहो  होइत ि ल । नंदी भृंगी पथहनथह \nसूथचत  कए देलथन्ह जे सोझाँक  दरबज्जा स्वप्न नथह, माि बुझबाक \nदोष ि ल । दरबज्जाक ओथहपार की अथि ताथह थवषयमे स भ क्यो \nअपना-अपना थहसाबसँ  अनुभवक उत्तर दैत िथि। थचिगुप्त कहैत \nिथि जे ई सभटा  िैक ओथहपार। नंदी-भृंगी सूथचत  करैत िथि जे \nएथह गेटमे प्रवेश थनषेि िैक, नो एण्िी केर बोडि लागल  िैक। आथह \nरे ब्बा! आब की होए! नेताजीकेँ पठाओल जाइत िथन्ह यमराजक \nसोझाँ , मुदा हुनकर सरस्वती  ओतए मन्द भए जाइत िथन्ह। बदरी \nथवशाल थमश्र प्रथसद्ध नेताजी केर थखंचाई शुरू  होइत िथन्ह असली  \nकेर बदला सथटिथफकेट बला कम कए थलखाओल  उमथरपर। पचपन \nबथरख आयु आऽ शश योग कहैत अथि जे सत्तथर से  ऊपर जीताह \nसे  ओऽ आऽ संगमे  मृत चारू  सैथनककेँ  आथपस  पठा देल जाइत \nअथि। दूटा सैथनक  नेताजीक संग  चथल जाइत िथि आऽ दू टा \nअनुचर सेहो  जाए चाहैत अथि। मुदा नेताजीक अनुचर स भक अपराि \nबड़ भारी, से  थचिगुप्तक आदेशपर नंदी-भृंगी हुनका ल ए, कराहीमे \nभुनबाक लेल  बाहर ल ए जाइत िथि तँ बाँचल दुनू सैथन क हुनका  26 || व ि द े ह सदेह :३० \nपकथड़ केँ ल ए जाइत िथि आऽ नंदी-भृंगी फेर मंचपर र्ुथर अबैत \nिथि। तथहना तकिक बाद प्रेमी-प्रेथमका, दुनू भद्र पुरुष आऽ बजारीकेँ \nसेहो  िाण भेटैत िथन्ह ढोल-थपपहीक संग  हुनका बाहर ल ए गेल जाइत \nअथि। आब नन्दी जखन अथभनेताक नाम थववेक कुमार उफि...बजैत \nिथि तँ अथभनेता जी रोथक दैत िथि जे कतेक मेहनथतसँ  जाथत \nहुनकर पािाँ िोथड़ स कल अथि, से  उफि तँ िोथड़ए देल जाए। \nवामपंिी गोष्ठीकेँ अथभनेता द्वारा मदथत केर थववरणपर वामपंिी प्रथतवाद \nकरैत िथि। हुनको पठा देल जाइत िथन। वामपंिीक की हेतथन्ह, \nहुनकर किामे तँ, ने स्वगि-नकि अथि आऽ ने यमराज-थचिगुप्त। \nहुनका अपन भथवष्यक थनणिय स्वयं करबाक अवस र देल जाइत \nिथन्ह। मुदा वामपंिी कहैत िथि जे हुनकर थशक्षा आन प्रकारक \nिलथन्ह मुदा एखन जे सोझाँ  र्थटत भए रहल िथन्ह ताथहपर कोना \nअथवश्वास करिु? मुदा यमराज कहैत िथि जे भऽ सकैत  अथि , जे \nअहाँ देथख रहल िी से  दुाःस्वप्न होए, जतए र्ुसए जाएब ओतए थलखल  \nअथि नो एण्िी। आब यमराज प्रश्न पुिैत िथि जे थवषम के, मनुक्ख \nआथक प्रकृथत? वामपंिी कहैत िथि जे दुनू, मुदा प्रकृथतमे तँ नेचुरल \nजथस्टस  कदाथचत् होइतो िैक मुदा मनुक्खक स्वभावमे से  गुन्जाइश \nकहाँ? मुदा वामपंिी राजनीथत एकर (स मानताक, सुिार  केर) प्रयास \nकरैत अथि। ताथहपर हुनका संग  चोर-उचक्का आऽ पॉकेटमारकेँ \nपठाओल जाइत अथि ई अवस र दैत जे थहनका सभकेँ  बदलू। चोर \nकनेक जाएमे इतस्ताः करैत अथि आऽ ई थजज्ञासा करैत अथि जे \nहम स भ तँ जाइए रहल िी मुदा एथहसँ  आगाँ? नंदी-थचिगुप्त-यमराज \nसमवेत  स्वरमे कहैत िथि- नो एण्िी। भृंगी तखने अबैत िथि, \nअथभनेताकेँ िोड़ने। यमराज कहैत िथि मा प्रथवश। भृंगी नीचाँमे \nहोइत चरचाक गप कहैत अथि जे एतुक्का थनअम बदल ल  जएबाक  विदेह सदेह :३०|| 27 \nआऽ कतेक गोटेकेँ पृथ्वपर र्ुरए देल जएबाक चरचा सविि भए रहल \nिथि। यमदूत स भ अनेरे कड़ाह ल ग ठाढ़ िथि क्यो भुनए लेल  कहाँ \nभेटल िथन्ह (माि दू टा अनुचर)। आब क्यो नथह आबए बला बचल \nअथि, से  स भ कहैत िथि। थचिगुप्त अपन नमहर दाढ़ी आऽ यमराज \nअपन मुकुट उताथर लैत िथि आऽ स्वाभाथवक मनुक्ख रूपमे  आथब \nजाइत िथि! मुदा थचिगुप्तक मेकप बला नमहर दाढ़ी देथख थभखमंगनी \nजे ओतए िलीह , हँथस  दैत िथि। भृंगी उद्घाटन करैत िथि जे \nथभखमंगनी हुनके स भ जेकाँ कलाकार िथि! कोन अथभनय! तकर \nथववरण मुहब्बत आऽ गुदगुदीपर खतम होइत अथि तँ थभखमंगनी कहैत \nिथि जे नथह एथह तरहक अथभनय तँ ओतए (देखा कए) भऽ रहल \nअथि। ओत्तऽ रमणी मोहन आऽ उच्चवंशीय मथहला थनभाक रोमांस  \nचथल रहल अथि। मुदा थनभाजी तँ बथजते नथह िथि। थभखमंगनी \nयमराजसँ  कहैत िथि जे ओऽ तखने बजतीह जखन एथह दरबज्जाक \nतालाक चाभी हुनका भेटतथन्ह, बुझतीह जे अपसरा  बनबामे यमराज \nमदथत दए सकैत  िथि, ई रमणीक हृदय थिक एतहु नो एण्िी! यमराज \nखखसैत  िथि, तँ थचिगुप्त बुथझ जाइत िथि जे यमराज “पंचशर”सँ  \nग्रथसत भए गेल िथि! थचिगुप्तक कहला उत्तर स भ क्यो एक कात \nल ए जाओल जाइत िथि माि यमराज आऽ थनभा मंचपर रथह जाइत \nिथि। यमराज थनभाक सोझाँ - सुनू  ने थनभा... कथह रुथक जाइत \nिथि। स भक उत्साथहत कएलापर यमराज बड़का चाभी हुनका दैत \nिथि, मुदा थनभा चाभी भेटलापर रमणी मोहनक संग  तेना आगाँ बढ़ैत \nिथि जेना ककरो अनका थचथन्हते नथह होथि! ओऽ चाभी रमणी \nमोहनकेँ दए दैत िथि मुदा ओऽ ताला नथह खोथल पबैत िथि। फेर \nथनभा अपने प्रयास करए लेल  आगाँ बढ़ैत िथि मुदा थचिगुप्त कहैत \nिथि जे ई मोनक दरबज्जा थिक, ओना नथह खुजत। मथहला ठकए  28 || व ि द े ह सदेह :३० \nलेल  चाभी देबाक! बात कहैत िथि। स भ क्यो हँसी  करैत िथन जे \nमोन कतए िोथड़ अएलहुँ? ताथहपर एकबेर पुनाः रमणी मोहन आऽ \nथनभा मोन संजोथग  कए ताला खोलबाक अस फल प्रयास करैत िथि। \nनंदी-भृंगी-थभखमंगनी गीत गाबए लगैत िथि जकर तात्पयि ईएह जे \nमोनक ताला अथि लागल , मुदा ओतए अथि नो एण्िी। मुदा ऋतु \nवस न्तमे प्रेम होइि अनन्त आऽ करेज कहैत अथि मैना-मैना, तँ एतथह \nनो एण्िी दरबज्जापर िरना देल जाए। \n थववेचन: भारत आऽ पाश्चात्य नाट्य थसद्धांतक तुलनात्मक \nअध्ययनसँ ई ज्ञात होइत अथि मानवक थचन्तन भौगोथलक दूरीकक \nअिैत कतेक समानता  लेने रहैत अथि। भारतीय नाट्यशास्ि मुख्यताः \nभरतक “नाट्यशास्ि” आऽ िनंजयक दशरूपकपर  आिाथरत अथि। \nपाश्चात्य नाट्यशास्िक प्रामाथणक ग्रंि अथि अरस्तूक “काव्यशास्ि”।  \nभरत नाट्यकेँ “कृतानुसार ” “ भावानुकार” कहैत िथि, िनंजय \nअवस्िाक अनुकृथतकेँ नाट्य कहैत िथि। भारतीय साथहत्यशास्िमे \nअनुकरण नट कमि अथि, कथव कमि नथह। पथश्चममे अनुकरण कमि \nथिक कथव कमि, नटक कतहु चरचा नथह अथि। \nअरस्तू नाटकमे किानकपर थवशेष बल दैत िथि। िेजेडीमे किानक \nकेर संग  चथरि-थचिण, पद-रचना, थवचार तत्व, दृश्य थविान आऽ \nगीत रहैत अथि। भरत कहैत िथि जे नायकसँ  संबंथित  किावस्तु \nआथिकाथरक आऽ आथिकाथरक किावस्तुकेँ सहायता  पहुँचाबएबला किा \nप्रासंथगक कहल जाएत। मुदा स भ नाटकमे प्रासंथगक किावस्तु होए \nसे  आवश्यक नथह, नो एण्िी: मा प्रथवश मे नथह तँ कोनो तेहन \nआथिकाथरक किावस्तु अथि आऽ नथहए कोनो प्रासांथगक, कारण एथहमे \nनायक कोनो सविमान्य नायक नथह अथि। जे बजारी उच्क्काकेँ कॉलर \nपकड़ैत िथि से  कनेक कालक बाद गौण पथड़ जाइत िथि। जाथह  विदेह सदेह :३०|| 29 \nउच्क्काक सोझाँ  चोर स कदम रहैत अथि से  थकिु कालक बाद, थकिु \nनव नथह होइि केर दशिनपर गप करैत सोझाँ  अबैत िथि। जे \nयमराज सभकेँ  िरेने िथि से  स्वयं थनभाक सोझाँमे  अपन तेज, मध्यम \nहोइत देखैत िथि। थभखमंगनी हुनका दैवी स्वरूप उतारने देखैत \nहँसैत  िथि तँ रमणी मोहन आऽ थनभा सेहो  हुनका आऽ थचिगुप्तकेँ \nअन्तमे अपशब्द कहैत िथि। वामपंिीक आऽ अथभनेताक स एह हाल \nिथन्ह। कोनो पाि कमजोर नथह िथि आऽ थरबाउन्ड करैत िथि। \nकिा इथतवृथत्तक दृथष्टसँ प्रख्यात, उत्पाद्य आऽ थमश्र तीन प्रकारक \nहोइत अथि। प्रख्यात किा इथतहास  पुराणसँ  लेल  जाइत अथि आऽ \nउत्पाद्य कथलपत होइत अथि। थमश्रमे दुनूक मेल होइत िथि। नो \nएण्िी: मा प्रथवश मे थमश्र इथतवृथत्तक होएबाक कोनो टा गुंजाइश तखने \nखतम भए जाइत अथि जखन थचिगुप्त आऽ यमराज अपन नकली \nभेष उतारैत िथि आऽ थभखमंगनीक हँसलापर  भृंगी कहैत िथि जे ई \nथभखमंगनी सेहो  हमरे स भ जेकाँ कलाकार िथि! माि यमराज आऽ \nथचिगुप्त नामसँ  किा इथतहास -पुराण सम्बद्ध नथह अथि आऽ इथतवृथत्त \nपूणिताः उत्पाद्य अथि। अरस्तू किानककेँ स रल आऽ जथटल दू \nप्रकारक मानैत िथि। ताथह थहसाबसँ  नो एण्िी: मा प्रथवश मे आकथस्मक \nर्टना आथद जाथह सरलताक  संग  फ्लोमे अबैत अथि, से  ई नाटक \nस रल किानक आिाथरत कहल जाएत। फेर अरस्तू इथतवृत्तकेँ \nदन्तकिा, कलपना आऽ इथतहास  एथह तीन प्रकारसँ सम्बथन्ित मनैत \nिथि। नो एण्िी: मा प्रथवश केँ कालपथनकमूलक श्रेणीमे एथह थहसाबसँ  \nराखल जाएत। अरस्तूक िेजेडीक चथरि, य़शस्वी आऽ कुलीन िथि- \nसत् असत् केर थमश्रण। नो एण्िी: मा प्रथवश मे जे चथरि स भ िथि \nताथहमे स भ चथरिमे सत् असत् केर थमश्रण अथि। थनभा उच्चवंशीय \nिथि मुदा रमणी मोहन जे बलात्कारक बादक थपटाई केर बाद मृत  30 || व ि द े ह सदेह :३० \nभेल िथि हुनकासँ  थहथल-थमथल जाइत िथि । थभखमंगनी थमथिला  \nथचिकार अनसूया  िथि। दुनू भद्रपुरुष बजारी आऽ चारू  सैथनक  एथह \nप्रकारेँ थबन कलुषताक सोझाँ  अबैत िथि। भरत नृत्य संगीतक  प्रेमीकेँ \nिीरलथलत , शान्त प्रकृथतकेँ िीरप्रशान्त, क्षथिय प्रवृथत्तकेँ िीरोदत्त आऽ \nईष्यालूकेँ िीरोद्धत्त कहैत िथि। बजारी आऽ दुनू भद्रपुरुष संगीतक  \nबेश प्रेमी िथि तँ रमणी मोहन प्रेमी-प्रेथमकाकेँ देथख कए ईष्यालू, सैथनक  \nस भ शान्त िथि क्षथियोचत गुण सेहो  िथन्ह से  िीरोदत्त आऽ \nिीरप्रशान्त दुनू िथि। मुदा नो एण्िी: मा प्रथवश मे एथह प्रकारक \nथवभाजन सम्भव नथह अथि। \n भारतीय थसद्धांत कायिक आरम्भ, प्रयत्न, प्राप्त्याशा, थनयताथप्त \nआऽ फलागम िथरक पाँच टा अवस्िाक वणिन करैत िथि। प्राप्त्याशामे \nफल प्राथप्तक प्रथत थनराशा अबैत अथि तँ थनयताथप्तमे फल प्राथप्तक \nआशा र्ुथर अबैत अथि। पाश्चात्य थसद्धांत आरम्भ, कायि-थवकास , चरम \nर्टना, थनगथत आऽ अथन्तम फल । प्रिम तीन अवस्िामे उल झन \nअबैत अथि, अथन्तम दू मे सुलझन।  \n कायावस्िाक पंच थवभाजन- बीया, थबन्दु, पताका, प्रकरी आऽ \nकायि अथि। नो एण्िी: मा प्रथवश मे बीया अथि एकटा द्वन्द मृत्युक \nबादक लोकक, बीमा एजेन्ट एतए थबनु मृत्युक पहुँथच जाइत िथि। \nयमराज आऽ थचिगुप्त मेकप आथटिस्ट थनकलैत िथि। थवथभन्न थबन्दु \nद्वारा एकटा चथरि ऊपर नीचाँ होइत रहैत अथि। पताका आऽ प्रकरी \nअवान्तर किामे होइत अथि से  नो एण्िी: मा प्रथवश मे नथह अथि। \nबीआक थवकथसत  रूप  कायि अथि मुदा नो एण्िी: मा प्रथवश मे ओऽ \nिरणापर खतम भए जाइत अथि! अरस्तू एकरा बीआ, मध्य आऽ \nअवसान  कहैत िथि। आब आऊ सथन्िपर, मुख-सथन्ि भेल बीज आऽ \nआरम्भकेँ जोड़एबला, प्रथतमुख-सथन्ि भेल थबन्दु आऽ प्रयत्नकेँ जोड़एबला,  विदेह सदेह :३०|| 31 \nगभिसथन्ि भेल पताका आऽ प्राप्त्याशाकेँ जोड़एबला, थवमशि सथन्ि भेल \nप्रकरी आऽ थनयताथप्तकेँ जोड़एबला आऽ थनविहण सथन्ि भेल फलागम \nआऽ कायिकेँ जोड़एबला। नो एण्िी: मा प्रथवश मे मुख/ प्रथतमुख आऽ \nथनविहण सथन्ि माि अथि, शेष दू टा सथन्ि नथह अथि।  \n पाश्चात्य थसद्धांत स्िान, स मय आऽ कायिक केन्द्र तकैत \nअथि। नो एण्िी: मा प्रथवश मे स्िान एकथह अथि, स मय लगातार \nआऽ कायि अथि द्वारक भीतर पैसबाक  आकांक्षा। दू र्ण्टाक नाटकमे \nदुइये र्ण्टाक र्टनाक्रम वथणित अथि नो एण्िी: मा प्रथवश मे कायि \nसेहो  एकेटा अथि। अथभनवगुप्त सेहो  कहैत िथि जे एक अंकमे एक \nथदनक कायिसँ बेशीक समावेश  नथह होए आऽ दू अंकमे एक वषिसँ \nबेशीक र्टनाक समावेश  नथह होय। नो एण्िी: मा प्रथवश मे कललोलक  \nथवभाजन र्टनाक थनथदिष्ट समयमे  भेल कायिक आऽ नव कायारम्भमे \nभेल थवलम्बक कारण आनल गेल अथि। मुदा एथह थिकक थवरोि \nड्राइडन कएने िलाह  आऽ शेक्सथपअरक नाटकक स्वच्िन्दताक ओऽ \nसमििन कएलथन्ह। मुदा नो एण्िी: मा प्रथवश मे एथह तरहक कोनो \nसमस्या  नथह अबैत अथि। नो एण्िी: मा प्रथवश मे आपसी  गपशपमे- \nजकरा फ्लैशबैक सेहो  कथह सकैत  िी- ककर मृत्यु कोना भेल से  \nनीक जेकाँ दथशित कएल गेल अथि।  \n भारतमे नाटकक दृश्यत्वक समििन कएल गेल मुदा अरस्तू \nआऽ प्लेटो एकर थवरोि कएलथन्ह। मुदा १६म शताब्दीमे लोडोथवको \nकैस्टेलवेिो दृश्यत्वक समर्ि न कएलथन्ह। थडटेटाटि सेहो  दृश्यत्वक \nसमििन कएलथन्ह तँ ड्राइडज नाटकक पठनीयताक समििन कएलथन्ह। \nदेथसयर  पठनीयता आऽ दृश्यत्व दुनूक समििन कएलथन्ह। अथभनवगुप्त \nसेहो  कहने िलाह  जे पूणि रसास्वाद  अथभनीत भेला उत्तर भेटैत अथि \nमुदा पठनसँ  सेहो  रसास्वाद  भेटैत अथि। नो एण्िी: मा प्रथवश मे  32 || व ि द े ह सदेह :३० \nपथहल कललोलक  प्रारम्भमे ई स्पष्ट भऽ जाइत अथि जे एतए दृश्यत्वकेँ \nप्रिानता देल गेल अथि। पथश्चमी रंगमंच नाट्यथविान वास्तथवक अथि \nमुदा भारतीय रंगमंचपर सांकेथतक।   जेना अथभज्ञानशाकुंतलम् मे \nकाथलदास  कहैत िथि- इथत शरसंिानं  नाटयथत। नो एण्िी: मा प्रथवश \nमे भारतीय थविानकेँ अंगीकृत कएल गेल- जेना मृत्यु प्राप्त स भ गोटे \nद्वारा स्वगि प्रवेश द्वारक अदृश्य देबाड़क गपशप आऽ अथभनय कौशल \nद्वारा स्पष्टता। अंथकया नाटमे सेहो  प्रदशिन तत्वक प्रिानता ि ल । \nकीतिथनयाँ एक तरहेँ संगीतक  ि ल आऽ एतहु अथभनय तत्वक प्रिानता \nि ल । अंकीया नाटक प्रारम्भ मृदंग वादनसँ  होइत ि ल । नो एण्िी: \nमा प्रथवश मैथिलीक  परम्परासँ अपनाकेँ जोड़ने अथि मुदा संगथह  \nइथतहास , पुराण आऽ समकालीन  जीवनचक्रकेँ देखबाक एकटा नव \nदृथष्टकोण ल ए आएल अथि, सोचबाऽ  ल ए एकटा नव अंतदृिथष्ट दैत \nअथि। \n ज्योथतरीश्वरक िूतिसमागम, थवद्यापथतक गोरक्षथवजय, कीतिथनिा \nनाटक, अंकीयानाट, मुंशी रर्ुनन्दन दासक  थमथिला  नाटक, जीवन \nझाक सुन्दर संयोग , ईशनाि झाक चीनीक लड्डू, गोथवन्द झाक \nबसात , मथणपद्मक तेसर  कथनयाँ, नथचकेताजीक “नायकक नाम जीवन, \nएक ि ल राजा”, श्रीशजीक पुरुषािि, सुिांशु  शेखर चौिरीक भफाइत \nचाहक थजनगी, महेन्द्र मलंथगयाक काठक लोक, राम भरोस  कापथड़ \nभ्रमरक मथहषासुर  मुदाबाद, गंगेश गुंजनक बुथिबथिया केर परम्पराकेँ \nआगाँ बढ़बैत नथचकेताजीक नो एण्िी: मा प्रथवश ताथकिकता आऽ \nआिुथनकताक वस्तुथनष्टताकेँ ठाम-ठाम नकारैत अथि। वामपंिीकेँ \nयमराज ईहो कहैत िथिन्ह, जे वामपंिी देथख रहल िथि से  सत्य \nनथह सपनो  भए सकैत  अथि। थवज्ञानक ज्ञानक सम्पूणितापर टीका \nअथि ई नाटक। सत्य-असत्य, स भ अपन-अपन दृथष्टकोणसँ तकर  विदेह सदेह :३०|| 33 \nवणिन करैत िथि। चोरक अपन तकि िथन्ह आऽ वामपंिी सेहो  कहैत \nिथि थक चोर नेता नथह बथन सकैत  िथि मुदा नेताक चोथरपर उतथर \nअएला सँ  चोरक वृथत मारल जाए बला िथन्ह। नाटकमे आत्म-केथन्द्रत \nहास्यपूणि आऽ नीक-खराबक भावना रथह-रथह खतम होइत रहैत अथि। \nयमराज आऽ थचिगुप्त तक मुखौटामे रथह जीथब रहल िथि। उत्तर \nआिुथनकताक ई स भ लक्षणक संग  नो एण्िी: मा प्रथवश मे एके गोटेक \nकैक तरहक चथरि थनकथल बाहर अबैत अथि, जेना उच्चवंशीय \nमथहलाक। कोनो र्टनाक सम्पूणि अिि नथह लाथग पबैत अथि, सत्य \nकखन असत्य भए जएत तकर कोनो ठेकान नथह। उत्तर \nआिुथनकताक सतही  थचन्तन आऽ चथरि स भक नो एण्िी: मा प्रथवश \nमे भरमार लागल  अथि, आशावाथदता तँ नथहए अथि मुदा थनराशावाथदता \nसेहो  नथह अथि। यथद अथि तँ से  अथि बतहपनी, कोनो चीज एक \nतरहेँ नथह कैक तरहेँ सोचए  बला- थवद्यमान िथि। कारण, थनयन्िण \nआऽ योजनाक उत्तर पथरणामपर थवश्वास नथह वरन संयोगक  उत्तर \nपथरणामपर बेशी थवश्वास दशाओल गेल अथि। गणतांथिक आऽ नारीवादी \nदृथष्टकोण आऽ लाल  झंडा आथदक थवचारिाराक संगे  प्रतीकक रूपमे  \nहास -पथरहास  सोझाँ  अबैत अथि। \n एथह तरहेँ नो एण्िी: मा प्रथवश मे उत्तर आिुथनक दृथष्टकोण \nदथशित होइत अथि, एतए पाठक किानकक मध्य उठाओल थवथभन्न \nसमस्यासँ  अपनाकेँ पथरथचत पबैत िथि। जे द्वन्द नाटकक अंतमे \nदथशित भेल से  उत्तर-आिुथनक युगक पाठककेँ आश्चथयित नथह करैत \nिथन्ह, थकएक तँ ओऽ दैथनक जीवनमे एथह तरहक द्वन्दक थनत्य सामना  \nकरैत िथि। \n ई नाटक मैथिली  नाटक लेखनकेँ एकटा नव थदशामे ल ए \nजाएत आऽ आन थविामे सेहो  नूतनता आनत से  आशा कए सकैत   34 || व ि द े ह सदेह :३० \nिी। नो एण्िी: मा प्रथवश केर थप्रंट थनकलबासँ  पूविथह ततेक मािामे \nई पाठक द्वारा पथठत भेल जे एथहपर समीक्षा सेहो  “थवदेह” ई-पथिकाक \n१८म अंकमे आथब गेल श्री प्रेमशंकर थसंहक।  तकर अंश सेहो  पाठक \nलोकथनक लेल  देल जाऽ रहल अथि। \n “टी.एस . एथलयटक कि न िथन जे वाङमयी कलाक चरम \nउत्कषि तखन देखबामे अबैि जखन रचनामे नाटकीयता कथवत्व थदस  \nझुकल दृथष्टगत हो आ कथवत्व नाटकीयता थदस।  उपयुिक्त कि नक \nपथरप्रेक्ष्यमे प्रस्तुत नाटक “नो एण्िी: मा प्रथवश”क इएह स्वरूप हमरा \nसमक्ष अबैत अथि, जे नाटककार समाजक  यिािि स्वरूपकेँ प्रस्तुत \nकरबाक उपक्रम कयलथन अथि जाथहमे नाटकीयता आ कथवत्व-शथक्तक \nअद्भुत समन्वयात्मक स्वरूप पाठककेँ उपलब्ि होइत िथन। मनुष्य \nजन्मजात क्यो नीक वा अिलाह नथह होइि, प्रत्युत ओकरा समक्ष \nएहन पथरथस्िथत आथब कऽ उपथस्ित होइि जाथहसँ  वाह्य भऽ कए ओ \nकमिमे संथलप्त भऽ कए तदवत् कायि करैि, जकर फल ओकरा एही \nजीवनमे भोगए पड़ैि। कारण मानवक सवोपथर  इच्िा रहैि जे \nसांसाथरक  जतेक सुखोपलथब्ि थिक तकर उपलथब्ि ओकरे हो, थकन्तु \nओ थबसथर  जाइि जे ओ जेहन कमि करत तदनुरूपेँ  ओकरा फलोपलथब्ि \nसेहो  होयतैक। \n वैश्वीकरणक फलस्वरूप  मानवक इच्िा-शथक्तक एतेक बेसी  \nबलवती भऽ गेल अथि ओ थचर-नूतनताक आग्रही भऽ ओकर अन्वेषणमे \nलाथग, ओकर अनुयायी भऽ कए अपन पुरातन दुाःख-ददि, मान-अपमान, \nग्लाथन-मयादा आथदक इथतहासक  पन्नामे ओझरायल रहब श्रेयस्कर नथह \nबुझैत अथि, अत्यािुथनक पथरवेश वा पथरथस्िथतक कारणेँ उत्पन्न \nआिुथनकता आ पुरातन पोंगा-पन्िी थवचारिारामे वतिमान पथरप्रेक्ष्यमे \nसमन्वय नथह स्िाथपत कयल जाऽ सकैि , कारण मनुष्यक इच्िा  विदेह सदेह :३०|| 35 \nशथक्त अनाथद आऽ अनन्त थिक तकरा थनयथन्ित करब दुाःसाध्य \nथिक। मनुष्य पथरथस्िथतसँ  प्रेथरत भऽ कए अपन मानथसक  सुखोपलथब्ि \nथनथमत्त थवश्वक रंगमंचपर उपथस्ित भऽ थवथवि रूपा  अथभनय करैि \nतकर प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपेँ  थवथवि कलाक प्रदशिन करैि तकर \nपथरणाम ओकरा एत्तथह भोगय पड़ैि, तिाथप मानव स्वगि-नरकक द्वन्दमे \nस तत जीथवत रहबाक आकांक्षी रहैि। \n प्रयोगिमी नाटककार जनमानसमे  जे ज्वार आयल अथि, जे \nलहथर पथरव्याप्त भऽ गेल अथि जे ओ अपन अथिकार आऽ कतिव्यक \nहेतु एतेक बेसी  साकांक्ष भऽ गेल अथि जे ओ थसद्धांतकेँ स्वीकार कऽ \nकए, ओकर अनुयायी भऽ कए ओ आिुथनक पथरप्रेक्ष्यमे दृथष्टबोि कऽ \nरहल अथि। मानव-समाजक  पुरातन इथतहासपर  दृथष्टपात कयलासँ  \nस्पष्ट भऽ जाइि जे चाहे सतयुग  हो, द्वापरयुग हो, िेता युग हो वा \nकथलयुग हो स ब स मयक प्रामाथणक इथतहास  साक्षी थिक जे अत्याचार-\nअनाचार, दुाःख-ददि, सुख -समृथद्ध, पाप-पुण्य, िमि-अिमि आथद-आथदक \nप्रबल आकांक्षी रहल अथि मानव समुदाय।  थकन्तु आिुथनक युगक \nसवोपथर  उपलथब्ि थिक देश-प्रेमक अपेक्षा थवश्व-प्रेम। एकर पथरणाम \nप्रत्यक्ष अथि जे जनमानससँ  ल ऽ कए राजनीथत दल सेहो  समन्वयवादी \nभऽ कए ओकर अनुगामी जकर प्रमाण थिक सथम्मथलत सरकार।  \n प्रस्तुत नाटक एक प्रतीक नाटक थिक, कारण एथहमे \nसामाथजक  पथरप्रेक्ष्यमे एकर किामुखकेँ उत्िाथपत कऽ कए प्रतीक \nयोजना थनयोथजत कयलथन अथि, नाटककार जाथहमे समाजक  स ब \nवगि यिा चाहे ओऽ चोर हो, उचक्का हो, पाकेटमार हो, नेता हो, \nअथभनेता हो, कलाकार हो, साथहत्यकार हो, बीमा कम्पनीक एजेण्ट \nहो, प्रेमी-प्रेथमका हो, उच्चवंशीय मथहला, अप्सरा हो, नृत्यांगना हो, रद्दी \nकागज बेचथनहार वा थकनथनहार हो, नेताक चमचा हो स भक मानथसक   36 || व ि द े ह सदेह :३० \nपृष्ठभूथममे प्रवेश कऽ कए नाटककार एक मनोवैज्ञाथनक सदृश  ओकर \nसाइको -एनाथलथसस  करबाक उपक्रम कयलथन अथि जे स भक \nआन्तथरक अथभलाषा रहैि जे वैह समाजक  सविश्रेष्ठ प्राणी थिक आऽ \nस्वगि जएबाक अथभलाषाक पूत्यिि तद्वत कायिमे संथलप्त भऽ जाइि। \nअन्तताः स ब एकथित भऽ कए स्वगिक फाटक ल ग क्यू लगबैि , \nथकन्तु थचिगुप्त द्वारा ओकर कयल गेल कायि-थववरणी प्रस्तुत कऽ \nकए पुनाः पृथ्वीपर प्रत्यागत हैबाक आदेश दैत िथि आऽ ओतए नो \nएण्िीक साइन  बोडि लाथग जाइि आऽ यमराज सेहो  प्रत्यागत भऽ \nजाइि। इएह द्वन्द्व नाटकमे सविि दृथष्टगत जे एकर एक नवोपलथब्ि \nथिक। \n एथह नाटकक वैथशष्ट्य अथि जे मैथिलीमे  प्रिमे-प्रिम ने तँ \nअंक थवभाजन अथि ने दृश्य-थवभाजन कयलथन, प्रत्युत सम्पूणि नाटककेँ \nप्रयोगिमी नाटककार चाथर कललोलमे  थवभाथजत कऽ कए वतिमान \nसमाजक  सामाथजक  पृष्ठभूथमकेँ समाथहत  कयलथन अथि जे एहने ल हर \nसमाजान्तरगत पथरव्याप्त अथि। पिोथचत भाषाक प्रयोग आऽ िोट-\nिोट वाक्य-थवन्यास, नाटकीयता कथवत्व-शथक्तसँ ओत-प्रोत रहलाक \nकारणेँ ई नाटक दशिकपर अथमट प्रभावोत्पादकता उत्पन्न करत से  \nहमर थवश्वास अथि। सम्पूणि नाटकान्तगित अनेक स्िलपर िोट-िोट \nगेय पदक प्रयोग कऽ कए एकरसताक  पथरहार करबामे सहायक  भेल \nअथि। नथचकेता स्वयं अथभनेता िथि, तेँ मैथिली  रंगमंचक यिािि \nथस्िथतसँ  थचर-पथरथचत िथि जे मैथिलानी  रंगकमीक अभाव अथि तेँ \nएथहमे अत्यलप मथहला पािकेँ समायोथजत  कयलथन अथि जे एकर \nमंचनमे व्यविान नथह हो। भथवष्यमे आर अथभनव प्रयोगिमी \nनाटककारक कृथतक अपेक्षा मैथिली  रंगकमीकेँ बनल रहत जकर ओऽ \nपूथति करताह।“  विदेह सदेह :३०|| 37 \nमैथिली  राम चथरत मानस -मैथिली  समालोचनाक  थवफलता \n \nमैथिली  साथहत्यकेँ पढ़थनहारक समक्ष मैथिलीमे  रामचथरत थकंवा रामायण \n1. श्री चंदा झा कृत थमथिला  भाषा रामायण आऽ 2.श्री लालदासक  \nरमेश्वर चथरत थमथिला  रामायण -एथह दू गोट ग्रंिक रूपमे  प्राप्त होइत \nिथन्ह।पाठ्यक्रमक अंतगित स्कूल,कॉलेज-थवश्वथवद्यालयक मैथिली  \nथवषयक पाठ हो थकंवा सामान्य आलोचनग्रंि आथक पि-पथिकामे \nथिथड़यायल  लेख स भ एथह दू गोट रामायणक अथतथरक्त कोनो तेसर  \nरामायणक अथस्तत्वो िथर नथह स्वीकार कएल गेल अथि। एकर संग  \nईहो बुथझ थलयह जे जनमानस  समालोचनाशास्िक  आिार पर राखल \nथवचारकेँ तखने स्वीकार करैत अथि जखन की ओऽ सत्यताक प्रतीक \nहो। आइयो थमथिला मे अखंड रामायण पाठ होइत अथि-बालमीथक \nरामायणक थकंवा तुलसीक  रामचथरतमानसक।  एकर कारण पर हम \nबहुत थदन िथर थवचार करैत रहलहुँ।कैकटा चन्द्र रामायण आऽ \nलालदासकृत  थमथिला  रामायण रामायण अखंड पाठ केथनहार लोकथनकेँ \nबँटबो कएलहुँ, मुदा स बहक ईएह थवचार ि ल, जे ई दुनू ग्रंि मैथि ली \nसाथहत्यक अमूलय िरोहर अथि, मुदा अखंड पाठक सुर  जे तुलसीक  \nमानसमे  अथि से  दोसर  भाषाक रहला उत्तरो संगीतमय  अथि। \nशंकरदेव अपन मातृभाषा असथमयाक  बदला मैथिली  भाषाक प्रयोग \nसंगीतमय  भाषा होयबाक द्वारे कएलथन्ह ताथह भाषामे संगीतमय  \nरामायणक रचना जे अखण्ड पाठमे प्रयोग भय स कय, केर थनमाण \nसंभव  नथह भय स कल अथि से  हमर मोन मानबाक हेतु तैयार नथह \nि ल । तखने एकटा लाइब्ररीमे हमरा श्री रामलोचनशरण-कृत \nयिासम्भव पूणिभावरथक्षत समश्लोकी मैथिली  श्रीरामचथरतमानसक दशिन \nभेल । एथह ग्रंिकेँ पूणिरूपेँ पढ़बाक मोह हम नथह त्याथग सकलहुँ   38 || व ि द े ह सदेह :३० \nआऽ आब एथह पर एक गोट िोट-िीन समीक्षा थलखबाक पथहने हम \nसमस्त  मैथिल  समाजसँ  दुइ गोट प्रश्न पुिय चाहैत िी। \n1.अपन समीक्षक लोकथन एथह मोतीकेँ थचन्हबामे स फल थकएक नथह \nभय सकलाह ,एकर चचो तक मैथिलीक  उपरोक्त दुनू रामायणक समक्ष \nथकएक नथह केल गेल। आचायि रामलोचन शरण मैथिलीक  सभसँ  पैर् \nमहाकाव्यक रचथयता िथि आऽ हमरा थवचारे सभसँ  संपूणि मैथिली  \nरामायणक सेहो।  जखन हम एथह महाकाव्यक फोटोकॉपी लाइब्रथरयनक \nथवशेष अनुकंपासँ  लेबामे स फल भेलहुँ आऽ एकर पूवाँचल थमथिलाक  \nरामायण- अखंड- पाठक संस्िाकेँ  देलहुँ, तँ ओ ऽ लोकथन एकरा \nदेथख कय आश्चयिचथकत रथह गेलाह आऽ अथगला साल  एथह रामायणक \nअखंड पाठक थनणिय कएलथन्ह। एकरा मैथिलीक  समालोचनाशास्िक  \nथवफलता मानल जाय, थकएक तँ ई महाकाव्य तँ थवफल भैये नथह \nसकैत  अथि। आचायिक मनोहरपोिीक चचा हम अपन बालयेवस्िासँ  \nसुनैत  रही। \n2. मैथिलीक  सभसँ  पैर् महाकाव्यक चचा माि सीतायन  पर आथब \nथकएक खतम भय जाइत अथि।आचायि श्री रामलोचनशरणक मैथिली  \nश्री रामचथरतमानस  सभसँ  पैर् महाकाव्य अथि ई एकटा तथ्य अथि \nआऽ से  समालोचनाकार  थकंवा मैथिली  भाषाक इथतहासकार  लोकथनक \nकृपाक वशीभूत नथह अथि।  \nअपन ग्रंिक थकथञ्चत् पूविवृत्तम् मे आचायि थलखैत िथि- \nथमथिलाभाषायााः मूद्धिन्या लेखकााः श्रीहथरमोहनझामहोदया थनशम्यैतद् वृत्तं \nपरमाह्लादं गता भूयो भूयश्च मामुत्साथहतवन्ताः। आगाँ ओऽ थलखैत िथि-\nप्राध्यापकस्य श्री सुरेन्द्रझा ‘सुमन ’ तिा सम्पादनथवभागस्ि पथण्डत श्री \nथशवशंकरझा-महोदयस्य हृदयेनाहं कृतज़्ज्ज्ञोऽथस्म। \n  विदेह सदेह :३०|| 39 \nआचायिजीक सुन्दरकाण्डक पारंभ देखू-  \nजामवंत केर वचन सोहाओल।  सुथन  हनुमंत हृदय अथत भाओल॥1॥ \nता िाथर बाट देखब सथह  सूले।  \nखा कय बंिु कंद फल मूले॥2॥ \nजािथर आबी सीतथहँ  देखी। होयत काज मन हरख थवसेखी॥ 3॥ ई \nकथह सबथहँ  झुकाकय मािे। चल ल हरथष थहय िय रर्ुनािे॥4॥ \nथसंिु  तीर एक सुंदर  भूिर। कौतुक कूथद चढ़ल तेथह ऊपर॥5॥ पुनु \nपुथन रर्ुवीरथहँ उर िारी। फनला पवनतनय बल भारी॥6॥ जथह थगथर \nचरन देथि हनुमंते। से  चल जाय पताल तुरंते॥7॥ स र अमोर् \nरर्ुपथत केर जथहना। चलला  हनूमान झट तथहना॥8॥ जलथनथि  \nरर्ुपथत दूत थबचारी। कह मैनाक हौ श्रम भारी॥9॥ \n \n \n \n \n \nआऽ आब देखू श्री रामचथरत मानसक  बानगी।    40 || व ि द े ह सदेह :३० \n \n \nतुलसी  अकबरक समकालीन  िलाह  आऽ हुनकर भाषा आऽ अखुनका \nभाषामे थकिु अंतर आथब गेल अथि, मुदा तुलसीक  गेयता ओथहनाक \nओथहना अथि। आचायिजी तुलसीक  गेयता उठओलथन्ह अथि, आऽ  विदेह सदेह :३०|| 41 \nदुरूहता  खतम कय देने अथि। स भ काण्डक शुरूमे  देल संस्कृत  \nपद्य तुलसीक  मानससँ  लेलथन्ह अथि। कथव चन्द्र आऽ लालदास  दुनू \nगोटे अप्पन संस्कृत  पद्य बनओलथन्ह अथि। आचायिजीक ई मैथिली  \nरमचथरतमानस  तुलसीक  मानसक  रूपांतर  तँ अथि,मुदा ई मैथिलीक  \nमूल महाकाव्यक रूपमे  पथरगथणत होयबाक अथिकारी अथि जेना \nकंबनक तथमल रामायण आऽ तुलसीक  मानस  अपन-अपन भाषामे केल \nजा रहल अथि। कंबन बालमीकी रामायणक रूपांतर  तथमलमे कय \nरहल िलाह  आऽ बालमीथक रामायणक थवषयमे कहलथन्ह जे- ई रामायण \nएकटा दूिक समुद्र िे आऽ हम िी एकटा थबलाथड़ जे मोनसूबा  बना \nरहल अथि जे एथह सभटा  दूिकेँ पीथब जाइ। ओना इइहो सत्य जे \nकंबन कथहयो -आचायिजी सेहो  एथहना कएलथन्ह- रामायण केँ अपन \nमौथलक कृथत नथह कहलथन्ह वरन बालमीथकक कृथतक रूपांतरे  \nकहलथन्ह,जखन थक ओ ऽ अपन कृथतमे रामकेँ भगवान बनाय \nदेलथन्ह।बालमीथक रामकेँ मयादा पुरुष अथह मानैत िलाह।बालमीथक  \nसुग्रीवक थववाह बालीक पत्नीसँ बालीक मरबाक पश्चात होयबाक वणिन \nकरैत िथि मुदा कंबन बालीक पत्नीक आजीवन वैिव्यक वणिन करैत \nिथि। आियिजीकेँ ई करबाक आवश्यकता नथह पड़लथन्ह थकएकतँ \nतुलसीक  मानस  लोकक कंठमे बथस  गेल ि ल,आऽ ओऽ एकर थनवाह \nकएलथन्ह। \nआब मानसक  एकटा थववादास्पद पद्यक चचा करी। अििक अनिि \nकोना होइत अथि से  देखू। आचायिजी सुन्दरकाण्डक अंतमे थलखैत \nिथि जखन थसं िु (समुद्र)रामकेँ लंका जयबाक रस्ता नथह दैत िथि \nतखन राम कहैत िथि, लिुमन  बान सरासन  आनू। सोखब  बाथरथि \nथबथसख  कृसानू॥ 1॥  \nतखन थसंिु  कर जोथर बजैत िथि- ढोल गमार सुद्र पसु  नारी। स ब  42 || व ि द े ह सदेह :३० \nथिक ताड़न केर अथिकारी॥  \nएकर अिि ई स भ -ढोल गमार सुद्र पसु  नारी- ई स भ थशक्षाथकंवा \nस बक देबा योग्य अथि,गमार सुद्र आऽ नारीमे थशक्षाक अभाव अथि \nतेँ आ ऽ पसुमे  मनुष्यक अपेक्षा बुथद्ध नथह िैक तेँ, ढोलक प्रयोग थबना \nथशक्षाक करब तँ संगीत  नथह ध्वथन भय जायत। नीचाँ तुलसीक  \nश्रीरामचथरत मानसमे  सेहो  देखू- \n \n  विदेह सदेह :३०|| 43 \n \n \n \nफेर समुद्र ओथह थस्िथतमे खलनायक बथन रहल ि ल आ  ओकर \nवक्त्तव्य कथवक आथक रचनाकारक वक्त्तव्य नथह भय सकैत  अथि।  44 || व ि द े ह सदेह :३० \nरचनाकारक रचनामे नीक अिलाह  स भ पाि रहैत अथि, आ ऽ ओथह \nपािक मुँह सँ  नीक आ ऽ अिलाह  दुनू गप थनकलत। रचनाकारक \nसफलता  एथह पर थनभिर करैत अथि, जे ओ ऽ अपनाकेँ अपन पिसँ  \nफराक कय पबैत अथि थक नथह। \n \nएथह आलोचना थनबंिक उद्देश्य चन्द्र कथव आथक कथव लालदासक  \nरचनाकेँ िोट करब नथह अथि वरन् हुनकर रचनाक समकक्ष आचायिक \nरचनाकेँ अनबा माि अथि जाथहसँ  तुलसीक  मानसक  वचिस्व \nआचायिजीक रचना खतम कय स कय। तुलसीक  प्रासंथगकता नथह \nवरण ओकर दुरूहताकेँ  आचायि खतम कएने िथि। \n \n \nरामलोचन शरणक मैथिली  राम चथरत मानस - सारांश  \n  \nमहाकाव्य वा गीत प्रबन्ि: महाकाव्यक वणिन जे ई कतेक सगिमे हुअए, \nएकर नायक केहन प्रकृथतक हुअए आ ओ उच्च कुल उत्पन्न हुअए \nआथद आब बुथद्धथवलास माि कहल जाएत। जेना गद्यमे किा होइत \nअथि आ थवस्तारक अनुसार  लर्ुकिा, किा आ उपन्यासमे थवभक्त \nकएल जाइत अथि तइ सन्दभिमे उपन्यास (वा बीच-बीचमे नाटककक) \nपद्य रूपान्तरण महाकाव्य कहल जाएत। जँ ऋगवैथदक परम्परामे जाइ \nतँ महाकाव्यकेँ गीत-प्रबन्ि कहल जएबाक चाही। \n  \nआचायि रामलोचन शरणक गीत-प्रबन्ि मैथिली  रामचथरत मानस : मैथिली  \nसाथहत्यकेँ पढ़थनहारक समक्ष मैथिलीमे  रामचथरत थकंवा रामायण श्री \nचंदा झा कृत थमथिला  भाषा रामायण आ श्री लालदासक  रमेश्वर चथरत  विदेह सदेह :३०|| 45 \nथमथिला  रामायण - ऐ दू गोट ग्रंिक रूपमे  प्राप्त होइत अथि। \nपाठ्यक्रमक अंतगित स्कूल, कॉलेज-थवश्वथवद्यालयक मैथिली  थवषयक \nपाठ हो थकंवा सामान्य आलोचना ग्रंि आथक पि-पथिकामे थि थड़आयल \nलेख स भ, ऐ तेसर  रामायणक अथस्तत्वो िथर नै स्वीकार कएल गेल \nअथि। एकर संग  ईहो बुथझ थलअ जे जनमानस  समालोचनाशास्िक  \nआिारपर राखल थवचारकेँ तखने स्वीकार करैत अथि जखन ओ \nसत्यताक प्रतीक हो। आइयो थमथिलामे  जे अखंड रामायण पाठ होइत \nअथि से  बालमीथक रामायणक थकंवा तुलसी क रामचथरतमानसक।  एकर \nकारणपर हम बहुत थदन िथर थवचार करैत रहलहुँ। कैकटा चन्द्र \nरामायण आ लालदासकृत  थमथिला  रामायण, रामायण अखंड पाठ \nकेथनहार लोकथनकेँ बँटबो कएलहुँ मुदा स बहक ईएह थवचार ि ल, जे \nई दुनू ग्रंि मैथिली  साथहत्यक अमूलय िरोहर अथि, मुदा अखंड \nपाठक सुर  जे तुलसी क मानसमे  अथि से  दोसर  भाषाक रहला उत्तरो \nसंगीतमय  अथि। शंकरदेव अपन मातृभाषा असथमयाक  बदला मैथिली  \nभाषाक प्रयोग संगीतमय  भाषा होयबाक द्वारे कएलथन्ह तइ भाषामे \nसंगीतमय  रामायणक रचना जे अखण्ड पाठमे प्रयोग भऽ स कए, केर \nथनमाण संभव  नै भऽ स कल अथि, से  हमर मोन मानबाक हेतु तैयार \nनै ि ल, श्री रामलोचनशरण-कृत यिासम्भव पूणिभावरथक्षत समश्लोकी \nमैथिली  श्रीरामचथरतमानस एकर प्रमाण अथि। अपन समीक्षक लोकथन \nऐ मोतीकेँ थचन्हबामे स फल थकए नै भऽ सकलाह , एकर चचो तक \nमैथिलीक  उपरोक्त दुनू रामायणक समक्ष थकए नै कएल जाइत अथि। \nस्व.हथरमोहन झाक कोनो पोिी मैथिली  अकादमी द्वारा हुनका थजबैत \nप्रकाथशत नै भेल आ साथहत्य अकादमी पुरस्कार सेहो  हुनका मृत्योपरांत \nदेल गेलथन्ह। आचायि रामलोचन शरण मैथिलीक  सभसँ  पैर् \nमहाकाव्यक रचथयता िथि आ हमरा थवचारे सभसँ  संपूणि मैथिली   46 || व ि द े ह सदेह :३० \nरामायणक सेहो।  जखन हम ऐ महाकाव्यक फोटोकॉपी पूवाँचल \nथमथिलाक  रामायण- अखंड- पाठक संस्िाकेँ  देलहुँ, तँ ओ लोकथन \nएकरा देख कऽ आश्चयिचथकत रथह गेलाह आ अथगला साल  ऐ रामायणक \nअखंड पाठक थनणिय कएलथन्ह। एकरा मैथिलीक  समालोचनाशास्िक  \nथवफलता मानल जाए, थकएक तँ ई महाकाव्य तँ थवफल भैये नै सकैत  \nअथि। आचायिक मनोहरपोिीक चचा हम अपन बालयेवस्िासँ  सुनैत  \nरही, मुदा ऐ पोिीक नै। मैथिलीक  सभसँ  पैर् महाकाव्यक चचा माि \nसीतायनपर  आथब थकए खतम भऽ जाइत अथि। आचायि श्री \nरामलोचनशरणक मैथिली  श्री रामचथरतमानस  सभसँ  पैर् महाकाव्य \nअथि ई एकटा तथ्य अथि आ से  समालोचनाकार  थकंवा मैथिली  \nभाषाक इथतहासकार  लो कथनक कृपाक वशीभूत नै अथि। अपन ग्रंिक \nथकथञ्चत् पूविवृत्तम् मे आचायि थलखैत िथि- थमथिलाभाषायााः मूद्धिन्या \nलेखकााः श्रीहथरमोहनझामहोदया थनशम्यैतद् वृत्तं परमाह्लादं गता भूयो \nभूयश्च मामुत्साथहतवन्ताः। आँगाँ ओ थलखैत िथि-प्राध्यापकस्य श्री \nसुरेन्द्रझा ‘सुमन ’ तिा सम्पादनथवभागस्ि पथण्डत श्री थशवशंकरझा-\nमहोदयस्य हृदयेनाहं कृतज़्ज्ज्ञोऽथस्म। से  सभकेँ  ई देखल गुनल सेहो  \nिलथन्ह। \n  \nआचायि रामलोचन शरणक गीत-प्रबन्ि मैथिली  रामचथरत मानसक  \nगेयता: आचायिजीक सुन्दरकाण्डक प्रारंभ देखू आ एकर गेयताक तुलना \nचन्दा झाक रामायण आ लालदासक  रामयणसँ  करू :- \nजामवंत केर वचन सोहाओल।  सुथन  हनुमंत हृदय अथत भाओल॥1॥ \nता िाथर बाट देखब सथह  सूले।  खा कय बंिु कंद फल मूले॥2॥ \nजािथर आबी सीतथहँ  देखी। होयत काज मन हरख थवसेखी॥ 3॥ ई \nकथह सबथहँ  झुकाकय मािे। चल ल हरथष थहय िय रर्ुनािे॥4॥  विदेह सदेह :३०|| 47 \nथसंिु  तीर एक सुंदर  भूिर। कौतुक कूथद चढ़ल तेथह ऊपर॥5॥ पुनु \nपुथन रर्ुवीरथहँ उर िारी। फनला पवनतनय बल भारी॥6॥ जथह थगथर \nचरन देथि हनुमंते। से  चल जाय पताल तुरंते॥7॥ स र अमोर् \nरर्ुपथत केर जथहना। चलला  हनूमान झट तथहना॥8॥ जलथनथि  \nरर्ुपथत दूत थबचारी। कह मैनाक हौ श्रम भारी॥9॥ \n  \n  \nतुलसी  अकबरक समकालीन  िलाह  आ हुनकर भाषा आ अखुनका \nभाषामे थकिु अंतर आथब गेल अथि, मुदा तुलसीक  गेयता ओथहनाक \nओथहना अथि। आचायिजी तुलसीक  गेयता उठओलथन्ह अथि, आ \nदुरूहता  खतम कऽ देने िथि। स भ काण्डक शुरूमे  देल संस्कृत  \nपद्य ओ तुलसीक  मानससँ  लेलथन्ह अथि। आचायिजीक ई मैथिली  \nरामचथरतमानस  तुलसीक  मानसक  रूपांतर  तँ अथि मुदा ई मैथिलीक  \nमूल महाकाव्यक रूपमे  पथरगथणत होयबाक अथिकारी अथि जेना \nकंबनक तथमल रामायण आ तुलसीक  मानस  अपन-अपन भाषामे \nपथरगथणत कएल जा रहल अथि। कंबन बालमीथक रामायणक रूपांतर  \nतथमलमे कऽ रहल िलाह  तखन ओ बालमीथक रामायणक थवषयमे \nकहलथन्ह जे- ई रामायण एकटा दूिक स मुद्र अथि आ हम िी एकटा \nथबलाथड़ जे मनसूबा  बना रहल अथि जे ऐ सभटा  दूिकेँ एक्के बेरमे \nपीथब जाइ। ओना ईहो सत्य जे कंबन कथहयो (आचायिजी सेहो  एथहना \nकएलथन्ह) रामायण केँ अपन मौथलक कृथत नै कहलथन्ह वरन \nबालमीथकक कृथतक रूपांतरे  कहलथन्ह, जखन थक ओ अपन कृथतमे \nरामकेँ भगवान बना देलथन्ह। बालमीथक रामकेँ मयादा पुरुष मानैत \nिलाह।  बालमीथक सुग्रीवक थववाह बालीक पत्नीसँ बालीक मरबाक \nपश्चात होयबाक वणिन करैत िथि मुदा कंबन बालीक पत्नीक आजीवन  48 || व ि द े ह सदेह :३० \nवैिव्यक वणिन करैत िथि। आचायिजीकेँ ई करबाक आवश्यकता नै \nपड़लथन्ह थकएक तँ लोकक कंठमे तुलसीक  मानस  बथस  गेल ि ल, \nआ हुनका एकर गेयताक थनवाह माि करबाक िलथन्ह। \n  \nआचायि रामलोचन शरणक गीत-प्रबन्ि मैथिली  रामचथरत मानस  आ \nएकर नारी आ शूद्र-वन्यजाथत थवरोि प्रदशिन: आब मानसक  एकटा \nथववादास्पद पद्यक चचा करी। अििक अनिि कोना होइत अथि से  \nदेखू। आचायिजी सुन्दरकाण्डक अंतमे थलखैत िथि जखन थसंिु  \n(समुद्र)रामकेँ लंका जयबाक रस्ता नथह दैत िथि तखन राम कहैत \nिथि, लिुमन  बान सरासन  आनू। सोखब  बाथरथि थबथसख  कृसानू॥ 1॥ \nतखन थसंिु  कर जोथर बजैत िथि- ढोल गमार सुद्र पसु  नारी। स ब \nथिक ताड़न केर अथिकारी॥ \nएकर अिि ई जे स भ -ढोल गमार सुद्र पसु  नारी- ई स भ थशक्षा \nथकंवा स बक देबा योग्य अथि, गमार सुद्र आ नारीमे थशक्षाक अभाव \nअथि तेँ आ पसुमे  मनुष्यक अपेक्षा बुथद्ध नै िैक तेँ, ढोलक प्रयोग \nथबना थशक्षाक करब तँ संगीत  नै ध्वथन भऽ जाएत। फेर समुद्र ओइ \nथस्िथतमे खलनायक बथन रहल ि ल आ ओकर वक्त्तव्य कथवक आथक \nरचनाकारक वक्त्तव्य नै भऽ सकैत  अथि। रचनाकारक रचनामे नीक \nअिलाह  स भ पाि रहैत िथि, आ ओइ पािक मुँहसँ  नीक आ \nअिलाह  दुनू गप थनकलत। रचनाकारक सफलता  ऐपर थनभिर करैत \nअथि, जे ओ अपनाकेँ अपन पािसँ  फराक कऽ पबैत अथि आथक \nनै। मुदा तुलसी  आ तेँ आचायि रामलोचन शरण सेहो  अपनाकेँ पाि सँ  \nबहुत ठाम फराक नै कऽ पबै िथि। जखन भारतमे सामन्तवादी \nसरकार  ि ल तखन हुनकर शूद्र आ गएर थद्वज जाथतपर कएल थटप्पणी \nअनावश्यक बुथझ पड़ैए। थमथिलाक  स्मृथतकार लोकथन यएह परम्परा  विदेह सदेह :३०|| 49 \nबादोमे रखलथन्ह आ आश्चयि तँ तखन होइए जखन ऐ तरहक गएर \nजरूरी  थटप्पणी अंग्रेजी शासनकालमे  प्रणीत संस्कृत  ग्रन्ि सभमे  मैथिल  \nलोकथन द्वारा कएल देखै िी, ओइ अंग्रेजी शासनमे  मे ब्राह्मण आ गएर \nब्राह्मण सभकेँ  ब्लैक इथण्डयन कहै िलाह।  \n  \nतुलसीक  प्रासंथगकता वा कट्टरता नै वरण माि ओकर दुरूहताकेँ  \nआचायि खतम कएने िथि। उपरोक्त थववादास्पद पदक अथतथरक्त \nआनोठाम ई जाथतवाथदता देखबामे अबैत अथि। \n  \nमैथिली  रामचथरत मानस  अयोध्याकाण्डक दोहा १२ क बादक तेसर  \nपद देखू:- \n  \nकरय थबचार कुबुथद्ध कुजाती। \nहैत अकाज कोन थबथि राती॥३॥ \n  \n  \nमैथिली  रामचथरत मानस  अयोध्याकाण्डक दोहा ५९ क बादक पथहल \nपद देखू:- \n  \nकोल थकरात सुता  बन जोगे। \nथवथि रचलथन बंथचत सुख  भोगे॥१॥ \n  \nमैथिली  रामचथरत मानस  अयोध्याकाण्डक दोहा १६१ क बादक चाथरम \nपद देखू:- \n   50 || व ि द े ह सदेह :३० \nथवथियो सकथि  न थतय थहय जानी। \nस कल कपट अर् अबगुन खानी॥४॥ (स्िीक हृदैक गथत थविातो नै \nबुथझ सकै  िथि, ई कपट, पाप आ अवगुणसँ  उगडुम अथि!!) \n  \nमैथिली  रामचथरत मानस  अयोध्याकाण्डक दोहा १९३ क बादक तेसर  \nपद देखू:- \n  \nलोकवेद सबतथर  जे नीचे। \nिुथब जसु  िाह लैि  जल सीचेँ॥ ३॥ \n  \n  \nतुलसी  आ तेँ आचायि रामलोचन शरण सेहो  अपनाकेँ पािसँ  बहुत \nठाम फराक नै कऽ पबै िथि (कम्बन वालमीथकक अनुवाद करैत काल \nबहुत ठाम नव युगक अनुरूक  अपनाकेँ फराक करैत िथि) आ तेँ \nमैथिली  रामचथरत मानस  अयोध्याकाण्डक दोहा २५० क बादक तेसर  \nपदमे वन्यजाथतक मुँहसँ  कहबै िथि:- \n  \n  \nयैह हमर अथि बुझु बड़ सेबे।  \nबासन  बस न चोराय न लेबे॥ ३॥ \n  \n  \nमैथिली  रामचथरत मानस  बालकाण्डक दोहा ६२ क बादक सातम  पद \nदेखू:- \n   विदेह सदेह :३०|| 51 \nजद्यथप जग दारुण दुख नाना। \nस ब सौँ  कथठन जाथत अपमाना॥७॥ \n  \n  \nमुदा जखन बीसम  शताब्दीमे साथहत्य अकादेमीक पोिीमे लोथरकपर \nमैथिली  आलेखमे एकटा सज्जन थलखै िथि जे ब्राह्मणपर कएल शूद्रक \nअत्याचारक थवरुद्ध लोथरक ठाढ़ भेलाह तँ अकबरकालीन तुलसी  आ \nओकर िन्दोबद्ध अनुवादक आचायि रामलोचन शरणकेँ की दोष देल \nजाए! जेना थवष्णु शमा पंचतंिक किा कहैत-कहैत स्िी आ शूद्रक \nपािाँ अकारण क्रूर भऽ जाइ िथि स एह हाल राम चथरत मानसक  \nअथि। \n  \nआचायि रामलोचन शरणक गीत-प्रबन्ि मैथिली  रामचथरत मानसक  \nथवशेषता: मैथिली  रामचथरत मानस  बालकाण्ड, अयोध्याकाण्ड, \nअरण्य़काण्ड, थकथष्कन्िाकाण्ड, सुन्दरकाण्ड, लंकाकाण्ड आ \nउत्तरकाण्डमे थवभक्त अथि। वालमीथक रामायणक सुथनयोथजत  कथ्यमे \nथकिु हेरफेर कएल गेल अथि। एकर शैली आ चथरिक अंकन उदात्त \nअथि। श्रृंगार रस क प्रािान्य नै अथि मुदा राम सीताक  सन्दभिमे \nथवयोग आ संयोग  दुनू कालमे एकर प्रयोग भेल अथि। मुख्य अंगी \nरस  अथि शाथन्त, ओना ई सभटा  रामभथक्तमे समाथहत  अथि। भथक्तक \nप्रिानता अथि मुदा ज्ञान आ कमिक महत्व कम नै कएल गेल अथि, \nसगुणक  प्रािान्य रथहतहुँ थनगुिण भथक्तक महत्व कम नै भेल अथि, \nराम ब्रह्म िथि आ हुनकर थनगुिण आ सगुण  दू रूप  िथन्ह। जीव आ \nब्रह्म एकथह अथि। वचनक पालन हुअए वा थपतृभथक्त, भ्रातृभथक्त वा \nनारीक प्रेम वा पथतवसतक मैथिली  रामचथरत मानस  ऐ स भ आदशिसँ  52 || व ि द े ह सदेह :३० \nओतप्रोत अथि। मैथिली  रामचथरत मानसमे  स भ अलंकार प्रयोगमे अथि \nमुदा मुख्य रूपेँ  रूपक  आ उपमा प्रयोगमे अथि। प्रेमाख्यानमे प्रयुक्त \nदोहा आ चौपाइ आिाथरत प्रबन्ि पद्धथतक कड़वक थवथिक प्रयोगक \nबादो संस्कृ त िन्द स भ प्रयुक्त भेल अथि। मैथिली  रामचथरत मानसमे  \nथवद्यापथतक गीत-थवथि, वीरगािा स भक िप्पय थवथि, दोहा, सोरठा , \nभाट स भक कथवत्त-सवैया , नीथतवाक्यक सूथक्त, र्नाक्षरी, तोमर, \nथिभंगी िन्दक प्रयोग भेल अथि। मनुक्खक बहुत रास  टोटमाक सेहो  \nवणिन यि-ति भेल अथि। एकर उद्देश्य अथि मोक्ष, लोककलयाण आ \nरामरायक स्िापना। मुदा ऐमे रामक अथतथरक्त कृष्ण, थशव (सेतुबन्ि \nकालमे राम द्वारा थशवक पूजा) आ गणेशक स्तुथत अथि। प्रकृथत आ \nचथरि दुनूक थचिणमे मैथिली  रामचथरतमानस  अथद्वतीय अथि। कथव \nथखस्सा  कथह रहल िथि मुदा बीच-बीचमे ई भारद्वाज-याज्ञवलक्य आ \nगरुड़ काकभशुण्डीक सम्वादक माध्यमसँ सेहो  कहल गेल अथि। \nसम्वाद शैलीक प्रयोग मैथिली  रामचथरतमानसमे  खूब भेल अथि। \nलक्ष्मण-परशुराम सम्वाद हुअए वा मंिरा आ कैकेयीक सम्वाद आथक \nरावण आ अंगदक सम्वाद, स भ ठाम नाटकक सम्वाद शैली स न \nरोचक पद्य अहाँकेँ भेटत। प्रारम्भक बालकाण्ड आ अन्तक \nउत्तरकाण्डमे ऐ गीत-प्रबन्िक दूटा ध्रुव दृथष्टमे आएत। उत्तरकाण्डमे \nगुरु-थशष्यक खराप होइत सम्बन्ि आ ब्राह्मणक वेद बेचबाक आ पथतत \nहेबाक चचा भेटैत अथि मुदा उत्तरकाण्डमे रामराज्यक रूपरेसेहो  सेहो  \nभेटैत अथि। \n  \nमैथिली  साथहत्यक गीत-प्रबन्ि मध्य मैथिली  रामचथरतमानसक  स्िान: \nमैथिली  वा कोनो भाषामे रामक चथरत वालमीथक रामायणसँ  प्रभाथवत \nभेने थबना नै रथह सकैए।  आचायि रामलोचन शरणक तुलसीक  मानसक   विदेह सदेह :३०|| 53 \nसमश्लोकी मैथिली  अनुवाद ओइ अिेँ आर थवथशष्ट भऽ जाइत अथि \nजे आचायि रामलोचनशरण खाँटी मैथिली  तत्वक कतौ अवहेलना नै \nकेने िथि आ ई गीत-प्रबन्ि मैथिलीक  अखन िथरक आकारमे (आ \nगुणात्मक रूपेँ  सेहो ) मैथिलीक  सभसँ  पैर् गीत-प्रबन्ि (महाकाव्य) \nअथि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  54 || व ि द े ह सदेह :३० \nमैथिली  उपन्यासपर अंग्रेजी साथहत्यक प्रभाव \nउपन्यासक आरम्भ: वाणभट्टक कादम्बरी राजा शूद्रकक थवथदशानगरीक \nवणिनसँ प्रारम्भ होइत अथि। एकटा चाण्डाल अतीव सुन्दरी कन्या \nवैशम्पायन नाम्ना ज्ञानी सुग्गाकेँ लेने दरबार अबैत अथि आ प्रारम्भ \nहोइत अथि सुग्गाक थखस्सा।  चांडालक बस्ती पक्कणमे थकयो थभखमंगा \nनै, थकयो चोर नै, ओतुक्का राजा व्याघ्रदेव स्वयं रस्सी  बँटैत िथि। \nसंस्कृतक  एथह उपन्यास नामसँ  मराठीमे उपन्यासकेँ कादम्बरी कहल \nजाइत अथि। उपन्यासक बुजुिआ प्रारम्भक अिैत एथहमे एतेक जथटलता \nहोइत अथि जे एथहमे प्रथतभाक नीक जकाँ परीक्षण होइत अथि। \nउपन्यास थविाक बुजुिआ आरम्भक कारण सवांतीजक  “डॉन \nथक्वक्जोट”, जे सिहम  शताब्दीक प्रारम्भमे आथब गेल रहए, केर अिै त \nउपन्यास थविा उन्नैसम शताब्दीक आगमनसँ  माि थकिु स मय पूवि \nगम्भीर स्वरूप प्राप्त कऽ स कल । उपन्यासमे वाद-थववाद-सम्वादसँ  \nउत्पन्न होइत अथि थनबन्ि, युवक-युवतीक चथरि अनैत अथि \nप्रेमाख्यान, लोक आ भूगोल दैत अथि वणिन इथतहासक , आ तखन \nनीक- खराप चथरिक किा सोझाँ  अबैत अथि। कखनो पाठककेँ ई \nहँसबैत  अथि, कखनो ओकरा उपदेश दैत अथि। माक्सिवाद उपन्यासक \nसामाथजक  यिाििक ओकालथत करैत अथि। फ्रायड स भ मनुक्खकेँ \nरहस्यमयी मानैत िथि। ओ साथहथत्यक कृथतकेँ साथहत्यकारक \nथवश्लेषण लेल  चुनैत िथि तँ नव फ्रायडवाद जैथवकक बदला \nसांस्कृथतक  तत्वक प्रिानतापर जोर दैत देखबामे अबैत िथि। नव-\nसमीक्षावाद कृथतक थवस्तृत थववरणपर आिाथरत अथि। एथह स भक \nसंग  जीवनानुभव सेहो  एक पक्षक होइत अथि आ तखन एतए दबाएल \nइच्िाक तृथप्तक लेल  लेखक एकटा संसारक  रचना कएलथन्ह जाथहमे \nपाठक यिािि आ कालपथनकताक बीचक आथड़-िूरपर चलैत अथि।  विदेह सदेह :३०|| 55 \nअंग्रेजी उपन्यासक वाद: उत्तर आिुथनक, अथस्तत्ववादी, मानवतावादी, \nई स भ थवचारिारा दशिनशास्िक थवचारिारा थिक। पथहने दशिनमे \nथवज्ञान, इथतहास , समाज -राजनीथत, अििशास्ि, कला-थवज्ञान आ भाषा \nसथम्मथलत रहैत ि ल । मुदा जेना-जेना थवज्ञान आ कलाक शाखा स भ \nथवथशष्टता प्राप्त करैत गेल, थवशेष कए थवज्ञान, तँ दशिनमे गथणत आ \nथवज्ञान मैिेमेथटकल  लॉथजक िथर सीथमत  रथह गेल। दाशिथनक आगमन \nआ थनगमनक अध्ययन प्रणाली, थवश्लेषणात्मक प्रणाली थदस  बढ़ल । \nमाक्सि जे दुथनया भथरक गरीबक लेल  एकटा दैवीय हस्तक्षेपक समान  \nिलाह , द्वन्दात्मक प्रणालीकेँ अपन व्याख्याक आिार बनओलथन्ह।  \n \nअंगेजी उपन्यासक आरम्भ आ थवकास : अंग्रेजी उपन्यास थपथलग्रम्स \nप्रोग्रेस- लेखक किाक मुख्यपािक यािाक आ ओइ यािा मध्य आओल \nसंर्षि आ उत्साहक वणिन करैत िथि।  \nडेथनयल थडफ़ो अपन रॊथबन्सन क्रूसो उपन्यासमे मुख्यपािक साहथसक  \nसमुद्र यािाक वर्णन करैत िथि।  \nसैमुअल  थरचडिसनक पेमेला अंग्रेजी उपन्यासकेँ पाथरभाथषक स्वरूप \nदेलक। \nएफ़्रा बेनक ओरूनोको  उपन्यासक नायक कारी रंगक दास  अथि तँ \nहुनक ’ल व लैटसि  थबटवीन ए नोबल मैन एंड थहज थसस्टर ’ मे सामंतक  \nप्रेम किाक वणिन अथि। \nहैनरी थफ़थलडंग ’टॉम जोन्स’ मे सामंतवादक  आलोचना केने िथि \nसमाजक  थवकृथतक थचिण केने िथि।  \nहेनरी जेम्स “द पोिेट ऑफ ए लेडी ” मे कलात्मक प्रस्तुथत लेल  \nथजनगीक उपेक्षा करै िथि। \nथरचडिसन ’कलैथरस ’ मे मनुष्यक मनोथवज्ञानक तहमे जाइ िथि।  56 || व ि द े ह सदेह :३० \nजोजफ कोनरेडक ’द शैडोलाइन ’ क पाि समाज  आ जीवनक प्रथत \nदृथष्टकोणक एक्द पक्षीय होएबापर सोचै  िथि।   \nडी.एच.लॉरेन्स “लेडी चैटलीज ल वर” क पाि थवकृथत लेल  संस्कृथत  \nआिाथरत सभ्यताकेँ दोषी कहै िथि। \nरुडयाडि थकपथलंगक उपन्यास “थकम” यूरोपी साम्राज्यवादक लेल  \nएकटा बहन्ना ताथक रहल अथि, यूरोपी सभ्यताकेँ ओ उच्च मानै \nिथि। \nई.एम.फोस्टिरक “ए पैसेज  टू इंथडया”मुदा शासक  आ शाथसतक  \nसम्बन्िकेँ व्याख्याथयत करैत अथि। \nमैथिली  उपन्यासक आरम्भ आ थवकास : हथरमोहन झाक कन्यादान आ \nथद्वरागमन थमथिलाक  बहुत रास  सामाथजक  व्यवस्िाकेँ सोझाँ  अनैत \nअथि, मथहला थशक्षा आ अंि-पाश्चात्यकरणक सेहो  हास्य रसमे  थचिण \nआिुथनक अंग्रेजी उपन्यासक रीथतएँ करैत िथि। \nयािीक बलचनमा यादव जाथतक बलचनमाक आत्मकथ्यक रूपमे  \nअथि। आथििक समस्या  एकर मूल थवषए िैक।  बलचनमा कोना \nएकटा टहल करैबलासँ  आगू जाइत थकसानक  हक लेल  जान दैत \nअथि तािथरक किा। कांग्रेस आथद पाटीक थवरुद्ध कम्यूथनस्ट पाटीक \nप्रथत स्पष्ट झुकाव यािीजीक रहल िथन्ह। आ पारो बलचनमाक \nआथििक समस्याक  थवपरीत सामाथजक  लक्ष्य तकैत अथि। थकिु \nथदनुका बाद एथह उपन्यासकेँ लोक असली  थफक्शनक रूपमे  लेताह \nकारण अथगला पीढ़ीकेँ थवश्वास नै हेतै जे एहनो कोनो क्रूर व्यवस्िा \nस भ मानवजाथतक मध्य होइत हेतै। आ तैँ एकर महत्व आर बथढ़ \nजाइत अथि- ओथह स भ व्यवस्िा सभकेँ  पेटारमे सुरथक्षत रखबाक \nथजम्मेदारी। मुदा जथहया यािीजी ओथह समस्यापर  थलखने िलाह  \nतथहयासँ  ओ समस्या  रहै आ ई उपन्यास ओथहमे साििक हस्तक्षेप  विदेह सदेह :३०|| 57 \nकएने ि ल । \nरमानन्द रेणुक दूि-फूल उपन्यास समाजक  उपेथक्षत वगिकेँ सोझाँमे  \nरखैत अथि आ कलात्मक उपस्िापन करैत अथि। \nलथलतक  पृथ्वीपुि सेहो  समाजक  उपेथक्षत वगिकेँ सोझाँमे  रखैत अथि। \nई उपन्यास कृषक जीवनक आथििक समस्यापर  सेहो  आंगुर िरैत \nअथि। \nथलली  रे क पटाक्षेप वामपंिक वगि-संर्षिक उत्िान आ फेर ओकर \nदमनक किा कहैत अथि आ देशक समस्यासँ  साथहत्यकार द्वारा \nस्वयंकेँ तत्काल जोड़बाक मागि प्रशस्त करैत अथि। \nिूमकेतुक मोड़ पर सेहो  वामपंिी थवचारक आलोकमे सामाथजक -\nआथििक समस्याक  किा बैकफ्लैशमे कहैत अथि। \nसाकेतानन्दक सविस्वान्त बाथढ़क आ सरकारी  नीथत आ राहतक किा \nअथि। \nजगदीश प्रसाद मण्डलक मौलाइल  गािक फूल गामक, गामसँ  \nपलायनक आ गल ल व्यवस्िाक पुनजीवनक लेल  समािानक  उपन्यास \nअथि। \nचतुरानन थमश्रक कला कलादाइक माध्यमेँ गल ल सामाथजक  व्यवस्िापर \nप्रहार अथि। \nशेफाथलका वमाक नागफाँस  अंग्रेजक िरतीपर थवचरण करैत अथि। \nिारा आ सीमांतक  थमलन एथह थजनगीमे कथहयो हेतै, कोनो जादू हेतै \nकी? \n \nआ अन्तमे : से  जौँ गहींर नजथरसँ  देखब तँ लागत जे अंग्रेजी \nउपन्यासकारक कृथत ओथह स मएक वाद आ दृथष्टकोणकेँ संग  ल ऽ कऽ \nचलबाक प्रयास अथि। मुदा थसद्धान्तसँ प्रयोगक क्रममे थकिु थवशेषता  58 || व ि द े ह सदेह :३० \nस्वयमेव आथब जाइ िै। तथहना मैथिली  उपन्यासक सेहो  थस्िथत \nअथि। रमानन्द रेणुक उपन्यास होअए वा शेफाथलका वमाक, ई तथ्य \nथशलपमे स्पष्ट रूपसँ  देथख सकै  िी। थलली  रे अपन कल मक िारसँ  \nजेना अपन ल ग-पासक  र्टनाक, समाजक , राजनीथतक वणिन करै \nिथि से  अद्भुत तँ अथिये अंग्रेजी उपन्यास सभसँ  एक डेग आगाँ \nजाइत अथि। लथलत , यािी आ िूमकेतु आथििक आ सामाथजक  \nसमस्याकेँ  सोझाँ  रखैत िथि, आ ओथह क्रममे कोनो तथ्यकेँ कोनो \nरूपेँ  नुकबैत नै िथि। साकेतानन्द बाथढ़क समस्याकेँ  सोझाँ  रखै \nिथि। हथरमोहन झा अपन शैलीमे अंग्रेजी साथहत्यक िारकेँ बहबैत \nिथि आ नायक द्वारा नाथयकाकेँ देल पढाइक थसलेबसमे  सेहो  ई तथ्य \nसोझाँ  अनैत िथि। चतुरानन थमश्र आ जगदीश प्रसाद मंडल \nकम्यूथनस्ट आन्दोलनसँ जुड़ल िथि, प्रायोथगक रूपमे , पाटी स्तरपर, \nमुदा थहनकर दुनू गोटेक उपन्यास देखला उत्तर हमरा ई कहबामे \nकनेको कष्ट नै होइत अथि जे जाथह रूपमे  यािी आ िूमकेतु \nमाक्सिवादक बैशाखी ल ऽ उपन्यासकेँ ठाढ़ करै िथि तकर बेगरता \nएथह दुनू उपन्यासकारकेँ नै बुझना जाइत िथन्ह। माक्सिवादक अस ल \nअिि थहनके दुनूक रचनामे भेटत। कतौ पाटीक नाम वा थवचारिाराक \nचचि नै मुदा जे अस ल डायलेथक्टकल मैटेथरयथलज्म िैक तकर \nपथहचान, थजनगीक महत्वपर थवश्वास, द्वन्दात्मक पद्धथतक प्रयोग आ ई \nतखने सम्भव होएत जखन लेखक दास  कैथपटल सथहत  माक्सिवादक \nगहन अध्ययन करत। \n \nमैथिली  उपन्यासक भथवष्य : स भ जीथवत भाषामे सभसँ  बेसी  रचना \nउपन्यासक होइत िै मुदा मैथिलीमे  सभसँ  कम उपन्यास थलखल  \nजाइत अथि। जाथह रूपमे  अंग्रेजी थशक्षा आ साथहत्यक अध्ययन कऽ  विदेह सदेह :३०|| 59 \nमैथिली  साथहत्यमे आओल नव पीढ़ीक संख्या बढ़त, मैथिली  साथहत्य \nअपन सामाथजक - आथििक- राजनैथतक आ सांस्कृथतक  अंतदृिथष्टक \nथवकास  कऽ स कत। वीणा ठाकुरक भारती, आशा थमश्रक उचाट आ \nकेदारनाि चौिरीक चमेली रानी-माहुर आ करार हमर एथह दृथष्टकोणक \nपुथष्ट करैत अथि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  60 || व ि द े ह सदेह :३० \nचाथरटा उत्तर आिुथनक नाटक: सैमुअल  बैकेटक फ्रेंच नाटक “वेथटंग \nफॉर गोडो”, हैरोलड थपंटरक अंग्रेजी नाटक “द बििडे पाटी”, बादल \nसरकारक  बांग्ला नाटक “एवम् इन्द्रजीत” आ उदय नारायण थसंह  \n‘नथचकेता’क मैथिली  नाटक “नो एण्िी: मा प्रथवश” \n \n[नो एण्िी: मा प्रथवश २००८ ई. मे ि पल आ साथहत्य अकादेमी \nपुरस्कार लेल  एकर चयन २०१०, २०११ बा २०१२ मे नै भऽ \nसकलै।  आब ई पोिी मैथिली  साथहत्य लेल  साथहत्य अकादेमी पुरस्कार \nलेल  उपलब्ि नै रहत। ऐ तरहक आनो उदाहरण रहल अथि। नो \nएण्िी: मा प्रथवश क मैथिली  साथहत्य आ थवश्व साथहत्य मध्य स्िान \nनीचाँक आलेखमे थनरूथपत  कएल जा रहल अथि। ई शृंखला आगाँ \nसेहो  जारी रहत।] \n  \nचाथरटा उत्तर आिुथनक नाटक: सैमुअल  बैकेटक फ्रेंच नाटक “वेथटंग \nफॉर गोडो”, हैरोलड थपंटरक अंग्रेजी नाटक “द बििडे पाटी”, बादल \nसरकारक  बांग्ला नाटक “एवम् इन्द्रजीत” आ उदय नारायण थसंह  \n‘नथचकेता’क मैथिली  नाटक “नो एण्िी: मा प्रथवश” \n.......................................  विदेह सदेह :३०|| 61 \n\"वेथटंग फॉर गोडो” दू अंकीय िेजी-कॉमेडी अथि। \nसैमुअल  बैकेट द्वारा ई 1952 ई. मे फ्रेंच भाषामे थलखल  गेल आ \nएकर पथहल प्रदशिन पेथरसमे  1953 ई. मे भेल। एकर अंग्रेजी \nसंस्करणक  प्रदशिन लंदनमे 1955 ई. मे भेल आ अंग्रेजी संस्करण  \n1956 ई. मे प्रकाथशत भेल। \nहैरोलड थपंटरक अंग्रेजी नाटक “द बििडे पाटी” \nकैथम्ब्रजमे 1958 ई. मे मंथचत भेल आ 1960 ई. मे प्रकाथशत भेल। \n  \nबादल सरकारक  बांग्ला नाटक “एवम् इन्द्रजीत” 1962  62 || व ि द े ह सदेह :३० \nई. मे थलखल  गेल आ ई 1965 ई. मे कलकत्तामे मंथचत भेल। \n  \nउदय नारायण थसंह  ‘नथचकेता’क “नो एण्िी: मा \nप्रथवश” 2008 ई. मे ई-प्रकाथशत आ फेर ओही बखि प्रकाथशत भेल। \n19 फरबरी 2011 केँ कुणालक थनदेशनमे काथलदास  रंगालय, पटनामे \nई डेढ़ र्ण्टाक नाटक मंथचत भेल। \n  \nफ्रेंच, अंग्रेजी, बांग्ला आ मैथिलीक  ई चारू  नाटक पोस्ट-मॉडनि \nनाटकक श्रेणीमे गानल जाइत अथि। जखन सैमुअल  बैकेटक “वेथटंग \nफॉर गोडो” देथख क’ लोक स भ र्ुरल रहथि तँ हुनका लोकथनकेँ \nएकटा थवथचि अनुभवसँ  साक्षात्कार भेल िलथन्ह। ऐ नाटकमे माि \nपाँचटा पाि अथि- एस्िागोन, व्लादीमीर, लकी, पोजो आ एकटा \nिौड़ा। एकटा कण्िी रोडपर साँझमे  एकटा गाि ल ग एस्िागोन एकटा \nथढमकापर बैसल  अथि आ अपन जुत्ता दुनू हािसँ  थनकालबाक प्रयास  \nक’ रहल अथि आ अपस्याँत अथि, आ िाथक जाइए। व्लादीमीर संगे  \nओ गपक प्रारम्भ होइ िै, एम्हर ओम्हरक फुथसयाँहीक  नमगर गपशप \nहोइ िै। पोजो आ लकी अबैए। पोजो बुझाइए माथलक अथि आ \nलकी दास।  दासो  तेहेन जकरा गदिथनमे नमगर रस्सा  पोजो लगेने \nअथि। पथहने लकी अबैए, फेर रस्सा  पकड़ने पोजो। लकी बड़का \nबैग, एकटा फोथलडंग स्टूल, एकटा थपकथनक बास्केट आ ग्रेटकोट \nउर्ने अथि। पोजो ल ग चाबुक िै। लकी आदेशपालक अथि। \nमाथलकक गप माथन फेर स भ बोझ उठा क’ ठाढ़ भ’ जाइए। एस्िागोन \nआ व्लादीमीरकेँ ओकर बोझा उर्नाइ नीक नै लगै िै। मुदा पोजो  विदेह सदेह :३०|| 63 \nजखन कहै िै जे ओ ओथहने िै तँ एस्िागोन पोजोकेँ आततायी बुझै \nिै। एस्िागोन लकीक नोर पोिैए तखन ओकरा लकी मुक्का मारै िै। \nपोजो कहै िै जे तोरा कहथलयौ ने जे लकीकेँ अनथचन्हार लोक \nपथसन्न नै िै।  आ एस्िागोन आ व्लादीमीर ओत’ की क’ रहल \nअथि? ओ दुनू गोटे कोनो गोडो नाम्ना व्यथक्तक बाट जोथह रहल \nअथि। \nपोजो आ लकी चथल जाइए। एस्िागोन आ व्लादीमीर ल ग एकटा \nिौड़ा अबै िै आ कहै िै जे गोडो आइ नै आथब सकता , काथि \nएता। फेर एम्हर ओम्हरक फुथसयाँहीक  गपशप होइए आ ओहो िौड़ा \nचथल जाइए। तखने मंचपर सँ  थबजली चथल जाइ िै आ फेर राथत \nभ’ जाइ िै, चन्द्रमा उगल िै। व्लादीमीर आ एस्िागोनक गपशप शुरू  \nहोइ िै। फुथसयाँहीक  गपमे थकिु अििपूणि गपशप सेहो  होइ िै। दुनू \nगोटे जेबाक थनणिय करै िथि मुदा थहलै नै िथि। पथहल अंकक पदा \nखसैए।  \nदोसर  अंक, वएह स मए आ स्िान। व्लादीमीरकेँ स भ थकिु मोन िै \nमुदा एस्िागोन थबसथर  गेल अथि। एस्िागोन कहैए जे ओ स भ थकिु \nतुरत्ते थबसथर  जाइए बा कथहयो नै थबसरैए।  ओकरा थकिु-थकिु मोनो \nपड़ै िै। पोजो आ लकी अबैए। पोजो आन्हर भ’ गेल अथि, लकी \nओथहना बोझा उर्ने अथि। रस्सा  सेहो  िै मुदा थकिु िोट। पोजो \nआ लकी खथस  पड़ैए। पोजो सहायता  लेल  कहैए मुदा एस्िागोन आ \nव्लादीमीर गपशप करैए।  \nएस्िागोन व्लादीमीरकेँ पथहल अंक जेकाँ “दीदी” कहैए। व्लादीमीर \nबाजैए जे “हमरा सभकेँ  फुथसयाँहीक  गपशपमे स मय नै बबाद करबाक \nचाही।“ पोजोक “सहायता ”क आतिनाद थनयत अंतरालपर बेर-बेर होइ \nिै। मुदा तइपर एस्िागोन आ व्लादीमीर ध्यान नै दैए। पोजो आब  64 || व ि द े ह सदेह :३० \nसहायता  लेल  स ए फ्रैंक फेर दू स ए फ्रैंकक लालच  दैए। व्लादीमीर \nओकरा उठबैले जाइए, प्रयासमे अपनो खथस  पड़ैए आ सहायताक  \nपुकार करैए। फेर थकिु गपशपक बाद व्लादीमीरकेँ उठेबाक प्रयासमे \nएस्िागोन खथस  पड़ैए। व्लादीमीर पोजोकेँ मारैए, पोजो र्ुसकुथनया \nदैए। तखन व्लादीमीर ओकरा ताकैए, कहैए- आथब जो, तोरा नोकसान  \nनै पहुँचेबौ। \nएस्िागोन आ व्लादीमीर उठबाक प्रयास करबाक सोचैए  आ उथठ \nजाइए। एस्िागोन कहैए- उठनाइ बच्चाक खेल स न हललुक अथि आ \nव्लादीमीर बजैए- ई माि आत्मशथक्तक प्रश्न अथि। पोजो सहायता  \nलेल  कहैए। दुनू पोजोकेँ उठबैए, फेर िोड़ैए, पोजो खथस  पड़ैए। \nफेर दुनू ओकरा उठबैए आ पकड़ने रहैए। थकिु कालमे कने िोथड़ \nक’ जाँचैए मुदा जखन पोजो खस ’ लगैए तँ पकथड़ लैए। पोजो सेहो  \nबुझा पड़ैए जे काथिक र्टना थबसरल  स न अथि। ओ कहैए जे ओ \nएक थदन सुथत  क’ उठल तँ अपनाकेँ आन्हर देखलक, ओ कहैए जे \nओकरा लगै िै जे ओ अखनो सुतले  तँ नै अथि। ओ लकीक थवषयमे \nपूिैए। लागैए जे कोना ओ दुनू खस ल, से  ओकरा मोन नै िै। पोजो \nकहैए जे लकीक गदिथनक रस्साकेँ  जोरसँ  खीचू बा मुँहपर जूतासँ  \nमारू  तँ ओ उथठ जाएत। व्लादीमीर एस्िागोनकेँ कहैए जे ओकरा \nलेल  बदला लेबाक नीक अवस र िै। एस्िागोन पुिैए (ओकर स्मृथत \nर्ुरै िै!) जे जँ लकी अपन रक्षा करए तखन? तइपर पोजो बाजैए \nजे लकी कखनो अपन रक्षा नै करैए। मुदा एस्िागोन नै व्लादीमीर \nलकीकेँ पएरसँ  मार’ लगैए मुदा अपने ओकरा चोट लाथग जाइ िै। \nर्टनाक्रमसँ लगै िै जे पोजो आब अपनासँ  ठाढ़ भ’ गेल अथि।  \nपोजो जे लकीकेँ कोनो हाटमे बेचैले ल ’ जा रहल अथि, केँ ने \nकाथिक थकिु मोन िै आ नथहये काथि आजुक थकिु मोन रहतै।  विदेह सदेह :३०|| 65 \nओ लकीकेँ उठैले कहैए आ लकी उथठ जाइए आ अपन बोझ उठा \nलैए। पोजो अपन चाबुक मांगैए। लकी स भ बोझ राखैए, आ चाबुक \nपोजोक हािमे द’ क’ स भ बोझ उठा लैए। पोजो रस्सा  मांगैए, लकी \nस भ बोझ राथख रस्सा  पोजोकेँ पकड़ा क’ स भ बोझ उठा लैए! \nलकी आ पोजो चथल जाइए। ओ िौंड़ा अबैए। ओ व्लादीमीरकेँ अलबटि \nकथह सम्बोथित करैए। व्लादीमीर पुिै िै जे की ओ ओकरा नै \nथचन्हलक, की ओ काथि नै आएल ि ल । िौड़ा कहैए जे आइ ओ \nपथहल बेर आएल अथि। संदेश  वएह िै, गोडो आइ नै आएत मुदा \nकाथि अवश्य आएत। व्लादीमीर पुिैए जे “गोडो” करैए की? तँ \nिौड़ा कहैए जे गोडो थकिु नै करैए। व्लादीमीर पुिैए जे िौड़ाक \nभाए केहन िै। तँ उत्तर भेटै िै , ओ दुथखत िै। व्लादीमीर पुिैए \nजे की काथि ओकर भाए आएल िलै - तँ से  िौड़ाकेँ नै बुझल िै। \nिौड़ा उत्तर दैत कहैए जे गोडोकेँ दाढ़ी िै आ ओ कारी नै गोर िै। \nिौड़ा (पथहल अंक जकाँ) पुिैए जे ओ गोडोकेँ की जा क’ कहतै। \nव्लादीमीर कहैए- जा क’ कहू जे तोरा हमरा सभसँ  भेँट भेलउ। \nव्लादीमीर िौड़ापर िड़पैए मुदा ओ पड़ा जाइए। सूयास्त  होइ िै। \nचन्द्रमा देखा पड़ै िै। \nएस्िागोन कहैए जे जँ दुनू गोटे अल ग भ’ जाए तँ ई दुनू लेल  नीक \nहेतै। जँ काथि गोडो नै एतै तँ ओ दुनू गोटे रस्सासँ  लटथक जाएत \n(व्लादीमीर कहैए) आ जँ एतै तँ बथच जाएत। व्लादीमीर लकीक हैटमे \nताकैए, थहलबैए, फेर पथहरैए। दुनू जेबाक थनणिय करैए मुदा थकयो नै \nथहलैए। पदा खसैत  अथि। \n............ \nहैरोलड थपंटरक तीन अंकीय नाटक “द बििडे पाटी” \nपीटे, मेग, स्टैनले, लुलु , गोलडबगि आ मैककान एकर पाि िथि।  66 || व ि द े ह सदेह :३० \n पथहल अंक- मेग पीटेकेँ जलखै दैए, पुिैए जे स्टेनली उठलै आथक \nनै। स्टेनली अबैए, ओकरो मेग जलखै दैए। पीटे काजपर चथल \nजाइए। मेग आ स्टैनलेमे अंतरंग गप होइए, हँसी  मजाक होइए। पीटे \nमेगसँ  कहने रहै जे दू गोटे एतै आ थकिु थदन ओकरा र्रमे रहतै। \nओकर र्र सूची  (बोथडिंग हाउस )मे िै। स्टैनली ई सुथन  पूि-पाि \nकरै िै, ओ थचंथतत भ’ जाइए। स्टैनली कहैए जे ओकरा पेथरसमे  \nनाइट क्लबमे थपयानो बजेबाक नोकरीक ऑफर आएल िै। फेर एिेंस , \nकॉंन्सटेनथटनोपल, जाग्रेब, व्लादीवोस्टक सेहो।  ई सम्पूर्ण थवश्वक \nदशिनबला नोकरी अथि। पुिलापर  ओ कहैए जे ओ संपूणि थवश्व, संपूणि \nदेशमे थपयानो बजेने अथि। एक बेर ओ कंसटि सेहो  केने रहए। फेर \nओ कहैए जे पथहल कंसटि मे ओ स्िानक पता हरा देलक आ नै \nपहुँथच स कल । दोसर  कंसटिमे जखन ओ पहुँचल तँ स्िलपर ताला \nलागल  रहै। मेगक इच्िा नै िै जे स्टेनली कतौ जाए। \nस्टेनलीकेँ लागै िै जे ओ दुनू गोटे ककरो खोजमे अथि। लुलुक  \nअबाज अबैए। मेग खरीदारीक झोरा ल ’ क’ बहरा जाइए, थकयो \nओकरासँ  थमसेज  बोलस  सम्बोथित क’ गप करै िै। लुलु  अबैए आ \nस्टैनलीसँ  गप करैए। लुलु  बहराइए तँ गोलडबगि आ मैककेन अबैए। \nमैककेन गोलडबगिकेँ नैट कथह सम्बोथित करैए। स्टैनली चोरा क’ \nपथहनथहये बहरा जाइए। मेग अबैए, गोलडबगि ओकरा थमसेज  बोलस  \nकथह सम्बोथित करैए आ अपनाकेँ गोलडबगि आ संगीकेँ  मैककेन कथह \nपथरचय दैए। गपशपक क्रममे गोलडबगि पुिै िै जे ओइ रहथनहारक \nनाम की िै आ ओ की करैए। मेग कहैए जे ओकर नाम स्टैनले \nवेबर िै आ ओ एक बेर कंसटि देलक मुदा केयरटेकरक गलतीसँ  \nराथतमे ओ ओतै बन्द रथह गेल आ भोर िथर बन्द रहल । आ फेर \n“थटप” ल ’ क’ िेन पकथड़ एत’ आथब गेल। तखने मेग कहैए जे  विदेह सदेह :३०|| 67 \nआइ ओकर “बििडे” थिऐ। आ फेर “बििडे पाटी” थनिाथरत होइ िै \n9 बजे। लुलुकेँ  सेहो  बेरू  पहर नोथत देल जेतै। तीनू बहराइए आ \nस्टैनली थखड़कीसँ  ताकैए। मेग अबैए। स्टैनली ओइ दुनूसँ  आशंथकत \nअथि। नाम पुिैए तँ मेग नाम थबसथर  जाइए आ ओकरा गोलड.. मोन \nपड़ै िै तँ स्टैनली मोन पाड़ै िै- गोलडबगि। मेग पुिैए जे की स्टेनली \nओकरा थचन्हैए तँ स्टैनली गुम्म रहैए। फेर स्टैनली कहैए जे आइ \nओकर बििडे नै थिऐ। मेग ओकरा लेल  बच्चाक ड्रम उपहारमे अनने \nअथि आ तकर बदलामे ओ स्टैनलीसँ  चुम्मा मांगैए। \nअंक 2 मे स्टैनली आ मैक्कानक गपशप भ’ रहल िै। स्टैनली बाहर \nजाए चाहैए। ओ मैक्कानकेँ कहै िै जे ई बोथडिंग हाउस  नै िी, नथहये \nकथहयो रहै। पीटे आ गोलडबगि अबैए। गोलडबगि पीटेकेँ थमस्टर बोलस  \nकथह सम्बोथित करैए। पीटेक गेलाक बाद स्टैनली कहैए जे ऐ र्रक \nलोकक सुंर्बाक शथक्त चथल गेल िै तेँ ओ गोलडबगि आ मैक्कानक \nखतरा नै चीथन्ह पाथब रहल िथि, हुनका स भक प्रथत ओकर \n(स्टैनलीक) थजम्मेवारी िै। \nमैक्कान ओकरासँ  चश्मा िीथन लैए। मैक्कान आ गोलडबगि ओकरासँ  \nपुिैए जे ओ थकए अपन पत्नीक हत्या केलक। ओ नाम बदलने अथि \nआ चथरिहीन अथि, स्िीकेँ दूथषत करैए। \nझगड़ा शुरू  होइ िै। मुदा झगड़ा रुकलाक  बाद (प्रायाः मेगकेँ नै \nबुझल िै) मेग पाटी ड्रेसमे अबैए। सामान्य गप होइ िै।  \nलुलु  अबैए, गोलडबगि ओकरा कोरामे बैसबैए।  लुलुक  पुिलापर  जे \nओकरा तँ होइ िलै  जे ओ “नैट” िी, गोलडबगि कहै िै जे ओकर \nपत्नी ओकरा “थसमे ” कथह बजबै िै।  \nपाटीमे खेल शुरू  होइए, आँथखमे पट्टी बाथन्ह क’। थमसेज  बोलसकेँ  \nलुलु  स्काफिसँ आँथख बान्हैए। ओ जकरा िू देत तकरा आँथखपर पट्टी  68 || व ि द े ह सदेह :३० \nबान्हल जाएत। ओ मैक्केनकेँ िुबैए। फेर स्टैनली िुआइए। ओकर \nचश्मा लेल  जाइ िै। स्टेनलीकेँ पट्टी बान्हल जाइ िै। मैक्केन \nस्टेनलीक चश्मा तोथड़ दैए। मैक्केन ड्रमकेँ स्टेनलीक रस्तामे राखैए, \nओ खथस  पड़ैए आ मेगक गदिथन दबब’ चाहैए, मैक्केन आ गोलडबगि \nबचबै िै।  \nअन्हार पसरैए।   \nस्टैनलीकेँ अबैत देथख लुलु  बेहोश भ’ जाइए। स्टैनले लुलुकेँ  टेबुलपर \nराखैए। मैक्कानकेँ टॉचि भेटै िै। ओ टेबुल आ स्टैनलीपर टॉचि \nबाड़ैए। \nअंक 3: पीटे आ मेगमे गप होइ िै। मेग स्टैनलीक थवषयमे पीटेसँ  \nपुिैए। लुलु  अबैए, गोलडबगिसँ पुिैए जे ओकर थपता बा एडी (ओकर \nपथहल प्रेमी) की सोचत  जँ ओ ई सुनत।  ओ कहैए जे गोलडबगि \nअपन दुष्ट थपयास  तृप्त केलक, ओ लुलुकेँ  से  स भ थसखेलक  जे \nएकटा युवती तीन बेर थबयाहल जेबाक बादे सीखत।  गोलडबगि कहैए \nजे ओ ई केलक कारण लुलु  ओकरा ई कर’ देलक।  \nलुलु  जाइए। \nमेगक अनुपथस्िथतमे गोलडबगि आ मैक्कान स्टेनलीकेँ ल ’ जाइए। पीटे \nओकरा िोड़ैले  कहैए। गोलडबगि आ मैक्कान पीटेकेँ सेहो  संगमे  चलैले  \nकहैए, कारमे जगह िै। पीटे थस्िर रहैए। पीटे असगरे  रथह जाइए, \nमेग अबैए। पुिैए, ओ स भ गेल? पीटे कहैए- हँ। स्टेनलीक थवषयमे \nमेग पुिैए- ओ सुतले  अथि? पीटे कहैए- ओ सुतल  अथि।  \n-सु त’ थदयौ। \nमेग पुिैए- की ई नीक पाटी नै ि ल तँ पीटे कहैए- ओ बादमे आएल । \nपदा खसैए।  \n.......  विदेह सदेह :३०|| 69 \nबादल सरकारक  “एवम् इन्द्रजीत” \n“एवम् इन्द्रजीत” मे लेखक, काकी, मानसी , अमल, थवमल, कमल, \nइन्द्रजीत आ इन्द्रजीतक पत्नी ( नाटकमे बादमे) दोसर  मानसी  पाि \nअथि। \nअंक 1- लेखक एकटा नाटकक खोजमे अथि। ओकर काकी ओकर \nखेनाइ-थपनाइ िोथड़ थलखैत रहबापर तमसाएल  िै। मानसी  पुिैए जे \nओ पढ़त जे थकिु ओ थलखलक।  लेखक कहैए, ओ थकिु नै \nथलखलक।  मानसी  ओकरा प्रयास करैले कहै िै। लेखक दशिकमेसँ \nचाथरटा बादमे आबैबलाकेँ स्टेजपर बजबैए, अमल, थवमल, कमल । \nचाथरम अपन नाम थनर्मल कुमार कहैए। लेखक कहैए- ई नै भ’ \nसकै  िै, अपन असली  नाम बताउ। ओ कहैए- इन्द्रजीत राय। \nअमल, थवमल, कमल एवम् इन्द्रजीत। मानसी  (असली  नाम दोसर  \nमुदा लेखक कहैए मानसीये ) ओकर मथमयौत बथहन थिऐ। ओ ओकरासँ  \nप्रेम करैए, परम्परा तोड़’ चाहैए \nअंक 2: बादमे ओकरा लागै िै जे की जँ ई प्रेम स फल भइयो जेतै \nतँ ओकरा उत्तर भेटतै? नै ने। ओ लंदन सेहो  जाएत। मृत्यु चाहैए, \nनै क’ पाबैए। लेखक द्वारा नाथमत इन्द्रजीतक मानसी  अथववाथहत \nअथि, हजारीबागमे पढ़बैए।     \nमुदा अमल, थवमल, कमल क थवपरीत इन्द्रजीत लीखपर नै चलैए। \nअल ग थकिु कर’ चाहैए। काका, जकरा ओ माए कहैए, खाइले कहै \nिै आ मानसी  थलखैले।  मुदा जखन एक बेर मानसी  लेखककेँ खाइले \nकथह दैए तँ लेखक दुखी भ’ जाइए, नै, अहूँ? नै। \nमुदा फेर मानसीकेँ  गलतीक भान होइ िै, ओ ओकर लेखनक थवषयमे \nपुिैए। लेखक थचंथतत अथि, ई इन्द्रजीत वास्तथवकताकेँ नै मानैए, \nकोनो प्रथतबद्धता ओकरामे नै िै। मुदा मानसी  से  नै मानैए।  70 || व ि द े ह सदेह :३० \nओ सपना  तँ देखैए ने। \nइन्द्रजीत लंदनसँ  कोलकाता र्ुरैए, एकटा दोसर  स्िीसँ  थबयाह करैए, \nओकरो नाम मानसी  थिऐ (इन्द्रजीत एकरा मानसी  कहैए, पथहलुका \nमानसी  जेकरा लेखक मानसी  कहैए ओ इन्द्रजीतक मथमयौत थिऐ, \nजकरासँ  इन्द्रजीत प्रेम करैए मुदा ओ भाएक थरश्तासँ ओकरासँ  थबयाह \nनै करैए जे लोक की कहतै, आ इन्द्रजीत लेखककेँ कहैत रहैए जे \nओकर नाम मानसी  नै थिऐ। )  \nइन्द्रजीत बुझ’ लगैए (मानसीकेँ  ओ कहैए) जे व्यथक्तक थभन्नताक माि \nभ्रम अथि। स्वप्न स्वप्न अथि ओ वास्तथवकता नै बथन सकैए।   मानसी , \nमानसी , मानसी , स भ मानसी , जेना अमल, थवमल, कमल । लेखक \nपूिैए तँ इन्द्रजीत कहैए- अमल, थवमल, कमल एवम् इन्द्रजीत (सेहो !)। \n  \n  \nलेखकक यािाक कोनो लक्ष्य नै, कोनो उद्देश्य नै, फुथसयाँहीक  यािा \nजकर कोनो कारण नै। लेखक इन्द्रजीतकेँ कहैए, हमरा सभकेँ  \nजीबाक अथि, चलबाक अथि, कोनो िमिस्िल नै तैयो तीिियािा \nकरबाक अथि।     \n  \nउदय नारायण थसंह  ‘नथचकेता’क “नो एण्िी: मा प्रथवश” \n    \n प्रिम कललोल : ई नाटक ज्योथतरीश्वरक परम्परामे कललोलमे  (हुनकर \nवणि रत्नाकर कललोलमे  थवभक्त अथि जे नाटक नथह िी, िूति-समागम  \nजे ज्योथतरीश्वर थलथखत नाटक अथि- अंकमे थवभक्त अथि) थवभाथजत \nअथि। चाथर कललोलक  थवभाजनक प्रिम कललोल  स्वगि (वा नरक) \nकेर द्वारपर आरम्भ होइत अथि। ओतए बहुत रास  मुइल लोक द्वारक  विदेह सदेह :३०|| 71 \nभीतर प्रवेशक लेल  पंथक्तबद्ध िथि। क्यो पि दुर्िटनामे थशकार भेल \nबाजारी िथि तँ संगमे  युद्दमे मृत भेल सैथनक  आ चोथर करए काल \nमारल गेल चोर, उच्चक्का आ पॉथकटमार सेहो  िथि। ज्योथतरीश्वरक \nिूतिसमागममे जे अथत आिुथनक अब्सथडिटी अथि से  नो एण्िी: मा \nप्रथवश मे सेहो  देखबामे अबैत अथि। प्रिम कललोलमे  जे बाजारी \nिथि से , पंथक्त तोथड़ आगाँ बढ़ला उत्तर, चोर आ उचक्का दुनू गोटेकेँ, \nकॉलर पकथड़ पुनाः हुनकर स भक मूल स्िानपर दए अबैत िथि। \nउचक्का जे बादमे पता चलैत अथि जे गुण्डा-दादा थिक मुदा बाजारी \nल ग सञ्च-मञ्च रहैत अथि, हुनकासँ  अंगा िोड़बाक लेल  कहैत \nअथि। मुदा जखन पॉकेटमार बाजारी थदससँ  चोरक थवपक्षमे बजैत \nअथि तखन उचक्का चक्कू थनकाथल अपन अस ल रूपमे  आथब जाइत \nअथि आ पॉकेटमारपर माथर-माथर कए उठैत अथि। मुदा जखन चोर \nकहैत िथन जे ई सेहो  अपने थबरादरीक अथि जे िोट-िीन पॉकेटमार \nमाि बथन स कल, ओकर जकाँ माँजल चोर नथह, आ उचक्का जेकाँ \nगुण्डा-बदमाश बनबाक तँ सोथचओ  नथि स कल, तखन उचक्का महराज \nचोरक पािाँ पथड़ जाइत िथि, जे बदमाश ककरा कहलँह। आब \nपॉकेटमार मौका देथख पक्ष बदलैत अथि आ उचक्काकेँ कहैत िथन्ह \nजे अहाँकेँ नथह हमरा कहल क। संगे  ईहो कहैत अथि जे चोथर तँ \nई तेहन करए जनैत अथि, जे थगरहिक बेटा आ कुकुर स भ चोथर \nकरैत काल पीटैत-पीटैत एतऽ पठा देलकए आ हमर थखिांश करैत \nअथि, बड़का चोर भेला हँ। भद्र व्यथक्त चोरक बगेबानी देथख ई \nथवश्वास नथह कए पबैत िथि जे ओ चोर थिकाह। ताथहपर पॉकेटमार, \nचोर महाराजकेँ आर थकचथकचबैत िथन्ह। तखन ओ चोर महराज \nएथह गपपर दुख प्रकट करैत िथि जे नथह तँ ओथह राथत एथह \nपॉकेटमारकेँ चोथरपर ल ए जएतथि आ ने ओ हुनका थपटैत देथख  72 || व ि द े ह सदेह :३० \nसकैत।  एम्हर बजारी जे पथहने चोर आ उच्क्काकेँ कॉलर पकथड़ \nथर्थसया चुकल िलाह , गुम्म भेल सभटा  सुनैत  िथि आ दुख प्रकट \nकरैत िथि जे एकरा स भक संग  स्वगिमे रहब, तँ स्वगि केहन होएत \nसे  नथह जाथन। आब बजारी महराज गीतक एकटा टुकड़ी एथह \nथवषयपर पढ़ैत िथि। जेना िूतिसमागममे गीत अथि तथहना नो एण्िी: \nमा प्रथवश मे सेहो , ई एथह स्िलपर प्रारम्भ होइत अथि जे एथह \nनाटककेँ संगीतक  बना दैत अथि। ओम्हर पॉकेटमारजी स भक पॉकेट \nकाथट लैत िथि आ बटुआ साफ  कए दैत िथि। आब फेर गीतमय \nफकड़ा शुरू  भए जाइत अथि मुदा तखने एकटा मृत रद्दीबला स भक \nतंद्राकेँ तोथड़ दैत िथि, ई कथह जे यमालयक बन्द दरबज्जाक ओथह \nपार, ई बटुआ आ पाइ-कौड़ी कोनो काजक नथह अथि। आब दुनू \nमृत भद्र व्यथक्त सेहो  बजैत िथि, जे हँ दोसर  देसमे  दोसर  देसक  \nथसक्का कहाँ चलैत अथि। आब एकटा रमणीमोहन नाम्ना मृत रथसक  \nभद्र व्यथक्तक दोसर  देसक  थसक्का नथह चलबाक थवषयमे टीप दैत \nिथि, जे हँ ई तँ ओथहना अथि जेना प्रेयसीक दोसरक  पत्नी बनब। \nआब एथह गपपर र्मििन शुरू  भए जाइत अथि। तखन रमणी मोहन \nगपक रुथख र्ुमा दैत िथि जे दरबज्जाक भीतर रम्भा-मेनका स भ \nहेतीह। थभखमंगनी जे तावत अपन कोरामे लेल  एकटा पुतराकेँ \nदोसराक  हािमे दए बहसमे  शाथमल भऽ गेल िथि, ईष्यावश रम्भा-\nमेनकाकेँ मुँहझड़की इत्याथद कहैत िथि। मुदा पॉकेटमार कहैत अथि \nजे भीतरमे सुख  नथह दुखो भए सकैत  अथि। एथहपर बीमा बाबू अपन \nकायिक स्कोप देथख प्रसन्न भए जाइत िथि। आब पॉकेटमार इन्द्रक \nवज्र पर रुपैय्याक बोली शुरू  करैत अथि। एथह बेर बजारी तन्द्रा \nभंग करैत अथि आ दुनू भद्र व्यथक्त हुनकर समििन करैत कहैत \nअथि, जे ई अद्भुत नीलामी अथि, जे करबा रहल अथि से  पॉकेटमार  विदेह सदेह :३०|| 73 \nआ ओथहमे शाथमल अथि चोर आ थभखमंगनी, पथहले-पथहल सुनल  अथि \nआ फेर संगीतमय  फकड़ा स भ शुरू  भए जाइत अथि। मुदा तखने \nनंदी-भृंगी शास्िीय संगीतपर  नचैत प्रवेश करैत िथि। आब नंदी-\nभृंगीक ई पुिलापर  जे दरबज्जाक भीतर की अथि, स भ गोटे अपना-\nअपना थहसाबसँ  स्वगि-नरक आ अकास -पताल कहैत िथि। मुदा नंदी-\nभृंगी कहैत िथि जे स भ गोटे सत्य कहैत िी आ क्यो गोटे पूणि \nसत्य नथह बजलहुँ। फेर बजैत-बजैत ओ कहए लगैत िथि, क्यो \nचोथर काल मारल गेलाह (चोर ई सुथन  भागए लगैत िथि तँ दु-तीन \nगोटे पकथड़ सोझाँ  ल ए अनैत िथन्ह!) तँ क्यो एक्सीडेन्टसँ, आ एथह \nतरहेँ सभटा  गनबए लगैत िथि, मुदा बीमा-बाबू कोना थबन मृत्युक \nएतए आयल िथि से  हुनकहु लोकथनकेँ नथह बुझल िथन्ह ! बीमा बाबू \nकहैत िथि जे ओ नव माकेटक अन्वेषणमे आएल िथि ! से  थबन \nमरल सेहो  एक गोटे ओतए िथि ! भृंगी नंदीकेँ ढ़ेर रास  बीमा \nकम्पनीक आगमनसँ  आएल कम्पीथटशनक थवषयमे बुझबैत िथि ! एम्हर \nप्रेमी-प्रेथमकामे र्ोंर्ाउज शुरू  होइत िथन्ह, कारण प्रेमी आब र्ुथर जाए \nचाहैत िथि। रमणी मोहन प्रेमीक गमनसँ  प्रसन्न होइत िथि जे प्रेथमका \nआब असगरे  रहतीह आ हुनका लेल  मौका िथन्ह। मुदा भृंगी ई कथह \nजे एतएसँ  गेनाइ तँ संभव  नथह मुदा ई भऽ सकैत  अथि जे दुनू जोड़ी \nमाय-बाप (!) केँ एक्सीडेन्ट करबाए एतथह बजबा लेल  जाए। मुदा \nअपना लेल  माए-बापक बथल लेल  प्रेमी-प्रेथमका तैयार नथह िथि। \nतखन नंदी भृंगी दुनू गोटेक थववाह गाजा-बाजाक संग  करा दैत िथि \nआ कन्यादान करैत िथि बजारी। \nदोसर  कललोल : दोसर  कललोलक  आरम्भ होइत अथि एथह आभाससँ , \nजे क्यो नेता मरलाक बाद आबएबला िथि, हुनकर दुनू अनुचर मृत \nभए आथब चुकल िथि आ नेताजीक अएबाक स भ क्यो प्रतीक्षा कए  74 || व ि द े ह सदेह :३० \nरहल िथि, दुनू अनुचर िोट-मोट भाषण दए नेताजीक थवलम्बसँ \nअएबाक (मृत्युक बादो !) क्षथतपूथति कए रहल िथि, गीतक योग दए। \nएकटा गीत चोर नथह बुझैत िथि मुदा थभखमंगनी आ रद्दीबला बुथझ \nजाइत िथि, ताथह पर बहस  शुरू  होइत अथि। चोरकेँ अपनाकेँ चोर \nकहलापर आपथत्त अथि आ थभखमंगनीकेँ ओ थभख-मंग कहैत अथि तँ \nथभखमंगनी ओकरा रोथक कहैत िथि जे ओ सथरसवपाहीक  अनसूया  \nिथि, थमथिला -थचिकार, मुदा थदललीक अशोकबस्ती आथब बुझलथन्ह \nजे एथह नगरमे कला-वस्तु क्यो नथह थकनैत अथि आ तखन चौबथटयाक \nथभखमंगनी बथन रथह गेलीह। चोर कहैत अथि जे माि ओ बदनाम \nिथि, चोथर तँ स भ करैत अथि। नव बात कोनो नथह अथि, स भ \nअथि पुरनकाक चोथर। तकर बाद नेताजी पहुँथच जाइत िथि आ \nलोकक चोर, उचक्का आ पॉकेटमार होएबाक कारण समाजक  थस्िथतकेँ \nकहैत िथि। तखने एकटा वामपंिी अबैत िथि आ ओ ई देथख क्षुब्ि \nिथि जे नेताजी चोर, उचक्का आ पॉकेटमारसँ  थर्रल िथि। मुदा \nचोर अपन तकि ल ए पुनाः प्रस्तुत होइत अथि आ नेताजीक राखल \n“चोर-पुराण” नामक आिारपर बजारी जी गीत शुरू  कए दैत िथि। \nतेसर  कललोल : आब नेताजी आ वामपंिीमे गठबंिन आ वामपंिी द्वारा \nसरकारक  बाहरसँ  देल समििनपर  चरचा शुरू  भए जाइत अथि। \nनेताजी फेर गीतमय होइत िथि आथक तखने स्टंट-सीन  करैत एकटा \nमुइल अथभनेता थववेक कुमारक अएलासँ  आकषिण ओम्हर चथल जाइत \nअथि। टटका-ब्रेथकंग न्यूज देबाक मजबूरीपर नेताजी व्यंग्य करैत \nिथि। वामपंिी दू बेर दू गोट गप- नव गप कथह जाइत िथि, एक \nजे थबन अथभनेता बनने क्यो नेता नथह बथन सकैत  अथि आ दोसर  \nजे चोर नेता नथह बथन सकैि  (ई चोर कहैत अथि) मुदा नेता स भ \nतँ चोथर करबामे ककरोसँ  पािाँ नथह िथि। तखने एकटा उच्च वंशीय  विदेह सदेह :३०|| 75 \nमथहला अबैत िथि आ हुनकर प्रश्नोत्तरक बाद एकटा सामान्य क्यूक \nसंग  एकटा वी.आइ.पी.क्यू बथन जाइत अथि। अथभनेता, नेता आ \nवामपंिी स भ वी.आइ.पी.क्यूमे ठाढ़ भऽ जाइत िथि ! ई पुिलापर  जे \nपंथक्त थकएक बनल अथि (?) ताथहपर चोर-पॉकेटमार कहैत िथि जे \nहुनका लोक थनकेँ पंथक्त बनएबाक (आ तोड़बाक सेहो ) अभ्यास िथन्ह। \nचतुिि कललोल : यमराज स भक खाता-खेसरा  देथख लैत िथि आ \nथचिगुप्त ई रहस्योद्घाटन करैत िथि जे एक युग ि ल जखन सोझाँक  \nदरबज्जा खुथजतो ि ल आ बन्न सेहो  होइत ि ल । नंदी भृंगी पथहनथह \nसूथचत  कए देलथन्ह जे सोझाँक  दरबज्जा स्वप्न नथह, माि बुझबाक \nदोष ि ल । दरबज्जाक ओथह पार की अथि ताथह थवषयमे स भ क्यो \nअपना-अपना थहसाबसँ  उत्तर दैत िथि। थचिगुप्त कहैत िथि जे \nस भक वणिनक स भ वस्तु िै ओथहपार। नंदी-भृंगी सूथचत  करैत िथि \nजे एथह गेटमे प्रवेश थनषेि िै, नो एण्िी केर बोडि लागल  िै। आथह \nरे ब्बा! आब की होअए ! नेताजीकेँ पठाओल जाइत िथन्ह यमराजक \nसोझाँ , मुदा हुनकर सरस्वती  ओतए मन्द भए जाइत िथन्ह। बदरी \nथवशाल थमश्र प्रथसद्ध नेताजी, केर थखंचाई शुरू  होइत िथन्ह असली  \nकेर बदला सथटिथफकेट बला कम कए थलखाओल  उमथरपर। पचपन \nबथरख आयु आ शश योग कहैत अथि जे सत्तथर से  ऊपर जीताह से  \nओ आ संगमे  मृत चारू  सैथनककेँ  आथपस  पठा देल जाइत अथि। \nदूटा सैथनक  नेताजीक संग  चथल जाइत िथि आ दू टा अनुचर सेहो  \nजाए चाहैत अथि। मुदा नेताजीक अनुचर स भक अपराि बड़ भारी, \nसे  थचिगुप्तक आदेशपर नंदी-भृंगी हुनका ल ए, कराहीमे भुजबाक लेल  \nबाहर ल ए जाइत िथि तँ बाँचल दुनू सैथनक  हुनका पकथड़ केँ ल ए \nजाइत िथि आ नंदी-भृंगी फेर मंचपर र्ुथर अबैत िथि। तथहना \nतकिक बाद प्रेमी-प्रेथमका, दुनू भद्र पुरुष आ बजारीकेँ सेहो  िाण भेटैत  76 || व ि द े ह सदेह :३० \nिथन्ह ढोल-थपपहीक संग  हुनका बाहर ल ए गेल जाइत अथि। आब \nनन्दी जखन अथभनेताक नाम थववेक कुमार उफि...बजैत िथि तँ \nअथभनेता जी रोथक दैत िथि, जे कतेक मेहनथतसँ  जाथत हुनकर पािाँ \nिोथड़ स कल अथि, से  उफि तँ िोथड़ए देल जाए। वामपंिी गोष्ठीकेँ \nअथभनेता द्वारा मदथत केर थववरणपर वामपंिी प्रथतवाद करैत िथि। \nहुनको पठा देल जाइत िथन। वामपंिीक की हेतथन्ह, हुनकर किामे \nतँ ने स्वगि-नर्क अथि आ ने यमराज-थचिगुप्त। हुनका अपन भथवष्यक \nथनणिय स्वयं करबाक अवस र देल जाइत िथन्ह। मुदा वामपंिी कहैत \nिथि जे हुनकर थशक्षा आन प्रकारक िलथन्ह, मुदा एखन जे सोझाँ  \nर्थटत भए रहल िथन्ह ताथहपर कोना अथवश्वास करिु? मुदा यमराज \nकहैत िथि जे- भऽ सकैत  अथि, जे अहाँ देथख रहल िी से  दुाःस्वप्न \nहोअए, जतए पैसैत  जाएब ओतए थलखल  अथि नो एण्िी। आब \nयमराज प्रश्न पुिैत िथि जे थवषम के, मनुक्ख आथक प्रकृथत ? \nवामपंिी कहैत िथि जे दुनू, मुदा प्रकृथतमे तँ नेचुरल जथस्टस  \nकदाथचत् होइतो िै मुदा मनुक्खक स्वभावमे से  गुन्जाइश कतए ? \nमुदा वामपंिी राजनीथत एकर (समानताक , सुिार  केर) प्रयास करैत \nअथि। ताथहपर हुनका संग  चोर-उचक्का आ पॉकेटमारकेँ पठाओल \nजाइत अथि, ई अवस र दैत जे थहनका सभकेँ  बदलू। चोर कनेक \nजाएमे इतस्ताः करैत अथि आ ई थजज्ञासा करैत अथि जे हम स भ \nतँ जाइए रहल िी मुदा एथहसँ  आगाँ ? नंदी-थचिगुप्त-यमराज स मवेत \nस्वरमे कहैत िथि- नो एण्िी। भृंगी तखने अबैत िथि, अथभनेताकेँ \nिोड़ने। यमराज कहैत िथि - मा प्रथवश। भृंगी नीचाँमे होइत चरचाक \nगप कहैत अथि, जे एतुक्का थनअम बदल ल जएबाक आ कतेक गोटेकेँ \nपृथ्वीपर र्ुरए देल जएबाक चरचा सविि भए रहल अथि। यमदूत \nस भ अनेरे कड़ाह ल ग ठाढ़ िथि क्यो भुजए लेल  कहाँ भेटल िथन्ह  विदेह सदेह :३०|| 77 \n(माि दू टा अनुचर िोथड़)। आब क्यो नथह आबए बला बचल अथि, \nसे  स भ कहैत िथि। थचिगुप्त अपन नमहर दाढ़ी आ यमराज अपन \nमुकुट उताथर लैत िथि आ स्वाभाथवक मनुक्ख रूपमे  आथब जाइत \nिथि! मुदा थचिगुप्तक मेकप बला नमहर दाढ़ी देथख थभखमंगनी जे \nओतए िलीह , हँथस  दैत िथि। भृंगी उद्घाटन करैत िथि जे थभखमंगनी \nहुनके स भ जेकाँ कलाकार िथि ! कोन अथभनय ! तकर थववरण \nमुहब्बत आ गुदगुदीपर खतम होइत अथि, तँ थभखमंगनी कहैत िथि \nजे नथह एथह तरहक अथभनय तँ ओतए (देखा कए) भऽ रहल अथि। \nओत्तऽ रमणी मोहन आ उच्चवंशीय मथहला थनभाक रोमांस  चथल रहल \nअथि। मुदा थनभाजी तँ बथजते नथह िथि। थभखमंगनी यमराजसँ  \nकहैत िथि जे ओ तखने बजतीह जखन एथह दरबज्जाक तालाक \nचाभी हुनका भेटतथन्ह, बुझतीह जे अपसरा  बनबामे यमराज मदथत दए \nसकैत  िथि, ई रमणीक हृदय थिक एतहु नो एण्िी ! यमराज खखसैत  \nिथि, तँ थचिगुप्त बुथझ जाइत िथि जे यमराज “पंचशर”सँ  ग्रथसत \nभए गेल िथि ! थचिगुप्तक कहला उत्तर स भ क्यो एक कात ल ए \nजाओल जाइत िथि माि यमराज आ थनभा मंचपर रथह जाइत िथि। \nयमराज थनभाक सोझाँ - सुनू  ने थनभा... कथह रुथक जाइत िथि। \nस भक उत्साथहत कएलापर यमराज बड़का चाभी हुनका दैत िथि, \nमुदा थनभा चाभी भेटलापर रमणी मोहनक संग  तेना आगाँ बढ़ैत िथि \nजेना ककरो अनका थचथन्हते नथह होथि ! ओ चाभी रमणी मोहनकेँ \nदए दैत िथि मुदा ओ ताला नथह खोथल पबैत िथि। फेर थनभा \nअपने प्रयास करए लेल  आगाँ बढ़ैत िथि मुदा थचिगुप्त कहैत िथि \nजे ई मोनक दरबज्जा थिक, ओना नथह खुजत। मथहला ठकए लेल  \nचाभी देबाक (!) गप कहैत िथि। स भ क्यो हँसी  करैत िथन जे \nमोन कतए िोथड़ अएलहुँ ? ताथहपर एकबेर पुनाः रमणी मोहन आ  78 || व ि द े ह सदेह :३० \nथनभा मोन संजोथग  कए ताला खोलबाक अस फल प्रयास करैत िथि। \nनंदी-भृंगी-थभखमंगनी गीत गाबए लगैत िथि जकर तात्पयि ईएह जे \nमोनक ताला अथि लागल , मुदा ओतए अथि नो एण्िी। मुदा ऋतु \nवसन्तमे प्रेम होइि अनन्त आ करेज कहैत अथि मैना-मैना । तँ \nएतथह नो एण्िी दरबज्जापर िरना देल जाए। \n \nउत्तर आिुथनक भावप्रिान थनरििक (एबसडि) नाटक: एन एटेण्डेन्ट \nगोडो क सैमुअल  बेकैट द्वारा स्वयं फ्रेंचसँ अंग्रेजीमे अनुवाद कएल \nगेल “वेथटंग फॉर गोडो” शीषिकसँ आ उपशीषिक “अ िेथजकॉमेडी इन \nटू एक्ट्स” सेहो  जोड़ल गेल जे फ्रेंच संस्करणमे  नै ि ल । िेजीकॉमेडी \nमाने िेजेडी आ कॉमेडीक थमश्रण। एकर किानकसँ  स्पष्ट भऽ गेल \nहएत जे एकर मुख्य पाि “गोडो” ऐ नाटकमे िैहे नै, दोसर  ओ \nभावक दृथष्टसँ सेहो  नाटकक मुख्य तत्व नै िै। नाटकक मुख्य तत्व \nिै “वेथटंग” माने बाट तकनाइ। भाषा, स्टेज, बाजब, चुप्प रहब, \nचलबाक तरीका, ई स भ ऐ नाटकक अथभन्न अंग थिऐ। देश-कालमे \nभागैबला बनजारा जीवनशैलीक लोक स भ अथि एकर मुख्य पाि। \nथबनु बजने शारीथरक भावसँ  अथभनय करैबला “माइम कलाकार ” जेकाँ \nऐ नाटकक पाि अथभनय करै िथि। नाटकमे प्लॉट आ संतुलनक  \nनव पथरभाषा ई नाटक गढ़ैत अथि। आिुथनक थियेटरकेँ ई नाटक \nनव युगमे प्रवेश कराबैत अथि। थब्रटेनक “म्यूथजक हॉल ” थियेटर मे \nसंगीत  हास्य रहै िलै  जइमे जीवनक थनराशा “क्रॉस-टॉक”सँ  बेकेट \nआ राजनैथतक-सामाथजक  आतंक हैरोलड थपन्टर हास्य रूपमे  देखबैत \nिथि। “नो एण्िी: मा प्रथवश” सेहो  स्वकि (बा नरक) क द्वारपर \nआरम्भ होइए जतए ओना तँ स भ मृत लोक पंथक्तबद्ध िथि मुदा \nएकटा जीथवत व्यथक्त सेहो  िथि!उचक्का बाजारी ल ग सञ्च-मञ्च रहैए!  विदेह सदेह :३०|| 79 \nप्रेमी-प्रेथमकाक ओतए थबयाहो भऽ जाइ िै! नेताजी मृत्युक बादो थवलम्बसँ \nएबा लेल  अथभशप्त िथि! वामपंिी ओतौ बाहरसँ  समििन दै िथि! \nवी.आइ.पी. क्यू सँ  ओतौ िाण नै भेटै िै! मुदा जइ दरबज्जाक बाहर \nलोक पंथक्तबद्ध िथि से  एक युगमे खुथजतो ि ल आ बन्न सेहो  होइत \nि ल, ई रहस्योद्धाटन थचिगुप्त करै िथि! माने आब ई नै खुजत \nतखन इन्तजारी किीक? नन्दी-भृंगी कहैए जे सोझाँक  दरबज्जा स्वप्न \nनै, माि बुझबाक दोष ि ल! अथभनेता थववेक कुमार अपन “सरनेम ” \nपुिल  गेलापर कहै िथि जे कतेक मोथश्कलसँ तँ जाथत हुनकर पािाँ \nिोड़लक  अथि से  उफि तँ िोथड़ये देल जाए। वामपंिीक किामे ने \nस्वगि-नकि होइ िै आ नथहये यमराज-थचिगुप्त, मुदा एतुक्का पथरथस्िथत \nदेथख कऽ ओ अथवश्वास कोना करिु? मुदा यमराजे हुनका कहै \nिथिन्ह जे ई दुाःस्वप्न हुअए। यमदूत स भ कड़ाह ल ग अनेरे ठाढ़ \nिथि थकयो भूजैले भेथटते नै िथन्ह, थचिगुप्तक मेकप बला दाढ़ी देथख \nथभखमंगनीक हँसलापर  भृंगी कहै िथि जे थभखमंगनी सेहो  हुनके स भ \nजेकाँ कलाकार िथि। मोनक दरबज्जा मोन िोथड़ एलापर कोना \nखुजत? \nफ्रेंच नाटक “वेथटंग फॉर गोडो”, हैरोलड थपंटरक अंग्रेजी नाटक “द \nबििडे पाटी”, बादल सरकारक  बांग्ला नाटक “एवम् इन्द्रजीत” आ \nउदय नारायण थसंह  ‘नथचकेता’क मैथिली  नाटक “नो एण्िी: मा प्रथवश” \nपुरान नाटक जेकाँ पथरभाथषत आरम्भ आ अन्तक पथरथिसँ  अल ग \nअथि। ई कतौ सँ  शुरू  भऽ जाइत अथि, कतौ खतम भऽ जाइत \nअथि। एवम् इन्द्रजीत मे लेखक पाि ताथक रहल अथि, आ अनचोक्के \nओ दशिक दीर्ाकेँ सम्बोथित करैत चाथरटा देरीसँ  आएल दशिककेँ \nमंचपर बजा लैए आ ओकरा नाटकक पाि बना दैए। चाथरम पाि \nओकरा थप्रय िै, ओ थनमिल नै “इन्द्रजीत” िी। ओ अल ग अथि,  80 || व ि द े ह सदेह :३० \nइन्द्रकेँ जीतैबला ऐथतहाथसक  पाि अथि। ओ अमल थवमल, कमल \nजेकाँ लीखपर नै चल त। मुदा अन्त जाइत जाइत इन्द्रजीत सेहो  \nअमल थवमल, कमल एवम् इन्द्रजीत भऽ जाइए। \nहैरोलड थपन्टरक “द बििडे पाटी”क प्रारम्भमे तेहेन समीक्षा भेल जे \nहुनकर लेखकीय जीवन समाप्त हुअए पर आथब गेल। मुदा एकर \nपुनपाठ एकरा क्लाथसक बना देलक। थकिु रहस्य, थकिु आतंककेँ \nओ सम्पूणि नाटकमे बनेने रहलाह, हास्य कथ्यकेँ आर मजगूत केलक। \nस्टैनले की अथि, ि ल बा बनऽ चहैत अथि? की ओ स्िीकेँ दूथषत \nकरैए, बा ओ अपन पत्नीक हत्या केलक? मुदा मेग तँ ओकरा पथसन्न \nकरै िै? ओकर पथहल आ दोसर  कन्सटि, के तकर बािक बनलै? \nकी ओ झूठ बजैए बा वतिमान सामाथजक  आ राजनैथतक पथरभाषासँ  \nअल ग व्यवहारक अथि? ओ मेगकेँ मोकऽ चाहैए मुदा तैयो थकए मेग \nओकरा पथसन्न करै िै आ सामाथजक  आ राजनैथतक शथक्त ओकरा \nथकए आ कोना उठा कऽ ल ऽ गेल जाइ िै, जकर थसपाही  गोलडबगि \n(गोलडबगिक लुलुक  संग  रहस्यमय व्यवहार) स्वयं आदशि उपथस्ित नै \nकऽ पाबै िथि। \nसुन्न-मसान  स ड़कक कातक माथटक थढमका आ पिहीन नग्न गाि \n“वेथटंग फॉर गोडो” क स्टेज थिऐ, ताला लागल  दरबज्जाक बाहरक \nस्िल/ मण्डप “नो एण्िी: मा प्रथवश”क स्टेज थिऐ तँ “एवम् \nइन्द्रजीत”मे दशिक दीर्ा, स एह स्टेज बथन जाइए। “द बििडे पाटी”मे \nर्रक कोठली स्टेज थिऐ मुदा थपन्टर एकर पाि स्टैनले केँ डेरीडाक \n“थवखण्डन” पद्धथतसँ कखनो खण्ड कऽ दैत िथि तँ कखनो फेरसँ  \nजोथड़ दै िथि। लोक बा दशिक ओकरासँ  ईष्या करऽ लगैए, खने \nसहानुभूथत  करऽ लगैए खने र्ृणा करऽ लगैए, मुदा स्टैनली गोलडबगि \nआ मैक्कानक सोझाँ  जखन थनबिल बुथझ पड़ैए तँ दशिक ओकरा संग   विदेह सदेह :३०|| 81 \nअपनाकेँ देखैए, जेना ओ “एवम् इन्द्रजीत” मे इन्द्रजीत संग  अपनाकेँ \nदेखैए। “वेथटंग फॉर गोडो” मे जखन लोक गुलाम संग  अपनाकेँ \nदेखैए तखने सहानुभूथत  देखेलापर चमेटा पड़लापर ओ हतप्रभ रथह \nजाइए। “नो एण्िी: मा प्रथवश” मे थभखमंगनी ईष्यावश रम्भा-मेनकाकेँ \nमुँहझड़की कहैए! पॉकेटमार इन्द्रक वसजपर रुपैय्याक बोली लगबैए। \nनन्दी-भृंगी कहैए जे स भ गोटे सत्य िी मुदा क्यो गोटे पूणि सत्य नै \nबजलौं। “एवम् इन्द्रजीत”मे इन्द्रजीतक हाल थससीफस  स न िै। \nशाथपत ग्रीक थमिक थससीफस , संगमरमरक  पािरपर चढ़बाक लेल  \nअथभशप्त, आ जखने ओ चोटीपर पहुँचैए आथक पािर फेर गुरथक \nकऽ ओकरा नीचाँ आथन दै िै। मनुक्खक काज आ जीवन \nथनरििकतापर आिाथरत अथि। मनुक्ख अस फल होइले अथभशप्त अथि, \nइन्द्रजीत जेकाँ? आथक “नो एण्िी: मा प्रथवश”क स्वगि-नरक, यमराज-\nथचिगुप्तक अमान्यता देखलाहा गपकेँ देथख बदल त? मुदा तखन \nयमराजे कहै िथि जे देखलाहा गप दुाःस्वप्न भऽ सकैए ? “ वेथटंग फॉर \nगोडो” ईश्वरक इन्तजारी नै थिऐ, बेकेट स्वयं कहै िथि जे इन्तजारी \n“गॉड”क नै “गोडो”क भऽ रहल अथि, ओना थक्रथस्टयेथनटी \n“थमिोलोजी ” अथि से  ओ तकर प्रयोग करै िथि। अथस्तत्ववादी \nथवचारिारा, मनुक्ख आ ब्रह्माण्ड स भ थनरििक अथि, अबसडि अथि। \n \n \n \n \n \n \n  82 || व ि द े ह सदेह :३० \nइन्फॉरमेशन सोसाइटी , साविभौम मानवाथिकार र्ोषणा आ भारतीय \nसंथविान  \nइन्फॉरमेशन सोसाइटी  थकंवा सूचना -आिाथरत-समाज  एकटा ओहेन \nसमाज  अथि जाथहमे सूचनाक  थनमाण, थवतरण, प्रसार, उपयोग, \nएकीकरण आ संशोिन , ई स भ  एकटा महत्त्वपूणि आथििक, राजनीथतक \nआ सांस्कृथतक  थक्रया होइत अथि। आ एथह समाजक  भाग होएबामे \nसमिि लोक अंकीय वा थडथजटल नागथरक कहल जाइत िथि। एथह \nउत्तर औद्योथगक समाजमे  सूचना -प्रौद्योथगकी उत्पादन, अििव्यवस्िा आ \nसमाजकेँ  थनिाथरत करैत अथि। उत्तर-आिुथनक समाज , उत्तर \nऔद्योथगक समाज  आथद संकलपना  सँ  ई थनकट अथि। अििशास्िी \nथफ्रट्ज मैचलप एकर संकलपना  देने िलाह।  हुनकर ज्ञान-उद्योगक \nिारणा थशक्षा, शोि आ थवकास , मीथडआ, सूचना  प्रौद्योथगकी आ सूचना  \nसेवाक  पाँचटा अंगपर आिाथरत ि ल । प्रौद्योथगकी आ सूचनाक  \nसमाजपर  भेल प्रभाव एतए दथशित होइत अथि। ई वएह समाज  थिक \nजाथहमे आइ-काथि हमरा स भ रही रहल िी।  \nदुनू थवश्वयुद्ध आ फाथसज्मक चुनौतीक बाद १० थदसम्बर १९४८ केँ \nसंयुक्त राष्िसंर्क महासभा  द्वारा मानवाथिकारक साविभौम र्ोषणाक \nउद्घोषणा कएल गेल आ एकरा अंगीकार कएल गेल। ई र्ोषणा \nराजनीथतक, आथििक, सांस्कृथतक  आ िाथमिक भेदभावरथहत एकटा \nसामान्य मानदण्ड प्रस्तुत करैत अथि जे स भ जन-समाज  आ स भ \nराष्ि लेल  अथि। \nसूचना  समाजपर  पथहल संयुक्त राष्ि थवश्व सम्मेलन दू खेपमे भेल। \nपथहल १०-१२ थदसम्बर २००३ मे जेनेवा, थस्वटजरलैंड मे आ दोसर  \nखेप १६-१८ नवम्बर २००५ मे ट्युथनस, ट्यूथनथसयामे। एतए \nमानवाथिकार आ सूचना  प्रौद्योथगकीक बीचमे सम्बन्िकेँ मान्यता देल  विदेह सदेह :३०|| 83 \nगेल ि ल ।  \nमानवाथिकारक साविभौम र्ोषणाक थनम्न थबन्दु स भ सूचनाक  समाजसँ  \nसम्बथन्ित अथि। (मानवाथिकारक साविभौम र्ोषणाक मैथिली  अनुवाद \nडॉ. रमानन्द झा ‘रमण’) \nअनुच्िेद १२ \nकेओ व्यथक्त कोनो आन व्यथक्तक एकान्तता, पथरवार, थनवास  वा \nसंलाप  (पिाचाराथद) मे स्वेच्िया हस्तक्षेप नथह करत आने ओकर \nप्रथतष्ठा आ ख्याथत पर प्रहार करत। प्रत्येक व्यथक्तकेँ एहन हस्तक्षेप \nवा प्रहारसँ कानूनी रक्षा पएबाक अथिकार िैक। \n \nअनुच्िेद १८ \nप्रत्येक व्यथक्तकेँ थवचार, थववेक आ िमि रखबाक अथिकार िैक। \nएथह अथिकारमे समाथवष्ट अथि िमि आ थवश्वासक पथरवितनक \nस्वतन्िता, एकस र वा दोसराक  संग  थमथल प्रकटताः वा एकान्तमे \nथशक्षण, अभ्यास, प्राििना आ अनुष्ठानक स्वतन्िता। \nअनुच्िेद १९ \nप्रत्येक व्यथक्तकेँ अथभमत एवं अथभव्यथक्तक स्वतन्िताक अथिकार \nिैक, जाथहमे समाथवष्ट अथि थबना हस्तक्षेपक अथभमत िारण करब, \nजाथह कोनहु क्षेिसँ कोनहु माध्यमेँ सूचना  आ थवचारक याचना, आदान \nप्रदान करब। \nअनुच्िेद २७ \n१. प्रत्येक व्यथक्तकेँ समाजक  सांस्कृथत क जीवनमे अबाि रूपेँ  भाग \nलेबाक, कलाक आनन्द लेबाक \nतिा वैज्ञाथनक थवकासमे  आ तकर लाभमे अंश पएबाक अथिकार \nिैक।  84 || व ि द े ह सदेह :३० \n२. प्रत्येक व्यथक्तकेँ अपन सृथजत  कोनहु वैज्ञाथनक, साथहथत्यक अिवा \nकलात्मक कृथतसँ  उत्पन्न, \nभावनात्मक वा भौथतक थहतक रक्षाक अथिकार िैक। \nअनुच्िेद२१ \n१. प्रत्येक व्यथक्तकेँ अपन देशक शासनमे  प्रत्यक्षताः भाग लेबाक \nअिवा स्वतन्ि रूपेँ  थनवाथचत \nअपन प्रथतथनथि द्वारा भाग लेबाक अथिकार िैक। \n२. प्रत्येक व्यथक्तकेँ अपना देशक लोक-सेवामे  समान  अवस र पएबाक \nअथिकार िैक। \n३. जनताक इच्िा शासकीय  प्राथिकारक आिार होएत। ई इच्िा \nआवथिक आ थनबाि थनवाचनमे \nव्यक्त कएल जाएत आओर ई थनवाचन साविभौम एवं समान  मताथिकार \nद्वारा गुप्त मतदानसँ  \nहोएत अिवा समतुलय  मुक्त मतदान प्रथक्रयासँ। \nअंकीय वा थडथजटल थवभाजन एकटा ज्ञानक थवभाजन, सामाथजक  \nथवभाजन आ आथििक थवभाजन देखबैत अथि आ थबना भेदभावक एकटा \nसूचना  स माजक थनमाणक आवश्यकता देखाबैत अथि, जाथहसँ  सूचना  \nप्रौद्योथगकीपर थवकासशील  देशक साविभौम अथिकार रहए। \nमानवाथिकार आ सूचना  प्रौद्योथगकीक मध्य व्यथक्तक एकान्तक अथिकार \nसेहो  सथम्मथलत अथि। थवद्वान, मानवाथिकार कायिकता आ आन स भ \nव्यथक्त द्वारा अथभव्यथक्तक स्वतंिता, सूचनाक  अथिकार, एकान्तता, \nभेदभाव-रथहत, स्िी-समानता , प्रज्ञात्मक संपथत्त, राजनीथतक भागीदारी \nआ संगठनक  मेलक संदभिमे आ सूचना  आ जनसंचार  प्रौद्योथगकीक \nसन्दभिमे एथह गपपर चरचा शुरू  भेल अथि, जे सूचना -समाजमे  \nमानवाथिकारकेँ बल देत आथक ओकरा हाथन पहुँचाओत।  विदेह सदेह :३०|| 85 \nऑनलाइन पिाचारक गोपनीयताक अथिकार, अन्तजालक सामग्रीक \nसांस्कृथतक  आ भाषायी थवथविता आ मीथडया थशक्षा। सूचना  समाजक  \nतकनीकी अओजार ओकर अथिकार आ स्वतंितासँ  लाभाथन्वत होइत \nअथि आ समाजक  समग्र थवकास , अथिकार आ स्वतंिताक साविभौमता, \nअथिकारक आपसी  मतथभन्नता, स्वतंिता आ मूल्य थनरूपणमे  सहभागी  \nहोइत अथि।  \n \nएथहसँ  सूचना , ज्ञान आ संस्कृथतमे  स रल पइठक वातावरण बनैत अथि \nआ ई उपयोगकताकेँ वैथश्वक सूचना  समाजक  अथभनेताक रूपमे  पथरणत \nकरैत अथि। कारण ई उपयोगकताकेँ पथहनेसँ  बेशी अथभव्यथक्तक \nस्वतंिता आ नव सामग्री आ नव सामाथजक  अन्तजाल-तंि थनमाण \nकरबाक सामथ्यि दैत अथि। एथहसँ  एकटा नव थवथि, आथििक आ \nसामाथजक  मॉडेलक आवश्यकता सेहो  अनूभूत कएल जा रहल अथि \nजाथह मे साझी  कतिव्य, ज्ञान आ स मझ आिार बनत। बच्चाक थहत \nएकटा आर थचन्ता अथि जे पैर्क थहतसँ  सविदा ऊपर रखबाक चाही। \nआिुथनक समाजक  आथििक, सामाथजक  आ सां स्कृथतक िन एकि \nकरबाक प्रवृथत्त सूचना  समाजमे  बढ़ल अथि आ प्रौद्योथगकी एकटा \nआिारभूत बेरोजगारी अनल क अथि। \nगरीबी, मजदूरक अथिकार आ कलयाणकारी राज्यक संकलपना , लाभ-\nहाथनक आगाँ कतहु पािाँ िूटल  जा रहल अथि। आब माि थकिुए \nअथभनेता चाही, प्रकाशक लोकथन सेहो  माि थकिु बेशी थबकएबला \nपोिीक लेखकक प्रचार करैत िथि। यैह थस्िथत रंगमंच, पेंथटंग , \nथसनेमा  आ आन-आन क्षेिमे सेहो  दृथष्टगोचर भऽ रहल अथि। सूचना  \nसविदा लाभकारी नथह होइत अथि। ई माि कला, ग्रंि िथर सीथमत  \nनथह अथि वरन सट्टा बाजार आ प्रायोथजत सवेक्षण रपट सेहो  एथहमे  86 || व ि द े ह सदेह :३० \nसथम्मथलत अथि। स मय आ स्िानक बीचक दूरीकेँ ई कम करैत \nअथि आ दुनूक बीचमे एकटा सन्तुलन बनबैत अथि। \nमानवक गथरमा मानवक जन्म आिाथरत सामाथजक  स्िानसँ  हथट कऽ \nमानवक गथरमाक अथिकारपर बल दैत अथि। मुथक्त आ स्िी-मुथक्त \nआन्दोलन एथह थदशाक प्रयास अथि।  \nसूचनाक  स्वतंि उपयोग सीथमत  अथि, लोकक एकान्त खतम भऽ \nरहल अथि। थबल गेट्ससँ  जखन हुनकर भारत यािाक क्रममे पूिल  \nगेल िलथन्ह जे माइक्रोसॉफ्टक एक्स-बॉक्स भारतमे पाइरेसीक  डरसँ  \nदेरीसँ  उतारल गेल तँ ओ कहने रहथि जे माइक्रोसॉफ्ट कथहयो कोनो \nउत्पाद पाइरेसीक  डरसँ  देरीसँ  नथह आनल क। स्पैम आ पाइरेसीक  \nडर खतम होएबाक चाही। \nसूचना  समाज  वैह समाज  िी जकर बीचमे हम स भ रथह रहल िी। \nलोकतंि  आ मानवाथिकारक सम्मान सूचना -समाज  आ उत्तर सूचना -\nसमाजमे  होइत रहत। अथभव्यथक्तक स्वतंिता, एकान्तक अथिकार, \nसूचना  साझी  करबाक अथिकार आ सूचना  िथर पहुँचक अथिकार जे \nसूचनाक  संचारसँ  सम्बथन्ित अथि, ई स भ राज्य द्वारा आ सूचना -\nसमाजक  बाजारवादी झुकावक कारण खतराक अनुभूथतसँ  िस्त अथि। \nअन्तजाल लोकक मीथडआ अथि आ एकटा एहन प्रणाली अथि जे \nलोकक बीच सम्वाद स्िाथपत करैत अथि। एथहसँ  संचार -माध्यमक \nमठािीश लोकथनक गढ़ टुटैत अथि।  \nअन्तजालमे सामान्य रूपसँ  सम्पादक नथह होइत िथि। एतए लोक \nथवषयक आ सामग्रीक थनमाण कए स्वयं ओकर संचार  करैत िथि। \nएथहसँ  कतेक रास  सामाथजक  सम्वादक प्रारम्भ होइत अथि। मुदा \nकतेक रास  समाज -थवरोिी सामग्री सेहो  अबैत अथि। तँ की ओथहपर \nप्रथतबन्ि होएबाक चाही। मुदा जे सॉफ्टवेयरक माध्यमसँ मशीनकेँ  विदेह सदेह :३०|| 87 \nसामग्रीपर प्रथतबन्ि लगेबाक अथिकार देब, तखन ई अथभव्यथक्तक \nस्वतंितापर पैर् आर्ात होएत। \nबौथद्धक सम्पदाक अथिकार लेखककेँ मृत्युक ६० बरख बादो प्रकाशन \nआ थवतरणक अथिकार दैत अथि। अन्तजालमे सेहो  पाइरेसीकेँ  \nप्रथतबथन्ित करए पड़त आ कमसँ  कम लेखकक मृत्युक २० बरख \nबाद िथर लेखकक अथिकार ओकर सामग्रीपर रहए, से  व्यवस्िा करए \nपड़त। मुदा पेटेन्टक बेशी प्रयोग थवकाशसील  देशक सूचना  अथभगमनमे \nबािक होएत आ प्रौद्योथगकीक थवकासमे  सेहो  बािा पहुँचाओत। \nकॉपीराइटसँ  सांस्कृथतक  थवकास  मुदा होएत, जेना संगीत , थफलम, आ \nथचि-शृंखला(कॉथमक्स)क थवकास।  थडथजटल वातावरणमे प्रथतकृथतक \nथबना अहाँ अन्तजालपर सेहो  सामग्री नथह देथख स कब, से  ऑफ-लाइन \nकॉपीराइट आ ऑनलाइन कॉपीराइट दुनू मे िोड़बेक अन्तर अथि। \nऑनलाइन कॉपीराइट प्रथतकृथतकेँ सेहो  प्रथतबथन्ित करैत अथि। आ \nप्रथतकृथत कएल सामग्रीकेँ दोसर  वस्तुमे जोड़ब वा संशोथित  करब \nसेहो  बड्ड स रल अथि। से  नाम आ थचि थबना ओकर थनमाताक \nअनुमथतक नथह प्रयोग होअए, दोसराक  व्यथक्तगत वातालाप-चैथटंग-मे \nहस्तक्षेप नथह होअए आ दोसराक  थवरुद्ध कोनो एहन बयानबाजी नथह \nहोअए जाथहसँ  कोनो व्यथक्तक थवरुद्ध गल त िारणा बनए। तथहना \nनौकरी-प्रदाता कोनो प्रकारक इलेक्िॉथनक उपकरण अपन कमिचारीक \nथनयन्िण लेल  लगबैत अथि तँ से  अन्तराष्िीय श्रम संर्क थदशा-\nथनदेशक अनुरूप  होएबाक चाही। ई-पिमे अनपेथक्षत सन्देश आ \nथचथकत्सकीय थरपोटिक अनपेथक्षत संग्रह आ उपयोग सेहो  मानवाथिकारक \nहनन अथि। \nअन्तजालक उपयोग मुदा सीथमत  अथि, कारण बहुत रास  सामग्री आ \nतंिांश मंगनीमे उपलब्ि नथह अथि आ महग अथि, थडथजटल थवभाजन  88 || व ि द े ह सदेह :३० \nथशक्षाक स्तरकेँ आर बेशी देखार करैत अथि। शारीथरक श्रमक \nबदलामे मानथसक  श्रमक एतए बेशी उपयोग होइत अथि, से  ई आशा \nरहए जे स्िी-असमानता  सूचना -समाजमे  र्टत। मुदा सवेक्षण देखबैत \nअथि जे मथहलाक पइठ सू चना प्रौद्योथगकीमे कम िथन्ह।  \nइलेक्िॉथनक लाइब्रेरी आ ब्रेल-इनेबल कएल/ ध्वथन-इनेबल कएल \nकम्प्यूटर स्क्रीन/ इलेक्िॉथनक लाइब्रेरी  थवकलांग आ अन्ि थवकलांग \nलेल  र्र पर रथह ई-वाथणज्य करबामे सहायता  दैत, मुदा एथह क्षेिमे \nकएल शोि आ ओकर पथरणाम महग रहबाक कारणसँ  ओतेक लाभ \nनथह दऽ स कल अथि। \nबाल, वृद्ध, थवकलांग, स्िी, कामगार, प्रवासी-कामगार आ दोसर  \nसामाथजक  रूपसँ  अब्बल वगि सूचना  समाजमे  सेहो  अपनाकेँ अब्बल \nअनुभव करैत िथि। \n \nसाविभौम मानवाथिकार र्ोषणाक अनुच्िेद १२ एकान्तता [भारती \nसंथविानक  अन्तगिता पास  कएल कोनो थवथि जे संसद  द्वारा पाथरत \nहोइत अथि, द्वारा स भ रथक्षत अथि], अनुच्िेद १८ एकान्तमे थशक्षण \nआ थवचारक स्वतंिता [भारती संथविानक  िारा २५(१)], अनुच्िेद \n१९ कोनहु क्षेिसँ कोनहु माध्यमेँ सूचना  आ थवचारक याचना, आदान \nप्रदान करबाक अथिकार [भारती संथविानक  िारा १९ (a)],  आ \nअनुच्िेद २१ (१) [भारती संथविानक  िारा ३२५], अनुच्िेद २१ (२) \n[भारती संथविानक  िारा ३२६] आ अनुच्िेद २१(३) [ भारती \nसंथविानक  िारा १६(१) आ १६(२)], अनुच्िेद २७ [भारती संथविानक  \nिारा ५१(a)], \n   वैज्ञाथनक थवकासमे  आ तकर लाभमे अंश पएबाक अथिकार दैत \nअथि, संगे  प्रत्येक व्यथक्तकेँ अपन सृथजत  कोनहु वैज्ञाथनक, साथहथत्यक  विदेह सदेह :३०|| 89 \nअिवा कलात्मक कृथतसँ  उत्पन्न, भावनात्मक वा भौथतक थहतक रक्षाक \nअथिकार सेहो  दैत अथि। एथह आिारपर सूचना -समाजमे  मानवाथिकार \nकेँ देखैत सूचना  आ प्रसारण प्रौद्योथगकी द्वारा सामग्री थनमाण तेना \nहोएबाक चाही आ कॉपीराइट आ बौथद्धक सम्पदा अथिकार सेहो  ताथह \nतरहेँ होअए जे ओथहसँ  साविभौम मानवाथिकार र्ोषणाक थबन्दु स भक \nअवहेलना नथह होअए वरन ओकर आदर होअए।  \nसाविभौम मानवाथिकार र्ोषणाक अनुच्िेद १२ एकान्तता [भारतीय \nसंथविानक  अन्तगिता पास  कएल कोनो थवथि जे संसद  द्वारा पाथरत \nहोइत अथि, द्वारा स भ रथक्षत अथि], अनुच्िेद १८ एकान्तमे थशक्षण \nआ थवचारक स्वतंिता [भारती संथविानक  िारा २५(१)], अनुच्िेद \n१९ कोनहु क्षेिसँ कोनहु माध्यमेँ सूचना  आ थवचारक याचना, आदान \nप्रदान करबाक अथिकार [भारती संथविानक  िारा १९ (a)],  आ \nअनुच्िेद २१ (१) [भारती संथविानक  िारा ३२५], अनुच्िेद २१ (२) \n[भारती संथविानक  िारा ३२६] आ अनुच्िेद २१(३) [ भारती \nसंथविानक  िारा १६(१) आ १६(२)] :- \nअनुच्िेद २७ [भारती संथविानक  िारा ५१(a)] \n \n \n \n \n \n \n \n \n  90 || व ि द े ह सदेह :३० \nअन्हारक थवरोिमे हािी चल ए बजार -अरथवन्द ठाकुर आ देवशंकर \nनवीन \nअरथवन्द ठाकुर आ देवशंकर नवीन : अरथवन्द ठाकुर(१९५४- ) आ \nदेवशंकर नवीन (१९६२- ) दू टा एहन किाकार िथि जे कथनयाँ \nकाकी आ बुच्ची दाइसँ  हथट कऽ मैथिली  किा थलखै िथि, मुदा कम \nथलखै िथि, अरथवन्द ठाकुर तँ बहुते कम, कारण एकहके टाक किा \nसंग्रह आइ-िथर आएल िथन्ह, अन्हारक थवरोिमे- अरथवन्द ठाकुरक \nआ  हािी चल ए बजार - देवशंकर नवीनक । अरथवन्द ठाकुरक \nसशक्त पक्ष िथन्ह राजनैथतक-आथििक किा स भ तँ देवशंकर नवीन \nअपन भाथषक शब्दकोशक थवशालता लेने सोझाँ  अबै िथि। मैथिली  \nकिाक जड़ता कम तँ होइत अथि मुदा बहुत रास  आवश्यक पक्ष \nकम थलखबाक आ गबदी मारने (मैथिल  गबदी ) रहबाक कारण िुथट \nजाइत अथि। देवशंकर नवीन एक्के प्लॉट बेर-बेर सोझाँ  अनैत िथि, \nजेना ऋणखौक आ इजोतमे पुतोहुक ससुरकेँ  मारबाक चचि आ एथह \nतरहक आनो क्रम, जे आभास  दैत अथि जे एकेटा किाक प्लॉटसँ \nकैक टा किा बनल अथि, तँ उस्सर  जमीनक उत्तराििक प्लॉट, \nजकरा किाकार नीक जेकाँ उपयोग नथह कऽ सकलाह।  उत्तराििक \nप्लॉटक हम एथह द्वारे चचा कएलहुँ कारण ओथह प्लॉटक अनुभव स भ \nमैथिलकेँ  िथन्ह आ ओथह आिारपर कुमार पवन एकटा अथवस्मरणीय \nकिा पइठ (अंथतकामे प्रकाथशत) थलथख दैत िथि जे हुनकर यश \nएकमाि अही किाक कारण अक्षय रखबामे समिि अथि जेना चन्द्रिर \nशमा “गुलेरी ” केँ उसने  कहा िा किा रखलकथन्ह। अरथवन्द ठाकुर \nकिा थलखै िथि आ जे थलखै िथि से  सामाथजक -राजनैथतक-आथििककेँ \nतेनाकेँ जोथड़ कऽ जे मैथिली  किाक एकटा थरक्तताक पूथतिक प्रयास \nकरैत अथि, मुदा बड्ड कम थलखै िथि से  पाठक थपयासल  रथहये  विदेह सदेह :३०|| 91 \nजाइत अथि, र्ट अपूणे रहैत अथि। \nअन्हारक थवरोिमे- थखस्सा  थसयार -यार- रामनारायण महराज-एक्स \nएम.एल.ए. आ भूतपूवि चेयरमैन सरकारी  प्रकाशन कथमटी, तथहया कोनो \nर्ोटालामे मुख्यमंिीक भाइ रामािार पांडे,एम.एल.ए. थहनका बचेने \nरहथिन्ह। गरीबदास  आजाद थजला कथमटीक महामंिी, अनेक बखि \nिथर सोशथलस्ट  आ आब महासभा  पाटीमे, बेटा सेहो  िेनमे डकैती \nिथर करए लागल  िथन्ह। शाथलगराम राय आ ल खन यादव- मनबढ़ू \nस भ। मीथटंग। राजनाि झा आ जीबि मंडलक मुँहे राजनीथतपर \nथकिु पैराग्राफ अबैत अथि।सदानन्द थवद्रोही महासभापाटीक  थवरोिी \nदल क स्वयंभू नेता तोफान थसंहक  शाथगदि आ हुनका संग  एकटा बम \nथवस्फोटमे दथहना हाि गमेने एकटा जुआन।हुनकर अफसोच  करब, \nरर्ुबंश मंडलक थजला कथमटीक भाइस  प्रेथसडेन्ट बनबामे पांडेजीक \nदाँव- बैकवाडिकेँ जगह भेटबाक चाही, आ चौिरीजीक प्रथतष्ठाकेँ देथख \nहुनकर चुप भए जाएब! राजमंगल श्रीवास्तव आ सतीश  थसंह  परमार \n(ित्तीस बाबू ििी- मनबढ़ू शब्दावली )। एकावन गोट मेम्बरबला \nसंस्िा  िेला  कथमटीक सवेसवा  परमारजी।श्रीवास्तव आ परमारक \nजोड़ी कुख्यात- अल ग-अल ग रहलापर दुहू गोटे एक दोसराकेँ  गाथर \nपढ़ैत िथि मुदा रहै िथि संगे।पूवि प्रखण्ड अध्यक्ष शथनचर “शथन”-\nगाजा आथदक अनवरत सेवी  आ वतिमान युवा अध्यक्ष गणेश गुरमैता-\nपेटीशनबाज। चटजी दा- पटनासँ  फोनपर रहै िथि- चौिरीजी आ \nपांडेजीक थवरोिमे चौबेजीक संगे  फ्रंटक थनयार िथन। शथन-गुरमैताकेँ \nपरमार गपमे ओझरा लैत िथन्ह तँ क्यो गोटे दुनू गोटेकेँ फुथसयाहीं  \nकऽ सोर  करै िथन्ह आ िाण थदयाबै िथन्ह। जटाशंकर मथलक प्रथसद्ध \nमाखन बाबू (स भ नट वोलटपर थफट होअएबला सलाइ -थरंच- मनबढ़ू \nशब्दावली )।अपनापर ध्यान आकथषित करबा लेल  पारसमथण  चौिरीकेँ  92 || व ि द े ह सदेह :३० \nसोर  करै िथि आ हुनकर प्रणामक उत्तर तीन प्रणामसँ दै िथि। \nहुनकर कार बेटा बौका बाबू (सम्प्रदायवादी पाटीक मेम्बर) ल ऽ गेल \nिथन्ह आ जीप खराप िथन्ह- दुसिटोली  बलाक पंचैती करबाक िलथन्ह \nसे  थरक्शा मँगबाबए पड़लथन्ह।च्यवनप्राश खाइते रहै िथि- रार्ोपुरसँ \nहोथमयोपैथिक इलाज करेने िथि।सीता  बाबू महासभा  पाटीक प्रखण्ड \nअध्यक्ष (माखन बाबूक बहु- मनबढ़ू शब्दावली)।सुबोिनारायण  थसंह  \nप्रथसद्ध सुबोिजी।एक्स .एम.एल.ए. आ एक्स अध्यक्ष थजला महासभा  \nपाटी (समििक शब्दावली- थजलाक गाँिी, थवरोिी शब्दावली- नटवरलाल  \nआ मनबढ़ू शब्दावली- मुँहदुबरा)।सादगी  रहन-स हन, थवनम्र।रामािार \nपांडेजीक भाए मुख्यमंिी थशवािार पांडेक प्रथत समथपित। मुदा \nचौिरीजीसँ  बेसी  सटबाक  सजा  मुदा थशवािारजी थहनका पाटीक \nउम्मीदबारी वापस  लेबा लेल  कथह कऽ देलथखन्ह। राजीव शमा-\nगलतफहमीक थशकार- जे ि ल-प्रपंच, फूथस  आ थवश्वासर्ातक थबनहु \nराजनीथत कएल जा सकैत  अथि। ठाँथह-पठाँथह बजै िथि आ से  \nमनबढ़ू स भ कटाह कहै िथन्ह। सुबोिजीक  कहलापर जे थशवािार \nबाबूक फोन अएलथन्ह तेँ हुनका नाम आथपस  करए पड़लथन्ह, ओ कहै \nिथि जे एथह लुच्चा-लफंगा स भक सरदरबाक  गोि ड़ी झाथड़ देबथन \nहमरासभ।  ओतथह रामसोगारि  मंडल सेहो  िथि, स्वतंिता सेनानी  \nमुदा सम्मान-पेंशन अस्वीकार कऽ चुकल िथि। थकयो कहै िथन्ह तँ \nकहै िथिन्ह जे जाऊ बाऊ जाऊ, ई गप सुन्नर ठाकुरकेँ थसखेबथन्ह \nजे मुथनस्टर स भक केश-दाढ़ी बनबैत सुराजी  पेंशन हथिआए नेने-ए। \nआ तखने अनर्ोल, फेर बाजी माथर लेलथन्ह चमोक्कथन! आ माखन \nबाबू बड़का गाड़ीसँ  उतरैत रामािार पांडेक गरामे माला पथहरा दै \nिथि। फेर एकाएकी माला पथहरेबाक चल न आ फेर एकाएकी भाषण-\nभाख। आ ओम्हर रामसोगारि  मंडलक सपनामे  कारी-कारी भयावह  विदेह सदेह :३०|| 93 \nआकृथत सोनहुला  सपनाकेँ  चारू  कातसँ  र्ेथर लैत िथन्ह। थपयासल  \nपाथन- रामचरनक खेती करब, आब हरबाही मुदा ओकर बेटा लखनाक \nमािपर िैक आ तखने ओकर गौना होइ िै आ अबैए नारायणपुरबाली। \nलेखक वा किाक सूििार  कथनयाँक मुँहदेखाइ लेल  जाइत िथि आ \nदेखै िथि ओकर अपार रूप -राथश। लखनाक काकी बेथरयाबाली ठट्ठा \nकरै िथन्ह आ ओ बहार भऽ जाइ िथि। नारायणपुरबाली एक थदन \nसूििारक  पएर जाँतऽ लगै िथि। रोपनी, डोभनी, कटनी आ कमौनी, \nकोनो काजमे नारायणपुरबालीक जोड़ नथह। एक थदन अन्हरगरे \nसूििार  खेतमे कटनी करबए थबदा होइ िथि तँ आमक कल म ल ग \nनारायणपुरबालीक आतुर ठोर हुनकर गाल, माि आ कंठपर थनशान \nिोथड़ दै िथन्ह। मुदा तखने र्रैया नोकर सरजुगबाक  अबाज अन्हारसँ \nअबै अथि आ बज्जर खसाबिुन  भगवान एथह दुसमनमापर - कहैत \nथनराशा, लालसा  आ र्ृणासँ कुंडाबोर नारायणपुरबाली आगाँ बथढ़ जाइ \nिथि। ओम्हर नारायणपुरबालीपर डाकनी सवार  िै से  र्ोल होइए, \nदेहपरक कपड़ा-बस्तर ओ फेथक लैए। मोथतया दुसाि  दारू  थपबैए, \nबरहम बाबाक परसादी  आ फेर भगता बथन सात  टा काँच करची \nनारायणपुरबालीक देहपर तोथड़ दैत अथि। आ डाकनीकेँ हरदुआरक \nश्मशान पीपर गािपर भगा दैत अथि! भाथग जाइए नारायणपुरबाली। \nदोसर  बेर लखनाक थबयाह होइ िै मुदा एथह बेर सूििार  एगारह गो \nटका अनका थदया पठा दै िथि। कथनयाँक होनहाथरक खबथर सुथन  \nरामचरन प्रसन्न भेल मुदा लखना अपन कपार फोथड़ लैत अथि, कारण \nओ नामरद अथि। नारायणपुरबाली...लिमी  िलै , बेकसूर , बेचारी, \nअभागथल। अन्हारक थवरोिमे- हो हलला। किाकर वा सूििार  बहराइ \nिथि आ पहुँचै िथि अलाउद्दीन ल ग। कहै िथन अलाउद्दीन, मुसलमान  \nकुजड़ा। जनारदन चौिरी ओकर यार। ओकरे टोलमे थबकुआ ओकर  94 || व ि द े ह सदेह :३० \nएथह यारक भाइकेँ गाथर पढ़लकै। ओकर बेहुदपनीक थशकाइत ल ऽ \nकऽ जनारदनक भाइक आएब, भैया कथह सोर  पारब, मुदा तखने \nथबकुआक मारब आ तखने ओकर र्रक मौगी स भक ओकरा गाथर \nपढ़ब शुरू  भेलै। आ उनटे थहन्दू-मुसलमानक  शगूफा सेहो  िोड़ै रहै। \nकोन इज्जथत रथह गेलै एथह टोलक। आथक तखने, चारू  थदस  अपन \nडराओन िाँह पसारने  अन्हारक िातीकेँ चीरैत थबजलीक जगमग इजोत \nदूर-दूर िथर पसथर  गेल।ढाँचा-१९९२- किाक सूििारक  थचट्ठी। \nस्वीकारोथक्त जे जे थकिु थलखा गेल िथन्ह से  वातावरणक दबाबमे। \nहालथहमे जॉथन्डस भेल िलथन्ह, जीहकेँ रास  लगा कऽ पड़ल िलाह।  \nरौद, गरदा आ िुँआसँ  अकच्ि िथि। एकटा आर थवथचि बेमारी, \nदेहमे तेज हउहथट आ चमड़ापर नहुँ-नहुँ चकत्ता उभरऽ लगै िथन्ह। \nएक थदन सहरसासँ  र्ुरै िलाह  आथक स्कूटर खराप भऽ गेलथन्ह। \nथमस्तरी आिा र्ंटामे स्कूटर ठीक करबाक गप कहलथन्ह मुदा पाट-\nपुरजा खोथल कऽ थिथड़या देलकथन्ह आ चाथर र्ंटा लगलथन्ह। सुपौल  \nर्ुथर डॉ. दासक  थक्लथनक गेलाह, होथमयोपैथिक दवाइक बुन्न असथर  \nकेलकथन्ह मुदा र्ंटा लाथग गेलथन्ह। एक बेर सासुरसँ  र्ुरैत काल \nसेहो  एथहना भेलथन्ह। एक तँ पत्नीसँ थबिोह आ दोसर  हाड़ कंपकपाबय \nबला ठार आ थसहकैत  हबा ! गोष्ठी, प्रो. राजेन्द्र, डॉ मुखजी आ \nके.के.इन्स्टीट्यूट ऑफ मैडोलॉजीक थप्रंथसपल झा। प्रो. राजेन्द्रक डॉ \nमुखजीसँ  कहलापर जे इलाजक फीस  पाँच टका तँ दऽ देब मुदा \nदबाइ देबए पड़त मुथफ्तया, थफथजथशयन सैम्पल। ताथह पर मुखजीक \nकहब जे मेथडकल थरप्रेसेन्टेथटव स भ हुनका र्ासो नथह दै िथन्ह आ \nएथह लेल  तँ डॉ. दास  ल ग जाए पड़त। फेर अयोध्यामे बाबरी \nमथस्जदक ढ़ाँचाक ध्वस्त हएब। सूििारक  देहक कँपकँपी, हउहथट, \nचकता आ सूजन  फेरसँ।  कोनो प्रत्यक्ष कारण नथह रहए एकर, मुदा  विदेह सदेह :३०|| 95 \nतैयो हुनकर देह एकरा भोगने िलथन्ह।मूस- ओ आ ओकर दबाइक \nदोकान। नबका ड्रग इंस्पेक्टर एथह दुगा पूजामे पाँच स ए टाका सलामी  \nल ऽ गेलै। दोकान िसे  जेकाँ लेने िै। अनुज बैसै  िै दोकानपर। \nभुथमहार पेंच थभड़ाओत आथक दोकान करत ! बैंकक पुरना लोन, \nर्रक पाँच सालक  थबजलीक थबल।..जेठका सार  नागपुरमे एकाउन्टेन्ट \nिै, स नगर नोकरी आ सेहन्तगर कथनयाँ िै। जे ओ जादूगर रहैत \nआ तखन थगली-थगली फू आ अलाउद्दीनक थचराग जे रथहतै ओकरा \nहािमे तखन ! मुसबा  तँ परेशान केने िै, खाइतो काल, मुदा एखन \nओकरा एक्को रत्ती तामस  नथह उठै िै।ई शहर अनुमण्डलसँ थजला \nमुख्यालय भऽ गेल िै, जमीनक दाम बथढ़ गेल िै। जमीन बेथच \nसभटा  कजा-बजा सिा  देत। थनन्नक बदलामे पारदशी बुनबुना आ \nथवथभन्न आकृथतक आ रूपक  मूस  , कुतरैत, लड़ैत , नचैत, प्रेम \nकरैत, पोिी पढ़ैत आ रम्मी खेलाइत मूस।  दोसर  बेर बड़का टा \nबुनबुन्ना, मूसक  कारणसँ  प्लेग। मेहनतकश मूस  थबहथर बनबैत अथि \nमुदा साँप  ओथहमे रहैत अथि। अचकचाकऽ ओ उथठ गेल। स्वगीय \nथपताक थचि देखैत अथि। पूर्वजक अथजित सम्पथत्तक उपयोग साँपे  \nजेकाँ करत? केआरीमे अनेरुआ र्ास-पात खुरपीसँ  साफ  करऽ \nलागल।  प्रजातंि पथरकिा- एकटा हत्या आ दू टा र्रमे डकैती। \nकमल कुमार शमा एथह खबथरकेँ देखैत अथि, सेन्सडि स न खबथर। \nई गपक चचा नथह जे ओ डॉक्टर के.पी.भगत सेवाथनवृत्त ि ल आ \nमामूली फीस  लै ि ल । ओकर र्रमे डकैत स भ गरीब मरीज आ \nओकर पथरजन बथन पैसल  ि ल । ओथह पिकारपर कालाबाजारी आ \nथमलावटक केस  एखनो ल टकल अथि से  ओ कोना थलथखतए जे ओथह \nर्रसँ पुथलस  िाना अगबे एक स य डेगपर आ आरक्षी महोदयक थनवास  \nअगबे साथठ -सत्तथर डेगक दूरीपर िलै।  फेर डॉक्टर ओथहठामसँ  ओ  96 || व ि द े ह सदेह :३० \nस भ राष्िपथत पदक प्राप्त हालथहमे थरटायर भेल थशक्षक थवक्रम प्रसाद \nवमाक र्र पहुँथच गेल, डकैती सेहो  केलक आ खेनाइ बनबाकेँ सेहो  \nखएल क। थवक्रम बाबूक भाइ गजानन बाबू आरक्षी अिीक्षकक ओथहठाम \nनजथर बचा कऽ पहुँथच गेलाह। मुदा तैयो थकिु नथह भेल। अस्पतालक \nहाताक मुख्यद्वारपर लोक स भ जुथट गेल। मिुरेश थकशोर थद्ववेदीक \nकेथमस्ट आ ड्रथगस्ट एसोथशयेशन  एकरा नेतृत्व दऽ रहल िलै।  \nस्कूलसँ  र्ुरैत बेदरा सभकेँ  थकिु भऽ जाय..। वक्ता स भ शुरू - \nदलाल  ईश्वर चौिरी, भड़ुआ मुरलीिर  अग्रवाल, मथटया तेल फेंथट कऽ \nपेिोल बेथचथनहार पिकार,चोथरक माल खरीद-थबक्री केथनहार \nनगरपाथलका चेयरमैन बुचनू बाबू, मुनीमक कृपासँ  चाथरटा संतानक  \nबाप पचीस  वषीय सेठानीक  साथठ  वषीय पथत कालाबजथरया सेठ  \nकनकिारीमल - ध्वथन थवस्तारक यंिपर ओकर हँफसबाक  स्वर िोट-\nमोट अन्हड़क भ्रम दैत ि ल । बार एशोथसएशनक  अध्यक्ष ज्ञाननाि \nथसंह  जे खूनी आ डकैत स भ पैरवी करै िथि, बाथढ़ प्रभाथवत इलाकाकेँ \nथडजनीलैण्डमे पथरवथतित करबाक मुफ्त योजना प्रस्तुत करएबला गंजेड़ी \nिुटभैया कृष्णानन्द थतवारी..गोरका डाक्टर िरमचन्द सहाय  जकरा \nबुझनुक लोक स भ डी.सी .एस . माने दारू , िौड़ी, सार  बहानचो कहै \nिथि..ओकर िीपल -तबिल शब्द स भ। फेर भीड़क नेतृत्वहीन होएब, \nप्रथतथनथिमंडल नथह जन-समूह  द्वारा डाइरेक्ट वाता करबाक गप, आ \nएथहनामे टैरेसपर  ओलड फॉक्सक अन्तराथष्िय समस्या  स भपर \nबकिोिी। तखने मोटरसाइथकलक  एकटा सवार  भीड़केँ थनयंिणमे \nलेमए चाहैत अथि, ओ बंदा एकटा संप्रदायवादी दल क नव्यतम रंगरूट  \nि ल । मिुरेशजी साविानी  बरतै िथि। एकटा िग्गर आ टटका \nजनमल नारा कमल आ अनकर ध्यान आकृष्ट करैत िथन्ह। फेर \nअबै िथि प्रदीप क्राथन्तकारी जे समाजसेवाक  वशीभूत अथभयन्िणक  विदेह सदेह :३०|| 97 \nपढ़ाइ िोड़ने िथि वा थनशाबाजी आ बलात्कारक कारण थनष्काथसत \nकएल गेल िथि।अनुमंडलाथिकारीक  जीपपर आक्रमण होइत अथि। \nप्रदीप क्रांथतकारी कहैत अथि- कोयला लयसेंसमे  सात  हजार टका \nचाही हरामजदाकेँ। देखलहक तूफान। मिुरेशजी थकिु आर गोटेकेँ \nसंगमे  ल ऽ लेने िलाह  जेना गजेन्द्रजी- स्िानीय कॉलेजक व्याख्याता \nआ व्यापारी संगठनक  मािवजी आ कृष्णमोहनजी। थबना अथप्रय र्टनाक \nभीड़ गाँिी चौक आ जयप्रकाश चौक पहुँचल। तखने थमठाइ दोकानपर \nबैसएबला  गोथलडया जे थक्रकेट सेहो  खेलाइ ि ल आ तहूमे बॉलक \nसुथविाक  ध्यान रखै ि ल..बैटपर आथब गेलै तँ िक्का आ नथह तँ क्लीन \nबोलड... से  सरकारी  गाड़ीकेँ देथख मार..आथग लगा दे.. बाथज उठल । \nथकिु लोक गाड़ी थदस  दरबर मारलक, मुदा गाड़ीक चालक गाड़ी \nभगौलक। न्याय चौक वा नबाब चौक पर थवश्व थहन्दू सेनाक  सेनानी  \nस भ बजरंगबलीक स्िापना कऽ देने ि ल कारण तराजू आ आँथखपर \nपट्टी बला मूथति नथह लाथग स कल रहए। बजरंग चौकक बोडि लाथग \nगेल रहए। प्रशासनमे ओथह स मए दथलत अथिकारी स भक बाहुलय \nिलै  आ ओ स भ चौकक नाम अम्बेदकर चौक करए चाहै िलाह  से  \nओ स भ बजरंगबलीकेँ थगरफ्तार कऽ िाना ल ऽ गेलाह जतए सुनै  थियै \nआइयो हुनकर पूजा कएल जाइत िथन्ह। से  ई चौक नगरपाथलकाक \nपाश्विमे रहलासँ  आब नगरपाथलका चौक कहाइत अथि। \nअनुमंडलाथिकारी  फोसि ल ऽ कऽ एतए आथब गेल आ स भ थमथल लाठी \nभांज लागल।  पुथलसबला  स भ दूर िथर दरबर माथर रहल ि ल । मुदा \nफेर लोक स भ गर िऽ कऽ रोड़ा फेकब प्रारम्भ कएल क। पुथलस  \nअसबार  भए भागल..एकटा थहटलर कट मोँिबला  इंस्पेक्टर आएल.. \nबरगाँही स भ ओकर गाड़ी ल ऽ भागल रहै ! अनुमंडलाथिकारी  आ \nदोसर  स भ हाँइ-हाँइ जीपमे बैथसकऽ  पतनुकान ल ऽ लेने ि ल ।कमल  98 || व ि द े ह सदेह :३० \nनजथर थखरओने ि ल । गोलडी ओकरासँ  बहस  केलकै तँ अमजद अली \nकमल क बाँथह गथसअयने  ...क्रुद्ध चीता आ कूढ़मगज मथहषक बीच \nदजिन भथर लोक..। राजैथतक आ सामाथजक  गुटबन्दीसँ बाहरक लोक \nठकुरसोहाती  नथह जनै िलाह।  ने ि ल..किी लेल  एकर स भक मुँह \nलागै िी। दू गोट थगरफ्तार संगीक  थरहा करबाक माँग..मुदा अथिकारी \nस भ अपन रक्षािि ताथह लेल  तैयार नथह िलाह।   लोफरकट \nडी.एस .पी.क मबालीकट अथशष्ट बोली..। मिुरेशजी बजलाह- अहाँ \nसभकेँ  थनखत्तर जयबाक थसहन्ता होअय आथक थनिक्क जयपंिी-ए \nर्ेरने होअय तँ..। बन्हककेँ िोड़बापर सहमथत  भेल। मनुक्खक कोन \nकिा कोनो कागपंिी नथह देखाइत िलै ..महाभारत समाप्त भेलापर की \nकुरुक्षेिो एथहना थनसबि  भेल होयतैक। बेदरा स भक एकटा गोल \nथक्रकेट खेलेबाक लेल  मैदानमे प्रवेश कऽ रहल ि ल ।अि थगरथगट \nकिा- मुक्कन बाबू माने मुकुन्द जायसवाल - जनथवतरण प्रणालीक \nदोकानक एकटा डीलर।  एथह नामक एकटा दरोगा सेहो  आयल ि ल \nआ खूब हँसोथि  कऽ गेल ि ल । रामलखन पोद्दार, बी.एस .सी . ऑनसि, \nवलद थकशन पोद्दार, चाह-पान बेचयबला, टॉपर मुदा नोकरी लेल  जुत्ता \nथखयाय गेलै। नगर-हबाक नापबाक यंि- कायराना भद्रताक पचहत्तथर \nप्रथतशत, स्वािाना यारीक बीस  प्रथतशत आर थमसलेथनयस  वाइरस  पाँच \nप्रथतशत अनुपातमे उपथस्ित रहत। एकटा गोदाम स न मकानमे अथि \nपुथलस  फाँड़ी आ तकरे स टल दारूक  भट्ठी! एक थदन अनायासे  दुनूक \nअहं सोझाँ -सोझी  होइत िथन्ह जखन मुकुन्द पुथलस  फांड़ीसँ  फराकैत \nभऽ थनकलै िथि आ रामलखन भट्ठीसँ। झगड़ाक बाद पुथलसबला  \nस भक सहानुभूथत  मुकुन्दक प्रथत रहए आ भट्ठासँ बहराए बला स भक \nपोद्दारक पक्षमे।  रामल खन पोद्दार थगरफ्तार भऽ गेल आ भोरमे ओकर \nबाप पुथलसबलाकेँ  फूल-पत्ती चढ़ा कऽ ओकरा िोड़ओलक।  फेर मुक्कन  विदेह सदेह :३०|| 99 \nबाबू एक सोड़ह  लोक ल ऽ नशा थवरोिी नागथरक मंच बनेलथन्ह आ \nभट्ठीपर िरना देलथन्ह। ई सोलह  गोटे िलाह  सात  गोट थपथतऔत-\nमथमऔत-थपथसऔत -मथसऔत , दू टा हरबाहा, िनकुट्टा मशीनक \nआपरेटर, तीन कुख्यात थमि आ कुलपुरोथहतक दू टा लफंगा पुि। \nमुदा एम्हर पोद्दारजी अथिकार सुरक्षा हेतु ३६ गोटेक संगे  आथब \nगेलाह। नशा थवरोिी नागथरक मंचक सेनापथत  लंक ल ऽ पड़एलाह तँ \nशेषकेँ िरपटांग उठा देलकथन्ह। फेर माथर-पीटक क्रम शुरू  भेल। \nरंगबाजी स्पेशथलस्ट सुब्रत मुखजी एकरा गैंगवार कहैत िथि। मुदा \nतखने नगरपाथलकाक चुनावक र्ोषणा भेल। स्वािाना यारीक वाइरस  \nशीवाज रीगलक सोझाँ  रंग िेलक।  मुक्कन बाबू चेयरमैन िथि, पोद्दारजी \nवाइस -चेयरमैन। नगरमे शाथन्त अथि।अय्यासी- दोसराक  संग  बैसलमे  \nमौज मुदा पत्नीक बोल- तरकारी लेल  दसटकही ..थकराना समान  \nकाथियो-परसू  जे आथब जाय। दोसक  ओतय थबदा भेल, बेटाक गप \nनथह सुनऽ  चाहलक। पटेल चौक.... महात्मा गाँिी चौक पहुँचल।संगमे  \nथबसटकही।थरक्शाबला अपन टोपर ताथन कऽ सुस्ताइत  रहए। \nथरक्शापर बैसल , रस्तामे दोस  लेल  दू टाकाक थसकरेट  लेलक , अपन \nफेवथरट पथिका मोर बारह टाकामे आ चाथर टाका थरक्शाबलाकेँ \nदेलक। दोसक  र्रमे पंखाक हबासँ  थकिु आथफयत अनुभव भेलै। \nबचल दू टाका ओकरा मुँह दुसलकै , र्रक तरकारी आ बेटाक \nथकताब-कापी.. र्र र्ुरल देह र्ामसँ कुंडाबोर। पत्नीक फुलल -लाल  \nआँथख देथख लगलै  जे अय्यासी कऽ र्ुरल होअए।बैकबा-फोड़बा- मूल \nसमाचार - मतायल हबाक पेिोलकेँ स्वाििक सलाइ  देखौने ि ल । \nर्टना- प्रकाश अगरवालक फमि “वृथद्धचन्द भँवरलाल  वस्ि भंडार”- \nउिारीक रकम लाख ठेथक गेलै तँ स्वरगीय रर्ुनाि झाक पुि अठमा \nफेल मातृथवहीन अबंड थसकन्दर झाकेँ वसूली  लेल  राखलक। एथह  100 || व ि द े ह सदेह :३० \nक्रममे ओ पहुँचल एक थदन रामचन्द मड़र ल ग, ओकर बेटा कालेश्वर \nमड़र जे आब नाममे यादव थलखै ि ल चाथर बरख पथहने तीन हजारक \nथ्री-पीस  सूट  बनबेने ि ल । मुदा बाप ओकर ऋणक मादेँ मना कऽ \nदेलकै। रस्तेमे पान खएबाक क्रममे मुन्ना ठाकुरक दोकानपर कालेश्वर \nयादवसँ  ओकरा भेँट भेलै, कालेश्वर संगे  पथरवारक लोक आ कुटुम्ब \nसेहो  िलै।  पथहने थसकन्दर जे थफरंटथगरी करै ि ल सैह  आइ काथि \nकालेश्वर करै ि ल से  तगेदापर माथर बजथड़ गेल। थसकन्दर ओकरा \nिातीपर चथढ़ गेल। थसकन्दरक पुरनका संगी  स भ जुथट गेल आ \nकालेश्वरक कुटुम्ब सभकेँ  िोपलक।  फेर दोसर  थदन थपिड़ा एकताक \nजुलुस  थनकलल  आ वस्ि भंडारक शीसा  फोड़लक। मुदा लठैत स भ \nआथब लाठी बरसाबऽ  लागल।  जकर जेने थसंग  अंटलै, ओम्हरे \nपड़ायल। लूट, अराजकता..पसथर  गेल। झलकी- दृश्य एक:थजलाध्यक्ष \nपुऋषोत्तम मंडलक स्वर, अठारह कोठली आ दू टा बड़का-बड़का \nहॉल बला राजनीथतक दल क कायालयमे। सद्भावना जुलुस  \nथनकलत..थशष्य थचरंजीव थसंह , पाटीक युवा मंचक अध्यक्ष आ \nमंडलजीक र्ोर समििक। मुदा ओ तामसे  र्ोर भऽ जाइत अथि- \nअहाँ सेहो  िोट जाथतक िी से  ओकरा स भक पक्ष लेबे करबै। बहरा \nजाइत अथि। दृश्य दू: फूसक  र्र। िनीलाल , रामनारायण। बैकबा-\nफोड़बा की होइ िै। मटरू  की जानय। थकिु काल चुप रहलाक \nबाद आिा टेर देने अथि। दृश्य तीन:कामरेड रामसेवक  साहुक  चाह-\nनाश्ताक दोकान। बहस ..थवद्याथनवासजीक भाषण, जाथत नामक कोनो \nवस्तु नथह। हुनका पागल कथह क्यो िौड़ा बहरा जाइत अथि। दृश्य \nचाथर: थटथफनमे बच्चा स भक खेल: र्ास-फूस  बला र्र हमर आ हम \nबनब जादब। दोकान थबरजूक आ ओ बनत बाभन। दुनूमे झगड़ा \nहोएत आ लललू , मोहन, नरेन आ बबलू आओत आ हमर र्रमे आथग  विदेह सदेह :३०|| 101 \nलगा देत। तखन सुरेश  बनत नेता आ थवनोद बनत दरोगा। सुरेश  \nदरोगाकेँ कहत जे एकरा दुनूक र्र-दोकान बनबा थदयौक आ पकथड़ \nकऽ लाऊ। सुरेश  दुनुक हाि थमलबाकऽ दोस्ती कराओत। बैकबा-\nफोड़बा खेल भथर थटथफन चलैत रहल । थवष-पान- वकालतखानाक \nकुसीपर  बैसल  गोपालजी किमिाइत िथि। कचहरीक द्वारपर \nसुग्गाबला जोतखी बैसल  िथि। ओतथह एकटा बैनर सेहो  अथि \nआँथखक रोशनी बढ़बए बला ममीरा सुरमा।  अदालथतक बरंडापरसँ  \nअदिली रामेसर  मंडल बलद जागेसर  मंडल केँ थचकरैत अथि, मोकील \nवकीलकेँ अथगला तारीखपर बाँकी-बथकयौता देबाक गप कहै िथन्ह मुदा \nओ कल मक उनटा िोरसँ  कान खोदैत रहैत िथि। गोपाल सुनै  \nिथि। गोपाल, एक थदन पानबला दोकानपर चतुरानन लाठी लेने \nआयल आ बरसाबय  लागल।  ओ खथस  पड़लाह। बाबूजीक पुरान \nनोकर नेथनया आथब चतुराननकेँ बजाथड़ दैत अथि मुदा ओ मौका देथख \nभाथग जाइत अथि। रामप्रसादक साथठ  वषीय माय मरौनावाली सभसँ  \nपथहने गोपालक सुथि  लेलक।  फेर गोपाल अस्पताल आनल गेल। \nचतुरानन सेहो  ओतय आयल रहय इलाज आ इन्जरी थरपोटि लेल , \nमुदा क्यो चीथन्ह गेलै आ जरनाक चेरासँ  ओकरा माथर कऽ भगा \nदेलकै। चतुराननकेँ स भ आथद अपरािी कहै ि ल मुदा गोपाल ओकरा \nसुिारैक  लेल  प्रयासरत िलाह।  से  आब ओ भस्मासुर  बथन गेल। \nपुथलस  चतुराननसँ  पाइ असूललक  आ ओ र्रथहमे रहै ि ल । प्रगथतक \nतारीख केसमे  पड़ैत रहलथन्ह आ हुनकर एक्स-रे प्लेट सेहो  अस्पतालसँ  \nथनपत्ता भऽ गेल। तीन बखिक बाद गबाही शुरू  भेल आ फेर शुरू  \nभेल थजरह, ओथह थदन भथर बाँहुक कमीज पथहरने िलाह , कालर आ \nजेबी रहै वा नथह, रंग..। जे लाठी बजरलथन्ह तकर लम्बाइ, \nबनावथट..। वकील थमि..मुदा एक थदन स्वरक तुशी नुकायल नथह  102 || व ि द े ह सदेह :३० \nरहलै.देखै थियै मोकील सभकेँ  आथखर पाइ देने अथि तँ ओकर स भक \nकाजकेँ प्रािथमकता तँ देबथह पड़त। आ ओथह थदन गवाही नथह गुजथर \nस कल..फाइलपर हाथकम थवपरीत थटप्पणी कऽ देलथन्ह। चतुरानन तीन \nहजारमे गप थफट कएल क जे ओथहसँ  बेशी अहाँ दऽ सकी  तँ..। \nएंटी-पाटीक वकीलक माफित वकील-थमि ल ग ऑफर सेहो  आयल \nिलथन्ह। मुदा गोपालक कहलापर कोटि िांसफर  करेबाक प्रथक्रया शुरू  \nभेल। मुदा कोटि िांसफर  भेल शीलभद्र झाक कुटमैतीमे जे गोपालजीक \nराजनैथतक प्रथतद्वन्दी िलाह  आ चतुरानन आइ-काथि हुनके िि-िायामे \nिल।मेल  पेटीशनपर गोपाल दस खत कऽ दै िथि, आत्मसमपिण जेना \nभारत-पाक युद्धमे एक लाख सेनाक  संग  जनरल थनयाजी कएने ि ल ।\n  \n \nहािी चल ए बजार: किा संग्रह तीन खण्डमे अथि, मूलिनमे  सामान्य \nलम्बाइक किा स भ अथि, मोटा-मोटी २००० शब्दक, जकरा अंग्रेजीमे \nशॉटि स्टोरी कहल जाइ िै। मुदा मैथिलीक  शॉटि स्टोरी (लर्ु किा) \nएक पन्नाक भीतर थलखल  जाइत अथि आ तकर संग्रह ब्याजक \nअन्तगित दोसर  खण्डमे कएल गेल अथि। अथन्तम खण्ड लोरहा-\nथबच्िामे किाकार िोट-पैर् ओथह स भ किाकेँ संकथलत  कएने िथि, \nजे हुनका दृथष्टएँ कनेक दब किा अथि- मुदा पढ़ला उत्तर एथहमेसँ  \nबहुत रास  किा मूलिन  आ ब्याज क अन्तगित संकथलत  होएबा योग्य \nअथि, संगथह  मूलिन आ ब्याजक बहुत रास  किा लोरहा-थबच्िा \nखण्डमे जाइ जोगर अथि। \nमूलिन : अन्हार- लौहार गाम बाटे जाइबला स ड़क पक्की भेल िै, \nसरकारी  जीप स भ, मथहषी उग्रतारा ल ग बथलप्रदान देबऽ लेल  खदबद-\nकरैत जाइत िागर-पारा स भ। ओलतीसँ  ओलती स टल गहूमक नारीसँ   विदेह सदेह :३०|| 103 \nिाड़ल  र्रसँ बहराइत नेना स भ। तेतर मुसहर।  सरौनी  गामक गृहस्ि \nल ग हरबाही करैत ि ल आ रमानन्द थसंहक  सुतरी  काथट रहल ि ल । \nकुलबन्त थसंहक  िकक पथहआ ओकर िौड़ापर चथढ़ गेलै। मुथखयाजीक \nआगमन। ि ह हजार सरदार  कुलवन्त थसंहसँ  लेलथन्ह आ दू हजार \nतेतराकेँ दएबाक गप केलथन्ह। तेतराक सौंसे  देह झनथक उठलैक, \nगनत कोना कऽ..कतेक पंचटथकया हेतै। कथनयाँ बलुआहाबालीकेँ  \nबुझबैत अथि, हमर-तोहर थजनगी रहत तँ बाल-बच्चा फेर नथि हेतैक? \nटैक्स फ्री- चथलत्तर थचमनीपर काज करैए। साढ़े  ि ह टाकाक बदला \nपाँच टका भेटै िै। डेढ़ टाका मुंशी माथर लै िै। मुदा काथिये \nबजट पास  भेल िै आ जे वस्तु पौने पांच टकामे भेटैत रहए से  आब \nसात  टाका सत्तथर पाइमे भेटतै। जकरा ओ भोट देने ि ल से  डाक \nबंगलापर आयल िै, चथलत्तर ओतए जाइये। कहैत अथि जे भोटसँ  \nपूवि जतेक अिपेटा भेटैत ि ल सेहो  आब नथह भेटैए। मुदा ओ मंिी \nबनल नेता दुत्काथर दैत िथन्ह, कतेक नुआ-फट्टा थदयौथलयै, टेलीथवजन, \nभी.डी.ओ. टैक्स फ्री करबेथलयै, तैयो जस  देथनहार थकयो नथह। \nचथलत्तरकेँ पुथलस  बाहर कऽ दै िै। र्ुस्सा, िापर, चमेटा सेहो  लगै \nिै। ओ ककरासँ  टैक्स फ्रीक अिि बुझत? बबूर- रौदी मरड़क \nमहायािा। ओकर एक्केटा बेटा उदबा। गामक बाबू भैयासँ  बाऊकेँ बड़ \nलाथग रहै। थबदा भेल बभनटोली थदस।  एकहको टाक ठाथढ़ देतै तँ \nढेरी भऽ जएतैक। मुदा ओकरा सुनए  पड़लै- पुरखा-पाथतक मांसु  तँ \nकुकुर कौआ खेलकथन आ रौथदयाकेँ जड़बै लेल  गाि चाथहयथन। \nउदबा समाद  पठबैत अथि, लहासकेँ  ल ऽ कऽ बान्हपर आ। ताबत \nओ सरकारी  जमीनपर सरकारी  बबूर काथट-चीथर कए थचता सजा  दैत \nअथि। उदबा आथग फूथक देलक। पंडीजी अएलाह आ पंडीजीक ई \nकहलापर जे बबूरक लकड़ीपर थचता केहन होइ िै, मुँहमे ऊक दऽ  104 || व ि द े ह सदेह :३० \nकऽ िारमे भथसया  थदतही, उदबा हुनकर पतरा िीथन लैत अथि आ \nओही थचतामे फेथक दैत अथि। उदबा थपत्तीसँ बजैत अथि- तोरा \nआऊरक चानन ईएह बबूर थिअह।संबंि - सुथगया  आ ओकर र्रबला \nजीबि। जीबिक र्र एही चौकक कातमे िै। थझलली मुरही आ \nचीनीपाक थमठाइ, बतासाक  उठललू दोकान।रतुका खाइक आ नीनसँ  \nसुतैक  थबचला अवथिमे दुनू एक दोसराक  बाँथहमे पड़ल थकिु गप्प \nकरए। बुथढ़या जे एथह बरख टा जीबैत रथहतए तँ ओकर स ख संग  \nलागल  नथह जइतै..। सुथगया  गभिवती ि ल । आइ भात-परोड़ खाइत \nइथतयौत-थपथतयौत स भक बापकेँ कंठ दाथब मारबाक ध्वथन सुनलक।  \nओ िरहथड़मे गेल मुदा ओ स भ ओकरेपर फरसा  चला देलकै। फेर \nिाना..। ओतए दरोगाजी टेक्टरबलासँ सलथट  रहल िलाह । फेर ओ \nसुथगयासँ  केसक  फीस  दू स ए टाका मँगलथन्ह। जीबिक कमीजक \nजेबीमे माि साथठ  टाका रहै। बाला आ हंसुली  बेचए लेल  सोनार  ल ग \nगेल, ओहो मौका देथख कम पाइ लगेलक।  टाकाक जोगार भेलै मुदा \nतावत जीबि ढनमना गेलै। दरोगाजी कहलथखन्ह जे ई थबना कुि \nबजने मथर गेल। भऽ सकैए  तोँ दोस र मदिक संग  संबंि  रखने िँह \nआ एकर खून गुंडासँ  करबेने हेबहीं। दरोगाजी ओकरा हाजथतमे बन्न \nकऽ देलथखन आ अपन डेरामे समाद  दऽ देलथखन्ह जे ओ आइ राथत \nडेरा नथह आथब सकताह।अंथतम  बेहोशी- किाक सूििार  वा \nकिाकारक भौजी- माने लथलता  थमश्र, प्रोफेसर समरेश  थमश्र, \nथवभागाध्यक्ष, रसायन  शास्ि थवभागक िमिपत्नी। दुनु पथहने प्रोफेसर आ \nथशष्या रहथि, फेर प्रेमी-प्रेथमका भेलाह आ तखन पथत-पत्नी। उमथरमे \nकमसँ  कम दस  बखिक अंतर होएतथन्ह। तीन टा बच्चा दू टा बेटी \nचौदह बखिक सुषमा  आ बारह बखिक मािुरी आ एक टा बेटा श्वेताभ \nदस  बखिक। भौजीक ई चाथरम गभािान। कारण जांर्क भूख प्रबल।  विदेह सदेह :३०|| 105 \nमुदा बेटीसभकेँ  स्कूलमे लोक उपहास  करए लगलै  आ ओ स भ माइकेँ \nकहल क जे हमरा स भक उपहाससँ  माि फटैए आ तोरा थबआइसँ  \nिुट्टीए नथह िौ। भौजी गभिपातक प्रयास कएलथन्ह मुदा समरेश  भाइक \nकोनो मदथत नथह भेटलथन्ह। बेटी स भक गप..पेट उनारने बैसल  \nअथि..बेलनाक हूड़सँ  फोथड़ ने दे पेट कए। भौजी मूथिित भऽ गेलीह। \nभौजी पथहल बच्चा भेलाक बाद जे चौदह बखिक बाद गभिवती होइतीह \nतँ की हुनकर बेटी, ओहो थशप्रा जेकाँ देवी-देवताक पूजा नथह कथरतए। \nथशप्रा सूििारक  कॉलेजमे िािा, स तरह बखिक बाद ओकरा एकटा \nभाइ भेल िलै।  बड़ प्रसन्न िथल।  डाक्टरनीक मोन उि तगर नथह \nबुथझ पड़लथन्ह। भौजीक थशशु सूििारक  कोरामे िथन्ह। भौजी चथल \nगेलीह, प्रपंचकेँ िोथड़। िब्बीस र्ंटाक बच्चाकेँ ल ऽ कऽ सूििार  \nसमरेश  भाइक डेरा ढुकैत िथि। भौजीक दस  बखिक बेटा  खुशीसँ  \nओकरा संग  एकतरफा बतकही कऽ रहल ि ल । भौजीकेँ अंथतम बेर \nहोश आयल िलथन्ह तँ ई समाद  कहबा लेल।  दुनू बथहनकेँ अंग्रेजी \nस्कूल चंडी बना देने िै। ओ स भ एकरा नथह जीबऽ देतै। आब \nअहीं एकर माए आ बाप। किाकार सोचमे  िथि। दुनू बथहन स्कूल \nगेल ि ल । कोना भौजीक दस  वषीय बेटाकेँ उतरी पथहरेताह।उस्सर  \nजमीन:तेजो बाबू। किाक सूििारक  थदयादी थपत्ती। खरहू स भ फूल \nकका कहै िथन्ह। समिाइमे  खेत-पिारमे काज करैबाली बोथनहाथरनसँ  \nराजी वा जबरदस्ती वासनाक  पूथति करथि। आब दू-दू पुतोहु आ \nएकटा जमाएक ससुर  भेलाह। फूल कका सूििारक  टेढ़ आँथखक \nनकल करथि आ से  करैत-करैत आइ हुनकर दथहना आँथखक डीम \nउपरका पलमे ढुथक गेलथन अथि। आब अपन पोता-पोतीक खापथड़क \nपेन स न मुँह, बुढ़बा परोर स न ठोर, अललू स न-स न नाक, थबलाथड़ \nस न-स न आँथख आ फगुआक पू स न गाल देखै िथि तँ पश्चाताप करै  106 || व ि द े ह सदेह :३० \nिथि। हुनकर राम आ ल ि मन बेटाक थभनाउज लेल  पंच बैसल  अथि \nकारण राम बेटीक बाप िथि आ बेटीक बाप पथहनथहये बुढ़ा जाइत \nअथि- आ ल ि मन बेटाक बाप िथि । से  ल ि मनक कथनयाँ थसमराहा  \nबाली सोचलथन्ह जे जेठ जनकेँ परुकाँ एकटा कन्यादान हेतथन्ह आ \nदोसरो  लागले  िथन्ह से  फूट भऽ जाइ आ एथह लेल  उड़कुन तकलथन्ह। \nपंच, अमीन आ अन्न जोखबा लेल  पललेदार आयल । जे फूल कका \nअनका र्रमे पंचैती करै िलाह , हुनका र्रमे पंचैती। स भ वस्तुक \nथहस्सा  भेल मुद लाथद इनार एक्केटा। से  लाथद फोथड़ देल गेल आ \nइनार भथि देल गेल। मुदा माए-बापकेँ कोना फोड़ब आथक भि ब? \nसे  रामक संग  बुरहा आ ल ि मनक संग  बुरही गेलीह। नूर-गोबरौर \nजेकाँ दुनू गोटे पड़ल िथि। कारण थसमराहीबाली  समाराजसँ   दू \nबीर्ा जमीन बुरहा-बुरहीकेँ देबामे नोकसान  देखलथन्ह। जे िोटकाक \nर्रमे तस्मै बनै तँ बुढ़ीक ","size_mb":132.94,"has_text":true},"Sadeha 31.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 31.pdf","name":"Sadeha 31.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह ३ १ \nड ॉ. क ामि नी काि ाय नी  &  कुिार  ि नो ज  कश्यप \nकेर ग द्य आ  पद्य रच ना \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nमि द े ह-सद े ह  श  ृंख ला- िै मि लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा सिानान्तर सृं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव ि का र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े पु नरु त्  पावदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स िाम ि का र स ु रम ि त। म िद े ह ि े  प्र का म श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिाम ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सृंग्रह कर्त्त ा क ल ग ि े  छ म न् ह ।   भ ा ल सम र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू म सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ म द  म ल ृंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( म कछ ु  म द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   म ल ृंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सम र क गा छ - प्र ि ि  ि ै म ि ल ी  ब् ल ॉग / ि ै म िल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपिे  \nइ न्टरने ट पर   ि ै म ि ल ी क प्र ा ची नत ि  उ पम स् ि त क रूपिे  म ि द्य ि ा न अ म छ ।  ई  ि ै म ि ल ी क पम ह ल  इ ृंटर ने ट पम िक ा  म ि क  \nज कर  नाि बा द ि े  १ ज न िरी  २००८ सँ  \" म ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ृंटर ने टपर  ि ै म ि ल ी क प्र ि ि  उ पम स् ि म त क या िा  म ि द े ह-  \nप्र ि ि  ि ै म ि ल ी  पा म ि क ई  पम िक ा  ि म र  पह ु ँचल  अ म छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का म श त  ह ो इ त  \nअ म छ ।  आ ब “ भ ा ल सम र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'म िद े ह ' ई-पम िक ा क प्र िक् त ा क सृंग ि ै म ि ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप ि े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ म छ ।  म ि द े ह  ई-पम ि का  ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स िाम ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाि नै  अम छ ततऽ  स ृंपाद का ि ीन। \nसृंपा द का ि ी न ।  म िद े ह- प्र ि ि  ि ै म ि ल ी  पा म ि क ई-पम िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न् र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन ि ौ म ल क आ  अ प्र का म श त  र च ना ( ज कर  ि ौ म ल क त ा क सृं पू र् व  उ र्त्त र द ा म यत्ि  ल े खक  गर्क  ि ध् य \nछ म न्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  ि े ल  अ टै च ि े ण् टक रूप ि ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  .tx t  \nफॉिे टि े  पठ ा  सकै  छ म ि ।  ए त ऽ प्र का म श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सृंग्रह कर्त्त ा  ल ो कम नक  ल गि े  र ह त म न् ह ।  \nसम्पा द क 'म ि द े ह ' प्र ि ि  ि ै म ि ल ी  पा म ि क ई  पम िक ा  ऐ ई-पम िक ा ि े  ई-प्र का म श त / प्र ि ि  प्र का म श त  र चनाक  म प्र ृंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  ि ू ल  आ  अ नूम द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  म प्र ृंट-प्र का श न क अ म ि का र र खै त  \nछ म ि ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पम िका ि े  को नो र ॊयल् टी क/ पा म र श्रम ि कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा म र श्रम ि कक  इ च् छ ु क म िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ म ि , से  आ ग्र ह ।  र चनाक  सृंग र चनाक ा र  अ पन सृंम ि प् त  पम र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ृं त ि े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना ि ौ म ल क अ म छ , आ  पम ह ल  प्र का श नक ह े त ु  म िद े ह  \n( पा म ि क)  ई  पम िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ म छ ।  ि े ल  प्र ा प् त  ह ो यबाक बा द  यि ा सृंभ ि श ी घ्र  (  सा त  म द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ ृंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एम ह  ई  पम िक ा केँ  ि ा स क ०१ आ १५ म त म ि केँ  ई  प्र का म श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ म छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  १० ०० /-  स ंस्  करण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 31: A Collection of Maithili Prose and Verse by Dr Kamini \nKamayani & Kumar Manoj Kashyap e-published in Videha e-journal issues \n1-350 at www.videha.co.in ).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (प . १-३ ३ ६) \nड ॉ . क ाम िनी  कािा य नी- डॉन ोम्पेंह , सेय ाि र ेय ापक स् िमर्वि  अती त ,  \nलघु किा- भागिृंती,  सोर , क ोन डाम र  पर केकर खो त ा,  घु इ र  त ाकू ,  \nिाटीक िु रुत , मिलाय त  िाली कमनय ा,  सू टक कपड़ा , चु िौन, चुट्ट ा \nलेिे  की चुट्ट ीी़, भरोस,लाल काकी,  अमभशप्त,  सिय का ल, कठजीब, \nकल ृंमकत  चान,  उर्त्त र ाक नोर , िहा नगर  िे  सुनीत ा,  सृंटू क उपनैन, \nशाश्वत  किा, कमनय ा पूत र ा के मििा ह , डामिनवक बानर , टूटल त ार ा ,  \nअप्पन रा ज्य (प . २-२ ५४ ) \nकुिार  िनोज  कश् य प- मिि सत ा,  िरी चका, पर जा,  िय ादा क ह नन,  \nप्रमतर ोि , द मिकोर्, ओ त ऽ  बत ाह  अमछ,  ििा त् िा, िनस्त ाप, मग र ैत  \nदेिाल , कल ाकार , नोर  अृंगोर, फ्यू ज बल्ि,  पमह ल मच ट्ठ ी,  म दन िर ाब य  \nत ीन नाि, घु मर  आऊ मनशा,  अन्ह ेर , सीिान, उज़ डल खोंत ा,  िमर मचका,  \nपरज ा,  बदलैत  सिय, जर ल पे ट, जीत क आगू , िात ा कुिात ा न \nभिमत, ई िानदार , िास् ट र  साह ेब, कचोट, नि-िषव , िाक ल  बाट, ह ार ल \nिनुक्ख, भािना,  बी० डी ० ओ० (प . २ ५ ५-३ ३६ ) \n \n   \n \nपद्य-ख ण्ड (प . ३ ३ ७-४ ७९ ) \nड ॉ .  कामिन ी कािा य नी- अृंकोर िट िृंमदर , ज महय ा ओ इ मतह ा स सुनौलक,  \nसृंग मदअ समदखन  अमह ना, िसृंत , बाज ार  िे  स् ि ी,  बृंजार ा िोन, रौपदी, \nय शोि र ा,  ग ांि ारी,  शकुनत ला,  फागुन र ाग , काशीक घा ट, मचडैक \nअमभलाष, भट कैत  स् िप्न, आ जुक मिद्य ािी,  अस िृंजस, आतृंकी गा ि, \nमलखत के प्रे ि गी त , आमखर  कमह य ा ि मर , भाषा,  चक्का , ई  केक्कर  \nशोम र्त  ? , मखड़ की, भरोस, पु ष्पांज मल, आस्िाक पू र्व कल श, मखलै त  \nपल ास िन, आिुमनक   स् ि ीग र् १-५ (प . ३ ३ ८-४ ७२ ) \nकुिार  िनो ज कश् य प- िसृंत ी दोह ा, नमह ृं सुमत  र ह ब आहाँ चद्दमर  त ाम न, \nमकछु गज ल  (प . ४ ७ ३-४ ७९) \n  विदेह सदे ह:३ १|| 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह स द े ह: ३ १ \nडॉ. क ाम िन ी कािा य नी \nन ोम्पेंह \nभोरे करीब पाँ च बजे आंमख खु ज ल त अपना के िे कोंग नदी के त ीर \nप ठाढ़ पयलों। कनी कनी मनमनय ा य ल , कनी कनी य ात्र ा स झिार ाल \n,उपर मचमत र बीम त र आस िानदेख्  क ,आ प्रातः के प्रि ुमदत सिीर क \nस् पर् श स िोन प्रफुमल लत भ उठल। दू र नदी िे नाव चमल रहल \nछल।बड़का मवर्ाल  नदी [त ीन नदी ,िे कोंग ,बास् साक,टोनलस प,जाम ह \nिे िे कोंग सबस पईघ अमछ ],जे अनेकों देर् क िाटीसींचने आमबर ह ल \nछल ,अपन लंबाई िे ओतय बमह रहल छल ,एकर े चाकर चौर स \nछा त ी प बसलछै , कोनो सिय एमर्य ा के िोत ी कहाबय बाला , ओमह \nदेर् क र ाज धा नी ,नोम्प ेंह । िन के उद्दाि वेग के लगा ि दईत पमह ने \nस बुक ह ोटल जाकय, स् नान , खान पान केबाद त ुरत ह ी र् हर भ्रिण \nके मलए मनकस बा के छल सिय बड़ कि छल ,दर्शनीय स् थान बेर् ी \n। िु ख्य िु ख्य स् थान के मलस्ट कैब ड्राई वर  के पकड़ा देमल ए। \n    सेय ाि र ेय ाप स कनी मबर्े ष मस् थमत । देर् क र ाज धा नी अमछ \n,त स् वाभामवके छै ,जे देर् क  सबटा गणिान्य ,ओहदा दार, पाग वाला \nलोक सब अमह ठाि र ह ैत छथी। सुंदर भवन ,प फ्रांसीसी स् थापत् य \nकल ा के बेस ी प्रभ ाव छैक।[ कोनो सिय िे फ्रांसीसी उपमनवेर् जे  \nछल]  विदेह सदे ह:३ १|| 3 \n   ठाि ठाि प नगरक र च्छा करैत जेना ,मवश्रािक िु द्र ा िे , पाछा \nके दु पै र िोड़ने ,अगुलका  दु पै र ठाढ़ र्ेर क िूम त श सब मवग त के \nर ाज सी वैभ व के प्रदमर्श त कमर र ह लछल। र् हर के सड़क चौड़ ा \nचौड़ ा,साफ सुथरा सुमचक्कन सुंदर छै । कतेक ठाि ओकर सब के \nनेता के िूम त श सेह ो ठाढ़। फूल ,फव्वार ा स सुसमजजत िै दान ,सड़क \n,दोग,दाग । \nपमह लुक पड़ाव छल म्यू मज य ि ,बड़ मदव्य , प्राचीन खिेर कालक बस् त ु \nआ कल ाकृमत स ऊ बडुब। अँ कोर काल स पमह नुक ,[ चौथी सदी ]स \n,अंकोर काल धमर[ चौदह वी सदी के ] सबटा प्रि ुख इ मत ह ास जेना \nअमह ठाि र ेखांमकत कयल गेल अमछ । \n  ओमह ठाि स मकछुए दू र ी प र ाज भवन व र ाज कीय िहल अमछ ,जे \nअमह र् हरक गौ र व और बढ़ा दईत अमछ । अमह मवस् त ृत भवन \nपमर सर िे अनेकों मदव्य आआकष शक िहल सब अमछ ,जेना दर बार \nह ौल ,नृत्य कक्ष ,र ाज ा के मनवास ,र ानी के मनवास ,नेपोम लय न \nपै वेमल य न ,आ  भव्य पे गो डा। अमह ठाि अंकोर वट जेका बड़भीड़ \nछल । \n   र् हर िोटा िोटी चामर भ ाग िे मवभक्त छै –उत्त र दमक्षण आकषशक \nआवासीय क्षेत्र ,आ फैक्र ी ,पमिि बह ू िूल य आवासीय आ आमथशक \nक्षेत्र{मवर्े ष}आ िध्य व ह ृदय  अमह र् हर के फ्रांसीसी भाग ,ज तय \nमिमनस् र ी , बैंक ,उपमनवेर् िकान ,बाज ा र आ ह ोटल सब छै । \n पीय र र ंगक सेंर ल िाकेट ,खरीदवैय ा सभक अड्डा बनल र ह ैत अमछ \n,ओमह ठाि अनेक प्रकार क स् वणश आ रज तक आभू षण क स् टौल ल गल  4 || विदेह स द े ह: ३ १ \nअमछ एकर ा संग संग  पु र ानमसक्का ,कपड़ा लत्त ा ,घड़ी ,फूल ,पें मटंग \nआ खेनाय के सािाग्री स भरल पड़ल अमछ । \nदोसर प्रमस द्ध बाज ा र अमछ टु ओल टॉि पोंग िाकेट ई र मसयन बाज ार \nके नाि स से मवर्े ष जानल  जाइ त अमछ । \n   अनेक ठाि नाई ट िाके ट सेह ो मलखल  देखाय पड़ल । \nओतुक्का सिय जीएिटी स सात घंटा आगा छैक। स् थानी य करेंसी \nमर एल छै,िु दा यू स डी मनधो क भ क चल ै छैक । अमह ठाि र ाय ल \nय ू मनवमसश टी ,य ू मनवमसश टी ऑफफाइ न आटश ,र ॉ य ल य ू मन वमसश टी ऑफ \nएमग्रकलचर आमद अवमस् थत छैक । \n  र् हर स कमनक फराक मवश्व प्रमस द्ध मकर ीर ोि नेर् नल  पाकश  छै, \nजेकरा घूिबा लेल  पयाप्त सिय चाह ी। अमह ठाि प्रत्य ेक वषश बड़ \nभव्य जलोत् सव ह ोई त , छैक, जेकरओमर य ौ न कएक िास पमह नमह स \nप्रारम्भ भ जाईत छैक । \n  एक सुंदर ,एक स् वप्न ियी र ाज धा नी के दोसर ह ृदय मव दार क पहलू \nओकर मकमलंग फीलड सेह ो छैक ,जे कोनो भीषण त ाना र्ाह क , लोि \nह षश क ,नृर् ंस , नर संह ार कजी मवत दस् त ावेज़ अमछ । सन 1975 स \n1989 धमर  त ानार्ाह पोलपोट आ ओकर िंडल ी द्वार ा सृमज त \nकंपू मचय ा के र क्त र ंजीत इ म त ह ासक खुजल  पृ ष्ठ । वार म्यू मज य िक े \nह मथय ा र क , आय ुधक क्रू र त ा के  कथा अमह ठाि अखन धमर मसस की \nरहल अमछ । ओमह मवर्ाल  पमर सर के घे र क पयशटक स् थल बनाओल \nगेल अमछ ,ज तय करीब20,000 स बेस ी लोक के{जाम ह िे स्त्री आ  विदेह सदे ह:३ १|| 5 \nदु बरखक बच्चा सब सेह ो र ह ैक } अिानुमषक ह त् य ा कयल गेल छल \n।ओकर सबहक खोपड़ी ,ओकर सबहक ह ड्डी ,ओकरसबहक पमह र ल \nवस् त्र के एक गोट स् िार क बना क सुर मक्षत र ाखल गेल अमछ । \nठाि ठाि मलखल  छैक , जे कृपया िै दानक घास प पै र नह ीं र ाखू, के \nजाने ककर िृ त र्र ीर अमह ठाि खसल छैक । ओ मह भया नक \nत्र ासदी के मखस् सा सुमन क ,आ प्रि ाण देमख क ,िन अथाह वेदना \nस भमर गेल छल । गा ई ड बाम ज रहल छल ,लोककह त् य ा करबा िे \nकोनो गो ली व बारूद नमह खचश भे लए,खजू र क काँ टे दार जमड़ िे पटैक \nक ,बच्चा सब के िार ल गेल ै,आओर दुदांत वणशन सुमन क िन खराप \nह ुए ल गल ,त त ुर त े ओमह ठाि स प्रस्थान कय लह ू । आब र् हरक \nबीच ओमह बड़का स् कूल  िे अनल क ,जे ओमह नर संह ारक  पमह ल \nपृ ष्ठ छल ।औचक  एक मदन जे सब स् कूल गेल ाओ फेर आपस नै \nघु र ला । कक्षा सब के जेल  बनादेल गेल छल ,चार ह ु मदस कंटील ी \nत ार स त ुर त घे र ल गेल , आनन फानन िे एक एक कक्षा िे त ीन \nत ीन टा ईंट कदेवार ,अल ग अल ग सेल ,पॉल पॉट के जे ज तय \nमवर ोध केलकै, ओकरा ओमह ठाि मनबटाबय के खूनी प्रया स । स् कूल \nके अन्य किर ा सब संग्रह ाल य बनल , ओमह सियके साम ह त् य ,पमत्र का \n,ह त् य ा िे उपय ोग ी सािाग्री सब के सिे टन े सू न आंमख स संसार के \nह ेर रहल अमछ । ह जा र ो ह ज ार पन्ना अमह खूनी खेल प मलखल  गेल \n,मफलि बनलदुमनय ा त्र ाम ह त्र ाम ह कमर उठल छल ।   \n    अमह मवभीमषका के पार मनकल बाक प्रया स िे आय धमर ई देर् \nलाग ल  अमछ ,गर ीबी ,बेरोज गा र ी ,बाल िजदू र ी अनेकों मवपमत्त छैक \n,दुमनय ा भरी के स् वय ि सेवी संस् था त छैक ,िु दा काज की भ रहल  6 || विदेह स द े ह: ३ १ \nछै भगवान जानै थ  [, कतेकों िास धमर ई दृश्य  हिर िन िमस् त ष्क \nके मत र ोम ह त करैत रहल छल ।] \n  कहुना कमर इिहर उिहर त कैत ,र् हरक िनभावन चाकर चौर स \nबाट प िटर गस् त ी करैत एक एक क्षणक आनंद उठाबैत र ह लह ू । \n   स् थानी य सियानुसार करीब त ीन बजे हि सब िंमदर पहुचल ह ु \n,अनेक सीढ़ी चमढ़ क िहा त् िा बुद्धक िंमदर ,अमह ठाि ओ अमिता भ \nरूप िे छथी। सम्ि ुख पाँ च पाँ चफु ट स बेर् ी उंच िोट ि ोट िोिबत्ती \nसब ,एक दु टा जमर रहल छल । ओमह पमर सर िे कीछु और िूम त श \nसब छैक,कनी नीचा सीढ़ी स उत मर क एक नीक जलपान  गृहसेह ो \nछैक ,एक ठाि बाह र िे सेह ो मकछू पूज नीय िूम त श सब के सजा संवाम र \nक र ाखल गेल छल।ओमह ठाि स नीचा के दृश्य  बड़ा र िण ीय \nलगैक। \n  नोम्प ेंह के नाि अमह िंमदर प अमछ ,पहा ड़ी िंमदर ।एकर मकस् सा \nसेह ो बड़ िनोह र छैक ।   \n   र् हर िे नदी कात क दृश्य  अमत िनोह ाम र णी ,ज ल िे छोट पै घ \nजह ाज  पर पयशटकक आवाज ह ी ,संध्य ा सिय भोरे जका भ्रिण करैत \nलोक ,अपन अपन छोट िोटस िान बेचैत फेर ीवा ला , स ाय मकल के \nएक दीस अपन ठेला व टोकरी बान्ह ने फल ,सू खल िाछ आ मद \nबेचैत लोक । कत्तों बड़ त ीवर ध्वमन लगा क नब पीढ़ीनाम च रहल छल \n। नदी के कात ि पाथरक बेंच प बैस ल लोग भाव मवभोर सन \nदेखाई पड़े छल । कनी आगा एक टा बड़का मवश्रािालय सन बनल \n[र ौद वपामन स र क्षा करबा लेल ’]  ओमह ठाि  फुटपाथ प एक टा  विदेह सदे ह:३ १|| 7 \nछोट मछन िंमडल अमछ ,जाम ह िे िोंछ बाला त ीन टा देवता मवर ाज िान \nछलाह, ओमह के छोट प्रांगण िे आमग जमर रहल छल,,एक पूज ैमग मर सन \nलोक बैस ल,फूल मबकाय,लोक अपन श्रद्धा सुिन सफ़ेद किल के \nरूप िे अमपश त करैक। सड़क के दोसर कात पाकश , आ भव्य पै घ \nपै घ ह ोटल ,िकान,दोकान सब । सोझा िे एक टा भारत ीय ह ोटल \nछल ,नीक अपन स् वादक र्ाकाह ार ी भोजन भे टल । दोकान्दार \nबत ौलक ,बाह र ी आगंत ुक सब भारत ीय भोजन पस ीन्न करैक छै। ओतुक्का \nबाज ार सब पाँ च बजे बन्न भ जाय छै र ाम त िे ह ोटल ,बार  एह ने \nसन स् थान खुजल  रहे छै । सड़क कात बेचय वाला सेह ोअपन \nसिय व गां ह मक देमख व्य ापार करैत अमछ । मभनसर े स ,झा ड पोछ \nकमर  दोकान सब खुजय ल गे छै । बड़का बड़का ,फूल ,फल स \nसज ल बाज ा र केटपैत ,आमखर ी नज र स सलाि करैत,भोरे भोर हि \nदुनु गो टे एयर पोटश लेल  प्रस् थान भ चुकल छी। \n   र् हर स नौ मकलो िीटर प एयर पोटश छै , टै क्सी के मकर ाय ा \nसात य ू सडी। अनेक सुंदर ,इ िार त ,सर कार ी सस् थान ,मवम भन्न देर् क \nसह य ोग स चल ैत संस् थान स बह कमवर्ाल  भवन सब स सज ल सड़क \nएक गोट आधुमनक देर् क झल क प्रस्त ुमत कमर रहल छल । \n   हाँ ,पॉल पौट के त ानार् ाह ी के य ादग ार सन  एक ठाि{कत्तोंऔर \n,भमरसक मकमलंग फीलड मदस ज़ेबा काल ]  बड़का टा के ह ोम डशंग \nसन लाग ल , कोनो अंगर ेजी अखबार िे य ुद्धक सिय के छपल लोग \nसबहक फोटो छै,जाम ह िे अस ंख्य लोग ,, र्र णाथी ,अपन प्राण बचबय \nलेल  िाथ प सिान सब उठा क भामग रहल छै । जे मकन्स्य ात भमवष् य  8 || विदेह स द े ह: ३ १ \nके पीढ़ी ले ल  एक टा बड़क ा टा के चेत ावनी छैक । बड़ िामिशक \nछल । \n   र् हर के अमधकांर् आबादी नवय ुवक आ छोट बच्चा सब के \nछैक। सिय के संग ,िु ंह उठेबा के प्रया स िे लाग ल  ,िु दा धू त श  \nवाम णमजय क सभ्य त ाक य ुग िे िदमदगा र पमह ने अपन स् वाथश त कैत अमछ \n,र क्षक भक्षक अमह ने अमह ने ठाि बमन जाय छै। बड़का कंपनी अपन \nसािान बेचबा िे त ललीन ,बड़का छो टका िौल के मबक्री मबर्े ख। \nतखन “सिरथ के नमह ं दोख गो साई’ अमह ना चल ैत एलै है सं सार \n। \n   अनेक मवसंगमत के उपरांत ,   ई सुंदर र् हर अपना संग ढेर \nर ास मखस् सा मपह ानी नेने बड़ मदन धमर ऊ ह ापोह िे र खने छल । \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ १|| 9 \nसेय ाि र े य ापक स् वमणशि  अती त (य ात्र ा वृ त्त ान् त)  \nधन धा न्य स लबालब  ,ऊ ंच ऊ ंच ,िोटका िोटका मवर्ाल  मबम र छ \nसबहक छा ह मर िे ,नदी सब के िृ दु ज ल क िध्य ,सुस् त ाम त, अल साय ल  \n,कनी सुत ल ,कनी जाग ल ,प्राचीन सभ्य त ा के अतुलय भार अपन छा त ी \nप र खने ,धर त ी के ई टु कड़ा ,मवश्व के सिक्ष अपन सबटा र ह स् य \nखोलबा के ले ल  बेकल , मवह्वल भ य ा त्र ी सभक प्रतीक्षा कमर रहल \nअमछ,य ात्रीग ण पयाप्त संख्य ा िे अमबत ौ छथी । \n   चार ह ू मदस पसरल,कुह र ैत, मवभत् स, मनधशनत ा ,अपन देर् क कोनो \nर ेलवे स् टे र्न सन एयर पोटश , लोकक आंमख िे संमह य ायल सन्न ाटा, \nकोनो गह ी ड़ व्य था के अकथ भूमिका िे डू बल सन लाग ल ,त िोन िे \nह ठात सह स् त्र ों प्रश्न उठब स् वाभामवक छल ,अतेक मपछड़ ल , एह ेन \nसकुचल वत शिान वाला भूमि ,आमखर अजस् त्र प्रकृमत क सम्प दा स \nपमर पूणश कोना ? अनेकों अही भांमत के प्रश्न के िोन के कोनो कोन \nिे मवर ाि दइत ,ह ोटल आमब कनी मवश्राि करबा लेल  मववर् भे लह ू । \nमदन के साढ़े चामर बाम ज रहल छल । अन्य पयशटकक पस ंदीदा \nसवार ी टु कटु क लेलह ू ,आ गा ई ड के सलाह अनुसार िंमदर क एक छोट \nसन पमर क्रिा लेल  अग्रस र भे लह ू । िंमदर के गेट धमर पहुंचै त पहुंचै त \nपाँ च बजबा िे दस मिनट बाकी । मटकट 40 डौलर प्रमत व्य मक् त \n,,िु दा त ीन मदन धमर भ्रिण करब के अनुिमत । पाँ च बजे भोर स \nपाँ च बजे सांझ धमर िंमदर के सिय मनधा म र त छैक। \n  अमह धर त ी प पएर र खबा स पमह नमह स बू मन पड़ी रहल छल ,से \nमज द्दी बालक सन ठुिकैत र म ह गेल छल भमर मदन ,ओमह िौसि िे  10 || विदेह स द े ह: ३ १ \nटु कटु क प बइसल बइसल पमघल ैत िे घ िे मभजैत अती त के भव्यत ा \nस् िरण करैत िंमदर िंमदर  देखैत र ह लह ू । \n  र्ाकाह ार ी भोजन लेल  र् ह मर के चीर ेत,िहा र ा जा ह ोट ल पहुचय िे \nपरंपर ाग त दोकान सबहक भव्य झांकी बड़ सुखिय दृश्य  प्रस्त ुत कमर \nरहल छल । मह न्दी भामष ह ोट ल िामलक के ह मषशत भ पु छम लय भारत ीय \nछी?  “ नई पामकस् त ान,पंजाब केर”। एक क्षण लेल  मवचमलत िोन \nभेल , पामकस् त ान त भारत े छल य नै, खेनाय मपनाय सेह ो एके । जे \nसे । \n    दोसर मदन अंकोर वट िंमदर आ म्यू मज य ि के काय शक्रि बनल । \n िंमदर क मटकट कीमनए नेने र मह ,सिय बचल ,मवर्ाल  अँ कोर वट \nपमर सर के पमर क्रिा करबा लेल  मवश्व के प्राय सब कोना के लोग \nजुटल ।  [मकछू य ात्र ी त कएक मदन ,बमल क िही नों स ओत्तय डेरा \nजिौने छल, अमह सभ्य त ा आ इ मत ह ासक अनुसंधा न करय वाला  \n,लेखक , मवद्य ाथी छथी  ।] \n खिेर य ुग के स् वमणशि कालक प्रमतमनमध त् व करैत भीषण अरण्य िे \nठाढ़ ,मवश्व ह ेमर टे ज िे र्ाम िल ,अमह पमर सर िे अंकोर वट िंमदर मवश्व \nके सबस मवर्ाल  आ मवस् त ृत िंमदर  अमछ .समर पहू िे अजगुत अमछ \n, ,वास् त ु,मर्लप कल ा के बेजोड़  प्रि ाण । नीक जका सुर मक्षत रखल \nगेल अमछ र ाज ा सू य श बिश न मद्वत ीय द्वार ा ,1,950,000, स् क्व ाय र िीटर, \nआने मक195 ह ेक्टे य र जिीन प बनाओल ई िंमदर प्रारम्भ िे मह न्दू \nदेवता मवष्णु के सिमपश त कएल गेल छल, कालांतर िे बौद्ध धिशक  \nर् रण िे चमल गेल ।  विदेह सदे ह:३ १|| 11 \n  दोसर पईघ िंमदर अमछ ,बाय ोन टै म्प ल  –िहा य ान बौद्ध िंमदर सब \nिे ई सबस पै घ,अमछ ,एकर ा अँ कोर थोि के िध्य िे बनाओल गेल \nछल । त ेसर ता प्रोि टै म्प ल  ,पयशटकक सबस बेस ी ध्य ान आकमषश त \nकरैत अमछ ।सिय व काल द्वार ा उपेमक्षत र ह लाक कार णे िोटका \nिोटका मवर्ाल  बृक्ष सब िंमदर भवन , आँगन  के चीर क अपन प्रभ ाव \nस् थामपत कय नेने अमछ । अमह िे िोट िोट ,लंबा लंबा अजोध साँप \nसब सेह ो अड्डा जिौने अमछ  । आब एकर देख भाल बड़ सावध ानी \nस कयल जा रहल अमछ ,जाम ह स िंमदर ढांचा के कोनो क्षमत नमह \nपहुचे । \n      बेकोंग िंमदर मपर ाम िडक र्क्ल िे बनल भगवा न मर्व के \nसिमपश त अमछ । िंमदर के प्रवे र् द्वार सात िु ंह  वाला नाग सब स \nसंर मक्षत अमछ । \n  अनेकों देर् एकर पु नरु त् थान लेल  िदमद  कय रहल अमछ । \nअमह क्रि िे  भारत सर कार क पु र ात त् व मवभागक बोडश सेह ो लाग ल  \nदेखल जा सकैत अमछ । अनेकों ठाि य ू मनसेफ के िदमद स जीणोद्धार \nके काज भ रहल छै। मकछू िंमदर क मसडही बड्ड उंच उंच , नमह \nजाम न ओमह प लोक कोना आराि स चढ़ ैत ह ोयत ,पयशटकक सुमवध ा \nलेल  अनेक ठाि लकड़ी के सुमवध ा ज नक मसडही बनाओल गेल अमछ \n। कतेको भूमिगत मछ मड़ य ायल  पाथमर कोनो सिय िे भरल पूर ल \nउललमसत पूज नीय  देव स् थल छल । अनेक ठाि ओमह प्राचीन पाषाण \nईट के जोम ड क कोनो प्राचीन ढांचा के रूप देल जा रहल छल । \nभवन के छत ,छजजा प िोट िोट ह मर य र ह मर य र िखिल ी  काह ी \nज िल छल , बड़ सोह नगर लगैत छल ।एक ठाि पु लक दुनु कात  12 || विदेह स द े ह: ३ १ \nअनेकों यक्ष य मक्षणी के  डाढ़ धमर िूम त श सब, मकछू साबू त,मकछू भांगल \n,मकन्स्य ा त ओ कोनो मकला के िु ख्य दर वाज ा रहल ह ेत ै क। अप्सर ा \n,नाग ,ह ाथी ,र्ेर ,किल दानव आमद के िूम त श ,व मभमत्त मचत्र स \nकोना कोना आच्छा मदत अमछ । मकछू िंमदर िे िहा त् िा बुद्ध के पीत \nवस् त्र पमह र ा क ह ुनका सि क्ष पु ष्प अगर बत्त ी र ाखल छल । मकछू \nस् त्र ीग ण सब ,पयशटक स फू ल अगर बत्त ी खरीदबा के अनुग्रह सेह ो \nकरैत छल । एक िंमडल के प्रांगण िे एक पु जार ी सन लो क  चादमर \nप बैस क मकछू कन्य ा सभक ह ाथ िे त ाग बमन्ह रहल छल । िंमदर \nआ स् त ू पक ई स् थान  जादू ,टोना ,त ंत्र ,िंत्र के आमध पत्य िे सेह ो \nबड़ बेर् ी सिामह त छल “[मकन्स्य ात एखनों] मह न्दू धिश के प्राय ः  \nगणिान्य देवी देवता साबह क पाथमर प उत् खनन ,आ िूम त श ,ई साम बत \nकरबा लेल  पयाप्त अमछ जे एक सिय ओतय मह न्दू धिश के डंका \nबाम ज रहल छल ,त दुप र ान्त बौद्ध धिश के प्रधानता भ गेल ॥ िहा त् िा \nबुद्ध के जन्ि स मनवाण धम र क कथा , जात क कथा ,के बड़ मनक \nजका अनेक ठाि मभमत्त मचत्र िे , प्राचीर िे दर्ाओल  गेल अमछ । त ी न \nमदन पयाप्त अमछ नीक जका घु िबा  लेल  ,त ाह ी स त ीन मदनक \nमटकट दईत छैक । िु दा ह िार ा सब ल ग सियक अभ ा व छल । \n   सेय ाि र ेय प कोनो सिय खिेर र ाजय क र ाज धा नी छल । ह जार ों \nह जार स् वणश िु द्रा खचश कमर क एकर मनिाण भेल छल ,आय अमह \nदेर् क अथश व्य वस् था एकर े काँ ध प अमछ ,कंबोमडया लोक अँ कोर वट \nके िंमदर े देखय अबै त अमछ ,आ पयशटन उद्य ोग  स आि ज न जीवन \nअपन जीवन य ापन करैत अमछ ।  विदेह सदे ह:३ १|| 13 \n    अन्य देर् क बमनस् पत ई देर् बड़ सस् त,चीज बोस्त,गा ड़ी ,ह ोटल \n,खेनाय ,स् पा ,िामलर् ,सब मकछू । बेर् ी संख्य ा मध य ा पूत ा के \n,जवान लोक के ,बुढ़ बड्ड कि ,देखाय पड़ल । \n   त ेसर मदन सेय ाि र ेय प के दोसर धर ोहमर फ्ल ोम टंग मवले ज  के \nलेल  प्रस्थान कएल । ड्राई वर चेन के गाि उिहर े छल ,ओ अप्पन \nगाि सेह ो देखेबाक चाह ैत छल । ओतुका गाि के देखबा के लालस ा  \nह िरो उद्दाि भ चुकल ,अमवलंब ओकर प्रस्त ाव स् वीकार कय लह ू । गा ि \nएखनह ु अपन अती त के गर ा लगौ ने ठाढ़ छै। \n  कच्ची सड़क ,[जेकरा पक्की बनेबाक सर कार ी  प्रया स भ रहल \nछैक]के दुनु कात ल हल ह करैत धान क फ़स ील र ोपल जा रहल \nछल,सड़क पर कमनए दू र मनकल ला  प ओकर भाय एक गोट स् कूटर \nप बइसल अपन संगी संग मवपर ीत मदस स आमब रहल छल । चेन \nके मदस त कैत, िु सक ैत । गा ड़ी र ोम क क ओ अप्पन पमह र लह ा चिड़ा \nके नीकहा चप्पल भाई के दै त ह िार ा सब स  बाज ल  ,ई हिर छोट \nभाय अमछ ’ , आ अप्पन पस श खोमल मकछू टाका सेह ो देल के। ह िहु सब \nमकछू  ओतुका करेंसी  देमल य ै।         कमनए दू र आगु चल ला  \nके बाद ,बीच खेत स ,मनत ांत कच्ची {पु र ना जिाना के बैल गा ड़ी \nवाला र ास् त ा}देखा , चेन कहल क पंदरह बीस मिनट पै दल चल य पड़त \nह म्ि र गाि धमर,ओतय गा ड़ी नमह जा सकैत अमछ । ओमह ऊ ब्बड \nखाबड़ सड़क पर अमह ना हिर िोंन परेर् ान ,र्र ीर अ र्ोथमकत भ \nगेल छल । आब मह म्ि त नमह ं,पै दल चल बा के । हिर िना केला \nके बाद ओ बाट घाट के घर सब देखबैत जेना गा ई ड बमन गेल । \nसड़क बमन रहल छै,जे प्रगम त के सू चक छै ,मबज ली  के खंभा दू र  14 || विदेह स द े ह: ३ १ \nदू र धमर नज मर आबैत छै । अपना सब मदस के िचान सनक छोट \nछोट फूसक घर ,नीचा लकड़ी वला गा ड़ी ,िाल जाल  ,,ऊपर सीढ़ी \nचमढ़ लोकवेद र ह ैत अमछ ।घरक ,देवाल चार ,मकछू फूसक ,मकछू \nत ाड़ क खजू र क पत्ता के । मकछू पक्का के सेह ो । कहल क ओ “ \nअमह ठाि बड़ बाम र स ह ोय छै क ।,बर सा के िौसि िे ई सब ई लाका \nपामन िे डुमब जाय छै ।, त ाम ह लेल  अमह ठाि बांसक,लकड़ी क एह ेन \nघर बनाओल जाय छैक । म कछू खेत िे मिर चाई के पौधा लाग ल  \nछल,कत्तेक ठाि बत्त कक फािश छल । मकछू घर िे बइसल ज़नानी \nसब  बांस के ,खजू र के पात स सािान बनबै छल ,जे खुजल  \nदर बजजा स ओमह ना देखाय पड़ी रहल छल । दू र दू र धमर पसरल \nबाध ,एक टा खेत िे मकछू स् त्र ीग ण पु रुख बड़का बड़का ह ैट पमह र ने \nधान र ोम प रहल छल । ह िर ा फोटो मझकैत देमख क ठठा क ह ंसल \nछल । \n कच्ची सड़क पाँ च दस कोर्क बाद पक्की सड़क िे एकाकार भ \nचुकल छल ।सड़क क कात वएह झोपड़ी सन घर व दोकान ,िु दा \nसब ठाि पामनक बोत ल , भांमत भांमत के लाल  , मपय र, ह मरय र ,मचप्स \nव मबस् कुट के पै केट । पयशटकक सुमवध ा के चीज सब ।, हाँ , \nकतेको ठाि दु लीटर, पाँ च लीटर के बोत ल िे पे र ोल , डीजल  \nमबकाई त छल ।  आगा ,जंगल  झाड स बढ़ैत गा ड़ी एकटा,गुिती \nल ग र ोकलक ,ज तय25 डौलर क प्रमत  मटकट खरीदय पड़ल । जाबैत \nचेन मटकट लैत छल ,पाँ च सात टा, सात स दस बरखक बच्चा \nसब गा ड़ी के चार ो कात स घे र लेलक  ,हि एक टा फोटो मखचमलये \n,त सब फटाफट गाल प,िाथ प ह ाथ र ाम ख ,पोज बना क ठाढ़ भ \nगेल । एक टा कन्य ा के ह ाथ िे पार दर्ी प्ल ाम स् टक िे जीम वत  विदेह सदे ह:३ १|| 15 \nकछुआ छले,ह ॅलो ह ॅलो करैत ओ खरीदबा के ई सार ा करय ल गल \n,आन बच्चा सब सेह ो त र ह त् थी पस ाम र देल के। चेन बड्बड़ ाय लाग ले  \n,बाह मर आदिी सब केकरा सब के मभखिंगा बना देल के । \n  कमनए दू र स नदी के सोर सुनाई पडैट छल । नदी के कात \nखूब चहल पहल ,नाव ,जह ा ज  ,िललाह पै लवार   ,पयशट क सब । \nएक टा जह ाज  िे बैस क नदी के लंबाई िे य ा त्र ा सुरू भेल । \nकरीब आधा घंटा लाग ल  ,फ्ल ोम टंग मवल लेज  िे प्रवे र् कय लह ू । आजू क \nय ुग िे इहो संभव छैक की? पामन के ऊपर बसल संसार ,बांस \n,लकड़ी ,सब के बमन्ह मछ न्ह क बनल ,ज ल प त ैर ेत घर \n,दोकान,पु र ात नत ा के संग , आधुमनकत ा सेह ो घें ट िे घें ट मिलौने । \n जह ाज  क कैप्टन अपन जह ाज  के ओमह ठाि र ोकलक ,जे एक टा \nपइघ दोकान सन छल,खेबा पीबा के ,चीज बोस् त खरीदबा के \n,बाथरूि आमद के सुमवध ा स पमर पूणश । ओमह घर स सटल लकडी \nके पोखरा पाटन घर सन  दू िंमज़ला घर छल ,जाम ह िे नीचा जाल  \nस घे र ल छल ,कतेक र ास छोट पइघ िगर िच् छ सब ओतय मवश्राि \nके िु द्रा िे मनढाल भ पड़ल छल । \nएक टा दोसर घर िे नाइ लोनक जाल  सन  दु टा बांस के खंभा िे \nबांह ल छल ,जाम ह प एक गोट स्त्री सुत ल छली ,कत्तों कोनो स्त्री \nअपन  आठ नौ  िासक  त ं दुरुस् त बच्चा के लोई क लोईक क खेला \nरहल छल ॥ मकय ो र स् सी बुने त ,कोनो कोनो मदनचय ा िे ल गल \n।एक ठाि दु घरक़ बीच पामन प  जाफर ी सन बनल ,ओमह िे \nिच् छर दानी लाग ल  ,बत्त क ,आमद िजा स त ैर रहल छल । कुकुर  16 || विदेह स द े ह: ३ १ \nसेह ो छल । आवागिन के लेल  प्राय सब के अपन अपन नाव \n,छैक,चचश ,स् कूल ,ह ेय र कमटंग सैलू न , अस्पत ाल सेह ो सब छैक । \nटूटल भांगल अंगर ेजी बाम ज क अपन र ोज ी र ोटी किा रहल अमछ । \nकोनो सिय िे ई ई लाका कोनो र ाज ा के नुके बाक स् थान छल । \n  नदी प डोलैत ओ गाि आमदि िनुखक कथा जेना कही रहल \nह ो। पानी िे र ह नाय कष्ट कार क त छइए। \n ओतुका पामन बड़ गंद, मर् क्षा के स् त र त पूर े देर् े िे खराप छै,तखन \nओतुक्का गप्पे की । \n  आपसी िे बड़ कि सिय{12मिनट} पाँ च बजवा िे बचल रहे \n।सब मकछू पाँ च बजे बन्न भ जाय छै। बाटे िे वार म्यू मज य ि छल \n, \nकाउंटर प ठाढ़ लड़की साढ़े पाँ च तक खुलल  र ह बा के कही क \nमटकट कामट देने छल । \n  वार िे िोमर य ल – ह िरा सब के अल ावा दस टा आर प य शटक अमह \nधो का िे भीतर चल ी गेल र ह ी , सर कार ी गा ई ड अपन टु ट ल,त ोत र ाई ल \nअंगर ेजी िे देर् क भीषण दुभ ाग् य क बखान करैत[,य ुद्ध के बाद इिहर  \nओिह ार मछ त र ा य ल सबटा लड़ा कु मविान ,ह मथय ार सबके एक ठाि \nएक टा घे र ल िै दान िे र ा खी देल गेल अमछ ,आ एक कात मकछू \nएकचार ी जका बनल घर िे य ुद्ध के मवभीमषका के जीम वत त स् वी र \nसब ,लगा ओल  गेल छै]कोन बि के कतेक िार क क्षिता छल ,िाई मनंग \nब्लास्ट िनुक्ख लेल  कतेक खतर नाक ,छो टका बि ,बड़का बि  विदेह सदे ह:३ १|| 17 \n,सैमनक के वस् त्र , क्रांम त कमर सबके कार ी कार ी पमर धा न । ओ \nबाम ज रहल छल ,हिर देर्क सीध ा सादा मकसान , जे अतुका उवशर \nिामट पामन िे अन्न उपजा क ह ंसी खुसी अपन जीवन जीबैत छल \n,िु दा ओकर िु ंह क अन्न छीन क ई सब ह मथयार ,टैं क ,प्रमर् य ा \n,र मसया , चीन  स िंगाओल गेल ,ज खन य ुद्ध सिाप्त भेल अतुका \nजंगल  ,झाड ,मबय ाबाँ ,खेत ,िे लावा मर स एकर ा सब के आमन र ाखल \nगेल ,ई हिर देर् क बर बादी के , कथा कमह रहल अमछ ।ओ सब \nजत ेक नर संह ार केलक धनक अपव्य य केलक ,देर् क डाढ़ टु टल े \nअमछ । मबर्े ख मकछू देख बा स पमह नमह सिय सिाप्त भ चुकल \nछल  । \n  त ेसर मदन कलचर ल मवल लेज   देखल -15 डालर प्रमत व्य मक् त \n,प्राचीन वास् त ु मर्लप के प्रदमर्श त करैत  । सबटा काय श क्रि दुप ह र \nढाई बजे स प्रारम्भ ह ोईत छैक। एखन साढ़े एगार ह े बाम ज रहल \nछल।अमह स् वमणशि सिय के  ओमह भव्य इ िार त पमर सर क पमर क्रिा \nिे लगेबाक प्रया स िे आगा बढ़लह ू त देखलह ू न ,ह िा र ा सब संग \nसंसार ससमर रहल अमछ ,पयशटकक बड़ मनक उपमस् थ मत छल । \nचामर पाँ च टा त मथएटर े छल ,न्यू मथय ेटर ,मिलेमनय ि मथय ेटर आमद \n। \n  सांस् कृमत क गाँव , जेना मक ओकर र्ब्दाथश िे मनमहत अमछ ,अपन \nसबटा ऐमत ह ाम सक संपदा के एक ठाि सह ेजने मवश्व सिु दा य के आिय श \nचमकत करबा के लेल  उत्सुक अमछ ।सन 2001 िे बनल आ \n2003 िे जनत ा के लेल  खुजल  अमह  थीि पाकश के 210,000 \nस् क्वेयर िीटर िे बनाओल गेल अमछ जाम ह िे एगार ह टा ग्राि ,सब  18 || विदेह स द े ह: ३ १ \nय ुगक अपन अपन र ीम त मर वाज क संग ।   संग्रह ालय िे , बुद्ध,के \nअनेक प्रमतिा ,मर्वमलंग  ,मव ष्ण ु ब्रम्ह ा ,अप्सर ा ह ाथी ,बाघ ,प्राचीन \nजनज ाम त  ,आमद के भव्य िूम त श बड़ नीक प्रकार स  ल गा ओल  गेल  \nअमछ । चीनी मवले ज  ,खिेर मवले ज  आमद के नङ्घैत हि सब फ्ल ोम टंग \nमवले ज  पहुंचल ह ू । जलार्य  िे बनल काष्ठ के मवस् त ृ त घर ,पु ल,भवन \nआमद ,िूल स बड़ बेर् ी सौन्दय श वान लाम ग रहल छल ।  ठािे  ठाि  \nनय नामभराि ,िनोर ि िूम त श ,ि नुक्ख ,जानवर सब के बनल जे ओमह \nदेर् क संस् कृमत के उद्य ोत क अमछ । एक ठाि धर त ी िे छा त ी धमर \nधंसल, दुनु ह ाथ ऊपर उठौने दु टा भीिकाय पु रुषक िूम त श छल ,जेकर \nएकटा के िु ंह पर अस ीि वेदना ,आ दोसर के प्रकांड प्रस न्न त ा बड़ \nआकमषश त कमर रहल छल । बड़का गुमर लला जेकर झू ला सन बनल \nदुनु गो लाकार   ह ाथ प बईस क लोक सब फोटो मखचवा रहल \nछल, कत्तों बार ह पंदरह फीट उंच सुपर िै न आमद इ त् य ा मद । पमर क्रिा \nकरबा लेल  बैट र ी जमनत गा ड़ी सेह ो सु लभ छल ,िु दा एक्का दुग्गी के \nछोमड़ सब पै र े बुल ैत छल । \n  देखैत देखैत ढाई बाम ज गेल ,न्यू मथएटर िे प्रोग्राि देखवा लेल  \nलोक सब अपन अपन स् थान ग्रह ण काय ल , भव्य कक्ष ,उत्त ि साज \nसजजा ह ाल पईघ रहे त आधे भरल लाग ै । कल ाकार सब आमब क \nअपन परंपर ाग त नृत्य प्रस्त ुत कैल । ,बांस के ,िललाह के ,किल क \nफूल के ,अप्सर ा के आमद । िललाह क नाच देमख अपन देर् क नाच \nिोन पड़ लाग ल  ,ओमह ना पाँ च सात टा स्त्री  सब ,घइल ल क पामन \nभरय नदी िे जाय अमछ , िल लाह के पामन िे ज़ेबा स ि लाह ीन बर ज ै \nत अमछ ,, उखमड़ सिाट िे धान कुटै त अमछ । \n   बांस वला नृत्य िमणप ुर क  िोन पाड़ल।  विदेह सदे ह:३ १|| 19 \n अप्सर ा नृत्य  ओतय के बड़ प्रमस द्ध छै॥ एक मथय ेटर िे एके टा \nप्रो ग्राि ,दोसमर लेल   दोसर ठाि । मिलेमनय ि मथय ेटर बड़ मनक \n,लकड़ी के उत् कृष्ट कल ाकृमत अमछ ।ओतय , खिेर र ा जा सब के \nकोना मववा ह ह ोय छल एकर प्रस्त ुमत छल । चीनी गाि िे चीनी नृत्य \nके िनोह ार ी िंचन कतेक र ा स काय शक्रि देखैत हि सब बड़ थामक \nगेल रही ,त कनी पमह नमह ओत स प्रस्थान कय लह ू । \n    अँ कोर र ाष्र ी य स् ंग्रह ाल य अमह देर् क सभ्य त ा संस् कृमत के संग्रह ण \n,संर क्षण करबा के पु र ात त् व मवभाग के एक गोट अती व सुंदर स् थान \nअमछ । फ्रांसीसी स् थापत्य कल ा स ओत प्रोत, अमह प   आधुमनक \nआ पु र ात न दुनु र्ैली  के प्रभ ाव अमछ । \n अमह ठाि अनेक गैल र ी अमछ ,जाम ह िे बुद्धा गैल र ी िे बुद्ध के एक \nह जार दुल श भ िूम त श सब संग्रह ीत अमछ । आन गैल र ी सब िे खिेर के \nस् वमणशि इ मतह ासक  , िूम त श , र ाज ा र ानी , पमर धा न ,आभू षण , कल ाकृमत \n,पाषाण के कथा , आमद के बड़ िनोह ाम र णी प्रस्त ुमत अमछ । प्राय ः \nसब प्रि ुख भाषा िे [मह न्दी छो मड़ ए क] ऑमडय ो गा ई ड उपल ब्ध अमछ \n। फोटो मझकनाय मनषे ध छल ,त ाम ह लेल  कानी िोन िमलन सेह ो भ \nगेल । \nबह र ेलों त आकार्क र ंग  बदल ल  छल सांझ उतरय लाग ल  , चार ह ु \nकात मबज ली  िु स ैकिु सैक क  अपन िु ंह देखबय लगलै ।  आजू क \nर ाम त एतय लेलअंमत ि  छल ,कामि कत्तों और ठेकान । र् हर िे \nइिहर ओिहर बौवा बैत ढह नाबैत,   घड़ी िे आठ बाम ज गेल े ,तखन  20 || विदेह स द े ह: ३ १ \nपमह नमह स बुक कराओल ह ो टल िे जा कए ओमह संस् कृम त के िहा न \nअप्सर ा नृत्य के आनंद िे डू मब गेल रही । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ १|| 21 \nलघु कथा- भागि ंत ी \nबड़ वदनक बाद आइ  ओइ घरक खुजल पुबवरया वखड़की वदस मानो \nदायके  वियान गेल । जाफरीसं  घेरल, चुहचुही सं  भरल , सुरूजक \nवकरीनमे उमकैत , फूल पत्तीसं वखल वखलाइत एक तल्ला  घर । \nडबडबा गेलवहह  आंवख, हुलकय लागलै  अतीत ।  \n      तवहया ई इलाका एक्दम्मे सुन मसान छलै। रावत के कोन \nगप्प ,वदन दहाड़ों ओमहर ज़ेबा क नाम प कोढ़ हहवर उठैक । वरक्शा \nिाला सेहो उमहर के यात्री के मूड़ी झूला क बरजै लगैक । महाराजी \nपूल के अवह पार पंचानाथ के पूजा करय बला लोक  ,जनी जावत \nसेहो झुंडे मे आबेथ,  आ पुल के ओवह पार कनी दूरस्थ  सती स्थान \nके पूजा कवर क हाली हाली घूवर जा ईथ। \n   मुदा शहरीकरण के तीिर आँिी बसात के चपेट मे एला के कारण \nइमहरका जमीन तवहए सं मोटगर पाय मे  वबकै लागल छल।आ \nलवगच क गाम के महेश बाबू दू कट्टा जमीन वकनी क अवह ठाम \nचावर टा कोठरी ,वकचन आ बाथरूम बना क बाकी जमीन के जाफरी \nस घेर लेने छलैथ।कंपाउंड मे छहर द  ,आम ल ताम,शरीफा , नेबो,केरा \nके गाछ संग जाफरी प   लतरल लत्ती सब मे \nलुिकल  करेल ,सजमवन ,घेरा लगिा देलंवह। जे से तोवड़ क ल \nजाय,आ महेश बाबू खुश होवथ ,केकरो काज त भेल हमर पवरश्रम ।  \n    हुनक सावबकक पोखरा पाटन घर बड़ नीक खेती पथारी भरल \nपूरल पैलिार क दालान सेहो शहरक टुनमुवन या कोठरी   के ड्योढ़ \nस बेवसए छलेंह । तखन रावत वबरावत  , कोटट मुकदमा  ,डाक्टर  22 || विदेह स द े ह: ३ १ \nअस्पताल क फेवर लगला प रावत कटबा लेल एक टा अपन छत त \nभ गेल छल ।  \n     ओवह घर क चौखवट प तवहया स वनयवमत दीप जरलै  ,जखन \nमहेश बाबू के बड़का पोता क वििाह दुरागमन भेल ।कवनया के \nसीथ मे वसंदूर पवड़ तै मातर महेश बाबू के कवहया कत्त स कतेको \nअटकल काज सुनैट गेलैन। वपपरौवलया िाला जमीन के केस जीत \nगेला ,छोटका बाबा वििानसभा के चुनाि मे भारी बहुमत स विजयी \nघोसीत भेला  ,तेसर पोता के आमी मे नौकरी लावग गेलेहह ,सत्तरह साल \nस संतान के बाट तकैत  ,सुरूज़ देि के अरघ प अ रघ चढ़बैत बेटी \nके बेटा भेलैंह ,गाय के बाछी भेलय  ,सासुर मे कहया सुमंगली मानल \nगेली ।चतुथी के परते दुरागमन कवर कवनया के ल आयल गेल । \nदवदया सौस पवहनवह स मुनादी करबा देलवखन जे सब गोटे हुनका \nभागमंती नाम स सोर पाड़ेथ । हुनका होयवहह वक पोत्पुतौह के माथ \nप राखी वक हा थ मे राखी  ,वक करेज चीर क ओवह मे स्थावपत करी \nली ।दाय नौड़ी सब सेहो भागमंती भौजी अथिा बौिावसन कहनाए \nप्रारम्भ कवर देने छल ।  \n     कवनया अपन गाम मे इंटर मे पढ़ैत छली ,त हुनक नाम कालेज \nमे वलखा क वकछू वदन सासुओ अपन \nखबावसन,भनसीया  मुनेसरा  संग  आबी क रहलखीन । मुदा ओ त्त \nगाम प राज काज मे बड़ हजट होमय लागल छलै। बड़ सोवच विचवर \nक पैल िारक सबस अरामतलबी   प्राणी बूलन पीसी के गाम स उठा \nक शहवर मे रावख देल गेल । छोटका ककाक बेटा श्रीहर जे मैविक \nके परीक्षा गाम के स्कूल स देने छले ,मेवडकल के तैयारी केलेल  विदेह सदे ह:३ १|| 23 \nआईएसी मे नाम वलखा ओहो डेरा  प जाकय रहय लागला । बड़का \nपोता कत्तों बाहर नौकरी करैत छल ।  \n   एक गोट नब वरक्शा कीन क कनी दूरस्थ  पड़ोसी लकड़ी के \nदोकान बलाके भावतज वबवपन के अही शतट प देल गेल जे कवनया \nके कत्तों जेबा एबा मे कोनो वफवरसानी नै होय  ,तेकरा बाद मोन हो \nत भाड़ो कमा लै। वकछू पाय मवहनिा री सेहो बवहह देल गेल ओकर \n। डेरा प के सब इंतजाम कवर घरिैया वनफीकीर भ गेल छला  । \nकवनया सुभावसनी अपन वदयर संग कओलेज जाईथ ,आ वरक्शा हुनका \nउतावर श्रीहवर के कओलेज छोड़ैत।घूरती काल मे सुभासनी एसगरे \nवरक्शा स जाईथ ।श्री हरी उमहरे स ट्यूशन चवल जायथ  ,कखनों \nकोनो सिारी नै भेटैय त हुनका पैरे डेरा प आबय पड़ेंह।  \n    श्री देखबा मे सोरगर पोरगर गोर आकर्टक युिक भैयो क ततेक \nलजकोटर जे सवदखन िड़ खसौने  ,िरती मे सटल  ,गुम सुम \nगुमसुम,मुदा मेहनवतया बड़।आ रावत वदनुक वदमागक  वघसाई स \nस्थानीय मेवडकल कओलेज मे अपन स्थान वनवित करिा लेलवहह।  \n बरस छौ मास लगलै मेवडकल कओलेजक पवरमावजटत िातािरण श्री \nके व्यवक्तत्ि के िो मांवज क दपटण सन चमका देलकेंहह। सीना तवन \nगेलय, पोशाक बदवल गेलय आ आब केकर नजवर एहेन छल जे हुनका \nप नवहं अटकै ।  \n  लोकल भेला क कारने हॉस्टल नवहं नेने छलवथ।  \n   सुहावसनी के खुशी के ठेकान न वहं  ,कत्तो जाईथ त हुनका होवहह \nश्री हुनका संग रहैथ।हुनको भवर माथक   वसंदूर घवट क आि आंगुरक  24 || विदेह स द े ह: ३ १ \nभ गेलहह ,केश स तेल उवड़ गेल , पालटर के फेरी लगा केश छोट \nकरबा ,भौं वछलबय लागल छली । एक दू बेर घरबला लग   जा \nबड़का शहरक  हाि डीि ल लेने छवलह । गामक िाख छुटबा \nसंग  , अंगेजी के दू चावर शब्द सेहो बावज लईत  , आब ओ माथ झूका \nक नै ,माथ उठा  क  वनिोक भ चलैत वफरैथ  ,त आर सुन्नर लगैथ। \nविर्य सेहो कोनो तेहने सन छल जावह मे कोनो तरहक वदमाग नवह \nलगाओल जायछै।हुनका कोन नौकरी के बेगरता छल ,ओ त ओवहना \nसख स पवढ़ रहल छली  ,दुणु कुल मे पवहल स्त्री ,जे कओ लेजक मुंह \nदेखलेंन ।  \n    पवत देि  दू तीन मास   प अबैत छला। आब  वहनक बीए के \nअंवतम बरख चवल रहल छल  ,परीक्षा द  माघ फागुन मे ई अपन \nघरिाला के डेरा प जाय िाली छवलह।  \n    इमहर  श्री कतेक बेर मवहला कओलेज सुभावसनी संग जायत \nअबैत रहला  ,मुदा आब हुनको   लाल दुपट्टा अपन वगर ह मे बांिी नेने \nछल। एना बुवझ पडलै जे वकयो हुनक वटकी कावट के मवहला \nविद्यालय के सोझा ठाढ़ नीमक गाछ क नीचा गावड़ देने होय ।  \n     कतेक बेर अपन वकलास छोवडओ क ओ ओतय ठाढ़ रहैथ। \nसखी बवहनपा के टोंट सुनैत , मने मन मुसकेत सुहावसनी कखनों \nराज ,कखनों मनो कामना मंवदर , कखनों टािर घूमय जायथी ,कखनों \nवसनेमा ।अपन पवत के वलखल वचट्ठी हुनका पवढ़ पवढ़ क \nसुनाबैथ,आ  हुनक आंवख मे उपजल ईरखा देवख अंतस करन िवर \nमुग्ि होईथ ।   विदेह सदे ह:३ १|| 25 \n    गाम स नीत वदन वकओ नै वकयो ,   मइयाँ क हाथ क बनल वकछू \nविशेर् पकिान ल क आवब जाय।पीसी के शहर मे मोन औनाय त \nओ इमहर उमहर के स खी बवहनपा स गप्प लड़ा क  ,फेर वबवपन के \nवरक्शा स दु चारी वदन लेल गाम   घुवर आबेथ।मानो दाय स आगा \nखवस क गप्प करय बाली िएह स्नेवहल स्त्री छवलह।    एहने सुखक \nसुिावसत मलयावनल सँग वजनगी कवट रहल छल। गोवतया नाता के \nबड़का लत्ती,आिा जाही  , सेहो समय के सुगंवित बना रहल छल।  \n   भदिावर मास आवब गेल त बरखा बूवन ,सँग कारी कचोर मेघ अपन \nलट वछटकौने  ,आकाश मे वछरहरा खेलाय लागल।एक गोट एहने \nमनोरम साँझमे जखन ओ अपन बरंडा मे असगर  बैसल गजटइत मेघ \nआ चमकैत वबजूरी के जुगल बंदी देख रहल छली ,हठात ओ श्री के \nबजबय लेल हुनक कोठरी वदस बढ़ली। कुसी प बै सल ,दुनू टांग \nटेबुल प िेने   पेट प िैल कोनो वकताब मे डूबल ओ  मुसैक रहल \nछल। वहनका देवख वकछू घबडायल सन ,वकछू अनसोहात भािना के \nवशकार सन   झट दनी वकताब बंद  कवर देलथी। सुहावसनी \nझपटलखीन  “,वकएहेन पढ़े छलहू ,जे हमारा देवख क बन्न करय \nपडल,एहेन बैवर हम भ गेलहू ”।मुदा श्री हुनका वकछू जबाि नै द \nक ,हुनक हाथ वझकैत कोठरी स बहरा गेल छलथी।  \n     ई सामाहय सन गप्प सुहावसनी के बड़ व्यवथत कवर देने छल \n।दावल मे वकछू कारी नजवर अयलहही। भवर रावत मोन मे भांवत \nभांवत के गप्प बाईस्कोप मे देखाओल दृश्य  जका घूवरयावत रहल \n।  परात भेने श्री जलपान  कवर क कओलेज चवल गेला  ,मुदा ओ \nबहन्ना करल ओछोन प पड़ल रहली  ,अपन कॉलेज सेहो नवहं गेली । \nपीसी गाम गेल छली  ,आ भनवसया के माछ आनय लेल पठा क ओ  26 || विदेह स द े ह: ३ १ \nश्री के कोठरी पईसी टेबल प रखल ओकर एक एक वकताब \nझाड़ली।इमहार सूंघली ओमहार कनवखएली  ,कत्तों वकछू नै हाथ \nअयलहही। \n  दोसर तेसर वद न सेहो प्रयास कयल ,मुदा अहू बेर वनरथटक । मोने \nमोन ठेकाने लगली कोनो फोटो जका अिश्य छल । मुदा केकर  ? \n   इमहर दुगा पूजा के लेल कओलेज मे तातील घोवसत कवर देल \nगेल ।घरिाला परसूँ आवब रहल छला।दू तीन वदन मे ओ हुनका \nसंग हुनक डेरा प चवल जयवत ।  \n  गाम स जतरा कवर डेरा  अयली।भोरका िेन छले। चीज िोस्त \nकोनो बेवस नै  ,मात्र दस वदन लेल एक टा अटैची आ एयर बैग काफी \nछले । दुनू भाई गप्प करैत करैत कोनो समान आनय टाबर वदस \nगेला ,भनवसया भानस बनबय मे वलन तखन ओ एक बेर फेर हुलकी \nमारलैन श्री के कोठरी मे। ताख प रखल एक टा मोटका वकताब \nहाथ मे  लेलथी ।सबूत भेट गेलन । चुप चाप सबूत सवहत अपन \nकोठरी मे आपस आबी गेली ।  \n    दस वदनक छुट्टी  ,बड़ विलंब स बीतल । पवत के हुनक \nमुरुझायाल ,मुंह देवख आियट होयहह वक भेल जा रहल अवछ  ? वकछू \nत कहू ,डाक्टर स गप्प करी।मुदा ओ कहैथ परीक्षा के डर गारा \nमोवक रहल अवछ । “छोडु परीक्षा ,तरीक्षा अहा के कोण नोकरी \nकरबा के अवछ ” ।पवत के अवह गप्प प ओ सहवम क बजैथ “ \nअतेक मेहनत अकारज भ जायत ,मात्र दू मास आर छैक बस ”। \n   छठी के परना के उपरांत  ,निंबर के कानी मोलायम मोलायम   विदेह सदे ह:३ १|| 27 \nसान रौद मे कओलेज खुजल त  ,चारहू वदस वकशोर  ,युिा वकल्लोल \nप्रस्फुवटत होय लगलै।लाल वपयर,पवरिान ,कंिा प झुलैत पसट  ,पैर मे \nऊंचका एड़ी के सैंडील ,सखी सहेली वठवठया वठवठया क अपन वहय \nके उल्लास प्रकट कवर रहल छल।छात्र सभक संग वशवक्षका सब \nसेहो जेना प्रसन्नताक महाकाव्य बांवच रहल होयथू । एना बुझी पड़ेक \nजेना िसंत आवब क ओवह ठाम रवम रहल छल  । \n   मुदा सुहावसनी के आंवखक नीचा क कवर कारी गोला वकछूआओर \nकहबा लेल व्यग्र छल । ओ गुमसुम  ,मुरुझैल सन काकरो बड़ \nउविग्नता स प्रतीक्षा कवर रहल छली। सखी सब वठठौली करेहह। \n“जीजाजी मोंन  पड़ी रहल छथीन ,तै हमार सखी अटेक उदास  ,आ ‘के \nपवतया लय जायत रे मोरे वप्रयतम पास ” ।वकओ कहे  ‘कोन काज \nछल पढ़े के  ,हम रवहतौं त वकन्नों नवह अवबतौं  ,वप्रयतम के छोवड़क,पढ़ाई \nजाए चूल्ही मे ”। सुहावसनी के वकछू नै सुनाई पड़ल ,व्याकुल वहरणी \nसन ओ ओवहना इमहर उमहर तकैत रहली ।  \nओवह वदन ओ लाल नूआ लाल आंगी  ,लाल चूड़ी  ,आ लाल सैंडील \nपवहरने छवलह ,। हठात हुनक नजवर लाल  वपयर बेलबौटम िाली कहया \nप वटकल। “पुष्पा” मवस्तष्क मे नाम अनुगुंवजत होमय लगल । \nओकर पछोर िेलथी। तबैत कओलेजक प्रथम घंटी बावज चुकल \nछल ,सब वकयो िड़ फड़ िड़ फड़ करैत अपन अपन कक्षा वदस \nबढ़ै लागल छल ।क्लास मे प्रिेश करय स पवहनवह ओ  पुष्पा के \nपाछा स हाथ वखंचलक “रुक तोरा  स बड़ जरूरी गप्प करबक \nअवछ”। प्रथम िर्टक छात्रा अपना सोझा अंवतम िर्ट के छात्रा के \nदेवख घबड़ा गेल ।   28 || विदेह स द े ह: ३ १ \n   ओ ओकरा खींचने खींचने बाथरूम वदस सुनसान मे ला आयल । \nओकर वलखल वचट्ठी  ,ओकर फोटो देखबैत बाजल “प्रेम करब के बड़ \nसख छलो , पूरा कओलेज के देखवबओ तोहर वकरदानी ”। आ अपन  \nपैरक सैंडील उतावर ओकरा प पेशेिर अपरािी सन टूवट पडले । \nपवहने त पुष्पा सकपका गेल छली  ,मुदा बादमे ओहो सीना तावन अड़ी \nगेली,की करबें। तखनेएक सेंवडल ओकर आंवख प लगले आ ओ \nबफावर कटैत नीचा खवस पदल । “म्या गै म्या ” एक त महा भयौन \nध्िवन स सम्पूणट बाथरूम काँवप गेले । सु हावसनी प जेना अनेकों \nचुड़ैल असिार छल ,ओ नीचा खसल पुष्पा प लात घुस्सा के बरसा \nकरैत,भांवत भांवत के गावर पवढ़ रहल छल । ओकर पीठ प वकओ \nडंडा मरलकै  ‘राक्षसी” ओ मुंह उठौलक बड़का भीड़ संग गीता मैडम \nछवलह । बेसुि पुष्पा के उठा पुठा क बगल के क्लीवनक ल \nगेल ,जतय ओकरा मृत घोसी त करी डेल गेल छल । कनी काल मे \nपुवलस आबी क सुहावसनी के अपन जीप मे बैसा क ल जायत \nरहलै।वकयो अनेरे घंटी टनटना देलके। चारहू कात सोर सराबा  ,हो \nहल्ला होमय लागल छल ।कतेको प्रकारक नारा लगायल जाय \nलागल।आनन फानन मे सूचना बोडट प एक सप्ताह के छुट्टी के \nनोवटस वचपका देल  गेल छल ।  \n   मानो दाय हुनके द्लान प बैसल छवलह ,जखन पुवलसक गाड़ी \nवपवपयाती ,वघवघयावत गदट उड़बैत हुनका दरिज्जा प आयल छल।बरदी \nिारी पुवलस सब के देवखते मातर चारहू वदस जेना घनगर अनहार \nभ गेल छल  ,सबहक   करेज बेतहासा िुकिुकै लागल  ,हे वििाता ,ई \nवकए आयल हमरा दुआरे । जीपक  सोअर सुनी श्री कोठरी सा \nबहरैला । पुवलस के गप्प सुनी ओ तुरत ओकर जीप मे बइसी क \nजायत रहला । ओवह भम्म पडल सन्नाटा के चीरैत इमहर  “दाय गै  विदेह सदे ह:३ १|| 29 \nदाय  आब हम केकरा की मुंह देखेबै गे दाय ’ वघवघयाती ,अस्पस्ट स्िर \nस कलपैत बुलन पीसी  ओवह ठाम बेहोस भ क खवस पड़ल छवलह \n।। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  30 || विदेह स द े ह: ३ १ \nसोर \n सबटा सतरंगी चादवर अपन अतृप्त काया पर  लपेवट ,इंद्रिनुर् बवन \nसम्पूणट आसमान पर  पसवर ज़ेबा के लालसा ओकर मन मे औचक नै \nप्रस्फुवटत भेल रहै ,ई त कतेक बरखक मुईल मीझैल लुत्ती छल हेतै \nजे समय आ अनुकूल िसंती झोंका के कोमल  ,शीतल स्पशट पावब \nदािानल बवन ििवक उ ठल ,नै जंगलक लाज  ,नै काल िा समयक । \nआ एक बेर जे भयौन िाह उठलै , त स्िाभाविक \nछल ,अपना  कात करौट  के सम्पूणट  जीि जहतु संग ,विशाल ,दैत्य सन \nवबकराल गाछ वबरीछ के सेहो भस्मीभूत कवर देलके।ओवह  झरकल \nखड़ पत्बार, कीट फवतंगा  ,पशु पाखी के मध्य कावर स्याह भेल हवरयरीके \nवनहा वर क आंवख स नॉर बहाबय  बाला ,िरती आ आकाश  ,एकदम स्तब्ि \n।अपन हृदय के असीम पीड़ा नेने वकछू पाखी चें चें करैत ,अपन प्राण \nबचाबय लेल   दोसर िन प्रांत मे बौिा ढहना क शरणस्थली के आस \nमे वनरास –वनरास उडी चलल छल । कतेक चेंन स ओ सब अपन \nपुरान बास स्थल मे  ,चहकैत,महकैत,गबैत ,चुगैत वदन कावट रहल \nछल ,मुदा हाय रे दािानल  ,कोन आवग जठरावग्न के टपैत ,मानवसक \nविचार के क्षत विक्षत करैत ,लक्षमनरेखा नांघय लेल बाध्य कवर \nदेल ,जे अकस्मात ओकर सबहक खोंता उजवड़ गेलय ,ओकर सबहक \nओ डावर अनकर भ चुकल छल ।  \nस्याह रावत मे वखड़की स हेरैत आकास संग , स्िावत के मोन विचारक \nबाि बोन मे बुलैत बुलैत घृणा आ आत्मग्लावन स भवर ओकरा भाि \nविह्वल कवर देलके, रवह रवह क कुहेस फूटे ,संसार त्यागक विचार मों \nके आंदोवलत करय लागै। कोन मुंह ल क   केकरा लग जेते  ,सम्पूणट \nमुख मण्डल त  खापवड़क पेंदी बवन  गेल आब  ,केहन पवरहासक दृवि \nस छलनी छलनी करय लेल,िाणी स फुइसक सहानुभूवत स , आत्महत्या  विदेह सदे ह:३ १|| 31 \nिवर करबाक लेल प्रेवरत करबा लेल   बेकल समाज ओकर प्रतीक्षा \nमे बाहवर ठाढ़ छैक   ।ओछोन प राखल मोबाइल फेर बफावर \nतोड़य लागले मुदा ओ  ओवहना पथरावल सन ठाढ़। कनी कालक \nबाद  फोन उठा कॉल बौक्स प नजवर फेरलक उन्नीस टा वमस \nकॉल ,कतेक अपन लोक सब ।सुतल हाथ के कहुना घींच घांवच \nक टेबुल लैंप जरा क पैथोलॉजी के मोटका पोथी खोललक  ,कावल्ह \nपरीक्षा छै,पेपर के नाम स वदमाग जखन वकछू रक्त संचार भेलै त \nओत्तय वकछू दोसरे प्रकारक खलबल्ली होमय लगले।फेल करबाक \nहदस सेहो   हृदय मे   पइसय लागल छल ,ओवह टौपर विद्या थी \nके ,जे फराके वडप्रेशनक विर्य बवनतेक।   \nकालेज स आवबते अपन फ्लैट क सोझा वसडही प बैसल बड़ी \nमाँ ,वजनक मंथरािादी दृविकोण स के नवहं आहत भेल छल  ,आ हुनक \nपूत  वरंकू के देवख ओकर   हाथ पएर सुन्न आ होश हिास गुम होमय \nलागले,  ‘ हे दैि ई  दोसरपूतना के  वकएक पठौलहू हम र बद्ध करबाक लेल \nकतेक हमर पाप अवछ ओवह जनमक ”।  मन मौन क्रंदन कयने \nछल,मुदा गरा लवगक   बुवझ पडले कतेक बरख स ग्रीष्मक प्रचंड रौद \nमे भटवक रहल छल , आय जेना औचक वहमालय स्ियम लग आवब \nक अपन स्नेह पाश स वतरवपत करी देल।  \nअपन जहम स्थान स अतेक दूर अवह  नगर  मे वियापुत्ता सब के पढ़बे \nलेल ओ सब पवहनवह मकान वकन नेने छलथी  ,स्िाती के पपा त \nहुनके देखसी केलहही , मुदा वनष्ठुर वििाता के कलम स ओ दुनु भाई \nबवहनी क भाग्य मे ग्रहण लावग गेले  ,तखन मम्मी ,  आ पप्पा के \nअरजल, लक्ष्मी ,जीिन के गाड़ी अवह महानगर मे सेहो वनिोक घींचैत \nरहल छल । स्कूल पा स कवर उच्च वशक्षा लेल दुनु इंजीवनयवरंग आ  32 || विदेह स द े ह: ३ १ \nमेडीकल कालेज मे दावखला ल चुकल छल । वकहस्यात इहों एक \nगोट कारण बवन गेल होय  , अवह बंिन स नीवफवकर भेला के ।  \nघोर असगरुिा आ नैराश्य पूणट जीिन स त्राण पाबय लेल ईएह दुनु \nहुनका कम्प्युटर आ इहटरनेट के दुवनया स पवरचय पाती करौलक त \nओसब स्िप्नों मे अवह महाविनाश क गप्प नहीं सोचल ।मुदा जीिनक \nसातो रंग जखन   मवस्तष्क क दरिाजा खोवल क बहरे लागले  ,तखन \nजुग जुग के दग्ि वहय प पािसक मिुर मिुर बुन काया के जुड्बेत \nसूखैल जवड़ मे खावद पावन देनाय सुरू केलकै त ठूंठ सेहो अपन \nरंग देखबे लेल माथ उठौ ने हेतै । डावरक पोर पोर मे नांवह नांवह \nटा आंवख लागले आ देवखते देवखते लौजा लौजा पात स भरल \nझमट्गर गाछ फेर स बनबा मे कवनओ वबलंब नवहं भेल ।   ओवह \nहवरयायल ठूंठ प हेजक हेज पखेरूगन वकल्लोल करबा लेल उताहुल \nभ गेल । आ ओकर खोहवड़ मे इच्छािारी नाग के बास हेबा मे सेहो \nमे कवनओ विलंब नवहं भेल   छल। समाहय लोक बुवझ नवहं पाओल की \nप्रचंड रौदी मे  ई असमाहय हवरयरी आब विर्ाक्त भ चुकल छैक। िा \nई गाछ आब देबे भरोसे जीवित रहे त रहै ,पवरजनक आंवख मे त \nभुतहा बवनए गेल छल । पवहनुका वचड़े चुनमुन के सेहो पयािनक \nअवह खेल स ममांतक कि भेल रहै  ,सुखैले छल मुदा डावर प ओकर \nअपन खोंता त छल , जतय रावत वदन  ,मौसमक मावर स बचबा लेल \nतीनों अपन अपन पांवख पसावर क लोल मे लोल ि दाना चुगे \nछल ,ची चपड़ करैत छल , अपन अपन पांवख के बलगर बनेब् \nक वनत वदन सपना देखैत छल ।  \nकखनों कखनों पैघ लोक क वजद सेहो  विया पुता  के कोमल  पवरिेश \nके,ओकर दुवनया के  , मवटयामेट कवरक रावख दैत छैक । आ ओहो \nएहेन िीभत्स  ,जे जहम जहमांतर िवर प्रेतक परछाही बनल   ओकर  विदेह सदे ह:३ १|| 33 \nपछौड़ िेने रवह जाए छै।  \nजखन ओ िृक्ष भुतहा कहाबय लेल बाध्य भ गेल त ओकर फड़ आ \nफूल के   तुलसी आ बेलपत्र जका त नवहं पूजल जेतै ।  \nअत्यंत उचगर स्थान प  ,वनिोक भ ,  साँय  साँय, उदण्ड बहैत \nबसात ;एहेन  मे त  विशाल झमटगर गाछ सेहो क्षण मात्र मे  भूवमशाई \nभ जाय छैक ,ओसब त मात्र नाहही टा के एक गोट कोमल तरुिर \n।  तहन सब विचार मुंह भरे खसय लागल छल। दूर दूर िवर \nवबयाबान,  चारहु  कात घनघोर वतवमर  ,कोनो बाट कत्तहु नवह सुझै। \nचलबा के त छलैहे। वजंदगी त आगा बढ़ब के नाम छै ।  \nछुच्छ बासन मे  सेहो  हिा भरल रहे छैक  , कत्तों कोनो िस्तु के प्रकृवत \nखाली नवह रहय दईत छैक । तखन विचार शूहय मवस्तष्क कतेक \nवदन वनवष्क्रय सुतल रवहतैक । बड़ी मम्मी कवहया िवर   अपन घर \nवगरहस्थी तवज ओकरा ओगरने पड़ल रवहतवथ।  स्िावत के माथ प \nओकर जीिनक बोझ रावख ,ताला कुंजी सुनझा क  ,बोल भरोस \nदइत ,फेर फेर आबए के गप्प करैत अपन घर जाय लागली त ओकरा \nबुझा गेल रहे जे एके सहवर मे रवहओ क आब हुनक बाट अवह घर \nस बड़ दूर चवल गेल छल।   बाहर हुक्का लोली खेलाईत समय वखड़की \nदरिज्जा स ओवह घर मे हुलकी मा रैत रहले  , मुदा भीतर प्रिेश \nकरबाक साहस नवह केलकै । कावल्हके स्िावत आय एकदम बदवल \nक पकठोस भ चुकल छल ।कखनों  बाढ़ेन हाथ मे ,त कखनों चकला \nबेलना ,आब ओकरा घरक़ सबटा काज करनाय कवनओ नवह अखरे \n। ई एकांत ओकरा लेल परम आिश्यक बवन गेल छल ।व्यथट मे \nकोनो काजिाली आवब क ओकरा और वफवरशन करे से एखन ओ \nकदावप नवह चाहैत छल ।   34 || विदेह स द े ह: ३ १ \nलोकल भेला के कारणे हॉस्टल लेल अपलाई नवह कैने छल \nपवहने   ,मुदा आब  ,बीच सेशन मे त कोनो सिाल ए नवह छल \nभेटयके  ,तखन अवगला बवरस क बाट जोहू   । \nउमहर हवरयावल गाछ सेहो अपन पुरान मोह नवह छोवड़ पावब रहल \nछल ,ओकर बाजब सुनब  ,हसब  ,पढब ,वलखब ओकरा असंख्य आंवख \nस सम्पूणट स्पशट करबा लेल बेकल भ बेर बेर फोन करे त स्िावत \nके मनक संताप आओर बवढ जाय । घृणा स ओकर माथ पैन \nवबजली के पंखा सन घुमय लगे । सम्पूणट आकास  ,िरती ,पाताल \nक ,असहज दारुणसोर ओकर मवस्तष्क के िारीदार आरी स \nवचरय लागल छल ।छाती पी टेत , विलाप करैत, बतावह समुद्री िारा \nसब  आब एके स्िर स वचकरय लागल  , एतेक तीिर स्िर  'ईयह छै \nओ' \"ईएह छै ओ   जेकर  ,,\" चारहु वदस स ओकरा प उठल \nआंगुर' ,ओह  ,कोन पताल मे नुकाय  ,कोनअवग्न मे भस्म भ \nजाए ,वकछू फ़ुरै नै छल तखन अपन आंवख  संगे दुनु कान सेहो घबड़ा क \nबन्न करी नेने छल ।     \nदू तीन   सप्ताह  स  स्िावत चकोर   वदस नजवरओ उठा क   नवह देख \nसकल छल। अपने मे   गुमसुम ,आंवख क सोझा कारी  ,जेना \nकजरौटा   के सब टा काजर वनकावल  क वकओ ओकर सुंदर आंवख के \nनीचा मवल देने होय । एक दु बेर ओ   ओकरा सोझा ठाढ़ होबाक \nप्रयास कयबो कैल  ,मुदा अपने मे  ओझराएल स्िावत मेला मे हेड़ाएल \nनेना सन डराएल डराएल   इमहार उमहर  तकेत चुप चाप चलल \nजाइत  रहल छल । चकोर की सोचते  ,इहों संताप रवह रवह क ओकर \nमानवसक अिस्था के आओर व्यग्र कवर दैक। कावल्ह िवर जे ओकर \nव्याख्यान  सुवन आंवखक पपनी झपकेनाय वबसरी जायत छल ,जे महान \nप्रचेता ,ऋवर् ,मुवन के वखसा सुवन ,अपन महती िरोहवर के कथा  विदेह सदे ह:३ १|| 35 \nसुवन ,वमवथला दशटन लेल उताहुल भ गेल छल  ,आय ओकरा कोना \nकहते जे  ,वमवथला के ितटमान   मे  सेहो आब माहुर घोरा गेल अवछ ।  \nरावत रावत भर गेरुआ के अपन करेज स सटौने ,पलंग प पेटकुवनया \nदेने ,टुकुर टुकुर तकेत ओकर दृवि सोझा पड़ ल टेबुलक पाया स \nबहरा क कतेक कतेक जुगक पार स बौिा ढहनाक आपस आबय \nत लगे  ,दरिाजा के कुंडी वकओ खटखटा रहल अवछ  ,वकंसयात ओ \nआपस आवब गेल होयथ ,मुदा ओ त वनष्ठुर हिा वनकलै छल  ,जखनओ \nिडफड़ा क उठे  ,खुजल केिाड़ स दूर दूर िवर सड़क्क वनयोन लाइट \nमे वकओ कत्तों नै देखाय पडै। कखनों  वखड़की के परदा वहलै , मुदा \nओ कत्त झांवक रहल छली ,। आंवख बहे  “गै सुगनी हमर कत्थी लेल \nकनै छै ’ ओकर माथ  प हाथ रावख   बाजल ओ स्िर त िक्ता समेत \nआब वबला गेल ।  “पापा यौ पापा  ,एहेन पहाड़ वकए भ गेले हमर \nसबहक जीिन यओ पापा ,वििाता वकएक हमरे सब स बाम भ \nगेलखींन’। जखन ओकर कोढ़  फटे त जेना लगे कत्तों कोनो पहाड़ \nप बादल फाटल होय । सोफा प बई सल मुसकैत पापा \nअपन  सुगिा ,सुगनी के करेज स सटौने ओकरा दुवनया के सबस \nशवक्तशाली लोक  बनबए के सपना देखेत  ,देखेत स्ियम स्िप्न भ \nगेला ,तखन माँ के आचवर ,छतरी बनी दुनु के माथ झपने रहे  ,आब ओ \nआचवर सेहो    पवछमक बड़का आंिवड़  मे उविया गेलै। आब  ,, ।वदमाग \nमे उिम मचबईत   अवह भयानक  सोर केबलजोरी शांत करैत \nसोचल , शवक्तशाली त बनैए पड़तेआब   ,पापा कहैथ \nछलवखन,कमजोर गाछ  के सब मोचावड़ क रावख दैत छै  ,बलगर तर \nछाहवर  लैल ,अप्पन त अप्पन  , दूर दूर स अंवचहहार   सेहो  हेंज क \nहेंज  आबै छै आ ओ गाछ सहर्ट ओकरा स्िीकार  सेहो   करैत छै ”।  36 || विदेह स द े ह: ३ १ \nएतेक वदन के बाद स्िावत के अपन स्िाभाविक गवत स  ,अपना वदस \nआबैत देवख चकोर जतय  छल ओवह ठाम अजंता के मुरुत जका ठाढ़ \nभ गेल ।स्िावत ओकर हाथ घीचने केंटीन वदस बवढ चुकल छल । \nआय ओकर मुख मण्डल प उदासी के कवनओ कोनो चेंह नवह \nछले,।  क्लास ,वडसेक्सन ,सेवमनार प्रोफेसर सब प ओवहना यथाित हाथ \nवहला वहला क गप्प करैत काफी वपबेत , सेंडविच खाइत,बाजैत रहल \nछल  । \nबेसी सवन रईब क  घरक़ भोजन करबा लेल चकोर के वजद करी क \nस्िावत अपन घर आने छल  ,। इमहर चावर  पाँच मास भ गेलै त \nचकोर स्ियम अपन मुंह खोलइत बा जल छल  “आब अहा घरक़ खेनाय \nलेल नवह बजबे छी ,आंटी मना करैत छथी की ’। “आंटी ’ ,कनी काल \nलेल ओकर आंवख मे फेर स वबरो उठबा के कोवसस  कयने छल  ,मुदा \nबलगर बनिा के विचार ओकर ठोर प चौकीदार जका ठाढ़ भ गेलै \nमन मे उठले  “फेस द वफअर  ,वफअर विल वडसेवपयर ’ ।माथ झुलबैत \nकहलक  , “माँ त  आब  चवल गेलखीं ’। “कत्त ,गाम ,कवहया औवत ’।ओ \nकनी अिाक सन भेल ।     “ नै नै  ,आस्िेवलया , ओ आब दोसर वििाह \nकरी लेलखींन ”। ई  एतेक पैघ  आ ममांतक कि क गप्प ओ  एना \nबावज देलके जेना  ओ ककरो आन स संबवहित होय ।  चकोर के माथ \nनवह जावन की सोवच क   झुवक गेल छले ,स्िावत ओकर मुह प खसल \nकेस के  अपन आंगुर स सइतेत ओकर हाथ मे हाथ िेने केंटीन स \nवनकवस क बाहर लौन मे आयल   आ बेवफवकर  ,वबन हारल वखलाड़ी \nजका जेकर की खेल खराप  मौसमक कारणे अस्थवगत भ गेल होय  ,जय \nपराजय स मुक्त दुनू  मेक्डौनाल्ड मे खाय लेल सीपी चवल गेल छल \n। \n  विदेह सदे ह:३ १|| 37 \n लघुकथा- कोन डावर पर केक र खोता \n  \n“यै बवहन  ,कनी थवम जौथ  ,वतलकौड क तरुिा तैर रहल वछएहह ,तखन \nखइहवथ ’। बवहन ओसारा प राखल पीढ़ी प बईस गेल छवलह ,सोझा \nपरसल थारी राखल छल , वदनक एगारह बावज रहल छल ,कदंबक गाछ \nके ऊपर स   सुरूज़ महाराज दुवनया भवरक गाम घरक वहसाब वकताब \nलेबा लेल मुस्तैद भेल अपन ताप स च हु वदस के खड़ पात िवर \nझरका रहल छलवथ।   ,आय बटेदार सब स खेत पथारक हाब डीब \nलईत लईत बड़ बेर भ चुकल छल  ,क्षुिा तीिर भ गेल \nछलेंह,बजली “आब रहय वदऔ एखन  ,रावत क बना लेब  ,एखन अहू \nआवब जाऊ खेबा लेल  ,अहू के भूख लागल हैत ’। मुदा ताबेत त \nपवहनवह स   ििकल चूल्ही प चढ़ल लोवहया मे कडूक तेल   पड्पड़ाय \nलगलै त केराि क घावठ मे पात लटपटा क   हब्बर हब्बर लोवहया मे \nखसा चुकल छवलह।  \nहुनक ई तत्परता आ अनुराग देवख क  ,ओ कनी काल लेल हाथ बावर \nनेने रहवथ । कनी विलंब स दुनू गोटे सोझा सोझी बइस क  मौन \nभ अपन भोजन ग्रहण करय लागल छवलह ।  \n     नबका वड़जेंन के  लोहा लक्कड़ सी मेट स   बनल घर जे \nसावबकक खवरहान मे बनल छल ,ओ त बवहनक छलेंह ,कवनया के बख़रा \nमे त पुरना खपड़ैल  घड़ाडी, मुदा आब कोन ,दुहु घर त अपने सन   । \nओत्ते टा चास बास मुदा रहनीहवर  ,जेना बडका  पोखवर मे दु टा पोठी \nमाछ । अन्न पावन कोठी ,तोठी मे रखनाय,उसीवनया कुवटया आब पू रने \nआँगन मे होय  :एक्का दुग्गी जे सर कुटुम आबेन त हुनक रहब के \nबेबस्था नबका घर मे होय । ओहुना मन बहटारय लेल ओ दुनु  38 || विदेह स द े ह: ३ १ \nकखनों अवह घर त कखनों ओई घर मे वदन ि रावत कावट लईथ \n। ओना त चोर चहारक हदस लोकके पवहनहु पईसल रहे  ,मुदा आब \nकत्तेकों घर वजनक मुवखया  बा कुलदीपक परदे स कमाई करय गेल \nछलेथ,ओत त वबसेख रुपे रवतजगा भ जाय ।   आ वहनको दुनु के \nपरान सवदखन वसथुिा मे बन्न तड़पइत रहेंह । कहबों करवथ  ‘िन \nसंपवत्त लुटबा के डर नवहं , सुने वछये जे मौगी सब के हाथ पएर \nकावट क  ,की बुढ़  ,की बच्चा ,सबहक इज्जतों सेहो लुईट लईतछैक ’। \nआ अवह डरे टोलक नब तुवरया विया पुत्ता सब के   बाड़ी मे फड़ल \nलताम ,नेबों ,त कखनों केरा , आम ,कटहर  ,लीची , \nबावट क मोने मों न अपन फौज तैयार केने रहैथ जे बेर कुबेर गद्दह \nकेला प आन वकयो आबै िा नवहं आबे अवह मे स वकछू नै वकछू त \nअबस्से आयत । आ ओ सब कहबों करेन  ‘एक बेर हाक देबै त  केहनों \nनींद मे रहबे  ,दौगल चवल आयब ‘। \n    ओ दुनु घरक बीचोबीच   कवन पछिाड़ी वदस घसवकक  तेसर घर \nसेहो   टुकुर टुकुर  ,माय टुग्गर सन ताकैत  ठाढ़ छल ,मुदा  तैयों ईर स \nभरल ओ घर वहनका सब के स्िीकार नवहं केल्केहह   ताही लेल \nउमहरक रस्ता टाट फट्टा लगा क  बड़ पवहनवह बन्न करी  देल गेल छल \n। ओहो घर अवह  दुनु घर प ’ अपन िक्र दृवि रखने छल फराके स \n। \n      जेठ बैसाख क   उवसनवत गरमी  , कतबों पंखा  ,कूलर लागल \nरहै ,मोटका मोटका पदा वखड़की प रहै  ,मुदा नबका घर त राकसक \nमुंह बवन आवग उगलै  , ईट के भट्ठी बनल । तखन कवनया के मावटक \nओसारा बाला दवच्छनबवरया घर  ,आहा हा  ,एकदम शीतल  ,जेना \nस्िगट , बाड़ी झाड़ी स सीहकेत बसात । त बेसी काल गरमी मे बवहन  विदेह सदे ह:३ १|| 39 \nओवह ओसारा िाला घर मे  नीचा  वबछाओल पवटया प  ,भात तीमन जे \nबना बवथ कवनया प्रेम स  ,खा क  , ओंघडायल रहैत छली । पहाड़ \nसन वदन काटय लेल लच्छा के लच्छा ओझराल गप्प के पेटार \nखोलल जाय । आ पुर खा ,सर् कुटुम  ,बाि बोन  ,अड़ोसीया  पड़ोवसया \nकेकर कहाँ  ,सबहक कमट कुकमटक  कतेको बेर  पुनमूटल्यांकन केल जाए \n। अवह एवतहावसक गप्प  गोिी  मे,दुपहवरया मे बेसी   काल टोलक \nस्त्रीगन सेहो सब जुटवथ ,आ गामक ज्ञात इवतहास के रूपक आ \nक्षेपक सवहत  ओवह  महान घड़ारीके  सौजहय स  निीन दृवि स \nजनैथ। “भूवपंदर कका के पेलिार त वबलाइए गेलै नै । देवखयौ  ,केहेन \nउजाड़ लागै छेंह हुनकर डीह । पवहने जखन हम दुरागमन कवर \nआयल रवहए ,काकी के भागक चचट घरे घर  ,सात टा पूत  ,दु टा  छोटका \nभवरसक कुमार छलेंह ,भवर घर पोता पोती  ,काकीए के हुकुमवत चलय \nछल घर मे । कवनया  देखय त तीन चावरबेर आबैथ , “कनी टा मुंह \nहमहु देखबै ’ तीन बरखक पोथी के वजद  ,आ म्या कोहबर मे आवब क \nहमर घोघ उघावर क देखा दईथ। चुहचुही स भरल  ,बड़का नाम गाम \nबाला कुटुम सब के आिाजाही  ,,देवखते देवखते आब केहेन उजाड़ भ \nगेलै । बदवल त  सौसे गामे गेलै  ,भइयारी मे बाट बख़रा होइत \nगेलै ,वकओ बाड़ी त ,वकयो ,गोहाली  ,त वकयो खवरहान मे चास बास \nबना लेलके  ,मुदा हुनक पेलबार त उपवटए गेलै जेना एतय स ”। “से \nकी कहै छवथहह ,महाबा के डीह देखथुन  ,बड़का बड़का पाग बाला \nबेटा सब  ,ओहेन सुंदर घड़ारी तोवड़ क नबका वड़जेंन के घर त बनबा \nलेलवथ , केहेन इल्टल वबल्ट ल सन लगे छैक आब ,वकयो इमहर स \nवखड़की  नोचलकेहह,वकओ उमहर स दरिज्जा,बाड़ी के चहरदेिारी ढावह \nपजेबा पयटंत सब उवघ  ‘ ल गेलय। लोक के लोक कहे  छै जे वबन पूत \nके डीह वबलवट जाए छै  ,हुनक त पूत रवहते उजाड़ भ गेलन। खेत  40 || विदेह स द े ह: ३ १ \nपथार त अपन अपन बेवच लेलवथ  ,मुदा सवझया के मकान  , ओवहना \nसंझा बाती िवर  लेल मुंह तकेत  ,नॉर बहबेत  ,के ताकय एलै घुईरक दसो \nबरख स ’। ओत्ते टा  के दुपहवरया  ,बुढ़ पुरान , की जुिानों सब पुरखा के \nगप्प ,दुरखा के गप्प  ,संपवत्त बटबारा के गप्प  ,बुढ़  नब के रास लीला   के \nगप्प ,ढेर रास गप्प क वसडही प चढ़ैत उतरेत वदिस कावट रहल \nछली। ओना  आब ओहु ठाम टीिी आवब गेल छले ,मुदा बेसी काल \nवबजली कटले रहैक ,आ रहबों करे तईओ एहेन गोष्ठी के आनंद बुढ़ \nपुरान  के लेल भगिती के बरदाने बुझु । पुरान वदन के पागुर करैत \nहुनका सब के आंवख मे दोसरे चमक उवठ जाए । जोजो बाबू के \nवखस्सा प कवनया  त हसेत हसेत बेहाल  ‘कोना हुन का लोक सब \nबकलेल कहेंह   ओ बताह नै घताह छलेथ ,आबैथ अपन भाऊज स भेंट \nकरय आ भवर टोल मे आंगने आँगन घुवस क जनी जावत स ठठा \nकरैथ,वकओ कहेंह  ,कनी एक टा गीत सुनाऊ  ,आ ओ ओवह ठाम िुस्स \nस बेवस जायथ ,घेंट वहला वहला क  ,आंगुर नचा नचा क \nनचारी,कजरी ,त झुम्मरी गीत सुरू कवर देथ। सु न्नरों केहेन,पाँच हाथ \nके िूिा,दप दप गोर  ,भाल प लाल वसंदूरक ठोप ’। \n  कालक प्रिाह के ग्रास बनल कतबों लोक गाम स उपवट क सहर \nवदस भागौ ,गाम मे त लोकबेद रहबे करते न । आब कीछु  सहवर \nक  भीड़ भाड़ स  ,समस्या स  ,बेरोजगारी स  , गराकाट कंपीटीशन \nस , मशीनी वजनगी स उवब क गाम से हो आवब रहल छवथ । \nवििाहदान ,मुड़न उपनेंन  ,एकादशी के जग  ,पूजा हिन  ,सब वकछ त \nयथाित चलेत आवब रहल छल ,नब लोक उत्साह स जीब रहल \nछल ,पुरना लोक सब हाफ़ैत ,खीझैत,भोथरायल , भवसयायाल \nबुवद्ध ,कमजोर ,झलफल,झलफल दृवि स देवख रहल छल  ,नब जुग \nके ,आ अपन मनोव्यथा के , कुंठा के  ,अचटी  ,कुचटी बावज क वनकावल  विदेह सदे ह:३ १|| 41 \nलेत छल । कोनो एक वखस्सा प हुनका सब के हजार वखस्सा \nमोंन  पड़े । आ पचासों बरख पवहलुका   बटखरा स   आजुकसमाज \nके तराजू प तौलेत ,केहन छुच्छ , केहन हीन ,कतेक गवहटत लगेंह  ,से \nहुनके सबहक आत्मा जनेक ।  ‘देवखयो वबरेन के बेटी के  ,चतुरथी स \nपवहनवह बर सं ग  ,  पदुिा के वरकसा प वसनेमा देखय मिबन्नी जा \nरहल छल ,त बापे बजलवखन  “वरकसा स जेमए त वफल्म छूवट \nजेतो ,चल, हम अपन मोटरसायवकल स छोवड़ दैत वछओ ,हमरो कोटट \nज़ेबा के अवछए ’। आ बावज क   भवर पोख हसली मनोजक माय ।  “ये \nबवहन ई कोन अजगुत गप्प कहलवखन  , देखलवखहह नै चुनुलाल  के \nबेटी के  ,बापक वििाह कराओल बर के छोवड़ क  अपन मन \nमावफक मनसा स दोसर वििाह कवर लेलकै  ,म्या ओकर सेहो आब \nसीना चाकर कवर क बजेत छै  “ह त कोन जुलुम \nकेलकै ,वपयक्कड़  छले, ओि बाि कवर क मारे छले  ,त ककरो दरेग ने \nउठले हमर बेटी लेल आ ओ जौ ओकरा स वपंड छोड़ा क पडायल \nत ,लोक् क करेज मे  वकएक िाह उठैत छैक ’ । आब कहथुन ’। \n  कवनया के पुबवरया ओसारा वदस स आम रास्ता छल ,त ओ सब \nओवह ओसारा प नवहं बैस क ओवह स सटल कोठरी मे बैसारी \nकरेत छली। कोठरी मे  दू टा  वखड़की ,एकटा  पूब वदस  ,एक टा  दवछन \nवदस । दुनु प आिा आिा   पतरकी ,छाप बालानूआ के   परदा \nलागल,ओकरो मोवड़ क वकम्हरों घुस्का दइथ ,तखन ओवह बाट स जाए \nबला लोक सब प नजवर सेहो रखवथ ,ई मनसा कोन गामक छै  ,वकनको \nकुटुम त नवहं छैन ,आ जौ कोनो टोलक एहेन लोग   नजवर पवड़ \nजावथवजनका स आना माना रहेंह   ,त हुनक जतरा भंगटाबे \nलेल   कागद ,िा आचवरक खूंट के बाती सन बावट क  ,नाक मे घु सा \nक जबरदस्ती  छीकल जाए  ,कत्तेक बेर त अवह अपसकुन स लोक  42 || विदेह स द े ह: ३ १ \nसब आपस घुईर जायथ ,। आ अवह स स्त्ररीगन सब के बड़ प्रसन्नता \nहोय । हुनक सबहक वनक जका मोन बहवट जाए ।  \n      भोरुका तारा के देवख क दुनू गोटे उवठ जायथ अपनअपन ओछोन \nप स  ,नहा िो क  ,भगिती नीप क  ,पूजा पाठ के काज स जा बेत \nवनिृत होवथ ,ताबेत सुरुज् क चक्का एक बीत ऊपर वक्षवतज मे \nटंगा    सब  ठाम हुलकी मारेत रहेत छल । नबका घरक उपरका \nमंवजल के ग्रील मे बैवस दुनु गोटे  स्टील के वगलास मे चाह पीबैत \nकाल टोल भवर के अिलोकन करैत छली। बवहन त अपन ऊमीर \nके बड़का वहस्सा सहरे मे काटने छवलह ,आब न ग्राम िावसनी \nभेवलह,मुदा आदवत सब वदन स  काक बजबा स पवहनवह उठबा के रही \nगेल छल। तवहया त आि वछि पूजा कवर क वघया पूता लेल \nजलखई ,पनवपयाइ बनाब मे जुवट जायथ ,ओसब खा पीबी क स्कूल \nजाय त कवनकाल मे घरबला के ऑवफस ज़ेबा के समय भ जाए  ,हुनका \nगेला के बाद घरक झाड़ू पोछा ,बाल्टी  भवर कपड़ा िोबैत नीत वदन \nबारह एक बावज जाय । कवहओ ओ एक टा नौकर िा काजबाली \nनहीं रखली  ,देहो भगिती के कीरपा स तंदुरुस्त छल ,आ हाथो के \nबड़ सक्कत,जखन दू पाय ककरो दैतवथन नवहं  ,तखन वकयो हुनका \nओत अपन मुंह बांवह क त नवहं काज कवरतेंह। मुदा िएह बवहन \nजखन सासु के सोझा गा म आबैथ त अपन पुबवरया घरक पलंग प \nवचत्त पडल रहेत छली  ,काजबाली सब काम करबै करैक ,हुनका  जाँतय \nवपचय लेल एक नौड़ी फराक स राखल जाय  ,जे हुनका नहाबए \nसोनाबय, नुआ फट्टा सेहो िोबय।  \nसहर ज़ेबा काल कनी कि त मोंन मे अिस्से होएन  ,मुदा ओवह \nसहरक नाम प त ई राजसी ठाठभेटल   छल ,ई सोवच अपन वदयावदनी \nसब प उपेक्षा के दृवि फेरैत तांगा प बेसी क गाड़ी पकड़बा के  विदेह सदे ह:३ १|| 43 \nलेल मिबन्नी जाय छवलह ।  \n         कावतकी  पूवणटमा के   वदन दोसर गाम के देिी मंवदर प भागित \nकथा के भव्य आयोजन छल।जगननाथजी स वििान   पंवडत सब \nआयल छलेथ , कतेक वदन पवहनवह स प्रचार भ रहल   छल, लोक के \nउत्सुकता वहय मे वहलकोर मारय  लागले  । कवहया स वनयारवत \nवनयारवत गामक ढेर रास स्त्रीगण ,पुरुखक संग ओहो दुनु वरकसा प \nबैवस क   नहा सुना क भोरे भोर विदा भेल रहवथ ।  \n   संजोग देवखयो जे   ओ सब उमहर गेलवथ ,आ इमहर बवहनक कुटुम \nआवब गेलवखन , दुनु घरक कुंडी मे लटकल  ताला देवख क  तेसर घरक \nदुरखा लग ठाढ़ कुटुम के हुलवस क सुआगत करबा लेल ओ   दरबज्जा \nस्ितह खुवज गेल रहे । भोजन भात कवर क पाहून कनी काल \nविश्राम करय लगला त हुनक स्त्री घरक और भीतर पइस  तेसरा \nघर स अनुराग बढ़बय  लेलअकुलाय लगली । भाई \nभौज छलखींन ,इमहरे समवियौन मे आयल  छलाह  ,त बवहनो मोंन पड़ी \nगेल छलेनह । मुदा भौज के त नीक मौका हाथ लगले ,ननवद के \nअतीतक उद्यान मे भ्रमण करबके । हुनको ओ कवहओ कवनओ मोजर \nनै देने छलवखन  ,ततेक गुमान छलेंह। आ तेसरो घर के आय अपन \nपीर  उवगलबा के परसर भेटले ।  \n  आ वखस्सा के दोसवर छोर कुम्हारक चाक प गढ़ेबा लेल उ हमत्त \nभ  फर फर क बहरायत गेल ।  \n     तीनो फरीक मे  ,बाँट बख़रा त कवहया कत्त नै भ चुकल छल ,कहे \nलेल त आब दुइए फवरक बचला   बड़का आ छोटका ,मुदा तेसर संसार \nस प्रस्थान करबा स पूिट   अपन स्त्री संग एक टा  कंवटरबी सेहो   छोवड़ \nगेल छलवथ। ओवह गुडकुवनया दईत विया के कपार देवख वप त्ती  44 || विदेह स द े ह: ३ १ \nअपना ओत्त ल गेलवथ , अपन बेटी त नवहं देलथी भगिती ,एकरे पालब \nपोसब, पढायब वलखायब , कहयादान करब  ,आब माय के कत्तबों मोंन \nछटपटेलवहह ,सौस सेहो खुट्टा जका ठाढ़ भ गेलवथ  ‘ओ आहाँ के बेटी \nके  इंद्रासनक परी बनबय चाहेतछथी ,आ आहाँ छुच्छ के विलाप कय \nरहल छी ”। तखन सबहक वब चारे माय िी दुनू सहर चवल गेल \nछवलह।बरस वदन प माय त आवब गेली  ,वखस्सा के पेटार नेने मुदा \nबेटी के त स्कूल मे नाम वलखा देल गेल रहे ।  \n     माय के मोंन जखन   बड़ छटपटाय  ,त पोस्ट ऑवफस स पोस्टकाडट \nमंगबा क जोड़ी जावड़ क वलखनाय सुरू करैथ त कनैत कनैत \nकतेक पहर बीत जाय ।  अबल दुबल प वसथुया चोख  ,त मोवसबत \nके मारल के  ,अपन रक्षा करय लेल बेवस काल वजह्वा प दुिासा के \nबास ,कराबइए पडेत   छल । ढोवढ़या साप के रूप सेहो अख़्वतयार \nकरय लेल लोकिेद बाध्य कवर दैक।   पान सन जीबन पहाड़ सन \nवदन काटे लेल गाम घर मे लोक बेद के अकाल नै रहैत \nछैक।पवहनुका जुग मे त गप्प सप्प संग भांवत भांवत के काज िंिा \nसेहो चलेक ,कुमावर बेटी के वििाहक लेल वसकी के मौनी बने  ,गेरुआ \nके खोल प जोड़ा सुग्गा  ,गुलाबक फूल  काढ़ल जाए  ,जनेऊ काटल \nजाए चरखा  काटल जाय  ,मुदा तावहया बाजार घरे घर नवहं घुसल \nचल ,आ ने चीनक सुंदर सुंदर समान एना लोकके मो हने छल  , ‘एँ ,के \nआंवख फोड़त अप्पन , बाजार मे एक स एक वनक चीज भेटे छै ’बाला \nप्रलयंकारी बावढ मे सब वकछू  भावसयाएल जा रहल अवछ  । आब त \nविशुद्ध गप्प ,नबका वशक्षा के भूत  ,गाम घरक लोक के कोवढ़ बना \nरहल अवछ  ,तखन अवहना कतेको वखस्सा के जहम होईत छैक आ \nसोईरीए स पांवख लगा  ,बंद वखड़की  ,दरिज्जा के अछैत खुजल आकास \nमे उड़य   लागेत छल । ओवह वखस्सा सब मे कवनया के नॉर स  विदेह सदे ह:३ १|| 45 \nसानल  वजनगी के कतेक रास दुख रहे  ,से कतेको लोक ले करेज मे \nबरछी सन गड़ैत रहलै।   उपजा बाड़ी त हुनकर  ,वजनकर,समांग , खेत \nखवरहान छल  ,वहनका   त मात्र घड़ावड़, आ ओहो सावबकक घर  ,बड़का \nविशाल जे रहल होय  ,मुदा भदबावर मे जानक आफत  ,कखनों इमहर \nस चूबे ,कखनों उमहर स देिाल खसै ,आ एकर मरम्मवत करबय लेल \nकवनया के कतेको मास बरस वदन िवर बवहन के वचट्ठी प वचट्ठी \nपठाबए पड़े तीन चावर बरख मे वकओ सहवर स आबै ,आ जाबेत ओकरा \nदुरुस्त करै,ताबेत कोनो और समस्या ठाढ़ भ जाए ।एक  बेर त बवहन \nगाम आवब क सबहक सोझा मे हुनका बड़ फज्झवत केलवकन  ‘अहा \nत अवहठाम आराम स बईसल खाय छी ,आहाँ की बुझबै सहर मे \nपैलिार ल क रहे बला के कतेक वफरीशनी स दु चावर होमए पड़े \nछैक। अहाँ के बेवटयो के वजम्मेबारी हमी सब उठेने छी  ,तईओ अहाँ \nचैन स हमरा सब के नवह जी ब ’ देबय चहेत छी ।वहनकर  ब्लडप्रेसर \nबवढगेल छवहह। हम त हुनका कोनो काज कवहते नवहं वछएहह , वगरे \nपड़े छै घर त वगरय वदयौ  ,बारह टा कोठरी छै  ,जखन सब खवस \nपड़ते ,तखन देखल जेतै ’।  ओवह बेर स ओ कतबों कि \nहोयवहह , हुनका वचट्ठी नैई वलखलखींह  ,’ ‘बुझल जे हमारा वकओ नवहं \nअवछ अवह संसार   मे’। आ  चारो कात स घर खवस क भुतहा हिेली \nसन लागै , सांझे लालटेम जराक ’ दरिज्जा प रावख देथ ,जे खसल \nपजेबा स बाट बटोवहया के ठेस ने लावग जाय ।  खेबा वपबा लेल \nसाल भवर के अन्न हुनके वदस स देल जाए  ,आ बाड़ी झाड़ी मे तीमन \nतरकारी त उपवजए जाए । मुदा कवनयो के अपनघर बाला स बेवस \nकोढ़ बापक देल गहना गुवरया \nफाड़े ,चंद्रहार ,नवथया ,टीका  ,कणटफूल ,बाला,अनंत ,डढ़कस,पाजेब , सब\nटा त बवहन बैंक मे रखबाबय के नाम  उतरबा नेने रहवथ।बाद  मे  46 || विदेह स द े ह: ३ १ \nकखनों ओकर चचट करैथ , त बवहन के कबौछ सन बोल स सम्पूणट \nदेह मे आवग लेस दै  “आब गहना ल क की करब  ,लग मे रा खब त \nओहो डकूबा लुइट क ल जायत ,भने बैंक मे रखल छैक ’। \nअगहन मे िा माघ मे  ,वकंसयातओ कोनो  जाड़े मास छल  ,जखन बवहन \nसपैलिार सहवर स गाम बेटा सबहक उपनेन् करबा लेल गाम आयल \nछवलह। तवहया त गाम गामे छल आ टोल सेहो समस्त ऊजा स \nसम्पन्न ,जन िन स सब डीह भरल । एके  दुग्गी लोक गाम स \nबहराएल छल  ,मुदा गामक मजगुत डोर ओकरा खीचने रहै। मईया त \nबरख वदन पवहनवह स अवह शुभ वदन के ओवरओनमे   कोलहुक बरद \nसन रावत वदन वबसरल लागल रहल छली। आँगन मे  ओसारा सब प \nओछाओल पवटया सब प पवतयानी स  राखल राहवड़ ,ऊडेद \nकेराि ,तीसी ,मड़ुआ ,मकई ,िान , सवरसब,आने की जतेक अन्न  उपजा \nक बटेदार द जाईत छल ,मईया ओकरा अपना वहसबे सइतने जा \nरहल छवलह ,दावल दड़रबाक भूसा सवहत छोड़ने छवलह  ,आ ओकरा \nफटकबा झटकबा क पैघ छोट कोठी सब मे रखबय छवलह । तखन \nएक वदन कवनया के मोंन  मे अयलंवह,  उपनेंन हेतैक ,एतेक लोकिेद ,सर-\nकुटुम सब औताह ,तखन ओ मड़बा प चवढ़ क बरुआ सब के की \nभीख देतीह ,हुनकर हाथ त  ठन ठन गोपाल । आ बड़  सोवच विचावर \nक मरवतया बाली पेटे दस सेर राहड़ी ,दस सेर मकई  ,पाँच सेर \nखेरही ,पाँच सेर केराि ,थोड़े गहूम  ,थोड़े िान बेवच लेलथी ।  कीछु पाय \nहाथ मे आबी गेलहह  त छौओ बरुआ लेल गामे के सोनरबा स सोनक \nऔंठी गढ़बा लेलवथ ,ओहो मै ना दीदी के नेहोरा पाती करी क ।  \nई सब कारोबार त   ततेक गुप्त भेल रहै , जे घरक कोनो चार प कोनो \nकार कौआ सेहो नवहं बैसल छल ,नवहं कोनो कोन सावन मे नवढया ,गीदड़ \nबा वबलवड़ए नुकाएल  छल,मुदा तैयों ई गप्प जखन उवजएले ,ओही घर  विदेह सदे ह:३ १|| 47 \nमे  बड़का भुईकंप त आवबए गेल   छल ।  \nजखन बवहनक स्िामी बाि बोन वदस गेला अपन खेत पथार देखय \nसुनै,त  कुवसयारक चोवर के दाग स मुवक्त पाबय लेल बीसेसर हुनका \nकान मे हुनके आंगनक करनी फुइकी देलकेंह।  \nआंगन मे पाहुन पड़कक आगमन प्रारम्भ भ चुकल छले ,कवनया अपन \nकोठरी के पट बन्न कवर के कनेत रहली। हुनकर \nछुदरपन,हीनता,आ पापक पोथी ने ने बवहनक घरबाला ज़ोर ज़ोर स \nआँगन मे बावच रहल छलेथ  ‘अही घर मे आब की उत्थान होयत  ,जखन \nघरे मे मूस लागल अवछ ”।आ दुनु परानी हुनक हाथ के छूल पाईन \nिवर नवहं वपबाक सप्पथ खेलाह  ,जखन वक  तवहया सबटा खेत पथार \nसवझए रहेक।  ‘दसरथ के अंगनमा मे शुभे हो शुभे ’ बड़ ज़ोर ज़ोर स \nहोमय ला गल,मुदा काकी शुभे कोना कवहतथ  ,। \nउपनेन् के वदन सब कुटुमक   उपहास पूणट नजवर स बचबा के लेल \nओ अपन कोठरी स नवहं वनकसल छवलह , तीन वदनक भुखल \nपीयासल, चारीम वदन झलफल साँझ मे  ,छौओ बरुआ लेल बनाओल \nऔठी अपन सौसक हाथ मे रावख पट फेर बन्न क लेने रहथी। \nवहनको वजनगी स मोह कौन बाचल रहैक ,बेटी के पार घाट लगबय \nलेल भगिती छवलह । तखन सुतली रावत मे छुच्छ के लाज वलहाज \nके वतलांजवल दइत वनकवल गेली नबकी पोखवर मे भवसयाबय लेल \n।कनीए दूर प बुढ़बा कोतबाल उिो टोवक देलकेहह ’ ‘ कतय जाय छी \nमलकावन?’ ओ की चीहहने हेतेक ओकर आंवख मे त रतौनी रहे  ,मुदा \nउज्जर नुआ देवख भेलय कोनो दाय काकी हेवतह  ,आ जौ   चुड़ैल हेते \nत तकरो काट छल ओकरा लग । तही लेल कनी उचगर स्िर मे \nओ बाजल छल , आ ओवह स्िर प लगे के दालान प सुतल वदनेशक  48 || विदेह स द े ह: ३ १ \nआंवख खुवज गेल छल  ,माझ बाट प आवब ओहो ठाढ़ भ गेला \n।वकओ वकछू ने बाजल आ ओ स्िेत िस्त्र िावरणी आगा पोखवर आ \nगाछी वदस बढ़ैत रहल छली। नब शोवणत वदनेश पवहल बेर कोनो \nभूत िा चुड़ैल के पछोड़  िेलक ,संग मे उिो मन बढेलके । पोखवरक \nमहाड़ प आवब ओ पलवट क  ताकली,दोसर पहवर रावत   मे आिा चान \nआकास मे चमेवक  रहल छल ,ई त कमतौल बाली काकी छथीन  ,वदनेश \nचौंकल,टोलक झंझट फसाद स पुरुखों सब  पवरवचते रहैत छलाह। \nछपाक के स्िर स ओकरा सब मे चेतना आएल ,आ हुनक पीठे प \nवदनेश पानी मे छलांग लगा देने रहैक ।पोड़ीक  हुनका बाहर आनल  ,ओ \nत अचेत भेल । पवहल बेर  गामक इवतहास मे एहेन वखसा भेल रहैजे \nवनसारावत मे भगिवत पावन मे डुबल प्राणी के बचा लेलथ। मुदा वकओ \nइहों बाजल छल ‘अक्खज ने मरै  ,छुतहर नै फूटे ’। बवहन के डरो \nपवहनवह बेर भेलन। प्राण परबा जेका  पुक पुक करय लागल छल  ,आय \nजौं वकछ अिलाह भ जयते  ,टोलक लोक वजनगी भवर हुनके उपराग \nवदतेहह। दालान प बैसल झक झक उज्जर कुरता ,सांची िोती आ \nबंडी पवहरने रोआबी मावलक के एक  टा  अदृस्ट  भय सेहो  पईस गेल छल \n। तहन   वनबटलक पछ मे उठल लोक् क  दया माया देवख दुनु  बेकती \nकवनया के हाथ पएरजोड़ी क शांत केने छलथी  । बेटी के वििाह मे \nत एक टा दमड़ी नै देबए पडलेहह ,मुदा मुईला प आवग त जौते \nदेतहही,आ कहयाक  वििाह कतबों आदसट हॉक , घरबैयाके त बर \nताक ’ मे ,दौड़ बरहा करेइए पड़े छै क, जेना गीि  के वियान मुइल \nजानबरक मौस  प रहे छै  तवहना   कोनो कोनो लाथे हुनक बख़रा के \nजमीन जथा ओ   अपन नाम प वलखबा लेने रहैथ ,आ हुनका अवह सब \nझंझट स मुक्त कवर  देने छलेथ ।    कतेको बरख बीतले , बवहनक \nसबटा बेटा के वििाह दान भेलवहह  ,सब अपन पेलिार   बढाबेत आन  विदेह सदे ह:३ १|| 49 \nआन सहवर मे जे गेला  ,से आपस मुवड़ क बवहनक अहंकार के बरक्कैत \nनवहं होमय देलवखन , कोनो पुतौह हुनका अपन नरेटी  प हाथ नैराखय \nदेलकेन  ।घर िाला के वरटायर भेलोपरांत गाम मे अपन नब मकान \nबना क रहय लागल  छवलह,मुदा तखनो हुनक दोसरे  िाह छलेंह । \nकवनया के खसल घर के मरम्मवत करबा देल गेल छल  ,मुदा ओकर \nमावलकाना हक   बवहने सब के हाथ मे छल ।  कतेको बरख बीमार \nपड़ी क मावलक जखन गोलोकिासी भेला  ,बवहन वनतांत एसगरुिा \n।कवनया के बेटी   बरस दु बरस लेल माय के घुमाबए वफराबय ले ल \nजायहह,सबटा तीथट सेहो करबा  देलकैहह। देवख देवख क हुनक कोढ़ \nफाड़ेहह,आय िवर त ओ दुवनए  दारी मे रही गेल छलथी ,आब त कोनो \nबेटो ने हुलवक मारे आबें  ,ह कवहओ काल फोन फान कवर लेई त \nसवझले मुदा ओहो आबे ने खाली बजबे  तोही आबी जॉ  ,जखन अपन \nकोवखक जनमल आन भ गेल त आन  क जनमल के वकए गावर \nसराप दइतथी, कहबीओ छै जे जहन बौह लगतौ कान तखन माय हेतों \nआन । पोसने त िेह ओ वह बेटी के रहथी ,मुदा कतेक वसनेह स से \nहुनक आत्मा जनैत रहेंह।  जखन बवहन विह्वल भ क कनैथ ,  वहम्मत \nजूटा क कवनया हुनका लग एनाय सुरू करी देलथी ,आ नहुं नहुं \nबवहनक खेनाय वपनाय के भार हुनका वबन पूछने कवनया अपना माथ \nप रावख लेलथी । आब त   खूनक वरस्ता सेहो एहेन ने हेतै  ,आि \nआि वमल क एक भ जाय छै  ,नदी आ नाि  ,आहहर आ लाठी  ,डॉल \nआ रस्सी ,तवहना बवहन आ कवनया ,एक दोसरक वजबाक सहारा बनी \nगेल छल वथ।  \n \n  50 || विदेह स द े ह: ३ १ \nलघुकथा- घुइर ताकू \nछोटकी काकी  कावल्ह रावतए अपन वपयरका नुआ के सोडर मे \nउवसनलवहह। परात भेने बुचीदाय स बजलीह   ‘गे खुरलुच्ची ,चलमे गे \nबच्चा , पोखवर स ई पखावर आनु । जखन नामे खुरलुच्ची पड़ल छल \nत बूच्ची दाय शांत कोना रवहतवथ  ,सदी खन सब ठाम ज़ेबा लेल \nबेकल  पाँच छौ बरखक उमवर।    ‘चलू’ ,ओ फट दनी गोटरस खेलेनाय \nछोवड़ जेबा लेल दुनु टांग   पटकेत उठल । एक हाथ मे पीटना आ \nदोसर मे अलमुवनयम के कारी खटखट  ,वपचकल पाचकलछोटकी \nडेकची  मे उवसनल नूआ । भवर बाट उठैत बैसेत रहली  , चलल ने होय \nछन नीक स   ,  अवह मध्य आह  ,उह करैत अपन जुगक वखस्सा ,गप्प \nसप्प बांचैत जा रहल छली।  ‘ओ जुग छल ,बुझलही बुची ,हमर सबहक \nवकओ पैर ने देखने होयत  ,चौखवट स बाहवर पएर रावख  दी कक्कर \nमजाल ?सब  दलान  त बूढ़ा सब  पकड़ने ,। बुढ़  पुरवनया के \nकतेक प्रवतष्ठा ,कतेक लेहाज़   । ओ आराम ओ सुख आब \nकतय,कवलजुगक पाप स आब त ने तेहन  िरवतए उपजे छै,माले जालक \nबरक्कवत छै ,लोक सेहो तेहन खविस भ गेले  ,खेती छोवड़ नौकरी करय \nलागल अवछ । लाजो  िाक नै बचले  ,दलान प कोनो बुढ़ नै \nबचलेथ , घरे घर  चुलही तर  पुरुख सब घुसनाए सुरू करी  देलके । \nतवहया कवनया बहुवरया दरिज्जा की  ,वखड़वकओ िवर स बाहवर हुलकी \nमारब स परहेज करैत छल  ,,,,आब त  , की पोखेर  ,की इनार ’कत्त नै \nपैठ ओकर सबहक ।  \n‘आ ओ जे मसूद पुर बाली छवथ ,हुनक ससुर बड़ गरीब  ,एतेक गरीब \nजे पवन भरनी िवर नै रावख सकैत  छवलह  ,,मुदा कुलीन एतेक जे \nतेसरे पहवर रावत उठी क पोखरी ,इनार स पावन बाला काज फवरछा \nलैत छवलह।पुतौहों  एहेने सुशील भेटलनवहं    ,,मुदा आब हुनके पुतौह  विदेह सदे ह:३ १|| 51 \nके देखही  ,गई म्या,घर बाला कत दन की दन करे छै ,,कोट पवहर \nक बुले छै मौगी ”। ,एक बेर जखन ओ गप्प सुरू करी दईथ  ,त \nलगबे ने करे की  ,कोनो बच्चा बुतरु लग मे छवहह की कोनो चेतन \n। भाय भाय बड़ बड़ेने जाइथ। जौं वकओ नवहओं होय सुनए \nबाला तइयो हुनकर िएह चावल ।  \n “ओह गे बच्चा  ,गै हाथ पकड़ा गे ,,,पएर मे बग्घा लावग गेले  ,ओ हो \nहो  ,अ ह ह ह  ,,महादेि ई की केलहु  ‘। हाथ त हुनक पकडबे \nपडले ,नूआ बाला बासन सेहो  माथ प उठबय पडले  “ह चलू \nआब , एतेक कि होय अवछ  ,पुतौह ने पखावर देती ” । पुतौह के नाम \nप हुनका एवड़ के गरमी मगज प पहुँच गेलहही  “मार बाढ़वन छूतहवड़या \nके  ,   हम्मर नूआ िोत की ओ अप्पन गजेड़ी भंगेवड़  बापक     सारा \nवनपत ,”। \n  पोखवरक घाट प टांग पसावर काकी इतमीनान स बै सेत बजली  “ला \nगे बच्चा ,बासन ला  ‘। तसली स नुआ उनवट ,ओवह मे पावन भवर लग \nमे रावख लेलवथ आ नुआ प चुरू स पावन   ि ि क पीटना स पीटय \nलगवलह ।  “काकी बूढ़  मे ई पीयर नुआ  ‘? “गे चुप रह बेटी \nदेलक ; देखै छै जे झुरकुट बूढ़ बसन पट्टी बाली  ,केहेन छाप बाला \nनुआ पवहरवत अवछ ’। \n “काकी  , मुदा नूआ मे कवनको  जान  नवहं, जे वदन नै  चरर   बावज \nजायत ,दोसर कीन लीअ ’।   “ह गे  तोरे बाप  हमरा कमा क पठा \nदेता’।   ‘मरट,  हमर बाप   वकए पाए  पठौता ,अपन जे कोसल रखने \nछी गावड़ क ’ से कोन वदन लेल ’। काकी भयंकर तमसा   गेली “तोरे \nनाना देने अवछ कोसल गावड़ क राखय लेल  ‘। बुवच्चदाय चुप भ \nगेवलह ।   52 || विदेह स द े ह: ३ १ \n  ठेहुन िवर िस्त्र उठा क  ,घाटक तेसर    चावरम सीढ़ी प ठाढ़ नुआ \nके एक छोर एक हाथ मे पकडली  ,आ शेर् के जुमा क पावन मे \nफेकलवन,नुआ छत्ता जका फुवल गेले  ,तहन दुनु  हाथ स नहु नहु छोट \nकरैत ,दुनु हाथे गावर क पावन बहरेलवथ।  “हरे राम  ,हरे राम करैत  \nपावन स बाहर भेली । फेर नूआ बाला बासन आ पीटना बूची दाय \nके थमा देलथी।  \n  आिे बाट पहुंचल हेतीह वक लुवखया  दौगल आबेत छल   ‘यए \nदाय ,जल्दी चवलयो बड़का गाम बाला पीसा अलखींनह  ‘। काकी एक \nदमे वचहुक उठली   ‘गैई म्या  ,जुलुम भेल आब  ?की करू की नहीं \nकरू  ,पाहून एला हें  ,दलाने प बेसल हेताह  , कोन बाटे  जायब आँगन  ,नूओ \nनीक नै पवहरने छी ”। बुच्चीदाय हुनक समस्या के समािान करैत \nबजली “हमर बाड़ी दने चवल जायब  ‘। आ काकी पछबवड़या बाट स \nओकर बाड़ी के इंट  देिार कहुना क पकवड़  पकवड अपन आँगन  मे \nपइसल  छवलह। \n     “की काकी पाहून गेला  ‘?   “ह गे  ,कखने गे लवथ । ओ राज काज \nबाला लोक  ,हुनका पलखवत छवन सरोजक बर जका   नीवफवकर भ क \nससुर क कप्पार प बेसबा के ’ ओ त ककरो बवरयातीमे आयल  छला त \nएक रत्ती ससुर्  क हेम  क्षेम लेबय चवल आयल  छला ,एक लोटा पावन \nवपलवथ ,चारी टा दछीनी सुपारी आ , दु जोड़ जनेऊ बस  ,आ जायत \nरहला ” । \n ओ ओसारा प अप न नूआ के सवरयाबैत बैस रहली   ‘की कवहएईन् \nबवहन ।ई सौराठ बाली  वनरासी , हमारा वजबय नहीं देत  ,की पाहून  ,की \nपड़क ,ई अठ्ठा बज़्जवर खसा दैत अवछ  ,देवखयो ,,आय फेर भानस बन्न \nकरी मुंह फुलौने  अहहारघर मे पेटकुवनया देने पड़ल अवछ , दुवनया भवर  विदेह सदे ह:३ १|| 53 \nके गवरओलक  ,फज्जवत फज्जवत करी देलक  । ओ त पैत रखलवथ \nगोसाई जे ओझा खान पीन नवह केलवथ।   हम त हैया हाथ उठा क \nवचकवर वचकवर क उगलहा स कहैथ वछएईहह जे कुमार बेटा रवह \nजाए ,,ओवह गाम नै वििाह करी  ,ई कोन  जनमक पाप अवछ हमरा कप्पार \nप  ’। बूची के दाय  अचार मे तेल ढारैत मौन भ हुनक गप्प सुवन \nरहल छली।  तखने ब ड़की काकी सेहो आवब गेली  “की भेल ए \nकवनया ,वकएक एना बतावह भेल छी ,’’? अवह आहे माहे मे बुवच्चदाय \nके बड़ मोंन लगेंह । जों ओसारा प गप्प होय त आँगन मे फुसीओ \nकोनो काजक लाथे ठाढ़ भ जाए  ,बड़ आज्ञाकारी बवन पान सुपारी के \nतश्तरी  सेहो ल आबे । खास कवर क दादी सबहक गप्प त \nवखस्सो वपहानी स रमनगर  ,जे विशेख कवर क पुतौहे ल क होइत \nछले , , आ रंग  वबरंगक भाि भंवगमा । जे कवनया के ओ बड़ नीक  ,बड़ \nसुनवर बुझे हुनको सबहक पोल खोलल जाए  ,चीरहरण होय एहेन \nगोष्ठी मे । \n   बड़की काकी  छोटकी काकी के दुख सुवन तमेक पडवलह  ‘ये एतबा \nमे अगुता गेलोहहु  ,हमर सतल खा बाली सन बज्र खसौनी स त लाख \nकच्छ नीक अवछ  ,ओकरा त भगिती रूपो देने छवथंह ,आ ई कवरलुट्ठी। \nनहा सुना क भगबती के सीरा नीप  ,िूप दीप देखा क \nकहवलए  “कवनया ,कावल्हओ उपासे छल ,आईओ बड़ बेर भेले  ,जे देब स \nद वदय खाय  लेल ,बड़ भूख लावग गेल ’ वक ननवद स लड़ी क जरैत \nचुल्ही मे पा वन ढावर बजेत  अवछ ‘अंगोरा खौथ ’। चूड़ा फुला क खेलहू \nकहुना कवर क।  {हुनका चूड़ा दवह नवहं रुचय छलेंह } \nकनी वदन लेल एले ह मालती  ,ओकरा देखय नहीं चाहे छै। भवर वदन \nहड़ हड़ खट  खट   ,कखनों क़हत हमरा नूआ नवहं वकन देत  54 || विदेह स द े ह: ३ १ \nछवथ, कतेक बेर अवहना पड़ा क नैहर पहुँच जायत अवछ  ,मवहंदर त \nनवहं  जाय छन कखनों वबदागरी करबा क आनय लेल  ,अपने बाप भाय \nआवन क सासुर मे बैसा दैत छें न । एतेक ईर  ,की कहू   कवनया \nघुड़क मावर िोंकवड़ए  जनेत अवछ  , कखनों  काल मों न करैत अवछ जे \nबाि बोन मे पड़ा जाइ  ,घर त्यावग दी   ” । \n   “काकी ये  ,सबहक पुतौहे वकएक खराप होईत छै ? सौसे वकए  नीक \nरहैत छै ”?बइसल बइसल बुवचया अपन मौत् क फरमान जारी \nकवर देलक ।  “गै , तू हमरा सब के अिलाह कहबे ’ ये मठौली \nबाली ,देखू  अपन ,कबौछ लगा क जनमेने रही की  ? हे दाय  ,जवह नग्र \nतू जेबए  ,अखने स हक्कन नॉर कनैत हैत ”। “तखन त ई हो नगर \nकानल हेतैक ”। आ पूरा बावजयो नवहं सकल की  गाल प बड़ी जोर् \nक थापड़ पड़ले , ‘मवर गेले हे हे ” पाछा मुडी क ताकलक ,त माँ छवलह \nघोघ तानने ।  “ऊँह मोने मों न त खुसी ए भेल हेतेंन सौस सबहक \nवनंदा सुवन देखबै लेल मारैत छथी ’कनैत बजेत भागल ओ ओत्त स \n। \n   “की गे फुलेसरी  ,आय तोही फूल ल क एला हें  ,कवहया एलही \nसासुर स   , ,सौस केहन छौ  ,माने दाने छौ की  ?” \nलालकाकी मवलवनया स गप्प करय लगवलह  ,आ ओ नोरे झोरे \nकनैत ,सौसक देलहा दुखक बखान करय लागल  ,ओवह दुख स पड़ा \nक त नैहर आवब गेल अवछ।  “बज़्जर खसो  ,’लाल काकी ओकर \nसौस प   बज्र खसब लागली । बूची दाय फेर उपवस्थत  “यै \nलालकाकी ,आब अवह जुग मे लोक  बज्जर ने बम खसबे छै।  अहु \nओकर सौस प बम खसबीओ  ,एके बम मे सुरलोक चवल जेते ’। लाल \nकाकी हसय लागली  “ई छौडी त जुग मे भूर करैत अवछ  ,एखन की  विदेह सदे ह:३ १|| 55 \nबुझबहक दाय ’। \n  कत्तय कोन गाम मे  , सत्संग िा भागित चवल रहल छै  ,बड़की काकी \nके सब खबवर रहैत छलनवह । अपने सब बुवढ़या विदा होइते \nछवलह,आ हाथ हाथ भवर  घोघ तनौने   कवनया बहुवरया सब के सेहो   संग \nनेने जायथ।  \n  “ये काकी  {हलाकी ओ सब दादी छवलह  ,मुदा विओ पुत्ता सब हुनका \nसब के कावकए कहेंह  } आहाँ सब त बुढ़  पुरानछी,पुतौह सब त \nआजुकावल्हक छवथहह  ,वसनेमा देखा वदयौ  ,मेला घूमा वदयो  ,,ई की अपना \nसंग वहनको सब  के बैतरणी पार करय लेल नेने  जाय छी  ?’ बूची के \nगप्प सुवन छोटकी काकी अपना सब मे हाथ मुंह चमकबैत नहुं नहुं \nबजली “ई बुवचया  ,बड़ बवदयल ,की कवहयवहह , कावल्ह कहवलए जे हमरा \nसंग कवन पोखवर चलबे  ,चवल त गेल मुदा भवर  बाट से वदक केलक \nसे बुझु नै , गाडल िन ,कोसल ,वनकालु ,नबका नुआ वकनु  ‘’। बूची के \nकान मे ई गप्प पडी गेले  ,ओकरो शोवणत खौल गेले  ,मन मे उठले  ‘माथ \nप उठा क वहनकर मईल बासन  ,हाथ पकवड़ वहनक हम पोखवर ल \nगेलहू आ ई हमर वनंदा करेत छथी ’। ओकरा खबवर छले  ,कत्तों ज़ेबा \nकाल हुनका वकओ घुईर ताकू कवह दैक त ओ एकरा बड़ पैघ अप \nशकुन माने छवलह  ।हुनक  देह स ििरा उठय लागे छल ,आ मुंह \nस लाबा फुटय लगे । ,आ नतीजा  ,बजनीहार के बड़का बड़का गावर \nआ सराप । जतरा सेहो स्थवगत कवर दैत छवलह ।  \n बस बुची दाय वचकरली पाछा स  “यै छोटकी काकी  ,यै घुईर \nताकू ,घुईर ताकू  ‘। आब की  ,  वबरनी के छत्ता उजवड़चुकल \nछल। ,छोटकी काकी ओवह मा झ बाट प ठाढ़ भ सम्पूणट  टोलक \nस्त्रीगनक सोझा  बुवचया के दादीए   के गवरयाबे लागल छवलह  जे एहेन  56 || विदेह स द े ह: ३ १ \nउकट्ठी पोती वहनका कोन पाप क कारने  भेलवहह।आ अपन  माय के \nहाथे  तूर जका िुनाई सोवच क  , बुवचया ओत ’ स लंक लगा क पड़ायल \nछल ॥    \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ १|| 57 \nलघुकथा- माटीक मुरुत  \n  \nचारहु कात कुहेस् क साम्राज्य  ,मोटका  ,मोटका  ,उज्जर ,िप िप, िूस \nओढ़ने गाछ  वबवरछ ,सोझा के लतामक गाछ जे घर स दस डेग पर \nवठठुरवत ठाढ़ छल  ,आंवखक दशटन शवक्त स , बाहवर , , वहमालय के तराई \nमे बसल अवह  छोट सन  शहर प ,अवहना पवहनहु स  ,शरद रानी वबशेख \nिात्सल्य प्रेम स आविभूटत रहैत रहल छली ,आ एखन त , सद्यः हुनके \nवप्रय समय आ, साम्राज्य । ओवह प्रलयंकारी शीतलहरी मे घरक भीतर \nलोक िेदक हाथ पैर सुन्न भेनाय स्िाभाविक छल  ,मुदा कोढ़ फाड़ैत \nकरून वचत्कार  ‘ ‘गै म्या , गै म्या ” सुवन वकयो नवहं वसरक क ’ तर \nनुकायल रवह सकल छल ,िड़ािवड़ अड़ोसीया   पड़ोवसया के \nदरिज्जा खुवल गेल छले। ओढ़ना  ,कंबल ,मोफलर ,सौल मे \nबांहल  ,छेकल लोग वहम मानि बनल   टौिाइत  टौिाइत  एक दोसर \nस, ओवह अनुत्तवरत प्रश्नक समािान पाबए लेल बेकल  ,मुदा केकरो \nवकछू नवह बुझल जे वमसेज ठाकुर के वकएक गाड़ी प , उठा पुठा \nक, अस्पताल ल जायल गेल  ,िा  के एना हाक्रोश कवर रह ल छल । \nगप्प खुजबा मे कवन काल त , अिस्स लागले ,मुदा तखन ककरो \nवबस्िास ने भ रहल छल वमसेज ठाकुर त , एना सपनों मे नवह कवर \nसकैत छली  ,तहन केकरो पेट मे पईस क त ’ लोग नहीं देख सकैत \nअवछ ।  \n    असंख्य सम्बोिन स संबोवित मनुख सन हुनको संग समय भेर् \nबदवल क ; डेगा डेगी आगा आगा चलैत ,लुका वछपी खेलाइत पाया \nकातक ओवह राज्य मे जा क ’ नूका रहल छल ।  \n एक बीत्त के घोघ तानने , ओ दस बरखक बहुवरया पाँच हाथ  58 || विदेह स द े ह: ३ १ \nक  ललका नुआ मे लेपटायल भट भट खसैथ , त बेस लाम चाकर \nसौसक बज्र बोलक लगाम तुरत हुनक कान मे पड़ेंह  “की खुआ \nक  माए बाप पोसलक  ,जे दु डेग चललों ने हो एयै” । \n    सासुर मे त जेकर जे वरश्ता नाता होए  ,तही स ,संबोवित करेहह,मुदा \nपरोछ मे सबहक लेल भानपुर बाली रहैथ ,। अपन जहम स्थानक \nनाम जेना अपन पीठ प ’खोदबा क , स्त्रीगन सासुर जैत \nअवछ ,आ,जीिनपयटंत ओकर िएह नेसान बवन जैत छैक । आब नीक \nसुभाि रहल  ,ठोर मुंह नीक रहल ,पीत्तमरू रहल   त’ ओवह गांमक मान \nमरजाद बढल ,बवदयल ,मरखाह ,गुमान िाली भेली त , परात उवठ \nक, वकओ ओवह  गामक नाम   लेबा के सोवचओ नवह सकैत छल ।  \n     भानपुर बाली के गोवतयो सब हुनक अदम्य जीिट आ , संघर्टशील \nजीिनक  चचट  परोछ मे करईत कखनों ने कखनों नतमस्त्क \nत’ भ’ जाएत हेताह  ,मुदा प्रत्यक्ष मे लोक ओवह लोक क प्रशंसा केनाय \nउवचत नहीं बुझे छै  ,जेकरा स कोनो प्रकारक लाभ नै होय ।  \n    एक सिल नटी सन दु टा खुट्टा पर बांहल ज़ोर प पएर  ,आंवख \nएकदम ,सीि मे ,माथ पर चारी पाँच टा घैल  ,,ह  , भानपुर बाली एहीना \nपएर संभावर क , कतेको बेर अवह खूँट स ’ ओवह  खूँट आ , ओवह खूँट \nस, अवह खूँट आबैत जैत रहली  ,मुदा तखन त ’ हुनक िुआ देवख क \nवदयाद  सभक वहय झरवक जाए । पेलिार क नजवर मे ओ अबला \nकतछवलह  ,भवर मुह दांत भ ’ गेल  छलवहह,पीत्त देखाय पड़  ‘लागल \nछल,आ, माथ प, कनी टा टा सींघ सेहो देखाय पड़य लागल छल । \nमुदा ओ त बाद मे ।   , \nक’ ट ’ कवर क ’ जोवड जावड़ क ’ चीठी पटरी वलखबा योग्य साक्षरता ,बेटी \nके पढ़ावलखा क जज बनेबा के  छै की ?फुकते त ’ चूवल्हए, बाला जमाना  विदेह सदे ह:३ १|| 59 \nमे ,अतीतक ड्योवढ़ जे आब नब जमाए लेल पायस बनेबाक सेहो \nसामथट नवह रखैत छल ,निम दसम होइत  ,सुखी सम्पन्न घर देवख अपन \nमाथ क ’ बोझ उतावर  देल ,आब सासुर मे जे जेकर भाग्य  ,भोगतै वजनगी \nओवह भांवत ।  \n तखन अपन छोट छोट हाथ स ओसारा प ’ राखल बड़का वसलौट \nप ’ मोटका लोढ़ी स ’ मसल्ला वपसइत  ,बड़की वदयावदनी स ’ नहु नहुं \nबजैथ “हम सबटा काज कवर दैत वछएइहह ,ई भानस कवर लौथ हमारा \nरानहय नवह  आबैत अवछ,बाबू बड़ वखवसयाय लागैत छवथंह ,’ । वदयावदनी \nमुसुवक क ’ रही जायवथ  ,ससुर के गावर बात आंवख क ’ सोझा नावच \nउठेक “ई भानस मनुक्ख खेबा   जोगर छै  ,दावल अनोन  ,तरकारी मे एक \nढ़ाकी नून  ,’। सौस आवग  प’ओवडका ल क घी ढ़ारैथ  “सोइत्क बेटी \nछवथ,सुकुमावर’ । \n        गोर नावर  ,पातर वछतर  ,कलसगर ,नीक आंवख नाक  ,भानपुर \nबाली ,पीअर ,हवरयर नुआ के देह मे ऊपर स ’नीचा लपेटने वनहुवर \nवनहुवर क ’ ओते बड़का टा आंगन मे दुनु   सांझ झाड़ू बहाड़ू  करैत हाफ़य \nलागैत त ’ पनभरनी वबजूरी ल ’ग आवब क ’ छीन लेहह बावनन  ‘है लभकी \nकवनया ,आहाँ वकए छूबे हीए बाढ़्वन ,हम कवथ   ले वहये ’। त ’ घोघ \nक, नीचा स ’ हुनक दावड़ मक बीज सन दांत चमवक जायहह। “वसखबाक \nचावह नै ,तखन नै बुझबे काज कोना होइत छै ’। \n   पाबवन वतहार मे जे नब नूआ आबै त पवहने घरक सब स्त्रीगन अपन \nअपन पसीन्न के चुवन लइथ ,आब हुनका  हवरयर नै नीक लगे  ,मुदा \nउपाय की  ,दू नॉर कावन  लइथ ,कतेक वदन िवर ओ नूआ ओवहना \nसहदुक प ’ राखल रवह जाए  ,सब हुनक   अईठी प ’ हसैत रहे कोन   कोन \nनै फकड़ा पढल जाए  ,हावर क ’ हुनका ओ नूआ पवहरैए पडैक ।   60 || विदेह स द े ह: ३ १ \n  नहु नहु   आब हुनको सौख मौज  जागय लागल रहेंह । अपन बड़का \nबड़का आंवख मे काजवर लगा क ’ नीक जका नूआ पवहरै लागल  छवलह \n। भरल दुपहवरया मे  ,अपन कोठवरक दरबज्जा सटा  , नीचा \nपवट या  ओछा क ’ सीकी के बड़का पौती स ’ कजरौटी ,पोडर अफगान \nस्नो ,अलता ,वटकुली  ,वसंदूरक कीया, वकवलपक पत्ता ,ककबा संग बीत्त \nभवर के एना वनकावल क ’ पौती के सोझा ठाढ़ करैत । अपन बड़का \nबड़का केस के जुट्टी स ’ वनकावल क नावरकेर् क   तेल स बड़ी बड़ी \nकाल िवर माथ् क मावलस करैत रहेथ  'फेर ककबा स ' थकड़ईत \nथकड़इत पवहने बाम  कात के जुट्टी  गुथेथ,ओकर नीचा मे ललका फीता \nके खूब पैघ बड़का फूल बनाक  ,ज़ोर स पीठ प फेक  ,दोसर वदस \nक  जुट्टीगुथेथ , फूल बनाबैथ  ,फेर दुनु के एक दोसर मे फसा क बीच \nमाथ स कनी नीच वक्लप लगा  क खोंपा  बनाबवथ। गमछा के एक \nकोन के लोटा के  पावन मे वभजा क ' सबुंदानी मे राखल साबुन प \nरगवड़ मुह   पोवछ  आंगुर स स्नो दुनु गाल प लगा बवढ़या स पचा \nक  पोडर लगेला के बाद   , टीकुली कपार प साटैथ ,आवख मे काजर \nलगाक ,एना के हाथ मे उठा कनी काल िवर अपना के वनहारैथ  ,फेर \nनहीं जावन की सोची क ' मुसुवक क  ,सब चीज बोस्त ओ वरया क मौनी \nमे ि  ,कोठी के ऊपर रावख अपन पलंग प कनी काल पडल पडल \nघरक़ िरवन तकेत आंवख मुवन लइत छवलह  ,की बेरहट लेल आंगन \nमे विया पुता के आिाजाही सुरू भ ’ जाय छल ,फेर रतुका भोजनक \nब्योंत ।कवहओ जखन अवह टोल ,ओवह  टोलक ससुर् बावस बेटी सब \nनैहर आबैथ त ’ बड़का बाबा के हिेली के  नब कवनया के देखय एबे \nकरे जायथ ,बड़की दादी हुलवस क ’ हुनका सभके अपन ओसारा \nप ’ राखल चौकी प ,बैसबा स ’ पवहने चद्दरी वबछेनाय नवहं वबसरवथ । \nआ’ कवन काल् क गप्प सप्प के बाद पछबवरया घरक केबाड़ लग  विदेह सदे ह:३ १|| 61 \nजा क ’ बाजवथ  ‘दाय सब एलखीन हें कनी बहरैयों घर स ’ मुंह देखा \nवदओ”। छोटकी कवन या केबाड़ लग आबी क ;   बड़का टा घोघ \nवनकावल ,मुड़ी गोतने अपन दुनू पएर प   बैस रहैथ  \nदादी कवन झांकी क ’ देख लैथ फेर ,संतुि भाि स  ,केबाड़ खोवल आगाँ \nबवढ कहवथ  “गे फूलो  ,तुही देखा दवह नबकी भौजी के \nमुंह ”। अपन वििाहक बाट जोहैत वपवतयौत ननवद फूलो चट स घोघ \nउठा क , मुड़ी पकवड़  तीनों वदस घुमा दैक \n।  “कवनया बड़ सुन्नवर , केहेन परोड़क फाँक सन उछलल उछलल \nआंवख,  ठाढ़ नाक  ,पनमा ठोर  ” । कवनया के सुहदरताई प  अपन विचार \nपरगट कवर क जायत काल हुनका सबके   दादी आने की भानपुर \nबाली के सौस् क विलाप करेज   मे छूरा सन गड़य लागे  “माटी के \nमुरुत एक टा गवढ़ क ि देलक ,’ आ’ तेकरा बाद हुनक विपन्न नैहरक \nखोईचा छोड़ा क बखानय लगेथ त ’ सुननहारों के अनसोहात लगे  “जाए \nवदओ,बाप क िन स की होई छै , नीक लोक त भेट गेल ” वकओ ने \nवकयो बवजए उठेक ।  \n  गरमी मे सकाले भानस भात भ ’ जाए आ ’  घरक स्त्रीगण सब सेहो \nनीवफवकर भ; कखनों पछबवरया ओसारा प;कखनों पुबवरया  बाड़ी बाला \nदुमुहा हिादार घर मे अपन वकवसम वकवसमक गप्प क पेटार खोलवथ। \nटोल भवरक बेटी पुतहु सबहक बाजब , भूकब ,व्यिहार ,रूपरंग के   अपन \nअपन तराजू प जोखैत  ,कखनों ओवकल त , कखनों जज के मुद्रा मे \nआवब जायथ। ओवह बइसारी मे बुढ़ पुरवनया सौस लेल जगह नै \nरहे ,एक्छहे जुबती सब  ;,वबयाहल  ,कुमावर, । ओत्त  पावनभरनी, कुवटया \nवपवसया करवनहावर  ,मावलन ,िोवबन ,खबावसन तेकरो सभक पैठ छल ,मुदा \nउमवर के  मामले मे कोनो दरेग नहीं  ,आब हस्सी ठठा लोक अपने  62 || विदेह स द े ह: ३ १ \nतुरीया  मे करते न ।  बाजए के सबके समान अविकार त नवह  छले,मुदा \nवकओ चुप्पों नै रहे  ,मुंह दावब क त पुतौह सब हँसे  ,गामक बेटी \nत, वठवठएबे करे ज़ोर स ।  \n एहने जेठक सुनसान दुपहवरया मे  ,जखन एक वदन अपन कोठवरक \nकेबाड़ ओठङ्गा क ’ वसंगार पटार करबा लेल पवटया ओछा \nक’ जुट्टी  खोवल कोठी पर स एना ककबा उतारक लेल हाथ बढोलवहह \nकी पएर दाबी क ’ चुप्पे स पईसल छलखींह , उघरल माथ \nकपार ,वछटकल केस  ,भानपुर बाली के जेना ठकबकी लावग गेले  ,देहक \nशोवणत बरफ भ वदमागक सबटा गवतवबिी के अिरुद्ध कवर \nदेलके , हुनक अवह मनोदशा के फायदा उठबईत   टुनटुन  भैया झट दनी \nहुनका बाम हाथ स पवजयाबईत दावहना हाथे हुनक मुंह बन्न \nकवर देलवथ। खूब बुझल  छलनवह,एखन आँग न मे वकयो नवह  ,माय अपन \nभवगनी के वबयाह क  हकार  पुरय लेल अपन नैहर गेल छली ,बड़की \nभौजी अपन छोटकी बवहनक दुरागमनक लेल अपन नैहर गेल \nछलवथ ,तीनों बवहन  अपन  अपन सासुर  ,खबासीन दुनु  ,सेहो लगनक \nसमय मे नौत हकार पूरय   कत्तों कत्तों आन गाम  गेल ,। \n टुनटुन भैया के मनोरवथ प , भानपुर बाली ििकैत अँगोरा \nफेकलवथ ,अचानक ओ वसंहनी बवन हुनक पकवड़ स , छूवट हुनक \nदावहना हाथ प ’ ततेक ज़ोर स अपन दांत गडौलवथ जे हुनक  छरपट्टी \nछुवट गेलहह  ,एतबा मे ओ केबाड़ खोवल सोझे दलान वदस प्रेत बािा \nस ग्रवसत मनुख जका पड़ेली ,वपवतया सौस जनादटनक माए  ,जे अपन \nदलान स उ तवर टेटरा म्या स , बांगक गाछ लग ठाढ़ भ गप्प करैत \nछली, बड़की काकी के आँगन स दौड़बक आबाज सुनी दुरखा लग \nआबी वचहुवक  उठली “की भेल ये कवनया  ,गई म्या , ,”बड़का बड़का केस \nओवहना खुजल  ,माथ  प नुआ ने  , आंवख मे भयानक भय  ,ज़ोर ज़ोर  विदेह सदे ह:३ १|| 63 \nस, चलैत साँस ,मुंह स त ’ वकछू नहीं बहरेलवहह ,मुदा ओ हुनका भवर \nपाँज पकवड़ ज़ोर ज़ोर स कानय लागल  छवलह । इमहर उमहर कान \nठाढ़ केने लोक  बेद के देवख क जनारदनक माए हुनका हुनके आँगन \nमे पछबवरया ओसारा िवर डाढ़ पकवड़ क आनलवखहह । कनी काल \nिवर हुनक माथ प , हाथ रावख नोर पोवछ ,सप्पत तप्पत दइथ  ,सब टा \nवखस्सा उगलबेलवखन । घर बला पढुया छलथी त , बेवस  काल पदेवसए \nबनल । फेर त जा िवर सौस  नहीं आपस  अयली ताबे तक हुनका \nओगवर क ओ हुनक ओसारा प सुतैत रहल छली ।  \n     सौस के कान मे जखन वखस्सा गेलवहह  ,त’ ससुर आ ’ भैसुर संग \nओहो वत्रया चवरत वत्रया चवरतक  वडवडंबी नाद करैत   हुनक  हाथक   छूल \nनवहं खेबा  क सप्पत संग  पेटकुवनया द ’ पुतौह के सरापय   लागल \nछवलह  ,वकएक त   ओवह वदन स ’ टुनटुन भैया वनपता भ गेल छलईथ \n।  \n  उमहर  एहने नीवफवकर दुपहवरया मे जुबती सबहक बइसारी मे भानपुर \nबाली हीरोइन भ   गेल छवलह । वकओ कहेक “गाल प दांत गड़ा दैतवथ \nनै, जे वजनगी भवर के चेनहासी भ ’ जयतइहही ’। वकओ कहे  “हम जे \nरवहवतये त तेहन ठाम नै लात मवरवतएई जे ज़नानी के नाम िवर \nवबसवर जैतवथ ’ ‘एहने चावल प घरबाली छोवड़ देने हेतैहह ’। तेकरा बाद \nसब अपन अपन गामक वछनार पुरुखक अनंत वखस्सा बांचैत।  \n  आ , दोसर ठामक बैसारी मे ,जतए ,थकुचल ,झुरकुट  ,खुराट सौस \nसबहक गप्प चले  ,टुनटुन बाबुके सुिपवन के ;हरेराम कका के माए \nअपन गरदवन के मोटका हसूली छूबेत  ,वमवचया वमवचया क \nबाजेथ     ‘कवहओ हमरा सब वदस नजवर उठा क , नवहं देखलहही , तेहेन \nलजकोटर ओ  ,सवदखन माठ झुका क छलेथ ’।  ‘यै गवरब् क बेटी  64 || विदेह स द े ह: ३ १ \nआनलहु बीयावह क  तखन त एहने सन वदन नै देखौता  वबिाता।‘ कानक \nमाकड़ी झूलबईत अनारस बाली बाबी बाजैथ । आ ओवह बइसारी मे \nजनादटनक माय सेहो रहेत  “हम सब मुरुख छल प्रपंच की \nबुझबई  ,कहबी छै जे घोर कवलजुग आवब गेले ,’।टुनटुन बाबू के \nजननी नॉर पोवछ बाजेथ  “ओ बतहा के की पता छले जे ओसारा   प \nराखल लोटा उठा क क ’ल स पीबा लेल पावन भर नाय ओकरा एतेक \nमहग पड़ते  ,देह मे त अवह कुलछनी के आवग नेसने रहे छै ’। \nछले त टूटल जमींदारी  ,मुदा एखनों बड़का वगरहस्थ  ,,जमीन जायदाद \nगाछी ,माल जाल   संगे दस टा विया पुत्ता बाला नामी घर  ,दू तीन टा \nपूत त ’ ऊच वशक्षा प्राप्त कवर बवढ़या नौकरी सेहो करय लागल \nछलवथ। अवह प्रसं गक बाद भानपुर बाली के घरबला कोलेजक   एक \nटा छुट्टी मे जखन गाम एलथी  ,त ’ फेर ओ आपस अपन कोलेजक मुंह \nदेखे नहीं गेला  ,कवनया लग जे दु चावर पाय जोडल छल  , पेटी मे \nआ’ देह पर जे सब आभूर्ण छल संग ि  ,दुनु बेक्ती  ओवह घर क \nमिुर छाहवर स वनकवल दुवनया के अथाह महासमुंदर मे दवह या भसीया \nक  अपन बाट ताकय लेल जायत रहल छला ।  \n कतेको बेर एहेन देखल गेले जे सािारण सन  बाट  ,कखनों क \nतेहन  भयौन मोड़ ल लेत छै  ,जे एक वदस उंच पहाड़ आ ’दोसर वदस \nलोंमहर्टक खावि। लोकबेद  के कहब छै जे अप्पन   बाट मनुक्ख अपने \nकहाँ बनबे छै  ,ओकर बस चवलते त ’ ओ वचक्कन चुनमुन गंगाजल \nस ’ िोल रस्ता प ,पएर रवखते ,मुदा जीबनक रस्ता त ’ िैह बनबैत \nअवछ ,जे जीबन बनेबक  ,ओकर संचार करबाक  ,आ’ ओकर संहार \nकरबाक भार उठौने अवछ । तखन सुंदर  ,सूवचक्कन बाट सेहो काँट \nकूस ,पाथर  ,पावन स ’ भवर दुसाध्य भ ’ गेले कोना  ,से अदृि \nजानेथ।भानपुर बाली संग   वकछू एहेने  भेल छले।ओवह जमाना  विदेह सदे ह:३ १|| 65 \nके  इंजीवनयरीङ्गग्क पढ़ाई डेढ़ बरख पवहनवह छोवड़ घर बाला सड़क \nप ’ बौआ रहल छलथी। कवनया के मोवसयौत बवहनक  घरबला अवह \nमुसीबतक घड़ी मे सुग्रीि जका हुनक संग  िेने रहल।मास  वदन \nिवरअपन घर क छत हुनको माथ  प’  रावख वडवस्टल्ड िाटर  के फैक्िी \nमे नौकरी के सेहो  बेबस्था करा देलकवहह। \n   भानपुर बाली के की नाम छल हेतैहह की पता  ,मुदा तत्कालीन \nवरिाज् क मोतावबक  ,पवहलोठ संतान के नाम स म्या के नाम पड़ी \nजाए ,असेसरक माय  ,बीन्नी के माय । विया पुत्ता के बेर मे सेहो \nवबिाता जेना बाम बैवस रहल छलथी। मुदा कतेक बरखक बाद एक \nपर एक तराउपवर चावर टा विया पुता स भगमान आचवर आ ’ घर \nभवरदेलवखहह।आ ओतुक्का लोग हुनका सोना के माँ के नाम स वचहह \nलागल छल।  घरबला के त ’ बुविए बाम भ गेल रहेंह । अपन कुल \nखानदान क ’ घमण्डक संग ओवह अिवखज्जु वडग्री के दंश हुनका \nसनकी सन बना देने छलवहह। अपना ऊपर केकरो रोब जतेनाय हुनक \nपीत्त के तुरहते एड़ी स ’ मगज िवर पहुंचा दैक। कायट स्थल प ’ वनत्त \nवदन झंझट होमए  लागल । घर आवब क ’ भानपुर बाली प ’ तामस \nझाड़ईथ ‘अहीके चलते हमरा आय ई वदन देखय पवड़ रहल अवछ  ,बड़ \nकि छल त ’ नदी पोखवर मे भवसया जयतों  ,जहर माहुर खा सूती \nरवहतों : वतवरया चवरत्र मे फवस क , हम बबाद भ गेलों ”। की कवरतवथ \nभानपुर बाली  ,बज्र सन बोल सुनैत सुनैत पाथर भ ’ गेल छलथी पवहनवह \nस । बच्चा चारु इसकुल मे पढ़ैत छलेय । तनखा त ’ कोनो खरापो \nनवहं छल ।  \n    प्रवतवदन भोर मे काज प ’ ज़ेबा काल पवत कलह मचबैत   ‘अहाँ की \nबुझबै ,अपने त दवरद्रक बेटी छी , स्िावभमान की होय छैक। आय हम  66 || विदेह स द े ह: ३ १ \nअपन वहसाब करबा क रहबे  ,ने बरदास होइत अवछ कनहा के बोल ”। \nभानपुर बाली आगा बढ़ी क हुनक माय बनी जायथ   ‘हमर गप्प \nछोड़ू ने ,मुदा अहा केकरो स याचना करय थोड़े जाय छी  ,मेहनत करे \nछी,दुवनया करे छै , आब ई कोनो वनवर्द्ध चाकरी बाला जमाना त रहले \nनवहं  ,देवखयो बच्चा सब के वनक इसकुल भेट गेले ,सब त अवहं \nप, आवश्रत अवछ ने ”। \nएक बेर   केकरो मुंह स   कत्तों सुनली ,जे सेना मे नीक नौकरी भेटेय \nछै । एक वदन घरबला के नीक मूड देवख क बजली त हुनक रौद्र \nरूप आ वचकरनाय सुवन क सब विया पुत्ता कोठरी के मुंह लग आवब \nक’ ठाढ़ भ गेले “   हे  देखैजाही  एकर बुवद्ध , तोहवर बाप रहतौ घर मे \nआ हम जाऊ सेना मे मरय ”। \n  मुदा कतेक वदन  ,आवखर मे ओ नौकरी स इस्तीफा  द देलवथ। तखन \nएहने सन वकछू भवितब्य के सोवच विचावर होवसयावर भानपुर \nबाली पाँच  कोठरी के अपन मकान  पवहनवह बनिा  नेने छलथी  ,एक टा \nबाईस कट्ठा के  जमीन सेहो कीन  लेने छवलह। आब घरबला \nजखन  त्यागपत्र द देलखीन त जे बकाया रुपैया भेटलनही ,ओवह स \nखाली जमीन प , दू टा कोठरी वगलेबा प , ठाढ़ कवर  क’ जुत्ता के फैक्िी \nखोललवहह। तीन टा कारीगर रखली । घरक सबटा काज सम्पन्न \nकवर सीिे फैक्िी पहुंचवथ ।   कखनों पवतदेि के अने रे क्रोि \nदेवख ,कारीगर सब के पोल्हा   क चाह पावन वपया क ’ बुवद्ध स’ काज \nलईथ। वकछुए काल मे वबजनेस गवत पकवड़ नेने रहेक । दुनु  बेटी \nके कहयादान कवर गंगा नहा नेने छलैथ । मुदा वबपदा के ई कोना \nसोहेतेंह। ओ अपन चक्र चावल फेर स ’ तेज कवर देली । वकओ \nकहलकैन सौस बड़ बीमार ,वकओ नै सेबा करे छेंन । जे पुतौह सब \nबड़ नाम गाम बाली छवलह  ,विया पुत्ता के पढ़ाबए के लाथे अपन अपन  विदेह सदे ह:३ १|| 67 \nघरबला संगे बाहवर जायत रहली । एक टा बेटा त भावगए गेल \nछलेंह,मुदा तइयो पाँच टा पुतौह त बवसते छल  ,आय बुढ़ारी मे  ,बीमारी \nमे वकयो  काज क  नै ।ई सुवन  हुनक  मोंन  कचोट स भरी गेलहही,आवखर \nओ हमर स्िामी के माँ बाबू छवथ ,आ शास्त्र क वबिान अनुसारे हुनको \nिमटक माँ वपता  , हुनक  करतब्य बोि वहय  मे  उत्पात मचबए  लागल \n। सबटा काज छौवड़ सौस लग आवब गेल रहैथ।ओ रोबदाब \nबाला िूिा ,मुट्ठी भवर के  ठठरी बनल   वबछौन स सटल ,ससुर सेहो दलान \nप पड़ल। मास वदन र वह  क सब व्यिस्था दुरुस्त केली ।  जखन \nहुनक मुंह मे ओ कौर खुिाबवथ  सौस के आंवख स हर हर नॉर बहे \nलगै ,अपन दुनु हाथ जोवड ओ जेना हुनका स क्षमा मांगेथ । भानपुर \nबाली हाथ पकैड़ अपन माथ प रावख लइथ। ओछौने प नदी  ,लग्घी \nहोयहह  , अपने स वबन वघनेने साफ करैथ  ,दू टा \nमटकूवड़  राखीदेलथी,महेशक  बेटी के हुनका कोठरी मे सूते के  ,आ \nहुनक सब तरहक वियान राखय  लेल  गछबा क   ओकर वबयाह \nदानक सब टा   भार गवछ लेलवथ। भनसीया सेहो   रावख देलथी   ‘हम \nपाय देब आहाँ दुनू प्राणी के सेिा करबै खेबा पीबा मे  ,पथ परहेज मे \nकोनो कोतावह नवहं हेबाक चावह । कनी डेरो प हमरा देखनाय जरूरी \nअवछ”। आ एक पएरसासुर आ दोसर डेरा \nप, रखने बरख िवर कावट  देने छवलह । माय बाप संग  ,गांमक लोग के \nआत्मा जुड़ा गेलय ,आब हुनक कुल सील क डंका वपटाय लागल ।  \n   वकछू बरखक बाद जुत्ता फैक्िी बंद भ गेले  ,घरबला के वचवनया \nबीमारी आ , ब्लड प्रेशर दबोवच लेलकहही । बेरा बेरी ससुर आ , सौस \nअपन अपन ठाम जायत रहला । इहों सबहक संग   ससुरक संपवत्त \nमे अपन वहस्सा बटबा लेलथी । मुदा बटाई प , ने लगा क , अपने \nस ’ जन मजूर रावख खेती करबाबए के ठनली। परदेशक जमीन आ  68 || विदेह स द े ह: ३ १ \nमकान बेवच क ’गाम स सट्ल शहवर मे जमीन खरीद क ’ मकान बना \nलेलथी जतय वदयाद  सबहक सेहो चास बास  छलेहह।  मकान क चारु \nकट छहवर  द क   सोझा बदक फाटक सेहो ल्गबा लेलथी  ,आंच  कट्ठा \nके ओवह चास बास मे आगा पाछा फल फूल के वकवसम वकवसम \nक गाछ  वबरीछ लगाबा लेलवथ ।गाम प   बटला के बाद चालीस बीघा \nजमीन त ’ वहस्सा मे पड़बे  केलवहह,आ ओ पोखरा पाटन बड़का हबेली \nमे छ टा  कोठरी सेहो वहस्सा मे भेटलवहह। अन्न पावन , उपजा बाड़ी बड़ \nनीक, गाय भइस पोवसया   लगा देने छलथी।  \nसाल भवर केअन्न  ओवह ठाम रावख  क बाकी खेते स बेच  दैथ। बड़का \nलग्गा बाला उपजाऊ जमीन  ,वजनगी नीक जका कटय लागल । आ \nई सबटा काज भानपुर बाली जनानी भईयो   क’ अपने करैथ ।आब \nउमवर सेहो भेलवहह , आ’बेतहासा रौद बसात सहैत सहैत हुनको देह मे \nबीमारी पइस गेलहही।छोटका  बेटा  के  डाक्टरी  मे नाम वलखा \nगेल छल, माय के सदी खन कहे  , “बस कनी वदन रुवक जाऊ  ,चावर \nबरख आउर  ,हम नौकरी िेलउ की आहा के रानी जका बैसा \nक’ राखब ,ई बातरस  ,ई दम फुल्ली सबटा दूर कवर देब । बड़की \nपुतौह अपने सन कुलसील  बाली आनली।बी एड कवर रहल छल । \nपद्गाई के संगे गृहकायट  मे सेहो दक्ष ,अपन पवरवस्थवत के बुझए बाली  ,पूजा \nपाठ करय बाली ,सौस ससुर्  क मान सम्मान देबए  बाली ।  \n मुदा पवहने कहल जे वबपदा के ने सोहेले  वबन हड़ हड़ खट खट के \nवजनगी ।ओ कोना चावहतेवथ  जे आस क वकरण कोनो ने कोनो  दोग \nस हुनक वजनगी के इजोत स भवर  दैक ।  \n    दुवनया भवर के िरत । ओवह नरक वनिारण चतुरदसी   के परात \nउठली त घरबला के पलंगक नीचा खसल देवख सन्न रवह गेवलह  विदेह सदे ह:३ १|| 69 \n।बेटा  पुतौह के  मदवद स कहुना कवर ओछौन प ’ सुथौलथी \nस्िास चलइ छल। अपने दौड़ गेली पड़ोवसया डाक्टर लग  ,ओहो ओवहना \nभोरका चाहक कप सोझा क टेबुल प रावख झटकारैत संगे चवल \nअयलैहह। नॉरखसेबक काल नहीं छल  ,तुरत एंबुलेंस मे लावद \nहुनका   नवसटंग होम मे भरतीकराओल गेल ।   पक्षाघात क अटैक छल। \nशरीरक बाम अलंग सून।  \n  अवह वबपवत्त मे दुनु हाथ क मोटका सोनक बाला आ’ कांगुवरया \nआंगुरक बराबवर मोट गरा के चेन वबका गेलहही। मुदा संतोर् छल \nसत्ती माय हुनक जान त बकवस देलवखन। पवहनहु ओ घरे मे रहैत \nछला,आब ओछौन प  ,मुदा आंवखक सोझा त छलेथ  ,आस त मन मे \nरहबे करेहह जे आए नै कावल्ह ,सखरा भगिवत्त के वकरपा स उवठ क \nअप्पन पएर प ठाढ़ त अिस्स  हेता।आब   जे \nसािू ,संत ,बैद,डाक्टरक   अजगुत चमत्कारक   वखस्सा लोग सुनबे ओ \nआस् क डोरी पकड़ने दूर दूर िवर दौगवत रहली । \nकोन जड़ी ,कोन  बूटी  ,कोन तेल मावलस  ,जादू टोना  ,की सब नवह \nअजमबेत रहली  ,मुदा हार नवह मानली  ,वबसबास जीवित छलेनह।  \n   अवह मध्य खबवर भेटलनही जे छोटका  बेटा जे अखन  पवहले   बरख \nमेवडकल मे छल  ,कोनो पहावड़न स वििाह कवर लेलके । दुख की \nआ कतेक होयतवहह ,वकछू वदन भगिती के सोझा वरवरयाती रहली  ,मुदा \nमोंन  नै मानलकैहह त ’ बस पकवड़ ओतेक दूर बेटा पुतौहक मुंह देखय \nऔ बरखा बूवन के   परबाह नवहं कवर क चवल पड़ल छवलह। फोन प \nगप्प भेल रहेंह  ,सपूत बरुन बस स्टेंड प आवब दुवनया के सोझा माय \nके वनहुवर क गोड़ लगलक । होटल मे ल जाक खुआदेलकईहह ,आ \nफेर ओवह घूरती बस मे , ओहने मौसम मे रतुका   वटकस कटा क  70 || विदेह स द े ह: ३ १ \nचढ़ा देलकेंह । सोचने रहैथ  ,केकरो स वििाह कवर लेलके त की  ,आब \nत ओ हमर पुतौह भेली  न ,त अपन  कणटफूल छोट का वडब्बी मे रावख \nपसट मे ओवरया क ि नेने छलथी ,कवनया के  खाली हाथ कोना देखब  । \nवकछू टाका सेहो रावख लेलथी  ,नब नब वगरहस्थी छै ,ककरा स मांगते । \n अनहवरया रा वत ,कड़कैत वबजुरी  ,बरसैत मेघ मे   वततवत भीजवत  ,जखन \nओ दरबज्जा खटखटौली ,पुतौह के डरे हदास पईसी गेले  ,अंदेसा \nभेलवहह,वखड़की स झकवल  ,माँ के देवख वकछू पूछताथ कवरतवथ तेइ \nस पवहनवह घर मे पएर रखैत बड़की पुतौह के भवर पाँज िवर मोन \nभवर कनली  “केहन भ गेल बरुन  ,अपन डेरो नै ल गेल  ,आन लोक \nसन होटल मे खुआ क   अवह प्रलय काल मे  ,वबन वकछू सोचने रातराती \nवबदा कवर देल।  \nकतबों कहवलए कनी कवनया के  मुंह देखा दे  ,कहलक कोन सुन्नरी \nछै जे देखबै ’। \n  कनी वदनक बाद बरुनक फोन आबए लागले  ,जायदाद मे   हमर बख़रा \nद दीय । हम अवह ठाम घर कीनब ’। \nघर मे भूकंप आबी गेले  ,चारुकात क िरवतए टा नवह ,ऊपर अकास \nिवर डोलए लगलै। भानपुर बाली के सोझा परसल थारी वनरैठे रहए \nलगलै ,हाथ पएर मे बग्घा लागए लगले ,माथ टनके  ,अनेरे बड़  बड़ाए \nलागल छवलह।  “कोन  कोन वदन देखेता वबिाता  ,जायदाद मे वहस्सा के \nमतलब जे ई घर बेचू  ,गामक जमीन आिा करू  ,गामक मकान आिा \nकरू । तखन कोना कवर क जीबनक भिसागर पार करब । तखन \nलोकबेद सलाह  देलकेंह  , बाटल जेते दादा के संपवत्त ,बापक अरजल प \nहुनका अछैत  \nवकओ ने अपन जुईत चला सकैत अवछ आ येह गप्प बड़का बाबू के  विदेह सदे ह:३ १|| 71 \nसरबेटा जे नामी ओवकल छलवथ सेहो कहलवखन । “अशक्त बीमार \nबाप के सेिा करबा के फुरसवत नहीं छेंन आ , संपवत मे बख़रा तुरत \nचावह, पढ़ाई लेल जे पाय पठा रहल छी  ,सेहो बंद करू एहेन कपूत \nके ’। \n   मौसम अवह बे र केहेन  तांडि केने छल। भयंकर ठंड । \nकम्मल ,सीरक मे  भवर  वदन लपेट क त ओ बैसयबाली प्राणी नवहं \nछली , हाथक बुनल मौज़ा पएर मे  ,साया के नीच गरम \nपैजामा ,कावडटगन, ऊपर स मोटका पशमीना शौल मे अपना के नीक \nजका बानवह छेक क ब्रम्हबेला के   स्नान ,पूजा के बाद स इमहार \nउमहर लुड़ूखुड़ू मे लाइग जायथ । पुतहुक परीक्षा चलैत छलै। \nसबके चाह द क  ,बाहर आँगन मे बोरसी मे आवग सुनगा क रावख \nदेली,कनी काल मे वनिु भ जेतैक त ’ घरबला के कोठरी मे \nरावख,हुनकर मावलस कवरतवथ। ताबैत   चाह ल ’क बेसकी मे आवब \nगेवलह  ,थर थरी लागए लगलैहह त , पदा लग रखल हीटर जे कनी \nखराप छलै ,कतेक वदन स   सोचने रहेथ ठीक करबाबक  ,मुदा आय \nकपकपी बरदास नै भेलवहह त जरा लेलखींह ।  \n    कवनए काल मे गों गों के आबाज सुवन पुतौह पढ़ाई छोवड़ \nदौडलनवहह,ओकरा भेले बाबूजी के कोठरी स स्िर आवब रहल अवछ। \nमुदा ओ त बैसकी स आबेत   छ्लै, वखड़की के परदा पकड़ने ओ त \nनीक जका झरवक चुकल छवलह सबटा कपड़ा सुड्डाह   ,बाक \nबंद ,तुरत हुनक उठा क  ,सूती चादवर आ,कम्मल मे लपेवट    बड़का \nअस्पताल ल जायल गेल डाक्टर नीचा   मुंह कवर नीरास भ मुड़ी वहला \nदेलके, नब्बे प्रवतशत झरकल ।    तीन वदनक भनक   कि क उपरांत \nआवखरी मे मावट के मुरुत मावट जका भ खवर गेल छवलह ।   72 || विदेह स द े ह: ३ १ \n   इम्हर,मनुक्खक जावत , वकयो वकयो वबररो उड़ा  देलके  ,आत्मह्तत्या \nकवर लेलवथ ,बेटा स परेसान छलवखन  ,मुदा ओत्त उपवस्थत सम्पूणट \nसमाज वकओ ने पवतएलके  ,एहेन जीबट स्त्री त बड़  कम गढ़ैत छवथंह \nभगबती  ।कानेत कानेत पुतौह बजली  “हीटर खराप छल  ,ओवह मे \nकरेंट आबैत छलै”। \n     \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ १|| 73 \nमवला य त वाली कम नय ा \n \nअप्पन िा ॅॅमट पामन सॅ दू र ॅ बा गित ी सॅ बङ दू र ॅ आॅेमह जिा ना के मह साब \nसॅ  ॅ बर खाॅेॅं पमह ने  ॅ निशदा के क्षेत्र मवम दर्ा िे आमब क’ मचर ंजीब बाबू \nबमस र ह लाह । प् मॅॅा ह ने त’ मकर ाए के िकान िे र ह ैत छलाह़ ॅ िु दा मकन्ए \nमदन िे पाॅॅच कट ठा क’ सुन्दर चाकर चाॅैरस प्लाॅॅट कीमन अपन \nिनाॅेरथ के पूणश करैत बङका टा के ह वेल ी सन ठाढ कए \nलेलमन्ह । एकदि पूर ना र इ सश सभक नक् कार्ी दार झर ाॅेखा वाला ह वेल ी  \nॅ बङ सुन्दरऊ जजर झक झक करैत संगिर िरक ह वेल ी । धी र े धी र े \nआगाॅॅ पाॅॅछा के मकछु आआॅे र जिीन सेह ाॅे खमर दलमन्ह । \n    िु दा तखन इर् घर भरल र ह ैत छल । िैं य ा छली  ॅ बाबा छलाह  \nॅ य ाम न की मचर ंजीम ब बाबू के िा ॅ बाबू ॅ एकटा छा ॅेट भाए ॅ आ’ दू टा \nछा ॅेट बमह न क संग अपन पे लवार िे दू टा बेट ा आ’ त ीन कन्य ा \n। नाॅैकर चाकर क सेह ाॅे किी नमह ं छल ।ज तए गुङ र ह ैत छैक ॅ चुटी \nआॅेत ए आमबए जाए छै ससर मत ।  \n              दूनू बमहनीक मववा ह भ’ गेल ए बेट ी सब सेह ाॅे \nअपन अपन घर चमल गेल मन्ह । ि् ॅैॅाॅंय ा आ’ बाबा एकाएकी अपन \nआमखर ी जत र ा प’ चमल गेल ाह । भाइिश द्रास आ’ छा ॅेटका दू नू \nबालक बाह र े पढ ैन्ह ॅ घर एकदि सुन भ’ गेल ए । नाॅैकर चाकर क \nमग नत ी सेह ाॅे कि ह ाॅेिए लगलै न्ह  मचर ंजीब बाबू के वकालत सेह ा ॅे \nकि ह ाॅेिय लगलै न्ह ।अपन आ स् त्र ी दू नू व्य क्मत के स् वास् थ खराप \n। घरवा ली के डाय मब मटज छ लैन्ह़  ॅ गम ठय ा सेह ाॅे ।  अपन  बी ॅ पी ॅ  \nह ाटश प्राब्लि । \n           घरक सुन दू र करय लेल  जयेष्ठ बालक मवभूमत बाबू \nके मववा ह क’य ाॅेजना बनाआॅेल गेल । आॅेह ाॅे वकालत प ढने छलाह  74 || विदेह स द े ह: ३ १ \n। मपत ा के ह ाथ बॅट बए आमब गेल ाह मववा ह भ’ गेल मन्ह । कमनय ाके \nजाॅैॅं चानक टु कङा कमह त’ इर् ह ुनक अपिान ह ाॅेए त मन्ह आॅे त \nसाक्षात चान छलीह ।पढल गुनल कमन कम्िे  िात्र बीए पास । िु दा \nह ुनका सब के अपन पूत ाॅैह सॅ नाॅैकरी त’ नमह ं करेबाक छलै न्ह  \nॅ त ाा मह लेल  कन्य ाक गुण आखानदान प’ मवर्े ष ध्य ान देल गेल ए । \n        पु त ाॅैह के आबए सॅ पमह ने जेना आॅेमह घर िे चुह चुह ी फेर \nसॅ आमब गेल र ह ै  । ङ्र ाइर ्ंग रूिक साॅेफा आ झाङफानू स के \nनवीनीकरण कराआॅेल गेल । बर खाॅेॅं बाद आॅेमह  िकान िे र ंगा इ र ् \nपाॅेताइ र ् भेल छल । मचर ंजीब बाब्ॅूॅा क’ प्रस न्न त ाक काॅेनेा ठेकाने नमह \nछल ।बङ गुणवान ॅ  सुर्ी ल  लक्ष्ि ी कमनय ा घर िे आमब गेल ीह । \n           मवभुमत बाब्ॅूॅा के िाए सेह ाॅे ब्ङ प्रस न्न । पूत ाॅैह के \nबेमटए जेकाॅॅ नाि सॅ बजाबम थ ‘भारत ी’ ।आ’ भारत ी साल भमर \nक’ भीतर े ह ुनका सब के चान सन पाॅेता सेह ाॅे दए देलमन्ह । \n       िु दा मखस् सा इर् नमह थीक । नै ह ुनक दाॅैल त क  ॅ नै साॅेहर त क \n।मखस् सा क’ मवषय छल मवभ् ॅू ॅाम त बाबू के छा ॅेट भाए ॅ जे इ ंजीम न य र \nछलाह ।आ’अपना पमसन्न क’ आन जाम त क कन्य ा सॅ मववा ह कमर \nलंदन चमल गेल छलाह  ॅ सेह ाॅे मकय ाॅे आने कहलकैन्ह । \n       कत्तेक मदन धमर िाए बाबू के त ािस ॅ दुः ख ॅ ददश काॅेढ करेज \nिे मह लकाॅेर िार ैत र ह लैन्ह । पीर र मह र मह क’ टमस िार ै ।आ’ \nकानैत कानैत ॅ िाए बत ाम ह भ’ जाइ थ ।तखन मचर ंजीब बाबू सिझा \nबू झा क’ चुप्प करबमथ । पूवश जन्िक पाप कहैथ आ” आन मध य ा \nपु त ा मदस ॅ पाॅेता पाॅेती मदस मध य ा न लगा ब ’ कहैथ । पूज ा पाठ \nॅ र ािाय ाण ॅ भागवत सब त’ चमलए रहल छल । \n        सप् त ाह पन्दर ह मदन प’ िहा कालक’ दर्श न कमर आॅे \nखूब मिनत ी करैथ‘िहा काल ॅ सब सुख देने छी । छ ाॅेटका बेट ा घूइ र  विदेह सदे ह:३ १|| 75 \nआबए  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ बस एक बेर िु ॅॅह दे ख ली   ॅ फेर ज तए रहै ॅ आहाॅॅ खुस र खबै \n।’ \n          प्रवास ी क’ जीनगी भल े सुख चैन सॅ  ॅ ग्रािीणक’ \nहङ हङ खट खट सॅदू र ल गैत अमछ ॅ िु दा इर् एकटा काल काॅेठर ी \nके सजा जेना भ’ जाइत अमछ ।अपन सिाज क’ नीक बेजाय \nसॅ दू र ॅ संस् कृमत आ’ र ीम त मर वाज सॅ मिलबाक लेल  कखनाॅे \nक िाॅेन आॅेइ ना जाए  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ फूम सय ाह ी गप ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ …आहे िाह े ॅ ॅ ॅ ॅ ……इ मत य ाॅै त मपमतय ाॅैत \nॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ । आॅेमह िे एकटा फराक मसने ह छै ।असगर ॅ असगर नमह लगैत अमछ \n। जया ॅेॅं जया ॅेॅं उिमर बढए लगलमन्ह दू नू व्य क्मत के अपन गाि िाॅेन \nपङय लाग ल। मचर ंज ीबी  बाबू के स्त्री साॅेन दाय त’अपन िात ृभूमि \nलेल  आॅेमह ना बेकल भ’ जा य थ  ॅ जमह ना छा ॅेटका पु त्र ले ल  । \n       अमह ना करैत करैत मदन बीत ैत र ह लै । त ीन ाॅे बेट ी के \nमववा ह ॅ जबलपु र  ॅ भाॅेपाल आ” इ ंदाॅैर िे भेल रहै । अमह प्रकार े मिमथला \nसॅ संपकश टूटले जकाॅॅ छलै न्ह । कहु त’ करीब करीब सबटा ल गक\n’ संबंधी  इ म्हर े उम्हर छल । िु दा सब अपन अपन काज िे व्य स् त \n। पूत ाॅैह भारत ी अमह ना बङ कि बजैत छली  ॅ आ’ िै मथली त’ \nमबसमर ए गेल छलमथ । अमह िे ह ुनक काॅेन दाॅेख । नैहराॅे िे सब मकय ाॅे \nमह न्दीए बजैत छल । \n        आॅैनाइ त बाॅैआइत िाॅेन ॅ साॅेनदाय के बङ मदक करैन्ह ॅ त\n’ र्ार ीम र क व्य ाम ध आआॅे र बमढ जाय । गम ठय ा के प्रका ॅेप एत्त ेक बमढ \nगेल मन्ह मक दुनु ठेह ुन जेना जकमङले लकैन्ह  । जाङ िास िे घरक \nबाह ैर बगी चा िे लाग ल  झू ला प’ भारत ी बैस ा दैत छलै न् ह  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ खवामसन \nचुप चाप ह ुनका िामलस करैन्ह । दू र दू र ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ  धमर ह ुनक दृमष्ट घु इ ि \nमफर क’ वापस िाली वाली प’ मटक जाए । आमदवासी छैक ॅ मह न्दी \nबस दू चामर आखर जनैत अमछ । छत्त ीस गढी बाॅेल ी बाज ए लाग ैत  76 || विदेह स द े ह: ३ १ \nछै ॅ जे साॅेनदाय के ब्ङ किआबै । आॅेकरा सॅ फालत ु के गप केनाए \nसेह ाॅे व्य थश । पाॅॅच बीघा िे पसरल ह ुनक काॅेठी \nखे आगाॅॅ पाॅॅछा गामछए गाछ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ सब तरहकफल फूल क ’ जेना \nआधुमन्क कण्व आश्रि ह ाॅे । मचरू बाबू के पे ङ पाॅैधा सॅ बङ लगा व \n। \n   सङकक दाॅेस र कात मसन्धी ॅ पंजाबी सबहक काॅेठी छलै क  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  \nॅ ॅ ॅ कखनाॅे काल मनिंत्रण प’  एना य जेनाय ह ाॅेइ त छल । िु दा आब आ ॅे \nॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ ॅ नाटक बाज मज नगी सॅ त ंग आमब गेल छलीह । \n       मवभुमत बाबू मपत ा संग काॅेट चमल जाय मथ आ’ भारत ी \nदू नू बच्चा के स् कूल पठा क’ साॅैस ल ग बैस कखनाॅे कलय ाण पमढ \nकए सुनाबमथ ॅ कखनाॅे गी त ा ॅ  कखनेा मह न्दी के एकबार ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  िु दा नब \nनुकूत आजू क’ जुबत ी कखनाॅे बाॅेर भ जाइ त छली  ॅ ॅ   ॅ ॅ ॅ  ॅ । कतेक \nबेर घर वला के कह लमन्ह  ॅ बी  एड’ कमर लैत छी ॅ िु दा आॅे अनठबै त \nगेल ा  ‘फुर सत कत्तए अहा ॅॅ के । बच्चा सब  ॅ िाॅॅ  ॅ  ॅ ॅ  बाबू जी हि ॅ घर \nदुआर ।” आ’ अमह घर दुआर क मग र ह स् थी क’ मत मलस्ि िे \nह ुनका आॅेझर ा क’ र ाम ख देने छलाह । \n       एक मदन मभनसर े मभनसर जुलाइ र ्  िास क’ घनघा ॅेर \nबादम र आ’ मबज ुमर आकार् िे ह ाॅेड लगा ॅैने छल । पामन अखन पडबा \nसुरू नमह भेल छलै मक घरक घंटी बङ जाॅेर सॅ बज लै  । नाॅैकर \nसू त ले छल । मचरू बाबू चाॅैकल ा । आॅेना त’आॅे चामर ए बजे \nआॅे उमठ जाएत छला   िु द ा आए कमन अस्वस् थ सन िाॅेन लाग ैत \nछलै न्ह   ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ‘एखन के भ’ सकैत अमछ’ । उमठ क दर वजजा \nखाॅेल ला  ॅ ॅ   ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ । अन्ह ार छलै । मबज ुमर से चिकै । बर ां डा के लाइ ट \nजर ाॅैल ा  त’ धक सॅ र मह गेल ा  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  वरूण छलाह   ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ ह ुनक करेज \nत’   त त ेक   जाॅेर  सॅ  धक धक करए लगलमन्ह   मक आ ॅे  विदेह सदे ह:३ १|| 77 \nएक क्षण मवलै ि क’ इ ह ाॅे नमह देखला ’ जे ह ुनक संग आर मकय ाॅे \nछम न्ह वा’ नमह । नेना जेकामचकरैत    ॅ ॅ  ॅ  ‘ सु नै छी वरूनक ’ \nिाए ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ यै उठु यै ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ देखू बाॅै आ आयल  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ ॅ ।’आ’ भाॅैकासी पामङ क \nकानय लगला  । साॅेन दाय ह ङब्ङा क’ उमठ गेल ीह आ मबन गप \nबू झने ह ुनका कनैत देमख क’अ अपनाॅे कानय लगलीह  । त ाबैत \nवरूण आ’ ह ुनक स्त्री पाॅॅच बरक कन्य ा सॅग घरक भीतर प्रवे र् \nक चुकल छला । िाए बाबू के कनैत देमख ह ुनक पएर छू बैत बजला  \nॅ  ‘कमथ लेल  कनैत छी ।आब’ त हि आमबए गेल ह ू । ’ उम्हर \nकनबा के साॅेर सुमन मवभ् ॅुॅाम त बाबू आ’  भारत ी से ह ाॅे अपन काॅेठर ी \nसॅ बह र ैला ।सबहक मध य ान वरूण प छल । भाए भाय क’ गल \nलगला  ॅ्र । पाॅॅच ह ाथक गा ॅैर वणश वरूण  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ आआ ॅेर सुन्न र लगैत छला  \n  \n            कमन मवलंब सॅ ह ुनक सबहक नज मर संग आयल \nस्त्री प’ पङल ् ॅैॅान्ह ।तखन आॅे ह ङब्ङा क’ बजला  ‘इर् ह ीना  ॅ  ॅ ॅ  ॅ ॅ  \n‘ह ीना िाॅॅ बाबू जी  ॅ भै य ा भाॅैजी के प्रण ाि कमर य ाॅै’। अंगर ेजी िे बजलाह  \n। भाउज के कहला ‘इर् मह न्दी बेस ी नमह जनैत अमछ । \n         सब अवाक भ ह ुनका देख य लाग ल  । छा ॅेट सन  ॅ दू बर \nपात मर   ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ  ॅ मपर स् य ाि  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  नाक नक्स सेह ाॅे नीक नमह । नै \nजाम न मक देखला वरून अमह िे  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ ॅ घर  पे लपे लवार    सब के \nमबसमर गेल ा   ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ ॅ साॅेन दाय िाॅेने िाॅेन साॅेचए लाग ल  छलीह । \n       आ” पाॅॅच वखशक स् वीटी एनिेन वरूण जेकाॅॅ ।वएह छू र ी \nसन नाक ॅ  बङका बङका आॅॅमख आ’ दप दप करैत गा ॅैर वणश  ॅ  ॅ  ॅ  \nॅ । मचरू बाबू आॅेकरा अपन काॅेरा िे बैस ब के काॅेमर्र् केलाह त’ \nकमन कमन सकपकाएल सन  ॅ आॅे ह ुनक कात िे र ाखल  \nकुसी प’ संच िंच भ” क बैस गेल ।  78 || विदेह स द े ह: ३ १ \n        पन्दर ह मदनक प्र ाॅेग्राि छल  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ  आॅे सब इंम डय ा घूिय \nआएल छलाह । बाबू जी लेल  पाइ पश ॅ जे आॅे ह ुनके मवय ाॅे ग िे छा ॅेमङ \nचुकल छलाह़ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ िॅ ा लेल  दुर् ा ला  ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  भै य ा भाॅैजी आ’ बच्चा सब लेल  \nअंदाजे सॅ मकछ मकछ सनेस । \n        मह ना क नाि सकीना छल  ॅ आ ॅै केर ल के छलीह   ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  \nॅ ॅ लंदन के एक गा ॅेट नमसशग ह ाॅेि िे काज करैत छलीह । रूप र ंग जे \nह ाॅेय मन्ह ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ पूणश व्य ह वार कु र्ल   ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ ॅ मह न्दी बाज ए नमह आबए  ॅ िु दा \nबाज ए के काॅेमर्र् करमथ । \n           घु िनाए मफर नाए सॅ जे टै ि बचै  ॅ साॅैस ल ग बैस मथ \nॅ ॅ ॅ ह ुनक गेमठय ा के दवाए आनैत  मक खेबाक चाह ी मक नै ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ।पथ \nपरह ेज  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ  एकटा चाटश बना क’डाय मनंग रूि िे टाॅॅमग दे लमखन्ह ।  \n       र्ा ॅेन दाए के दम् िा सेह ा ॅे र ह ैन्ह ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ कखनाॅे क’ त त ेक \nिाॅेस कील भ’ जाए मकउपर क’ सांस उपरे र मह जाए । घबङाक’ \nचीरू बाबू के र ाम त मबर ाम त डाक्टर बज ब  \nपङै न्ह । ह ीना आक्सीज न वाला छा ॅेटका  िर् ीन आनने छलीह अपन \nकाॅेने मर श् त े दार क लेल  ॅ  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  िाॅॅजी के देल मथ । इ र ् दवाइर ् उ दवाइ र ्  \nॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  एना सेवा आॅेना सेवा   ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ एना उठू एना बैस ू ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ ॅ ’आ’ साॅेन \nदाय नेना जेकाॅॅ ह ुनक गप्प िामन सबटा करैथ । महना र ाॅेज भाॅेर \nसांझ ह ुनका र क्सर साइ ज सेह ाॅे कराबम थ । \n      आ सत्त े ॅ सप्त ाह भमर िे साॅेन दाए बङ स् व्स् थ भ’ गेल ीह \n।आब कमन कमन दू र मबन िदमद के चमल लैत छलीह । आक्सीज न \nिर् ीन सॅ मचरू बाबू के दुमिन्ता से दू र भ गेल मन्ह  ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ  र ाम त मबर ाम त \nकखन की ह ाॅेय त ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ  प्राण अधर िे ल टकल  र ह ैत  \nछलै न्ह  ॅ ॅ । \n         पन्दर ह मदन काॅेना बीत लै  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  मकय ाॅे नमह ज ाम न सकल  विदेह सदे ह:३ १|| 79 \n। जेबा के मदन वरूण िाए ब ाबू सॅ कहला ‘ ह िरा िाफ कमर देल ह ू नै \n।हि फेर आयब  ॅ  िु दा जाॅै जाॅै अहा ॅॅ सब कानब त’ नै आयब ।\n’ आ सत्त े जय बा काल ह ुनका दू नू िै सॅ मकय ाॅे \nनमह कानल छल । \n       वरूण के गेनाए सप्त ाह भमर भेल ह ेत ैक मक पमह ल फाॅेन \nआयल छल   ॅ ॅ  ॅ  ॅ ‘अहा ॅॅ सब काॅेना छी ॅ  ॅ  ॅ  ॅ ’ ह ीना से िाॅॅजी सॅ बीस \nमिनट गप्प कमर सबटा ह ालचाल  पु छलक ैन्ह़ ॅ ॅ ’ह ुनका सबहक आॅॅमख \nिे जे चिक आमब गेल छल से दू र ै सॅ  \nदेखार भ’ गेल छल । िास मदन प’ दाॅेस र फाॅेन । ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ छह \nिास प’ त ेसर । आ’ आब दू बरक भ’ गेल ए  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ एखन धमर \nकाॅेनाॅे फाॅेन नमह आयल छल । \n    इ म्हर साॅेनदाए के बेट ी जिाए सब भेंट करए लेल  आबैत र ह लैन्ह \n। भारत ी परछ ाइ र ् जकाॅॅ भमर मदन पाछा ॅॅ पाछा ॅॅ। साॅैस ल ग इर् दबाइ र ्  \nॅ ॅ  ॅ  ॅ  इर् दारू  ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  इर् गा ॅेटी नेने ठाढ । ह ुनक िाॅेन कमन बेस ी अस क्त \nभ’ गेल छलै न्ह । पकमङ कए टहलाबए उठाबए पङै ।कखन की \nखेत ीह ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ आ” संगम ह संग पाह ुन पङकक आवभगत सेह ाॅे । काॅेना \nइ ंदाॅैर वाला आॅेझा खेत ाह  ॅ  ॅ ॅ  ॅ कत्त सू त त ा  ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  र ाय पु र वाला पीसा \nखेला मक नमह ॅ ॅ ॅ ॅ नाॅैकर बाबू जी के पान लगा क पनबटा िे देल कमन्ह \nकी नमह ।आ’ अपन दू नू छा ॅेट नेना भु टकाक’  मदन चय ा ॅ   पढ ाय \nमलखाए  ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ । दू नू अ पन अपन क् लास िे फस्टश आबैत छल । \n       भमर मदन मघर नी जेका घूिैत भारत ी के देमखक भाॅेपाल \nवाला जिाए बाम ज उठला  ॅ  ‘िाॅॅजी ॅ मह नका्ॅ्ॅ्ॅ्ॅ् ॅ्ॅ्ॅ् ॅ्ॅ्ॅ् ॅ्ॅ्ॅ्ॅ् ॅ्ॅ् पु त ाॅैह िहा कालक कृपा सॅ \nबङ नीक भै टल े् ॅेॅ् ॅैन्ह । कतैक सेवा करैत छम न्ह । मह नकाॅे आ प् ॅू ॅृॅृॅृर ा घर \nक देखभाल सेह ाॅे ।’ आब सा ॅेन दाए के गम ठय ा के सं ग ह ाटश के \nमबंिार ी सेह ाॅे धए नेने छल धए नेने छल । बङी काल धमर कुसी प 80 || विदेह स द े ह: ३ १ \n’ गुि सुि बैस ल  ॅ मकछु साॅेचै त साॅेचै त ॅ  ॅ ॅ  ॅ खमन देर िे साॅेन दाए \nबाज ल  छली ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ॅ  “आॅेझा ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  मवलाएत वाली कमनय ा बङ नीक’ । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ १|| 81 \nस ू टक कप ड़ा \n \nवेदान्त क िाय बेर बेर कहलमखन्ह ‘रै बाॅैआ ॅ  ॅ  ॅ  कमन अपन सू टक \nकपङा देखानै  ॅ  ॅ  ॅ  । गन गुआमर वाला पीसा आयल  छमथ  ॅ ॅ  ॅ ह ुनका \nमवदा य िे द’ दैमतय ैन्ह त एखन कीन नै पै ङत ै  ॅ  ॅ ॅ  ॅ ह ा थ िे पाइ र ् \nनमह अमछ एखन ।’  आमह रे बा   ॅ ॅ  देखै के काॅेन काज   ॅ ॅ  ॅ  हि \nत’ देखने छी नै ॅ  ॅ  ॅ आ आॅेत ेक दािक सू ट गनगुआमर वाला पीसा \nसपनाॅे िे देखने ह ेत ा  ॅ  ॅ ॅ जे पमह र य देबहुन ॅ  ॅ  ॅ  । ह ुनका त’ कपङा \nदेमखते िात र दाॅॅमत लाम ग जेत ैन्ह   ॅ ॅ  ॅ  ॅ मसल ाइ य ाॅे के पाए ह ेत ैन्ह ॅ  ॅ  ॅ  \nधा ॅेत ी द’ दह ुन मबदा इ र ् ॅ  ॅ  ॅ आ ॅे आॅे मह जाॅेगर छमथ ।’ िाय चुप \nभ’ गेल ीह । \nछा ॅेटकी बमह न पु छलमखन्ह  ॅ  ॅ  ॅ  ‘के देल क अमछ सू टक कपङा  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  \nकमन ह िरा ॅे सब के देखय मदय ाॅै नै ।’  ‘ आमफस िे एक गा ॅेटे \nदेल कै  ॅ  ॅ  ॅ । आॅेकर कत्तेक काज नै हि कराॅैने छी  ॅ ॅ  ॅ । म गफ्ट त’  \nबङ लाॅेक देल कै  ॅ  ॅ  मकय ाॅे त िधैल  ॅ ॅ  ॅ  मकय ाॅे \nमग लासक सेट  ॅ  ॅ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ मकय ाॅे सेन्टक सीसी  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ आर मकदन मकदन ॅ  ॅ  \nॅ  ॅ आॅे सब त’ हि आन लाॅेक िे बाॅॅमट देमल य ै  ॅ  ॅ  िु दा इर् ॅ ॅ ॅ  ॅ सू टक \nकपङा ह िरा बङ पमसन्न ॅ  ॅ  ॅ  एकर हि अपने सीएब भाय जी के मववा ह \nिे ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ ।’  ‘िु दा कमन खाॅे मल क’ देखैबत ीए नै ॅ ॅ  ॅ  ॅ ।’ छा ॅेटकी \nबमह न कमन अङए लगलीह   ॅ ॅ  ॅ त कमन खाॅैॅंझैत बजलाह   ॅ ॅ  ॅ  ‘गै छा ॅैङी \nॅ  ॅ  ॅ  एक बेर आॅेकर पै मकंग खुमल जेत ैए त’ फेर   सॅ चपेत िे \nआॅेकर तह टु मट जाइ त श छै ॅ ॅ  ॅ  आ’ कपङा दुइर श भ’ जाय छै ॅ ॅ  ॅ  \nटे लर बदिासी करय लाग ै छै तखन  ॅ  ॅ  ॅ  बुझल ी दाय ॅ ॅ  ।’ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  \n‘िु दा ज खन अहा ॅॅ एकर पै केट खाॅेल बे नमह केमलयै त’ बुझमलय ै \nकाॅेना ॅ  ॅ  ॅ जे सू टे के कपङा छै ॅ  ॅ  ॅ ।’ ॅ  ॅ  ‘ गै ॅ ॅ  ॅ  त ाॅेरा जकाॅॅ िूरूख  82 || विदेह स द े ह: ३ १ \nछी ॅ  ॅ  ॅ  ॅ । उङैत मचमङ के पाॅॅ मख मचन्ह वला हि ॅ  ॅ  ॅ  । प न्न ी के नीचा \nसॅ ऊ जजर देखाय छल   ॅ ॅ  ॅ  बू मझ गेमलयै  ॅ  ॅ ।’ \n‘ॅंॅंॅंॅंॅंिु दा इर् काॅेना बुझमलए जे सुट े के कपङा छैक । धा ॅेमतय ाॅे भ \nसकैत  छै आॅे कहल क की ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ ।’ बमह नाॅे कि नै छलीह । \n‘गै भकला ॅेल  ॅ ॅ  ॅ  आॅे की कहत ह िरा   ॅ  ॅ  हि अपने नमह बू झबै  ॅ  ॅ  \nधा ॅेत ी के कपङा आ’ सुट क कपङा िे भेद छै से हि नै जनबै  ॅ ॅ  ॅ   \nॅ । अमह ना लाॅेक वेद ह िरा आगाॅॅ पाॅॅछा बू लैत टहलै त र ह ैत छै ॅ ॅ  ॅ  ।\n’ \nभाय जी के  मववा ह तय भ’ गेल मन्ह । बाबू जी िाॅॅ सब मध य ा पु त्त ा \nके ल ’ क’ बाज ार गेल ाह  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ पमसन्न क कपङा खरीदबाबै लै   ॅ ॅ  ॅ  \nॅ्र बनर ाघाटवाला आ ॅेझा आ’ वेदान्त पमह ने मनकमल काॅेनेा काॅेनाॅे \nआआॅे र काज सॅ मकर ाॅे मिर ाॅे सावक दाॅेकान गेल छलमथ ।ज खन \nह जिा चाॅैरा ह ा ल ग गा िक मरक्सा वाला पहू चल ै  ॅ ॅ ॅ त’ \nबाबू जी िाॅॅ के कहलमथ “वेदान्त के सेह ाॅे बजा लैमत य ै  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ आॅेह ाॅे \nअपन पमसन्न क कपङा खरीद लै त ै ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ दस मदन बाॅॅचल छै  ॅ ॅ  ॅ  \nअमह बेर त धिगजजम र ल गन छै  ॅ ॅ   ॅ दर जीबा देबाॅे करत ै की \nनै कपङा सब   ॅ ॅ । ‘”  िाॅॅ कहलमखन्ह ‘वेदान्त ल ग बङ दीव सू टक \nकपङा छै  ॅ  ॅ ॅ  आॅेकरा मकय ेा मग फ्ट देने छलै क  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ आॅे त वएह \nर खने अमछ भाय जी के मववा ह िे पमह र य लेल  ॅ ॅ ।’  त ाबैत धमर \nपाछा ॅॅ वाला मर क्सा दुनु सेह ाॅे ल ग आमब गेल य   ॅ ॅ  आ’ सुनील बबलू \nदुनु भाय सेह ाॅे उत मर क बाबूजीक ल ’ग आमब गेल ाह ‘ह जिा चाॅैरा ह ा \nत’ आमब गेल य आब मकम्ह र  ’ । ॅ   ‘बनार सी के दाॅेकान चल ए।\n’ \n‘बेस’ ।आ आॅे दू नू अपन मर क्सा प बैस थाॅेल बा के कहलमथ \n‘आगाॅॅ वाला मर क्सा के पाछा ॅॅ बढ’।  विदेह सदे ह:३ १|| 83 \nसब गा ॅेटे अपन पमसन्न क वस् त्र कीमन दर जीबा के नाप दइ त श गाि \nअयलाह  ॅ ता धमर वेदान्त आ बनर ा घाट वाला आॅेझा गा ि नै पहुॅॅचल \nछलाह । बाबू ज ी के मचन्ता भे लमन  ॅ  ॅ  ॅ  त’िाॅॅबजलीह ‘बेदुआ के बाट \nघाट नै बू झल छै की ॅ ॅ  ॅ आए नै त कामि जा क’ दर जीबा के \nकपङा के नाप द देतैक   ॅ ॅ  ॅ  र ाॅेज र ाॅेज त बजार अखन जाइ एश पङै \nछैक।’ त खने वेदान्त आ आॅेझा अपन साय मकल घरक दू िु ह ाॅॅ िे \nठाढ केलमन्ह  ॅ  ॅ  ॅ । “बाॅैआ  ॅ ॅ  ॅ बाबू जी कहै छलखु न्ह दर जीबा के \nकपङा कमह य ा देबहक़ ॅ  ॅ  ॅ ’। \nॅंिाॅॅ अपन िु ॅॅह फाॅेल बे केलम थ मक बजला  ‘गै  हिर भक्त अमछ \nदर जीबा   ॅ ॅ  ॅ  ॅ एक मदन िे नमह एक घ् ंॅाटा िे सीब क’ह िरा द’ \nदेत । त ू आन काज क आॅेमर य ान कर ॅ ॅ  ॅ  । ह ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  मकछु खे नाय दे बङ \nभूख लाग ल  अमछ  ॅ ॅ  ॅ इर् बज्र देहात ी बनर ाघाट बला संगे मक गेल ह ुॅॅ \n‘काॅेलड ड्रींक’ सेह ाॅे धमर नमह पीबए देल ाह  ॅ  ॅ  ॅ  ‘अमह िे की दन \nह ाॅेइत श छैक ॅ  ॅ  ॅ  िहीं सिाङ ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ आ’ आॅेझा के खाॅैझाबैत  ॅ  ॅ  ॅ ह ॅस् सी \nठठा करैत ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  दू नू खाय लेल  बैस ला  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ । आॅेमह सिय िल ाम ह न \nिाछक छी टा नेने आॅॅगन िे पै ुस ल छल । वेदान्त के देमख आॅेकर िु ॅॅह \nप’ प्रस न्न त ाक’ लह मर दाॅैमङ गेल ए  ॅ  ‘कमह य ा अल मखन बैाआ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  \nबाॅैआ िाछक बङ साॅैकीन  ॅ ने ने सॅ  ॅ  ॅ  ॅ िाछक टाॅेकर ीए नेने पङा गेल  \nछलखीन कएक बेर  नेना िे । लाॅेक वेद मखह ाम र क’ ह ुनका सॅ \nटाॅेकर ी छी ने ह लले ।’आॅे अनेर े बाज य लाग ल  छल । ‘गै त ाॅेहमर \nिाछ सब नीके छा ॅै नै ॅ  ॅ  ॅ ’ । िाछक ितल ब िल ाम ह नक धीय पु त्त ा  ॅ  \nॅ  ॅ ।’आ’ िल ाम ह न नू आ सॅ िूॅॅह छॅामप ह ॅसैत बाज ल  ‘ बाॅैआ एखनाॅे \nठठ्ठा करैत ह थीन   ॅ ॅ  ॅ  ॅ बद ललमखन  नै कमनय ाॅे । मडलली िे नाॅैकरी \nकरैत छम थन्ह त ैय ाॅे नमह ॅ  ॅ  ॅ ।’ इ म्हर िाछ त र ाइत रहल  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ । वेदान्त \nअपन बकल ेलह ा  ह र कमत  84 || विदेह स द े ह: ३ १ \nसॅ आॅेझा ॅ ॅ ॅ पीऊ सा ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ भाउज  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ बमह न सबहक िनाॅेरंज न करैत करैत \nतरल िाछ खाइ त र ह ला  ॅ  ॅ  ॅ । कमनए बेरक बाद सब पु रूषपात उमठ \nक’ दलान प चमल गेल ाह  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  । घर िे ह ुनक अनेका ॅे मखस् सा के \nदाॅेहर ाबैत त ैह र ाबैत स् त्र ी गण सब ला ॅेट पाॅेट ह ाॅेइत र ह ली । \nबङकी  भाॅैजी बजली  ‘हि एक बेर नैहर िे रही त िाॅॅजी िटकूङीिे \nबङ मवर्े ख दह ी पाॅैमर क’ मह नका ह ाथे पठाॅैल मन्ह़ ॅ  ॅ । इ र ् साय कीलक \nपाॅॅछा िे िटकूङी र ाम ख हिर घरक दर वजजा ल ग आमब त त ेक जाॅेर \nसॅ साय मकल के स् टैं ड प’ ठाढ केलमखन्ह  ॅ  ॅ  मक साय कील दह ी के \nिटकूङी के उपर खस लै   ॅ ॅ  ॅ  आ  दह ी सिे त िटकूङी के टूकङी \nटूकङी उमङ गेल य  ॅ  ॅ  ॅ बाॅॅचल दह ी आॅेमह ठाि जिीन प पस ैर गेल य  ॅ ॅ  \nॅ  ॅ  ॅ  ।’ \nदाॅेस र भाॅैजी बजली   ‘ॅंिु नु ज खन छा ॅै िास के छलै   ॅ ॅ  ॅ हिसब दर भंगा \nडेरा प छलाॅैॅं  ॅ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  बङ जाॅेर सॅ आॅेकरा कान िे दर मद उठलै  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  \nभमर र ाम त आॅे कनैत  र ह लै  ॅ  ॅ  ॅ  मभनसर े मह नका ल ’  क” हि \nडाक्टर ल ग गेल ह ुॅॅ  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ कम्प ाउंडर नाि पूछ लकमन्ह त \nअपन नाि मलखै लमकन्ह   ॅ  ॅ ॅ  ॅ आ” ज खन उिमर पु छलकैन् ह त’ िु नु \nके मलखा चुपचाप ह िरा बगम ल िे आमब बैस ला  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ कमन ए काल िे \nकंपाउंडर बजाॅैल कैन्ह   ॅ  ॅ  ‘वेदान्त ॅ  ॅ  ॅ  उिमर छा ॅै िास ॅ ॅ  ॅ  ।’ज खन \nहि पूछ मलयैन्ह  ॅ  ॅ  त’ कहलैन्ह ‘ह िरा भेल हिर नाि पूछ ैत अमछ   \nॅ ॅ  ॅ  आ’ ज खन उिमर पु छल कैन्ह त लाग ल  जे बच्चा के पूम छ रहल \nअमछ  ॅ ।’हि कहमलयै जे त खनाॅे अहा ॅॅ अपन नाि कामट क’ \nबच्चा के नाि मकएक नमह म लखबा देमल य ै ।’त कहैथ छमथ ‘नाि \nसॅ मक कानक ददश बदमल जेत ैक ।’ \nबङकी बमह न बजली  ‘एक बेर इर् घर सॅ सेह ाॅे भागल छम थ  ॅ  ॅ  ॅ पढ ाइ र ् \nमलखाइर ् िे िाॅेन नमह लाग ैन्ह  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  बाबू जी डाॅॅटल मखन्ह त’ चुपचाप  विदेह सदे ह:३ १|| 85 \nभाॅेर े भाॅेर पङा गेल ा   ॅ ॅ  । दुप ह मर य ा िे िु जफ्फरपु र सॅ फाॅेन करैत \nछमथ ‘बाबू जी हि घर सॅ पङा गेल छी ।’ बाबू जी पु छलमन्ह ‘पङा \nक’ जेबए कत्तए  ॅ  ॅ  ॅ ।’त कहलमन्ह ‘जत्त य भाॅेला बाबा ल ’ \nजाइ थश ।’ ‘बेस   ॅ  ॅ  ॅ  अखन कत्तय छ ॅ ॅ  ।’ ‘एखन हि िु जफरपु र \nिे छी  ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ।’ \n‘अच् छा काॅेनाॅे गप नै ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ अखन भाॅेलेबाबा  कहैत छथुन जे घर \nआमब जा  ॅ  ॅ ॅ  ॅ तेकरा बाद देख ल जेत ै ।’ आ” आ ॅे सांझ धमर घर \nआमब गेल छलाह ।’ \nअमह गप्प सप्प क सू त्र धा र िॅ मझली बमह न बङ मवय ापक भ बजलीह  \n‘दीदी   ॅ  ॅ  ॅ चामर पाॅॅच बरक पमह ने जे आॅेझाजी अपन दुरगिमनय ाॅॅ िाॅेट र \nसाय मकल छा ॅेमङ देने छलमखन अमह ठाि ॅ  ॅ  ॅ  आॅेकरा इर् खूब चल ेलमथ  \nॅ  ॅ  ।एक बेर काॅेनाॅे काज रहै  ॅ ॅ  ॅ  भमरसक र्ंभू के िूङन र ह ै  ॅ  ॅ  इ र ् \nत ीन चामर बच्चा के िाॅेट र सा य मकल प’ बैस ा गाि िे घूिए मनकल ला  \nॅ  ॅ  ॅ  त त ेक त ेजी सॅ िाॅेट र साय मकल चल ैलमखन्ह जे एकटा बच्चा अमह \nखेत िे दाॅेस र आॅेय खेत िे ॅ   ॅ ॅ  त ेसर मह नकर पीठ पकङने मचकर ए \nलाग ल  ॅ  ॅ  ॅ र स् त ा पे ङा जाइत श लाॅेक बच्चा दुनु के उठाक घर पहुॅॅचेलक ै  \nॅ ॅ  ॅ  ॅ  आॅे त’ जाॅेतलाह ा  खेत छलै   ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ नै ॅ ॅ त  ॅ  ॅ  पूछ ू नमह़ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ ।\n’ \nत ाबैत वेदान्त खाय लेल  आ मब गेल छलाह  ॅ  ॅ  ॅ  आॅेझाजी सॅ बाम ज \nलगबैत बजलाह  ‘पा ॅॅच साॅै के बाज ी र ाखू   ॅ  ॅ  ॅ  हि सब टा िाछभात \nखा जाय ब ।’ आॅेझाजी ह ॅसला ‘ आॅै  ॅंिहा र ाज़ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  स बटा िाछभात \nजे खा जेबए त हिसब की खेबै  ॅ  ॅ  ॅ  । आ’ ऊ पमर सॅ पाॅॅच सा ॅै \nटाका सेह ाॅे मदय ॅ ॅ  ॅ  ॅ   ह िरा कंगाल बनाव के मवचार अमछ की  ।’ \n“बाॅैआ  ॅ ॅ  ॅ कामि भाय जी के सेह ाॅे नाप मदय ा दह ुन ॅ ॅ  ॅ  । आॅे आय \nर त ुका गा ङी सॅ आमब रहल छथुन्ह ॅ  ॅ  ॅ  ॅ मसलकक कुर त ा के एक टा  86 || विदेह स द े ह: ३ १ \nकपङा छै राखल घर िे ॅ ॅ  ॅ  ।’िाॅॅ अपन दुमनय ाभमर के मचन्ता परगट \nकरैत र ह लीह   । मभनसर े खा पीमब क़ ॅ  ॅ वेदान्त ॅ आ ॅेझाजी  ॅ ॅ ॅ आ’ \nभाय जी  बजार मदस मनकल ए लगलाह  ॅ  ॅ  ॅ त आॅेसार ा िे र ा खल चाॅैकी   \nप’ बैस ल िाॅॅ कमनय ा के  सब गह ना देखैत बजलीह   ‘जा   ॅ ॅ  ॅ  \nकमनय ा के पाजेब त’  एबे नमह केलए बाॅैआ र ाॅै ॅ ॅ  ॅ  ।’ त वेदान्त \nह ुनका आश्वासन दैत बजलाह  ‘जे सब बचल ाह ा काज छा ॅै ह िरा िाॅेन \nपाङैत र मह य ै   ॅ ॅ  ॅ हि आमन देबाॅै  ॅ  ॅ  ।’  छा ॅेटकी बमहन के अपन \nिाॅेबाइलश नंबर मलखाक कहलमखन्ह   ॅ  ॅ  ‘जाॅै आर मकछू िॅ गबा वके ह ेत ाॅै \nत फाॅेन कमर मदह ै ॅ  ॅ  ॅ  ।’ भाय जी के िूॅॅह प’  जेना सू रूजक  \nलाली  आमब गेल छलै न  ॅ  ॅ ला ल  टरेस   ॅ  ॅ  समदखन िु ॅु ॅू स् कैत    ॅ  ॅ ॅ  ॅ  जेना \nअमह ब्रम्ह ांड िे आॅे प्रथि पु रूष मथकाह  ॅ  ॅ  मज नकर मव वाह \nह ाॅेिए जा रहल अमछ । दू नू ह ाथ आगाॅॅ िे एक दाॅेस र सॅ सटाॅैने   ॅ ॅ  ॅ  \nॅ  िु स् कैत दर जी ल ग ठाढ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ कुर त ा के नाप  ॅ ॅ  ॅ  । वे दान्त आ’ \nआॅेझाजी कमन फराक सॅ भाय जी के प्रस न्न त ा के आनंद उठबैत ठाढ़ \nॅ  ॅ  । भाय जी िु स् कैत दर जी के कहलमखन्ह  ‘हिर मववा ह कल क् टर \nसाह ेबक कन्य ा सॅ भ’ रहल अमछ । कुर त ा कमन नीक सॅ सीम बय ह़ ।\n’ गाि प आमबत े िात र आ ॅेझाजी  अमह बात क मबर ाॅेर् उङा देल मन्ह़ \nॅ । ‘ भाय जी दर जीबा के काॅे ना िु स् का िु स् का क’कहैत छलमखन्ह।\n’ घरे िे ला ॅेक ठट्ट ा करए लगलै न्ह ‘कहै छलै मथ जे मववा ह े नमह \nकरब संत रहब आ’ देस क सिाजक सेबा करब  ॅ  ॅ ॅ         आ\n” मववा ह भे बाॅे नमह केलम न्ह ससुर क पदवी बङ साॅेहाॅेन लाग ए \nलगलै न्ह। ’ \nिु दा भाय जी के काॅेनेा गत्त म र िे जेना आब लाज  धाक नमह बाॅॅचल \nछल  ॅ  ॅ  ॅ  आ ॅे पल था खस ा ॅैने आॅेमह ना िु स् कैत बैस ल छलाह  ॅ ॅ ॅ । \nसब काज क आॅेमर य ाॅैन भ’ गेल । कमनय ा के नू आ फट्ट ा लह ठी मसंनुर  विदेह सदे ह:३ १|| 87 \nसब डाला िे र ाम ख भगवमत आगाॅॅ पमङ गेल । कामि ह थधर ी वला सब \nआमब रहल छमथ ॅ  ॅ िु दा ॅ  एखन धमर वेदान्त अपन कप ङा दर जी के \nनमह देल ाह । \nज खन सब एक मदस सॅ ठाढ भ’ गेल ए मक ‘पु र ने कपङा पमह र क\n’ बमर य ा त ीिे जाय ब ’।तखन आॅेझा के ल ’ क’ आॅे अपन सू ट \nमसयाबए दर जी ल ग पहुॅॅचल ाह  ॅ  ॅ  । \n“भाय   ॅ ॅ  ॅ  जलदी सॅ सू ट त ैय ार कमर के र ाखह ॅ ॅ  ॅ  ॅ  आय सांझ \nक’ द मदह  ॅ ॅ  ॅ  कामि \nबर ात ी जेबाक अमछ ॅ  ।”  दर जीब ा ‘हॅ सर ॅ  ॅ  ॅ  एकदि  ॅ ॅ  ॅ  मकएक \nनै”  कहैत ह ुनकर पूर ा र्र ीर क नाप लेला  के बाद वस् त्र क’ \nपै केट खाॅेल लक  । \n“इर् की सर ॅ  ॅ  ॅ  ॅ एक टा डबल बेडक चादमर आ’ दू टा गेरूआ \nके खाॅेल ।” आॅेझाजी के ह ॅसी त ेह ेन अनार ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ ॅ छुरछुरी  ॅ  ॅ  ॅ  जकाॅॅ \nफुटल ै   ॅ ॅ  ॅ  ॅ  जे बंद ह ेबाक नािे नमह ल इत छल । द र जीबा सेह ा ॅे \nह ॅसय लगलै  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ आ’ वेदान्त क’ िूॅॅह देखबा जाॅेग र छल   ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  \n। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  88 || विदेह स द े ह: ३ १ \nचुिाॅैन \n \nिाॅेन िे त’ बङ कचाॅैट भे ल र ह ैए ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ िु दा नीक कद काठी के \nस् वस् थ र्र ीर क’ भीतर एकटा सबल करेज सेह ाॅे छल सुलेखा िाए \nके   ॅ ॅ  ॅ त ाम ह लेल  सब मकछु मबसमर क’ लाम ग गेल ीह अपन सू त ल \nिनाॅेरथ के पूणश करए लेल    ॅ ॅ  ॅ   ॅ  ॅ  ॅ  चुिा ॅैन क’ ब्य ाॅेॅंत िे । \nछा ॅेटकी मदय मदनी के फाॅेन के लीह त’ आॅे त ुर ंत े ह ाम जर । ह ुनका घर \nसॅ दू इ एश डेग प र ह ैत छलीह आॅे । ॅ ॅ  \n     “छा ॅेट मछन डाला नीक रहतै  ॅ ॅ  ॅ ॅ  ॅ ल जाए िे ॅ  ॅ  ॅ उठबए बैस बए \nिे सुभीता ह ेत ए। कमन धान  ॅ सू पार ी  ॅ ॅ ॅ     ॅ ॅ  ॅ लटखूट वस् त ू के एक \nपाॅेट र ी िे बाॅॅमध मदय ाॅै।’ ‘दीदी ॅ कमन दू इ बश सेह ाॅे र ाम ख लैथ  ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ।’\nछा ॅेटकी िृ दू ला के अमह सला ह प’ ह ुनक िमलन िु ॅॅह प’ सेह ाॅे \nह ॅमस आमब गेल छल ’ ।   ‘दुर बत ाम ह ॅ ॅ ॅ  ॅ ॅ  मक पढ बैत ह ेबए  अहा ॅॅ \nमवद्य ाथी सब के मवज्ञ ान । सू खल दू इ बश सॅ कत्ताॅे चुिाॅैन ह ाॅेइत श छैक \n।’ ‘जनेऊ आ’ डर ाडाॅेमर तए भे टबै नमह कल ए   ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ।’ कमन \nह ङबङाम त सन आॅे बजलीह  त िृ दू ला ह ुनक परेर् ानी के मनवार ण \nकरैत बाम ज पङल ीह ‘हि अप्पन घर सॅ आमन दैत मछ य ैन्ह  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ढेर \nर ास हिर िाॅॅ पठा देने रहै बाॅैआ के उपनैन िे ।आर मक सब \nचामह य मन् ह ॅ ॅ  ॅ  ॅ  देख लाॅैथ एक बेर फेर नीक सॅ  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ।’आ’ छुटलाह ा \nसिान सबह क मलस्ट बनाक’ आ ॅे फुर त ी देखबैत त ुर ंत बाह मर मनकमल \nगेल छलीह । \n         सब टा सिान जुटा क’ नब एकर ंगा लाल  वस् त्र िे \nबाम न्ह ॅ  फेर आॅेकरा डाला समह त वस् त्र िे बाम न्ह क’ स् वत ंत्र त ा \nसेनानी र ेन िे चढ ा देल गेल छल । \n     सुल ेखाक बाबू मर टा य र िे न्ट के बाद कन्सलटें सी करैत छलाह   विदेह सदे ह:३ १|| 89 \nॅ ॅ  ॅ ॅ । बेट ी दुनु     के कमह य ा कत्त न्ॅै ॅा मववा ह दान भ  चुकल छल   ॅ  \nॅ ॅ  ॅ  इर् सब सॅ छा ॅेट बालक दुखह र ण   ॅ ॅ  ॅ  । कत्तेक कबूला पाॅॅमत के \nबाद ज नि नेने छलाह । दादा दादी पाॅैत्रक’ लालस ा  िे कतेक त ीथश \nवर त ॅ     गंग ा अरा धन  सब केन् ॅेॅा छलमखन्ह   ॅ ॅ  ॅ  ह ुनके सबक’ \nआस ीर बादक फल छल इर् ॅ  ॅ  ॅ कत्तेक िनाॅेरथ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  कत्तेक  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  \nखैर छा ॅेङू इर् गप्प ।आ’घरवला सॅ आॅे आन आन मव षय प’ गप \nकमर ह ुनका अमह मवम चत्र  पम र मस् थम त सॅ उबरए लेल  बङ प्रयत ्नर्ील  \nभ’ गेल छलीह । \n       मदल ली िे ह ुनक दू टा भाय आ’ मपमत य ाॅैत मदय र सेह ाॅे \nर ह ैत छलै न्ह । फाॅेन नंिर छैमन्ह ए  ॅ ॅ  ॅ  बजा लेत ी सबके । आॅेत ेक \nिै मथल सब छै आॅेत ए गीत नाद  ॅ  ॅ ॅ  ॅ  मवध बाध  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  िा ॅेने िाॅेन भमर \nबाट अपन मवचार करैथ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ झपकी लैत र ह लीह  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ नींद कत्तए ॅ ॅ  ॅ  \nॅ  ॅ आ काॅेना ॅ  ॅ  ॅ । सुलेखाके बाबू मिसर जी त’ नींदक गा ॅेटी के अभ्य स् त \nॅ  ॅ  ॅ  नै त’ ह ुनकाॅे मदक्कत ह ाॅेइ त मन् ह । र मह र मह क िाॅेन िे इ टीस \nत उठबे करै एक बेर िाए बाबू सॅ मवचार त क लैत मथ  ॅ  ॅ  आ’ \nआॅॅमख सॅ नाॅेर झमर जाए  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ । ॅ  ॅ  ॅ  \n         मदल ली कएक बेर आयल छलीह   ॅ ॅ  ॅ  ॅ कखनाॅे वैष् णा ॅे देवी  \nॅ ॅ  ॅ  ॅ  कखनाॅेॅं ह मर द्वार  ॅ ॅ  ॅ  ॅ क खनाॅे केदार बद्री ॅ ॅ ॅ ॅ कखनाॅे मदल लीए घूिए ॅ  ॅ  \nॅ  ॅ  आब त बेट ा सेह ाॅे बङका िलटीनेर् नल िे नीक पद प’ लाम ग क\n’ मदल लीए िे आमब गेल अमछ । िु दा अमह बेर मदल ली समर पहुॅॅ एकदि \nबदल ल  बदल ल  सन लगैत छल   ॅ   ॅ ॅ एक त’ िानमसक द्वन्द  ॅ ॅ  \nॅ उपर सॅ सम्प ू ण श मदल ली के बदल ल  भाॅैगा ॅेमलक नक्र्ा   ॅ  ॅ ॅ  ॅ बङका \nबङका गगन चुंबी इ िार त  ॅ  ॅ ॅ  धङाधमङ दाॅैङैत िे र ाॅे ॅ  ॅ  ॅ  ॅ आ’ बङका \nगा ॅेल गा ॅेल फ्लाइ र ् आॅेवर  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  बङ अनमठय ा सन लगलै न् ह   ॅ ॅ  ॅ  काॅेन \nदेस पहुॅॅच गेल ह ू ॅॅ  ॅ  ॅ  ॅ  । बेट ा  टीसन प आएल छला ।  90 || विदेह स द े ह: ३ १ \n           धक सॅ र मह गेल िाएक करेज पूत क’ िूॅॅ ह देमखक।  \n‘साॅेना   ॅ  ॅ ॅ नीके छी नै  ॅ  ॅ  ॅ  ।’आॅॅमख डबडबा गेल मन्ह  ॅ  ॅ  ॅ  काॅेढ त \nपमह ने सॅ फामट रहल छलै न्ह  ॅ   ॅ ॅ  भमर बाट त’ कामनत े आयल \nछलीह ।  ‘ इर् की  ॅ ॅ  ॅ अहा ॅॅ मकएक मवह्वल भ’ रहल छी।’\nसाॅेना ह ुनका भमर पाॅॅज लैत बाज ल  । \n          बाबू जी पमह ने सॅ कमन फराक फराक ॅ एसगर एसगर \nरहए वला   ॅ  ॅ ॅ कमन कि बाज ए वाला लाॅेक  ॅ  ॅ  ॅ  गुिस ु ि  िाथ झुकाॅैने  \nॅ ह ुनका सब सॅ कमन दू र चल ैत र ह ला आगाॅॅ आगाॅॅ । \n            घर िे मववा ह क काॅेनाॅे रिन चिन नै । ‘कत्त ह ेत ए \nमववा ह  ॅ ॅ    बङी काल धमर िाॅेने िाॅेन िंथन करैत आॅे बजलीह  ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  \nॅ ॅ त’ साॅेनू प्रफुमल लत ह ाॅेबैत बजलाह  ‘ फाइ वश स् टार ह ाॅेटल ह य ा त \nमर जेंसी िे मववा ह ह ेत ए  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  त ीन मदनक आय ाॅेजन र खने छै लङकी \nवाला सब  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ नािी मबल डर क बेट ी छै न ॅ  ॅ  ॅ  ॅ ।’ \n      चुप्प ॅ ॅ  ॅ  । आॅे साॅेनू के दुनु चिकैत आॅॅमख देखैत र मह गेल \nछलीह    ॅ ॅ   ॅ । िाॅेन पमङ गेल सुलेखा  ॅ  ॅ  ॅ ॅ जे समदखन ह ुनका टाॅेकैन्ह \nॅ  ॅ ॅ  ‘ हे  ॅ  ॅ ॅ अहा ॅॅ साॅेना सा ॅेना केने  र ह ैत छी ॅ ॅ िु दा ह िरा आॅे कर लक्षण \nनीक नमह लगैत अमछ । समदखन छा ॅैङी सबसॅ गप्प करैत र ह ैत अमछ \nपढत की ॅ ॅ  ॅ  ।’आ’ पु त्र प्रेि िे आन्ह र िाॅॅ बेट ी के चुप कराबैथ \nकहमथ ‘जाए दह ी त ाॅेरा की ह ाॅेएत छा ॅै  ॅ ॅ  ॅ घी के लडडु टे ढा ॅे भल ा  ॅ  ॅ  \nॅ  ॅ कतबाॅे मकछ करत ै त ैय ाॅे बेम टए वला  दर वजजा के धू मर उङबए लेल  \nएतय ।िरब त िू ॅॅह िे उक यएह देत  ॅ ॅ  ॅ  त मर जाय ब हि  ॅ ॅ  ॅ ।’\nआ’ बेट ी भनभ नाइ त ह मट जाए छल आॅेत ए सॅ । ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  चल ू   ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  ॅ  ॅ िा ॅॅ \nभगवमत के कीर पा सॅ इर् प्रस न्न त अमछ ।एकर खुर्ी अमह ना बनल \nर ह ाॅैॅ  ॅ  ॅ  । अती त सॅ वत्त शिान िे आमब साॅेचल ीह । \n         िेह दी ॅ ॅ मववा ह मरसेप्सन सब त ीन मदनक भीतर त ङात मङ  विदेह सदे ह:३ १|| 91 \nसम्प न्न कमर नव जाॅेङा ह नीिूनक लेल  स् वीटजर लैंड उमङ गेल छलाह   \nॅ तखन अपन डाॅेली खाॅेबी नेने इ ह ाॅे दुनु व्य क्मत वापस र ेन पकमङ \nदमङभंगा चमल आयल छलाह । \n       िृ दु ला दाॅैङल एलीह । बङका कंपाउंड़ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  साॅॅय साॅॅय \nकरैत । गिला आ’ फूलक मकय ार ी के फूल पत्ता सूखाय ल  ॅ जेना \nआॅेकरा सब के िूर छा िामर देने र ह ैय । \nबर ािदा प टाॅॅि ी अपन अगला दू नू टाॅॅग प’  िूॅॅह गङा ॅैने सू स् त सन \nसू त ल   ॅ ॅ  ॅ  ॅ । \n     ि् ं ॅाॅुख्य ॅ ॅ  ॅ दर वाज ा सॅ प्रवे र् करैत  ॅ  ॅ ॅ  ॅ गम लय ार ा के बाॅॅय ा कात \nपूज ाघर  ॅ  ॅ  ॅ  उजजर झक झक  संगिर के फर् श प’ भगवमत के \nसाॅेझा आॅेमह ना बाॅॅ मधक र ाख ल चुिा ॅैनक डाला देमख ॅ िृ दू ला के िाॅेन \nमकछु र्ंमकत भे लए िु दा आ गा ॅॅ बमढ आॅे दीदी के बेडरूि िे पहुचल ी \n। पल ंग प’ पङल  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ छत मनह ार ैत ॅ  ॅ  ॅ िूॅॅह सू खाय ल  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ आ ॅॅमखक \nनीचा कार ीस् य ा ह  जेना मकय ाॅे काज मर िमल देने ह ाॅेय ॅ  ॅ  ॅ  ॅ कतेक \nमदनक बीिार सन । \n        ‘िाॅेन त नीक छम न्ह नै ।’ आॅॅचमर सॅ गा ॅेङ लगैत िृ दु ला \nबजलीह  ‘ मववा ह दान र्ुभ र्ुभ सम्प न्न भ गेल मन्ह ।’ ‘ हॅ सब \nबङ  उत्त ि भे लए । बङका फाइ वश स् टार ह ाॅेटल िे लाखाॅेॅं रूपीय ा \nखच श कमर क’ मववा ह ाॅेत्सव िनाआॅेल गेल य  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  । बङका बङका \nलाॅेक  ॅ  ॅ  प्रधान िंत्री सेह ाॅे आयल छलाह  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ मफलिी ह ीर ाॅे अमभषे क \nबच्चन आ आर मकछु नब का मह र ाॅेइन सब सेह ाॅे आयल छल ।बङ \nथकान भ गेल । सप्त ाह भमर के भीतर एना य जेनाए  ॅ  ॅ ।’ मकछु \nइ म्हर उम्हर के गप्प करैत करैत बजलीह  ‘अपन जाम त िे कमर त मथ \nत कत्तेक नीक  ॅ  ॅ ॅ  ॅ  आन जाम त आन संस् कार  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  िु दा  खुर् \nर ह मथ  ।’  92 || विदेह स द े ह: ३ १ \n     बाॅेल भर ाॅेस दइत  ॅ िृ दुल ा कहलीह “आब जाॅॅमत पाॅॅमज के के \nपूछ ैत अमछ ।सिय बदमल रहल छै ॅ  ॅ  ॅ  अमह ठाि कतेक पै घ लाॅेक \nसब आन जाम त सॅ मववा ह केने छमथ । इर् सब बेकार क गप्प नै \nसाॅेचथु।’ \n         िृ दुल ा चमल गे लीह मकछु कालक बाद । सुलेखा के िाॅॅ \nॅ जे अपन छा ॅेट मदय ा मदनी के छा ॅेट बमह ने बू झैत छलीह  ॅ  ॅ  िु दा तखन \nह ुनका िु ॅॅह सॅ आॅेमह क्षण इर् गप्प नै मनकमल सकल ै  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  जै मववा ह \nसॅ पमह ने फाइ व स् टार ह ाॅेटल क सू ट िे ज खन आॅे अपन लाल  कपङा \nिे बान्ह ल डाला खाॅेल ए लेल  आगाॅॅ बढली त’ भावी पु त्र वधु काॅेना \nअंगर ेजी िे डपतैत बजली  ‘आइ डाॅेन्ट लाइ क दीज र स् टीक मर चुअलस \nॅ ॅ  ॅ  ॅ  \nआस्क हर ॅ  ॅ ॅ  ॅ  ॅ ’आ िाॅॅडल पु रूषाकृमत    ॅ ॅ  ॅ  ॅ छह फूट सॅ कमनए कि  \nॅ ॅ  ॅ ॅ  िस्त ानी चाल सॅ  ॅ  ॅ  ॅ  मनलशजज  भाव सॅ  ॅ  ॅ  ॅ अपन  लाख टका के \nमडजाइ न र लह ंगा संभारैत  ॅ  ॅ ॅ  साॅेनू के एक ह ाथ सॅ खींचैत बाह र \nमनकमल गेल  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ । \n            आॅेकरा भे ल ह ेत ैक ॅ  ॅ  ॅ  ॅ इर् देहात ी र ीम त मर वाज \nकरए वाली साॅैस िूखश ह ेत ैक ॅ ॅ  ॅ अंगर ेजी की बू झत ै  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ िु दा आॅे अपना \nसिय के अंगर ेजी िे एि ए पीएचडी ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ ॅ  आ य ुमनवमसश टी िै पढ ाॅैने छलीह   \nॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ पमह ने सॅ टूटल   ॅ ॅ  िा ॅेन भै लमन्ह कत्ताॅे एकांत िे जाकए फूम ट \nफूम ट क’ कामन ।  ॅ  ॅ  ॅ  चार ाॅेकात जाटक िाह ाॅैल  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  आॅेकर घर \nपे लवार क स् त्र ीग ण सब ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ फुटबा ॅॅलक गेंद जकाॅॅ  ॅ ॅ  ॅ  गा ॅेल गा ॅेल  ॅ   ॅ ॅ  \nगुङैक रहल   ॅ ॅ   ॅ ॅ  खाली चिकैत वस् त्र आ” आभू षण सॅ लगैक जे \nइर् सब पाए बला लाॅेक अमछ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  िु दा संस् कार  बात व्य वह ार ॅ  ॅ  \nॅ  ॅ  ॅ  कत्त  फॅमस गेल ा साॅेन  ॅ  ॅ  ॅ  । \n          ॅं ॅंिाॅेन िार ने  एक काॅेन िे अछू त सन बैसल र मह गेल  विदेह सदे ह:३ १|| 93 \nछला दुनु व्य क्मत ॅ  ॅ  ॅ  ॅ मक य ाॅे अपन लाॅेक नै  ॅ ॅ  ॅ  नै िाि  नै मपत्त ी  \nॅ  ॅ ॅ  मकनकाॅे नमह बजाॅैल ा  सा ॅेना ॅ  ॅ  ॅ  मक \nमज ान मकएक ॅ  नै \n      ॅ ॅ  कहुना क’ धी र ज धमर ह जार ह जा र िाॅेन क’  बाॅेझ \nअपन करेज प नेने आॅे अपन नग्र   वापस चमल आएल छलमथ । ज े \nकन्य ाके मववा ह सॅ पूवश सेह ाॅे अपन भावी साॅैस ससुर क’ प्रमत एकाॅेरत ी \nइ जजत आ’ श्रद्वा नै छै आॅे बाद िे की देखा ॅैत  ॅ ॅ  ॅ  ॅ  \nह ुनका पु त ाॅैह सॅ काॅेन सेवा सुश्रुषा करबाब’ केछलै न्ह  ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  आॅे त \nअपने चीफ इ ंजीम न य र क घरवा ली   ॅ   ॅ ॅ  एखनाॅे चामर टा खवास \nलाग ल  छलै न्ह   ॅ ॅ  ॅ  ॅ । आॅे त पूत ाॅैह के भाल मर क फूल जकाॅॅ त र ह त्त ्थी \nप’ र ाखए लेल  त ैय ार छलीह   ॅ ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  । िु दा इर् की ॅ  ॅ  ॅ  ॅ  । \n      िाएक जी गाय सन । त ैय ाॅे समद खन अपन िाॅेन के परत ार ैत \nएत बै कहैथ “जाए दह ी ह िरा सब के नै अपिान केलक  ॅ  ॅ  ॅ  साॅेनू \nके त खुर् र खतै न ॅ  ॅ  ॅ  ।भ गेल ए आर की चाह ी ह िरा ॅ  ॅ  ॅ  ।हिर \nबच्चा के िाॅॅ भगवमत खुर् र ाखैथ   ॅ  ॅ  ॅ  ।’ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  94 || विदेह स द े ह: ३ १ \nचुट्ट ा लेिे की चु ट्ट ी  \n \nगुडगा व क’ बड़का भव्यत ि िालिे एक गोट बड़ सुन्न मर जेना \nकुम्हार क चाक पॅ बड़ प्रेि सॅ गढल कोनो भव्य प्रमतिा सन स्त्री \nकेपरी पमह र ने दू त ीन गो टे संग खरीदा र ी करैत छल  आ’ \nफराटेदार अंगर ेजीक िध्य एक गोट एह ेन आखर बाज ल  छल मक \nमस् नग् ध ा चौंमकक’ ओकरा मदस तकल क ‘मदस टूह टूह र ेड बकल ेल  \nकल र   ।’ \n‘अवस्से ई िै मथल अमछ ।’ मस् नग् ध ा अपन बेट ी सॅ बाज ल  छल । \nओकरा मदस त कैत   ओकर गो र गोर ह ाथ पर कल ाइ ल ग करीब एक \nइ ंच क’ कार ी चेन्ह \n  “हिर एक गोट संगी छल गुल ाब  त ेकरो ह ाथ पर एह ने चेन्ह छलै \nटै टू के ओमह जिानािे गो द ना कहल जाइ छलै  । दू नू गो टे गुल ाब \nलगा क’ह ाथ पर गो दना गो दबेने र मह ए  हिर त’ मलखा गेल िु दा \nओ ददश सॅ मचकर ए लगलै   आ’ अपन ह ाथ छोमप लेलकै  , एह ेन \nल िगर चेन्ह  भ गेल र ह ै ।’ओ अपन बेट ी सॅ गप्प करैत छलीह़   \nमक ओ  ह ुनका घूर य लगलै मन् ह । कमन अनस ोह ाम त सन मस् नग् धा दोसर \nस् टाल मदस बढय लगलीह़ मक ओ बड़ सुन्न मर स्त्री के परी पमह र न े \nपाछा सॅ बड़ त ेज चल ैत एक ह ाथ सॅ पस श पकड़न े आ’दोसर िे \nअपन धू पक चश्िा  एकम्ि े ल ’ग आमब क’ कमन धखामत सन  \nअनमचन्हा र सन टोन िे अट मक अटमक ह ुनका टोकल कमन्ह़- ‘गुल ाब \nपु र नी पोखमर   के  ।’ \n ‘हॅ हॅ’ आ’ मस् नग् धा जेना मचह ुमक क’ ओकर गर ा लाम ग गेल \nर ह मथ ई केह ेन चित्त्कार भ’ गेल ए । \n‘तू गुल ाब। ’ ‘हॅ गुल ाब ।’ मस् नग् ध ा के बेट ी आ’  ओमह सुन्न मर  विदेह सदे ह:३ १|| 95 \nस्त्री के संगी सब िूह बौने ठाढ़ । ई की त िासा  जेना कुंभक िे ला \nिे मबछ ुड़ल दू बमह नी भें टल ह ोय़। \n‘तू  कोना मचन्हलै’ प्रीमत  मस् नग् धा सॅ पु छलक । \n‘त ोह म र ह ाथक करीय ा चेन्ह़ आ तू ’ अवाक मस् नग् ध ा कमन मवलिैत \nबाज ल -‘त ो ह र ह ाथ पर मलखल  गुल ाब आ’ आ’ परो ड़क फामक \nसनक आमख त ोरा  मबसरलै कमह य ा छम लय ौ आ’ कत्तो बैमस क’ \nबीत लाह ा मदन िोन पाड़ैत छी ।’ \n आ’ सब गो टए चिचिाइ त सीसा के दरव जजा वला ह लदी र ाि िे \nएक टा कोन त ाम क क’ आमब बैस ली । \n            ओतए भीड़ सॅ ठस ाठस भरल र ेस् त्र ािे कुर सी पर \nबैस ल बैसल जेना करीब त ी स बर मख पाछा क’ सिय फेर सॅ पूर नी \nपोखमर क’ िहा ड़ पर धिाचौकड़ ी िचबए लाग ल  छल । ‘त ोह र \nदमदह र ै छलौ नै ’। \n ‘आ’ त ोहर ििह मर ।’ आ’ दुनु भभा क’ हॅ सल क जेना दुनु \nके ह ेर ाय ल कोनो बड़ मप्रय खेलौना ह ाथ लाम ग गेल ह ोय ।बड़ मदनक \nबाद एना बजनाए ह ृदय सॅ जेना प्रस न्न त ाक’फौव्वा र ा छुटए लगलै  \n। प्रे ि सॅ ऊब डू ब ह ोइत दू नू के िूह एक गोट अजीब चिक सॅ भमर \nगेल छल । \n      नेपाल त र ा ई के एक गोट गाि  टोल िे बड़ मववा ह िूड़ न \nआ’ उपनैन छल त ाम ह लेल  दू र दू र सॅ लोक वेद सब ओतए आयल  \nछल । अपन अपन सर संबंधी के  ओतए । सबहक कुटु ि सॅ सब \nदलान भरल । मध य ा पु त्त ा सॅ खमर ह ान गाछी चार ो मदस जेना खचबमचय ा \nसब उछल ि कूद कमर रहल ह ोय । स् त्र ी गण सब अपन अ दौड़ ी दनौर ी \nपाड़ैत| ह ॅस् सी ठठ्ठािे लाग ल  चार ो कात लाल  मपय र र ंग सॅ र ंगल नू आ  \nधो त ी सब टांगल बांसक डाला चंगेरा पु ड़म ह ल पामत ल सब र ंगल  96 || विदेह स द े ह: ३ १ \nटीपल । गीत नाद ह ोय । कत्तो बार ह िासा कत्तो सोह मर। क़त्त ो ‘र्ुभ \nके लगनिा र्ुभ े हो र्ुभे’ कत्तो कत्तो सॅ सिदौन आ डहकन सेह ो \nसुनाय पड़ैत छल । \n      आ गा िक पूबा मर टोलक पु र मन पोखमर क’ भीड़ पर ज खन \nआठ बरखक दू नू संगी गुल ाब लगौ ने छल तए पूबम र य ा िहा ड़ पर मर्व \nिंमदर िे जाकए ज ल चढ ौने छल । \n‘हे िहा देव हिर दू नू क संग नमह छू टै ।’ ओत्तए पीपरक गाछ \nपर बैस ल कार कौआ त खने काव काव करैत उमड़ गेल छलै| \n     प्रीमत क दलान मस् नग् ध ा क दलान सॅ कमन ह मट कए पछाॅैमत मदस \nछलै| बसबीट्ट ीक पाछा   आ’ टोलक सब मध य ा पु त्त ा प्रीमत ए के खमर ह ान \nिे खेलय जुटै  । फागुनक िास  । \n       प्रीमत नेने सॅ बड़ मबय ापक। आल थी पालथी िामर क’ \nनीचा िे गो बर सॅ नीपल खमर ह ान िे बैमस रहै आ’ सब मध य ा पु त्त ा \nअपन अपन तरहत्त्थी ओकरा सोझािे र ोपने बैस ल। ओ पूंग बय लाग ै। \nिु दा जखने सुरू ह ोय़ “अटकन िटकन  दमह य ा चटकन ”िूनिा जोर \nजोर सॅ मह लए लाग ै। पूनिी मठमठय ा दैक आ’  सत्त ो मबदम क क’ \nभामग जाए । िोह नज ी ओकरा पकमड़ क’ आनय आ फे र सॅ पु ंगबए \nके क्रि िे प्रीमत पीत्त सॅ िाह ुर ह ोइ त कानए लाग ै  “आब त ोर ा सब \nसंगे कमह य ो नमह खेलबौ। ”  तखन सब ओकरा ि ना त ना क’ \nफेर सॅ खेला सुरू करै  “केर ा कूस  िहा गर   जाग र पूर नी पत्ता मह ल ै \nडोलै िाघ िास करेला फूलै। ओय करेला नाि की आिून गो टी \nजािुन गो टी त ेत र ी सोह ाग गो टी  बाँस काटे ठाँ य ठाँ य नदी गुंगुएल \nजाए किल क फूल दू नू अल गल जाए बड़ी र ानी छो टी र ानी  गेल ी \nनह ाए” अमह बीच भोल बा कुन िु नाए मकछु उकठ्ठी करै लेल  मक \nर्ांम त ओकरा आमख  त र ेर क’ दबाड़ े त’ ओ संच िंच भ’ क विदेह सदे ह:३ १|| 97 \n’ बैस ल र मह जाए । \nप्रीमत सबहक ह ाथ पर नज मर गड़ ौने पूंग बैत र ह ै। \n“गह ना गुमर य ा ल ’ गेल मन्ह चोर आब मक पमह र त ी कौआ के ठोर \nकौआ के ठोर त’ कार ी आब की पमह र त ी साऽ ऽऽ ऽऽ ऽड़ ी  चूट्ट ा लेिे \nकी चूट्ट ी।” \nमस् नग् ध ा समदखन चुट्ट े कहै  आ’ ओकरा   ओ   त त ैक जोर सॅ \nिौसिे नैाह गड़ ा क’मबठ्ठू काटै  जे ओकर िूह लाल  आ’ आमख \nसॅ भट भट नोर खसए लाग ै िु दा त ैय ो ओ ह ॅसैत   एक िु ठ्ठी काख \nतर आ’ एकटा िाथ पर नेने खेलक ’ मनय िक’ िु त ाम बक र्ुद्व \nह ोिए लेल  नह ाए चमल जाए  फुमसए । \n    “कत्त सॅ नह ा क’ एलैं हैं ”  कखनो डबर ी क’ पामन सॅ \nकखनों खत्ता के पामन सॅ  कखनों नाली के पामन सॅ आ’ ज ज क\n’ आस मन पर बैस ल प्रीमत खौझा मत   खौझा मत   त ाबैत धमर सबके \nघु र बैत रहै जाबे धमर ओ सब गंग ाज ी के ज ल सॅ नह ा क’ र्ुद्व भ\n’क’ नमह आबए । \n    दू नू गुल ाब गाछ पर चढ ै पोखमर िे कूदै इ म्हर लत ाि त ोङै  \nउम्हर इिल ी त ोड़ ै इ म्हर उम्हर बू लैत   कखनो एक दोसर क’ आंगन \nिे जाकए भोजनोभात कमर लैत छल । गो ट र स  लुक् का मछ पी डोला \nपात ी  दादी कहैथ ‘ दुनु छौ ड़ी बड़ खुर लुच्ची लुक् खी ज का फुदकैत \nर ह ैत अमछ भमर मदन दू नू के एके गाि िे मववा ह करबा देबए सासु र ोिे \nउधि िचे त ै ।’ \n      “तू कोना लत ािक गाछ पर सॅ खसल छलीह डोला पात ी \nखेलबा काल । ’ \n “हॅ गै  एखनो बथैत र ह ैत अमछ ओ चोट़ ।”   ओ केह ेन दमन \nअपन िूह बनाक अपन बािा बाम ह छुबए लाग ल  जेना ओ चोट टटका  98 || विदेह स द े ह: ३ १ \nह ोए । \n‘ओकरा  जे िार ने छलही  । ’ \n‘केकरा गै ’ \n‘ठेठरा के नामत थेथ् थर ल छिनिा के ’। \n‘हॅ हॅ बड़का बड़का आमख सॅ कोना गुर ेर गुरेर क’ त ाकए ज खन \nहि सब एक्कट दू क्कट खे लाए  । हि सब ज तए खेला ए  ओमह ठाि \nघु मर य ाबए लाग ै ‘ह िरो खेलाउ न  यै दाय सब  ।’ कमह य ै जो किल \nकक् का के बाड़ ी सॅ लत ाि त ोड़ ने आ  त’ कोना खी  खी कमर क\n’ ह ॅसय लाग ैत छल ह ेह र बा ।’ \n ‘िु दा ठेठरा के नामत आब ए कदम्िे बदमल गेल ए  देख भी त’ आमख \nचोन्हर ा जेत ौ। ’ \n ‘मक भ’ गेल ै चामर टा ह ा थ आ’ चामर टा पएर भ’ गेल ै की।\n’ \n‘हॅ गै आब ओ पु मलस क बड़का औैमफसर बमन गेल ए िाए ओकर \nनैहर े िे र ह ैत छल  ओमह गा िक आधा सॅ बेस ी जिीन आब ल छिन \nपरसाद खरीद क’ बैस ल अमछ बड़का बड़का लोक आब ओकरा \nसलाि करैत छै। एक टा पएर सॅ गाि नापै छै आ’ एक टा सॅ \nसह मर सौंसे गा िक लोक आब डेरा ए छै ओकरा सॅ।’ \n  ‘त ोर ा के कहलकौ। ’ \nप्रीमत अधीर भेल छल  आमख िे अमवश्वासक भाव सेह ो ।  ‘िौसी कहैत \nछलीह़ । बड़का नेता के बेट ी सॅ मववा ह सेह ो कमर लेलक  । ओकर \nिाए सेह ो िहर ान ी बमन गेल अमछ  गा मड़ ए पर घु िै त र ह ैत अमछ आब  \n।’ \n‘छोड़ लछिनिा के  िु दा छौ ड़ा छलै बड़ पीत्त िरू  आ’ त ेजगर \nसेह ो। कत्तेक थकु चने र मह ए दुनु मिलक’ चाटे चाट गाल  प िार ने  विदेह सदे ह:३ १|| 99 \nर मह ए िु दा एकोबेर केकरो नमह कहलकै । ह िरा त’ बड़ मदन धमर \nप्राण डर ै सुखाएल छल । कत्तह ु बाबा के नमह ओकर नाना उपराग \nदै  ।’ प्रीमत मस् नग् धा के घु र ैत बाज ल।  ‘आ ओ भूत वला मखस् सा   \n।’ मस् न ग् धा िोन पाड़लकै प्रीमत के एक गोट काकी के भूत लाम ग \nगेल र ह ै   ‘त ोह मर एक गोट काकी के जे भूत लाग ल  रहै लोक सब \nबाज ै  जे झल फल सांझ िे बाड़ ी िे ज तए  पीपरक गाछ छलै क़ \nचूिीक’ छौड़ फेंकए गेल छलमथ  मक बड़का गाछक’ भूत धए \nलेलकमन्ह़ मक कहां नमह भेल रहै । कोन दन गाछ क’ टूस् सी \nिॅ गा ओल गेल  बड़ लोक वेद सब जुमट गेल छल । करीय ा कपड़ा \nपमह र ने  िाथ पर सेह ो कमर य ा वस् त्र बन्हने । ह ाथ िे मकदन मकदन \nनेने  लाल  टरेस आमख वला कोनो ओझा आमब क’ भूत भगौने र ह ै  \n।’ \n ‘भूत की ह ाॅेइ त छै कोना उनटा पएरे चल ैत छै कोना नमकय ा क’ \nबजै त अमछ  ई सब मखस् सा बड़ मदन धमर आंगन िे चल ै त र ह लै  आ\n’ नेना भु टका सब  बड़का टा के िूह बेने बड़ मध य ान सॅ ई सब \nगप् प सुमन अपन ज्ञान बढा क’  दाॅेस र मदन  संह मतय ा सब के सेह ा ॅे \nबत बै ओहा ॅे सब कतेक र ास एह ेन गाछ के चेन्ह लगो ने छल जाम ह \nपर लोक कहैक भूत रहै छै    । भूऽऽत कतेक ड’र लाग ै र ाम त \nिे हि त’ कतेक बेर न ींद िे मचकर ए लमग ए  ‘भूत   भूऊ त  ह िरा \nपकमड़ लेलक  िाॅेकने जाइत अमछ घें ट़ ।’ \n ‘कत्तए छै भूत ’िा ह िरा चुप्प कराबम त कहैथ   ‘ स गर े मदन नै \nजाम न कत्त कत्त मछ मछ य ाबैत र ह ैत अमछ कोन बाध कोन बोन पएर धो \nक’ सू त ल छलैं ’ हि डर ाम त डर ाम त कमह य ै ‘हॅ’। ‘ बजर ंग बली \nके नाि ल ’ क’ सू त   भूत प्रेत मकछु नै मबग ाड़ ै छै  ।’आ’ \nहि जै ह नू िान जी करैत फे र सॅ सू इ त र मह  ।’मस् नग् धा भमर पे ट  100 || विदेह स द े ह: ३ १ \nछो ले बटोर े खाइ त बाम ज रहल छल । \n‘आ’ भूत प्रे त क पोटरी नेने िॅ झली िाॅैस ी के बेट ी जे र ाज मवर ाज \nिे र ह ैत छल  पमह ने त’ खेल सुरू करै मकछु आओर  ‘डांग डू ंग \nडांग डू ंग त ाले को आय ाॅे ह ा िी हरू \n‘के ना  र ाज ा को छो र ो को मववा ह को फरसी लीनू । \n’िु दा खेल छोमड़ क’ कहए लाग ै अपन इ सकुलक  बड़का गाछक \nमखस् सा  ज तए एक गोट नमक य ाम त भूत ओकरा बर दान देदो छलै ए ।ई \nसब मखस् सा तू कत्तेक मध य ान सॅ सुनह ी प्रीमत जेना एको आखर \nछुटला कोनेा दोख नै लाम ग जाए  वा’ परी च्छा िे पूछ ए वला उत्त र \nह ाॅेक़ ।’ \n         “गाि त’ बड़ पमह ने छू मट गेल हिर सबहक पप्पा \nसह मर िे िकान बना लेलमथ   आ’ धी र े धी र े सब भाय बमह नी के \nमववा ह दान ह ाॅेइत िात ा मपत ा अपन आमखर ी य ात्र ा पर मन्कमल गेल ा  \nतखन ओ सह मर य ाॅे छुमट गेल   ॅ सब भाए बमह न एक दाॅेस मर सॅ ह जार ाॅे \nिील दू र   ॅ      एकटा पृ थ् वी के एक छोर पर त दाॅेस र \nदाॅेस र छोर प    ।’प्रीमत सुना रहल अमछ  । \n     “आय कामि लोक सब बड़ ज्ञा नी भ’ गेल ए  नै  एक ठाि \nकोना र ह त ैक़   चरैवैती   चरेवैती   ’अपन आमद िानव जका फेर \nमवश्व के कोना कोना छामन रहल अमछ   दुमनय ा देखय के उद्दाि \nलालस ा । ’ आ’ जोर जोर सॅ ठहाका िार ैत    प्रीमत अपन चश्िा \nके िाथ पर स’ उत ाम र आंगुर सॅ कटल ाह ा केर् सोझर ाबए लाग ल  \nछल  । \n सिय जेना िहा नगर सॅ पड़ाऽ ऽ क’ ओमह गाि िे नू का गेल छल  \nआ’ ओ दुनु बमह नपा ओकरा    मखह ार य मनकल ल  छलीह । ओमह ना \nगाछी सॅ बह ैत बसात   पु आरक बड़का बड़का टाल      दलान  विदेह सदे ह:३ १|| 101 \nपर बैस ल पु रूष   आ’ आंगमन िे स् त्र ीग णक \nर ाज़  आ’ दुनु  के आमख सॅ बचैत   उत्त ्पात िचबै त मध य ा पु त्त ा  \n। \n अमह बेर प्रीमत उछलल  ‘ओमह िहफा लाग ल  बैल गा ड़ी के पाछा तू \nकोना भागल छलही     ‘ अमनय ा से िमनय ा दमड़ भंगा वाली कमनय ा ’ \nकहैत गा ड़ी के पीछा िे लटकल   आ’ कोन एकटा फकड़ा पढ ै \nछलही      देख नै  एकदि मबसमर रहल छी  मक छलै  मक छलै      \n’अपन मबचला आंगुर सॅ िाथ ठाॅेकैत बाज ल    ‘ह ॅ  लाल  भै य ा ल ’\nक’ एला  लाले  लाले  कमन य ा       मकछु एह ने सन छलै नै   ” \nप्रीमत अपन मवलक्षण स् िृ मत के पमर चए दइत बाज ल  छल  ओ बड़प्पन \nजे नेना िे छलै   आ’ अपना के कामबल बू झए वला गप्प से \nएखमन धमर छइए छलै क़। \nअचानक अपन घड़ी पर त कैत बाज ल  ‘गुल ाब आब च ली छा ॅै बाम ज \nगेल ए  र ाॅैतुका फ् लाइ ट सॅ ह िरा वाम र्ंगटन डी सी जेबा के अमछ   \nबेट ा अमछ ओतए घरवला से ह ाॅे ओमह ठाि पाॅेस्टेड छमथ ’ । \n   ह ड़बड़ ा क’ ओ अपन सिान उठाॅैल क    फेर सिान टे बुल \nपर र ाम ख  पस श खाॅेमल मवम जम टंग काडश पर अपन व्य क्मत गत िाॅेबाइल \nनंबर मलमखक मस् न ग् धा के दे लकै “िाॅेन त’ नै करैत अमछ त ोर ा \nछो ड़ए के   िु दा  मज नगी छै   आए त ीस बरखक बाद व्य त ी त \nआॅॅमखक सोझा ठाढ भ’ गेल   आब नै मबसमर ह ै      ‘छो टी सी \nहै दुमनय ा पहचाने र ास्त े है त ुि कभी तो मिलोग े  कहीं तो मिलोग े तो \nपूछ ेंगे ह ाल ’ गा बैत    फेर कमन ह ड़बड़ ा क बाज ल  ‘अती त े िे हि \nसब भ्रिण करैत र मह गेल ौ  नबका मकछु नै पूछ लै       मकछु नै \nकहमलयौ      िु दा आब फेर भेंट ह ाॅेय त त’ खाली नबके गप्प \nकरब  बेस   ।’  102 || विदेह स द े ह: ३ १ \nदुनु मलफ् ट सॅ उत मर अपन अपन गा ड़ी मदस चमल आएल छली  ॅ  \nॅ प्रीमत के ड्राइ वर गा ड़ी ल ग आमन लेलक ै  ओ गला मिलैत बाए बाए \nकरैत चमल गेल । मस् नग् धा ड्राइ मवंग करए सॅ पमह ने ओकर मवम जमटंग \nकाडश अपन पस श सॅ मनकामल कए नमह जाम न की सोम च कए देखए \nलाग लै ।  \n   “श्री र्ाम न्त भूषण      मवदेर् मवभाग    भारत सर कार  ’   \n।ओकर करेज जोर जोर सॅ लोह र बा के भाॅॅमत जकां धड़कए लाग ल  \nछल   ह ाथ सेह ो थर थर कांपय लगलै   अपन पाप के छुपबए लेल  \nओकर पमत पर बेबु मनय ाद आराॅेप लगा क’ सस् पैं ड करबए बला \nव्य क्मत यएह छल   सी  बी आई जाचक िांग के ठुकरा बए वला  \nयएह थीक अप्पन लोक   जे ओकर घर उज ाड़ ए के भमरसक प्रया स \nकेने छल । मवदेर् े मवभाग िे उच्च पदस्थ ओकर पमत यएह नाि \nकहने छलै न्ह़  िु दा सर नेि नमह मलखबा सॅ ई पता नमह छल केकरा ॅे \nकी ओ कत्तए के छमथ । \n    प्रीमत जेना कमस क’ ओकर ह ाथ पर नैाह गड़ ाॅैने पु मछ रहल \nछल     ‘चु ट्टा लेिे की चुट्ट ी ’ ओकर िु ह लाल  भ’ गेल ै  । आमख \nसॅ पामनय ो बमह गेल य़ ।   िु दा अमह बेर ओ ह ॅमस नम ह सकल । \nओकरा भे लए जे फेर नमह जाम न कत्तेक अवमध धमर डबर ा  नाला \nपोखमर   त लाब  खत्ता खु त्त ी िे नह ाम त नह ाम त प्रीमत के नज मर िे \nर्ुद्व ह ोबए लेल  गंग ा के त लार्  िे भट कैत रहत  । िु दा गंग ा \nनह ेलोपर ान्त आब ओकरा न जमर िे पमवत्र भ’सकत वा’ नमह    \nमकएक त’ दुनु के दुमनय ा बदमल गेल छल  । \nआमख सॅ बह ैत धार देमख बेट ी बुझल क  संगी के य ाद िे िां मवह ृवल \nभ’ गेल छमथ      । ह ुनका ड्राइ मवंग सीट सॅ ह टा  अपने गा ड़ी \nचल बए लाग ल  छल ।  विदेह सदे ह:३ १|| 103 \nभर ोस \n \n‘अहीं के धान र ह ै     बलु जे हि कामट देल ौ    ह िरा अपने \nबह ुत े काज रहै ह ै।’ धान क बाॅेझ िाथ प’ स’ नीचा दर वजजा \nल ग पटकैत बटे सर ा छा ॅेटका भाय के देखैत िात र बाज ल  छल \n।ओकर यएह पै घ पै घ आँमख िे लाल  लाल  डाॅेर ी दू र े सॅ झ्लकैत \nनज मर आबए छलै । दलान प’ कुर सी प’ बैस ल अखबार सॅ नज मर \nह ॅटबै त  कान िे घु मर य ाम त ओकर बाॅेल के अनठा क’ छा ॅेटका भाय \nगप् प के पल टै त नह ू ँ नह ू ँ कमर क’बजला  ‘बटे सर बाबू  तू त एत ेक \nिे ह नमत छ  इ िानदार सेह ो । एत ेक बू झनू क भ’ क’कमन कमन \nगप् प प’ नै न उबलबा के चाह ी ।   जो  रे  िाॅॅ के कही चामर \nकप्प चाह बनवा क’ आँगन सॅ भे जथुन  ।’ िु नेस र ा दाॅैङ क\n’ आँगन चमल गेल आ’ बटे सर दलान प र ाखल अखङा चौकी \nके गदश कांन्ह प र ाखल अपन िइलश अंगाॅेछा सॅ झाङैत बैस गेल । \nिु दा ओकर िु खाकृमत एखनो धमर त ािस सॅ भरल छलै ।ओ अपना \nमवरूद्व एकोटा आखर नमह ं सुमन सकैत अमछ   ‘बङका कका बाॅेल ै \nह थीन जे बटे सर ा अहा ॅॅ सब के आँमख िे धू र ा झोँमक रहल ह ै।’  \n‘अच् छा   तो बङका कका के गप् प प त िस ाएल छ     धुर    \nबुङबक़    ।’छा ॅेटका भाय ह ॅसैत बज ल  जेना ई हो त िस ैबाक \nके कोनो गप्प छै  । \n   कार ी धू थूर   एकदि गठल र्र ीर    पूर ा गाि िे एकटा वएह बमच \nगेल सह नी टाॅेल िे जवान िरद  । आर सब मदय ाद बाद  भाय \nबमह नी  पंजाब   ह मर य ाणा  मसल ीग ुङी  नै जाम न कत्त कत्त चमल गेल \nअमछ किाबए लेल  । ई हो गेल छल    कल कत्ता  िु दा  त ुनुक \nमिजाज   लमङ झगमङ क’ िामर पीट कमर क ई ओत्त नमह ं टीक  104 || विदेह स द े ह: ३ १ \nस \nकल  आ’ बौआ ढह ना क’ फेर गा िक र ास् त ा अपनैालक । \n     बाबू जी के आगाँ पाछाँ करैत र ह ैन्ह  त’ ओ कोना नै कोना \nओकरा सर कार ी नैाकरी लगवा देने र ह ैथ  । बाबू जी के खेत त’ \nओकर बाबुए बटाए करैत छल   िु दा ई मकछु नब जिीन आ’ \nअपन बाङी झाङी बढा ॅैलक  बटाए के खेत । आठ टा मध य ा पु त्त ा   \nसबके पढ ेनाय मलखे नाय सर कार े के कपार प’   सबहक अप्पन \nसौख िौज    गाि िे ओ पमह ल लोक छल जेकरा घरक चार प\n’ समज िमनक’ लत्त ी नै भ’ क’ टीवी के एंमटना लाग ल  छल \n। पामन र ाखए लेल  बङका सीनटै क्स \nके टब सेह ो र ाखल     काज त’ कोनेा नै ह ोय िु दा अपन दू \nकोठर ी के नब पक् का बनल घरक छत प’ ओकरा एना बैस ा देल कै    \nिानू ओ ओमह गा िक त ा जिहल ह ोए । कल कत्ता िे देखने र ह ै     \nलह ेमर य ासरा य िे बैस ाहल क । बटे सर के अपनो मफट फाट बेस    \n। पैं ट र्टश   ह ाफ पैं ट सेह ो कखनो क’      र ंग मबर ंगक’ टी \nर्ट़श    िाथ प’लाल  मपय र टाॅेप ी    ह ाथ िे घङी    आँमख प\n’ धू पक चश्िा  । सर कार ी नाॅैकरक रो बदाब  । \nअगह नी फसल कटबा के त ैय ार ी भ’ रहल छल    । कोन कोन \nगाि सॅ नै   त ाम क त ाम क क’ बाॅेमनह ाम र सब आनल जाय़ मनिोमछ य ा   \nबू ढबा   स् त्र ीग ण    दुगुना िजू र ी   मत र लोकी जे बङका कका के \nभातीज छल कहलकैन्ह    ‘ कका  ह िरा त’ सवा सौ बीघा लेलक   \nऊपर सॅ भमर पे ट खेनाय बीङी त िाकू अल ग सॅ  ।’खगन बाबू \nआने की बङका कका चुपचाप िूङी झू काॅैने सुनैत र मह गेल छलाह  \n‘मक जिाना आमब गेल छै    ।’ \n   बटे सर क कमनय ा  छा ॅेट का भाय के अंगना िे काज करैत छल    विदेह सदे ह:३ १|| 105 \nमक मज ट मफट िे रहै  कन्ह ाॅैल ी बाली  । काकी क ॅेपरदेमसय ा बेट ा \nबेट ी पु त ाॅैह सब सेह ो बङ िान संम्ि ान दैन् ह  । \n    ‘कन्ह ाॅैल ी वाली के िोन खराप छै     ई सुमन काकी जेना \nमबय ाकुल भ’ जाय थ ‘हे रौ बाउ बजार जाए छै कमन उनम ट दस् त \nके दबाए नेने अबीह ै बटे सर ा के बौह के बङ रद दस् त भ’ रहल \nछै  कामिए सॅ।’ काकी टाॅेल िे ककरो  बजार जाइत देमख बाम ज \nउठैथ । \n   आ’ कन्ह ाॅैल ी बाली के की ठाठ़  र त ुका अइर ्ंठ बासन    बाह मर \nअइठार प’र ाखल र ाखल खरकैट रहल अमछ   ज ल खई  भानस \nबनतई त कोना  । काकी मपछा ॅैत ी िे जा कए मचकमर रहल छमथ    \n‘रौ सोह ना   रे  मत सबा      गै  िंजू आ  िाय के पठा कमन जलदी   \nदेमख कत्तेक बेर भेल जाइ त श छै ।’आ’ बङ मचकर ला के बाद \nअपन आँगन सॅ मनकमल क’ झू न झू न पाय ल बजबैत आबै । \n‘िाय जी    िाथ िे बङी दरद ह लै      सोह ना के बाबू कहैह ल ै \nबलू आय नै जो । िु दा हि कहमलए जे काकी के बङी मदक्कत भ\n’ जैत े    । भमर अंगना लोकवेद सब आयल है    संजू आ के \nआंगन बाङी िे नाॅैकरी लाम ग गेल ए  त’ िंजू आ के िे ह िान ले गेल ै    \nछा ॅेट बच्चा है न   बमह नी नाॅैकरी प’ जेत य़    त’ बच्चा के \nखेलैत े   ओमह से दीक् कत हो गेल ह िरो    नमह ं त’ िंजुआ आमब \nक’सब काज कमर य दैत ह लैन्ह  ।’जलदी जलदी दू धक बासन \nिाॅॅजैत बाज ल  ‘िाय जी  चुन्न ी दाय क़     त्त है  कमन चाह पीमबत ाॅै  \n।’आ’ काकी चाह बनवा क’ सोह ना     मबसवा आ कन्ह ाॅैल ी \nवाली के मबस् कूट संगे पीबए लेल  बजबा लेलमखन्ह़   । \n    पवन आ’ गा ॅेर खक घरवाली अपन सौसक ई रूप देमख क\n’ दंग र मह गेल छलीह  । अपना आगाँ केकरो  मकछु नै चल ए  106 || विदेह स द े ह: ३ १ \nदेबए वाली   जबर दस् त स्त्री  आय  दाय नाॅैकर प’ एत्त ेक िे ह र बान \n। ‘मक करबै कमनय ा  आब ओ जुग नै छै  बङ िू ॅॅह ठाॅेर धेने र ह ै \nछी  त’ काज कमर दैत अमछ   एसगम र रहे छी उपाय की   बाबू जी \nके सिय िे मभनसर े सॅ दलान प’ िजमलस ज िय लाग ै    ‘ चाह \nला  पामन ला    ओ त’ बू टना छलै    बटे सर ा के बाप रहै    जे \nह ुनका पाछाँ लाग ल   र ाम त क’ दर वजजा प’ सू त लेल  सेह ो त ैय ार   \nनै त’ ओहो एक टा आफत  आब त’ सेह ो नै  एकसर एत्त ेटा \nआँगम न िे कामह कामह करैत जीम ब रहल छी     । \n    त ाबैत बङका टा के घाॅेघ त नने कन्ह ाॅैल ी वाली आमब दू नू \nमदय ाम दनी के गा ॅेङ ल गल क    ‘ कखनी अल मखन दीदी सब    काल \nभरै मदन काकी बाट त कैत र ह लमखन्ह     चामर मदन पमह ले से सब \nघरक पल ंग परक चादमर धा ॅेआबै छली   कमनय ा सब के साफ सुथरा \nघर भे टबा के चाह ी    बलु   ’  ।’कन्ह ाॅैल ी वाली बर ां ङा िे र ाखल \nबरतन सब सिे मट क’ ऽॅ्ॅ्ऽल ’ प’ जाइ त श काल दू मिनट ठाढ \nभ’ बाज ल    । \n  बङकी कमनय ा आ’ कन्ह ाॅैल ी वालीके दुरागिन एके मद न भेल छलै  \nत ाम ह लेल  ओ ह ुनका पै घ मदय ाम दनी जकाॅॅ सम्ि ान दैत छल । पमह ने \nत’ बङ लाज  करै’  ‘हे  दीदी अल मखन ह ै  ह ाली   ह ाली काि \nक’ दै छी    ।’ननम द स ब के कहै     घाॅेघ त नने आबै    ल\n’ग िे ठाढ से हो नै ह ोय    िु दा धी र े धी र े आन मदय ाम दनी सब \nके अयला प’िु खमर त भेल गेल   ‘गै दाय सब  बङकी दी दी त ह िरा \nसॅ कमह य ेा बाॅेल बाॅे नै केलम खन्ह़    आ’ ई िॅ झली के देमखयाॅे    \nकहै ह े  हे कन्ह ाॅैल ी बाली हिर नू आ कखनी साफ ह ोत ै    ।’\nनबकी मदय ाम दनी सब प’ चुटकी लेबए सॅ बाज नै आ बै  काकी के \nकान सेह ो भमर दै  ।  विदेह सदे ह:३ १|| 107 \n     ज खन घर िे लोक सब जू टै   कन्ह ाॅैल ी वाली के नखर ा \nआओर बमढ जाए  काकी सॅ कहैन्है    ‘ऊ     सोह ना के बाबू \nकहै ह लले   बङकी भा ॅैजी त ोर ा ला मक आनलकाॅै    ।’ काकी \nकहलमखन्ह   ‘अखने त’ अहा ॅॅ के ि् ॅॅॅाझला बौआ न’ब साङी आमन \nक’ पंजाब सॅ देने रहै   बेट ा लेल  पे न्ट बू सट    ।’ ‘हॅ से \nहि कहमलए बलू दैते रहै ह मथन्ह की    ।’ गप्प के त ङाक सॅ \nपल मत क’ बाज ल  । \n  ओकरा परो छ िे काकी बजलीह  ‘ऐंठी से बमढ गेल छै  जमह य ा \nसॅ अमह घर िे काज पकङल क   उत्त ान भ’ क’ चल ैत अमछ। \nपमह ने घर बाला दारू पीमब क’ गत्त र गत्त र फाॅेमङ दै  पङा   पङा \nक’ नैहर भागै छल  आब देमखयाॅै  मग र ह थन ी भेल गप्प छाँमट \nरहल अमछ   ।’ \n  एक एक कमर क’ आठ बच्चा  ‘हे ओपर ेसन उपरेसन कथी लेल  \nकरेबै  एगाॅे दू गा ॅे आर ह ोत े त ह ोत े ।’दीपार ानी के टाॅेकला प’ \nबाज ै    । देखैत देखैत दू त ीन टा बेट ा बेट ी के मववा ह दान कमर \nक’ पाॅेता  नामत वाली वा ली बमन गेल आ’ ज खन बङकी भाॅैजी \nसह मर सॅ गाि आबमथ लाज े  ह ुनका सोझाॅॅ सॅ ह ॅमट जाए  ‘दीदी की \nसोचैत ह ोथीन्ह़ ई बू ढा ॅे भे गेल े    ।’ िु दा र ंग मबर ंगक साङी      \nलह ठी     मसन्नुर काज मर    पमह र नै  ओ अपन पूत ाॅैह सॅ बेस ी नब \nला गै। \n   ‘बङकी दीदी साङी नै अनल मखन्ह ह िरा लेल  ’   दीदी के \nदेखैत िात र ओकर फरिाइ सश आर बमढ जाए ।आ’ अमह बेर छैठ \nिे ज खन दीदी गाि पहुॅॅचमल त’कन्ह ाॅैल ी वाली ह ुलमस क’ ल ’ग \nआयल । ‘हिर बेट ा के नाॅैकमर नै लगत े    पंजाब से घु मर आयल \n।’ बङकी कमनय ा चौंकल ी ‘चमल आय ल     । ह िरा घर प’  108 || विदेह स द े ह: ३ १ \nमकएक नमह आयल ।’ ओ चुप    । दाॅेस र मदन आमब क’ कहैत \nअमछ   ‘जे बलु संभु आ कहलकै जे भै य ा फाॅेन प’ कहलकै    के \nछै     हि त ोर ा नै मचन्हे मह य ाॅे।’बङकी कमनय ा क्षुब्ध   ‘ ह िहीं \nउठेने र महय ै     आ’ ह िहीं भै य ा सॅ गप्प करबेने र महय ै     पूम छय ा ॅै \nत’    ।’संभु आ मपछा ॅैत ी िे बाङी साफ करैत छल आयल   ‘हॅ    \nकी ’बङकी कमनय ा ल ग िाथ झू का लेलक  । ‘अहा ॅॅ के हि बजेने \nनै रही घर प    ।’ ‘हूं’  ‘त मकय ाक नमह एलीय ै    ।’ ओ \nएकदिे चुप    । \n  ‘ एत ेक झू ठ बाज ै छै ई सब ।’  बङकी कमनय ा घर िे जाकए \nबजली  त’ छा ॅेटकी ननम द टपमक पङल ी     ‘ओ सब कोने सोइ त श \nबाभन छै जे झू ठ नमह बजत ै ।’ \n  कन्ह ाॅैल ी बाली  कन्ह ाॅैल ी बाली   कन्ह ाॅैल ी बाली     भमर मदन \nओकरे चचश  ‘गै     िाॅॅ कन्ह ाॅैल ी बाली के बेट ा र िु आ   आमर प’ \nके’ सबटा सीसो पाॅॅमग लेल काॅै   ।’ छा ॅेटकी ननम द मचकर मत आँगन \nिे पैं सली त’ िाॅॅजी के िोन त ािसे िाह ू र भ’गेल मन्ह  ओ नह ा  \nधा ॅे क’ पूज ा करय लेल  बैस ले छलीह । पूज ा घर सॅ बह र ा पएर \nिे चप् पल पमह र पछुआमत िे गेल ी    ‘हे र िु आ के िाऽऽ ॅ्ॅ्ए    हे    \nमक भे लै    छा ॅैङा मकएक  एना अगत्त ी जेकाॅॅ  करैत अमछ    पूम छ \nलैत े   हि िना कैर त ीय ै    तखन नै    ।’आ ‘ओ घा ॅेघ वाली \nकाकीके देमख क’ र िु आ के मबखैन मबखैन क’ गम र य ाबए लाग ल  \nछल    । \n     घर आमब क’ काकी परो क्ष िे खूब ज हर उगलली    \n। कमनए काल िे फनकैत छा ॅेटका भाए एला  ‘संभु आ के टी  वी ठीक \nकरबा ब’ लेल  देने र मह य ै  से एखन धमर नै देल कै कह ली एको बेर       \nचामर सौ टाका सेह ो देने र म ह उपर सॅ     ’। काकीफेर मचकर ली      विदेह सदे ह:३ १|| 109 \nकऽॅ्ॅ् ल ल ’ ग’ जाकए     “यै  संभु आ के िाय़      यै पूम छय ाॅै \nसंभूआ के    हिर टी वी बेच मबकीन लेलक  की  ।’ \n काकी सेह ो बू झैत छलीह  ओ टी  वी आ’ पै सा’ लेल  संभूआ \nके उकमट दैत छलमखन्ह    ‘एखनी दैत छी ’कहैत कहैत छा ॅै  िास \nबीत ा देल कै     । \n    ‘यै कमन कोबी कहबै    संभूआ के आनय ले ल ’काकी फटा \nफट खूजल  पाए त ाकुए लगली   । ‘निरी देबए त’ छदा ि सेह ो \nनमह घूर ा क’ दैत  ।’चुन्न ीदा य मकछु बाज य चाह ली    त’ \nिाॅॅजी त िस ा गेल ी  “एसगर े रहै छी गाि िे तू सब गा ॅेटे पाह ुन पङक़  \nएलाॅॅ   दू    मदन िे चमल जेबें   नै मकछु कही ओकरा सब के  \nजानै नै छी   आब पमह लु का गप् प नै छै  सर कार े एकर सबहक \nिान बढा देने छै   ओ त’ बाबू जी के एह सान छै     बटे सर ा के \nनाॅैकरी  जे कमनय ाॅे आँमख िे लाज  मलहा ज  बाॅॅचल छै   नै    त\n’ अपन दर    मदय ाद के त’ ओतबा ॅे पामन नमह ं छै  नै कोनो \nदर ेग ।’   \n  छैठक’ परना के बाद बङकी कमनय ा सह मर जा ए लगली  त \n‘कन्ह ाॅैल ी बाली के कहलमखन्ह    ‘अहीं के भरो से िाॅॅ जी के \nछा ॅेङने जाए छी   देखबै  ।’   ‘ हे दीदी  मचन्ता जुम न करूॅॅ ओ \nठंढ ी िे िाॅॅ मगर पङल मखन्ह़ क’ल ’ प’ मपच्छमङ  ह लै    । ह िहीं \nह ुॅू नका  देख भाल करली  पॅ जर ा िे केत्त ना त ेल िामलस  त खनी जा \nक’उठलमखन्ह  ।’  ‘ठीक छै एह  ॅी स नै अहा ॅॅ ह ुनकर अस ली \nपूत ाॅैह मछ य ैन्ह  ह िरा सब के अहा ॅॅ प’ बह ुत भरो स अमछ    ।\n’ आ’ ओकर ब्ह ुत ब्ह ुत बङाई करैत रूपया पै सा दैत मवदा भ’ \nरहल छम ल   त खने िाॅॅजी भगवती घर सॅ बह र ैत    बाज ए लगली    \n‘एसगर ै र ह ैत छी  सांझे सकाल सबटा दर बजजा ब्ंॅाद क’ लैत छी  110 || विदेह स द े ह: ३ १ \nइ ह ाॅे सोम च नेने छी    जाॅैॅं िमर य ेा जाय ब    त    कन्ह ाॅै लीबा ली भाॅेर े \nभाॅेर दर बजजा पीटबे करत ै    नै खुजत ै त  ह लला ह ेत ै    चार ो ॅं \nमदस बेट ा बेट ी के लोक सब खमब्र करत ै     बटे सर ो  ल ग सबहक \nफाॅेन नंिर छै त ाम ह लेल  ह िर ा लेल  मनमस् चंत  र ह ुॅॅ ।’ बङकी कमनय ा \nके आँमख िे नोर भमर गेल मन्ह    बुढ ापा    एसगरूआ भय सॅ ग्रमसत     \nिाॅॅजी कन्ह ाॅैल ी बाली के पै ल बार क जादत ी समह रहल छम थ   गाि \nिे ते इ ह ाॅे मवकलप छै     िु दा  मनदशय सह मर िे  धन दाॅैल त     \nमसनेह  अनुर ाग दइ य ाॅे क की अहा ॅॅ केकरो  मवश्वा स आ’ वफादार ी \nपामब सकैत छी   मकन्न ाॅे नमह ं । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ १|| 111 \nलाल  काकी \nटक       टक            टक       टक             टु न  \nटु न       टु न      टु न       घंटी बजबैत त ांग ा के सोर सँ \nओमह सू त ल सू त ल सुस् त सुस् त टोल िे हरकत आमब गेल ए । कोनो \nअभ्य ाग त सएह आबैत छलाह त ाँगा पर       मकनको बेट ा पूत ौह        \nमकनको धी जिाए      मक नको सिधी           मकनको सर \nकुटुि          ।आऽ टक    टक      टु न    टु न’ क \nध्वमन जेना अमह खबमर के सिस्त घर धमर पहुँचा दैत     मकय ो \nआयल अमछ पाह ुन पड़क  । \n       मदनक करीब दस बाज ल  छल    । िु दा गाि िे तँ \nपरा त े सब उमठ़    परा त ी गबैत       पूज ा पाठ      नेि टे ि \nकरैत       अपन मदनचय ा िे व्य स्त भऽ जाइ त छल       त ाम ह \nलेल  दस एगारह बजैत बजैत फुर सत े फुर सत    । \n      मकछु अपन दर वजजा सँ मनकमल     मकछु अपन दलान \nसँ बमह र ाम त त ाँगा धमर औ ला        ।आऽ खबमर पस मर गेल \nचार ोंकात जे लालकाकी  पटना जा रहल छम थ। ह ुनक बड़का पाॅैत्र \nकन्ह ैय ाज ी आमब गेल मखन्ह ले बए लेल  । \n        लाल  काकी      अपन जिाना के परि सुन्न मर        \nगो र वाम ह स्त्री       त त ेक गो र      जेना साक्षात चान बुमल रहल \nअमछ धर त ी पर। आऽ एकदि लाल  बू ँद     जेना अंगर े ज । \n    मखस् सा छल ह ुनका पाछाँ जे बड़का घरक बेट ी के गौ र व ढाह \nलेल  सासु र िे ह ुनक पमत के दोसर मववा ह कराओल गेल । ओमह \nसिय सिाज िे बह ु मववा ह पूणशरूपे ण प्रचमलत छल । आऽ एकए क \nगोट कतेक कतेक मववा ह करैत छलाह । िु दा सौम त मनय ाँ डाह       \n। सौम त न संगे र ह ना य एकटा बड़का दुखदाय ी प्रस ंग छलै क स् त्र ीग ण  112 || विदेह स द े ह: ३ १ \nसिाजक लेल  । \n       सौम त न एत ैन्ह़      करेज पर र ाह मड़ दड़र त ैन्ह़       तखन \nमह नक टहंकार िार ैत गौ र व ढह त ैन्ह़       बड़ उत्त ा न भऽ कऽ \nचल ैत छम थ। घरवला के म ववाह भऽ गेल मन्ह िु दा नबकी कमनय ा \nसास","size_mb":25.18,"has_text":true},"Sadeha 32.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 32.pdf","name":"Sadeha 32.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह ३ २ \nर चनात् मक गद्य-पद्य  लेखन भ ाग-१ \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nवि द े ह-सद े ह  श  ृंख ला- मै वि लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा समानान्तर सृं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव िका र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स िाव ि का र स ु रव ि त। व िद े ह म े  प्र का व श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिाव ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सृंग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ व न् ह ।   भ ा ल सव र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू व सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ व द  व ल ृंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( व कछ ु  व द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   व ल ृंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सव र क गा छ - प्र ि म  म ै व ि ल ी  ब् ल ॉग / म ै व ि ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ न्टरने ट पर   म ै व ि ल ी क प्र ा ची नत म  उ पव स् ि त क रूपमे  व ि द्य म ा न अ व छ ।  ई  म ै व ि ल ी क पव ह ल  इ ृंटर ने ट पव िक ा  व ि क  \nज कर  नाम बा द म े  १ ज न िरी  २००८ सँ  \" व ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ृंटर ने टपर  म ै व ि ल ी क प्र ि म  उ पव स् ि व त क या िा  व ि द े ह-  \nप्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ि व र  पह ु ँ चल  अ व छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का व श त  ह ो इ त  \nअ व छ ।  आ ब “ भ ा ल सव र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'व िद े ह ' ई-पव िक ा क प्र िक् त ा क सृंग म ै व ि ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ व छ ।  व ि द े ह  ई -पव ि का  ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स िाव ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अव छ ततऽ  स ृंपाद का ि ीन। \nसृंपा द का ि ी न ।  व िद े ह- प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई -पव िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न् र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ व ल क आ  अ प्र का व श त  र च ना ( ज कर  म ौ व ल क त ा क सृं पू र् व  उ र्त्त र द ा व यत्ि  ल े खक  गर्क  म ध् य \nछ व न्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ व ि ।  ए त ऽ प्र का व श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सृंग्रह कर्त्त ा  ल ो कव नक  ल गम े  र ह त व न् ह ।  \nसम्पा द क 'व ि द े ह ' प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ऐ ई -पव िक ा म े  ई -प्र का व श त / प्र ि म  प्र का व श त  र चनाक  व प्र ृंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  म ू ल  आ  अ नूव द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  व प्र ृंट-प्र का श न क अ व ि का र र खै त  \nछ व ि ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पव िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  इ च् छ ु क व िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ व ि , से  आ ग्रह ।  र चनाक  सृंग र चनाक ा र  अ पन सृंव ि ् त  पव र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ृं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ व ल क अ व छ , आ  पव ह ल  प्र का श नक ह े त ु  व िद े ह  \n( पा व ि क)  ई  पव िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ व छ ।  म े ल  प्र ा ् त  ह ो यबाक बा द  यि ा सृंभ ि श ी घ्र  (  सा त  व द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ ृंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एव ह  ई  पव िक ा केँ  म ा स क ०१ आ १५ व त व ि केँ  ई  प्र का व श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ व छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ५ ,०० ० /-  स ंस्  कर ण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 32: A Collection (Vol.I) of Creative Maithili Writings in Prose \nand Verse e-published in Videha e-journal issues 1-350 at www.videha.co.in).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (प . १-१ ३ ५८) \nज गदा नन्द झा ' मनु' - मावटक बासन  (प . २-५ ) \nभाल चन्र झा- चूवि  (प . ६-१ ७ ) \nग ृंगेश  गु ृं जन- भोज परक आँटी - सर्त्त वर क नि-खाविक य ुिा नित ुवर आस ँ, \nमै विलीक उिवर िेि मे  कॉ र पो र ेट -जगत  िा प, वकछु एह न ो बात  विषय ,  \nगो बर क मू ल्य (प . १ ८-३२ ) \nउद य  ना र ा य र् वस ृं ह  ‘न वचकेता ’- नो एृंट्र ी: मा प्रविश ( प . ३ ३-१ ६३ ) \nर ाि ाक ष्र् चौि र ी- वमविलाक  इव त ह ास  (प . १ ६४-७ २३ ) \nप्रे मश ृं कर वस ृं ह- बीसम शत ाब्दी - मै विलीक स् िर्व य ुग , सामाव जक \nवििर्त्त वक जीिन झा, मै विली भाषाक साव ह त ् य,  लोकना ट् य , पार ृंपवर क  \nनाटक, माय ानन् द क र ेवयय ा -रू पक, ह ुनकासँ  भे ट  भे ल छल ,  अमर क  \nएकांकी-प्रहसनक सामाव जक य िािव, लोकगािा ओ मवर् प रम, चेत ना \nसवमवत  ओ नाट्यमृंच, जय कान् त वमश्र जीिन आ साव ह त्  य – साि ना (प .  \n७ २ ४-१० ६७ ) \nय ॉ .  कैलाश कुमार  वमश्र - सम ीिा- बनैत वबग ड़ैत (प . १० ६८-१० ७४ )    \n \nग जेन्र ठाकुर - समीिा- बनैत  वबगड़ैत (प . १ ० ७५-११ ०३) \nमह ाप्रकाश- सुभाष चन्र य ाद ि पर  (प . १ १ ० ४-११ ०४ ) \nसुभाष चन्र य ादि - बनैत वब गड़ ैत  आ आन किा  (अपन- अपन दुख , \nअस ुर वित, आतृंक, ओ लड़की, एकटा अृंत, एकटा प्रे म कि ा, एकाकी, \nकवनय ाँ -पु त र ा, कबाछु, कार बार, कुश्त ी, कैनर ी आइलैण्यक लॉ र ेल , \nत  ष्र् ा, दाना, द वि, नदी, परलय, बनैत-वबग ड़ैत, बात, र ृंभा, ह मर \nगाम) (प . १ १ ०५-१२ ४३ ) \nविभ ा र ा नी - माउवग,  भाग  रौ,  बल चन्दा  (प . १ २४ ४-१ ३४७ ) \nय ॉ  वशि प्रस ाद य ादि द्वा र ा साव ह त् य  मनीष ी माय ानन्द वमश्रसँ सािा त् का र- \n(प . १ ३ ४८-१३ ५८ ) \n \n \n \n \n   \n \nपद्य-ख ण्य (प . १ ३ ५९-१५ ८० ) \nउद य  ना र ा य र् वस ृं ह  ‘न वचकेता ’- अन्त द्वव न्द्व (प  . १ ३६ ०-१ ३६ १ ) \nशैलेन्र मोह न  झा - सपना, ह म त ऽ छ ी परदेश मे , चल ला मु र ार ी छौ र ी  \nफ़ँसबय ! (प . १ ३ ६२-१३ ६८ ) \nव जत मो ह न झ ा - भवक् त गी त  (प  . १ ३ ६९- १३ ७० ) \nप्रकाश झा- ह मर वमविल ाक दशवन (प . १ ३७ १-१ ३७ २) \nग ृंगेश  गु ृं जन- बाल कवित ा - आउ ह नुमान, भे टता ह  अनन्त ? , वदल् ली  \nनगर  बस मे  त ामस: एक - दू , आय ुदा,  पवर िर्त्त वन, देश  छो वड़  कत'  \nगेल , देश  छो वड़  वकय ेक गेल य ? , गा म, बीच बाट पर खस ल ला ल  \nगमछा , गी त  १ -२ , बाव िक ि ासदीपर गज ल सन वकछु, गज ल जेकाँ  \nवकछु - मै विलीमे १ -३ , समवपव त  गज ल सन वक छु (कवि भीमनाि झा \nकें समवपव त , कवि र ामलोचन ठाकुर  कें समवपव त , कवि-पिकार  अवजत  \nआज़ा द कें  स मवपव त, शेफावल का िमा जी  कें  स मवपव त , वप्र य  स केत ानृंद  \nकें समवपव त ), स् ित ृं ि त ा-वदि स २ ० १ ० , र ाि ा (विदेह  ई -पवि काम े \nिा र ािा व ह क रूपेँ खे प १ -३ ०  ई-प्रकाव शत ) (प . १ ३ ७३-१५ ८ ०)  विदेह सदे ह:३ २|| 1 \n \nगद्य खण्ड \n \n \nमै थिली भाषा जगज्जननी सीत ाय ााः भाषा आस ीत ् - ह नुमन्ताः \nउक् त वान- मानुषीथ मह संस् कृत ाम् \n \n \n \n \n \n \nअक्खर (अक्षर ) खम्भा   \nथत ह ुअन खेत्त थह काथि त सु थकथत्त वथल ल पस र ेइ ।  \nअक्खर खम्भारम्भ जउ  मञ् चो बथन्ि न देइ॥ \n[कीथत िलत ा प्रिमाः पललवाः पथह ल दोह ा।]माने अक्षररूपी स् त म्भ \nथनमाण कए ओथह पर (काव्यरूपी) मंच जँ नथह बान्ह ल जाए तँ एथह \nथि भु वनरूपी क्षेि मे ओकर कीथत िरूपी लत ा (वथल ल) प्रस ाथ र त कोना \nह ोयत। \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \n \nज गदा नन्द झा 'मनु', ग्र ाम पोस् ट - ह थ र पु र डी ह टोल, मिुबन ी  \nमाथटक ब ासन  \n  \nकेदार प्रस ाद गा मक एकटा कुशल कुम्हार । माथटक बासन जेना  \nघै ल, ढाकन, मटकुर ी बना अपन जीवन य ापन करै छलाह । \nमाथटक बासन बनेनाइ माि ह ुनक आजी वकाक साि न नथह भs कs \nह ुनका लेल   एकटा सुन्न र कार ीग र ी छल । अपन काज करैकाल \nओ ऐना तनमय भs जाइ छलाह जेना एकटा भक्त अपन अरा ध्य \nदेवताक ध्य ानमे अपन तन- मनक सुथि थबसै र जाइत छैक । ओ \nअपन स् वं साि नासँ थि र े-थिरे छथि मै य ाक सुन्न र व आकथषि त ह ािी \nसेह ो बनबए लगला  । ह ुनकर बनाएल माथटक बासन आ छथ िक \nह ािीक बड्ड प्रश ंसा ह ोइ त छल । \nथि र े-थि र े गा मक पथर वेश बदल ए लाग ल  । माथटक बासनक जगह \nस् टील आ आन-आन िा त ु लेबए लाग ल  । केदार प्रस ादज ीक \nआमदनी कम ह ोबए लगलथन् ह मु दा ओ अपन काज क प्रथत  थनष्ठा \nआ समपि णकेँ दुवारे कुम्हार क काज नथह छोथर पएल ा । \nह ुनक सुन्न र सुथश ल बेट ा थब भू नेन्नेस ँ अपन पु स् त ैनी काज मे माँ जल \n। ई कहैमे कोनो संकोच नथह जे ओ अपन बाबू ओ सँ बीसे । \nकेदार प्रस ादज ी एथह गपकेँ नीकस ँ  बुझै त अपन ह ो नह ार पु त क ेँ \nगुणसँ मोने-मोन खुस छलाह आ थचंत ीत से हो । थचंत ीत एथह दुवारे \nकी कुम्हार क काज क थक बत िमान छैक आ थक भथबष्य ह ेत ै से \nह ुनका बुझल मु दा थबभूक ह स् त कौशल देथख ओकरा एथह काज सँ  विदेह सदे ह:३ २|| 3 \n \nबाह र केनाइ उथचत नथह बु झलाह । थबभू सेह ो इ स् कूल पढ ाइक \nसंगे-संग अपन बाबू क सभट ा गुणकेँ  अंगीकार केने गेल ।  अपन  \nबाबू क छथ िक ह ािीसँ आगू बथढ ओ मूथ त िकल ामे अपन ह स् त कौशल क \nउपय ोग करै लाग ल  । ओकर बनाएल मूथ त िक चचा गाम  भथरमे \nह ोबए लगलै  । जतए ओकर बाबू क बनाएल छथ िक ह ाि ीकेँ एगारह \nटाका भे टथन्ह ओतए ओकर बनाएल छोट-छोट कथनय ाँ- पु त डा सभकेँ \nसय-सबासय टाका भे टअ लगलै  । थबभू अपन बाबू क देख-र ेखमे \nमूथ त िकल ामे थदनो- थदन आगू बढए लाग ल  । आब ओकर बनाएल \nमाए सर ोस् वत ी, कृष्ण ास् टमी, थवश्वकमा पूज ाक मूथ त िक माँ ग \nचारूकात क बीस गाम तक ह ोबए लगलै  मु दा थबभूक बाबू त ैय ो \nओकर बनाएल मूथ त िमे कोनो ने कोनो दोख थनकाथल आ ओकरा \nअओर बेस ी नीक मूथ त ि बना बैक प्रे र णा देथिन । थबभू सेह ो ह ुनक \nगपकेँ मन्ि माथन आगू आरो नीक मूथ त ि बनाबएमे लाथ ग जे ।     \nथबभू दसम वगिकेँ बाद इ स् कूली पढ ाइ छोथड पूणित ाः मूथ त िकल ामे \nअपनाकेँ समथपि त कए लेलक  । अिार ह म बरखक पूणि बुझनूक भs \nगेल आब ओकरा नीक बेजएकेँ ज्ञान भs गेल ै । ओकर मूथ त िक \nप्रश ंषा आब गाम नथह, थज ला नथह राज स् त र पर ह ोबै लगलै  । आब  \nतँ ओकर बनाएल एक-एकटा मूथ त िकेँ दू-दू थत न-थत न ह जार टाका \nभे टए लगलै  । मु दा ओकर बाबू एखनो ओकर मूथ त िमे कोनो ने \nकोनो दोख थनकाइ ल ओकरा आर सुन्न र मूथ त ि बनाबैक थनदेश देथिन \n। पथह ले थबभू ह ुनक गपकेँ मन्ि माथन कमी दू र करैक चेष्टामे \nलाथ ग  जाइ छल मु दा आब ह ुनक गपसँ ओकर मोन कतौ-ने कतौ \nआहत ह ो इ त छलै । मु दा थ बर ोि करैक सह ाश नथह तेँ मोनकेँ माथर \nह ुनक बत ाएल थनदेश मे लाथ ग जाइ छल  ।  4 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nजेना-त ेना काज आगू बढैत रहल आ ओकर बनाएल गेल मूथ त िक \nचचा आब र ाज क सीमासँ थनकैल बाह र दस् त क देबए लगलै  । \nर ाज सर कार केँ गृहमंिालय सँ थबभूकेँ पि एलै जाथ ह मे ओकर बनाएल \nगेल मु थत िकेँ अथखल भारत ी य मूथ त ि प्रदशिनीम े र ाखक व्य व स् िा कएल \nगेल र ह ैक । सभट ा खचा र ाज सर कार क आ थवज े त ाकेँ देश क \nसविश्रे ष्ट मूथ त िकार क सम्म ान केँ संगे-संग एक लाख टाकाक नगद \nइ नाम सेह ो ।   ई पि पाथब थबभूकेँ बड्ड प्रस ंता भे लै । सभ सँ \nपथह ले दौर ल-दौर ल अपन बाबू केँ एथह गपक सुचना देल क । केदार \nप्रस ादज ी सेह ो बड्ड प्रस न्य भे लाह ह ुनकर जीवन भथरकेँ मे ह नत र ंग \nलाइ ब रहल छल । थबभू र ाथ त-र ाथ त भथर जाथ ग-जाथ ग कए अपन \nमागिदश िक गुरु बाबू संगे लाथ ग गेल । \nएकसँ एक नीक-नीक मूथ त ि बनेल क मु दा केदार प्रस ादज ी सभ मूथ त िमे \nकोनो ने कोनो कमी थनकाइ ले देथिन । केदार प्रस ादज ीक बत ाएल \nकमीकेँ दू र करैकेँ बदला थबभूक मोनमे आब नकार ा त् मक प्रवृ थत घर \nकरए लगले  । ह ुनक बत ाए ल कमीपर आब ओ सबाल- जबाब करए \nलाग ल  । काइ ल्ह प्रथतय ोग त ा लेल  मूथ त ि भे जैक अंथत म थदन आ आइ \nथबभू अपन बनाएल मूथ त ि सभम े सँ एकटा सभस ँ नीक मूथ त िकेँ अंथत म \nरूप देबएमे लाथ ग गेल । केदार प्रस ादज ी बार ीकीसँ ओथह मूथ त िकेँ \nथनर ीक्षण करैत, थबभूक थदमाग मे हल चल चथल रहल छल - \"हाँ आब \nतँ ई कोनो ने कोनो गल त ी बत ेबे करत ा ।\" \nत त बामे केदार प्रस ादज ी अपन चुप्पीकेँ त ोर ैत बजलाह -\"सुन्न र ! \nआइ तक बनाएल गेल मूथ त ि सभम े सबिश्रे स् ि ।\" कनीक काल चुप \nर ह ला बाद फेर -\"  मु दा ।\" \nमु दा की आब  तँ  थबभूक मोन थबफैर गेल ै - \"अबस् य कोनो ने  विदेह सदे ह:३ २|| 5 \n \nकोनो कमी गनेत ा ।\" \nकेदार प्रस ादज ी अपन गपकेँ आगू बढाबैत -\" ई जँ एना र थह त ेए तँ  \nआरो बेस ी नीक, आ ई र ंग जँ फल ाँ फल ाँ र ह थि तँ  जबर दस् त \nह ोइ त े ।\" \nनैन्ह ेटासँ थज नक गपकेँ मन्ि माथन पूर ा करैमे थज-जानसँ लाथ ग जाइ \nछल आइ ह ुनक गपकेँ नथह पचा पएल क । थबफैर कए बाथ ज उिल \n-\"रहै थदय ौ ! अहाँकेँ  तँ एना थहत े दोख थनकालए अबै ए, अपन \nबनेएल ढाकन बसनी  तँ थकय ो एको टाकामे नथह थकनैए आ हम \nकेत बो नीक मूथ त ि बना थल कोनो ने कोनो दोख अबश्य थनकाइ ल \nदेब ।\" \nथबभूक गप सू थनत े मात र केदार प्रस ादज ीक शांत मु द्र ा भंग भए \nसोचनी ए भs गेल थन । एकटा नमहर साँ स लैत थबभूक पीि िोकैत \nबजलाह -\"बस बेट ा बस ! जथह य ा व्य थक् त केँ अपन पूणित ाकेँ आभाष \nभs जाइ छैक ओकर बाद ओकर जीवनक थवकास ओतथ ह ए रुथक \nजाइ छैक । पूणित ाकेँ आभास थदमाग क आगू बढैक चेत नामे लकबा \nलगा दै छैक ।\" \nथकछु छन चुप्प,दुनू गो टे श ांत । थबभूक आँथखसँ नोर टघर ैत जे \nआइ ई की कए लेलह ु ँ , ओकरा अपन गल त ीक ज्ञान भs गेल ै । \nकेदार प्रस ादज ी आगू - \"हमर सपना छल जे हमर बेट ा र ाज क आ \nदेश क नथह वरण दुथनय ाँक सविश्रेष्ट मूथ त िकार  बनत..... मु दा नथह । \nकोनो गप नथह ह मरा केँ जनै छल ? थकय ो नथह । हमर बेट ाकेँ पूर ा \nर ाज जनैत अथछ एकटा नीक मूथ त िकार केँ रूपमे । ह मरा लेल  बड्ड \nपै घ गप अथछ । मु दा हमर सपना ------- आब नथह पू र ा ह ोएत । \nई कथह ओ ओथह कक्षस ँ बाहर भs गेल ा ।      6 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nभाल चन्द्र झा, ए.टी. डी., बी.ए., ( अििशास् ि), \nमु म्बईसँ थिएटर कल ामे थडप्ल ोमा। मै थिलीक अथत थरक्त थह न्दी, \nमरा िी, अग्रेजी आऽ गुजर ातीमे थनष्ण ात । १ ९७ ४ ई.सँ मरा िी आऽ \nथह न्दी थिएटर मे थनदेश क। महा र ाष्र र ाज्य उपाथि १ ९ ८६ आऽ \n१ ९ ९९ मे । थिएटर वकिशॉ प पर अथत िीय भाषण आऽ नामी \nसंस् िानक नाटक प्रथतय ोथ गताक ह ेत ु न्याय ा िी श। आइ.एन.टी. केर \nलेल  नाटक “सीत ा” केर थनदेश न। “वासु देव संगथ त” \nआइ.एन. टी.क लोक कल ाक शोि आऽ प्रदशिनसँ जुडल छथि आऽ \nनाट्यशालासँ जुडल छथि थवकलांग बाल लेल  थिएटर सँ। थनम्न \nटी.वी. मीथडय ामे र चना त् मक थनदेश क रूपेँ काय ि- आभलम य ा (मरा िी \nदैथनक िा र ावा थ ह क ६ ० एपीसोड), आकाश (थह न्दी, जी. टी.वी.), \nजीवन संध्य ा (मरा िी), सफल त ा (र जस् िान ी), पोथलस ना मा (महा र ाष्र \nशासनक लेल ), मु न्गी उदाली आकाशी (मरा िी), जय गणेश \n( मरा िी), कच्ची-सौन्िी (थह न्दी डी.डी.), य ा ि ा (मरा िी), िनाज ी नाना \nचौिर ी (महा र ाष्र शासनक लेल ), श्री पी.के अना पाथटल (मरा िी), \nस् वय म्बर (मरा िी), थफर नह ीं कभी नह ीं( नशा-सुिा र पर), आहट \n( एड्सपर), बैंगन र ाज ा (बच् चाक लेल  किपुत ली शो), मे र ा देश \nमहा न (बच्चाक लेल  किपु त ली शो), झू िा पालत ू(बच्चाक लेल  \nकिपुत ली शो),  \nटी.वी. नाटक- बन्दी (लेखक- र ाज ीव जोशी), शत कवल ी (लेखक-  विदेह सदे ह:३ २|| 7 \n \nस्व. उत् पल दत्त), थचि कािी (लेखक- स्व. मनोह र वाकोड े), \nह ृदय ची गो स् त ा ( लेखक- र ाज ीव जोशी), ह द्दापा र (लेखक- \nएह.एम. मरा िे), वालन (लेखक- अज्ञात) । \nलेखन- बीछ ल बेराय ल मरा िी एकांकी, थसंहा वलोकन (मरा िी \nसाथ ह त् य क १ ५ ० वषि), आकाश (जी.टी.वी.क िार ावा थ ह कक ३० \nएपीसोड), जीवन सन्ध्य ा( मरा िी साप्त ाथ ह क, डी.डी, मु म् बई), िनाज ी \nनाना चौिर ी (मरा िी), स् वय म्बर (मरा िी), थफर नह ीं कभी नह ीं( \nथह न्दी), आहट (थह न्दी), य ाि ा ( मरा िी सीर य ल), मयू र पन्ख ( मरा िी \nबाल-िा र ावा थह क), ह ेलिकेअर इन २ ० ० ए.डी.) (डी.डी.)। \nथिएटर वकिशॉप- कल ा थवभाग, महा र ाष्र सर कार, अथखल भारत ीय \nमरा िी नाट्य पथर षद, दथक्षण-मध्य क्षेि कल ा केन्द्र, ना गपुर, स्व. \nगज ानन जह ाग ीर द ार क प्राध्यापकत् वमे चन्द्राक थफलमक लेल  अथभनय \nस् कूल, उस् त ाद अमजद अल ी खानक दू टा संगी त प्रदशि न। \nश्री भाल चन्द्र झा एखन फ़्री-लान्स लेखक-थनदेश कक रूपमे काय िर त \nछथ ि। \n  \nच ू थल्ह \n \n  \n'... चूथल्ह आ स्िी - दु नू क प्रारब्ि एके जकाँ ह ोइ त छैक, \nबुझल ह क? जर ैत-जर ैत जीब इ ए में दुनूक गुजथ र ह ोइ त छैक... गै \nदाई !' \nजाबैत थज य लै - ई गप्प, माय ह मरा सथदखन कथह त े र ह लै। ई \nकह' में जे ममि नुकाएल छलै, से बुझबाक उथमर त' नथह ंए रहय,  8 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nमु दा जाथ ह तरहैं उसाँस ल' क' माय ई बात कहय, त ाथ ह स' ई त' \nलाग बे करय जे ई गप्प अबस्से कोनो तरहक जीवन-मं ि ह ेत ैक - \nअथह तरहक थवचार मोन मे आथब आथब जाय। \n... आ देथखयौ भाग्य क खेला, जे हमर आ चूथल्हक संग कहाँदथन \nजनथमते देरी थक िर ा गेल ै। \nमाइ य े कहथिन्ह जे हमर जनम अथह ना जाड स' कनकनाइ त र ाथ त \nमे भे लै। हे दाई - जनम त' भ' गेल ै, मु दा मु ँह स' पथह ल केह ां \nथनकाल' लेल  चुथल्हएक सह ारा लेब' पडलै। \nअपन गर मी द' क' चूथल्हए ह मरा बचा लेने रहय। आ त ाथ ह लेल  \nवा की, जे घर-आँगनक लोक आओर हमर नामे ि' देल कै चुथल्हय ा' \n...। आब कथह य ौ त' भल ा, इहो कोनो र ीत भे लै नाम जोड बाक !  \nओ त' िन्य भाग हमर, जे बबा के की फुर ेलथन्ह आ नामकर णक \nथदन हमर नाम र ाथ ख देल थखन्ह - 'थसया सुन्न थर'। \nत ैय ो घर-आँगन के त' बू थझत े थछ य ै ने' ... एक बेर जे कह' लगलै  \n'च्ुुुू थल्हय ा' त' ओ थकय ो बदलै भल ा! हे दाई, ' थसया-सुन्न थर'। ई नाम \nत' मात ्र कागजे लेल  र थह गेल ै। \nबबा त' बड्ड थखथसय ैथिन्ह मु दा लोको सभ िेिर भ' गेल र ह ै। \nह ुनका सोझा मे त' सभ थकओ दम साथ ि लै, मु दा जखने परो छ \nभे लाह थक फेर सभके कोनो झर कबाह ी लाथ ग जाय छलै... चुथल्हय ा, \nचूथल्हय ाक से थकलोल  मथच जाय जे की कही ... आई त' ह ँथसयो \nलाथ ग जाइय ै । मु दा छो टपन मे ह मरा बड़्ड खराब लाग य,  \nबुझल ह ुँ की? \nआई बैस ल-बैस ल जहन ओ गप्प सभ मोन पडेुै य ै त' थवचार' लाग ै \nछी जे वास् त व में, एहन आ गां क थबचार करय बला पु रू ख पाि के  विदेह सदे ह:३ २|| 9 \n \nरहब घर में कतेक जरूर ी ह ोई छै। नथि त' घूमैत रहू जनम भथर \nअपन एह ने जरल िनकल सन नाम ल' क' ... चुथल्हय ा ..प नबसना \nदाई ... त ाबा कुमार ी ... चकल ा देबी ...!!! िुरि जा उ, अहाँ के \nह ँस् सी लगैय' ... \nआ हम सोचै छी जे देथखयौ त'। बेट ी आओर के एक गोट नीक \nनामो टा नसीब नथि ह ोई छै अइ समाज मे... तहन आर किीक \nआस िर ै ओ...? कोन भरोस पर जीबय ओ?  \n... त' कह' जे लगलहुँ  ... जे कथन बू झ' सूझ' जोग र भे लह ुँ त' \nदेथखयैक जे ह मरा घरक चूथल्ह जह ाँ कथनको कथर य ै लै थक हमर \nमाय ओकरा लीप-पोइ त क' ओकरा थचक्कथन चुनमुन बना दैक।  \nचूथल्ह सेह ो ओकरा लेखे एकटा नाथन्ह टाक बच्चे टा र ह ै। जाथ ह \nमाय ा आ ममथत स' ओ ह मरा आओर के िो बै-पोछै छलै, ओथह स' \nकम माय ा ममथत नथि देखथ लय ै हम ओकरा चूथल्ह लीपै त काल।  आ, \nकने नीक स' सोथ चय ौ, त' चूथल्ह स' जे ओकर थसने ह रहय से \nअनगिल नथि छलै ने! यै! जे चूथल्ह आजन्म जथर िनथक क' लोग \nआओरक पे ट भरै छै, ओकरे प्रथत लोक एत ेक कृत घ्न कोना क' भ' \nजाइ त छैक? ... माउथग के ल' क' सेह ो अपना समाज मे अथह ना \nह ोबैत एलैय े आई िथ र । भथर थज नगी दोसरे लेल  जथरत ह ु-िनथकत ह ु \nबेर पडल ा पर ओकरो अही चूथल्ह जँका कात क' दै छैक लोक \nआओर। थज थबत े जी मु ँह में छा उर भरने पडल र ह ैत अथछ अपन \nभनस ाघर क एकटा कोन्टा मे... । \nिुथर जो। ह महू ँ ई कोन जरल िनकल सनक किा ल' क' बैथस \nगेल ह ँुु। त'...कहैत जे छलहुँ ...। र से - र से ई चूथल्ह लीप' पोत क \nकाज ह मरे थज म्म ा लाथ ग गेल । आ ओथह में हमर मोने सेह ो लाग'  10 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nलाग ल।  बुझल ह ुँ ! फूथ स थकय ैक बाज ब? आथह रे बा। ले बलैय्य ा \nके। एकटा बात त' कहब थबसथर ए गेल ह ुँ। हमर माय बड्ड लुथर गर \nआ तैं अपना लू थर-ढंगक कार णे पूर े परो पट्टा में नामी। सत् य नार ा य ण \nभगवानक पूज ा मे ओ जे अथर पन दै से की कहू । देथखतह ुँ त' \nआँथख चोन्हर ा जय थतय ैक। केह नो खरकट्ट ल बासन थकय ैक नथि \nरहौ - से कहै छी जे य थद ओ माँ थज दैक त' बत िन चानी जकां \nझल मल क' उिै छलै । हे, छथि मे अथह बा त क पाथत ल जे ढेथर त ै - \nतँ एहन, जे गाँम के लोक कहै छी, भकचन्ह र थह जाइ त छलै । \nमाउथग बला कोनो एह ेन लुथर बाँकी नथि छलै, जाथ ह मे ओ ककरो \nस' पाछां भ' जइ थ त य ैक, क ह ै छी जे से । थसआइ य ो-कढ ाई सीख' \nलेल  परो पट्टाक नवकथनिा सभ के कहै छी जे से थसहंत ा लाग ल  \nर ह ैत छलै जे कथह य ा ओ ह ुनकर अंगना मे आबिु आ कथह य ा ओ \nसभ ह ुनका स' अपन मनप सीनक चीज बत ुस आओर बनाबय के \nसीथ ख थलयए।  \nमाय मे बस कमी छलै क त' एकेट ा, जे ओ नैहर क बड्ड गर ीब \nछलै ! आ गाँम-घर मे त' बुझल े अथछ, जे जकरा ल ग टाका \nपूँजी क ढेर छै, सएह लोक मात बर कहल जाइत छैक। ओ मनुक्ख \nमे गनल जाइत छैक। आ थक नथि? लू थर-बेबहार त' बादक गप्प \nभे लै। टाका पूँजी र ह लै त' बींग लो- बत ाह सभ बुथिय ा र भ' जाइ \nछै। आ से जे नथि र ह लै त' आँथख-कान र थहत ह ु लोक आन्ह र े-\nलांग ड बुझल जाइ छै। \nयै, जौं सच-सच पूछ ी त' अपना सभ मे माउथग- मनुक्ख स' \nथबय ाह द ान िोड बे कएल जाइ त छैक? थबय ा ह-दान त' ह ोइ त छैक \nजर-जमीन स', टाका-पूँजी स', थकंवा िन-संपथत्त, मान-मरा त ब स'।  विदेह सदे ह:३ २|| 11 \n \nमाउथग त' ओथह थबय ा ह क उललक्ष्य मे देल गेल एकटा सनेस े \n( भें टवस्त ु) छैक। से थकय ैक त' पूँजी-टाका कतबो थकय ैक नथि \nर ह ौक, एकथदन त' खतम भइए जाइत छैक। तहन मोन कोना क' \nर ह त ैक जे अई घर मे थबय ाह ो भेल छै ककरो! से बस, माउथग \nनामक सनेस के देथख क' ई बुझल जाइ त र ह ैत छैक जे अहू घर \nमे एकटा थबय ाह भेल छै क। तैं बू थझय ौ जे माउथ ग भ' गेल ै \nय ादग ार क एकटा समान। बुझल ह ुँ थक नथि। बस अथह ना एकटा \nसमान रहै हमर माय । \n    से थकय ैक त' हमर दाई जे र ह थिन - कहै छी जे बड्ड \nलोभी। ह ुनका भगवान संत ोषक नामक वस् त ु जेना देने थह नथि \nर ह थिन्ह थज नगी मे । बार रौ बाप। चानी परक त ेलो चाट' लेल  \nत ैय ार रह' बला एहन लोभी स्िी हम नह ीं देखलह ुँ आई िथर, से जे \nकहै छी। ओ त' हमर बाबा जाबथ त समंगगर र ह थिन् ह, त ाबथ त \nथह नकर थज त ुए नथि  चल ैथन्ह तैं, वर ना हमर माय एथह घर मे \nअथबथत य ैक भल ा? बाबा अपना जुथत ए माय के पु त ोह ु बनाक' ल' त' \nएलथखन, मु दा अँ गना मे त' जे ह ाल ओकर करथिन दाई से दलान \nपर बैस ल ओ बेचार े की जान' गेल थिन्ह। आ गर ीबी जे आदमी के \nसह नशीलता थसखा दैत छै, से त' अहां के बुझल े अथछ। हमर \nमाय अपन करमक लेख बुथझ क' सभथकछु चुपचाप सहन कएन े \nजाइ । ककरा कथह थतय ैक! के रहै ओकर अपन, जकरा कथह क' दू \nछनक दु:खो बाँथट थलथत य ैक? नैहर बला सभ तँ छौं र ी सभके ब्य ाह-\nदान करबा क' कहुना क' अपन पथत य ा छो डा लैय े ने। तकर बाद \nत' कहबी छै जे ओ आ ओकर त कदीर । जे जे पा्रर ब् ि छै ओकरा \nलेल , त करा स' ओकरा सभ के कोन सर ोकार ।  12 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \n    आ दैबक र चना देथखयो, एकर े ओ सभ थह न्दू िमिक महा दान \n'कन्य ादा न' कहै छथ ि। दानो कर' ले ल कन्य े भे टल थन्ह भगवानक ई \nभक्त लोकथन के।  बुझल ह ू ँ। ओथह काल मे की अखनो। \nआथस् त्त कता-नाथस्त कताक सवाले नथि! माि कतिव्य दुिार ी चल ेनाई \nआ नामे भ' गेल ै ई दानक कन्य ादा न त' अथह मे थकओ की क' \nसकैय'? बेट ा के दान कर' के बात नथह ं फुर ैलथन। हँ, बेट ाक \nथबक्री त' ह ोइत े छलै, आइय ो ह ोइत े छै। ओह, थबक्री नथि, \nकन्य ादा न जकाँ एकर ो सम्म ा ननी य नाम छै - थत लक दह ेज। बेट ीक \nसुख लेल  बेट ीक भावी घर के खथलहान आ कोिी जकाँ भथर \nदेबाक कतिव्य बोि ! नथि जाथ न हम सब कथह य ा िथर एकर ा सभके \nकरमक लेख कथह-कथह के अपना आओर के बह टार ैत र ह बै। \nत' कह' जे लगलहुँ  ... \nह मरा माय मे आ गाय मे कोनो अंतर नथि रहै, बुझल ह ँुु? सभ \nलािे। हम जखन-जखन गा य के नबेद खुआब' जइ य ै - अकस् मात े \nकहै छी जे हमर ध्य ान ओकर आँथख थदस चथल जाय। सथदखन \nलाग य जेना ओथह आँथख में करूणा भरल रहै छै।  \nकरूणा छोथड क' जेना दोसर कोनो भाव भगवान भरनैय े नथि \nर ह थिन्ह गायक ऑथख मे! \nआ एम्हर ह मरा माय के आँथख मे सेह ो कोनो भय आ करुणाक \nथमथश्रत भाव एहन र थच-बथस गेल रहै जे भय ओकर देहक दोसर \nनाम भ' गेल रहै आ क रुणा आंथखक। जखन देथखथत य ै, जेना \nडेरा एले रहै आ दय नी य े बनल र ह ै। लाग ै जेना अथह घर मे \nसथदखन ओ अपना के अस ुर थक्षत े बुझै । आ सथर पहुं अही डरक \nखाथत र ओकरा मे चौबीसो पहर खटै त र ह बाक त ाकथत आथब गेल  विदेह सदे ह:३ २|| 13 \n \nछलै । कखनो जे बैस ल देथखती य ै माय के! ओह! कथह य ो, कखनो, \nपल खथत य ो लेल !  \nहे... मु दा एकटा बात जे कहलह ुँ - आँथख बला। सँ ुाचे कहै छी, \nआँथख कथह य ो झू ि नथि बाथ ज सकैय ै। अहाँक मोनक छोट स' \nछोट छीन उिल-पु िल के देखार क' दइत छै ई आँथख। तैं देखै \nनै थछ य ै जे अइ पु रूष-प्रिान समाज मे थनय मे बथन गेल छै जे कोनो \nमाउथग पु रूषक सोझा मे आथब क' िाढ नथि भ' सकैय', िाढ भ' \nक' नथि र थह सकैय े। डर बनले रहै छै आ थक नै। सथदखन \nत करा नुकौने रही जे कतह ु आँथख मे थकओ थकछु दे थख लेलक , \nतहन तँ उिा र े भ' जायब। कत' नुकाएब अपन ढोंग ी स् वरूप...? \nतैं थनय मे बना देल कै िो ि क आ नाम द' दैल कै संस् कृथत आ \nपरंपर ाक। य थद संस् कृथत आ परंपर ाक एत बे िेय ान रहै छै त' पु रूष \nपाि थकय ैक नथि करै छथ ि ई सभ' परह ेज, पाबथन थतह ार, वर त \nउपवास, कोथख सेनू र ले ल  सभ िान-भगवती िान, दुगािान, \nमहा वीर िान गो ह र बैत, ह र त ा थलकाक थनजिला उपास करैत, \nबटस ाइ त क बड भगवानक 108 फेर ा लगबैत। कहू त' भल ा जे \nइहो कोनो थनय म भे ल ै जे पु रूष पाि  अपने त' सांढ जँका छुट्ट ा, \nअंबड बनल घूमैत र ह ौक आ माउथग आओर जोत ा एल र ह ौक अपन \nचूल्हा-चौकी मे...। \nिुरि जो, ह महू ँ की अनगिल बात ल' क' बैथस गेल ह ुँ। \nत' कह' लगलहुँ  जे हमर माय बेदसा बेदसा भ' भ' क' काम \nकरै। आ हमर दाई जखन अबै त' ओकरा संह ार े करबाक पाछू \nलाग ल  र ह ैक। थकय ैक... त' नैहर स' थकछु दान-दह ेज नथि \nआनलकै ने, तैं!  14 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nआ त ाह ू पर देथखयौ, कतबो र ाथ त बीत जाए... त ैय ो हमर माय दाई \nके चाथन पर त ेल र गड ने, हु नक गोड ह ाि जाँत ने बगैर नथि सू त ै। \nबुझल ह ुँ। अपन ई कतिव्य ओ मथर त ो दम िथर नथि  छो डलकै । आ \nत ैय ो ई ह डासंखनी के कहै थछ य ै जे करेज नथह ं पथसजलै । \nआ... ई सभ देख क' हमर एकटा थवचार पक्का भ' गेल ै जे \nमाउथगक मोजथर ओकर लू थर सँ बेस ी कीमती छै ओकर नैहर स' \nआब' बला थबदा ई क समान के । थबय ाह दान आई काथल्ह स्िी पु रूष \nमे नथि ने कएल जाई छै। ओ त' कयल जाई छै जर- जमीन सँ... \nटाका-पूँजी सँ ... िन- दौलथत सँ... मान मरज ाद सँ... मात बर ी \nस'। ओत' हमर भागक ले ख जे हमर थबय ाह माय के र थह त े भ' \nगेल ै। बाबू त' नथह ंए र ह थिन् ह । सासु र अयलाक बाद कथह य ो थकओ \nगाम घर से एम्हर-ओम् ह र स' आथब जाय, त' माय के समाचार \nकने-मने बुथझ जइ य ैक। मोन ह ुअए, जे भथर पोथख ह ुनका आओर \nस' गप्प करी। मु दा सासु बीच मे मथचय ा ल' क' बैथस जातथि। \nत' जे आएल छल, ओकरा स' भेंट घांट करबाक लेल  हम जे \nभीतर स' छन भर लेल  दलानक कोिर ी मे आबी त' माि \nऔपचाथ र क ह ाल-चाथल पूछ लाक अथत थरक्त कइए की सकै छलहुं। \nत इ य ो थकओ-थकओ सासु क परबा थह नथि क' क' माय क व्य िा \nबखाथनए जाए आ ई सभ सुथनक' त' हमर कोंथढ फाथट जाय... । \nसुथन क' ह ेह रू भ' भ' क' कान' लाग ी। बुझल ह ुँ। आर कइय े की \nसकथत य ैक? ह महू ँ त माउगे र थह य ै ने ? ओम् ह र जेना ओ बन्हा एल... \nओथह ना एम्हर हम बन्हा एल...। कोनो लािे कोन्टाबल ा घर मे चथल \nजाइ आ मु ंह मे अँ चरा कोंथच क' खूब... भथर मोन कानी ।  \n    कहू त'... जाथ ह घर मे अपन दु:खो के नुकाए क' भोग'  विदेह सदे ह:३ २|| 15 \n \nपडै... ओकरा घर कहल जेत ै। य ाथ ह टा ह ोई छै अपन घर? \nमाउथग लेल , माउगक अपन घर लेल , जाथ ह लेल  शा स् ि सम्म त \nथशक्षा, जे जाथ ह घर मे डोली उत र ौ त ाथ ह घर स' अिीए उिौ गै \nबाउ। एहन एहन घर । मु दा उपाय? िू, एहन अपनापन पर! \n    हे दाई, अथह ना ह ोइत े-ह ोइ त े एक थदन इहो सुथन लेथलयैक  जे \nमाय अपन अस ावि ानीक कार णे चूथल्ह मे जथर क' मथर गेल ै...। \n    अँ ... यै .. जाथ ह चूथल्ह के ओ अपन संत ानों स' बथढक \nपथर चय ा केलकै, सएह चूथल्ह ओकरा जर ा देल कै। के पथत य ेत ै \nएह ेन-एह ेन किा पर।  \n    आओर थकओ पथत य ा ओ वा नथि, ह मरा त' र त्त ीयो भथर \nथवश् र वास नथह ं भे लै अइ बात पर। \n    बू थझ त' गेथलयै सभ थकछु, मु दा जकर ह ेर ाई छै, ओकरा \nबाज ब के अथिकार त' नथह ंए र थह जाइ छै ने यौ! के सुनत ै ओकर \nआक्रोशक किा? के बू ुुझत ै ओकर मोनक व्य िा । भीतर े-भीतर े दाँत \nपर दाँत गस् सा क' क' इहो आघात पचा लेलह ुँ ...। \n    बुझा देथल य ै मोन के जे अहू लािे जर ैत-जर ैत जीब' स' त' \nओ बथच गेल ै। जीथ बत े में कोन सुख रहै जे मरला स' कम भ' \nजय त य थन्ह ! सोचै छी जे चूथल्हय ो के नै देखल गेल ै ओकर \nअवस्िा। तैं ल' लेलक ै  ओकरा अपना कोर ा में... जेना साी त ा के \nअथग् न मात ा ल' लेने छलीह! सीत ा त' त इ य ो घु र ा देल गेल छलीह \nअथग् न द्वार ा, मु दा चूथल्ह त' िर त ी मात ा जकाँ ओकरा अपना मे \nसमे थट लेलकै  - सथदखन ले ल।  सुत ा देल कै थचर-थनद्रा मे... \n    आ मोनक एकटा गप्प कहू..  \n    आब त' ह मरो ओथह चूथल्ह स' ऐत ेक नेह भ' गेल अथछ से  16 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nकी कहू ! कथनको झरकल देखथलयै ने थक बस, लीप' लेल  बैथस \nजाइ त थछ य ै...। \nहर खन लगैत र ह ैय े जे कतह ु माय देख लेत ै त' की कहत ै - \nदेथखयो त' कने। एना थकओ चूथल्ह के र ाखैए! कहै छी जे जाबथ त \nलीपबै नै त ाबथ त कान में जेना माइ य ेक आवाज ग ूंजैत र ह ैत अथछ - \n'हे थसया-सन् ुुनथर... कने दे खहक त'... केह ेन कथर य ा गेल छह \nचूथल्ह... लीप देबहक से नै !' आ हम चाभी लाग ल  मश ीन जँका \nउिै छी... आ नू र ा ल' क' चूथल्ह के लीप' लाग ै छी। \nअँ गना घर में सभ थकओ ह ँथसयो उड बैत छथि जे - ई कतह ु \nबत ाथ ह त' नथह ं भ' गेल ीह ए। चूथल्ह के थकओ एत ेक जलदी-जलदी \nलीपय? \nमु दा ह मरा कथनको र ोष नै लगैय े लोक आओर अइ ह ँसी िट्ठ ा \nपर... थकय ैक त' हम जनैत छी जे माउथग आ चूथल्हक एके प्रारब्ि \nह ोई त छै... जरू आ जथर -जथर क' जीबैत रहू। अही ुे में ओकरा \nआओरक  बास छै... ।' \nजे किा ई सभ थकओ नथह ं बुझल थख न्ह, सएह किा कहै छी जे \nनाथन्ह टाक हमर छो टकी बेट ी अही उथमर मे बुथझ गेल छै। \nएखने थकछु देर भे ल ै, हमर छो टकी आ ननटुनवा दुनू खे लाई छलै । \nकी से बुझल ह ुँ ... घर-घर ! दुनू आपस मे खेलौना बाँटे छलै आ \nहम अथह ना कोथनय ाँ घर मे बैस ल-बैस ल देखै छथ लय ै जे देथखयो की \nकरै जाई छै ओ सभ! \nिार ी लेल कै  ननटुनमाँ त' बाटी लेलकै  हमर छो टकी। \nलािी लेलक ै  ननटुनमा त' चकल ा-बेल नी लेलकै  छो टकी। \nननटुनमाँ पँ थज एलकै अपन सन्दूक, तँ छो टकी सम्हार लकै अपन  विदेह सदे ह:३ २|| 17 \n \nघै ल-त मघैल। अथह ना करैत-करैत ननटुनमा के ह ाि पथड गेल ै, कहै \nछी जे चूथल्ह पर...। आ ननटुनमाक ह ाि पडलाक देरी से कहै छी \nजे हमर छो टकी त ेह ेन ने चील जकाँ झपट्ट ा मार लकै आ खींच \nलेलकै  चूथल्ह के अपना दीस जे हम त ाथ क त े र थह गेल ह ुँ ओकरा। \nओ कह' लाग लै  ननटुनमा के -'हे... चूथल्ह कतह ु पु रूष पाि लेल  \nभे लैय े। लेबइ य े के अथछ त' थदय ासल ाई ल' लीय'। अहाँ के काज \nआओत कतह ु, कखनो ! चूथल्ह त' मौगी आओरक का ज अबै छै \n...। अहाँक कोन मतलथब एकर ा आओर स' ! ओ सुथ न क' जेना \nसुन्न र थह गेल ह ँ ुु... बुझल ह ँ ुु। कतके जलदी बू थझ गे लै हमर ई \nनन्हकी, अपन ई नाथन्ह पने में अइ दुथनय ाँक  र ीथ त र ेबाज ! यै, \nआइ ओ एत ेक बुथझ गेल ैय े त' भ' सकैय े जे प्रारब्ि ह ेत ै त' एकर ा \nस' सावि ानो ह ेबाक  र स् त ा खोथज लेत ै ओ। जत ेक अथिकार स' \nओ चूथल्ह के अपना थदथ स क' क' थदय ासल ाई ओकरा थदथ स बढा \nदेल कै, भ' सकै छै, त थ ह न ा एक थदन ओथह थदय ासल ाइ क जर ैत \nत ीली अपना थदथ स बढैत देथख सएह अथिकार स' ओक र ा फँुू थक क' \nथमझा देतै आ जर ैत कािी बढब' बलाक गस् सा ओतबे कथस क' \nपकथड लेत ै, जत ेक कथसक' चूथल्हक पथर पाटी ओकरा िएने छै। \nमु दा एखथन त' चल ी... उिी। आब नोर त' सुखा गेल ै। देथखयै, \nचूथल्ह सुखेल ै की नथह ं... । \n \n \n \n \n  18 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nग ंगेश गु ंजन (१ ९४ २- ) \nभो ज परक आँटी- सत्त थ र क नव-ख ाथ ढक य ुवा न वत ुथ र आस ँ \n  \n“भोज परक आँटी” अवश्य सुनल हएत बन्िु! ह मरा लोकथन ते \nआब आय ु-अवरो ह णक प्रथक्रय ा मे छी। मु दा परा भव अथछ अपन एथह \nमै थिल मानक ओ स् वप्न जे थमथिलांचलक  समग्र सामाथ जक \nपथर वत िनक अिात ्- जनपिक थनमाण ( र ाज पि नथह) आकांक्षामे सौँस े \nबात पर उत् कट डेगे चथलत े र ह बा लेल  थववश छी। हमर गाम \nथपलखबार ो त ाथ ह से जुटल अथछ, जाथ ह सँ थह त ेन्द्रजी अहाँक गाम \nकेओटी। \nह मरा पीढीकेँ तँ इ थतह ास “भोज परक आँटी” बना ले बाक बेर-बेर \nउपाय कएल क, जेना-त ेना बँचबामे सफल र ह थलयैक, मु दा भऽ कहाँ \nकोनो खास सकल ैक। त ेकरे टा अफसोच। एक बोझक रूपमे \nफथसलकेँ खथर ह ानिथ र कहाँ पहुँचा सकथलयैक। त ेकरे टा दुाः ख! \nमु दा थटकल र ह थलयैक अपन जीवन-मूल य आऽ समाज दशिनक \nभूथमपर । एक टा कथव-लेख क जे संघषि अस करो कऽ सकैत छी। \nसे र स् त ा चल बाक य त्न। जे से। \nपूर ा थबह ा र- आन्दोलनक पथर णथत एहन आऽ एतए िथर भऽ जेत ैक से \nक्य ो सोथ चय ोसकै त छलै क? अवश्य े बुझल हएत जे त ाथ ह \nआन्दोलनक उपज- आमद भथर देश कैक टा महा पद आस ीन सी.एम. \nसमे त कतोक एम.पी., एम.एल.ए. महो दय छथ ि। अहाँक पीढीमे य थद  विदेह सदे ह:३ २|| 19 \n \nसत् य ेक (सन्दे ह नथह सत्त थरक कार वाँक भव से कथह रहल छी जे) \nसत् य े थमथिलाक ददि अथछ तँ र ाज नी थत केँ थचन्हैत जाइ जाऊ । \nपोलीथ टक्स कऽ एथह नव अ वत ार केँ। से भाषाक। त ाह ू मे मै थिलीक \nनव-नव ब्रांडक नेता आ एहन र ाज नीथ त केँ चीथन्ह जाऊ । कार ण जे \nर ाज नीथ त क ई एकदम नव अवता र िीक थवश्व-बाज ार ी अवता र! कोनो \nऔसत सुख लेल  ककरो “भोज परक आँटी ” नथह बनब। एथह \nवाष्पीकरणक प्रवाहमे एहन लोक नीक समय अिात ् कोनो प्रथतगा मी \nव्य वस् िा र ोथ क नथह सकैत अथछ। स् वय ं र ाज नीथ त क थवचार िा र ा-\nअविार णामे सेह ो य ुगक अनु सार सका र ात् मक पु नथविचार चथल रहल \nछैक। जाथ त, िमि, सम्प्र द य, क्षेि ीय त ा सभस ँ ऊपर सोचैत। \nसमग्रतासँ एक ह ोऊ। अपन थमथिलाँचल ो  तँ देश ेम े ने अथछ। \nअपम माँ मै थिली तँ अवश्य े महा न। मु दा अन्य लोकक मात ृभाषा \nसेह ो त ुच्छ नथह । अपना देश क सभ भाषा श्रेष्ठ अथछ। मु दा \nदुभ ाग् य सँ थकछु मूढ मै थिल मानथसकताक लोक आर तँ आर थह न्दी \nत ककेँ अपमान जेकाँ कऽ दे बाकेँ अपन मै थिल प्रेम बुथझ लैत छथि, \nई नकार ात् मक प्रवृ थत्त उथचत नथह । हम तँ त ेह न समयकेँ सहन \nकएने छी, जे थकछु परम् थवद्वान् अत्य न्त आदरणीय लोक थलखै त तँ \nमै थिली नथह तँ इ ंथग् लश। थह न्दी नथह । ई बह ुत थवथचि लाग ए। \nआथखर थह न्दी अपन बह ुत गौ र वशाली लोकत न्ि र ाष्र-भाषा थिक। \nबन्िु! से मानथसकता बदथल जरूर रहल अथछ मु दा अहाँ खाथढक \n( पीढीक) य ुवा नवत ुथर आमे आओर त ेजीसँ पथर वत िन चाह ी। बात नथह \nरुचए तँ थबसथर जाएब, आग्रह! \n \n  20 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nमै थिलीक उवि र क्षेि मे कॉ र पोर ेट-जगत ि ाप \n \nएम्हर आब मै थिलीकेँ ई अष्टम सू चीक मान्यत ा एकटा आओर नव \nवादक उपहार-दर भंगा-मिुबनी-सह र सा वादक उपहार बथ न रहल ए। \nनव बाज ार ी प्रवृ थत्त क ई प्रच् छन्न बीज-वपन आरम्भ भ’ चुकल अथछ। \nसावि ान। जे वगि एथह नव प्रयो जन-थसथिक बाट पर चथल आ’ \nचल ा र ह लाह अथछ, त थनकासँ संवाद ह ोय बाक चाह ी। एख नथह-एह ी \nकाल। अन्य िा मै थिलीक जत ेक आ’ जेह न ह ाथ न आइ िथर नथह \nभेल छलै क, त ाथ ह सँ बह ुत बेश ी आ’ खतर नाक नोकस ान भ’ \nजय त ैक। देश म े प्रचथलत त ुच्छतावा दी प्रवृ थत्त क थवरु ि र खबार ी कर’ \nपडत। पूर वाग्रह मु क्त्त मन-प्राणसँ। अपना-अप्न ी क’ क’ सुत ार बाक, \nह थियय बाक अवस र वादी प्रवृ थ त्तसँ बाज अबै जाथ ि। \nमै थिलीक थवषय केँ समग्रता मे -देथख-बू थझ क’- जाथ ह मे सम्प ू ण ि \nथमथिला, मै थिल आ’ मै थिली अथछ। छुछे दर भंगा-सह र सा-मिुबनी –ए \nटा नथह । आ’ ने छुच्छे सोथ त-ब्राह्म ण-ब्राह्म्णेत र मै थ िल ी भाषा-\nसंस् कृथत । त थह ना साथ ह त् य किा थक कथवत ा थक उपन्य ास थक \nनाटके टा नथह । ई सभ टा समस्त थमथिलांचलक  एक जात ीय \nसांस् कृथत क समग्रता त िा लोक गथ र माक, मानवीय गुणवत्त ा, \nजीवनमूल य क दबाबमे करैत र चनाकर-थवचार कक संघषि आ’ \nआदश ोन्मु ख अथभव्य थक् त्त मे समस्त य ुग-य िािि बनैत अथछ। \nओना अपना-अपना पीढीक प्रथत आग्रह-आवेश स् वाभाथव क, तेँ सभ \nथदना य िािि। मु दा वैह य थद कट्ट र त ाक रूप ल ’ थलअय तँ \nसामाथ जक जहर बथन जाइ छ । दुाः खद आ’ थचन्तक थवषय तँ ई जे \nएहन प्रवृ थत्त मै थिली भाषा आ’ साथ ह त् य मे सृजनर त अथिकांश नव्य त म  विदेह सदे ह:३ २|| 21 \n \nर चनाकार मे पयिंत देखाइ पड ’ लाग लए।  जथनकर लेखनसँ मै थिलीकेँ \nबड-बड आश ा छैक। से लोक सेह ो। ई दुथिन्तेक थवषय । एहन \nथवभाज नकार ी, थवद्वेष ोन्मु खी डेगकेँ र ोकबाक चेत ना जगा उ । आरम्भ ेमे-\nएखने। \nएहन वेगमे संस् िामूल य सभक क्षय ह ोय बामे समका लीन लोकक \nनकार ात् मक पहल केर मु ख्य भूथमका र ह ैत आयल छैक। आइ तँ \nआर। संस् िा समे त साथ ह त् य क आकल न-मूल य ांकनसँ ल ’ साथ ह त् य-\nसम्म ान िथ र क मानदण्ड-थनकष-कस ौटीक थनष्पक्षता आ’ ई मानदार ी पर \nप्रश्न उथि रहल अथछ। सं स् िा मूल य सभक क्षरण आ ’ किघर ामे \nिाढ कएल जय बाक घटना सभकेँ, ह ललु क क’ नथह, बह ुत गंभीर त ा \nआ’ थज म्म ेदार ीसँ स् वीकार करबाक एखनथह अथछ- बेर छैक। नथह तँ \nपछत ाय लेल  तँ सौँस े भथवष्य िएल अथछ। एथह पथर थस्िथत त िा \nएकर खतर नाक प्रवृथत्त पर लोकक ध्य ान जय बाक चाह ी, जे कोना \nएन.आर.आइ. प्रकार क लोक सभ आइ एक-बएक अचानक मै थिलीक \nभाषा-सांस् कृथत क आँगनकेँ से ह ो कब्जा क’ रहल छथ ि। त ेह न देश ी \nएन.आर.आइ प्रकार क लोककेँ अवश्य थचथन्हत कयल जय बाक चाह ी \nजे थमथिलांचल -मै थिली भाषा आ’ लोकक प्रस ँग कथह य ो थकछु नथह \nकय लथन। कोनो य ोग दा न नथह । परन्त ु आइ मै थिलीक ओहू क्षेि क \nअवसर आ’ संस् िाकेँ अप ने अिीन क’ लेबाक प्रबंिमे सथक्रय, \nलगा त ार सफल भ ’ रहल छथ ि। थवडंबना तँ ई जे मै थिली-\nथमथिलांचलक  थवरु ि एथह गथ त थव थि मे बह ुत र ास त िाकथित \nमै थिलीक उच्चकोथटक ले खक-समालोचक-कथव ( छद्म प्राथत शील \nर चनाकार समे त) सेह ो कोनो आपथत्त वा थवर ोि दजि नथह क’ रहल \nछथ ि। बथल क मै थिलीक एथह नवोदय क-साम्राज्यवा दक परो क्ष सह य ोग े  22 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nक’ रहल छथ ि। सँभव जे भथवष्यमे अपना लेल  कोनो उत् पादक \nअवसरक वास् त े थनवेश बुथिस ँ, ई सभ क’ रहल ह ोथ ि, एकर े \nव्य ावह ा थर क बाट माथन क’ चुप बनल छथ ि। यु वा पीढीक सेह ो। के \nपडय एथह सभम े? \nअद्या वथि प्राप्त इ थत ह ासक जानकार ीमे त त् काल यश-िनक अथत-\nउत ाह ुल , व्य ग्र नव पीढी! ई परा भव बजार आ’ भू मंडल ीकर ण \n( प्राय ाः!) थमथिलांचलक  एथह नव गथ णत आ’ समाजशास् ि केँ की \nचीन्हओ? जा रहल लोक चीन्हओ थक आथब रहल लोक? ककर \nदाथ य त् व । \nह मरा जनैत अवसर आ’ दू र गा मी प्रभ ाव पथर णथत केँ दृथष्टमे र ाथ ख क’, \nछुच्छे बौथ िकता क, बुथिजीथवत ाक संकीणि त ाक नथह, सबजन मै थिल \nअिात ् जनसाि ार णक मंगलकेँ नज थर पर र ाथ ख, स् वच्छ ह ृदय, \nपार दशी व्य् वह ार व ादक चल न अनै जाउ। य थद सत् य े मै थिली, \nथमथिलासँ अनुर ाग ह ो। पार म्प थर क मै थिल कूथटचाथल चोड ै जाइ \nजाउ। अंतत ाः मै थिली अपना सभक एकथह टा नाओ अथछ। सभ \nगो टय एह ी नाओमे सवार छी। पार उतरब तँ सभ क्य ो । तेँ नाओमे \nभूर नथह ह ो। बीचथह मे डू बय ने कतह ु। अन्ह ार ोमे अ नका टाटक \nभूर देखबाक आँथख आ’ नेत बदल ’ पडत ैक।(अन्ह ा र ोमे अनका \nटाटक भूर देखबाक थबम्ब पूथ णिय ाक कथव- प्रश ान्त जीक मन पथड \nगेल य ‘सद्य मै थिल छी’)  जे ओ’ आकश्ववाणी पटनाक मै थिली \nकाय िक्रम भारत ीमे प्रस ाथ र त कय ने र ह थि)। \nनकार ात् मक-ध्वंस ात् मक समझ आ’ बुथिस ँ परह ेज करए जाइ जे क्य ो \nसे क’ रह्ल ह ोइ । चन्द्रमा पर नव प्रभ ुवगिक प्ल ॉ ट-र थज स् र ी जेकाँ \nसद्य ााः उपल ब्ि मै थिलीक एहन ऐथत ह ा थसक अवसरक उपय ोग सोचै  विदेह सदे ह:३ २|| 23 \n \nजाउ-उपभोग नथह । दर भंगा बनाम सह र सा बना क’ मै थि लीक क्षेि ीय \nर थज स् र ी जुथन करबै जाउ। मनै छी, कथह य ो छल ह ेत ै ई मनवाद। \nमु दा से मै थिलीक थनत ां त दोसर दौर छलै क। से ध्य ान र खबाक \nथिक। \nई(थव)काल प्राय ाः सभ भाषा-साथ ह त् य क इ थत ह ासमे अबै त र ह लैए। \nसाथ ह थत्य क सर ोकार समाजसँ र ह ैत छैक, त िा समाज जीवन-य ापन \nसमे त जीवन-शैली आ’ जीवन मूल य क थनथमिथत आ’ थनविहन त त् कालीन \nसत्त ाक उपज ह ोइ त अथछ। तेँ जन साि ार णे लोकटा नथह, \nबुथिजीवी आ’ नेतृवगि सेह ो त ाह ी दबाबमे अपन प्रािथमकत ा तय क’ \nक’ अपन बाट बनबैत अथछ आ’ सुभीता चह ’ लगैत अथछ। \nकालांतर मे जलदी य े तकर अभ्य स् त भ ’ जाइत अथछ। मध्य म वगि \nबेश ी आ’ जलदी । \nई सुथवि ावा दी जीवन-शैली आ’ जीवनदशिन जन्मैत छैक- कथह य ो \nिमि-सत्त ा, कथह य ो र ाज-सत्त ा, कथह य ो थवकलांग लोकत ंि वा कथह य ो \nअपथर पक्व लोक सत्त ाक थवचार-व्य व ह ार क संवेदनशील व्य वस् िा \nशासनक अिीनत ामे। बह ुसंख्य क जनत ाक अथशक्षा दुआर े। तखन \nओथह समयक जे बुथिय ा र वगि र ह ैत अथछ से सत्त ाक अनुगमन \nकरबाक सुभीतगर थनष्कंटक बाट चुनैये। सुभीताकेँ अपन जीवन-\nमूल य बना लैत अथछ। जे बुथिय ार नथह अिात ् जनसाि ार ण लोक, \nत ाथ ह पथर थस् िथत केँ अपन थनय थत वा प्रारब्ि माथन लैत अथछ। एना \nअथगला कएक पीढी िथर एथह ना ओंघडा इ त चल ैत चथल जाइत \nछैक। \nगुल ामी खाली कोनो बाह र ी य े देश वा सम्राट-साम्राज्ये क टा नथह \nह ोइ त अथछ। गत ानुगथ त कता आ’ य िाथस् िथत व ादी मानथसकता आ’  24 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nय ुगक प्रगथत-गथ त केँ नथह बू थझ, मूड ी थनह ुँर ैने सभ थकछु स् वीकार आ’ \nसह ैत चथल जाइ क प्रवृ थत्त से हो गुल ाथ मयेक थिक। सत्त ा त ुष्ट \nलोकक त ाबेदार ी सेह ो नव भाँ ग-गाँजाक अभ्य ास अिात ् गुल ाथ मये \nह ोइ त अथछ। से ई सभ प्रकार क गुल ामी बह ुत य ुग िथर चल ैत र थह \nजाइ त छैक- अथगला कोनो सामाथ जक पथर वत्त िन- कोनो महा क्रांथ त \nअयबा िथ र । एखन िथ र क इ थत ह ासक थशक्षा तँ य ैह कहैत अथछ। \nउविर क्षेि क आथवष्कार क बाद बजार ओकरा ह थि य बैत छैक। त ेह न \nलोक से क’ नथह गुजर य । थनजी सम्प थत्त ने बना थलअय । एकर \nर थज स् र ी-केबाला ने करबा ने करबा थलअय । मै थिलीकेँ मस ोमात क \nजमीन जेकाँ अपना- अपना न ामे थलखबाक व्य ोंत मे लाग ल  त ेह न लोक \nसे क’ नथह थलअय । \nएथह प्रथक्रय ामे माथफय ो –घु सपै थिय ो सभक गथ त थवथ ि अचानक त ेज भ’ \nजाइ त छैक। कहबाक प्र्यो जन नथह जे मै थिली एखन सैह उविर \nक्षेि बनल अथछ। मै थिली माथफय ाक कॉ र पोर ेट सेक्टर जोशमे \nअथछ। गथ त थवथ ि त ेज केने अथछ। \nमै थिलीक थवषय केँ समग्रता मे -देथख-बू थझ क’- जाथ ह मे सम्प ू ण ि \nथमथिला, मै थिल आ’ मै थिली अथछ। छुच्छे दर भंगा-सह र सा-मिुबनी-ए \nटा नथह । आ’ ने छुच्छे सोथ त-ब्राह्म ण-ब्राह्म णेत र मै थिली भाषा, \nसंस् कृथत । त थह ना साथ ह त् य किा थक कथवत ा थक उपन्य ास थक \nनाटके नथह । ई सभट ा समस्त थमथिलांचलक  एक जात ीय \nसांस् कृथत क समग्रता त िा लोक गथ र मा, मानवीय गुणवत्त ा, \nजीवनमूल य क दबाबमे करैत र चनाकार-थवचार कक संघषि आ’ त करे \nआदश ोन्मु ख अथभव्य थक् त्त मे य ुग-य िािि बनैत अथछ। स द्य ाः उपल ब्ि \nमै थिलीक एहन ऐथत ह ाथ सक अवसरक उपय ोग सोचै जा इ- उपभोग  विदेह सदे ह:३ २|| 25 \n \nनथह । दर भंगा बनाम सह र सा बना क’ मै थिलीक र थज स् र ी-बन्दोबस् त \nनथह करबै जाइ जाय। \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  26 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nथक छु ए ह न ो बा त थवषय \n  \nय द्य थप एथह बात –‘सगर र ाथ त दीप जरय’ पर हम थसिांत त ाः \nप्रभ ासजीसँ सहमत नथह र ह लौँ, परन्त ु एम्हर पथछला दशकम े ई \nथत माह ी-किा गो ष्ठी- ‘सगर र ाथ त दीप जरय’- आजुक मै थिली किा-\nथवि ामे की य ोग दा न कएल क अथछ, से त थ् य आब इ थतह ासमे दजि \nअथछ। ई बात सह ी छैक जे एहन कोनो काय ि कोनो एक गो टे क \nनथह ह ोइ छ । मु दा सभ वत्त िमानकेँ ओथह एक संस् िापना-कलपक \nव्य थक् त्त-लेखककेँ अवस र ोथ चत रूपेँ कृत ज्ञत ासँ स् मरण अवश्य कयल \nजय बाक चाह ी। से लेखकी य नैथत कता थिक। आ’ ह मरा जनत बे, \nसे र ह थि- स्व. प्रभ ास कुमार चौिर ी। \nह मरा तखन दुखद थनर ाशा भेल जखन एथह बेरक मै थि ली साथह त् य \nअकादेमी पु र स् कार पओथनह ा र प्रदीप थबह ारीज ी साथ ह त् य अकादेमी-\nसभागार मे लेखक-सथम्मलन-अवसर पर अपना वक्त व्य मे सगर र ाथ त \nदीप्प जरयक उपल थब्िक चचा तँ कएलथन्ह, मु दा स्व. प्रभ ास जीक \nनामोलले खो नथह कय लथखन। एकर ा हम साि ार ण घटना नथह माथन \nसकैत छी। गंभीर बात बुझै त छी। कार ण ह मरा लोकथन र चनाकार \nछी। औसत कोथटक कोनो र ाज नीथ त क नथह । संभव हो नाम \nअनाविा नत ामे छू थट गेल ह ोथ न। मु दा ह मरा सभ लेखक छी तेँ एहन \nअस ावि ानी करबा लेल  स् वाि ीन नथह छी। य द्य थप अपन खेद हम \nह ुनका प्रकट कय थलयथन। \nह मरा लगैय े जे अपन-अपन सकार ात् मक इ थत ह ासक प्रथत सभ \nपीढीक मनमे कृत ज्ञत ाक भाव अंतत ाः लेखकक ऊ जा आ’ प्रे र णे \nबनैत र ह ैत छैक। बत ौ र कथव हम मै थिलीमे जाथ ह काल-थबन्दु पर  विदेह सदे ह:३ २|| 27 \n \nिाढ छी, तकर जथड थ वद्य ापथत सँ ल ’ सुमन-थकर ण-मिुप- आ \nय ाि ीएमे । ई सोथ च क’ मन कृत ज्ञ ह ोइ त अथछ! बथल क गौ र ांथ वत । \nओना, एकटा लेखक रूपमे हम एथह मे सँ क्य ो नथह छी। जेना सभ, \nसभक कार थय ि ी प्रस्िान छथि, त थह न ा ह महुँ ना गा जुिन-य ाि ीक \nकार य ा ि ी प्रस्िान छी। आ’ ई भाव ह मरा र चनाकमिमे अग्रस र \nकरबाक उत्त र दा थयत्व द’ गेल य । \nत पि ण थत ल-कुश –अंजथल बला कमिकाण्डकेँ तँ हम नथह मानैत छी, \nमु दा पु र खाक त पि ण ह मरा थप्रय अथछ। अपना शैल ीमे। अपन \nजीवन-मूल य क एकटा अथभन्न त त् त् व बुझाइ त अथछ। \nतकर बाट की हो? अवसर पर कृत ज्ञ स् मृ थत! अवसर पर- थत थि \nपर नथह । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  28 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nग ोबर क म ू ल य  \n \nभागलप ुर मे एकटा उनटा पु ल कहबैत छैक। उनटा पु लसँ दथक्षण \nमु ँह जे सडक जाइ त छैक, त करा बौंसीुे र ोड कहल जाइ त छैक। \nबौंसी र ोड पर कएक टा बस् त ीमोहलला लगेल ग  पडैत छैक। बह ुत \nर ास दोकान आ लोकक, र कबस, टमटम, थर क्शा सभक खूब घन \nआवाज ाह ी । सुखाय ल मौसम मे भथर िेह ुन ि् ुू र ा आ भदवाथर मे भथर \nिेह ुन पाथनकादो । शह र ी नाला सभक कार ी गंदग ीसँ सडक \nभरलपूर ल। कैक समय तं पयर े आय बजा य ब कथिन ।  \nमु दा सडक छैक पीच। मोजाथ ह दपु र थमर जान ह ाट चौक, ह बीबपुर \nआ ह ुसैनाबाद त िा अल ीग ंज। कैक जाथ त आ पे शा क लोक । \nकाि गो दामसँ ल क तसरक उद्य ोग ी िथर आ जानवर क गंि ् त ोड ैत \nह ड्डी क टालसँ ल क ह थरय र टटका त र कार ी सभक ह ा ट िथर । \nत थह ना थटक थटक घोडा सँ ल क बडदो सँ बत्त र िेला सँ छा त ीत ो ड \nश्रम करैत घामे पस ेन े तर माल उघैत मजू र सेह ो। बच्चा, थसयान \nसभक भीड भे टत । कतह ु दोकान मे लाग ल  फल कल कोबीक छत्त ा \nजकाँ कतह ु अल कतर ाक उनटल पीपा जकां। ई दृश्य थिक \nसडकक दुनू कात क उनटा पु लस ँ ता अल ीग ंज।  \nअल ीग ंजसँ थकछुए आगाँस ँ सडक खूब पकिोस छैक। थचक्कन \nकार ी। त ेह न जे कैक टा पथर वार ओथह पर मकैगह ू म पयिन्त पिार \nद क सुखबैत भे टत।  \nओही इ लाकाक एकटा घटना थिक। आने बीच सडक परक \nअल ीग ंज बस् त ी जत खतम ह ोइ त छैक त ाही िाम सडकक कात म े \nएकटा आर कल छैक जे हरदम अबन्ड छौ ँडा जक ाँ छुरछुरबैत  विदेह सदे ह:३ २|| 29 \n \nर ह ैत छैक। य द्य थप भागलप ुर मे पीबाक पाथनक कष्ट बड सामान्य \nबात अथछ, मु दा एत पाथनक उदार त ा देथखक से समस्य ा अखबार ी \nपफू थस बथन जाइ त छैक। खैर, त ाह ू थदन खूब त ेजीसँ पाथन छुरछुरा \nरहल छलै क। क्य ो भरथनह ा र नथह र ह ैक। खूब र ौद र ह ैक। चाथन \nखापथड जकाँ त बैत। त ेह न सन जे चाथन पर य थद बेथल क र ोटी ि् \nदेल जाइ क तँ पाथक जय त ैक ।  \nएह ना मौसम मे कल सँ स टल े दस गो टे बीस गो टे अपन चाथन \nत बबैत य थद घोथलमाथ ल  करैत िाढ हो तँ ध्य ान जाय ब स् वाभाथवके। \nह महू ँ अपनाके  ुँ र ौद, लू आ उमस मे उलबैत पकबैत ओथह द क ल \nजाइ त र ह ी। एकटा उपय ुक्त कार ण बुझाय ल सुस् त य बाक। भने \nथकछु लोक  \nघोँघाउज क रहल छलै क। लगमे कल सँ ओतेक प्रवाह सँ जल \nझह थर रहल छलै क से एकटा मनोवैज्ञाथ नक शीत लत ा पस ाथ र रहल \nछलै क मने।   \nजखन ओथह गोल ल ग पहुँचल ह ुँ तँ ईहो देखबा य ोग् य भे ल जे ओथह \nघोँघाउथज मण्डलीसँ आगाँ एक टा थमनी बस िाढ छैक। सन्दे ह \nनथह रहल जे कोनो दुघ िटना सँ फराक थकछु बात नथह छैक। एहन \nदुघ िटना मे सडकपर ककरो मृ त् य ु सामान्य बात थिक। डेग अनेर े \nथकछु झटथक गेल । ल ग पहुँचल ह ुँ आ ओथह घरेल ू घोंघाउथज क \nकन्ह ापर सँ ह ुलथक क देखलह ुँ तँ बीचमे दू पथिय ा ग ोबर ह ेर ाय ल \nबीच सडकपर। एक टा छौं ुँडा ह ुकुर ह ुकुर करैत... । घोंघाउथज खूब \nजोर सँ चथल रहल छल । ओही लोकक गो लमे एक कात करीब \n१ ० १२ बषि क दू िा छौं डी आदंकेँ चुप्प िाथढ आ कनैत... खरफकी \nपथह र ने खूजल देह, थछ ट्ट ा सन केश...। ओथह मे सँ एक टा छौं डी क  30 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nजमडी लाग ल  अगंथुह मे पफाटल पैं ट, त ाथ ह पर टटका गो बर \nलेभरल।  दुनू छौ ँडी क गा लपर ह ािमे, सौँस े देहपर गो बर लाग ल  आ \nदुघ िटनाग्रस् त छौ ँडा क छा त ीप र गो बर लाग ल  । दू टा नाथन्ह टा \nह ािक छाप य द्य थप ओथह कडा र ौदमे सुखा गेल र ह ैक, मु दा स् पष्ट \nर ह ैक।  \nआदंकमे पडथल दुनू छौ ँडी, अंदाज करैत छी, गो बर थब छनी छैक। \nबाटघाट जाइ त अबै त गा य महीं सक गो बर जमा अथछ, भथर थदन \nतकर गो इ िा िोपैत अथछ, माय वा पथर वार क क्य ो लोक   त करा \nसुखबैत अथछ आ बडका पथिय ामे सजाक शहर जाक बेचैत अथछ \n। जीथ वकाक एक साध्न य ैह गोइिाक आमदनी। गो इ िा जाथ ह सँ \nबनय से गो बर आबय कतसँ एथह ना अथनथित । कथह य ो एको पथिय ा \nकथह य ो थकछु नें। त ेुेुँ एथह सडकपर गो इ िा थबछ नी छौ ँडी सभक \nआपस मे ह ोइ त झोंटाझोंटीक दृश्य बड आम घटना र ह ैत छैक। आ \nओकरा माय बाप केँ गा थर सर ाप देल क, ओ ओकरा माय बथह नके ुँ \nघोडा सँ थवय ा ह करौलक... एकथह थदन पथह ने दू टा छौ ँडी बीच \nसडकपर त ेना पटकमपटकी करैत रहय आ एक दोसरा क झोंटाके ुँ \nत ेना नोथच रहल छल जे दय ा आ क्रोि ् दुनू आबय मनमे, मु दा \nसमािन की। गो बर जकर जीथ वका छैक त ाथ ह परक आफत तँ \nिीके नै सहल ह ेत ैक ओकरा त ाह ू मे एक थदन हम एकटा छौ ँडी के  ुँ \nपु छने र थह ऐकत ोर ा थसनी केह ने एना झगडा करै छे ुँ, जर ी टा गो बर \nके वास् त े?'  \nजर ी टा छलै? एत ना छलै, ह म्म े जमा करी क र खथ लऐ आरू ई \nर थध्य ा मोटकीि्ुु म्म ी ने अपने थछ ट्ट ामे ध्री लेलक।  आय ह मरा केत ना \nमार त ै माय ? माय तँ इहे ने कहत ै जे ह म्म े गो बर नथह बीछ य  विदेह सदे ह:३ २|| 31 \n \nछथ लय ै, कहीं थदन भर खेली रहल छथ लय ै? की खय त ै लोग ें?'  \nहमर प्रश्न ह मरे खूब भारी चमे टा जकाँ बुझाय ल, हम चोट्ट थह ससथर \nगेल र ह ी ।  \nमु दा ओथह थदनुका दृश्य बड भाथमिक छलै क। आदंके  ुँ चुपचाप \nदह ोबह ो कनैत दुनू छौ ँडी एक बेर चारू कात क लोकके  ुँ एक बेर \nशोथ णत बह ैत बच्चाके ुँ देखैत िाथढ र ह ैक।  \nकी ह ोलै भाइ जी?' हम एकटा सज्जनसँ पु छथ लय थन।  \nअरे कथलयुग छौं भाई जी। बत ाब जर ी टा गो बर के वास् त े एकर ा \nथसनी मे आपसे मे झगडा ह ो लै आरू हौ छौ ुँडी एकर छोट भाइके ुँ \nध्के ली देल कै थमनी बसके आगू मे । देखै नै छह ौ जे घडी मे दम \nटु टल छै छौ ँडा के आहा... \nजर ी टा गो बर छलै उफ? माय थकथर य ा खा के कही तँ \nलछथ म थनय ाके ुँ जे हमर एक चोत गो बड छल य थक नै ?' अचानक \nजेना खूब साह स करैत आदंथकत एक टा छौं डी कथनत े बाज थल \nह मरा अकस् मात लोकसभ प र खासक ओही भाइ साह ेबपर क्रोि ् \nउिल ।  \nथवथ चिा बात त ोर ा की नथह देखाइ रहल छ जे ई बुतरू मथर रहल \nदै आ अस्पत ाल पहुँचाबै के थपफथकर नै करीक दबथक बनल खाड \nछ थध्क्कार ।' \nसभ जेना ह मरेपर गुम्ह र लाग ल।   \nआब की ई बच पाडत ै? की फय दा ल य गेल ासँ ।' \nत ैय ो लै जाय मे की ह जा? भाइसाह ेब िीके तँ कही रहल छै ह ौ।' \nएक गो टे अपन थवचार देल कै क।  \nमु दा तकर कोनो प्रयो जन नथह भे लैक। घोलफचक्का मथचते र ह लैक,  32 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nओ दुनू गो बर थबछ न ी छौं डी आदंके िाथढए र ह थल लोकसँ घे र ाय थल। \nबीच बाटपर ओथह घाय ल नेनाक प्राण छुथट गेल ैक। एक चुर फक \nपाथनय ो ने देल कै क्य ो।  \nएथह संदभि मे एकटा लेखकक थटप्पणी प्रस्त ाव करैत छी जे ई दृश्य \nछल एकटा नथह, कैकटा गो बर पर थज नह ा र पथर वारक बच्चाक \nसंघषिक। एक बथह न ककरो एक चोत गो बर चोर ा लेलक ै  तँ \nत ामसमे ओ चौर ौथ नह ा र क छोट भाइके ुँ सडकपर ध्क्का द देल कै आ \nथमनीबस ओकरा पीथच देल कै। पीचपर शोथ णत आ गो बर बर ाबथ र \nदामक भेल जे र ौदमे सुखाइ त र ह लैक।  \nबौंसी र ोडक ई दृश्य जे दे खने ह ोयता सैह बुझने ह ोयता  एत बे \nकहब।  \nह मरा तँ ईहो नथह बुझल अथछ जे मु इ ल छौं डा क माय ोबा प छलै क \nथक नथह? छलै को तँ ओकरा कखन खबथर भेल ह ोय त ैक जे ओकर \nबेट ा थमनीबसमे थपचा क मथर गेल ैक। वा थमनीबसक ड्राइ वर कोन \nिाना मे जाक कहने ह ोय त ैक जे हम एकटा थनर ीह छौं डा के ुँ खून क \nक आथब रहल छी? \nह मरा तँ नथह बू झल अथछ ओथह दुनू छौं थड य ो क, मु दा ओथह \nघटनाक बादसँ मनमे एथह बात क अंदे शा अवश्य ह ोइ त र ह ैत अथछ \nजे कतह ु दुनू छौं डी पफेर ने एथह बौंसी र ोडपर गो बर बीछ ैत भे थट \nजाय... कतह ु पफेर ने भे थट जाय ।.....  \nआ, सत् य पूछ ी तँ आब ह मरा सभट ा गो बर थबछ नी एक्के र ंग लगैत \nअथछ। \n \n  विदेह सदे ह:३ २|| 33 \n \n उदय न ाराय ण थस ंह ‘नथचके त ा’, जन्म- \n1951 कल कत्ता (पथिम बंगा ल) \nथशक्षा- बी. ए. ( सम्म ान) भाषाथ वज्ञा न (प्रिम ई शान स् कॉ लर) \nकल कत्ता थवश्वथ वद्य ालय, कल कत्ता \nएम.ए. भाषाथ वज्ञा न, पी-एचडी. भाषाथ वज्ञा न, थदल ली थवश्वथ वद्य ालय, \nथदल ली  \nर चना संसार- मै थिली साथ ह त् य मध्य छद्म नाम ‘नथचतके त ा’क नामे, \nमै थिली आ बंगला साथ ह त् य क कथव आ नाटककार क रूपमे प्रख्य ात \nश्री थसंह एखन िथर चाथर कथवत ा संग्रह, एगारह गोट नाटक \n( मै थिलीमे), छओ साथ ह थत्य क थनबंि आ दू टा कथवत ा संग्रह \n( बांग् लामे), एकर अथत थर क् त एथह दुनू भाषामे आ अंग्रे जीमे कतोक \nपु स् त कक अनुवाद क ’ चुकल छथ ि। \n \nआन साथ ह थत् य क गथ त थवथ ि- प्रो. थसंह बांग लादेश, क र थबयन आय लैंड, \nफ्रांस, जमि नी, इ टल ी, नेपाल, पाथकस् त ान, रूस, थसंगापुर, स् वीडन, \nिाय लैंड आर अमेथर कामे  थवथ वि थवषय पर अपन व्य ाख् य ान देने \nछथ ि। \nइ ंडो-इ टै थलयन कलचर ल एक् सचेंज फॉ र थक्रएथटव र ाय टस िक \nसदस् य(1999), थि थनदाद आर टॉबेगो मे काय ालयी प्रथतथनथि क \nसदस् य (2002), आ मॉर ी शस (2005), फ्रैंकफटि पु स् त क मे लामे \nआमंथित कथव, जतय ‘ इ ंथ डय ा गेस्ट ऑफ ऑनर’ सँ सम्म ाथ नत \nभे लाह (2006), ह ालथह मे चीन मे संपन्न एगारह लेखकक  34 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nसांस् कृथत क प्रथतथनथि क प्रम ुख क रूपमे भाग नेने छलाह । \nकाय िक्षेि- महा र ाज ा थसयाज ी र ाव थवश्वथ वद्य ालय, बडौ दा,(1979-81), \nदथक्षणी गुजर ात थवश्वथ वद्य ालय (1981-85), थदल ली \nथवश्वथ वद्य ालय,थदल ली (1985-87), ह ैदर ाबा द थवश्वथ वद्य ालय, \nह ैदर ाबा द,(1987-2000) मे भाषाथ वज्ञा नक प्रोफे सर, ओ अथत थि \nप्रोफे सर क रूपमे इ ंथड य न इ न्स्टीच्य ू ट ऑफ एडवां स स् टडी, थशमला \n(1989) मे काज करैत वत िमानमे केन्द्रीय भारत ी य भाषा संस् िान, \nमै सू र मे थनदेश कक पद पर आस ीन छथ ि। \n \nनो एण् र ी: मा  प्रथ वश! \n( मै थिली साथ ह त् य क सुप्रथस ि प्रयो गि मी नाटककार श्री नथचके त ाज ीक \nटटका नाटक, जे थवग त 25 वषि क मौनभंगक पिात ् पािकक \nसम्म ुख  प्रस्त ुत भ' रहल अ थछ, थवदेह मे ।) \n \nस् वगि अिात ् ‘बथह श् त’  त िा नरक माने दोज़ ख़— ई दुनू कतय छैक \n? तकर कलपना आ त ाथ ह लेल  उत् सुकता कतेको भावुक मोनकेँ \nसब थदन सँ थचन्ताग्रस् त कएल क अथछ। चाथर दशक पथह ने ‘जीन-\nपाल साि े’  क एकटा ना टक पढ ने छलहुँ, जतय त ी न टा पाि \nस् वगि केह न ह ोइत अथछ ? त करथ ह चचा करैत कतेको अंक केँ \nभथर देने छल-- ‘नो एण्र ी: मा  प्रथवश!’  केर र चनाक्रम मे भथरसक \nअवचेत न मोनमे ई बात अवश्य घूथ म रहल छल । सैमू अ ल बेकेटक \n‘वेथटंग फॉ र गॉ डोट’ केर प्रभ ाव सेह ो पडल छल, जतय ई श्वर क \nअिवा कोनो प्राप्य वस् त ुक ह ेत ु कतेको गो टे क अंत ह ीन प्रतीक्षा \nनाट्यकृथत क इ थतह ासमे अथमट छाप छो डन े छल । संगथ ह संग आिि र  विदेह सदे ह:३ २|| 35 \n \nथमलर केर ‘अ स् र ेचर नेम् ड थडजाइर’ त िा एडबडि अलबी केर \n‘बॉ क्स’— इहो दुनू नाटक सँ हम अत्य ंत उत् प्रे थर त भेल छलहुँ। \nकल कत्तामे नाटक मंचन देखै त नेनपन बीत ल — संगथ ह अलपे वयस सँ \nथमथिला संघ त िा मै थिली र ंगमंच— दनू संस् िा द्वार ा मंथचत नाटक \nसभम े अथभनय करबाक अवसर, ह मरा नाट्यकमि थदस प्रवृ त \nकएल क। त ाथ ह प र बादल सर कार क ‘एबांग इ न्द्रजीत’ आ बर टॉलट \nब्रीच केर ‘थ्री पे थनस’ ऑपे र ा—जकरा बंगलामे नाम देल गेल छल \n‘त ीन पयसार पाला ’ –सन उत् कृष्ट प्रस्त ुथत देथख कए मोनमे अवश्य \nई इ च्छा जाग ल छल जे क थह य ह ुँ –जखन थमथिलाक दशिककेँ बाथ ढ \nआ सू खार सँ चैन भे टतथ न्ह आ ओ सब नाट्य-प्रे मी ‘एब्सरैक्ट’ \nनाटकक र सास् वादन करबाक क्षमता केँ प्राप्त क’ लेत ाह, अिवा \nजथह य ा मै थिलीक सांस् कृथत क जगत मे ‘ऑपे र ा’ खेलाबय बला उच्च \nमानक र ंगकमी सेह ो आथब जेत ाह, त खनथह भथरसक एथह तरहक \nउच्च मानक नाटकक र च ना आ मंचनक संग अपना केँ जोथ ड \nसकब। त ावत अग्रज नाट्य थनदेश क श्रीकान्त मंडल जीक फरमाइ श \nकेँ मानैत एक वा दू टा नार ी पाि क नब्बे थमनटक कम जथटल \nनाटक थलखै त र ह ी।  \n2008 िथर अबै त- अबै त ई लाग ल , जे आब जखन एत ेक संख्य ामे \nनीक-नीक मै थिल अथभनेता-अथभनेिी लोकथन नेश नल स् कूल ऑफ \nड्रामा (एनएसडी) त िा अन्य ान्य संस् िा सँ प्रथश क्षण प्राप्त कए मंच \nपर अपन कल ाक प्रदशिन क’ रहल छथि, एत बे नथह मै थिलीमे \nटे थलवीजन िा र ावा थह क ‘नैन ने थत र थपत भेल ’ केर थनमाण, थनदेश न \nआ प्रदशिन (ह मरथ ह नाटक ‘प्रत्य ावत िन’ पर आिाथ र त) आरंभ भ’ गेल \nअथछ, आर तँ आर जखन मै थिली मे ई-जनिल िथर आथब गेल छैक  36 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \n( जाथ ह मे हमर ई नाटक िा र ावा थह क रूपेँ प्रकाथ शत भेल — \nwww.videha.co.in केर आकाइ व द्रष्टव्य अथछ), तखन बुथझ \nपडल जे आब एथह तरहक थवषय क रूप-संकलपना त िा एहन \nसमाय ोज न केर संग अपनाकेँ जोथ ड सकब। गत वषि क अंतमे डेढ \nह जार वर ्ष पु र ान एकटा चीनी ऑपे र ा ‘थखय ान’ जकर उच्चार ण \n‘थशयान’ ह ो य त, केर पु नमिंच न देखल छलहुँ सेह ो भीतर े भीतर काज \nक’ रहल छल — एथह सभ पथर थस् िथत क प्रभ ाव आ प्रे र णाक \nपथर णामस् वरूप ‘नो एण्र ी: मा  प्रथवश!’  केर जन्म भे ल। \nमु दा थमथिलाक लेल  ई कोन ो नव बात नथह छल । हम सब अपन \nपौर ाथणक नाट्य-गौ र व केँ थबसथर गेल छी त ैँ । जँ नाच-नौटंकी केँ \nछो थड य ह ु देल जाय, थमथिलामे छओ सात सय वषि पूविथह सँ अनेकों \nनाटकक र चना भ’ रहल छल जतय गीत-नाद आ नृत्य-नाट्यक \nसमाय ोज नक प्रम ाण भे थट रहल अथछ। ई मोन र ाखथह पडत, \nअंग्रेजीमे जखन चौसर साथ ह त् य-सजिनक जगत केर एकटा उज्ज् वल \nनक्षि छलाह, आ नव-नव प्रथतमानक स् िापना क’ रहल छलाह, \nत खनथह ‘वणि(न) र त्ना कर’क लेल  प्रख्य ात ज्यो थत र ीश्व र िाकुर क वणिन \nमे हम सब ई देखैत छी जे ओथह य ुगमे जखन मै थिली मे थलखल  \nनाटक सब अथभनीत ह ोइत छल, तँ त ाथ ह मे गीत-वाद्य क प्रवीण अबै त \nछलाह कणाट देश स ँ, ओ कुशल नृत्य ांग ना आ नट अबै त छलाह \nत ेलंगा ना देशसँ। त ाथ ह य ुगमे मै थिली नाटकक यश अथखल-भारत ी य \nस्तर िथर प्रचाथ र त भ’ गेल छल । मु दा बीसम शत ाब्दी अबै त-अबै त \nहम सब स् त र ीय नाटकक र चना आ मंचनक प्रथतय ोथ ग त ामे पछुआ \nगेल छी (कार ण चाह े जे रहल हो)। त ैँ एथह नाटकक माध्य मस ँ \nप्रयास कएल गेल अथछ जे एकर किानक एहन हो जाथ ह सँ थमथिले  विदेह सदे ह:३ २|| 37 \n \nनथह, अथपतु समग्र भारत क पािक, अथभनेता ओ दशिककेँ ओ \nआकथषि त क’ सकय। सब िामक लोक ‘नो एण्र ी’ मे एण्र ी क’ \nसकैत छथ ि। आब देखा चाह ी, कोना आ कथह य ा िथर ई नाटक \nअन्य ान्य भाषा-संस् कृथत क मंच पर सेह ो प्रवे श क’ सकत आ समा दृत \nह ैत—िीक जेना हमर थमि वर थग र ीश कनाडि केर हयवदन आर नाग-\nमंडल, आ अग्रजप्रथत म नाट्यकार थवज य त ेंदुल कर क शांत त ा कोटि \nचालू आहे वा घासीर ाम कोत वाल केँ कन्नड आ मरा िी थवश्वक बाह र ो \nभे टल छलथन्ह। अथिकांश मै थिली नाटक प्रांतीय त ा आ स् िानी य त ाक \n( य द्य थप त करो आवश्य क त ा ह ोइ त छैक) पथर थि मे सीथ मत अथछ, जे \nहमर सभक नाट्यकमि केँ ह मरे सब िथर सीथ मत र ाथ ख देल क \nअथछ। एमहर जखन हमर मै थिली काव्य संकल न — मध्य मपुरूष \nएकवचन, ( वाणी प्रकाशन, थदल ली,2006) केर अनुवाद, त थमल भाषा \nमे छथप कए (‘ मु न्न ीलइ ओरू मइ ’ अथदय ाल, चेन्न ई, 2008) समादृत \nभेल त खनथह हमर इहो थवश्वा स सुदृ ढ भ’ गेल जे भथरसक आब \nह मरा सभक नाटको केँ आन िाम पहुँचबाक चाह ी । \nअंतत ाः जँ सुिी पािक, र ंग कमी आ दशिक वृन् दकेँ ई नाटक थकछ ु \nसोचय लेल  आ मंचन करबा लेल  उत् प्रे थर त क’ सकय, जँ कतह ू ई \nनाटक अपने सभक अंताःस्िलकेँ छू थब जाय तँ हम अपनाकेँ \nकृत कृत् य बू झब। \n \n \n \n \n  38 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nनो एंट्री : मा प्रविश \n(चावि अंकीय मैविली नाटक)  \n \nमैविली सावहत्यक सुप्रवसद्ध प्रयोगधमी नाटककाि श्री नवचकेताजीक \nटटका नाटक , जे विगत 25 िर्षक मौनभंगक पश्चात् पाठकक \nसम्मुख  प्रस्तुत भ' िहल अवि। सिषप्रिम विदेहमे \nएकिा  धािािावहक रूपेँ ई -प्रकावशत कएल जा िहल अवि।   विदेह सदे ह:३ २|| 39 \n \nपात्र – पविचय \n \nपदा उवठतवह  – \nढोल–वपपही, बाजा –गाजा बजौवनहाि –सब \nदूटा चोि, जावह मे सँ एक गोटे पॉवकट –माि आ \nएकटा उचक्का \nदू गोट भद्र व्यवतत \nप्रेमी \nप्रेवमका \nबाजाि सँ घुिैत प्रौढ़ व्यवतत \nबीमा कंपनीक एजेंट  \nिद्दी वकनै –बेचैबला \nवभख-मंगनी \nिमणी-मोहन \nनंदी–भ ंगी \nकैकटा म त सैवनक  \nबाद मे  \nनेता आ नेताक दूटा चमचा /कतेको अनुयायी  \nिाम-पंिी युिा  \nअवभनेता \nयम \nवचत्रगुप्त \nउच्च–िंशीय मवहला  \nअप्सिा/न त्यांगना-लोकवन  40 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nप्रिम कल्लोल  \n \n \n \n विदेह सदे ह:३ २|| 41 \n \nप्रिम कल्लोल \n \n [एकटा बड़का –टा दिबज्जा मंचक बीच मे देखल जाइि। \nदिबज्जाक दुनू वदवस एकटा अद श्य मुदा सक्कत देिाि िैक, जे \nबुवि लेबाक अवि  – कखनहु अवभनेता लोकवनक अवभनय –कुशलता \nसँ तिा कतेको िातालाप सँ से स्पष्ट भ ’ जाइि। मंच पिक \nप्रकाश–व्यिस्िा सँ ई पता नवह चलैत अवि जे वदन विक अििा \nिावत, आलोक कनेक मवद्धम, सुि –संगत होइत सेहो कने मवियल \nसन। \nएकटा कताि मे दस –बािह गोटे ठाढ़ िवि  जावह मे कैकटा चोि –\nउचक्का, एक-दू गोटे भद्र व्यवतत मुदा ई स्पष्ट जे हुनका लोकवनक \nवनधन भ ’ चुकल िवहह। एकटा प्रेमी –युगल जे विर्-पान क ’ कए \nआत्म-हत्या कैल अवि, मुदा एत ’ स्िगषक (चाही त ’ निकक सेहो \nकवह सकै िी) द्वाि लग आवब कए कने विह्वल भ’ गेल िवि जे \nआब की कैल जाइक। एकटा प्रौढ व्यवततत जे बजािक िोिा ल ’ \nकए आवब गेल िवि –बुिाइि कोनो पि –दुघषटनाक वशकाि भेल \nिवि बाजाि सँ घुिैत काल। एकटा बीमा कंपनीक एजेंट सेहो \nिवि, वकिु पिेशानी िवन सेहो स्पष्ट। एकटा िद् दीबला जे िद्दी \nकागजक खिीद –वबक्री किैत िल, एकटा वभख -मंगनी–एकटा \nपुतलाकेँ अपन बौआ (भविसक ई कहै चाहैत िल जे िैह िल \nओकि मुइल बालक अििा तकि प्रवतरूप) जकाँ काँख ति नेने,  \nआ एक गोट अत्यंत बूढ़ व्यवतत सेहो िवि, जवनक िमणी –प्रीवत \nएखनहु कम नवह भेल िवन, हुनका हमसब िमणी –मोहने कहबवन।  \n  42 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nसब गोटे कताि मे त ’ िवि , मुदा धीिजक अभाि  स्पष्ट भ’ \nजाइि। तयो -तयो दोसिो -दोसि लोग केँ लाँवघ कए आगाँ जैबाक \nप्रयास किैत िवि, त’ तयो से देवख कए शोि किय लागैत िवि। \nमात्र तीन–चाविटा म त सैवनक –जे वक सब सँ पािाँ ठाढ़ िवि, \nहुनका सबमे ने कोनो विक वत लखा दैि आ ने कोनो हड़बड़ी।  ] \n \nबजाि-बला ि द्ध : हे – हे – हे देखै जाउ... देवख िहल िी \nकी नवह सबटा  \nतमाशा....कोना –कोना क ’ िहल िइ ई \nसब! की ? त ’ कनीटा त ’ आगाँ बवढ़ \nजाई ! \n[एकटा चोि आ एकटा उचक्का केँ देखा \nकए बावज िहल िलाह जे सब ओना त ’ \nचाविम तिा पाँचम स्िान पि ठाढ़ िैक, \nमुदा कतेको काल सँ अिक प्रयास क’ \nिहल अवि जे कोना दुनू भद्र व्यवतत आ \nप्रेमी–प्रेवमका युगलकेँ पाि क’ कए कतािक \nआगाँ पहुँवच जाई !] \nबीमा एजेंट   :  [नवह बूवि पबैत िवि जे ओ ि द्ध व्यवतत  \nहुनके सँ  वकिु कवह िहल िवि वक आन \nककिहु सँ। बजाि -बला ि द्ध सँ आगाँ \nिल िद्दी बेचैबला आ तकिहु  सँ आगाँ \nिलाह बी मा बाबू। ] हमिा वकिु कहलहुँ ?  विदेह सदे ह:३ २|| 43 \n \nबाजािी : अहाँ ओम्हि देखब त ’ बूवि जायब हम  \nकी कवह  िहल िी आ ककिा दय... ! \n[अकस्मात् अत्यंत क्रोधक आिेश मे आवब] \nहे िौ ! की बुिै िहीं...तयो नवह देवख \nिहल िौ ? [बीमा बाबू केँ बजािक िोिा \nिम्हबैत -] हे ई धरू त ’! हम देखै िी।  \n[कहैत शोि क िैत आगाँ बवढ़ कए एकटा \nचोि आ  उचक्का केँ कॉलि पकवड़ कए \nघसीटैत पािाँ पुनः चाविम -पाँचम स्िान \nपि ल ’ अबैत िवि, ओसब िाद –प्रवतिाद \nकि’ लगैत अवि -] \nचोि :  हमि कॉलि वकयै धिै िी ? \nउचक्का :  हे बूढ़ौ ! हमि कमीज, फावड़ देबैं की ? \nबाजािी :  कमीजे वकयैक ? तोहि आँवख सेहो दे बौ  \nहम फोवड़ ! की बूिै िेँ ? तयो वकिु \nकहै बाला नवह िौ एत ’? \nउचक्का : के िै हमिा टोकै –बला एत ’? देखा त ’ \nवदय’ ? \nबाजािी       : (डपटैत) हे, पकड़ त ’ एकि टीक!  \nचोि :   आवह िे बा  ! हम की कैल जे हमि टीक  \nधैने िी ? \nदोसि चोि  : (जे वक असल मे पॉवकट –माि िल)  हे  \nहे, टीक िोवड़ दी, नंगड़ी पकवड़ वलयह \nसिबा क ’ !  44 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nचोि :   (गोस्सा सँ) तोँ चुप िह  ! बदमाश  \nनवहतन ! \nपॉवकट-माि :   (अकवड़ कए) वकयै ? हम वकयै नवह  \nबाजब ? \nउचक्का :   (ि द्ध व्यवततक हाि सँ अपना केँ \nिोड़बैत)  \nओय खुदिा ! बेसी बड़बड़ैलें त’... (हाि \nसँ इशािा किैत अवि गिा  कावट देबाक) \nपॉवकट-माि :  त ’ की किबें ? \nउचक्का : (भयंकि मुद्रामे आगाँ बढ़ैत) त ’ देब \nधड़ सँ गिा केँ  अलगाय... िामपुिी देखने \nिह ? िामपुिी ? ( कहैत एकटा  चाकू \nबहाि किैत अवि  अंगा ति सँ।)  \nचोि : हे , की क ’ िहल िी... भाइजी, िोवड़  \nवदयौक ने !  \n  बच्चा िै... कखनहु –कखनहु जो श मे आवब \nजाइ िै  !    \nभद्र व्यवतत 1  :  (पंवततक आगाँ सँ ) हँ, हँ... िोवड़ ने देल \nजाय ! \nउचक्का : [भयंकि मुद्रा आ नाटकीयता केँ बिकिाि  \nिखैत पंवततक आगाँ वदवस जा कए... \nअपन िामपुिी चाकू केँ दोसि हाि मे \nउस्तिा जकाँ घसैत ] िोवड़ वदयह की \nमजा चखा देल जाय  ? [एहन भाि –भंवगमा  विदेह सदे ह:३ २|| 45 \n \nदेवख दुनू भद्र व्यवतत डिै िवि– \nप्रेमी–युगल अपनवहमे मगन िवि ; हुनका \nदुनू केँ  दुवनयाक आि वकिु सँ कोनो \nलेन-देन नवह... ] की ? \n  [घुवि कए पॉवकट –माि वदवस अबैत...  \nताित् ई सब देवख बाजािी ि द्धक होश \nउवड़ जाइत िवन...  ओ चोिक टीक / \nकॉलि जे कही... िोवड़ दैत िवि  घबड़ा \nकए ] की िौ  ? वदयौ  भोंवक ? आ \nवक…? \nचोि :   उचकू–भाइजी ! बच्चा िै... अपने \nवबिादिीक बुिू...! [आँवख सँ इशािा किै \nिवि।] \nउचक्का :   [अट्टहास् किैत] ऐं ? अपने वबिादिीक \nविकै ? [हँसब बंद कए - पूिैत] की \nिौ ? कोन काज किै  िेँ? \n[पॉवकट-माि डिेँ वकिु बावज नवह पबैत \nअवि –  मात्र दावहना हािक दूटा आङुि \nकेँ कैंची जकाँ चला  कए देखबैत िैक। ] \nउचक्का :   पॉवकट-माि विकेँ िौ  ? [पुनः हँस ’ लागै \nिवि िूिी केँ  तह लगबैत ’] \nचोि :   कहलहुँ नवह भाईजी  ? ने ई हमिा सन \nमाँजल चोि  बवन सकल आ ने कवहयो \nसपनहुँ मे सोवच सकल  जे अहाँ सन गुंडा  46 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nआ  बदमाशो ब वन सकत ! \nउचक्का : बदमाश ? ककिा कहलेँ बदमाश ? \nआँय ! \nपॉवकट-माि :   हमिा, हुजूि ! ओकि बात जाय वदयह ! \nगेल िल  वगिहिक घि मे सेंध देब ’... जे \nआइ ने जावन  कत्ते टका-पैसा-गहना \nभेटत ! त ’ पवहले बेवि मे  जावग गेल \nवगिहि, आ  तकि चावि –चाविटा जिान-\nजहान बालक आ  सँगवह आठ –आठटा \nकुकुि... तेहन ने हल्ला मचा देलक जे \nपकवड़ कए  पीटैत –पीटैत एत ’ पठा \nदेलक ! (हँसै त... उचक्का सेहो हँवस दै त \nअवि) आब बुिु ! ई केहन चोि विक  ! \n(मुँह दूसैत)  हमिा कहै त िवि ! \n  [कतािक आनो -आन लोक आ अंततः सब \nगोटे हँसय लागैत िवि ] \nभद्र-व्यवततत 1 : आँय, यौ, चोि विकौं ? लागै त ’ नवह िी \nचोि जकाँ... \nचोि :   वकएक ? चोि देख ’   मे केहन होइत \nिैक ? \nपॉवकट-माि : हमिा जकाँ... ! (कहैत, हँसैत अवि, आिो \nएक-दू गोटे हँवस दैत िवि।)   चललाह \nवभखािी बौआ बन ’... ? की ? त ’ हम \nतस्कि-िाज िी ! [कतहु सँ एकटा  टूल  विदेह सदे ह:३ २|| 47 \n \nआवन तावह पि ठाढ़ होइत... मंचक आन  \nवदवससँ भार्णक भंवगमा मे ] सुनू, सुनू, \nसुनू भाई –भवगनी!  सुनू सब गोटे ! श्रीमान्, \nश्रील 108 \n  श्री श्री बुवद्ध-शंकि महािाज तस्कि सम्राट \nआवब िहल िवि ! सािधान, होवशयाि ! \n[एतबा कहैत टूल  पि सँ उतवि अपन \nहाि-मुँहक मूकावभनयसँ  एहन भंवगमा किैत \nिवि जेना वक भोंपू बजा  िहल होवि... \nपािाँ सँ भोंपू – वपपहीक शब्द कवनये \nकाल सुनल जाइि, जाबत ओ ‘माचष’ \nकिैत चोि लग अबै त अवि...] \nचोि :  [कनेक लजबैत ] नवह तोिा हम साि \nवलतहुँ ओवह  िावतकेँ, आ ने हमि वपटाइ \nदेखबाक मौके तोिा  भैटवतहौक! [कहैत \nआँवख मे एक -दूइ बुन्न पावन आवब जाइ त \nिैक।] \nपॉवकट-माि :   आ-हा-हा! एवह मे लजबैक आ मोन दुखैक \nकोन  गप्प? [िम्हैत, लग आवब कए ]  \nदेखह! आई ने त ’ कावि-चोवि त ’ पकड़ले \nजाइि। आ  एकबेि जँ भंडा - फोड़ भ ’ \nजाइत अवि त ’ बज्जि त ’ माि पि \nखसबे कित ! सैह भेल... एवह मे दुख \nकोन बातक ?  48 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nउचक्का :   (हँसैत)  हँ, दुखी वकयै होइ िहक ? \nबाजािी :   [एतबा का ल आश्चयष भए सबटा सुवन िहल \nिलाह। आब िहल नवह गेलवन – अगुआ \nकए बाजय  लगलाह] \n  हे भगिान ! हमि भाग मे िल स्िस्िवह  \nशिीि मे वबना कोनो िोग -शोक भेनवह स्िगष \nमे जायब... तैँ  हम एत ’ ऐलहुँ, आ  स्िगषक \nद्वाि पि ठाढ िी  तयू मे... ! मुदा ई सब \nचोि–उचक्का जँ स्िगे मे जायत,  तखन \nकेहन हैत ओ स्िगष  िहबाक लेल ? \nपॉवकट-माि :   से वकयै बाबा ? अहाँ की बूिै िी, स्िगष \nत ’ सभक लेल होइत अवि ! एवह मे \nककिहु बपौती त ’ नवि। \nबाजािी :  [बीमा एजेंट केँ ] आब बूिू ! आब.... चोि \nवसखाबय गुण केि मवहमा,1   \n  पॉवकट–मािो किै बयान !  \n  माि उचक्का िावड़ लेलक अवि, \nपाट–कपाट त ’ जय वसयािाम ! \n[चोि-उचक्का-पॉवकट-माि ताली दैत अवि , \nसुवन कए चौंकैत वभख -मंगनी आ  प्रेमी-\nयुगल वबनु वकिु बुिनवह ताली बजाब ’ \nलागैत अवि।] \nचोि :   ई त ’ नीक फकिा बवन गेल यौ ! \nपॉवकट-माि : एम्हि तस्कि-िाज त ’ ओम्हि कवि-िाज!  विदेह सदे ह:३ २|| 49 \n \nबाजािी :   (खौंिैत ’) वकयै ? कोन गुण िह तोहि, \nजकि बखान किै अयलह एत ’? \nपॉवकट-माि :  (इंवगत किैत आ हँसैत)  हािक सफाई... \nअपन जेब मे त ’ देखू , वकिुओ बाकी \nअवि िा नवि...   50 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nबाजािी :  [ बाजािी तुिंत अपन जेब टटोलैत िवि – \nत ’ हाि पॉवकटक भूि देने बाहि आवब \nजाइत िवन। आश्चयष चवकत भ ’ कए मुँह \nसँ मात्र विस्मयक आभास होइत िवन। ] \nजा !  \n[बीमा बाबूकेँ आब िहल नवि गेलवन। ओ \nठहक्का पावड़ कए हँस ’  लगलाह- हुनकि \nदेखा–देखी कैक गोटे बाजािी वदवस हाि \nसँ इशािा किै त हँवस िहल िलाह। ] \nचोि :   [हाि उठा कए सबकेँ िम्हबाक इशािा \nकिैत] हँवस त ’ िहल िी खूब ! \nउचक्का :   ई बात त ’ स्पष्ट जे मनोिंजनो खूब भेल \nहैतवन। \nपॉवकट-माि :  मुदा अपन -अपन पॉवकट मे त ’ हाि ध ’ \nकए देखू ! \n  [वभख-मंगनी आ प्रेमी-युगल केँ िोवड़ सब \nतयो पॉवकट टेब ’ लागैत ’ िवि आ बैगक \nभीति तावक -िाँवक कए देख ’ लागैत िवि \nत ’ पता चलैत िवन जे सभक पाइ, आ  \nनवह त ’ बटुआ गायब भ ’ गेल िवन। \nहुनका सबकेँ  ई बात  बुविते देिी चोि, \nउचक्का, पॉवकट-माि आ वभख -मंगनी हँस ’ \nलागैत िवि। बाकी सब गोटे हतबुवद्ध भए \nटुकुि-टुकुि तावकते िवह जाइत िवि ]  विदेह सदे ह:३ २|| 51 \n \nवभख-मंगनी :   नंगटाक कोन डि चोि की उचक्का ? \nजेम्हिवह तकै िी लागै अवि धक्का ! \nधक्का खा कए नाचब त ’ नाचू ने ! \nखेल खेल हावि कए बाँ चब त ’ बाँचू ने ! \n[चोि-उचक्का–पॉवकट-माि, समिेत स्िि मे \nजेना धुन गावब िहल होवि ] \nनंगटाक कोन डि चोि वक उचक्का ! \nआँवखएक सामने पलटल िक्का ! \nवभख-मंगनी  :   खेल–खेल हावि कए सबटा फक्का ! \nसमिेत-स्िि  : नंगटाक कोन डि चोि वक उचक्का ? \n  [कहैत चारू गोटे गोल -गोल घुि ’ लागै \nिवि आ नावच - नावच कए कहै िवि। ] \nसब गोटे  : आब जायब, तब जायब, कत ’ औ \nकक्का ? पॉवकट मे हाि दी त ’ सब वकिु \nलतखा ! नंगटाक कोन डि चोि वक \nउचक्का ! \nबीमा-बाबू :  (चीत्काि किैत) हे िम्ह’  ! बंद कि ’ ई \nतमाशा... \nचोि :   (जेना बीमा -बाबूक चारू वदवस सपना मे \nभावस िहल  होवि ए हन भंवगमा मे)  तमाशा \nनवि... हताशा.... ! \nउचक्का :   (तावहना चलैत)  हताशा नवि... वनिाशा ! \nपॉवकट-माि   :   [पॉवकट सँ िह -सातटा बटुआ बाहि क ’  \nकए देखा – देखा कए ] ने हताशा आ ने  52 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nवनिाशा, मात्र तमाशा...ल’ लैह बाबू िह \nआना, हिेक बटुआ िह आना ! [कहैत \nएक–एकटा बटुआ बॉल जकाँ त कि \nमावलकक वदवस फेंकै त िवि आ हुनका \nलोकवन मे तकिा सबटाकेँ बटौि’ लेल \nहड़बड़ी मवच जाइ त िवन। एवह  मौकाक \nफायदा उठबै त चोि–उचक्का-पॉवकट-माि आ \nवभख-मंगनी कतािक सब सँ आगाँ जा ’ \nकए ठाढ  भ’ जाइत िवि। ] \nिद्दी-बला   :  [जकि कोनो नुकसान नवह भेल िल ओ \nमात्र मस्ती क’ िहल िल आ घ टनासँ \nभिपूि आनहद ल ’ िहल  िल। ] हे बाबू – \nभैया लोकवन ! एकि आनहद नवि अवि \nकोनो जे “भूलल-भटकल कहुना क ’ कए \nघुवि आयल अवि हमि बटुआ ”। [कहैत \nदू डेग बढा ’ कए नावचओ लैत ’ िवि।] ई \nजे बुिै िी जे अहाँक धन अहीं केँ घुवि \nआयल...मुदा ई बुवियो िहल िी की नवि \nजे ई  सबटा फूवस विक  ! \nबीमा-बाबू :  (आश्चयष होइत) आँय ? से की ? \nबाजािी :  (गिा सँ गिा वमला कए)  सबटा फूवस  ? \nभद्र-व्यवतत 1 :  की कहै िी  ? \nभद्र-व्यवतत 2 :   माने बटुआ त ’ भेटल, मुदा भीति भविसक \nढन–ढन !  विदेह सदे ह:३ २|| 53 \n \nिद्दी-बला :   से हम कत ’ कहलहुँ  ? बटुओ अहींक आ  \nपाइयो िैहे! मुदा एखन ने बटुआक  कोनो \nकाज िहत ’ आ ने पाइयेक ! \nबीमा-बाबू :   माने ? \nिद्दी-बला :   माने नवि बुिवलयैक  ? औ बाबू  ! आयल \nिी सब  गोटे यमालय... ठाढ़ िी बहद \nदिबज्जाक सामने...कताि सँ... एक –\nदोसिा सँ जूवि िहल िी जे के  पवहल \nठाम मे िहत आ  के िह त तकि बाद... ? \nतखन ई  पाइ आ  बटुआक कोन काज  ? \nभद्र-व्यवतत 1 :   सत्ये त’! भीति गेलहुँ तखन त ’ ई पाइ \nकोनो काज  मे  नवह लागत  ! \nबाजािी :  आँय ? \nभद्र-व्यवतत 2 :   नवह बुविवलयैक  ? दोसि देस मे जाइ िी \nत ’ िोड़े चलैत िैक अपन रुपैया  ? \n(आन लोग सँ  सहमवतक अपेक्षा मे -) िै \nवक नवि  ? \nिमणी-मोहन :  (जेना दीघष मौनता के तो ड़ैत पवहल बेवि \nवकिु ढंग  केि बात बावज िहल िवि एहन \nभंवगमा मे... एवह  सँ पवहने ओ कखनहु \nप्रेमी-युगलक लग जाय  प्रेवमका केँ \nवपयासल नजवि द ’ िहल िलाह त ’ \nकखनहु वभख -मंगवनये लग आवब आँवख सँ \nतकि शिीि केँ जेना पीवब िहल िलाह...)   54 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nअपन प्रेवमका जखन अनकि वबयाहल पत्नी \nबवन जाइत िवि तखन तकिा सँ कोन \nलाभ ? (कहैत दीघष -श्वास \nत्याग किैत िवि।) \nबीमा-बाबू :   (डाँटैत) हे...अहाँ चुप्प िहू ! क ’ िहल िी \nबात रुपैयाक, आ  ई कहै  िवि रूप \nदय...! \nिमणी-मोहन : हाय! हम त ’ कहै िलहुँ रूपा दय !  \n  (वभख-मंगनीिमणी-मोहन लग सटल चवल \nआबै िैक।)  \nवभख-मंगनी  : हाय! के विकी रूपा ? \nिमणी-मोहन  : “कावन-कावन प्रिक्ष्यावम रूपतयावन   िमणी \nच... ! \nबाजािी :   माने ? \nिमणी-मोहन  :   एकि अिष कनेक गंभीि होइत िैक... \nअहाँ सन  बाजािी नवह बू ि त! \nवभख-मंगनी  :   [लास्य किैत] हमिा बुिाउ ने ! \n  [ताित वभख -मंगनीक भंवगमा देवख कने -\nकने वबहुँसैत ’ पॉवकट –माि लग आवब \nजाइत अवि। ] \nवभख-मंगनी :   [कपट क्रोधेँ] हँसै वकयै िें ? हे... (कोिा \nसँ पुतलाकेँ  पॉवकट-मािकेँ िम्हबैत) हे \nपकड़ू त ’ एकिा... (कहैत िमणी-मोहन \nलग जा कए)  औ मोहन जी ! अहाँ की  ने  विदेह सदे ह:३ २|| 55 \n \nकहलहुँ, एखनहु धवि भीति मे एकटा \nिटपटी मचल यै ’! िमणी-धमनी कोन बात ’ \nकहलहुँ  ? \nिमणी-मोहन  :  धूि मूखष! हम त ’ किै िलहुँ शकुहतलाक \nगप्प, महदोदिीक व्यिा... तोँ की बुिबेँ ? \nवभख-मंगनी  :   सबटा व्यिा केि गप बुिै िी हम... भीख \nमांवग-मांवग खाइ िी, तकि माने ई िोड़े, \nजे ने हमि शिीि  अवि आ ने कोनो \nव्यिा... ? \nिमणी-मोहन :  धत् तोिी! अपन व्य िा –तिा िोड़, आ \nभीति की  िैक, तावह दय सोच ! (कहै त \nबंद दिबज्जा वदवस देखबैत िवि-) \nपॉवकट-माि :  (अिाक् भ’ कए दिबज्जा वदवस देखैत)  \nभीति ? की िइ भी तिमे... ? \nिमणी-मोहन :   (न त्यक भंवगमा किैत ताल ठोवक -ठोवक \nकए) भीति ? “धा –वधन–वधन्ना... भिल \nतमन्ना ! तेिे-केिे-वधन-ता... आब नवि \nवचहता ! \nवभख-मंगनी   : (आश्चयष भए) माने ? की विकै ई ? \nिमणी-मोहन  : (गिष सँ)  ‘की ’ नवि... ‘की’ नवि... ‘के ’ \nबोल ! बोल- भीति ‘के ’ िवि ? के, के \nिवि? \nपॉवकट-माि :   के, के िवि ? \nिमणी-मोहन  :  एक बेवि अवह द्वािकेँ पाि कयलेँ त ’  56 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nभीति भेटती  एक सँ एक सुि –नािी,उिषशी–\nमेनका–िम्भा... ! (बाजैत बाजैत जेना \nमुँहमे पावन आवब जाइत िवन -) \nवभख-मंगनी : ईः! िंभा...मेनका... ! (मुँह दूसैत)  मुँह-\nििकी सब... बज्जि खसौ सबटा पि! \nिमणी-मोहन  :  (हँसैत)  कोना खसतैक बज्जि ? बज्र त’ \nिवन देििाज  इहद्र लग ! आ अप्सिा त ’ \nसबटा िवि हुनकवह    न त्यांगना। \n  [वभख-मंगनीक प्रवतवक्रया देवख कैक गोटे \nहँस ’ लगैत िवि ] \nपॉवकट-माि   : हे....एकटा बात हम कवह दैत िी – ई \nनवह बूिू जे  दिबज्जा खोवलतवह आनंदे \nआनंद ! \nबाजािी : तखन ? \nबीमा-बाबू : अहू ठाम िै  अशांवत, तोड़-फोड़, बावढ़ आ \nसूखा ? \n  आ वक चारू वदवस िइ हवियि, अका ससँ \nिहिैत खुशी केि लहि आ मावटसँ \nउगलैत सोना ? \nपॉवकट-माि : वकएक  ? जँ अशांवत, तोड़ -फोड़ होइत \nत ’ नीक... की  बूिै िी, एत्तहु अहाँ \nजीिन–बीमा चलाब ’ चाहै िी की ? \nचोि : (एतबा काल उचक्का सँ फुसुि -फुसुि क ’ \nिहल िल आ ओत्तवह, दिबज्जा लग ठाढ़  विदेह सदे ह:३ २|| 57 \n \nिल – एवह बात पि हँसैत आगाँ आ वब \nजाइत अवि)  स्िगषमे जीिन-बीमा ? िाह ! \nई त ’ बड्ड नीक गप्प !  58 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nपॉवकट-माि : देििाज इंद्रक बज्र.. बोलू कतेक बोली \nलगबै िी? \nउचक्का : पहद्रह किोड़! \nचोि : सोलह! \nपॉवकट-माि : साढे-बाईस! \nबीमा-बाबू : पच्चीस किोड़! \nिमणी-मोहन : हे हौ ! तोँ सब बताह भेलह  ? स्िगषक \nिाजा के ि बज्र, तकि बीमा हेतैक एक \nसय किोड़ सँ कम मे ?   \n  [कतहु सँ एकटा स्टूलक जोगाड़ क ’ कए \nतावह पि चट दय   ठाढ़ भ’ कए-] \nपॉवकट-माि : बोलू, बोलू भाई -सब ! सौ किोड़ ! \nबीमा-बाबू : सौ किोड़ एक ! \nचोि : सौ किोड़ दू – \nिमणी-मोहन : एक सौ दस ! \nवभख-मंगनी : सिा सौ किोड़ ! \nचोि : डेढ़सौ किोड़... \nवभख-मंगनी : पचपन – \nचोि : सावठ – \nवभख-मंगनी : एकसवठ – \n[दूनूक आँवख –मुँह पि ‘टेनशन ’ क िाप \nस्पष्ट भ’ जाइत िैक। ] \nचोि : (खौंिैत)   एक सौ नब्बै... \n  [एतेक बड़का बोली पि वभख -मंगनी चुप  विदेह सदे ह:३ २|| 59 \n \nभ’ जाइत अवि। ] \nपॉवकट-माि : त ’ भाई-सब ! आब अंवतम घड़ी आवब \nगेल अवि  – 190 एक, 190 दू, \n190... \n[ठहक्का पावड़ कए हँस’ लगलाह बाजािी, \nदूनू भद्र व्यवतत आ िद्दी-बला-] \nपॉवकट-माि : की भेल ? \nचोि : हँस्सीक मतलब ? \nबाजािी : (हँसैते कहैत िवि)  हौ बाबू ! एहन \nमजेदाि मोल -नीलामी हम कतहु नवि \nदेखने िी ! \nभद्र-व्यवतत 1 : एकटा चोि... \nभद्र-व्यवतत 2 : त ’ दोसि वभख-मंगनी... \nबाजािी : आ चलबै बला पॉवकट -माि... \n[कहै त तीनू गोटे हँस ’ लागै िवि ] \nबीमा-बाबू : त ’ एवह मे कोन अचिज ? \nभद्र-व्यवतत 1 : आ कोन चीजक बीमाक मोल लावग िहल \nअवि –त ’ बज्र केि ! \nभद्र-व्यवतत 2 : बज्जि खसौ एहन नीलामी पि ! \nबाजािी : (गीत गाब ’ लागै ’ िवि) \nचोि वसखाबय बीमा –मवहमा, \nपॉवकट-मािो किै बयान  ! \nमाि उचक्का िावड़ लेलक अवि, \nपाट कपाट त ’ जय वसयािाम !  60 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nदुनू भद्र-व्यवतत  :  (एक्कवह संगे) जय वसयािाम ! \n  [पवहल खेप मे तीनू गोटे नाच ’-गाब’ लागै \nिवि। तकि बाद धीिे -धीिे बीमा बाबू आ  \nिद्दी-बला सेहो संग दैत िवि ।] \nबाजािी : कौआ बजबै हंसक बाजा  \nभद्र-व्यवतत 1 : हंस गबै अवि मोिक गी त \nभद्र-व्यवतत 2 : गीत की गाओ त ? िल बदनाम ! \nबाजािी : नाट-वििाटल जय वसयािाम ! \n  जय वसयािाम ! जय वसयािाम! \nसमिेत : माि उचक्का िावड़ लेलक अवि। \n  पाट-कपाटक जय वसयािाम ! \n  [ताित् नचैत नंदी -भ ंगीक प्रिेश होइत \nिैक। दुनूक न त्य िलवन शास्त्रीय तिा \nमुँहमे बोलो तबलेक -] \nनंदी : धि-धि–धिणी \nभ ंगी : मि-िि जिनी \nनंदी : डाहक िाँह मे  \nभ ंगी : स्याह विशेर् \nनंदी : कपटक िट -फट \nभ ंगी : बगलक दल -दल \nनंदी : हुलवक-दुलवक कए  \nभ ंगी : भेल अिशेर् ! \nदुनू गोटे  : [एक्कवह संग गबैत -नचैत तरुआवि सँ \nचहुँवदवस लड़ैत, अगवणत मुदा अद श्य  विदेह सदे ह:३ २|| 61 \n \nयोद्धाक गि काटैत-] \nचाम-चवकत िी, भान -भ्रवमत िी \nबेवि-बेवि बदनाम कूवप त िी \nगड़-गड़ वनगड़ ई हि-पिषत पि \nतीन लोक चहुँ धाम कवि त िी \nकपटक िट -फट वत्रकट विकट कट \nनट जट लट -कय अट -पट संशय  \nनि-जि देहक बा त वनशेर् ! \nडाहक िाँह मे स्याह विशेर् ! \n[जखन गी त-नाद आ न त्य समाप्त भ’ \nजाइत अवि तखन नंदी एकटा टूल पि \nठाढ़ भ’ कए सब केँ संबोवधत कि’ लागै \nिवि।] \nनंदी : [सभक द वष्ट- आकवर्षत किैत] \nसुनू सुनू सभटा भाइ -बहीन! नीक जकाँ \nसुवन वलय ’ आ जँ वकिु वजज्ञासा हो त ’ \nसेहो पूवि वलय ’।   \n[सब गोटे गोल भ ’ कए ठाढ़ भ’ जाइत \nिवि।] \nभ ंगी : हम सब जे वकिु कहब से अवह लेल \nकहब जरूिी अवि, जे आब दिबज्जा \nखोवलतवह ओवह पाि जैबाक मौका भेटत \nसबकेँ। मुदा ई जानब जरूिी अवि जे \nओवह पाि अहाँ लेल की अवि प्रतीक्षा  62 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nकिैत! (बाजैत सभक वदवस देवख लै त \nिवि।) अहाँ सब जनै िी ,की िैक \nओवह पाि ? \nचोि : स्िगष! \nपॉवकट-माि : निक! \nवभख-मंगनी : अकास! \nिद्दी-बला : पाताल! \nनंदी : ने तयो   पूिापूिी  ठीक बाजल... आ  ने \nतयो गलते  बात कहल ! \nभ ंगी : ई सबटा िैक ओवह पाि – एक ठाम, \nएक्कवह स्िान पि... \nनंदी : आब ई त ’ अहाँ सभक अपन -अपन \nक तकमषक फल  भेटबाक बात विक... \nककिा भागमे की अवि...  \nबाजािी : (टोकैत) से के कहत ? \nनंदी : महाकाल! \nभ ंगी : ककिहु भेटत ढेि िास काज त ’ ककिहु \nलेल िहत  कतेको स्पधा...! तयो समय \nबीताओत न त्य-गीत, काव्य-कलाक सङे, \nआ तयो एवह सबसँ दूि  िहत गंभीि शोध \nमे लागल ! \nनंदी : ककिहु लेल िहत पुष्प –शय्या...त’ ककिहु \nएखनहुँ  चलबाक अवि काँट पि दय...  ! \nबीमा-बाबू : से कोना  ?  विदेह सदे ह:३ २|| 63 \n \nनंदी : देखू ! ई त ’ अपन-अपन भाग्य जे एत ’ \nअहाँ-लोकवनमे बहुत कम्मे गोटे एहन िी \nजे संपूणष उमवि  जीबाक बाद तखन एत ’ \nहावजि भेल िी। तयो बजाि सँ घुिै त \nकाल गाड़ी ति कुचलल गेल िी (बाजािी \nहाि उठबै त आ कहै त ''हम...हम... '' ) \nत ’ तयो चोवि किै काल पकड़ा गेलहुँ आ \nगाम-घिक लोग पीवट -पीवट कए पठा देलक \nएत ’! (चोि ई प्रसंगक आिंभ होइ तवह \nससवि कए पड़यबाक चेष्टा क ’ िहल िल \nत ’ ओकिा दू-तीन गोटे पकवड़ कए ''हे ई \nविक ...इयैह...  !'' आवद बजलाह)  तयो \nअवतवितत व्यस्तता आ काजक टेनशन मे \nअस्िस्ि भेल िलहुँ (दुनू भद्र व्यवतत मात्र \nहाि उठबैत िवि जेना स्कूली िात्र सब \nकक्षामे हावजिी लगबैत अवि),  त ’ तयो \nिेलक पटिी पि अपन अंवतम क्षण मे \nआवब पहुँचल िलहुँ (िद्दी बला आ  वभख-\nमंगनी बाजल “जेना वक हम !” अििा \n“हमिो त ’ सैह भेल िल ”। कतेको \nकािण भ ’ सकैत िल।  \n[बजैत बजैत चाविटा म त सैवनक मुइलो \nपि विवचत्र जकाँ माचष किै त किैत मंच \nपि आगाँ वदस आवब जाइ त िवि।]  64 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nबीमा-बाबू : [चारू गोटे केँ देखबैत ] आ ई सब ? \nनंदी : समय सँ पवहनवह, कोनो ने कोनो \nसीमामे.... घुसपैठीक हािेँ नवह त ’ लड़ाई \nकेि मैदानमे... ! \nम त सैवनक  : (समिेत स्ििेँ) लड़ाईक मैदानमे... ! \nबीमा-बाबू : बुिलहुँ ! मुदा... \nनंदी : मुदा ई नवह बुिलहुँ जे बीमाक काजकेँ \nिोवड़ कए \nअहाँ एत ’ वकएक आयल िी ? \nबीमा-बाबू : हम सब त ’ सवदखन नि -नि माकेटक \nखोजमे कतहु पहुँवचये जाइ  िी, एतहु \nतवहना बूिू...  ! \nभ ंगी           : (नंदी सँ)  बुिलहुँ नवह  ?...आब एतेक  िास \nबीमा कंपनी आवब  गेल अवि जे ई \nबेचािे... \n[ताित् नंदी-भ ंगीक चारू का त जमा भेल \nभीड़ ओवह पाि पािाँ वदवस सँ एकटा \nखलबली जकाँ मवच गेल। पता चलल \nदुनू प्रेमी आपस मे िगड़ा क ’ िहल \nिल। िास्ता बनाओल गेल त ’ ओ दुनू \nसामने आवब गेल। ] \nनंदी : (जेना मध्यस्िता क’ िहल िवि ) की \nभेल ?की बात  विक? \nहमिो सब केँ त ’ बूि ’ वदयह!  विदेह सदे ह:३ २|| 65 \n \nप्रेवमका : देखू ने... जखन    दुनू गोटेक पवििाि \nवबल्कुल मान’ लेल तैयाि नवि िल हमिा \nदुनूक संबंध तखन... \nप्रेमी : तखन वमवल कए विचाि कैने िलहुँ जे \nसंगवहसंग जान द ’ देब... \nप्रेवमका : सैह भेल, मुदा …. \nनंदी : मुदा ? \nप्रेवमका : मुदा आब ई कवह िहल िवि...वहनका घुवि \nजैबाक िवन... \nप्रेमी : हँ...हम चाहै िी एक बेि आि जीबाक \nप्रयास किी। मुदा ई नवह घुि ’ चाहै \nिवि। \nप्रेवमका : हँ, हम नवि चाहै िी जे धुवि जाई...  ! \nिमणी-मोहन : (अगुआ कए प्रेवमका लग आवब कए)  नवि \nजाय चाहै िवि त ’ िह वदयौक ने... हम \nत ’ िीहे ! (कहै त आि आगाँ बढ़बाक \nप्रयास किैत ’ िवि।) \nभ ंगी : धत् ! (िमणी-मोहन केँ वतिस्काि किैत)  \nअहाँ हँटू  त ’... ! आ चुप िहू ! \nनंदी : मुदा ई त ’ अहाँ दुनू गोटे हमिा दुनू केँ \nधमष-संकट मे पहुँचा देलहुँ।  \nभ ंगी : आ घुिबे वकयै ’ किब ? \nप्रेमी : एक बेि आि प्रयास किी, जँ हमि दुनूक \nवििाहक लेल ओ लोकवन िाजी भ’  66 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nजावि। \nभ ंगी : ओ – ई बात ? \nनंदी : त ’ एकि वनदान त ’ सहजेँ क ’  सकै िी \nहम सब ? \nप्रेवमका : से कोना ? \nभ ंगी : वकिुओ नवह...बस, िोट -िीन-‘ऐवतसडेंट’ \nकिबा वदय’ आ ल ’ आनू दुनू जोड़ी माय -\nबाप केँ (एतवह...यमालय मे... ) \nप्रेमी : नवह-नवह ! \nप्रेवमका : से कोना भ ’ सकै िइ ? \nप्रेमी : हम सब नवि चाहब जे हमिा सभक लेल \nहुनको लोकवनक प्राण हिल जाइन। \nनंदी : तखन त ’ एक्कवह टा उपाय भ ’ सकैत \nअवि। \nप्रेमी-प्रेवमका   : (एक्कवह संगेँ) की ? कोन उपाय ? \nभ ंगी : इयैह...जे अहाँ दुनूक वििाह...  \nनंदी : एतवह क ’  देल जाय... \n[सब प्रसन्न भ’ जाइत िवि – स्पष्टतः \nसभक दुवश्चहता दूि भ’ जाइत िवन। \nप्रेवमका लजा’ जाइत िवि, प्रेमी सेहो \nप्रसन्न, मुदा कनेक शंवकत सेहो -] \nभ ंगी : खाली इयैह सोच ’ पड़त’ जे कहयादान के \nकित... ! \nबाजािी : (आगाँ बवढ़ कए)  आ हम त ’ िी ने !  विदेह सदे ह:३ २|| 67 \n \n(कहैत प्रेवमकाक माि प ि हाि िखै त \nिवि; स्नेहक आभास–प्रेवमका िुवक कए \nहुनक पैि िूबैत  िवि।) \nभ ंगी : बस आब दिकाि खाली ढोल -वपपही आ \nबाजा–गाजा... ! \nनंदी : सेहो भ ’ जेतैक... ! \n[दुनू हाि सँ तीन बेि ताली दै त िवि। एकटा कताि सँ ढोल –\nवपपही-बाजा बजौवनहाि सब आबै त िवि आ बाजा-बजब’ लागै \nिवि। सबटा पा त्र हुनके सभक पािू - पािू एकटा पंवतत मे \nचलैत-नाचैत, आनहद किै त बाहि चवल जाइ त िवि।] \n[मंच पि िवह जाइ त िैक मात्र बंद विशाल स्िगष-द्वाि। स्पॉट-लाईट \nदिबज्जा पि पड़ैत अवि आ अहहाि भ’ कए प्रिम कल्लोलक \nसमावप्तक घोर्णा किैत अवि।] \n \n*** \n \n \n \n \n \n \n \n \n  68 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nदोसि कल्लोल \n \n  विदेह सदे ह:३ २|| 69 \n \nदोसि कल्लोल \n [पश्चाद्पट मे स्िगष-द्वािे लखा दैि मुदा मंचक एक वदवस द्वािक \nबाम भागक देबाि लग एकटा भार्ण देबा जोकि कनेक ऊँच \nभार्ण-मंच आ तावह पि एकटा माईक देखल जाय त। भार्ण-मंच \nपि तीनटा नीक कुसी देखल जाय त। ओमहि दिबज्जाक सामने \nआ भार्ण-मंचक लग बाईस -चौबीस-टा भाड़ा केि कुसी सेहो िाखल \nिहत जावह पि चावि -टा म त सैवनक सँ ल ’ कए चावि -गोट बाजा \nबजौवनहाि आ प्रिम कल्लोल मे देखल सब गोटे – नंदी– भ ंगी केँ \nल ’ कए चौदहो गोटे बैसल प्रतीक्षा किैत िवि। लगैि सब तयो \nप्रतीक्षा किैत-किैत पिेशान भ ’ गेल िवि। ] \nअनुचि-1 : (नेताजी एखनहु धवि नवह आयल िलाह । \nहुनक दूटा अनुचि मे सँ एक गोटे कहुना \nमाईक पि वकिु ने वकिु बजबाक प्रयास \nक’ िहल िल  – जावह सँ लोग ऊवब कए \nकतहु सिवक ने जाय !) त ’ भाई – बवहन \nसब ! जे हम कहै िलहुँ... आजुक एवह \nअशांवतमय पवििेश मे एकमात्र बदिीये बाबू \nिवि जे शांवतक दू त बवन कए मविले \nमात्र नवह, समस्त भाितक आतंकिादी, \nकलेसिादी, उग्रिादी, अत्यूग्रिादी, चंडिादी, \nप्रचंडिादी सँ ल ’ कए सब तिहक \nवििादीक िगड़ा-वििादकेँ मेटैबाक लेल \nवद्वचक्रयान सँ ल’ कए िायुयान  धवि ,  \nसभ तिहक िाहन मे अत्यंत कष्ट आ   70 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nजोवखम उठा कए सफि किै त िहलाह। \nआ अवहना सब ठाम... सगिे, अपन \nबातक जादुई  िड़ीकेँ चलबैत सभक \nदुःख- ददष केँ दूि किै त िहलाह। \nवमविलाक महान नेता एक बद्री -विशाल \nवसंहे िवि जे...  \nबाजािी : (पिेशान भ ’ कए) हौ, से सबटा त ’ \nबुिवलयह मुदा  ई त ’ बताब ’ जे बद्री बाबू \nिवि कत ’? \nबीमा-बाबू : आि कतेक देि प्रतीक्षा किय पड़त ? \nअनुचि 2 : (जे भार्ण-मंचक को ना पि ठाढ़ िहैत \nअवि आ  बीच-बीच मे उ तवि कए बाहि \nजा कए िाँवक कए  देखबाक प्रयास क’ \nकए घुवि -घुवि आबै त िल।)  हे, आब \nआवबये िहल हेताह ! \nबाजािी : हे हौ !  इयैह बा त त ’ हम सब बड़ी काल \nसँ सुवन  िहल वियह ! “आब आवबये \nिहल िवि... ” \nबीमा-बाबू : आ बैसल बैसल पैि मे बघा लावग िहल  \nअवि...हमिा सँ त ’ बेसी देि धवि बैसले \nनवह जाइत अवि। \nअनुचि 1 : (सब केँ शांत किैत)  हे...बात सुनू... बात \nसुनू भाइ-सब ! बैसै जाउ, कने शां त भ’ \nकए बैसल ने  जाइ जाउ !  विदेह सदे ह:३ २|| 71 \n \nअनुचि 2 : (बजबाक भंवगमा सँ  स्पष्ट भ’ जाइत िवन \nजे फूवस बावज िहल िवि -) कवनये काल \nपूिष ओ धमष -वशला हैवल कॉप्टि पि सँ  \nउतिल िवि। आब ओ िास्ता मे िवि – \nकखनहु पहुँवच सकै िवि...  ! \nअनुचि 1 : आब जखन ओ आवबये िहल िवि, प्रायः \nपहुँवचये गेल िवि, आजुक समय -समहिय-\nसामाहयजन आ चारुकात चवल िहल \nअनाचाि दय बद्री बाबू केँ की कहबाक \nिवन, से सुनै त जाय जाउ ! \nबाजािी : अच्िा त’ कह ’ ने को न नि बात कहब ’! \nअनुचि1 : ओना अहीं वकयैक हम सब चाहै िी जे \nसब वकिु  नि हो...  ! िास्ता नि हो, ओ \nपि ज तय पहुँच त से लक्ष्य नि हो, एहन \nपि पि सँ चलवनहाि हमिा -अहाँ सनक \nपुिनका जमानाक लोग मात्र नवि – निीन \nयुगक नितुविया सब हो ! पुिातन ग्लावन, \nपुिना दुःख -ददष सब, प्राचीने  इवतहासक \nप ष्ठ पि हमसब ओििायल जकाँ मात्र \nठाढ़ नवह िही,  वकिु नि किी...  ! \nबीमा-बाबू : ई बात त ’ ठीके कवह िहल िी।  \nभद्र व्यवतत : (दुनू गोटे)  ‘ठीक, ठीक ! एकदम ठीक ”, \nआवद। \nअनुचि1 : आ इयैह बा त बद्री विशाल बाबू सेहो  72 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nबाजैत िवि-विशाल जवनक ह दय, श्रम -\nजीिी मनुतखक लेल  जवनक ह दय सँ \nसवदखन ितत ििै िवन, जवनका  लेल \nपुिनका लोक, िीवत -िेिाज तत बे महत्िपूणष \nजतबा नियौिनक ज्िाि, निीन पीढ़ीक \nआशा-आकांक्षा - ई सब वकिु। आजुक \nयुग मे िैह एकटा  िाजनेता िवि जे नि \nआ पुिानक बीच मे एकटा  सेतु बनल \nस्ियं ठाढ िवि आ ओ सेतु जेना  कवह \nिहल हो ---  \n  आउ पुिा तन, आऊ हे नू तन। \n  हे नियौिन, आऊ सना तन ।। \n  प्राण-पिायण, जीणष जिायन।  \n  बज्र-कवठन प्रण गौण गिायन।। \n  सुतनु सुधनु सुख सँ गायन।  \n  जीणष ई धिणी तटमुख त्रायन ।। \n  अघन सधन मन धन -दुख-दायन। \n  जाऊ पुिातन, आऊ निायन।।  \n  [एहन उत्क ष्ट काव्य-पाठ सुवन िद् दी-बला \nआ वभख-मंगनी प्रशंसा सूचक “िाह-िाह ” \nकहै त ताली बजाब ’ लागै’ िवि। त ’ \nवहनका दुनू केँ देवख अनुचि 2 आ नंदी-\nभ ंगी केँ िोवड़ बाकी सब सोटे ताली \nबजाब ’ लागैत िवि। ]  विदेह सदे ह:३ २|| 73 \n \nचोि : (लगमे बैसल िद्दी-बला केँ)  हे... वकिु \nबुिलह  एकि कविता वक आवहना ? (िद्\nदी-बला आँवख उठा  कए मात्र देखैत अवि, \nवजज्ञासा आँवख मे...) हमिा त ’ वकिु नवह \nबुि ’ मे आयल।  \nिद्दी-बला   :          नि वकिु भवि वजनगी कैने िवहत ’ \nतखन ने ? एवह ठामक  माल ओम्हि...आ \nओवह ठामक एम्हि... ! \nवभख-मंगनी : ठीके  त ’! तोँ कोना बुिबह ? \nचोि : पवहल दूटा पाँती त ’ बुविये  गेल िलहुँ। \nमुदा तकि  बाद सबटा कुहेस जकाँ \nअस्पष्ट...एत्तेक निीन िल जे बुि ’ मे \nनवह आयल ! \nअनुचि 2 : हे! के हल्ला क ’ िहल िी  ? \nवभख-मंगनी : हे ई चोिबा कहै िल...  \nचोि : (डाँटैत) चुप! वभख-मंगनी नवह तन... हमिा \n‘चोि’ कहैये! \nवभख-मंगनी : हाय गौ माय ! ‘चोि’ केँ ‘चोि’ नवह कहबै \nत ’ की कहू ? कोन न ि नामे बजाऊ ? \nअनुचि 1 : (माईक सँ, कनेक स्िि केँ ककषश किैत)  \nहे अहाँ  सब एक दोसिा सँ िगड़ा नवह \nकरु! जे वकिु  बवतआबक अवि, हमिे सँ \nपुिू ! (वभख-मंगनी केँ देखा कए)  हे \nअहाँ... (वभख-मंगनी एम्हि-ओम्हि देखैत  74 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nअवि) हँ, हँ – अही केँ कहै िी  ! \nबाजू...की बाजै िलहुँ ? पवहने  बाजू- \nअहाँ के िी ?  \nचोि : (वबहुँसैत)  वभख-मंग- (िातय अधूिे िवह \nजाइत िवन, वकयैक त ’ वभख-मंगनी िपवट \nकए चोिक  मुँह पि हाि ध ’  दैत     \nअवि-बाँकी बाजै नवह दैि।)  (ताित् दुनू \nअनुचि िपटा -िपटी देवख कए,  “हे... \nहे... !” कहैत मना किबाक प्रयास मे \nअगुआ अबैत अवि।)  \nवभख-मंगनी : (चोिक मुँह पि सँ अपन हाि केँ \nहँटाबैत, ठाढ़ भ’ कए अपन पविचय दैत, \nकने लजबैत...)  हमि नाम भेल ‘अनसूया!’ \nअनुचि1 : अच्िा, अच्िा! त ’ अहाँ अिश्ये श्रमजीिी \nिगषक िी...सैह लागै त अवि ! \nवभख-मंगनी : हँ! \nअनुचि 2 : कोन ठाम घि भेल ? \nवभख-मंगनी : घि त ’ भेल सविसिपाही...मु दा, \nअनुचि  2 : मुदा? \nवभख-मंगनी : िहै िलहुँ वदल्ली मे... असोक नगि बस्ती \nमे... \nअनुचि 1 : आ’ काज कोन किैत िलहुँ बवहन ? \nवभख-मंगनी : गेल त ’ िलहुँ वमविला वचत्रकलाक हुनि \nल ’ कए, अपन बनायल वकिु   क वत बेच ’  विदेह सदे ह:३ २|| 75 \n \nलेल... मुदा,...  (दीघष-श्वास त्यावग) के \nजानै  िल, जे ओ शहिे  एहन िल जत ’ \nकला-तला केि कोनो कदि नवह...     \nअंतत: हमिा कोनो चौिाहाक वभख -मंगनी \nबना कए  िोवड़ देलक। \nअनुचि 2 :  आ-हा-हा,ई त ’ घोि अहयाय भेल अहाँक \nसंग। घोि अहयाय... अहहेि भ ’ गेल! \nअनुचि 1 : (प्रयास किैत प्रसंगकेँ बदलैत िवि – गला \nखखावड़ कए) मुदा ई नवह बतैलहुँ जे  \nअहाँ कह ’ की चाहैत िलहुँ ? \nवभख-मंगनी : हमिा लागल, अहाँ जे बात कवह िहल \nिलहुँ तावह  मे बहुत वकिु नि िल, तकि \nअलािे- \nिद्दी-बला  : हमिा सब केँ त ’ बुि ’ मे कोनो वदक्कवत \nनवह भेल, मुदा  \nअनुचि 2 : मुदा ? \nवभख-मंगनी : (चोि केँ देखा कए)  वहनकि कहब िवन \nजे मात्र पवहल दूटा पाँतीक अिष स्पष्ट \nिल, आ  तकि बाद... \nअनुचि 1 : ओ...आब बुिलहुँ। भ ’ सकैि...ई भ ’ \nसकैि जे  वकनको-वकनको हमि सभक \nिततव्य कवठन आ  नवह त ’ अपाच्य \nलगवन। ई संभि अवि जे वहनका  लेल \nनि-पुिानक संज्ञा वकिु आिे...   76 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \n  [बात पूिा हैबाक पूिे िद् दी-बला आ  वभख-\nमंगनी हँवस दै त अवि...संगवह उचक्का आ \nबाजािी सेहो। अनुचि -द्वय बुवि नवह पबै त \nिवि जे ओसब वकयैक हँवस िहल  \nिलाह।] वकयैक ? की भेल ? हम वकिु \nगलत कहलहुँ  की ? \nिद्दी-बला  : अहाँ वकयैक गल त िा फूवस बाजब ? \nवभख-मंगनी : अहाँ त ’ उवचते कहवलयैक।  \nबाजािी : मुदा वहनका पूवि कए त ’ देखू-ई कोन  \nतिहक सेिा  मे वनयुतत िवि ! \nअनुचि 2 : [अनुचि-द्वय बूवि नवह पबै त िवि जे की \nकहताह। ] क.. वकयैक ? \nअनुचि 1 : (चोि सँ)  की सब बावज िहल िवि ई -\nसब? \n  [चोि शां त-वचत्तेँ उवठ कए ठाढ होइ त \nअवि आ भार्ण–मंचक वदवस आगाँ बढैत \nजाइत अवि। अं त मे मंच पि चवढ़ कए \nबजैत िवि...] \nचोि : (अनुचि 1 केँ ) जँ ई चाहै िी हमि \nउत्ति सुनब, आ जँ सत्ते वकिु नि सुन ’ \nचाहै िी तखन हमिा कनीकाल माईक सँ  \nबाजै देमे पड़त।  (अनुचि-द्वय केँ चुप \nदेवख) कहू की विचाि ! \nअनुचि 1 : (निषस भ’ जाइत िवि)  हँ-हँ, वकयै नवि ?  विदेह सदे ह:३ २|| 77 \n \nचोि : [माईक हाि मे पावब चोि कुता केि \nआस्तीन आवद समटैत एकटा दीघष  \nभार्णक लेल प्रस्तुत होइत िवि।] अहाँ \nसब आश्चयषचवकत हैब आ भविसक पिेशान \nसेहो, जे हम कोन नि बा त कवह सकब। \n[अनुचि-द्वय केँ अपन पविचय दैत ] आवखि \nिी त ’ हम एकटा सामाहय चोिे , िोट -िीन \nचोवि किै त िलहुँ, मुदा भूलो सँ ककिहु \nने जान नेने िी आ ने आघाते केने िी। \nचोवि केँ हम अपन कमष आ धमष बुिैत \nिलहुँ – ई जेना हमि ढाल जकाँ िल \nहमिा कोनो बड़का अपिाध सँ बचैबाक ! \nसोचै िलहुँ जे चोवि, माने तस्किता – \nएकटा ऊँच दजा केि कला सैह  विक। \nसामाहय भद्र व्यवततक लेल एतेक सहजे ई \nकाज संभि नवह भ ’ सकैत िवन। (दुनू \nभद्र व्यवततकेँ देखा कए)  वहनके  दुनू केँ \nदेवखऔन ने... त ’ हमि बा त बूवि \nजायब।(हँसैत)  वहनका दुनूक समक्ष कोनो \nलोभनीय िस्तु िावख वदयनु... तैयहु, इच्िा \nहोइ तहु ई लोकवन ओवह िस्तु केँ ल’ कए \nचम्पत् नवह भ ’ सकैत िवि। (गंभीि \nमुद्रामे) कहबाक तात्पयष ई जे जेना \nवमविला वचत्रकला एकटा कला विक,  78 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nचोवि किब से हो चौंसवठ कलाक भी ति \nएकटा कला होइ त अवि।  विदेह सदे ह:३ २|| 79 \n \nअनुचि 2 : मानलहुँ। ई मावन गेलहुँ जे चौयषकला \nएकटा महत्िपूणष ि वत्त विक, मात्र प्रि वत्त \nनवह। मुदा...  \nचोि : (हुनक बात केँ जेना हिा मे लोवक लैत \nिवि)  मुदा ई  प्रश्न उवठ सकैत अवि जे \nहम चोवि कविते वकएक िी  ? \nविशेर्...तखन, जखन वक पवििािमे तयो \nअविये नवह.. तखन एहन कायष अििा \nकलाक प्रयोगक कोन प्रयोजन िल? \nबाजािी : ठीक ! \nचोि        :  जँ आन -आन ि वत सभ दय सोची त ’ ई \nबूिब कवठन भ ’ जाइत अवि जे चोिी िा \nतस्किी कत ’ नवह अवि? आजुक \nसंगीतकाि पविलुका  जमाना केि गीत-\nसंगीतसँ ‘प्रेिणा’ लैत िवि। तवहयौका \nसंगीतकाि पुिनका संगीतकेँ नि शिीिमे \nगबबै िलाह। हुनकि सभक ‘प्रेिणा’ \nिलवन कीतषन आ लोक -संगीत। आ \nकीतषवनिा लोकवन केँ किी लेल \nवहचवकचाहवट हैतवन अपनहु सँ प्राचीन \nशास्त्रीय संगीत सँ कनी -मनी नकल \nउतािबामे ? (िम्हैत सभक ‘मूड’ केँ \nबुिबाक प्रयास किैत) सैह बात स नीमा मे  \nवियेटि मे ... किा, कविता मे सेहो.... !  80 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nबाजािी : तोँ कहैत िह आजुक सभटा लेखक \nकिुका सावहत्यकािक नकल किैत अवि, \nआ किुका लोक पिसुका कवि लेखकक \nिचनासँ चोिी किै िल... ?  \nअनुचि 1   : माने चोवि पि चोवि... ?                \nअनुचि 2  : आ चोविये पि वटकल अवि दु वनयाँ ? \nबाजािी    : हे... ई त ’ अहहेि क ’ देलह हौ... ! \nचोि      : अहहेि वकयै हैत ? कोनो दू टा पाँवत ल ’ \nवलय’ ने - ‘मेघक बिखा....  \nबाजािी    : ई त ’ ििीहद्रनाि ठाकुिक कविता भेल, \nनेना-भुटका सभ  लेल वलखल...  \nभद्र व्यवतत 1  : (असंतुष्ट स्ििमे) एवहमे चोिी केि कोन \nबात भेल ? \nबाजािी       : ओ ककि नकल उतावि िहल िलाह  ?  \nभद्र व्यवतत 2  : हुनका सन महान कविकेँ चोि कहै िी  ? \nचोि         : (जेना वहनका सभक बात सुनतवह नवह \nिवि-हािसँ सभटा बात केँ िािैत...)  \nविद्यापवतयेक पाँवत वलय —“माधि बहुत \nवमनती किी तोय  !” \nउचक्का      :  एकिा लखे  तँ सभ तयो चोि...  \nपॉवकट-माि  :  (हँसैत)  आ सबटा दुवनयाँ अवि भिल \nफुवससँ...सबटा महामाया...  \nबाजािी      :  हे एकि बातमे नवह आउ  ! (अनुचि \nद्वयसँ) अहाँसभ कोन नि बात कहै दय  विदेह सदे ह:३ २|| 81 \n \nिलहुँ...सैह कहु ।  \nचोि        : (उच्च स्ििमे) कोना कहताह ओ नि बात  \n? विद्यापवतक एवह एक पाँवत मे कोन एहन \nशब्द िल जे ने अहाँ जानै िी आ ने  \nहम ?  ‘ माधि’... ‘बहुत ’... िा ‘वमनती ’... \nअििा एहन कोन िातय ओ बाजैत िलाह \nजे हुनकासँ पवहनवह तयो नवह बावज देने \nिल ?  आ शतेको एहन कवि भेल हेताह \nजे मेघक बविसब दय बजने हेताह आ \nएहन सभटा शब्दसँ गढ़ने हेताह अपन \nकविता केँ ? \n  (सभ तयो एवह तकष पि कनेक चुप भ ’ \nक’ सोच’ लेल बाध्य भ’ जाइत िवि।)  \nअनुचि 1   : माने...? \nचोि : माने ई जे दुवनयाँ मे एहन कोनो िातय \nनवि भ ’ सकैि जकि एकटा बड़का टा \nअंश आन तयो कखनहु कतहु कोनो ने \nकोनो उद्देश्यसँ िा मजबूिीसँ बावज नवि \nदेने होवि  ! भ’ सकैि अहाँ ती न \nव्यवततक तीनटा बातक टुकड़ी - टुकड़ी \nजोवड़ कय वकिु बावज िहल होइक ! \nएवहमे नि कोन बात भ ’ सकैि ? \nबाजािी :   हम सवदखन नि बात कहबा लेल  िोड़े \nबाजै िी  ? हम त ’ मोनक कोनो ने कोनो  82 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nभािनाकेँ बस उगवड़ दैत िी....।  \nचोि : आ तैँ आइ धवि जे वकिु बजलहुँ से \nसभटा बाजािमे.... मा ने एवह प थ्िीक कोनो \nने कोनो बाजािमे तयो ने तयो  अििा \nकैक गोटे पवहनहुँ बजने िल  ?  \nअनुचि 1 : तखन अहाँ कह ’ चाहै िी जे....  \nचोि :  (पुन: बातकेँ काटैत)  ने अहाँ वकिु नि \nबात कवह सकै िी आ ने अहाँ केि \nनेता...। \n  (ताित नेपथ्यमे शोि होइत िैक \n..”नेताजी अयलाह ”, “हे िै ह िवि \nनेताजी ” कतय, कतय यौ  ! हे देखै नवि \nिी ? आवद सुनबामे अबैत अवि।  तयो \nनािा देम ’ लागैत अवि --- ‘नेताजी \nवजहदाबाद’ देशक नेता बदिी बाबू \nवजहदाबाद, वजहदाबाद  ! आवद सुनल \nजाइि। मंचपि बैसल सब गोटामे जेना \nखलबली मवच गेल होइक। सभ उवठ कय \nठाढ़ भ’ जाइत िवि। तयो -तयो अनका \nसभक पििावह कयने वबनु अगुआ ऐबाक \nप्रयास किैत िवि। \n  ताित गि मे एकटा गेंदाक माला पवहिने \nआ कपाि पि एकटा ललका वतलक \nलगौने कुता - पैजामामे सभकेँ नमस्काि  विदेह सदे ह:३ २|| 83 \n \nकिैत नेताजी मंच पि अबैत िवि...पािू - \nपािू पाँच -सात गोटे आि अबैत िवि आ \nसब वमवल कए एकटा अकािण भीड़क \nकािण बवन जाइत िवि। “नमस्काि ! \nनमस्काि ! जय वमविला... जय जानकी \nमाता..कहैत ओ मंच पि उपवस्ित होइत \nिवि आ बगलवहमे माईक पि चोिकेँ पबैत \nिवि। \n                  धीिे-धीिे सब तयो अपन -अपन आसन \nपि बैवस जाइत िवि, अनुचि दुनू कोना \nकी किताह नेताजीक लेल से बुवि नवह \nपबैत िवि, कख नहु लोककेँ शांत किैत \nिवि त ’ कखनहु “नेताजी वजहदाबाद ” ! \nकवह िवि त ’ फेिो कखनहुँ हुनक पािू -\nपािू आवब कए कुसी आवद  सविआब ’ \nलगैत िवि। अवतवितत लोक सभ ताित् \nबाहि चवल जाइत िवि।)  \nनेताजी :  (अनुचि 1 सँ चोि केँ देखा कए)  ई के \nविकाह ? (दुनू अनुचि की कहताह से \nबुवि नवह पबैत िवि।)     \nचोि : (अपनवह अगुआ  कए अपन पविचय दैत)  \nजी, हम एकटा सामाहय कलाकाि िी... ? \nनेताजी  : (उवठ कए अपन बात कहैत चोि केँ \nआवलंगन किैत)  अिे...अिे.... अहोभाग्य  84 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nहमि...! \nचोि : (अपनाकेँ िोड़बैत)  नवि, नवि अहाँ जे \nबुवि िहल िी से नवि...  \nनेताजी     : माने ? \nचोि       : हमि कलाकािी त ’ बड़ साधािण मानक \nिीक। \nबाजािी     : औ नेताजी... अहूँ कोन भ्रम मे पवड़ गेलहुँ \n‘चोि’ विकाह ई.... ‘चोि’! ...(चोि माि \nिुका लैत अवि)।  \nनेताजी     : (चौंकैत मुदा अपन विस्मय पि प्रयास  \nक’ कए काबू  पावब) आँय...तावहसँ की, \nई त ’ हमिे गाम -घिक पाहु न िवि.... \n(कनेक ‘मुस्की’ दैत) तयो जनमे सँ त ’ \n‘चोि’ नवह होइत अवि....हमि समाजक \nवस्िवतये ककिो चोि त ’ ककिो ‘पॉवकट-\nमाि’  आ ककिहु -ककिहु ‘उचक्का’ बना \nदैत अवि।  \n  (जखन ओ ‘पॉवकट-माि’ आ ‘उचक्का’ दय \nबजैत िवि   तखन एक -एक क ’ कए \nपॉवकट-माि एिं उचक्का उवठ कए ठाढ़ भ ’ \nजाइत अ वि)  \nपॉवकट-माि  : हुजूि !  हम िी पॉवकट -माि ! \nउचक्का     : हम एकटा उचक्का िी... लफंगा कही त ’ \nसेहो चवल सकैि … गली-मोहल्लाक ‘दादा’  विदेह सदे ह:३ २|| 85 \n \nिी ! \nनेताजी     : (जेना संतुष्ट भेल होवि)  िाह ,िाह.... \nएत ’ त ’ देवख िहल िी सब तिहक लोक \nउपवस्ित भेल िवि। हमि मािा फोड़ैत \nकाल वििोधी  पक्षक नेता ठीके कहने \nिलाह जे स्िगष आ नकषक बीचमे हमिा \nअपन संसािक एकटा िोट - िीन सवजल्द \nसंस्किण भेवट जायत....हमिा ऊकडू नवि \nलागत दुवनयाँ िोवड़ कए जायमे... ! \n(िम्हैत) एत त ’ देवख िहल िी तयो \nबाजािक िोिा नेने िवि त ’ तयो प्रेमक \nजीिैत पोिा नेने आ तयो - तयो िणभू वमसँ \nसोिे बहदूक नेने उपवस्ित भेल िवि, \nबस जे वकिु कमी अवि से....  \n  [वहनका बाजैत -बाजैत एकटा युिक प्रिेश \nकिैत अवि, हािमे एकटा ललका िंडा \nनेने —िामपंिी बातचीत हाि भाि तेहने ] \nिामपंिी    : जे वकिु कमी अवि से हम पूिा क ’ दैत \nिी। \n  (सभ तयो चौंवक कए हुनका वदवस देखै त \nिवि) \nउचक्का    : (जेना वचहहल लोक होवि)  िौ जीतो िीकेँ \nिौ ? वजतेहदि ? \nिामपंिी    : (उग्र स्ििमे) जीतो ? के जीतो ?  86 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nकतहुका जीतो ? हम त ’ सब वदन हािले \nलोकक वदवस िुकल िी।  \nनेता      : हँ, हँ से सब त ’ ठीके िैक —त ’ अहाँ \nएत ’ आउ ने मंच पि .... (िामपंिी युिक \nप्रसन्न भ’ कए मंच पि चढ़ैत िवि —दुनू \nअनुचिसँ आप्यावयत भ ’ कए आि अवधक \nप्रसन्न होइत िवि।) एत ’ सत्ते अहाँ सन् \nमहान युिा नेता केि अभाि खटवक िहल \nिल अहाँ भने हािल लोकक नेता होइ, \nअहाँ लोकवनक िंडाक िंग जे हो – लाल \nवक हवियि, हमिा सभक पीढ़ीक सबटा \nआशा, अहीं सब िी...  \nिामपंिी     : से सब त ’ ठीक अवि, मुदा (चोि केँ \nदेखा क ’) ई के विकाह  ? \nनेता        :   ई एकटा पैघ कलाकाि विकाह।  \nचोि        : (टोकैत) हम चोि विकहुँ सिकाि।  \nिामपंिी     : आँय ? \nपॉवकट-माि   : (भीड़मे ठाढ़ होइत) हम पॉवकट -माि ! \nउचक्का     : (ओहो लगलवह उवठ कए ठाढ होइत िवि)  \nआ हम उचक्का ! \nवभख-मंगनी  : (उवठ कय)  हम वभख -मंगनी ! \nिमणी मोहन  : हम बलात्कािक सजा भोवग िहल िी —\nजनताक हािे पीटा क ’ एत ’ आयल िी।  \nिामपंिी    : (आक्रोश किैत) िी,िी, िी  ! एहन सभ  विदेह सदे ह:३ २|| 87 \n \nलोक िैक एतय...  (नेताकेँ पुिैत)  आ’ \nअहाँ चोि -चोट्टा लोकवनक नेता विकहुँ  ? \nअफसोस अइ.....  \nनेता       : आ- हा-हा ! एतेक अफसोस वकएक क ’ \nिहल िी  ? जखन दुवनयाँ मे हि तिहक \nलोक होइत िैक, तखन ई स्िाभाविक \nिैक  जे एत्तहु एकि पुनिाि वत हैत । \nआ ईसा मसीह की कहैत िवि  ? \nअनुचि  1  : चोिीक वनहदा करू  ! \nअनुचि  2  : चोिक नवह ! \nचोि       :  ई बात ईसा मसीह नवह कहने िवि ..... \nअनुचि  1   : तखन ? \nअनुचि  2   : की कहने िलाह  ? \nचोि         : पापक त्याग करू, पापीक नवह..... ! \nिामपंिी     : जाय वदअ धावमषक गप -शप....! (चोि सँ)  \nत ’ अहाँ की कह ’ चाहै िी  ? चोिी पाप \nनवह विक  ? \nचोि        :  (वबहुँसैत) ‘पाप’ आ पुण्यक  वचहता \nिामपंिीक  सीमासँ  बाहिक गप्प भेल। \nहम कहै िलहुँ दुवनयाँक सबटा जीबैत  \nकवि-किाकाि मुइल कवि -किाकािक कंधे \nपि अपन इमाित ठाढ़ किैत िवि....के \nकेहन कलाकािीसँ अनकि बात केँ \nपिोसत तकिे खेल िइ सबटा..... !  88 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nअनुचि  1   : ई कहै िवि पीढी -दि-पीढी सब तयो \nअनकवह बात आ वखस्सा पि गढैत अवि \nअपन कहा नी..... \nअनुचि  2  : कवह िवि —वकिु नवह नि अवि एवह \nदुवनयाँमे.... सबटा पुिाने बात !  विदेह सदे ह:३ २|| 89 \n \nनेता       : अिात् चोिायब एकटा शाश्वत प्रि वत विक \n। \nिामपंिी    : नॉन-सेहस ! \nनेता       : वकयैक ? प थ्िीिाज संयुतता केँ ल’ कए \nचम्पत नवह भेल िलाह  ? आ अजुषन \nवचत्रांगदाकेँ ? (युिा केँ माि डोलबैत \nदेवख) आ वकसुन भगिानकेँ की कहबवन  \n? कतहु ‘माखन’  चोिाबैत िवि त ’ \nकतहु ‘कपड़ा लत्ता’… \nिामपंिी   : (खौंिैत)  इयैह भेल अहाँ सब सन नेताक \nसमस्या... अवहना मािल गेल वहहदुस्तान ! \nमौका भेटतवह ब्रह्मा- विष्णु-महेश केँ ल ’ \nआबै िी उतावि क ’ ताखा पि सँ.. .. \nबाजािी      :  (मजाक किैत)  हे... आब आवब गेल िी \nहमहीं सब ताखा पि सँ उतवि स्िगषक \nद्वाि मे...चलब ओवह पाि तँ ई सब भेंट \nहैबे किताह।  \nनेता     :  मानू, आ वक नवह मानू.... िी त ’ जावह   \nदेशक लोग तकि नामो मे त ’ इवतहासे –\nपुिाण लेपल अवि वक नवि ? ‘भाित’  \nकही त ’  ‘भित’ क किा मोन पड़त आ \n‘वहहदुस्तान’  कही त ’ ‘वहहदू ’   केँ कोना \nअलग क ’  सकै िी ? \nबाजािी   : (व्यंग्यक स्ििमे) हे - ई सब अपन देश  90 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nमे िोड़े ओििायल िहताह ? ई सब त ’ \nबस बामे कात दैखैत िहैत िवि —ने भाित \nकहता आ ने वहहदुस्तान  ! ई सब त ’ \n‘इवण्डया’ कहताह ‘इवण्डया’  !  \nपॉवकट-माि  : (कमि डोला कए दू डेग नावचयो लैत \nिवि)  “आइ लि माइ इवण्डया.... आइ \nलि माइ इवण्डया” !  \nिामपंिी   : (डपटैत) िम्हू ! (पॉवकट-माि जेना अधे \nनावच कए प्रस्तिीभूत भ’ जाइत िवि।)  ई \nसब ‘चीप’ बात कतहुँ आन ठाम जा क ’ \nकरू (नेतासँ) देश-प्रेम अहीं सभक बपौती \nनवह विक  !  \nनेता      : नवि - नवि से हम सब कत ’ कहलहुँ ? \nअनुचि 1  : हम सब त ’ कवह िहल िी — देश-प्रेमो सँ \nबवढ कए भेल अहाँ सब लेखे -विश्व-प्रेम ! \nअनुचि 2  : ‘यूवनिसषल ब्रदिहूड’ !  \nअनुचि 1  : (जेना नािा द ’ िहल होवि)  दुवनयाँक \nमजदूि ...! \nअनुचि 2  : एक हो  ! \n  (एकबेि आि नािाकेँ  दोहिाबैत िवि। \nतेसि बेि जखन अनुचि 1 कहैत िवि —\nदुवनयाँक वकसान तखन उचक्का, पॉवकट -\nमाि, वभख -मंगनी, िद्दीिला अपन -अपन \nमुट्ठी बन्न कएने सीना तावन कए कहैत  विदेह सदे ह:३ २|| 91 \n \nिवि ‘लाल सलाम ’) \nिामपंिी   :  बंद करू ई तमाशा  ! \nनेता      : (हािसँ इशािा किैत)  हे सब गोटे सुनू \nत ’ पवहने ओ की कह ’ चाहै िवि.... ! \nिामपंिी   : (गंभीि मुद्रामे) अहाँ मस्खिी करू वक \nतमाशा.... देशक बाहि वदस देखबामे हजे \nकी ? \nअनुचि  1  : हजष कोनो नवह।  \nिामपंिी    : बाहिसँ जँ एकटा हिा केि िोंका आओत \nत ’ अहाँ की वखड़की केँ बन्न क ’ कए \nिखबै ? \nअनुचि  2  : किमवप नवह ! \nिामपंिी    : कालष मातसष सन महान व्यवततक बात हम \nसब वकएक नवि सुनै लै तैयाि िी  ? \nअनुचि  1  : वकयै नवह सुनब ? \nिामपंिी    : दुवनयाँक सबटा मजदूि -वकसान जँ एक \nस्िि मे बाजै त ’ एवहमे अपिाध की ? \nअनुचि द्वय  : (एक्कवह स्ििमे) कोनो नवह ! \nिामपंिी     : लेवनन जे पि दैखौलवन, तावह  पि हम \nसब वकयै नवि चलब ? \nिामपंिी     : इहकलाब !  \nअनुचि द्वय   : वजहदाबाद !  \nिामपंिी     : (मुट्ठी तानैत) वजहदाबाद, वजहदाबाद  ! \nअनुचि द्वय   : (नािा देबाक स्ििमे) इहकलाब वजहदाबाद !  92 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \n(कहैत –कहैत दुनू अनुचि जेबी  सँ \nिोटका सन कैकटा लाल पताका वनकावल \nक’ एक-एकटाकेँ हािमे धिैत तिा \nधिाबैत मंचक चारूकात नािाबाजी किैत \nचक्कि काटय लागै िवि। दुनूक पािाँ - \nपािाँ पॉवकट -माि, वभख -मंगनी, उचक्का, \nिद्दीिला सेहो सब जुवट जाइत िवि, \nसभक हािमे िोट -िोट लाल िंडी, सभ \nतयो तिह -तिहक नािा दैत िवि। एकटा \nचक्कि कावट कए जखन ओ सभ पुन :  \nभार्ण मंचक लग आवब जाइत िवि। \nमुदा भार्ण- मंचक लग पहुँवच कए नािा \nकेि तेिि दोसिे भ ’ जाइत अवि।)  \nउचक्का   : (जेना मजाक किै चाहैत िवि)  “हम्मि \nनेता चेयिमैन माओ ” \nबाँकी लोग  : “बाँकी सब तयो दूि जाओ !” \nचोि       : (भार्ण मंच पि सँ)  एक वमनट ....िम्हू, \nिम्हू ! ( सब तयो चुप भ’ जाइत िवि, \nआब िामपंिी युिा आ नेताजी वदवस घुवि \nकए बाजैत िवि --) इयैह त ’ हमहूँ कह \nचाहैत िलहूँ... ने हमिा लेवलन सँ \nवशकायत िवन ने चेयिमैन माओ सँ..... \nदुनू अपन देश, अपन लोगक लेल अनेक \nकाज कयलवन अिक श्रम कयने िलाह  विदेह सदे ह:३ २|| 93 \n \nभवि वजनगी  ; ने गीतासँ वशकायत ने \nगुरूिाणी सँ दुनू  अप्पन अप्पन जगह मे \nअत्यंत महत्िपूणष अवि... मुदा एतबे कहै \nिलहुँ जे एवहमे सँ तयो अििा वकिुओ \nहिा सँ नवि बवह कए आयल िल.... \nशूहय सँ नवह उगल िलाह तयो ! \n  (सभ तयो चुप्प भ ’ कए चोिक दलील केँ \nसुनै  िवि आ तकि तकष केँ  बुिक ’ \nप्रयास किैत िवि।) सब एक दोसिासँ \nजुड़ल िवि । मातसष नवि होइतवि त ’ \nभविसक लेवलनो नवि, आ ओ अयलाह तैं \nमाओ सेहो... प्रत्येक घटनाक पूिषपक्ष होइ \nिैक..... \nिामपंिी   : (हँसैत)  माने तयो ‘ओविवजनल’ नवि सबटा \n‘डुप्लीकेट’, तयो नवह असली सबटा \nनकली ! \n  (सभ हँवस दैत िवि)  \nचोि      : हम कत ’ कहलहुँ.....  ‘सब तयो  नकली, \nसबटा चोि  !’ ई सब  त ’ अहाँ लोकवन \nकवह िहल िी। (िम्हैत) हम मात्र कहल, \nकोनो बात पूणष रूप सँ नि नवि होइत \nअवि... ओवहमे कत्तेको पुिनका प्रसंग \nिहैत अवि ठूसल  !  \nनेता     : (सभक वदवस देखैत)  तकष त ’ जबिदस्त  94 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nदेने िवि (िामपंिी युिाक व्यंग्य किैत)  \nनीक-नीक केँ पिावड़ देने िवि ।  \nअनुचि 1   : मुदा वहनकि थ्योिीक नाम की भेलवन ? \nअनुचि 1   : कोन नामसँ जानल जायत ई.... ? \nनेता      : वकयै ?  ‘ चोि पुिाण ’! \n  (सब तयो हँसैत िवि —िामपंिी युिाकेँ \nिोवड़—हुनका अपन पिाजय स्िीकायष नवि \nिवन) \nबाजािी   : त ’ सुनै जाउ हमि गीत....  \n  नेता आ  दुनू अनुचि: हँ ,हँ, भ ’ जाय...! \nबाजािी   : (गाबैत िवि आ  कनी -मनी अंग संचालन \nसेहो किैत िवि)  \n  एत ’ चोि कोतिाल केँ डाँटै , \n   गाबै जाय जाऊ चोि -पुिान ! \n  कतबा नि िै कतेक पुिनका , \n   के िै ज्ञानी के अज्ञान ? \n   गाबै जाय जाऊ चोि -पुिान ! \n  गतषक भीति शत्तष िहै िइ , \n   शत्तषक भीति भूि पुिान ! \n  नाच नचै िै गीत गबै िइ , \n    सब केि बाहि भीति ठान  ! \n   गाबै जाय जाऊ चोि -पुिान ! \n  नि त ’ वकिुओ नवि िइ बौआ , \n    सबटा जानल िइ पवहचान  !  विदेह सदे ह:३ २|| 95 \n \n            एक-दोसिाकेँ जोवड़ दैत अवि, \n   धोख् वधनक-वधन् चोि पुिान! \n  गाबै जाय जाऊ चोि -पुिान ! \n  (जखन ओ एकक बाद एक पाँवत गावब \nिहल िलाह, धीिे -धीिे आनो  लोग सब \nगाबै - नाचै मे अपनाकेँ जोवड़ िहल \nिलाह। अनुचि 1 कतहु सँ एकटा गेंदा \nकेि माला ल ’ क’ चोिक गिा मे पवहिा \nदैत िवि। अनुचि 2 एकटा िािी मे \nकपूषिक दीप बािैत चोिक आिती सेहो क ’ \nदैत िवि वभख -मंगनी आगाँ बवढ चो ि केँ \nवतलक सेहो लगा दैत अवि। धीिे -धीिे \nचोि मंच सँ उतवि कए नचैत -गबैत लोग \nसभक बीच आवब जाइत अवि —ताित् गीत \nचवलए िहल िल)  \nबाजािी    : हम िी चोि आ चोि अहूँ िी,  \n  साधु-संत घनघोि अहूँ िी  ! \n  च-ि-ज-ि िोि अहीं िी,  \n  नदी वकनािक जोि अहीं िी  ! \n   िोि बहइ यै किै बखान , \n   गाबै जाय जाऊ चोि -पुिान ! \n  नऽि तवनक िै दऽ  ब तकि गि,  \n  पिवख-ििवक कए िाख बिाबि,  \n  प-फ-ब-म मोि अहीं िी,   96 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \n  अहहािो केि िोि अहीं िी  ! \n   किै िी अहींकेँ कपट -प्रणाम! \n   गाबै जाय जाऊ चोि पुिान  !  विदेह सदे ह:३ २|| 97 \n \n[नाचैत-गाबैत, ढ़ोल वपपही बजबैत सब तयो गोल -गोल घुमै िवि। \nभार्ण मंच पि मात्र नेता आ िामपंिी युिा एक बेवि नचवनहाि \nसभक वदवस आ एक बेवि एक -दोसिाक वदवस देवख िहल िलाह \nधीिे-धीिे प्रकाश मवद्धम भ’ जाइत अवि आ अंतमे कल्लोलक \nसमावप्त भ’ जाइि।] \n                                                    \n*** \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  98 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nतेसि कल्लोल \n \n  विदेह सदे ह:३ २|| 99 \n \nतेसि कल्लोल \n [भार्ण - मंचपि नेता आ िामपंिी युिा पूिषित ठाढ़ िवि —हुनके \nदुनू पि प्रकाश पड़ैत िवन। बाकी मंच पि लगइत अवि एखनहु \nभोरूका कुहेस अवि —सब तयो अधष - जाग्रत अधष-म त जकाँ पड़ल \nिवि। मात्र चावि टा म त सैवनक बहदूक तानने भार्ण  - मंचक \nआस - पास पहिा दैत  नजवि आवब  िहल िलाह। ती नटा स्पॉट \nलाईट—दूटा भार्ण-मंच पि आ एकटा बुलंद दिबज्जा पि पड़ल। ] \nिामपंिी   : (क्षुिधाि स्ििमे) एकटा बात साफ -साफ \nबाजू त ’... \nनेता      : कोन बात  ? \nिामपंिी   : इयैह, ई चोिबा जे वकिु बावज िहल \nिल... \nनेता      :   से ? \nिामपंिी   : अहाँ तकि सभटा विश्वास किै िी ? \n(नेता हँवस दैत िवि। से  देवख िामपंिी \nयुिा वखवसया जाइत िवि।) हँवस वकयै \nिहल िी ? \nनेता      : वकयै ? हँसी पि पानंदी िैक की  ? \nिामपंिी   : हँसी पि वकयैक िहत पानंदी ? मुदा आि \nकतेको बात पि पानंदी त ’ िैक.. अहाँक \nपाटी तकिा मानत तखन ने  ?   100 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nनेता      :   हमि पाटी जकिा मानलक अवि, हमिा \nतावह पि कोन आपवत्त ? \nिामपंिी   : (बातकेँ काटैत)  िूठ ! सबटा फूवस  ! \nनेता      : से कोना  ? \nिामपंिी   : (तकष दैत)  वकयैक ? ई नवि वनवश्चत भेल \nजे हमसब बाहहल िहब एकटा बंधन मे ? \nनेता      : हँ, गठ -बंधन त ’ भेल िल, जेना वमलल -\nजुलल सिकाि मे होइ ि इ...? \nिामपंिी   : (व्यंग्य किैत) आ तकि कैकटा असूल \nसेहो होइत िैक....  \nनेता      : जेना ? \nिामपंिी   : जेना सबटा महत्िपूणष बात पि आपसमे \nबातचीत क ’ कए तखन दुवनयाक सामने \nमुँह खोलब... की ? एहन वनश्चय भेल \nिल िा नवि ? \nनेता      : हँ...! \nिामपंिी   : आ तावह बातपि हमस ब सिकाि केँ बाहि \nसँ समिषन द ’ िहल िी... िै वक नवि  ? \nनेता      : बेशक ! ठीके बात बावज देलहुँ।  \nिामपंिी   : मुदा अहाँ की क ’ िहल िी ? \nनेता      : की ? \nिामपंिी   : (आि धीिज नवि ध ’ पबैत िवि --) \n  तखन बात -बात पि हमिा सब सँ हँवट \nकए वबल्कुल आने बात वकयै किै लागै  विदेह सदे ह:३ २|| 101 \n \nिी? सवदखन वििोध वकयै किै चाहै िी ? \nनेता     : “िाह िे भैया ! िाह कहहैया — \n  जैह कहै िी जतबे टा हो — \n  सब मे कवह दी ता -ता-िैया ?” \n  की बुिै िी, अहाँ सबक नाङवि धैने \nचलत हमि पाटी  ? \nिामपंिी   : प्रयोजन पड़त त’ सैह किै पड़त ! \nनेता      : हँ ! से वहंिा त्यावगये दी त ’ नीक ! की \nत’ हम सिकाि केँ नैवतक समिषन दै िी \n? तकि माने की , इयैह जे अहाँ अंट - \nसंट जैह वकिु बाजब, हँ -मे-हँ कह ’ पड़त \n? (िामपंिी वकिु कह ’ चाहैत िवि)  बात \nत ’ ओ कलाकाि लाख टाकाक कवह िहल \nिल। चोिी किैत िल तैं की  ? तकष त ’ \nओ ठीके देने िल...िूठ त ’ नवि बावज \nिहल िल ओ ! \nिामपंिी   : तखन आि की ? चोि उचक्के केँ अपन \nपाटी मे िावख वलयह।  \nनेता      : वकयै ?  िाजनीवत मे एत्तेक बड़का-बड़का \nचोिी क ’ कए  कतेको गोटे त ’ प्रख्यात \nभैये गेल िवि। आब हुनका सभक पास \nहैिैबाक योग्य कतेको िस्तु हेतवन ! मुदा \nतकिा लेल अहाँ आ अहाँक पाटी वकयै  \nडिै िी ?  102 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nिामपंिी   :  हम सब वकयै डिब  ? हम सब की \nसिकाि चलबै िी जे डि हैत  ? \nनेता      :  (हँसैत) ठीके कहलहुँ ! सब सँ नीक त ’ \nिी अहीं सब -ने कोनो काज किबाक \nदावयत्ि ने कोनो हेिैबाक दुवश्चहता, मात्र \nबीच-बीच मे वहनका सिाल पूिू त ’ हुनका \nखेदावड़ केँ भगाउ ! नवह त ’ हमिा सभक \nपावटषये केँ खबिदाि किै लागै िी...... \nडिा धमका क ’ चाहै िी बाजी मावि ली --\n- \nिामपंिी   : ई त ’ अहाँक सोच भेल। हम सब त ’ \nमात्र सदिषक आलोचना किैत िी —\n“कॉहसट्रवतटि वक्रवटवसज्म” !  \nनेता      : आ हम सब अहाँ लोकवनक पािाँ घुविते \nफकिा कहै िी — \n   “िाह िे िामा बम-बम भोले  ! \n   दावहना नवि जो बामा बोलै  ! \n   दवच्िन घुिने प्राण िहत नवि ! \n   अंकक जोिो साि िहत नवि  ! \n   कतय चकेिा, सामा डोलै,  \n   “िाह िे िामा बम -बम बोलै  !” \nिामपंिी   : (एसगिे व्यंग्य किैत िपड़ी पाड़ैत िवि)  \nिाह ! कविता त ’ नीके क ’ लै िी।  \nनेता      : हम सब िी  िाजनीवतक उपज, हमिा सब  विदेह सदे ह:३ २|| 103 \n \nबुते सबटा संभि अवि.....  \nिामपंिी   : िी त ’ नेता, मुदा भ ’ सकैिी....  104 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nनेता      : (बात केँ जेना लोवक लैत िवि) अवभनेता \nसेहो ! \n  [कवहते देिी बाहि हल्ला मचै लागैत \nअवि —जेना उच्च-स्ििमे वफल्मक गीत \nबावज िहल हो  ; तकिवह संगे तालीक \nगड़गड़ाहवट, सीटीक आिाज सेहो ।  \n   हो-हल्ला होइत देिी मंचो पि \nसुस्तायल लोग सबटा मे जेना खलबली \nमवच गेल हो। सब तयो हड़बड़ा कए \nउठैत एक –दोसिा सँ पूवि िहल िवि — ‘की \nभेल, त ’ की भेल ?’ \n   ताित एकटा नमहि माला पवहिने \nएकटा वफल्मी हीिो प्रिेश किैत िवि। \nपािाँ-पािाँ पाँच -दसटा धीया -पुता सब \n‘ऑटोग्राफ’क लेल धावित होइत िवि। \nदू-चावि गोटेक खाता पि गिषक संग  \nअपन हस्ताक्षि किैत— “बस, आब नवि , \nबाँकी बादमे.... ” कहैत अवभनेता मंचक \nवदवस अगुआ आबैत िवि। आँवखक \nकविया चश्मा खोवल हाि मे लैत िवि। \nमंच पिक लोक सब तालीक गड़गड़ाहवट \nसँ हुनकि स्िागत किैत िवि —ताित् \nधीया-पुता सभ धुवि जाइि। ] \nअवभनेता   : (भार्ण-मंच पि चढ़ैत) नमस्काि बदिी   विदेह सदे ह:३ २|| 105 \n \nबाबू, जय वसयािाम ! \nनेता       : नमस्काि ! मुदा अहाँ केँ की भेल िल \nजे एत ’   आब’ पड़ल ? \nअवभनेता   : िैह... जे होइते िैक... अपन ‘स्टंट’ \nअपनवह क ’ िहल िलहुँ मोटि साइवकल \nपि सिाि भ ’ कए .... आ वक ऐवतसडेंट \nभ’ गेल... आ सोिे एत ’ चल अयलहुँ...  \nनेता      : अहो भाग्य हमिा सभक।  \nअवभनेता  : (हाि सँ हुनक बात केँ नकािबाक मुद्रा \nदैखबैत) जाय वदअ ओवह बात केँ, \n(िामपंिी युिा केँ देखा कए)  मुदा.. \nवहनका   नवह वचहहवलयवन।  \nनेता      : ओ-हो ! ई िवि निीन वनश्िल ! कॉमिेड \nहमि सभक समिषक विकाह।  \nअवभनेता   : (सलाम ठोकैत)  लाल सलाम, कॉमिेड ! \nिामपंिी   : (हाि जोवड़ कए नमस्काि किैत िवि —\nततबा प्रसन्न नवह बुिाइत िवि।)  \nनमस्काि ! \nनेता      : (अवभनेताक पविचय किाबैत)  वहनका त ’ \nवचहहते हैबवन.... ! \n  [िामपंिी युिा केँ माि वहलाबै सँ पवह नवह \nबाँकी जनता चीत्काि किैत कहैत अवि —\n“वििेक कुमाि !”आ पुनः ताली बजा कए \nवहनक अवभनहदन किैत अवि। आवभनेता  106 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nअपनहु कखनहु िुवक कए, कखनहु \nआधुवनक भंवगमामे हाि वहला कए त ’ \nककिहु वदवस “आदाब” किबाक अवभनय \nकिैत िवि —हुनक हाि -भाि सँ स्पष्ट \nअवि जे अपन लोकवप्रयताक खूब उपभोग \nक’ िहल िवि। ] \nिामपंिी   : वहनका के नवह जानत  ? टी.िी. केि \nिोट पदा सँ ल ’ कए वफल्मक पदा धवि \nई त ’ सवदखन लखा दैत िवि --- \nअवभनेता  : (एकावधक अिषमे)  िी त ’ हम सबटा पदा \nपि, मुदा पदाफाश किबा आ किैबा लेल \nनवि... मात्र अवभनय  किबा लेल ! \nिामपंिी   : ‘पदाफाश’ वकयै नवि.. \nअवभनेता   : (िातय केँ पूिा नवह किै दैत िवि)  हम \nतँ मात्र सैह बाजै िी जे बात आने तयो \nगढ़ैत अवि.... \nनेता      : ठीक ! पदाफाश त ’ ओ कित जकिा \nसवदखन वकिु नि कहबाक आ नि खबवि \nबेचबाक ‘टेनशन’ िहल हो  ! (‘हेडलाइन ’ \nदैखैबाक लेल दुनू हाि केँ पसावि कए -) \n‘ब्रेवकंग हयूज ’ निका खबवि, टटका \nखबवि, हेडलाइन ! \nअवभनेता   : औ बाबू —हम ने नि बात कहै िी आ ने \nकवह सकै िी... हमि डोवि त ’ किाकाि  विदेह सदे ह:३ २|| 107 \n \nआ वनदेशकक हाि मे िहैत अवि... ओ \nकहैत िवि ‘िाम कहू ’ त ’ ‘िाम’ कहै िी , \nकहै िवि ‘नमाज़’ पढ़ू त’ सैह किै िी।  \nअनुचि 1   : कहल जाइ िवन, बाम वद वस घुरू आ खूब \nनािा लगाउ....  \nअनुचि 2   : त ’ शोि कि ’ लागैत िवि “मानिी ना ” \n“मानबो ना ” ! \nअनुचि 1   : मानब नवि, जानब नवि...  \n  तोिा आि केँ गुदानब नवि...  \nअनुचि 2  : हम जे चाही मानै पड़त,  \n  नवि त ’ िाज गमाबै पड़त ! \n  (नेता आ दुनू अनुचि हँवस दैत िवि। \nअवभनेता सेहो कौ तुकक बोध किै िवि)  \nिामपंिी   : (व्यंग्य किैत) माने ई बुिी जे अहाँ जे \nवकिु  किै िी, सबटा घीसल -पीटल \nपुिनके किा पि.... ? \nअवभनेता  : घीसल हो िा पीटल, तकि दावयत्ि हमि \nविक िोड़बे ? \nिामपंिी   : त ’ ककि विक ? \nअवभनेता  : तकि सभक दावयत्ि िवन आन -आन \nलोकक... हमि काज मे बाँ की सबटा त ’ \nपुिाने होइ िइ...कवहयहु - कखनहु \n‘डायलॉग’ आ गीतक बोल सेहो ...मुदा \nवकिु िवहते िइ नि, नवि त ’ तकिा  108 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nपवब्लक वकयै लेत ? (एतबा सुनतवह चोि \nउवठ कए ठाढ़ होइत अवि)  \n \nचोि    : अिे, इहो त ’ हमिवह बात दोहिा िहल \nिवि...जे... \nअनुचि 1  : नि नवि, वकिु नवि, वकिु नि नवि ... \nअनुचि 2  : बात पुिाने, नि पविचय...  \nअनुचि 1  : सौ मे आधा जानले बात...  \nअनुचि 2  : बाँकी सेहो िइहे साि ! \nचोि : (दुनूक कविता गढ़बाक प्रयास केँ \nअस्िीकाि किैत आ अपन तकष केँ आगाँ \nबढ़बैत) नवि, नवि हम ‘मज़ाक’ नवह किै \nचाहै िी...इयैह त ’  हमहूँ कहै चाहै िलहुँ \nजे संसाि मे सबतवि पुिाने बात पसिल \nअवि...नि वकिु होइ िइ... मुदा कवहयहु  \n- कखनहु... \nबाजािी   : (गला खखावि कए...एतबा काल, जावग \nजैबाक बादो मात्र श्रोताक भूवमकाक वनिाह \nक’ िहल िलाह)  हँ-हँ, आब मावन \nलेवलयह तोहि बात नि - पुिान दय... मुदा \nकहै िह ‘संसाि’ सँ बाहि वनकलू तखन \nनि-पुिानक सबटा वहसाब बदवल जाइ िइ  \n? \nचोि     : हमिा सन चोि की जानत आन ठामक  विदेह सदे ह:३ २|| 109 \n \nखबवि ? \nअनुचि  1  : ठीक ! \nअनुचि  2  : चोि की जानत स्िगषक मवहमा ?  110 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nचोि       : जतय हम सब एखन िी, भ ’ सकैि \nएतहुका वनयम वकिु आि हो...  \nअवभनेता   : ठीक कहलह हौ ! भ’ सकैि, एतय ने \nवकिु नि  होइ िइ , आ ने किु पुिान  ! \nनेता      : ने तयो दवच्िन िवह सकैि आ ने बाम ! \nचोि      : आ ने नेता आ अवभनेताक बीच मे कोनो \nफकष िवह जाइि...  \nअवभनेता  : (हँसैत)  ओहुना, हमिा सभक प थ्िी पि \nनेता िोड़े कोनो नि बात कहै िवि... \nखाली हमिे सब पि दोर् वकयै दै जाइ िइ \nलोक ? \nिामपंिी   : आ वबनु अवभनेता भेने वक तयो नेता बवन \nसकैत अवि ? \nचोि      : वकन्नहु नवि ! \nनेता      : ओना देखल जाय त ’ दुवनयाँ मे एखन \n‘कॉम्पीटीशन’ बड़ बेसी िैक...सबटा \nअवभनेता चाहै िइ जे हमहूँ नेता बवन \nजाइ... हमहूँ वकयै नवि देश चला सकै िी  \n? \nचोि     : खाली हमिे सभक  जावत-वबिादिी िइ जे \nकखनहु सपनो नवि दोवख सकै िइ नेता \nबनबाक....चोि- उचक्का-वभखािी- िद्दीिला \nिी...िलहुँ आ सैह िवह जायब...  \nिामपंिी   : मुदा अहूँ सब केँ मोसवकल होमै िला  विदेह सदे ह:३ २|| 111 \n \nअवि.... \nचोि      : वकयै ? \nिामपंिी   : वकयै त ’ चोि नवहयो नेता बवन सकय, \nनेता-लोकवन त ’ चोिी किै  मे ककिहु सँ \nपािाँ नवि होइ िवि। जेम्हिे देखू... सब \nठाम ‘स्कैंडल’ एक सँ बवढ़ कए एक...  \nनेता     : (खौंिैत)  मोन िाखब...अहूँक पाटीमे गुंडा -\nबदमाश भिल अवि....सब िटल चोि -\nउचक्का...(एवह बात पि चोि -उचक्का-वभख-\nमंगनी आवद सब हँवस दैत िवि।)  \nअवभनेता   : (िामपंिी, नेता केँ वकि कटु शब्द बाजै \nलगताह से बूवि , तकिा िोकैत)  औ बाबू  \n! हम त ’ एत ’ नि िी , मुदा हमिा त ’ \nलागैये .... एत ’ ने वकिु ‘हम्मि’ िीक आ \nने किु अनकि तैं ने चोिीक प्रश्न उठै \nिइ आ ने सीना जोिीक  ! \nचोि     : ठीक...ठीक ! वबल्कुल ठीक कहलहुँ।  \n  (अवभनेताक बात शुरू होइत दे िी मंच पि \nएक गोट उच्च - िंशीय मवहला  प्रिेश \nकिैत िवि आ अवभनेताक बाद चोि केँ \nउवठ कए ठाढ़ भए बात किैत देवख सोिे \nचोिेक लग चवल आबै िवि अपन प्रश्न \nपूिै।) \nमवहला       : (चोि सँ)  एकटा बात कहू... एत ’ स्िगषक  112 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nद्वाि त’ इयैह विक वक नवह  ? (बंद \nदिबज्जा केँ देखा कए) \nचोि         : आँय ! \nमवहला       : स्िगषक दिबज्जा.... ? \nिमणी मोहन  : (उत्सुकता देखबैत, उवठ कए लग अबैत)  \nहँ-हँ ! इयैह त ’ भेल स्िगषक प्रिेश द्वाि ! \nमवहला      : (िमणी-मोहन वदस सप्रश्न) त ’ एत ’ की \nकोनो तयू - ‘वसस्टम’ िइ ? \nबाजािी      : (उवठ कए ठाढ़ भ ’ जाइत िवि, जे ना \nपुन: कताि बनाबै लेल जुवट जैताह)  हँ से \nत ’ िइहे.... \n  [ई बात कहैत देिी जेना ‘भगदड़’ मवच \nजाइत अवि   आ पुनः सब तयो कुसी पि \nसँ उवठ -उवठ के कताि मे जुवट जैबाक \nप्रयास किैत िवि। तयो-तयो सबटा कुसी \nकेँ तह लगैबाक प्रयास किैत अवि त ’ \nतयो सबटाकेँ मंचक एक कात हँ टा कए \nकतािक लेल जगह बनैबा मे जुवट जाइत \nअवि....तयो हल्ला - गुल्ला आिंभ क’ दैत \nिवि। नेताजी माईक पि सँ “हे, सुनै \nजाउ ” “शांत भ ’ जाउ ” आवद कहै िवि, \nमुदा हुनकि बात सभक हल्ला  - गुल्ला मे \nजेना डूवब जाइत िवन। दुनू अनुचि \nनेताजीक देखा -देखी कैक गोटे केँ  विदेह सदे ह:३ २|| 113 \n \nसमिाबै - बुिाबै क प्रयास किै िवि, मुदा \nतयो नवह तैयाि िवि वहनका दुनूक बात \nमानै लेल। कनेके देि मे मंच पि सँ सब \nवकिु हँवट जाइत अवि आ पुनः एकटा \nकताि बवन जाइत अवि..... पुनः प्रिमे \nद श्य जकाँ कतहु-कतहु जेना संघर्ष चवल \nिहल होइक गुप्त रूप सँ। भार्णक मंच \nपि मात्र तीन गोटे िवि —बीच मे \nअवभनेता, बामा वदवस िामपंिी युिा, आ \nअवभनेताक दवक्षण वदवस बदिी बाबू.... \nचारू म त सैवनक पुनः कतािक लग ठाढ़ \nिवि। मात्र िमणी- मोहन, मवहला आ चोि \nिवि मंचक बीचो -बीच, सबटा अिाक् भ ’ \nकए देखैत। ] \nमवहला       : (चोि सँ)  हे, अहाँ सभक एत ’ ‘लेडीज’ \nसभक लेल अलग ‘तयू’ नवह  होइ िैक  ? \nचोि         : अलग ‘तयू’ ?  \nिमणी-मोहन  : हँ-हँ, वकयै नवि ? अहाँ की एकिा \nसभक संग धक्का-मुक्की किब ? (मवहलाक \nहाि ध ’ कए) आउने—(एकटा प िक तयू \nबनबैत) अहाँ एत ’ ठाढ़ भ ’ जाउ \nिी.आई.पी. तयू विकै... जेना मंवदि मे \nनवि होइ िइ  ? \nचोि         : िी. आइ. पी....  एतहु ?  114 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nिामपंिी     : (भार्ण मंच पि सँ उतिैत िवि)  बात त ’ \nई ठीके बजलाह।  \nअवभनेता    : (अवधकति फुती देखबैत िी.आई.पी. तयू \nमे ठाढ़ होइत)  ई त ’ प थ्िीक मनुतखक \nलेल नि बात नवहये विक... (चोिसँ) तैं \nएवहमे आश्चयष वकयै भ’ िहल िह ? \n  [ताित नेता, हुनक दुनू अनुचि आ \nिामपंिी युिा मे जेना स्पधा भ ’ िहल \nहोइक जे के, िी. आई.पी. तयू मे पवहने \nठाढ़ हैताह। एकटा अनुचि िमणी - \nमोहनकेँ पकवड़ कए “हे ...अहाँ ओत ’ \nकोना ठाढ़ िी ”? कहैत िी. आई. पी. तयू \nकेि पािाँ आवन कए ठाढ़ क ’ दैत िवि। \nअवभनेता आ मवहला आपस मे गप -शप आ \nहँसी मजाक किै लागैत िवि। िमणी -\nमोहन मूड़ी िुकौने तयू केि अंत मे ठाढ़ \nिहैत  िवि। िामपंिी युिा िलाह \nअवभनेताक पािाँ ठाढ़, हुनकि पािाँ बदिी \nबाबू आ एकटा अनुचि —जे बदिी बाबूक \nहाि आ पीठ मे आिाम द ’ िहल िल। \nआ दोसि अनुचि ठीक क ’ नेने िल - \nअपनवह मोने जे दोसि तयू –साधािण \nमनुतख बाला - तकि दे ख-िेखक दावयत्ि \nतकिे पि िैक। तैं ओवह तयू मे असंतोर्  विदेह सदे ह:३ २|| 115 \n \nआ िोट -मोट िगड़ा केँ डाँवट -डपवट कए \nठीक क ’ िहल िल। आ हठात् मंच पि \nएवह विशाल पविितषनक वदवस अिाक भ ’ \nकए देखैत चोि कोनो तयू मे ठाढ़ नवह \nिवह कए भार्ण-मंचक पासे सँ दुनू कताि \nवदवस देवख िहल िल।  \n  यम आ पािू -पािू वचत्रगुप्त प्रिेश किैत \nिवि। युिक हािमे एकटा दंड आ माि \nपि मुकुट, पविधेय िलवन िाजकीय, हाि -\nभाि सँ दुनू कताि मे जेना एकटा \nखलबली मवच जाइत अवि। कतेको गोटे  \n“हे आवब गेलाह ” िैह िवि, “हे इयैह त ’ \nविकाह !” आवद सुनल जा िहल िल। \nवचत्रगुप्तक हािमे एकटा मोट पोिा िलवन \nजे खोवल -खोवल कए नाम -धाम वमला \nलेबाक आदवत िलवन हुनकि। यमिाज \nप्रविष्ट भ’ कए सिषप्रिम साधािण \nमनुतखक कताि वदवस देखैत िवि आ \nजेना एक मुहूतषक लेल ओत ’ िम्हैत \nिवि। सब तयो शांत भ ’ जाइत अवि -\nसभक बोलती बंद —जे अनुचि कताि केँ \nठीक क ’ िहल िल —ओहो साधािण \nमनुतखक कतािक आगाँ वदवस क तहु \nउचक्के लग घुवसया कए ठाढ़ भ ’ जाइत  116 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nअवि। यमिाज पुनः आगाँ बढ़ैत िवि त ’ \nिी. आई. पी. कतािक पास आबै िवि —\nओत ’ ठाढ़ सब गोटे हुनका नमस्काि \nकिैत िवि। िामपंिी युिा अवभनेता सँ \nपूिैत िवि “ई के विकाह  ? ” उत्ति मे \nअवभनेता जो वकिु कहैत िवि से पूणष \nरूपसँ स्पष्ट त ’ नवह हो इि मुदा दबले \nस्ििेँ बाजै िवि “वचहहलहुँ नवह ?  \n“ईयैह त ’ िवि यमिाज  !” िामपंिी युिा \nघबड़ा कए एकटा लाल सलाम ठोवक दैत \nिवि आ पुनः नमस्काि सहो  किै लागैत \nिवि। यमिाज वहनकि सभक उपेक्षा \nकिैत चोिक लग चवल आबै िवि भार्ण \nमंचक लग मे। ] \nयमिाज       : (चोि सँ) अहाँ एतय वकयै  िी महात्मन् ! \n(हुनक एवह बात पि, विर्ेशतया ‘महात्मन् \n!’ एवह संबोधन सँ जेना दुनू कताि मे \nखलबली मवच जाइत अवि। एतबा धवि \nजे चारू म त सैवनक सँ ल ’ कए सब तयो \nएक दोसिा सँ पूिै लागैत \nिवि.... “महात्मन् ? ” “ महात्मा वकयैक \nकहलाह ई ?” “ई सत्ये महात्मा विकाह \nकी ?” “ई की क वह िहल िवि ?  ”  \nत ’ तयो-तयो उत्ति मे…  “ पता नवह  !” ने  विदेह सदे ह:३ २|| 117 \n \nजावन वकयैक...। भ ’ सकैि … आवद,आवद \nबाजै लागैत िवि। पवििेश जेना अशांत \nभ’ जाइत अवि यमिाज असंतुष्ट भ ’ \nजाइत िवि ) आ ! की हल्ला किै जाइ \nिी सब ? देवख नवह िहल िी जे वहनका \nसँ बात क ’ िहल िी  ? (हुनकि डाँट \nसुवन दुनू अनु चि ठोि पि आङुि धैने \n“श्-श्-श्-श् !” आवद कहैत सब केँ चुप \nकिाबैत अवि। हठात् जेना खलबली \nमचल िलैक तवहना सब तयो चुपचाप भ ’ \nजाइत िवि।)  \nचोि        : (विह्वल भ’ कए) महािाज ! \nयमिाज     : (चोि वदवस घुिैत)  हूँ त ’ हम की कवह \nिहल िलहुँ  ? (उत्तिक अपेक्षा िवन \nवचत्रगुप्त सँ)  \nवचत्रगुप्त     : प्रभु, अपने वहनका सँ आगमनक कािण \nपूवि िहल िवलयवन...  \nयमिाज     : (मोन पड़ैत िवन)  हँ ! हम कहै िलहुँ \n(चोि सँ)  अहाँ एत ’ वकयैक ? \nचोि        : (घबड़ाइत) नवि महािाज, हम त ’ कतािे \nमे िलहुँ....सब सँ पािाँ... ओ त ’ एत ’ \nिाजनीवत केि बात चवल िहल िल . .. \nआ नेताजी लोकवन आवब गेल िलाह तैं....  \nयमिाज    : (आश्चयष होइत) ‘िाजनीवत’? ‘नेताजी ’?  118 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nमाने ? \n  (नेताजी घबड़ाबैत गला खखािैत कताि सँ \nबवहिा कए आगाँ आवब जाइत िवि। \nपािाँ-पािाँ ििििबैत दुनू अनुचि सेहो \nठाड़ भ’ जाइत िवि।)  \nनेता      : (बाजबाक प्रयास किैत िवि साहस क ’ \nकए मुदा गला सँ बोली नवह वनकलैत \nिवन) जी … हम िी ‘बदिी-विशाल’! \nचोि      : इयैह भेला नेताजी ! \n  (ताित िामपंिी युिा सेहो अगुआ आबै \nिवि।)  आ ईहो िवि नेताजी --- मुदा िंमे \nकने लाल  ! \nवचत्रगुप्त   : (मुस्की लैत) वहनकि िंग लाल त ’ हुनकि \n? \n  (नेताजी केँ देखाबैत िवि)  \nचोि     : ओ त ’ कहैत िवि ‘हवियि’ मुदा...  \nवचत्रगुप्त  : (जेना सत्ये जानै चाहै िवि)  मुदा ? \nचोि     : जे वनहदा किै िइ से कहै िइ िंग िवन  \n‘कािी’! \nनेता     : नवि, नवि....हम वबल्कुल साफ िी, \nमहािाज, वबल्कुल सफेद.... \nिामपंिी   : (वतयषक द वष्टएँ नेता केँ दैखैत)  ने ‘हवियि’ \nिवि आ नवि ‘काि’.... मुदा िवन \nवहनकवह सिकाि ! (अंवतम शब्द पि जोि  विदेह सदे ह:३ २|| 119 \n \nदैत िवि नेताजी क्रोधक अवभव्यवतत केँ \nगीवड़ जाइत िवि)  \nवचत्रगुप्त     : बुिलहुँ —ई िवि नेता सिकाि, अिात् \n‘नायक’ आ (अवभनेता केँ देखा)  ई िवि \n‘अवभनेता ’ अिात् ‘अवधनायक’ आओि \nअहाँ िी....  \nनेता       : (िातय केँ समाप्त नवह होमै दैत िवि)  \nखलनायक ! \n  (यमिाज केँ िोवड़ सभ तयो हँवस दैत \nिवि हँसीक धािा कम होइत बंद भ ’ \nजाइत अवि जखन यमिाज अपन दंड \nउठा इशािा किैत िवि सब शांत भ ’ \nजाइत िवि।)  \nयमिाज       : (आिाज कम नवह भेल अवि से देवख)  \nदेवख िहल िी सब तयो जुटल  िी एत ’—\nनेता सँ ल ’ कए अनु -नेता धवि...  \nचोि        : उपनेता, ििनेता, पिनेता - सब तयो ! \nयमिाज     : मुदा ई नवह स्पष्ट अवि जे ओ सभ \nकताि मे ठाढ़ भ ’ कए एना धक्का-मुक्की \nवकयै क ’ िहल िवि।  \nअनुचि  1    : (जा कए घेंट पकवड़ कए पॉवकट -माि केँ \nल ’ आनैत िवि —पािाँ-पािाँ उच क्का अवहना \nचवल आबैत अवि)  हे हौ  ! बताबह--\nवकयैक धक्का-मुक्की क’ िहल िह ?  120 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nपॉवकट-माि   : हम कत ’ धक्का द’ िहल िलहुँ, हमिे पि \nत ’ सब तयो गिजैत -बिसैत अवि।  \n  [ताित यमिाज  (अपन चश्मा पवहवि कए) \nवचत्रगुप्तक खाता केँ उल्टा-पुल्टा कए दैखै \nचाहैत िवि —अनुचि दुनू भाग - दौड़ कए \nकतहुँ सँ एकटा ऊँच टूल आवन दैत \nिवि। टूल केँ मंचक बाम वदवस िाखल \nजाइि, तावहपि विशालाकाि िवजष्टि केँ \nिावख कए यमिाज देखब शुरू किै िवि। \nनंदी-भ ंगी अगुआ कए हुनक सहायताक \nलेल दुनू बगल ठाढ़ भ ’ जाइत िवि —\nअनुचि-दुनू केँ पािाँ वदवस धकेवल कए। \nनवह त ’ अनुचि द्वय केँ मोन  िलैक \nिवजष्टि मे िाँवक कए देखी जे भाग मे \nकी वलखल अवि। मुदा धक्का खा कए \nअपन सन मुँह बनबैत पुनः नेताजीक दुनू \nवदवस जा कए ठाढ़ भ ’ जाइत िवि। \nयमिाज अपन काज किै लागैत िवि। \nहुनका कोनो वदवस ध्यान नवह िवन। नंदी \nअपन जेब सँ एकटा तह लगायल अििा \n‘िोल’ कैल कागज केँ खोलैत िवि आ \nजेना अपनवह तीनू मे एक -एक क ’ कए \nनाम पवढ़ िहल िवि एत ’ उपवस्ित लोग \nसभक आ भ ंगी िवजष्टिक पन्ना उल्टाबैत  विदेह सदे ह:३ २|| 121 \n \nिणानुक्रमक अनुसाि ओ नाम खोवल कए \nबहाि किैत िवि —तखन यमिाज ‘विकाडष’ \nकेँ पढ़ै िवि, वहनका तीनू  केँ आन \nकोनो वदवस ध्यान नवह िवन। ] \nवचत्रगुप्त    : मुदा ई त ’ बताऊ- ओना ओत ’ कताि \nबना कए ठाढ़ वकयै िी  ?  \nपॉवकट-माि  : हुजूि स्िगष जाय चाहै िी....  \nउचक्का     : ई ! लुच्चा नवहतन, मोन भेल त ’ ‘चलल \nमुिािी हीिो बनय ’.... स्िगष जैताह...मुँह त ’ \nदेखू !  \nवचत्रगुप्त     : (िम्हबैत) जाय वदयहहु वहनकि बात... \nमुदा ई बताऊ —एत’ कतािक तात्पयष की \n? \nचोि        : नवि बुिलहुँ...कताि लगायब त ’ हमि \nसभक आदवतये बवन गेल अवि..  \nपॉवकट-माि  : (उचक्का वदवस दैखबैत) आ कताि तोड़ब \nसेहो.... \nनेताजी     : (जेना आब फुिलवन)  ई सब त ’ हमि \nसभक सभ्य समाजक वनयमे बवन गेल \nअवि... धीिज धिी, अपन बेिी आबय \nतखने अहाँ केँ  सेिा भेटत...  \nअनुचि 1   : चाहे ओ िेलक वटकट हो...  \nअनुचि 2   : चाहे वबजली -पावनक वबल...  \nचोि       : कतहु फोन करू त ’ कहत “अब आप  122 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nतयू में हैं ”... आ वक बस बाजा बजबै \nलागत... (पॉवकट-माि टेवलफोनक ‘कॉल \nहोवल्डंग’  क कोनो सुि केँ मुँह सँ बजा \nदैत िवि।)  \nवचत्रगुप्त    : मुदा एत ’ कोन सेिाक अपेक्षा िल ? \nनेताजी     : माने ? \nचोि        : नवि बुिवलयैक  ? \nअनुचि 1    : अहाँ बुिल  ? \nअनुचि 2    : जेना ई सब बात बुिै िवि ! \nचोि         : सब बात त ’ नवहये बुिै िी —मुदा ई पूवि \nिहल िवि, एत ’ कोन लड्डू लेल कताि \nमे ठाढ़ िी अहाँ सभ  ? \nवचत्रगुप्त     : हम सैह जानै चाहै िलहुँ... कोन बातक \nप्रतीक्षा किै िलाह ई सब गोटे ? \nचोि        : (अनुचि 1 केँ)  अहाँ बताउ ने वकयैक \nठाढ़ िलहुँ ? \nअनुचि 1    : (तोतिाबै लागै िवि)  हम..माने... \nचोि        : (अनुचि 2 सँ) अच्िा त ’ अहीं बताउ.... \nकिी लेल ठाढ़ िी एत ’ तयू मे. ..? \nअनुचि 2    : सब तयो ठाढ़ िवि तँ हमहूँ ...  \nअनुचि 1     : हमि सभक महान नेता बदिी बाबू जखन \nकताि मे ठाढ़ िवह कए प्रतीक्षा क ’ सकै \nिवि, तखन हम सब वकयैक नवह ? \nवचत्रगुप्त      : (हुनक बात केँ समाप्त होमै नवह द ’ कए)  विदेह सदे ह:३ २|| 123 \n \nमुदा प्रतीक्षा किीक िलवन ? \nचोि         : वकनकि प्रतीक्षा ?...सेहो कवह सकै  \nिी ! \nपॉवकट-माि   : ई सब त ’ कहै िलाह —िंभा—संभा... \nचोि : (हँसैत) धत् ! मेनका िंभा, उिषशी...(हँसैत \nिवि) \nवचत्रगुप्त      : ओ ! त ’ प्रतीक्षा किै िलहुँ कखन \nदिबज्जा खुजत आ  अप्सिा सबटा \nअयतीह ? (हँसैत िवि।)  \nनेता        : (प्रवतिादक स्ििमे) नवह-नवह... हम सब \nत ’ इयैह प्रतीक्षा क’ िहल िलहुँ जे...  \nअनुचि 1     : .....कखन अपने लोकवन आयब...  \nअनुचि 2    : .....आ कखन स्िगषक द्वाि खुजत.... \nनेता        : आ कखन ओ घड़ी आओत जखन हम \nसब स्िगष जा’ सकब ! \n \n[कहैत-कहैत मंचक पवििेश स्िपवनल बवन गेल आ कैकटा \nन त्यांगना/अप्सिा नाचैत-गाबैत मंच पि आवब जाइत िवि.... न त्य -\nगीतक संगवह धीिे -धीिे अहहाि भ ’ जाइि।] \n  \n*** \n \n \n  124 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nचतुिष कल्लोल \n \n विदेह सदे ह:३ २|| 125 \n \nचतुिष कल्लोल \n[जेना-जेना मंच पि प्रकाश उजागि होइत अवि त ’ देखल जायत \nजे यमिाज वचत्रगुप्तक िवजष्टि केि चेवकंग क’ िहल िवि। आ \nबाँकी सब गोटे  सशंक वचत्र लए ठाढ़ िवि। वकिुये देि मे \nयमिाजक सबटा ‘चेवकंग’ भ’ जाइत िवन। ओ िवजष्टि पि सँ \nमुड़ी उठौने अपन चश्मा केँ खोलैत नंदी केँ वकिु इशािा किैत \nिवि।] \n \nनंदी       : (सीना तावन कए मलेट्रीक कप्तान जकाँ \nउच्च स्ििमे) सब तयो सुनै....  \nभ ंगी       : (आि जोि सँ)  सुनू....सुनू...सनू- उ-उ-उ \n! \nनंदी        : (आदेश किैत िवि)  “आगे देखेगा.... ! \nआगे देख !” \n  (कहैत देिी सब तयो अगुआ कए सचेत \nभेने सामने देखै लागैत िवि  ; मात्र \nयमिाज आ वचत्रगुप्त विश्रावहतक मुद्रा मे \nिवि।) \nभ ंगी       : (जे एक -दू गोटे भूल क ’ िहल िवि \nहुनका सम्हािैत िवि ---) ‘हे यू  ! स्टैंड \nइिेतट... स्टैंड इन आ िो !’ (जे कनेको \nटेढ़-घोंच जकाँ ठाढ़ो िलाह, से सोि भ ’ \nजाइत िवि, सचेत सेहो आ लगैि जेना \nएकटा दशषक वदवस मुँह कैने ठाढ़ पंवतत  126 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nबना नेने होवि।)  \nनंदी      : (पुनः सेनाकेँ आदेश देबाक स्िि मे)  सा-\nि-धा-न! (सब तयो ‘सािधान’ अिात् \n‘अटेनशन’ केि भंवगमा मे ठाढ़ भ ’ जाइत \nिवि।) वि-श्रा-म! (सब तयो ‘विश्राम’ क \nअिस्िामे आवब जाइत िवि।)  \nभ ंगी      : (दवहना वदवस ‘माचष ’ क’ कए चलबाक \nआदेश दैत)  दावहने मुड़ेगा--दावहने मोड़ ! \n(सभ तयो तत्क्षण दवहना वदवस घुवि जाइत \nिवि।) \nनंदी      : (आदेश किैत)  आगे बढ़ेगा ! आ-गे-ए-ए \nबढ ! (सब तयो बवढ़ जाइत िवि।)  एक-\nदो-एक-दो-एक-दो-एक ! एक ! एक ! \n  [सब गोटे माचष किैत मंचक दवहना वदवस \nहोइत यमिाज -वचत्रगुप्त केँ पाि किैत \nसंपूणष मंचक आगाँ सँ पािाँ होइत घुवि \nबाम वदवस होइत पुनः जे जतय िल \nतत्तवह आवब जाइत िवि।  तखनवह भ ंगीक \nस्िि सुनल जाइि ‘हॉल्ट’ त ’ सब िवम्ह \nजाइत िवि.... नवह त ’ नंदी एक  - दो \nचवलये िहल िल। ] \nवचत्रगुप्त     : (सभक ‘माचष ’ समाप्त भ’ गेलाक बाद)  \nउपवस्ित प्रत्येक व्यवतत सँ हम कहै \nचाहैत वियवन जे एत ’ उपवस्ित सब तयो  विदेह सदे ह:३ २|| 127 \n \nएकटा मूल धािणाक वशकाि भेल िवि —\nसभक मोन मे एकटा भ्रम िवन जे प थ्िी \nपि सँ एतय एक बेवि आवब  गेलाक \nमतलबे इयैह जे आब ओ स्िगषक द्वाि मे \nआवब गेल िवि। आब मात्र प्रतीक्षा किै \nपड़तवन... धीिज ध ’ लेताह आ तकि बादे \nसभकेँ भेटतवन ओ पुिस्काि जकिा लेल \nकतेको श्रम ,कतेको कष्ट—सबटा स्िीकायष \nभ’ जाइि। \nनेताजी     : (आश्चयष होइत) तखन की ई सबटा भ्रम \nमात्र िल, एकटा भूल धािणा िल ---जे \nकवहयो सत्य भ ’ नवह सकैत अवि ? \nवचत्रगुप्त    : ठीक बुिलहुँ आब ---ई सबटा भ्रम िल। \nनंदी       : सपना नवह...  \nभ ंगी      : मात्र बुिबाक दोर् िल...              \nिामपंिी   : तखन ई दिबज्जा , दिबज्जा नवह  \nिल....वकिु आन िस्तु िल.... ? \nवचत्रगुप्त   : ई दिबज्जा कोनो माया - द्वाि नवह \nविक....आई सँ कतेको युग पवहने ई \nखुजतो िल, बंदो होइत िल... ! \nनेताजी   : मुदा आब ? \nअनुचि 1  : आब ई नवि खुजैत अवि की  ? \nअनचि 2  : जँ हम सब सामने जा कए तािस्िि मे \nपुकावि- पुकावि कए कही — ‘खुवल जो  128 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nवसमवसम्’ तैयहु नवह वकिु हैत ! \nनंदी      : ई कोनो ‘अलीबाबा चालीस चोि ’ क \nवखस्सा विक िोड़े… \nभ ंगी     : आ ई कोनो धन -ित्नक गुफा विक िोड़े ! \nिामपंिी    : त ’ ई दिबज्जाक पािाँ िइ कोन चीज  ? \nनेता       : की िइ ओवह पाि  ? \nअनुचि 1   : मंदावकनी ? \nअनुचि 2   : िैतविणी ? \nअवभनेता   : आ वक बड़का टा वकला जकि सबटा \nकोठिी सँ आवब िहल हो दबल स्ििेँ \nककिहु क्रहदनक आहवट...नोि बहाबैत \nआत्मा सब...! \nचोि       : आ वक एकटा नदी -वकनािक विशाल \nशमशान - घाट,जतय जवि िहल हो \nहजािक हजाि वचता...हक्कन कानैत \nआत्मीय जन...? \nबाजािी    : नवह त ’ भ’ सकैि एकटा बड़का बजािे \nिइ जतय वदन -िावत जबिदस्त खिीद -\nवबक्री चवल िहल हो। \nवभख-मंगनी  : इहो त ’ भ’ सकैि जे घुविते भेटत एकटा \nबड़का टा सड़क बाट काटैत एकटा आन \nिाजपिक आ दुनूक मोड़ पि हाि आ  \nिोिा पसािैत  ठाढ़ अवि लाखो लोग - \nभुखमिी, बावढ़ , दंगा फसाद सँ उजड़ल  विदेह सदे ह:३ २|| 129 \n \nउपटल लोग... . \nिद्दीिला    : नवि त ’ एकटा ब -ड़-की टा केि  ‘डवम्पंग \nग्राउंड’  जतय सबटा िस्तु व्यिहाि क ’ \nक’ कए लोग सब फेकै जाय होइक —िद्दी \nसँ ल ’ कए जूठ -काँट, पुिनका टूटल \nभाँगल चीज सँ ल ’ कए ताजा वबना \nिाविसक लहास... \nप्रेवमका    : वक आयावतत अिांवित सद्यः जनमल \nकोनो वशशु...  \nप्रेमी      : कहया वशशु, हजािोक हजाि, जकिा \nसबकेँ भ्रुणे केँ कोवखसँ उपावि कए फेंकल \nगेल हो...  \nिामपंिी   : अििा हजािो हजाि बंद होइत \nकािखानाक बजैत सीटी आ लाखो \nपवििािक जिैत भूखल -िाकल चूवि -\nचपाटी.... \nनेताजी    : ई त ’ अहीं जानै िी जे दिबज्जाक ओवह \nपाि की िइ... हम स ब त ’ मात्र अहदाजे \nक’ सकै िी जे भविसक ओम्हि हजािोक \nहजाि अनकहल दुःखक किा उमवड़ -\nघुमवड़ िहल िइ अििा िइ एकटा \nविशाल आनहदक लहि जे अपनाकेँ िोवक \nनेने होइक ई देखबाक लेल जे   दिबज्जा \nदेने के आओत अवगला बेवि...   130 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nवचत्रगुप्त     : ई सबटा एक साि िैक ओवह पाि, ठीक \nजेना प थ्िी पि िचल जाय िइ स्िगष सँ \nल ’ कए नकष -सबटा ठाम  ! जे तयो नदीक \nएवह पाि िइ तकिा लागै िइ ने जावन \nसबटा खुशी भविसक िइ ओवह पाि   ! \nनंदी      : भविसक नीक जकाँ  देखने नवह हैब \nओवह दिबज्जा आ देबाि वदवस  ! \nभ ंगी     : एखनहु देखब त ’ ऊपि एकटा कोना मे \nलटवक िहल अवि बोडष — “नो एहट्री!” \nनेताजी   : (आश्चयष होइत) आँय! \n  (सब तयो घुवि कय दिबज्जा वदस दैखैत \nिवि)  \nसब तयो  : “नो एंट्री ?” \n  (प्रकाश अििा स्पॉट-लाइट ओवह बोडष पि \nपड़ैत अवि)  \nनेताजी   : ई त ’ नवि िल पता ककिहु.. नवह त ’... \nवचत्रगुप्त   : नवह त ? \nनेताजी    : (विमर्ष होइत) नवह त ’....पता नवह....नवह \nत ’ की कवितहुँ....  \nिामपंिी   : मुदा आब  ? आब की हैत  ? \nअवभनेता   : आब की किब हम सब  ? \nनेता      : आब की हैत  ? \n  (वचत्रगुप्त वकिु नवह बाजैत िवि आ \nनंदी-भ ंगी सेहो चुप िहैत िवि । एक  विदेह सदे ह:३ २|| 131 \n \nपल केि लेल जेना समय िवम्ह गेल \nहोइक।) \nअनुचि 1  : यमिाजेसँ पूिल जाइन  ! \nअनुचि 2   : (घबड़ा कए) के पूित गय  ? अहीं जाउ \nने ! (केहुँनी सँ ठेलैत िवि।)  \nअनुचि 1   : नवि-नवि.... हम नवि  ? (पिुआ अबैत \nिवि।) \nअनुचि 2   : तखन नेताजीए सँ कवहयवन जे ओ फवििा \nलेवि ! \nअनुचि द्वय  : नेताजी ! (नेताजीकेँ घुवि कए देखैते देिी \nदुनू जेना इशा िा क ’ कए कहैत होवि \nपूिबा दय।  \nनेताजी    : (विवचत्र शब्द बजैत िवि - कंठ सूवख \nजाइत िवन)  ह..ह... ! \n  [नेताजी वकिु ने बावज पबैत िवि आ ने \nपुविए सकैत िवि। मात्र यमिाजक लग \nजा कए ठाढ़ भ ’ जाइत िवि। यमिाज \nिवजष्टि मे एक बेवि दैखैत िवि, एक \nबेवि नेताजी वदस ] \nयमिाज   : बदिी विशाल वमसि ! \nनेताजी   : (जेना कठघिामे ठाढ़ अपन स्िीकािोवतत \nदैत होवि)  जी ! \nयमिाज   : आयु पचपन  ! \nनेताजी    : (अस्पष्ट स्ििेँ) साढ़े वतिपन !  132 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nनंदी      : असली उमवि बताउ  ! \nभ ंगी      : सवटषवफकेट-बला नवि  ! \nनेताजी    : जी पचपन  ! \nयमिाज   : जहम भाद्र मासे, क ष्ण  पक्षे, त्रयोदश \nघवटका, र्ड्-वत्रशंवत पल, पंचदश विपल... \nजहम-िावश धनु...लग्न -ि वश्चक, िोवहणी \nनक्षत्र, गण-मनुष्य, योवन-सपष, योग -शुतल, \nिगष माजाि, किण - शकुवन! \n  [जेना-जेना यमिाज बाजैत चवल जाइत \nिवि —प्रकाश कम होइत मंचक बामे वदवस \nमात्र िहैत अवि जावह आलोक मे यमिाज \nआ मुड़ी िुकौने नेताजी स्पष्ट लखा दैत \nिवि। बाँकी सभक उपि मवद्धम प्रकाश। \nनंदी यमिाजक दंड केँ धैने हुनकि पािाँ \nसीना तावन कए ठाढ़ िवि, भ ंगी टूल पि \nपोिीक विशेर् प ष्ठ पि आँगुि िखने \nिवजष्टिकेँ धैने िवि। वचत्रगुप्त लगे मे \nठाढ़ िवि, यमिाजक स्िि मे धीिे -धीिे \nजेना प्रवतध्िवन सुनल जाइत िवन -एना \nलावग िहल हो। ] \nनेताजी    : जी ! \nयमिाज   : (हुंकाि दैत)  अहाँ केँ दैखैत िी ‘शश \nयोग’ िैक...(श्लोक पढ़ैत िवि अििा \nपािाँ सँ प्रवतध्िहत स्ििेँ ‘वप्र विकॉडेड’  विदेह सदे ह:३ २|| 133 \n \nउच्चािण सुनल जाइत अवि-)  \n  “भूपो िा सवचिो िनाचलितः सेनापवतः \nक्रकूिधीःधातोिाद-विनोद-िंचनपिो दाता \nसिोर्ेक्षणः।  \n  तेजस्िी वनजमात भवततवनित: शूिोऽवसतांग \nसुखी जातः सप्तवतमायुिेवत शशके \nजािवक्रयाशीलिान् \n  अिात —नेता बनब त ’ अहाँक भागमे \nवलखल अवि आ सवदखन सेिक आ \nअनुचि-अनुयायी सँ घेिल िहब सेहो \nवलखल अवि.... िोट -मोट अहयाय नवह \nकैने होइ —से नवह...मुदा बहुत गोटे अहाँक \nनाम ल ’ कए अपिाध किै जाइ िल —से \nबात स्पष्ट। िैह जे कतेको जननेता केँ \nहोइ िवन..कखनहु देवखयो कए अनठा दैत \nिलहुँ। बाजै मे बड़ पटु िी से त ’ स्पष्टे \nअवि.. मुदा ई की देवख िहल िी —नुका \nचोिा कए वििाहक अवतविततो प्रेम किबा \nदय.. सत्ये एह न वकिु चवल िहल अवि \nकी?” \nनेता    : (स्पष्टत: एहन गोपनीय बात सब सुवन \nकए अत्यंत लवज्जत भ ’ जाइत िवि। \nहुनक दुनू बगल मे ठाढ़ दुनू अनुचि \nअकास वदवस मूड़ी  उठा कए एम्हि -ओम्हि  134 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nदेखै लागै िवि जेना ओसब वकिु नवह \nसुवन िहल िवि) नवह...माने ..तेहन वकिु \nनवह.. \nवचत्रगुप्त    : (मुस्की दैत) मुदा कनी -मनी...?.नवह? \nनेता       : हँ, िैह.... बुिू जे...  \nयमिाज    : सब बुवि गेलहुँ....  \nवचत्रगुप्त    : मुदा ओ कहै िवि हुनकि उमि भेलवन \nपचपन औि शश -योग कहै िइ जीवित \nिहताह सत्तवि सँ बेसी उमवि धवि तखन \n? \nयमिाज    : तखन बात त ’ स्पष्ट जे समय सँ पवह नवह \nअहाँ कोनो घ ण्य िाजनैवतक चक्रांतक \nवशकाि बनैत एतय पठाओल गेल िी। \n(मोटका िवजष्टि केँ बन्न किैत िवि--) \nनेता       : तकि माने ? \nयमिाज    : तकि माने ठीक तवहना जेना एवह चावि \nगोट सैवनक केँ एत ’ ऐबाक आिश्यकता \nनवह िल... ओहो सब अहीं जकाँ .. माने \nइयैह जे अहाँ मुतत  िी, घुवि सकै िी \nिाजनीवतक जगत मे... एतय कतािमे ठाढ़ \nिहबाक कोनो दिकािे नवह...  \nनेता      : आँय ! (कहैत देिी दुनू अनुचि आनहदक \nअवतवितत प्रकाश किैत हुनका भविपाँज \nपकवड़ लैत िवि। संगवह  कनेक देि मे  विदेह सदे ह:३ २|| 135 \n \nनािेबाजी सेहो शुरू क दैत िवि। )  \n  [नेताजीक आगाँ दूटा सैवनक सेहो  मंच सँ \nवनष्क्रांत होइत िवि।] \nयमिाज   : (नेताजीक संगवह वखसवक जा िहै चाहै \nिवि से देवख कए, दुनू अनुचि सँ ) अहाँ \nसभ कत ’ जा िहल िी  ? (दुनूक पैि \nिवम्ह जाइत िवन।)  की ? नवह बाजलहुँ \nवकिु ?  136 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nअनुचि 1   : आ.. जी.. हम सब..नेताजी... जा िहल \nिवि तैं...  \nयमिाज    : कोनो तैं -िैं नवह चलत ..(घुवि कए)  \nवचत्रगुप्त ! \nवचत्रगुप्त    : जी ? \nयमिाज    : नीक जकाँ उल्टा -पुल्टा कए, देखू त ’ \nिवजष्टि मे वहनका सब दय की वलखल \nिवन... \nवचत्रगुप्त    : जी !....(अनुचि 1 केँ देखा कए)  \nिाजनीवतक जगतमे बदिी विशाल बाबू \nजतेक माि -काट कैने - किौने िवि —से \nसबटा वह नके दुनूक क पासँ  होइ \nिलवन.... \nअनुचि 1   : (आपवत्त जताबैत) नवह... माने...  \nयमिाज    : (डाँटैत) चोप! कोनो-माने ताने नवह...  \nवचत्रगुप्त    : (आदेश दैत)  सोिे भुनै केि कड़ाही मे ल ’ \nजा कए फेंकल जाय  ! \n  (कहैत देिी नंदी आ भ ंगी अनुचि 1 आ \nअनुचि 2 केँ दुनू वदवस सँ ध ’ कए बाहि \nल ’ जाइत िवि —ओम्हि बाँकी म त सैवनक \nमे सँ दू गोटे वहनका ल ’ कए आगाँ बढ़ैत \nिवि आ नंदी -भ ंगी अपन-अपन स्िान पि \nघुवि आबैत िवि।)  \nप्रेमी युगल  : (दुनू आि धीिज नवह िावख पबैत िवि)   विदेह सदे ह:३ २|| 137 \n \nआ हम सब  ? \nप्रेमी       : हमिा दुनूकेँ की हैत  ? \nप्रेवमका     : ई हमिा कतेको का लसँ घुवि चलबा लेल  \nकहैत िलाह... मुदा हमही नवह सुवन िहल \nिवलयवन ! \nप्रेमी       : की एहन नवह भ ’ सकैत अवि जे.....  \nबाजािी     : (आगाँ बढ़ैत) हे.... वहनका दुनू केँ अिश्य \nएकबेि वजनगी देबाक मौका देल जाइन...  \nवचत्रगुप्त    : से वकयै  ? \nबाजािी     : देखू...एत त ’ हम कहया दान क ’ कए \nवििाह किबा देवलयवन... मुदा िस्तुतः त ’ \nई दुनू गोटे अपन -अपन पवििािक जे तयो \nअवभभािक िवि  तवनका सभक आशीिाद \nनवह भेवट सकलवन।  \nभद्र व्यवतत 2  : ...आ तैं दुनू गोटे वनवश्चत कैने िलाह जे \nजीयब त ’ संगवह आ मिब त ’ संगवह.. \nमुदा आब त ’ हम सब वििाह कैये देने \nिी... \nबाजािी व्यवतत  : तैं हमिा लगैि जे दुनू पवििािो आब मावन \nलेताह... \nभद्र व्यवतत 1   : भ’ सकैि आब पश्चातापो क’ िहल िवि।  \nयमिाज       : बड़ बेस... \nवचत्रगुप्त       : आ जँ एखनहु अतखड़ दैखौता त ’ अहाँ \nसब हुनका लोकवनकेँ समिा बुिा ’  138 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nसकबवन वक नवह  ? \nभद्र व्यवतत 1,2  : अिश्य...अिश्य ! \nयमिाज      : बेस... तखन (नंदी-भ ंगीकेँ) एवह दुनू \nबालक-बावलका आ वहनका दुनूक एतहुका \nअवभभािक लोकवनकेँ िस्ता देखा वदयहहु...  \n  [नंदी-भ ंगी प्रेमी-प्रेवमका आ ओवह तीनू \nगोटेकेँ (दुनू भद्र व्यवतत आ बाजािी \nि द्धकेँ) िस्ता देखा कए बाहि ल ’ जाइत \nिवि...पािू-पािू ढोल -वपपही बजा कए \n‘माचष’ किैत बाहि ल ’ जाइत िवि। \nतखन िवह जाइत िवि जेसब तावह सबमे \nसँ अवभनेता अगुआ आबै िवि। ] \nवचत्रगुप्त    : (जेना यमिाज केँ अवभनेताक पविचय द ’ \nिहल िवि)  ई वििेक कुमाि भेलाह... \n(नंदी सँ)  प ष्ठ पाँच सौ अड़तीस... \nअवभनेता   : (आश्चयष-चवकत होइत, वचत्रगुप्त सँ)  अहाँ \nकेँ हमि प ष्ठो मोन अवि...किोड़ो \nमनुतखमे....? ई त ’ आश्चयषक गप्प भेल... \nवचत्रगुप्त     : एवह मे अचिजक कोन बात ? एतेक वकिु \nकिैत िहैत िी जे बेवि -बेवि ओवह प ष्ठ पि \n‘एहट्री’ किै-टा पड़ै अवि...तैं..... \nनंदी      : (जेना घोर्णा  क’ िहल होवि...) प . \n538, वििेक कुमाि उफष..... ? \nअवभनेता   : (टोकैत) हे किी लय दोसि -दोसि नाम  विदेह सदे ह:३ २|| 139 \n \nसब लै जाइ िी  ? बड़ मोसवकल सँ त ’ \nअपन जावत -पावत केँ पािाँ िोड़ा \nसकल.... आ तखन एत्तहु आवब कए.... ? \nवचत्रगुप्त   : आगाँ बढ़’! नाम िोवड़ दहक  ! \nनंदी       : आगाँ विकाडष  त ’ ई कहै अवि जे ओना ई \nिलाह त ’ बड्ड मामूली व्यवतत, तखन \nअपन कुशलता सँ, आओि सौभाग्यो सँ, \nपहुँवच गेल िवि वशखि पि... पाइ बहुत \nकमौलवन.. (िुवक कए नीक जकाँ \nिवजष्टि मे सँ पढ़ैत...)  दान-ध्यान सेहो \nकैने िवि... ततबा नवह जतबा क ’ सकैत \nिलाह अनेक मवहला सँ वहनक नाम केँ \nजोड़ल जाइ िवन...अफिावह केँ अपने \nपवसन्न किै िवि... एवह मामलामे बदनामे \nिहलाह... आ तैं पावििाविक जीिन सुखद \nनवह िलवन... वनःसंतान िवि, पत्नीकेँ \nत्यावग देताह तावहसँ पवहनवह िैह िोवड़ \nकए चवल गेलीह...  िस्तुतः पत्नीक कहब \nिलवन ई असलमे नपुंसक िलाह...  \nअवभनेता    : (नंदी केँ िम्हबैत) की सभक सामने अंट -\nसंट पवढ़ िहल िी पोिासँ  ? पत्नी िोवड़ \nकए चवल गेलीह … नीक कैलीह, एखन \nसुखी िवि एकटा अधेड़ उमिक \nनियुिकक संगे....  मीवडया बला सभसँ  140 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nपाइ भेटलवन आ वक कहानी बनबै \nलगलीह... ‘अफसाना’.... जे वबकत बड्ड \nबेसी। \nवचत्रगुप्त      : से ओ सब जाय दहक  ...ई कह आि \nकोन विशेर् बात सभ दजष िैक..  \nभ ंगी         : (ओहो िुवक कए देवख िहल  \nिलाह िवजष्टि मे, आब िहल नवह गेलवन -\n--) वहनक जत्तेक वमत्र िवन, शत्रुक \nसंख्या तावहसँ बहुत गुना बेसी िवन।  \nयमिाज      : से त ’ स्िाभाविके..... \nभ ंगी        : वहनक शत्रुपक्ष कहैत अवि ई  नुका–चोिा \nकए कतेको िामपंिी गोष्ठी केँ मदवत \nकिैत िलाह.... बहुतो तावह तिहक \nसंगठन केँ ....  \nिामपंिी     : (प्रवतिादक स्ििमे) किमवप नवह... ई सब \nफूवस बावज िहल िी अहाँसब....  \nभ ंगी        : बावज कहाँ िहल िी यौ कामिेड ? हम त ’ \nमात्र पवढ़ िहल िी--!   \nिामपंिी     : वह नका सन ‘बुजोआ’ गोष्ठीक सदस्य \nकखनहु कित गै मदवत कोनो साम्यिादीक  \n?  असंभि ! \nअवभनेता    : वकयै? साम्यिाद पि अहींसभक जहम-वसद्ध \nअवधकाि िै की ? आन तयो ‘साम्य’ क \nकल्पना नवह क ’ सकैत अवि   ?  विदेह सदे ह:३ २|| 141 \n \nिामपंिी    : (व्यंग्यात्मक स्ििें) वकयैक नवह  ? \nकल्पनाक घोड़ा पि के लगाम  लगा \nसकैत अवि  ? \n  करू, जतेक मजी  कल्पना किै जाऊ  !  \nमुदा हम सब िी िास्तविक जगत् मे \nिास्ति केँ भोवग िहल िी...  \nअवभनेता   : िास्तिमे भोगी  िी अहाँ सब, भोगक \nलालसा मे ‘साम्य’ दय गेलहुँ वबसवि \n‘िाद’टा मोन िहल ... िाद -वििाद मे काज \nमे आबैत अवि.... ! \nवचत्रगुप्त    : िाद-वििाद सँ काज कोन  ? कहबाक \nतात्पयष ई जे वििेक कुमाि जीक वििेक \nभविसक बड़ बेसी काज किैत \nिवन...तैं..... \nयमिाज   : (गंभीि मुद्रामे) हुम्-म्-म् ! (नंदी सँ)  तखन \nदेखै िी विपक्ष सँ बैसी सपक्षे मे सबटा \nपवढ़ िहल िी... \nवचत्रगुप्त    : तकि अलािे ...ई वहनक अकाल आगम न \nविकवन.... स्टंटमैनक बालक िल \nअस्िस्ि, गेल िल िुट्टी ल’ क’ अपन \nघि... त ’ ई अपनवह स्टंट किै लगलाह...  \nअवभनेता    : (वबहुँसैत)  कवनयें टा चूक भ ’ गेलैक वक \nपहाड़ी पि सँ खवस पड़लहुँ....  \nयमिाज      : कवनये-कवनये भूल -चूक मे बदवल जाइत  142 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nअवि इवतहास आ पुिाण...सबटा पुण्य बहा \nजाइत अवि तवनके पापसँ ! मुदा जे हो \n(नंदी सँ)  वहनका एखनहुँ अनेक वदन \nजीबाक िवन.. पठा वदयौक प थ्िी पि... \nिामपंिी     : (अगुआ कए)  आ हम  ? हमि की हैत  ? \n(एक बेवि यमिाज तँ एक बेवि वचत्रगुप्त \nवदवस देखैत िवि। मात्र भ ंगी ससम्मान \nअवभनेताकेँ बाहि पहुँचाबै जाइत िवि। ) \nयमिाज     : अहाँक किा मे तँ स्िगष -नकष कोनो टा \nनवह अवि...ने िी हम आ ने वचत्रगुप्त...  \nिामपंिी     : जी, से त ’...(कहै जाइत िलाह ‘अिश्य \n!’ मुदा तावह सँ पवहनवह टोकल जाइत \nिवि।) \nवचत्रगुप्त      : सैह जखन बात िैक त ’ अहाँ अपने \nविचाि करू अपन भविष्य.... (पॉवकट सँ \nएकटा मुद्राकेँ ‘टॉस’ किबाक भंवगमा \nमे.....) कहु की कहै िी ‘वचत’ की \n‘पट’? \nिामपंिी     : हमि विश्वास आ हमि वशक्षा वकिु आने \nतिहक िल, मुदा जे प्रत्यक्ष क’ िहल िी \n(कहैत देिाि....  यमिाज... वचत्रगुप्त आवद \nकेँ देखाबैत िवि)  तकिे अस्िीकाि कोना \nकरू ? \nयमिाज    : वकयैक ? ईहो त ’ भ’ सकैि जे आँवख  विदेह सदे ह:३ २|| 143 \n \nधोखा  द ’ िहल अवि...ई   सबटा एकटा \nदुःस्िप्न मात्र विक... कल्पलोक मात्र \nविक...ई, जतय घुसै जायब त ’ देखब \nबोडष पि टांगल अवि --- ‘नो एहट्री’! \nिामपंिी    : तखन ? \nवचत्रगुप्त    : तखन की  ? \nिामपंिी    : तखन हम की करू  ? \nयमिाज    :   (गंभीि मुद्रामे) पवहने ई कहू... विर्म के \nविक ? मनुतख वक प्रक वत ?  \nिामपंिी    :  दुनू... \nयमिाज     :  के कम के बेसी  ? \nिामपंिी     :  प्रक वत मे तैयहु कत्तहु ‘प्राक वतक हयाय’ \n(नैचिल जवस्टस) \n   काजक’ िहल अवि, मुदा मनुतखक \nस्िभािक आधािे अहयाय पि ठाढ़ अवि...  \nयमिाज     : की अहाँक िाजनीवत एहन अहयाय केँ दूि \nनवह क ’ सकैत अवि  ? \nिामपंिी    : प्रयास किैत अवि... \nयमिाज     : ठीक अवि... तखन वहनको तीनू गोटे केँ \nनेने जाऊ ! (चोि उचक्का आ पॉवकट -\nमािक वदवस देखा क ’ बाजैत िवि)  आ \nदेखू वहनका सब केँ बदवल सकै िी िा \nनवह ? \nिामपंिी    : बेस....  144 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \n  [कहैत पॉवकट -माि आ उचक्का हुनका लग \nचवल आबै िवि। चोि कनेक इतस्ततः \nकिैत िवि आ अंत मे पूवि दैत िवि \nजाय सँ पूिष …]  \nचोि       : तखन एवह सँ आगाँ ? \nयमिाज-वचत्रगुप्त-नंदी : (एक्कवह संग) ‘नो एनट्री’... \n  [कहैत देिी तीनू गोटे केँ साि ल ’ कए \nिामपंिी युिा िाहि जैबा क लेल उद्यत \nहोइत िवि वक ताित् अवभनेता केँ िोवड़ \nकए भ ंगी घुवि कए मंच पि प्रिेश क ’ \nिहल िलाह। ] \nयमिाज    : मा प्रविश.... \nवचत्रगुप्त    : कदाचन! \n  [चारू गोटे एक पलक लेल चौंकैत िम्हैत \nिवि ....तकि बादे वनष्क्रांत होइत िवि। \nहुनका सभक प्रस्िानक पािाँ भ ंगी आगाँ \nबढ़ैत िवि यमिाजक वदवस। ] \nयमिाज    : (भ ंगी सँ)  की समाचाि ? \nभ ंगी       : चारू धाम हल्ला मचल अवि...  \nयमिाज     : से की  ? \nभ ंगी       : इयैह जे स्िगषक सबटा वनयम केँ बदलल \nजा िहल अवि....  \nवचत्रगुप्त     : जेना ? \nभ ंगी       : जेना कतेको गोटा केँ प थ्िी पि घुिबाक  विदेह सदे ह:३ २|| 145 \n \nमौका लावग गेलवन...  \nनंदी       : आ ओमहि धीपल कड़ाही लेने सबटा \nयमदूत प्रतीक्षा क’ िहल अवि जे कखन \nपापी-तापी आओत आ कखन ओसब आपन \nकाज क ’ सकताह ? \nभ ंगी     : मुदा अहाँ दुनू िी जे.... सबटा वबसवि \nसब केँ माफी द ’ िहल िी...  \nनंदी      : भविसक अपन भूवमका वबसवि गेल िी \nहमसब .... \nयमिाज    : एकि बाद मोन िाखब...आब त ‘ तयो नवह \nआओत वक ने ? \nभ ंगी      : दूि-दूि धवि कत्तहु तयो नवह...  \nनंदी      : सबतवि फक्का....! \n  [तयो नवह नजवि किैत अवि जे भार्ण -\nमंचक लग मे अपना केँ बचौने ठावढ़ \nवभख-मंगनी चुप्पे-चाप सबटा बात सुवन \nिहल िलीह आ उपभोग क ’ िहल \nिलीह...] \nवचत्रगुप्त   : आब हमिा सँ ई नमहि दाढ़ी केँ िाखल \nनवह  जाओत....  \nयमिाज   : हमिहुँ मुकुटक ति माि पि पसेना भिल \nअवि..... (कहैत मुकुट खोवल लैत िवि \nआ संगवह नंदी आवब कए यमिाजक बाहिी \nपोर्ाक खोलै लावग जाइत िवि। मुकुट  146 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nउतावि नकली नमहि केश केँ उतावि, \nयमिाज अं गितखा केँ उतावि यमिाज \nस्िाभाविक मनुतख जकाँ बवन जाइत \nिवि....।) \n  [तखनवह भ ंगी जा कए वचत्रगुप्तक मुिेठा \nकेँ खोवल मेक -अप बला नकली दाढ़ी \nउपािै लावग जाइत िवि। यमिाज आ \nवचत्रगुप्तक देित्िक एवह तिहक त्यागक \nद श्य केँ देवख वभख -मंगनी हँवस दैत \nिवि। हुनका पि पवहने कक िहु नजवि \nनवह िलवन... तैं सब तयो आश्चयष होइ \nिवि। स्पॉट लाइट वभख -मंगनी पि पड़ै \nिवन। हुनका ओना हँसैत देवख यमिाज \nनंदीक हाि सँ अपन मुकुट आ पोशाक \nअपन हािें ल ’ लैत िवि... जेना पुनः \nसजबाक अक्षम्य प्रयास क’ िहल होवि। ] \nवचत्रगुप्त    : (अपन दाढ़ी आ मुकुट हाि मे धयने ) \nहँवस वकयै िहल िी  ? \n  [वभख-मंगनी आि हँसैत िवि... वकिु \nकवह नवह पबैत िवि। ] \nयमिाज    : अिे ....! ई त ’ बड़ िाचाल िवि...! \nनंदी       : ने ओ मूक िवि आ ने िाचाल...  \nभ ंगी       : (जेना एकांत  मे कवह िहल होवि)  हमिे \nवबिादिीक िवि कलाकािे भेलीह  !  विदेह सदे ह:३ २|| 147 \n \nयमिाज     : (आँवख मे  उत्साह) कोन कला किै िवि  \n? \nवभख-मंगनी  : अवभनय  त ’ नवह किै आबै यै..... एखन \nत’ आबै यै मात्र वभख मांगैक कला... \nकोना अपन दुदषशाकेँ सभक सामने \nउजागि कैल जाय तकिे कला महािाज  ! \nवचत्रगुप्त     : तखन त ’ अवभनय आवबते िवन...  \nयमिाज     : सैह त ’ !  \nवभख-मंगनी   : दुभागा त ’ िीहे आ दुदषशा त ’ अविए... \n  कला मात्र ई जे कोना तकिा आँवख -मुँह \nपि िावप दी जे अहाँ सन -सन दानी वकिु \nदेबा लेल बाध्य भ ’ जाइ...! ओना \n‘अवभनय’ हम नवह क ’ सकै िी...  \nयमिाज     : ई ‘ओना अवभनय ’ की भेल  ? \nनंदी        : जेना ‘हास्य’! \nभ ंगी              : जेना ‘लास्य’! \nवचत्रगुप्त           : (पूिैत)  जेना ‘प्रेम’? \nनंदी             : उफष ‘मुहब्बत’! \nभ ंगी            : उफष ‘गुदगुदी’...? \nवभख-मंगनी     : (चौंकैत) नवह बाबा  ! ई हमिा सँ नवह \nहैत... (लास्यक इंवगत किैत)  ई देखबाक \nहो त ’ ओम्हि देखू....! \n  [कहैत जेना गाड़ीक ‘हेड लाइ ट’ नुका \nनुका कए प्रेम किै बला सब पि पड़ैत  148 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nअवि, तवहना प्रकाश जा पड़ल िमणी -\nमोहन आ अंत मे आयल उच्च िंशीय \nमवहला पि, जे दुनू एक दोसिाक हाि मे \nहाि देने हँवस -हँवस कए बातचीत क ’ \nिहल िलाह। एतबा काल सँ जे एत ’ \nयमिाजक दिबाि चवल िहल िलवन, जेना \nतावह सँ अिगते नवह होवि। आँ वख पि \nप्रकाश पवड़तवह आँवख चोवहहया जाइत \nिवन... बड़ असंतुष्ट होइत िवि.. हड़बड़ा \nकए ओवह मवहलाक हाि िोवड़ दैत िवि ]  \nिमणी-मोहन     : (प्रवतिादक स्ििमे) ... हे के सब िी \nओतय ? वकयै तंग किै जाइ िी ? देवख \nनवह िहल िी की क ’ िहल िी  ? \nवभख-मंगनी      : (जेना बहुत वदनक प विवचत होवि तेहने \nस्िि मे... लग जा कए)  की  क ’ िहल \nिी ? \nिमणी-मोहन    : (घबड़ा कए) क्-की किब ? ई इयैह....  \nयमिाज        : (पास मे जाय नीक जकाँ उच्च िंशीय \nमवहला केँ देखैत ...)  ई के विकीह  ? \nिमणी-मोहन   : ई न्-न्-वनभा विकीह  !  \nयमिाज       : वनभा के  ? (आब िमणी -मोह न वदस \nदेखैत... एतबा काल मवहले वदवस देवख \nिहल िलाह।)  \n  [िमणी-मोहन तोतिाबैत िवि... बूवि नवह  विदेह सदे ह:३ २|| 149 \n \nपबैत िवि जे की उत्ति देबाक चाही। \nयमिाज आ वचत्रगुप्त—दुनू केँ आधा मेक -\nअप उतािल अिस्िामे देवख एक बेवि \nहँवस कए पवििेश केँ हल्लुक बनैबाक \nप्रयास किैत िवि त ’ एक बेवि गंभीि भ ’ \nकए वकिु बजबाक प्रयास किैत िवि।  \nएतबा देि धवि मवहलाक कोनो विकाि \nनवह...कखनहुँ  अपन नहक ‘पॉवलश’ \nवदवस देखै िवि त ’ कखनहुँ साड़ी केँ \nठीक-ठाक किै मे लागै िवि त ’ कखनहुँ \nहाि सँ अपन केश विहयास केँ सोििाबै \nमे जुवट जाइत िवि। ]  \nयमिाज       : बेस...बेस ! त’ अहाँ के िी  ? \nवभख-मंगनी   : ई िवि ‘िमणी......मोहन’ ! \nयमिाज      : एतय की क ’ िहल िी  ? \nिमणी-मोहन  : जी, एतय ...(एक बेवि दिबज्जा वदवस \nदेखबैत िवि एक बेवि एत्तेक जे भीड़ \nिल जेना तकिवह खोज किैत) ...कताि मे \nसब सँ आगाँ ठाढ़ िवलयै जे कखन ई \nदिबज्जा खुजत आ.... \nनंदी       : कताि ? \nवचत्रगुप्त     : कतय गेल कताि  ? \nभ ंगी        : सब तयो भीति चवल गेला की  ? \nनंदी         : वहनका टपवक कए  ?  150 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nिमणी-मोहन  : आँय?(आश्चयष होइत िवि) \nवभख-मंगनी  : से कोना भ ’ सकैि? ई त ’ सब सँ आगाँ \nिलाह... िी.आई.पी. तयू मे... ? नवह ?  \nिमणी-मोहन  : हँ... माने... पता  नवह बाँकी सब गोटे \nकोना...?  \nनंदी         : (व्यंग्य किैत) वहनका पूवि वलयहहु ने...जँ \nई वकिु बता सकती...  \nभ ंगी         : ओ नवह बाजै िवि...( बौक हैबाक संकेत \nकिैत िवि। ) \nिमणी-मोहन   : नवह-नवह, अहाँ जे सोवच िहल िी. से \nनवह... \nनंदी          : कोना बुिलहुँ जे ई की  सोवच िहल \nिलाह...? \nवभख-मंगनी    : नवह... ई बाजै िवि, मुदा हमिा -अहाँ \nजकाँ सब बात पि नवह। तखनवह बाजै \nिवि जखन बवतया कए वहनका वकिु \nलाभ भ ’ सकै िवन... ! \nिमणी-मोहन   : नवह-नवह, ओ अिश्य बाजै िवि...हमिा सँ \nत’ कतेक िास बात....  \nयमिाज       : जेना? \nिमणी-मोहन   : जेना...!आब हम कोना कहू जे.... ? जेना \nओ कहै िलीह... आ हम कहै िवलयवन...  \nयमिाज      : (मवहलासँ)  की ऐ ? वनभाजी ? (मवहला \nआँवख उठा कए यमिाज केँ एक बेवि  विदेह सदे ह:३ २|| 151 \n \nदेवख कए नजवि केँ आन वदवस घुिा लैत \nिवि।)  ई त ’ वकिु नवह कहैत िवि। \n(िमणी-मोहन सँ कहैत िवि।)  \nवभख-मंगनी  : (हँवस कए)  ई अहाँ  सँ बात किती िोड़े  \n? हँ, जँ ई पता चलवन जे अहीं लग \nअवि एवह विशाल दिबज्जाक चाभी... जँ \nजावन जैती जे स्िगषक अप्सिा बनबाक \nलेल अहीं एकमात्र मदवत क ’ सकैत \nवियवन तखनवह बजती ओ  ! \nवचत्रगुप्त      : आ नवह त ’... \nवभख-मंगनी   : (हँवस दैत िवि)  नवह त ’.... ई िमणीक \nह दयक द्वाि विक बाबू.... ! सहजें एत्त’ \nप्रिेश नवह भेटत....हा -हा-हा ‘नो एंट्री’ \nएत्तहु... \nनंदी         : मुदा ई बूढ़ौ त ’.... (िमणी-मोहन केँ \nदेखबैत िवि। िमणी -मोहन केँ उकरू \nलावग िहल िवन जे लोग हुनकि उमवि \nदय बात क ’ िहल अवि।)  \nभ ंगी       : हँ मुँह त ’ देखू... माि पि त ’ मात्र दुइ \nचावि टा केश िवन.. (िमणी-मोहन \nपॉवकटसँ कंघी बहाि क ’ कए केश -\nविहयास कि ’ लागैत िवि)  टकला \nनवहतन...  \nयमिाज     : (विितत भए)  आः िम्ह’ तोँ सभ  !  152 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nवभख-मंगनी  : हँ.. िम्हू ! ई कोनो जेहन -तेहन व्यकवत \nनवह िवि... िमणी -मोहन िवि, जानै िवि \nिमणीक ह दयक बंद द्वाि को ना खुजल \nजाइत अवि... ईहो कलाकाविये होइ \nिइ....  विदेह सदे ह:३ २|| 153 \n \nवचत्रगुप्त     : हँ-हँ.. अिश्य...(िम्हैत) महािाज ! (इशािा \nकिैत) अहाँ कने प्रयास कवितहुँ त ’...भ’ \nसकैि... \n  [यमिाज अस्फुट स्ििेँ वकिु कहैत िवि \nआ गला खखािैत िवि। वचत्रगुप्त बुवि \nजाइत िवि जे यमिाज ‘पंचशि’ द्वािा \nआक्राहत भ’ गेल िवि —मुदा वचत्रगुप्त \nिस्तुतः सब केँ खदेवड़ दैत िवि \nमवहलाक पास सँ] हे ...जाय जाउ त... ! \nएत्त की देवख िहल िी, तमाशा  ? ( \nकहैत जेना आंगन बोहािल जाइत अवि \nतावह तिहेँ एक्कवह िटकामे नंदी -  \nभ ंगी-िमणीमोहन-वभख-मंगनी—सबकेँ ल’ कए \nभार्ण-मंच वदवस, मंचक एक का तमे ल ’ \nजाइत िवि। बीच मंच पि िवह जाइत \nिवि ओ सुसवज्जत सुहदिी उच्चिंशीय \nमवहला आ यमिाज। संकोचसँ आ डिैत \nयमिाज एक बेवि पािाँ घुवि कए \nवचत्रगुप्तक वदवस देखैतो िवि। एक \nदोसिाकेँ उत्तेजना-िश धिैत सब तयो \nएकवह संग उत्सुकताक संग कतािमे ठाढ़ \nजेना िुवक कए देखबाक आ सुनबा क \nप्रयास क’ िहल िलाह जे ने जावन आब \nकी होइत अवि...। यमिाज केँ एक -दू  154 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nबेवि पािू घुवि कए देखैत देवख वचत्रगुप्त \nइशािा क ’ कए हुनका उत्साह प्रदान \nकिैत िवि। ] \nयमिाज      : (मधुि स्ििमे) वनभा...! सुनू ने, वनभा...  \n  [मवहला मुँह उठा कए यमिाज वदवस दैखै \nिवि। आँवखमे वजज्ञासा...] \nवचत्रगुप्त      : (दबले स्ििमे, जेना ‘प्रॉम्प्ट’ क’ िहल \nहोवि)  चाभी.. चाभी देखाउ  !(यमिाज घुवि \nकए देखै िवि, जेना सुनबाक प्रयास क ’ \nिहल होवि वचत्रगुप्तक बातकेँ) दिबज्जा... \nदिबज्जा ! (स्िगष वदवस देखबैत िवि।)  \nयमिाज    : (जेना बुवि गेल होवि की कहल जा िह ल \nिवन...आब मवहला वदवस घुिैत )   देवख \nिहल िी  ? (मवहला घुवि कए दिबज्जा \nवदवस दैखैत िवि आ तकि बाद यमिाज \nवदवस घुवि कए जेना आँवखए सँ पूवि िहल \nहोवि — “हँ देवख त ’ िहल िी... तखन \nकहै की चाहै िी  ?”) अहाँ जाय चाहै \nिी ओवह पाि  ? (मवहला सदिषक भंवगमामे \nमूड़ी डोलबैत िवि)  एक्कवह उपाय अवि \nजावहसँ जा सकै िी ओवह पाि... (मवहला \nअविश्वासक भंवगमा किैत हँवस दैत \nिवि...) \nवचत्रगुप्त     : (आब धीिज नवह िावख सकैत िवि)  वकयै  विदेह सदे ह:३ २|| 155 \n \n? विश्वास नवह होइये ? \nनंदी        : इयैह त ’ िवि ‘यमिाज’। \nभ ंगी        : आ इयैह त ’ ठीक किै िवि जे ----  \nनंदी        : के नकष मे जाओत...  \nभ ंगी        : आ के स्िगषमे! \nमवहला      : (िमणी-मोहनसँ)  सत्ये ? (िमणी-मोहन \nमाि डोला कए ‘हँ ’ कहैत िवि, िमणी \nमोहने सँ पूिैत िवि ---) मुदा ओवह \nदिबज्जा पि त ’ वलखल अवि ‘प्रिेश \nवनर्ेध’  \nवभख-मंगनी  : मात्र हुनकवह लग िवन चाभी...  \nवचत्रगुप्त    : जावह सँ खुवल सकैत अवि सबटा ताला...  \nवभख-मंगनी  : (यमिाजसँ) ओ चाभी त ’ देखाउ ! \n(यमिाज मात्र हँसैत िवि)  देखाउ ने  ! \n(यमिाज पोशाकक भीतिसँ एकटा बड़की \nटा चाभी बहाि किैत िवि।)  इयैह वलयह \n! (कहैत वभख -मंगनी यमिाजक हािसँ \nप्रायः िपवट कए चाभी ल ’ कए मवहला केँ \nदैत िवि।)  \nमवहला       : (चाभी हािमे भेटैते देिी जेना वत्रलोकक \nसबटा साम्राज्य भेवट गेल होवन एहन भाि \nभंवगमा देखबैत िवि। िमणी मोहनकेँ \nइशािा किैत िवि आ एहन द वष्टएँ बाँकी \nसब गोटे वदवस देखैत िवि जेना हुनका  156 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nसबसँ वहनका कोनो पविचये नवह िवन।) \nचलू ..आब देखै की िी, आब हमिा सब \nकेँ तयो  नवह िोकैबाला... (कहैत िमणी -\nमोहनक हाि धैने दिबज्जा वदवस तेजी सँ \nबढ़ैत पहुँचैत िवि। चाभी िमणी -मोहनक \nहाि मे द ’ कए कहैत िवि) हे वलयह... \nअहीं खोलू.... क ’ वदय सबटा प्रतीक्षा केि \nअिसान ! \n  [िमणी-मोहन चाभी त ’ लैत िवि, मुदा \nशंवकत द वष्टएँ एक बेवि यमिाज आ \nवचत्रगुप्त वदवस देखैत िवि त ’ एक बेवि \nओवह मवहला वदवस, आ वक पुनः नंदी -भ ंगी \nवदवस देखै िवि। ] \nवभख-मंगनी   : (जेना िमणी -मोहनक पौरूर् केँ ललकाि \nद’ िहल होवि)  आबहु देवख की िहल \nिी... जोि लगाऊ ने.... (िमणी-मोहन \nलजा कए आ हड़बड़ा कए चाभी सँ \nदिबज्जा खोलबाक प्रयास किैत िवि मुदा \nकोनो लाभ नवह होइत िवन।)  \nमवहला     : की भेल  ? (उवद्वघ्न भए) ठीक सँ कोवशश \nकरू ने ! (िमणी-मोहन पुनः प्रयास किैत \nिवि।)  \nवभख-मंगनी   : (जोि-जोिसँ हँसैत)  बस ! एतबे ताकवत \nिल बाँकी  ? एकटा चाभी सँ सामाहय  विदेह सदे ह:३ २|| 157 \n \nदिबज्जा धवि नवह खोल ’ आबै ये  ? \n(हँसैत) िठी केि दूध नवह पीने  िी की  \n?  हा- हा- हा! \nनंदी          : (हँसैत)  ई िमणी मोहन पुरूर् विकाह की \nिमणी ? \n  [नंदी आ भ ंगी सेहो िमणी -मोहनक दुदषशा \nदेवख हँसीक ‘कोिस’ मे योगदान किै \nिवि। मवहला हड़बड़ा कए िमणी -मोहन \nसँ चाभी हाि मे लै िवि। ] \nमवहला       : (िमणी-मोहनसँ)  हँटू हमिे खोलै वदयह  ! \nवचत्रगुप्त      : िम्हू ! व्यिष प्रयास जूवन करू  ! ई \nखोलब अहाँक बुते नवह हैत।  \nमवहला       : (असंतोर् आ क्षोभ स्ििमे) वकयै नवह हैत  \n? \nवचत्रगुप्त      :  कािण ई कोनो साधािण दिबज्जा नवह \nविक... ई मोनक दिबज्जा विक... मात्र \nचाभीटा सँ ई नवह खोलल जै सकैि।  \nमवहला       : (क्रोधक स्ििमे यमिाजसँ) तखन की \nहमिा ठगबाक लेल चाभी देलहुँ  ? \nनंदी         : एकिा खोलबाक मंति मनुतखक मोनक \nभीतिे होइ िैक।  \nमवहला       : (वखवसया कए)  ककि मोनक भीति  ? \nअहाँ सब सन पाजी बदमाशक मोनक \nभीति वक हमिा सन पढ़ल -वलखल  158 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nउच्चिगषक लोगक मोनक भीति ? \nभ ंगी        : टेवब कए त ’ देखू ‘मोन’ अहाँक भीति मे \nएखनहुँ अवि वक िास्ता चलैत ककिहु द ’ \nदेने िी  ? \n  [एवह बात पि नंदी आ वभख -मंगनी हँवस \nदैत िवि। ] \nवभख-मंगनी   : ककिहु भीखमे द ’ देने हेतीह....  \nमवहला       : हम नै तोिा जकाँ भीख मांगै िी आने \nभीख दैते िी  ! \nिमणी-मोहन   : (अगुआ कए मवहला केँ शांत किैत)  िोड़ू \nवनभा ! की अहाँ िुच्िे एकिा सब सन \nलोगक संग मुँह लागै िी.... ! \nनंदी         : (िमणी-मोहनक नकल किैत जेना वभख -\nमंगनीएकेँ वनभा मावन कए बाजा िहल \nहोवि)  विः वनभा  ! की अहुँ अवहना मोनक \nभीख लेबा -देबा दय बावज िहल िी  ? \nवभख-मंगनी   : (ढ़ोंग किैत)  से वकयै  ? \nनंदी         : नवह बुिलहुँ  ? (वभख-मंगनी मूड़ी डोला \nकए इशािासँ ‘नवह ’ कहैत िवि) देखू हम \nिी उच्चिगषक...(आब भ ंगी केँ देखा कए ) \nआ ई िीक वनम्न -िगषक,नीच लोग  ! \n(कवहते देिी भ ंगी पीठ िुका कए एना \nचलै वफिै लागैत िवि जेना संपूणष शिीि \nनीचाँ भ ’ गेल होइन।)   विदेह सदे ह:३ २|| 159 \n \nवभख-मंगनी    : (निका किानक केँ उत्सावहत किैत)  \nबेल.... आ तकि बाद ? \nनंदी          : तकि बाद की ? मोन तँ हमिे लग अवि \nवक नवह  ? \nवभख-मंगनी    : ठीक-ठीक ! \nनंदी          : आ मोन हमि िोिामे एकटा िहत िोड़बे \n? िास्ता चलैत कतेको िमणी -मोहन हमिा \nजुवटते अवि...सभ क मोन हमि एवह  \nिोिामे िखने हम घुिैत िहैत िी। (कवह \nकए नंदी मवहलाक चलबाक नकल किैत —\nजेना कंधा पि एकटा बैग सेहो िवन —तावह \nतिहेँ  चलैत िवि कैक डेग।)  \nभ ंगी         : (चावल पि िपड़ी पाड़ैत) िाह-िाह ! िाह-\nिाह ! \nवभख-मंगनी   : जखन िोिामे एत्तेक िास मोन अवि त ’ \nद’ वकयै नवह दै िी दू चावि टा दाने मे  \n? \nभ ंगी         : (हँसैत)  हे तोिा त ’ दाने- ध्यानक सूित’ \n! \nनंदी         : हम िी उच्चिगषक ! (गिषसँ चलैत िवि)  \nहम मोन बेवच सकै िी मुदा दान किब  ? \nवकन्नहुँ नवह...नैि-नैि च ! \nमवहला       : (सभक वतयषक िातय आ मसखिी सँ \nअप्रसन्न भए) चलू त ’ हमिा संग ... (िमणी  160 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nमोहनसँ) एक बेवि आि ‘मोन’ सँ कोवशश \nकिै िी ! \n  [दुनू गोटे दिबज्जाक पास जा कए मनः \nसंयोवग क ’ कए हाि जोवड़ तत्पश्चात \nचाभी सँ दिबज्जा खोलबाक प्रयास किैत \nिवि। यमिाज केँ िोवड़ सब गोटे जेना \nएकटा अद श्य देबाि बना कए ठाढ़ भेने \nसब वकिु देवख िह ल िवि। ] \nिमणी-मोहन   : (पिेशान भ ’ कए... अलीबाबाक किा मोन \nपड़ैत िवन) खुवल जो वसम -वसम ! \n(दिबज्जा टस सँ मस नवह होइि। दुनू \nगोटे हताश भ ’ जाइत िवि।)  \n  [वहनकि दुनूक हालवत देवख कए नंदी,भ ंगी \nआ वभख -मंगनी गीत गाबै लागैत िवि।]  \nनंदी         : “गली-गली मे गीत गबै िें ,  \n     िोिामे की िौ तोहि वबकाय  ?” \nभ ंगी         : “िोिा मे हम्मि सुग्गा- मैना, \n     सती मांजिी, दवच्िन िाय !” \nवभख-मंगनी   : “की हौ सुग्गा वकयै गेलें तों ,  \n      हम्मि गाम िोवड़ ओवह अंवगना ?” \nनंदी        : “मािमे प्रेमक भूत नचै िल,  \n    कहै किेज —मैना,मैना !” \nभ ंगी         : (आगाँ बढ़ैत िमणी-मोहनक लग मे आवब)  \n  “की हे मैना, वकयै कटौले ,  विदेह सदे ह:३ २|| 161 \n \n           पंख अपन तों मीतक नाम  ?” \nवभख-मंगनी   : (उत्सावहत भए मवहलाक चारु वदवस घुवि -\nघुवि कए नाचैत आ गाबैत िवि ---) \n  “की कवहयहु हे, डूब देलहुँ अवि,  \n           वबनु वकिु सोचनवह दवच्ि न-बाम \n!” \nनंदी       : (ओहो ि त्ताकाि न त्यमे योगदान किैत)  \n  “की हौ सुग्गा कत ’ िौ चाभी,  \n   कोना तों जैबें स्िगष-धाम ?” \nभ ंगी      : “दिबज्जा पि मोन केि ताला,  \n   घुसब मना िैक वहनकि नाम। ” \nवभख-मंगनी   : ‘नो एंट्री’ िै ‘नो एंट्री’ भाइ, \n   लागै ने अवि ई िइ चैना। ’ \nनंदी         : “िइ बसंत, िइ प्रेम अनंत,  \n   तैं कहै किेज मैना,मैना। ” \nकोिस        : ‘नो एंट्री’ िै ‘नो एंट्री’ भाइ, \n   कहै वनभा िमणा - िमणा।’ \nनंदी         : “सबतवि प्रेमक भूत नचै िइ, \n   कहै किेज हँ -ना, हँ -ना।” \nवचत्रगुप्त      : (अकस्मात् चीत्काि किैत) सा-ि-धा-न! \n(सब तयो सािधान सब तयो सािधान भ ’ \nजाइत िवि)  वि-श्रा-म! (सब तयो विश्रांवत \nबला भंवगमामे ठाढ़ भ ’ जाइत अवि। सब \nगोटे वनिाक आ वनजीि भ ’ जाइत िवि।)   162 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nकोिस       : (दूिसँ जेना एहन स्िि भासल आवब िहल \nअवि)   विदेह सदे ह:३ २|| 163 \n \n  “नो एंट्री’ िइ, ‘नो एंट्री’ भाइ, \n   मोन नवि लागै, ने चैना  !” \n  “नो एंट्री’ िइ ‘नो एंट्री’ िइ \n   दिबज्जा पि कि धिना !” \n  [धीिे-धीिे मंच अहहाि भ ’ जाइत अवि। ] \n \n*** \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  164 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nर ाि ाकृष्ण चौि र ी \nथमथिलाक इ थ त ह ास \n \nअध्याय–१ \nवमविलाक इवतहास  \nभूवमका \n \n \nिैवदक युगक भूवमका :- प्राचीन िैवदक सावहत् यमे अंग मगध आ \nवमविलाक कोनो स् पष् ट उल् लेख नवह भेटइत अवि। ्ग् िे द संवहतामे \nउपिोत त तीनू खण् ड मे सँ कोनो खण् ड क नाम उवल्लवखत नवह \nअवि। ्ग् िेदक तेसि अष् ट कक ५३म सूततक चौदहम ्चामे \n‘कीकट ’क उल् लेख अवि आ ओवहठामक िाजा ‘प्रमगह द’क सम्बह धमे \nबहुत िास वनह द नीय बात सेहो। यास्क क अनुसाि ‘कीकट ’ देशमे \nअनायष लोकवनक वनिास िल। सायणाचायष एवह मतसँ सहमत \nहोइतहुँ आगाँ कहैत िवि जे ‘कीकट’क वनिासी नावस्तक िलाह आ \nयोग, दान, होम इत् या वदपि हुनका लोकवनकेँ एक्को ित्ती विश् िास नवह \nिलवहह। ओ लोकवन इहलोवकक िलाह आ पिलोकमे हुनका \nलोकवनकेँ कोनो प्रका िक विश् िास नवह िलवहह। ओ लोकवन \nभौवतकिादी िलाह। िायुपुिाणक गया माहात्म्य मे कहल गेल \nअवि — \n“कीकटेर्ु गया पुण् या नदी पुण् या पुनप पुनप,   विदेह सदे ह:३ २|| 165 \n \nच् यिनस् या श्रमं पुण् यं पुण् यं िाजग हं िनम्”। \n एवहसँ स्पष्ट अवि जे ‘कीकट ’ दवक्षण विहािमे िल आ \nओवहठामक वनिासी भौवतकिादी द शषनमे विश् िास िखैत िलाह। \n‘कीकट ’क सम्बहधमे िैवदक विद्वान लोकवनक मध् य मतभेद अखनो \nबनल अवि आ आवह वििादमे पड़ब हमिा लोकवनक हेतु एतए \nआिश् यक नवह बुिना जाइि।  \n एहन मानल जाइत अवि जे संवहता कालमे आयष -सभ् यताक \nप्रधान केह द्र सिस् िती आ ह र्द्वती नदीक मध् यमे िल आ ओवह \nस् िानकेँ मनु ब्रह्माित्तष कहने िवि। ब्राह्मण कालमे आवह संस् क वतक \nकेह द्र िल कुरू –पाँचाल जकिा मनु ब्रह्मवर्ष देश कहने िवि। \nशतपि ब्राह्मणमे कुरू पाँचाल देशक विशेर् प्रशंसा भेल, अवि आ \nऐतिेय ब्राह्मणमे आयष देशक हेतु अस् याँ  श्रुिायां प्रवतष् ठायां वि शेर्णक \nप्रयोग भेल अवि। सदानीिा नदी (गण् डक) पाि ककए जखन आयष \nलोकवन वमविलाक क्षेत्रमे उतिलाह तखन अत् यं त द्रूतगवतसँ आयष \nसंस् क वतक प्रसाि अवह क्षेत्रमे भेल आ वमविला विदेह समस् त  पूिी \nभाितमे आयष सभ् य ताक प्रसाि-प्रचािक एकटा प्रधान केह द्र बवन \nगेल। \n कोनो संवहतामे स् पष् ट रूपे विदेहक उल् ले ख नवह भेटइत \nअवि। तैवत्तिीय आ काठक संवहतामे “िैदेह्य”, “िैदेही ” एिँ \n“िैदेह ” शब्दक प्रयोग भैटेत अवि पिञ्च आवह सभवहक व् यिहाि \nगाय आ बिदक हेतु भेल अवि। ऐतिेय ब्राह्मणमे जावहठाम आयष \nदेशक चचा भेलो अवि ताहुठाम “विदेह ’’ शब्दक प िक उल्लेख \nनवह भेटइत अवि। काशी, कोशल, मगध, अंग, आवद शब् द  संग \n‘विदेहो ’केँ प्राच्य देशमे सावट देल गेल अवि। ‘विदेहक ’ प िक  166 || विदेह स द े ह: ३ २ \n \nउल्लेख स् पष् ट रूपें शतपि ब्राह्मणमे भेटइत अवि। ओवहठाम इ \nकहल गेल अवि जे विदेघ मािि  अपन पुिोवहत गौतम िाहूगणक \nसंग िैश् िानि अवग्नक अनुशिण किैत-किैत सिस् िती नदीक तीिसँ \nसदानीिाक तीि धवि पहुँचलाह। एवहसँ पूिष आयष लोकवन सदानीिाक \nपािकए पूब वदवस नवह गेल िलाह तै तँ इ एक महत् ि पूणष घटना \nमानल जाइत अवि। िैश् िा नि विदेघ मािि केँ सदानीिा टपबाक \nआदेश देलविह ह । विदेघ अपन पुिोवहतक संग ओकिा पाि केलवहह  \nआ तखनेसँ ओ देश ‘विदेह ’ कहबे लागल। सदानीिा विदेह आ \nकोशलक बीचक सीमा िेखा बनल।  \n तावह वदनसँ विदेह आयष सभ् य ताक प्रधान केह द्र बवन गेल। \nशतपि बाह्मणक शेर् अध्यायमे जनकक दिबािक किा सुिवक्षत \nअवि। वमविलाक िाजा जनक अपना ओवहठाम देशक विवभह न  \nभागसँ ब्रह्मज्ञानी लोकवनकेँ आमंवत्रत कऽ कए बजबैत िलाह, आ \nहुनक दिबािमे तँ कुरू पाँचालसँ बिोबवि ्वर् -मुवन लोकवन आवबते \nिहैत िलाह। ्वर् याज्ञिल्तय विदेहमे िहैत िलाह आ ताहु हेतु \nवमविलाक प्रवसव द्ध समस् त आयाितषमे िल। जनक याज्ञिल्तय तँ \nबुिु जेना आयष संस् क वतक द्योतक बुिल जाइत िला ह आ \nब्रह्मज्ञानक क्षेत्रमे वहनका लोकवनक कोनो ककिोसँ तुलना तावह \nवदनमे नवह िल। कुरु पाँचालक ्वर्गणक कुवटयामे वशवक्षत \nिवहतहुँ याज्ञिल्तय जखन जनकक ओवहठाम शास् त्रािषमे पहुँचलाह \nतखन ओ ओवहठाम उपवस्ित कुरू पाँचालक ्वर्गणकेँ शास्त्रािषमे \nपिावजत केलवहह आ अपन विद्व ताक प्रकाश सेहो। हुनक िचन मात्र \nअध् यात् म विधेटामे नि अवपतु िैवदक वक्रयाकलापमे सेहो सिषिा \nप्रामावणक मानल जाइत िल। पिम्पिामे वहनका शुत ल  यजुिेदक  विदेह सदे ह:३ २|| 167 \n \nप्रितषक मानल गेल अवि। शतपि ब्राह्मण एिँ ब हदािण्यकोपवनर्दक \nअनेकानेक स् िल पि जनक –याज्ञिल्तयक ब्रह्मज्ञानक वििेचनाक \nिणषन अवि आ ठाम -ठाम विवभह न ्वर् लोकवनक शास् त्रािषक सेहो। \nब्रह्मज्ञानक हेतु तैवतिीय ब्राह्मणमे सेहो िाजा जनकक प्रशंसा कैल \nगेल अवि। जनक ब्रह्मज्ञानक हेतु केहेन प्रवसद्ध िहल हेताह तकि \nएकटा सामाह य  संकेत हमिा लोकवनकेँ कौशीतकी उपवनर्दक एक \nकिामे भे टइत अवि जावहमे कहल गेल अवि वक गगषिंशक \n‘बालावक ’ नामक एक ब्रह्मज्ञानी काशीिाज अजातशुत्रक ओतए \nब्रह्मज्ञानक वनरूपणकेँ जखन पहुँचलाह तँ िाजा हुनकासँ प्रसह न भए \nएक हजाि गाय देलविह ह  आ कहलविह ह  जे देखु तइयो लोक सब \n“जनक-जनक’’ वचकै","size_mb":38.92,"has_text":true},"Sadeha 33.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 33.pdf","name":"Sadeha 33.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह ३ ३ \nर चनात् मक गद्य-पद्य  लेखन भ ाग-२ \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nवि द े ह-सद े ह  श  ृंख ला- मै वि लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा समानान्तर सृं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव िका र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स िाव ि का र स ु रव ि त। व िद े ह म े  प्र का व श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिाव ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सृंग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ व न् ह ।   भ ा ल सव र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू व सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ व द  व ल ृंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( व कछ ु  व द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   व ल ृंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सव र क गा छ - प्र ि म  म ै व ि ल ी  ब् ल ॉग / म ै व ि ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ न्टरने ट पर   म ै व ि ल ी क प्र ा ची नत म  उ पव स् ि त क रूपमे  व ि द्य म ा न अ व छ ।  ई  म ै व ि ल ी क पव ह ल  इ ृंटर ने ट पव िक ा  व ि क  \nज कर  नाम बा द म े  १ ज न िरी  २००८ सँ  \" व ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ृंटर ने टपर  म ै व ि ल ी क प्र ि म  उ पव स् ि व त क या िा  व ि द े ह-  \nप्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ि व र  पह ु ँ चल  अ व छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का व श त  ह ो इ त  \nअ व छ ।  आ ब “ भ ा ल सव र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'व िद े ह ' ई-पव िक ा क प्र िक् त ा क सृंग म ै व ि ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ व छ ।  व ि द े ह  ई -पव ि का  ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स िाव ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अव छ ततऽ  स ृंपाद का ि ीन। \nसृंपा द का ि ी न ।  व िद े ह- प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई -पव िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न् र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ व ल क आ  अ प्र का व श त  र च ना ( ज कर  म ौ व ल क त ा क सृं पू र् व  उ र्त्त र द ा व यत्ि  ल े खक  गर्क  म ध् य \nछ व न्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ व ि ।  ए त ऽ प्र का व श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सृंग्रह कर्त्त ा  ल ो कव नक  ल गम े  र ह त व न् ह ।  \nसम्पा द क 'व ि द े ह ' प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ऐ ई -पव िक ा म े  ई -प्र का व श त / प्र ि म  प्र का व श त  र चनाक  व प्र ृंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  म ू ल  आ  अ नूव द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  व प्र ृंट-प्र का श न क अ व ि का र र खै त  \nछ व ि ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पव िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  इ च् छ ु क व िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ व ि , से  आ ग्रह ।  र चनाक  सृंग र चनाक ा र  अ पन सृंव ि ् त  पव र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ृं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ व ल क अ व छ , आ  पव ह ल  प्र का श नक ह े त ु  व िद े ह  \n( पा व ि क)  ई  पव िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ व छ ।  म े ल  प्र ा ् त  ह ो यबाक बा द  यि ा सृंभ ि श ी घ्र  (  सा त  व द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ ृंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एव ह  ई  पव िक ा केँ  म ा स क ०१ आ १५ व त व ि केँ  ई  प्र का व श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ व छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ६ ,०० ० /-  स ंस्  कर ण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 33: A Collection (Vol.II) of Creative Maithili Writings in Prose \nand Verse e-published in Videha e-journal issues 1-350 at www.videha.co.in).  \n \nअनुक्रम \n( वट्पर्ी- सन्दीप कुमार  स ाफी आ विन्देश्वर  ठाकु र क रचन ािली ग द्य -\nपद्य वमवश्र त  छवन् ह आ पद्य  खण् डमे  राखल गेल  छव न् ह , त व ह ना ल ल्लन \nठाकु र क रचन ा ग द्य -पद्य व मवश्र त  छव न् ह  आ ग द्य  खण्डमे  राखल गेल  \nछ वन्ह।) \nगद्य-िण्  (प . १-४ ६ ५) \nग जेन्र ठाकुर - मै विली ह ाइ कू/ ह ैकू/ िवर्का/   शेनय ू व/ टनका, ह ैबू न , \nअपाला आिेय ी,  द ानिीर द िी ची, बालकिा - ब्रा ह्म र् आ ठाकुर क \nकिा,र ाज ा  अनस ार ी,  र ाज ा ढोलन, बवग य ाक  गा छ,  ज्यो व त  पँ वज य ा र ,  \nर ाज ा सलह ेस, बह ुर ा  गो विन  नटुआदय ाल, महुआ घटिाव र न, डा कू  \nर ौव ह र्ेय , मूखावि र ाज , कौि ा आ फुद्दी,  नैका बवनजार ा,  डो की डोका,  \nर घु नी मरर , जट -जवटन, ब र्त्त ू , भाट -भावटन, गां गो देिीक  भगता,  बड़  \nसुख सार  पाओल  त ुअ त ीर े, छेछन,  गर ीबन बाब ा,  लालमैन बाबा , गो नू  \nझा आ दस ठोप बाबा ,  सृं कषवर् (नाटक), सर -समाज, काल -स् िान \nविस् िापन, सिववश िा अवभय ान,  जाव त िाद ी मरा ठी,  िेिर मनुक् ख, बह ुपत्नी \nवििा ह  आ वह जड़ा  , स् ि ी -बेट ी,  वबआह  आ गो र लगा इ , प्रवत भा, जाव त -\nपावत , अनुकम्पाक नोकरी,  नू त न मीवडआ,  वमविलाक उद्य ो ग,  वमविलाक  \nउद्य ोग-२ , बाव ि, भूख आ प्रि ास, नि -सामन्त,  बार्िीर , त स् कर, वसद्ध  \nमहा िीर , शब्दशास् ि म् , वदल् ली,  सह स्रबािवन (उपन्यास ), माय ानन्द   \n \nवमश्रक इ वतह ास बोि -प्रिमृं शैल पु ि ी च/ मृंिपुि / पु र ोव ह त  आ स् ि ी-\nिन केर  सृंदभव मे , क वष -मत्स् य  शब्दािली (फील्ड-िकवपर  आिाव र त ), \nविद्य ापवत क वबदेवसय ा - वपआ दे साँत र , र मे श नार ाय र्क “पाि र क नाि”-\nविनोद वबह ार ी िमाक “बलानक बोव नह ार  ओ पल्लिी ( त िा अन्य  \nकिा)”, दू िाित , मै विली - सुर जापुरी- र ाज बृंशी,  बू च जीक कवित ाक  \n- माक्सविाद,  ऐवत ह ाव सक द व ि, सृंर चनािा द, जादू -िा स् त विकत ािा द, \nउर्त्त र-आिुवनक ,  नार ीि ादी  आ विखण्डनिाद द विस ँ अध्यय न सृंगम े \nभारत ीय सौन्दय वशास् ि क द वि सँ सेह ो अध्यय न, स् ि . श्री िैद्यनाि वमश्र \n“य ाि ी” (१ ९ १ १-१ ९ ९ ८ ), जगदी श प्रस ाद मण्डल, प्रे मश ृंकर वसृंह,  \nवसद्ध स र ह पाद आ वतब्बत ी व लवप  (प . २-२१ ३) \nविभ ा र ानी - आऊ कनेक प्रे म क र ी माने बुझौअल  वज नगीक (प . २ १४-\n२ २ २) \nर ामभरोस कापव ड़ “भ्रमर”- बीह वन किा - गृंग ाप्रस ादक  स् िाय त त ा, \nह ुगली पर  बहैत  गृंगा (प . २२ ३-२ २६) \nव जत ेन्र झ ा - अन्त र ाव रिय  मै व िल ी पवर षद, कोना  बचाएब  सृंस् क वत क \nविर ासत?, सृंस् क वत  बचएबाक  अवभय ान (प . २ २७-२३ ०) \nउमेश कु मार  मह त ो - बह ादुरगृं ज स’ वर पोटव  (प . २ ३१-२३१)   \n \nअनल कान् त- कबइ- इ च्छा, एत ’ आ ओत ’, अस ोिवकत  (प . २ ३ २-\n२ ५ २) \nमनो ज झा मु व क्त - अि ैद्य  नागव र कतााः वसक्कमीकर र्क प्रय ास, मनोज  \nझा मु वक् त  सृंग अन्त ि ात ा .. .आभाष लाभ, त र ाई/मिेश क आन्दोलनाः  \nलू टमे लटु िा नफ्फा  (प  . २ ५३-२५ ७) \nकुमार  श ुशान्त - छो टकी का की  (प्. २ ५ ८-२ ५९) \nश् य ामसुन्दर  शवश- आह उमा  ! िा ह  उमा ! , विचार -  वमविलाक  \nत िाह ी ,सरकार ी षडय न्ि त  ने  अवछ ? ? , दुल ह ा बनल श्री र ाम ह े ऽऽ ऽ \n(स न्दभ व: र ाम — जानकी वििा ह  मह ोत् सि) (प . २ ६०-२ ६ ४) \nअ ृं कुर  काशी नाि झा- नेता जी पर त ामश वकय ैक उठैत  अवछ  (प्.  \n२ ६ ५-२६ ६) \nलल्लन ठाकु र क वकछु र च ना  (प .२ ६ ७-२ ७४) \nसाकेत ानन्द- का लर ाव ि श्च दा रुर्ा (प . २ ७५-२ ७ ८) \nब ष ेश चन्र लाल - आ ओ मार वल गेवल !,  एकदन्त ह ािी आ नौलखा \nहा र(प . २ ७ ९-२ ८६)   \n \nर ाज मो ह न झा (प्र बो ि सम्म ान २ ० ० ९ ) सँ विन ीत  उत् पल क सािा त् का र- \n(प . २ ८ ७-२ ९३) \nर ामाश्र य  झा \" र ामर ृंग\" प्रवस द्ध  अवभनि भा त खण्डे ज ी सँ  सािा त् का र  \nड ॊ . ग गेश  गु ृं जन द्वा र ा (प . २ ९ ४-२९ ८) \nवशि कुमार  झा ‘वट ल्ल ू’ - ह वर मोह न झा - वद्वर ा गमन (प . २ ९९-३० १ ) \nमु न्न ा जी- सािात् कार- ह म पु छैत छी  (१. र िीन्र कुमार  दा स २.य ोग ेन्र  \nप्रस ाद य ादि ३.गो विन्द झा  ४.र ाज ेन्र वबमल ५.र ामभरोस कापवड़  \n“भ्रमर” ६.र मे श र ृंजन ७.ब ष े श चन्र लाल ८.िी र ेन्र प्रे मव ष व \n९. अनल कान्त १०. क ुमार  शै लेन्र ११. अमर नाि १२. त ार ानन्द विय ोग ी  \n१३. अनमोल  झा १ ४ .दुगानन् द मृंडल  १ ५ .वमविलेश कुमार  झा १६. बेचन \nठाकुर  १७. िी र ेन्र कुमार  १ ८ .सोमदेि १ ९ .अश ोक २ ० .ज् य ोव त  सुनीत  \nचौिर ी २१. जगदी श प्रसाद मण्डल २२. र ाज देि मण्डल २३. देिश ृं कर \nनिीन २४. गज ेन्र ठाकुर); प्रतीक- बीहवन किा (अपन गप, अपन \nकहब र ेिाज  पडौौ़आ टकट की वनय ृंि र् ग ह ना डो वपृंग टे स् ट विव नमय  \nसेजौट परमेश्वर  पजेबा स फाई  वप्रवमय म मु वखय ैत ी ल क्ष्य कौनचर  \nआत् मानुभ ू वत  जनिार्ी  चश्मा उपहार  काँ ट ओकावत  जीिन  चक्र र िक  \nजमाना वनिवन  आरवित  नि य ुग अिाक वलल सा खानदा नी कुल्हइ य ा  \nदानक बौस् त  जुनुन विज ेत ा ह वर य र  बर्त्त ी - लाल बर्त्त ी लगा म देखाउँस  \nमाँ  विज ात ीय स् िरूप आ  सृंभािना विकल्प र ीलीफ व जनगी सेिक   \n \nटिे न्टी-टिे न् टी नेओृं बह ुर ार ि ीय  कम्पनी विश्वा सघात  अन्त र-आत् मा  \nकमरुवनसा ग् लोबल िाव मव ृंग सर कार ी दलाल वज य ा ज र ए  सगर  र ाव त  \nभािना त ृं ि मे ल बेरपर वदयाद  गाँती  वबिनी  अगुआ सािे  एकैस म सदी  \nदुन्नू  जना एकै िना र ाव स स ड़क -छा प वनिेश  नपना उत् ि र  देश -भवक्त  \nभूख डेग देह,  मोन आ प्र ेम)  (प .३ ० २-४ ६५ )  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य-ख ण्ड (प .४ ६ ६-१ ८९ १) \n( वट्पर्ी- सन्दीप कुमार  स ाफी आ विन्देश्वर  ठाकु र क रचन ािली ग द्य -\nपद्य वमवश्र त  छवन् ह आ पद्य  खण् डमे  राखल गेल  छव न् ह , त व ह ना ल ल्लन \nठाकु र क रचन ा ग द्य -पद्य व मवश्र त  छव न् ह  आ ग द्य  खण्डमे  राखल गेल  \nछ वन्ह।) \nग जेन्र ठाकुर- बड़द करैए दाउन ने य ौ,  बाल गज ल, बेस ी छुट्ट ी कम \nइ सकूल, शाव मल  बाज ाक दुन् दभी िादक, मोनक र ृं गक अद श्य  देबाल ,  \nमन्दाव कनी जे आकाश मध्य , पक्काक जाव ठ, वनन्न क जी िन विव चि,  \nगृंग ा वब्रज , ह र  आ बड़द,  वब सर लह ुँ फेर  कर् वक म त् य ुक छो ट - छी न \nरूप, बड़का  सड़क छह  ले न बला,  वमविलाक ध्िज गी त , ि ेनक  \nगा ड़ी ,  र ाज ा श्री  अनुर न्ि ज वसृंह,  दीय ा बात ी , वक्र केट -फीवल्डृंग,  \nत् िञ्चाह ञ्च, अस ञ्ज ाव त मन  (प . ४ ६७-५ ७ ४) \nकोसी ल ोक गी त  १-३ (प . ५ ७ ५-५ ७७) \nबैकुण्ठ झा- चल ू  देखैब  अ पन गा म अय, वसनेमा, दह ेज, परदेश , \nसड़क,  दुवनय ॉ ृं (प . ५ ७ ८-५८ ३) \nप्रकाश झा- ह ाल बचपनस ँ प चपन त क  (प . ५ ८ ४-५ ८६)   \n \nर ामलोचन ठाकुर - ह जे की, व्य िस् िाक नाम/ चेत ौनी,  अनुजक नाम/ \nकाज  अह ींक विक  (प . ५ ८७-५८ ९) \nमहेश  वमश्र “ विभ ू वत ”- बाबा-स् त ुवत , गङ्गा-स् त ुव त (प . ५ ९ ०- ५ ९०) \nश् य ामल स ुमन - अवभय ान, आत् म -दशवन  (प . ५ ९१-५९ २) \nनि ीननाि  झा (नि नीत ) - नार ीय े सत य ुग आनत  य ौ,  य ुगव नमा र्ी सृंकल्प,  \nजीि की छी ?  अहम् प्रश्न, ग ाय ि ी महा मृं ि , प्रे म आनन्दक  अवभव्य वक् त  \nछी (प . ५ ९३-५९ ७) \nवि द्य ा नन्द झा पञ्ज ीकार  (प्र वसद्ध मोह नज ी)- को शीक त ाण्डि, श्र वि \nचक्र, दह ेज दानि (प . ५ ९ ८-६ ०२) \nिीर ेन्र प्रे मवषव- चहकऽ लाग ल वचवड़या -चुनमुन, एमकीक ज त र ा,  आ जाद \nगजल १-११ (प . ६ ०३-६१५) \nब ष ेश चन्र लाल - नज वर  अहाँक वचत केर  जू ड़ा  दैत अवछ  (प . ६ १ ६-\n६ १ ६) \nव ह मांशु चौिरी- वि ष- ि ि ( प .  ६ १ ७-६१ ८) \nर ामभरोस कापव ड़- अन्ह ार क विरुद्ध, आजा द ग जल (प . ६ १ ९-६ २१)   \n \nव जत मो ह न झा - वदलक कल मस ँ श ेर ो शाय र ी,  जख न जनत ा जाव ग  \nजाइ त  अवछ !  (प . ६ २ २-६२४) \nक रर् मोह न  झा - एक वदन  (प  .  ६ २ ५-६२ ५) \nअमर ेन्र य ादि- ट मटवमय ाँ घो डा  (प . ६ २६-६२ ६) \nव नवमष झा - जीिन एकटा दुरुह  कवित ा,  वचर ीव चरी भे ल मोन, िेदनाक \nत र ङ्ग, असमवपव त  उन्माद,  वकछु हा इ कु  (प . ६ २७-६३ ७) \nभाल चन्र झ ा - अपन अस्त ीत्िक असली मोल , ह मर माय  (प . ६ ३ ८-\n६ ४ ०) \nअ ृं कुर  काशी नाि झ ा- पश्चात ाप (प . ६ ४ १-६४ १) \nप्रकाश झा- बाल-ब ुदरुकक लेल कवित ा  (प . ६ ४ २-६४ २) \nसुबोि  ठ ा कुर- मनक त र ृंग,  केना ह ोएत  वमविलाक जीर्ो द्धार , शब्दक \nिार् चल ेबए - नवह  सह बए आब अत्य ाचा र , वपय ा  ह मर पर देवश य ा,  ह म  \nगा मे मे  रह बइ  (प . ६ ४३-६४ ८) \nरूपे श कुमार  झा  ' त् य ोंि' - आ य ल फेर ो समय लगनक,  जृं गल वदस !,  \nमै विल के ?  (प  . ६ ४ ९-६ ५२) \nमनीष झा \"बौआभ ाई \" - माय (प . ६ ५४-६ ५ ५)   \n \nसत ीश चन्र  झा - मध्य  िगव क सपना, भ्रवमत शब्द, नाि  आ जीिन, \nमौनक शब्द, चुनाि, शब्द, ह मर स् ित ृं ि त ा , ई  जीिन, अ्पन भाषा  \n(प . ६ ५ ६-६ ७०) \nवि िेकान ृं द झ ा- वसृंगर ह ार (प . ६ ७ १-६७ २) \nअवम त  वमश्र- नि-अृंश ु ( अपन  गप, गज ल १ -९ ० , ह जल-१-६ , रुबाइ - \n१ -१ ६ ) (प  . ८ ७ ३-७ ७६) \nच ृं दन कुमार  झा- मोनक बात  [अपन गप, गज ल (१ -६ ६ ), ह जल  \n(१ -२ ), बाल गज ल (१ -१ ५ ), रुबाइ  (१ -३ ३ ), कता (१ )] (प . ७ ७७-\n८ ३ ९) \nवि नी त  उत् पल- ह म पु छैत छी  (अपन गप, ५ ०  टा कवित ा)  (प्. ८ ४ ०-\n८ ९ ६) \nओम प्रकाश झा - वकय ो बू वझ  नै स कल  हमरा  (अपन गप,  गज ल १ -\n८ ७ , रुबाइ - १ -८ , कता- १-२ ) (प . ८ ९७-९८ ८) \nउमेश म ृं डल- वनश्त ुकी ( अपन गप, वकछु कवित ा,  ह ा इ कू -टनका, आ \nदू टा गज ल)  (प . ९ ८ ९-१ ०८२) \nउमेश पासिान - िवर्वत  र स (आम ुख, कागज, समाज,  र ािर् -कृंश , \nभरल घै ल, कल जुग,  उमर -अिस् िा-मन, वप य ासल , ह त्  य ा , फाटल    \n \nभविरय,  गेल ह े घर छी , पल टन लाल, बाव ि, डेग डेगपर खतर ा,  कपुत ,  \nआश ा,  गा मक चौअवन य ाँ, नेता जी नमस् का र , सत व ह य ा,  अज्ञा नी, दवलदर,  \nपोवस य ा,  मै ना, माछक  त ीमन , किाड़ ी,  बर खाक  मौसम,  वम वि लाक \nनार ी,  र ग ड़ा , नेता , मनक वब सिास, केह ेन वि िना,  अपने केँ की कही,  \nफुवस -फट्ट का, ह वककत , पािन भूवम, एना  नै कर, भु त ह ा मोड़, ह मरो  \nलेने च लू , अिाह , गा र ल मु दा,  ह ाल - चाल, पि ई  के ह ेन, ग हस् ि  \nसबह क ह ाल, वम वि ला महा न,  ह ेर ाएल, दुभ र , वि डम् िना, व द य ादी  बॉ ट,  \nपु वर्व मा, वर श् त ा, अज्ञानी , कनी  देखू , मास् टरक बह ाली, फागु नमे, श् य ा मल  \nमोह े, जी त क झृंडा ,  य ुिा,  ह म य ुिा,  पविक,  ह महू ँ क नै छी , एन ा  \nवकएक, वज वत य ा,  डगर , र म ल छी , सृंत , बन्हन, सृं घषव  जार ी र खब,  \nभरदुवत य ा,  गि ह ा सृंक्राव त , वकमती  भोट, अस ली -नकली,  क ोसी, मच् छर  \nर ानी,  ह व र जन, ह म छी  मै वि ली,  बौकी,  चौके -चौक,ठेँस , पे ट क खावत र , \nजगदी श बाबू , उज र ल घर,  जीिनक नैया,  डर , नटीन,  ब त ाह , ज्ञा नक \nनि ज् य ोवत , केह ेन चावल, ब सन्त , य ोद्धा) (प . १ ०८ ३-११ ८ १) \nवशि कुमार  झा “वटल्ल ू”- िर्प्रभ ा (अपन गप, वकछु पद्य , दू टा  \nगज ल, त ीन टा ह ाइ कू ) (प .  १ १ ८२-१ ३२ ५ ) \nसन्दीप कुमा र  साफ ी (प्र वसद्ध  वक रर्) -  बैश ाखमे दलान पर - गद्य-पद्य  \nवमवश्रत  [ आत् मकिा खण्ड (मैविलीक पवह ल दवलत आत् मक िा) , कवित ा \nखण्ड, विह वन किा खण्ड , लघु किा खण्ड, विचार  वबन्दु खण्ड] (प .  \n१ ३ २६-१ ४२ ० )   \n \nमु न्न ा जी- माँ झ आृंगनमे कवत आएल छी  (अपन गप, गज ल - १ -५ ० ,  \nरुबाइ- १-१ १ ) (प . १ ४ २१-१ ५ ०१ ) \nविन्देश्व र  ठाकुर- नेपालक  नोर  मरूभ ू वममे  (अपन  गप, ग जल खण्ड, \nशेर ो-शाइ र ी खण्ड, लघुकिा खण्ड, विह वन किा खण्ड, कवित ा खण्ड) \n(प . १ ५ ०२-१६ ४६ ) \nआश ीष अन वचन्हा र - मु न्न ाज ीक गज ल, अनवचन्हा र  आखर (गजलक  \nसृंवि्त पवर चय , ७८ टा गज ल, ३२ टा रुबाइ  आ २ ट ा कता)  (प . \n१ ६ ४७-१ ८९ १ )  1 विदेह सदेह ३३ \n \nगद्य खण्ड \n \n \n \nमै थिली  भाषा जगज्जननी सीत ाय ााः भाषा आस ीत ् - ह नुमन्ताः उक् त वान- मानुषीथ मह संस् कृत ाम् \n \n \n \n \n \n \nअक्खर (अक्षर ) खम्भा   \nथत ह ुअन खेत्त थह काथि  त सु  थकथत्त वथल ल पस र ेइ ।   \nअक्खर खम्भारम्भ जउ  मञ् चो बथन्ि न देइ॥ \n[कीथत िलत ा प्रिमाः पललवाः पथह ल दोह ा ।]माने अक्षररूपी स् त म्भ थनमाण कए ओथह पर (काव्य रूपी) मंच जँ नथह \nबान्ह ल जाए तँ एथह थि भु वन रूपी  क्षेि मे ओकर कीथत िरूपी लत ा (वथल ल) प्रस ाथ र त कोना ह ोयत। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 2 \nग जेन्र ठ ाकुर \n \nमै थिली  ह ाइ क ू/ ह ैक ू/ क्ष थणका/  शेन य ू ि/ टनका, ह ैब ू न \n \nह ैकू सौंदय ि  आ भावक जापानी काव्य थविा  अथि , आ जापानमे एकर ा काव्य-थवि ाक  रूप देल थन्ह कथव मात् सुओ \nबासो  १ ६ ४४-१ ६९ ४ । एकर र चनाक ले ल  परम अनुभूथत आवश्य क अथि।  बाशो कहने िथि , जे जे क्य ो \nजीवनमे ३ सँ  ५ टा ह ैकूक र चना कएलथन्ह से  िथि  ह ैकू कथव आ जे द स  टा ह ैकूक र चना कएने िथि  से  \nिथि  महा कथव। भारत मे पथह ल बेर १ ९१ ९ ई. मे कथववर र वीन्रनाि ठाकुर जापानसँ  घु र लाक बाद बाशोक दू \nटा ह ैकूक शाथ ददक अनुवाद कएले र ह थि ।  \n \nह ैकूक ले ल  मै थिली  भाषा आ भारत ीय संस् कृत  आथित  थलथप व्य वस् िा सवाथ िक  उप य ुक्त्त अथि।  त थमल िोथि  \nशेष सभट ा  दथक्षण आ समस्त  उत्त र-पथिमी  आपू वी भारत ीय थलथप आ देवना गर ी थलथप मे वैह स् वर आ कचटतप \nव्य ञ्ज न थवि ान  अथि  जाथ ह मे जे थलखल  जाइ त अथि  सैह  बाज ल जाइत अथि।  मु दा देवनागर ीमे ह्रस् व 'इ' एकर \nअपवाद अथि , ई थलखल  जा इ त अथि  पथह ने, मु दा बाज ल जाइत अथि  बादमे। मु दा मै थिलीमे  ई अपवाद सेह ो  \nनथह अथि - य िा  ' अथि ' ई बाज ल जाइत अथि  अ ह्र्स स् व ' इ' ि  वा अ इ ि । दोसर  उदाह र ण थलअ- र ाथ त- रा \nइ त। तँ थसद्ध भेल जे ह ैकूक ले ल  मै थिली  सवोत्त म भाष ा अथि।  एकटा आर उदाह र ण थलअ। सथन्ि  संस् कृत क  \nथवशे षता अथि ? मु दा की इ ंथललशमे संथि  नथह अथि ? तँ ई की अथि - आइम गो इ ङ टूवा र्डसिदएन्ड। एकर ा थलखल  \nजाइ त अथि - आइ एम गो इ ङ टूवा र्डसि द एन्ड। मु दा पाथणथन ध्वथन थवज्ञ ानक आिार  पर संथि क  थनअम बनओल थन्ह, \nमु दा इ ंथल लशमे थलखबा काल मे तँ संथि क  पालन नथह ह ो इ त िै , आइ एम केँ ओना आइम फोनेथटकल ी थलखल  \nजाइ त अथि , मु दा बजबा काल एकर प्रयो ग ह ोइत अथि।  मै थिलीमे  सेह ो  य िासंभव  थवभथक् त्त शददसँ  सटा  कए \nथलखल  आ बाज ल जा इत अथि।  \n \nजापानमे ई श्वर क आह्वान टनका/ वाका प्रािि ना ५ ७ ५ ७ ७ स् वरूपमे ह ो इ त ि ल जे बादमे ५ ७ ५ आ ७ ७ \nदू लेखक द्वार ा थलखल  जाए लाग ल  आ नव स् वरूप प्राप्त कएल क आ एकर ा र ेन्गा कहल गेल । र ेन्गाक दर बार ी \nस् वरूपक गां भीय ि ओढ़ ने ि ल आ थबन गां भीय ि बला स् वरू प वथणकवगिक लेल  ि ल । बाशो वथणक वगि बला र ेन्गा \nर चल थन्ह । र ेन्गाक आरम्भ ह ोक्कुस ँ ह ोइत ि ल आ ह ैकाइ एकर कोनो आन पंथक्त्त केँ कहल जा सकैत  ि ल । \nमस ाओका  थसकी  र ेन्गाक अन्त क घोषण ा कएलथन्ह १ ९म शत ाददीक प्रारम्भ मे जा कए आ ह ोक्कु आ ह ैकाइ केर \nबदलामे  ह ैकू पद्यक समथन्वत रूप देल थन्ह । मु दा बाशो प्रिमताः एकर स् वत ं ि  स् वरूपक थनिा र ण  कए गेल िलाह ।  \nह ैकू थनअम १. \nह ैकू १ ७ अक्षरमे थलखू ।ई त ीन पंथक्त्त मे थलखल  जाइ त अथि - ५ ७ आ ५ केर क्रममे। अक्षर गणना वाथ णिक \nिन्दमे जेना कएल जाइत अथि  त थहना करू। \nवाथ णिक िन्दक वणिन क्रममे- संय ुक्त्त ाक्षर केँ एक गा नू आ  ह लन्तक/ थबकार ीक/ इ कार आकार आथदक गणना \nनथह करू।  \nसाथ ह त् य क दू थवि ा  अथि  गद्य आ पद्य। िन्दोबद्ध र चना पद्य कहबैत अथि -अन्य िा ओ गद्य िीक।  िन्द माने  3 विदेह सदेह ३३ \n \nभेल-एहन र चना जे आनन्द प्रदान करए। \nिन्द दू प्रकार क अथि। माथिक  आ वाथ णिक। वेदमे वाथ णिक िन्द अथि।  \nवाथ णिक िन्दक पथर चय थलअ । एथह मे अक्षर गणना माि  ह ोइ त अथि।  ह लंत य ुक्त अक्षरकेँ नथह गा नल जाइ त \nअथि।  एकार उकार इ त् य ाथ द य ुक्त अक्षरकेँ ओथह ना एक गा नल जाइ त अथि  जेना सं य ुक्त ाक्षर केँ । संगथ ह  अ सँ  \nह केँ सेह ो  एक गा नल जाइत अथि। थद्वमानक कोनो अक्षर नथह ह ोइ ि । मु ख्य त ाः त ीनटा थबन्दु मोन र ाखू- \n१. ह लं त य ुक्त्त अक्षर-० २. संय ुक्त अक्षर-१ ३. अक्षर अ सँ  ह -१ प्रत्य ेक। \nआब पथह ल उदाह र ण देखू :- \nई अरदर ाक मे घ नथह मानत रहत बर थस  के=१+५+२+२+३+३+३+१=२० माि ा   \nआब दोसर  उदाह र ण देखू ; पिात ्=२ माि ा  ; आब त ेसर  उदाह र ण देखू \nआब=२ माि ा  ; आब चाथर म उदाह र ण देखू थस् क्रप्ट=२ माि ा  \nह ैकू थनअम २. \nव्य ंल य ह ैकू पद्यक थवषय नथह अथि , एकर थवषय अथि  ऋत ु। जापानमे व्य ंल य आ मानव दुबि लत ाक  लेल  प्रयुक्त \nथवि ाकेँ  \"सेन्यू ि\" कहल जाइत अथि  आ एथह मे थकर ेजी वा थकगो केर व्य ाकर ण थवर ाम नथह ह ोइ त अथि।  \nह ैकू थनअम ३. \nप्रिम ५ वा दोसर  ७ ध्वथन क बाद ह ैकू पद्यमे जापानमे थकर ेजी- व्य ाकर ण थवर ाम- देल  जाइ त अथि।  \nह ैकू थनअम ४. \nजापानीमे थलंगक वचन थभन्नत ा नथह िै।  से  मै थिलीमे  सेह ो  वचनक समानत ा  र ाखी, सै ह  उथचत ह ोएत । \nह ैकू थनअम ५. \nजापानीमे एकथह पंथक्त्त मे ५ ७ ५ ध्वथन देल  जाइ त अथि ।  मु दा मै थिलीमे  त ीन ध्वथनखण्डक लेल  ५ ७ ५ केर \nत ीन पंथक्त्त क प्रयो ग करू। मु दा पद्य पाठमे थकर ेजी थवर ामक ,जकरा ले ल  अद्धि थवर ामक चेन्ह प्रयो ग करू, एकर \nअथत थर क् त्त एकथह श्वासमे पाठ उथचत ह ोएत । \nह ैकू थनअम ६. \nह ैबुन एकटा य ाि ा  वृत्तांत अथि  जाथ ह मे संथक्षप्त वणिनात् मक गद्य आ ह ैकू पद्य र ह ैत अथि।  बाशो जापानक बौद्ध \nथभक्षु आ ह ैकू कथव िलाह  आ वैह ह ैबू नक प्रण ेत ा िथ ि।  जापानक य ािाक  वणिन ओ ह ैबू न द्वार ा कएने िथ ि।  \nपाँ चटा अनुच्िेद आ एत बथह ह ैकू केर ऊ परका सीमा  र ाखी, त खने ह ैबू नक आत् मा र थक्षत र थह सकैत  अथि , \nनीचाँ क सीमा  ,१ अनुच्िेद १ ह ैकू केर, तँ र ह बे करत। ह ैकू गद्य अनुच्िेदक अन्त मे ओकर चरमक रूपमे \nर ह ैत अथि।  \nहमर १ २ टा ह ैकू \n१.वास  मौसमी , \nमोजर लुबिल   \nपललव लुप्ता \n२.घोिन  ित्त ा, \nर ेत ल खुर चन  \nमोँिक  झक्का  विदेह सदेह ३३ 4 \n ३. कोइ ली थपक्की, \nथग दर क थनर ैठ  \nर ाकश िान  \n४.दुप ह थर य ा \nभु त ह ी गािीक   \nसिने  श्वास \n५.सर ह ी  फल \nकल मी आम-गािी , \nओगर बाह ी \n६.कोलप थत आऽ  \nचोकर क टाल, \nगि पक्कू टा \n७.लल गा त ोि ल   \nगो र ल उसर थग  \nबाबा क सार ा  \n८.त ीत ीक खेल \nसत घथर य ा  चाथल \nअश ोक-बीय ा \n९.कनसुपती , \nओइि क गेन्द आऽ \nजू थि शीत ल  \n१ ०.मार ा अबाि  \nडकह ीक मिैि  \nओिह ा  जाथ र \n१ १.कबइ सन्न ा  \nचाली बोकथर माथट, \nकठफोि बा  \n१ २.शाह ीक-मौस , \nकाँ टो ओकर नथह \nथबि क  लेल  \nहमर एकटा ह ैब ू न \nसोझाँ  झंझा र पु र क र ेलवे-स ि क पु ल। १ ९८ ७ सन्। झझा देल क  कमला-बलानक प ाथ नक िार , बाथ ढ़क दृश्य । \nफेर अबै त िी  ि हर ल ग। ह मरा सोझाँम े  एकठामस ँ  पाथन उगडुम ह ोइत झझा इ त बाह र अथि  अबै त । फेर \nओतएसँ  पाथनक िार  काटए लगैत अथि  माथट। बढ़ए ल गैत अथि  पाथनक प्रवाह, अबै त अथि  बाथ ढ़। घु थर गाम  5 विदेह सदेह ३३ \n \nथदथ श अबै त िी।  ह ेलीकॉ प्टरसँ  खस ैत  अथि  सामग्री। जतए आएल जल क प्रवाह ओतए सामग्रीक खस ेबा  ल ए \nसुखाएल  उबेर भूथमखण्ड अथि  बि  िोि ।  ओतए अथि  जन- सम्म दि। ह ेलीकॉ प्टर देथ ख भए जाइ त अथि  घोल। \nअपघात क अथि  डर । ह ेलीकॉ प्टर नथह खस बैत  अथि  ओतए खाद्य ान्न। बथढ़ जाइत अथि  आगाँ। खस बैत  अथि  \nसामग्री जतए थबनु पाथन पिैत  ि ल दुथभिक्ष, बाथ ढ़सँ  भेल अथि  जतए पटौनी। कार ण एतए नथह अथि  अपघात क \nडर। आँथखसँ  हम ई देखल।  १ ९ ८ ७ ई.। \nपएरे पार \nकेने कमला िार , \nआइ थवशाल \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 6 \nअपाला आ ि ेय ी  \nपाि : अपाला: ऋगवैथदक ऋचाक लेथखका \nअथि : अपालाक थपत ा  \nवैद्य 1,2,3 \nकृशाश्व: अपालाक पथत । \nवेष भूषा:-  \nउत्त र ी य वस् ि  (पु रुष), वलकल, जू ह ीक माला (अपालाक केशमे), दण्ड।  \nमंच सज्जा :- \nसह कार -कुञ्ज (आमक गािी ), वेदी, ह थवग िन्ि, रि क थिर , य ुगक थिर , सोझाँम े  साह ी , गोथह आ थग र थि ट।  \n  \nदृश्य एक \n(आमक गािीक  मध्य एक गोट बाथ लका आ बालक)। \nबाथ लका:  हमर नाम अपा ला अथि।  हम ऋथष अथि क  पु ि ी  िी । अ ह ाँ  के िी  ऋथष बालक। \nबालक:  हम थशक्षाक ह ेत ु आयल िी।  ऋथष अथि  कतए िथ ि।  \nअपाला:  ऋथष जलाशय थदथ श नह य बा क ह ेत ु गेल िथि , अथबत े ह ो य त ा ह । \n (त खनथह दथह न ह ािमे  कमंड ल आ वाम ह ािमे  वलकल ले ने महथ षि अथि क  प्रवे श।) \nअथि :  पु ि ी  ई कोन बाल क आयल िथ ि।  \nअपाला:  ऋथषवर। आिमवासीक  संख्य ामे एक गोट वृथद्ध ह ोय त । ई बालक थशक्षाक ह ेत ु...  \nबालक:  नथह । हमर अखन उपनयन नथह भेल अथि।  हम अखन माणवक बथन उपाध्य ाय क ल ग थशक्षाक ह ेत ु \nआयल िी।  ई देखू हमर ह ा िक  दण्ड। हम दण्ड- माणवक बथन स भ थदन अपन गा मस ँ  आयब आ साँझमे  चथल \nजा यब। हम वेद मंिसँ  अपथ र थचत अनृच िी।  \nअथि :  बेश तखन अहाँ हमर थशष्य क रूपमे प्रथस द्ध ह ोय ब । थदन क पूवि भाग प्रहर ण थवद्य ाक ग्रह णक ह ेत ु र ाखल \nगेल अथि।  हम जे मंि  कहब त करा अहाँ स् मरण र ाख ब। पु नाः हम अहाँक थवथ िपू विक  उपनयन करबाय संग  \nल ऽ आनब। \nबालक:  थवपथि त  गुरुक चर णमे प्रण ाम। \n (पटाक्षेप)  \nदृश्य दू \n(उपनयन संस् कार क  अंथत म दृश्य । अपाला आ थकिु  आन ऋथष बालक बाथ लकाक उपनयन संस् कार  कराओल \nगेल अथि। ) \nअथि :  अपाला। आब अहाँक अस ल थशक्षा आ थवद्य ा शुरू ह ोयत ।(पु नाः आन थवद्य ािी स भक थदथ श घूथ म।) अहाँ \nसभकेँ  साथ वि ी  मंिक  थनय थम त पाठ कर बाक चाह ी । ॐ भूभु िव ाः स् वाः त त् सथवत ुविरेण्य ं भगो देवस्य िी मथह  थि य ो  \nय ोनाः प्रचोदय ात ्। सथवत ा - जे स भक प्रे र क िथि - केर वर ेण्य- सभक ेँ  नीक लाग य बला त ेज- पृ थ् वी, अंतथ र क्ष \nआ स् वगिल ोक-सवोच्च अकाश- मे पस रल अथि।  हम ओकर स् मरण करैत िी।  ओ हमर बुथद्ध आ मे िा केँ  प्रे थर त \nकरिु।   7 विदेह सदेह ३३ \n \nअपाला:  थपत ृवर । “ॐ नमाः थसद्धम” केर संग  थवद्य ार म्भ क पूवि थशक्षाक अंतग ित की स भ पढ़ ाओल \nजाय त । अथि : वणि, अक्षर-स् वर, माि ा - ह्र्स स् व, दीघि आ प्ल ुत, बलाघात- उदात्त, अनुदा त्त, स् वथरत, शुद्ध उच्चारण, \nअक्षरक क्रथमक थवन्य ास- वत्त िनी, पढ़ बाक आ बजबाक शैली, एकथह वणिकेँ बजबाक कैकटा प्रकार, ई स भ \nथशक्षाक अंतग ित थसखाओल  जाय त । साम  संत ान - जेथक सामान्य गान अथि - केर माध्य मस ँ थशक्षा देल  जायत। \nअपाला: गुरुवर । आिमक  थ नय मस ँ  सेह ो  अवगत करा देल  जाय । \nअथि :  वनक प्राणी अवध्य िथ ि।  आहार ािि  फल पूवि-संध्य ामे वन-वृक्षसँ एकि  कएल जाय त । प्राताः आ साय ं  \nअथल नह ो ि  ह ो य त, त ाथ ह ह ेत ु सथमिा , कुश, घृ त-आज्य, एवम् दुलिक  व्य वस् िा प्रथतथदन थमथल-जुथल कय कएल \nजाय त । ह थर णकेँ थनथविघ्न आिममे  टहलबाक अनुमथत अथि।  कदम्ब, अश ोक, केत की, मिू क , वकुल आ सू दकार क  \nगािक  मध्य एथह आिममे  य द्य थप कृथषक अनुमथत नथह अथि , परञ्च अकृष्य भूथम पर स् वत ाः आ बीय ाक द्वार ा \nउत् पन्न अकृष्टप च्य अन्नक प्र य ोग भऽ सकैि।  \nबालक:  हम स भ एकथह थवद्य ापीठक र ह बाक कार ण सत ीथ् य ि िी।  गुरुवर । दण्ड आ कमण्डलक अथत थर क्त्त थकिु  \nर खबाक अनुमथत अथि ? \nअथि :  कथट मे खल ा आ मृ गचमि िा र ण  करू आ अपनाकेँ एथह य ोग ्य बनाऊ जाथ ह सँ  द्वादश वषीय यज्ञ सि क  \nह ेत ु अहाँ त ैय ार भऽ सकी  आ महा य ज्ञक समाथप्त क प िा त ् ब्रह्म ोदय, थवदि  पथर षद आ उपथनषद ओ अरण्य \nसंसदमे  गंभीर थवषय पर चचा कऽ सकी।  \n (पटाक्षेप)  \nदृश्य त ीन \n(कुटीर मे ऋथष अथि  कैक गोट वैद्यक संग  थवचार-थवमशि कए रहल िथ ि। ) \nअथि :  वैद्यग ण। बाथ लका अपालाक शर ीर मे त् वक् र ोग क लक्षण आथब रहल अथि।  शर ीर पर श्वेत कुष्ठक लक्षण \nदेखबामे आथब रहल अथि।  \nवैद्य 1:  कतबा मथह नासँ  कतेको औषथिक  थनमाण कए बाथ लकाकेँ खोआओल आ लेपनक ह ेत ु सेह ो  देल ।  \nअथि :  अपाला आब थववा ह य ोलय भऽ रहल िथ ि।  ह ुनका ह ेत ु य ोलय वर से हो त ाथ क रहल िी।  \nवैद्य 2:  कृशाश्वक थवषय मे सुनल  अथि , जे ओ सविगुणसं पन्न िथि  आ वृद्ध मात ा-थपत ाक सेव ामे  लाग ल  \nिथ ि।  ओ अपन अपालाक ह ेत ु सवििा  उपय ुक्त वर ह ोयताह । \nअथि :  तखन देरी किीक।  अपने स भ उथचत थदन ह ुनकर मात ा-थपत ासँ  संपकि  करू।  \nदृश्य चाथर \n(आिमक  सह कार -कुञ्जमे वैवाथह क थवथ िक  अनुष्ठान अथि ।  वेदी बनाओल गेल अथि  आ ओतय ऋथत् वज लोकथन \nजव-त ील केर हवन कऽ रहल िथ ि। ) \nअपाला (मोने मोन):  माि  पर थि पु ंडक  भव्य-र ेखा आ शर ीर-सौष्ठवक संग  थवनय क मूथ त्त ि, ईएह कृशाश्व हमर \nजीवनक संगी  िथ ि।  (त खने कृशाश्वक नज थर अपालासँ  थमलैत िथ न्ह आ अपाला नज थर नीचाँ कए लैत िथ ि।  \nमु दा स् ि ीत् वक मयादा केँ र खैत ललाट  ऊ ँचे बनल र ह ैत िथ न्ह।) \nअथि :  उपथस् ित  ऋथष-मण्डली आ अथल नकेँ साक्षी मानैत, हम अपाला आ कृशाश्वक पाथणग्रह ण करबैत िी।  \n(अथल नक प्रदथक्षणा करैत काल कृशाश्वक उत्त र ी य वस् ि  कनेक नीचाँ खथस  पि ल आ अपालाक केशक जू ह ी-\nमाला सेह ो  पृ थ् वी पर खथस  पि ल ।)   विदेह सदेह ३३ 8 \nदृश्य पाँ च \n(अपालाक पथत गृह। वृद्ध मात ा- थपत ा बैस ल  िथ िन्ह  आ अप ाला घरक  \nकाज मे लाग ल  िथ ि। ) \nअपाला:  थप्रय कृशाश्व। एत ेक थदन बीथ त गेल । पथत गृहमे हम कोनो थनय ंि णक  अनुभव नथह कएलह ुँ। \nह मरा प्रथत अहाँक कोमल प्रेम सत त ् थवद्य मान रहल । मु दा श्वेत त् वकक जे दाग ह मरा पर ज्वल न्त सत्त ाक रूपमे \nअथि , कदाथचत् वैह थकिु  थदनसँ  अहाँक ह ृदय मे ह मरा प्रथत उदासीनत ाक  रूपमे पथर णत भेल अथि।  \nकृशाश्व:  हमर उदासीनत ा  अपाला? \nअपाला:  हँ कृशाश्व। हम देथख रहल िी  ई पथर वत्त िन। की एकर कार ण हमर त् वगदो षमे अंतथ निथह त \nअथि ? कृशाश्व: हे अपाला। ह मरा भीतर एकटा संघषि  चथल रहल अथि।  ई संघषि  अथि  प्रेम आ वासनाक।  \nप्रेम कहैत अथि , जे अपाला ब्रह्म वाथ दनी िथि , थदव्य नार ी िथ ि।  मु दा वासना  कहैत अथि , जे अपालाक शर ीर क \nत् वगदो ष नेिमे  रूपस ँ  वैराल य क कार ण बथन गेल अथि।  \nअपाला:  पु रुषक ह ािसँ  स्िी क ई भत्सि ना। कामनासँ  कल ुथषत पु रुष द्वार ा नार ीक ह ृदय-पु ष्पकेँ िकूचब  \nिी  ई। हम वेदक अध्यय न कएने िी।  चन्रमाक प्रकाश क बीचमे ओकर दाग नुका जाइ त अथि  मु दा हमर ई \nश्वेत त् वक् दाग हमर थवशाल गुणर ाथ शक बीचमे नथह मे टाय ल। (कृशाश्व स् त द ि  भय जाइ त िथि  मु दा थकिु  बजैत \nनथह िथ ि। ) \nअपाला:  स बल पु रुषक सोँझा  हम अपन ह ाथ र मानैत, अपन थपत ा क त पोवन जा रहल िी , कृ शाश्व।  \nदृश्य ि : \n(अपाला प्राताः कालम े सथमिा सँ  अथल नकुण्डमे ह ोम करैत इ न्रक पूज ा आ जपमे लाथ ग गेल िथ ि।  कुशासन  पर \nबैस थल  िथ ि। ) \nअपाला:  िा र क  ल ग सोम  भे टल, ओकरा घर आनल आ कहल जे हम एकरा िकु चब  इ ंरक ह ेत ु, शक्रक \nह ेत ु। गृह-गृह घु मै त आ सभट ा  देखैत, िोट  खुट्ट ीक ई सोम  पीबू, दाँत सँ  िकु चल , अन्न आ दह ीक संग  खेनाइ \nकाल प्रश ंसा गीत सुनैत।  हम स भ अहाँकेँ नीक जेकाँ जनबाक ह ेत ु अवै कथलपक रूपस ँ  लाग ल  िी  मु दा क्य ो \nगो टे अहाँकेँ प्राप्त नथह कऽ स कल िी।  हे चन्र, अहाँ आस्त े-आस्त े आ थनर न्तर ठोपे-ठोपे इ न्रमे प्रवाथह त ह ोऊ । \nकी ओ ह मरा लोकथनक सह ाय त ा  नथह करत ाह, ह मरा लोकथनक ह ेत ु काय ि नथह करत ा ह । की ओ ह मरा लोकथनकेँ \nिनीक  नथह बनओताह? की हम अपन र ाज ासँ  शि ुत ाक  बाद आब अपना सभकेँ  इ न्रसँ थमला थलअ ’। हे इ न्र \nअहाँ त ीन ठाम उत् पन्न करू- ह मरा थपत ाक मस्त क पर, ह ुनकर खेत मे आ हमर उद र ल ग। एथह स भ फथसलकेँ  \nऊगय थदय ौक । अहाँ ह मरा स भक खेत केँ जोत लह ुँ, हमर शर ीर केँ आ हमर थपत ाक मस्त ककेँ सेह ो।  अपालाकेँ \nपथवि  कएल । इ न्र ! त ीन बेर, एक बेर पथह य ा लाग ल  गा िी , एक बेर चाथर पथह य ा य ुक्त्त गा िी मे  आ एक बेर \nदुनू बरद क कान्ह पर र ाखल य ुगक बीच। हे शत क्रत ु ! आ अपालाकेँ स् वच्ि कएल आ सू य िसमान  त् वचा देल ।  \nहे इ न्र !  \nदृश्य सात  \n(महा य ज्ञक समाथप्त क पिात  ब्रह्म ोदय क दृश्य ।) \nअथि :  एथह थवशाल ऋथत् वजगणक मध्य ऋकक मंिमे  अपालाक ऋचाकेँ हम सथम्मथलत कए सकैत  िी , कार ण \nई स्वताः स् फुथटत आ अथभमंथि त  अथि।  अपालाक चमि र ोग एथह सँ  िू थट  गेल, एकर ई सद्य ाः प्रम ाण अथि।  अपाला  9 विदेह सदेह ३३ \n \nएथह मंिक  दृष्टा िथ ि।  \nऋथषगण:  अथि , ह मरा स भ सेह ो  एथह मंिक  दशिन कएल । अहो । सथम्मथलत करबाक आ नथह करबाक \nतँ प्रश्ने नथह अथि।  ई तँ आइसँ  ऋकक भाग भे ल। \n (एथह स् वीकृथत क बाद ब्रह्म ोदय सभामे  दोसर  काज स भ प्रारम्भ भऽ जाइत अथि।  कृशाश्व थवचथलत मोने \nअपालाक सोझाँ  अबै त िथ ि। )  \nकृशाश्व:  अपाला। हम दु:थखत िी।  अहाँक थवय ोग मे । \nअपाला:  हे कृशाश्व। इ न्रक देल  ई त् वचा य ोग क पथर णाम अथि।  अहाँक उपेक्षा ह मरा एथह य ोलय बनेल क \nमु दा आब एथह पर अहाँ क कोनो अथिकार  नथह ।   \n (दुनू गो टे शनैाः-शनैाः मंचक दू थदथ श सँ  बह र ाए जाइ त ि थि। ) \n (पटाक्षेप) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 10 \n \nदा नवी र दिी च ी  \nमंच सज्जा:  \nआम्र वन, पोखथर आ य ुद्ध स् िल   \n  \nवेष-भूषा: \nअिो  वस् ि - आिमवासीक  ह ेत ु \nआथश्वनक ह ेत ु वैद्यक श्वेत वस् ि  \n आ इ न्रक ह ेत ु य ोद्धाक वस् ि   \nरि  आ अस्ि  शस् ि क  थचि  पदा पर िा य ांथ कत  कएल जा सकैत  अथि।  \nप्रिम दृश्य \n(महथ षि दध्य ङ आिवि न  दिी चीक  त पोवनक दृश्य । सू य ोद य क  स् वथणिम आभा, फूलक गािक  फूलक संग  पवनक \nप्रभ ावसँ सू य ि  थदथ श झुकब। य ज्ञक िू ँआस ँ   मथलन भेल गािक  पात । महथ षि सू य ोदय क  दृश्य क आनन्द ल ए रहल \nिथ ि।  मु दा दृथष्टमे अतृप्त भाव िथ न्ह। ओथह आिमक  कुलपथत थिकाह  महथ षि, द स  सह स्र  िा ि केँ  थवद्य ादा न \nकरैत िथि , स भक नाम, गाम आ काय िसँ  पथर थचत िथ ि।  से  ओ त खने प्रवे श करैत एकटा अपथर थचत आगंत ुकक \nआगमन सँ  साकांक्ष भऽ जाइत िथ ि। ) \nदध्य ङ आिवि न  दिी ची : अहाँ के िी  आगंत ुक?  \nअपथर थचत:  हम एकटा अथत थि  िी  महथ षि आ कोनो प्रयो जनसँ आयल िी।  कृपा कए अथत थि क  मनोर ि  \nपूणि करबाक आश्वासन देल  जाय । \nदध्य ङ आिवि न  दिी ची :  एथह आिमस ँ  क्य ो थबना मनोर ि  पूणि कएने नथह गेल अथि  आगंत ुक। हम अहाँक स भ \nमनोर ि  पूणि ह ोएबाक आश्वासन दैत िी।   \nअपथर थचत:  हम देवता लोकथनक र ाज ा इ न्र िी।  अहाँस ँ  परमत त् त् व क उपदेशक ह ेत ु आयल िी । एथह सँ  \nअहाँक कीथत्त ि स् वगिल ोक िथर  पहुँचत।  \n (दध्य ङ आिवि न  दिी ची  सोचमे  पि ल मंच पर एम्हर सँ ओम् ह र थवचथलत ह ोइ त घु मय लगैत िथ ि।  ओ \nमंच पर घु मै त मोने-मोन, थबनु इ न्रकेँ देखने, बजैत ि थि  जे दशिकगणकेँ तँ सुनबामे  अबै त अथि  मु दा इ न्र एहन \nस न आकृ थत बनओने र ह ैत िथि  जे ओ थकिु  सुथनय े  न थह रहल िथि  आ मंचक एक दोग मे ठाढ़ भऽ जाइ त \nिथ ि। ) \nदध्य ङ आिवि न  दिी ची :  (मोने-मोन) हम थशक्षा देब तँ गथि  लेने िी  मु दा की इ न्र एकर अथिकार ी  िथ ि।  बज्र \nल ए घु मए बला, कामवासनामे  थलप्त अनथिकार ी  व्य थक् त्त केँ परमत त् त् वक थशक्षा? मु दा गि ने  िी  तँ अपन प्रथतज्ञा क \nर क्षणािि मिु -थवद्य ाक थशक्षा इ न्रकेँ दैत थि य थन् ह । \n इ न्र:  कोन सोथ चमे  पथि  गेल ह ुँ महथ षि । \n  \nदध्य ङ आिवि न  दिी ची :  इ न्र हम अहाँकेँ मिुथवद्य ाक थशक्षा द ए रहल िी।  भो गसँ  दू र र ह ू । नाना प्रकार क \nभोगक आ भोज्य क पदािि  सभस ँ।  ई स भ ओहने अथि  जेना फूल स भक बीचमे साँप।  भोगक अिैत  स् वगि  11 विदेह सदेह ३३ \n \nअथिपथत  इ न्र आ भूत लक थनकृष्ट कुकुर मे कोन अंतर रहत तखन? \n (इ न्र अपन त ुलना कुकुर सँ  कएल गेल देथख कए त ामसे  थवख-सथबख  भऽ गेल । मु दा अपना पर थनय ंि ण  \nर खैत माि  एक गोट वाक् य बजैत मंच परसँ  जाइत देख ल  जाइ त अथि। ) \nइ न्र:  महथ षि अहाँक ई अपमान तँ आइ हम सथह  लेलह ुँ।  मु द ा आजुक बाद ज्योँ अहाँ ई मिु -थवद्य ा ककरो \nअनका देल ह ुँ  तँ अहाँक गर दथन परसँ  ई मथस् त ष्क, जकर अहाँकेँ घमण्ड अथि , एथह भूथम पर खस त।  \nदृश्य दू \n(ऋथषक आिम।  आथश्वन बन्िुक आगमन। महथ षि सँ  अथभवादनक उपरान्त वात्त ालाप।) \nआथश्वन बन्िु:  महथ षि । आब हम स भ अहाँक मिु  थवद्य ाक ह ेत ु सवििा  सुय ोलय  भ’ऽ गेल िी।  थह ंसा  आ भोगक \nरस्ता हम स भ िोथि  देल ह ुँ।  इ न्र सोमय ाग मे  ह मरा लोकथनकेँ सोमपानक  ह ेत ु सवििा  अयोल य मानलथन्ह मु दा ह मरा \nस भ प्रथतशोि  नथह लेलह ुँ।  कतेक पंगुकेँ पएर, कतेक आन्ह र केँ आँथख ह मरा स भ दे लह ुँ।  च्यवन मु थनक बुढ़ ापाकेँ \nदू र कएलह ुँ। आ त करे उपकार मे च्यवन ह मरा लोकथनकेँ सोमपीिी  बना देल थन्ह । \nदध्य ङ आिवि न  दिी ची :  आथश्वनौ । ब्रह्म ज्ञा नककेँ देब एकटा उपकार मयी काय ि अथि  आ अहाँ लोकथन एथह थवद्य ाक \nसवििा  य ोलय थशक्षािी िी।  इ न्र कहने अथि , जे जाथ ह थदन ई थवद्य ा हम कथह य ो ककरो देब तँ त थहय े ओ हमर \nमाि  शर ीर सँ  काथट खस ा  देत। मु दा ई शर ीर त ँ अथि  क्षणभंगुर । आइ नथह तँ काथि  एकर ा नष्ट ह ो य बाक िै।  \nत ाथ ह डर सँ  हम ब्रह्म थवद्य ाक लोप नथह ह ोए देबै क। \nआथश्वनौ:  महथ षि अहाँक ई उदार चथ र त ! मु द ह मरो स भ शलय थक्रय ा जनैत िी  आ पथह ने ह मरा स भ घोिा क  \nमस्त क अहाँक गर दथन पर लगा ए देब। जखन इ न्र अपन घृ थणत काय ि करत आ अहाँक मस्त ककेँ काटत तखन \nअहाँक अस ली  मस्त क ह मरा स भ पु नाः अहाँक शर ीर मे लगा देब। \n (मंच पर आबाज ाह ी शुरू भऽ जाइत अथि , क्य ो टे बुल अ नैत अथि  तँ क्य ो चक्कू थि पा  रहल अथि  जेना \nकोनो शलय थचथकत् साक काय ि शुरू भऽ रहल ह ोअय । परदा खस ए लगैत अथि  आ पूर ा खथसतो  नथह अथि  \nआथक फेर उठब प्रारम्भ भऽ जाइ त अथि।  एथह बेर घोिा क  गर दथन लगओने महथ षि आथश्वन बन्िुकेँ थशक्षा दैत \nदृथष्टगोचर ह ोइत िथ ि। ) \nदध्य ङ आिवि न  दिी ची :  एथह जगतक स भ पदािि  एक दोसरा क  उपकार ी अथि।  ई जे िर ा  अथि  से  स भ \nपदाििक  ह ेत ु मिु  अथि  आ स भ पदािि  ओकरा ह ेत ु मिु।  समस्त  जन मिुरूपक  अथि।  त ेजोमय आ अमृत मय। \nसत् य ेक आिार  पर सू य ि  ज्यो थ त पस ार ैत  अथि  एथह थवश्वमे । चन्रक ि वल प्रकाश दू र भगाबैत अथि  र ाथ त क गुमार \nआ आनैत अथि  शीत लत ा। ज्ञा नक उदय सँ  अन्ह ार मे बुझाइ त साँप  देखा पिैत  अथि  र स् सा।  थवश्वक सू ि ात् माकेँ  \nओथह परमात् माकेँ अपन बुथद्धस ँ पकिू ।  जाथ ह प्रकार ेँ रि क नेथममे अर र ह ैत अथि  त ाथ ह प्रकार ेँ परमात् मामे ई \nसंपूणि  थवश्व। \n (त खने मंचक पािाँस ँ  बर्डड बेश ी कोलाहल  शुरू भऽ जाइ त अथि।  त खने बज्र ल ए इ न्रक आगमन \nह ोइ त अथि।  एक्के प्रहार मे ओ महथ षि क गर दथन काथट दैत िथ ि।  फेर इ न्र चथल जाइ त िथ ि।  मंच पर आबाज ाही \nशुरू भऽ जाइ त अथि , क्य ो टे बुल अनैत अथि  तँ क्य ो चक्कू थि पा  रहल अथि , जेना कोनो शलय थचथकत् साक \nकाय ि शुरू भऽ रहल ह ोअय । परदा खस ए लगैत अथि  आ पूर ा खथसतो  नथह अथि  आथक फेर उठब प्रारम्भ भऽ \nजाइ त अथि।  एथह बेर महथ षि पु नाः अपन स्व-शर ीर मे देखल  जाइ त िथ ि।  ओ बैस ले  िथि  आथक इ न्र अपन \nमु ँह लटकओ ने अबै त अथि। )  विदेह सदेह ३३ 12 \nइ न्र:  क्षमा करब महथ षि हमर अपर ाि ।  आइ आथश्वन-बन्िु ह मरा नव-रस्ता देखओल थन्ह । गुरूस ँ  एको अक्षर \nथसखथन ह ार ओकर आद र करैत िथि  मु दा हम की कएलह ुँ? अस ल थशष्य तँ िथि  आथश्वन बन्िु। \nदध्य ङ आिवि न  दिी ची : इ न्र। अहाँकेँ त ाथ ह द्वार े हम थशक्षा देबामे परा ङमु ख भए रहल िलहुँ।  मु दा अहाँक \nदृढ़ थनिय  आ सत् य क प्रथत थनष्ठाक द्वार े हम अहाँकेँ थश क्षा देल ।  ह मरा मोनमे अहाँक प्रथत कोनो मथलनत ा नथह \nअथि।  \nइ न्र:  िन्य िी  अहाँ आ िन्य िथि  आथश्वनौ । आब हम ओ इ न्र नथह र ह लह ुँ। हमर अथभमानकेँ आथश्वनौ खतम \nकए देल थन्ह ।  \n (इ न्र मंचस ँ  जाइ त अथि।  प र दा खस ैत  अथि। ) \nदृश्य त ीन \n(स् वगिल ोकक दृश्य । चारू थदथ श वृि  आ शम्बरक नामक चचा करैत लोक आबाज ाह ी कए रहल िथ ि।  ओ दुनू \nगो टे आक्रमण कए देने अथि  भारत क स् वगिभू थम पर। इ न्र सह ाय त ाक  ह ेत ु महथ षि क आिम  अबै त िथ ि। ) \nइ न्र:  वृि  आ शम्बरक आक्रमण तँ एथह बेर बर्डड प्रचंड अथि।  अहाँक थवचार आ मागिदश िनक ह ेत ु आयल \nिी  महथ षि ।  \nदध्य ङ आिवि न  दिी ची : इ न्र। कुरुक्षेि ल ग एकटा ज लाशय अथि , जकर नाम अथि , शय िणा। अहाँ ओतए \nजाऊ, ओतय घोिा क  मूि ी  र ाखल अथि , जाथ ह सँ  हम आथश्वनौ केँ उपदेश देने ि लह ुँ।  ब्रह्म थवद्य ा ओथह मु ँह सँ  \nबह र ाय ल आ त ाथ ह द्वार े ओ अत्य ंत कठोर आ दृढ़ भऽ गेल अथि।  ओथह सँ  नाना-प्रकार क शस् ि  बनाऊ, अथल न \nआथित  थवध्वंसकक प्रयो ग करू, थि संथि  वस ज, िनुष , इ षु-बाण-अयोमुख-लोह ाक सू चीमुख  सुइ य ाबला  आ \nथवकंकत ीमुख- कठोर, एथह तरहक शस् ि क  प्रयो ग करू, कवच आ थशरस् ि ाणक  प्रयो ग करू, अंिकार  पस ार य बला  \nआ जिैत  र स् सी  द्वार ा दुगिंिय ुक्त्त िुँआ  थनकल एबला  शस् ि क  सेह ो  प्रयो ग करू आ य ुद्ध कए थवज य ी बनू ।  \nइ न्र:  जे आज्ञा महथ षि । \n (परदा खस ैत  अथि  आ जखन उठैत अथि  तँ पोखथर क कात मे घोिा क  मूि ीसँ  इ न्र द्वार ा वज्र आ थवथ भन्न \nह थिय ा र  बनाओल जा रहल अथि।  फेर परदा खथस  कऽ जखन उठैत अथि  तँ अथल नय ुक्त शस् ि , जे फटक्का \nद्वार ा मंचप र उत् पन्न कएल जा सकैत  अथि , देखबामे अबै त अथि।  मंच िु आँसँ  भथर जाइ त अथि।  फेर परदा \nखस ैत  अथि  आ मंचक पािाँस ँ  सू ि िा र क  स् वर सुनबामे  अबै त अथि। ) \nसू ि िा र :  इ न्रक थवज य भे लथन्ह आ दु ष्ट स भ खोह मे भाथग गेल । ईएह ि ल वैथदक नाटक बादमे एथह \nअििकेँ  अनिि  कए देल थन्ह प ौर ाथ णक लोकथन, जाथ ह मे दिी चीक  ह र्डडी सँ इ न्रक वज्र बनएबा क चचि कएल गेल \nअथि।  \n (ओ ई अस ल बात अथि - केर फुसफ ुसाह थटक  संग  पदा खस ले  र ह ैत अथि  आ लाइ ट क्षथणक ऑफ \nभे लाक बाद ऑन भए जाइ त अथि। ) \n \n \n \n \n  13 विदेह सदेह ३३ \n \nबालकिा - ब्र ाह्म ण आ ठ ाकुरक किा  \n \nदेबीगंज एकटा नगर ि ल आ ओथह नगर मे एकटा ब्राह्म ण र ह ैत ि ल । ह ुनका भगवान िी  सत् य नार ा य णक पूज ाक \nथनमंिण  दू र सँ  आएल रहए। ब्राह्म ण अस गर रहए आ जएबाक ओकरा दुरगर ि ल, से  ओ अपन नगरक एकटा \nठाकुर क बच्चाकेँ संग  कएल क। ठाकुर क बच्चा बाज ल, जे पंडीज ी हम तँ अहाँक संग  जाएब, मु दा एकटा गप \nअथि।  जतए कतह ु ह मरा कोनो गप गल त बुझाएत, ओतए अहाँकेँ ह मरा बुझा देम ए पि त, नथह तँ हम अहाँक \nसंग  नथह जाएब। पंथडत जी कहलथन्ह जे चल ू बुझा देब। \nब्राह्म ण आ ठाकुर चल ल । चल ैत-चल ैत ओ दुनू गो टे एकटा िा र क  ल ग पहुँचल । ओकरा सभकेँ  िार  टपबाक \nरहए से  ओतए ठाढ़ भए ओ स भ कपिा  खोथल त ैय ार भेल तँ ठाकुर क बेट ा िा र मे  देखलक  जे एकटा लह ास  \nिा र मे  मरल-पि ल िै  आ भाँथस  रहल िै।  ओ स्िी  िथल , ओ भँ सना  बालु-र ेत क ि ल आ ओ ओजनसँ  भाँ थस  \nरहल िथ ल।  ठाकुर क बेट ा ई देथख कए बाज ल -– पंथडत ओ देख, ओ लह ास  भाँ थस  रहल अथि , ओ त ीन जान \nबह ुत आिय ि  अथि।  पंथडत जी अहाँ ह मरा बुझा थदअ नथह तँ हम घु थर कए चथल जाएब । पंथडत जी थखस् सा  कहए \nलगलाह ।  \nदेख बच्चा। अपन गाम ल ग के.नगरक र ाज ा ि ल । ओथह र ाज ाक एकटा बेट ा रहए। ओकर थबय ाह ओही \nस् िानपर  भेल, जतए हम स भ चथल रहल िी।  \nबादमे अपन नगरक र ाज ा मथर गेल । ओकर बेट ा र ाज केँ सम्हाथर नथह स कल आ र ाज केँ बन्हक लगा देल क।  \nओकर सासु र मे  पता लगलै क , जे र ाज ा र ाज पाट बन्हक लगा देने अथि  आ आब थद्वर ाग मन करेबा लेल  ओकरा \nल ग पाइ नथह िै , तँ बर्डड मोथश् कल भए गेल ैक। \nएक थदन ओकर सासु र मे  भगवानक पूज ा भए रहल िलै क ।  ओथह थदन ई गर ीब र ाज ा साँझमे  पहुँचल तँ  पूज ा \nभए रहल ि ल । ई ओतए गेल तँ थकय ो ओकर खोज-पु ि ार ी  नथह कएल क। ओतथ ह ओ कात मे बैथस  गेल । पूज ा \nसमाप्त भेल आ स भ थकय ो प्र साद खा कए अपन-अपन घर गेल आ घरबा र ी स भ सेह ो  खा-पीथब कए सू थत  गेल । \nएथह बेचार ोकेँ क्य ो नथह पु ि लक  आ ओ ओही स् िानपर  सू थत  गेल । र ाथ त क जखन बार ह बाज ल तँ ओकर स् ि ी  \nउथठ गेल आ अपन घोिसनीय ाँ  ल ग गेल । ओतए सुत बाक  कोनो दय बस् ि ा  नथह ि ल । एकटा खाट रहए जाथ ह मे \nती टा टाँ ग रहए। एकटा टाँ ग कतएसँ  लगा ओत। लिकी  आएल आ ओथह लिका सँ  पु िलक  जे तूँ थकिु  खेने \nि ह। लिका  कहल क नथह । बेचार ा भूखक मार ल बचल  भोजन खएल क। ओहू स मय लिकी  अपन पथत क ेँ \nनथह थचन्हलक। ओकरा कहल क जे चल आ जाथ ह खाटक एकटा टाँ ग टूटल ि ल ओही खाटमे एक थदस  लगा \nदेल क  आ दुनू घोिसथनय ाँ  आ ओ लिकी  सू थत  गेल । ओकर सुत लाक  बाद लिका केँ थकय ो स् वप्न दैत अथि।  \nई र ाज ाक बेट ा, तूँ अपन घर जो, ओतए त ोह र थपत ाक कोचक नीचाँ चथर घािा  रब िह ु।  ओथह मे सँ  एक घािा  \nबेथच कए अपन र ाज िो िा  थलअ। ई सपना  सुथन  र ाज ा क बेट ा थस् िरेसँ  खाट र ाथ ख, अपन घर आपस  आथब \nगेथल। ओ अपन र ाज बन्हकीसँ िो िा  लेलक।  पथह ने जेकाँ भए गेल । जखन ओकर सासु र मे  ई पता चल ल, \nजे र ाज ा पथह ने सँ  बेश ी नी क भए गेल अथि  तखन ओ स भ र ाज ाकेँ खबथर कएल क जे अहाँ अपन थद्वर ाग मन \nकरबा थलअ। र ाज ा थदन ल ए कए गेल आ ओही लिकी केँ  गौ ना करा कए ल ए अनल क। र ाज ा ओकरा एकटा \nखबासनीक  संगे  खेनाइ क स भ समान  द ए एकटा कोठलीमे बन्न कए देल क।  ओ खेनाइ खाइ त ि ल आ ओही \nकोठलीमे र ह ैत ि ल, मु दा र ाज ा ओतए नथह जाइ त ि ल । जखन थकिु  थदन बीथ त गेल तँ एक थदन र ानी  विदेह सदेह ३३ 14 \nखबासनीकेँ  पठओल क, र ाज ा केँ बजेबाक लेल।  र ाज ा आएल तँ र ानी कहल क जे अहाँ ह मरा गौ ना करा कए \nअनल ह ुँ आ एथह कोठलीमे बन्न कए देने िी।  अहाँ अथबत ो नथह िी।  र ाज ा कहल क जे ओ घोिस थनय ाँ नथह \nिी , जे टूटल खाटक एक पएर वैह रहए। आ बाँचल भोजन हम खएने र ह ी । आ फेर वैह ऐंठ खाए लेल  \nह मरा कहलह ुँ। \nई सुथन  लिकी  बह ुत लथज्ज त भऽ गेल ीह । भोर भेल आ ओ खबासनीसँ  कहल क जे तूँ रह, हमर वस त क थदन \nअथि  आ हम िा र सँ  नह ा कए अबै त िी।  ओ सभट ा  कपिा  खोथल िा र मे  फाँ थग गेल । भस ना भाठी जे भस ैत  \nअथि , जान ई ठाकुर, वैह लिकी  अथि।  चल ू ह मरा स भ आगाँ। \nदोसर  \nब्राह्म ण आ ठाकुर ओइ िा र क  कात सँ  थबदा भे ल। िा र केँ  पार करैत आ चल ैत-चल ैत ओ स भ एकटा पै घ गा ममे \nपहुँचल ाह । ओथह गा ममे बर्डड भीि  लाग ल  रहए। ठाकुर क लिका  जा कए देखए लाग ल  तँ ओ देखलक  जे \nएकटा बकरीक बच्चा बाथ न्ह कए र ाखल ि ल आ जे थकयो अबै त रहए से  ओथह बकिी क  बच्चाकेँ दू लात मार ैत \nि ल । ठाकुर क बच्चा सोचल क  जे ओ बकिी क  बच्चा क ोनो एक-दू गो टे क फथसल  खा लेने ह ोएत, मु दा तखन \nस भ थमथल कए थकएक ओकरा माथर रहल अथि।  ओ ब्रा ह्म णसँ पु िलक  जे ई गप बु झा कए कह, तखन हम \nस भ आगू बढ़ब। ब्राह्मण पथ ह ने ई गि ने  ि ल, जे जखन ओ कहत ओकरा बुझा कए कहत। ओही स् िानपर  \nबैथस  कए ब्राह्म ण थखस् सा  कहए लाग ल।  \nसुन  ठाकुर हम आब थखस् सा  कहैत िी।  लोदी पु र  एकटा नगर ि ल । ओथह नगरक र ाज ा प्रताप थसंह  रहए। \nह ुनकर एकटा लिका  ि ल आ ओही गा ममे एकटा ठाकुर क लिका  सेह ो  रहए। दुनूमे खूब दोसथत य ा र ी चल ैत \nरहए। थकिु  थदनुका बाद दुनू दोस् त थबचार कएल क जे दुनू दोस् त घोिा  कस ा  कए जंगल थशकार लेल  जाए। \nतकर बाद दुनू दोस् त घोिा पर  सवार  भए थबदा भेल आ घनघोर जंगल पहुँथच गेल । थशकार खेलाइ त साँझ  भए \nगेल आ दुनू दोस् त थवचार कएल क जे आब हम स भ घर नथह जा स कब, से  अही बोन मे र ाथ त काथट भोरमे घर \nचथल जाइ । ओतए एकटा बर्डड पै घ गाि  रहए, त करे नीचाँ मे ओ स भ रुथक गेल आ घोिा केँ  ओतए बाथ न्ह दुनू \nदोस् त सू थत  गेल । सुत लाक  बाद र ाथ त बार ह बजे एक जोि ा  बीि -बीि ीन  ओथह गािक  ऊपर बैथस  गेल । बीि ीन  \nमूि ी  उठा कए जे नीचाँ देखलक  तँ ओथह दुनू दोस् त प र ओकर नज थर पिलै क। बीि ी न  कहल क जे देखू कतेक \nसुन्दर अथि  र ाज ाक बेट ा। बीि  कहल क जत ेक सुन्द र ई र ाज ाक बेट ा अथि , त त बे सुन्दर लालपर ी  कन्य ा \nअथि , दुनूक जोि ी  बर्डड सु न्दर ह ोए त । बीि ीन  कहल क जे अहाँ तँ स् वय ं थवि ात ा  िी।  दुनूक जोि ी  लगेनाइ \nअहाँक काज िी।  थबि ात ा  ओथह दुनूकेँ ओतएसँ  सुत ले मे  उठा कए ओथह लालपर ी  कन्य ा ल ग पहुँचा देल क।  \nर ाज ा आ कन्य ा एक पल ंगपर आ ठाकुर दोसर  पल ंगपर । भोर भे लापर थनन्द टु टल, तँ लालपर ी  बगलमे र ाज ाक \nलिका केँ  देखलक , तँ खूब प्रस न्न भे ल। ओकरा पल ंगपर एकटा थसन्दू र क पु थि आ  र ाखल ि ल । परी कहल क \nजे ऊ परबला हमर आ अहाँक जोि ी  थमला देने अथि।  आब देरी कोनो बात क नथह । र ाज ाक लिका  आ लालपर ी  \nकन्य ा दुनूक ओतए थबय ा ह भए गेल । थकिु  थदन िथर  ओ ओतए रहल आ तकर बाद र ाज ाक बेट ा अपन \nससुर ाथ र सँ  थबदा भेल । थकिुए  दू र आगाँ गेल ाक बाद कन्य ाकेँ एकटा गप मोन पिलैक।  ओ अपन पथत सँ  \nकहल क- हमर थपत ाकेँ चोला माने जीब बद ल क मंि  अबै त िथ न्ह। अहाँ ह ुनकासँ  जा कए सीथ ख  थलअ। ओतए \nदुनू डोली र ोथ क कए दुनू दो स् त ओकर थपत ाज ी ल ग गेल आ जा कए कहल क जे ह मरा सभक ेँ  चोला बदलबाक  \nमंि  थसखा  थदअ। ओथह मंिकेँ  दुनू दोस् त सीथ ख  लेल क  मु दा मंि  थसखल ाक  बाद ठाकुर क बेट ाक मोनमे खोट  15 विदेह सदेह ३३ \n \nआथब गेल ैक। तकर बाद एक डोलीपर र ाज ाक बेट ा आ परी आ दोसर  डोलीपर ठाकुर क बेट ा थबदा भे लाह । \nलालपर ी  पथत सँ  पु िलक  जे अहाँ चोला बदलबाक  मंि  सीथ ख  लेलह ुँ।  तँ र ाज ाक बेट ा कहल क-ह ँ। तँ परी \nकहल क जे एकर परी क्षा करू। र ाज ाक बेट ा कहल क जे आगाँ चल ू । चल ैत-चल ैत ओ स भ कनी आगाँ बढ़लाह । \nआगाँ एकटा सुल गा  मरल पि ल रहए। ई स भ गप ठाकुर सुनैत  जा रहल ि ल । जथह ना र ाज ाक बेट ा सुगा क  \nभीतर पै सल , ओही स मय ठाकुर मंि  पथढ़ र ाज ाक थपंज र ामे पै थस  गेल । ई स भ परी देखलक।  एक डोलीपर \nमाि  ठाकुर क लह ाश पि ल िै  आ एक पर परी आ ओ ठाकुर र ाज ा बथन जा  रहल अथि  आ र ाज ाक जीव \nसुल गा  बथन उथि  गेल । ठाकुर क लह ाश फेथक ओ ठाकुर र ाज ा बथन गेल आ ओकर थपंजिा मे  जा कए ओथह \nलालपर ीकेँ  द खल कए लेल क।  लालपर ी  कन्य ा ई बुथझ गेल, जे ई हमर पथत नथह अथि।  ठाकुर र ाज ा अपन \nमहलमे जा कए रहए लाग ल  आ एथह थवषय मे ककरो बुझल नथह र ह ैक। ठाकुर र ाज ा कन्य ासँ कहल क जे आब \nहम स भ सुखी  थनन्दक र ाथ त थबत ाएब। परी कहल क जे एखन नथह । एखन हमर एकट ा कौल बाँकी अथि।  ओ \nपूर ा कए लेब तकर बाद। ठाकुर र ाज ा कहल क जे की कौल अथि  अहाँ पूणि कए थलअ। परी कहल क जे \nह मरा एकटा मथन्दर बनबा थदअ जबुनाक तटपर। हम बार ह बरख सदावस त  बाँटब। तकर बाद र ाज ा सोचलक  \nजे आब ह मरा िोथि  कए ककरो ई नथह ह ोएत त ाथ ह ले ल  हम एकटा उपाय करैत िी , थक एथह बोनमे जत ेक \nसुगा  अथि  ओथह सभकेँ  माथर दैत िी।  ठाकुर र ाज ा ई सोथ च  थशकारीकेँ मँ गबेल क आ ओकरा कहल क जे एथह \nजंगलमे जत ेक सुगा  अथि , ओकरा पकथि  कए आन हम त ोरा एक सुगा क  एक टाका देबहु। थशकारी सुल गा  \nबझबए लाग ल  आ र ाज ाकेँ देम ए लाग ल।  र ाज ा स भ सुगा केँ  माथर कए फेंथक दैत ि ल । एक थदन थशकारी सुगा  \nबझा कए ओही जबुनाक थकना र ि ए आथब रहल ि ल, तँ परी क नज थर ओथह थशकारी पर पि ल । ओकरा मािमे  \nओ गप मोन पिलैक , तँ ओ थशकारीकेँ बजेलक आ पु िलक  जे अहाँ ई सुल गा  ककरा दैत िी।  ओ कहल क \nजे ई स भ सुल गा  हम अही र ाज ाकेँ दैत िी।  परी पु िलक  जे र ाज ा तखन एकर की करैत अथि।  थशकारी \nकहल क जे ओ एकर ा सभ केँ  माथर कए फेथक दैत अ थि ।  परी केँ ई सुथन  कए माि  दुखाए लगलै क।  ओ \nथशकारीकेँ पु िलक  जे र ाज ा एक सुगा क  कतेक कए पाइ दैत अथि।  थशकारी कहल क जे एक सुगा क  ओ  \nपाँ च टाका दैत अथि।  परी कहल क जे आइसँ  स भ सुगा  ह मरा देल  कर, हम एक सुगा क  द स  टाका देल  \nकरब। ओथह थदनसँ  स भ थशकारी परी केँ स भ सुल गा  देम ए लगलाह ।  परी स भ सुग ासँ  पूि थि  जे अहाँ चोला \nबदलबाक  मंि  जनैत िी , एथह त र ह ेँ ओ बह ुत र ास  सुगा केँ  पु िैत  गेल ीह आ िो िैत  गेल ीह । ओथह मे सँ  एकटा \nसुल गा  बाज ल- हँ, हम चोला बदलबाक  मंि  जनैत िी।  ओथह सुगा केँ  परी अपना थपजर ामे बन्न कए लेलथन्ह आ \nएकटा िोट  बकिी क  बच्चा कीथन कए र ाथ ख लेलथन्ह । कनेक थदनका बाद बार ह बरखक स मय पूणि भऽ गेल \n। ठाकुर र ाज ा अपन डोली कहार पठेलक आ ओतएसँ  प र ीकेँ अपन महलमे आपस  अनल क। परी जतए र ह ैत \nि ल, ओतए ओ बकरीक बच्चा र ाथ ख लेलक  आ सुत बा क  काल ओथह बकिी क  बच्चाकेँ माथर देल क।  खेनाइ \nिथर  नथह खएल क आ कानए लाग थल।  र ाज ाकेँ एथह गपक पता लाग ल  जे र ानी खेनाइ िथर  नथह खएने िथि  आ \nकाथन रहल िथ ि।  र ाज ा आएल आ पु िलक  जे अहाँ थकएक काथन रहल िी।  खेनाइ थकएक नथह खएने िी।  \nपरी ठाकुर र ाज ासँ  कहल क- हम कोना केँ खाएब, ई जे बकरीक बच्चा मथर गेल, तँ हम आब जीथ वत नथह \nरहब। जाि थर  ई बकरीक बच्चा नथह खाइ त ि ल, त ाि थ र  हम नथह खाइ त िलहुँ।  ई मथर गेल से  आब ह महूँ \nमथर जाएब। ओम् ह र सुगा  दे थख रहल ि ल, एम्हर ठाकुर र ाज ा थवचथलत भऽ रहल ि ल । र ाज ा सोथ च  कए \nकहल क जे अहाँ चुप रहू, बकरीक बच्चा जीथ वत भए जाएत । एत ेक कहलापर परी चुप भए गेथल आ जथह ना  विदेह सदेह ३३ 16 \nर ाज ा अपन चोला बदथल  ओथह बकिी मे  पै स ल  त खने सुगा  अपना र ाज ाक थपंजर ामे चथल गेल । सुगा  जेह ेने-त ेह ने \nपि ल र थह गेल आ ठाकुर र ा जा ओही बकिी क  थपंजर ामे चथल गेल । \nसुनलह ुँ , बकिी क  बच्चा वएह ठाकुर र ाज ा अथि  आ जे क्य ो अबै त अथि  ओकारा दू लात मार ैत अथि।  \nत ेसर  \nब्राह्म ण आ ठाकुरक लिका  ओतएसँ  चल ल । चल ैत-चल ैत थकिु  दू र गेल तँ एकटा नगर मे पहुँचल । ओथह नगरक \nबीच चौबथटयापर बर्डड भीि  रहए। लोकक ई भीि  देथख कए ठाकुर क लिका  दौथ ग कए गेल आ देखलक  जे \nओथह चौबथटयापर एकटा अस्सी  बरखक बुथढ़ य ाकेँ फाँ सी  देल  जा रहल अथि।  ठाकुर क लिका  सोचलक  जे \nओ बुथढ़ य ा ककरो घरमे जा कए भूखमे कोनो अनाज वा भात र ोटी खएने ह ोएत, से  ओकरा फाँ सीक  सजा  भऽ \nरहल िै।  ठाकुर क लिका  पु िलक - पंथडत जी एथह गपकेँ ह मरा कथह कए बुझा थदअ। पंथडत जी कहल क जे \nचल ू र स् त ामे अहाँकेँ बुझा देब। बच्चा कहल क जे नथह, एत थहय े ह मरा कथह कए बुझा थदअ, नथह तँ अहाँक \nसंग  हम नथह जाएब। ब्राह्म ण कहल क ठीक अथि।  सुनू  ठाकुर क बच्चा, बैस ू , हम बु झबैत िी।  \n \n-थबर ाटनगर क थबर ाट र ाज ा ि ल ए। ह ुनका एकटा मन्ि ी िलथन्ह। र ाज ाक लिका  आ मन्ि ीक लिका कमे  \nदोथ स् त य ारी चथल रहल ि ल । एक थदन दुनू दोस् त थवचार कएल क आ जंगलमे थशकार खेलाइ लेल  त ैय ार भेल \nआ घोिा  कस ेलक।  बोनमे थशकार खेलाइ त-खेलाइ त साँ झ  भए गेल आ ओही बोनमे एकटा बर्डड पै घ गाि  \nि ल । दुनू गो टे ओथह गा िपर  चथढ़ कए सू थत  गेल । मंिी क  बेट ा सोचलक  जे ई र ाज ाक बेट ा अथि।  कथह य ो \nगा िपर  नथह सू त ल  अथि , से  ओ कतह ु खथस  नथह पि ए, से  सोथ च  ओकरा ओ गमि ासँ  बाथ न्ह देल क  आ ओ \nदोसर  ठाथढ़पर चथल गेल । बार ह र ाथ त बाज ल तँ बोनमे एकटा बि  पै घ साँप  थनकल ल  आ ओथह गािक  ल ग \nआथब अपन मण ी थनकाथल कऽ र ाथ ख देल क  आ त ाथ ह सँ  इ जोत ह ोमए लाग ल।  सपि  चरए लाग ल।  ओथह इ जो त क ेँ \nमन्ि ीक बेट ा देखलक  आ तकर बाद ओ आस्त े सँ  गािक  जथि मे  अपन त लवार ठाढ़ कए देल क  आ फेर ऊपर \nचथढ़ गेल । जाथ ह ठाम मण ी जथर रहल ि ल ओकर सोझाँ  ठाथढ़पर जा कए गमिा  दोबर कए ओथह मण ीपर खस ा  \nदेल क।  मण ी झँपा गेल आ अन्ह ार भऽ गेल । साँ प  व्य ाकु ल भए गेल आ ओ गािक  जथि मे  अपन पु च्िी पटथक-\nपटथक कए टु किा -टु किा  भए गेल । भोर भेल तँ ओ अपन दोस्त र ाज ाक बेट ाकेँ जगेल क आ कहल क जे दोस  \nअहाँ तँ सू थत  गेल र ह ी । नी चाँ देखू की भेल अथि।  नीचाँ मे गमिा  उघाथर मण ी ल ए ओ दुनू दोस  थबदा भे ल। \nओथह बोनमे एकटा पै घ पोखथर रहए। दुनू दोस् त थवचार ल क जे अही पोखथर मे एकर ा िोथब  कए साफ  कए ली। \nर ाज ाक बेट ा नीचाँ ह ाि  र ाख लक आ मन्ि ीक बेट ा ऊ परमे ह ाि  र ाथ ख कए ओकरा साफ  करए लाग ल।  ओ मण ी \nत खने दुनू दोसकेँ  खेंथच लेल क  आ ओतए ल ऽ गेल जतए नागवत्त ी कन्य ा रहए। नाग वत्त ी कन्य ा ओकरा सभकेँ  \nदेखलक  तँ कहल क जे अहाँ स भ हमर थपत ाकेँ माथर देलह ुँ  तँ हम कथह य ा िथर  कुमाथर रहब। कन्य ा कहल क \nजे अहाँ ह मरा सँ  थबय ाह कए थलअ। मन्ि ीक बेट ा र ाज ा क बेट ाक थबय ा ह ओथह कन्य ासँ करेबाक थनणिय कएल क \nतँ र ाज ाक बेट ा कहल क जे य ावत ढोल बाज ा पालकी नथह आनब, थबय ाह कोना ह ो एत । मन्ि ी-वजीर क बेट ा \nढोल-बाज ा-पालकी अनबा लेल  थबदा भे ल। दोसर  थदन १ २ बजे थदनमे नागवती कन्य ाँ पोखथर मे नह ा रहल िलीह , \nत खने ठगपुर नगरक र ाज ाक लिका  थशकार खेलेबा ले ल  जंगलमे आएल रहए। गर मीक मास  ि ल, ओकरा बि  \nजोर सँ  थपय ास  लगलै क  तँ ओ ओही पोखथर मे गेल । जखने ओ ओथह कन्य ाकेँ देख लक  तँ मूच्िा खा कए खथस  \nपि ल आ कन्य ा पोखथर क भी त र चथल गेथल। जखन ओकरा ह ोश अएल ैक तँ ओथह कन्य ाकेँ ओ नथह देखलक।   17 विदेह सदेह ३३ \n \nओथह समयसँ  र ाज ाक बेट ा अपन घर जा कए पागल भए गेल । ई समाचार  ठगपुर क र ाज ाकेँ पता चल लैक  तँ \nओ बड्ड उपाय कएल क मु द ा ओकर थबमार ी नथह ठीक भे लैक। \nर ाज ाकेँ बर्डड थचन्ता भऽ गेल ैक। र ाज ा अपन र ाज्य मे ढ ोलहो थपटबा देल क  जे, जे क्य ो हमर बेट ाकेँ ठीक कए \nदेत ओकरा र ाज्य क एक ह ी स  द ऽ देल  जाएत आ डाला भथर सोनाक  संग  अपन बेट ीक संग  ओकर थबय ाह सेह ो  \nओ करा देत। ई सुथन  मार त े र ास  लोक आएल मु दा ओ ठीक नथह भे थल। ओही गा ममे एकटा बुथढ़ य ा र ह ैत \nिथल , महा गर ीब । ओ करीब-करीब अस्सी  बथर खक रहए। ओथह बुथढ़ य ाक एकटा बत ाह बेट ा रहए। ओ बुथढ़ य ा \nओथह र ाज ाक बेट ाकेँ ठीक करबा लेल  त ैय ार भे थल। र ाज ा ओकरा आदेश देल क  जे जो, आ हमर बेट ाकेँ ठीक \nकर गऽ। तखन त ोर े इ नाम सेह ो  भे टतौ क आ अपन बेट ीक संग  हम त ोह र बेट ाक थबय ाह सेह ो  करबा देबौक। \nबुथढ़ य ा गेल आ र ाज ाक लिका केँ  एकटा कोठामे बन्न कए देल क  आ अपने सेह ो  ओथह कोठामे चथल गेल । बुथढ़ य ा \nर ाज ाक बेट ासँ  पु िलक , मु दा ओ कोनो उत्त र नथह देल क ।  तखन बुथढ़ य ा ओकर दुनू गा लमे दू चमे टा मार लक \nआ तकर बाद ओ बाज ल, जे हम जंगलमे थशकार खेला इ लेल  गेल िलहुँ।  ओतए एकटा पोखथर मे पाथन पीबा \nलेल  गेल ह ुँ, तँ एकटा बर्डड सुन्दथर स् ि ीकेँ  देखलह ुँ  आ हम बेहोश भए गेल ह ुँ। ह ो श अएल ापर देखलह ुँ  जे ओ \nलिकी  थबला गेथल। त खनेसँ  हमर मोन बत ाह भऽ गेल, जे कथह य ा ओ लिकी  ह मरा भे थट जाए। ओ बुथढ़ य ा \nकहल क जे ओथह लिकी केँ  हम आनब। एखनसँ  तूँ ठीक रह, ओकरा आनब हमर काज िी।  बुथढ़ य ाक कहलापर \nओ चुप भऽ गेल आ बुथढ़ य ा र ाज ाकेँ कहल क जे हमर संग  पाँ च टा सखी -सह ेली  चाह ी आ ओथह थबमार ीकेँ हम \nठीक करब। र ाज ा पाँ च टा सखी  देल क  आ बुथढ़ य ा ओकरा सभकेँ  ल ऽ कए थबदा भे ल। ओ बोन थदस  गेल, \nजतए ओ पोखथर रहए आ ओकर चारू थदसन  ओ स भ नुका गेल । जखन थदनक बार ह बाज ल तँ ओ लिकी  \nपोखथर सँ  थनकल ल  आ ओथह पोखथर क महा र पर बैथस  कए नह ाय लाग ल।  बुथढ़ य ा जंगलस ँ  बह ार भेल आ कन्य ाक \nबगलमे नह ाए लाग ल।  बुथढ़ य ाकेँ देथख कए कन्य ा सोचल क  जे ओ अस्सी  बरखक बुथढ़ य ा अथि , ओकर सेवा  \nकेनाइ जरूर ी अथि।  ओ ओथह बुथढ़ या ल ग जा कए ओकर सौँस े  देहकेँ साफ  करए लाग ल।  कहल क माँ आब \nफेर नह ा थलअ। बुथढ़ य ा कहल क लाऊ बेट ी, अहू ँक सौँ से  देह साफ  कऽ दैत िी।  बुथढ़ य ा कन्य ाक देह साफ  \nकरए लाग ल।  साफ  करैत बुथढ़ य ा चुटकी बजेलक तँ ओकर सखी  स भ चारू थदसनस ँ  ओकरा पकथि  लेलक  \nआ आपस  ठगपुर गाम थदस  थबदा भेल, जतए र ाज ाक घर ि ल । ठग र ाज ा इ नाम देबा लेल  त ैय ार भेल आ \nअपन लिकी क  थबय ाह ओकर बत ाह लिका  संग  करएबा लेल  त ैय ार भे ल। र ाज ा अपना गा ममे जत ेक बाज ा आ \nपालकी रहए, अपना ओथह ठाम अनबा लेल  कहल क। ओथह गाम आ नगरक सभट ा  बाज ा आ पालकी, सभट ा  \nर ाज ा ल ग चल गेल । \nआब मन्ि ीक बेट ा गाम-गा ममे पु िैत  अथि  तँ स भ कहल क जे सभट ा  बाज ा आ पा लकी र ाज ा ओथह ठाम चथल \nगेल । ओतएसँ  अएल ाक बादे बाज ा भे टत। ई सुथन  मन्ि ीक बेट ा कहल क जे ठीक अथि  हम कनेक थदन रुथक \nजाइ त िी।  ओतए एम्हर बुथढ़ य ाक बत ाह बेट ाक थबय ा ह क थदन पथि  गेल ैक। मन्ि ीक बेट ा ओथह गा मक बच्चासँ \nपु िलक  जे ई बथर य ाती कतए जाएत। बच्चा बाज ल जे बथर य ा त ी कतह ु नथह जाएत । हमर गा मक एकटा बुथढ़ य ा \nएथह बोनक पोखथर सँ  एकटा कन्य ाकेँ पकथि  कऽ अनने अथि।  मन्ि ीक बेट ाकेँ थचन्ता पै थस  गेल ैक जे ई वएह \nलिकी  तँ नथह अथि।  मन्ि ीक बेट ा अपन सभट ा  पोशाक खोथलकऽ र ाथ ख देल क  आ एकटा थभखमंगा क रूप \nि ऽ कए र ाज ाक आँगनमे गेल आ ओथह लिकी केँ  देख लक  आ इ शार ा कऽ देल क  जे साँझ  िथर  हम आएब। \nओथह ठामस ँ  बजीर क बेट ा थनकथल कऽ बाह र आएल आ ओथह बुथढ़ य ा आ ओकर बत ाह बेट ाक पता ल गओल क।  विदेह सदेह ३३ 18 \nतँ देखलक  जे ओ बत ाह बच्चा स भक संग  गाए-मही स  चरेबाक ले ल  बोन गेल अथि।  मन्ि ीक बेट ा सेह ो  बोन \nचथल गेल आ जतए पागल रहए, ओकरे संग  खेलाए लाग ल।  बच्चा सभकेँ  जखन भूख लगलै क  तँ मन्ि ी-पु ि  \nआ ओथह बत ाह बच्चाकेँ िो थ ि  कए चथल गेल । मन्ि ीक बेट ा ओथह बत ाह बच्चाकेँ बोनमे भीतर ल ए जाए िोथि  \nदेल क  आ ओकर सभट ा  कपिा  ल ए लेलक।  कनेक झल फल भेल मथह सबार  स भ गाए-मही स  ल ए घु र ए लाग ल , \nतँ मन्ि ीक बेट ा सेह ो  बत ाह जेकाँ करैत घु थर आएल आ घरमे जा कए ओही ल िकी क  चारू थदस  घु थर आए \nलाग ल , जकरा संग  ओकर थबय ाह ह ोमए बला िलै क।  ओथह ना ओ ओथह घरमे सेह ो  चथल गेल जतए ओ नागव त ी \nकन्य ा रहए आ ओतए जा कए कहल क थक अहाँ एथह कपिा केँ  बदथल  थलअ आ पोटरी बाथ न्ह कए बगलमे दबा \nथलअ आ र ाज ाक लिकी बला  कपिा  पथहथर थलअ। आगाँ थनकल ू आ पािाँ  हम जाइत िी।  कन्य ा आगाँ थनकल थल , \nपािाँ  मन्ि ीक बेट ा बत ाह जेकाँ करैत, दुनू बाह र थनकथल गेल । दुनू ओतएसँ  थबदा भेल आ जतए पोखथर ि ल \nओतए पहुँथच गेल ।  \n \nसुनलह ुँ  ठाकुर क बेट ा। अही गपपर अस्सी  बरखक बुथढ़ य ाकेँ फाँ सी  देल  जा रहल अथि , र ाज ा कहल क जे ई \nबुथढ़ य ा हमर र ाज्य क थह स् सा  लेबाक लेल  ई षडय न्ि र चने रहए आ तेँ ओकरा फाँ सी  द ए रहल अथि।  \nचाथर म \nआब र ाज ाका बेट ा आ कन्य ा संग  थकिु  स मए थबत ा कए बजीर क बेट ा फेर घु थर आएल पालकी आ बाज ा लेल।  \nओथह थदन पालकी आ बाज ा दुनू भे थट गेल आ बजीर ओकरा ल ए चथल आएल । बह ुत नीक जेकाँ दुनु क थबय ाह \nभेल आ बथर य ा त ीक संग  अपन घरक लेल  थबदा भे ल।  \n \nचल ैत-चल ैत थकिु  दू र गेल तँ साँझ  भए गेल । एकटा बर्डड पै घ गािक  ल ग ओ ठाढ़ भए गेल । सभकेँ  खेनाइ \nखुआ कए स भ थकय ो सू थत  गेल । र स् त ाक िकान  रहए स भ थकय ो थनन्न मे सू थत  गेल । र ाथ त क बार ह बाज ल तँ \nथबि -थबि ात ा  आएल आ ओथह गा िपर  बैथस  गेल । थबि  बाज ल- बर्डड नीक जोि ी  लाग ल  अथि  तँ थबि ात ा  कहल क \nजे जोि ी  तँ ठीके बर्डड नी क अथि  मु दा र ाज ाक बेट ा मथर जाएत । बीि  पु िलक  –थकएक। तँ थबि ाता  बाज ल \nहम तँ कहब मु दा एथह बथर य ात ीमे सँ  थकय ो सुनैत  ह ोएत, तँ ई बाँथच जाएत । ओथह स मय नागवत्त ी कन्य ा आ \nबजीर सुथन  रहल ि ल । सभ टा  थमला कए पचीस  टा सं कट  पि त आ सभट ा  संकट  ओ बत ेलक। भोर भेल तँ \nनागवत्त ी कन्य ा आ बजीर कहल क जे ई बथर य ाती सभकेँ  एत एसँ  आपस  पठा थदअ आ हम त ीनू गो टे एत एसँ  \nचल ी। ओतएसँ  त ीनू गो टे थबदा भेल आ चल ैत चल ैत थकिु  दू र गेल तँ र स् त ाक कात मे दू टा गाि  ि ल । \nमन्ि ीक बेट ा आ कन्य ा कहल क जे हम त ीनू गो टे ह ाि  पकथि  कए चल ी। र ाज ाक बेट ाकेँ बीचमे ल ए दुनू गो टे \nदुनू थदसस ँ  ह ाि  पकि ल क आ ल ग गेल आ कहल क जे हम त ीनू गो टे एत एसँ  दौथ ग कए चल ी। ई कथह कए \nओ स भ दौग नाइ शुरू कएल क आ जथह ना दौथ ग कए आगाँ गेल तँ दुनू थदसका  गाि  खथस  पि ल । पािाँ  घु थर \nकए ओ स भ देखलक  आ बाज ल जे हम स भ दौथ ग कए जे आगाँ नथह अथबत ह ुँ तँ ई ह मरा स भक ऊपर खथस  \nपथित ए।  ई कथह ओ स भ आगाँ थबदा भे ल। ओतएसँ  चल ैत-चल ैत थकिु  दू र आगाँ ओ स भ गेल तँ र स् त ामे \nएकटा िार  भे थट गेल तँ ओतह ु ओथह ना र ाज ाक बेट ाकेँ बीचमे ल ए दुनू थदसस ँ  ओकर ह ाि  पकथि  लेलक  आ \nिा र मे  चल ए लाग ल।  बह ुत त ेजीसँ  ओ स भ आगाँ बढ़ल आ जथह ना ऊपर गेल तँ बीच पाथनसँ  थनकथल गेल आ \nघु थर कए देखलक  तँ बोचपर नज थर पिलैक।  ओ स भ बाज ल जे हम स भ त ेजीसँ  नथह थनकथलतह ुँ तँ बोच  19 विदेह सदेह ३३ \n \nह मरा सभकेँ  पकथि  लैत ए, आ तकर बाद ओ स भ ओतएसँ  थबदा भे ल। अपन कल म-गािी  ह ोइ त घर पहुँचैत \nगेल । मार त े र ास  लोक ओतए जमा भए गेल आ र ाज ाक बेटाकेँ देखए लाग ल  आ कहए लाग ल  जे बर्डड नीक \nजोि ी  थमलल  अथि।  ओ स भ महल क भीतर जेबाक पथह ने अगुलका ि त त ोि बा  देल क ।  र ाज ाक बेट ाकेँ बजीर क \nबेट ा आ कन्य ापर ओथह ह ाम शक भे लैक। र ाज ा आ कन्य ा महल गेल । आब र ाज ा पु िल क  जे हमर दोस  बजीर केँ \nबजाऊ । पूि ए  लाग ल  जे दोस  अहाँ दुनू गो टे र स् त ासँ  घर िथर  एत ेक र ास  बात केलह ुँ, से  ह मरा बुझल नथह \nभेल, से  अहाँ ओ स भ गप ह मरा कहू । बजीर क बेट ा बाज ल जे दोस  ई स भ कोनो गप नथह अथि।  ई स भ \nहम स भ ह ँसी  कए रहल िलहुँ , जे देखी जे हमर स भ र ाज ा दौथ ग सकैत  िथि  आथक नथह , आ चथल स कए \nिथि  आथक नथह । त ाथ ह द्वार े हम स भ ह ँसी  कए रहल िलहुँ । एथह गपपर र ाज ाकेँ थबस् बास  नथह भे लैक आ ओ \nकहल क जे जे य थद ई गप अहाँ नथह कहब तँ अहाँकेँ फाँ सीपर  लटकबा देब। एथह गपकेँ कन्य ा सेह ो  सुथन  \nरहल िलीह ।  ह ाथ र कए बजीर क बेट ा कहल क जे जत ए सँ  बथर य ा त ी आपस  भेल ि ल । थबि ात ा  जे कहने ि ल \nओ स भ गप कहल क आ र स् त ामे जे थबत ल सेह ो  कहल क। ई स भ कथह त े बजीर क बेट ाक अदहा अंग पािरक  \nभए गेल ैक। आ जखन स भ गप पूणि भेल तँ बजीर क बेट ा ओही कोचक बगलमे पहा ि  बथन गेल । थकिु  थदनुका \nबाद र ाज ाकेँ एकटा बेट ा र ाथ त मे जन्म लेलक।  कहल गपकेँ ओही स मय ओ पूणि करए लाग ल  आ ओही पहा िपर  \nओथह बालककेँ र ाथ ख पघथर य ासँ  दू टु किी  कए देल क।  ओक र टु किा  ह ोइ त थ ह बजीरक बेट ा फेर सँ  त ैय ार भऽ \nगेल आ कहल क जे ह मरा आब ओ लिका  थदअ। बजीर क बेट ा ओथह बालककेँ ल ए अपन सासु र  गेल । ओ \nबार ह बजे र ाथ त मे पहुँचल । कोनो तरहेँ अपन स् ि ीक  ल ग पहुँचल आ स भ गप कथह बालककेँ आमक गािक  \nठाथढ़पर लटका देल क।  र ाथ त मे अपन स् ि ीकेँ  कल ममे अनल क आ बालककेँ ठाथढ़परसँ  उत ाथ र कए नीचाँ कएल क \nआ कहल क जे ई चक्कू थलअ आ अपन ह ािक  कँगुथर आ आँगुर काथट कए एथह बच्चापर िीथट  थदअ। जखने \nओ िी टल क  त खने ओ बच्च ा कानए लाग ल  आ त खने ओ ओकरा ल ए जा कए र ाज ाकेँ देल क।  बजीर क बेट ा \nकहल क जे आब आइ थदनसँ  अहाँक संग  हमर दोसथत य ा र ी  समाप्त भे ल। ई कथह बजीर क बेट ा अपन घर घु र ए \nलाग ल , तँ ओही स मय र ाज ा केँ ज्ञान प्राप्त भेल आ जा कए अपन दोस् त केँ गर ा लाथ ग ओ क्षमा मँ गलक आ \nकहल क जे आइसँ  एहन गलती ह मरा सँ  कथह य ो नथह ह ोए त आ ई दोस् त ी बनल रहत।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 20 \nर ाज ा अ नसार ी  \n \nर ाज ा अनस ार ी  महा न र ाज ा िलाह ।  ह ुनकर र ाज्य १ ४ कोशम े पस रल रहए। ओ र ाज ा अपन मनोकामनाक \nअनुसार  र ाज्य करैत िलाह ।  जे ह ुनकर ह ृदय मे अबै त िलथन्ह वैह करैत िलाह ।  ह ुनका त ीन टा बेट ा िलथन्ह। \nएक थदनुका गप अथि।  र ाज ाकेँ कोनो वस् त ुक कमी नथह िलथन्ह। घर मकान, बंगला आ बाग-बगी चासँ  भरल-\nपूर ल िलथन्ह। एक थदन र ा जा र ाथ त मे सू त ल  िलाह  थक अचानके ओ सपना  देखलथन् ह जे हमर घरमे ह ीर ा-मोत ी \nझथर-झथर कए खस ैत  अथि  आ मोजर चुथन-चुथन कए स भ खाइ त अथि।  भोर भेल तँ र ाज ा अपन लिका क ेँ  \nकहल क जे देखू हम र ाथ त मे ई सपना  देखलह ुँ।  लिका  उत्त र देल क  जे थपत ाज ी अहाँ एथह गपक थचन्ता नथह \nकरू, हम ओकरा पूर ा कए देब। त ीनू भाए थवचार कए भोरे घोिा  कस ेलक  आ थबदा भे ल। चल ैत-चल ैत एकटा \nभयंकर बोनमे ओ स भ पहुँचल । त ीनू भाए ओथह बोनमे रस्ता थबसथर  गेल आ त ीन र स् त ापर थबदा भऽ गेल । दू \nभाइ भट कैत रहल आ एथह न ा थकिु  थदन बीथ त गेल । ि ोट  भाए बोनक र स् त ामे भूख-थपआस सँ  िाथक  गेल आ \nघोिा केँ  िोथि  देल क  आ पएरे चल ए लाग ल।  कनेक कालक बाद ओकरा र स् त ामे एकटा इ न्स ान भे टल । ओकरास ँ  \nओ पु िलक , हमर सोनारूपी  गािक  ठाथढ़सँ  मोत ी झर ैत अथि  आ मोजर चुथन कए खाइ त अथि।  ह मरा ओतथ ह \nजएबाक अथि।  ओ इ नसान  कहल क जे एथह र स् त ासँ  चथल जाऊ । आगाँ एकटा इ नार अथि।  ओही इ नार क \nबाटे एकटा र स् त ा अथि।  िो टका  भाए ओकरे कहल अनुसा र चल ैत रहल आ जखन ओथह इ नार क ल ग गेल तँ \nदेखलक  जे र स् त ा ओही बाटे रहए। ओ इ नार मे जा कए खथस  पि ल । चल ैत-चल ैत ओ भै र वानन्द जोग ी ल ग \nपहुँचल । ओ जोग ी कहल क जे रे बच्चा तूँ एतए कतएसँ  अएल ँह, एतए तँ कोनो मनुख आइ िथर  नथह पहुँथच \nस कल रहए। ओतए ओ बच् चा ओथह जोग ीक सेवा  करए लाग ल।  से वा करैत थकिु  थदन बीथ त गेल तँ जोग ी \nओथह बच्चापर बर्डड प्रस न्न भऽ गेल, बाज ल-बच्चा माँ ग की मँ गैत िँह।  हम त ोर ा अवश्य देबौक। बच्चा बाज ल-\nजोग ी बाबा, ह मरा सोनाक  गाि  आ रूपाक ठाथढ़ जाथ ह मे सँ  मोत ी झर ैत अथि  आ मोजर चुथन कए खाइ त अथि , \nसे  चाह ी। ओ य ोग ी ई गप सुथन  कए बर्डड आिर ्य व्यक्त कएल क। तूँ ई चीज कोना पता लगेल ह  । ठीक \nअथि।  हम जखन वर दान द ए चुकल िी , तँ अवश्य देब। त ोर ा कष्ट उठाबए पि तह। भोर भेल तँ बच्चाकेँ \nएकटा जंि  देल क  आ कहल क जे जाऊ आ सात  समु र  पार ओतए एकटा अमर फल क गाि  अथि , ओथह मे सँ  \nएकटा फल त ोथ ि  कए ल ए आनू । ओ बच्चा ओतएसँ  थबदा भे ल। सुल गा क  रूप िा र ण  कएल क, उि ैत -उि ैत  \nसात  समु र  पार गेल, जतए अमरफल क गाि  रहए। ओ फल त ोथ ि  ओतएसँ  थबदा भेल जखन ओकरा पािाँ  \nत ीन टा परी लाथ ग गेल आ ओ स भ तखन अबाज देलक  जे घु थर कए देख। एना कहैत, पािाँ  करैत, चथल \nआथब रहल ि ल ओ स भ। समु र  टपलाक बाद सुल गा  घु थर कए देखलक  आ ओतथ ह मथर गेल । जोग ी ई स भ \nध्य ानमे देथख रहल ि ल । सु ल गा  घु थर कए देखलक  आ मथर गेल ! जोग ी थबदा भेल अपन चुट्ट ा ल ए। चुट्ट ासँ \nमाथर कए सुल गा केँ  थज एलक आ कहल क जे आब जो। तूँ फल ल ए जे आब चल मे, तँ घु थर कए नथह देथखहँ। \nएना बुझा कए ओकरा जोग ी पठेलक आ ओ चथल गेल । फल त ोथ ि  एथह बेर ओ उि ैत  र थह गेल, घु थर कए नथह \nदेखलक  आ जोग ी ल ग पहुँथच गेल । जोग ी ल ग ओ पहुँथ च गेल आ ओ फल जोग ीक ह ािमे  देल क।  ओ अमर \nफल सँ  थकिु  बच्चाकेँ खोआ देल क  आ कहल क जे आब जाऊ अहाँ अमर भए गे लह ुँ। फेर ओ कहल क जे \nओही सात  समु र  पार एकटा कल म-गािी  अथि।  ओही गा िी मे  त ीन बथह न र ह ैत ि थि।  ओकरे ल ग त ोह र बात \nपूणि ह ोएत ौक। बच्चा थबदा भेल, फेर सात  समु र  पार गेल आ ओही गा िी मे  पै घ बथह न ल ग जा कए कहल क  21 विदेह सदेह ३३ \n \nतँ ओ ओकरा माँ थझल ल ग पठा देल क।  ओकरा ल ग गेल तँ ओ ओकरा िो टकी  ल ग पठा देल क।  जखन ओ \nिो टकी  बथह न ल ग गेल तँ ओ ह ािमे  चक्कू लेने बिकी  आ माँ थझल बथह न ल ग आएल । तखन त ीनू बथह न ओथह \nलिका सँ  पु िलक  जे तोँ कतएसँ  आएल ि ह। लिका  जवाब देल क  जे जोग ी बाबा ह मरा पठेने िथ ि।  अहाँ \nस भ ह मरा संगे  जोग ीबा बा ल ग चल ू । ओ चारू गो टे ओ त एसँ  जोग ीब ाबा ल ग अएल ाह । जोग ीबा ब ा कहल क-बेट ी, \nआब अहाँ त ीनू गो टे केँ एकर ा संग  जेबाक अथि।  \nओ त ीनू परी चल बा लेल  त ैय ार भऽ गेल ीह । जोग ी बाबा सँ  बच्चा कहल क- ह मरा गाि  नथह देखाइ पि ल । ओथह \nस मय जोग ी बाबा आदेश देल क  आ खेला देखेलक।  त ीनू परी एक लाइ नमे ठाढ़ भए गेल ीह आ लिका क  ह ािमे  \nचक्कू देल क  आ कहल क जे एक्के संग  त ीनू परी क गर दथनमे चक्कू मारू आ अपन गर दथनमे सेह ो  मारू। एना \nकएलासँ  सोनाक  गाि  आ रूपा क ठाथढ़परसँ  मोत ी झरए लाग ल  आ मोजर चुथन कए खाए लाग ल।  बच्चाकेँ आब \nथबसबास  भे ल ैक आ तखन थ किु  थदनुका बाद ओ चारू गो टे ओतएसँ  थबदा भेल आ घर पहुँचल । \nओ अदबूकेँ कहल क थपत ाज ी हम सोना -रूपाक गाि  अनने िी।  \nर ाज ा अनस ार ी  कहल क- बेवकू फ! तूँ त ीनटा औरत अनने िँह  आ कहैत िँह  जे गाि  अन ने िी।  \nबच्चा कहल क जे सौँस े  नगरक लोककेँ बजाऊ आ तखन हम देखबैत िी।  \nर ाज ा सभकेँ  बजेलक एकि  कएल क। \nबच्चा त ीनू परी क गर दथनमे चक्कू मार लक आ अपन गर दथनमे सेह ो।  सोनाक  गाि  आ रूपाक ठाथढ़ सँ  मोत ी \nझरए लाग ल  आ मोजर चुथन कए खाए लाग ल।  \nर ाज ाक सपना  पूर ा भे ल। \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 22 \nर ाज ा ढोलन \n \nगढ़ नाथर य लक र ाज ा दक्ष रहए। ओ र ाज ा बर्डड प्रतापी ि ल । मु दा ओकरा र ाज्य मे कोनो ह ाट-बजार नथह रहए। \nर ाज ा सोचलक  जे हमर र ाज्य मे ह ाट कोना ल गत? से  र ाज ा अपन र ाज्य मे ढोलहो थपटबा देल क  जे ह मरा र ाज्य मे \nह ाट लाग त आ जकर जे समान  नथह थबकाओत से  हम कीथन लेब। सम्प ू णि र ाज्यक लोक आबए लाग ल  आ ह ाट \nल गबए लाग ल।  एथह प्रकार ेँ स भ थदन ह ाटमे जे समान  बथच जाइ त ि ल, त करा र ाज ा कीथन लैत ि ल । एथह ना \nकतेक थदन बीथ त गेल । एक बेर एकटा सू त बला  सू त  बेचए लेल  ओतए आएल मु दा त ावत ह ाट उथठ गेल रहए \nआ ओकर सू त ा  नथह थबकाए ल। र ाज ा ओकर सू त  सेह ो  कीथन लेलक।   \nमु दा जथहय ासँ  र ाज ा सू त ा  थकनलक त थहय ेसँ  ओकर अबस्िा  घटए लाग ल।  थकिु  थ दनुका बाद र ाज ाक ह ालथत \nगर ीब जेकाँ भऽ गेल । र ाज ा अपन स् ि ीसँ  कहल क-अथम्ब का सुनू ।  अपन र ाज्य मे गर ी बी पस थर  गेल अथि।  आब \nअपन र ाज्य र ह बा य ोलय नथह रहल । ओतए सँ  र ाज ा थबदा भेल आ जाइ त-जाइ त कोनो देश म े पहुँचल । ओथह \nदेश क नाम गढ़थपंगल रहए। ओतुक्का र ाज ाक नाम सेह ो  देश क नामपर ि ल । गढ़थपंगल र ाज ाक ओही नगर मे \nगढ़नाथर य ल र ाज ा घु मै त-घु मै त पहुँथच गेल आ कहए लाग ल  जे हे भाइ ह मरा थकय ो नोकरी र ाखत ? र ाज ा \nकहल क-ह ँ। ह मरा एकटा नो करक जरूर ी अथि।  एकर ा र ाथ ख थलअ। गढ़थपंगल र ा जाकेँ एक स ए नोकर रहए \nआ ओकरा एकटा आर नोकर क आवश्य कता रहए कार ण ओकरा ल ग १ ०१ टा घोिा  रहए। ओ र ाज ाक एथह ठाम \nर थह गेल आ स भ थदन घोिा क  घास  लेल  जाए लाग ल  आ घास  िीथल  कए आनए लाग ल।  गढ़नाथर य लक र ाज ा \nदक्षक स्िी  गभिवत ी रहए आ गढ़थपंगलक र ाज ाक स्िी  सेह ो  गभिवत ी रहए। आ संय ोग  एहन रहल जे दुनू र ाज ाक \nस्िी  एक्के थदन जन्म दैत अथि।  थपंगलक र ाज ा ब्राह्म ण बजा कए ज्यो थत ष देखेलक  आ र ाज ा अपन पु ि ीक  नाम \nर ाखलक आ कहल क जे एकर नाम मडुवन थकएक अथि।  ब्राह्म ण कहल क जे एकर थबय ाह िठी  र ाथ त केँ ह ोएत । \nर ाज ा ओही थदनसँ  अपन र ा ज्यमे त ाकैत-त ाकैत िाथक  गेल थि  मु दा ह ुनका ओ नथह भे टल । र ाज ाक खबाथसनी  \nकहल क जे अहाँ स भ थचन्ता थकएक करैत िी।  र ाज ा साह ब  पथिला  बेर जे नोकर र खने िथि  ह ुनका एथह ठाम \nएकटा लिका  जन्म लेने अथि।  ओकरे संग  थबय ाह करा देल  जाए। ओथह बच्चाक नाम र ाथ शक अनुसार  र ाज ा \nढोलन र ाखल गेल ि ल । ग ढ़थपंगलक र ाज ा सोचलक  जे ई बर्डड नीक गप अथि , जखन ई लगेमे अथि  तँ \nओकरे संग  थबय ाह करा देल  जाए। थदन तँ त ाकले रहए से  ओही िथ ठक  र ाथ त मे थबय ा ह भए गेल । थकिु  थदनुका \nबाद र ाज ा दक्ष कहल क जे आब एतए र ह बाक य ोलय नथह अथि।  आब अपन देश जए बाक चाह ी।  \nर ाज ा जाथ ह साढ़ीनपर  चथढ़ कए आएल र ह थि  ओथह साढ़ीनकेँ  कहलथन्ह जे साथ ढ़न  आब अपन देश चल ू । आब \nसाढ़ीपर  चथढ़ कए र ाज ा-र ान ी थबदा भे लाह । थकिु  दू र र स् त ामे गेल ाह तँ एकटा बोन भे टल थन्ह । ओथह बोनमे \nर स् त ाक कात मे एकटा पोखथर रहए। ओही पोखथर क महा र पर दू टा बाघ-बाथ घन र ह ैत ि ल । र ाज ा सोचलक  जे \nहमर स भक बच्चा जखन एथ ह र स् त ासँ  अपन सासु र  जएत ाह, तखन ई बाघ हमर बच्चा सभकेँ  खा जाएत । \nत ाथ ह द्वार े एकर ा माथर देनाइ ठीक ह ोए त । र ाज ा बाघकेँ माथर देल क  आ आगाँ चल ल तँ बाथ घन कहल क जे र ाज ा \nतूँ ह मरा जेना र ाँि  कए जा रहल ि ह, ओथह ना त ोह र बेट ा जखन अपन सासु र  जेत ह  तँ गढ़पीपली र ाज म े \nओकर कथनय ाँकेँ ह महू र ाँि  कए देबै क। \nबाथ घनक ई अबाज माि  र ाज ा सुनलक।  र ाज ा अपन घर पहुँ थच कए ई गप ककर ो नथह कहल क। ओ अपन \nसाथ ढ़नकेँ  एकटा पै घ खिाइ  खूथन कए ओथह मे ि ऽ देल क  कार ण बाह र र ह लासँ  ओ ई गप ओकर बच्चाकेँ सुना   23 विदेह सदेह ३३ \n \nदैत। ओही स मय िोट  बालककेँ अपन फुलवाि ीक  र ेखा-पे खा माथलनक संग  द ए देल क।  ओकर दुनू बथह न \nओकरा बर्डड नीक जेकाँ से वा  करए लगलीह ।  एथह ना करैत थकिु  थदन बीथ त गेल तँ ई बच्चा समिि  भऽ गेल \nआ त खनो ओकरा थकिु  बू झल नथह भे लैक। ओम् ह र ओ मिुअन  कन्य ाँ सेह ो  पै घ भऽ गेथल। कन्य ा य ुवा भऽ \nगेथल तँ ओथह सखी  स भक घु मै त थफर ैत ह ुनका कोनो संगी  कहल क  जे हे बथहन। आब अहाँ समिि  भऽ \nगेल ह ुँ। अहाँक थपत ाज ी अहाँ क थबय ाह क थवषय मे थकिु  नथह सोथ च  रहल िथ ि।  ई बात सुथन  कए कन्य ाँ बि  \nथचन्तामे पथि  गेल ीह । अपन महलमे जा कए ओ पल ंगपर पथि  र ह लीह आ खेनाइ त् य ाथ ग देल थन्ह । एथह पर ओकर \nमाए कन्य ा ल ग जाए कहल क, बेट ी अहाँ खेनाइ थकएक नथह खाइ त िी  ? \nकन्य ाँ बाज थल-माए। सखी  स भ बर्डड थकचथकचबैत अथि।  त ाथ ह द्वार े ह मरा भूख नथह लगैत अथि।  माए \nकहल क- अहाँकेँ की कथह थ कचथकचबै त िथि ? \nकन्य ाँ बाज ल-ओ स भ ह मरा कहैत िथि  जे अहाँक थपत ाज ीकेँ कोन चीज क कमी अथि , जे अहाँक थपत ाज ी \nअहाँक थबय ाह नथह करा रहल िथि ? \nमाए कहल क- – बेट ी अहाँक थबय ाह िठीक  र ाथ त मे भए गेल अथि।  अहाँक सासु र  गढ़नाथर य लमे अथि।  नथह \nजाथ न ओ थकएक नथह अबै त िथि ?  \nई सुथन  कन्य ाँ कहल क जे ह मरा जबुनाक कात मे एकटा मकान बना थदअ आ स भ वस् त ुक व्य वस् िा कए थदअ। \nहम बार ह बथर ख िथर  सदावस त  बाँटब। एत ेक सुथन  र ाज ा ओथह ना कएल क। मिुवन  कन्य ाँ जबुनाक कात मे सदावस त  \nबँट नाइ शुरू कए देल क।   \nबथनजार ा स भ वाथ णज्य करब ाक ले ल  गढ़नाथर य लसँ  गढ़-थपन्गल जा रहल िलाह ।  बथनजार ा स भ जखन गढ़-\nथपन्गल पहुँचल ाह तँ जबुना िा र क  कात सँ  ह ोइ त आगाँ बथढ़ रहल िलाह ।  जाइ त-जाइ त ओ स भ ओथह ठाम \nपहुँचल ाह जतए मिुवन  कन्य ा सदावस त  बाँथट रहल िलीह ।  ओ कन्य ाँ पु िलक -अहाँ स भ कतए जा रहल िी  आ \nकतएसँ  आएल िी।  बथनजा र ा बाज ल-हम स भ गढ़नाथर य लसँ  आएल िी  आ गढ़थपन्गलमे ह ीर ा-मोत ीक वाथ णज्य \nकरैत िी।  कन्य ाँ बाज ल-अहाँ वाथ णज्य कए घु र ब तँ हमर एकटा पि  ल ए जाएब? \nबथनजार ा बाज ल-अहाँ पि  थलथख कए र ाखब, हम जरूर ल ए जाएब । बथनजा र ा जखन घु र ल तँ ओ पि  ल ए \nचथल गेल आ जखन गढ़ नाथ र य ल पहुँचल तँ ह र ेबा-परेबा जे दुनू बथह न िथल -आ बर्डड पै घ जादू गर नी िथल - ओ \nजादू क जोर सँ  पता लगा कए र ाज ाकेँ खबथर कएल क आ बथनजा र ासँ  ओ पि  ल ऽ कऽ ओकरा आथगमे जर ा \nदेल क  आ ओथह र ाज ाक बेट ाकेँ एकर पता नथह चल ए देल क।  कन्य ाँक ई पि  मार ल गेल । ओ बेचार ी बाट \nत कैत रहल । थकिु  थदन बीत ल। ओ कन्य ाँ एकटा सुल गा  पोसने  िलीह ।  ओ सुल गा सँ  पु िलक -की तूँ हमर पि  \nल ए जा सकैत  ि ह। सुल गा  बाज ल-ह ँ। हम पि  र ाज ा केँ द ए देब। कन्य ाँ पि  थलथख कए सुल गा क  गर दथनमे \nलटका देल क  आ कहल क- जाऊ । \nसुल गा  ओतएसँ  थबदा भे ल। सुल गा  आकासमे  उथि  थबदा भेल आ पहुँचल गढ़नाथर य ल र ाज्य जतए ह र ेबा-परेबा आ \nर ाज ा ढोलन र ह थि ।  सुल गा  उथि  कए ओकर कान्हपर बैथस  गेल, ठोंठसँ  सू त ा  काथट कए खस ेल क।  ओथह स मय \nह र ेबा-परेबा र ाज ा ढोलनक फुलवार ीमे बैस ल  रहए। ठंढ़ ीक मौसम  ि ल । आथग पजाथर कए बैस ल  ि ल । जखने \nओ पि  खस ेलक  त खने माथलन ओथह पिकेँ  आथगमे ि ऽ देल क।  र ाज ा ढोलनकेँ बर्डड त ामस  उठलैक। दुनूकेँ \nदू-दू चमे टा मार लक आ कहल क जे तूँ दुनू गो टे एत ए सँ  चथल जो। दुनू बथह न पकथि  कए ओकरा मनाब ए \nलाग ल।  कन्य ाँक ओहो पि  खतम भए गेल । कन्य ाँ बह ुत थचन्तामे पथि  गेल । बह ुत स मय आर बीथ त गेल ।   विदेह सदेह ३३ 24 \nएक थदन जबुनाक थकना र सँ  एकटा महा त् मा जोग ी रूपमे जा रहल ि ल । कन्य ाँक न जथर ओथह महा त् मापर पथि  \nगेल । कन्य ाँ बड्ड थचथन्तत भए काथन रहल िलीह ।  ओ साि ु  महा त् मा कन्य ाँक कनना इ सुथन  अएल ीह आ कार ण \nपु िलक।  \nकन्य ाँ सभट ा  ह ाल बत ेलक । \nमहा त् मा कहल क जे तूँ एकट ा पि  थलथख कए ह मरा दे आ हम ओ पि  ओतए पहुँचाएब। \nकन्य ाँ पि  थलथख कए महा त् माकेँ देल क।  महा त् मा ओतएसँ  थबदा भे ल। \nकन्य ाँ महा त् माकेँ गाँजा,भाँ ग आ ह फीम देल क।  महा त् मा ओकरा खाइ त-थपबैत ओतएसँ  थबदा भे ल। थकिु  थदनुका \nबाद महा त् मा गढ़नाथर य ल पहुँचल, जतए ह र ेबा-परेबा आ र ाज ा ढोलन रहए। ओ फुल बार ीक बीचमे अपन डेरा \nखस ेलक।  र ात ुक मौसम  ि ल । भोर ह ोइ बला ि ल । ओही स मय महा त् मा एकटा मोथहनी बाँसुर ी  थनकालल क  आ \nबजबए ला गल । ओथह बाँसुर ीक  अबाज सुथन  र ाज ा ढोलन उठल आ चल बा ल ए त ैय ार भेल तँ दुनू बथह न ओथह \nबाँसुर ीपर  बह ुत र ास  जादू-गुण चल ेलक।  मु दा महा त् माक थकिु  नथह थबग िल।  र ाज ा ढोलन उठल आ दुनूकेँ दू-\nदू लात माथर महा त् मा ल ग गेल । साि ुजी  ओथह पिकेँ  थन काथल कऽ र ाज ा ढोलनकेँ देल थन्ह । आर से  पथढ़ र ाज ा \nढोलन त ामसे  थवख-सथबख  भए गेल आ ओतएसँ  घर गेल आ एकटा त लबार ल ए थपत ा सँ  पूि ए  लाग ल  जे बत ाऊ \nजे ई हमर थबय ा ह कतए भे ल अथि  ? थपत ाकेँ ओ बाथ घ न मोन पथि  गेल ैक से  ओ झू ठ बाज ल आ कहल क जे \nहम त ोहर थबय ाह नथह करबेने थि य ह ु।  \nत ामसे  भेर भए ओ ओथह पिकेँ  र ाज ाक सोझाँ  र ाखलक। र ाज ा ओ पथढ़ बर्डड थचन्ता मे पथि  गेल ।  \nओ अपन बेट ाकेँ कहल क। देखू बेट ा। अहाँक थबय ा ह हम िठीक  र ाथ त कएने िी  आ गौ ना एथह द्वार े नथह \nकएलह ुँ कार ण अबै त काल हम एकटा बाघकेँ माथर देल ह ुँ।  फेर ओ सभट ा  थखस् सा  कथह सुनेल क  आ कहल क, \nजे ओ डर े ओकर गौ ना नथह करेलक। \nढोलन बाज ल-हमर सवार ी  कतए अथि।  हमर सवार ी  थदअ। \nर ाज ा कहल क-साढ़नी  तँ त र ह ार ाक नीचाँ अथि।  ओ जीथ वत अथि  वा मथर गेल से  नथह जाथ न। \nर ाज ा ढोलन त र ह र ाक नीचाँ सँ  साथ ढ़नकेँ  बह ार कएल क तँ साथ ढ़नक  देहमे थपललू लाथ ग गेल ि ल । ओ ओकरा \nसाफ  कएल क आ ओकरा चना-चबेना खुअएल क। खुआबैत- खुआबैत ओ पथह ने जेकाँ त न्दरुस् त भए गेल । \nर ाज ा ढोलन बाज ल-साथ ढ़न , त ोह र पै र बह ुत थदनसँ  बान्ह ल ि ह। तूँ चौदह कोसक  र स् त ाकेँ एक थदनमे चाथर \nचौखि  लगा थदअ तँ हम बुझब। हम स भ फेर सँ  गढ़थपंगल पहुँचब। साथ ढ़न  अपन चाथल एक थदनमे बना \nलेलक।  र ाज ा ढोलन अपन सासु र  थबदा भे ल। साथ ढ़नपर  स् वार भए अपन कान्हपर बन्दूक लेलक  आ थबदा \nभे ल। चल ैत-चल ैत ओ ओही बोनमे पहुँचल । ओही र स् त ासँ  ओ स भ जा रहल ि ल, जतए ओ बाथ घन र ह ैत \nिलीह ।  बाथ घनकेँ र ाज ा ढोल न देखलक  आ ओथह बाथ घनकेँ माथर देल क।  फेर ओ अपन सासु र  गढ़पीपली गेल \nआ फूल बगा नमे डेरा खस े लक।  साढ़नीकेँ  ओ ओतथ ह िोथि  फूल-बगा नकेँ त ोथ ि -त ाथ र कए तहस -नहस  कए \nदेल क। माथलन कहल क जे त ोरा र ाज ासँ  थपटान थपटबे बउ आ जत ेक तोँ बर बादी कएने िँह  तकर ह र जाना \nलेबउ। र ाज ा ढोलन बाज ल- जो त ोरा जे करबाक िौक  कर। \nमाथलन त ामसे  थबदा भे थल आ र ाज ा ल ग गेथल। र ाज ासँ  कहल क। \nर ाज ा पु िलक  जे ओ कतुक्का अथि।  \nमाथलन कहल क जे ओ अपन घर गढ़नाथर य लक बत ेलक अथि।   25 विदेह सदेह ३३ \n \nर ाज ा अपन थसपाह ी  सभकेँ  पठेलक। ओ स भ ढोलनकेँ पु िलक -अहाँ कतुक्का िी  आ कतएसँ  आएल िी।  \nढोलन बाज ल- हमर घर गढ़ नाथर य ल अथि  आ हम अपन सासु र  गढ़थपंगल- ओतथ ह सँ  आएल िी।  \nथसपाह ी  स भ ई गप र ाज ाकेँ जा कए कहल क। \nर ाज ा प्रस न्न त ासँ स् वाग त कए डोलीमे बैस ा  कए ढोलनकेँ अपना घर अनल क। थकिु  थदनुका बाद र ाज ा अपन \nबेट ी-जमाएकेँ गढ़-थपंगलस ँ  गढ़ नाथर य लक लेल  थबदा केलक । ओतए सँ  र ाज ा ढोलन आ ओ मिुवन  कन्य ाँ अपन \nघर गेल आ अपन र ाज्य करए लाग ल।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 26 \nबथ गयाक गा ि  \n \nएकटा मस ोमात  िलीह  आ ह ुनका एकेट ा बेट ा िलथन्ह। ओ ि ल बर्डड चुस् त-चल ाक। \nएक थदनुका गप अथि।  ओ स् ि ी  जे िलीह , अपना बेट ाकेँ बथग य ा बना कए देल थखन् ह । ओथह बालककेँ बथग य ा \nबर्डड नीक लगैत िलै क।  से  ओ एथह बेर एकटा बथग य ा बाि ीमे  र ोथ प देल क।  ओतए गाि  जनथम गेल । बथग य ाक \nगाि , नथि  देखल  ने सुनल।  \nमाए-बेट ा ओथह बथग य ाक गा ि क  खूब सेवा  करए लगलाह ।  कनेक थदनमे ओथह गा िमे  खूब बथग य ा फि य लाग ल।  \nओ बच्चा गाि  पर चथढ़ कए बथग य ा त ोथ ि  कए खाइ त र ह ैत ि ल । \nएक थदनुका गप अथि।  एकटा डाइ न बुथढ़ य ा र स् त ासँ  जा रहल िथ ल।  ओकरा म नुक्खक मस ु आइ  बना कए \nखाय मे बर्डड नीक लगैत र ह ै क। ओ जे ओथह बच्चाकेँ गाि  पर चढ़ल देखलक  तँ ओकर मोन लुसफु स  करए \nलगलै क।  आब ओ बुथढ़ य ा मोनसू बा  बनब ए लाग ल  जे कोना कए ओथह बच्चाकेँ फुथसयाबी  आ एकर ा घर ल ऽ जा \nकए ओकर मस ुआइ  बना कए खाइ । \nबच्चाकेँ अस गर देथख ओ ल ग गेथल आ बच्चाकेँ कहल क- \n“बौआ एकटा बथग य ा ह मरा नथह देब? बर्डड भूख लाग ल  अथि।  \nबच्चा ओकर ह ाि  पर बथग य ा देबय लाग ल।  \n“बौआ हम ह ािसँ  कोना लेब बथग य ा ह िाइ न  भऽ जाएत”। \nबच्चा बथग य ा ओकर माि  पर र ाखए लाग ल।  \n“हँ हँ माि  पर नथह र ाखू । मिाइ न  भऽ जाएत”। \nबच्चो ि ल द स  बुथिय ार क  एक बुथिय ार ।  खोइ िमे  बथग य ा देबए लाग ल।  \n“ई की करैत िी  बौआ। बथग य ा खोँिाइ न  भऽ जाएत, अहाँ झुथक कए बोर ामे द ए थदअ ”। \nमु दा बच्चा तँ ि ल बुझू जे गो नू झाक मूल-गो ि ेक।  \nबाज ल- \n“नथि  गए बुथढ़ य ा। तोँ ह मरा बोर ामे बन्द कए भाथग जेम ह । माए ह मरा ठग सभसँ  सह चेत  र ह बाक ह ेत ु कहने \nअथि ”। \nमु दा बुथढ़ य ो ि ल ठथगन बुथढ़ य ा। ठथक थफथसय ा  कए बो ली- बानी द ए कए ओकरा मना ले लक।  जखने बच्चा \nझुकल ओ ओकरा बोर ामे कथस  कए थबदा भे थल। बुथढ़ य ा र स् त ामे िाथक  कए एकटा गा िक  िा ह थर मे  बैथस  गेथल। \nकनेक कालम े ओकरा आँथख लाथ ग गेल ैक। बच्चा मौका देथख कोनह ुना कए ओथह बोर ासँ  बाह र बह र ा गेल आ \nभीजल माथट, पािर  आ काँ ट-कूस  बोर ामे ि ऽ कए ओथह ना बाथ न्ह कए पिा  गेल । \nबुथढ़ य ा जखन सू थत  कए उठल आ बोर ा ल ऽ कए आगू बढ़ल तँ ओकरा बोर ा भथरगर बुझएल ैक। मोने-मोन प्रस न्न \nभऽ गेथल ई सोथ च  जे ह ृष्ट-पु ष्ट मस ुआइ  खएबाक मौका बह ुत थदन पर भे टल िै  ओकरा। र स् त ामे भीजल माथटसँ  \nपाथन खस ए लाग ल  तँ ओकर ा लगलै क  जे बच्चा लगह ी कए रहल अथि।  \nओ कहल क जे- \n”माि  पर लघु शंका कए रहल ि ह बौआ। कोनो बात नथह । घर पर त ोहर मस ुआइ  बना कए खाय ब हम”। \nकनेक कालक बाद काँ ट गरए लगलै क  बुथढ़ य ाकेँ। कहल क-  27 विदेह सदेह ३३ \n \n”बौआ। थबट्ठ ू काथट रहल िी।  कोनो बात नथह कतेक काल िथर  काटब”। \nबुढ़् य ाक एकटा बेट ी िलै क ।  गाम पर पहुँथच कए बुथढ़ य ा ओकरा कहल क जे आइ एकटा मोट-सोट  थशकार \nअथि  बोर ामे। माए बेट ी जखन बोर ा खोलल क  तँ थनकल ल  माथट, काँ ट आ पािर।  \nकोनो बात नथह । \nबुथढ़ य ा भेष बद थल पहुँचल फेर सँ  बथग य ाक गाि  तर। \nएथह बेर बच्चा ओकरा नथि  चीथन्ह स कल । मु दा जखन ओ झुथक कए बथग य ा बोर ा मे देबाक गप कहल क तँ \nबच्चाकेँ आश ंका भे लै क। \n”गए बुथढ़ य ा। त ोँह ी िँह  ठथग न बुथढ़ य ा”। \n \nमु दा बुथढ़ य ा जखन सप्पत खएल क तँ ओ बच्चा झुथक कए बथग य ा बोर ामे देबए लाग ल।  आ फेर वैह बात। \nएथह बेर बुथढ़ य ा कतह ु ठाढ़ नथह भे थल। सोझे  घर पहुँ चल आ बेट ी ल ग बोर ा र ाथ ख नह ाए-सोनाए  लेल  चथल \nगेथल।बेटी जे बोर ा खोलल क  तँ एकटा झोँटा बला बच्चाकेँ देखलक।  ओ पु िलक - \n“हमर केश नमगर नथह अथि  थकएक?”। \n“अहाँक माय अहाँक माि  ऊ खथि मे  द ए समाठस ँ  नथह कुटने ह ोयतीह । तेँ ”। बच्चा तँ ि ल द स  ह ोथ सय र क  \nएक ह ोथ सय ार  से  ओ बाज ल। \nबुथढ़ य ाक बेट ी अपन केश बढ़ेबाक ह ेत ु अपन माि  ऊ खथि मे  देल क  आ ओ बच्चा ओकरा समाठस ँ  कूटए लाग ल।  \nओकरा माथर ओकर मासु  बनेल क। बुथढ़ य ा जखन पोखथर सँ  नह ा कए आयल तँ बुथढ़ य ाक आगू ओ मासु  परथ स  \nदेल क।  \nजखने ओ खेनाइ पर बैस थल  तँ लगमे एकटा थबलाथि  ि ल से  बाथ ज उठल- \n“म्याँऊ। अपन िी य ा  अपने खाँ ऊ । म्याँऊ”। \n“बेट ी एकर ा मासु  नथह देल ह ुँ  की। तेँ बाथ ज रहल अथि ”। \nओ बच्चा थबलाथि क  आगाँ मासु  र ाथ ख देल क  मु दा थबलाथि  मासु  नथह खएल क। \nआब बुथढ़ य ाक माि  घु मल । ओ बेट ीकेँ सोर  कएल क तँ ओ बच्चा समाठ  ल ऽ कए आयल आ ओकरा माथर \nदेल क।  \nफेर सँ  बच्चा बथग य ाक गाि  पर चथढ़ बथग य ा खए लाग ल ।  बर्डड नीक लगैत ि ल ओकरा बथग य ा । \n  \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 28 \nज्य ोथ त पँ थज य ार \n \nज्यो थत पँ थज य ार िलाह  थसद्ध। पम् पीपु र गा मक। त ंि -मंि  जानएबला। िमिर ाज  र ह थि  ह ुनकर कुलदेवता।  ज्यो थत \nपँ थज य ार क पत्नी िलीह  लथखमा। \nएक बेर साि ुक  वेष ि ऽ िमिर ाज  थभक्षाक ह ेत ु अएल ा ह । ज्यो थत पँ थज य ार लथखमा क संग  गहबर बना रहल \nिलाह ।  माय सू पमे  अन्न ल ए कऽ अयलीह । मु दा साि ु  कहलथखन्ह जे हम तँ भीख लेब ज्यो थत पँ थज य ार क \nह ािेटा  सँ।  ज्यो थत पँ थज य ार मना कए देल थखन्ह जे हम गहबर बनाय ब िोथि  कए नथह आयब। साि ु  िाप  द ए \nदेल थखन्ह जे थनििन  भऽ जय त ाह ज्यो थत पँ थज य ार, कुष्ठ फूथ ट जएत थन्ह ह ुनका। \nआस्त े-आस्त े ई घथटत ह ोमए लाग ल।  ज्यो थत पँ थज य ार बथह थनक ओथह ठाम चथल गेल ाह। मु दा ओतय अवहेल ना \nभे टल थन्ह । ज्यो थत ओतय सँ  थनकथल गेल ाह । ओइटद ल  गाम पहुँथच गेल ाह अपन संगी  लगवा र क ल ग। एकटा \nत ांथ ि क  अएल ाह । कहल- बा र ह वषि िथर  कदल ीवन मे रहए पि त। िमिर ाज क  आराि ना  करए पि त, गहबि  बनाए \nकरची र ोपी ओतए। बाँसक  घर बनाऊ िमिर ाज क  ह ेत ु। िमिर ाज  दशिन देताह, अहाँ ठीक भऽ जाएब। पँ थज य ार \nचल लाह ।  \nर स् त ामे सैनी  गाि  भे टल थन्ह, ओकर िा ह मे  सुस् त ेलाह  पँ थज य ार। मु दा ओ गाि  सुखा  गेल, अरि ा  कए खथस  \nपि ल । \nकोइ लीकेँ कहलथन्ह जे पाथन आथन थदअ। ओ उि ल तँ थ बह ाि  आथब गेल । कोइ ली मथर गेल । \nपँ थज य ार उथि  कए पहुँथच गेल ाह कदल ी  वनमे। एकटा मथह सबार  कहलकथन्ह जे अिथमत पु र  गाम जाऊ । मथह सबार  \nिलाह  िमिर ाज , बथन गेल ाह भेम-भौरा। \nएकटा व्य थक् त्त भे टल थन्ह । ओ कहलकथन्ह जे आगू वरक गाि  भे टत, ओकर पात त ोि ू । ओथह  पर अहाँक स भ \nप्रश्नक उत्त र रहत। ई कथह ओ परबा बथन गेल । \nवरक पात त ोि लथन्ह ज्यो थत तँ ओथह पर थलखल  ि ल, य ैह िी  अिथमत पु र ।  ओतुक्का र ाज ाकेँ बच्चा नथह िलथन्ह। \nज्यो थत आश ीवा द देल थन्ह । कहलथन्ह, एकटा िागर  ओथह थदन पोसब  जाथ ह थदन गभि ठहथर जाए। हम कदल ी  \nवनसँ  आएब तँ ई िागर  स्वयं खुट्ट ासँ खुथज जाएत । १ २ बरखक बाद ज्यो थत कदल ी  वनसँ  चल लाह ।  कोइ लीकेँ \nजीथ वत कए देल थन्ह । सुखाएल  िा र मे  पाथन आथब गेल । सैनीक  गाि  ह थरय र कचोर भऽ जीथ ब उठल । अिथमत पु र  \nगा ममे र ाज ा कहलथन्ह जे िागर  आ पु ि  दुनू एकथह थदन मथर गेल । पँ थज य ार पाठाकेँ थज आ देल थन्ह, कहलथन्ह \nजो तोँ कदल ीवनक  िा र मे  ना ओ पर चथढ़ जो, मनुक्ख रूप भे थट जएत ौक । त ावत र ाज ाक पु ि  सेह ो  कदल ीवनस ँ  \nथशकार खेला कए घोिा  पर चथढ़ कए आथब गेल । ज्यो थत पँ थज य ार गाम पहुँथच गेल ाह गमिा मे  गहबर लेने। \n  \n \n \n \n \n \n  29 विदेह सदेह ३३ \n \nर ाज ा सलह ेस  \n \nर ाज ा सलह ेस  सुन्दर आ वीर िलाह ।  मोर ंग, नेपालमे र ह ैत िलाह ।  ओ दुस ाि  जा थत क िलाह  आ दबना जे  \nमोर ंग र ाज ाक माथलन िथल , सलह ेसस ँ  प्रेम करैत िथ ल।  र ाज क वैद्य दबनासँ  प्रेम करैत िलाह  आ दबनाक \nअस्वी कृथत सँ  ओ आत् महत् य ा कए लेलथन्ह । \nसलह ेस  िलाह  मोर ंगक त ालु कदार  नौर ंगी बह ादुर िापाक  थसपाह ी।  सलेह स  िलाह  मोनक र ाज ा। सभकेँ  थवपथत्त म े \nसह ाय त ा  दैत र ह थि । त ाथ ह द्वार े दबना थदथ श ह ुनकर कोनो ध्य ान नथह िलथन्ह। स भ ह ुनका र ाज ा कहैत िलथन्ह, \nसे  ई त ालु कदार केँ  पथसन्न नथ ह पि ल । \nएक थदन दर बार मे ओ सलह ेसकेँ  पु िलक - \nअहाँक नाम की? \nसलह ेस  कहलथन्ह- हमर नाम िी  र ाज ा सलह ेस।  \nतखन िापा  कहलकथन्ह, जे अहाँ अपन नाममे र ाज ा नथह लगा ऊ । \nसलह ेस  कहलथन्ह जे ई पदवी िी , जन द्वार ा देल  पदवी। कोना िो िब  एकर ा। हम िो थि य ो  देब, लोक तँ \nकहबे करत। \nतखन िापा  कहलथखन्ह जे लोककेँ मना कऽ थदय ौक । \nसलह ेस  कहलथन्ह जे लोककेँ कोना मना करबैक। लोक क मोन जे ओ ककरा की बजाओत । \nथनकथल गेल ाह सलह ेस  ओतए सँ।  आब नथह थनमहत ई नोकरी। आइ कहैत अथि  नाम िो िए  लेल , काथि  थकिु  \nआर कहत। \nथपथत य ौ त बथह न र ह ैत िलथन्ह मु ंगेरमे । बथह नोइ र ाज दर भंगाक नोकरीमे िलाह ।  \nएम्हर कुस मी  दबनाकेँ कथह देल क  जे सलह ेस  जा रहल अथि  मोर ंग िोथि  कए। दबना िथल  कमरू-कमख्य ास ँ \nत ंि -मंि  थसखने ।  \nओ सलह ेसक ेँ  कहल क जे हम र ाज ाक दर बार मे सात  स ए थस पाह ीक सर दार  चूह ि मल केँ  ह टबा कऽ अहाँकेँ \nसर दार  बना देब। सैह  भे ल । बिका  जलसा  देल क  दबना, गेल क गीत- \nरौ सुर ह ा , \nबार ह बरस  त ोर ा लेल  आँचर बन्हलौँ। \nमु दा, केलक चोथर चूह िमल , चोर ेलक नौ लाखक र ानीक ह ार आ नुका देल क  सलह े सक  ओिैनमे।  \nउनटे चूह िमल  र ाज ाकेँ कहल क जे सलह ेसक  घरक त लासी  ले ल  जाए। सलह ेसक  गेरुआक खोलस ँ  खस ल \nह ार । \nदबना काली मथन्दरमे त ंि  सा िना  शुरू कएल क। भूत-प्रे त केँ नोत लक। खून बोकर बेल क चूह िमलस ँ।  \nचूह िमल  सभट ा  बथक देल क।  \nसलह ेसकेँ  जेलसँ  िोथि  देल  गेल आ ओकर ओहदा बढ़ा देल  गेल । चूह िमलकेँ  भे लै क जेल। \nदबना आ सलह ेस  थववा ह कए खुशीसँ  रहए लगलाह । \n  \n  विदेह सदेह ३३ 30 \nब ह ुर ा ग ोथ ढ़न नटुआद य ाल  \n \nएकटा िथल  बह ुर ा गो थढ़न आ एकटा िलाह  नटुआ दय ाल।  \nबह ुर ा गो थढ़न नत्त िकी िथल  आ ओकरा जादू अबै त िलै क।  \nनटुआ दय ाल  बह ुर ा गो थढ़नक प्रश ंसक ि ल, थकएक तँ ओ ि ल प्रे मी, बह ुर ा गो थढ़नक पु ि ीक।  \nि ल मु दा ओहो त ांथ ि क।  \nकमला-बलानक कात क केव टी िथल  बह ुर ा, बखरी, बेगूसर ाय क  र ह थनह ाथ र । \nह कथल िथल , कमरू सँ  सीखने  िथल  जादू । \nदुल र ा  दय ाल  ि ल थमथिला  र ाज्य क भरौिक  र ाज कुमार, ओकरे नाम ि ल नटुआ दय ा ल।  \nनृत्य जे ओ बह ुर ासँ  थसखल क  तँ स भ नामे र ाथ ख देल क ै क  ओकर नटुआ। \nनटुआ दय ालक  गुरू िलाह  मंगल। \nथसद्ध पु रुष। \nअकाशमे थबन खुट्ट ीक िो त ी  टँ गैत िलाह , सुखल ा  पर उ त ार ैत िलाह ।  \nबह ुर ा गाि  ह ँकैत िथल , जक र ासँ  झगिा  भेल ओकरा सुल गा  बना पोथस  लैत िलीह ।  \nकमला कात मे र ह ैत िलाह  आ भजैत िलाह - \nकमलेक आस न, ओही मे बास  हे कमला मै य्य ा। \nबह ुर ा वर केँ माथर सीखने  ि ल जादू । र ाज कुमार क थववा ह क प्रस्त ावकेँ नथह ठुकरा सकथल  मु दा। बथर य ा त ी दर बज्जा \nलाग ल  तँ भऽ गेल ैक कहा सुनी  आ सभकेँ  बना देल क  ओ बत्त ु। \nमंिी  मललक एक आँथखक र ो श्नी खतम। \nआथह रे बा। \nव्य ापार ी जय थसंह  ि ल मोथह त महुराक बेट ी पर, ओकरे खर्डय ंि । \nआथह रे बा। \nगुरू ल ग गेल र ाज कुमार आ आदेश भे लैक, जो कामाख्य ा, सीखय  लेल  षट् नृत्य आ जादू । \nचथण्डका मंथदर मे य ोथ गन ीसँ  षट्नृत्य थसखल क  आ आदेश भे लैक सर ैय ा  ग्रामक भु वन मोथह नीसँ  षट् नृत्य क एक \nअंग सीखबाक।  \nओथह गा मक थसद्ध देवी र ह थि  वाग ेश्वर ी। \nनर बथल चढ ैत ि ल ओतए। दैत्य अबै त ि ल ओतए। \nथसखल क  र ाज कुमार थसद्ध नृ त् य अनहद आ आज्ञा चक्र। \nकथर य ा जादू केँ काटय बला मंि  फुकल क र ाज कुमारक कानमे। \nकमला बलान ल ग आएल र ाज कुमार । \nबह ुर ा सुखे लक  िा र क  पाथन। \nर ाज ा पता लगेल क  जू थकय ासँ , अनल क बह ुर ाकेँ। मु दा ओ तँ लगा देल क  दोष र ाज कुमार पर। यज्ञ भेल त ैय ो \nकमलामे पाथन नथह आएल, नटुआ पठेलक सभट ा  पाथनकेँ पता ल? \nनटुआकेँ पकथि  कय आनल गेल । ओ अपन नृत्य सँ जलाज ल  केलक कमला केँ। मु द ा कहल क बह ुर ाकेँ माफी  31 विदेह सदेह ३३ \n \nथदय ौक। \nबह ुर ा कहल क आब तोँ भे लह हमर बेट ीक य ोलय । \nआबह बथर य ात ी ल ऽ कए। \nनटुआ बथर य ात ी ल ऽ कऽ पहुँचल । \nत ीन टा पान अएल ैक, एक कमलाक पाथनक ह ेत ु, दोसर  बह ुर ाकेँ माफ करबाक \n \nह ेत ु। \nआ त ेसर  ओकर बेट ीसँ  व्य ाह करबाक ह ेत ु। \nत ीनू टा पान उठेलक नटुआ आ शुरू भेल गीत-नाद। \nथपय ास  लगलै क  नटुआकेँ थशष्य थझलथमलकेँ  पठेलक इ नार पर। \nडोर ी िोट  भए गेल ैक। अपने गेल नटुआ आ डोर ी पै घ भऽ गेल ैक। \nफूलमत ी िथल  ओतए, पथत क प्रथतभास ँ प्रस न्न िथल  ओ। \nमललक आँथख ठीक कएल क बह ुर ा। \nकमला पहुँचल कथनय ाँक संग  नटुआ। \nमु दा आथह र ेबा। \nनटुआकेँ चक्कू मार लक बह ुर ा सँ  दू र भेल ओकर थशष्य । \nमु दा नटुआ चढ़ ेने ि ल पटोर कमला मै य्य ाकेँ। \nकमलाक िार  खूने-खूनामे । \nमु दा कामाख्य ाक जदू गर न ी अ एलीह आ जीवी त कएलथन्ह नटुआकेँ । \nदुश्मनक बथल चढ़ े लक ओ कमलाकेँ। \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 32 \nमहुआ घटवा थर न \nमहुआ घटवाथ र न परी जेकाँ सुन्दथर िलीह  जेना गू िल  आँटामे एक चुटकी केसर , मु दा सत वंत ी  िलीह ।  \nबाप गँजेरी शर ाबी आ माए सत माय , नज थर चोर । घरमे सत माएक  र ाज ि ल । \nसोलह  बरखक भए गेल र ह थ ि  मु दा ह ुनकर थबय ाह क थचंत ा ककरो नथह र ह ैक। परम ान नदीक पु र नका घाटक \nमल ाह प्रसििना करैत िथि  जे महुआक नावकेँ थकना र लगा थदय ौक। \nसाओन -भादवक, भरल िार , \nकम वयस क महुआ नथह जा ऊ, \nएथह र ाथ त खेबय लेल  नाह ।  \nएह ने साओन -भादवक र ाथ त मे सत माए , घाट पर उतरल वथणक् केँ त ेल लगेबाक ह ेत ु म ह ुआकेँ पठबए चाह ैत अथि  \nआ ओ जाए नथह चाह ैत अथि।  अपन माएकेँ मोन पािैत  अथि।  \nनोन चटा केँ थकए नथह मार लँह, \nपोसलँह  एथह थदन खाथत र । \nमु दा सत माए  साओन -भादवक र ाथ त मे पथिककेँ  घाट पार करबाबए लेल  महुआकेँ पठा देल क।  महुआ थबदा भे थल \nआ बीच र स् त ामे अपन सखी - बथह नपा फूलमत ीसँ  भथर र ाथ त गप करैत र ह थल। \nकेह न माए अथि  जे र ाथ त मे घाट पार करेबाक ले ल  कहैत अथि।  माय ईहो कहल क जे पथिक  पाइ बला ह ोए \nआ बू ढ़ ह ोए तँ ओकरा त ेल-माथलस  करबामे कोनो ह र ्ज नथह । ओकर मोनमे जे ह ोअए, भेल तँ ओ थपत े \nसमान। ओकरा  जेबीसँ  चाथर पाइ थनकाथल लेल  जाएय, अ ह ीमे बुथिय ार ी  अथि।  \nफूलमत ी कहल क- घबरा य ब नथह । जर ेने रहू प्रे मक आथग, ओकरा ले ल  जे मोर ंगमे आँगुर पर थदन गाथन रहल \nअथि।  \nमोर ंगक नाम सुथन  महुआ उदास  भए गेथल। ओ फागुनमे आयत गऽ। \n \nभोरह रबामे ओ गा मपर पहुँचल आ माए द स  बात कहलकैक। बाप नशामे आएल तँ म ाए ओकरो लात माथर भगा \nदेल कैक।  \nत खने ह र कार ा आएल आ माएक कानमे संदेश  देल क।  महुआ माएकेँ कहल क जे अहाँ जे कहब से  हम करब। \nवथणकक आदमी आयल ि ल, ओकरा संग  महुआ घाट पर पहुँचथल। वथणक दू थसपाह ीक  संग  नावमे बैस ल।  \nमहुआ नाव खेबय लाग थल।  मु दा ओकरा नथह बू झल रहए जे ओकरा बेथच देल  गेल िै।  थसपाह ी  ओकरासँ  \nपतवा थर िीथन  लेलक।  सौदा गर  ओकरा कोर ामे बैस ाबय  चाह लक तँ ओ िर पटाय  लाग थल।  थसपाह ी  कहल क जे \nसभट ा  पाइ चुका देल  गेल अथि , अहाँकेँ कोनो मँ गनीमे नथह ल ए जा रहल िथ ि।  \nमहुआ थस् िर  भए गेल ीह । ओ स भ बुझल क जे महुआ माथन गेल अथि।  त खने महुआ िा र मे  कूथद पिथल।  उलटा \nिा र मे  मोर ंग थदथ श थनकथल जाए चाह लक महुआ, जतय ओकर प्रे मी अथि।  ओकरा लेल  सात  पालक नाव लेने। \nसौदा गर क  िो टका  थसपाह ी  महुआकेँ प्रेम करए लाग ल  ि ल, ओहो कूथद गेल कोथशकीक िा र मे , दू नू डू थब गेल । \nअखनो साओन -भादवक िा र मे  कोनो घटवार केँ कखनो देखा पिैत  िै  महुआ। कोन ो थखस् सा  वचनह ार केँ देखा \nजाइ त अथि  ओ आ शुरू भए जाइ त अथि - \nएकटा िलीह  महुआ घटवाथ र न..............................।  33 विदेह सदेह ३३ \n \n डाक ू र ौ थह णेय \n \nमगि  देश मे अश ोकक थपत ा थबथ म्बस ार क र ाज्य ि ल । संपू णि  शांथ त व्य ाप्त ि ल मु दा एकटा डाकू र ौथ हणेय क आतंक \nि ल । \nर ौथ ह णेय क थपत ा रहए डाकू लौह खुर । मरैत-मरैत ओ कथह गेल जे महा वीर स् वामीक प्रवचन नथह सुनए  आ ज्योँ \nकतओ प्रवचन ह ोअय तँ अप् पन कान बन्द कऽ ल ए, अन् य िा बबादी थनथि त  ह ोएत । \nर ौथ ह णेय माि  पाइ बला केँ लुटै त ि ल आ गर ीबकेँ बँट ै त ि ल । त ाथ ह द्वार े गा मक लोक ओक र मदथत करैत \nरहए आ’ ओ पकि ल नथह जा स कल ि ल । \nएक बेर तँ ओ अप्पन संगी क  संग  वाथ टकामे पाटथलपु ि क  सभसँ  पै घ सेठक  पु त ोह ु मदनवतीक अपहरण कए \nलेलक , जखन ओकर पथत फूल लेबाक ह ेत ु गेल रहए। जखन ओकर पथत आएल तँ र ौथ ह णेय क संगी  ओकरा \nगल त जानकार ी द ऽ भ्रथमत कएल क। \nओकरा बाद सुभ र  सेठक  पु ि क  थववा ह रहए। बर ात ी जखन घु थर रहल ि ल तखन र ौथ ह णेय सेठानी  मनोर माक \nभेष बनेल क आ ओकर संगी  नत्त िक बथन गेल । नकली नत्त िक जखन नाचए लाग ल  तखन र ौथ ह णेय भीिमे  \nकपिा क  साँप  िोथि  देल क।  र ौथ ह णेय गह नासँ  लादल  वर केँ उठा थनपत्ता भए गेल । \nर ाज ा शहरक कोत वालकेँ बजेलक। ओ तँ र ौथ ह णेय केँ पकिबा मे  अस मिित ा  व्य क्त कएल क आ कोत वाली िो िबा क  \nबात ो कएल क। मंिी  अभ य कुमार पाँ च थदनमे डाकू र ौथ ह णेय केँ पकथि  कए अनबाक गप कहल क। र ाज ा त त ेक \nत ामसमे  िलाह  जे पाँ च थदन का बाद डाकू र ौथ ह णेय केँ नथह अनल ा उत्त र अभ य कुमार केँ गर दथन काथट लेबाक बात \nकहलथन्ह । \nडाकू र ौथ ह णेय केँ स भ बात क पता चथल गेल िलै क।  अभ य कुमार जासूस  स भ लगेल क।  र ौथ ह णेय केँ मोनमे \nअएल ैक जे सेठ  साह ू कार  बह ुत भेल आब थकए नथह र ाज महलमे डकैत ी कएल जाय । ओ र ाज महलक र स् त ा पर \nचथल पि ल । र स् त ामे वाथ टकामे महा वीरस् वामीक प्रवचन चथल रहल ि ल । \nर ौथ ह णेय त ुर त अपन कान बन्द कए लेलक।  मु दा त खने ओकरा पै र मे काँ ट गथर गे लैक। महा वीर स् वामी कथह \nरहल िलाह - \n“देवता लोकथनकेँ कथह य ो घाम नथह िुटैत  िथ न्ह। ह ुनकर मालाक फूल मौलाइ त नथह अथि , ह ुनकर पएर िर त ी  \nपर नथह पिैत  िथ न्ह आ ह ुन कर थपपनी नथह खस ैत  िथ न्ह।” \nत ावत र ौथ ह णेय काँ ट थनकाथल कानकेँ फेर बन्न कए ले लक  आ र ाज महलक थद थश थबदा भे ल। र ाज महलमे  स भ \nपहर ेदार सुत ल  बुझाइ त ि ल । मु दा ई अभ य कुमार क चाथल रहए। ओकर जासूस  बत ा रहल रहए जे डाकू नगर \nआ महल थदथ श आथब रहल अथि।  \nजखने ओ महलमे घु स ैत  रहए तँ पहर ेदार ललकार ा  देलक।  ओ िि थपकय  काली मंथदर मे चथल गेल । थसपाह ी  \nस भ मंथदर केँ घे थर लेलक।  ओ जखन देखलक  जे बाह र सँ  स भ घे र ने अथि  तँ थसपाह ीक  मध्य सँ मंथदर क \nचहार थदवा र ी िि थप  गेल । मु दा ओतह ु थसपाह ी  स भ ि ल आ ओ पकि ल गेल । र ाज ा ओकरा सू ली  पर चढ़ ेबाक \nआदेश देल कै क।  मु दा मंिी  कहलथन्ह जे थबना चोर ीक माल बर ामद केने आ थबना थचन्हासीक एकर ा कोना फाँ सी  \nदेल  जाए। र ौथ ह णेय मौका देथख कए गोह ाथ र लगेल क  जे ओ शाथ ल गा मक दुगा थकसान  िी।  ओकर घर पथर वार \nओथह गा ममे िै।  ओ तँ नगर मंथदर दशिनक ह ेत ु आएल ि ल । त त बेम े थसपाह ी  घे थर ले लकैक।  र ाज ा ओथह गा ममे  विदेह सदेह ३३ 34 \nह र कार ा पठेलक मु दा ग्रामीण स भ र ौथ ह णेय सँ  थमलल  ि ल । स भ कहलकैक जे दुगा ओथह गा ममे र ह ैत अथि  मु दा \nतखन कतह ु बाह र गेल ि ल । अभ य कुमार सोचलक  जे एकर ासँ  गलती कोना स् वीकार करबाबी । से  ओ डाकूकेँ \nनीक महलमे कैदी बना कए रखल क। डाकू महा र ा ज ऐश-आराममे डू थब गेल ाह । \nअभ य कुमार एक थदन डाकूकेँ खूब मथदर ा थपय ा देल थन्ह । ओ जखन ह ोशमे आएल तँ चारू कात गंि वि -अप्सर ा \nनाथच रहल ि ल । \nओ स भ कहलकैक जे ई स्वगिपुर ी िीक  आ इ न्र र ौथ ह णेय सँ  भेँट करबाक ह ेत ु आबए बला र ह थि ।  र ौथ ह णेय \nसोचलक  जे र ाज ा ह मरा सू ली  पर चढ़ ा देल क।  मु दा ओ सभतँ  मंिी क  पठाओल गबैय ा स भ ि ल । \nत खने इ ंरक दू त आएल आ कहल क जे र ौथ ह णेय केँ देवताक रूप मे अथभषे क ह ोएत ैक मु दा त ाथ ह सँ  पथह ने ओकरा \nअपन पृ थ् वीलोक पर कए ल नीक-अिलाह  काय िक थववर ण देबए पित ैक।  \nतखन र ौथ ह णेय केँ भे ल ैक जे सभट ा  पाप स् वीकार कए थलअए। मु दा त खने ओ देखल क  जे दैव लोकक जीव \nस भ घामे-पस ीने  अथि , माला मौलाय ल  िै , पएर िर त ी  पर िै  आ थपपनी उथठ-खथस  रहल िै।  \nओ अपन पु ण्य क गुणगा ण शुरू कए देल क।  अभ य कुमार र ाज ाकेँ कहल क जे अहाँ ज्योँ ओकरा अभ य दान द ए \nदेबै क तँ ओ सभट ा  गप्प बत ा देत। सैह  भे लैक। \nर ौथ ह णेय नगरक बाह र क अपन जंगलक गुफाक पता बत ा देल क।  जतए सभट ा  खजा ना आ अपह ृत व्य थक् त स भ \nि ल । र ाज ा कहलथन्ह जे थकएक तँ ओकरा अभ य दान भे थट गेल िै  त ाथ ह ह ेत ु ओ स भ संपदा  र ाथ ख सकैत  \nअथि।  मु दा र ौथ ह णेय कोनो टा वस् त ु नथह लेलक।  ओ कहल क जे जाथ ह महा वीरस् वामी क एकटा वचन सुनलासँ  \nओकर जान बथच गेल ैक, तकर दीक्षा लेत आ ओकर सभट ा  वचन सुथन  जीवन िन्य करत। \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  35 विदेह सदेह ३३ \n \nम ू खाथ िराज  \n \nएकटा गो पालक ि ल । तकर एकटा बेट ा ि ल । ओकर कथनय ाँ पु ि क  जन्मक स मय मथर गेल ीह । बा बच्चाक \nपालन कएलथन्ह। मु दा ओ बच्चा ि ल महा मूखि। जखन ओ बार ह वषि क भेल तखन ओकर थववा ह भए गेल । \nमु दा ओ थववा ह ो थबसथर  गेल । \nबुथढ़ य ा बाकेँ काज करएमे थदक्कत ह ोइ त िलथन्ह। से  ओ बुझा-सुझाकेँ  ओकरा, कथनय ाकेँ थद्वर ाग मन करा कए \nअनबाक ह ेत ु कहलथन्ह । बा ओकरा गमिा मे  रस्ता ले ल  मु र ह ी बाथ न्ह देल थन्ह । र स् त ा मे बच्चाकेँ भूख लगलै क।  \nओ गमिा सँ  मु र ह ी थनकाथल कए जखने मु ँह मे देबए चाह ैत ि ल आथक मु र ह ी उथि  जाइ त ि ल । बच्चा बाज ए \nलाग ल - आऊ, आऊ उथि  जाऊ । \nलगमे बोनमे एकटा थचि ीमार  जाल पस ार ने  ि ल । बच्चाक गप सुथन  कए ओकरा बर्डड त ामस  उठलैक। ओकरा \nलगलै क  जेना ई बच्चा ओकर थचि ैकेँ  उि ाबए  चाह ैत अथि।  थचि ीमार  बच्चाकेँ पकथि  कए पु ष्ट थपटान थपटल क। \nबच्चा पु िलक - हमर दोख तँ कहू? \nथचि ीमार  कहल क- एना नथह । एना बाज ू । आथब जो। फँथस  जो। \nआब बच्चा सैह  बजैत आगू जाए लाग ल।  आब साँझ  भए रहल ि ल । बोन खतम ह ोएबला ि ल । ओतए चोर \nस भ चोथर क य ोज ना बनाए रहल िलाह ।  ओ स भ सुनलथन्ह जे ई बच्चा ह मरा सभकेँ  पकिा बए  चाह ैत अथि।  \nसे  ओ लोकथन सेह ो  ओकरा पु ष्ट थपटान थपटल थन्ह । \nबच्चा फेर पु िलक - हम बाज ी तँ की बाज ी? \nचोर क सर दार  कहल क- बाज जे एहन स भ घरमे ह ोए। \nआब बच्चा य ैह कहैत आगाँ बढ़ए लाग ल।  आब श्मसानभूथम आथब गेल । एकटा जमीन्दार क एकेट ा बेट ा िलै क।  \nसे  मथर गेल ि ल आ स भ ओकरा डाह बाक लेल  आथब रहल िलाह ।   ओ लोकथन बच्चाक गप पर बि  कुथपत \nभे लाह आ ओकरा पु ष्ट थपटल थन्ह । \nफेर जखन बच्चा पु िलक  जे की बाज ब उथचत ह ोएत तँ स भ गो टे कहलथखन्ह जे एना बाज ू- एहन कोनो घरम े \nनथह ह ोए। \nबच्चा य ैह गप बाज ए लाग ल।  आब नगर आथब गेल ि ल आ र ाज ाक बेट ाक थववा ह क बाज ा-बत्त ी स भ भए रहल \nि ल । बथर य ात ी लोकथन बच्चाकेँ कहैत सुनलथन्ह जे एहन कोनो घरमे नथह ह ोए तँ ओ लोकथन क्रोथ ित भए फेर \nओथह बच्चाकेँ थपटथपटा देल थखन्ह। \nजखन बच्चा पु िलक  जे की बजबाक चाह ी तँ स भ कहल क जे थकिु  नथह बाज ू । मु ँ ह बन्न र ाखू । \nबच्चा सासु र  आथब गेल । ओतए नथहये थकिु  बाज ल नथह य े थकिु  खएल क। कार ण खएबामे मु ँह खोलए पथित ैक।  \nभोरे-सकाले  सासु र  बला स भ अपन बेट ीकेँ ओथह बच्चा क संग  थबदा कए देल थन्ह । र स् त ामे बर्डड प्रखर र ौद \nिलै क।  ओ सुस् त ाए  लाग ल।  मु दा कल ममे सेह ो  बर्डड गुमार िलै क।  कथनय ाकेँ बर्डड घाम खस ए लगलै क  आ \nत ाथ ह सँ  ओकर थसन्दू र िो खथर  गेल ैक। बच्चाकेँ भे ल ैक जे सासु र  बला ओकरासँ  ि ल कएल क आ ओकरा भँ गलाह ा \nकपार बाली कथनय ाँ द ए जाइ गेल अथि।  एहन कथनय ाँकेँ गाम पर ल ए जाए ओ की करत। \nओ त खने एकटा ह जामकेँ बकरी चरबैत देखलक।  ओकरासँ  अपन पे टक बात कहबा क लेल  अपन मु ँह खोलल क  \nआ सभट ा  कथह गेल । ह जा म बुथझ गेल जे ई बच्चा मूखाथि र ाज  अथि।  ओ ओकरा अपन दू ि  देम ए बाली  विदेह सदेह ३३ 36 \nबकिी क  संग  कथनय ाँक बदलेन  करबाक ह ेत ु कहल क। बच्चा सह षि  त ैय ार भए गेल । \nआगू ओ बच्चा सुस् त ाए  लाग ल  आ खुट्ट ीसँ बकिी केँ  बाथ न्ह देल क।  बकिी  पाउज करए लाग ल  तँ बच्चाकेँ भे ल ैक \nजे बकिी  ओकर मु ँह दू थस  रहल अथि।  ओ ओकरा ह ाट ल ए गेल आ कदीमाक संग  ओकरो बदलेन  कए \nलेलक।  गाम पर जखन ओ पहुँचल तँ ओकर बा बर्डड प्रस न्न भे लीह । ह ुनका भे लथन्ह जे कथनय ाँक नैहर सँ  \nसनेस म े  कदीमा आएल अथि ।  मु दा कथनय ाँकेँ नथह देथख तकर थज गेस ा  कएलथन्ह तँ बच्चा सभट ा  थखस् सा  सुना  \nदेल कथन्ह। ओ माि  पीथट लेलथन्ह । मु दा बच्चा ई कह ैत खेलाए चथल गेल जे कदीमाक त र कार ी बना कए \nर ाखू । \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  37 विदेह सदेह ३३ \n \nकौव ा आ फुद्दी \n \nएकटा िथल  कौआ आ एकटा ि ल फुद्दी। दुनूक बीच भजार-सखी  केर संबंि।  एक बेर दुथभिक्ष पि ल । खेनाइ क \nअभ ाव एहन भेल जे दुनू गो टे अपन-अपन बच्चाकेँ खएबाक थनणिय कएलथन्ह । पथह ने कौआक बेर आएल । फुद्दी \nआ कौआ दुनू थमथल कए कौआ-बच्चाकेँ खा गेल । आब फुद्दीक बेर आएल । मु दा फुद्दी स भ तँ ह ोइ त े अथि  \nिू त्त ि।  \n“अहाँ तँ अखाद्य पदािि  खाइ त िी।  हमर बच्चा अश ु द्ध भए जाय त । से  अहाँ गंग ा जीमे मु ँह िोथब  कए आथब \nजाऊ”। \nकौआ उि ैत -उि ैत  गंग ाज ी ल ग गेल- \n“हे गंग ा माय, थदए पाथन, िोथब  कए ठोढ़, खाइ फुद्दीक बच्चा”। \nगंग ा माय पाथनक लेल  चुक्का अनबाक लेल  कहलथखन्ह। \nआब चुक्का अनबाक लेल  कौआ गेल तँ ओतएसँ  माथट अ नबाक ले ल  कुम्हार महा र ा ज पठा देल थखन््। खेत पर \nमाथटक लेल  कौआ गेल तँ खेत ओकरा माथट खोदबाक लेल  थह र थणक थसंघ  अनबाक लेल  थवदा कए दे लकथन्ह। \nथह र ण कहलकथन्ह जे थसंहकेँ  बजा कए आनू जाथ ह सँ  ओ ह मरा माथर कए अहाँकेँ हमर थसंघ  द ऽ देम ए। \nआब जे कौआ गेल थसंह  ल ग तँ ओ थसंह  कहल क- “हम भे लह ुँ शथक् त्त ह ी न, बू ढ़। गा एक दू ि  आनू, ओकरा पीथब \nकए ह मरा मे त ाकथत आयत आ हम थशकार कए स कब ”। \nगा एक ल ग गेल कौआ तँ गा ए ओकरा घास  अनबाक लेल  पठा देल थखन्ह। घास  कौआकेँ कहल क जे ह ाँसू  आथन \nह मरा काथट थलअ। \nकौआ गेल लोह ार ल ग, बाज ल- \n“हे लोह ार भाए, \nथदअ ह ाँसू , काटब घास , खुआय ब गाय, पाथब दू ि , \nथपआय ब थसंहकेँ , ओ मार त ह थर ण, \nभे टत ह थर णक थसंघ , त ाथ ह सँ  कोर ब माथट, \nमाथटसँ  कुम्हार बनओता ह चुक्का, भरब गङ्गाज ल, \nिो ब ठोर, आ खाय ब फुद्दीक बच्चा”। \nलोह ार कहलथन्ह, “ ह मरा ल ग दू टा ह ाँसू  अथि , एकटा कार ी आ एकटा लाल।  जे पथसन्न परए ल ए थलअ ”। \nकौआकेँ ललका  ह ाँसू  पथसन्न पिलैक।  ओ ह ाँसू  िी पल  ि ल, जह ाँने कौआ ओकरा अपन लोलमे  द बओल क, \nिर पटा  कए मथर गेल । \n  \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 38 \nनैका ब थनज ार ा \n \nशोभनाय का िलाह  एकटा वथ णकपुि ।  ह ुनकर थववा ह थत र ह ुत क कोनो स् िानमे  बार ी नाम्ना स् ि ीसँ  भेल िलथन्ह। \nशोभा थद्वर ाग मन करबा कए कथनय ाँकेँ अनल थन्ह आ थबदा भए गेल ाह मोर ंगक ह ेत ु व्य ा पार करबाक लेल।  पत्नीक \nसंग  एको थदन नथह थबत ा स कल िलाह ।  र ाथ त मे एकटा गािक  नीचाँ मे जखन ओ र ाथ त थबत ेबाक लेल  सुस् त ा  \nरहल िलाह  तखन ह ुनका एकटा ध्वथन सुनबामे  अएल थन्ह । एकटा डकहर अपन भाय ाक संग  ओथह गाि  पर \nर ह ैत ि ल । दुनू गो टे गप कए रहल िलाह , जे ओ र ाथ त बि  शुभ ि ल आ ओथह थदन पत्नीक संग  जे रहत \nत करा बर्डड प्रथतभावान पु ि क  प्राथप्त ह ोएत ैक। \nई सुनत थह  शोभा घर पहुँथच गेल भाय ा ल ग। लोको पवादसँ  बचबाक लेल  पत्नीकेँ अथभज्ञा नस् वरूप एकटा औँठी \nद ए देल थन्ह आ चथल गेल ाह मोर ंग। ओतए १ २ बखि िथर  व्य ापार कएलथन्ह आ त ेर ह म बरख थबदा भे लाह घरक \nलेल।  \nएम्हर ओकर कथनय ाक बि  दुगिथत भे लैक। ओ जखन गभिवत ी भए गेल ीह, सासु -ससु र  घरसँ  थनकाथल देल कथन्ह \nह ुनका। मु दा ओकर थदअर जकर नाम ि ल चतुर गन, ओकरा सभट ा  किा  बुझल िलै क।  ओतए रहय लगलीह  \nओ। जखन शोभा घु र ल तखन स भ र ह स् य बुझल क आ स भ ह ँसी  खुशी रहए लाग ल।  \n \nतब बार ी रे कानय जार बेजार ो कानै रे ना। \nदुगा गे स् वामी के लैके कोह बर घर लेवा ने \n                 के लह ी रे ना। \nकोह बर घर से  ह मरो थनकाथ लय ो देल कइ  रे ना \nदुगा गे केना बचबै अन्न-पानी थबन केना \n                 रहबइ रे ना। \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  39 विदेह सदेह ३३ \n \nड ोकी डोक ा \n \nएक टा ि ल डोका आ एकटा ि ल डोकी। \nदुनूमे बर्डड प्रे म। डोकी कहए त र ेगण ल ए आऊ तँ डोका त र ेगण आनएमे सेकेण्डक देरी भए जाए तँ ठीक मु दा \nथमनटक देरी नथि  ह ोमए दैत ि ल । \nथसयार केँ  रहए ई ष्या दुनूसँ ।  से  ओ कनह ी थसयाथ र नसँ  थमथल गेल आ एक थदन जख्नन डोका आ डोकी एक्के \nिार ीमे  भोजन कए रहल ि ल, तखन डोकाकेँ बजेलक। एम्हर-ओम् ह र क गप कए ओक र ा थबदा कए देल क।  फेर \nडोकीकेँ बजेलक ओ थसयर बा ।  पु िलक  जे अहाँ दुनू गो टे मे बि  प्रेम अथि  मु दा डो का जे कहल क त ाथ ह सँ  तँ \nह मरा बि  दुाः ख भे ल। लाग य-ए जे ओकर मोन ककरो आन पर िै।  आर थकिु  पूि ए  लाग ल  डोकी त ावत ओ \nथसयर बा  पिा  गेल । \nआब डोकी घरमे हनहन-पटपट मचा देल क।  डोका लक िी  काटय बोन थदथ श गेल । घु र ल नथह । भोरमे एकटा \nजोग ी आएल तँ ओकरासँ  डो की पु िलक  जे ई की भेल ? जोथ ग य ा कहल क जे ई अथि  पूवि जन्मक सर ाप।  \nजखने अहाँ डोकी पर थवश्वा स िो िब  डोका िोथि  कए चथल जाएत मु दा सात म  थदन भे थट जाएत । \nमु दा डोकी थनकथल गेथल डोकाकेँ त ाकए। बगुल ा भे ट लैक डोकीकेँ कहलकैक-रुथ क जाऊ एथह र ाथ त । फेर \nथसयर बा , वटवृ क्ष, मानसर ोवरक  र स् त ामे बोनमे ह ािी  स भ कहलकैक जे एक एक र ा थत रुथक कए जाऊ मु दा \nडोकी नथह रुकथल।  \nफेर भे टल मूस।  ओ कहल क जे ह मरा संग  चल ू, हम महल ल ए जाय ब, थखस् सा  सुनाएब  ि ह र ाथ त क बाद \nसात म  र ाथ त बीत त आ डोका भे टत। थखस् सा  सुनैत -सुनबै त  महल थदथ श थवदा भेल दुनू गो टे । मूस  कहल क जे \nअहाँ हँ-हँ कहैत रहब थखस् साक  बीचमे। मूसक  थखस् सा  कनेक नमगर रहए। डोकी बीचमे हँ कहब थबसथर  \nगेथल। आ तकर बाद मूस  से ह ो  थखस् सा  थबसथर  गेल । कतबो मोन पािय  चाह लक मु दा मोन नथह पिलैक।  फेर \nआगू बढ़ल दुनू गो टे । एकटा दीबा थर मे भूर कए दुनू गो टे सुर ंगमे  पहुँचल तँ दू र ाथ त िथर  चल ैत रहल तखन \nमहल आएल । ओतए डोकी ह लुआ बनबए लेल  लोथ ह य ामे समान  देल क  आ कनेक पाथन आनए लेल  बाह र गेल \nतँ मूसकेँ  रहल नथि  गेल ैक आ ओ लोथ ह य ामे मु ँह द ए देल क  आ मथर गेल । डोकी घु थर कए ई देखलक  तँ \nकुह थि  उठल ।  \n \nबगुल ा िो िल  थसयर बा  िो िल  \nिो िल  वटक वृक्ष \nह ािी  स न बल गर \nपकि ल ई मूस।  \n  \nमूस  भै य ाक संग  लेल  बीत ल ि ह र ाथ त, \nसात म  र ाथ त मे ओ प्राण गमेलथ न्ह \n \nआ ओकर साँस  टु टए लगलै क , मु दा त खने दर बज्जा खुजल आ कुर ह थि  लेने डोका ह ाथ जर ।  विदेह सदेह ३३ 40 \nर घु न ी मरर \n \nदेवदत्त, काशीराम आ र घु नी मरर त ीन भाँ ए। गाए चराबए जाथ ि।  एक बेर अकाल आएल तँ र घु नी भाथग कए \nसह र साक  बनमां प्रखण्डक थबथ दय ा बर ह मपुर गा ममे अपन डेरा खस ेलथन्ह । एत ए जमीन्दा र र ह थि  जुगल आ कमला \nप्रस ाद। जुगल प्रस ाद एक बे र दंगल  करेने िलाह  ओथह दंगलकेँ  थज त ने िलाह  र घु नी। र घु नी ह ुनके ल ग गेल ाह । \nएक स य बीघा जमीन देल थन् ह जुगल प्रस ाद ह ुनका। सु गमां  गा ममे बिान  बनओल थन्ह र घु नी। खेत ी करथि  आ \nपथर वार सँ  दू र सुगमा  गा ममे र ह थि।  \nएम्हर जुगल प्रस ादक घरमे कल ह भेल आ अपन जमीन-जत् िा ओ गा गो र ी र ाज केँ बेथच देल थन्ह । र घु नीकेँ जखन \nई पता चल लथन्ह तँ ह ुनका बर्डड दुख भे लथन्ह । \nएक थदन संगी क  संग  र घु नी नाच देखबाक लेल  थसमर ी  गा मक चौिर ीक  दलान  पर गेल । चौिर ी  नाचक बाद \nनटुआकेँ औँठी आ दुश ाला  देल थखन्ह। र घु नी नटुआकेँ कहलथखन्ह जे बिान  परसँ  अपन पथसन्न क एक जोि ी  \nगाए ह ाँथक थलअ। नटुआ खुशीसँ  दू टा थनकगर गाय ह ाँथक अनल क आ खुशीस ँ  चौिर ीकेँ  देखे लक।  मु दा \nचौिर ीकेँ  बुझे लए जे र घु नी ह ुनका नीचाँ देखबए चाह ैत िथ ि।  मु दा सोझाँ -सोँझी  थभरबाक थह म्म त तँ ि ल ए नथह । \nसे  चौिर ी  देवी उपासक  जादू क कल ाकार मकदू म जोग ीसँ  भेँट कएल क। ओ जोग ीकेँ कहल क जे र घु नीकेँ हमर \nनोकर बना थदअ। जोग ी सथर सओ  फूथ क थि टल क  मु दा र घु नी ि ल देवी भक्त से  जो गी क जादू नथह चल लैक।  \nचथण्डकाक थसथद्ध कएल क जोग ी आ र घु नी पर जादू सँ  स ए टा बाघसँ  घे र बा कए माथर देल क।  मु दा भक्त ि ल \nर घु नी से  चथण्डकाक बथह न कामाख्य ा आथब र घु नीकेँ थज य ा देल थन्ह । दोसर  जादू ले ल  जोग ी सथर सओ  मन्ि ाबए \nलेल  जे सथर सओ  मु ट्ठ ीमे लेल क  तँ मु ट्ठ ी बन्दक-बन्दे र थह गेल ैक। \nफेर चौिर ीकेँ  पता चल लैक  जे र घु नी गा गो र ी र ाज ाक लगा न नथह देने अथि।  से  ओ र ाज ा ल ग गेल आ कहल क \nजे र घु नी ने तँ अपने लगा न देने अथि  आ उनटले लोक सभकेँ  लगा न देबास ँ  मना कए रहल अथि।  \n  \nगाम पर र घु नी नथह रहए आ थसपाह ी  स भ ओकर भाए देवदत्त मरि केँ  ल ए थवदा भए गेल ाह । र स् त ामे केजर ीडी ह \nल ग देवदत्त र घु नीकेँ देखलथन् ह, र घु नी सेह ो  देवदत्त केँ देखलथन्ह । मु दा थसपाह ी  स भ र घु नीकेँ नथह देथख सकल ाह ।  \nमु दा जखन र ाज ा देवदत्त केँ काल कोठर ीमे द ए थसपाह ी  सभकेँ  ओकरा मार बाक लेल  कहल क तँ जे कोि ा  चल बय \nउनटे त करे चोट लाग ए। \nर ाज ा देवदत्त सँ कहल क जे गलती भेल आब अहाँ जे कहब सैह  हम करब। देवदत्त क कहला अनुसार  जे र ैय त \nलगा न नथह भरलाक कार णसँ  जह लमे र ह थि  से  िोथि  दे ल  गेल ाह आ र ाज ा र घु नी म र र सँ  सेह ो  घट्टी मँ गलथन्ह। \n  \n \n \n \n \n \n  41 विदेह सदेह ३३ \n \nजट- जथटन \n \nमहा र ाज थसव  थसंह  (१४ १ २-१ ४ ४६) थमथिलाक  र ाज ा िलाह ।  थवद्य ापथत ह ुनके शासनक ालमे  भेल िलाह  आ र ाज ा \nथशव थसंह  आ ह ुनकर र ानी लथखमार ानी ह ुनकासँ  बि  प्रेम करैत र ह थि ।  एक टा जयट वा जट नाम्ना बि  पै घ \nसंगी त कार  सेह ो  िलाह  ओथह समयमे ।  र ाज ा थशव थसंह  ह ुनकासँ  थवद्य ापथत क गी त केँ राग-र ाथ गनीमे बन्हबा क ले ल  \nकहने र ह थि।  वैह जयट जट-जथटन नाटकक र चना कएलथन्ह आ जटक भूथमका सेह ो  कएने िलाह ।  साओन -\nभादवक शुक्ल-पक्षक र ाथ त मे ई नाटक स् ि ी गण  द्वार ा ह ोइ त अथि।  \nजट िथि  पथह र ने पु रुष-पथर िा न  आ जथटन पथह र ने िथि  थि टगर  नू आ। आ देखू दुनू गो टे अपना संग  अपन-\nअपन संगी केँ  ल ए आथब गेल िथ ि।  \nथबय ाह क पथह ल सालक  साओ न।  जथटन जाए चाह ैत िथि  नैहर मु दा िा र मे  बाथ ढ़ िै , हे माय कोनो नौआ-ठाकुर-\nब्राह्म ण आथक पै घ भाए केर बदलामे  िो टका  भाय केँ पठथब ह ँ थबदा गर ीक लेल  नथि  तँ सासु र  बला स भ थबदा गर ी \nआथपस  कए देत। \nजाथ ह नवकथनय ाँकेँ नैहर नथह जाय देल  गेल ओ अप न पथत केँ कहैत िथि  जे जट-जथ टनक नृत्य मे तँ भाग लेबए \nथदअ। मु दा वर झू मर खेलए बासँ  मना कए दैत िथि  तखन ओ घामक बह न्न ा बनाए दू र भए जाइ त िथ ि।  \nजट-जथटन बीचमे िथि  आ दुनूक संगी मे  बहस  चथल रहल अथि।  \n-चल ू झू मर खेलाए। \n-कोन पात पर चथढ़ कए। \n-पु र ैनीक। \nजट-जथटनमे थवआह ह ोए बला अथि  मु दा जट थकिु  बात प र अथि  गेल, जेना िा नक  शीस  जेकाँ लीथ ब कए चल ए \nजथटन, थकिु  देखावटी थवर ोि क  बाद जथटन सभट ा  माथन जाइ त िथ ि।  \nफेर दुनू गो टे थवआह कए लै त िथ ि।  फेर भोर ह ोइ त अथि , जथटन कहैत िथि  जे जा ए थदअ। अँ गना बह ार बाक \nअथि  मु दा जटा कहैत िथि  जे अँ गना माए-बथह न बह ाथ र लेत । \nफे र थदन थबत ैत अथि  तँ जथटन कहैत िथि  जे गह ना थकएक नथह बनबाए रहल िी  ह मरा लेल  आर बह न्न ा \nकरब तँ हम सोनार क  घर चथल जाएब। \nजथटन त त ेक खरचा करबैत िथ न्ह जे जटाक ह ािी  तक थबका जाइ त िथ न्ह आ ह ािीक  थसकथि  माि  बचल \nर थह जाइ त िथ न्ह। \nजथटन कहैत िथि  जे ह मरा नैहर जएबाक अथि  तँ ज टा कह ैत िथि  जे िा नक  फथसल  त ैय ा र अथि , त करा \nकाथट कए जाऊ। जथटन नथह मानैत िथि  कहैत िथि  जे एथह बेर जे हम जाएब तँ घु थर कए नथह आएब। \nमु दा सौथ त नक  गप सुथन  कए डेरा ए जाइ त िथ ि।  बीचमे स् वांग जेना कोनो र ोग ीक इ लाज आथद सेह ो  ह ोइत र ह ैत \nअथि।  \nजट मोर ंग थबदा भए जाइ त िथि  कमाएबा लेल।  जथटनकेँ सोनार  प्रल ोभन दैत िथ न्ह गह नाक मु दा जथटन जटाक \nसुन्दरत ाक वणिन करैत िथ ि।  \nफेर जटा घु थर अबै त अथि।  एक थदन दुनू गो टे मे कोनो गप ल ऽ कए झगिा  भए जा इ त िथ न्ह। जट िौ ँकीसँ  \nजथटनकेँ िू थब  दैत िथ ि।  जथटन रूथस  कए घर िोथि  दैत िथ ि।  जटा गो पी, मथनह ाथ र न आ आन-आन रूप  विदेह सदेह ३३ 42 \nिथर  त ाकैत िथि  ह ुनका। जटाक घरमे झोल-मकिा  भथर जाइ त िथ न्ह आ अंगनामे दू थभ जनथम जाइ त िथ न्ह। \nतखन जथटन ह ुनका ल ग आ थब जाइ त िथ ि।  फेर स् ि ीग ण  लोकथन बेंग सभकेँ  एकटा खद्धा खुथन कए ओथह मे \nद ए दैत िथि  आ ऊ परसँ  ओकरा कूटै त िथि  आ मरल बेंगकेँ झगर ाथ ह स् ि ीक  दर बज्जापर फेथक अबै त िथ ि।  \nओ स्िी  भोरमे मरल बेंगकेँ देखला  उत्त र जत ेक गाथर पढ़ ैत िथि , त त ेक बेश ी बर खा ह ोइ त अथि।  \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  43 विदेह सदेह ३३ \n \nब त्त ू \n \n एकटा बकिी  िथ ल।  ओकरा एकटा बच्चा भे ल ैक। मु द ा ओ िागर  माि  ४ मासक  ि ल आथक दुगापूजा आथब \nगेल । दुगापूजामे िा गर क  बथल देबाक थकय ो कबुला केने िलाह ।  से  बकिी क  माथलकक ल ग आथब िा गर क  \nदाम-दीग र केलथन्ह । संगमे  पाइ नथह अनने िलाह  से  अथगला थदन पाइ अनबाक आ िागर  ल ए जएबाक गप \nकए चथल गेल ाह । \nबकिी  ई स भ सुनैत  िथल  ओ अपन बच्चाकेँ कहलथन्ह जे भाथग जाऊ जंगल थदस  नथह तँ ई मथलकबा काथि  \nअहाँकेँ बेथच देत आ थकननह ा र दुगापूजा मे अहाँक बथल द ए देत। \nिागर  र ात ा-र ात ी जंगल भाथग गेल । २-३ साल  ओ जंगलमे थबत ेलक, मोट-सोट  बत्त ू भए गेल, पै घ दाढ़ी आ \nथसंघ  भए गेल ैक ओकरा। एक थदन घु मै त-घु मै त ओ दोसर  जंगलमे चथल गेल । ओतए एकटा बाघ ि ल, बत्त ू \nबाघकेँ देथख कए घबिा  गेल । बाघ सेह ो  एहन जानव र नथह देखने ि ल, से  ओ अपने डर ाय ल ि ल । ओ \nपु िलक - \nनामी नामी दाढ़ी- मोंि  भकुल ा, \nकहू कतएसँ  अबै त िी , नथि  तँ देव ठकु र ा। \nबत्त ू कहल क- \nअचु िन्न ी खेलह ुँ गर चुन्न ी खेलह ुँ, थसंह  खेलह ुँ सात ।  \nआ जथह य ा द स  बाघ नथि  ह ो ए, त थहय ा परह ुँ ठक द ए उप ास।  \n  \nई सुथन  बाघ पिाए ल।  मु दा र स् त ामे नथढय ा थसयार  ओकरा भे टल ै क आ कहलकैक जे अहाँ अनेर े डर ाइत िी।  \nचल ू आइ तँ नीक मस ुआइ  ह ोएत । ओ तँ बकिी क  बच्चा अथि।  बाघ डर ाएल ि ल से  ओ थसयार क  पएरमे \nपएर बाथ न्ह ओतए जएबा लेल  त ैय ा र भए गेल । आब बत्त ू जे दुनूकेँ अबै त देखलक  तँ बुथझ गेल जे ई थसयर बाक  \nकाज अथि।  मु दा ओ बुथद्धस ँ काज लेलक।  कहल क- \n“ऐँ हौ, त ोरा दू टा बाघ आनए ले कहथलयह ु आ तोँ एके टा अनल ह ”। \n ई सुनैत  देरी बाघ भागल आ थसयर बा  थघथसआइ त  मथर गेल । \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 44 \nभाट-भाथट न \n \nएकटा ि ल भाट आ एकटा िथल  भाथटन। \nभाथटन एकटा मथणिार ी  गह ुमनस ँ  प्रेम करैत िथ ल।  ओ साँप  लेल  नीक थनकुत बनबैत िथल  आ भाटकेँ बथसया -\nखोथसय ा  दैत िथ ल।  भाट दुबर-पात र ह ोइ त गेल । मु दा भाथ टन ओकरा थज बए नथह द ए चाह ैत िथल  से  ओ साँपकेँ  \nकहल क भाटकेँ काथट लेबाक लेल।  \nआब साँ प  भाटकेँ काटए लेल  त ाथ कमे रहए लाग ल।  एक थदन जखन भाट िा र मे  पएर िो बए  लेल  पनही खोथल \nकए रखल क त खने साँप  ओकर पनहीमे नुका गेल । भाट आएल आ पथह र बाक प थह ने पनही झार लक तँ ओ \nसाँप  खथस  पि ल । भाट पनहीसँ  माथर-माथर कए साँपक  जान ल ऽ लेलक  आ ओकरा माथर कए वरक गा िपर  \nलटका देल क।  \nभाट जखन गा मपर पहुँचल तखन ओ अपन कथनय ाँकेँ सभट ा  थखस् सा  सुनेल क।  आब भाथटनक तँ प्राण सुखा  \nगेल ैक। ओ भाटक संग  वरक गाि  ल ग गेल आ अपन प्रे मी साँपकेँ  मरल देथख कए बेह ोश भऽ गेल । भाट \nओकरा गा मपर अनल क। भ ाथ टन दुखी भऽ अस गर े  वरक गा िपर सँ  साँप  उत ाथ र ओकरा नौ टु किा  कए घर \nआथन लेल क।  भाथटन साँपक  चाथर टा टु किी  चारू खाटक पाइ सक  नीचाँ, एकटा मथचय ाक नीचाँ, एकटा त ेलमे, \nएकटा नू नमे, एकटा डाँर मे आ एकटा खोपामे र ाथ ख लेल क।  फेर भाटकेँ कहल क जे खाट, मथचय ा, नू न-त ेल, \nडाँर आ खोपामे की अथि  से  बत ा नथह तँ भकसी  झोका कए मार बौक। भाट नथह बत ा स कल आ ओ कहल क \nजे मरएसँ  पथह ने ओ बथह नसँ  भेँट करए चाह ैत अथि  आ त ाथ ह लेल  दू थदनुका मोह लथत ओकरा चाह ी। \nभाट अपन बथह न ल ग गेल तँ ओ अपन भाइक और दा जोथ ि  रहल िथ ल।  स भ गप जखन ओकरा पता चललैक  \nतखन ओ कहल क जे ओहो संग  चल त ओकर। र स् त ाम े एकटा िमिशालामे  र ाथ त मे दुनू भाइ-बथह न रुकल  मु दा \nबथह न थचन्ते सुथत  नथह स कल । त खने िमिशालाक  सभट ा  दीआ एक ठाम आथब कए गप करए लाग ल।  भाटक \nबथह नक कोठलीक दीआ कहल क जे भाथटन अपन वर भाटकेँ मार ए चाह ैत अथि  आ ओ जे फुथसयाह ीक  प्रहेथलका \nबनेने अथि , से  ओकर प्रे मी जे मरल गह ुमन ि ल त करा ओ टु किी  कए ठाम-ठाम र ाथ ख देने अथि  आ त करे \nप्रहेथलका बना देने अथि।  आब भोरमे जखन दुनू भाइ बथह न गा मपर पहुँचए जाइ गेल तँ बथह न अपन भौजी केँ \nकहल क जे ओ सेह ो  प्रहेथलका सुनए  चाह ैत अथि।  \nभाथटन कहल क जे ज्योँ ओ प्रहेथलका नथि  बुथझ स कल तखन ओकरो भकसी  झोँका कऽ ओ माथर देत। तखन \nननथ द कहल क जे य थद ओ प्रहेथलकाक उत्त र द ए देत तखन भौजी केँ भकसी  झोका कए माथर देत। आब जखने \nभाथटन प्रहेथलका कहल क त खने बथह न सभट ा  टु किी  थनकाथल-थनकाथल कऽ सोझाँ  र ाथ ख देल क  आ भौजी क ेँ \nभकसी  झोका कऽ माथर देल क।  \n  \n \n \n \n \n  45 विदेह सदेह ३३ \n \nगां गो देव ीक भगत ा \n \n  गां गो देवी मल ाथ ह न िलीह ।  एक थदन ह ुनकर साँए , अपन भाय आ थपत ाक संग  माि  मार ए लेल  गेल ाह । \nसाओनक  मे ला चथल रहल िलै क  आ थमथिलामे  साओनमे  माँ ि  खएबा आथक बेचएपर तँ कोनो मनाह ी िै  नथह । \nगां गो देवीक वर सोचलथन्ह जे आइ माि  माथर ह ाटमे बेचब आ साओनक  मे लासँ  गांगो लेल  चूिी -लह ठी आनब।  \nिा र मे  त ीनू गो टे जाल फेक लथन्ह सर ैय ा  पािल थन्ह मु दा बेरू पहर िथर  डोका, ह र ाशं ख आ सत ुआ  माि  ह ाि  \nअएल थन्ह । आब गांगोक वर अपन कथनय ाँक नाम ल ए जा ल फेथक कहलथन्ह जे ई अथन्तम बेर िी  गांगो। एथह \nबेर जे माँ ि  नथह आएल तँ ह मरा क्षमा करब। आब भेल ई जे एथह बेर जाल माँ िसँ  भथर गेल । जाल थघंच न े \nनथह थघंचाए। सभट ा  माँ ि  बेथच कए गांगो लेल  लह ठी-चूि ीक  संग  नू आ सेह ो  कीनल गे ल। \nअथगला थदन गांगोक वर गां गो क नाम ल ए जाल फेंकल थन्ह तँ फेर ह ुनकर जाल माँ िसँ  भथर गेल थन्ह मु दा ह ुनकर \nभाइ आ बाबू क थह स् सा  वैह डोका-काँ किु  अएल थन्ह । ओ लोकथन खोथि या कए एकर रहस्य बू थझ गेल ाह फेर ई \nर ह स् य सौँस े  थमथिलाक  मल ा ह लोकथनक बीच पस थर  गेल । गां गो देवीक भगता एखनो थमथिलाक  मल ाह भै य ा \nलोकथनमे प्रचथलत अथि।  स भ जाल फेंकबासँ  पथह ने गांगोक स् मरण करैत िथ ि।  \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 46 \nबि  सुख  सा र  पाओल त ुअ त ीर े \n \n  थमथिलाक  र ाज ाक दर बारमे र ह थि  बोथ ि  काय स् ि।  र ाज ा दर माह ा देथिन्ह त ाथ ह सँ  गुजर बस र ह ोइत िलथन्ह \nबोथ ि  काय स् िक ।  दोसार ाक  प्रथत थह ंसा , दोसरक  स्िी  वा ि नक लालस ा  एथह सभसँ  भथर जन्म दू र र ह लाह बोथ ि  \nकाय स् ि।  आजी थवकासँ  अथत थ र क्त जे र ाथ श भे टथन्ह से  दा न-पु ण्य मे खरचा भऽ जाइ त िलथन्ह। भोल ाबा बाक भक्त \nिला ह। \nजेना सभकेँ  बुढ़ ापा अबै त िै  त थह ना बोथ ि  काय स् िक  मृ त् य ु सेह ो  ह ुनकर थनकट अएल थन्ह आ ओ घर-द्वार िोथि  \nगंग ा-लाभ करबाक लेल  घरसँ  थनकथल गेल ाह । जखन गंग ा िार  अदहा कोसप र  िलीह  तखन परी क्षाक लेल  \nबोथ ि  काय स् ि  गंग ाकेँ सम्बोथित  कए अपनाकेँ पथवि  करबाक अनुर ोि  कएलथन्ह । गंग ा माय तट त ोथ ि  आथब \nबोथ ि  काय स् िकेँ  अपनामे समाथह त  कएलथन्ह । बोथ ि  काय स् िकेँ  सोझे  स् वगि भे टल थन्ह । \nबोथ ि  काय स् ि  थवद्य ापथत सँ पूवि भेल िलाह  कार ण ई घ टना थवद्य ापथत र थचत संस् कृत  ग्रंि पु रुष-परी क्षामे वथणित \nअथि।  फेर थवद्य ापथत अपन मै थिली  पद बि  सुख  सार  पाओल त ुअ त ीर े थलखल थन्ह- आ बोथ ि -काय स् ि  जेकाँ \nगंग ा लाभ कएलथन्ह । \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  47 विदेह सदेह ३३ \n \nिेि न  \n \nडोम जाथ त क लोकदेवता  िेिन  महर ाज बर्डड बल गर िलाह ।  मु दा ह ुनकर संगी  सािी  स भ कहलकथन्ह जे \nजखन ओ स भ सथह दापुर  गेल िलाह , बाँसक  टोकरी आ पथटया स भ बेचबाक लेल , तखन ओतुक्का डोम सर दार  \nमाथनक चन्दक वीर त ा देखल थन्ह । ओ एकटा अखर ाह ा बनेने र ह थि  आ ओतए एकटा पै घ स न डंका र ाखल \nरहए। जे ओथह डंकापर िोट  करैत ि ल ओकरा माथनकचन्दक पोसुआ  सुल गर , जकर नाम चथटय ा ि ल, त करास ँ  \nल ि ए पिैत  िलै क।  माथनक चन्द प्रण कएने र ह थि  थक जे क्य ो चथटय ासँ  जीथ त जाएत से  माथनकचन्दसँ लिबा क  \nय ोलय ह ोएत आ जे माथनकचन्दकेँ ह र ाए त से  माथनकचन्दक बथह न पनमासँ  थववा ह क अथिकार ी  ह ोए त । मु दा ई \nमौका आइ िथर  नथह आएल रहए जे क्य ो चथटय ाकेँ हरा कए माथनकचन्दसँ लथि  सथकत ए।  \nथदन थबत ैत गेल आ एक थदन अपन पाँ च पस ेर ीक  कत्ता ल ए िेिन  महर ाज सथह दापुर  थदश थवदा भे लाह । डंकापर \nचोट करबासँ  पथह ने िेिन  महर ाज एकटा बुढ़ ीस ँ  आथग माँ गलथन्ह आ अपन थचलममे आथग आ मे दनीफूल  भथर \nसभट ा  पीथब गेल ाह आ झुमै त डंकापर चोट कए देल थन् ह । माथनकचन्द िेिनकेँ  दे खल थन्ह आ चथटय ाकेँ शोर \nकेलथन्ह । चथटय ा दौथ ग कए आएल मु दा िेिनकेँ  देथख पिा  गेल । तखन पनमा आ माथनकचन्द ओकरा ललकार ा  \nदेल थन्ह तँ चथटय ा दौथ ग कय िेिनपर  झपटल मु दा िेिन  ओकर दुनू पएर पकथि  चीथर देल थन्ह । फेर मथनकचन्द \nआ िेिनमे  दंगल  भेल आ िेिन  माथनकचन्दकेँ बजाथ र देल थन्ह । तखन खुशी-खुशी माथनकचन्द पनमाक थबय ाह \nिेिनक  संग  करेलथन्ह । \nथदन थबत ैत गेल आ आब िेिन  दोसरा क  बसथबट्ट ीसँ बाँस  काटए लगलाह ।  एथह ना एक बेर य ादवक लोकदेवता  \nकृष्ण ार ामक बसथबट्ट ीसँ ओ बह ुत र ास  बाँस  काथट लेलथन्ह । कृष्ण ार ाम अपन सुबर न  ह ािीपर  चथढ़ अएल ाह आ \nआमक कल मम े िेिनकेँ  पनमा संग  सुत ल  देखलथन्ह । सुब र न  पाँ च पस ेर ीक  कत्ताकेँ सू ढ़सँ  उठेलक आ िेिनक  \nगर दथनपर र ाथ ख देल क  आ अपन भथरगर पएर कत्तापर र ाथ ख देल क।   \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 48 \nग र ीबन बाबा \n \nकमला कात क उिर ा  गा ममे त ीनटा संगी  र ह थि।  पथह ने गा मे-गा मे अखर ाह ा रहए, ओतए ई त ीनू संगी  कुश्त ी \nलिथ ि  आ पहलमानी करथि।  बरहम ठाकुर र ह थि  ब्राह्म ण, घासी  र ह थि  य ादव आ गर ीब न र ह थि  िो थब।  अखर ाह ा \nल ग कमला माइ क पीिी  ि ल । एक बेर गर ीबनक पएर ओथह पीिीमे  लाथ ग गेलथन्ह, जाथ ह सँ  कमला मै य्य ा त मस ा  \nगेल ीह आ इ न्रक दर बार सँ  एकटा बाथ घन अनल थन्ह आ ओकरासँ  अखर ाह ामे गर ीबन क य ुद्ध भे ल। गर ीबन मार ल \nगेल ाह । गर ीबनकेँ कमला िा र मे  फेंथक देल  गेल थन्ह आ ह ुनकर लह ाश एकटा िो थबया  घाटपर कपिा  साफ  करैत \nएकटा िोथब  ल ग पहुँचल । ह ुनका कपिा  साफ  करएमे थदक्कत भे लथन्ह से  ओ लह ाशकेँ सह टाथर  कए दोसर  \nथदस  बह ा देल थन्ह । \nएम्हर गर ीबनक कथनय ाँ गर ीब नक मु इ लाक समाचार  सुथन  दुथखत मोने आतिनाद कए भगवानकेँ सुथमर लथन्ह । आब \nभगवानक कृपासँ  गर ीबनक आत् मा एक गो टे क शर ीर मे पै थ स  गेल आ ओ भगता खेलाए लाग ल।  भगता कहलथन्ह \nजे एक गो टे िोथब  ह ुनकर अपमान केलथन्ह से  ओ शाप दैत िथ िन्ह  जे स भ िोथब  थमथल ह ुनकर लह ाशकेँ कमला \nिा र सँ  थनकाथल कए दाह-संस् कार  करथि  नथह तँ िोथब  स भक भट्ठी मे कपिा  जथर जाएत । स भ गो टे ई सुथन  \nिा र मे  कूथद लह ाशकेँ थनकाथ ल दाह संस् कार  केलथन्ह । तकर बादसँ  गर ीबन बाबा भ ट्ठ ीक कपिा क  र क्षा करैत \nआएल िथि । \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  49 विदेह सदेह ३३ \n \nलालमैन  बाब ा \n \nनौह ट्ट ामे दू टा संगी  र ह थि  मनस ार ाम  आ लालमैन  बाबा । दुनू गो टे चमार जाथ त क र ह थि  आ संगे -संगे  मही स  \nचराबथ ि।  ओथह समयमे  नौह ट्ट ामे बर्डड पै घ जंगल रहए, ओतथ ह एक थदन लालमैनक  मही सकेँ  बाथ घथनया घे थर \nलेलकथन्ह। लालमैन  मही सकेँ  बचबएमे बाथ घनस ँ  ल ि ए तँ लगलाह  मु दा स् ि ीज ा थतक  बाथ घनपर अपन सम्प ू ण ि \nशथक् त क प्रयो ग नथह केलथन्ह आ मार ल गेल ाह । मनस ार ामकेँ  ओ मरैत-मरैत कहलथन्ह जे मु इ लाक बाद ह ुनकर \nदाह संस् कार  नीकस ँ  कएल जाइ थन्ह । मु दा मनस ार ाम  गा मपर ककरो ई गप नथह कहलथन्ह । एथह सँ  लालमैन  \nबाबा केँ बर्डड त ामस  चढ़ लथन् ह आ ओ मनस ार ामकेँ  बका कऽ माथर देल थन्ह । फेर स भ गो टे थमथल कए लालमैन  \nबबाक दाह संस् कार  कएलथन्ह आ ह ुनकर भगता मानल गेल । एखनो ओ भगताक देहमे पै थस  मनता पूर ा करैत \nिथ ि।  \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह ३३ 50 \nग ोन ू झा आ द स  ठ ोप बाबा \nथमथिला  र ाज्य मे भयंकर सुख ाि  पि ल । र ाज ा ढ़ोलहो थपटबा देल थन्ह, जे जे क्य ो एकर त ोि  बत ाओत ओकरा \nपु र स् कार भे टत। \nएकटा थवशालकाय बाबा द स  टा ठोप कएने र ाज ाक दर बारमे ई कहैत अएल ाह जे ओ स य वषि थह मालय मे त पस्य ा \nकएने िथि  आ य ज्ञसँ वषा करा सकैत  िथ ि।  साँझमे  ह ुनका स् िान  आ सामग्री भे थट गेल थन्ह । गो नू झा कतह ु \nपहुनाइ करबाक लेल  गेल र ह थि । जखन साँझमे  घु र लाह तखन कथनिाक  मु ँह सँ  सभट ा  गप सुथन  आिय िचथकत  \nह ुनका दशिनािि  थवदा भे लाह । \nएम्हर भोर भे लास ँ  पथह नथह सौँस े  सोर  भए गेल जे एकटा बीस  ठोप बाबा सेह ो  पिाथ र  चुकल िथ ि।  \nआब द स  ठोप बाबा क भेँट ह ुनकासँ  भे लथन्ह तँ ओ कहलथन्ह- \n“अहाँ बीस  ठोप बाबा िी  तँ हम िी  िी  १ ०८ बीस  ठोप बाबा िी।  कहू अहाँ कोन थवथ िय े  वषा कराएब”। \n“हम एकटा बाँस  र खने िी  जकरासँ  मे घकेँ खोँचार ब आ वषा ह ोएत”। \n“ओतेक टाक बाँस  र खैत िी  कतए ”। \n“अहाँ एहन ढोंग ी साि ुक  मु ँह मे”। \nआब ओ द स  ठोप बाबा शौचक बह न्न ा कए थवदा भे ला। \n“औ। अपन खराम आ कमण्डल तँ ल ए जाऊ”। मु दा ओ तँ भागल आ लोक स भ पिोि  कए ओकर दाढ़ी \nपकथि  घीचए चाह लक। मु दा ओ दाढ़ी ि ल नकली आ त ाथ ह लेल  ई नोचा गेल । आ ओ ढ़ोंग ी मौका पाथब भाथग \nगेल । तखन गो नू झा सेह ो  अपन मोि  दाढ़ी ह टा कए अपन रूपमे आथब गेल ाह । र ाज ा ह ुनकर चतुर त ाक सम्म ान \nकएलथन्ह । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  51 विदेह सदेह ३३ \n \nस ं कषिण  (न ाटक) \n  \n(एक-एक अंकक दू कललोल  आ दू-दू अंकक त ीनटा कललोल - माने पाँ च कललो लक  अन्त गित आठ अंकक \nमै थिली  नाटक) \nपाि  पथर चय \nसंकषिण - अथभनेता आ खल नाय क दुनू- थलकथल क  करैत भूत स न कार ी र ंग, कतेक कार ी से  ओथह खापथि केँ  \nदेथख थलअ त त ेक। \nसंकषिणक  बाबू \nसंकषिणक  कथनय ाँ \nभाष्कर \nभाष्करक बाबू जीक संगी  \nबंगा ली बाबू \nकल क्टर \nकल क्टरक स् टे नो \nत ीन टा कार ी कुकूर- एकर अथभनय त ीन गो टे कार ी कपिा  पथह थि  कऽ सकैत  िथि  \nएकटा ह लवाई- मिुर क  दोकान क माथलक थह नका ल ग थमठाई िनबाक  कराह, बिका  मोटगर बिदा मी , एकटा \nमोटगर लाठी आ एक गो टे कमिचार ी र ह त थन् ह तँ थह नका अथभनय मे सुथव िा  ह ेत थन्ह । \nह लवाई जीक कमिचार ी लुत्त ी झा तखन अबस्से  \nएकटा थशवथलंग-मथन्दर, फेर कनेक उज र ा दू ि - चूनकेँ घोथर बना सकैत  िी।  \nएकटा पु जेगर ी आ बि  र ास  भक्त- थकिु  गो टे दशिककेँ बजा कए सथम्मथलत सेह ो  कए सकैत  िी।  \nगो नर भाइ \nथनत् य ा काका \nजय र ाम \nलाल  काका \nलाल  काकी \nघटक \nदू टा पु थल स  आ एकटा ओकर अफस र \nएकटा बू ढ़ी- ट्र ेनक पथसन्जर \nचोर बजार क दोकान दार , बजार मे आन दोकान दार  आ भीि -भरक्का \n \n \n  \nपथह ल कललोल - पथह ल अंक \n(गा म। ल गक थज ला काय ालय जतए गा मक लोकक आँथखमे दुथनय ाँक सभस ँ  पै घ ह ाथ कम कल क्टर बैस ैत  िथ ि।   विदेह सदेह ३३ 52 \nजकरा अथभनेता-अथभनेिी  काथलदासक  “इ थत शर संिा नं  नाटयथत” जेकाँ सांकेथत क  रूपमे देखा सकैत  िथ ि।  \nबादमे ट्र ेनक य ाि ाक  आ थदल ली  नगरक वणिन सेह ो  अथह ना कऽ सकैत  िथ ि। ) \n(भाष्कर अपन दलानपर  बैस ल  िथि  आथक ओम् ह र सँ संकषिण  अबै त िथ ि। ) \n \nसंकषिण : भाष्कर भाइ, सुनलह ुँ  कोनो काज अटकल  अथि।  \nभाष्कर:  हँ भाइ। कल क्टर ऑथफसमे  एकटा काज ओझराय ल अथि।  \nसंकषिण :  कोनो काज पिलापर  ह मरा सँ  कहब। कल क्टरक ओथह ठाम भोर-साँझक  बैस ार ी  ह ो इ त अथि  \nहमर। घंटाक-घंटा बैस ल  र ह ैत िी , आबए लगैत िी  तँ र ोथ क कऽ फेर बैस ा  लैत अथि , दोसर -दोसर  गप स भ \nशुरू कए दैत अथि।  \nभाष्कर:  ठीक िैक  भाइ जी। कोनो जरूर ी पि त तँ कहब। नाम की िथ न्ह ह ुनकर सेह ो  नथह बुझल \nअथि  ह मरा । \nसंकषिण :  बर्डड नमगर नाम िथ न्ह, भा. प्र.से . प्रश ांत । आब भा. प्र. से . केर पूणि रूप ह ुनकासँ  के पु ित थन्ह, \nसे  प्रश ांत े कहैत िथ न्ह। \nभाष्कर:  भारत ीय प्रश ासथनक सेवाक  संथक्षप्त रूप िैक  भा. प्र.से ., ई ह ुनकर नामक अंग नथह ह ेत थन्ह । \nसंकषिण :  अच् िा तँ फेर सैह  ह ोयतैक। त ाथ ह द्वार े नेम-प्ल ेट पर नामक नीचाँ मे ई थलखल  र ह ैत िैक , \nभा.प्र.से .। \nभाष्कर:  ठीक िैक  भाइ जी। कोनो जरूर ी पि त तँ अहाँकेँ कहब। \n (संकषि ण  चथल जाइ त िथि  आ भाष्कर सोचए  लगैत िथि  जे परुकाँ जखन एकटा आन काज संकषिण सँ  \nपि ल रहए तँ ओ की कहने र ह थि , भाष्कर सोथ चते  िथि  आथक कनेक दू र मे पिुलका  गपक वणिनक लेल  \nनाटकक थनदेश क संकषिणकेँ  मंचप र कनेक दोसर  कात बजा लैत िथ ि। ) \nभाष्कर:  (मोनथह मोन) ईहो कमाल िथि  परुकाँ जे काज पि ल रहए तँ बजैत र ह थि  जे... \nसंकषिण :  परुकाँ साल  थकएक नथह क ह लह ुँ, ककर-ककर काज नथह करएलह ुँ। मु दा एथह बेर तँ कोनो \nजोग ार े नथह अथि।  कथह य ो कोनो काज नथह कहने िलहुँ  आ आइ कहलह ुँ तँ ह मरा सँ  नथह भऽ पाथब रहल \nअथि।  आ से  जाथ न कचोट भऽ रहल अथि।  \n (संकषि ण  फेर चथल जाइ त िथि , भाष्कर सेह ो  जाइ त िथ ि  मु दा त खने संकषि ण  फेर अबै त िथ ि। ) \nसंकषिण :  सत् य ािीक  बाल-बच्चा स भ बि  टे ढ़। कथह य ो घु थर कए नथह आयल ि ल भेँट करए। आ आइ \nकाज पि ल िैक  तखन आयल अथि।  \n (संकषि ण  फेर चथल जाइ त िथि , भाष्कर त खने अबै त िथ ि। ) \n \nभाष्कर:  (एकटा पु र ान गप सोचैत - बाबू जीक संगी  एक थदन वात् स लय सँ  एक बेर कोनो बङ्गाली बाबू केँ, \nभाष्कर क सोँझामे  एक गोट बि  नीक गप कहने िलाह ।) \nभाष्कर क बाबू जीक संगी : (मंचक दोसर  कात कोनो बंगा ली बाबू केँ भाष्कर केँ देखबैत आ कहैत) देखू दादा ।  ई \nिथि  भाष्कर । हमर अत्य ंत थप्रय थमि  सत् य ािीक  बेट ा। \nबंगा ली बाबू:  ह ुनकर बेट ा तँ बर्डड िोट  ि ल ।  53 विदेह सदेह ३३ \n \nभाष्कर क बाबू जीक संगी : य ैह िथ ि।  अहाँ बर्डड थदन पथह ने देखने िथ लय थन्ह तखन िोट  िलाह , आब पै घ भए \nगेल िथ ि।  कहैत िलहुँ  जे थह नकर थपत ा थह नका लेल  थ किु  नथह िोथि  गेल ाह । मु दा हमर थपत ाक मृ त् य ु १ ९६० \nई. मे भेल ि ल आ ह मरा ले ल  ओ नगर मे १ २ कट्ठ ा जमीन, एकटा घर आ एकटा स् कूटर ओथह जमानामे िोथि  \nगेल िलाह ।  आ आब ज्योँ ई बच्चा ककरो ल ग कोनो काज क लेल  जा यत, तँ एकर ा उत्त र भे टतैक जे परुकाँ \nथकएक नथि  अएल ह ुँ आ परो िमे  कहत थन्ह, जे काज पिलथन्ह तखन आयल िथ ि।  \nबंगा ली बाबू:  ई तँ गल त बात । \nभाष्कर क बाबू जीक संगी : मु दा एकर ा जखन समस्य ा  पिलैक  त खने अहाँकेँ पु िबा क  चाह ी ि ल, मु दा से  तँ अहाँ \nनथह पु िथ लय थन्ह । आ अहाँक ल ग आयल अथि , तखन अहाँ उलटा गप करैत िी।  आ ज्योँ ई बच्चा सह ाय त ाक  \nलेल  नथह जायत आ अपन काज स् वय ं कए लेत आ ओथह िीमानकेँ  से  सुनबामे  आथब जएत थन् ह, तँ उपकथर कए \nअओत ाह आ पु िथ िन्ह  जे काज भऽ गेल आथक नथह । क ह लह ुँ थकएक नथह । आ तखन ई बच्चा कहत जे काज \nभऽ गेल, भगवानक दय ा रहल । से  दादा  क्य ो कोनो काज क लेल  आबए तँ बुझू जे कुमोनसँ  आयल अथि  आ \nसमस्य ा  भे ले उत्त र आयल अथि  आ तेँ ओकर सह ाय त ा  करू। \n (भाष्कर क बाबू जीक संगी  आ बंगा ली बाबू चथल जाइ त िथ ि।  भाष्कर सेह ो  चथल जाइत िथ ि। ) \nपथह ल कललोल क  दोसर  अंक \n(कल क्टरक ऑथफस।  कल क्टरक चेम्बर। बाह र स् टे नो बैस ल , मंचप र दोसर  कात मे स् िान  द ऽ थदय न्हु। भाष्कर \nकल क्टरसँ थकिु  गप कऽ रहल िथ ि।  दू टा कुर सी  त ेना कऽ र ाथ ख थदय ौक जे भाष्कर जी आबथि  तँ \nकल क्टरक मु ँह सोझाँ  पिथन्ह मु दा भाष्कर क पीठ देखा पिथन्ह, मु ँह नथह । भाष्कर कोनो काज े कल क्टरक \nऑथफस  गेल िथ ि।  गपशप भइए रहल िथ न्ह आथक संकषिण  िर िि ा इ त  चैम्बरमे अबै त िथ ि। ) \n \nकल क्टर:  (त मस ा  कए) बाह र जाऊ देखैत नथह िी  गप भऽ रहल अथि।  \n (संकषि ण  बाह र रूमस ँ  थनकथल स् टे नोक कक्षमे बैथस  र ह लाह । १ ०-१५ थमनटक बाद- जरूर ी नथह एत ेक \nकाल भाष्कर आ कल क्टर गप करथि , घिी  देथख १ ०-१५ थमनट १ ५ सेकेन्डम े खतम कएल जा सकैत  अथि।  \nजखन भाष्कर बाह र थनकल ल ाह  तँ स् टे नोक रूमस ँ  संकषि ण  बह र ाइत िलाह ।  एथह बेर संकषिणक  पीठ भाष्कर क \nसोझाँ  िलथन्ह आ त ाथ ह द्वार े एथह बेर सेह ो  दुनू गो टे मे सोझाँ -सोँझी  नथह भऽ स कल । त खने पटाक्षेप करबाऊ । \nपटाक्षेपक बाद गा मपर दुनू गो टे पहुँचैत देखल  जाइत िथि )  \nभाष्कर:  कहू संकषिण।  कतएसँ  आथब रहल िी।  \nसंकषिण :  ओह। की कहू कल क्टर साह ेब  र ोथ क लेलथन्ह । ओतथ ह देरी भऽ गेल । \nभाष्कर:  ह ुनकर स् टे नोसँ  सेह ो  भेँट भे ल रहय? \nसंकषिण :  नथह । ओना बह र एबाक रस्ता स् टे नोक प्रकोष्ठेसँ िैक।  मु दा ओ स भ तँ डर े सदि  र ह ैत अथि।  \n (तखन भाष्कर केँ नथह रहल गेल थन्ह आ एकटा थखस् सा  सु नबए  लगलाह  ओ संकषिणकेँ ।  आब एतए कार ी \nवस् ि  पथह र ने त ीन टा अथभनेता भों-भों करैत जेना कुकुर ह ोथ ि , मंचक दोसर  कात आथब जाइ त िथ ि। ) \nभाष्कर:  संकषिण।  सुनू , एकटा थखस् सा  सुनबैत  िी।  त ीन टा कार ी कुकुर ि ल । एके रङ-रूपक। \nओकरा सभकेँ  मोन भे लैक जे गर मा-गरम थज लेबी म िुरक  दोकान जा कए खाइ । से  बेरा-बेरी ओतए जएबाक \nप्रक्रम शुरू भऽ गेल ।  विदेह सदेह ३३ 54 \n (थखस् सा  शुरू ह ोइत े भाष्कर आ संकषिण  मंच सँ  ह थट जाइ त िथ ि।  बीच-बीचमे भाष्कर क अबाज मंचक \nपािाँस ँ  अबै त अथि। ) \nभाष्कर:  (मंचक पािाँस ँ ) पथह ने पथह ल कुकुर पहुँचल ओथह दोकान पर। \n (मिुर क  दोकान । माथलक अप न कमिचार ी संगे  झाँझसँ  थज लेबी िाथन  रहल िथ ि ।  त खने माथलक \nदेखलथन  जे कुकुर दोकान मे पै थस  रहल अथि , से  बटखरा फेंथक कए ओकरा मार लक। पथह ल कुकुर-बेचार ाकेँ \nबि  चोट लगलै क।  मु दा जखन घु थर कए गाम पर- माने मंचक दोसर  कात अपन दोसर  दुनू संगी  ल ग पहुँचल \nतँ पु िला  पर सुनू  की कहल क।) \nदोसर  कुकुर:  की भाइ केह न रहल । \nत ेसर  कुकुर:  बर्डड अगर ाइत चल ैत आथब रहल िी।  \nपथह ल कुकुर: (पीठपर बटखराक चोटपर ह ाि  दैत) एह की कहू । बि  सत् कार भे ल। बटखरासँ  जोथ ख कए \nथज लेबी खएबाक लेल  भे टल । बटखरासँ  जोखैत गेल, दैत गेल, पै घ बटखरा, िोट  बटखरा, सभस ँ  जोथ ख-\nजोथ ख दैत गेल । \nदो स र कुकुर:  तखन ह महीं थकएक पािाँ  रहब सत् कार कराबएमे । \n (आब दोसर  कुकुर अपनाकेँ र ोथ क नथह स कल आ अपन सत कार  करएबाक ह ेत ु पहुँथच गेल मिुर क  \nदोकान पर। रूप-रङ तँ एके रङ रहए ओकरा स भक, से  मिुर क  दोकान क माथल ककेँ भे लैक जे वैह कुकुर \nफेर सँ  आथब गेल अथि।  ओ पाथन गरम कए रहल ि ल ।) \nमिुर क  दोकान क माथलक: ( भथर टोकना िी पल  पाथन ओथह कुकुर क देह पर फेकैत) देखू ई फेर आथब गेल । \nपथिला  बेर बटखारा फेंथक कए मार थलयैक तकर बाद जे आएल तँ य ैह टा ने उपाए बाँचल रहए। \n (बेचार ा कुकुर जान बचा कए भागल। आब गाम पर- माने मंचक दोसर  कात पहुँचल ा पर ओकरा \nत ेसर  कुकुर पु िलक ैक -) \nत ेसर  कुकुर:  केह न सत् कार भे ल। \nदोसर  कुकुर:  की कहू । (पीठपर गरम पाथनसँ  जरल स् िानकेँ  िुबैत ) गरमा-गरम थज लेबी िाथन  कए खुएलक। \nबि  नीक लोक अथि  मिुर क  दोकान क माथलक। िनैत  गेल आ गर माग र म खुआबैत गेल । \n (त ेसर  कुकुर क मोन लसफ सा  जाइ त िैक।  ओ थनकल ै त अथि  अपन सत् कार कराबए लेल। ) \nत ेसर  कुकुर:  तखन ह महू ँ चल ैत िी  अपन सत् कार कराबए। \n (दोकान पर ह लला भऽ रहल िैक  जे थशवथलंग दू ि  पीथब रहल िथि , सोर  भऽ रहल अथि। ) \nमिुर क  दोकान क माथलकक कमिचार ी लुत्त ी झा: महा देव भगवान दू ि  पीथब रहल िथि , चल ू ने कनेक अपनो \nस भ दू ि  थपय ा आबी। \nमिुर क  दोकान क माथलक: सत्त े लुत्त ी झा। चल ह देखी। \n (त ेसर  कुकुर दोकान मे पै सैत  अथि  आथक माथलक आ लु त्त ी झा स टर खस ा  दैत िैक।  बेचार ा बन्न भऽ \nजाइ त अथि।  माथलक आ लुत्त ी झा मथन्दर पहुँचैत िथि , एकटा लोटामे दू ि  ल ऽ कए।) \nमिुर क  दोकान क माथलक: (मथन्दर ल ग भीि  देखैत) एक्के लोटा दू ि  अथि , तोँ जेबह आथक हम जाइ । \nलुत्त ी झा:  अहीं जाऊ ने। एक्के गप ने िैक।  \n (माथलक दू ि  चढ़ ा कए देखै त िथि , सभट ा  दू ि  नाली बाटे बाह र थनकथल जाइ त िथ न्ह।)  55 विदेह सदेह ३३ \n \nमिुर क  दोकान क माथलक: ( स् वत ाः सोचैत  बाह र थनकल ैत) भगवान स भक ह ािे  दू ि  पीलथन्ह मु दा हम जे सभकेँ  \nकहबैक जे ह मरा ह ािे  नथह पीलथन्ह तँ स भ कहत जे हम पापी िी  तेँ भगवान ह मरा ह ािे  दू ि  नथह पीलथन्ह । \nलुत्त ी झा:  की माथलक। महा देव दू ि  पीलथन्ह । \nमिुर क  दोकान क माथलक: हँ हौ लुत्त ी झा। एत ेक प्रथतथष्ठत जीवन थबत ा रहल िी  से  महा देव स भक ह ािे  दू ि  \nपीलथन्ह तँ ह मरो ह ािे  पीलथन्ह । \n (दुनू गो टे दोकान खोलै त िथि  तँ फेर सँ  कारी कुकुर दे खैत िथ ि।  माथलकक सौँस े  देह थपत्त लह थर \nगेल थन्ह ।) \nमिुर क  दोकान क माथलक: लुत्त ी झा। भागए नथह पाबए ई। दू बेरमे मोन नथह भरलैक। र स् सा  ला, लाठी \nलाबह । \n (दुनू गो टे र स् सामे  बाथ न्ह कऽ कुकुर केँ लाठीसँ  पु ष्ट थपटान थपटै त िथ ि।  फेर बेच ार ा कोह ुना बन्हन \nिो िा  कऽ लँगि ा इत गाम थदस  पिाइ त  अथि।  ओतए पथह ल आ दोसर  कुकुर िथ ि। ) \nपथह ल कुकुर:  अहाँकेँ तँ बर्डड काल लाथ ग गेल, की की सत् कार भे ल । \nदोसर  कुकुर:  हँ ठीके। बिी  काल लाग ल , दोकान तँ बन्न नथह रहए। \nत ेसर  कुकुर: बर्डड सत् कार भे ल। आबैय े नथह दैत र ह थि।  कहैत र ह थ ि  जे आर खाऊ, आर खाऊ । कोह ुना \nकऽ जान बचा कऽ आएल िी  जे आब नथह खाएल जएत, पे ट फाथट जएत। (लङर ाइ त) देखैत नथह िी  जे \nचथलय ो नथह भऽ रहल अथि।  \n (त ीनू कुकुर जाइ त िथि  आ भाष्कर आ संकषि ण  मंचप र अबै त िथ ि। ) \nभाष्कर:  सुनथलय ैक  संकषिण  ई थखस् सा।  से   जखन कल क्टर अहां केँ दबाथ ि  रहल ि ल तखन ओकरा \nसोझाँ  ह मही बैस ल  िलहुँ।  हमर पीठ अहाँक सोझाँ  ि ल तेँ अहाँ ह मरा नथह देथख सकल ह ुँ।  फेर अहाँ स् टे नो क \nप्रकोष्ठमे थकिु  काल बैस ल ह ुँ  आ जखन ओतएसँ  बाह र थनकल लह ुँ  तँ लोक सभकेँ  भेल ह ोएत ैक, जे अहाँ \nकल क्टरसँ ओतेक काल िथर  गप कए रहल िलहुँ।  मु दा कोनो बात नथह । हम ई गप ककरो नथह कहबैक। \nमु दा आजुक बाद थमथ् य ा कि नसँ  अहाँ अपनाकेँ दू र र ाखू । \n (संकषि ण  मु ँह गो त ने बैस ल  र ह लाह ।) \n \nभाष्कर:  आउ, मु र ह ीक भु ज्जा बनबैत िी।   \n (दुनू गो टे भु ज्जा फाँ कय लगै त िथ ि। ) \n  \nदोसर  कललोल  पथह ल अंक \n(पु र नका गा मक दृश्य । जय र ाम दौग ल -दौग ल  अबै त िथ ि।  संकषिण  सोझाँ  िथ ि। ) \n \nजय र ाम:  संकषिण । नीक भेल भे थट गेल ह ुँ। थनत् य ा काका ल ग जा इ त रही मु दा ओतए जाइत-जाइ त देर ी \nभऽ जएत। ननथ किबा क  मोन बर्डड खराप िैक।  बोखार, रद्द-दस् त स भ एक्के-बेर शुरू भऽ गेल िैक।  \nसंकषिण :  िुर  बत ाह, पस ीझक  काँ टक रस  थपआ ने दह ीं। हम जाइ त िी  मही ँस  चरेबाक लेल  डीह \nथदथ श। कोनो थचन्ता जुथन करब। जुलमी दबाइ िैक।  एक्के चोटमे स भ बेम ार ी खतम।  विदेह सदेह ३३ 56 \n (संकषि ण  एक थदस  आ जय र ाम दोसर  थदस  जाइत िथ ि ।  फेर थनत् य ा काका एक थदसस ँ  आ जय र ाम \nदोसर  थदसस ँ  अबै त िथ ि। ) \nथनत् य ा काका:  की जय र ाम? कल म थदसस ँ  की आथन रहल िी।   \nजय र ाम:  की कहू काका। ननथ किबा केँ  बोखार, रद्द-दस् त स भ एक्के-बेर शुरू भऽ गेल िैक।  संकषिण  \nकहलथन्ह जे पस ीझक  काँ ट क रस  थपआ देबा लेल  स भ बेम ार ी खतम भऽ जएत ैक। सैह  आनए लेल  गेल र ह ी। \nथनत् य ा कक्का:  ई संकषिण  बि  बुथर अथि।  परुकाँ पस ीझक  काँ टक रस  पोखथर मे द ऽ कए सभट ा  माँ ि  माथर \nदेने रहए ई। ई जहर बच्चाकेँ थपएबथन्ह तँ मोन ठीक नथ ह होएत थन्ह, सोझे  प्राण थनकथल जय त थन्ह । चल ह दबाइ-\nदोकान थदस , दबाइ थदअबैत थि अह।  \n (दुनू गो टे जाइ त िथि  आ ओम् ह र डीह पर महीं सक  पीठप र संकष िण  बैस ल  देखबामे अबै त िथ ि।  दोसर  \nथदसस ँ  एकटा दोसर  मथह सबार  गा मपर सँ  आथबय े रहल िथ ि। ) \nसंकषिण :  की भाइ, गा मे परसँ  आथब रहल िी।  \nमथह सबार :  हँ भाइ। \nसंकषिण :  जय र ामक टोलसँ  कन्ना र ोह टो सुनबामे  आएल रहए। \nमथह सबार :  कन्ना र ोह ट तँ नथह, मु दा थडह बार क स् िानपर  पंचैत ी बैस ल  अथि , अहाँकेँ बजाबए लेल  हम आएल \nिी।  \n (मथह सबार  संकषिणकेँ  लेने मंचस ँ  जाइ त िथ ि।  फेर पंच स भक ल ग स भ फेर सँ  अबै त िथि  आ \nसंकषिण पर  स भ िू -िू  करैत िथ ि।  घोँघाउज ह ोइत अथि  आ संकषि णपर  दण्ड सेह ो  लगैत िथ न्ह।) \nसंकषिण :  हम अपन घट्टी मानैत िी  आ आइ थदनसँ  कंठी ल ऽ रहल िी।  दण्ड सेह ो  काथि  साँझ  िथर  \nद ऽ देब। \n (पटाक्षेप ह ोइ त अथि। ) \n  \nदोसर  कललोल  दोसर  अंक \n(संकषि ण  भोरे- भोर खेत थदथ श कोदाथ र आ थि ट्ट ा ल ए थब दा भेल िथ ि।  बुन्ना-बान्न ी ह ो इ त ि ल । त खने आथर क ेँ \nत र पै त एकटा पै घ र ोह ुकेँ देथख कए संकषि ण  कोदाथ र चल ा देल थन्ह । आ र ोह ु दू कुट्ट ी भऽ गेल ।) \nसंकषिण :  आरौ त ोरी के। आब दोसर  काज िो िी  आ गा मपर चल ी। \n (दुनू ट्किीकेँ थि ट्ट ामे र ाथ ख माि  पर उठा कए थवदा भे ल ाह संकषिण  गाम थदथ श। त क र ा देथख ह ुनकर \nसमवयस् क  गो नर भाए गाम पर जाइत काल गा मक बाबा दोग ह ी ल ग ठमथक कए ठाढ़ भए गेल ाह ।) \nगो नर भाइ:  (मोनमे सोचैत  िथि  ) वैष् णव जीसँ  र ोह ु कोना कए ल ए ली। (प्रत्य क्ष भऽ) यौ संकषि ण  भाइ। \nई की कएलह ुँ। वैष् णव भऽ कए माि  उघैत िी।  \nसंकषिण :  रौ गो नर । हमर बत ार ी ि ह मु दा त ैय ो हम तो हर भाइ कोना भे थलयह । त ोर ा बुझल नथह ि ह \nजे जतए तोँ ठाढ़ ि ह से  कहबैत िैक  बाबा दोग ह ी। एतए जनमल ो बच्चा गा मक लोकसँ  सम्बन् िमे बाबा ह ोइ त \nअथि।  \nगो नर भाइ:  ठीके कहलह ुँ संकषिण।  मु दा हम कहैत रही जे...... \nसंकषिण :  (गप काटैत) रौ माि  खाय ब ने िो िन े  थि य ैक।  मार नाइ तँ नथि  ने।  57 विदेह सदेह ३३ \n \n (अपन स नक मु ँह ल ए गो नर भाइ थवदा भए गेल ाह । फेर दुनू गो टे मंचस ँ  जाइ त िथि  आ फेर अबै त \nिथ ि।  गो नर झा टे लीफोन डाय र ी देथख रहल िथ ि। ) \nसंकषिण :  की देथख रहल िी।  \nगो नर झा:  टे लीफोन नंबर स भ थलथख कए र खने िी , त ाथ ह मे सँ  एकटा नंबर त ाथ क रहल िी।  \nसंकषिण :   आ ज्योँ बाह र मे रस्तामे कत ह ु पु थलस  पूथ ि  देत जे ई की र खने िी  तखन। \nगो नर झा:   ऐँ यौ से  की कहैत िी।  टे लीफोन नंबर स भ सेह ो  लोक नथह र ाखय । \nसंकषिण :  से  तँ ठीक। मु दा एत ेक नंब र थकएक र खने िी , ई पु िला  पर ज्योँ जबाब नथह देब तँ आतंकी \nबुथझ पु थलस  जेलमे नथह ि ए देत? \nगो नर झा:   से  कोना ि ए देत । एखने हम एथह डाय र ीकेँ टु किी -टु क िी  कऽ कए फेंथक दैत थि य ै क।  \n(गो नर भाइ ओथह डाय र ीकेँ फाथि -फूथ ि  कए फेंथक दैत िथ ि। )  \n \n  \nत ेसर  कललोल  \n(संकषि णक  बाबू दलानपर  बै सल  िथ ि।  एक गोट घटक चूिा -दह ी-मिुर  सर पे टने  जा रहल िथ ि। ) \nघटक:  मीत क चेह र ापर जे पाथन िथ न्ह से  लोक नथि  देखैत अथि । कार ी टु ह टु ह िथि  संक षि ण  कार ी-खटखट \nनथह । चन्सगर िथ ि।  \nसंकषिणक  बाबू: हे एकटा आर मिुर  थलयौक ने। \nघटक:  थदय ौक। यौ लाइ न लाथ ग जएत लिकी  बलाक। िर फरा ऊ  िथर  जुथन। \n (ओ घटक जाइ त िथि  आथक दोसर  घटक अबै त िथ ि  आ ओहो इ शार ामे गप करैत चथल जाइ त \nिथ ि। ) \nसंकषिणक  माए: हे एकटा कन्य ागत अओत ाह आइ। लाल  काकीक फोन आएल िथ न्ह थदल लीसँ ।  \nसंकषिणक  बाबू: शरबत घोथर कए र ाखू तखन। कागजी नेबो तँ घटक सभकेँ  शरबत थपय ाबैत-थपय ाबैत खतम \nभऽ गेल देखैत िी  गा िमे  ज मीर ी नेबो सेह ो  बाँचल अथि  आथक नथह । \n \n (मंचस ँ  स भ जाइ त िथि  आ बुझना जाइत अथि  जे सं कषिण  सासु र सँ  आएले िथि , कनेक मोट भऽ \nगेल िथ ि।  गो नर भाइ र स् त ा मे भे थट जाइ त िथ िन्ह । ) \nगो नर भाइ:  मीत यौ, कथनय ा केह न िथि , पथसन्न पिलथि  ने। \nसंकषिण :  हँ, हँ जगन्न ाि भाइ। बि  सुन्दर िथ ि।  ह ेमामाथलनीकेँ देखने थि य थन् ह? एन-मे न ओहने। \nगो नर भाइ:  अच् िा । \nसंकषिण :  मु दा र ंग कनेक ह मरा सँ  डीप िथ न्ह। \n (गो नर भाइ मु ँह बाथ ब दैत िथ ि।  दुनू गो टे मंचस ँ  जाइत िथि  आ फेर अबै त िथ ि।  संकष िण  ह ािम े  \nलोटा लेने पोखथर थदथ श जा रहल िथि  तँ गो नर गो ब र काथढ़ िथ ि।  बगलमे गो नर भाइक कथनय ाँ ठाथढ़ \nर ह थिन्ह ।) \nगो नर भाइ:  यौ मीत, ह मरे जेकाँ अहू ँ स भकेँ  भोरे-भोर गो बर काढ़य पिैत  अथि ?  विदेह सदेह ३३ 58 \n (संकर्षण देखलथन्ह जे गो नर क कथनिा  सेह ो  बगलमे ठ ाथ ढ़ िलथखन्ह। से  एखन थकिु  कहबथन्ह तँ \nलाज ह ोएत थन् ह । से  थबनु थकिु  कहने आगू बथढ़ गेल ाह । जखन घु र लाह तँ.........) \nसंकषिण :  भाइ, पथह ने थबय ाह मे पाइ देबय पिैत  िलै क , से  अहाँकेँ सेह ो  लाग ल  ह ोएत । त ाथ ह द्वार े ने \nउमथर गर मे थबय ा ह भेल । \nगो नर भाइ:  हँ से  तँ पाइ लाग ले  ि ल । \nसंकषिण :  मु दा ह मरा सभकेँ  पाइ नथह देबय पि ल ि ल आ त ाथ ह द्वार े गो बर ो नथह काढ़य पिैत  अथि , \nकार ण कथनय ाँ ओतेक दुल ारू  नथह िथि  ने। \n (गो नर भाइ मु ँह बाथ ब दैत िथ ि।  दुनू गो टे मंचस ँ  जाइ त िथि  आ फेर अबै त िथ ि। ) \nगो नर भाइ:  सदिम े  गुरसँ  खूब लाभ ह ोइ त िैक , ई ठेह ी ह ँटबै त अथि ।  गू र क चाह पीब मीत । \nमीत भाए:  (स् वगत) थकिु  थदन पथह ने गो नर एथह गपक चचि कएने िलाह  जे ओ जोमनी िो ड़्ने िलाह  \nत ीििस्िान मे  आ त ैँ जोम खाइ त िलाह ।  ह र जे की एथह मे । अथिक  फल म् डू बाडू बी । (प्रत्य क्ष) परुकाँ जे पु र ी \nजगन्न ािज ी गेल िलहुँ , से  कोनो एकटा फल िो िबा क  ि ल से  कुथसयार  िोथि  देल ह ुँ।  आ कुथसयार ेसँ  तँ गुर \nबनैत िैक।  चुकन्दर क पात र र थसयन  चीनी बला चाह े ने थपआ थदअ। \n (गो नर भाइ मु ँह बाथ ब दैत िथ ि।  दुनू गो टे मंचस ँ  जाइ त िथि  आ फेर अबै त िथ ि।  लगैत अथि  जे \nपन्रह बथर खक बादक गप अथि।  दुनू गो टे उमथर गर भऽ गेल िथ ि। ) \nसंकषिण :  यौ,लोक स भ यौ लोक स भ। लाल  काका थबय ाह तँ करा देल थन्ह मु दा तखन ई कहाँ कहलथन्ह \nजे थबय ाह क बाद बेट ो ह ोइ त िैक।  जबान बेट ा घर िोथि  भाथग गेल । आब की करब ? \nगो नर भाइ:  हो नथह हो थदल लीय े  गेल ह ोएत । स भ ओतथ ह जाइ त अथि  भाथग कऽ। \nसंकषिण :  आब बेट ाकेँ त ाकए लेल  आ बेट ाक नथह भे टल ा उत्त र अपना लेल  नोकरी त कबाक ह ेत ु ह मरो \nथदल लीक  रस्ता ि रए पि त।  \n (थनदेश क पािाँ  सँ  बजैत िथि - थदल लीक  र स् त ामे संकषि णक  संग  की भे लथन्ह ह ुनकर बुथिय ार ी  आथक \nकथबलपनी काज अएल थन्ह वा नथह, एथह ले ल  कनेक िै य ि  र ाखए पि त। कार ण ट्र ेनक सवार ी  अथि  आ मंच \nकल ा कार उत् साथ ह त िथि  मु द ा देथखनहार िाकल  बुथझ प िैत  िथ ि।  पटाक्षेप ह ोइत अथि। ) \n  \nचाथर म कललोल  \n(ट्र ेनक दृश्य । संकषिण  जन कपुर सँ  जयनगर अबै त िथ ि  से  जनकपु र आ जयनगरक बोडि लगा कए मंथचत \nकएल जा सकैत  अथि।  जयनगर मे ट्र ेनपर संकषिण  चढ़ ैत िथि  । ट्र ेन खुजैत अथि  आ संकषिण  ट्र ेनमे कोनह ुना \nबैस ैत  िथ ि। ) \nएकटा बू ढ़ी:  (संकषि णसँ ) बौआ कनेक सीट  नथि  िोथि  देब। \nसंकषिण :  माँ । ई बौआ नथह । बौआक त ीन टा बौआ। \n (बू ढ़ी मु ँह बाथ ब लैत िथ ि।  ट्र ेन आगाँ बढ़ैत अथि  अल ीग ढ़मे पु थलस  आयल बोग ीमे। संकषिणक  झोिा -\nझपटा स भ देखए लगलथन्ह। चेथकंग थकदथन ह ोइत िै क  से।  त ाथ ह मे थकिु  नथह भे टल ै क ओकरा सभकेँ।  हँ \nखेसार ी  साग क  थबथ ि य ा  बना कए संकषि णक  कथनय ाँ सनेस क  ह ेत ु देने र ह थिन्ह, लाल  काकीक ह ेत ु। मु दा पु थल सबा  \nस भ एथह पर ह ुनका लोथ क लेलकथन्ह।)  59 विदेह सदेह ३३ \n \nथसपाह ी  एक:  ई की िी।  \nसंकषिण :  ई तँ सर कार , िी  खेसार ीक  थबथ िय ा ।  \nथसपाह ीक  अफस र: अच् िा, बेकू फ बुझै त िी  ह मरा । मोह न थसंह  बत ाऊ तँ ई की िी।  \nथसपाह ी  दू:  गा जा िैक  सर कार ।  गज ेर ी बुझाइ त अथि  ई। \nथसपाह ीक  अफस र: आब कहू यौ सवार ी।  हम तँ मोह न थसंहकेँ  नथह कहथलयैक, जे ई गा जा िी।  मु दा जेँ तँ \nई िी  गा जा, तेँ मोह न थसंह  से  कहल क। \nसंकषिण :  सर कार  थि य ैक  तँ ई थबथ िया , हमर कथनय ाँ सनेस  बन्हलक अथि  लाल  काकीक.......... \nथसपाह ी  एक:  ल ऽ चल ू एकर ा जेलमे सभट ा  कथह देत।  \n (संकषि णक  आँथखसँ  दह ो-बह ो नोर बहय लगैत िथ न्ह । मु दा थसपाह ी  ि ल बुझनुक।) \nथसपाह ी  दू:  कतेक पाइ अथि  सँगमे।  \n (थदल लीमे  स् टे शनसँ  लालकाकाक  घर िथर  दू बस  बदथल  कए जाए पिैत  िैक।  से  स भ थह साब  ल गा \nकए बीस  टाका िोथि  कए पु थलस बा  सभट ा  ल ऽ लेलकथन् ह । हँ खेसार ीक  थबथ िय ा  िथ र  िोथि  देल कथन्ह। पाइ क \nआदान प्रदान भे ल। पु थलस ब ा  स भ उत थ र गेल । संकषि ण  सेह ो  कनेक कालक बाद थदल ली  स् टे शनपर उत थ र \nगेल ाह । फेर मंचप र लाल  क ाका, लाल  काकी आ संकषि ण  ड्राइ ंग रूममे बैस ल  िथ ि । ) \nलाल  काका:  (फोनपर) अच् िा । ई तँ नीक खबथर सुने लह ुँ।  मीत तँ र ह ैत िथि , र ह ैत िथि  की सभट ा  गप \nसोचा  जाइ त िलथन्ह आ कोढ़ फाथट जाइत िथ न्ह । (फोन र ाखैत) सुनथलय ै  य ै। मीत क बेट ा गाम पहुँथच गेल थन्ह । \nलाल  काकी:  बाह । र च्ि भगवान। मु दा बौआ ई सप्पत खाऊ जे आब पस ीझक  काँ ट जेह न ह ँसी  नथह \nकरब । ( लाल  काका थदस  मु ँ ह कए) थह नकर नोकरीक की भे लथन्ह । \nसंकषिण :  नोकरी-त ोकर ी नथह ह ोय त काकी ह मरा सँ।  सप्पत खाइ त िी  जे पस ीझक  काँ ट बला ह ँसी  आब \nनथह करब। आब तँ गाम घु र बाक त ैय ा र ी करए थदअ। \nलाल  काकी:  थदल ली  तँ घु थम थलअ। लाल  थकला देथख थलअ। \n  \nपाँ चम कललोल  पथह ल अंक \n(थदल ली क लाल  थकलाक पािू मे  र थव थदन भोरमे जे चोर बजार लगैत रहए त ाथ ह मे संकषि ण  अपन भालय क परी क्षणक \nह ेत ु पहुँचैत िथ ि।  संकषिण केँ  एथह बजार सँ , सस् त  आ नीक चीज थकनबा क लू थर नथह िथ न्ह से  स भ कहैत \nिलथन्ह। से  गा मक बुथिय ार  संकषिण  पहुँचल ाह एत ए।ओथह परी क्षणक थदन, संकषि णक  ओतय पह ुँचबाक देरी \nिलथन्ह आथक एक गो टे सं कषिणक  आँथखसँ  नुका कय थकिु  वस् त ु र ाखय लाग ल  आ देथखते-देथखते ओतएसँ  \nथनपत्ता भय गेल । संकषिणक  मोन ओम् ह र गेल थन्ह आ ओ ओकर पािाँ  ि य लेलथन्ह । बर्डड मु थश् कल सँ संकषिण  \nओकरा त ाथ क लेलथन्ह ।) \nसंकषिण :  की नुका रहल िी  ?  \nचोर बजार क दोकान दा र: ई अहाँक बुत्ताक बाह र अथि।   \nसंकषिण :  अहाँ कहू तँ ठीक, जे की एहन अल भ्य अहाँक कोर मे अथि।  \nचोर बजार क दोकान दार : (झाथि -पोथि  कय एक जोि  जुत्त ा थनकालल थन्ह) कोनो पै घ गा िी  बलाक बाटमे िी  जे \nगा िी सँ  उत थर एथह जुत्त ाक सह ी  परी क्षण करबामे समिि  ह ोएत आ सह ी  दाम देत।  विदेह सदेह ३३ 60 \nसंकषि ण:  दाम तँ कहू । \nचोर बजार क दोकान दार : अहाँ कहैत िी  तँ सुनू ।  चाथर स ए टाका दाम अथि  एकर। ह ँ।  \nसंकषिण :  ह मरा ल ग तँ माि  त ीन स ए साथ ठ  टाका अथि।  \nचोर बजार क दोकान दार : हम पथह नथह य े ने कहने िलहुँ।  कतए घर भेल अहाँक। \nसंकषिण :  जनकपु र । \nचोर बजार क दोकान दार : पिोथ सय ा  िी  तखन त ँ। अहाँस ँ  की लाभ कमाएब। द स  टाका तँ डी.टी.सी . बस क \nथकर ेजा सेह ो  लाग त । चल ू साढ़े  त ीन स य थदअ। \nसंकषिण :  चल ू आइ काथिक  य ुगमे अहाँ स न लोक अथि  जे पिोसीक  कद र करैत अथि।  \nचोर बजार क दोकान दार : थदल लीमे  स भ अपने लोक अथि।  एतए तँ िूको  फेकैत िी  तँ अपने लोकपर पिैत  \nअथि।   \n  \nपाँचम कललोल  दोसर  अंक \n(संकषि ण  गाम घु र लाह । जा थह थदनसँ  ई जुत्त ा आयल, एकर ामे पाथन नथह लाग य देल थन्ह । गो नर भाइ आ \nसंकषिणक  मंचप र पदापि ण।) \nगो नर भाइ:  यौ मीत जुत्त ा थकएह ह ािमे  उठेने िी।  \nसंकषिण :  हौ गो नर । पाथन कोना लाग ए देबै क एकर ा। पै र क चमिा  स ि त तँ फेर नवका आथब जएत। \nमु दा ई सथि  जएत तखन कतए सँ  अएत। \n (दुनू गो टे जाइत िथि  आ फेर आथब जाइ त िथ ि।  संकषिण  जुत्त ा थसअबा  रहल िथ ि। ) \n \nगो नर भाइ:  ई की कऽ रहल िी  मीत । एत ेक नीक र ंग रूपक जुत्त ा केँ थसअबा  रहल िी।  \nसंकषिण :  हौ गो नर । बर्डड ठकान ठके लह ुँ। कतओ पाथन देखी तँ पै र के सिा  दैत रही आ एथह जुत्त ाक ेँ \nह ािमे  उठा लैत िलहुँ।  चाथ र य े थदनत ँ पथह र ने ह ोएब। आइ जुत्त ाक पूर ा सोल , करेज जेकाँ, अपन एथह आँथखक \nसोझाँ  जुत्त ासँ बाह र आथब गेल । \nगो नर भाइ:  अहाँकेँ के ठथक लेलक।  अहाँक नाम तँ बुझनुक लोकमे अबै त अथि।  \nसंकषिण :  थमि  की कहू? क्य ो बुझनुक कहैत अथि  आथक एथह जुत्त ा क बिा इ  करैत अथि , तँ कोढ़ फाटय \nलगैत अथि।  कोनह ुना थसया -फिा  कय पाइ ऊ प्पर करब। बर्डड दाबी ि ल, जे मै थिल  िी  आ बुथिय ारीमे  कोनो \nसानी  नथह अथि।  मु दा ई ठकान जे थदल लीमे  ठके लह ुँ तँ आब तँ ओतुक्का लोककेँ दण्डवत े करैत र ह बाक मोन \nकरैत अथि।  एथह लालथक लाक  चोर-बजार क लोक स भ तँ कतेको महो महा पाध्य ा य क बुथद्धकेँ गर दामे थमला \nदेतथन्ह। अउ जी, भारत-रत्न बँट ैत िी , आ तखन एथ ह पर कंट्र ोवसी करैत िी।  अस ल भारत-रत्न स भ तँ \nलालथकल ाक  पाँ िाँमे  अथि , से  एक दू टा नथह वर न् माि ा  मे । \nगो नर भाइ:  भारत रत्न स भ! \nसंकषिण :   आन सभतँ  एथह घटनाकेँ ल ऽ कय थकचथकचबैत े र ह ैत अथि , कम सँ  कम यौ भजार, अहाँ तँ \nएथह घटनाक मोन नथह पारू। \n (पटाक्षेप)  61 विदेह सदेह ३३ \n \nस र-समाज  \n \n“एकटा प्ल म्बर, एकटा पे न्ट र आ त ीन टा जोन लाग त । सात  थदनमे घर चमका देब। अहाँक काज मे कमाइ \nनथह करबाक अथि  ह मरा । अहाँक अथह ठाम एत ेक र ास  लोक अबै त िथि , लोक दे खत तँ पूि त  जे ई काज \nके कएने अथि।  त ह ीसँ  ह म र ा चाथर ठाम काज भे थट जएत त ेँ। अपन एथर य ाक लोक थदल लीमे  कतए पाबी”- \nनबी बकस  नाम रहए ओकर।  \n“अपन एथर य ाक लोक िी , कतए घर अथि ”? \n“कथटहार । हम तँ कहब जे बािरूम  आ थकचनक काज सेह ो  करबाइ ए थलअ ”। \n“अहाँ तँ पोचार ा आ पे न्ट करैत िी , संगमे  र ाज थमस् ि ी क  काज सेह ो  करैत िी  की”? \n“हम नथह करैत िी  मु दा हमर गौ आँ ई काज करैत अ थि ।  ओ कहैत रहए जे साह बसँ  पु िू  काज क लेल।  \nओना ओकर काज बर्डड ठोस  ह ोइ त िैक।  हम बजबैत िी , माि  भेँट कऽ थलयौक । नथह तँ ह मरा कहत जे \nतूँ साह बसँ  पु िनथह य े  नथह ह ेबह ुन्ह”। \nओ मोबाइ लपर फोन थमलेलक  आ कोनो सफुि द्दीनकेँ बजेल क। \nसफुिद्दीन थकचेन बािरूम  स भक मु आएना केलक आ करणीसँ  देबाल पर  मार लक तँ प्ल ास् टर झह थर कऽ खथस  \nपिलैक।  नल क टोटीकेँ घु मे लक तँ ओ टूथ ट कऽ खथस  पिलैक।  फेर ओ बाज ल- \n“सर कार ी  काज थि य ैक।  नीव तँ मजगू त ह ोइ त िैक  मु दा थफथनथसंग  नथह ह ोइत िैक।  आ भइय ो गेल ए २ ० \nसाल  पु र ान ई स भ। देखू एथह देबाल  स भक ह ाल। सभट ा  अन्डर ग्राउन्ड पाइ प स भ सथर -गथल गेल अथि।  त कर े \nलीकेजसँ  देबाल  स भक ई ह ाल अथि।  सभट ा  पाइ प बद ल ए पि त से  सीमेन् ट तँ झािइय े  पि त। ओना सीमेन् टमे \nकोनो जान बाँचल ो नथह िैक ।  तखन देबाल मे  पािर  सेह ो  लगबा इ य े थलअ। ई बम्बइ य ा-थमस् ि ी  गणेशीसँ  जे अहाँ \nबर न्डा थर पे य र करेने िलहुँ  तकर बालु देथखयौक कोना झथि  रहल अथि।  टे स् ट करए लेल  एथह सीमेन् टक ेँ हम \nझाथि  कऽ नव सीमेन् ट लगबैत िी , पािर  नथह बथन जाए तँ कहब। तखन मोन ह ुअए तँ काज देब आ नथह तँ \nनथह देब ”- से  कथह ओ बर न्डाक थकिु  थह स् साक  सीमेन् ट झाथि  कऽ कथर य ा सीमेन् ट लगा देल क  आ चथल गेल । \n \n \n“ई नबी बकस क िोट  भाए थि य ैक।  बर्डड काज ुल। थद न भथर लाग ले  र ह ैत अथि , नाम थि य ैक  ओकील । नबी \nबकस  तँ आब थठकेदार भऽ गेल अथि , करणीकेँ ह ािो  कहाँ लगबैए। ओकील बुझु मजदू र ी करैए अपन भाए \nल ग। आ ठीकेदार क भाएक ओहदा सँ  आन मजदू र स भपर नज थर सेह ो  र खैए”- फेर कनेक काल िथर , ई जे \nप्ल म्बर थमस् ि ी  रहए, खल ील  जकर नाम र ह ैक, से  चुप रहल । \nखल ील  ह थर य ाणाक रहए आ बुझू जे नबी बकस केँ  ह मरा सँ  भेँट करेथनह ा र ईएह रहए। एकटा िोट  भङ्ग ठी करेबाक \nरहए त ाथ ह द्वार े एकर ा बजेने र ह ी। बर ंडाक एकटा कोनक मरम्मथतक काज रहए। खल ीलकेँ  कहथलयैक तँ ओ \nएकटा गणेशी थमस् ि ी , जकरा स भ बम्बइ य ा कहैत रहए, केँ बजा कए काज करा दे लक।  फेर पोचार ा बला \nआथक पें टबल ा नबी बकस केँ  ई बजेलक। आब ई पोचार ा-पे न्टबला नबी बकस  ओथह स फुिद्दीन र ाज-थमस् ि ीकेँ  बजा \nलेने अथि।  सफुि द्दीन पाइ प स भक काज खल ील  प्ल म्बरकेँ थदआ देल क  से  खल ील केँ  थबन मँ गने काज भे थट \nगेल ैक। आ एक दोसरा केँ  पथर चय करबैत आब तँ लकिी  बला आ थबज ली थमस् ि ी  से ह ो  घरमे पै थस  गेल ि ल ।  विदेह सदेह ३३ 62 \n“दुनू गो टे -नबी बकस  आ सफुिद्दीन- संगे  र ाज-थमस् ि ी  रहए। मु दा नबी-बकस  लाइ न बदथल  लेलक।  आ आब \nएक-दोसरा केँ  काज थदअबैत र ह ैत अथि ”। \nफेर खल ील  ह मरा थदस  त ाथ क बाज ल- \n“अहाँ थदसका  लोक सभम े  बर्डड एकत ा ह ोइ त िैक ”। \nओकील आ खल ीलमे  काज क थबचमे गप-शप ह ो इ त र ह ैत िलै क।  \n“ह मरा स भक पु र खा मु स लमा न  बनबासँ  पूवि र ाज पूत र ह थि  मु दा ई स भ र ाज थम स् ि ी  रहए-िी मान , एखनो ह थरय ाणा म े \nह ोइ त अथि ”- खल ील  इ शार ासँ  ओकील थदस  देखैत ह मरा सुना  कए कहल क। \n“हम स भ तँ िी मान  िलहुँ  मु दा त ोरा स भ के िलँ ह  से  त ोर ा एत ेक फथर िा  कए कोना बुझल िौक ”- बह ुत \nकालस ँ  ओकील थबन बजने काज कए रहल ि ल । मु दा पथह ल बेर ओकरा उत्त र दैत सुनथलय ैक।  ओकर स भक \nबीच गप आ ह ँसी  ठट्ठ ा चल ै त र ह ैत ि ल ए। \n \nएक थदन सफुिद्दीन मु ँह लटके ने आएल । कहल क जे गणे शीसँ  झगिा  भए गेल ।  \n“से  कोना ”? \n“कहैए जे तोँ साह ेबक  घरक काज ह मरा सँ  िीथन  लेलँ ह , इ लाकाक लोकक नाम पर। बुझू, अहाँ हमर काज \nदेथख कऽ ने ह मरा काज देने िलहुँ।  आ ई तँ िो िू , ई ह ो कहैत रहए जे...”। \n“की? कहू ने”। \n“कहैत रहए जे मु सलमानपर  कथह य ो थवश्वा स नथह करबाक चाह ी”। \nहमर तँ त ामसे  देह लह थर गेल । कहथलयैक जे त ुर त ओकरा बजा कए आनू गऽ। मु दा ओ िोम्ह-िाम्ह लगा \nदेल क।  फेर बादमे एक थदन गणेशीकेँ बजा कए हम बुझा देथल य ैक - “एथह महा नगर मे हम आ सफुिद्दीन एके भाषा \nबजैत िी , ई माि  एकटा सं जोग  अथि।  एकर काज देथखयौक आ अपन काज देखू, फेर अहाँकेँ बुझा पि त \nजे सफुिद्दीनस ँ  अहाँ थकएक पािाँ  र थह जाइ त िी ”। \nओम् ह र एक गो टे वू डेन फ्ल ोथ र ंग केर थवचार देल क  त ाथ ह पर सफुिद्दीन ओकरासँ  लथि  गेल जे नीचाँ मे पािरे  नीक \nह ोएत । बािरूम  आ थकचनमे पािर  अथि  तँ स भ ठा म ईएह र ह बाक चाह ी। रूममे थकएक वू डेन फ्ल ोथ र ंग \nह ोएत? मु दा वू डेन फ्ल ोथ र ंग बला कहल क जे एक थद नमे लगा देब आ पाइ य ो सस् त  कहल क से  हम ओकरे हँ \nकथह देथल य ैक।  \nभथर थदन अनघोल ह ोइत र ह ैत ि ल । नीचाँ क फ्ल ोर बलाक बेट ाक बार ह म कक्षाक परी क्षा रहए से  ओ जे \nर ाज थमस् ि ी  स भक आबाज ा ह ी देखलक  तँ कहए लाग ल , जे रूम सभम े  तँ पािर  नथह लाग त ? हम कहथलयथन्ह \nजे नथह वू डेन फ्ल ोथ र ंग काथि  कए जएत, तँ ह ुनका साँस मे  साँस  अएल थन्ह । \n”पािर  लगा बएमे तँ माससँ  ऊपर ई स भ लगथ बत ए, हमर बेट ाक परी क्षा अथि , से  हम तँ पािर  स भ पस रल \nदेथख कए थचथन्तत भए गेल रही”। \n“नथह माि  बािरूम  आ थकचे न लेल  ई पािर  स भ अथि ”। \n \nसफुिद्दीन, खल ील  आ नबी बकस सँ  अबै त जाइ त काज क अथत थर क् त घर-द्वार क गप सेह ो  ह ोमए लाग ल।  नबी \nबकस  कथटहार सँ  थदल ली  आएल, ि ह भै य ार ीमे सभस ँ  पै घ, एकटा बथह न सेह ो  र ह ैक। अपन ह मश ीर ा(बथह न)क वर  63 विदेह सदेह ३३ \n \nआ ओकर सासु र क  थवषय मे नबी बकस  प्रे म पूविक सुनबै त  र ह ैत ि ल । सफुिद्दीनक शाथ गदी मे ओ र ाज थमस् ि ीक  \nकाज थसखल क।  आस्त े-आस्त े चाथर भाँ एकेँ थदल ली  बजा लेलक।  ओकील तँ ओकरे संग  र ह ैत िैक , आन भाए \nस भ थबय ाह करैत गेल आ अल ग ह ोइत गेल । मु दा ओहो स भ आस े -पासमे  रहए जा इ ए। थबय ा ह तँ ओकील ोक \nभेल िैक , मु दा अथि  ओ सुिंग ।  से  आन भाए स भ कहैत-कहैत र थह गेल ैक जे नबी बकस  मँ गनीमे खटबै त \nर ह ैत िौक , अल ग भए जो गऽ, मु दा ओ तँ भाएक भक्त अथि।  भाएक सोझाँमे  एको शदद की बाज ल ह ोइ त \nिैक ? \n  \n \nएक थदन ओकील केँ बोखार भेल रहए आ दोसर  भाए स भ ओकरा काज पर अएबासँ  मना कएने र ह ैक। मु दा ओ \nनथह मानल। ओकर सुिंग पना  देथख हमर माँ, पत्नी, बच् चा स भ ओकरा खूब मानए लाग ल  र ह थि।  ओथह थदन \nकाज क बीचमे ओ खएबा ले ल  माँ गलक आ बालकोनी मे सू थत  रहल । फेर बेथरय ा पहर सँ  काज शुरू कएल क। \nसाँझमे  घर जएबाक बेरमे जखन हम कहथलयैक जे डेरा जएबाक बेर भए गेल तँ कहल क जे नथह, आइ काज \nलेटस ँ  शुरू कएने रही से  खतम कइय े कऽ जाएब। आ आस्त ेसँ  बिबि ा इ त  बाज ल जे देखैत थि य ैक  जे आइ \nक्य ो बजबए लेल  आबैए आथक नथह । \nआठ बजे करीब मोटरसाइ थक लपर  दू गो टे आएल । ओकील कहल क जे ई दुनू ओकर िो टका  भाए स भ िैक।  \nदुनू गो टे त ेसर  त लला थस् ित  हमर फ्ल ैटपर आएल आ ओकील कें गप करबा लेल  बजेलक। ओकर स भक गपमे \nआपकता थमथित  क्रोि र ह ैक । ओकील ओकरा सभकेँ  कहैत रहए जे ओहेन कोनो गप नथह िैक , आइ आिा  \nथदन सुत ल  रहए तेँ सोचल क जे काज पूर ा कइए कए जाए। त ावत नबी बकस  सेह ो  ओतए पहुँथच गेल आ \nओकील केँ ल ए गेल । \n \n \nदोसर  थदन नबी बकस  भोरे-भोर आएल । \n“देथखयौक ई भाए स भ।... \n-“बेट ा जेकाँ बुझथलय ैक एकर ा सभकेँ  आ ह मरा पर कल ं क लगबैत अथि  जे तूँ दू र ंग करैत ि ह। त ीनू भाँ ए \nकाथि  ह मरा सँ  खूब झगिा  करए गेल जे तूँ ओकील केँ नोकर जेकाँ र खैत ि हक। बुझू ! ई ओकील अथि  \nसुिंग ।  कतबो कहैत थि य ैक  जे नीकस ँ  कपिा  लत्त ा पथह र, तँ ओहो झोलंगे जेकाँ र ह ैत अथि।  \n-“काथि  ह मरा तँ ओकील सँ  भेँ टो नथह अथि।  सफु िक  काज दोसर  साइ टपर  चथल रहल िैक , ओतथ ह गेल िलह ुँ  \nजे कोनो स् कीमस ँ  काज भे थ ट जइतए तँ अहाँक एथह ठा म काज खतम भे लापर ओतथ ह लाथ ग जइ त ह ुँ। थबल डर \nअंस ल  बलाक ऑफर आएल रहए जे ह मरा एथह ठाम आथब जाऊ मु दा भाए स भक द्वार े हम मना कए देथल य ैक।  \nआ ई स भ.. ओना ई सभट ा  हमर पटना बला भाए मंडल बाक करत ू त िी ”। \n“मंडल !! ”, ह मरा थकिु  पु र ान गप मोन पि ल, -“अहाँक गा ममे एकटा जय शंकर से हो िथि  की”? \n “हँ! हँ! अहाँ कोना थचन्हैत थि य थन् ह थह नका सभकेँ।  ओना अस ली  नाम तँ हमर भाएक सलीम  थि य ैक।  \nऑथफसक  नाम मंडल । घरक सलीम।  सर कार ी  ड्राइ वर अथि।  घरमे सलीम  कहने ओकर अहथ लय ा (कथनय ाँ) \nबि  घबिाइ  िैक ”।  विदेह सदेह ३३ 64 \n“सभट ा  बुझल अथि  ह मरा”। \n \n \nअपन थवद्य ािी जीवनक एकटा घटना मोन पथि  गेल ह मरा । \nपटनामे पढ़ ैत र ह ी । पिोसमे  एक गो टे जय शंकर र ह ैत िलाह ।  भाइ-भाइ कहैत िथ लय थन्ह । दू थबय ा ह । पथह ल \nथबय ाह क ह ुनकर बेट ा भाथग गेल िलथन्ह। ओना दोसर  थबयाह पथह ल पत्नीक मु इ लाक अनंतर भेल िलथन्ह। थकि ु  \nथदन थदल ली -बम्बइ घु थम पथह ल थबय ाह क ओ बेट ा आपस  अएल थन्ह । स भ ओकरा पु ि लकै जे की करमे? ओ \nकहल क जे स भ काज ह मरा सँ  ह ोएत मु दा पढ़ ाइ िोथि  कए। फेर स भ थमथल कए ओकरा ड्राइ वर ीक लाइ नमे \nजएबाक लेल  कहल क। ओकरो मोन र ह ैक ड्राइ वर ी थस खबाक।  भोरे-भोर एक थदन जय शंकर कहलथन्ह जे आइ \nएक ठाम चल बाक अथि।  \n“बेट ा कहैत अथि  जे ड्राइ वर ी सीखब।  ड्राइ थवंग स् कूल बर्डड महग। एक गो टे गौ आँ सलीम  अथि  ड्राइ वर, \nसर कार ी  ऑथफसमे ।  गा ममे ए थह बेर िुट्ट ीमे भे ट ल रहए। ओकरो स भक ईद पाबथन ि ल ए, से  आएल रहए गा म। \nकहल क जे र थव थदन कऽ ओकरा िुट्ट ी ह ोइ त िैक  ऑथफसमे  आ आन थदन पाँ च बजे भोरेसँ  थसखा  सकैत  \nअथि।  दू स ए टाकामे एकटा सेकेंड  ह ैंड साइ थकल  बेट ाकेँ कीथन देने थि य ैक।  \n-“ओकर डेरा ऑथफसे  ल ग िैक।  ऑथफस  बजेने अथि , ओतथ ह सँ  घर देखाओत ”। \n“ऑथफस  देखल  अथि ?” \n“हँ, कताक बेर गेल िी ”। \nऑथफसक  बेरमे हम स भ गाँिी  मै दानक बगल क कचहर ी स न ऑथफस  पहुँचैत गेल ह ुँ। \n“मंडलजी ड्राइ वर साह ेब  िथ ि ? ” - जय शंकर एक गोट ह ाथ कमक ऑथफसक  बाह र ठाढ़ चपर ासी सँ  पु िलथन्ह।  \n“हँ, ओम् ह र िथि ”। \nहम जय शंकरकेँ पु िथ लय थन्ह जे ह मरा स भ तँ सलीमस ँ  भेँट करबा लेल  आएल िी , ई मंडल के िथि ? \nओ इ शार ामे ह मरा चुप रहए लेल  कहलथन्ह आ ईहो मु खर रूपमे कहलथन्ह जे एथह मे कोनो बात िैक , बादमे \nकहत ाह। \nआब जे मंडल जीसँ  ह ुनका गप ह ोमए लगलथन्ह तँ बीच-बीचमे ओ सलीम  भाइ, सलीम  भाइ कथह ह ुनका सम्बोिन  \nकरैत र ह लाह । फेर ह ुनका संगे  हम स भ ह ुनकर डेरा प ह ुँचल ह ुँ। फेर थबदा ह ोइ त काल सलीम  भाइ जय शंकरकेँ \nह मरा थदश इ शार ा करैत कह लथन्ह जे थह नका कथह देथल य थन्ह ने। जय शंकर कहलथखन्ह जे कथह देबथन्ह । \nओतए सँ  थनकल लाक  बाद ज य शंकर कहलथन्ह जे कथटहार ल ग जय शंकरक गाम िथ न्ह। मार त े र ास  भाइ बथह न \nिैक  सलीमक।  सलीम  ह ुनकर लंगो थटय ा य ा र, संगे  पढ़ लथन् ह । फेर र ोज गा र क क्रममे दुनू गो टे दू र चथल गेल ाह । \nसलीम  कोनो ह ाथ कमक घरपर काज करए लाग ल।  ड्राइ वर ी कथह य ा कतए सँ  ओ सीथ ख  लेने ि ल, से  ह ुनर बलाक ेँ \nनोकरीक तँ ओहुना थदक्कत नथह ह ोइत िैक।  बादमे एकर स् वभाव देथख कए ओ ह ाथ कम एकर ा कोनो दोसर  \nआदमी जकर नाम मंडल रहए, आ कतह ु मथर-खथप गेल रहए, केर नामपर टे म्प र ोर ी र ाथ ख लेलक ैक।  फेर थकिु  \nथदनमे ओ पमानेन्ट भए गेल ।  \n \nजय शंकर ह मरा सँ  कहलथन्ह - “एकर ऑथफसम े  वा एकर संगी  सािी  ल ग- ओना अहाँ सँ  फेर कथह य ा एकर भेँट  65 विदेह सदेह ३३ \n \nह ेत ए- एथह गपक िो खोसँ  चरचा नथह करब। ओना पमा नेन्ट भए गेल िैक  मु दा लोक स भ केह न ह ोइ िैक  से  \nनथह देखइ थि य ैक।  क्य ो थक िु  थलथख पथढ़ देतैक तँ मंगनीमे बेचार केँ फेर ा लाथ ग जएत ैक”।  \n \nमोनमे घु मरल एथह गपकेँ नबी बकस केँ  हम कहथलयैक। त ाथ ह पर ओ बाज ल- \n“ओहो स् कीम िर ेथन ह ा र ह महीं िी।  एकटा कम्प्ल ेन कऽ देबै क तँ जाथ ह नोकरीपर एत ेक फुर फुर ी िैक  से  घोसथर  \nजएत ैक। मु दा सोचैत  िी  जे ओकर नोकरी जएत ैक तँ ह मरे मािपर  आथब खस त। तेँ अलला पर सभट ा  िोथि  \nदेने थि य ैक ”। \n \nनबी बकस  ओना तँ बर्डड व्य स् त र ह ैत ि ल मु दा ओथह थदन लाग ैए ह मरे सँ  गप करबा लेल  स म य थनकाथल कए \nआएल रहए। जखन लोक मानथसक  थफर ेशानीमे र ह ैत अथि  तँ अपन दुखनामा दोसरा केँ  सुनबए  चाह ैत अथि।  \nमु दा तकर िोत ा  भे टब मोथश् कल । मु दा हम अपन मानवथवज्ञा नक कॉ लेथज य ा पढ़ ाइ क प्रभ ावक कार ण स भ काज \nिोथि  अनाय ास  िोत ा  बथन जाइ त िी  से  नबीकेँ बुझल र ह ैक। भदबथरय ा लिने  ि ल से  ह महू ँ कतह ु बाह र \nजएबाक ह र ब िी मे  नथह िलहुँ।  से  ओ अपन थखस् सा  शुरु कएल क। \n \n“कतेक कष्ट कटने िी  से  की बय ान करू। आ मदथत के स भ कएल क ? एकटा खालू-खाला (मौसा -मौसी ) \nआ खल ेर ा भाए आ खल ेर ी बथह न मोन पिैए  आर क्य ो नथह । अदबूक मरलाक बाद बिा  अदबू (बिका  काका), \nिो टा  अदबू (िो टका  काका) स भ परा य ा भए गेल । शौह र क मरलाक बाद अम् मीक ह ालत की र ह ैक से  ई भाए \nस भ की बुझत-गमत? -“ खाला थदल लीमे  र ह ैत र ह थि ।  अम् मीक मृ त् य ुक बाद हमर प ढ़ाइ िुथट  गेल । कथटहार मे \nपढ़ ैत र थह त ह ुँ, फूफी जाद भाए (थपथसयौत ) कहनथह य ो रहए जे त ोर ा जत ेक पढ़ बाक िौ क  पढ़, मु दा ई स भ तखन \nगा ममे ईँटा उठथबत ए से  ह मर ा देखल  ह ोइ त ए? आ ई गप एकर ा सभकेँ  हम बुझै य ो नथह देने थि य ैक।  -“आ ई \nस भ की कहैय े जे हम अपन अहथ लय ा (स्िी ) आ साथ र -ह मजुलफ(साथ र -साढ़ू )क पािाँ  एकर ा स भपर ध्य ान नथह \nद ऽ रहल थि य ैक ? दू र ंग करैत थि य ैक ? \n-“थदल लीमे  आएल रही गाम िोथि  कए तँ पथह ने नोएडा मे थपतथर य ा बत्त िनक दोकान मे ब्रासोसँ बत िन साफ  करैत \nर ह ी। अललाह क करमस ँ  सफूि  भे थट गेल । खालाजा द  भ ाए (मौसेर ा  भाए) केर संगी  रहए सफूि।  ओकरेस ँ  स भ \nईल म थसखल ह ुँ।  मु दा ई कथह थदअए जे हम कथह य ो ओकरा दगा देने ह ोइ य ैक। सफूिक  स् वभाव तँ अहाँकेँ बुझल े \nअथि।  कथनय ो अन्य ाय आ बेइमानी ओकरा पस न्द नथह िैक , सभस ँ  बत कही भेल िैक , मु दा ह मरा सँ  आइ िथर  \nकोनो मोन मु टव्वल नथह भेल िैक।  हमर से  नीय त र थहत ए तँ ओकरो संग  ने हमर संबंि  टु थटत ए। आ एथह \nशह र मे ओ आन भए ह मरा अप्पन बुझल क आ ई स भ ? ओ तँ गौ आँ िी , मु दा खल ील ? ओकरोसँ  पु थि य ौक।  \n-“माएक मोन पथि  जाइ ए ज थह य ा ई भदवथरय ा लाि ैए।  मोन नथह पािए  चाह ैत िी , आ त ाथ ह लेल  व्य स् त र ह ैत \nिी।  मु दा आइ माएक ओ मृ त् य ु र थह-र थह कोढ़ त ोथ ि  रहल अथि।  \n \nनबी बकस क कंठ कहैत-कहैत भथरय ा गेल ैक। मु दा कनेक पाथन पीथब फेर ओ माएक स् मरण करए लाग ल।  \n \n-“नबी साह ेबजादे , कनेक ओथह कठौत केँ खुट्ट ाक ल ग कए थदऔक। बड्ड पाथन चूथब रहल िैक  ओतए। ई  विदेह सदेह ३३ 66 \nबादर काल  स भ साल  दुाः ख दैत अथि।  सोथ चते  र थह गेल ह ुँ जे घर िि ाय ब ।  मु दा नथह भए स कल । घरो क कनी \nमरो मथत कराएब आवश्य क ि ल, मु दा सेह ो  नथह भए स कल । ठाम-ठाम सोंग र  लाग ल  अथि।  फूसोक  घर कोनो \nघर ह ोइत िैक ? ठाम-ठाम चुथब रहल अथि , ओतेक कठौत ो नथह अथि  घरमे। खेनाइ कोना बनत से  नथह \nजाथ न। ओस ार ापर क  चूथिपर  तँ पाथनक मोट टघार खथस  रहल अथि।  एकटा आर अखिा  चूथि  अथि , मु दा \nजे ओ टूथ ट जएत, तखन तँ चूिा -गुि  फाँ थक कए काज चल बए पि त। स मय- साल  एह ेन िैक  जे चूथि  बनाए ब \nतँ सुखेबे  नथह करत। जाि थ न  सेह ो  सभट ा  भीथज गेल अथि।  भु स् सीपर  खेनाइ बनाबए पि त ”। \n-“पइथ ढ़य ा उज र ा नुआक आँ चर ओढ़ ने, िरिर ाइत  करी मा बेगम माने हमर माए, चौदह बरखक अपन बेट ाक \nमाने हमर संग , कखनो सोंग र केँ  सोझ  करथि  तँ कखनो कठौत केँ एत एसँ  ओतए घु स काबथि।  जतए टघार कम \nलाग थन्ह ओतएसँ  घु सकाकए , जतए बेश ी लाग थन्ह ओतए द ए दैत िलीह ।  सौँस े  घर-थपच्िर भए गेल ि ल । \nकोनटा ल ग एक ठाम पाथन नथि  चूथब रहल ि ल, ततए जाए ठाढ़ भए गेल ीह । \n-“कतेक र ास  खढ़ चरमे अनेर पि ल ि ल । पढ़ ुआ काकाकेँ कहथलयथन्ह नथह । घर िि बा  लेने र थह त ह ुँ”। \n-“यौ बाबू । घर िि एबाक  लेल  पु आर तँ भे टथनह ार नथह । आ गर ीब-मस ोमात क  घर खढ़ सँ  के िि ाबए  देत ”। \n-“ह मरा खढ़ सँ  आ पु आर सँ  घर िि बय बामे  ह ोमय बला खरचाक अन्त र त थह य ा नथह बुझल ि ल । \n-“से  तँ अम् मी, खढ़ सँ  िि ाए ल  घरक शान तँ देखबा जोग ह ोइ त िैक।  पढ़ ुआ काकाक घर देखैत थि य थन्ह । \nदेखएमे कतेक सुन्दर लगैत अथि  आ केह नो बर खा ह ोअए, एको ठोप पाथन नथह चुबै त अथि ”। \n-“से  तँ सभस ँ  नीक घर ह ो इ त अथि  कोठाबला ”। \n-“एह, की कहैत िी ? थग लेबासँ  आ सुर खीसँ  ई ँटा जोि ेने  कोठाक घर भए जाइ त अथि ? आ नेङरा क घर तँ \nसीमेन् टस ँ  जोि ल  िैक , मु दा परुकाँ त त ेक चुबैत ि ल से  पूि ू  नथह”। \n-“से ?” \n-“हँ यै अम् मी। स भ बरख ज्योँ िि बा  दी, तँ ओथह सँ  नीक कोनो घर ह ोइ त िैक ?” \n-“चाथर म बरख जे िि बेने  िलहुँ  तकर बादो पथह ल बर खामे खूब चुअल ि ल ”। \n-“पथह लुके बर खामे चुअल ि ल ने आ फेर स भ तह अपन जगह ि ऽ लेने ह ोएत । तखन नथह चुअल ने बादमे ”। \n-“हँ, से  तँ त करा बाद त ीन बरख नथह चुअल ”। \n-“त खने काकी बजैत अएल ीह- \n-“जनथम कए ठाढ़ भेल अथि  आ की स भ अहाँकेँ थसखा  रहल अथि।  कनेक उबेि  जेकाँ भे लैक तँ सोचलह ुँ  \nजे बथह न-दाइ क खोज पु िा थर  कए आबी”। \n-“बुन्नी रुथक गेल ि ल । हम काकाक घर थदस  गेल ह ुँ आ दुनू थदय ादनीमे  गप-शप शुरू भए गेल थन्ह । \n-“साँझक  झलफल ी  शुरू भे ल, भदबथरय ा अन्ह ार क, तँ काकी बह र ा इ त कहैत गेल ीह- \n-“बथह न दाइ, आथगक जरूर ी पि य तँ हमर घरसँ  ल ए जाएब ”। \n-“नथि  बथह नदाइ । सलाइ मे  दू-त ीन टा काठी िैक।  मु दा मस ुआ  गेल िैक।  हे, ई थडदबी दैत थि य थन् ह, \nकनेककाल अपन चुिा  ल ग र ाथ ख देथिन्ह तँ काज क जोग र भए जएत। नबी थदआ पठा थदह थि ”। \n-“देथखहथ ि।  उपास  नथि  कऽ थलहथ ि  से  कथह दैत थि य थन्ह, बच्चा स भ तँ ह मरा एथह ठाम खा लेत ”-थदय ाथ दनी  \nकहैत थबदा भे लीह । \n-“करीमा बेगम माने हमर माए ओस ार ापर  खुट्ट ा भरे","size_mb":79.52,"has_text":true},"Sadeha 34.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 34.pdf","name":"Sadeha 34.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सदेह ३४ \nरचनात्मक गद्य-पद्य लेखन भाग-३ \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nविदेह -सदेह श ृंखला- मैविलीक सिवश्रेष्ठ गद्य आ पद्यक एकटा समानान्तर सृंकलन \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव िका र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०००- अद्यतन। सिाविकार सुरवित। विदेहमे प्रकावशत सभटा रचना आ आकाइिक सिाविकार \nरचनाकार आ सृंग्रहकर्त्ताक लगमे छवन्ह।  भालसवरक गाछ जे सन २००० सँ याहूवसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आवद वलृंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   (वकछु वदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   वलृंकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भालसवरक गाछ -प्रिम मैविली ब्लॉग / मैवि ली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइन्टरनेटपर  मैविलीक प्राचीनतम उपवस्ितक रूपमे विद्यमान अवछ। ई मैविलीक पवहल इृंटरनेट पविका विक \nजकर नाम बादमे १ जनिरी २००८ सँ \"विदेह\" पड़लै।इृंटरनेटपर मैविलीक प्रिम उपवस्िवतक यािा विदेह- \nप्रिम मैविली पाविक ई पविका िवर पहुँ चल अवछ,जे http://www.videha.co.in/   पर ई प्रकावशत होइत \nअवछ। आब “भालसवरक गाछ ” जालि र्त्त 'विदेह' ई-पविकाक प्रिक्ताक सृंग मैविली भाषाक जालि र्त्तक \nएग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अवछ। विदेह ई -पविका ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२०००- अद्यतन। सिाविकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अवछ ततऽ सृंपादकािीन। \nसृंपादकािीन। विदेह- प्रिम मैविली पाविक ई -पविका ISSN 2229 -547X VIDEHA सम्पादक: गजेन्र \nठाकुर। Editor: Gajendra Thakur.  \nरचनाकार अपन मौवलक आ अप्रकावशत रचना (जकर मौवलकताक सृंपू र्व उर्त्तरदावयत्ि लेखक गर्क मध्य \nछवन्ह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf िा .txt \nफॉमेटमे पठा सकै छवि। एतऽ प्रकावशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक/सृंग्रहकर्त्ता लोकवनक लगमे रहतवन्ह। \nसम्पादक 'विदेह' प्रिम मैविली पाविक ई  पविका ऐ ई -पविकामे ई -प्रकावशत/ प्रिम प्रकावशत रचनाक वप्रृंट-िेब \nआकाइिक/ आकाइिक अनुिादक आ मूल आ अनूवदत आकाइिक ई -प्रकाशन/ वप्रृंट-प्रकाशनक अविकार रखैत \nछवि। (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पविकामे कोनो रॊयल्टीक/ पावरश्रवमकक प्राििान नै छै। तेँ रॉयल्टीक/ पावरश्रवमकक इच्छुक विदेहसँ नै \nजुड़वि, से आग्रह। रचनाक सृंग रचनाकार अपन सृंविप्त पवरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, \nसे आशा करैत छी। रचनाक अृंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौवलक अवछ, आ पवहल प्रकाशनक हेतु विदेह \n(पाविक) ई पविकाकेँ देल जा रहल अवछ। मेल प्राप्त होयबाक बाद यिासृंभि शीघ्र ( सात वदनक भीतर) \nएकर प्रकाशनक अृंकक सूचना देल जायत।  एवह ई पविकाकेँ मासक ०१ आ १५ वतविकेँ ई प्र कावशत \nकएल जाइत अवछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ४ ,५० ० /-  स ंस्  कर ण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 34: A Collection (Vol.III) of Creative Maithili Writings in \nProse and Verse  e-published in  Videha e -journal issues 1-350 at \nwww.videha.co.in).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (प . १-७०७) \nगजेन्र ठा कुर- बेचन ठाकुरक  नाटक (प . २-६) \nडॉ. प्रेमशृंकर वसृंह- मवर्पद्मक किा –यािा, हास्यव्यृंग्य सम्राट प्रोफेसर \nहवरमोहन झा, हवरमोहन झाक रचनाक परिर्त्ती रचनाकमीपर प्रभाि  \n(प . ७-५८) \nवमविलेश कुमार झा - समय—सृंकेत, “हम मैविल ” (मैविली िैमावसक) \nपविकाक लोकापवर्, “सृंपकव”क मावसक बैसार  (प . ५९-६२) \nहेमचन्र झा - अग्रसोची, गोनू झाक पृंचैती, साढ़े तीनो लाख, एना \nवकएक?, कुृंठा, मास्टर साहेब नवह रहलाह (प . ६३-९१) \nउमेश मृंडल- सृंस्कार गीत (प . ९२-१९२)  \nजगदीश प्रसाद मृंडल- सृंस्कार गीत/ लोक गीत नाद (प . १९३-\n२००) \nपन्ना झा- असामान्य के  (प . २०१-२०९) \nशीतल झा - नेपालमे मघेशीकेँ समस्या आ सामािान!  (प . २१०-२२४)   \n \nअवतश कुमार वमश्र - नेपालक राज्य पुनसवृंरचना मे वमविला आ मैविली  \n(प . २२५-२३०) \nरामभरोस कापवड भ्रमर - एवह बेर सातम् अन्तरावरिय मैविली सम्मेलन \nकाठमाण्डूमे हयत , जनकपुरमे वमविला महोत्सिक आयोजनः \nनिअध्यायक शुभारृंभ (प . २३१-२४३) \nश्यामसुन्दर शवश- जनकपुरके खिवर - रेल सेिा बन्द । नेपाल सरकार \nकानमे तेल तूर िऽ सूतल, शहीद िोषर्ामे सेहो ‘मूह देवख मुृंगिा’ \n(प . २४४-२४९) \nराजदेि मण्डल- हमर टोल (उपन्यास)  (प . २५०-३४२) \nसुजीत कुमार झा - लघुकिा - वचड़ै, लघुकिा- ििकैत आवगः फुटैत \nकनोजवर, हारैत हारैत नेपाल पिकार महासृंघक केन्रीय अध्यि, \nनेपालमे वमविला राज्य की सम्भि छैक ?, सपिमे मैविली  (प . ३४३-\n३७३) \nवनवमष झा - मैविलीक युगरष्टा  (प . ३७४-३७८) \nआशीष चौिरी - २ टा बीहवन किा  (प . ३७९-३७९)   \n \nनिेन्दु कुमार झा - पचास िषवक भेल प्रा देवशक समाचार एकांश- १९९३ \nमे प्रारृंभ भेल छल मैविली मे समाचारक प्रसारर्, सताक प्रावप्त बनल \nभाजपाक उद्देश्य (प . ३८०-३८८) \nसतीश चन्र झा - हमहूँ कहाँ बुझवलयै  (प . ३८९-३९३) \nअनमोल झा - वरलेशन, अविकार, युगान्त, अविकार, चेतना, भारतीय \nडाक, युद्ध, टेकनोलजी, कोर बैंवकृंग, अन्हरजाली, सुरवित (प . ३९४-\n४०४) \nदुगानन्द मृंडल- लघुकिा - डाक्टर कमविीर (प . ४०५-४१२) \nदयाकान्त- समीकरर्, फामुवला, वतरृंगा (प . ४१३-४१६) \nअमरेन्र यादि- वरपोटव  (प . ४१७-४२०) \nमनोज झा मुवक्त - देशक अिस्िा आ जनताक प्रि वत, महोर्त्तरीक \nमालपोतमे कमवचारी मालामाल के करत कारिाही ?, वरपोताज , चाँद \nके टुकडा, इज्जवतक खावतर (प . ४२१-४५३) \nसुशांत झा- अहां कोना रहै छी भौजी....  (प . ४५४-४५८) \nकुसुम ठाकुर - प्रत्याितवन (प . ४५९-५७२) \nबेचन ठाकुर - बाप भेल वपर्त्ती, अविकार  (प . ५७३-६६०)   \n \nऋवष िवशष्ठ - पूत कमाल  (प . ६६१-६६९) \nदेिांशु ित्स- बनभोज, बुल्लुक टॉफी, नताशा  (प . ६७०-७०७) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \nपद्य-खण्ड (प . ७०८-१४५५) \nसतीश चन्र झा - चुनाि, भाषा आ राजनीवत, भूखल पेट, पाँच साल, \nसत्यक जीत, गरीबक स्िगव, नि िषव, भाषा आ राजनीवत, मैविल, \nकविता आ कवनयाँ, पृंखहीन कल्पना, बुिनी, स जन, कन्यादान, चानक \nप्रेम, वसृंगरहारक फूल, सोनाक वपजरा (प . ७०९-७५७) \nसुबोि कुमार ठाकुर - आशा, जुग बदवल गेल, सुन्न लागए गाम, अिूरा \nप्रेम आर चान, नेनाक प्रश्न, सनेश, हम नवह छी अवभ शाप, जीिन \nयािा, अओताह मन भािन  (प . ७५८-७८०) \nविनीत ठाकुर - जाढ़, नि िषव, अएनाके की मोल, गीत १-२, अभ्यागत, \nउठू मैविल भेलै भोर  (प . ७८१-७८७) \nवनशाप्रभा झा- लोकगीत सृंकलन (प . ७८८-७९८) \nवहमांशु चौिरी- वनयवत, टप -टप नोर आ ज्िाला, आतङकक राजकुमार, \nपािर, किा, की भार सांठू, गीत  (प . ७९९-८१०) \nरूपेश कुमार झा 'त्योंि'- चाही हमरा  वमविला, जय वहन्द! जय जय \nवमविला!!  (प . ८११-८१४) \nअवजत कुमार वमश्र - अप्पन मावट, नििषव  (प . ८१५-८१७)   \n \nदयाकान्त- हे मैविल आबो जागु, ई बुविया अवछ हक्कल डइन, बावढ़, \nमाँ वमविला ताकय सृंतान (प . ८१८-८२५) \nवमविलेश कुमार झा - खब्बरदार, आजाद गजल  (प . ८२६-८२७) \nसन्तोष कुमार वमश्र- केकरा करु वकलोल हो वमता  (प . ८२८-८२९) \nकालीकांत झा \"बूच\"- मात िृंदना, कपीश िृंदना, आउ हमर हे राम \nप्रिासी, गौरी रहिु कुमारी, गै खुशबू , िृंदना, हे तात, झूला, \nराविकाक विलाप, करूर् गीत, िेदना, उदासी, पवरचय पात, जागू मॉ \nआद्या, देवसल ियना क अवस्तत्ि, भैयाक विआह, नावर सु नू , चैती \nदुगा, गीत, हमर गाम, निदुगा, रामाितार, डहकन, राघि सरकार, \nमाि पर िान, बुढ़ारी मे घीढ़ारी, सावरक पि पाहुनक नाम, राम वबना \nअििपुरी,  वशि शवक्त पूजन, विरवहनी, नचारी, गीत, गय नानी, \nहीरा-बेटी, स्िागत गान, मात  गीत, सोन दाइ, हील हाइ -हाइ, वमविला \nक बेटी , जेठी करेह, ऊँ नमः वशिाय, मवर्द्वीपक महरानी, सरस्िती \nिृंदना, भदैया होली, िवनिासक अृंत, वमविलाक दुःदशा, माला, जागरर् \nगान, तोहर ठोर, नचारी, सुनू आब मन जेहन लगैए, गहिर जननी \nकेर, भगिती िृंदना, भौजीक अिाहन, स्िप्न सुन्दवर, कचोट, श्र ृंगार \nिा िैराग्य, अकाल, नोर, श्रा िर्ी, गामे मोन पड़ैए, भगतालाभ, वसया \nसॅ रामक परतर, गौरी बनवल जोवगवनया, काली रूप िर्वन, चवल \nअवबयौ पटना सॅ गाम, पहुना, बेटी बनवल पहाड़, हमर वजनगी, मुन्ना   \n \nकक्का सासुर चलला, नोतक प्रेमी, अप्पन वमविला, अय काकी, सृंशय, \nयुग पवरितवन, िसन्ते -वबरवहनी, दीनक नेना, पतनी िर ता, अन्हर मावर, \nउद्यनाचायव, काटरक पवरर्ाम, कवि कोवकल - विद्यापवत, रौ घुरना, \nएक पर सॅ एक, अजुकी दाइ, श्री राम केिट सृंिाद, रािा विरह , \nविरवक्त, कमौवतन भौजी, कन्यादान, पोताक अट्ठहास  (प . ८३०-९७२) \nराजदेि मण्डल- [आह ज्ञानक झृंडा झाँपल अवस्तत्ि रहब अहीं सभक \nसृंग नदीक माछ बाट-बटोही सीमा परक झूला चीड़ीक जावत बावढ़क \nवचि - वदलक बोल अवह सक िीर मनोिांवछत चान प रेमक अविकार \nमिुर गीत वसर वबहून िड़ हवियारक सभा घातक गृंि कुहेसक परदा \nयुग्मक फाग-पिी आगमन जावत बदलैत बाट वभतवरया जानिर बाउल \nपरक माछ कांि परक मुरदा वमझाइत दीया व हत -अवहत प्रयास \nऑवफसक भूत कठुआएल -रूप सुनगैत वचनगी अहॉृंक अगिानीमे \nमहत्िाकांिाक गाम एकटा चुप्पी छ ड़पटाइत लहाश रूसल िीया \nबसातक िुवजनी अद श्य आवग - तीन वमिक गपशप नि वबहार मुँहझप्पा \nटूटल बन्हन अढ़ाइ हािक सांवग कानैत अविकार आबद्ध हम पुन: \nउठब एकबेर दरपनक वस्िवत वमलन बाि वशष्ट -अवशष्ट िहैत महल \nअश्रुिार नाचैत भूत माय यत्न बघनखा रृंगक खोज कृंटकमय निनीत \nलाज वमलन -वबछुड़न पवरिारक गाछ विशृंकु अनमोल वजनगी मुवनयाँक \nवचन्ता (बाल कविता) किीक गाछ (बाल कविता) नेहाइपर लेखनी \nझगड़लगौना वपशाच गाछक बवलदान हेराएल गाछक वहस्सा लाल   \n \nज्योवत बीखक घैल पिोर्त्तर अन्हारक खेल नाचक वबखाद आँवखक \nप्रतीिा] (प . ९७३-१०८७) \nमनीष ठाकुर - विरह गीत  (प्. १०८८-१०८९) \nकुसुम ठाकुर - चुल बुली कन्या बवन गेलहुँ, अवभलाषा  (प . १०९०-\n१०९१) \nचन्रकान्त वमश्र- खावि साग -भात हगैि पड़ोर, जागु-जागु मैविल, पी -\nपी-पी दारु पी  (प . १०९२-१०९६) \nरघुनाि मुवखया - दूिक िार, छाँहक –सुआद, मनुक्खक सूखौंत, जमल \nशोवर्त, कालचक्र, कोशीक आगमन, एक सालमे तेरह महीना, वबखाह \nचाङुर, ई नेना, आइ पवहल बेर , दादावगरी , राजमहल  (प . १०९७-\n१११६) \nअशोक दर्त्त- कविता - आह्वान, गीत नाटक -इहो बच्चे छै (लए), नौटङ्की \nनाटक-नइँ आब नइँ (लए) १-२, गीत, कविता, गीत १२,  वशि \nगीत, कविता - अहुवरया, कविता - सङ्केत, वशि गीत, कविता -अवभयान, \nगीत (प . १११७-११३७) \nशीतल झा - मुक्तक, बोकरे सन, शांवत!!!, सब केि उदास रहैअ!, \nहमर सृंस्कारक गीत, कवि जी तबाह छवि  (प . ११३८-११४४)   \n \nडॉ. शेफावलका िमा - हमर माय  (प . ११४५-११४६) \nिीरेन्र प्रेमवषव- फेर आवब गेल निका साल  (प . ११४७-११४८) \nरामभरोस कापवड भ्रमर - गीत १-२ (प . ११४९-११५०) \nमनीष झा \"बौआभाई\" - ऋतुपवत बसृंत (प . ११५१-११५२) \nमनोज कुमा र मृंडल- जावह प्रांत रहैत छी हम (प . ११५३-११५४) \nनिीन कुमार \"आशा\" - अृंतरकलह आ विचार, बैसल-बैसल सोची \nमनमे, हमरा भेटल, सुनू  सुनाउ अपन खबवर, की वलखू तोरा लेल, \nनै वबसरलौं चावर साल, मस्ती करू यौ बौआ मस्ती करू, आि मोन \nकरें कमाई, तोहर गोर गोर गाल ……, वकया ने पािी तोहर टोन , \nअनावमका, हमहूँ  तँ छी  इृंसान, अनाि, एक वदन बाबु कहला \nहमरा, माँ वछन्नमवस्तका, दफ्तर, कोना वबसरू तोरा, करेजक प्या स, \nपरी छी, माए बाबु .., आस, बाबा िामक रस्तामे कविता वलखाइत \nअवछ, राखह माता वपताक ध्यान, की वलखू, अविस्मरर्ीय, वक \nजीिनक ई अवछ सत्य  (प . ११५५-१२०३) \nराम विलास साहु - कविता, गीत, हाइकू, शेनयूव आ टनका (रिक \nचक्का उलवट चलै बाट) [अप्पन गप महगा इ कोइली कुहकै आमक \nडावर प्रीतक गीत गृंजन कमवक फल प्रेमक बान्ह जीबैत चलू वबसरल   \n \nगीत जड़ैत दीप गामक नारी वपयासल िरती वच ता-वचता मात भूवम \nवमविलाक अवभनृंदन ई की केलौं अहाँ केकरा सृंग खेलब होरी गाए-\nमाए खेवतहरक वजनगी ज्ञानक दीप दुखाएल गृंगा बेंगक बवरयाती \nबलानक बावढ़  पावनक बून्न हेराएल भगिान जीबए लेल चैताबर गीत \nचैती गीत प्रेमक भूखल मरूआक मान अरमान भारत माता परदेशी \nमोनक बात की कहब िनरोपनी लफृंगा बेरोजगारी रूपैआक िेरी \nभ्रष्टाचारी आएल िसन्त अप्पन-पराया बाट बटोही हाटक चाउर बाटक \nपावन ज्ञान बा ॅटैत चलू प्रेम आवक पैसा कालक पह रा वपयासल मन \nदहेजक खेल घर परदेश गहुमक कटनी -दौनी वबआह की विक? \nआजुक वदन पुि कुपुि कतेक दुख काटब हवर हे बारहो मास सड़क \nबीच नाला आँवख रवहतो आन्हर भाग भरोसे फूल -पर्त्ता भदबा बाबा \nबले फौदारी केकरा ले कानब पवरिर्त्तवन माइयक ममता परदेवशया \nपाहुन िरतीक सुख साओनक राव त लोभी भोम्हरा भोरक िर् गरीबक \nमान माए हमर गाम घर अवगलगी काली मैयाक गीत हमर व बखरल \nसमाज व चड़ै चुनमुन्नी माइक लाल के गरीब? नैनाक खेल कोइली \nकूहकै आमक डावर नींवदया बैरी भेल पहुना पागल प्रेमी कोसीमे समाएल \nवजनगी हाइकू/ शेनयूव/ टनका]  (प . १२०४-१३४५) \nरामदेि प्रसाद मण्डल “झारूदार ”- अपन गप, प्रािवना, गीत, झारू, \nमहाझारू (हमरा वबनु जगत सुन्ना छै)  (प . १३४६-१४२३)   \n \nविस्म त कवि - पृं. रामजी चौिरी (१८७८-१९५२)- विविि भजनािली - \n१-४५ (प . १४२४-१४४३) \nसृंदेश- (प . १४४४-१४५५) \n  विदेह सदे ह:३ ४|| 1 \n \nगद्य खण्ड \n \n \n \nमै थिली भाषा जगज्जननी सीत ाय ााः भाषा आस ीत ् - ह नुमन्ताः उक् त व ान- \nमानुषीथ मह संस् कृत ाम् \n \n \n \n \n \n \nअक्खर (अक्षर ) खम्भा   \nथत ह ुअन खेत्त थह काथि त सु थकथत्त वथल ल पस र ेइ ।  \nअक्खर खम्भारम्भ जउ  मञ् चो बथन्ि न देइ॥ \n[कीथत िलत ा प्रिमाः पललवाः पथह ल दोह ा।]माने अक्षररूपी स् त म्भ थनमाण \nकए ओथह पर (काव्य रूपी) मंच जँ नथह बान्ह ल जाए तँ एथह थि भु वनरूपी \nक्षेि मे ओकर कीथत िरूपी लत ा (वथल ल) प्रस ाथ र त कोना ह ोयत। \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह सदे ह:३ ४ \nग जेन्र ट ाकुर \nबेचन ठ ाकुरक नाटक \n \nबेचनज ी थवग त पचीस बखिसँ मै थिली नाटकक लेखन आ थनदेश नमे \nजुटल छथ ि। थह नकर एक दजिन नाटक ग्रामीण सबहक मोन तँ \nमोह नथह य े छल जे थवदेहमे प्रकाथ शत छी नर देवी आ बेट ीक अपमान थवश्व \nभथरमे पसरल मै थिली भाषीक बीचमे कएकटा समीक्षात् मक बहस शुरू \nसेह ो कऽ देने अथछ। जखन मै लोर ंग अपन सवेक्षण शुरू केलक जे \nमै थिलीक सविश्रे ष्ठ नाटक महेन्र मल ंथग य ाक ओकर आंगनक बार हमासा \nवा बेचन ठाकुर क बेट ीक अ पमान आ आश ीष अनथचन्हा र क समीक्षापर \nबहस चथलय े रहल छल तँ त ार ानन्द थवय ोग ीक किन आथब गेल, ऐ \nसवेक्षणकेँ र ोकबाक आग्रह करैत- \"हम तं चथकत छी प्रकाश। की \nमै थिलीक एहन दुथदिन आथब गेल ै जे आब एना त ुलना कएल जेत ै? \nजकरा बल पर सौंसे भारत ीय साथ ह त् य मे मै थिलीक झंडा बुल न्द मानल \nजाइ त रहल अथछ, त करा मादे हमर नवत ुथर य ा सब एना ब ात करत ा? \nएत ेक सत ह ी आ थववेकही न पीढी थमथिला पै दा केने छथ ि यौ? की \nपं ० गो थवन्द झाक ओ किन सत् य ह ोब'बला छै जे त ीस-चालीस सालमे \nमै थिली मथर जाएत । (मै थिली माने मै थिली साथ ह त् य ।) एना नथह काज \nचल त। थकछु कथर य ौ बाबू ।\" मु दा प्रकाश बाबू कहलथखन्ह- \"सर! \nथकछु कार ण अथछ। सब नवत ुथर य ाक थस् िथत एक र ंग नथह छथ न। \nसभहक अपन अपन मनतव्य छथ न। मु दा अँ ग्रेजीमे ए कटा कहाब त \nअथछ। सर भाइवल ऑफ दी थफटेस् ट....। जे थकय ो जे थकछु सोचैइि \nमु दा मै थिली आ नाटक ले ल  सोचैत छथि इहए ह मरा लेल  जीवन \nदाय ी अथछ।\" त ार ानन्द थवय ो गी फेर थलखल थन्ह- \"थमथिला क प्रथत जं \nप्रेम अथछ, तं अपन थबर ासत कें थचन्हनाइ आ ओथह पर गवि करनाइ  विदेह सदे ह:३ ४|| 3 \n \nसीखू । ह र ेक भाषामे थकछु एहन र चना ह ोइ छै जे 'क्लाथ सक्स' के \nकोथटमे अबै छै। । (से मै थिथलय ोमे छै) जखन आगुओ कोनो ओथह \nटक्कर के र चना आथब जाइ छै तं ओकरा सम्म ान दैत पूविक क्लाथ सक्स \nके बर ाबर मे र ाखल जाइ छै। ऐ लेल  थबर ासत कें खाथर ज करब \nजरूर ी नै छै। माथन थलय' जे गज ेन्र ठाकुर बड्ड थवथ शष्ट कथव \nछथि, तें की अहां ई सवेक्षण कराएब पस न्द करब जे ' थवद्य ापथत पै घ \nकथव की गज ेन्र ठाकुर?' साथ ह त् य के संस् कृथत मे आम तौ रपर एना \nनथह कएल जाइ छै। मु दा 'खास' त ौर पर जं करए चाह ी, तं त ाथ ह सं \nककरो के र ोथ क सकै छै। र ाज नीथ त के संस् कृथत मे तं से चल न \nछैके ।\" तइपर उमेश मंडल जवाब देल थखन्ह जे ई उदाह र ण तखन \nसटीक ह ोइ त ए जँ बेचन ठाकुर वा महेन्र मल ंथग य ाक त ुलना \nज्यो थत र ीश्वर सँ कएल जाइ त ।  \nऐ थडसकस नक शुरूमे प्रकाश जीक थवचार बेचनज ीक नाटकक थवरु द्ध \nछलथन्ह आ से पु नाः थसद्ध भेल जखन बेचन ठाकुर क \"अथिकार\" \nनाटक ऐ थटप्पणीक संग पोस् ट कएल गेल तँ ओ ओकरा थडलीट कऽ \nदेल थन्ह । एना थकए भेल? जखन प्रकाश झा महेन्र मल ंथग य ाक नाटक \nकरबै छथि (मै थिलीम े थवदेहक एलासँ पूवि प्रूफर ीडर केँ सम्प ा दक कहल \nजाइ छल आ नाटकम े जे थकय ो कोनो काज नै करथि कुसीपर पएर \nलटका क' बैस थि आ गप छाँटथि त करा नाटकक थनदेश क कहल \nजाइ छल) तँ 90 प्रथतशत दशिक मै थिल ब्राह्म ण आ जखन संजय \nचौिर ी मल ंथग य ेक नाटक करै छथि तँ 90 प्रथतशत दशिक कणि \nकाय स् ि; आ दुनू गो टे मै थिली क नामपर सर कार ी संगठनसँ, जे \nटै क्सपे य र क पाइ सँ चल ै छै, पाइ ल' नाटक करै छथि, शह र ो वएह \nथदल ली थछ ऐ। ई समाज थकए त ोड़ ल जा रहल अथछ? आ दु जाथ त क  4 || विदेह सदे ह:३ ४ \nअथत थर क् त शेष मै थिली भाषी? मु दा त इ ले थवय ोग ी जीक आह्वान प्रकाशकेँ \nनै भे टै छथ न्ह! थकए!! आ प्रकाशजी बेचनज ीक नामो बेचा ठाकुर थलख ै \nछथि आ पाठकक ऐपर भेल थवर ोि क बावज ू द सुिा र नै करै छथि से \nउच्चार ण दोष, थिजै दोष अनाय ास भेल नै साय ास भेल थसद्ध ह ोइत \nअथछ। प्रकाशजी उमेश मंड लकेँ कहै छथि जे ओ ह ुनकासँ सम्प क ि \nबढ़ेबामे रुथच नै र ाखै छथि म ाि फोनपर गप छथ न्ह से ह महू ँ 2008 मे \nप्रकाशजीक पथह ल बेर नाम सु नने र थह य थन्ह, थमथिलांग नक अभय दास \nनाम-नम्बर देने र ह थि आ त थ ह य ासँ दू-त ीन बेर 2-3 थमनटक फोनपर \nगप अथछ आ 2-3 बेर ठाढ़े-ठाढ़े गप अथछ, अंथत म बेर जखन उमेश \nमंडल जीक कहलापर जगदी श प्रस ाद मण्डल जीक नाटक ह ुनका देने \nर थह य थन्ह आ ओ ओइ बदलामे मल ंथग य ाज ीक पोिी कूथर य र सँ पठेबाक \nगप कहने र ह थि। थवय ोग ीज ी आ प्रकाशजी अखनो िथर \"मे थडय ोथ िटी\" \nसँ बाह र नै आथब सकल छथि आ साििक सम्वाद आ समालोचना \nसह बामे त त् काल अक्षम छथ ि । जँ जँ ओ लोकथन आर मे ह नथत करत ा ह \nआ \"मे थडय ोथ िटी\"सँ बाह र बह र ेत ाह तँ तँ ह ुनका लोकथनमे समालोचना \nसह बाक क्षमता बढ़त थन्ह । \nटै क्सपे य र तँ सभ छथि, ओतए तँ जाथ त-भेद नै छै। मु दा \"अथिकार\" \nनाटक थडलीट नै कएल जा सकल, ई बथच गेल कार ण ऐ नाटकक \nकएक टा बैकप कतेक संगणकपर उपल ब्ि छल । से ऐ पथर प्रे क्ष्यमे \nबेचन ठाकुर जीक त ेसर नाटक \"अथिकार\" थवदेहमे देल जा रहल \nअथछ आ आश ा करैत छी जे आश ीष अनथचन्हा र फेर ऐ नाटकक \nसमी क्षा करत ाह आ सू त ल लोक जेना आँथख मीड़ैत उठल अथछ त थह ना \nई नाटक ग्रामीणक पथह ने आ मै थिली नाटकक थकछु ठेकेदा र समीक्षक/ \nथनदेश क लोकथनक पछाथ त थनन्न त ोड़ त । संगथ ह जेना मजार पर वाथ षि क \nउसि ह ोइ छै जतए लोक सालमे एक बेर चद्दथर चढ़ ा आ अगर बत्त ी  विदेह सदे ह:३ ४|| 5 \n \nजड़ा क' कतिव्य क इ थत श्री मा थन लै ए, त थह न ा मै थिलीक ना मपर खुजल \nकागजी संगठन सभक, जे बेस ी (95 प्रथतशत) मै थिल ब्राह्म ण सम्प्र दाय \nद्वार ा टै क्सपे य र क पाइ केँ लुटबा लेल  फजी पता पर बनाएल गेल अथछ, \nवाथ षि क (बखिमे ओना एक्के बेर थह नकर सभक थनन्न खुजै छथ न्ह) काज क \nसमीक्षा ह ोएबाक चाह ी। जखन हम संस् कृत वीिी नाटकक थनदेश न/ \nअथभनय करै छलौं तँ ओतए अथभनय केथनह ार सभक आ सह-थनदेश क \nलोकथनक प्रथतभा आ मे ह नथत देथख ह षि ह ोइ छल; मु दा एतए प्रथतभाक \nदथर रता थकएक? उत्त र अथछ जे एक जाथ त केँ लेब आ त ह ू मे तै \nजाथ त केँ जकरा अथभनय सँ पार म्प थर क रूपमे कोनो लेना देना नै छै, \nआ जकरा लेना-देना छै त करा अहाँ बार ने छी तँ की हएत? जखन \nह र खा पाटीमे खतबेजी र ावणक अथभनय करै छलाह तँ से आ जखन \nओ चन्रहा स नाटकम े खल नाय कक नै वरन चथर ि अथभनेता क अथभनय \nकरै छलाह से, दुनूमे थकय ो नै कथह पबै छल जे कोन अथभनय बीस! \nबच्चामे गा ममे आँथखसँ देखल अथछ। संगथ ह जे थलस्ट गनाओल जाइ त \nअथछ, त ैमे खतबे जी कतौ नै!! दसटा मै थिली थनदेशक छथि जे \nपटना, कल कत्ता, थदल ली, मु म्बइ, चेन्न इ मे (सभट ा थमथिलासँ बाह र) \nथनवास करै छथि आ 200 लोकक सोझाँम े ऑथडटोथरय ममे नाटक \nकरबै छथि आ कल ाक न्यू न त ाक पूथ त ि लाल -पीअर-ह थरय र लाइ ट-बत्त ी \nजड़ा क' करै छथि (थकछु अपवादो छथि), की भथर थमथिलामे एत बे \nनाटक मै थिलीमे ह ोइए आ की एत बे थनदेश क मै थिलीमे छथि? गाम-\nगा ममे पसरल अस ली मै थिल ी नाटकक थनदेश कक सू ची आ ह ुनका \nद्वार ा थबना टै क्सपे य र क फण्डसँ खेलाएल  गेल नाटकक अथभलेखनक \nकाज थवदेह टीम द्वार ा चथल रहल अथछ जकर थवस् त ृत सू ची \"सवे \nऑ फ मै थिली थलटेर ेचर वोल य ू म.2 मे देल जाएत ।  6 || विदेह सदे ह:३ ४ \nसू चनाक अथिकार थवषय पर आिाथ र त मै थिली नाटक- अथिकार इ थन्दर ा \nआवास य ोज नाक अथनय थमत त ाकेँ आर. टी.आइ. सँ देखार करैबला आ \nथर क्शासँ झंझा र पु र सँ थदल ली जाइ बला अस ली चथर ि मंजू र क किा \nअथछ जे थडलीट नै कएल जा सकल मु दा थकए थडलीट कएल जा \nरहल छल, थकनकर थह त केँ ऐ नाटकस ँ खतर ा छथ न्ह/ छलथन्ह आ \nथकए एकर थवर ोि एत ेक त ीवर रूपमे भेल, से सभट ा आब फथर च्छ भ' \nगेल अथछ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ ४|| 7 \n \nडॉ. प्रे मश ं कर थस ंह (१९ ४ २- ) \nग्राम+पोस् ट- जोथ गय ा र ा, िाना- जाले, थज ला- दर भंगा। 24 ऋचाय न, \nर ाि ार ा नी थसन्ह ा र ोड, भागलप ुर-812001(थबह ार)। मै थि लीक वथर ष्ठ \nसृजनशील, मननशील आऽ अध्यय नशील प्रथतभाक िनी साथ ह त् य-\nथचन्तक, थदशा-बोि क, समा लोचक, नाटक ओ र ंगमंच क थनष्ण ात \nगवेषक,मै थिली गद्य केँ नव-स् वरूप देथनह ार, कुशल अनुवादक, प्रवीण \nसम्प ादक, मै थिली, थह न्दी, संस् कृत साथ ह त् य क प्रखर थवद्वान् त िा बाङला \nएवं अंग्रेजी साथ ह त् य क अध्यय न-अन्वेष णम े थनर त प्रोफे सर डॉ. प्रे म शंकर \nथसंह ( २ ० जनवर ी १ ९ ४२ )क थवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय \nकृथत भेल अथछ थनाःसृत । थह नक बह ुमूल य गवेषणात् मक, मौथलक, \nअनूथदत आऽ सम्प ाथ दत कृथत रहल अथछ अथवर ल चथचित-अथचित । ओऽ \nअदम् य उत् साह, िैय ि, ल गन आऽ संघष ि कऽ त न्मय त ाक संग मै थिलीक \nबह ुमूल य िर ोर ा थदक अन्वेष ण कऽ देल थन पु स् त काकार रूप। थह नक \nअन्वेष ण पूणि ग्रन्ि आऽ प्रबन् िकार आल ेखाथद व्य ापक, थचन्तन, मनन, \nमै थिल संस् कृथत क आऽ परम्पर ाक थिक िर ोह र । थह नक सृजनशीलता स ँ \nअनुप्राथणत भऽ चेत ना सथमथत, पटना थमथिला थवभूथत सम् मान (त ाम्र-\nपि) एवं थमथिला-दपि ण,मु म्बई वथर ष्ठ लेखक सम्म ानसँ कयल क अथछ \nअल ंकृत । सम्प्र थत चाथर दशक िथर भागलप ुर थवश्वथ वद्य ालयक प्रोफे सर \nएवं मै थिली थवभागाध्य क्षक गथ र मापूणि पदस ँ अवकाश ोपर ान्त अनवरत \nमै थिली थवभागाध्य क्षक गथ र मापूणि पदस ँ अवकाश ोपर ान्त अनवरत मै थिली \nसाथ ह त् य क भण्डार केँ अथभवथद्धि त करबाक थदशामे संलग् न छथि, स् वत न्ि  8 || विदेह सदे ह:३ ४ \nसार स् वत-साि नामे । \n  \nकृथत- \nमौथलक मै थिली: १.मै थिली नाटक ओ र ंगमंच, मै थिली अकादमी, पटना, \n१ ९ ७८ २.मै थिली नाटक पथर चय, मै थिली अकादमी, पट ना, १ ९ ८ १ \n३.पु रुषािि ओ थवद्य ापथत, ऋचा प्रकाशन, भागलप ुर, १ ९८ ६ \n४.थमथिलाक थवभूथत जीव न झा, मै थिली अकादमी, पटना, \n१ ९ ८७ ५.नाट्यान्वाचय, शेख र प्रकाशन, पटना २ ० ० २ ६.आिुथनक \nमै थिली साथ ह त् य मे ह ास्य-व्य ंग् य, मै थिली अकादमी, पटना, २ ० ०४ \n७.प्रप ाथ णका, कणिगो ष्ठी, कोलकात ा २ ० ०५, ८.ई क्षण, ऋचा प्रकाशन \nभागलप ुर २० ०८ ९.य ुगसंथिक प्रथतमान, ऋचा प्रकाशन, भागलप ुर \n२ ० ०८ १०.चेत ना सथमथत ओ नाट्यमंच, चेत ना सथमथत, पटना २ ० ०८ \nमौथलक थह न्दी: १.थवद्य ापथत अनुशीलन और मूल य ांकन, प्रिमखण्ड, \nथबह ार थहन्दी ग्रन्ि अकादमी, पटना १९ ७१ २.थवद्य ापथत अनुशीलन \nऔर मूल य ांकन, थद्वत ीय खण्ड, थबह ा र थह न्दी ग्रन्ि अकादमी, पटना \n१ ९ ७२, ३.थह न्दी नाटक कोश, नेश नल पथब्लके शन ह ाउ स, थदल ली \n१ ९ ७६. \nअनुवाद: थह न्दी एवं मै थिल ी- १.श्रीपादकृष्ण कोल्हटकर, साथ ह त् य \nअकादमी, नई थदल ली १ ९८८, २.अरण्य फथसल, साथ ह त् य अकादेमी, \nनई थदल ली २ ० ०१ ३.पागल दुथनय ा, साथ ह त् य अकादेमी, नई थदल ली \n२ ० ०१, ४.गो थवन्ददास, साथ ह त् य अकादेमी, नई थदल ली २ ०० ७ \n५.र क्त ानल, ऋचा प्रकाशन, भागलप ुर २ ०० ८. \nथलप्य ान्त र ण-१. अङ्कीय ा नाट, मनोज प्रकाशन, भागलप ुर, १ ९ ६ ७ । \nसम्प ादन- \nगद्य वललरी, मह ेश प्रकाशन, भ ाग लपु र, १ ९६ ६, २. नव एकांकी, महेश  विदेह सदे ह:३ ४|| 9 \n \nप्रकाशन, भागलप ुर, १ ९ ६ ७, ३.पि-पु ष्प, महेश प्रकाशन, भागलप ुर, \n१ ९ ७०, ४.पदल थत का,महेश प्रकाशन, भागलप ुर, १ ९ ८७, ५. अनथमल \nआखर, कणिगो ष्ठी, कोलकात ा, २ ० ०० ६.मथणकण, कणिगो ष्ठी, \nकोलकात ा २ ० ० ३, ७.ह ुनकासँ भेट भेल छल,कणिगो ष्ठी, कोलकात ा \n२ ० ०४, ८. मै थिली लोकगािाक इ थत ह ास, कणिगो ष्ठी, कोलकात ा \n२ ० ०३, ९. भारत ीक थबलाथड़, कणिगो ष्ठी, कोलकात ा २ ०० ३, \n१ ०.थचि ा-थवथ चिा, कणिगो ष्ठी, कोलकात ा २ ० ०३, ११. स ाथ ह त् य कार क \nथदन, थमथिला सांस् कृथत क पथर षद, कोलकात ा, २० ० ७. १२. \nवुआथड़ भथक्त त र थिणी, ऋचा प्रकाशन,भागलप ुर २ ०० ८, १ ३.मै थिली \nलोकोथक् त कोश, भारत ी य भ ाषा संस् िान, मै सू र, २ ०० ८, १ ४.रूपा \nसोना ह ीर ा, कणिगो ष्ठी, कोलकात ा, २ ०० ८ । \nपथि का सम्प ादन- भूथमजा २ ०० २ \n \n \n \nमथणप द्मक किा– य ा ि ा \n \nस् वाि ीन त ा–संग्राम थवकट–प्रत्य ुह क पश्चात ् देश जखन स् वत ंि भेल तखन \nभारत ीय शासन –व्य वस् िा भे ला पर आिुथनक भारत ीय भाषामे साथ ह त् य–\nसृजनक एक प्रबल ज्वार आयल पथर णाम भे लैक जे साथ ह त् य–सथर त ामे \nएक नव–स् पन्दनक संचार भे लैक आ प्रत्य ेक सृजक अपन –अपन \nसाथ ह त् य क थवकासािि अभ ू त पूविगथत एँ साथ ह त् य–सृजन थदस उन्मुख \nभे लाह त िा प्रत्य ेक थवि ामे अत्य ुच्य कोथटक साथ ह त ्य– सृजन क अभ ू त पू वि \nपरम्पर ा उद्भूत भे ल। एथह थ दशामे मै थिली –साथ ह त् य पछु आयल नथह  10 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nरहल; प्रत्य ुत थनवाि गथ त एँ साथ ह त् य–सृजनक परम्पर ाक शुभा र म्भ भे लैक \nजकर प्रकाशनक श्रेय समका लीन पथि काथदकेँ छैक जे नव–नव प्रथतभा \nसम्प न्न साथ ह त् य सृजथनह ार केँ साथ ह त् य–साि ना थदस उन्मुखक कए \nप्रोत् साथ ह त करब प्रारम्भ कयल क। एकर े प्रथतफल थिक जे स् वाि ीन त ाक \nपश्चात ् मै थिली –साथ ह त् य क सव ांग ीन थवकास भेल त िा प्रत्य ेक थवद्य ाथ दमे \nनव–रूपें साथ ह त् य–सृजनक परम्पर ाक श्री गणेश भे ल। स् वाि ीनो त्त र \nकालम े मै थिली गद्य क थव कासम े वैदेह ी (1950), थमथिला दशिन \n(1953) त िा थमथिला थमथह र (1960) अन्य पथि काथ दक अपेक्षा \nदीघिजीवी भेल साथ ह त् य–सथर त ा क प्रवहमान वेगवती िा र ामे अवरो ि नथह \nह ोमय देल क। \nमै थिली किा साथ ह त् य केँ प्रोढ़, प्राणवंत, समु न्न त आ समृ द्धश ाली \nबनय बाक थदशामे पटनासँ प्रकाथ शत थमथिला थमथह र क पु नप्रि क ाशन थनश्चय े \nमीलक पािर प्रम ाथ णत भेल जे सह स् ि ाथ िक किाकार क एक वगि \nत ैय ार कयल क जथनक किा एथह लब्ि–प्रथतष्ठ पथि क ामे अनवरत \nप्रकाथ शत ह ोइत रहल जकर श्रेय आ प्रेय छथन एकर थ वद्वत वर ेण्य \nसाथ ह त् य थचंत क आ सम्प ादक सुिां शु शेखर चौिर ी (1920 –1990) केँ \nजे प्राचीन एवं अवाचीन किाकार क अद्भ ुत समंवय कय लथन। एथह \nथवषय केँ ध्य ानमे र ाथ ख एकर प्रत्य ेक अंकमे कम सँ कम दुइ आ \nअथिक सँ अथिक चाथर किाक समावेश कय लथन। एकर अथत थर क् त \nसमस ामथय क पृ ष्ठभ ू थमम े थमथिलांचलमे  प्रचथलत वर त–त् य ो ह ारक किा सेह ो \nसमय –समयपर प्रकाथ शत ह ोइत रहल । थमथिला थमथह र क नव वषि क \nप्रवे शांक किा–अंकक रूपमे थनय थमत रूपेँ बह र ा इ त रहल जे एकर \nसाक्षी थिक मै थिली किा–साथ ह त् य अपन प्रौढ़ त ाकेँ प्राप्त कयल क। \nकार ण मै थिली किा–साथ ह त् य क सवाथ िक सशक्त ओ सम्प न्न थवि ा \nकिा ओ कथवत ा थिक। थनश्चय त ाः एथह किानक सत् य त ा क अपलाप  विदेह सदे ह:३ ४|| 11 \n \nनथह कयल जा सकैत अथछ। थकंत ु एथह थस् िथत क संग –संग इहो \nथवचार णीय थवषय थिक जे कोन एहन त त् व सभ थवशे षतय ा किाकार \nलोकथनक मध्य काज कय लकथन जे अपनाकेँ स् िाथपत करबाक ह ेत ु \nकथठन साथ ह त् य–साि ना कय लथन त िा थनर ंत र ह ुनक किा ि ार ा प्रवाथह त \nह ोइ त र ह लथन, कार ण किा गद्य–साथ ह त् य क थवथ शष्ट थवि ा थिक जकर \nप्रथतरूप मै थिली –किामे सविि दृथष्टगोचर हो इत अथछ। \nउपय ुिक्त पृ ष्ठभ ू थमक पथर प्रे क्ष्यमे डा. वर जथकशोर वमा मथर पद्म (1918–\n1986) एक एहन प्रथतभा सम्प न्न किाकार उद्भूत भे ल ाह जे एथह \nथवि ामे अपन अक्षय किा कृथत क कार णेँ एक कीथत िमान स् िाथपत \nकय लथन जे थनश्चय े मै थि ली –साथ ह त् य ेथ त ह ासमे एक अथवस् मरणीय \nऐथत ह ा थसक घटना थिक। क्वाथ लटी आ क्वानथटटीक दृथष्टस ँ थवश् लेषन \nकयल जाए तँ थह नक किा–य ाि ा अनंत छथ न। ओ जाथ ह थवपुल \nपथर माणम े मै थिली किा–भण् डार केँ भरलथन जे अन्य ान् य किाकार \nलोकथनक द्वार ा सम्भ व नथह भऽ सकल, थकंत ु एतय एक प्रश्न वाचक \nथचह्न अथछ जे थवपुल पथर माणम े किा–र चना कय लो पर ई \nसा थह त् य ेथ त ह ासमे सवििा उपेथक्ष त े र थह गेल ाह । \nमै थिलीक वथर ष्ठ इ थतह ासका र डा. जय कांत थमश्र (1922–2009) \nह ुनक किा–य ाि ाक प्रस ंगमे A History Of Maithili Literature \n(Sahitya Academy New Delhi 1976) त िा मै थिली \nसाथ ह त् य क इ थत ह ास (साथ ह त् य अकादेमी नई थदल ली 1988)मे एको शब्द \nथलखब उथचत नथह बुझल थन, ने जाथ न थकएक? साि ार ण पाठक तँ \nइएह अनुमान करत जे ओ मथर पद्मक किाथदसँ सवििा अनथभज्ञ वा \nअपथर थचत छथि, वा जानकार ीक अभ ाव छथन वा जाथ न बू थझक उपेक्षा \nकय लथन।  12 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nर ाि ाकृष्ण चौिर ी (1924–1984) A Survey Of Maithili \nLiterature ( शांथ त थनवास, बमपास टाउ न, देवघ र, झार खण्ड, \n1976) मै थिलीक थवस् त ृत चचा करैत ह ुनक दुइ किाक थवशे ष \nउललेख कय लथन अथछ , Ma n i p a d m’s  Pu rish a ka Mu l a  \n(Value Of Man) and Kona Elini (What brought you) \n(Page 247–248)| \nचेत ना सथमथत पटना द्वार ा आय ोथ ज त भारत ी–मण्डन–व्य ाख् य ान मालाक \nअंतग ित डा. जय िारी थसंह (1929–2000) मै थिली किाक थवश् लेषण \nकरबाक िममे किाकार लोकथनक उपल थब्िक मूल य ा कंन करबाक \nअपेक्षा किा संग्रह सभक पथर चय दऽ कए ओथह मे संग्रह ीत किा \nकार क जे पथर चय देल थन जे वत्त िमान पथर प्रे क्ष्यमे अप्र ासंथगक प्रतीत \nह ोइ त अथछ। एथह िममे ओ पथर पद्मक साथ ह त् य क ार क थदन (संचथय त ा), \nशाश्वत ऑल इ थण्डय ा र ेथडय ो (अथभव्य ञ्ज ना), प्रथतद्वथन्द्वत ा ( पललव) एवं \nदथक्षणा (थमथिला थमथह र) किाक उललेख कय लथन (मै थिली साथ ह त् य क \nरूप –र ेखा पृ ष्ठ 89–103)। \nमै थिली साथ ह त् य क इ थत ह ास (भारत ी पु स् त क केन्र दर भंगा 1991)मे \nडा. दुगाना ि झा श्रीश (1929–2000) मै थिली गद्य साथ ह त् य क \nथवश् लेषण क अंतग ित आिुथनक गलप–साथ ह त् य क अंतग ित नकटाक थशकार \n( वैदेह ी), पट्टीदा र (वैदेह ी), एवं संय ोग (वैदेह ी) माि किाक उललेख \nकय लथन आ ह ुनक किाक प्रस ंगमे एको शब्द थलखब उथचत नथह \nबुझल थन (381–382)। \nडा. थदनेश कुमार झा (1941–2002) मै थिल ी साथ ह त् य क \nआल ोचना त् मक इ थतह ास, मै थि ली अकादमी, पटना 1979) मे मै थिली \nकिाक प्रवृ थत्त मूलक थवश् लेषण करबाक िममे ह ुनक माि दुइ \nय िाििवादी किा शोथ णत क स् वाद (थमथिला थमथह र) एवं दथछ ना (थमथिला  विदेह सदे ह:३ ४|| 13 \n \nथमथह र)क उललेख कय लथन, थकंत ु ह ुनक किा–िा र ाक वा प्रवृ थत्त क \nकोनो थवश् लेषण नथह कय लथन जे ह ास् य ास् पद प्रतीत ह ोइछ । \nह ाल चाल (1986)क मथर पद्म–श्रद्धाथ ञ्ज ल अंकमे माि पैं त ीस किाक \nशीषिक चचा कयल गेल अथछ जे उपहास् पद थिक। \nसाथ ह त् य–अकादेमी आ चेत ना सथमथत पटनाक त त् वाि ानमे मै थिली गद्य क \nथवकास (1994) पर आय ोथ जत र ाष्र ीय संगो ष्ठीमे मोह न भारद्वाज \n(1943) मै थिली किा गद्य प र अपन आल ेख प्रस्त ुत कय लथन, थकंत ु \nमथर पद्मक सदृश सशक्त गद्यकार क गद्य क प्रस ंगमे ओ थवचार करब \nअनावश् य क बुझल थन जखन थक ह ुनक गद्य अत्य ं त सशक्त ओ प्राणवंत \nअथछ जकर य िािित ाक अ वबोि पाठककेँ ह ुनक किाक अनुशील \nनथह सँ पाठककेँ ह ोयतथन । \nडा. थमघन प्रस ाद (1961), मै थिली किा कोश (1996) मे मथर पद्मक \nएक सय आठ किाक शीषिक वद्ध उललेख कय लथन जाथ ह मे सँ मु नर ीक \nमोल (1964) किा नथह; प्रत्य ुत एकांकी थिक जकरा हम अनथमल \nआखर (कणि गो ष्ठी कोलकत ा 2000) मे संकथलत कयल अथछ। \nओथह मे सँ त ीन किाकेँ अथचित मानलथन अथछ। (किा कोश पृ ष्ठ-\n......), थकंत ु ह मरा जनैत ह ुनक किाकेँ ममिकेँ आत् मस ात करबाक \nथदशामे ओ सचेष्टता नथह देखौलथन तेँ एहन थनष्कषि बह ा र कय लथन। \nडा. प्रस ाद बह ुचथचित, चथचित त िा अथचित किा िम जे एहन थनिा र ण \nकय लथन अथछ त ाथ ह सँ हम असहमत छी, कार ण कोन आल ोचक प्रत्य ेक \nकिाकार क किा–कृथत िथर सीथमत र थह जाइत छथ ि। थकंत ु जाथ ह \nसमीक्षककेँ उपय ुक्त अवसर भे टै त छथन तँ ओ समग्र किा–कृथत क \nप्रत्य ेक पक्षसँ पथर थचत भऽ कए वास् त थवक समीक्षा करबाक प्रया स \nकरैत छथ ि।  14 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nअवल ोकन (1995)मे डा. अरूण कुमार कणि (1961) मथर पद्मक \nकिा–संसार शीषिकसँ एक समालोचना त् मक आल ेख अथछ जाथ ह मे ह ुनक \nसम्प ू णि किा–कृथत क थवश् लेष ण नथह कऽ कए माि वैदेह ी ओ थमथिला \nथमथह र क जे किाथद ह ुनका उपल ब्ि भे लथन, ओथह आिार पर ह ुनक \nआल ेख केथन्रत अथछ। डा. कणि सेह ो मु नर ीक मोल (1964) केँ किा \nकहलथन जे थनत ां त भ्रामक आ अश ुद्ध थिक। \nउपय ुिक्त पथर प्रे क्ष्यमे आब आवश्य क भऽ जाइत अथछ जे डा. वर ज \nथकशोर वमा पथर पद्मक कतेक किा कृथत अद्या थप मै थि लीक थवथ भन्न \nपि–पथि काथदमे आ किा–संग्र ह ाथ दमे प्रकाथ शत अथछ तकर य िािित ासँ \nजनमानस पाठक पथर थचत भऽ जाथ ि। मै थिली किा–द्वार पर मथर पद्म \nदस् त क देल थन बीसम शत ाब्दीक षष्ठ दशक आरथम्भक कालम े, जाथ ह \nह ुनक ले खकक एक थदन (1950), जामवंत चार ी (1952), िर त ीक \nह ाक (1953), नकटाक थश कार (1954), पट्टीदा र (1954), संय ोग \n(1955), ओ थदन आ ओह थदन (1957), दुनू छोर (1959), \nभट्ठा परक पीपर (1960), ओइ लेखक दुआर े (1960), क्षण आ मन \n(1961), त ऽर मे एक्के (1962) एवं थमस थफट (1969) कुल त ेरह \nकिा प्रकाथ शत अथछ। \nदर भंगासँ प्रकाथ शत थमथिला थ मथह र मे ह ुनक इ जो त दाइ (1951), जोग बा \nथमसर (1951) बाल गो थवन्द (1953), सुमथर न महा लन (1953) एवं \nर ाज कुमार ी चैननक र ोमांस (1953) कुल पाँ च किा पा ठक सम्म ुख \nआयल । \nथकंत ु ह ुनक किा–य ाि ाक थशलप थवकथसत भेल तखन, जखन पटनासँ \nओकर पु नपिका शन प्रारंभ भे लैक जाथ ह मे साि नाक मोह (1960), \nसफल त ाक छड़ पान (1960), य ुथि थष्ठक पत्नी (1961), माइ क \nसंस् कृथत (1961), हमर अष्टग्रह (1962), थवसरल नथह जाइ त छैक  विदेह सदे ह:३ ४|| 15 \n \n(1962), मरूिार ा (1962), बथह थनक दुल ार (1963), मु थक् त थदवस \n(1965), ओ थवश्व थवद्य ालय (1965), आकृ थत क ओथह पार (1965), \nदथछ ना (1966), उज र ा बीछ (1967), लेखा –जोखा (1968), \nशोथ णत क स् वाद (1968), क र ोथ र य ा मु ँह (1969), खथण्ड त – साि ना \n(1970), एकटा लौंग माचि (1971), केँ? (1971), थझंगुर टे ल \n(1972), सर ोकार ी (1972), लवह थर कुशह थर (1973), दोस्त ी \n(1973), त ेसर प्रेत (1974), स् वगत ा (1975), एकटा खुटे सल \nबकरी (1976), सोनह ुला कनत ोड़ (1976), श्मशानसँ घु र लापर \n(1976), प्रथतशोि (1976), सपि साग र आ सुन्दरी (1976), ह ीरो \nथग र थग ट (1977), ह ुनका नथह कहबथन (1977), खोज क भेंट \n(1978), चमचा (1978), एयर ह ोस् टे ज (1978), बस स् टै ण्डपर \n(1979), चाह वाला छौड़ा (1979), जह ीह ा (1980), अद्वैत \n(1982), समाद (1982), क्षथत पूथ त ि (1982), बसक बा त (1983), \nएवं दानी दार (1984) कुल पचास प्रवास ी मात ृभाषानुर ाग ी लोकथनक \nसह य ोग सँ बि भूथमक महा नगर कोलकात ासँ प्रकाथ शत पथि काथदमे, \nथमथिला दशिन (1953), किीले (1955), लुत ुक (1955), पोखथर \nखोर (1955), दुप थर य ा र ाथ त क थशकार (1956), केशक र क इ शार ा \n(1957), बीसक ढ़ोलथकय ा (1958), प्रवास ी एलाह (1960), \nमौनव्य िा (1960), ह ाफे ह ाफ (1960), कोवर ाग लिक खोज म े \n(1964), अदल ा – बदली (1973), एवं एकटा जर ैल मोमबत्ती \n(1977) \nमै थिली प्रकाशमे एकटा फाथजल पोस् ट कार ्ड (1976–77), आखरमे \nथचंत ामथरत (1968) त िा मै थिली दशिनम े खंजर ी लै कै (1976) \nएक –एक किा प्रकाथ शत अथछ। िी य ा पूत ामे थबलाइ क डाय र ी  16 || विदे ह सदे ह:३ ४ \n(1960), अथभव्य ञ्ज नामे त ीन शाश्वत ऑल इ थण्ड य ा (1960), ओइ \nर ाथ त (1962), एवं बुझल े छल, थनमाणम े त ीन र खबाक आ भथरय ा \n(1954), जौं लोक चढ़ ैत हो इ (1955) एवं र ौंग साइ ड (1955), \nपललवमे त ीन घरमुँह ा (1957), नीमाक त ीन य ुग (1957) एवं \nप्रथतद्वथन्द्वत ा (1958), अथभय ानमे एक त ुथलका ल ऽ कऽ (1963), \nआहू थत मे सथर सवक साग र (1976), किा थदशामे एक एकपथह य ा \nर ेक्टर आ दोसर (1980) देस कोसम े अहैत (1981), माथट पाथन \nआिुथनकीकरण (1984) त िा स् माथर का (िनबाद)मे एक ह ुनका खोज मे \nप्रकाथ शत अथछ। \nमथर पद्मक थकछु किा एह नो उपल ब्ि ह ोइ त अथछ जे न वीन पु स् त क \nप्रकाशनोपल क्षम े साथ ह त् य कार क थदन (1953) टटका गप्पमे ओ दुनू \n(1964), गलप–सुिा मे थिमनल (1964), गलप गुच्छमे नैका बथनजारा \n(1979), मै थिली लथलत  गद्य मे य ाि ा (1973) त िा साथ ह त् य–सौर भम े \nमहा प्राण सलह ेस (1987), अतएव ओकर प्रकाशन थत थि पु स् त क \nप्रकाशन थत थि मानव उथचत ह ैत । केवल ओ दुनू किाक पश्चात ् जा \nकऽ मै थिली अकादमी पथि का (जनवर ी–थदसम् बर 1985)क अंकमे \nप्रकाथ शत भे ल। \nमै थिली प्राचीन ओ अवाचीन पथि काथदक अनुसं िान कऽ कए ह मरा \nदृथस्टएँ कुल एक सएसँ बेस ी किा प्रकाथ शत अथछ। ह मरा अनुसंिा नक \nिममे चाथर किाक सू चना आर भे टल अथछ ओ थिक वैदेह ीमे एक \nजामवंत चाह ी (1952), थमथिला दशिनम े दू थमल और ो थद औ (1959) \nत िा र ाि ाकृष्ण चौिर ी दू किाक पु रूषक मोल एवं कोना अयलथनक \nचचा कयल;अथन अथछ जे अनुसंिेय थिक। एह ू सम्भ ावनाकेँ नथह \nअस्वी कार क जा सकैछ जे थह नक आर किाथद थवथ भन्न पथि काथदम े \nप्रकाथ शत हो जाथ ह थदस अद्या थप अथनसंिात ा लोकथनक नज थर नथह  विदेह सदे ह:३ ४|| 17 \n \nगेल थन अथछ। \nअद्वैत शीषिकस ँ सेह ो मथर पद्म दुइ किाक र चना कय लथन जकर \nउललेख भे टै त अथछ। एक देस कोस नवम्बर 1981 त िा दोसर \nथमथिला थमथह र 3 जनवर ी 1982क अंकमे प्रकाथ शत अथछ आ दुनू \nकिाक भाव भूथम सवििा पृ िक–पृ िक अथछ। थकंत ु किा कोशकार \nथमथिला थमथह र मे प्रकाथ शत किाकेँ अनुसंिा न एवं किानु िमथणकामे \nउद्वैत कहलथन अथछ। ओ अपन सू क्ष्म दृथष्टक उपय ोग करबामे \nअन्य मनस्कता देखौलथन अथछ, कार ण अद्वैत एवं उद्वैत मे ह ुनका कोनो \nअंतर नथह बुझना गेल थन। पाठकक एथह भ्रम दू र करबा क उद्देश्य सँ \nप्रस्त ुत संग्रह मे हम दुनू किाकेँ समाथवष्ट कयल अथछ। \nमथर पद्मक मथसजीवी साथ ह त् य कार र ह थि जथनक साथ ह त् य–साि नाक \nअथवर ल िा र ा सतत कल –कल करैत साथ ह त् य–सथर त ामे प्र वाथ ह त ह ोइत \nर ह लजे मै थिलीक थवथ भन्न पथि काथदक अनुशीलनस ँ स् पष्ट अथछ। ह ुनक \nसाथ ह त् य–साि ना थनवाि गथ त सँ प्रवाथह त ह ोइत र ह लथन त िा ओ जीवनक \nअंथत म क्षण िथर साथ ह त् य–साि नामे त ललीन र ह लाह जकर साक्षी थिक \nह ुनक अक्षय–साथ ह त् य–भण्डार । मथर पद्म किा–साथ ह त् य मे प्रवे श कय लथन \nवैदेह ीक माध्य मे, थकंत ु थबस् त र भे ट लथन थमथिला थमथह र मे त िा किा–\nजगत मे थचन्हस गेल ाह बाल गो थवन्द (1953) किा ल ऽ कए जे \nथह नका अथवस् मरणीय किाकार बनादेल क। ह ुनक किा पथर थि क \nव्य ापकताक अनुमान तँ एह ीसँ लगा ओल  जा सकैछ जे ह ुनक \nसमस ामथय क कोनो एहन पथि काथद नथह अथछ जाथ ह मे ह ुनक किा नथह \nप्रकाथ शत भेल ह ो। \nमथर पद्म माने प्रवाह। मानवीय भावनाक प्रवाह। भाषण ओ लेखनमे \nप्रवाह। य िािित ाक नाम पर कल ाक नाम पर ओ मानवीय भावनाकेँ  18 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nिकु थच देबाक प्रबल थवर ोि ी र ह थि । किा कहबाक थशलपमे केवल \nसंदेश देथनह ार र ह थि जे मानवीय त ाक ह त् य ा नथह ह ो। समाजक हर \nव्य थक् त स् वर थह नक किाथदमे गुंथज त ह ोइत अथछ चाह े ओ सामाथ जक \nहो वा अस ामाथ जक। सामाथ जक य िाििक माथमिक मूल य ाकंन थह नक \nकिा साथ ह त् य क वैथश ष्टय अथछ। उपन्य ास एवं कथवत ा स दृश थह नक \nकिाथदमे भावुकताक प्रभ ुसत्त ा भे टै त अथछ। एथह सभम े भोगल य िािि \nजीवनक थवसंगथत, जथटलत ा, कुण्ठा–संि ास त िा य िािि जीवनक \nथवथ वि आय ामकेँ ओ अथभव्य क् त कय लथन। कथवत ाक समानथह ओ गद्य मे \nउपमा–उपमानक झड़ ी लगा देल थन अथछ। आिुथनकत ा क पथर वेश मे \nपथर वथत ित ह ोइत सामाथ जक पृ ष्ठभ ू थमक य िािित ाक मूल य ाकंन थह नक \nकिाक ममिज्ञत ाक अथछ। लोक –प्रचथलत सहज –संवेद्य, बोि गम्य, \nसरल, सुकुमार शब्दावली जे मै थिलीम े थवलु प् त भेल जा रहल छल \nओथह सभक दस् त ावेज थिक थह नक किा जगत, जाथ ह मे प्र चुर पथर माणम े \nओ ओकर प्रयो ग भेल अथछ। \nमथर पद्म किा–िा र ामे एक –सँ एक महत् वपूणि थह लकोर अ नलथन त िा \nजीवनक महत् वपूणि सू क्ष्म ाथ त सू क्ष्म िड़कन, शाश्वत एवं सम्प्र थत क \nसमस्य ाक जीवंत थचि प्रस्त ुत कय लथन। थह नक किा–साथ ह त् य क \nवैथश ष्टय थिक जे भाषा –शैली मे र ोचकत ा, गम्भीर दृथष्टकोणमे व्य ापकता, \nिा र ावा थ ह कता–भावुकता प्रभ ुस त्त ा, महत् वपूणि उद्देश्य ह ुनक किामे सविि \nउपल ब्ि ह ोइत अथछ। थह न क किामे प्रभ ावो त् मादकता, कलपनाक \nप्रौढ़ त ा, प्रकृथत वणिनक सश्रीकता, किानक–क्षेि क थवशाल ता, थवश्वव्य ापी \nअनुभूथत क उद्घाटन त िा पाि क अंताः स् त लमे प्रवे श करबाक अद्भ ुत \nक्षमता अथछ। किा त त् वकेँ सुर थक्षत र खैत चथर ि क सू क्ष्म त ा, वात ावर ण \nओ पथर थस् िथ त क थनमाण कऽ कए उत् कषि–थवि ान थह न क किाक \nमाथमिकत ा अथछ। थह नक क िाक दृथष्ट ओ दृथष्टओ दृथष्टमे थभन्नत ासँ  विदेह सदे ह:३ ४|| 19 \n \nभरल अथछ। किोमे अद्युनात न प्रवृ थत्त क र चना आ र चनाक ार क खबथर \nओ र खैत छलाह चाह े ओ र वीन्रनाि ठाकुर (1861–1941), की \nजाज ि बनाडि शाँ (1856–1950) अिवा टी.एस.इ थलए ट (1888–\n1964)। थह नक किामे सामाथ जक ओ वैयथ क्त क दुनू पक्षक सम्यक \nरूपस ँ थचथि त भेल अथछ। ओ किामे देश एवं अंचल क समस्य ा पर \nअपन थवचार थनभीकता क संग प्रस्त ुत कय लथन। मथर पद्मक किा–\nगद्य क सू क्ष्म रूपेँ थवश् लेषण कयल जाय तँ कथत पय आ लोचना त् मक \nकृथत क सम्भ ावना दृथष्टगत भऽ रहल अथछ। मै थिली किा साथ ह त् य पर \nपयाप्त माि ामे आल ोचना त् मक कृथत क अद्या थप अभ ावे अथछ। \nमथर पद्मक थवशाल किा–य ाि ाक पथर थि अथछ। ई जाथ ह पथर माण अमे \nकिा थलखल थन  ओथह पथर माणम े अद्या थप मै थिलीमे कोनो किाकार \nकिा–र चना नथह कऽ पौलथन। थह नक सम्प ू ण ि किा–य ाि ा केँ एकथह \nसंग प्रकाथ शत करब दुाः साध्य ओ अस म्भ व थिक, कार ण समग्र किा \nएक थवशाल ग्रंिक आकार ल ऽ लेत जकर सम्भ ावना मै थिलीमे नथह \nदृथष्टगत ह ोइत अथछ जे क्य ो प्रकाशक एहन थवशाल –काय किा–संग्रह \nप्रकाथ शत कऽ पौलाह । मै थिलीक ह ेत ु दुभ ाग् य पूणि थस् िथ त अथछ जे \nह ुनक जीवन –कालम े कोनो किा–संग्रह नथह प्रकाथ शत भऽ सकल । \nएहन साथ ह त् य–मनीषीक साथ ह त् य–साि नाक एथह सँ पै घ पु र स् कार आन \nथकछु नथह भऽ सकैछ जथन क स् मृ थत पटल पर मथर पद्मक साथ ह त् य \nअद्या थप आच्छा थदत कय ने अथछ। पु स् त काकार रूपमें ह ुनक किा–\nकृथत क प्रकाशनो परां त ह ुन क किा जथनत प्रथतभाक वास् त थवक त ाक \nय िािित ाक मूल य ांकनक सम्भ ा वना अथछ।            \n \n  20 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nह ास्य व्य ंग्य सम्राट प्रोफे सर ह थर मो ह न झा \n \nआिुथनक जीवन थनश्चय े थवथ भन्न प्रकार क थवसंगथत एवं थवषमता द्वार ा \nखंथडत भेल जा रहल अथछ। एहन थस् िथत मे अथभव् य थक् त मे थत क्तता \nआयब अस ्वाभाथवक नथह । गंभीर रूपेँ आहत भेल मनुष्य जखन \nबाज त तखन ओ व्य ंग्ये बाज त, जखन ओ थकछु करत तखन प्रहार े \nकरत। इऐह कार ण अथछ जे जखन र चनाकार आन्त थरक एवं बाह्य \nरूपेँ अपनाकेँ आहत अनुभव करैत छथि तखनओ व्य ंग्य कार बथन \nजाइ त छथ ि। व्य ंग्य कार क उत्त र दाथ य त ्व भ’ जाइत छथन जे \nसमस ामथय क य ुगक समस ्त थवसंगथत क आल ोचना प्रस ्त ुत करथि। \nवस्त ुत: व्य ंग्य एक एहन साथ ह थत्य क अथभव्य थक् त अथछ जाथ ह मे व्य थक् त \nत िा समाजक दुबि लत ा, करनी-किनीक अन् तरक समीक्षा वा थनन्दाकेँ \nवऋभथगमा दए वाणित: स् पष्ट शब्दक माि्य मे प्रहार कयल जाइ त \nअथछ। व्य ंग्य णित: अगंभीर र थहत ह ुँ गंभीर भ’ सकैछ, थनदिय र थह त ह ुँ \nदय ालु भ’ सकैछ, प्रहार ा त ्मक ह ोइ त ह ुँ त टस ्ि लाथ ग सकैछ, मखौल \nलथग त ह ुँ वौथ द्वक भ’ सकैछ, अथत श-य ोथ क्त एवं अथत र ंज नाक आभास \nदेवाक बदला पूणित: सत ्य भ’ सकैछ। व्य ंग्य मे आिमण क मु रा तँ \nअथनवाय ि अथछ। प्राय व्य ग्य केँ उपहास, उपालभ् म, पथर ह ा स, प्रहसन, \nवाकू-वैदग् ि्य एवं वऋथवत आथदसँ पृ िक क’ देखबाक प्रचलन नथह \nअथछ, थकन्तु ह ास्य एवं व्य ंग्यम थकछु थवपनत ा अथ छ। हास् य \nथनप् प्रयो जन मु क्त एवं बाह्य िर ात लक वस्तु ह ोइ छ तेँ ओ थवथ शष्ट \nनथह भ’सकैछ, परन्तु व्य ंग्म कथह य ो थनप्प्रयो जन नथह ह ोइ छ । \nव् य ंग्यक प्रयो जन वस् त ुत: गुढ़ एवं माथत िक अथछ। \nह ास्य मनकेँ सत ेज एवं प्राणकेँ सजीव करैत अथछ। प्राकृ त-ह ास्य \nमानव स् वभावक उज ्जवल गुण िीक। एथह मे घृ णा वा थवर थक् त क लेशो  विदेह सदे ह:३ ४|| 21 \n \nनथह र ह ैत छैक। थसद्वान्त, व्य वह ा र, िा र णा एवं वस् तु स्वरूपक \nबीचक अस ंगथ त ह मरा ह ँस वाक ह ेत ु बाि ्य करैछ। प्राकृ त-ह ास्य \nकटु त ाक बोि नथह करबैत अथछ, प्रत्सुत अस ीम सा मान्य त ा एवं \nअस ंगथ त वा अन्त थवरोि ‘ह ा स्य-कर’ ह ोइ छ । गंभीर स्तर पर तँ ओ \nदु:ख, पीड़ा, वेदना उत ्पन्न करैछ।  \nप्राकृ त-ह ास्य मे एथह ह ेत ु एक प्रकार क वृहत ् अनुभथतक आश ा र ह ैत \nअथछ आ सामान् य अनथभज्ञत ा वा उपल थब्ि सेह ो। उच्चतम ह ास्य सँ \nकोमल त ा एवं करूणाचाक अभद संबंि र ह ैत अथछ। ह ास्य सँ हमर \nअथभप्राय ओथह प्रत्य ेक मन: थस् िथत सँ अथछ जकरा ह ा स्य व्य ंग्य, \nह ँसी-ठट्ट ा कौत ुक, थवनोद-र थ सकता आथद शब् दसेँ साथ ह त ्य मे व्य क्त \nकयल जाइ त अथछ। अंग्रैजीमे ह् य ुमर शब् दमे  आअँर ँथ न, र ौटाइ अँ, \nफन, जोक्स, प्लेजथन्र जेस्ट, थवट, फार स, पै र थड, थर ड्-इ क्य ू ल, \nआथद द्वार ा व्य क्त सम्पूणि मन: \nथस् िथत कोनो ने कोनो रूपस ँ थमथश्रत अथछ। अतएब अंग्रेजीकह ू य ुमर \nिा र णसँ  अवाचीन साथ ह त ्य अत्य थि क प्रभ ाथ वत अथछ। \nर समयी र चनाक थसद्वह स्त प्रणि ह ास्य र सावत ा र प्रोफे सर ह थर मोह न झा \nआिुथनक मै थिली कय लथन अपन अथद्वती य प्रथतभाक पथर चय देल थन \nअथछ। एकर े फल स् वरूप ओ एत ेक लोकथप्रयत ा अथज ित कय लथन। \nएथह सँ थसद्व भ’ गेल अथछ जे थमथिलाक पावन भूथम एथह क्षेत मे \nथवद्य ापथत क जन्म द’ सकैछ। थह नक उपल ब् ि र चनामे गद्य क प्रिानत ा \nअथछ थह क प्रदृथत्त किा-साथ ह त ्य थदस थवशे ष रहल । थह न क पूविवती \nकिाकार किामे गद्य क उत ्पन् न क’ अन् त मे पात क हत् या क’ दैत \nछलाह । अवस ाद एवं थनर ा शाक वात ाव र णसँ संपूणि मै थिली किा \nसाथ ह त ्य थत थमर ाच्छन्न भ’ रहल छल । मै थिली साथ ह त ्य मे ई श्रेय प्रो.  22 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nह थर मोह न झाकेँ छथन जे सविप्र िम एथह प्रवृ थत्त केँ थचन्ह लथनआ आ एथह सँ \nपृ िक भ’ह ास्य-व्य ंग्यक नव प्रवृ थत्त क अवल म् बन कय लथन। मै थिलीक \nपाठककेँ अवस ादमय वात ाव र णसँ फराक क’ ह ास्य व्य ंग्यक एक \nनवीन मागेक र थश् म प्रदान कय लथन। मौथिलीमे थह नह ह ा स्य- व्य ंग्य सं \nय ुक्त र चनाम कन्य ादा न, थद्वर ाग मत, प्रण म्य देवता, र ंगशाला, खट्ट र \nककाक त र ंग, चचि र ी, एवं एकादशी, पु स ्त काकार प्रकाथ शत अथछ। \nएथह सँ अथतथर क्तो थकछु किा त िा स्फुट कथवत ा समय-समय पर \nपथत काथदमे यत-तत प्रकाथ शत अथछ जाथ ह मे ह ास्य-व्य ंग्घक अजस्ि \nिा र ा बह ाओल गेल अथछ। ज ीवनक प्रत्यक्ष देखल अनुभव गम्य रूपकेँ \nह ास्य-व्य ंग्यक माि्य मे थचथत त करब थह नक वैथश ष्ट्य अथछ। \nसमकालीन मै थिल समाजक कुरूथचपूर ् ण एवं सामाथ जक थवकृथत पर \nकुठार ाघात करैत-करैत ई अथत र जनाक आश्रय सेह ो ले लथन  अथछ। \nजीबनमे अतथ वर ोि, अस ंगथ त, क्षुर प्रव़ थत्त, मूखिता पूणि संघषि, बाबा \nवाक् य प्रम ाणमूक ह ठिथमि त ा, दम्भ, पाखण्ड, ढोंग, थमि्या बड़प्पन, \nस्वािि-परत ा आथद थह नक ह ास्य-व्य ंग्यक प्रमु ख आल म् बन रहल \nअथछ। थह नक र चनामे आचार, अनुष्ठान एवं िा थमिक वाह्याड म्बरक \nप्रथत त ीवर आिो श भे टै त अथछ। ई अपन र चनामे मानव मनक मोद, \nमोह, शोक, वेदनाकेँ एक मनोवैज्ञाथ नक जकाँ पयिवेक्षण कय लथन अथछ। \nवस्त ुत: ग्राम्य पथर वेश क य िाििक अवता र णामे ई थसद्वह स्त छथि। \n’कन्य ादा न’ एवं ‘थद्वर ाग मन’ थहनक बह ुचथचित उपन्य ास िीक। मै थिली \nउपन् य ासमे‘कन्य ादा न’ क थव शेष महत ्व अथछ। एथह मे अनमे ल थववा ह क \nसमस ्य ाकेँ उठाओल गेल अथछ। पथत-पत्नीक ई बेम ेल ओकर अवस ्िा \nवा रूपक कार णे नथह, प्रत्य ुत थशक्षा दीक्षाकेँ ल ’ कय अथछ। एक \nएम.ए. पास य ुवकक थववा ह ए.बी. सी. पयिन्त नथह जनथनह ाथ र कथनय ाक \nसंग ह ोइ त छैक। एथह प्रकार क थववा ह केँ उपन्य ासकार नाटक काह ेकद्ध  विदेह सदे ह:३ ४|| 23 \n \nभत्िसना करैत छथ ि। अतएव स्िी-थशक्षा ‘कन्य ादा न’ क प्रम ुख स्वर \nिीक। एतय उपन् य ासकार मै थिल समाजमे प्रचथलत वैवाथह क \nथवपमता केँ अपन ह ास्य पृ ष्ठभूथम बनौलथन। \nएकर नाय क सी.बी. थमश्र अत्य ाि ुथनक पाश् चात ्य सभ्य त ाक प्रत ीक \nथिकाह जे  ग्रामीण पथर वेश सँ अनथभज र ह लाक कार णेँ अपन आतृभाषा \nपयिन्त सँ अपथर थचत भ’ जाइ त छथ ि। नाथय क ा बुच्ची दाइ प्राचीन \nमै थिल संस ्कृथत क प्रतीक थ िकीह जथनका पर पाश्चात ्य सभ्य त ाक \nकोनो छाप नथह छथ न। नाय क-नाथय का संिषिमय पथर थस् िथ त क थचरण \nकय उपन्य ासकार ह ास्य- ि्य ंग्य सेँ ओत- प्रोत वात ावरए णक थनमाण \nपाठकक ह ेत ु कय लथन अथछ। कन्य ादा नक अवसर पर जखन नाय कस \nनाम पु छल जाइ त छथन तखन ओ उत्त र दँत छथि— ‘हमर नाम छय \nसी. सी. थमश्रा।‘1 एहन उत्त र सुथन थमथिला क अथशथक्षत मथह लावृन् दक \nअट्टह ासस ँ सम्पूणि वात ावर ण गुंथज त भ ’ जाइ त अथछ। एथह पर एक \nत रूणी जे अपनाकेँ सबसेँ कुथि य ाथ र बुझै त छथव ओ छथि ओ थटप् पण ी \nकरैत छथ िन— ‘नखन तँ बोत ल थमसर थह ंनक बापे ह ोइ थिन। द्धद्ध \nवस्त ुत: एथह प्रकार क किोपकिन उपन् य ासमे अनेक स्िल पर \nआयल अथछ, जतय उपन्य ा सकार ह ास्य-र ससँ य ुक्त वात ावर णक \nथनमाण करबामे सफल भे लाह् भे लाह् अथछ, ओतथ ड अथशथक्ष त मै थिलानी \nपर व्य ंग्य सेह ो कय लथन अथछ। \nएकर थकछु चथर त कँ व्य ग्य ंक ार एथह प्रकार ेँ प्रस ्त ुत कय लथन अथछ जे \nपाठक पर अपन अथम ट छाप छो ड़ैत छथ ि। ‘कन्य ादा न’ क घटकराज \nटु न्नी झाक स्वरूप, बजबा क शैली एवं उच्चार ण प्रथऋय ासँ  लोक \nचीथन्ह जाइत अथछ जे घट कैत ी करबामे पूणि अनुभवी भ ’ गेल ा पर \nकिा त ीन प्रकार ेँ थस् िर करैत छथि ‘’ एकटा खनखनौआ जाथ ह मे  24 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nकन् य ाग त खनखनाके टाका ह ँसोथ ि लैत छथ ि। दोसर माथन थलय \nटनटनौआ जाथ ह मे बर पक्ष ट नटनाक’ ह जा र पाँ च शैक त ोर ा गनबैत \nछथ ि। त ेसर माथन थलय ठनठनौआ जाथ ह मे वर कन्य ाग त दुह ठनठन \nगो पाल भए काज करैत छथ ि। थह नक खनखनौआ, टन-टनौआ, \nठनठनौआ बलाघटकै त ीक वृ त्त ान्त सुथनत थह पाठक ह ँसैत- ह ँसैत लोट-\nपोट भ’ जाइ त अथछ। घटक-र ाज अपन वाक्-पटुत ासे से ह ो मनोर ंजन \nकरैत छथ ि। घटकराज केँ घटकै त ीक प्रथत ई वैज्ञाथनक दृथष्टकोण \nदेखाय उपन्य ासकार ह नका अपू वि क्षमता प्रदान कय लथन अथछ। जनैत \nएथह सै सफल चथर ख कन्या-दानमे आर कोनो नथह अथछ तकर कार ण \nजे टु न्नी झा जकाँ अपन पक्षक प्रथतपादन बुते नथह भे लथन। ओ \nसामाज थक दोप थत लक-प्रिाक स् त म्भ स्वरूप थिकाह । एकर े \nफलस् वरूप मै थिल समाज थदन प्रथतथदन जजेथर त भैल जा रहल अथछ। \n’कन्य ादा न’ एवं थद्वर ाग मन अथवस्मरणीय चथर ख झार खण्डीनािक \nथिय ा-कल ाप, बाज ब-भु कब, चल ब-थफर ब, खाय ब-पीय ब सभम े ह ल् लुक \nह ास्य भे टै त अथछ। झार ख ण्डीकेँ वास्त वसे एत बा ज्ञान नथह छथन \nजे लाल  काकीक त ार क थवपय मे ककरो आगू मे चचा नथ ह करबाक \nप्रथतज्ञा क’ एकर पालन करी । डाक्टरक संग ह ुनक किोपकिनक \nएक अंश िवणीय अथछ ‘’ह मरा आङनमे कथव्ज य त बू थझ पात ा ह ै। \nर ामजीक परत ापसँ कथह य ो-कथह य ो पे टो फूथ ल जात ा है और लोक बेद \nनीके रहता ह ै।‘’  जत ेक बेर‘कन्य ादा न’ पाठक द्वार ा बयम पु छला पर \nह ुनक उत ्तर तँ सुनू— ‘’  सर कार ! ह मरा लोक सभ दुल ा र सँ ‘खट्ट र’ \nकहत ा है, लेथकन असल नाम झार खण्डी माय-बाप र ाथ ख थ दय ा। और \nउथमरमे सर कार सब भाईसँ छोट ह ै।‘’  ‘ थद्वर ाग मन’ मे झार खण्डीनाि \nलाल  ककाक ओतय बुच्ची दाइ क थशथक्षका मे म साह ेबक स्वाग त \nकरबाक ह ेत ु प्रस ्त ुत ह ोइत छथ ि। मे म साह ेब ह ुनकासँ थज ज्ञा सा करैत  विदेह सदे ह:३ ४|| 25 \n \nछथ िन— ‘’  बाि एथह ठामस ँ बह ुत दू र ह ै। कोस छबेक-सात ेकस ँ कम \nनथह पड़ेगा। बाि (गाम) मे आपका के र ह त ा है ? ‘6 \nबह वाँथड उत्त र त िा अपथर थचत भाषाक नकलसँ एथह ठाम ह ँसी लगैत \nअथछ। उपन्य ासकार ह ास्य उत ्पन् न करबाक ह ेत ु कथत पय चथर त केँ \nअवल म् ब बनौलथन अथछ। पु र ोथ ह त, जथनका लेल  शुद्व उच् चार ण करब \nगुण नथह, प्रत्य ुत आवश ्यक छथन ; त ो त र ा इ त छथ ि। एहन पु र ोथ ह त क \nप्रस ंगमे उपन्य ासकार कहैत छथि— ‘’  पंथडत नवोनाि झा त ोतार ाइत-\nत ोत र ाइ त कंठरूपी बोर ासँ उभड़-खाभड़ मंतक र ोड़ ा गड़ गड़ ा कए \nउथझलय लगलाह । ‘’ ; मोह थर र जे थलखाइ-पढ़ ाइ कर ैत-करैत बू ढ़ भ’ \nगेल छथि, थकन्तु त ार क ‘क’ अक्षर पढ़ बाक पथर श्रममे पथर श्रमम े \nअसफल भ’ जाइत छथ ि। बड़का गा मवाली एवं बटु क जी प्राचीन \nपरंपर ाग त रूथ़ढ क झुंडमे र थहत ह ुं शुद्व ओथह पक्षक पक्षपात ी नथह छथ ि। \nथह नका सभक चथर ि मे साि ार ण बुथद्व उपन्य ासक अन्य पाि क अपेक्षेँ \nअथिक माि ामे छथ न। बटु क जी मूखि र थहत ह ुँ  अदूथ षत बुथद्वक छथ ि। \nथह नक वात ालय पाठकक म नोर ंजन करैत अथछ। एथह दृथष्टस ँ सी. \nसी. थमश्रक प्रस ंग थह नक कि्य थवले क्षण अथछ — ‘’  ह मरा लेखेँ त \nकुछ न छि। ‘शंशकीथर त’ मे ह मरा साि न बोल सकँ छि। एगी \nकनी गो ‘जोथ त श’के बाम पूछ देथलएन ता ह ीमे ढोकार हो गेल न। \nशीशूबो ि के एगो इ शलोक पूछ थलऐन त चूड़ा अमौट दुन् नू ख से \nलगलै न।  कुछ न छि। मङनीमे महग छि’’ ग्रामीण पथर वेश मे र थह त ह ुँ \nबड़का गा मबाली पाश् चात ्य सभ्य त ाक प्रतीक थिकीह जे सी. सी. \nथमश्रकेँ अपन ह ािक कठपुत र ी बना लैत छथ ि। थह नकेमे सी. सी. \nथमश्र अपन भावी पत्नीक म िुर कल ् पना करय लगैत छथि जकर \nवास् त थवकत ाक र ह स्य ोदघाटन चतुिीक र ाथ त भ’जाइ त अथछ। उपय ुिक्त  26 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nनथर ि उपन्य ासमे ‘कौथमक वात ावर ण उत ्पन् न करबामे सह ाय क भेल \nअथछ। भेल अथछ। एहन-एहन पाि क वृत्तान्त पथ़ढ क’ ह ँसी तँ लगबे \nकरैछ, संगथ ह इही अनुभव ह ोइ छ जे समाजक प्रत्य ेक अंगमे सुिा र क \nप्रयो जन अथछ। \n‘प्रण म्य-देवता काटाक्ष-पूणि र ेखा-थचि अथछ जे प्रिानत: सामाथ जक \nआल ोचना प्रस ्त ुत करैत अथछ। एथह मे ओ प्राचीन किा-पद्वथत केँ ग्रह ण \nक’ गंभीर सँ-गंभीर थवषय केँ सरस-सु स्वादु बना क’ जनमन-र ंजनक \nसंग रूथ़ढ-ग्रस्त जीणि-शीणि, थवचार िा र ा परआिात कय नवीन प्रगथत क \nप्रे र णा दैत छथ ि। थह नका ने तँ प्राचीन अन् ि-थवश्वासक प्रथत थनष्ठा \nछथन आने नवीनत ाक प्रथत आस थक् त । एथह मे ह ास्य- व्य ं ग्यक सबसँ \nउपय ुक्त स्िल तखन अवै त अथछ जखन ओ भो जन अिवा \nिमाचर णक प्रस ंगकेँ ल ’ कय किाक पु थष्ठभू थम बनबैत छथ ि। जेना \n‘थवकट-पाह ुन’ क थचि णमे भोजन-थप्रय त ा एवं अव्य वह ार-कुशलत ाक \nकार णेँ थह नका सभकेँ दोसरा क अस ौकय िक कोनो ि्य ान नथह र ह ैत \nछथ न। पाह ुनलोकथन अपन प थर चय प्रोफे सर साह ेवक ल ग कोना दैत \nछथि से देखू— ‘’हें-हें-हें-हें अपने जे थकने से ह मरा थचन् ह ने ह ैब1 \nचीन्हब कोना ? कथह य ो देख ने रही तखन ने ! हम अपने क मथसय ौत क \nजे थकने से-साढ़ू क थपथसऔ त भाय ह ोय बैन्ह।‘’  एथह प्रक ार क पथर चय े \nवास् त वमे ह ास्य ास्पद भ’ जाइत अथछ। अध्रपक्क कटहर, एक हत्िा \nपाकल केर ा, एक बोत ल िृत, माल् टे ड थमल् क, एक प सेर ी दालमोट \nएवं एक िथ र का अमोटसँ ग जेन्रर नाि, ब्रजेन्र नाि, भीमे न्र नाि \nएवं थदसम् बर नािक पनथर आइ ह ोइ त छथ न। आब भोजनक सू ची थदस \nदृकू पात करू — ‘’थकन्तु हमर सर बेट ा थदग म्बर नाि— हें-हें-हें थबनु \nसोज ने भात कोना खैत ाह ? थह नका लेल  छनुआ सोहार ी, अनोन \nत र कार ी बना देबँ न्ह। मिुर क संग खा लेत ाह । हमर ालो कथन तँ- हेँ- विदेह सदे ह:३ ४|| 27 \n \nहेँ-हेँ-हेँ िर े थिक। भोजनमे जे थकने से भात, दाथ ल, त र कार ी, िृत, \nदह ी, चीनी, सब, आर की। ह मरा संगमे एकटा जमीर ी ने बो अथछ से \nदू थर भेल जाइ त अथछ। तेँ िोड़ ँ क मोछो मंगा लेब। ‘’   मै थिलक \nभोजनथप्रय त ाक एल बम एथह मे भे थट जाइ त अथछ जे ह ास्य उत ्पन् न \nकरबामे सह ाय क थसद्व ह ोइ छ । \n’प्रण म्य-देवता’ मे िा थमिक आचरणक उल् लेख ‘िमिशा स्ि चाय ि’ एवं \n‘ज्य ोथ त षाचा य ि मे थवशे ष रूपेँ भेल अथछ। िमिशास्ि चाय ि \nमहा महो पाि्य ाय िुरन्िर शास्िी अपन िा थमिक एवं आडम् बर त त ेक \nने पस ार ैत छथि जे पथह ने ओ गा मक लोक पर ह ँसैत छलाह; थकन्तु \nबाह्याड म्बरक थवर ोि भे ला पर आब ह ुनके पर संपूणि गाम ह ँसय लगैत \nअथछ। ‘ज्य ोथ त पाचाय ि ‘क अन् त गित ज्य ोथ त प जथनत आडम् बर पर \nव् य ंग्य कयल गेल अथछ। एथह दोपपूणि कार णेँ आथदस्य नाि एवं \nमात्त िण्डना िक बीच टीका-थटकोअथल सेह ो भ’ जाइ त छथ न । \nएथह मे सामाथ जक समस ्याक अथत थर क्त पाथर वाथ र क समस ्या पर सेह ो \nव् य ंग्य कयल गेल अथछ। ‘साझी आश्रम’ मे जे थचि प्रस ्त ुत कयल \nगेल अथछ ओथह आिार पर पथर वार सुख-साि नक बदला दु: खक अपार \nसाग र बथन गेल अथछ। वस् त ुत: साझी आश्रय क जे दुदिशा ह ोइ त छैक \nतकर एल बम भगीर ि झाक पथर वार मे भे टै त अथछ।11 \nव् य ग्य कार अत्य ाि ुथनक य ुगमे फैशनक बढ़ैत स्वरूप पर दृथष्टगम \nकरैत छथि तँ ह ुनक लेखनी अत्य थि क प्रखर भ’ जाइत छथ न। एथह, \nप्रकार क फैशनक अत् य थि क प्रभ ाव समकालीन नवय ुवक समु दाय पर \nपड़ल अथछ। अत्य थि क बनने दुघ िटना भ’ जैबाक संभावना र ह ैत \nछैक। आइ काल् ह ुक अप-टु डेट लेडी ’ क प्रतीक थि कीह ु ‘मंजुल ा \nदेवी।‘’ 1 2 ‘नकली लेडी ’ कोना सह जथह गमा जाइत छथि से ‘प्रण म्य  28 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nदेवता’ क ‘अंगर ेथज य ा बाबू’क पत्नी ‘चमे ली दाइ छथ ि ।13 ह ुनक \nनकली स् वरूप तँ देखू— ‘’  हे भगवान ! ई की !श्रीमती जी सबटा \nचौपट कैलैथन्ह । नाक पर ‘स् नो’ लाग ल।  कनपटद्य टी पर \n‘पाउडर’पोतल ! गाल पर ‘थलथपथस् टक ’ ढेउर ल ! ठोर पर ‘नेल पाथलश \nलेभरल  ! ह ाय ! ह ाय !बह ुरूथपय ाक वेश बना लेलथन् ह ।‘’  जे \n‘थह न्दुस ्त ानी साह ेब’ अंग्रेजक ‘थप्रय त म सम्बन्िी बनय चाह ैत छथि \nत थनक झल क मिुकान्त चार ि मे भे टै त अथछ। \n’र ंगशाला ’ क प्रत्य ेक किा ओना तँ ह ास्य-व्य ंग्सँ ओत-प्रोत अथछ, \nथकन्तु एकर ा थह नक अन् य ान्य र चना सदृश लो कथप्रयत ा नथह भे टल ैक। \nएथह प्रस ंगमे ओ थलखै त छथि— ‘’ ई त ेह न मनोनुकूल नथह भेल आ त त बा \nलोकथप्रयो नथह भ’ सकल । त िाथप एकर ा द्वार ा एक ढर ा काय म भ’ \nगेल ँक और गो टा नव-नव पर किा-कहानी थलखय लगलाह । ‘’ 1 5एकर \nप्रत्य ेक किा एक वगि थवशे षक प्रथतथनथि त ्व करैछ। ह ास्य- व्य ंगक \nमाि्य मे किाकार सामाथ जक दुनीथत सँ समाजकेँ पिक कर बाक प्रया स \nकय लथन अथछ। पाि क चय नमे किाकार केँ बीआय न थह पड़लथन \nकिाकार स्वय ं एथह त ि्य केँ स्वीकार करैत छथि— ‘’  ह ँथस, ह ँथस कऽ \nआनन् द थकय ेक ने लेल  जाय ? क्षथणके थवनोद सह ी, रसक थछ टका \nतँ भे टत। कोन ठेकान, कदाथचत एत बे माि सत ्य ह ोइक।‘’ 1 6 \nह ास्य व्य ंग्यक अत्य न्त स जीव ‘खट्ट र त र ंग’ मे उपल ब् ि ह ोइ छ । \nएकर किा नाय क खट्ट र कका पूणित थवनोदी प्रकृथत क व्य थक् त छथ ि। \nथह नक प्रत्य ेक बात थ वनोदपूणि ह ोइत छथ न। ई अपन \nप्रत्युत्पन् नमथत त ्वक कार णेँ सथदखन काव्य-शास्ि:थवनोदक िा र ा \nप्रवाथह त करैत ् छथ ि। थह न क थवनोदपू णि वात ामे व्य ंगयकार व्य थक् त, \nसमाज िमि, दशिन आथदक कटू आल ोचना करैत छथ ि। िैकरे जकरा \n‘र ाउण्ड एबाउट पे पस ि’ कहलथन त करा व्य ंग्य कार खट्ट र ककाक  विदेह सदे ह:३ ४|| 29 \n \nसमक्ष परम्पर-के के न्र थवन्दु बनबैत छथ ि। ओकर चारू भाग नवीन \nथवचार-िा र ा प्रस ्त ुत करैत छथ ि। आिुथनक पथर प्रे क्ष्य मे प्राचीन मान्य त ा \nकोनो अिि नथह र खैत अथछ। ‘ खट्ट र ककाक त र ंग’ मे वथणत थवषय \nथवचार ात ्मक, सरस एवं मनोर ं जक अथछ। थह नक वात लुत ी सन ह ोइ त \nछथ न। ई देश क मूखिता क श्रेय पंथडत केँ दैत छथ ि। एथह कमय े ई \nअस ली एवं नकली पंथडत क सम्पक् थवश्लेषण कय लथ न अथछ— ‘’  \nअस ली पंथडत थवद्य ाक अन् वे षण मे र ह ैत छथि, नकली पंथडत थवदा इ क \nअन् वेष णम े। अस ली ज्ञा नक थवस्त ार करैत छथि, नकली पंथडत \nिोथिक थवस्त ार अस ली पंथडत सू खित ाक संह ार करैत छथि, नकली \nपंथडत केव ल मिुर क।‘’  थह न का अनुसार े वैह वासतवमे पाथडत ्य प्राप्त \nकय ने छा िे जे अपन बुथद्वक प्रयो ग थनत-नू त न आथवष् कार ह ेत ु करैत \nछथ ि। क \nवेद-पु र ाण, कमेकांड-िमिशा स्ि गी त ा-वेदान्त, र ामा ण-महा भारत, \nज्य ोथ त ष-आय ुवेद, त ंि-मंि, देवी-देवता स्वगि-नरक, पु नज िन्म-मोक् ष, \nपाप-पण ्य सभकेँ ई कोना लै त छथि से देखबाक एवं ह ँसबाक अवसर \nएह ीमे भे टँ त अथछ। एकर ममिस्पश ी व्य ंग्य अन् त स्त लमे पहुँथच \nसुर सुर ी लगा दैत अथछ। ओ अन् ि-थवश्वास, िा थमिक पाखण्ड दोंग, \nरूथ़ढ आथदक प्रथत व्य ंग्यक माि्य मे भया नक थवरोह करैत छथ ि। \nएथह प्रकार क मतक खण् डनमे थह नका त त वा रस भे टँ त छथन जे \nसामाथ जक रूथ़ढ वा अन् िथ वश्वास पर प्रहार करबाक ह ेत ु ई संथदखन \nभंगघोटना लेने तत्पर र ह ैत छथ ि। जािथर पाश् चात ्य-प्राच्य सभ्य त ा \nएवं संस्कृथत क समन्वय नथह ह ैत त ाि थर जीवनक कोनो मूल् य नथह । \nअतएव एहन समन्वय कोन प्रकार ेँ ह ोमक चाह ी ? य ुगक अनुसार ेँ \nसमन्वय अथनवाय ि प्रतीत ह ोइत अथछ। एथह प्रस गमे खट्ट र ककाक दावा  30 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nछथन जे ओ गो नू एवं गंग ेश दुनूक वंशज थिकाह तखन पाश्चात ्य \nसभ्य त ाक प्रतीक बू झब भ्रम िीक। ह ुनक किन छथन जे ‘’ही इ य ैह \nबात तँ बुझबामे नथह अबै त अथछ। कोन प्रकार ेँ सम्न्वि करै  कहैत \nछह ? आबस ँ थशवजीक माि पर ‘ सोडा वाटर’ ढाथ र थदऐन्ह ?  \nभगव त ीकेँ औचरक बदला ‘गा उन’ ओढ़ ा थदऐन्ह? कु ल देवताकेँ \nथलथपथस् टक लगा थदऐन्ह ? श्राद्वमे ‘केक ’ ल ’ कए थपंड दी? ब्राह्यण \nभोजन करा क’ ‘ थबल ’ द’ थ दएन्ह ? जनउ िो बक ह ेत ु ‘लोण् ड्री’ मे \nद’ थदऐक ? त ार ा काकीकेँ अंग्रेजीमे समदाउन गा बय कथह ऐन्ह।‘ 1 8 \nएथह प्रकार ेँ परम्परा वाथ दत ाक जालमे ओझरयल समाज एवं व्य थक् त पर \nओ जे व्य ंस्य कय लथन अथछ त ाथ ह मे शाश्क् तक मािुर्यय ि एवं कुनैनक \nथत क्त त ाक प्राचु य ि अथछ। ह ुनक किन छथन ‘’ हमर बात ् ह ोइ त अथछ \nओल क टोंटी कतेक गो टाकेँ भक द’ ल गत ँन्ह। क त ेक गो टाक ेँ \nअमाँशय उखथ़ड जेत ँन्ह।‘’ 1 9  थह नक थवनोदपू णि थवचार-पाठक थवशे ष \nरूपस ेँ मनोर ंजन करबे करैत अथछ संगथ ह स्िल-स् िल पर व्य ंग्य \nरूप त ेह न झँथसगर भऽ गेल अथछ जे औथख-नाकस ँ पाथन सेह ो बहय \nलगैत । एथह सँ स् पष्ट  ज ाइ छ जे थह नक व्य ंय क अत्एंत स्पष्ट \nरूप एथह मे उपल ब् ि ह ोइ छ । \nचचि र ी थह नक थवथ वि रूपक र चना संग्रह िीक। एथह मे किा-थपह ानी, \nएकांकी-प्रहसन, गप्प-सप्प थ कछु संगृहीत ओछ जाथ ह मे प्राचीनत ा एवं \nआिुथनकत ा पर समान रूपेँ व्य ंग्य कयल गेल अथछ। प र म्परा वा एवं \nअन् िथ वश्वासी मै थिल संस्कृथ त क प्रतीक थिकाह भोल बाबा, जे अपन \nवाक् चात ुर्यय िसँ ह ास्य एवं व्य ंग्यक िा र ा बह ौलथन अथछ। ओ \nपु र ात नत ाक पृ ष ्ठभू थममे अवाचीनत ाक जन्म मानैत छथ ि। उपय ुिक्त \nपथर प्रे क्ष्पमे थह नक‘दलान परक गप्प’, ‘ चौपाथ़ड परक ’, ‘ िू र तरक गप्प’ \nएवं ‘पोखथर परक गप् प’ थव शेष उल् लेखनीय अथछ। थह नक मान्य त ा  विदेह सदे ह:३ ४|| 31 \n \nछथन जे प्राचीन महा पु रूष लोकथनक आदश िमय जीवन छलथन। ओ \nस्वाथ भम ान, मयादा एवं मनथस् वत ाक सुर क्षािि सतत तत्पर र ह ैत \nछलाह । भोल बाबा क अनुस ार ेँ आिुथनक सभ्य त ा प्राचीन पृ ष ्ठभू थममे \nकोनो अिि नथह र खैछ। ई प्राचीनकेँ आदश ि-माथन आिु थनकता पर \nव् य ंग्य करैत कहैत छथि जे आिुथनक समयमे सब प्राचीन वस्तु \nसमाप्त भेल जा रहल अथछ— ‘’ ह ािीकेँ मोटर खयल क, िो ड़ा केँ \nसाइ थकल खयल क, र ामलीलाकेँ  थसनेमा खयल क, भोज केँ पाटी \nखयल क, भाँ गकेँ चाह खयल क त िा संस्कृथत केँ अंग्रजी \nखयल क। ‘’ 2 0 ’’ \nह थर मोह न झा ह ास्य- व्य ंग्यक माि्य मे नार ी जाग र ण क शंखनाद \nकय लथन। चचि र ीक अनेक किाक माि्य मे ओ थमथिलाक त ार ीमे \nदुगाक रूप प्रथतथष्ठन करय चाह ैत छलाह । ग्रेजुएट पु त ोह ु’21  मे मे  \nजाग्रत नार ीक प्रथत समाजमे उत ्पन्न प्रथतथकय ासँ पथर चय  करबैत \nछथ ि। ‘ ग्राम सेथवका ’22  मे ओ जाग्रत नार ीक मंजुल मंगलमयी \nमूथ त िकेँ प्रथतथष्ठत करैत छथ ि। नार ी जाग र णक फल स् वरूप ओहो सब \nआब काटरक थवर ोि मे नार ा लगबैत छथ ि। ‘एथह बाटे आबै छथि \nसुर सथर िार’23  मे थमथिलाक नार ी अनमे ल थववा ह एवं थतलक दह ेजक \nथवर ोि मे आवाज उठौलथन। ओ सब कहैत छथि जे ‘’  थब की बला वर \nजािु अपन घर। जे मँ गत ा ह ह जा र से र ह त ा ह कुमार । जे गनत ाह \nओ कनत ाह। घटक पथजय ार ह ोठ ह ोथ शय ा र आब ने चल त ई \nर ोज गा र ।‘24 \nथकछुए थदनक पश ्चात ् नार ी क एत ेक बेश ी जाग र ण भेल जे ओ सब \nआदश ि-थववा ह क ह ेत ु आन्दोलन प्रारंभ कय लथन। समाजक एहन कांथत \nदेथख व्य ंग्य कार कहैत छथि ‘’  हरब थत लक ने तँ रहब कुमाथर । जे  32 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nनथह करत ा ह रव्यक माँ ग, सैह भरत ा कन्य ाक माँ ग। थ त लक करू \nदू र तखन थदअ थसन् दू र ।‘’ 2 5  एहन पथर वथत ित पथर थस्िथत मे नार ी \nपु रूषक संग चल ब प्रारंभ कय लथन त करा देथख भोल बाबा थचथन्तत  \nभऽ जाइत छथ ि। ओ कहैत छथि जे नार ी जाग र णक फल स् वरूप \n‘’ पु रूषक संग बैथस क’ दौड़ ैत अथछ, कुदैत अथछ, फनैत अथछ, ह ेलैत \nअथछ, नचैत अथछ। ‘’ 2 6 \nथह नक ह ास्य व्य ंग्यक प्रथतभाक वास् त थत वक प्रस ्फुटन थह न क काव्य मे \nभेल अथछ। थह नक ह ास्य व्य ंग्यक रूप अथिक स्पष्ट तखन ह ोइत \nअथछ जखन ओ समकाली न समाजमे प्रचथलत अवस ्िाक कार णेँ \nअनमे ल थववा ह क समस ्या पर प्रहार करैत छथ ि। थमथिलाक सामाथ जक \nजीवनमे ई मान्य त ा प्रचथलत रहल अथछ जे पु रूष कतबो थव वाह थकऐक \nने करिु, थकन्त ुनार ी एकथह थववा ह क अथिकाथर णी छ थि। एकर े \nफल स् वरूप वृद्व व्य थक् त अपन कुलीनत ाक आिार पर अनेक थववा ह \nकरैत छथ ि। व्य ंग्य-कथव एथह पृ ष्ठ भूथमक व्य ंग्य ात ्मक शब् द थचि \nअपन प्रथस द्व कथवत ा ^ ढाला झा ’27 मे प्रस त ुत कय लथन अथछ। ढाला \nझाक स्वरूपक थचि ण करैत कहैत छथि जे ह ुनक माि पर फाटल \nपु र ान पाग त िा कान्ह पर गो बनौर सन अंगपोछा, माि खल ् वाट, \nथि पु ण्डछक त ीन ठोप त िा पै ि रूराि टीकमे बान्हल छथ न। इऐह \nथिकाह ढाला झा, लुट्ट ी झा क प्रणैि, नर ह ा पौथज, ककड़ौड़ क वासी \nएवं बेल ौंचेक वंशज। थह नक य िािि स्वरूप काटूिन सदृश अथछ जकरा \nदेखत थह पाठकक ह ास्यक कोनो अन् त नथह र ह ैछ। औ बह ुथववा ह मे \nथवश्वास र खथनह ार ओथह प्राचीन  परम्परा क अनुमोदक त िा कुलीन \nप्रिाक प्रतीक थिकाह जे सासु र केँ आथििक आयक अ जस्ि स् ि ोत \nमानैत छथ ि। समय- स मय पर ओ ओतय ओथह ना प्रस ्त ुत ह ोइत छथि \nजेना महा जन लह ना-त गा द ाक ह ेत ु खदुकाक ओतय जाइ छ । ओ अपन  विदेह सदे ह:३ ४|| 33 \n \nश्वसुर क प्रस ंगमे थज ज्ञा सा करैत छथि— \nकहाँ गेल ाह फल ् लाँ झा कन्य ादा नी श्वशुर ह ुमर \nह ुनकासँ जरूर ी खानग ीमे गप्प करबाक अथछ22 \nकुलीनत ाक कार णेँ ढाला झा अपन श्वसुर क प्रथत एह न संबोि त दैत \nछथ ि। मै थिल समाज थवथ भन्न प्रकार क पाँ थज एवं जाथ त क नाम पर \nथवभाथजत अथछ। ओ श् वशु र सँ भरना छो ड़ैबाक ह ेत ु टाकाक मांग \nकरैत छथि, थकन्तु ह ुनक अस ्वीकार ात ्मक उत्त र पाथब बमथक उठैत \nछथि— \nसासु र क अथछ कोन कमी, जाइ त छी दोसर ठाम \nजे नथह रूपे य ा देत, भोगत भथर ज न्म फल \nबेट ी ह कन्न रहतइ कनैत ओकर जीवन भथर \nह मरा की ? जेम् हरे जैब, सार कोनो भे थटए जैत । \nई कथह फराठी लैत, लग् गा सन डेग दैत \nमै ल थकट्ट फाटल पु र ान पाग माि पर \nलैत अङपोछ ा कान्ह, कुद्व कठकोंकाँथ़ड जकाँ \nथवदा भे लाह ढाला झा थपत्त े िर-िर कपैत 29 \nएतय ह ास्य मे सथन्न थहत व्य ग्य द्वार ा ओ सामाथ जक दोष थदस \nसविस ाि ार णक दृथष्टकेँ आकृ ष्ट करैत छथ ि। \nथमथिला मि्य एथह प्रकार क वैवाथह क प्रचलन मु ख्यत: जा थत-पाँ थत पर \nअवल ंथबत अथछ। मै थिलके गवि छथन जे ओ श्रीकान्त झा, महा देव \nझा, य जुआड़ै एवं बेल ौचेक वंशज थिकाह । वस्त ुत: मूल आर गोि \nपर समाज त त ेक थवश् वास करैत अथछ जे ओथह थवत ण्डावादक \nफल स् वरूप ओकर अि: पतन शनै-शनै भेल जा रहल अथछ। एथह \nप्रकार क परंपर ावा दीद वैवाथह क कुर ीथ त सँ जजिथर त समाजक पाँ थज’ पाथट,  34 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nथसद्वान्त पतड़ ा, ह थर थसंह देवी व्य वस्िाओ कमिकाण्ड पर व्य ंग्य कथव \nकहैत छथि जे आिुथनक पथरप्रे क्ष्य मे ओ सब ‘आथग’ मे िू- िू क’ जथर \nरहल अथछ — \nर ाथ त मे हम स्वप्न देखल, आथग लाग ल  घर जर ैय े। \nचार सभ पु र ना ििथक कय जोर सँ िू-िू करैय े। ।31 \nजथह ना जथहना आिुथनकत ाक अथग् न अत्य थि क प्रज्वथलत भेल जा \nरहल अथछ त थह न ा पु र ात न-त ाक िज ्जी-िज ्जी उथ़ड रहल अथछ। \nएतय ओ अन्िथवश्वास, अस मिित ा, आडम् बर, िमि-नीथत एवं संस्कृथत \nपर थनमि मता विक व् य ंग्य कय लथन अथछ जतय फोंका प य िन्त बह र ा \nजाइ त अथछ। \nअिाभावक कार णेँ समकाली न मै थिल समाजमे कन्या-थव कय क प्रिा \nसेह ो प्रचथलत अथछ। कन्या-थवकय क कार णेँ अनमे ल थववा ह केँ \nप्रोत्साह न भे टल अथछ। एकर े पथर णाम िीक जे कोमल कल ीकेँ \nकोकनल ढेंगक संग थववा ह करय पडैत छथ न। व्य ंग्य क ार‘कन्य ाक \nनीलामी डाक’32  मे अि: पथत त कुलीन प्रिा एवं समाज पर कुठार िा त \nकरैत छथ ि। वर पक्ष एवं कन्या पक्षक घटक उपथस् ि त भ’ कोना \nपरस्पर वत ालाप करैत छथि, किा थस् िर करैत छथि, तकर रू प \nतँ देखू— \nवर पक्षक घटक — \nथसंह लग् न मे जन्म भेल छथ न्ह, वयस त ीथ न य े श्रीस। \nटीपथन अपने थमला थलय, सं वत उनैस सै त ीस। \nकल म चाथर बीि ा अपन छथ न्ह, हर बड़द दुइ जोड़ । \nडेढ़ पाइ मासो थकनलथन्ह अथछ, टका छैथन्ह नथह िोड़ । \nबेस थकमथत गर छथि पथनगर थह नका सन भे टत ने आन। \n( कानमे कहैत छथि)  विदेह सदे ह:३ ४|| 35 \n \nत ीस टका अपनह ु के भे टत, खैब सुपार ी पाम। \nदुनू पक्षक घटकक पार स्पथर क वात ालापक कममे थववा ह थस् िर भ’ \nजाइ छ, कार ण कन् य ाक थपत ा कन्या थबकी ह ेत ु उत ा ह ुल छथ ि। \nव् य ंग्य कार एहन कन्य ाक थपत ा पर व्य ंग्य करैत छथि— \nकरब किा पथह ने जौँ ह म्मर सभट ा कजि सिा वी \nचाथर सौ जे गथन थदय’ व्य वस्िा झट थसद्वान्त थलखाबी 31 \nएथह पर वरक उत्त र छथन— \nत ावत थत न सै आनल, बाँकी देब सिा य 35 \nएथह पर कन्य ाक थपत ा उत्त र दैत छथि— \n‘ह ैण्ड नोट थलथख देल जाय, अपनेकेँ कयल जमाय’ 3 6  \nजाह ेना कोनो वस्त ुक थबकी क ह ेत ु बजार मे त्वंचाह ंच ह ोइ छ त थह ना \nवर एवं कन्य ापक्षक घटक बीच सेह ो ह ोइ छ। आश ्चय ि तँ तखन \nह ोइ छ जखन कन्य ाक थपत ा थनलि ज्जत ापू विक घोषण ा करैत छथि जे \nजैह कजि सिा सकताह सैह कन्य ाक अथिकार ी ह ेत ा ह । समाजक \nआथििक दशा सुदृ ढ़ नथह र ह लाक कार णेँ थमथिलामे एथह प्रकार क \nअनमे ल थववा ह प्रचथलत अथछ। एतय ह ास्य एवं व्य ंग्य दुनूक रूप \nअत्य न्त त ीवर अथछ। \nमै थिल लोकथनक भोजनथप्रय त ा जगत थसद्व अथछ। एहन भोजलन-\nथवन्य ास पर प्रो. झा थनथश्च त रूपेँ व्य ंग्य कय लथन अथछ। थमथिलामे \nजमाय क स् वाग त ािि कतेक थवन्य ास कयल आइद तकर स्पष्ट थचि \n‘ढाला झा ’ मे भे टै छ :— \nर ाथ त मे सचार लाग ल  ढाला झाक आगामे \nबाटी अठार ह टा ह ुनका आगाँ लगा ओल  गेल \nबड़ बड़ी भट बड़ कदीमा थत लकोड़ और  36 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nपापड़ थत लौर ी ओ दनौर ी आदौर ी भाँ टा \nएक बट्ट ा छथ ल्हगर दह ी एक बट्ट ा खोआ गाढ़ \nचीनी पयाप्त, मालभोग केर ा पाकल खूब \nडेढ़ सेर मे ह ी भात, जाँथत कऽ छलै थन्ह परसल \nिृतसँ कँल थचक्कन त िा बाटीमे र ाह थ़ड दाथ ल \nआथमल देल, ऊपर खूब घृ त छह छह करैत \nएथह प्रकार क भोजन-थवन्य ास क वणिन सुथनत थह ँ थनश्चय े क्षुिा थग् न भऽ \nजाइ छ । एतय व्य ंग्य कार प्रचथलत परंपर ा पर प्रहार क’ ह ास्ये नथह, \nव् य ंग्यक पयाप्त सामग्री पाठककेँ देबाक प्रया स कय लथन अथछ। \nसमाजक अन्य ान्य अपेक्षा ढोंग ी-पोंगा-पिी पंथडत लो कथन थह नक \nह ास्य-व्य ंग्यक सबसँ बेश ी थशकार भे लाह । त न्ि-मन् ि, शास्ि-\nपु र ाणक थवत ण्डवादक कार णेँ सामाथ जक जीवन थदन-प्रथत-थदन थवषम \nभेल जा रहल अथछ। एह ना थस् िथ त मे व्य ंग्य कार कोना चुप् प बैथस \nसकैत छथि ?  िमिक नाम पर थवषम भेल जा रहल अथछ। एह ना \nअपनाकेँ अग्रदूत बुझथनह ार पाखंडी ‘पंथडत लोकथन ’ पर व्य ंग्य कय \nव् य ंग्य कार ह ुनक भंडा फौड़ लथन अथछ। य िािित: ओ लोकथन अपन \nज्ञा नक दुरूउपय ोग थनष्प्रयो ज न शास्ि ाििक चकमे समाप्त क’ दैत \nछथ ि। आिुथनक संदभि मे पंथडत लोकथनक थकय ा-कल ाप ठप पथ़ड गेल, \nथकएक तँ य ुग पथर चथत त भ’ गेल अथछ। पथर वथत्त त पथर थस्िथत केँ देथख \nपंथडत लोकथनमे आिो शक भा वना स्वाभाथवक अथछ। एह ना ह ुनका \nसभक थवलापक अथत थर क्त आन कोनो उपाय नथह र थह जाइ छ1 \n‘पंथडत’ मे पाठकेँ प्रचू र साम ग्री भे टँ त छथन— \nजमाना बदथल गेल ैक, उनउलै बात सब पु र ना। \nउठै अथछ थपत्त तँ बह ुत ो करू की वृद्व अिबल  छी \nजह ाँ बट्ट ाक िृत पड़ै छल भोजमे आगाँ  विदेह सदे ह:३ ४|| 37 \n \nतहाँ आब डालडासँ दाथ ल छौं कल देथख छी 35 \n‘बुचकुन बाबा ’ केँ आिुथनक नार ीक पथह र ब-ओढ़ ब, चल ब-थफर ब, \nथलखन-पढ़ ब एवं उन्मु क्त जीवन फुटल ो नथह सोह ाइ त छथ न। ह ुनका \nअनुसार नार ी सतत दासता क बेड़ीमे जकड़ल र ह थि, सँह उत्त म। \nह ुनकर किन छथन जे लोक केचुआकेँ फूँथक-फूँ थक साँपक सजिन \nरहल छथ ि। एहन पथर थस् ि थ त मे ओ ह फीम खा क’ अपन प्राणान्त \nकरय चाह ैत छथ ि। व्य ंग्य कार वस्त ुत: एहन पथण्डत क अन् ते चाह ैत \nछथ ि। \nपाश्चात ्य सभ्य त ा एवं संस ्कृथत क र गमे सँगा क’ नार ी ग्रामीण पथर वेश मे \nअत्य न्त उपहासात ्मक बथन जाइ छ । एकर स्पष्ट थचि ण व्य ंग्य कार \n'अँ ङर ेथज य ा लड़की क समदाउन’ मे कय लथन अथछ— \nआङनक बाह र घु मय नाह ज य बैक \nभै सुर जैत ाह पड़ाय \nदेब थपत र थकनको नथह ह ँसबैन्ह \nसभ जँत ाह त मस ाय \nओथह ठाम जा अण ्डा नथह मङबै क \nतकर ने छैक उपाय \nजो मन हो कहबैन्ह चुपचात ाह े \nआथन देताह हमर जमाय 39 \nपाश्चात ्य सभ्य त ामे लाथ लत -पाथलत कन्य ाकेँ चेत ावनी दैत छथि; \nथकन्तु ह ुनक व्य वह ार पर व्य ंग्य कार क आक्षे प एकदम स्पष्ट अथछ। \nआिुथनक सभ्य ातामे प्रो. झा केँ जे दोष पथर लथक्षत ह ोइत छथन त करी \nई व्य ंग्यक माि्यम बनबैत छथ ि। थह नक प्रथस द्व कथवत ा ‘टी-पाटी \nथवशु द्वा ह ास्य-रसक र चना िीक। टी-पाटी आिुथनक सभ्य त ा एवं  38 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nसंस्कृथत क प्रत ीक िीक। एथह कथवत ामे कृथि मता क अभ ाव् अथछ \nव् य ंग्य कार कोनो अल ंकरणक चेष्टा नथह कय लथन अथछ। एकर \nभाषामे अद्भ भु त प्रवाह अथछ । ह ास्य-रसक पु थष्टक ह ेत ु जेह न भाषा \nआवश ्यक अथछ त ाथ ह रूपक भाषाक प्रयो ग एथह मे कयल गेल अथछ। \n‘टी-पाटी’ क बाह्यडम्बरक प्रथत कथव उपहास करैत छथि— \nदू र े सँ देखँत छी जे अपू वि अथछ समार ोह \nकुसी ओ टे बुल कतार सँ सजाओल अथछ \nउज ्जर दपादप श् वेत चादर ओछाओल और \nनाना प्रकार क फुलदान अथछ शोभाय मान40 \nपाटीक साज-सज् जा त िा अल ् प भोजनकेँ देथख कथव व् य ंग्य करैत \nछथि— \nएकटा थसहा र ा और एक फक् का दालमोट \nएक र सगुल ् ला और बुथनय ा एक चौठी माि \nत ोला भथर सेबइ समतो ला दुइ फाँ क \nएक चुटकी थकशथमश त िा सोह ल केर ा टा41 \nपाटीक पश ्चात ् व्य ंग्य कार क मनमे आिुथनक सभ्य त ा क प्रथत जे \nभावना जाग त भेल ओ थनश् चय े उपहासात ्मक िीक। \n  \nबस पाटीक ने नाम थलय \nसोझे जाड भानसमे पजारू गऽ आँच शीघ्र \nखीचथ़ड और साना बनाउ ज त ेक जल् दी हो \nआर ई काडि ल ऽ कऽ चूथल्हमे झोंथक थदअ42 \nप्रोफे सर ह थर मो ह न झाक उपय ुिक्त र चना समूह क थवश् ले षण सँ एत बा \nएतब। थनथश्च त रूपेँ कहल जा सकैछ जे ई मै थिली ह ास्य- व्य ंग्य-\nसाथ ह त ्यक उज ्जवल भथवष्यक सू चक भे लाह । थह नक ह ास्य- व्य ंग्य  विदेह सदे ह:३ ४|| 39 \n \nर चनाक प्रभ ाव मै थिली समा ज पर त ीन रूपेँ पड़लँक। प्रिम तँ ई \nमै थिलीमे पाठक वगिक थनमाण कय लथन। थद्वत ीय, थमथिलाक \nकन् य ालोकथनक व्य थक् त गत जीवन प्रभ ाथ वत भेल जकर फल स् वरूप \nह जार क ह जार थशथक्षत भ’ र ह थल छथ ि। त ेसर प्रभ ाव मै थि लीक परवत ी \nसाथ ह त ्य कार लोकथन पर पड़लथन ये एथह मे उन्मु ख भे लाह जथह ना \nसुस् वादु, चव्िय चोष्य, लेह्य, पे य भोजनकेँ प्राप्त कय ला पर ह ौइत \nछथन त थह ना ह ास्य- व्य ंग्य मे अथभरूथच र खथनहार पाठककेँ थह नक \nर चनाक पार ाय णो त्त र थह नक र चनाक लोकथप्रयत ाक अनुमान तँ एह ी सँ \nलगा ओल  जा सकैछ जे उप न्य ास ‘चन् रकान्ता सं त थत’ केँ पढ़ बाक \nह ेत ु अनेक अथह न्दी भाषी पाठक प्रोफे सर ह थर मोह न झाक थचत्त ाकषिक \nह ास्य-व्य ंग्य- र चनाक र सास्वादनक लेल  थह नक थवथ भन्न र चना समय-\nसमय पर थवथ भन्न भारत ीय एवं माथसक थपि काथदमे अनूथदत भ’ \nप्रकाथ शत ह ोइत रहल अथछ। श्रेय थह नके छथन सवाथ िक र चना थवथ भन्न \nभाषामे सेह ो अनूथदत \n  \nप्रस ंग-थनदेश \n1. कन्य ादा न, पृ ष ्ठ 18 \n2. त ि ैव, पृ ष्ठ- 19 \n3. त ि ैव, पृ ष्ठ— 21 \n4. त ि ैव, पृ ष्ठ— 37 \n5. त ि वै, पृ ष्ठ — 38 \n6. थद्वर ाग मन, पृ ष ्ठ— 158 \n7. कन्य ादा न, पृ ष ्ठ— 104 \n8. त ि ैव, पृ ष्ठ — 59  40 || विदे ह सदे ह:३ ४ \n9. प्रण म ्य देवता, पृ ष्ठ—3 \n10. त ि ँव, पृ — 12 \n11. त ि िव, पृ ष्ठ— 53 \n12. त ि ैव, पृ ष्ठ —232-245 \n13. त ि ँव, पृ ष्ठ—270 \n14. त ि ँव, पृ ष्ठ—274 \n15. प्रिम अथखल भारत ीय मै थिली लेखक सम् मेल न, किा थवभागीय \nसभापथत क भाषण, वैदेह ी सथमथत, लाल  बाग, दर भंगा-1853 पृ ष्ठ-3 \n16. र ंगशाला एक-झल क, पृ ष्ठ— ‘ख’ \n17.  खट्ट र ककाक त र ंग पृ ष्ठ- 293 \n18. त ि ँव भूथमका, पृ ष ्ठ-छ \n19. त ि ँव — पृ ष्ठ- ग \n20. चचि र ी, पृ ष्ठ-220 \n21. त ि ैव, पृ ष्ठ-1 \n22. त ि ैब पृ ष ्ठ -24 \n23. तिव, पृ ष्ठ-189 \n24. तिै व, पृ ष्ठ-189 \n25. तिै व, पृ ष्ठ-129 \n26.  तिै व, पृ ष्ठ- 248 \n27. माथसक स्वदेश, वषि-1 अंक 4 थवकास संवत ् 2005 चैि, \nपृ ष्ठ- \n28. त ि ैव, पृ ष्ठ-153 \n29. त ि ैव, पृ ष्ठ-153 \n30. वैदेह ी, अक् त ू बर 1253, पृ ष्ठ-155 \n31. तिै व  विदेह सदे ह:३ ४|| 41 \n \n32.  थमथिला, वषि-1 अंक-4 जेठ, सन् 1336 पृ ष ्ठ- 99. \n33. तिै व \n34. तिै व \n35. तिै व \n36. तिै व \n37. माथसक स्वदेश, पृ ष्ठ-154. \n38. थमथिला-दशिन माचि पृ ष ्ठ- 1260, पृ ष ्ठ-2 \n39. वैदेह ी थवशे षांक-सन् पृ ष ्ठ 1350 पृ ष ्ठ 9. \n40. माथसक स्वदेश, वषि-1 अंक 4, - वैशाख, थवकम 2005 सिवत ् \nपृ ष्ठ- 391 \n41. तिै व पृ ष ्ठ- 220 \n42. तिै व, पृ ष्ठ- 222 \n43 ह थर मोह न झा अथभनन्दन ग्रन्ि 1983) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  42 || विदे ह सदे ह:३ ४ \n \nह थर मो ह न झ ाक र च नाक परवत्ती र च नाकमीपर प्रभ ाव \n \nथवग त शत ाब्दी थनश्चय े मै थिली साथ ह त् य क ह ेत ु स् वणि कालक रूपमे प्रवे श \nपौलक जकर फल स् वरूप  सामाथ जक वात ावर णक थवथ शष्ट सन्दभ िमे \nसाथ ह थत्य क वात ावर णमे नव स् पन्दनक संचार भे लैक जे मात ृभाषानुर ाग ी \nर चनाकार एकर चहुमु खी थवकास-य ाि ामे मनस ा वाचा कमिणा आ \nकत्तिव्य बुद्धय ा अजस्र साथ ह त् य सथर त ा प्रवाथह त करब प्रारंभ कय लथन \nजे पथि काथदक प्रकाशनक फल स् वरूप  जनमानसमे मात ृभाषाक प्रथत \nअनुर ाग भावना उत् पन्न करबाक थनथमत्त जनज ा गर ण क अथभय ान \nचल ौलथन  जे वत्त िमान पथर प्रे क्ष् य मे ऐथत ह ा थसक महत् वक थव षय भ’ गेल \nअथछ। मात ृभाषानुर ाग ी साथ ह त् य सृजक नव-नव प्रवृ थत्त क र च नाक माध्य मे \nजनमानसक ध्य ानाकथषि त करबाक थनथमत्त नव भाव-िा र ा क साथ हत्य-\nसृजन करब प्रारम्भ कय लथन त करा अस्वी कार करब र चना कार क प्रथत \nअज्ञानत ा प्रदथशि त करब ह ैत । पथि काथदक प्रकाशनोपरांत मै थिली गद्य \nगंग ा सह स्रमु खी साथ ह थत् य क िा र ा उन्मुक्त भ’ कए प्रवाथह त ह ोमय \nलाग ल  जकर फल स् वरूप  एकांकी, उपन्य ास, किा, थनबन्ि, नाटक, \nप्रहसन, संस् मरण ए वं य ािा वृतांत ा थदक सवितोमु खी थवकास-य ा ि ाक \nशुभारम्भ भे ल। \nवस् त ुत ाः उन्न ैसम शत ाब्दीक उत्त र ाद्धिमे नवीनत ाक सू ि पात भेल जकर \nफल स् वरूप  आथििक, िा थमिक, र ाज नीथ त क, सामाथ जक, एवं सांस् कृथत क \nजीवनमे नव-नव पथर वत्त िन दृथष्टगत ह ोमय लाग ल।  सम्प ू णि र ाष्र \nय िािोन्मुख प्रवृ थत्त सँ प्रे थर त भ’ महा त् मा गाँिीक स् वत ं ि त ा आन्दोलनक \nप्रश्रय देम य लाग ल।  सामाथ ज क वात ावर णक थवथ शष्ट सन्द भि मे ओकर \nप्रथतथनथि त् व पाश्चा त् य थशथक्षत वगिक ह ािमे छल । ओ लोकथन एक भाग  विदेह सदे ह:३ ४|| 43 \n \nअपन सांस् कृथत क थवर ासतक सुर क्षािि उत् सुकता देखौलथ न तँ दोसर \nभाग नव आल ोकक स् वागत कय लथन। एह ी सांस् कृथत क अनुष्ठानक \nपृ ष्ठभ ू थमम े अत्य ाि ुथनक भारत ी य भाषाथ दक थवकास-य ािाक शुभारम्भ भेल \nजकर नेतृत् व बुथद्धजीवी लोकथन कय लथन। एह ी संिांथ त कालम े \nसाथ ह त् य मे आिुथनकत ा प्रारम्भ भेल आ र चनाकार साथ ह त् य क नवीनत म \nप्रवृ थत्त थदस उन्मुख भे लाह जे ह ा स् य-व्य ंग्यक सजीव थचि अपन \nसाथ ह त् य मे प्रस्त ुत कय लथन। \nउपय ुिक्त पथर प्रे क्ष्यक स् वथणिम बेल ामे थवग त शत ाब्दीक प्रिम दशकमे एक \nएहन अथद्वती य प्रथतभा सम्प न्न साथ ह त् य-सृजक प्रादुभूित भे ल ाह जे अपन \nथवथ वि रूपा अथद्वती य प्रथतभा सम्प न्न र चनावली ल ’ कए पाठकक \nसम्म ुख प्रस्त ुत भे ला ह जथनक साथ ह त् य मे प्रचुर पथर माणम े ह ास् य त ीक्ष्ण \nएवं प्रखर व्य ंग् य क कार णेँ ओ जे लोकथप्रयत ा अथजित क’ कए प्रम ाथ णत \nकय लथन जे थमथिलाक पावन भूथम अद्या थप थवश्वकथव महा कथव थवद्य ापथत \nसदृश सुस म्प न्न प्रथतभाश ाली र चनाकार उत् पन्न क’ सकैछ ओ र ह थि \nह थर मोह न झा (1908-1984) । ओ प्रचुर पथर माणम े उपन्य ास, एकांकी, \nकिा, कथवत ा, थनबन्ि, प्रहसन, एवं जीवन य ाि ाक र चना क’ कए गद्य \nएवं पद्य िा र ाक अवरूद्ध मागिकेँ नव प्रवृ थत्त क र चनाथ द द्वार ा प्रश स् त \nकय लथन। साथ ह त् य क सवाथ ि क महत् त् वपूणि उपल थब्ि थिक जे र चनाकार \nअपन अनुभूथत केँ सत् य त ाक संग उद्घाथटत करब साथ ह त् य कार क दाथ य त् व \nह ोइ छ । र चनाकार क व्य थक् त त् व क थनमाणम े अनेक प्रकार क भू थमका कायि \nकरैछ आ ओथह सभक सथम्मथलत संय ोज नसँ अपन र चनाक स् वरूप \nसुथनथश्च त करैछ। मात ृभाषानुर ाग सँ उत् प्रे थर त आ अब्य ाह त मोह थह नका \nअपन कौथलक थवर ासतक रूपमे प्राप्त भे लथन जकरा ओ जीवन आ \nजगतक गम्भीर अनुभवकेँ व्य क् त करबाक त ीवर लालस ा  थह न का साथ ह त् य- 44 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nसृजन थदस प्रे थर त कयल क। साथ ह थत्य क क्षेि मे ई अपन अद्भ ू त \nसमंवयात् मक दृथष्टकोणक पथर चय देल थन। ओ य ुगक थनष्प्र ाण िमनीम े \nअपन साथ ह त् य क माध्य मे नव जीवनक र क्त संचाथर त करबाक प्रया स \nकय लथन। ओ गद्य आ पद्य दुनू थविा मे समान रूपे ण लेख न कय लथन, \nथकंत ु पद्यक अपेक्षा गद्य-थवि ाकेँ, जकर अभ ाव मै थिलीम े छल त करा \nपूथ त्त ि करबाक संकलप कय लथन। \nई श्रेय आ प्रेय ह ुनके छथन जे ओ सविप्र ि म थमथिलाञ्चलक संगथ ह \nसंग र ाष्र ीय आ अंतर ाष्र ी य जनमानसक नव्य त म प्रवृ थत्त ह ास् य-व्य ंग् य केँ \nथचन्हलथन त िा ओकरा अवल म्बन क’ कए कन्य ादा न (1933), \nथद्वर ाग मन (1943), प्रणम्य दे वत ा (1945), र ंगशाला (1948), खट्ट र \nककाक त र ंगक प्रिम भाग (1948), थद्वत ीय भाषा (1955), चचि र ी \n(1960), एकादशी (1964), जीवन य ािा (1982), आ काव्य संग्रह \n(2005) आथद पु स् त क रूपमे प्रकाथ शत अथछ। एथह सँ अथत थर क्त \nथनबन्िाथ द य िा स्िी-थशक्षाक वत्त िमान दशा (थमथिला वषि-1 अंक-1 \nसन् 1336 वैश ाख), स् वर ा ज केँ लेत (थमथिला वषि-1 अंक-8 सन् \n1337 अगहन) एवं देश ाचार (डॉ. प्रे मश ंकर थसंहक शोि प्रबन् ि)मे \nसमस ामथय क सामाथ जक कुर ीथ त क प्रथत ओ साकांक्ष कय लथन। थह नक \nथनम्नस्ि किाथद य िा थनर सन मामाक थसनेमा (1961), प्रगथत क \nपिपर (1961), शास् ि ाििक जोश (1962), सह स् ि िा थ चभ्य ो नमाः \n(1962), सह य ाथ ि णी (1963), आब मोक्षे चाह ी (1970), भोल ा \nबाबा क गप्प (1974), कालाजा र क उपचार (1977) एवं महा भार त क \nक्षेपक (1979), थमथिला थमथह र मे िू ल-िू सथर त भ’ रहल अथछ। थह नक \nप्रहसन य िा बौआक दाम (1946), महा र ा ज थवज य (1948), ठोपस ँ \nटोप (1935), आदश ि मै थिल र ेलवे एवं र ेलक झगड़ा (1960) आथद \nकोनो संग्रह मे नथह आथब सकल अथछ जे थचंत नीय थवषय थिक।  विदेह सदे ह:३ ४|| 45 \n \nउपय ुिक्त र चनाथ दमे ओ सामाथ जक वात ावर णक थवथ शष्ट सन्दभ िम े \nसामकालीन मै थिल समाजक कु रुथच पूणि सामाथ जक थवकृथत एवं \nथवसंगथत पर कुण्ठार ाघात कय लथन। सादा जीवन आ उच्च थवचार क \nओ प्रथतमूथ त ि र ह थि। ओ स त् य ज्ञा नक भण्डार र ह थि। ओ सशक्त \nव्य ंग् य क ार र ह थि । ह ुनक थचंत न, पाथण्डत् य, नीर-क्षीर थववेच नक शथक् त, \nव्य थक् त-व्य थक् त त् वक खरेपन, सोझ, सपाट किनक थनख र ल स् वरू प \nजनमानस समक्ष प्रस्त ुत भेल जे उपन्य ासकार, एकांकीकार, किाकार, \nकथवत ाकार, थनबन्िकार, प्रहसनकार, एवं जीवन-य ाि ाका र क रूपमे \nथह नक साथ ह थत् य क अवदान थनथश्च त रूपें प्रे र णादा य क प्रम ाथ णत भेल \nर ाष्र ी य एवं अंतर ाष् र ीय स् त र पर। थह नक थचंत न आ साथ ह त् य-साि ना \nसाग र सदृश थवशाल अथछ जे परवत्त ी साथ ह त् य साि क लोकथनक प्रे र णाक \nअथवर ल स्रोत बनल । ओ अपन साथ ह थत्य क प्रथतभा प्रस ादा त सामाथ जक \nवात ावर णक थवथ शष्ट सन्दभ िम े अन्ि-थवश्वा स, रूथढ़ग्रस्त परम्पर ा, िा थमिक \nथवत ण्डा वाद, जीवनमे अंतथ विरो ि, अस ंगथ त, ढ़ोंग, दम्म, पाखण्ड, बाबा \nवाक् य ं प्रम ाणम् क’ ह ठिथमि य त ा, थमथ् य ा बड़प्पन, मूखिता पूणि संघषि, जीणि-\nशीणि थवचार िा र ापर कश ाघात क’ कए आचार-थवचार एवं वाह्याड म्बरक \nत ीवर आल ोचना आ भत्सि ना कय लथन। आनक उपल थब्िकेँ सहज भावस ँ \nस् वीकार ैत ओ सत् य गुणग्राह कक भूथमकाक थनवाह कय लथन। थह नक \nकृथत त् वक वैथश ष्ट्य थिक ह ास् यमे सथन्न थह त व्य ंग् य द्वार ा ओ सामाथ जक \nदोष थदस जनमानसक ध्य ान आकथषि त कय लथन। प्राचीन एवं अवाचीन \nपरम्पर ा एवं पथर पाटीक दोष सम्प्र थत वत्त िमान अथछ ओथह सभकेँ लक्ष्य \nक’ कए ओ अपन व्य ंग् य व ा ण सँ बेिबाक प्रया स कय लथन। थह नक \nसाथ ह त् य मे ने तँ प्राचीन अन् िथ वश्वासक प्रथत थनष्ठा अथछ आ ने तँ \nनवीनत ाक आन्िा नुकरणक प्रथत आश थक् त ।  46 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nह थर मोह न झाक सम्प ू णि साथ ह त् य माि थमथिलाञ्चलक पथर सर िथर \nसीथ मत नथह रहल, प्रत्य ुत र ाष्र ीय एवं अंतर ाष्र ीय स् त र प र उज्ज् वल \nभथवष्यक सू चक थसद्ध भे ल। थह नका द्वार ा स् िाथपत परम्पर ाक प्रभ ाव \nपरवत्त ी य ुवा पीढ़ीक साथ ह त् य पर त ीन रूपें पड़लैक। प्रिम तँ ई \nमै थिलीमे पाठक वगिक थनमाण कय लथन। थद्वत ीय थमथिलाञ् चल क कन्य ा \nलोकथनक व्य थ क्त ग त जीवन प्रभ ाथ वत भेल जे ह जार क ह जार थशथक्षत \nभ ’ कए एक नव ज्यो थत जगौ लथन। त ृत ीय प्रभ ाव पड़ल परवत्त ी \nसाथ ह त् य क ार लोकथनपर जे ह ु नका द्वार ा प्रवाथह त ह ास्य-व्य ंग् य अथवर ल \nिा र ाक अनुकरण क ’ कए स ाथ ह त् य क थवथ भन्न थवि ामे साथ ह त् य सृजनक \nपरम्पर ाक शुभारम्भ कय लथन। \nमै थिली साथ ह त् य मे थह नका द्वार ा ह ास् य-व्य ंग् य क जे िा र ा प्रवाथह त कयल \nगेल ओ एक नव-य ुगक अवता र णा क’ कए नव ज्यो थत जगौ लक। \nथह नक प्रथतभाक छा ह थ र मे न्यू फोसिक आथवभाव भे ल ैक। ह ुनक किा-\nसाथ ह त् य क पथर वेश मे न्यू फोसि क औनाह थटकेँ नथह िाह ल जा सकैछ। \nन्यू फोसिक अवता र णा एहन िर ात लपर भेल आ एकर औ नाह थट सवििा \nमौथलक छैक। थह नक साथ ह त् य मे एकथह अकुलाह थट थिक समाजक \nनव जीवन शथक् त ( भाइटल फोसि)क प्राचीनत ाक सड़ल छो लकोइ य ा \nफोथड़ क’ जनकलयाणक थकर णसँ बाह र ह ैबाक अकुलाह थट। ह ुनक \nसाथ ह त् य मे रूथढ़वादक अन्िकार पूणि र ाथ ि क अंथत म अंश मे थ वह ग कुलक \nर ाथ गणी जे अयथनह ार नवय ुगक आन्दोलनक स् वाग त मे गू ंथज रहल अथछ। \nओ नार ी जाग र ण शंखनाद कय लथन जकरा माध्य मे पदा प्र िा, थत लक-\nदह ेज, बाबा वाक् य ं प्रम ाणम् पर गम्भीर चोट कय लथन । \nथह नक साथ ह त् य समाजक बीच प्रखर वेगस ँ प्रवाथह त ह ो इ त थवथ भन्न \nसामाथ जक शथक् त सोसल फोसिक घात प्रथतघात अथछ। ह ुनक पाि \nसभ पथर थस् िथ त क प्रवाहमे बह ैत अथछ। आिुथनकत ाक बस ात मे थह लैत  विदेह सदे ह:३ ४|| 47 \n \nअथछ। \nमै थिली उपन्य ासक क्षेि मे ई ह ास्य-व्य ंग् य क जे अजस्र िा र ा बह ौलथन \nजे परवत्त ी उपन्य ासकार लोकथनक पािेय बनल । जतय ओ थशक्षा-\nदीक्षा कार णेँ अनमे ल थववा ह क बथलदानक वेदी कन्य ा लोकथनक कुवान \nह ोइ त देखलथन त करा परवत्ती उपन्य ासकार लोकथन व्य ाप क पथर थि मे \nआथन य िा अवस्िाक कार णेँ अनमे ल थववा ह, रूप-गुणक कार णेँ अनमे ल \nथववा ह, थशक्षा दीक्षाक कार णेँ अनमे ल, थवि वा-थववा ह आथद थवथ वि \nसामाथ जक वात ावर ण थवथ शष्ट सन्दभ िम े समस ामथय क समा जमे व्य ाप्त \nथवथ वि समस्य ाथ दपर व्य ंग् य क य लथन। वस् त ुत ाः थह नक उपन्य ासक प्रभ ाव \nमै थिली साथ ह त् य पर त ीन रूपें पड़लैक-समाजक मनोवृथत्त पर, कन्य ा \nलोकथनक व्य थक् त गत जीवनपर त िा परवत्त ी लेखक समु दा य पर। \nथह नक उपन्य ास नव य ुगक चौर ाह ापर सामाथ जक वात ावरणक थवथ शष्ट \nसन्दभ िम े परम्पर ावा दक गुदरी पथह र ने, कट्ट र त ा मार ल, ढ़ोंग क झमार ल, \nरूथढ़वादी जजथर ित समाजपर त ीक्ष्ण व्य ंग् य क’ कए ह ास् य उत् पन्न \nकय लथन। थह नक ह ास् य-व्य ंग् य सँ संय ुक्त उपन्य ास माइ ल स् टोन प्रभ ाथ वत \nभेल जे थह नका द्वार ा स् िाथपत मापदण्डक टक्कर क्य ो नथह क ’ सकल ा। \nथह नका द्वार ा स् िाथपत एथह प्रवृ थत्त क व्य ापक प्रभ ाव परवत्त ी अत्य ाि ुथनक \nउपन्य ासकार लोकथनपर पड़लथन जे वस् त ुत ाः एथह प्रवृ थत्त क वास् त थवक \nथवकास दृथष्टगत ह ोइत अथछ। थह नकासँ प्रभ ाथ वत भ’ य ो गा नन्द झा \n(1922-1986) थमथिलाञ्च लमे प्रचथलत कुलीन प्रिाक थनस् सार त ापर \nभल मानुस (1944) मे अन्िथ वश्वासक वेदीपर सुकुमार ी थन मि लाक थनमि म \nह त् य ा आ पथवि ा (1966) मे बाल-थववा ह क कार णेँ वैिव्य क समस्य ा \nउपथस् ित क’ कए व्य ंग् य कय लथन। \nह थर थसंह देवक वैवाथह क व्य व स् िाक पृ ष्ठभ ू थम मे कन्य ा-थवि य आ वृद्ध- 48 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nथववा ह क पृ ष्ठभ ूथमम े वैद्यनाि थमश्र य ािी (1911-1998), पार ो (1353 \nसाल) एवं नवत ुथरय ा (1954)मे अवस्िाक कार णेँ अनमे ल थववा ह क \nसमस्य ापर व्य ंग् य कय लथन। उपन्य ास सम्राट वर जथकशोर वमा मथणप द्म \n(1918-1986) अनल पिम े प्राचीन कुलीन प्रिाक नीचाँ दबाय ल \nथचनग ोर ा नव सामाथ जक चेत नाक स् फुथलं ग बथन क’ भु वनेश्वर एवं \nसथर त ाक रूपमे थखलै त अथछ। सामाथ जक नैथत कताक भत्सि नाक संगथ ह-\nसंग एथह मे सामाथ जक जीवन मे र ाज नीथ त एवं आथििक प क्षपर व्य ंग् य \nकयल गेल अथछ। शार दानन्द झाक जय वार एवं अविनार ाय ण झाक \nवनमानुषमे उपन्य ासकार समाजांत गित कथत पय उदण्ड व्य थ क् त क दुष् कमि सँ \nप थर वार कल ंथकत भ’ सम्प ू ण ि समाज ह ास् य ापद भ’ जाइ छ । र ाज कमल \n(1929-1967), पािर फूल (1957) एवं आथद किा (1958)मे \nव्य थक् त क व्य वह ार एवं आंतथरक जगतक वीभत् स नग् नत ा एवं सामाथ जक \nथवरूपत ापर व्य ंग् य कय लथन। जतय थवन्देश्वर मण्डल बाटक भेट \nथज नगीक गेंठ (1967) मे थत लक-दह ेजपर ततय रूपकांत ठाकुर क \nनह लापर दह ला (1967) मे बीसम शदीक उत्त र ाद्धिमे जी वनमे आयल \nथवसंगथत पर ह ास् य-व्य ंग् य शैलीम े समस ामथय क समाजपर व्य ंग् य कय लथन। \nसमाजक पथर वथत्त ित पथर वेश मे ओ किा- साथ ह त् य ां त गित जाथ ह ह ास्य-व्य ंग् य \nशैलीक अवता र णा कय लथन त करा परवत्त ी पीढ़ीक य ुवा किाकार \nलोक थन अथिक प्रश स् त कय लथन। थकछु किाकार तँ ह ुनक \nथवचार िा र ाक अनुगमन कय लथन आ थकछु व्य ंग् य-थमथश्रत भाषा-शैलीक ेँ। \nपरवत्त ी किाकार कोन अनुप ात मे ह ुनक अनुकरण ओ थवचार णीय प्रश्न \nअथछ। थह नक किाक लोकथप्रयत ाक फल स् वरूप  परवत्त ी किाकार \nह ाँजक ह ाँज अग्रस र भे लाह जकर फल स् वरूप  हास्य-व्य ंग् य शैलीक \nथनम्नस् ि किा संग्रह प्रकाशमे आयल य िा नागेन्र कुमार क ससर फानी \n(1947), दृथष्टकोण (1954), थशकार (1954), एवं फल ेना जामुन  विदेह सदे ह:३ ४|| 49 \n \n(1955), माय ानन्द थमश्र (1934)क भाङक लोटा (1957) गो थवन्द \nचौिर ीक पाञ्चजन्य, रूपगथविता एवं पाँ च फूल, उदय भानु थसंहक \nजखन-तखन (1963), रूपकांत ठाकुर क िू कल केर ा (1964) एवं \nमोमक नाक (1965), र माना ि थमश्र थमथह र (1939-1999) क स् मृ थत \n(1965) एवं एकय ुगक बाद (1975), छि ानन्दथसंह झा (1946)क \nडोकहर क आँथख (1971) एवं काँ टकू स (1977), ह ंसर ा ज (1938-\n2006) जे कीने से (1972) दमनकांत झा (1924-1994)क \nगपाष्टक (1974), अमर नाि झाक क्षथणका (1975), एकटा चाह ी \nरोपदी (1976), कबकब (1977), जोंक (1978), मोम जकाँ वफि \nजकाँ (1980) एवं अिकट्ट ी (2007) त िा मंिेश्वर झा (1944)क \nएक बटे दू (1977) आथद उल् लेखनीय अथछ। परवत्त ी थकछु किाकार \nएहन छथि जथनक क िा संग्रह तँ नथह प्रकाशम े आथब सकल अथछ, \nथकन्तु समकालीन पथि काथद मे ह ुनका सभक एथह प्रवृ थत्त क किाथद \nप्रकाथ शत अथछ जकर संख्या शत ाथ िक अथछ। \nह थर मोह न झा ने थवश्रुत गद्य क ार र ह थि, प्रत्य ुत वाक् थसद्ध कथवत ाकार \nसेह ो र ह थि। ह ुनका थवलक्षण प्रथतत ्वपन् नमथत त् वक प्रथतभा से ह ो छलथन। \nकाव् यक क्षेि मे कुथत् सत वैवाथह क परम्परा, बाल-थववा ह, वृद्ध-थववा ह, \nआिुथनक फैशन एवं सभ्य त ा, महग ी, िा थमिक पाखण् ड, पदाप्रिा \nइत् य ाथ द थवषय केथन्रत क’ कए गंभीर व्य ंग्य कय लथन। परवत्त ी य ुवा \nपीढ़ीक कथव लोकथन कथत प य कथवत ाक र चना कय लथन । ओ ढ़ाला \nझा (थविम संवत ् 2003) मे एहन व्य ंग्य ात ्मक थचि प्रस ्त ुत कय लथन \nजे लुट्ट ी झाक प्रप्र ौि, नर ह ा पाथञ्ज, ककरौ ड़क थनवासी त िा बेल ौंचेक \nवंशज, जथनक स् वरूप देथखत थह पाठकक ह ास्यक अन् त नथह ह ोइ छ। \nएकर प्रभ ाव परवत्त ी बड़ चथचित काव् य कार वैद्यनाि थमश्र य ाि ीपर  50 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nपड़ल आ ओ बू ढ़वर क र चना कय लथन जे मै थिल समाजक य िािि \nव् य ञ्ज ना उपथस् ित करैत अथछ। ई कथवत ा भावनाक त ीवरत ाक कार णेँ \nह ृदय ग्राह ी बथन गेल अथछ। वृद्ध थववा ह क शब्द-थचि चन् रनाि थमश्र \nअमर (1925) बुढ़ बा काका (1364 साल)मे अंथकत कय लथन जे \nपु नथविवाहक ह ेत ु कतेक व्य ा कुल छथ ि। एहन वृद्ध-वर केँ देथख क’ केँ \nपाठक नथह ह ैत जकरा ह ृदय मे आिोशक भावनाक उदय नथह ह ैत । \nएथह परम्परा सँ प्रभ ाथ वत समाजक य िािि अथभव्य ञ्ज ना वै द्य नाि थमश्र \nय ाि ी बू ढ़वर मे कय लथन : \n• माि छलथन औन्हल छाँछ जकाँ \n• जीह गाँजक जोलही माछ जकाँ \n• दाँत ने र ह थन्ह थनदन्त र ह थि \n• बू थड़ रहथि घें त् िा वसन् त र ह थि \nथमथिलाक समस ामथय क समा जमे वृद्ध-थववा ह क प्रचलनक कार णेँ कन्या \nथविय प्रिाक प्रचलन भे ल। एथह पथर प्रे क्ष्य मे ह थर मोह न झा कन्य ाक \nथनलामी डाक (1336 साल)मे पथत त कुलीन प्रिापर कुण्ठराि ात \nकय लथन जे कन्या एवं वर पक्षक घटक कोना माय ाज ाल मे फँसा क’ \nकोमल कल ीकेँ वृद्धक संग थववा ह थस् िर करैत छथि तकर माथमिक \nथचि णसँ प्रभ ाथ वत भ ’ वैद्यनाि थमश्र य ाि ी जखन कहैत छथि : \n• देख ’ मे सुखै ल पकटै ल काठ \nरुपै य ा बाथ न्ह बू ढ़ ऐला सौर ाठ \n• त िा  \n• ई की कैल उठा क’ आनल \n• कमल क कोढ़ी लै ढ़ेङ कोकनल \n• बेट ीकेँ बेचलह ुँ मड़ुआक दोबर \n• बूढ़ बकल े ल  सँ भरलह ुँ कोबर  विदेह सदे ह:३ ४|| 51 \n \nआ उपय ुिक्त प्रस ंगमे चन्रनाि थमश्र अमर कहैत छथि :  \n• आथग देखौने कतह ु नथह नमरैक लाह \n• वृद्ध थववा ह क दुष् पथर णाम ह ोइछ अथिकांश कन्या थवि वा बथन \nजाइ छ । बाल-थवि वाक जीवन केह न थवषाद पूणि ह ोइछ तकर स्पष्ट \nथचि ांकन वैद्यनाि थमश्र य ाि ी कय लथन थवलाप कथवत ामे। य िा : \n• भु स् साक आथग जकाँ \n• जर ै छी मने मन ह महुँ \n• फटै छी कुथसयार क पोर जकाँ \n• चैत क पछबामे ठोर जकाँ \nह थर मोह न झा अत्य ाि ुथनक फै शन परस्त य ुवक-य ुवत ीपर सेह ो व्य ंग्यक \nकुण्ठार ाि ा त कय लथन जकर स् पष्ट थचि भे टै छ बू ढ़ानाि (1960) \nकाव् य मे । आिुथनक समाजमे नार ीक चाथर थ ि क उच्छृंखल त ा कतेक \nवेस ी अथछ त ाथ ह प र कथव व्य ंग्य करैत छथि। एथह सँ प्रभ ाथ वत भ’ \nवैद्यनाि थमश्र य ािी अत्य ाि ुथनक र ाथ िकापर कटाक्ष कय लथन : \n• देथव स्कूटर वाथ ह नी घु थर आउ सन्ध्य ाकाल \n• कोनो ह ोटल मि्य बाट त कैत ह ैत बाँके थबह ार ीलाल  \nय ुग चिक कथव चन् रनाि थमश्र अमर जखन कटाक्ष करैत छथि :  \nसुन्दर त ा लै पु रुष फटै छथि \nनार ी वगिक कान कटै छथि \nतैं तँ मथह ला सब उथठ चल ली  \nकाटै पु रुषक कान कहौ केँ  \nआिुथनक फैशनक अथत व्य ा पक प्रभ ाव पड़ल, जाथ ह सँ प्रभ ाथ वत भ’ \nपरम्परा वादी पथण्डत लोकथन सेह ो एथह सँ अछू त नथह र थ ह सकल ाह । \nओ सभ सेह ो आिुथनकत ाक संग चरणमे चरण थमला क’ चल य  52 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nलगलाह ।  गो पाल जी झा गो पे श (1931-2009) एह ने एक पोंगा \nपथण्डत पर व्य ंग्य करैत छथि : \nदेखने छथ लय थन पथण्डत जीकेँ \nटोस्टक संग चाह क चुस्की लैत \nवैथदको जी भे टल ाह थसनेमे म े \nदेखय आएल छला र ाज कपू र क सत र ंगी त माशा \n  \n  \nअ त्य ाि ुथनक सभ्य त ामे जतय थह नका दोष दृथष्टगत भे लथ न त करो ई \nव् य ंग्यक आल म् बन बनौलथन । एथह दृथष्टएँ थह नक टी पाटी (2005 \nसाल) थवशु द्ध ह ास्य-व्य ंग् य सँ अनुप्राथणत अथछ जाथ ह सँ प्रभ ाथ वत भ’ \nगो पालजी झा गो पे श कथत पय कथवत ाक र चना कय लथन। \nिा थमिक पाखण्डक आल म् बन बना क’ ई कथत पय काव् यक सृजन \nकय लथन। त न्ि-मन् ि, शास्ि-पु र ाणक थवत ण्डावाद क कार ण ेँ \nसामाथ जक जीवन थदन प्रथत थदन थवषम भेल जा रहल अथछ। िमिक \nनामपर अपनाकेँ अग्रदूत बुझथनह ार पाखण्डी पथण्डत लोकथनपर व्य ंग्य \nक’ कए िमाचार क भण्डा फोड़ लथन जकर प्रत्यक्ष उदा ह र ण थिक \nह ुनक पथण्डत (1953) एवं पथण्डत थवलाप (1960)। एथह सँ प्रभ ाथ वत \nभ ’ र ाज कमल चौिर ी वैद्यनाि िा मक पण ्डा लोकथनपर, आद्य ानाि झा \nथनर ंकुश (1934) गा मक भूत एवं ब्रह्म स्िानमे, काञ्चीनाि झा थकर ण \n(1906-1989) माथटक महा देवम े (1950) त िा त न ्ि नाि झा \n(1909-1994), मु सर ी झा (1956)मे उपय ुिक्त पृ ष्ठभू थममे व्य ंग्य \nकय लथन जाथ ह मे ह ास्यक रूप स्वय ं उद्भाथषत भ’ गेल अथछ। जथह न ा \nओ अपन गद्य-साथ ह त ्य मे नार ी जाग र णक शंखनाद कय लथन त थह न ा ओ \nअपन काव्य मे सेह ो उपय ुिक्त प्रवृ थत्त केँ अथिक मु खर कय लथन जकर  विदेह सदे ह:३ ४|| 53 \n \nस्पष्ट रूप थह नक अङरेथज य ा लड़की क समु दाउन (1953) एवं \nबुचकुन बाबा (1358 साल)मे उपल ब् ि ह ोइ छ। एथह सँ प्रभ ाथ वत भ’ \nपरवत्त ी य ुवा कथव लोकथन कथत पय काव् यक सृजन क’ कए एकर ा \nअथिक मु खर कय लथन। थह न क थनर सन मामा (1953)सँ प्रभ ाथ वत भ’ \nवैद्यनाि थमश्र य ाि ी नवना चार ी त िा बुचकुन बाबा सँ प्रभ ाथ वत भ’ गो पाल \nजी झा गो पेश कथर य ा काकाक र चना कय लथन। \nथभन् न-थभन्न स्िानसँ पथि काथदक प्रकाशनक फल स ् वरूप थनबन्ि-\nलेखनक एक प्रबल ज्वार आयल त करे फल स् वरूप  ह ास्य- व्य ंग्य \nथमथश्रत थनबन्िक पार म्पथर क शुभारम्भक प्रम ाण थिक थह न क थनबन्ि-\nसाथ ह त ्य जाथ ह मे ओ समस ामथय क सामाथ जक कुर ीथ त, पथण्डत लोकथनक \nवाह्याड म्बर आ प्राचीन अ न्िथ वश्वासकेँ खथण्डत करबाक थदशामे \nजनमानसक ि्य ानाक थषित कय लथन। पथह ने तँ थह नक थनबंिा थद वैदेह ी, \nथमथिला दशिन, स्वदेश एवं थमथिला थमथह र मे प्रकाथ शत भे ल, थकन्तु \nपश ्चात ् जा क’ खट्ट र ककाक त र ंग प्रिम भाग (1948) आ थद्वत ीय \nभाग (1955) मे प्रकाथ शत भेल जकर फल स ् वरूप एथह थवि ाकेँ \nअत्य थि क बल भे टल ैक। थहनक थनबन्िक प्रम ुख नाय क छथि खट्ट र \nकका जे पूणित: थवनोदी प्रवृ थत्त क व्य थक् त छथ ि। थह नक प्रत्य ेक बात \nथवनोद पूणि ह ोइत छथ न। ई अपन प्रथतत् वपन्नमथत त् वक कार णेँ सथदखन \nकाव् य-शास्ि-थवनोदक िा र ा प्रवाथह त करैत छथ ि। थह नक व्य ंग्य \nय ुक्त थवनोद पूणि किनमे व्य थक् त, समाज, िमि, दशिन आथदक कटु \nआल ोचना उपल ब् ि ह ोइ छ । िैकरे जकरा र ाउण्ड एवाउट पे प सि, \nकहलथन ओथह पथर प्रे क्ष्य मे खट्ट र कका पु र ात न परम्परा य िा \nअन् िथ वश्वास, िा थमिक पाखण्ड, ढ़ोंग, रूथढ़ आथदपर व्य ंगय क’ कए \nभया नक थवरोह करैत छथ ि।  54 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nथह नक थनबन्िक प्रम ुख स् वर रहल अथछ वेद-पु र ाण, कमि काण्ड, िमि-\nशास्ि, र ामाय ण-महा भारत, ज्य ोथ त ष, आय ुवेद, त न्ि-मन्ि, देवी-देवता, \nस्वगि-नरक, पु नज िन्म-मोक्ष आथद थवथ वि थवषय केँ ओ कोन रूपेँ देखलथन \nजे थह नका त ाथ किक थनबन्िकार क कोथटमे पथर गथ णत क’ देल क। ओ \nगी त ा, दुगापाठ एवं सत ्य ना र ाय णक किाक थवनोदा त ्मक व्य ाख्या \nकरैत छथि तँ सांख् य, वेदान्त एवं भगवत्-भजनपर व्य ंग् य ा त ्मक \nथपचकार ी छो ड़ैत छथ ि। थह न क थनबन्ि साथ ह त ्य थबज ली क करेंटक \nसमान अथछ। िा थमिक पाखण्डक खण् डनमे ओ प्रम ाण एवं व् य ंग्य वाणक \nझड़ ी लगा देत छथ ि। थह नक थनबन्िा थदककेँ पंथक्त-पंथक्त मे ह ास्य-\nव् य ंग्यक अजस्र िा र ा प्रवाथह त भेल अथछ। थवचार-प्रिान थनबन्िम े \nदेखल जाइ छ जे थवचार ात ्मक एवं मिुर भावात ्मक गद्य थशलपक \nसथम्मश्रण आ वाद-थववा दक प्रस ंगमे संय ुक्त गम्भीर व्य ाख्य ात ्मक \nगद्य-थशलपक त ेजी र ह ैछ । एहन गद्य थशल ् पक ह ेत ु बात कहबाक लेल  \nभाषा नथह त कैछ। \nथनबन्िक क्षेि मे ह ुनका द्वार ा स् िाथपत परम्परा क पथर प्रे क्ष्य मे परवत्त ी \nय ुवा थनबन्िकार एथह प्रवृ थत्त सँ अनुप्राथणत भ’ आगाँ बढ़य बामे अद्भ ू त \nय ोग दान देल थन जकर संख्या सह्स्स्र ाथ िक अथछ। थकन्तु दुयो गक \nथवषय थिक जे जाथ ह पथर माणम े ह ास्य-व् य ंग्य सँ संय ुक्त थन बन्ि थवथ भन्न \nपथि काथदमे प्रकाथ शत भेल ओकर अत्य ल्प संग्रह प्रकाशमे आयल \nअथछ। खट्ट र ककाक त र ंग सँ सवाथ िक अनुप्राथणत भे ला ह अमृत िा र ी \nथसंह (1918-1992) त िा ह ुनक शैलीक अनुक रण क’ कए \nघूटर बाबा क जाल (1976) एवं मन्ि ेश्वर झा ओझा लेखेँ गाम बत ाह े \n(1979) प्रकाशम े आयल । उपय ुिक्त दुनू थनबन्ि सं ग्रह मे ह ास्य-\nव् य ंगय क संग किात ्मक र ो चकता क समन् वय भेल अथछ। \nएतय एक बात क उल् लेख करब अथिक समीचीन ह ैत जे एथह थवि ामे  विदेह सदे ह:३ ४|| 55 \n \nनव-नव प्रथतभा सम्प न्न थनबन्िकार केँ उपथस् ित करबाक थद शामे पटनासँ \nप्रकाथ शत थमथिला थमथह र अत्य थि क प्रोत्साथ ह त कयल क। थकन् तु एत बा \nकहबामे अथत शय ोथ क्त नथह ह ोय त जे जाथ ह प्रकार क लो कथप्रयत ा \nह थर मोह न झा अथजित कय लथन त ाथ ह रूपक लोकथप्रयत ा अद्या थप थकनको \nनथह भे टल थन अथछ। \nह थर मोह न झाक प्रहसन, एकांकी एवं छा य ा रूपक र चना क’ कए एक \nप्रथतमान प्रस ्त ुत कय लथन जकर व्य ापक प्रभ ाव परवत्त ी य ुगक य ुवा \nर चनाकमीपर पड़ल। एथह सब र चनाथ दमे व्य ंग्य एवं ह ास्य क प्रिानत ा \nअथछ जाथ ह मे ओ समाजकेँ कंगाल बना देथनह ार दह ेज प्रिा आ नार ी \nजाग र णक शंखनाद कय लथन। एथह दृथष्टएँ त न्िनाि झाक एकांकी \nचय थनका (1947)मे काले ज प्रवे शम े एक अनुभवहीन, आिुथनकत ाक \nथप्रय एवं अद्धि ज्ञा न प्राप्त छा ि समु दाय, त मघैलमे स्वािी समाज आ \nउपनय नाक भोजमे सामाथ जक द्वे ष त िा कुप्रिापर प्रप ंच र चथनह ार त िा \nघटकक परा भवम े नव य ुवक समु दाय पर व्य ंग्य कय लथन अथछ जे \nथवनु कन्या देखने थववा ह ािि प्रस ्त ुत नथह ह ोइ त छ थि। य ोग ानन्द झा \nमु थनक मथत भ्रम (1953)मे वृद्ध थववा ह पर कठोर आघात कय लथन जाथ ह मे \nनाटकीय व्य ंग्यक स्वर अथिक प्रखर अथछ। सामाथ जक वात ावर णक \nथवथ शष्ट सन् दभि मे समस ामथय क घटनाक आिार बना क ’ चन्रनाि \nथमश्र अमर समािान (1955)मे थनर क्षरत ा थनवार क पाठश ालामे वय स्क \nथशक्षापर संगथ ह नवीन पाठ्य प्रण ालीमे आिुथनक थशक्षा पद्धथत पर त िा \nमल र थव (1961) ह ास्य-व्य ंग्यक जे वात ावर णक सृजन कय लथन जे \nसवाथ िक थनखरल अथछ। सुिां शु शेखर चौिर ी (1920-1990)क \nह िटू ट्ट ा कुर सी (1960)मे दू पीढ़ीक मानथसक वैष म्य, संघषि, \nवाह्याड म्बर, ममत ्व एवं सामाथ जक पथर वेश पर कठोर व्य ंग्य कय लथन  56 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nअथछ। \nएथह प्रवृ थत्त केँ आगाँ बढ़य बा क थदशामे परमेश्वर थमश्र क ’ थि वेण ी, \nहथर श्चन्र झाक छींक, रूपकान् त ठाकुर क वचन वैष ्णव (1965) \nएवं लगा म (1966), चन्रकान्त झाक वाल् टी क्ल ब (शा के 1881) \nएवं पढ़ बाक खचि (शाके 1881), प्रबोि नार ाय ण थसंहक ह ािीक दाँत \n(1964), उदय नार ा य ण थसंह नथचके त ाक र ामलीला  (1977), जगदी श \nझाक मै थिली एकांकी प्रहसन (1988), थकशोरी य ादव क आँथखक \nबीझ (1987), मन् ि ेश्वर झाक बह ुरूथपय ा (1993) एवं िू त्त िनगर ी \n(1993) स मार ोह (1991) एवं परा जय (1994) आथद-आथद एकांकी \nएवं प्रहसन ह थर मोह न झाक ह ास्य-व्य ंग्य शैलीक अनुकर ण क’ कए \nथलखल  गेल अथछ। \nएथह थवि ामे कथत पय एकांकी एवं प्रहसनकार उद्भूत भे लाह जथनक \nर चनाथ द थवथ भन्न पथि काथदमे िू ल-िू सथर त भ’ रहल अथछ जकर \nसंकल न अद्या थप प्रकाशमे नथह आथब सकल अथछ। हमर थवश्वास \nअथछ जे भथवष् य मे एथह थवि ा क अनुकरण क’ कए परवत्ती य ुवा पीढ़ी \nनव रूपेँ ह ास्य- व्य ंग्य प्रस ्त ुत करत ा ह । \nकार थयिी एवं भावथयि ी प्रथतभ ासँ समल ंकृत ह थर मोह न झाक उपन्य ास, \nएकांकी, एवं प्रहसन, किा, कथवत ा, थनबन्िाथ दमे ह ास्य-व् य ंग्यक नव \nप्रवृ थत्त क ओ जे नेओ देल थन त ाथ ह सँ अनुप्राथणत भ’ परवत्त ी य ुवा \nर चनाकमी र ाष्र ीय एवं अन् त र ाष्र ी य स्तरपर प्रभ ाथ वत भे लाह जे \nउपय ुिक्त थववेचनस ँ स् पष्ट अथछ। एथह प्रवृ थत्त क थहनक थवशाल \nसा थह थत्य क अवदान एक वट-वृक्षक समान अथछ जकर पथर सर क ेँ \nकेन्र-थवन्दु माथन परवत्त ी य ुवा र चनाकमी ह ास्य-व्य ंग्यक अजस्र िा र ा \nप्रवाथह त कय लथन आ पाठकवगिक थनमाण, स्िी थशक्षाक व्य ापक प्रस ार, \nअनमे ल थववा ह क अंत, िा थमिक थवत ण्डावादमे सुिा र, चाथर थ ि क  विदेह सदे ह:३ ४|| 57 \n \nदुबि लत ाक थवनाश, र ाज न ीथ त क मूल् य मे िास, सामाथ जक वात ावर णक \nथवथ शष्ट सन् दभि म े सुिा र क प्रयो जनीय त ाकेँ ि्य ानमे र ाथ ख र चना \nकय लथन। थह नक साथ ह त ्यक व्य ापक प्रभ ावक फल स् वरूप परवत्त ी \nय ुवा पीढ़ीक साथ ह त ्य मनीषीपर पड़लथन आ ह ुनक प्रथतभाक प्रस ्फुटन \nभे लथन। ह ुनक साथ ह त ्यक थवशाल पथर थि केँ ि्य ानमे र ाथ ख क’ जँ \nह ुनका मै थिली साथ ह त ्यक चाल्िस लैम् ब कहल जाय तँ कोनो \nअथत शय ोथ क् त नथह ह ैत । अंग्रेज समाजक जेह न थचि ण बनाडि शॉ क \nर चनामे उपल ब् ि ह ोइ छ ओही प्रकार क थमथिलाञ्चलक सामाथ जक \nजीवनक थवथ शष्ट सन्दभि क एल बल  थिक थह नक साथ ह त ्य-संसार । \nजथह ना सुस् वाद, चव्िय, चोष्य, लेह्य, पे य भोजनकेँ प्राप्त भे ला पर \nपे टूकेँ आनन्द ह ोइ छ त थहना ह ास्य- व्य ंग्य मे अथभरुथच र खथनह ा र \nर ाष्र ीय एवं अन्त र ाष्र ीय य ुवा पीढ़ीक परवत्त ी र चनाकार केँ ह ास्य-\nव् य ंग्यक ई एक नव मागि प्रश स्त कय लथन। थह नक साथ ह त ्य-संसार क \nलोकथप्रयत ाक अनुमान तँ एह ीसँ लगा ओल  जा सकैछ जे जथह न ा \nदेवकीनन्दन खिी क उपन्य ास चन्रकान्ता सथन्त त केँ पढ़ बाक ह ेत ु \nअनेक अथह न्दी भाषी जनमा नस थह न्दी थसखल थन त थह न ा ह थर मोह न \nझाक थचत्त ाकषिक ह ास्य-व्य ंग्य र चनाक र सास् वादनक ह ेत ु बह ुत ो लोक \nमैथिली थसखल क। थह नक थवथ भन्न र चनाथ द समय-समयपर थवथ भन्न \nआिुथनक भाषाक प्रम ुख साप्त ाथ ह क, पाथक्षक एवं माथसक पथि काथदमे \nअनूथदत भ’ प्रकाथ शत भ’ अमैथिली भाषीकेँ आनथन्दत कयल क। \nवस्त ुत ाः ई श्रेय आ प्रेय थह न के छथन, जथनक साथ ह त ्य सव ाथ िक भाषामे \nअनूथदत एवं समादृत भेल जे थह नका र ाष्र ीय एवं अन् त र ाष्र ीय \nपथर प्रे क्ष्य मे अत्य ाि ुथनक पथर वेश मे य ुवा र चनाकार केँ साथ ह त ्य-सृजनक \nथनथमत्त उत ्प्रे थर त कयल क। थवद्य ापथत क पश ्चात ् मै थि ली भाषा- 58 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nसाथ ह त ्य केँ अन् त र ाष्र ीय पहचान देथनह ार र चनाका र मे थह नक समस्त \nसाथ ह त ्य अजर, अमर एवं अक्षु ण्ण रहत से हमर थवश् वास अथछ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ ४|| 59 \n \nथमथिलेश कुमार झा, थपत ा श्री थवश्वनाि झा जन्म  \n12-01-1970 केँ मनपौर(मात ृक) मे पै त ृक  ग्राम-जगथ त, पो*-\nबेनीपट्टी, थज ला-मिुबनी, थमथिला, थपन*- 847223 डाक-संपकि द्वार ा- \nश्री थवश्वनाि झा, 15, ह ाज र ा र ोड, कोलकात ा-- 700026 थशक्षा :  \nप्रािथमक िथर- गा मथह क थवद्य ालय मे । मध्य थवद्य ालय िथर- मध्य \nथवद्य ालय, बेनीपट्टी सँ। माध्य थमक िथर- श्री लीलािर  उच्च \nथवद्य ालय,बेनीपट्टीसँ इ थत ह ास-प्रथतष्ठाक संग स् नात क-काथलदास थवद्य ापथ त \nसाइ ंस काँ ल ेज उच्चैठ सँ, पिकाथर त ा मे थडप्ल ोमा-पिकाथर त ा \nमहा थवद्य ालय(पिा चार माध्य म) थदल ली सँ, कम्प्युटर मे डी.टी. पी ओ \nबेथस क ज्ञा न। र चना: थह न्दी ओ मै थिली मे कथवत ा, गजल, बाल \nकथवत ा, बाल किा, साथ ह थत् य क ओ गैर-साथ ह थ त् य क थनबंि, लथलत  थनबंि, \nसाक्षात् कार, थर पोत ाज, फीचर आथद। प्रकाथ शत पथह ल र चना: थह न्दी \nमे– मु खपृष्ठ अखबार का- जनसत्त ा(कल कत्ता संस् करण) मे 19-10-\n94 केँ(कथवता) मै थिली मे- थवि वा(कथवत ा)-प्रवास क भेंट(मै थिली \nमाथसक कोलकात ा)- थर काडि थत थि उपल ब्ि नथह, आरक्षण थसफि सत्त ाक \nह ेत ु- आल ेख(प्रवास क भेंट-कोलकात ा)- नवम्बर 1994 कें। प्रकाथ शत \nर चना: मै थिली:- प्राय ाः 15 गोट कथवत ा, 17 गोट बाल कथवत ा, 18 \nगोट लघु क िा, 3 गोट किा, 1 टा बाल किा, 44 गोट आल ेख आ \n6 गोट अन्य थवथ वि थवषय क र चना प्रकाथ शत । प्रकाथ शत र चना:- \nथह न्दी:- प्राय ाः 10 गोट कथवत ा/गजल, 18 गोट आल ेख, 1 गोट किा  60 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nओ 3 गोट थवथ वि थवषय प्रकाथ शत । \n \nसमय — स ं केत \n  \n___  नमस्कार, कथह य ा एलह ुँ गा मस ँ ? काज नीके- जना सम्प न्न \nभे लै ने? \n___  हँ- हँ, खूब नीकसँ सब थकछु भ’ गेल ै । \n___  ऎं यौ, अहाँक बडका भै य ाक की समाचार छथन ? \n___  बडका भै य ा ! ठीक छथि । --- माएक काज मे सब भाँ इ \nजुटल र थह ऎ ने । ओहो भे ट ल छलाह । --- ठीक छथि । \n  \n___  --- --- !1 --- --- ‘ त ‘ भाए-भै य ार ीक भेंट सेह ो आब \nकाज े-परो जने ह ेत ै की !! !  ‘ --- --- ओ छगुंता मे पथड गेल छलाह । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ ४|| 61 \n \n“ हम मै थिल ” ( मै थिली ि ैम ाथ सक) पथि क ाक लोकापि ण \n  \nथदनांक २ ६.० ७.०९ (र थव थदन) केँ ह ावड़ ाक मे थडज्क ल क्लबक \nसभागार मे साँझू पहर आय ोथ जत एकटा काय ििममे मै थिली ि ैमाथसक \n“हम मै थिल ”क लोकापि ण भे ल। \nएथह काय ििमक अध्यक्षत ा कएलथन श्री थकशोरीकान्त थमश्र। काय ििमक \nउद्घाटन कएलथन श्री य ुगल थकशोर झा, अथत थि छलाह श्री गंग ा झा \nओ श्री र ामलोचन ठाकुर । पथि काक थवमोचन श्री नवीन चौिर ीक ह ािेँ \nभे ल। संचालन कएलथन श्री प्रम ोद ठाकुर । एथह अवसरपर थवथ भन्न \nवक्त ा लोकथन पथि काक ह ेत ु ह षि जनबैत संपादक-प्रकाशककेँ \nशुभकामना देल थन। \nदोसर सि मे श्री र ामलोचन ठाकुर क अध्यक्षत ामे एकटा कथव सम्म ेलन \nभे ल। एथह मे कथवत ा पाठ कएलथन श्री अजय कुमार झा “थत र ह ुथ त य ा”, \nश्री अमर नाि झा “भारत ी”, श्री अनमोल झा, श्री थमथिलेश कुमार \nझा, श्री थवनय भूषण आ श्री र ामलोचन ठाकुर । \nकाय ििमक अन्तमे श्री मनमो ह न चंचल िन्य वाद ज्ञा पन कएलथन। \nलोकाथपित पथि का: \nहम मै थिल (प्रवे शांक जुलाइ-थसतम्बर २ ० ०९) \nप्रिान सम्प ादक-श्री र ामलोचन ठाकुर \nसंपादक-श्री मनमोहन थमश्र “चंचल ” \nसंपादकीय पता-१ ४८ सी. र ोड, बामनगाछ ी, सलथकय ा, ह ावड़ ा-६, फोन-\n९ ९ ०३ २० १० ५० \nपृ ष्ठ-४ ०, दाम-१ ६ टाका \n   62 || विदे ह सदे ह:३ ४ \n“स ं पकि”क म ाथ सक बैस ार \n१ २ जुलाइ २० ० ९ (कोलकात ा)-संपकिक जुलाइ मासक बैस ार \nथनय मानुस ार मासक दोसर र थव (१२ जुलाइ)केँ संध्य ा पाँ च बजेसँ \nनवीन प्रकाशनक काय ालय-कक्षमे भे ल। एथह बैस ार क अध्यक्षत ा श्री \nनवीन चौिर ी कएलथन। आरथम्भक कुश ल-क्षेम ओ थवथ वि चचाक \nउपरान्त उपथस् ित र चनाका र लोकथन अपन-अपन र चनाक पाठ \nकएलथन। संपकिक परम्पर ानुसार संपकिम े प्रस्त ुत र चना टटका, \nअप्र काथशत ओ अपथठत ह ो इ छ। प्रस्त ुत र चना सभपर उपथस् ित \nश्रोत ाग ण अपन-अपन प्रथतथि य ा जनौलथन। र चनाक पाठ कएथनह ा र \nर चनाकार छलाह-थमथिलेश कुमार झा (समय-संके त, उपकार-\nलघु किा), अनमोल झा (नीक लगैत अथछ ह मरा-कथवत ा), सुर ेन्र \nठाकुर (देखब कहीं थछ लथक नथि जाए-कथवत ा, मु इ ल र ाष्र-किा), \nनवीन चौिर ी (दू गोट किा)। पथठत र चना पर उक् त र चनाकार \nसभक संगथ ह श्री थकशोरीकान्त थमश्र, श्री नवोनार ा य ण थमश्र, श्री \nदेवश ंकर थमश्र, श्री र ोथ ह त थमश्र, श्री थवमल कान्त थमश्र, श्री शंकर थमश्र \nआथद अपन प्रथतथिय ा जनौलथन। \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ ४|| 63 \n \nह ेमचन् र झा \n \nअग्रस ोची \n \nआई महेश बाबू अपन त ीनू बेट ा अजय, थवज य आ दुजिय क संग कोनो \nथवशे ष मु द्दापर गप्प कऽ रहल छथ ि। गप् प कखनो फुसुर- फुसुर ह ोईत \nअथछ तँ कखनो त ेज भऽ जाई त अथछ। \nओना महेज बाबू पथकय ा गृहस्ि। अपन गृहस् िीक बल पर त ीनू बेट ाकेँ \nपढ़ ेलथन –थलखे लथन  आ त ीनू बेट ीक थवय ाह ो केलथन। सथदखन गाम \nघरसँ जू ड़ल र ह य वला महेश बाबू पथह ले बेर थदल् ली अयलाह अथछ, \nत ीनू बेट ा थदल् लीएमे छथ न। अपने दुनू प्राथण गा ममे छथ ि। त ीनू बेट ी \nसासु र बसैत छथ न। खेत पिार बटाई पर छथन, त िाथप त त ेक भऽ \nजाई त छथन जे कोनो बेट ासँ कथह य ो मंगबाक पयोज न नथह पड़ैत \nछथ न। गा ममे सभ कहैत अथछ जे महेश बेस सुथखत गर आदमी अथछ, \nएकर पथर वार बेस नीक छै क, सभ अपन पाय र पर ठाढ़ छैक------\nआथद। \nआ तेँ महेश बाबू गा ममे थनथश्च त छलाह । कथह य ा थदल् ली बेट ा सभस ँ \nभेंट करक लेल  या िी य ा पु त ा सभकेँ देखबाक लेल  ओ नथह अयलाह  64 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nसालमे एक-आि बेर बेट े सभ गाम जाई त छलथन । त िाथप एथह बेर \nमु द्दे से फँथस गेल थन जे दुगापू जाक बाद ओ अपन एकटा गौं आक संग \nथदल् ली अयलाह । सामने थदय ावा त ी या छथठ र ह बाक बावज ू दो ओ \nएलाह । \nय द्य थप त ीनू बेट ामे िोड़-बह ुत मतां त र र ह ैत छल, परन्तु ओ प्राय: \nप्रकट नथह ह ोईत छल । मु दा एथह बेर फागुनमे अजयक जेठकी बेट ीक \nकने दानमे से नथह भे ल। गप्प-शप्पक िममे नथह जाथ न कोन गप्पपर \nमथझली पु त ोह ु आत्मदाह क प्रया स केलकथन। य द्य थप थदनक समय छल \nआ कनेदान-दुरागमन र ह बाक कार णे बेथटय ो सभ छलथन तेँ बात आगू \nनथह बढ़लै क आ माथमला िथम गेल ैक। गा ममे ई बात जं गलक आथग \nजेकां पस थर गेल आ देखैत-देखैत पूर ा गा मक लोक जमा भऽ गेल । \nमहेश बाबू क सभट ा संथचत प्रथतष्ठा आ सुख-चेन जेना छनथह मे देखार \nभऽ गेल थन। \nकथनय े थदनक बाद बेट ा सभ सपथर वार वापस चथल गेल थ न आ त ीनू \nबेथटय ो अपन-अपन सासु र थ नचेनस ँ आब महेश-बाबू पूर ा प्रकर नपर \nथवचार करय लगलाह  जे एना भेल थकएक। गाम-घरमे सेह ो लोक \nसभ सँ थवचार-थवमशि केलथन ई बुझवामे भांगठ नथह र ह लथन जे सभक \nजथड़ छैक पाई । मास्टर साह ेब तँ प्रकटत: कथह य ो देल थ खन जे अहाँ \nअपन जीबैत पाई वला झंझथ ट थकएक ने फथर य ा दैत थछ य ैक? \nवस्त ुत: ६-७ साल पह थन म ह ेश बाबू पाह ी पट्टीक एकटा एक थबघवा \nखेत बेचलथन। अपनासँ आब ओकर र खवाली कय ल पार नथह लगैत \nछलथन, तेँ ओकरा बेच देल थन । थकछु पाईं तँ जमीनमे फँसेलाह, थकछु \nजमाय सभ ल ऽ गेल थखन आ बाँकी ४ ०,०० ० थफक्स कऽ देल ाह । \nओही साल अजयक बेट ाक मूड़ न जमा भे ल। अजय य ेन-केन प्रकार ेण \nदुनू छोट भाय केँ बुझा देल थ ि जे बैंकमे पाई र ाखलास ँ की फाय दा  विदेह सदे ह:३ ४|| 65 \n \nह ोयत। ई पाई ह मरा दऽ थ दअ। हम शेय र बजार मे एकर ा लगा य ब \nआ गा मक बाँकी सभ काज ह मरा थज म्मामे रहत। हम एक् कथह सालमे \nएकर ा दोबर-त ेबर कऽ लेब आथद। \nपरंत ु से भेल नथह । कार ण जे ह ो । दू-त ीन साल बीत लाक बाद \nअजय र ाम कहानी शुरू के लथन जे ह मरा शेय र मे घाटा लाथ ग गेल । \nत िाथप सभ सब्र केने रहल जे की पता शेय र क दाम बथढ़ जाई। \nपरंत ु ई की? एक थदन गप्प शप्पक िममे जेठकी थदय ा दनी मथझली \nथदय ादनीकेँ कहलथिन् ह जे अहाँ सभ आब ओई पाई केँ थबसथर जाईय ौ। \nअहाँक भैं स ुर घरक लेल  ई केलथि ओ केलथि.....। \nआ एह ी मु द्दापर कनेदान आ दुरागमन संपन्न ह ोईत थह उक् त घटना \nघटल । महेश बाबू शीघ्राथत शीघ्र एकर समािा न करय चाह ैत छलाह । \nत िाथप आषाढ़- सोनमे गा मस ँ बह र ेत ा ह कोना, तेँ दुगापूजाक बाद \nथदल् ली अयलाह, खास कऽ कऽ एथह माथमलाक पंचैत ी करक लेल।  \nपथह ने पहुँचल ाह अजयक डेरा पर, ओथह ठाम ह ाँज-भाँ ज लेलथन  ,परंत ु \nई नथह कहलथन जे एथह काज क लेल  आयल छी। थवज य क डेरा लग े \nछल । ओतह ु गेल ा आ समटा बात बुझल थन। भरदुथत य ा थदन पहुँचल ाह \nदुजिय क डेरा । अजय आ थवज य सेह ो र ह थन संगमे। फथर छौ ढ भऽ \nसकैत छल ओही थदन परंत ु दुजिय क थबनु ह ाँज-भाँ ज ले ने ओ गप्प \nकहब उथचत नथह बुझल ाह । दुजिय केँ स्पष् टत: कहलथन जे हम एथह \nकाज क लेल  आयल छी आ एकर समािा नक र स्ता देखौले न से तोँ \nओई ४ ०,००० मे थह स्सा नथह ल हक। हम कथह सुथनकेँ थवज य केँ थकछु \nथदय ा दैत थछ य ैक आ एथह तरहेँ हमर इ ज्जथत प्रथतष्ठा बचा दय। \nचूंथक गप्प इ ज्जत प्रथतष्ठाक छल, दुजेय माथन गेल आ र थव थदन सभ \nभाईक बजाह थट भेल एथह ले ल।   66 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nपथह ने तँ अजयक सामनेमे प्रस ्त ाव भेल जे तोँ ४ ०,० ० ०×२ = \n८ ०,०० ० केँ त ीनू भाईमे बाँथ ट देहक। परंत ु अजय त कि रखल क जे \nहम एथह बीच गा ममे अल ान-फल ान खचि केलह ुँ आ तेँ हम पाई नथह \nदेब। संगथ ह ई पथर वार क पथह ल कनेदान छलै क, एथह मे थहनको सभकेँ \nशेय र देबय पड़त थन आ ई सभ शेय र नथह देल ाह, तेँ थह नका सभक \nथह स्सा कथट गेल । त कि सू थ न सभ अकक् र थह गेल । दुजेय स्वय ं \nकनेदानमे प्रस्त ाव र खने छल जे अहाँक की पोजीशन अथछ से कहू \nतँ ह महू ँ थकछु इ ंत जाम करैत छी। अजय मना कऽ देने छलाह । \nपरंत ु ह ुनका की बू झल छलथन से ओथह सझीवा पाई मे सँ ह ुनक थह स्सा \nकथट गेल थन। तहन अजय केँ कहल गेल जे ई ठीक नथ ह केलह तँ \nओ दोसर प्रस ्त ाव र खल थन जे अहाँ गाम जाउ आ खेत बेथचकेँ दुनू \nभाईकेँ ४ ०–४ ० दऽथ दय नु। ई प्रस ्त ाव तँ थकन्नह ु नै मानल जा सकैत \nछल । पयाप्त कहा-सुनीक बाद अंतत: अजय २ ०,० ० ० देबप र \nसहमत भे लाह आ ई फैसल ा भेल जे ओ २ ०,० ०० थवज य केँ दऽ \nदेथिन। एवं प्रकार ेण महेश बाबू एथह मु द्दासँ जान छो ड़ेलथन । \nएथह सभ घटना िममे अग्रस ोचीक बुथद्धक त ार ीफ करय पड़त । \nकनेदानसँ ६-७ साल पथह ने य ोज ना बद्ध ढंगसँ समटा सझेवा पाई \nअपन कब् जामे करब आ कनेदानक बाद थह स्साक नामपर काटब, \nवस्त ुत ाः- ह ुनक िू त ित ा आ चालाकीक उत ्कृष्ट उदाह र ण छल । \nअग्रस ोची सुखी र ह लाह। थबनु कोनो ह ुज् जथत केँ पथह ल कनेदान थनकथल \nगेल थन। सभस ँ घाटामे रहल दुजिय । ओकरा ह ाि थकछु नै एलैक। \nलेथकन ओ पयाप्त खुश छल जे सभट ा पथह ने देखार भऽ गेल ैक। \nअन् य िा भाईमे सभस ँ छोट र ह ने ओ सभ थदन सभक मदथद करैत \nर थह त य आ अपना बेरमे थकय ोनै आथब त ैक मदथद करय आ तटबक \nपछत ेलासँ की लाभ ह ोई त ैक?  विदेह सदे ह:३ ४|| 67 \n \nग ोन ू झाक प ं चै त ी \n \n        गो नू झा आ चोर क लुका-थछ पी बह ुत थदन िथर चल ैत \nरहल । चोर सभ ठकाय ल, थपटाय ल आ पकड़ा य ल त िाथ प ह ाथ र नथह \nमानलक । एक बेर गो नू क घर मे ह ाि लाथ ग गेल ा सँ िनक जे \nआश ा र ह ैक से तँ र ह बे करैक, सभ सँ बेस ी थचन्ता र ह ैक गो नू क \nह ािें बेर-बेर भेल अपमानक बदला लेनाई । चोर सभ साँ झ आ र ाथ त \nमे जा कऽ छका चुकल छल  या पकड़ा चुकल छल । भेष बदथल \nकऽ साँझे पहुँचल ा सँ सेह ो थकछु लाभ नथह भे ल ैक आ एथह चक्कर मे \nगो नू क बाड़ ी त मनाई सँ ल ऽ कऽ ह ुनकर गह ू म िथर पटा चुकल चल \n। आब एके टा उपाय छलै क जे कोनो थदन गो नू देरी सँ घर आबथि \nआ ता सबेरे सकाल ह ुनका घर मे ह ाि साफ कऽ देल जाय । चोर \nसभ एथह थदशा मे काज करब आ थसयाइ डी लेब शुरू कऽ देल क । \n       एमहर गो नू आई-काथल्ह र ाज दर बार मे काज क अथिकत ा \nसँ थवलम् ब सँ घर अबै त छलाह । चोर सभ एह ी त ाक मे रहय । \nत ाह ू मे एकटा थर स् क र ह ैक जे तँ एमहर घर मे पै सी आ ओमहर गो नू \nह ाथ ज र भऽ जाथ ि तखन की ह ोयत । एके टा उपाय र ह ैक जे य ेन-\nकेन प्रकार ेण घर वापस अबै त काल गो नू कें भांगक बह ाने र ोकल \nजाय आ ओमहर थकछु चोर थमथल के ह ुनका घर मे त ाव त ह ाि साफ \nकऽ दैक । सैह य ोज ना बनल । एथह ना एक थदन गो नू कने अबे र \nदबा के घर अबै त र ह थि । ओ सभ थदन भांग चढ़ ा कें घर आबथि \nआ ओथह थदन अबे र ह ेबाक बादो रस्ता मे एक गो टाक आग्रह पर  \nभांग थपबाक लेल  बैथस गेल ाह । ओ भांग थपबाक लेल  बै सले छलाह \nथक थकछु अपथर थचत चेह र ा सभ कें देखलथन जे ओतय आथब के बैथस  68 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nगेल आ ह ुनका आग्रह पर आग्रह करय लगलथन  । गो नू कें ई बुझबा \nमे भांगठ नथह र ह लथन जे एथह मे थकछु चाथल जरूर छैक । \n       एमहर र ाथ त थबत ैत जाई क । गो नू कें एकाएक घरक \nसुर क्षाक िेआन एलथन । घर मे पत्नी अस गर े चल थखन आ त ाह ू मे \nओथह थदन ह ुनकर वर त र ह थन । थमथिलाक नार ी पथत कें थबनु खोएने \nखईत थि कोना, बड़ी र ाथ त िथर गो नू क इ ंत जार करैत र ह लीह । ह ाथ र \nकें त मस ा कें ह ुनक पत्नी खा लेलीह  । त त् पश्त ात पत्नी सू थत र ह लीह \n। त ामस तँ र ह बे करथन आ त ाथ ह द्वार े भथर पे ट खाई य ो ने सकल ीह \nत िाथप कहुना कें अन्ठा-पन्ठ ा कें सू थत र ह लीह, ई थनश्च य करैत जे \nआई भथर र ाथ त गो नू कें बाह र े ठाढ़ र खतीह । \n       गो नू कें जहन सभ टा माजर ाक आश ंका भे लैन तँ ओ झू ठ-\nमूठ त ुर ंत े नशा चढ बाक बह ा ना केलथन आ ओतय सँ चथ ल पड़लाह \n। चोर तँ सोचने छल जे जा गो नू नशा मे मत्त घर पहुँचताह ता \nह ुनक संगी सभ ह ाि साफ कऽ देत । ओमहर गो नू क घरक अगल-\nबगल छू पल चोर ह ुनका पत्नी कें सू त ल देथख सेन्ह काथट घर मे ढू थक \nगेल आ ई अकानय लाग ल  जे ह ुनक पत्नी नीक जेकाँ सू थत र ह लीह \nवा नथह । ओमहर गो नू भांग पीथब दौग ले घर पहुँचल ाह आ लगलाह  \nकेबाड़ कें जोर-जोर सँ पीटय । बड़ी काल बाद पत्नी घर खोलल ीह  \nआ बर थस पड़लीह गो नू पर । गो नू घर मे प्रवे श कय ला तँ ह ुनका \nई बुझबा मे भांगठ नथह र ह लथन जे आई फेर चोर सभ ह मरा घर मे \nआथब गेल अथछ । ओमहर चोर क संकट आ एमहर पत्नीक संभाषण \n। गो नू कने काल िथर शांत र ह लाह आ चोर कें पकड़बा क य ोज ना \nपर थवचार करय लगलाह  । ता िथर पत्नीक संभाषण चा लू य े छल । \nकनेक काल शांत र ह लाक बाद गो नू बर थस पड़लाह पत्नी पर । \n       फेर की छल, दुनू थदस सँ वाक्य ुद्ध होमय लाग ल  । र ाथ त  विदेह सदे ह:३ ४|| 69 \n \nकने बेस ी बीथ त गेल र ह ैक । लोक सभ घरे-घरे सू थत रहल छल । \nत िाथप गो नू आ ह ुनक पत्नीक आवाज सू थन सभ थकय ो जमा ह ोइ त \nगेल । िी र े-िी र े पूर ा टोलक लोक जमा भऽ गेल । आब चोर सभ \nबेस फेर मे पड़ल । आब भाथगय ो नथह सकैत छल । ह ाथ र कें ओ \nसभ दम साथ ि कें बैस ल रहल । \n       लोकक जमा भऽ गेल ाक बादो गो नू आ ह ुनक पत्नीक \nवाक~य ुद्ध चथलत े रहल । लोक सभ बीच मे गो नू कें चुप कराबय \nचाह लथन । त िाथप ओ बजलाह जे ई हमर घरक माथमला अथछ अहाँ \nसभ जाउ । त िाथप भीतर सँ पत्नी एकर प्रथतवाद केलथखन जे टोलक \nलोक सभ आई एथह झगड़ा क पंचैत ी कऽ कें जाउि । झगड़ा क िम \nमे गो नू बाह र र ह थि आ ह ुन क पत्नी घरक अंदर । ओ घरक अंदरे \nसँ एथह बात पर जोर देल थन जे आई एथह झगड़ा क पंचै त ी भऽ कऽ \nरहय । अंत मे टोलबैया क आग्रह पर दुनू गो टे शांत भे लाह आ \nपंचैत ी पर र जामंदी देखेल ैन । त िाथप गो नू कहलथखन जे अहाँ मे \nसँ थकय ो शुरू सँ ह मरा लोकथनक झगड़ा देखलौंह अथछ जे पंचैत ी \nकरब । जाउ एहन व्य थक् त कें बजा कें लाउ जे शु रू सँ ह मरा \nलोकथनक झगड़ा देखने हो ओएह उथचत पंचैत ी कऽ स कैत अथछ । \n       गो नू क ई गप्प सू थन सभ अवाक् र थह गेल । बड़ थवकट \nसमस्य ा छल । सत्त े टोल बैया मे सँ थकय ो शुरू सँ दुनू गो टाक \nझगड़ा नथह देखने छलाह । त िाथप थकय ो बजलाह - गो नू बाबू एहन \nपंच तँ नथह भे टत । अहाँ दुनू गो टे अपन-अपन बात र थखय ौक आ \nत ाह ी आिार पर पंचैत ी ह ेत ै क । त िाथप गो नू बजलाह जे जँ हम \nएहन लोकक पता बत ा दी जे शुरू सँ ह मरा सभक झगड़ा देखलक \nअथछ, तँ ओकर बात अहाँ सभ मानबैक? एथह पर लोक सभ त ैय ा र  70 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nभऽ गेल । गोनू इ शार ा केलथ न लोक कें जे घरक दथक्षण- पथश्चम कोन \nपर चाथर-पाँ च टा पंच छथि । ह ुनके सभ कें पकथड़ के आनू । \n       लोक सभ बू थझ गेल गो नू बाबू क चाथल आ फेर पकड़ा गेल \nचोर बा सभ सीने पर । सभ थकय ो मीथल खूब पीटल थन चोर बा कें \nआ ओ सभ य ेन-केन प्रकार ेण कुह र ैत- ह ुकरैत अपन घर पहुँचल आ \nगो नू क घर मे चोथर करबाक सपनाक थत लांज थल  दऽ देल क । \n        (इ थखस् सा स् मृ थत पर आिाथ र त अथछ) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ ४|| 71 \n \nसाढ़े त ी नो लाख \n      \n     \n        “ अपने त ीन भाई छी, तँ कम सँ कम साढ़े त ीनो लाख \nतँ गनबै; थवदेस र बाबू क ई वाक् य जेना रमणक हदय पर ब्रजाघात के \nदेल क । ह ुनक मूँहक बकार बन्न भऽ गेल थन । पथछला छह मही ना \nतँ जाथ ह किाक पाछू पड़ल छलाह, तकर आश ई पाँ त ी त ोथ ड़ \nदेल कथन । एह ू ठाम कुटमैत ी नथह भऽ पे बाक पीड़ा ह ुनका चेह र ा पर \nसाफ देखाई दऽ रहल छलथन । आब रमणक लेल  एथह ठाम एको \nथमनट काटब पहा ड़ छलथन । जेना-त ेना आगू क कपमे बाँचल चाह \nओ समाप्त केलथन आ ओथह ठाम सँ चल बाक उपिम करय लगलाह  \n। ह ुनक मोन मे झंझा वा त क प्रवाह चथलय े रहल छल । बेर-बेर ओ \nझंझा वात जेना जीह िथर आथब के रूथक जाई त छल । रमण बाबू \nकन्य ाग त छलाह] रें प्राय: बजबाक हक नथह छलथन ह ुनका । थकछु \nबाथ ज ओ अपन-अपन मोन ह ललु क करय चाह ैत छलाह । त िाथप \nबात जेना मोन सँ जीह पर आथब अटथक जाई त छलथन । \n         त िाथप एथह झंझवा त मे मोन तँ ई कथह य े देखकथन जे \nकाज तँ नथह य े भे लौ,तहन चुप्प थकएक छें ? जे बजबाक छौ से \nबाथ ज दह ी आ मोनक भरास थनकाथल ले । एथह उह ापो ह मे ५-१० \nथमनट आर बीथ त गेल । त िाथप अंतत ाः चुप्पी के त ोड़ ैत रम ण बजलाह \n“ ह मरा पथह ने सँ शंका छल जे अपने दह ेज वला गप्प उठेबे करब ै \nआ तें हम पथह नथह अहाँ ओथह ठाम नथह आबय चाह ैत छलहुँ । ह मरा \nअपन आथििक सीमा ज्ञात अथछ आ हम बुझै त छलहुँ जे अहाँ एथह ठाम \nकुटमैत ी मे नथह सकब । त िाथप अपने के हमर बथचय ा पथसन छल  72 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nआ अहीं काज पर थवशे ष जोर द’ क’ ह मरा बजौने छलहुँ । आ तें \nहम आयल रही । त िाथप पाई वला गप्प अपने उठाइ य े देथल य ैक । \nएथह संबंि मे हम एत बे कहब जे िर ौआ गनबाक सामथ् य ि ह मरा मे \nनथह अथछ । त िाथप अपन बेट ीक थबय ा ह मे जतय िथर भऽ सकत \nकरब । त ाथ ह शत ि पर जँ अपने कें किा मंजू र हो तँ बेस, नथह तँ \nआज्ञा देल जाऊ । ” \n         रमणक बात क त त् काल कोनो जवाब नथह द’ सकल ाह \nथवदेस र बाबू । ह ुनक माि झुथक गेल थन । एकबेर फेर वात ावर ण मे \nचुप्पी पस थर गेल । एह ी चुप्पीक मध्य रमण बाबू नमस् कार पात ीक \nबाद ओथह ठाम सँ थवदा भ’ गेल ाह । \n         रमण थदल ली महा नगर मे एकाउन्टेन्टक एकटा छोट-छीन \nनोकरी करैत छला । पाँ च गो टाक पथर वार छलै क । दू टा जेठ \nबथचय ा आ सभ सँ छोट बचवा । पथह ल कन्य ादा नक चक् कर मे \nसाल भथर सँ घूथ म रहल छला । कतह ु बर पस ंद ह ोई तँ घर नथह \n। जतय दुनू पस ंद ह ोई ततय नकदी सुथन चुप्पे वाथ पस भ’ जाय । \nत िाथप एथह ठाम उम्मीद र ह ैक जे काज पथट जाय त । कार ण काज क \nशुभारंभ थवदेस र बाबू स् वय ं कय ने र ह थि । \n         थवदेस र बाबू सेनाक थसथवल ड्य ू टी मे अथिकार ी वगि सँ \nइ लाह ाबा द सँ थर टाय र भेल छ लाह । अपन दू पु ि क संग थदल लीए मे \nथनवास करैत छलाह । गाम-घरक सम्प न्न लोक छलाह । गाम पर \nखेत-पिार सथह त घर-आँगन सभ थकछु व्य वथस् ित छलथन । जेठ पु ि \nथनजी क्षेि क कोनो कंपनी मे नीक पद पर काय िर त छलथन आ छोट \nपु ि स्व-र ोज गा र मे लाग ल  छलथन । घरे ल ग एकटा कॉ स् मे थटक्सक \nदोकान खोलने छलाह । वस् त ुत ाः थह नके थबय ा ह क लेल  एकटा नीक \nपाथर वाथ र क लड़की क त लाश छलथन थवदेस र बाबू कें ।  विदेह सदे ह:३ ४|| 73 \n \n         प्रभ ात रमणक मथमय ौत थवदेस र बाबू क पड़ोस मे र ह ैत \nछलाह । प्रभ ात एखन अध्यय नर त छलाह आ य दा-कदा थवदेस र बाबू \nओथह ठाम गेल करथि । गप्प-शप्पक िम मे थवदेस र बाबू ह ुनका सँ \nअपन पु ि क थबय ा ह क बात कहलथि । थवदेस र बाबू कहलाह जे ह मरा \nघरेल ू काज मे दक्ष, सुन् नर आ कनेक पढ़ल-थलखल  कन्य ा चाह ी । \nप्रभातक ध्य ान त त् काल रमणक जेठकी बथचय ा पर गेल आ ओ थबदेस र \nबाबू कें एथह संबंि मे थवस् त ा र सँ बत ा देल थन । संगथ ह प्रभ ात ईहो \nस् पष्ट क’ देल क जे हमर थपथसयौत रमण बाबू अहाँ मे स कताह नथह \nआ तें य थद पाई-कैड़ी वला गप्प र खबैक तँ ओ काज नथह क’ सकताह \n। \n         प्रभ ात अथगला र थव  के रमणक डेरा पर पहुँचल ाह आ \nप्रस्त ावक संबंि मे रमण कें कहलथन । रमण के प्रस्त ाव नीक \nलगलथन  आ तें ओ अपन बथचय ाक फोटो आथद प्रभ ात के द’ देल थन \n। संगथ ह रमण ईहो कहलाह जे ह मरा जह ाँ िथर ह ो य त हम गा नब, \nत िाथप ह ुनका ह ैथसयत क अनुसार हम नथह ं सकब से स् पष्ट कथह दैत \nथछ य ह । तें पथह ने ह ुनका सँ पाई वला गप्प खुलबा लीह आ त खने \nगप्प आगू बढ़थबय बह । \n         रमणक गप्प मे अपन स् वीकारोक्थत दैत प्र भात फोटो \nआथह लेलक  आ अपन डेरा पर वापस आथब गेल । थकछु थदनक \nबाद थबदेस र बाबू सँ फेर ओकर भेंट भे ल ैक आ थबदेस र बाबू फेर \nपूथ छ देल थिन्ह किाक प्रस ंग । एथह बेर प्रभ ात स् पष्ट कहलकथन जे \nहम किाक प्रस ंग अपन थपथसयौत सँ गप्प केलह ुँ अथछ, परन्त ु चूँथक \nओ अहाँक ह ैथसयत मे नथह सकताह, तें कहलथन अथछ जे अहाँ अपन \nथडमांड स् पष्ट रूप सँ बत ा थदय ौ, त ाथ क त दनुस ार ओ आगू थवचार  74 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nकरत ाह । \n         “ थडमांडक को नो एहन बात नथह छैक । ह ुनका थचंत ा \nनथह करय कथह य ौन । ह म र ा ह ुनक बथचय ा पस ंद अथछ । ह ुनका \nकथह य ौन जे ह मरा भेंट करथि ।” - थवदेस र बाबू कहलाह । \nत त् पश ्चात प्रभ ात शीघ्रे रमण कें फोन केलकथन आ अथगले र थव थदन \nथवदेस र बाबू ओथह ठाम जेबाक प्रोग्राम तय भ’ गेल । चूँथक रमण एथह \nबेर आश ाथ न्वत छल, तें संग मे अपन जेठ भाय थवनोद या छोट भाय \nमहेश के सेह ो ल ’ लेलक  । अपने त ीनू भाई रमण आ प्रभ ात सथह त \nचाथर गो टा कोना जाईत तें रमण अपन थपथत य ौत थवनय के सेह ो संग \nक’ लेलथन  आ दू बजे थदन िथर थवदेस र बाबू ओथह ठाम पहुँथच गेल ाह \n। \n         त िाथप  थवदेस र बाबू ओथह ठाम पहुँचबा सँ पूवि सभ \nथकय ो प्रभ ात क डेरा पर जमा भे लाह आ पथह ने अपना मे थवचार-थवमशि \nकेलाह । थवनोद रमण सँ पु छलथन जे एथह कनेदान मे त ोह र कतेक \nबजट छौक । रमण कहलाह जे हम एक सँ सवा लाख गा नब आ \nआगू बथर य ा त ी खचि, दुरागमन आथद सभ तें छैके । थवच ार-थवमशिक \nबाद सभ थकय ो थवदेस र बाबू ओथह ठाम ह ाथ ज र भे लाह । \n         थमथिलाक पार ंपथर क र ीथ त ए थवदेस र बाबू सभक स् वाग त \nकेलथन । नमस्कार पात ी समाप्त भे लाक बाद पथर चय पात भेल । \nदुनू पक्ष एक-दोसर के थवस् त ार सँ अपन पथर चय देल थन । फेर गाम \nघरक स् िा-पात क गप्प भेल । थकछु इ लाह ाबा दक नोकरी क गप्प सेह ो \nभेल आ पटना मे जमीन लेबा क गप्प सेह ो उठल । गोि-मूल आथद \nसथह त वत िमान मँ ह गा ई, नोकथर ह ाराक समस्य ा  थमथिलाक बाथ ढ़, \nर ाज नीथ त क घटना-चि आ गाम-घर मे थदन-थदन घटल जाई त िान-\nपाथनक मु द्दा पर सेह ो थवचार क आदान-प्रदान भेल । कन्य ाग त थदस  विदेह सदे ह:३ ४|| 75 \n \nसँ लार व थनवेदनक बादो थबदेस र बाबू-पाई वाला गप्प ओहू थदन नथह \nबज बाह । एवं-िमे ण चाथर बाथ ज गेल । सभा-त ोड़ बाक समय सेह ो \nभेल । अपन पाई वला गप्प तँ थबदेस र बाबू नथह य े बज लाह, त िाथप \nकन्य ाग त सँ जरूर खुलाबय चाह लाह । आथखर दुनू पक्ष थदस सँ \nपाई वला गप्प नथह थनकल ल  । \n         अंत मे सभा के समाथप्त थदस ल ’ जाई त थवदेस र बाबू \nबजलाह-‘तहन अहाँ लोकथनक की थवचार भेल । चूँथक पाई वला गप्प \nएखनह ुँ अस्पष्ट छल तें थवनो द ई कहैत सभा समाप्त केलाह जे हम \nसभ पथह ने लड़का देथख लै त थछ य ैक आ त त् पश ्चात ् थव चार-थवमशिक \nउपरांत अपने सँ फेर भेंट ह ेत ैक । \n         पाँ चो गो टा कन्य ाग त थवदेस र बाबू आ ह ुनक जेठ \nबालकक संग लड़का कें देखबाक लेल  दोकान पर पहुँचल ाह । \nलड़का के देथख ह ुनका सँ कनेक काल गप्प केलाक बाद सभ गो टे \nओतय सँ चथल देल ाह । बस स् टे ण्ड िथर थवदेस र बाबू अथर य ातय \nएलाह । नमस्कार- पात ीक औपचाथ र कताक  बाद थवदेस र बाबू वापस \nभे लाह  आ फेर सभ थकय ो प्रभ ात क डेरा पर जमा भे लाह । \n         तीनू भाई र मं अपन थपथत औत आ मथमऔ त क संग एथह \nपर फेर थवचार केलथन । अंतत ाः इ थनणिय भेल जे प्रभ ात भौजी के \nआथन कें लड़का देखा देिुन, एथह रूपें  जे एथह ठाम क लोक वा \nलड़का नथह बू थझ सकथि । जँ भौजी (लड़की क माय) कें लड़का \nपस न्द ह ेत ैन तँ अथगला र थव थदन रमण स् वय ं अस गर े थवदेस र बाबू सँ \nभेंट करथि आ ह ुनका समक्ष आदश ि किा कऽ लेबाक प्रस्त ाव र ाखथि \n। आ त त् पश ्चात ् जँ पाई-कौड़ ीक गप्प उठैक तँ अपन अथिकत म \nसामथ् य ि एक-सवा लाख बत ा देथि ।  76 || विदे ह सदे ह:३ ४ \n         त दनुस ार बीच्चे मे एक थदन प्रभ ात आयल आ भौजी के \nल ’ क’ लड़का देखेबाक लेल  गेल । भौजी कें लड़का पस न्द पड़ल थन \nआ तें रमण अपन पूवि थनिा थर त काय ििमक अनुसार अथगला र थव कें \nथवदेस र बाबू ओथह ठाम पहुँचल ाह । िोड़ े काल एम्हर-ओम् ह र के गप्प \nभे लैक आ एह ी िम मे रमण आदश ि किा क’ लेबाक प्रस्त ाव थवदेस र \nबाबु ल ग र खल थन । संगथ ह इहो कहलथन जे हमर बे टीक थवय ा ह \nथिक, तें अपन सामथ् य िक अनुसार गोर लगा ई कथह जह ाँ िथर भ’ \nसकत नगदीक व्य वस् िा करब । \n         रमणक एथह प्र स् त ावक त त् काल उत्त र नथह द’ सकल ाह \nथवदेस र बाबू । नगद टाका छुटैत देथख ह ुनक पथह लुका सभट ा आदश ि \nिय ले र थह गेल । अपन कहलाह ा सभट ा गप्प जेना थवदेस र बाबू के \nमोन पथड़ गेल थन । ह ुनक वाक् बन्न भ’ गेल थन । कन्य ाग त सँ \nएहन आश ा नथह र ह थ न । ह ुनका मोन मे वस् त ुत ाः की र ह थन से सँ \nओएह बुझथि,परंत ु चेह र ाक भाव बत ा रहल छलथन जे ओ एहन भारी \nघाटा नथह सथह सकैत छथि । वात ावर ण मे कनेक कालक लेल  \nचुप्पी पस थर गेल । \n         रमण सँ ५ थमनटक समय ल ’ क’ थवदेस र बाबू घरक \nभीतर गेलाह । ता िथर रमण शांत-थचत्त बैस स रहल । थवदेस र बाबू \nकथनय े काल मे वापस भे ला ह आ बजलाह - “अपने त ीन भाई छी \nनोकरी मे, कम सँ कम सा ढ़े त ीनों लाख तँ गनबे  करबैक” । \nथबदेस र बाबू क ई वाक् य पथछला छह मही ना सँ जोड़ ल गेल किा-सू ि \nकें समाप्त क’देल क । \n \n \n  विदेह सदे ह:३ ४|| 77 \n \nएन ा थकएक? \n      \n        मन्नू भाय र ह थि सामाथ जक लोक । सभक ह ाड़ ी-थबमार ी \nआ बर-बेगरत ा मे ठाढ़ रहब र ह थन ह ुनक कत्तिव्य । गाम मे थकनको \nओथह ठाम कोनो काज ह ोई मन्नू भाय ह ाथ जर । सभक काज मे आथद \nसँ अंत िथर सह य ोग देबय वला मन्नू भाय बेस लोकथप्रय । की बच्चा \nकीए बू ढ़ सभ ह ुनका मन्नुय े भाय कहथन, चाहे ओ थर श् त ा मे ककरो \nथकछु लाग थि । \n       मन्नू भाय गर ीब लोक । माि पर बाप-पु र खाक छो ड़ल \nमाि १ ० कट्ठ ा जमीन,थकछु घरा र ी आ घरा थर य े ल ग कने-मने बाड़ ी-\nझाड़ी । एकर ा अथत थरक्त गुजर करक ले ल  दू-त ीन टा मही स पोसने \nर ह थि । ओही मही स सभक दू-दह ी-घी, थचपड़ी-गो इ ठा बेथच कऽ गुजर \nकरथि । माि पर र ह थन ५ गो टाक पथर वार । पत्नी, त ीन बेट ी आ \nएक बेट ा । आश्रम एखन र ह थन लेिुथर य ा आ तें हरदम त ंगो-त र ीज \nर ह थि । त िाथप अपन सामाथ जक दाथ य त् वक प्रथत सचेष्ट र ह थि आ \nअपन काज खगाई य ो के दोसरक काज मे मदथद करबाक लेल  हरदम \nत त् पर र ह थि । \n       एकबेर संजोग सँ ओ कोनो कुट मार े गेल ाह । थकछु थवशे ष \nकाज क कार णें ओतय थकछु थदन रुकय पड़लथन । त ाथ ह बीच मु कुन्द \nबाबू ओथह ठाम उपनयन बजथर गेल । मु कुन्द बाबू गा मक िथ नक लोक \n। ह ुनक एकमाि बेट ाक उपनयन मे गौं आँ कें दू-त ीन थदन भोज \nखेबाक अवसर छलै । परन्त ु थबनु मन्नू भाय क भोज- भात हो कोना? \nसमय बीत ैत गेल  आ कुमरमक थदन सेह ो आथब गेल । \n       भोरे-भोर मु कुन्द बाबू ओथह ठाम लोकक जुटान भेल ।  78 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nसमस्य ा छल जे पूर ा गौं आँक लेल  भानस-भात थबनु मन्नू भाय क सह य ोग \nसँ ह ो य त कोना । लोक सभ एथह समस्य ा पर थवचार कैय े रहल \nछल की ता मन्नू भाय ह ाथ ज र भऽ गेल ाह । लोकक जान मे जान \nआयल । मन्नू भाय कहलाह जे ह मरा एकाएक आईय े य ाद आयल जे \nमु कुन्द बाबू बेट ाक आई कु मरम छथन आ हम भोरे-भोर ओतय सँ \nथवदा भे लह ुँ जे मु कुन्द बाबू क काज थबिू थत ने ह ोइ न । \n       मन्नू भाय क जेठ संत ान बेट ी १ २ वषि क । दोसर र ह थन \nबेट ा ९ वषि क आ दुनू छोट बेट ी िमश: ७ आ ४ वषि क । कनेदान \nसामने र ह थन त िाथप अपन एकमाि बेट ाक उपनयन समय पर कराबय \nचाह थि । अपन पे ट काथट-काथट उपनयनक लेल  एक-एकटा पाई \nजमा केने र ह थि । बड्ड सेह ेन्ता र ह थ न जे एकबेर अपना ओथह ठम \nगौं आँ के खुआबी आ त करे त ैय ार ी मे भीतर े-भीतर लाग ल  र ह थि ओ \n। \n       गाम मे चौिर ी प ट्ट ी प्रम ुख । चौिर ी पट्टीक त ीन मु ख्य \nशखा । दू शाखा मे मोछक लड़ा ई र ह ैक आ त ाह ी चक्कर मे गाम मे \nदुगोला र ह ैक । चौिर ीक त ेस र शाखा अपन भथगनमान सथहत  थवभक्त \nर ह थि । प्राय: सभ पथर वार मे दुगोला र ह ैक । त ाह ू मे जखने कतौ \nकाज बजर ै थक कनफुसकी शुरू भऽ जाई क । मन्नू भाय सेह ो एकटा \nगोल िऽ कऽ र ह थि आ अपन बेट ाक उपनयन मे ओथह पूर ा गोल कें \nनोत दऽ कऽ खुएबाक पक्ष मे र ह थि । \n       शनै: शनै: उदोग क थदन आथब गेल । पूर ा गोल मे ह कार \nपड़ल । थकओ बाँस,तऽ थकय ो खड़ ल ऽ कऽ ह ुनक मदथद केलथन \n। समय पर बँस कट्ट ी भे लै क । ओही थदन मरबठट्ठ ी क थदन सेह ो \nर ह ैक । लोक सभ अबै त र ह लाह आ भेद पु र बाक ले दू-चाथर टा \nबन्हन दऽ घस कैत र ह लाह । सभ आबथि दू-चाथर टा बन्हन देथि,  विदेह सदे ह:३ ४|| 79 \n \nशबित पीबथि, पान खाथि आ चुपचाप घस थक जाथ ि । अंतत: मड़बा \nठाढ़ करबाक बेर र थह गेल ाह मन्नू भाय, ह ुनक थपथत य ौत कार ी भाय \nआ एक दू गो टा आर । मन्नू भाय सन सामाथ जक लोक कें ई आश ा \nनथह र ह थन जे स माज ह मरा काज मे एना करत । पूर ा थज नग ी \nलोकक उपकार केने र ह थि आ तें भरोस र ह थन जे पूर ा समाज ह मरा \nकाज मे त त् पर रहत । \n       उदोग आ मड़बठट्ठ ी ह ोइ त थ ह उपनयनक उपिम शुरू भऽ \nगेल । र ोज मड़बा नीपब, बह ा र ब, मड़बा पर गी त क अथनवाय ित ाक संग \nह ुनक पत्नी सेह ो अथत व्य स् त रहय लगलीह  । देखैत-देखैत माथट- \nमंगलक थदन आथब गेल । एथह मे पु रुष-पात क थवशे ष काज नै र ह ैक \nतें माथट-मंगल नीके नां बीथ त गेल ैक । प्राते छग र ा िू र र ह ैक आ \nत करे प्रात र ह ैक कुमरम । उपनयनक महत् वपूणि थदन । भगवती \nपूज ा आ बथल प्रदानक थदन आ संगथ ह भोज भातक थदन । समाजक \nअस ली काज आईय े रह ैक । चँथक मन्नू भाय पथह नथह सँ बेट ाक \nउपनयनक त ैय ा र ी कय ने र ह थ ि तें अपन पूर ा गोल मे पु रुषक दफा \nनोत देल ाह । आई पूर ा थव श्वास र ह थ न जे पूर ा समाज हमर मदथद \nकरत । भल ा हो कोना ने? सभक बेर मे ठाढ़ ह ोई त रहल छलाह \nसथदखन ओ । \n       लेथकन ई की । समाजक लोक ह ुलथकय ो देबय नथह \nएलैन। जेना-त ेना अपन थपथत य ौत कार ी भाय क संग अहर ी खुनलाह, \nटोकना-लोथ ह य ाक इ ंत जाम के लाह आ अहर ी पजाथर देल ा ह । परन्त ु \n५-६ मन चाऊ र, ओकर दाथ ल, त र कार ी, बड़ी, सत मथन-अदौड़ी,पापड़ \nआथदक इ ंत ज ाम केनाई छोट काज नथह र ह ैक । अपस् य ांत भऽ गेल ाह \nदुनू भाय । बीच मे एक-आि गो टा थज ज्ञा साक लेल  अयबो केलाह,  80 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nपरन्त ु कथह के जे गेल ाह जे फेर अबै त छी से नथह य े घु र लाह । एवं \nिमे ण थदनक त ीन-चाथर बाथ ज गेल । थकछु सामग्री त ैय ार ो भऽ गेल । \n       ता गो लक प्रम ुख बाले श्वर चौिर ी अपन सात-आठ चमचाक \nसंग पहुँचल ाह । ह ुनका पहुँचतथह सभ चमचा ह ड़थ बड़ो मचबय लाग ल।  \nमन्नू भाय के आदेश भे लथन जे चौिर ी जीक स् वाग त करह ुन । त ुर ंत \nमन्नू भाय ओमहर गेल ाह । शबित बनल, चाह बनल आ फेर पान \nभे लैक । चौिर ी सथह त चमचा सभ खेलक-पीलक आ ओतय सँ \nचथल देल क । पु न: र थह गेल ाह मन्नू अपने दुनू भाय । \n       ब्राह्म ण कें नोथत देने र ह थिन आ तें मानू गर ा मे उत र ी \nबन्हा गेल र ह थन । य ेन-केन प्रकार ेण अपना कें एथह सँ उॠण केनाई \nछ्लै न । त ाह ी मे लाग ल  र ह थ ि दुनू भाय । काज तँ प्राय: सोझर ाय ल \nछलथन परन्त ु चौिर ी आ ह ुनक चमचा आथब आर गड़बड़ कऽ देल कथन। \nजा मन्नू अपने चमचा सभक स् वाग त मे लगलथि  कार ी भाय अस गर े \nपथड़ गेल ाह । आंच त ेज करथि तऽ अदहन उथिय ाई न आ अिहनक \nशमण करथि तँ आँच बन्न भऽ जाई न । य ेन-केन प्रकार ेण ९ बजे \nर ाथ त िथर भोजक सामग्री त ैय ार भेल आ थबझह ो भेल । \n       भोजनक समय लेथकन सभ जुटल ाह । र ाथ त भऽ जेबाक \nकार णें सभ पथह ले त ोर मे भोजन करय चाह थि । त िाथप टोलक \nथकछु नवत ुथरय ा बाथ र क बनबा लेल  त ैय ार भेल आ पथह ल त ोर क भोज \nसमाप्त भेल । खूब यश भे लथन मन्नू भाय के । दोसर त ोर मे \nनवत ुथर य ा सभ भोजन केलक आ अपन घर चथल गेल । ई तँ िन्य \nकही नवत ुथर य ा सभ कें जे बँट बाक थज म्म ा उठेलक नथह तँ कदाथचत \nओहो काज अपने दुनू भाय के करय पड़त ैन । समाज अपन चाथल \nनीक जकाँ देखा देल क । \n       फेर र थह गेल ाह दु नू भाय । पाह ुन परक के भोजन करबैत,  विदेह सदे ह:३ ४|| 81 \n \nकुमरम र ाथ त क आन थवि-व्य वह ार करैत, आँथठ-कचार करै त पूर ा र ाथ त \nबीथ त गेल । एको थमनटक लेल  दुनू भाय आराम नथह कऽ सकल ह। \nखैर प्रात भे ने उपनयन र ह ैक । आचाय ि, पु र थह त,नौआ, ब्रह्म ा आथदक \nसह य ोग सँ मन्नू  भाय क बे टा के जनऊ पथड़ गेल ैन । उपनयनक \nर ाथ त मे अठबभना कऽ कऽ मु क्त भे लाह मन्नू भाय । \n       आब मन्नू भाय सामाथ जक लोक नथह र ह लाह । अपना \nकाज सँ मतल ब र ाखथि आ अपने मे मस्त र ह थि । समाज मे \nककरो ओथह ठाम बजाओल गेल ा पर टाथर जाथ ि मन्नू भाय । आथखर \nमन्नू भाय एना थकएक भऽ गेल ाह? गंभीर प्रश्न अथछ समाजक समक्ष। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  82 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nकु ं ठा \n   \n      नौ बजे र ाथ त मे ड्य ू टी सँ वापस भे ले छल सुर ेश थक पत्नी \nओकरा समक्ष गाम सँ आयल थचट्ठी र ाथ ख देल थखन। य द्य थप सुर ेश \nथज ज्ञा सा कयल क जे एथह मे की प्रम ुख बात थलखल  छैक से कहू, \nपरन्तु पत्नी स्वय ं पथढ़ लेबाक लेल  कहैत थकचेन मे चथल गेल ीह । \n  \n      सुर े श गाम सँ आयल थचट्ठी के आद्य ोपांत पढ़ ल क आ एकटा \nगंभीर श् वास लैत ओकरा टे बुल पर र ाथ ख देल क। त खनथह पत्नी \nएक थग लास पाथन आ चाह ल' क' पह ुंथच गेल ीह । सुर ेशक गंभीर \nमु खाकृथत पर अबै त-जाई त थवथ भन्न र ेखाक अि्ययन करैत पत्नी \nगप् प शुरू केलीह - ‘‘ की स ोचथलय ै एथह पर'' \n  \n      ‘‘एथह मे सोचबा जो ग थकछु नै छैक, वर न् ई तँ एक तरहक \nआदेश छैक, जेकर पालन करबाक लेल  ह मरा कहल गेल अथछ'' - \nसुर ेश बाज ल। \n  \n      ‘‘ कतय सँ अनबैक एत ेक टाका?'' पत्नी थज ज्ञा सा केलथन। \n  \n      पत्नीक एथह प्रश ्नक तत् काल कोनो जबाव नथ ह द' सकल \nसुर ेश । समस ्या गंभीर छलै क। एकमाि बेट ाक उपनयन सामने \nछलै क। थदल् ली सन महा न गर मे माि4-5 ह जार टाकाक नोकरी \nकरैत अपन पथर वार के संगे र खैत सुर ेश हरदम ‘‘ ह ैंड टू माउि' \nर ह ैत छल । 4-5 ह जार टाका मे कोना बचतैक आ त ाथ ह पर सँ \nउपनयनक वास् ते खचाक एकटा पै घ आदेश गाम सँ। सेह ो छोट- विदेह सदे ह:३ ४|| 83 \n \nमोट नथह 50-60 ह जार टाकाक। \n  \n      थचट्ठी थलखने छलाह सुर ेशक जेठ भाय थदनेश । थदनेश \nगा मे मे र ह थिन । ह ुनको दू बेट ाक उपनयन र ह थन । ओ झंझा र पु र मे \nवोकालथत करेैैत र ह थि आ गाम पर थकछु ट्य ू शन। खेत ी-पिार ीक \nथज म्मा सेह ो ह ुनके पर। मात ा-थपत ा वृद्ध र ह थिन तें एथह काज मे ओ \nसभ कोनो आथििक मदथद करबा में अस मि ि र ह थिन। छोट भाय \nमहेश, थज नका एकटा बरूआ र ह थन, ग्वाथ लय र मे र ह थि । ओ फुट्टे \nअपने समस ्या सँ ग्रस्त। गा मक सर- समाज देखैत, अपन पथर वार क \nह ाड़ ी-थबमार ी देखैत आ गाम-ग ामक नोत पु र ाई करैत थदनेश क अनुसार \nह ुनका एको पाई नथह बचैत छथन आ उपनयनक सभ छाड़-भार सुर ेश \nपर र ह त ैक, सएह पि आयल छल गाम सँ। त िाथप पि मे ईहो \nथलखल  छल जे मािव भाय कोन रूपें पथछला साल अपन बेट ाक \nउपनयन कय लथन अथछ आ एह ने उपनयन ह ोमक चाह ी। \n  \n      घंटा-डेढ़ घंटा एथह थवकट समास्या पर थवचार करैत रहल \nसुर ेश अपन पत्नी मीनाक संग, त िाथप थकछु थनष्कषि नथह थनकाथल \nसकल । अंतत ाः पु नाः फोन पर जेठ आ छोट भाय सँ काल् थह गप्प \nकरबाक थनय ा र करैत दुनू प्राणी सू थत रहल । परन्तु थनन्न कहाँ \nएत ैक? दुनू प्राणी करौट फेर ैत परा त केलक। थभनसर े टे लीफोन बू ि \nपर पह ुंचल । गाम आ ग्वाथ लय र फोन थमले लक।  पर न्तु सभट ा \nव् य िि। दुनू भाय ह ाि उठा देल थखन। थकय ो ई सोचय नथह चाह लथखन \nजे एत ेक पाई ई अनतैक कतय स ? \n   84 || विदे ह सदे ह:३ ४ \n      जे से समय पर अपन ड्य ू टी पर पह ुंचल सु र ेश। ड्य ू टी \nकी छले ैैक। एकटा िोक थविेताक ओतय काज करय। ‘‘ ए टू जेड'' \nसभट ा काज करय पड़ैक। ओना कहबाक लेल  रहय तँ काउन्टर \nपर, परन्तु आवश ्य कता पड़ला पर लोह ा सेह ो उठबय पड़ैक आ आनो \nकय कटा काज करय पड़ैक। काज करैत थचंत ाक र ेखा स्पष् ट \nदेखाय पड़ैक ओकरा माि पर। \n      ओकरा थकछु अनमनस ्क सन देथख माथलक थज ज्ञा सा \nकेलकैक। ओ टार य चाह ल। त िाथप माथलक नीक लोक र ह ैक। \nखोथि-खोथि क' पूछ य लग लै क आ सुर ेश के सभट ा र ाम कहानी \nकहय पड़लैक। त िाथप पाई वला गप् प ओ नथह कथह पओल क। \nमाथलक खचाक संबंि मे थज ज्ञ ासा केलकैक तँ बाज ल 50-60 ह जार। \nएकबेर माथलको अचंथभत भ' गेल ैक आ एथह प्रस ्त ाव पर पु नाः थवचार \nकरक अनुर ोि केलकैक। त िाथप सुर ेश बाज ल - ‘‘सर ह मल ोंग ों को \nपूर ी थज ंदगी मे थसफि त ीन काम करना है - बेट े का जनेऊ, लड़की \nकी शादी और माँ-थपत ा का श्राद्ध। इ ससे ऊपर न हम कुछ कर \nसकते हैं और न ही सोच सकते ह ैं।'' \n  \n      सुर े शक उक् त बात सू थन कें माथलक िोड़ े पस ीझ ल। माथलक \nसुर ेश के आश ्वासन देल कैक जे त ोरा जत े रूपया चाह ी से ल' जो \nआ तों बाद मे िी र े-िी र े दर माह ा मे सँ ह मरा कटा थदह ें। सुर ेश कें \nजेना कतह ु सँ प्राण भे टल ै क। त ुर ंत ओ ह ामी भरल क। साँझ मे \nह ँसी-खुशी घर आयल आ अ थग ला थदन पु नाः गाम आ ग्वाथ लय र फोन \nकयल क जे समय पर उपनयन ह ेत ैक आ अहाँ सभ अपन त ैय ारी मे \nलाथ ग जाऊ। \n   विदेह सदे ह:३ ४|| 85 \n \n      उदोग सँ त ीन-चाथर थदन पथह ने गाम पह ुंचल सुर ेश सभ के \nल' क'। सभट ा काज शु भ मु ह ुत ि मे सम्पन्न ह ोई त गेल ैक आ \nर ाथ त मक प्रात जेना थनाःश्वास छो ड़लक ओ। जे थकछु ल' क' आयल \nछल ल गभग सभट ा खचि भ' गेल ैक। महेश 5000 पकड़ा के फराक \nभ' गेल । थदनेश गाम मे र ह थि, सभट ा कार बार अप ना ह ाि मे \nर खल थन। सुर ेश खचि करैत गेल, परन्तु खचि क कोनो थह साब नथह \nभे लैक। भार-दोर वाला आमदनी सेह ो थदनेश र खल थि अपना पॉकेट \nमे आ थनश् थचंत भ' गेल ाह । \n  \n      काज सम्पन् न भे ल ाक बाद सुर ेश वापस थदल् ली आयल । \nआब समस ्या र ह ैक कजा सिेबाक। प्रिमताः कमर ा-थकचे न वाला घर \nछोथड़ थसफि एकटा कम रा वला घर लेलक  त ाथ क मकान थकर ाय ा मद \nमे बचैक। बच् चा सभ ठीक-ठाक स्कूल पढ़ ैत र ह ैक, ओ करा सभक \nनाम एकटा साि ार ण स्कूल मे थलखे लक  आ 5000 टाका दर माह ा \nमे सँ1000 कटे नाय शुरू केलक। कुला थमला कें दुथदिनक शुरूआत \nभ' गेल ैक आ सभ तरहें सुर े श कुंथठत भ' गेल । \n  \n      एथह तरहक कुंठा थसफि सुर ेशे के नथह छैक, वर न् \nथमथिलांचलक  एकटा सम्पूणि य ुवा पीढ़ी एथह सँ ग्रस्त अथछ। ई एहन \nपीढ़ी अथछ जे गाम मे पढ़ लक-थलखल क ,ओतय पल ल-बढ़ल आ \nर ोज गा र क वास् ते थदल् ली वा कोनो शहर आथब गेल । संघषिक पि \nपर अग्रस र ह ोई त अपना लेल   शहर मे र ोज गा र त ाथ क कनेक स् थिर \nह ोई त अथछ ई वगि थक सामने अबै त छैक गा मक सम स्य ा। आई \nउपनयन, काल् थह थबय ाह, परसू मूड़ न,चाथर म थदन दुरागमन आथद। हर  86 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nकाज मे गाम गेनाई एकर थववशता छैक आ नोकरी क र ेैैत अथछ तँ \nखचो-पाथन करय पड़ैत छैक। गा मक लोकक सामान् य सोच छैक - \nशहर मे टाकीक कोन कमी । त ाह ू मे जँ थकयो सर कार ी नोकरी मे \nअथछ तँ ओकर शामत े छैक। सर कार ी नोकरीक मतल ब एम्हर-\nओम्हरक आमदनी। शहर मे अहाँ की छी? कतय छी? कोना गुजर \nकरैत छी? एथह सभ सँ को नो लेना-देना नथह छैक गाम लोक कें। \nशहर मे छी, नोकरी करेैैत छी, तँ पाई क कोन समस ्य ा । गाम वा \nसर-कुटु मक सभ काज में थ दय ौक, माने स् वय ं थबका जा ऊ । \n  \n      एथह नववगिक सभ सँ पै घ समस ्या अथछ जे ई वगि \nअिथखज ्जू अथछ। आिा गा मक अथछ आिा शहरक। आ तें बेस ी \nकुंथठत अथछ। कोनो काज वा संस्कार ई गाम मे करत ाह । कार ण \nओतथ ह रहल छथि, नेनपन थबत ेने छथ ि। एकेबे र सभट ा कें त ोड़ ब ाक \nसामि्िय नथह छथन थह नका मे । परंत ु एना कते थदन चल त? कते थदन \nिथर कुंथठत रहत ई वगि। आई ने काल् थह एथह सँ उबर बाक र स्ता \nथनकालथह पड़त ैक एथह वगि कें। आवश ्य कता छैक सोच मे पथर वत ित \nकरबाक। गा मक समाज सथ ह त एतय एकटा अल ग समा जक थनमाण \nकरबाक आ सभ तरहक संस्कार क शुरूआत एह ी ठाम करबाक आ \nतखन थह मु क्त ह ोयत ई वगि कुंठा सँ। वर न् थज नगी भर थपसाई त \nतरह ई वगि एथह ना । \n \n \n \n \n  विदेह सदे ह:३ ४|| 87 \n \nमा स् टर सा ह ेब नथ ह र ह लाह  \n       \n                आई मास् टर साह ेब शांत भऽ गेल ाह । भोरे-\nभोर सौंसे गाम मे खबथर प सथर गेल जे आब मास् टर साह ेब दुथनय ा \nमे नथह छथि । छब्बे मास पथह ने तँ थर टाय र भऽ कऽ आयल र ह थि \nओ । एखन पें शनक कागत ो कहाँ सोझर ाय ल र ह थन । कएकटा काज \nएखन बाँथकय े र ह थन । सेह ेन्ते अपन एकमाि बेट ा भोल ू क थवय ा ह १ ६ \nवरषक अवस्िा मे करेने र ह थ ि । अगहन मे दुरागमन करेबाक थवचार \nर ह थन,से कहाँ भे लथन । जेठे मे थवदा भऽ गेल ाह ओ । थज नगी भथर \nएक-एक पाई बचेनह ार, चाथर-चाथर टा कनेदान अपना ह ा िें केनह ार, \nबाप-पु र षाक ७-८ बीघा जमीन के १ २ बीघा पर ल ऽ गेनह ार, साथ बकक \nघरा र ी सँ अल ग घरा र ी ल ऽ कऽ घर बनेन्ह ार मास् टर साह ेब आथखर \nअपन बेट ाक लेल  दू कोठली पक्का घर नथह य े बना सकल ाह । भल ा \nकालक आगाँ ककरो बस चल लैक  अथछ? मास् टर साह ेब ह ाथ र गेलाह \nकाल आ समय सँ । आई मास् टर साह ेब नथह ह ुनक लह ाश पड़ल \nअथछ आँगन मे । करुण िंदन सँ पूर ा आँगन शोकाकुल छैक । \n        थकछु थदन पथह ने सँ ओ दुथखत छलाह । दर भंगा जा \nकऽ दवाई-दारू करेने र ह थि । दवाई सभ चथलय े रहल छलथन, ता \nएकाएक काथल्ह सांझ मे ओ बेस ी दुथखत भऽ गेल ाह । गाम मे जे \nडाक्टर र ह ैक से बजाओल गेल ाह । ओ नाड़ी देखलथन, बी.पी चेक \nकेलथन, आल ा लगेल थन  आ कहलथन जे ता हम थकछु दवाई लीथ ख \nदैत छी आ ईहो कहैत छी जे थह नका आगू ल ऽ जैऔन । पथर वार क \nसभ सदस् य ह ुनका आगू ल ऽ जेबाक उपिम मे लाग ल  । परंत ु \nमास् टर साह ेब मना कऽ देल थन । शाय द ह ुनका अपन मृ त् य ुक आभास  88 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nभऽ गेल र ह थन । ओ स् पष्ट कहने र ह थि जे जँ थभनसर िथर बाँथच \nगेथलयह तँ डाक्टर ल ग ल ऽ जैह ह । हम र ाथ त-थबर ाथ त डाक्टर ल ग \nनथह जाय ब । \n        से मास् त र साह ेबक मथर त थ ह ह ुनक एकमाि बालक भोल ू \nपर थवपथत्त क पहा ड़ टूथ ट पड़ल । १ ६ वरषक बालक जेकर जन्म \nचाथर बह ीनक बाद भेल छलै क,थवपथत्त क तँ एखन िथर ना मो ने सुनने \nछल । पथछले साल तँ मै थर क कयल क ओ आ एखन पटना मे \nआई.ए. मे पढ़ ैत अथछ । थवय ाह ो भऽ गेल छैक । आब ओकरा पर \nअपन पढ़ ाइ पूर ा करबाक थज म्म ा छैक, माइ क लेल  पथर वार पें शनक \nकागत बनबेबाक छैक, अपन पथर वार क थचन्ता छैक आ ७-८ बीघा \nखेत क थज म्म ा छैक । भल ा १ ६ वरषक बालक सँ एत े हो कोना आ \nत ाथ ह पर सँ सामने छैक थप त ाज ीक श्राद्धक थचन्ता । \n        मास् टर साह ेब शुरुह े सँ मास् टर साह ेब नथह छलाह । \nअपना जमाना मे शास् ि ी केल ाक बाद जखन शीघ्रे नोकरी नथह भे लथन \nतँ कल कत्ता चथल गेल ाह । ओतय पूज ा-पाठ वला ड्य ू टी पकड़लथन \n। १ ६-१६ घंटा पूज ा-पाठ वला ड्य ू टी करथि । फेर बा द मे कोनो \nजोग ाड़ सँ मास् टरी भे लथन आ बथन गेल ाह ह ाइ स् कूलक संस् कृत थशक्षक \n। एक-एकटा पाई बचाबथि आ गाम पठाबथ ि । गाम  मे पथर वार ो \nनमहर र ह थ न । त ीन भाईक भै य ार ी मे जेठ र ह थि । ७-८ बीघा खेत \nत ीन भाइ मे कम लगथ न, िमश: ओकरा बढ़ाय १ २ बीघा पर ल ऽ \nगेल ाह । बीच-बीच मे कनेदानो सभ केलथन । थपत ा जीक मृ त् य ुक \nबाद थभन-थभनौज भऽ गेल थन । घरा र ी तक बँट ा गेल थन । अपनथह \nअमलदार ी मे बेट ाक माि पड़हक ४ बीघा खेत के ७-८ बीघा पर \nपहुँचा देल थन आ सभट ा कनेदानो सँ मु क्त भे लाह । \n        दाह-थिय ा सम्प न्न भेल आ त ीथ न य े थदनक बाद आथब गेल  विदेह सदे ह:३ ४|| 89 \n \nछौ ड़झ प्पी । सभ चीज सँ समांग सभ मु क्त भे लाह । आब आयल \nअस ली त ैय ार ीक बेर । ओमहर मास् टर साह ेब मु ई लाह आ एम्हर गौंआ \nमे कनफुसकी शुरू । मास् ट र साह ेब थज नगी मे कत्ते कमेलाह एकर \nगणना ह ोमय लाग ल  । ओथह मास् टर साह ेबक श्राद्ध तँ नीक सँ ह ेबाक \nचाह ी, गौंआ के दू थदनक भोज तँ ह ेबाके चाह ी ऊपर सँ थकछु बँट लो \nजाय य िा लोटा या िो त ी या ....। थकय ो एकोबेर ई नथह सोचलाह \nजे मास् टर साह ेब थज नगी भथर काज े करैत र ह लाह । आ थकनको \nल ग ईहो सोचबाक समय नथह र ह थन जे एथह १ ६ वरषक बालकक \nएत ेटा थज नगी कोना कटतैक । जाथ ह बालकक थपत ाज ीक स् वगिवास \nभऽ गेल ै, घरक कता-ित ा चथल गेल ै, जेकरा ल ग स् वय ं थसर छुपे बाक \nलेल  एकटा घर नथह छैक, ओकर थज नगी कोना थबत त ैक । बस \nऊपर सँ थकछु ह ेबाक चाह ी । \n        औपचाथ र कतावश गा मक बैस ार ी भेल । ५-१ ० टा बू ढ़-\nपूर ान उपथस् ित भे लाह । वस् त ुत: पथह ने एथह बैस ार ीक पाछू एकटा \nपैघ उद्देश्य र ह ैक । कताक गड़ ा मे उत र ी र ह ैत छथन, ओ कोनो \nकाज नथह कऽ सकैत छथि । ओ समाजक समक्ष अपन मोनक \nइ च्छा र खैत छलाह जे हम अपन थपत ा/मात ा श्राद्धक थनथमत ई सभ \nकरय चाह ैत छी । आब समाजक दाथ य त् व बनैत छलै क जे कताक \nइ च्छाक पूथ त ि कोना हो आ समाज त दनुस ार अपन काज करैत छल \n। जहन कताक गड़ ाक उत र ी टूटैत छलथन तँ ओ समाज के एक-\nएक पाई सिा दैत छलथखन । परन्त ु आब बैस ार क उद्देश्य दोसर \nभऽ गेल ैक अथछ । समाज कताक समक्ष अपन माँ ग र ा खय र खल ाह \nअथछ जे त ोहर थपत ा त ोर ा ले ल  ई केलिुन, तों ई करह, ई बाँटह...। \nसएह भेल, बू ढ़-पु र ान सभक थवर ोि क बावज ूदो बैस ार मे ई मु द्दा उथठय े  90 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nगेल जे की बाँटल जायत । कता अपन अस म ििता जत े लैन, त िाथप \nअथगला थदन भोर ह ोइ त-ह ोइत सौंसे गाम मे खबथर पस थर गेल जे \nमास् टर साह ेबक श्राद्धक स माथप्त क बाद प्रथत पथर वार पूर ा गाम मे \n“फुलह ी लोटा ” बाँटल जाय त । पाई कतौ सँ अबौ, समा ज के कोन \nमतल ब? \n        भोज भातक त ैय ार ी सथह त श्राद्धक आन त ैय ार ी सभ \nसमयानुसार शुरू भऽ गेल । एकादशाह आ द्वादशाह मे खूब जमगर \nभोज भे लैक । गौंआ सभ खएल क आ बैथस गेल लोटाक इ ंत जा र मे \n। एत बे नथह सर ो- कुटु म कहाँ बाकी र खल थन । मास् टर साह ेबक \nजेठकी बेट ीक थन: संत ान मृ त् य ु भऽ गेल र ह थन आ तें आब त ीनटा \nजीथ वत र ह थिन । दोसर बेट ी थदसक दुनू नाथत नान ाक श्राद्धक \nउसर गा क लेल  त त् पर र ह ैक । त ेसर बेट ीक त ीनू बेट ा सेह ो कम नथह \nरहय । ओहो सभ त ैय ार े छल । चाथर म बेट ीक थि य ा-पु त ा छोट \nर ह ैक आ तें एथह झमेला सँ कात े र ह ैक । \n        एकादशाह थदन आँगन मे उसर गा समान सभ पर नाथत \nसभक नज थर र ह ैक । उसरग-पु सर गक थवि खतम ह ोई त थह सामानक \nलेल  नाथत सभ त त् पर भेल । सभ थकय ो सभ सामान लेलक  । \nलेथकन दोसर बेट ी थदसक दु नू नाथत छोट सामानक मोह मे नथह पथड़ \nगाय के ह ाँथक के अपना गाम पर बाथ न्ह आयल । त ेसर बेट ी थदसक \nनाथत सभक ह ाि मे अयलैक ओछाओन, छा त ा, जू त ा. खथटय ा आथद \n। ओकरा सभ के ई बात बड्ड अखर लैक जे हमर मथ सऔत सभ \nगाय ल ऽ कऽ चथल गेल । मामल ा द्वादशाह थदन तँ शांत र ह लैक, \nपरन्त ु तकर प्राते गर मा गेल ै क । त ेसर जमाय सभट ा सामान वापस \nकऽ देल थन आ थवर ोि स् वरूप रूथस र ह लाह । \n        काथल्हए तँ भोल ू क उत र ी टु टल ैक अथछ आ आईय े नव  विदेह सदे ह:३ ४|| 91 \n \nसमस्य ा आथब गेल ैक । ओ थककत िव्य थवमू ढ़ भऽ गेल । सभ सभठाम \nफुट्टे रूसल  । जेकर थपत ाज ी मथर गेल ैक त ेकरा के देखत ैक, अपने \nमे समाने ल य थसर-फुटौव्वल । आथखर ओ अबोि बालक अपन चुप्पी \nत ोथ ड़ सभ बह ीन के एकठाम बजेलक आ प्रश्न केलक - “हम त ोर ा \nसभ बह ीन सँ छोट थछ य ौ । तों सभ ह मरा बोल-भरोस कतय देम े, \nउलटे सामान सभ लेल  झगड़ा करैत जाई छें । की बाबू क मृ त् य ुक \nबाद ह मरा प्रथतय े त ोरा सभक कोनो फजि नथह बनैत छौक? भोल ू क \nप्रश्नक जबाव केकरो ल ग नथह छल । सभ थनरुत्त र छल । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  92 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nउमेश म ं डल \nस ं स् क ार ग ीत \n  \n            एथह बेरक बात थिक। थवथ वि- भारत ी र ेथडय ो \nस् टे शन सँ गीत सुनैत छलौ। एखन िथर मै थिली साथ ह त् य स  कम्मे-\nसम्म थसनेह छल । ओना पथर वार स  समाज िथर मै थिथ लऐक बीच \nआठो पहर समय बीत ैत अथछ। काथत क पूथ णिमाक थदन र ह ने, समाजक \nमाए-बथह न लोकथन सामा भस ा आंगन थदथ स सोह र गबैत घु मल ीह । \nएकाएक ह मरो कान मे, गी त क ध्वथन ह वा मे थछ छलै त अबै ल गल । \nर ेथडय ो बन्न कऽ सोह र सुनै ल गलहुँ।  गी त क स् वर ह ृदय के ै  झकझोड़ ए \nल गल । जेह ने माए-बह ीथ न लोकथनक स् वर क मिुर टाँ स त ेह ने \nएकरुपता । जथह ना बह ीथ न,माए-बाप समाजक सखी-सह ेली छोथड़, सासु र \nजेबा काल, अपन िन्दन स वात ावर ण केै  शोकाकुल बनबैत आ \nसखी-सह ेली सोह र क स् वर स  थवदा करैत, त थह न ा भऽ गेल । ह ृदय \nथवदी णि ह ुअए ल गल । \nअनाय ास मन मे सवाल उठै ल गल- \n( क) की हमर कल ा- साथह त् य, भूमण्डलीकरण स, आगू बढ़त? \n( ख) आ थक जतय अथछ ततय, अजेगर साै प जेै का िुस कुथर य ा माथर, \nबैस ल रहत? \n( ग) आ थक हमर कल ा-साथ ह त् य मथटयामेट भऽ जायत? \nएथह प्रश्नक बीच उल झल मोन मे, थडथबयाक थटमथटमाइ त इ जोत जेकाै ,  विदेह सदे ह:३ ४|| 93 \n \nआयल जे अपनो मात ृभाषा आ मात ृभूथमक सेवा लेल  थकछु कयल \nजाय! एथह थज ज्ञा साक संग अपने लोकथनक बीच, एकटा छोट-छीन \nपोिी ‘संस् कार गीत ’ र ाथ ख रहल छी। आश ा अथछ जे अिला पर \nध्य ान नथह दऽ, आगू क सेवा लेल  पे ्र थर त आ प्रोत् साथ ह त जरूर करब। \nगी त क संकल न थकछु पोथिओक अथछ आ अथिकत र माए-बह ीथ नक \nकंठक सेह ो अथछ। जथह गी थत कार लोकथनक गीत संक थलत अथछ, \nह ुनक आभार ी छी। आ जे गीत माए- बह ीथ न लोकथनक कंठक अथछ, \nओ जथह ना कहलथन त थह ना थलखल ो  गेल अथछ त ेै  शब्दक फेथड़-फाड़ \nआ टूटल सेह ो अथछ। \nगी त क संकल न करै मे अ ग्रज सुर ेश मंडल आ अनु ज थमथिलेश \nमंडल क भरपूर सह य ोग रहल । \n( १) \nथसंह पर एक कमल र ाथ ज त त ाथ ह उपर भगवती । \nउथदत थदनकर लाल  छथव थनज रुप सुन्दर छा जत ी। \nदाँत खटश्खट जीह लह श्लह श्रवन कुन्डल शोभती। \nशंख गथ ह श्ग थ ह, चि गथ ह श्ग थ ह खर्ग गथह जगताथ र णी । \nमु थक् त नाि अनाि के माँ भक्त जन के पालत ी। \nथसंह पर एक कमल र ाथ ज त त ाथ ह ऊपर भगवती। \nमाँ त ाथ ह ऊपर भगवती। \n \n( २) \nसभ के सुथि अहाँ छी अम् बा ह मरा थकए थबसरै छी ह े। \nह मरा थदस सँ मु ह फैड़े छी, ई नथह उथचत करै छी ह े। \nछी जगदम्बा जग अबल म्बा त ाथ र णी त र थण बनै छी ह े।  94 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nछनश्छ न पल श्पल ध्य ान िर ै छी दरसन थबनु त र सै छी ह े। \nछी हम पु ि अहीं केर जननी से तँ अहँैा जनै छी ह े। \nर ाथ त थ श्दन हम थवनय करै छी पापी जाथ न ठेल ै छी ह े। \nसभ के सुथि अहाँ लै छी अम् बा ह मरा थकए थबसरै छी ह े। \n                                     \n( ३) \nकोन थदन आहे काली त ोहर जनम भेल, कोन थदन भेल छथ ठय ार। \nशुि थदन आहे सेवक ह मरो जनम भेल, बुि थदन भेल छ थठय ार। \nपथह र ओथढ़य काली गहबर ठाथढ़ भे ली, करब मे काली के थसंगार । \nकोन फूल ओढ़न माँ के कोन फूल पथह र न, कोन फूल सोलहो \nथसंगार । \nचम्पा फूल ओढ़न, जू ह ी फूल पथह र न, ओढ़ ह ुल फूल थसंगार । \nभनथह थवद्य ापथ त सुनु मात ा काली, सेवक रहु र क्षपाल। \nकोन थदन आहे काली त ोहर जनम भेल, कोन थदन भेल छथ ठय ार। \n                                     \n( ४) \nअब ने बचत पथत मोर हे ज ननी, \n                        अब ने बचत पथत मोर । \nचारु थदथ स पि ह ेथर बैसल छी, \n                        क्य ो ने सुनै दुख मोर । हे \nजननी..... \nएथह अवसर र क्षा करु जननी, \n                        पु ि कहाएव त ोर। हे जननी..... \nअल थटथश् बलथट कऽ जँ मथर जाय ब, \n                        ह ँसी ह ोयत जग त ोर । हे  विदेह सदे ह:३ ४|| 95 \n \nजननी..... \nअबल ा जाथ न शरण दीअ जननी, \n                        नाम जपत हम त ोर ।  हे \nजननी.... \n                                    \n  \n                                     \n( ५) \nहम अबल ा अज्ञान हे श्य ामा, \n                        हम अबल ा अज्ञान। \nिन सम्प थत्त थकछु नथह अथछ ह मरा, \n                        नथह अथछ थकछुओ ज्ञा न।  हम \nअबल ा.... \nनथह अथछ बल, नथह अथछ बुथद्ध, \n                        नथह अथछ थकछुओ ध् य ान।  हम \nअबल ा...... \nकोन थवथ ि भव साग र उतरब, \n            अथह ंक जपल हम नाम।  हम अबल ा... \n                                     \n( ६) \nजगदम्ब हे अबल म्ब मे र ी, जननी जय जय काथलका। \nदष भु जा दष खड़ग र ाथ जत, पाष खप्पर थवर ाथ जत । \nमु ण्ड लय श्लय मगन नाचय, गा बय य ोथ गन माथलका। \nभाइ भै र ब मु ण्ड छी नथि जय जय काथलका।  96 || विदे ह सदे ह:३ ४ \n                                     \n( ७) \nअहाँ थकय ै भे लह ुँ कठोर हे जननी अहाँ थकय ै भे लह ुँ कठोर । \nहम दुथखया माँ शरण अहाँ के अहाँ थकय ै भे लह ु कठोर हे जननी... \nअतुल कष्ट सथह जनम देल अथछ आब पोछत के नोर हे जननी ... \nककरा पर हम जनम गमाय ब के करत ी आब शोर हे जन नी.... \nककरा पर हम रुथस परा य ब के आब र क्षक मोर हे जननी अहाँ \nथकय ै.... \n                                     \n( ८) \nक्य ो ने हमर र खबार हे जन नी, \nक्य ो ने हमर र खबार । \nथचन्ता थवकल थववस मन मे र ो, \nमन दुख ह ोइ ए अपार । हे जननी क्य ो.... \nथबनु अबल म्ब िार मे डुबल ह ुँ, \nसुझत नथह थकना र । हे जननी..... \nअहाँ थकए देर लगेल ह ुँ  जननी, \nहम डुबल ह ुँ मझिार । हे जन नी.... \nसृथष्टक माथलक अहीं छी ज ननी, \nकरह ु सभक प्रथतपाल। हे जननी.... \nमात ा के सब पु ि बर ाबथ र, \nपंथडत मूखि गमार । हे जननी.... \nकतेक थवनय कय िाथक गेल ह ुँ हम, \nअब कथर अ भव भार। जनन ी... \n                                     विदेह सदे ह:३ ४|| 97 \n \n                                     \n( ९) \nकहाँ नह ैली काली कहाँ ल ट झाड़लथन्ह, \nकहाँ कयल थसंगार ह े। \nगंग ा नह ैली काली बाट ल ट झाड़लथन्ह, \nगहबर कयल थसंगार ह े। \nपथह थर ओथढ़य ा काली गहबर ठाढ़ भे थल, \nकरय लगली  सेवक गो ह ाथ र ह े। \nयष थलय यष थलय काली हे मात ा, \nअहाँ यष थफरु संसार ह े। कहाँ..... \n                                     \n( १ ०) \nअयलह ुँ शरण त ोहार हे जगत ार थन मात ा। \nलाले  मथन्दरबा के लाले  केवथर य ा, \nलाले  ध्वजा फहर ा य हे जगतार थन मात ा। \nलाले  चुनथर य ा के लाले  थकनथ र य ा, \nलाले  थसन्दुर कपार हे जगत ा र थन मात ा। \nर ाथ ख थलय मु ख लाली  ह मरो, \nहम लेब अँ चरा पस ाथ र हे ज गत ार थ न मता । \nअयलह ुँ शरण त ोहार हे जगत ार थन मात ा। \n( १ १) \nहे जगदम्बा जय माँ काली प्रिम प्रण ाम करै छी ह े। \nनथह जाथ न हम सेवा पूज ा अटपट गीत गबै छी ह े। \nसुनलह ुँ कतेक अिम के मै य ा मनवांथछत फल दै छी ह े।  98 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nपु ि सम जाथ न चरण सेवक के जन्मक कष्ट हरै छी ह े। \nथवपथत क ह ाल कहल की हे मै य ा आषा लाथ ग जपै छी ह े। \nसोना चानी महल अटार ी ई सब थकछु ने मँ गै छी ह े। \nमनक मनोर ि मनथह मे र ाथ ख मंथदर तक पहुँचे छी ह े। \nअहाँक चरण के दास कहाबी एत वे हम मनबै छी ह े। \nप्रे मी जन सँ पाथब थनर ाषा नयन नीर बह बै छी ह े। \nनोर बह ा कऽ अहाँ ल य मै य ा मोत ी माल गुिै छी ह े। \n \n( १ २) \nगरजह हे मे ि गरजह गर थज सुनावह र े। \n            ललना  रे ऊसर खेत पटाबह साथ र उपजा बह र े। \nजनमह आरे बाबू जनमह ज नथम जुड़ा बह र े। \n            ललना  रे बाबा थसर छि िर ाबह शि ु देह आँकुष \nर े। \nहम नथह जनमब ओथह कोथख अबल ा कोथख र े। \n            ललना  रे भै लथह वसन सुत ाय त छौ ड़ा कथह बजायत \nर े। \nजनमह आरे बाबू जनमह ज नथम जुड़ा बह र े। \n            ललना  रे पीय र वसन सुत ाबह बाबू कथह बजाय ब \nर े। \n( १ ३) \nपल ंगा सुत ल त ोह ेँ थपय ा थक त ोह ें मोर साह ेब र े। \nललना  र ेश् बथग य ा जँ एक लगथ बत ह ुँ थटकुला हम चथखत ह ुँ र े। \nभल नथह बोलथलह  िनी थक बोलहुँ न जानह र े। \nललना  रे बेट बा जँ एक त ोर ा ह ोइ त सोह र हम सुथनत ह ुँ र े।  विदेह सदे ह:३ ४|| 99 \n \nभानस करैत त ोह ें गो त नी थक त ोह ें मोर थह त बंिु र े। \nललना  रे अपन बालक थदअ पैं च थपय ा सुनु सोह र र े। \nनोन त ेल पैं च उिा र भे टय आर सभ थकछु र े। \nललना  रे कोथखआक जनमल पु ि सेह ो नथह भे टय र े। \nमथचय ा बैस ल त ोर े सासु थक सासु सँ अरथ ज करु र े। \nललना  रे कओनश्कओन तप केलह ुँ पु ि फल पे लह ुँ र े। \nगंग थह पै थस नह ेलह ुँ ह थर वंष सु नलह ुँ र े। \nललना  रे देवल ोक भे ला सह ाय थक पु ि फल पयलह ुँ र े। \nआथदत लगैत थबलम् ब भेल ह ो थर ला जनम लेल  र े। \nललना  रे लाल  के पल ंगा सु त ा देल थपय ा सुनु सोह र र े। \n        \nदस मासी सोह र \n(ै्१ ४) \n  \nप्रिम मास जब आयल थचत फथर आय ल र े। \nजाथ न गेल सासु ह मार चढ़ल मास दोसर र े। \nसासु मोर बसु नैहर ननदी बसु सासु र र े। \nघर छथि देबर नदान चढ़ल मास त ेसर र े। \nबाट रे बटोथह य ा थक त ोथ ह म ोर भै य ा थक थह त बंिु र े। \nह मरो समाद लेने जाउ चढ़ल मास चाथर म र े। \nअन्न पाथन थकछु नथह भावय खटरस भावय र े। \nकहब हम कओन उपय चढ़ल मास पाँ चम र े। \nर थचश्रथ च पथत य ा थलखाओल  नैहर पठाओल र े। \nथबनु आमा नैहर थवर ान चढ़ल मास छट्ठ म र े।  100 || विदे ह सद ेह:३ ४ \nआगुश ्आगु आवय दोथ लय ा पाछु भै य ा आवय र े। \nघु थरश्घुथर घर भै य ा जाउ चढ़ल मास सात म र े। \nतन भेल सथर सब फूल देह भेल पीय र र े। \nअब न बाँचत जीव मोर चढ़ल मास आठम र े। \nघरश् घर बाज त बिा वा थक भे ल बड़ आन्नद र े। \nअयोध्य ा मे जनमल र ाम चढ़ल मास नवम र े। \nत ुलसीदा स सोह र गा ओल गाथब सुनाओल र े। \nभक्त वत् सल भगवान थक आजु प्रकट र े। \n  \n( १ ५) \n  \nएक थदन छल बन झंझर आब बन ह थरय र र े। \nबड़ रे सीत ा दाई त पस ी थक गरम सँ र े। \nके मोर ा गरु अथन काटत थखनह थर बू नत र े। \nललना  रे मन ह ोय थपय र ी पथह र त ह ुँ गोद भरथबत ह ुँ र े। \nललना  रे र ाम दथह न भए बैस त थि कौषलय ा चुमथबत थि र े। \n  \n  \n  \n  \n( १ ६) \nप्रिम समय थनय र ाओल शुभ थदन पाओल र े। \nललना  रे देवकी दर दे वय ाकु ल दगथ र न आयल र े। \nदोसरो वेदन जब आयल कृष्ण जन्म ले ल  र े। \nललना  रे त ेसर ह थर क प्रवे ष कल ेष मे टाय ल र े।  विदेह सदे ह:३ ४|| 101 \n \nदगथ र न आथब जगा ओल केओ नथह जाग ल र े। \nललना  रे ह थर देथख सभ मन अचरज सभ थह त साि ल र े। \nसू र दास प्रभु थह त कर कृष्ण जनम लेल  र े। \nबाज न बाज य सभ ठाम देव लोक ह र थखत रे। \n  \n( १ ७) \nउत थर सावन चढ़ े भादव चहुँ थदस कादब र े। \nललना  रे मे िवा झर ी लगा बय दाथ मथन दमकय र े। \nजनम लेल  य दुनन्दन कंस थनकन्दन र े। \nललना  रे फुथज गेल वज्र के वाड़ पहरु सब सू त ल र े। \nशंख चि य ुक्त ह थर जब देवकी देखल र े। \nललना  रे आइ सुथदन थदन भे ल कृष्ण अवता र लेल  र े। \nकोर लेल  वसुदेव थक य मु ना उछथल बह ू र े। \nललना  रे ह थर देल पै र छुआय नन्द घर पहुँचल र े। \nनन्द भवन आन्नद भेल य षु मथत जाग ल र े। \nललना  रे सू र दास बथल जाय थक सोह र गा ओल र े। \n  \n( १ ८) \nघर से बह ार भे ली सुन्दथर, देहथर िय ठाढ़ भे ली र े। \nललना  रे ओल त ी िय िथन ठाथढ़ थक, दर दे व्य ाकुल र े। \nकथि ल य बाबा थबआह लथन, बलमु घर देल थन र े। \nललना  रे र थह त ह ुँ बाथ र कुमार ी, ददि नथह जथनत ह ुँ र े। \nअगाि र ाथ त थबर ाल पहर र थत, बबुआ जनम लेल  र े। \nललना  रे बाज य लाग ल  बिा बा, थक गा ओल सोह र र े।  102 || विदे ह सद ेह:३ ४ \n  \n( १ ९) \nपथह ल परन थसया ठानल सेह ो थवथ ि पूड़ ाओल र े। \nललना  रे भे ट ल अयोध्य ा र ा ज ससुर र ाज ा दषरि र े। \nदोसर परन थसया ठानल सेह ो थवथ ि पूर ाओल र े। \nललना  रे भे ट ल कौषलय ा सासु ल खन सन देओ र र े। \nत ेसर परन थसया ठानल सेह ो थवथ ि पूर ाओल र े। \nललना  रे माँ गल पथत श्रीर ाम सेह ो थवथ ि पूर ल र े। \n  \n( २ ०) \nगाँव के पथछम एक कुइ य ाँ सुन्दथर एक पाथन भरु र े। \nललना  रे घोड़बा चढ़ल एक कुमर पाथन के थपय ासल र े। \nपाथन पीबू पाथन पीबू कुमर सु र थत नथह भु लह र े। \nत ोर ो सँ सुन्दर हमर स् वामी जे त थज थवदेष गेल र े। \nकोन मास त ोह र ो थवय ा ह भेल कोने गवन भेल र े। \nकोने मास जोड़ ल थसनेह थक त थज परदेष गेल र े। \nफागुन ह मरो थवआह भेल थक चैत गवन भेल र े। \nबैस ाख जोड़ ल थसनेह थक त ेथज थवदेष गेल र े। \n  \n( २ १) \nजीर सन िथन पात थर फूल सन सुन्दथर र े। \nललना  रे सुत ल प्रेम पल ंग पर दर दे व्य ाकुल र े। \nसासु जे ह ुनका अल ार थन बथह न दुल ार थन र े। \nललना  रे थत ल एक दरद अंगेजह, ह ोथ र ला जनम लेत र े। \nजाह क हे ननदी जाह क, भइय ा के बजाबह ह े।  विदेह सदे ह:३ ४|| 103 \n \nललना  रे भइय ा ठाढ़ देहथर बीच कहु बात मनके र े। \n \nखेलौना \n \n( २ २) \n \nभै य ा के घर बेट ा जनम लेल क  बिैय ा माँ गे एलै हो लाल।  \nसोना खराम चथढ़ भै य ा एला की की मोर बह ीन लेली  हो लाल।  \nसोनाक हम मट्ठा लेलौ  रुपा केर हम लेलौ  काड़ ा हो लाल।   \nर ेषमी कपड़ा क अंगा लेलौ  जड़ी लाग ल  हम टोपी हो लाल।  \nपचासक बदला सौ ल ऽ कए जेत ी र ेषम साड़ ी पथह र ेबथन हो लाल।  \nभनस कए कऽ भौजी अयली खादी साड़ ी पथह र ेबथन हो लाल।  \nसयक बदला पचास ल य कए जैत ी, मूड़ ी मे डांड़ लगत थ नह ो लाल।   \nकनैत खीज ैत घर ननथ द जेत ी हो लाल।  \n \n( २ ३) \nआइ छथठ थदन घर मे सुथदन भेल \nघर मे भेल ललना , दुआर े वाज े बजना।  \nबाबा लुटाबथि ह ािी ओ घोड़ ा  \nबावी लुटावे गह ना, दुआर े बाज े बजना।  \nकाका लुटाबे घड़ी ओ औंठी  \nकाकी लुटाबे कंगना, दुआर े बाज े बजना।  \nथपसा लुटाबे मोटर गा ड़ी  \nपीसी लुटाबे य ौबना, दुआर े बाज े बजना।  104 || विदे ह सद ेह:३ ४ \n \n( २ ४) \nबाज े बाज े बिा बा नन्द के अंगना  \nकिक नाचे पमथर य ा नाचे, छो टकी ननथ दय ा नाचे अंगना ।  \nथकय े तोँ ननदी नाचह आंगन, त ोर ो भै य ा रह थि पटना। श् बाज े.... \nभै य ा हमर पटना रहै छथि, ओतथ ह सँ आओत मोत ी के कंगना ।  \nभाई मोर ा जीबौ भतीजबा जी बौ, देव पु र ाओल मन कामना।  \n \n( २ ५) \nककरा के अंगना जमथह र ा रे, \nमन र ंजे के लाल।  \nककरा बथह थन आबय रे,  \nमन र ंजे के लाल।   \nबाबा के अंगना जमथह र ा रे, \nमन र ंजे के लाल।   \nपल ंगा सुतल त ोह े थपय ा हे, \nमन र ंजे के लाल।   \nबथह न मांगय इ नाम रे, \nमन र ंजे के लाल।  \nत ेर े सन्दु क मे कंगना रे,श् मन र ंजे... \nकंगना हम नथह लेब रे, मन.... \nह मथह त लेब नौ लाखा ह ार,श् मन..... \nह ँसैत जाय ब ससुर ाथ र रे,श् मन...... \nहम नथह देब नौ लाख के ह ा र, श् मन.... \nकनैत जाउ ससुर ाथ र रे,श् मन.....  विदेह सदे ह:३ ४|| 105 \n \nजँ नथह देब नौ लाख के ह ार, श् मन.... \nबबुआ के ल ऽ जैब ससुर ाथ र रे,श् मन.... \nफेर कऽ बबुआ जनम लेब रे,श् मन.... \nनैना मे नैना थमला लेब रे,श् मन.... \nसुनु बचन अहाँ ननदी रे, श् मन.... \nकोथखय ा लह थर नथह जाय रे, \nगन र ंजे के लाल।  \n \nगथ नय ाथ र थपसबाक गीत \n \nकहमा केर जथड़या कहमा थसल ौथ टया र े। \nललना  रे कओन मु ँह भय पीसब, कौथशलय ा पीआय ब र े।  \nदथछ न के इहो जथड़ य ा, पथछम थसल ौथ टया र े। \nललना  रे पूब मु ँह भय पीसब, कौथषलय ा पीय ाअब र े। \nपथह ने जे पीलथन कौथषलय ा र ानी, सुथमि ा र ानी र े। \nललना  रे थसल िोइ पीय ल कैकेय ी र ानी त ीनू गरभ सँओ र े। \nकौथषलय ा के जनमत र ाम, सुथमि ा के ल छमन र े। \nललना  रे कैकेय ी के भरत, शि ुघन, त ीनू घर सोह र र े। \n \nत ेल-कस ाय लगवैक गीत \n \n(1) \nकौने बाबा ह र बा जोत ाओल, मे थिय ा उपजा ओल ह े। \nकौने बाबी पीसल कस ाय, जे थक बरुआ ओंगार ल ह े।  106 || विदे ह सद ेह:३ ४ \nबड़का बाबा ह र बा जोत ाओल, थक सर सो उपजा ओल ह े। \nऐहब बाबी त ेल पे र ौलीह, बरुआ ओंगार थि ह े। \n \n \n(2) \nकाँ चथह बाँस के मथलय ा हे, \nआथक त ाथ ह मथलय ा त ेल फूले ल  ह े।  \nकौने बाबी लगेतीह त ेल फूले ल , \nआथक कौन बाबी लगेती उबटन ह े। \nआथक फललाँ बाबी लगेती त ेल फुल ेल , \nआथक फललाँ बाबी लगेती उबटन ह े। \n \nमूड़ न  \n \nगो साउथन नोत क गीत \nजँ हम जथनत ौं काली मै य ा औत ी  \nअगर चानन मंगथबत ौ ह े। \nगंग ा सँ मै य ा थचकनी मंगथबत ौ  \nऊ ँच के पीथड़ य ा बनथबत ौ ह े । \nनीर गंग ाज ल सँ पीथड़ य ा थनपथबत ौ \nअड़ह ुल फूल चढ़ थबत ौ ह े। \nपीअर पीत ाम्बर माँ के आँचर दीत ौं \nसोन रुपे घूघरु लगा य ह े। \nजोड़ ा छागर िू र बन्हथ बत ौ \nकथर य ा दीत ौं बथलदान ह े।  विदेह सदे ह:३ ४|| 107 \n \nभनथह थवद्य ापथ त सुनु देथब काली  \nसदा रहब सह ाय ह े। \n \nथपत र नोत क गीत \nकौन बाबा आओत गजन ह ा िी  \nओ जे कौने बाबा थलल  घोड़ ा ह े। \nकौने बाबी अओत ी दोथ लय थ ह \nथक बरुआ आषीष देती ह े। \nबड़का बाबा आओता गजन ह ािी  \nछो टका बाबा थलल  घोड़ा ह े।  \nऐहब बाबी अओत ी दोथ लय ह ी  \nथक बरुआ आषीष देती ह े। \n \nमु ड़न बेरक गीत \n \nसमु आ बैस ल त ोह े बाबा थक बरुआ अरथ ज करु ह े। \nलपथट झापय ललाट  करह जगमू ड़न ह े। \nरहु बाबू रहु बाबू बरुआ थक ह ोय त सुथदन थदन ह े। \nनोत ब सकल पथर वार करब जगमू ड़न ह े। \nमूड़ न करैत बरुआ क बाबा सँ अरथ ज करु ह े। \nआनह ु पीथस बोलाय थक अउरी पस ार ल ह े। \nऔत ी पीसी सोह ाथ गन बैस थत चैक चथढ़ ह े। \nपीअर वस् ि पथह र त ी के ष पथ र छथ त ह े। \n  108 || विदे ह सद ेह:३ ४ \nकेष कटबै कालक गीत  \n \nकौने बाबा छुथर य ा गढ़ाओल सोने मढ़ ाओल ह े।  \nकौने अम् मा लेल  जन्म केष थक शुभश्श ुभ ह ोयत ह े। \nबड़का बाबा छुथर य ा गढ़ाओल र त ने मढ़ओल ह े। \nबड़की बाबी लेल  जनमके ष थक शुभश्श ुभ ह ोयत ह े। \nदेब हे नौआ भै य ा लाल  िो थतय ा सोनक कैंथचय ा ह े। \nशुभ कऽ उत ार ऽ बाबाक केष बबुआ जीक मूड़ न ह े। \n \nनौआक गीत  \n \nिी र ेश्ि ीर े कथटहह नौआ केष, थक बौआ बड़ दुल ारु  छइ ह ौ। \nबौआक मामी नौआ त ौर े देवह, थक बौआ छै बड़ दुल ारु  ह ौ। \nबौआक मामी भार पठौलथखन, ठकु आ त ोर े देबह केर ा त ोर े देवह ह ौ। \nबौआक नाना घोत ी पठेलथखन, पीअर मे र ंथग के त ोर े देवह ह ौ। \nिी र ेश्ि ीरे कथटहह केष, थक बौआ छै बड़ दुल ारु  ह ौ। \n \nनह ेबा कालक गीत \n \nकोने बाबा पोखथर खुनाओल, थक घाट बनाओल ह े। \nकोने बाबा भरथि जू ड़ी पाथन, थक बरुआ नह ाबथ ि ह े। \nअपन बाबा पोखथर खुनाओल, घाट बनाओल ह े। \nऐहब बाबी भरु जुथड़ पाथन, थक बरुआ नह ावथ ि ह े। \n \nचुमाओन गीत  विदेह सदे ह:३ ४|| 109 \n \n \nआजु माइ शोभा श्री र घु वर के  \nमात ु कौषलय ा ह कार पठाओल  \nगा इ न जत ेक नगर के। \nकैकेय ी आय थल सुथमि ा आय थल  \nगा इ थन सगर नगर के। \nदुथब अछत ल य देवल ोक आयल \nचर डोलय र घु वर के। \nत ुलसीदा स प्रभु त ुम्हर े दरस के \nजीवन सफल दरस के। \nआजु माइ शेभा श्री र घु वर के। \n \nभगवतीक थवनत ी \n \nअयलह ुँ सरन त ोह र हे जगतार थन मात ा।  अयलह ु..... \nलाले  मथन्दथर य ा के लाले  केब थर य ा । \nलाले  घ् वजा फहर ाय हे जगतार थन मात ा।   \nलाले  चुनथर य ा के लाले  थकनथ र य ा, \nलाले  थसनुर कपार हे जगत ा र थन मात ा। । \nर ाथ ख थलऔ मु खल ाली  ह मरो । \nहम लेब अचरा पस ाथ र हे जगत ार थ न मात ा। । \nअयलह ुँ सरन त ोह ार... \n \nगाम देवताक गीत  110 || विदे ह सदे ह:३ ४ \n \nबेथरश्बेथर बर बर जौं माथलथन बेथटय ा, \nबाट घाट जुथन र ोपु फूल ह े । \nएथह बाटे औत ा ब्राह्म ण दुल रुआ , \nघोड़ टाप त ोथ ड़ देत फूल ह े। \nकानै लगली  खीज ै लगली  माथलथन बेट ी, \nआथख स बह ै लाग थल  नोर ह े। \nके थनर मोथह य ा फूल गाछ त ो ड़त, \nके रे देत वर दान ह े। \nजुथन कानू जुथन खीज ू माथलथन बेथटय ा, \nह मरा स लीअ वर दान ह े। \nपथह ल जे मंगलौ ब्रह्म ण थसर के थसनुर बा, \nतखन कोर भथर पु ि ह े। \nजे पु ि दीह ब्राह्म ण ह थर नथह लीह, \nबाँझी पद छू टत गोर ह े। \n \nसाँझ \n \nसाँझ थदय य सुमथत मइय ा हे साँझ बीत ल जाइय े। \nजैत ा कन्ह ैय ा थखथसआय, हे साँझ बीत ल जाइय े। \nकिी केर दीप किी केर बात ी, हे साँझ बीत ल जाइय े। \nसोना केर दीप पाट सू त बात ी, हे साँझ बीत ल जाइय े। \nसर सो त ेल जरय सार ी र ात ी, हे साँझ बीत ल जाइ य े। \nजरय लाग ल  दीप चमथक गेल बात ी, हे साँझ बीत ल जा इ य े। \nखेलय लगलै  साँझ मइय ा, हे साँझ बीत ल जाइय े।  विदेह सदे ह:३ ४|| 111 \n \n \n \n \nउपनयनक गीत \n( उद्य ोग गीत) \nगो साउथनक नोत क गीत  \nअढ़ ुल फूल देथख अयली गो साउथन, दू िथ ह चरण पखार ब ह े। \nछुट्ट ा पान गो टा सुपार ी, माँ काली नोत ल जाथ ि ह े। \nबरुआक माय बाप गो चर करै अथछ, सुनु मात ा थवनत ी ह मार ह े। \nसेबक बालक स् त ुथत नथह जानय, छमा करब सब अपर ाि ह े। \n \nपीत र नोत क गीत \nदुअ र थह बाज न बाज य स् वगि आवाज गेल ह े। \nस् वगि मे पु छथ िन बड़का बाबा कतय बाज न बाज ू ह े। \nअहाँ कुल जनमल फललाँ बरुआ ओतथ ह बाज न बाज ू ह े। \nस् वगिथह थपत र आनन्द भेल थक आब वंष बाढ़ल ह े। \nस् वगि सँ आथब थपत र बरुआ के आषीष देल ह े। \n \nबँस कट्ट ीक गीत \nवृन् दावन बाँस कटाय ब थक मड़बा बनाय ब ह े। \nपथह ने बाँस के पूज ब तखन छऽ लगा य ब ह े। \nआहे ई थिक काठ सुकाठ ए ह ी सँ मारब बान्ह व ह े। \nआथक वृन् दावन बाँस कटाय ब थक मड़बा बनाय ब ह े। \n  112 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nमड़ठट्ठ ीक गीत \nजन्म सुफल आइ भेल की आंगन माड़ब भेल ह े। \nजन्म सुफल ओथह बाबा क थज नका आंगन माड़ब ह े। \nजन्म सुफल ओथह बाबी क ज थनका कुल पु ि भेल ह े। \nपीय र थह खड़ छर ाय ब थक लाल  झालथर लगा य ब ह े। \nत ाथ ह माड़व बैस त फललाँ बरुआ थज नकर जनउ ह ैत ह े। \nचहुथदस र ह त थन सर सम्बन् िी की माड़ब सोह ाओन ह े। \n \n \n \n \nमड़वा छा र ैक गीत  \nबाबा हे फललाँ बाबा मड़वा छाथर मोथह दैह। \nबथर सत हे नन्हबुथनय ा मे घ, \nभाीज त हे मोर ा बालक बरुआ, \nपीत ाम्बर ओढ़न को दैह।  बाबा हे.... \nबाबी हे फललाँ बाबी आँचर झाँथप मोथह लैह । \nबथर सत हे नन्हबुथनय ा मे घ, \nभीजत हे मोर ा बालक बरुआ, \nआँचर झाँथप मोथह लैह ।  बाबा हे.... \nमड़बा नीपक गीत \nबाबा दान दीअ यौ, मथटया कोड़ ैक इ नाम दीअ य ौ। \nबाबा दान दीअ यौ, मड़बा नीपै क इ नाम दीअ य ौ। \nगइ य ा जे देल ौ बथछ य ा लगा य, \nआर थकछु दान बेट ी आमा सँ लीअ?  विदेह सदे ह:३ ४|| 113 \n \nआमा दान दीअ यै, मड़बा नीत ैक इ नाम दीअ य ौ। \nबाली जे देल ौ बेट ी झुमका लगा य, \nआर थकछु दान बेट ी भै य ा सँ लीअ। \nभै य ा दान दीअ यौ, मड़वा नीपै क इ नाम दीअ य ौ। \nकंगना जे देल खीलन लगा य, \nआर थकछु दान बथह न काकी सँ लीअ।  \n \nबथलप्र दान कालक भगवती गीत  \nबदन भया वन कान बीच कुण्डल थवकट दषन घन पाँ त ी। \nफूज ल केष वेष त ुअ के कह जथन नव जल िर काँ त ी। \nकाटल माि ह ाि अथत शोथ भत त ीक्ष्ण खड़ग् कर लाई । \nभय थनभि य बर दथह न ह ाि ल य र थह अ थदग म्बथर माई । \nपीन पयोि र ऊपर र ाथ ज त थलिुर स्राथ वत मु ण्डह ार ा। \nकथट थकंकथण शब कर मथण्ड त थसक बह शोथ णत िर ा। \nबथसय मस ान ध्य ान सब ऊपर य ोथ ग न गण रहु सािे। \nनर पथत पथत र ाथ खअ जग ई ष्वथर करु मथह नाि सनािे। \n \nबेट ा थववा ह \nकुमरमक गीत \n(1) \nहम ते पोखथर खुनबै त ेइ के घाट मढ़ ैब ै। \nथछ नार ो आयल कथर ह ें ओथह रे पोखथर य ा मे । \nर थसया बात बाज ू सम्हाथर, छो ड़ू ह मरा से अरा थर। \nहम त झुल फी िय थघथसआय ब पोखथर य ा मे ।  114 || विदे ह सदे ह:३ ४ \nहम त कोठवा उठैब त ेइ मे थखड़ की लगैब। \nथछ नर ो अबाय ल कथर ह ें ओथह रे कोठथर य ा मे । \nर थसया बात बाज ू सम्हाथर छो ड़ू ह मरा से अरा थर, \nहम त झुल फी िय थघथसआय ब कोठथर य ा मे । \nहम त पल ंगा लगैब त ेइ मे त ोसक ओछाय ब।  \nथछ नर ो आयल कथर ह ें ओथह रे पल ंथग य ा मे । \nर थसया बात बाज ू सम्हाथर छो ड़ू ह मरा से अरा थर। \nहम त झुल फी घय थघथसआय ब पल ंथग य ा मे । \n(2) \nथर मथझम थर मथझम बुन् दे बर थस गेल, अंगना मे पड़ल कजथ र य ा । \nिथर य ा िो बै गेथल फललाँ थछ नथर य ा, खस ली टांग अल गइ य ा। \nघे ड़बा चड़ल एलथखन फललाँ र थसया उठ गै थछ नो ह र जैय ा। \nहम कोना उठबौ र थसया, त ोह र बचथनय ा डर बा मे पड़लैम चथकय ा। \nडर बा मचथकया के की की दबैया, सोथ ठ पीपथर मरचइ य ा । \nसोथ ठ पीपथर के बड़ रे जह थरय ","size_mb":74.84,"has_text":true},"Sadeha 35.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 35.pdf","name":"Sadeha 35.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह ३ ५ \nर चनात् मक गद्य-पद्य  लेखन  भ ाग-४ \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nवि द े ह-सद े ह  श  ृंख ला- मै वि लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा समानान्तर सृं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव िका र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स िाव ि का र स ु रव ि त। व िद े ह म े  प्र का व श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिाव ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सृंग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ व न् ह ।   भ ा ल सव र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू व सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ व द  व ल ृंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( व कछ ु  व द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   व ल ृंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सव र क गा छ - प्र ि म  म ै व ि ल ी  ब् ल ॉग / म ै व ि ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ न्टरने ट पर   म ै व ि ल ी क प्र ा ची नत म  उ पव स् ि त क रूपमे  व ि द्य म ा न अ व छ ।  ई  म ै व ि ल ी क पव ह ल  इ ृंटर ने ट पव िक ा  व ि क  \nज कर  नाम बा द म े  १ ज न िरी  २००८ सँ  \" व ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ृंटर ने टपर  म ै व ि ल ी क प्र ि म  उ पव स् ि व त क या िा  व ि द े ह-  \nप्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ि व र  पह ु ँ चल  अ व छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का व श त  ह ो इ त  \nअ व छ ।  आ ब “ भ ा ल सव र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'व िद े ह ' ई-पव िक ा क प्र िक् त ा क सृंग म ै व ि ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ व छ ।  व ि द े ह  ई -पव ि का  ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स िाव ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अव छ ततऽ  स ृंपाद का ि ीन। \nसृंपा द का ि ी न ।  व िद े ह- प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई -पव िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न् र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ व ल क आ  अ प्र का व श त  र च ना ( ज कर  म ौ व ल क त ा क सृं पू र् व  उ र्त्त र द ा व यत्ि  ल े खक  गर्क  म ध् य \nछ व न्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ व ि ।  ए त ऽ प्र का व श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सृंग्रह कर्त्त ा  ल ो कव नक  ल गम े  र ह त व न् ह ।  \nसम्पा द क 'व ि द े ह ' प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ऐ ई -पव िक ा म े  ई -प्र का व श त / प्र ि म  प्र का व श त  र चनाक  व प्र ृंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  म ू ल  आ  अ नूव द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  व प्र ृंट-प्र का श न क अ व ि का र र खै त  \nछ व ि ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पव िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  इ च् छ ु क व िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ व ि , से  आ ग्र ह ।  र चनाक  सृंग र चनाक ा र  अ पन सृंव ि प् त  पव र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ृं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ व ल क अ व छ , आ  पव ह ल  प्र का श नक ह े त ु  व िद े ह  \n( पा व ि क)  ई  पव िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ व छ ।  म े ल  प्र ा प् त  ह ो यबाक बा द  यि ा सृंभ ि श ी घ्र  (  सा त  व द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ ृंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एव ह  ई  पव िक ा केँ  म ा स क ०१ आ १५ व त व ि केँ  ई  प्र का व श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ व छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ५ ,०० ० /-  स ंस्  कर ण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 35: A Collection (Vol.IV) of Creative Maithili Writings in \nProse and Verse  e-published in  Videha e -journal issues 1-350 at \nwww.videha.co.in).  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (प . १-१ ४ ४९) \nआश ीष अनवचन्ह ार - वबज नेस मे  अप्पन नाम  कवर त ौं , पत्नीभक् त (प . २-\n७ ) \nिी र ेन्र कुमार  य ा दि - र ाज देि मृंडल क बाव ़िक वचि पर, किा- नाह  \nआओर वज नगी  (प . ८-१ ०) \nवि नी त  उत् पल- लघु किा- वन मृंिर्, दीघवकिा- घोड़ी पर चव़ि लेब ह म \nवडग्री, विनीत  उत् पल क सािात् कार  प्रबोि सम्म ान २००४ सँ सम्म ाव नत  \nमाय ानृंद वमश्रसँ (प . १ १-७१) \nसुजी त  कुमार  झा - नेपालक  र ाष्ट्र पवत क नेपाली प्रे म - ल ोककें वकय ा  \nनवह  पवच र ह ल!,  सृंस् म र र्- मोबाइ लक घण्टी जेना रुवक य  नव ह  र ह ल \nछल, वबह ा र ोमे मै विली — मै वि ली - वमविलाक विि ाय क  सभ मै विलीम े \nसपि ल ेलवन्ह , नेपालोम े स प ि, नेपालमे  मै वि ली भाषामे  प ढाइ : उत् साह \nकम वनर ाशा बेस ी,  ह ोर ीके पव र िवत वत  रुप - जनकपु र मे  महा मू खव सम्म े लन,  \nजनकपु र मे  कोज ाग र ा मह ोत् सि, वमनापक लेल एकटा आओ र  उपल ब्िी - \nदू  ल ाखक पुर स् कार , ज नकपु र मे  पाग े पाग - पागक व्य िसा य ीकर र् पर  \nवकय ा नव ह  स ोची ? , लघु किा - भौजी (प . ७ २-११ ८)   \n \nसुवमत  आनन्द - भाषर्माला, भारत-नेपालक वमविला ह स् त व शल्प कल ा म े \nअस ीम स म्भ ािना,  आचाय व सुर े न्र झा “सुमन ” जय न्ती-२ ०१ ०, आचाय व \nर मानाि झा आ प्रो. त ृंि ना ि झाक भाषर्माला -२ ०१ ० (प . १ १ ९-\n१ २ ९) \nमनो ज झ ा मुवक् त - महो र्त्त र ीक  य ू िाके देश व्य ापी अवभयान,  अमर  श वह द \nदुगानन्द वज नक सपना छल  गर्तन्ि , मै विली वदिसमे  विव भन्न काय वक्रम  \nसम्प न्न , वमविला महो त् सि आ एकर  उपल वब्ि,  महा वशिरा ि ी मे ला आ  \nगाँजा क व्य ापार , वमवडय ा से न्टर क स्िापना  (प . १ ३ ०-१४९ ) \nर म ानन्द झा \"र मर् \" - मै विली  लोक गी त क अिस्िा,  नेपा लमे  मै विली  \nकिाक विकास ओ प्रि वर्त्त ( प . १ ५०-१ ९ ५) \nब ष ेश चन्र लाल - लघु किा-गो लबा (प . १ ९६-२० ३) \nदुग ानन्द म ृं डल- लघु किा- पार स, बुव़ि य ा फूव स, दुगानन् द मृंडल क \nसमस्त  मैविलक ल े ल राखीक श ुभकामना  ( प . २ ० ४-२ २०) \nउमेश म ृं डल- र ोह वन य ाँ आम, जेह न मन  त ेह न वज नग ी,  वनमव लीस ँ \nजनकपु र  िा म, कवबलपु र क  किा गा ेेष्ठी, सग र  र ा वत  श्रोत ा किा -\nसाग र मे  डुबकी लगेल वन्ह , सु पौलक किा गो ष्ठी: ४ वदसम् बर  २ ० १० \n(प . २ २ १-२ ४४ )   \n \nमु न्न ा जी - सामाव जक सर ोकार केँ छुबैत  मै विली ल घु कि ा,  विदेहक \nविह वन किा (ल घु किा) विशे षांक (६ ७ म अृं कक मादेँ), व कएक अछोप  \nबनल अवछ  मैविली लघ ुकिा  वििा,  वर पो त ाज  (प . २ ४ ५-२ ६ ५) \nअवनल गौ त मक ि ातालाप त ारानन्द वि य ो गी क स ृं ग  (प  . २ ६ ६-२ ७४ ) \nत ारानन्द वियोग ी - साव ह त् य  अकादेमीक विश ेष समार ोह  ( १ ५ .१ १ .१० ) \nमे  तार ानन्द विय ो गी क िक्त व्य  (प . २ ७ ५-२ ८२ ) \nग ृंगेश  गु ृं जन- लाट स ाह ेबक व करानी  (प . २ ८ ३-२ ८६ ) \nवकशन  कार ीग र - वकर ीम लगा उ -मु ँह  चमकाउ , मूर ह ी-कचरी (प . २ ८ ७-\n२ ९ ४) \nसत् य ेन्र कुमार  झा - वह स् सक, भै य ार ी,  स् िाना न्तव र त  दोष,  अप्र ासृंवगक \n(प . २ ९ ५-२ ९८) \nवमविलेश कुमार  झा- कानू न, दशवन, कन्य ादा नक वचन्ता , महा नगर -\nसृंस् क वत (प . २ ९९-३ ० ३) \nचण्डेश्व र  खाँ- कोटा (प . ३ ०४-३० ४) \nि ीर ेन्र प्रेमवषव- विचार  वटप्प र्ी  (प . ३ ० ५-३ ०७)   \n \nव जत ेन्र झ ा - के र ाखत  रुमालक इ ज्जवत , नेपालक र ाज नी वत क \nअबस्िासँ उपजल -  ग् लाव न, नि वििा व ह त ाक लेल नि उमृंग लाबए \nएह न मिुश्रािवर्, काठमाण्डू ।  विदेश मे  भविष्ट्य देखैत  अव छ वि द्य ािी ,  \nकाठमाण्डू मेँ  कोह बर  घर : िर  ने कवनञा त ैइ य ो बवढञा,  परम्पर ाके \nवनर न्तरत ामेँ प्रिास  बाि क नव ह , उपटै त  गा म बसाओत  ब ाब ा , मह ाकवि \nविद्य ापवत  अिय क ोष  (प . ३ ०८-३३ ७) \nवब वपन झा - क त ाव र षड्िगवजय ेनमानिी म्…।  (स फल त ाक मू ल सू ि ), प्रदे श  \nकेर  विकास : एक वचन्तन (वबह ार -विकास सन्दभ व मे  आ लोचना त् मक \nअवभव्य वक् त ),  ह े ह  द य ेश्वर ी:  ए क कटािालोचन,  की नब  साल की पु र ान  \nसाल..! , समस ामवय क सन्दभ व  मे  गाँिीव िचार क महर्त्त ा , वमव िल ांचल आ  \nवबह ार  चुनाि, विर ासत केर  सृंर िर् केकर  उर्त्त र दाव य त् ि? , विषिेल क  \nवसञ् चन, गुरुव शष्ट्य परम्पर ा आओर आिुवनकत ा,  बालमज दू र  पर ह मर \nलेवखनी क द वि, वकछु पजर ै त  प्रश्न, भारत -नेपाल आओर वमविलांचल, \nमजदू र  सँ दू र  मजदू र  वदिस,  शह ीद कऽ वचत ाकऽ िू ँआ क अवभलाषा,  \nपिव क ’औवचत् य क उपेिा ’सि व िा वचन्तनीय  (प . ३ ३८-३ ७४) \nखड़ ानन्द य ादि- गह ू मक बोर ा (प . ३ ७५-३ ७६) \nसत् य ान ृंद पाठक- लघु किा- स् िान विमश व (प . ३ ७ ७-३ ८५) \nप्रो. िीर्ा ठाकु र - लघ ुकिा- पवर र्ीत ा  (प्. ३ ८ ६-३ ९५)   \n \nसाकेत ानन्द- आछ े वदन पाछे  गए  (प . ३ ९६-४ ० ४) \nनिेन्दु कुमा र  झ ा -  र ेल लाइ नसँ जुड़त  भारत  आ नेपा ल, भारत ी य  \nसामाव जक व्य िस् िामे आइय ो जीिन्त  अवछ जा वत  व् य िस् िा -  प्रो. शमा,  \nप्रदेशम े लाग त  चौदह टा नि उद्य ोग  समूह , अस ोचैम कए ल क एवह  वदस \nपहल- वमविलांचल मे  सेह ो लाग त  नि उद्य ोग , मतदा त ा सभक उत् साह  \nमध्य  सम्प न्न  भे ल  त ीन चरर्क मतदा न - र ाज नीवत क  दलक बेच ैनी \nब़िौने अवछ मतदा त ाक चुप्पी,  र ाह ुलक वमशन वबह ार सँ ब़िल सर्त्त ा आ  \nविपिक परेश ानी: वमविलांचल क भूवमस ँ  कांग्रेस क  य ुिर ाज  कएलवन \nचुनािी शृंखनाद,  दू  िषव  पूर ा कएलक म ैविली दैवनक वमव िल ा समाद  \n(प . ४ ० ५-४ १६) \nदेिश ृं कर न िीन- वबलावड़ , मो टर साइ वकल  (प . ४ १ ७-४ ३९) \nड ॉ .  शेफावलका िमा - एकांक ी- एकटा आर मह ाव भवनष्ट्क्रम र्, शैत ानक \nिाव र स, प्रवत िादक स् ि र (प . ४ ४ ०-४६ ३) \nभा र त  भ ू षर्  झा - ल घु  किा - आत् मबल (प . ४ ६ ४-४ ६७) \nकवपल ेश्वर  र ाउ त - अप्पन गप - वकछु विह वन आ लघु  क िा [१. िृंश  \n२ . उलह न ३ . िरिर ी ४ .  भोग ५ . कुमावर  भोजन ६ .  कीत वन आ  \nसम्म े लन ७ . मूदा ८ . सत माए ९ . त करीर १० पान १ १  मई वदिस   \n \n१२ भूख १३ बेिा १ ४  वकस ानक पूज ी १५ छू आ-छू त  १६ कवलयुग क  \nवनर्वए]  (प . ४ ६ ८-५ ४०) \nप्रकाश झा- विश्व र ृंगमृंच वदि स: 2 7  माचव (प . ५ ४ १-५ ४३) \nअनमोल  झा - वर ले शन -२ , त ृं ग,  डेरा य ल, वपछड़ ल र ाज्य ,  एटेचमे न् ट, \nब़िैत  चल ू , दुुः ख, समाज, वर टनव, फजव, त ेल, प्रश्न, पाप, मात ा न  \nकुमात ा भिवत, आँवखक पाव न, वचन्ता,  बुवि, कृंर ोल, वचन्तन, बोि  \n(प . ५ ४ ४-५ ६७) \nर ामभरोस कापव ड़ ‘भ्रमर’- जट–जवटन (ल ोकना ट्य - रुपान्तर  - र ाम  \nभरोस कापवड ‘भ्रमर’) , नाटक-एकांकी भै य ा,  अएल ै अप न सोर ाज , \nर ाज विराज मे  मैविली लोक सृं स् क वत  स ृंगो ष्ठी स म्प न्न (प . ५ ६ ८-६० ५) \nर ाि ा क ान्त  म ृं डल ‘रमर् ’- मै विली एकांकी- कने ह महू ँ  प़ि ि (प  . \n६ ० ६-६१ ०) \nऋवष ि वशष्ठ - अन्ह र जाली (प  . ६ ११-६१ ५) \nनन्द विलास रा य - लघु क िा- चौठचन्र क दही  (प . ६ १ ६-६ २ ०) \nि ीर ेन्र कुमार - लघ ुकिा- अहीं क लेल, जगदी श प्रस ाद मृंडलक  \nउपन्य ास- “मौलाइ ल गाछक फूल ” (प . ६ २१-६३ ०)   \n \nज ीिकान् त- जगदी श प्रस ाद मृं डलक उपन्य ास “मौलाइ ल गा छक फूल ” \n(प . ६ ३ १-६ ३३) \nबेचन ठ ाकुर - बेट ीक अप मान, छीन र देिी  (प . ६ ३ ४-७ ३२) \nअचव ना कुम र - आस , विद्वान (दादीसँ  सुनल किाक पु नले खन) , बेट ा \n(प . ७ ३ ३-७ ३९) \nवशि कुमार  झा ‘वटल्ल ू’- समीिा- सू य वमु खी, मै विली किाक विकासम े \nगा मक वज नग ीक य ोग दान , ‘समकालीन मै विली कवित ा ’क समीिा, \nसमीिा- मै विली वचिकिा  ( प . ७ ४०-७ ८ ०) \nग जेन्र ठाकुर- स॒ह स्र॑ शीषा॒ (प . ७ ८ १-१ १० ४), जगदी श प्रसाद मण्डल- \nएकटा बाय ोग्राफी (प . १ १ ०५-१२ ५०), मै विली गज ल शास् ि  (प . \n१ २ ५१-१ ३२ १), मै विली  स मीिाशास् ि  (१ ३ २२-१ ४१ ६), बाल गुरु,  \nएकटा पि , माए -बेट ाक मनोविज्ञ ान, शार दानग र  (प . ७ ८ १-१ ४२ ३) \nप्रोफे सर  प्रेमश ृं कर वस ृं ह- म ैवि ली बाल काव्य िा र ा  (प . १ ४२ ४-१ ४४ ४) \nदेिांश ु ित् स- प्रगवत क रहस् य  (प . १ ४ ४५-१४ ४९) \n \n    \n \nपद्य-ख ण्ड (प . १ ४ ५०-१६ ९०) \nड ॉ . न र ेश कु मार  ‘ विकल’- वकछु आजाद गज ल  (प . १ ४५ १-१ ४५ ५) \nसुबोि  ठ ाकुर- नि िषव क रृंग , प्रयास, प्रतीिा (प . १ ४ ५६-१ ४६ ०) \nसत ीश चन्र झा - सौंसे  वबह ा र  एखनो बेहा ल  (प . १ ४६ १-१ ४ ६३) \nज ीिकान् त- बबलू  बनबय  छक्का -सर्त्त ा (प . १ ४६ ४-१४ ६ ७) \nर ाज ेश मोहन झा - घ ुर ना मोन पड़ैए (प . १ ४ ६८-१४ ६९) \nअर विन्द ठाकुर - आजा द गज ल -१-२ (प . १ ४७ ०-१ ४७ १) \nर वि भ ू षर्  पाठक - वक भे लए  एकर ा?  (प . १ ४ ७२-१४ ७२) \nप्रिीर् कश् य प- पौरुष वपशाच  (प . १ ४ ७३-१४ ७४) \nर ाम विलास स ाह ु - चौिवनय ा नेता  (प . १ ४७ ५-१ ४७ ६) \nमह ाकान्त  ठाकुर - साह ेब (प .  १ ४ ७७-१ ४७ ८) \nड ॉ . शेफावलका  िमा - स् म वत -श े ष, बच्चा आ व्य िस् िा , देश  (प . १ ४७ ९-\n१ ४ ८४) \nसर ो ज ‘वखलाड ी ’- गीत (प . १ ४ ८५-१ ४८ ६)   \n \nश् य ामल स ुमन - कहू  वक फूव स बजय  छी?  (प . १ ४ ८ ७-१ ४ ८७) \nकाली नाि ठाकु र -  दह ेज़ विर ोि ी र चना (प . १ ४८ ८-१ ४९ ०) \nवकशन  कार ीग र - दौग ल चवल जाएब गा म , आवब गेल  नि ि षव , बँट िार ा,  \nएकटा त ऽ ओ छलीह , ग लचोटका बर , वलखै त  र ह ी,  नबकवनय ाँ, \nवकडनी चोर , बीर जबान , ह मरो  ज ीबऽ  वदअ,  ह ाव कम भऽ गेल ाह ,  \nवपय क्कर , दह ेज , देश ऽक वचन्ता  (प . १ ४ ९१-१ ५१ ८) \nनि ीन कुमार  “आश ा”- मच् छर  मच् छर, य ाद अबै ए बाबा क लािा  (प  .  \n१ ५ १९-१ ५२ ३) \nमनीष झा \"बौआभ ाई \" - फहर ाइ य ै पत ाका  (प . १ ५ २४-१५२ ५) \nमु न्न ी क ामत- समाजक विडम्बना  (प . १ ५२ ६-१ ५२ ६) \nम दुल ा प्रिान- ई  त बूझू  (प .  १ ५ २७-१ ५३ ०) \nर म ा कान् त  झा - की ह ोइ त  अवछ कश्मीर मे  आब,  र ह ी र ह ी मोन  पड़ै \nअवछ गा मक, ह म की  ह मर  पहचान की, मा त ा के च र र् कमलम े \nआरत ी प्रस्त ु त , की गलती  ह मरा सँ भे ल, वबबा ह  ने भे ल एक टा सोग ात क  \nसृंग भे ट ल, वमविला अवछ नगर ी , सौर ाठ अवछ ह मर  गा म, नाम  \nसुनीत ा रूप आवित ा अवछ , नचार ी,  बसन्त आवब   गेल  नि कावलय ा  \nसगर ो गाछ  छा ग ेल  (प . १ ५३ १-१ ५४ २)   \n \nमनो ज कु मार  म ृं डल- बू ़ि, वकसान  (प . १ ५ ४३-१५ ४७) \nबेचन ठ ाकुर - घरनी-बीसा (प . १ ५ ४८-१५ ५०) \nनन्द  विलास रा य - अका ल, प्रदू षर्  र ोकू  कवित ा  (प . १ ५५ १-१ ५५ ४) \nग जेन्र ठाकुर - घ र्ाक त र ह व र मे / बुव़ि य ा डाह ी सृंग अवछ,  घड़ी पूज ा,  \nनज वर  लाव ग जाइ  छै, ठा़ि लर्त्त ीकेँ प़ि ैत  छी , ह मर आक ांिाक  अवग् न,  \nउज ाव ह मे  उपल ाइ त  ह म आ माँ छ,  बकछुछरु खेलाइ त  ह म आ भीखू,  \nकवटहार ी,  भाग्य शाली, ह ा इ कू/  श ेनय ू व/ टनका/ ह ैबू न, कु ण्डव लय ा १ -४ ,  \nरुबाइ , कता १ -२ , गज ल १ -४ १  (िांव ग बाट बनेबाक दाम अगू बार  \nपे ने छँ)  ( प . १ ५ ५५-१६ ४८) \nश्वेत ा झा  च ौि र ी - वमविला वच ि कल ा ( प . १ ६४ ९-१६ ७०) \nअनुपमा वप्र य दवशव नी -  वचि कल ा (प्. १ ६७ १-१६ ७ २) \nश्वेत ा झा  (वस ृंगा पु र )- वचि कल ा (प . १ ६ ७३-१६ ८५) \nगु ृंजन कर्व- वचि कल ा (प . १ ६ ८६-१ ६८ ६) \nत ु वनशा वप्रयम -वकछु वचि  (प .  १ ६ ८७-१ ६९ ०)  विदेह सदेह :३५|| 1 \n \nगद्य खण्ड \n \n \nमैथिली  भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्  - हनुमन्ताः उक्तवान- \nमानुषीथमह संस्कृताम्  \n \n \n \n \n \n \nअक्खर (अक्षर ) खम्भा   \nथतहुअन खेत्तथह काथि तसु  थकथत्तवथलल पसरेइ।   \nअक्खर खम्भारम्भ जउ  मञ्चो बथन्ि न देइ॥ \n[कीथतिलता प्रिमाः पललवाः पथहल दोहा।]माने अक्षररूपी स्तम्भ थनमाण \nकए ओथहपर (काव्यरूपी) मंच जँ नथह बान्हल जाए तँ एथह थिभुवनरूपी \nक्षेिमे ओकर कीथतिरूपी लता (वथलल) प्रसाथरत कोना होयत। \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह सदे ह:३५ \nआशीष अनथचन्हार \n \nथबजनेसमे  अप्पन नाम कथरतौं  \n \nमैथिलीमे  आत्मकिाक नामपर जे वस्तु  अबैए तइसँ  अरुथच भेनाइ \nआवश्यक, कारण प्रत्येक आत्मकिा एहन लागत जेना लेखक सत्य  \nहथरश्चंद्रक जेठ बालक होथि। ओइ आत्मकिा स बहक पाँथत-पाँथतमे \nषडयंिक गंि भेटत। पढैत-पढैत एना लागत जेना लेखक बहुत रास  \nतथ्य छोथ़ि देने छथि। एकर कारण जे आत्मकिा लेखक अपन \nउज्जरका पक्ष माि देखबै छथि आ अपना द्वारा कएल गेल कारी \nअध्यायकेँ छोथ़ि दै छथि। तँए पाठक औना क' रथह जाइ छथि आ \nहुनका वाग्जालक अथतथरक्त थकछु नै भेटै छथन। \n \nमैथिली  आत्मकिामे \"कतेक डाथरपर \" महत्वपूणि अथछ मुदा हमरा \nजनैत माि प्रथतथियासँ  जन्मल अथछ। १९९१सँ  ल' क' २००० िथर \nएकटा ब्राम्हण अथिकारीकेँ लालू  राजमे की-की भोगए प़िलै तकर \nएकभगाह थववरण अथछ ऐमे। एकभगाह ऐ दुआरे जे लालू  राजमे की-\nकी फाएदा भेलै तकर ऐ पोिीमे कोनो थववरण नै अथछ। ओना जँ \nहमर व्यथक्तगत थवचार पूछल जाए तँ ई आत्मकिा कम आ सं स्मरण  \nबेसी  लागैए। ऐकेँ अथतथरक्त आर आत्मकिा स भ उपलब्ि अथछ मुदा  विदेह सदेह :३५|| 3 \n \nवएह रोगसँ  ग्रथसत। ऐ ठाम ईहो गप्प मोन राखब जरूरी जे मैथिलीमे  \nदथलत आत्मकिाक घोर अभाव। घोर अभाव की मने छलैहे नै। \nजँ कोनो लेखक अपन आत्मकिाक शुरूआत एना करथि \"जीवन एगो \nसंघषि होइत अथछ, संघषिमय होइत अथछ। ऐ संघषिमे थकयो-थकयो \nआगू थनकथल जाइत अथछ तँ थकयो अप्पन जीवनमे बहुत पाछू छूथट \nजाइत अथछ\" तँ पाठककेँ बूथि लेबाक चाही जे ई लेखक कोनो आन \nग्रहसँ आएल छथि आ मैथिलीमे  चथल  अबैत उज्जरका पक्षबला \nप्रसंशात्मक आत्मकिाक जमाना खत्म होमए बला छै। ताहूमे जँ \nलेखक आगू बथढ कहथि जे \"हम फेर बंगलोर चथल  एलौं। ऐठाम \nकाज भेटल खानाक केटथरंगमे, कुक स बहक कप़िा िोइ कऽ काज \nभेटल\" तँ पाठककेँ स्वताः ई बुिना जाइ छथन जे ई आत्मकिा \nवास्तवमे  आत्मकिा छै। \nसंदीप  कुमार साफी  मैथिलीक  युवा लेखक छथि आ थवथभन्न आयामक \nसंग  मैथिलीमे  एलाह अथछ। \"बैशाखमे दलानपर\" कुल पाँच खंडमे \nबाँटल अथछ \"आत्मकिा खण्ड, कथवता खण्ड, थवहथन किा खण्ड, \nलघुकिा  खण्ड आ थवचार थबन्दु खण्ड\"। थहनक आत्मकिाक कोनो \nअल ग शीषिक नै अथछ जे की मैथिली  लेल  एकटा नव वस्तु  अथछ। \nऐ आत्मकिामे बहुत रास  नव थवचार अथछ मुदा हमरा बुिैत ई दथलत \nआत्मकिा होइतो कोनो गरीब ब्राम्हणक आत्मकिा सेहो  अथछ। \nउदाहरण लेल  \"थकछु थदन बाद गामपर सँ  हमर थववाहक बातचीतक \nसमाचार  आएल जे तूँ गाम आबऽ। फरबरी-माचिमे हम गाम गेलौं। \nबाबूजीकेँ कहथलयथन जे थववाहमे जे दहेज देतऽ ओइ दहेजसँ  अओर \nएक सालमे  थकछु रुपैया अओर लगा कऽ बथहनक कन्यादान सेहो  \nकऽ लेब। थकछु भा़िा-बतिन अओर ओइमे लगा देबै। ई स भ मजबूरी  4 || विदेह सदे ह:३५ \nदेख हमर थववाह २००२ मे भेल..\"। आब ई देखू वथणित थवचार माि \nलेखक नै भ' क' पूरा पूरा सामाथजक  बथन गेल अथछ। अथिकांश \nमैथिल  ब्राम्हण वगि एनाथहते करै छथि। बेटाक दहेजसँ  बेटीक थबयाह \nकरै छथि। ऐ थवचार स बहक अथतथरक्त ऐ आत्मकिामे बहुत रास  \nएहन छोट छोट थवचार छै जकर पथरथि पूरा समाथजक  छै आ ऐ छोट \nआलेखमे ओकरा फथ़िछाएब संभव  नै। \n \nऐ पोिीक पाँचो खंडक वैचाथरक पथरथि एक दोसरासँ  जु़िल अथछ। \nकने कथवता खंडक ऐ कथवता अंश थदस  देखू-- \n\"भाइ रौ सपनो  कतौ स च भेलैए \nमहीसक  पीठपर कहूँ मंच होइए\" \n \nऐ पाँथतमे आएल थबंबकेँ देखू। कोनो परंपरासँ  आयाथतत थबंब नै अथछ \nई । एहन थबंब ओहने लेखक बना सकैए  जकरामे कहबी बनेबाक \nक्षमता होइ। से  क्षमता ई नव लेखक देखा रहल छथि। \nओना मैथिलीमे  आन भाषा जकाँ स्िी  थवमशि सेहो  पसथर  गेल अथछ। \nआ तिाकथित थकछु पुरुष वगि सेहो  अपनाकेँ फैशनक तहत स्िी  \nथवमशिकार मानै छथि। संदीप  जी सेहो  स्िीक  उपर कथवता थलखला  \nमुदा पूरा अल ग थमजाजसँ।  कने देखल जाए-- \n \n\"मारैके मन घरवालीकेँ तऽ \nकहैए सागमे  थकए ने हरदी देलही\" \n \nमने थबलकुल टटका आ अनगढ थबंबक प्रयोग कर' मे माथहर छथि ई \nलेखक।  विदेह सदेह :३५|| 5 \n \n-कोनाकेँ बुिाएब थपयास  \nथवलुप्त भऽ रहल अथछ इनार------- \n \nऐ पाँथतकेँ पथढते हठात् आजुक पथरवेश मोन प़िैए। एखन तँ माि \n२० टके लीटर पाथन अथछ ५० साल  बाद की हएत ? ऐ कथवतामे \nइनार माि प्रतीक अथछ। \n--बहुत थदनसँ  आइ-काइ करै छी \nजे एकटा महीस  लेब \nबेटा-पुतौह बाहरे रहैए \nगामपर अस गर बैसल  नीक नै लागैए..... \n \nजँ ऐ कथवताकेँ पढबै तँ स्पष्ट रूपें पता लागत जे एकर नायक आ \nनाथयका गैर ब्राम्हण आ गैर कायस्ि  वगिक छथि। आइसँ  १५-२० \nसाल  पथहने माि ब्राम्हण आ कायस्ि  वगिमे प़िाइन होइ छलै। मुदा \nआजुक थस्िथत  थभन्न अथछ आ तकरे उपज अथछ ई कथवता। एकटा \nनवका मनोभूथमक कथवता थिक \"मन ल गले रथह गेल\" से  ऐ दुआरे \nजे कथव थबजनेस  करबाक इच्छा रखने छथि। मैथिल  ( खास  क' \nब्राम्हण आ कायस्ि ) नौकरी क' लेत मुदा थबजनेस  नै करत। गैर \nब्राम्हण-कायस्ि  तँ गाम-घरमे साइथकलकेँ  थचप्पी साट ' केर दोकान \nखोथल क' ओतबे कमा लै छथि जतेक की बाहरमे नौकरीसँ  भेटै छै। \nतँए ई कथवता हमरा थहसाबे  टटका थवचारक जन्म अथछ मैथिलीमे।  \nदेखल जाए दू पाँथत-- \nथबजनेसमे  अप्पन नाम कथरतौं \nथमथिलाक  आगू नाम कथरतौं  6 || विदेह सदे ह:३५ \n \nपोिीमे थवथहथन किा ओ लघु किा खंड सेहो  अथछ मुदा हमर अपन \nथवचार जे लेखक केर आत्मकिा ओ कथवताक सामने  हमरा ई दूनू \nखंड िुिुआन लागल।  हमर थवचार जे संदी फ साफी  जी जँ कथवतापर \nगँथहकी नजथर राथख रचना करथि तँ मैथिलीकेँ  भथवष्यमे नीक कथव \nभेटतै। ऐ ठाम ई मतल ब नै जे ओ थवथहथन किा ओ लघु किा \nखराप लीखै छथि। मुदा एकट समीक्षकक तौरपर हमरा लगैए जे \nसाफीजीक  कथवतामे थकछु बात जरूर छै। आलोचक  केर काजे छै \nजे इशारा करै जे लेखक कत' सुिार  क' क' नीक लीथख सकै  \nछथि वा कोन थविामे महारत हाथसल  क' सकै  छथि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३५|| 7 \n \nपत्नीभक्त \n \nभोज खएबाक लेल  बैसल  छलहुँ। पात पर भात, दाथल आ दू प्रकारक \nतीमन आथब गेल \nछल । बाथरक स भ मनोयोग सँ  परथस  रहल छलाह । एही िम मे \nएक गोट बाथरक \nबजलाह-- \n \n\" एखन िथर फेकू बाबू नथह पहुँचलाह  आथछ\"। \nगप्प सुनतथह  रमेश बाबू फथरिौलथखन्ह-- \n\"औताह कोना पत्नी-भक्त छथि ने।घरवालीक पएर जतैत हेताह\"। \nसुिीर  फेकू बाबूक समांग  छलथखन्ह, तुरथछ कए बजलाह--- \nपत्नी-भक्त भेनाइ खराप छैक की ? \nजबाब दैत रमेश कहलथखन्ह तखन बैसल  छी थकएक जाउ अहूँ। \nएथह बेर सुिीर  गप्प के िो़िेक मो़ि दैत बजलाह- \n\" त की अहाँक थसद्धान्तक मोताथबक पुरुष पत्नी-भक्त नथह भए वेश्या-\nभक्त बथन जाए\" \nआ हुनक वाक्य समाप्त  होइतथह सपासपक  ध्वथन शुरु भए गेल। \n \n \n  8 || विदेह सदे ह:३५ \nवीरेन्द्र कुमार यादव, ग्राम- घोघ़िथरया, पोस् ट- \nमनोहपट्टी, भाया- थनमिली, थजला सुपौल  \n \nराजदेव मंडलक बाथढक थचिपर \n  \nमैथिली साथह त्यक उत्कृष्ट संकलन  थवदेह पद्द २००९-१० पथढ खूब \nखुशी भेल। अनेको रचनाकारक संग  मैथिली साथह त्य जगतमे \nआिुथनकतासँ  ओत प्रोत कथव राजदेव मंडलजीक रचना वषि २००९मे \nकोशीक थवथभथषका जे कुसहा  िासदीक  नामसँ  जानल जाइत अथछ। \nअपन देश िथर नथह थकन्तु समूचा  थवश्वक लोकक रोइय ं-रोइय ं ठाढ \nकएल क, संचार  सािनक  थवथभन्न माि्यमसँ  कोशीक मि्य बसथन हारक \nव्यिा-किा जतेक भोगलहुँ-सुनलहुँ  ओथहसँ  बेसी  मंडल जीक रचनामे \nकोशी बीच रहथनहारक ददि माि छ: दृश्यमे दृष्थटगोचर भेल अथछ।  \n      मंडलजीक रचना रूथच कर लागल।  एतेक थदन थहनकर रचना \nथहन्दी साथह त्यमे पढैत छलहुँ, आब मैथिलीमे थहनक रचना थमथिलाक \nमाथट-पाथ न आ थमथिलामे रहथनहार लोक क लेल  होमए ल गल । एथह लेल  \nमंडलजी िन्यवादक पाि छथि। आशा करब जे मैथिली साथह त्यमे \nथ हनक रचना बराबथर आबए, हमरा सभकेँ  पढबाक अवस र भेटए आ \nहमर मैथिली साथह त्य समृद्ध हुअए। \n \n \n  विदेह सदेह :३५|| 9 \n \nकिा- नाह आओर थजनगी \n  \nग्यारह अगस्त  2010क कोलाहल  भरल साँि।  रूदन आ िन्दनक \nआवाज कमल थकशा ेरक अंगनासँ  शुरू भेल आ कम समएमे  ई ददिनाक \nआ ममाहतक दृश्य सौंसे  गाम पसथर  गेल। थकयो ककरो ढाढस  \nबान्हएबला नथह बचल । स बहक आँथखसँ  गंगा-यमुनाक िार जकाँ जल \nबहए लागल।  रथिया छाती पीट-पीट कऽ बाजैत- “जवान बेटीक \nथबआह कोना होएत? आब असगरे  हम की करब? बुढ ससुरक  गुजर \nकोना कराएब? हमर हीरा हमरा खोंइछासँ  हेराए गेल। ” \nथदनथहसँ  िीया-पुताक मन हथषित छल जे सांिमे  भोज खएबाक लेल  \nजाएब। चाथर बथजतथह कोशीक कछेर कुआटोल गामक लोक स भ \nअपन-अपन िीया-पुताकेँ संग  कए खएबाक लेल  थ तलजुगा िारमे \nब्रह्मोत्तर घाटपर नाहपर चढय लागल।  भोज खएबाक उत्सा हमे ई \nसुथि  नथह रहल जे छोट नाहपर बेसी  गोटे नथह चथढ। भोज \nखएथनहारक लाटमे सँ  एक गोटे नाह खेबए ल गल । बीच िारमे नाहमे \nपाथन फुलए लागल।  लोक सभमे  भगद़ि मथच गेल। नाह डुथब गेल। \nथतलयुगा िार राकस  जकाँ मुँहबौने लोक सभकेँ  अपना पेटमे स मबए \nलगलीह।  आथग जकाँ ई खबर चारू भर पस थर गेल। चारू भरसँ  \nिोल  अन्हाथरमे लोक स भ दो़िए लगलाह  आ क्षणथहमे हँसैत  मनुक्खक \nलहास  पाथनसँ  लोक स भ छानए लागल।  भथर राथत लोकसभ  लहास  \nछाथनते रथह गेल। भोर होइतथह नगरक लोक, पिकार, सरकारक \nअमला-िमला  घटना स्िलपर  पहुँचए लागल।  सौंसे  गाम रूदन-िन्दन \nआवाजसँ  भरल छल । कतहु थसयान , कतहुँ बच्चा, बचीयाक लहास  \nपकथ़ि लोक स भ कानैत छल ।   10 || विदेह सदे ह:३५ \nकमल थकशोरक जवान बेटी मुथनयाँ माए रथियासँ  कहलथिन्ह- “अहाँ \nिीरज बान्हु, थजनगीक ठेकान िो़िबे अथछ जे के कखन आ कोन \nथवथि मरताह। जनमक संगथह  मरण लागल  अथछ। हमरा सभकेँ  यएह \nथलखल  छल । बाबू जीक संग  एतबए थदनक छल । एथह दुथनयाँमे स भ \nगोटे अपन-अपन भाग-तकदरीर ल ए आएल अथछ।” \n(अपूणि) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३५|| 11 \n \nथवनीत उत्पल \nलघुकिा - थनमंिण \n \nनीताक एकटा मेल सथचनक  थदमागकेँ सोचैक  लेल  मजबूर कऽ \nदेलकै। आजुक बाजारवादक युगमे संबंि  एहने भऽ गेल छैक जे \nकाज भेलाक बाद लोक एक-दोसराकेँ  थबसथर  जाइत अथछ। संबंि  \nएहन वस्तु  भऽ गेल अथछ जेकरा प्रयोग केलाक बाद छो़िथहमे लोक \nनीक बुिैत अथछ। दू गोटेक अंतरंगताक मूलय थकछु नथह अथछ। \nकेकरोसँ  अपनत्व माि स्वािि लेल  बनाओल जाइत अथछ। सथचनकेँ  \nमोन प़िै लागल  नृत्यांगना नीताक दोस्ती  आ अंतरंगता।  \n............................................. \nओ जूनक मथहना छल जथहया पथहलुक बेर ओ नीताकेँ देखने छल । \nओथह काल सथचन  थदललीसँ  ठामे दूर फरीदाबादमे काज करैत छल । \nओ देशक प्रथतथ ष्ठत एकटा अखबारमे थरपोटिर छल । काजक संगे  \nहुनका पढै-थलखैमे बेसी  मन लागैत छल । जखन ओ फरीदाबादमे छल \nतखन एकटा संस्िा  ‘वाइस  ऑफ फरीदाबाद’ नामक कायििम कएने \nरहै जइमे नीता थनणायक बथन आएल छल । संजोग  छल जे ओथह \nप्रोग्रामकेँ कवर करबाले सथचन  अपन संस्िान  थदससँ  गेल छल । \nप्रोग्राममे नीतासँ  ओकरा नीक जेकाँ भेंट तँ नथह भेलै मुदा सथचन  \nओकर फोन नंबर ल ऽ कऽ घुथर गेल। संगे  कथह देलक जे काथि \nओ फोन करत आ एकटा छोट स न इंटरव्यू लेत। दोसर  थदन जखन  12 || विदेह सदे ह:३५ \nआथफसक  मीथटंग-थसंथटंगक  थनपटारा कऽ स थचन नीताकेँ फोन केलक \nतँ नीताक खुशीक ठेकाना नथह रहलै। गपे-गपमे सथचन  जाथन गेल \nजे ओ सेथह  थबहारेक अथछ। थदललीमे काकाक संग  रहैत छलीह \nनीता। ओ थदललीक किक केंद्रसँ किकक प्रथशक्षण लेलक  अथछ। \nसंगे -संग  पूरा इंटरव्यू बड नीक भेलै जे दू थदन बाद अखबारमे छपलै।  \nभोरे-भोर जखन सथचन  सुतले  छलाह तखने नीताक फोन मोबाइल \nपर अएलै। आँथखकेँ थमरने सथचन  अपन मोबाइलपर नबका नंबर देथख \nकऽ अलसा  गेल आ साइलेंटमे  कऽ देलक। थकछु काल बाद फेरसँ  \nमोबाइल टनटनाए लागल।  तािथर हुनकर थनन्न टूथट गेल छलै।  \n-हेलो, के...?  \n-हम नीता बाजैत छी।  \n-की, की हाल ?  \n-नीक अथछ, आइ हमर इंटरव्यू छपल, अहाँक अखबारमे।  \n-हँ, से  तँ अथछ।  \n-आँय यौ, अहाँ तँ बड्ड नीक थलखैत छी।  \n-नथह, ओतेक नथह, जतेक अहाँ सोचैत  छी।  \n-तखन कथहयौ, थदलली कथहया आथब रहल छी। \nनीता बाथज गेलीह। \n-देथखयौ, कथहया िथर आबैत छी, जथहया आएब, कथह देब। चलु  हम \nफोन राखैत छी। एखन िथर थबछोनकेँ नथह छो़िने छी।  \n-हँ, हँ, अहाँ जाऊ, फ्रेश भऽ आऊ। \n-ओ.के. बाय। \n-ओ.के. बाय।  \nई तँ माि अरम्भक गप छल जकरा बाद दुनू गोटेमे राथत-थबराती गप \nहुअए लागल।  एथह बीचमे नीता थकछु प्रोग्राम करबाक लेल  अमेथरका  विदेह सदेह :३५|| 13 \n \nगेलीह। हुनका जाइसँ  पथहलुक साँि  सथचन  फरीदाबादसँ  थदलली आएल \nछल आ नीतासँ  मंडी हाउसमे  थमलल  छल । मंडी हाउसमे  ओथह स मए \nवाणी प्रकाशनक एकटा थकताबक दोकान छल, जाथह ठामसँ  कतेको \nथकताब ओ थकनने छल । नेनेसँ  सथचनकेँ  पोिी थकनैक शौक रहै जे \nएखनो िथर छलै। अमेथरका गेलापर दू थदन नीता सथचनकेँ  फोन \nकेलक। जखन नीता अमेथरकामे छल तखने सथचनकेँ  अपन आथफसक  \nनबका ब ससँ  सामान्य  गपपर िग़िा भऽ गेलै। सथचन  तखन थकछु \nबाजल तँ नथह मुदा ओथह गपक पाँचम थदन ओ नोकरी छोथ़ि देलक। \nओ आगराक एकटा अखबार ज्वाइन कऽ लेलक।  भथर ठंढी ओ स भ \nथदन फरीदाबादसँ  पाँच घंटाक रस्ता  ट्रेनसँ कऽ आगरा जाइत छल । \nबादमे एकटा डेरा फरीदाबादमे आ एकटा डेरा आगरामे राखलक। \nएथह बीच नीता अमेथरकासँ  घुथर गेल छल । दुनू मोबाइल फोनसँ  भोर \nआ साँि  एक-दोसराक  हालचाल  लैत छल । एक बेर तँ एहन भेल \nजे एक महीनाक मोबाइल फोनक थबल एत्ते अएलै जतेक सथचनक  \nदरमाह रहै। कारण फरीदाबादमे जे मोबाइल फोन हुनका संग  छल \nओ आगरामे रोथमंगपर छलै। ओथहपर इनकथमंग अएलापर सेहो  पाइ \nकटैत छलै। \n  \nदुनू युवा छल आ ओथह समएमे  वैलेंटाइन डे एकटा एहन ‘डे’ बथन \nगेल छल जाथह थदन स भ प्रेमी एक-दोसराकेँ  ‘थवश’ करैत छल । \nसंजोग  छल जे तेरह तारीकक राथतमे सथचन  थदलली आथब गेल छल, \nकोनो काजक लेल।  ई गप नीताकेँ बुिल  भऽ गेल छलै। ओ \nसथचनकेँ  नाकोदम कऽ देलकै जे आइ अहाँ मंडी हाउसक  रेस्टोरेंटमे \nआऊ। भोर भेलापर सथचन  भेँट करबाक लेल  मंडी हाउस  पहुँचलाह   14 || विदेह सदे ह:३५ \nतँ नीता पथहनेसँ  ओत्तै बाट ताकैत रहै। दुनू गोटे नास्ता  कऽ चाह \nपीथब हाय-हेलो कथह कऽ थबदा भेल। साँि  खन जखन ओ आगरामे \nअपन ऑथफसमे  काजमे लागल  छल तखने नीताक फोन अएलै आ \nओ ऊकरा प्रपोज कऽ देलकै।  \n  \nओथह थदन नीता सथचनक  थजनगीमे पथहल ल़िकी छल जेकरा ओ \nप्रेमक प्रस्ताव देने छल । ओकर थदमाग कनी काल लेल  सुन्न भऽ \nगेलै जे ई की सुथन  रहल छी। दोसर  थदन पन्द्रह तारीख छल आ \nनीता ओकरा थदलली आबैक लेल  थजद करए लागल।  एखन िथर \nसथचनकेँ  थदलली काथट रहल छलै आ ओ थदललीक नाम पर नाक-भौंह \nथसकु़िैत छल । मुदा एथह गपक बाद ओकरा ताजमहलक नगरी \nआगरासँ  थवरथक्त होमए लगलै।  ओ थजथदया गेल छल । दोसर  थदन \nअपन ब ससँ  छुट्टी मांगलक मुदा नथह भेटलै। ओकरा एतेक तामस  \nउठलै जे ओ नोकरी छोथ़ि कऽ थदलली थबदा भऽ गेल। नथह आगाँक \nसोचलक  आ नथहये पाछाँक जे थदललीमे आगू की करब। खाली एकेटा \nगप मोनमे छलै जे आब ओकर थजनगीमे नीता आथब गेल छै, थकछु \nने थकछु तँ कैये लेत। \n  \nथदलली अएलापर ओकर शुरू भऽ गेलै द्वाथर-द्वाथर भटकब आ घूमब \nआ ताकब नोकरीक नब थठकाना। एथह बीच सथचनकेँ  गोसाँइ  भऽ \nगेलै। जथह थदन ओकर जन्म थदन छल ओही थदन ओ गोसाँइक  कारण \nबोखारसँ  जथ़ि रहल छल । एथह थदन पथहलुक बेर थदललीक शकरपुरक \nडेरापर नीता ओकरा देखबा लेल  आएल छथल। सथचनकेँ  स भ थकछु \nएकटा सपना  स न लागैत छलै। ओथह थदन गपे-गप मे सथचन  नीतासँ  \nपुथछये देलथखन।   विदेह सदेह :३५|| 15 \n \n‘नीता, अहाँ हमरासँ  दोस्ती  थकऐ करैले चाहै छी।’  \n‘अहाँमे हम एकटा थकछु पाबैत छी, जे हमरा नीक लगैत अथछ।’  \n‘देथखयौ नीता, थजनगी बड पैघ अथछ, हमन एखन छी बेरोजगार। \nहमरा संगे  अहाँ खुश नथह रथह स कब।’  \n‘ओ स भ छोथ़ि थदयौ। से  कहब तखन तँ हम तँ नृत्य करैत छी। \nजखन कोनो कायििम भेटैत अथछ तखने हम कमबैत छी। से  ताथह \nथहसाबे  हम तँ अहूँसँ  पैघ बेरोजगार छी।’  \n  \nई कथह कऽ नीता ठठा कऽ हँथस  देलक। नीताक तकि आ गोसाँइ  \nभेलापर मना करबाक बादो देखैले आबैक गप सथचनक  आत्मामे बथस  \nगेलै। ओ सोचै  लगलाह  जे गोसाँइक  कारण दुथनयामे कतेक लोक \nमथर गेल। हुनकर नीक दोस्तो  छाँह काटैए। ई छूथतक बीमारी थछऐ \nतखनो नीता हुनका देखबा लेल  आएथल। ई कतेक सोचै  बला गप \nअथछ।  \nस मए बीतैत गेल, दुनूक दोस्ती  प्रगाढ भेल गेल। एथह बीज सथचनकेँ  \nएक ठाम नौकरी लगलै  मुदा दू मास  नथह बीतल होएतैक जखन \nओकरा फेर नीक अखबारमे नौकरी भऽ गेलै। पी.एफ कटै लगलै , \nनीक दरमाहा भेटै लगलै।  एथह बीच एक थदन जखन सथचन  थदललीक \nपथश्चम-थवहारमे नीताक घर गेलाह तँ ओ नीताकेँ चुम्बनक प्रस्ताव \nरखलथखन तँ ओ माथन मुदा दुनूक मुँह लाल -लाल  भऽ गेलथन्ह।  \n  \nएथह बीच दुनू एक-दोसराक  पूरक भऽ गेल छल । जतए सथचन  नीकसँ  \nअपन ऑथफसमे  काज करैत छल ओतए नीता बाल-उत्सव , थबहार-\nउत्सव  आ आर कतेक कायििमक नीकसँ  आयोजन कएल क। संगे - 16 || विदेह सदे ह:३५ \nसंग  दुनू खूब घुमैत छल । कथहयो सथचनक  डेरापर नीता आथब जाइत \nछथल तँ कथहयो नीताक घरपर सथचन  पहुँथच जाइत छल । दुनू गोटेकेँ \nथनन्न एक दोसराकेँ  शुभ-राथि करबाक बादे आबैत छलै। नीताक \nसभटा  मेल सथचन  आपरेट करैत छल ।  \nअमृतसरक  एकटा नामी स्कूल  लेल  नीताकेँ प्रोजेक्ट भेटलै। ओ \nओतए जाए लगलीह  आ थबदा करबाक लेल  सथचन  नई थदलली स्टेशन  \nपहुँचल  छल । ओ थचंथतत छल जे जाथह ल़िकीक लेल  ओ एतेक \nस मए बरबाद कऽ रहल छल से  ओकर थजनगीसँ  जा तँ नथह रहल \nछलै। \nगपमे सथचन  कथह देलथखन- \n ‘हे नीता, एहन पागल लोककेँ अहाँ देखने थछऐ जेकरा बुिल  छै जे \nई ओकरा नथि भेटतै तकरा बादो ओ प्रेम करैत अथछ।’  \n  \nपिकार हेबाक कारण सथचन  कोनो गप एहन आसानीसँ  कथह दैत \nछल जे ककरो मोनकेँ तीत कऽ दैत अथछ। ई ओकर आदथत बथन \nगेल रहै जेकरा ओ चाथहयो कऽ नथह बदथल सकैत  छल ।  \n  \nई गप सुथन  कऽ नीता ओकर हाि पकथ़ि लेलक  आ आपन आंगुरकेँ \nओकर आंगुरमे फँसा  कऽ कहल क- \n‘सथचन , एना अहाँ थकऐ बाजैत छी। जे भगवान चाहलक  तँ हम \nअहाँक भऽ जाइब।’  \n‘तखन की हमर मरण होएत। एक थदस  घरक लोक रहत, दोसर  \nथदस  हमर प्रेम।’  \n  \nई सुथन  लागल  जे नीताक देहमे जान नथह छैक। ओकर मुँह चुप  विदेह सदेह :३५|| 17 \n \nरथह गेल आ ओ एकटक्कीसँ सथचनक  मुँह देखए लागल।  तािथर \nशताब्दी ट्रेनक सीटी  बाथज गेल आ दुनू गोटे एक-दोसरक  गरा थमथल \nथबदा लेलक।  जािथर ट्रेन नई थदललीक एक नंबर प्लेटफामिसँ थनकथल \nनथह गेल तािथर सथचन  चलैत  ट्रेनकेँ देखैत रथह गेल।  \n  \n  \n  \nस त मानू तँ दुनू गोटाक बीच प्रेम तकरा बादे बढल । अमृतसर  तँ \nनीता चथल  गेथल मुदा कोनो थदन नथह बीतल होएत जाथह थदन भोर \nओ राथतमे सुतएसँ  पथहने फोन नथह करथि। आठ थदन बीतल, एना \nलागैत छल जेना आठ बरख बीथत गेल छल । बारह बजे राथत तँ \nछोथ़ि थदयौ चाथर बजे भोर सेहो  नीता फोन करैत छल । जेखनथक \nओ जानैत छल जे तीन बजे सथचन  आथफससँ  आबैत अथछ।  \nअमृतसरक  डी.ए.वी. क लेजक छाि-छािाकेँ ओ नृत्य थसखाबैत  छल । \nओकर कोथरयोग्राफी क्षमताक आकल न एना कऽ सकैत  थछऐ जे ओथह \nसाल  डी.ए. वी. क लेज ऑल इंथडया इंटर क लेज कंपीथटशनमे पथहल \nरहल । जखन ओकर थसखायल  टीम एनाउंस  भेल छल, नीताक \nआँथखमे पाथन आथब गेल छल । सथचनसँ  फोनपर गप करबाक ले ल \nओ व्याकुल भऽ गेल।  \nठामसँ  बाहर थनकथल ओ फोनपर कहल क,  \n‘हेलो। सथचन  अहाँकेँ बुिल  अथछ ?’  \n‘की ?’  \n‘हमर टीम देशमे फस्टि आएल छल । जथहना थरजलट एनाउंस  भेल \nतथहना थप्रथसंपल स भ लोकक आगू मंचपर गरा लगा लेलक। ’   18 || विदेह सदे ह:३५ \n‘ओहो। की गप अथछ, अहाँकेँ मेहनथतक फल भेथट गेल। ’  \n‘हँ, से  तँ अथछ’ तखने सथचन  हंसी -ठठ्ठा कएल क।  \n‘मुदा अहाँ जेकरासँ  प्रेम करैत छी से  ई थरजलट नथह होइत तँ की \nहोइत ?’  \n‘हँ, अहाँक संग  नथह भेथटतए तँ ई नथह भऽ सकैत  छल ’- सकुचाइत  \nनीता फोनपर बाजथल।  \n‘एथहमे हमर की योगदान अथछ ? अहाँक मेहनथत अथछ।’  \nदेर राथत भऽ गेल छल । नीताक प्रेमक अंकुरण ओकर मोनमे भऽ \nरहल छलै।  \nअन्तमे बाजल-  \n‘आइ अहाँक मोन पथ़ि रहल अथछ।’  \n‘थकए ?’  \n‘थकएक तँ हम अहाँसँ  प्रेम करैत छी ।’ \n ‘चलू  अहाँ खेनाइ खा कऽ जा कऽ सुथत  जाऊ, भोरेसँ  कायििममे \nलागल  छी ।’  \nएकर बाद दूनू गोटे फोन राथख देलथखन।  \nदूनू गोटे कैथरयरकेँ ल ऽ कऽ सीथर यस  रहथि। सथचन  एथह बीच \nनीताक वेबसाइटो  बना देलथखन। सभटा  फोटो खीचाबैक लेल  नीता \nसथचनक  संग  थदललीक लोिी गाडिन गेल छल । जेना-जेना सथचन  \nकहल क तेहने-तेहने फोटोग्राफर फोटो थखचलक।  सभटा  फोटो हुनकर \nबेवसाइटपर  िऽ देलथखन्ह। एथह बीच फोडि फाउंडेशनक फामि भरैक \nआवेदन थनकलल।  अहाँकेँ बता दी जे थजनका फोडि फाउंडेशनक \nअन्तगित स्क लरथशप  भेटल अथछ ओ दुथनयाक कोनो संस्िानसँ  एम.ए. \nक पढाइ कऽ सकैत  अथछ। सभटा  पाइ संस्िान  दैत अथछ।  \n   विदेह सदेह :३५|| 19 \n \nसथचन  अप्पन तँ नथह मुदा नीताक फामि भथर देलथखन। संजोग  एहन \nजे पथहलुक स्टेपमे  नीताक चयन भऽ गेल। नीताक सफलता  सथच नक \nसफलता  छल । दुनू गोटे खुश भऽ गेलाह आ घरक लोक सेहो  खुश \nभऽ गेल। भोरसँ  ल ऽ कऽ राथतमे सुतै  िथर पचासो  बेर फोनसँ  सभटा  \nगप दूनू एक-दोसराकेँ  बताबथि। दुनू िग़िो खूब करथि मुदा प्रेममे \nकोनो कमी नथह आएल । सथचन  तँ हुनका पर एकटा कथवतो थलखने \nरहथि। दुनू थदललीक मंडी हाउससँ  ल ऽ कऽ लक्ष्मीनगर, मयूर थवहार \nफेज तीन, रमेशनगर, पथश्चम थवहार आर कतेक ठाम जाइ छलाह।  \n  \nएथह बीच नीताक स्तनमे  ददि रहए लागल।  हुनका डर भऽ गेलथन्ह \nजे ब्रेस्ट कैंसर  भऽ गेल छथन। थदललीमे ओ अपन काकाक संग  रहैत \nछल से  हुनका ई गप नथह कथह स कल । ओ सथचनकेँ  ई गप \nकहलथन्ह। नीता थचंतामे रहए लागल  जे कैंसर  भऽ गेल छथन्ह। आब \nथजनगी तँ ओंगरीपर गनैक गप अथछ। ओ ड क्टरोसँ देखबैक पक्षमे \nनथह छल । मुदा सथचन  अप्पन थजदपर नीताकेँ एस्काटि अस्पताल  ल ग \nहोली फैथमली अस्पतालमे  देखाबैक लेल  ल ऽ गेल। सथचनक  कहब \nछलथन जे होली फैथमलीमे देखा लेब। नथह थकछु भेटत तँ ठीक, नथह \nतँ दोसर  अस्पतालमे  देखाएब।  \n  \nदुनू गोटे अस्पताल  गेलाह मुदा थकछु नथह भेटलथन्ह। ड क्टर \nकहलथखन जे ‘पीथरयड’ क आगू-पाछू भेलासँ  एना भऽ जाइत अथछ। \nथकछु थदन बाद ठीक भऽ जाएत। नीता ड क्टरक एथह गपसँ  संतुष्ट  \nनथह भेल। ओ थकछु थदन िथर परेशान रहथल मुदा एकटा पुरान \nदोस्तक  संग  ‘स र गंगाराम अस्पताल ’ मे जाँच करौलथन। दू थदन िथर  20 || विदेह सदे ह:३५ \nभाग-दौ़ि कएलथन आ सथचनकेँ  ओतए आबैसँ  मना कऽ देलथखन। \nओतहु जाँच भेल मुदा थरपोटि पथहलुके जना रहल ।  \nअहाँ ई गप मानू वा नथह मानू मुदा अपना स भक इलाज सस्तेमे  भऽ \nजाइत अथछ तँ मोन संतुष्ट  नथह होइत अथछ। जखन कोनो ड क्टर \nइलाजक खूब पाइ लैत अथछ आ खूब आडंबर देखाबैत अथछ तँ \nअपना सभकेँ  लागैत अथछ जे ई नीकसँ  इलाज केलक। आर जखन \nकोनो ड क्टर इलाज काल खूब इंतजार करबैत अथछ तँ हम ई बुिैत \nछी जे ई ड क्टर बेसी  व्यस्त अथछ ताथहसँ  ई नीक ड क्टर अथछ। \nई गप सत्तो होइत अथछ मुदा देशमे 90 प्रथतशत ड क्टर नौटंकी \nकरैत अथछ। नीता ओथह समाजसँ  छल जे एथह गपकेँ नथह बुिैत \nछल । स र गंगाराम अस्पतालमे  जखन पाइ खचि भेल तखन हुनका \nसंतुथष्ट  भेलथन्ह जे हमर इलाज भेल। एथह बीच दुनू गोटेक घरक \nलोग ब्याह करैक लेल  गप शुरू कएने छल । सथचनक  घरक लोक \nब्याहक लेल  कएक गोटेक सं ग गप चलौलक  मुदा पसीन  नथह \nप़िलैल। दोसर  कात नीताक ब्याहक लेल  सेहो  गप चलैत  छल । \nदूनू एक-दोसराकेँ  सभटा  गप कहैत छल, दुनू एक-दोसरासँ  प्रेम तँ \nकरैत छल, मुदा थबयाहक लेल  चुप छल ।  \n  \nएथह बीच भगवान जानए जे की भेल। नीताक बात-व्यहार बदथल गेल \nछल । कोनो ने कोनो गपपर ओ सथचनसँ  िग़िा कऽ लैत छल । \nसथचन  तखन तँ नथह थकछु बाजैत छल । घर एलाक बाद ओकर \nआँथखमे नोर आथब जाइत छल जे जकरासँ  ओ प्रेम करैत अथछ, ओ \nएना थकए करैत अथछ। नीता आब एहन भऽ गेल छल जे थरक्शापर, \nऑटोपर, मेट्रोपर जतए मौका भेटैत छल ओ सथचनसँ  िग़िैत छल । \nजखन सथचनसँ  काज प़िैत छलै तखन ओ नीक भऽ जाइत छल  विदेह सदेह :३५|| 21 \n \nमुदा काज भेलाक बाद मीन-मेख थनकालैत छल । लोकक आगू सथचन  \nल ग एना ओ रहए लागल  जे ओकरा नथह थचन्हैत अथछ।  \nजूनक मास  छल जखन नीताकेँ फेर अमेथरका जएबाक छलै। एक \nमहीना रहैक छलै आ कतेक कायििम छलै। दू थदन पथहने ओ \nसथचनकेँ  अप्पन घर बजौलथखन। हुनकर परोक्षमे जे स भटा काज \nहोएत, सभटा  कागज, एतए तक तक जे अपन साइन  कऽ खाली \nचेक दऽ देलक। घरमे थकयो नथह छल । दूनू गोटा खूब एक-दोसराक  \nप्रेममे डूथम गेल छल । संगे  खेनाइ खएल क। तकर बाद अप्पन-अप्पन \nकाजक लेल  कन ट प्लेस  पहुँथच कऽ थबदा भऽ गेल। दुनूक बीच \nसंबंि  तथहना छल । कखैन िग़िा भऽ जाइत थकयो नथह जनैत छल । \nहँ एकटा गप जरूर छल जे थबना नागा दू सालसँ  राथतमे सुतैसँ  \nपथहने नीता ‘गुड नाइट’ क संदेश  मोबाइलसँ  जरूर दैत छल । कथहयो \n‘आई ल व यू’ आ ‘आई थकस  यू’ क मैसेजो  भेज दैत छल ।  \nजाथह थदन नीताकेँ अमेथरका जएबाक छल ओथह भोर ओ सथचनकेँ  \nअपन घरपर बजौलथखन। जखन सथचन  नीताक घर पहुँचलाह  तँ ओ \nफोनसँ  टैक्सीबलासँ  गप कऽ रहल छल । ओ कथह रहल छल जे \nएयरपोटिसँ ओकरा एक गोटाकेँ ल ऽ कऽ मुखजीनगर जाए प़ितै। \nमुदा नीता सथचनकेँ  देथखतथह तुरंत फोन राथख देलक। सथचन  एथह \nगपकेँ अथन्ठया देलक। दुनू गोटे संगे  चाह पीथब कऽ घरसँ  बहरेलाह। \nनीता कहल क जे हुनकर काका एयरपोटि छो़िए लेल  जएताह। ताथहसँ  \nओ अपन काज करए। ओकरा कोनो थदक्कत नथह होएतैक।  \n  \nनीताकेँ नाट्य वैले सेंटर  जेबाक छलै आ सथचनकेँ  ऑथफस।  \nथशकागोक होटलक थटकट नीताक मेलसँ  थनकाथल कऽ, दऽ कऽ ओ  22 || विदेह सदे ह:३५ \nशकरपुरक दोस्तक  कमरामे आराम करै लेल  आथब गेल। दोस्त  संग  \nगप करैत सथचन केँ थनन्न आथब गेलै। ओ ओतए सुथत  गेल। थनन्न \nखुजल तँ साँिक  चाथर बजैत छल । हनकर ऑथफस  साँि  छह बजेसँ  \nछल । फटाफट तैयार भऽ कऽ आथफस  लेल  थबदा भेल तँ नीताकेँ \nकऽ फोन लगौलथखन।  आवाज कोनो पुरूखक आएल-  \n‘हेलो ’  \n‘हेलो के’  \n‘नीतासँ  गप करबाक अथछ’  \n‘ओ तँ एतए नथह अथछ’  \n‘तँ कतए अथछ’  \n‘अहाँ कहू, की गप अथछ आ के बाजैत छी’  \n‘हम सथचन  बाजैत छी, अहाँ के’  \n‘हम समरेंद्र, नीता तँ घरपर अथछ, हम घर पहुँथच कऽ अहाँसँ  गप \nकरबा देब’  \n  \nई सुथन  कऽ सथचनक  तामस  सातम  आसमान  छुबै लागल।  ओकरा \nनथह रहल गेलै- \n‘अहाँ िूठ थकऐ बाथज रहल छी’  \n‘हुनका हम थकछु काल पथहने कन ट प्लेसमे  छोथ़ि कऽ आएल छी’ \n ‘ओ घर कतएसँ  पहुँथच गेल ’ \n ‘हम घर पहुँथच कऽ अहाँसँ  गप कराबैत छी’  \n  \nकथह समरेंद्र फोन काथट देलक। सथचन  खून घोंथट कऽ रथह गेल। \nमुदा ओकरा ऑथफस  जएबाक रहै से  ओ चथल  गेल। ऑथफस  पहुंथच \nओकरा मोन नथह लागलै।  कनी देरीमे नीताक फोन आएल । खूब  विदेह सदेह :३५|| 23 \n \nतमसा एल जे फोन उठाबै बलासँ  एना थकऐ बाजथलऐ। एथह गपपर \nसथचन  आर तमसा  गेल। दुनू गोटामे घोर बहस  भेलै। नीता अपन \nघुंघरूक सप्पत  खाइत रथह गेल जे ओ ओकरेसँ  प्रेम करैत अथछ। \nदूनू गोटामे तािथर बहस  होइल रहल जािथर नीता हवाइ जहाजपर \nचथढ गेल। सथचनकेँ  बेसी  तामस  एथह गपक छल जे समरेंद् र थकए \nनीताकेँ छी लेल  हवाइ अड्डा गेल छल । सथचनकेँ  सभसँ  बेसी  तामस  \nएथह गपक छल जे आगू बला लोक थकए िूठ बाजैत छल । नीताक \nएकटा िूठ ई छल जे ओकर चाचा ओकरा एयरपोटि छो़िै लेल  जाएत \nआ गेल छल समरेंद्र। आ िूठ बाजैबला लोकक संग  ओ एयरपोटि \nगेल। ओकरा मोनमे ओ गप आथब गेलै जे भोरमे नीता फोनपर करैत \nछल । मुखजीनगरमे समरेंद्र रहैत छल ।  \n  \nआब साफ -साफ  स भ थकछु सथचनकेँ  बुिबामे आबै लागल।   \nअमेथरका गेलाक बाद आठ थदन तक नीताक कोनो फोन नथह अएल । \nओथह बीच सथचनकेँ  हैदराबाद जाए प़िलै, बथहनकेँ पहुँचाबैक लेल।  \nहैदराबादसँ  थदलली आबैक रस्तामे  ओ छल जखन नीताक फोन आएल । \nओ कहल क-  \n‘सुनु  सथचन , हम समरेंद्रसँ  ब्याह कऽ रहल छी, घरक लोककेँ ओ \nपसीन  अथछ।’  \n‘अहाँ जनैत छी जे की कथह रहल छी’  \n‘हँ, अहाँक संग  हमर थजनगी नथह कथट स कत, आइ हम थनणिय ल ऽ \nलेलहुँ ’  \n‘आब, हम की कहू। अहाँ जे थनणिय लेने छी ओ नीके होएत’  \n‘अहाँ नीकसँ  रहू, खुश रहू आर हम की कथह सकैत  छी।’- सथचन   24 || विदेह सदे ह:३५ \nबजलाह।  \n‘मुदा, अहाँ नीक काज नथह कएलहुँ। समरेंद्र नीक आदमी नथह अथछ’  \n‘अहाँ हुनका ल ऽ कऽ थकछु नथह कहू’  \n‘हँ, हम तँ कहब थकएक तँ ओ िूठ बाजैत अथछ। आ हम नथह \nचाहब जे हमरासँ  जे ल़िकी प्रेम करैत छल से  कोनो िूट्ठाक संग  \nजीवन थजऐ।’  \n  \nई सुथन  नीता अपनाकेँ थबसथर  गेल। ओ तमैस  कऽ जतेक श्राप आबैत \nछलै से  ओ आ॓ सथचनकेँ  देलक। सथचन  सुथन  कऽ काँपै लागल  जे \nनीता ओकरा एतेक श्राप कोना दऽ रहल अथछ।  \n  \nसथचनक  मुँहक खखार सुखा  गेलै, कोनो बकार बाहर नथह आबैत \nछलै। ओ आस्तेसँ  एतबे कहल क- \n‘थगद्धक श्रापसँ गाए नथह मरैत अथछ आ अहाँ अप्पन श्राप अपनथह \nल ग राखू, हम नथह लेब, जखन जरूत होएय लेने जाएब अहाँ।’  \nकथहके फोन राथख देलक।  \nएथह बीच नीता अमेथरकासँ  घुथर गेल छल । दूनू एक-दोसरक  सभटा  \nसमान  घुरा देलक। दूनूमे गप बंद भऽ गेलै। सथचन  अपनाकेँ अस गर \nअनुभव करए लागल  आ कहुना कऽ अपनापर थनयंिण राखलक। \nदोसर  थकयो रथहतए तँ पागल भऽ जैतए।  \n  \n  \nएथह बीच एक थदन सथचनक  मोबाइलपर नीताक फोन आएल-  \n‘हेलो सथचन ’  \n‘हँ’   विदेह सदेह :३५|| 25 \n \n‘केहेन छी अहाँ’  \n‘जी, नीक छी। अहाँक बात भऽ गेल। समरेंद्र मथर गेलाह। ’  \n‘ओह, अहाँ की कथह रहल छी’  \n‘हँ, अहाँ आब खुश भऽ जाउ’  \n‘अहाँ िूथठ बाथज रहल छी, एना नथह भऽ सकैत  अथछ’  \n‘हँ, ई स त अथछ’  \n‘कोना भेल ई गप’  \n‘अहाँक श्राप हमरा लाथग गेल ’  \n‘हम तँ अहाँकेँ कोनो श्राप नथह देलहुँ, अहीं देने छलहुँ ’  \n‘हँ, तँ सभटा  हमरा परल ’  \nई गप सुथन  कऽ सथचन  जतए ठाढ छल ओतथह ठाढ रथह गेल। \nओकरा नथह फुरल जे ओ की बाजै।  \n‘सथचन  आजुक बाद अहाँ कथहयो हमरा फोन नथह करब। हम अहाँक \nसंग  कोनो संबंि  नथह रखैत छी।’ ई कथह नीता फोन काथट देलथखन।  \nसथचन  सोचए  लागल  जे ई की भऽ गेल। हुनकासँ  जे प्रेम करैत \nछल ओ आइ एतेक दूर भऽ गेल छल जे चाथहयो कऽ ओ थकछु नथह \nकऽ सकैत  छल ।  \n  \n  \nमुदा, स मए सभकेँ  अपना तरहे जीबाक योग्य बना दैत अथछ। स भ \nलोक कालक मोहरा अथछ आ शतरंजक प्यादासँ  अल ग केकरो \nअथस्तत्व नथह अथछ। स मय बीतैत गेल आ सथचन  आइ एकटा \nअखबारमे नीक पोस्टपर  पहुँथच गेल अथछ। असगरे  जखन रहैत छल \nतखन नीताक याद ओकरा तंग कऽ दैत छल । ताथह लेल  ओ हरदम  26 || विदेह सदे ह:३५ \nअपनाकेँ व्यस्त राखैत छल । नीतासँ  दूर भेलाक बाद एखन िथर ओ \nतीनटा थकताब थलख लेने छल । एथह बीच नथह तँ नीता ओकरा \nकथहयो फोन कएल क आ नथह सथचन  नीताकेँ केलक।  \n  \n............................................................. \n  \nआइ कएक साल  बाद नीताक संस्िान  मेलसँ  नीता सथचनकेँ  अपन \nकायििमक थनमंिण पठेने छल । मंडी हाउसक  एल.टी.जी. सभागारमे  \nमंगल थदन साँिमे  नृत्यक कायििम अथछ। आइ सोम  थदन अथछ।  \nतखने सथचनक  मोबाइल फोनक घंटी बाजल। दोसर  तरफ ओकर \nब स  छल ।  \n‘जी स र’  \n‘सथचन , अहाँकेँ आइ साँिमे  न्यूयाकिक फ्लाइट पक़िथह प़ित। एखन \nदू बाथज रहल अथछ, साँि  छह बजैत थटकट आथब जाएत। जलदीसँ  \nघर जा कऽ तैयार भऽ जाउ। ओतए अहाँकेँ तीन थदन िथर संयुक्त  \nराष्ट्रसंघक अथिवेशनकेँ संबोथित  करए प़ित। भारत सरकार  एकमाि \nअहाँकेँ अपन प्रथतथनथि बना कऽ पठा रहल अथछ।‘  \nफोन राथख सथचन  अमेथरका जाइ लेल  तैयार होमए लेल  मेल बंद कऽ \nआथफससँ  थबदा भऽ गेल। \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३५|| 27 \n \nदीघिकिा- घो़िीपर चथढ लेब हम थडग्री  \n  \nजे किाकार नथह हुअए ओ कोन आ केहन किा थलखत, एकर \nठेकान तँ थकयो नथह कऽ सकैत  अथछ। मुदा युवा पीढीकेँ देथख कऽ \nकोनो किा थलखब संभव  नथह अथछ आजुक कालमे। तकर बादो \nथकयो हुनका  ल ऽ कऽ थलखैत अथछ तँ कथह सकैत  छी जे ओ \nसभटा  फूइस  थलथख रहल अथछ। एकरा मादे हमर ई तकि अथछ, जे \nयुवा अथछ ओ केना बुिता जे ओ सतमे  युवा छथि या नथह। जखन \nएथह भारत मे 80 बरखक बुढ जे.पी. युवाक नेतृत्व कऽ सकैत  अथछ, \nजीवनक आथखर कालमे देशमे संपूणि िांथतक थबगूथल फूथक सकैत  \nअथछ, तखन युवाक उम्रक की सीमा  मानैत अथछ थकयो।  \nनेनामे जखन स्कू ल जाइत अथछ तखन स भ सोचैत  अथछ जे क लेजमे \nखूब उछल-िक्का करब। क लेजमे गेलापर लागैत अथछ जे कथरयर \nबना लेब तकर बाद तँ अपन थजनगी अथछ आओर जखन कथरयर \nबथन गेल, ब्याह भऽ गेल तकरा बाद दुथनया सूिै  लागैत अथछ। \nजखन थजनगीक ई पथरभाषा अथछ तखन युवाक कोन किा लोक \nसभकेँ  सुनाओल  जाइत अथछ। मां-बापक सपना , भाइ-बथहनक इच्छाक \nआगू अप्पन सपना  तँ अिूरे रथह जाइत अथछ। यएह हाल तँ आलोकक \nछल । हुनकर नजथरसँ  देथखयौ तँ ओ  कथहयो युवा भेल या नथह \nस्वयं  नथह जानैत अथछ।  \nएकटा आओर गप, एथह किाक शीषिकपर एखन नथह जाऊ। अहाँ \nतँ जानतै छी जे ब्याह करथह लेल  ल़िका घो़िीपर बैथस  कऽ बाराती \nजाइत अथछ। मुदा आब हमरा ई नथह कहबै, ‘ आंय हो, हमरामे तँ \nल़िका घो़िीपर बैथस  कऽ बराती नथह जाइत अथछ। ई कोन गप  28 || विदेह सदे ह:३५ \nअहाँ कऽ रहल छी’। एथह गपमे हम एतेबे टा कहब जे अहाँक \nथबरादरीमे ई थवथि नथह होइत अथछ, एकरामे हम कत्तौसँ दोषी नथह \nछी। थकएक तँ थजनकर जाथत, वंशमे जे भेल आयल अथछ, आ॓थह \nथवथिकेँ हटायब 21म शताब्दीमे ब़ि कथठन गप अथछ। फेर ईहो गप \nअहाँ हमरा नथह कथह सकैत  छी जे कत्तौ घो़िी पर चथढ कऽ थडग्री \nलेल  जाइत अथछ। तँ सुनू  ई, जे गप छैक, ‘ घो़िी पर चथढ लेब \nहम थडग्री’, ई हमर नथह अथछ। ई गप आलोक बाबू हमेशा कहैत \nछला।  \n  \nआलोककेँ अहों तँ नथह जानैत छी। ओ, ओ आलोक नथह अथछ जकर \nअिि रोशनी होइत अथछ। ओ, ओ आलोक अथछ जे माँ, थपता, \nबथहनक कारण अप्पन सपनाकेँ  घूथरमे जरा कऽ आस्ट्रेथलयाक थब्रसबनमे \nरहैत अथछ। थपछला तीन बरखसँ  ओ  अप्पन देश नथह आयल अथछ। \nओतय तीन थशफ्टमे काज करैत अथछ। हुनका नीन नथह होइत \nअथछ। लागैत अथछ जे हुनका नथह सुतबाक  बीमारी भऽ गेल छथन। \nमुदा आलोक बाबू एकटा थजंदा मशीन अथछ जे अप्पन सपनाकेँ  माथर \nकऽ लोकक सपनाकेँ  यिाििमे बदलथह लेल  काज कथर रहल अथछ। \nहुनकर थजनगीक किा मििारक एहन नावक किा अथछ जकरा \nकोनो थदशा नथह देल जाइत अथछ। मां-थपता हुनकर थजनगीक \nखेवथनहार अथछ, जेना ओ चाहता, ओथहना हुनकर थदशा भऽ जाएत।  \n  \nछत्तीसगढक राजिानी अथछ रायपुर। ओथह शहरमे एकटा मोहलला \nअथछ शंकरनगर। एतय थपता ब़ि मनोयोगसँ  एक-एक पाइ जोथ़ि कऽ \nघर बनौने रहथिन। आलोकक पैतृक घर तँ थभंड-मुरैना ल ग रहथन। \nजतौका जंगलमे कथहयो डकैतक राज चलैत  रहै। थपता,  विदेह सदेह :३५|| 29 \n \nके.जी.कुशवाह, फूड क रपोरेशन ऑफ इंथडया मे काज करैत रहथि। \nहुनकर ब्याह भोपाल भेल छल । दूटा बच्चा छल । पथहलुक आलोक \nआ दोसर  बेटी थकनू। दुनू पढैमे खूब तेज। मुदा रायपुरमे रहैक \nकारण थहन्दी माध्यममे पढाइ भेल छलथन। तथहसँ  हुनकर अंग्रेजी \nकमजोर छल ।  \n  \nमां-थपताक सपना  छल जे हुनकर बेटा खूब पथढ-थलथख कऽ ब़िका \nआदमी बथन जाए । इंटर केनथह कालमे माँ सोचथिन  जे हमर बेटा \nसी .ए. बथन कऽ नाम कमाबै। ताथहसँ  हुनकर एडथमशन बी.क ममे \nकएबा लेल  थजद पकथ़ि लेलथखन।  एकटा बेटा ओथहनो माँकेँ बेसी  \nदुलारु होइत अथछ। आथखरकार माँक थजद मानल गेल आओर आलोक \nबी.क म मे एडथमशन ल ऽ लेलक।  बी.क म मे नीक माक्सि अएलै \nआओर सी .ए. क तैयारी लेल  आलोक थदलली आथब गेलाह. \nथदललीक पूवी इलाका लक्ष्मीनगर सी .ए. क गढ मानल जाइत अथछ। \nएतय कतेक सी .ए. केँ तैयारी करबैक लेल  कोथचंग संस्िान  अथछ, \nअंगुरीपर थगनलो नथह जा सकैत  अथछ। आलोक एकटा नीक कोथचंग \nसंस्िानमे  एडथमशन लेलक।  कामसि तँ नीक लागैत छल हुनका मुदा \nसी .ए. बनैक कोनो चामि नथह छल । कोथचंग करैत, एक-दू बेर ओ \nपरीक्षा देलक मुदा ढाकक तीन पात रहल । ओथहनो हर बरख पाँच \nपससंट  तँ सी .ए.क थरजलट होइत अथछ। करीब तीन साल  तक थदललीमे \nरहलाक बाद रायपुर घुथर आयल । मायक सपना  अपूणि रथह गेलथन। \nसी .ए. बनैक कोथशश रंग नथह आयल । एकटा आलोक छल जे कखनो \nमां-थपताक आगू अप्पन सपनाक  गप नथह बतैलथखन। जथहना जे गप \nदुनू प्राथण कहैत छल, तथहना आ॓ मानैत छल । थकछु थदन थडप्रेशनमे  30 || विदेह सदे ह:३५ \nरहलाह आलोक। मुदा माय तँ माइये होइत अथछ। नया सपना  देखैमे \nकोनो दोषो नथह अथछ।  \n  \nथकछु थदन बीतल तँ घरमे कल ह हुअए लागल  जे आलोक आथब कऽ \nकी करताह? घरमे अनुशासन  एतेक क़िा जेकर गप कहलो नथह \nजाय। दुनू भाइ-बथहनकेँ माँ-थपता जे कहथतयै, से  ओ स भ करै। \nअथहमे एक थदन मांक मनमे आयल जे बेटा सी .ए. नथह बनल तँ की \nभेल, ओ वकील बनताह। हुनका थकयो सुिाव  देलथन जे वकील तँ \nगांिीजी सेहो  छल, जवाहरलाल  नेहरू सेहो , जखन ओ प्रिानमंिी बथन \nसकैत  अथछ तखन अहाँक बेटा तँ ओकरोसँ  तेज अथछ। आलोककेँ \nकथहयौ जे ओ  एल.एल.बी. मे एडथमशन करा लेताह आओर शहरमे \nक लेज अथछ। खूब मन लगाकऽ पढताह आ रायपुर राजिानी भऽ \nगेल अथछ, खूब केस -मुकदमा हेबे करत, ताथहसँ  हुनकर वकालतक \nिंिा खूब चल त। आथखरकार जथहना माँ क मन बदल ल आलोकक \nकथरयरक राह सेहो  बदथल गेल। आब ओ  बैथरस्टरीक पढाइ लेल  \nएडथमशनमे जुथट गेल। हुनकर मेहनत आओर माँक आशीवाद रंग \nआनल क।  \nक लेज तँ क लेज। ओथहयो मे ल  क लेज। पढाइ की होएत। \nनथहयो गेलाक बाद एटेंडेंस  बथन जाइत छल । बस  प्रोफेसर के आगा-\nपाछां करैत रहू, एटेंडेंस  बथन जाइत। फामि भरू, गेस  पेपर से  पथढ \nथलयौ आओर परीक्षा के एकाि हफता पथहलै टीचर से  ‘सजेशन ’ \nल ऽ थलयौ। अथहयो स  नथह संतुथष्ट  हुए तँ थपछला पांच सालक  \nक्वैचश्न पेपर देथखकर खास -खास  सवाल  कऽ रथट जाऊ। ओकरो से  \nनथह हुए तँ जे अहांक रूम मे गाथडिंग कऽ रहल अथछ, हुनका सेट  \nकऽ थदओ थक ओ परीक्षा ह ल मे एक कोना िथर के पूरे काल उंघैत  विदेह सदेह :३५|| 31 \n \nरहै। बस  फेर की। गेस  पेपर छबे करल नथह तँ ‘स र’ के बनाओल \nनोट्स  कोन थदन काज आयत। ओकरा थबिायर कऽ सभटा  सवालक  \nजवाब थलखैत जाऊ। एतबैयो साहस  नथह अथछ तँ परीक्षा के एक \nथदन पथहलुका राथत मे छोट-छोट पुरजा बना थलयै आओर मोजा, \nक लरक पाछां नथह तँ अंगाक आस्तीन  मोथर कऽ ओकरा मे नुका \nथलयो ओ पुरजा कऽ।  \nजब देसक  एहन थशक्षा होएत तखन थशक्षा प्राप्त करथह बला केहन। \nअनुमान लगा थलयौ। आथखर जे स भ थशक्षक बनल अथछ ओ की \nकोनो पूरा कोसस  पथढकै बनल अथछ। जे हुथन आदशिक गप करत। \nचोरी तँ चोरी होएत अथछ। चाहे अहां दू टा पाई चोथर करू या फेर \nपरीक्षा मे ‘चीथटंग’। यथह कारण छल जे बाप बेटा कऽ कहैत \nछलाह जे कोसि खत्म नथह भेल अथछ तँ कोना चीथटंग कऽ थलओ। \nओथहनो हमर स भक मतल ब मैथिल  मे दैत छी गप थलओ लपालप  \nचलतै  अथछ। आओर माथर कम बपराहैट बेसी  अथह लेल  तँ कहल \nजाइत छल । पूरा साल  तँ उछल-िक्का करै सं  फुरसत  नथह, मुदा \nपरीक्षा नथह पास  करथह सकलहुं  तँ माय-बाप सं  ल ऽ कऽ स भ थकयो \nकहैत रहताह, ‘ हेयौ जानैत थछये। अथह बेर ब़ि कथठन सवाल  आयल \nछल । हमरो टीचर से  कहैत छलाह। ’ और तँ और, अपन मौनक \nजोगर टीचर से  कहा लेत , ‘ दस  टा मे से  पांच टा कोश्चन तँ थसलेबस  \nसे  बाहर के रहैत, तँ कोनो थकयो सवालक  जवाब थलखतै। ’ आओर \nकानाफूसी  ईहो होएत, ‘ अथह बेर खूब टाइट परीक्षा भेल। ओ दरोगा \nमंडल,जे आयल छल, ब़ि बदमास  अथछ। थहलै तक नथह देलक।\n’ ई तँ भेल परीक्षाक गप। जखन परीक्षा भऽ जाइत अथछ। तखन \nक पी कतय जचां रहल अथछ, ओकर पता लगाबै लेल  थदनराथत बौआ  32 || विदेह सदे ह:३५ \nरहल अथछ।  \nथमथिला  मे ते जानते छी, बेटा-बेटी मे की फकि होएत अथछ। बेटा \nजे जखन चाहत ओ थमलै ओकरा। मुदा बेटी तँ ऑन घर जाइत। \nओकरा थखया-थपया के की होएत। बेटी के पेट तँ नून रोटी खायक \nभथर जाइत मुदा बेटा कऽ तँ दूि-भात चाथह। बेटा अंग्रेजी मीथडयम \nमे पढत, मुदा बेटी ते सरकारी  स्कूल  मे जाइत अथछ, ई की कम \nअथछ। यथह हाल छत्तीसगढ के छल । जे कथहयो आलोक बाबू के \nघर आओर जे समाज  मे ओ रहैत छल, ओथहने छल । आलोक बाबू \nल  क लेज मे एडथमशन लेलाह  तँ जरूर मुदा पढैक जरूरत की \nछल । शुरू मे एकाि थदन क लेज गेलाह, जखन दोस्त -मुथहम बथन \nगेलाह, टीचर थचनहै लगलाह  तखन फेर बाते की। घर से  रोज \nटाइमे पर थनकलैत छलाह, मुदा ल  पढैत छलाह या थकछु आओर, \nसे  आलोक बाबू टा जानैत छल । मुदा सांि  थमत्िर भेला पर घर \nजरूर टाइम से  घुथर जाइत छल । घर मे स भ थकयो बुिैत छल जे \nओ तँ क्लास  कऽ कऽ आथब रहल अथछ। कथहयो हाि मे दू टा ल  \nके थकताब िूलाबैत  घुरैत छलाह, तँ कथहयो कोनो हाि मे केकरो \nनोट्स  ल ऽ कऽ। मुदा नीक गप हो या अिलाह, नुकायल तँ नथह \nरहैत अथछ। आलोक बाबूक थकरदानी लोकक आगू आबै लागल।   \nशहर मे हुनकर नीक दोस्त  छल तँ बदमाशो दोस्त  ओतबै छल । \nहुनकर क लेज मे 25 साल  से  एकटा परंपरा छल, जे क्लास  के \nबदमाश ल़िका स भ आगूक बैंच पर बैसैत  छलाह। मुदा आलोक बाबू \nजखन एडथमशन लेलक  तँ हुनकर दोस्त  थकछु अथहनो छल । ताथह \nसे  ओ अगलका बेंच पर बैसऽ  लगलाह।  चूंथक हुनकर थपता के शहर \nमे एकटा इज्जत छल । ताथह सं  लोक मानैत छल जे आलोक बाबू \nनीक होएत। मुदा लोक ई नथह बुिैत छल जे यथद अहांक खानदान  विदेह सदेह :३५|| 33 \n \nनीक अथछ, एकर मने ई नथह भेल जे अहों नीक होयब। लेथकन ई \nगप की बुिैता लोक-बेद कऽ। एखनो देथखयो नै, ई जाथत, गोि, \nमूल, मूलक ग्राम की होएत अथछ। ओथह काल मे जे ऋथष भेल \nहुनकर हम स भ वंशज अथछ। एकर मने ई तँ नथह भेल जे हमहूं \nऋथष भऽ गेलहुं। हािक पांच आंगुर की बराबर अथछ। घर मे चाथर \nभाई अथछ, स भक अल ग-अल ग थवचार आओर आदत अथछ। तखन \nहम कोना कथह सकैत  अथछ जे खानदान से  लोकक आदत, संस्कारक  \nथनिारण होएत अथछ। की राजेंद्र प्रसाद के खानदान की राष्ट्रपथतये \nछलाह। लथलत  नारायण थमश्र कतेक ब़िका नेता भेलाह, मुदा खानदान \nमे थकयो क्या नथह भेल। जगन्नाि थमश्रक नाम चारा घोटाला मे \nआयल । लालू  यादवक खानदान चरवाहा के अथछ। मुदा ओ थबहार \nपर एतेक थदन शासन  करलाह जे एखैन िथर थकयो नथह करलाह \nछल आओर आगू के करताह कहल नथह जाई सकैत  छी।  \nतखन आलोक बाबू तँ आलोक बाबू छल । पढथह मे नीक छल ताथह \nसे  नीक स्टूडेंट  हुनका सं  दोस्ती  करते छलाह, मुदा अिलाहो सोचैत  \nछलाह जे हुनका संग  रथह के थकछु तँ नीक गप आ पढैक लेल  \nजानकारी भेटत। अथह बीच एक थदन हुनकर मन मे आयल जे \nअंग्रेजी नीक नथह होएत तँ थजनगी मे थकछु नथह कऽ स कब। फेर \nकी छल । ओ पूरा शहर ताथक गेलाह जतय अंग्रेजी बाजै लेल  आओर \nग्रामर थकयो थसखा  थदया। मुदा रायपुर तँ रायपुर छल । ओथह काल \nओतय एडवांस  नथह भेल छल जे अंग्रेजी पढाबैक लेल  थकयो भेटथतयै। \nओ थनराश भऽ गेल छलाह। मुदा एक थदन हुनका पता चल ल जे \nशहर के बीचोबीच जे ‘होटल थनहार’ अथछ ओतय थकछु भेट सकैत  \nअथछ।   34 || विदेह सदे ह:३५ \nरायपुर मे जतय क लेज अथछ ओकरा मे पढै बला नीक स भ छाि \nस भ शुिवार के आबैत छलाह। शहर के जे छाि बैंक क्लकि, पीआ॓, \nएसएससी , एमबीए के परीक्षाक तैयारी करैत छलाह, ओ ओतय सांि  \nमे आबैत छल । बैनर छल रोट्रेक्ट क्लब। रोटरी के यूि थवंग। \nएकर बैनर तल स भ थमथल कए खूब ग्रुप थडस्कशन  करैत छल । \nजेनरल न लेज एक-दोसरा  से  पूछैत छलाह। एक्सटेंपरी मे सेहो  भाग \nलैत छल । ल़िका-ल़िकी मे कोनो भेद नथह होएत छल । एतय \nलागैत छल जे थकछु साििक काज भऽ रहल अथछ। रायपुरक रोट्रेक्ट \nक्लबक इथतहास  रहल अथछ जे ओतेक बेसी  सदस्य  देशक कोनो \nपरीक्षा हुए सभमे  खूब नीक करल क छल । आथब आलोक बाबू के \nथजनकी बदथल गेल छल । ओ स भ शुि कऽ रोज होटल थनहार जाय \nलगलाह।  आपस  मे अंग्रेजी बाजैत छलाह। शुरू मे थदक्कतो भेल, \nमुदा िीरे-िीरे बाजथह लगलाह।   \n एकाएक आलोकक बात-व्यवहार सभटा  सेहो  बदलथह लागल।  एक \nथदन क्लब मे थफलम कऽ ल ऽ कऽ गप शुरू भो गेल। आथखरकार \nगपशप मे ई गप पर जोर देल गेल जे स भ थकयो अप्पन-अप्पन \nवृतांत सुनाओल  जाए जे हुनकर थफलम देखबात आतुरता आओर थफलम \nसंस्कार  कोना भेटल। जतेक गोटा रहैत ओतय, स भ अप्पन-अप्पन \nगप सुनाबथह  लागल।  थकयो कहल क, पापा के प केट से  पैसा  चुराकऽ \nदेखलथह रथह थफलम। थकयो कहल क जे माम के साि  गेल रथह तँ \nथकओ कहल क स्कूल  से  भाथग के गेल रहुं थफलम देखने। आप जखन \nआलोक बाबू के पाथर आयल फेर की छल । हुना संग  तँ गपक \nखजाना आओर अनुभव के थवस्तर  छल । ओथहनो अहां जानैत हेबै जे \nमुथक्तबोि कहने छलाह जे थजनका संग  जतबे अनुभव हेता हुनकर \nरचनात्मक क्षमता ततबेक बेसी  हेता। ई गप आलोक बाबू पर बेसी   विदेह सदेह :३५|| 35 \n \nबैसल  रहै। फेर की छल, शुरू भऽ गेलाह आलोक बाबू। ओथह थदन \nजे ओ ओतय भाषण देलैन से  महीना भथर स भक मुंह पर छल । जे \nजतय थमलथतयै ओ ओतय आलोक बाबूक थफलम देखथहके थकस्सा  \nबाजैत छल । आथह बैठकक गप क्लब के पथिका मे सेहो  छपल \nछल । थफलमक लाऽ कऽ कहने की छल, लोक कऽ आनंद थवभोर \nकऽ देलक। ओ थलखने छलाह, थफलम, थ़िलम और थ़िलम। ,ई शब्द \nछल थक आओर कुछु। एकरा सं  पथरचय कोनो भे, क्या भेल, एकर \nमैन तँ अथछ। थदवाल पर थचपकल पोस्टर , अखबार मे छपल फोटो,  \nगली-मोहलला मे लाउडस्पीकर  मे बाजैत गाना आओर डायल ग या \nरेथडयो मे प्रसाथरत होए बला गाना मन-मथस्तष्क कऽ खटाखटा कऽ \nराथख दैत छल । शादी-ब्याहक काल माहौल कऽ मदमस्त  करैत थफलमी \nगाना हुए या जनवरी आ अगस्त  मे बजै बला देशभथक्तक तराना, \nनेना मे अठखेली के संग  कौतुहलक थवषय छल । ओ एहन काल \nछल जखन थफलमी पोस्टर  देखथह कऽ मन होएत छल जे हमहूं स्माटि \nबथन जाय आ ैर ओथहने फैशन करैत रथह। एकटा स मय रथहक जखन \nथफलम कऽ ल ऽ कऽ थकछु नथह जानैत रथह आओर सभटा  हीरोइन \nएक्के जना लागैत छल । मन ही मन सोचैत  रथह जे गाना बजैत कोना \nअथछ, डायल ग कोना बाजैत अथछ, हीरो मैथट से  उपर उथठ कऽ \nपरदा पर कोना आबैत अथछ। की पोस्टर  पर जे स्टंट  होएत अथछ \nओ सच्चे  मे होएत अथछ की नथह। \nआगू थलखने छल, 'मां कहैत अथछ। कोनो अथहनो काल छल, जखन \nहम स भ सभटा  शथन थदन थफलम देखैने जाइत छलहुं। अथह थदन \nघरक स भ लोक थफलम देखथह लेल  जाइत छलहुं। ई ओथह कालक \nगप अथछ, जखन हम जन्म नथह लेलहुं  छलहुं। मां के मन मे एखनो  36 || विदेह सदे ह:३५ \nघुमरैत रथह अथछ ओ थदन।\" जखन हम होश संभालनौ  तँ घर मे ओ \nरेथडयो कऽ बाजैत देखलहुं जे पापा कऽ शादी मे भेटल छल । घर \nके जे स भ फुसित मे रहताह ओ आकाशवाणी से  प्रसाथरत होहुं बला \nगाना सुनैत  रहैक, एफएम ते ओथह काल मे रहबे नथह करै। जकर \nएहन घर रहताह, ते नेना से  गाना सुनथह  के आदत केकरा नथह \nलागत। ओनो बाबा खूब गाना सुनैत  छल आ गाबैतो छल ।  \nएकटा गप तँ छल । आलोक बाबू के मुंह में सरस्वती  बैसेत  छथल, \nक्याथक जखन ओ बाजब शुरू करैत छल, तँ लोक बेद स भ काथज \nछोथ़िकऽ हुनकर गप सुनैथह  मे लाथग जाइत छल । वैह भेल ओथह \nथदन। रायपुर के लोक कहैत अथछ जे ओ थदन शहर के थलए अलगे \nथदन छल । भथर राथत हुनकर भाषण चल ल रहल । क्लब मे जे स भ \nछल ओ ओथह राथत घर नथह गेल छल । तीन बजे भोर िथर थफलमक \nसंस्कारक  गप ओ कैने छलाह। घर मे मां-पापा सभथकयो  हुनका लेल  \nतंग भऽ गेल छल जे ओ राथत मे नथह आयल छल । मुदा स भ थकयो \nजानैत छल जे आलोक बाबू कतो हेता तँ नीके से  हेता आओर कोनो \nकाजक कारणे घर नथह आयल छल । \nहुनकर संगी  नीलेंद्र बाजैत छल जे ओ एक थगलाह पाथन थपब के फेर \nबाजब शुरू करने छल । घर मे रेथडयो से  जानल छलौं ह जे गाना \nकी होएत अथछ। लाउडस्पीकर  मे बाजैत आ गाम मे होय बला नाटक \nसे  जानलौंह जे कोन शहंशाह के डायल ग अथछ आओर कोन गब्बर \nथसंहक।  आथह काल मे टेलीथवजनो देखलहुं। इंथदरा गांिी आओर \nराजीव गांिीक अंथतम संस्कार  के टीवी पर देखने रथह। मन चंचल  \nआओर स्वभाव  अथछ थजद्दी। रथवक सांि  मे फीचर थफलम देखैने \nदोसरा  कतए जाइत रथह। बुि आओर शुि के सेहो  थचिहार देखैत \nरथह। मुदा थफलम तँ इंटरवले तक देखैत रथह क्याथक ओथह काल  विदेह सदेह :३५|| 37 \n \nसाढे  आठ बजे राथत ब़िका राथत भो जाइत छल । आलोक बाबू \nकहैत छल जे हम ओ उम्र के ओ प़िाव से  गुजैर रहल रथह जखन \nहमर संगी -सा िी नुका कऽ बी़िी-थसगरेट  थपबैत छलाह, थफलम देखैले \nजाइत छल, सेक्स  कऽ गप करैत छलाह आओर एतय तक थक \nमारपीट सेहो।  मुदा हमर सोच  ओथहयो काल आओर आजु उलटा \nछल । हमर कहब छल जे सभटा  लोक काज करैत अथछ ओ काज \nहम नथह कर। यथह कारण छल जे हमर दोस्तक  ग्रुप नथह बनल । \nदोस्तक  देखौंश में थसगरेट  के मुंह तँ लगैलो  मुदा नुका कऽ काज \nनथह नीग लागैत छल ताथह से  नथह थपबलहुं। शाकाहारी तँ नेने से  \nछी। थफलम देखैक मन भेल तँ लागल  जे तीन घंटा िथर भूथखथह रहै \nप़ित। घरक लोग थफलम देखथह लेल  नथह जाइत छल तखर हमर \nअकेले जाइत कोनो सवाल  नथह रहैक। \nआलोक बाबू तँ पूरे थकस्सागो  छल । एक-एक शब्द सोथच -समथि  \nआओर कऽ कहैत जा रहल छल । एक-एकटा गप ख्याल पाथर कऽ \nकहैत रथह आओर लोक सुनैत  छल । कहैत अथछ स्कूल  मे गमी आ ैर \nदशहरा के नब्हर छुट्टी होएत छल । सभथकयो  गाम जाइत छलौंह। \nगामक लोक थफलम देखथह कऽ ल ऽ कऽ खूब गप करैत छल । सभटा  \nगप हम चुपचुा प सुनैत  रथह। गाम मे थजनकर ब्याह होएत छल, ओ \nअपन कतनया के थफलम देखाबैक लेल  ल ऽ जाइत छल । हमहुं सोचैत  \nछलहुं जे सच्चे  थफलम देखबाक कतेक रोमांचक होएत हेता। थकछु \nनथह थकछु मन लागै बला जरूर देखाबैक अथछ जे गामक लोक ब्याह \nके बाद थफलम देखथह लेल  जाइत अथछ। हमूथह मन मे प्लाथनंग बनबैत \nरथह जे ब्याह हैत तँ सबसे  पथहलुक काज करब जे कथनया कऽ ल ऽ \nकऽ थफलम देखथह लेल  जायब।  38 || विदेह सदे ह:३५ \n \n \n   \nआलोक बाबू ओथह सांि  पूरे मूड में छल । मुदा राथत बेसी  भऽ गेल \nछल । स भक आंथख मे नीन आबैत छल । थकयो देवार से  सथट  के \nउंघय लागल  तऽ केकरो सुनैत -सुनैत  िपथकयो थलयै लाग ल । भुजाक \nसंग  दालमोट आओर कतेक देर चलथतयै।  स भक पेट मे चूहा कूदै \nलागल।  प्यासो  लागल  छल । जतेक पैन के थबसलरी  के बोतल छल, \nस भ खत्म भऽ गेल छल । आथब एतेक राथत भऽ गेल छल जे कोनो \nदोकानो नथह खुजैत रहल, जाथह सं  थकछु खाय-पीबै बला समान  \nआबथतयैि। उमढ, स्टेज  पर आलोक बाबू छल, थजनका थजह्रा पर \nसरस्वती  बैसल  छल । हुनकर थखस्सा  सुनाबै  मे ब्रोक नथह लागल  \nछल । हुनकी मीठ बोल आओर थखस्सा  कहैक स्टाइल  छोथ़ि कऽ \nथकयो जाइलै नथह चाहैत छल । \nअपन श्रोताक भाव-मुद्रा जे किाकार थचह्न थलये, ओ होथशयार होयत \nअथछ। आलोक बाबू तऽ होथशयार छेबे करल । ओ लोकक मुद्रा के \nपथढ लेलैन  आओर घोषणा करलैन जे आब बेसी  राथत भऽ गेल अथछ, \nताथह से  आजुक किा एतय बंद करैत छी। आब अगला बैठकी मे \nसमूचे  थखस्सा  अहां स भकऽ सुनायब।  ई सुनैत  स भ सुनथह  बला कऽ \nलागल  जे पेटक भूख पेट में रथह गेल। थकयैथक पेटक भूखक आगू \nमानथसक  भूख भाथर पथ ड जाइत अथछ। एक हफ्ता लोक स भक कोना \nबीतल थकयो नथह कथह सकैत  अथछ। मुदा, एक गप भेल जे आलोक \nबाबूक थफलमक थखस्सा  पूरे रायपुर मे कानाफूसी  जना बाजल जायत \nछल । आय ओ सभागार  मे शहर के आओर लोक आथब गेल छल, \nआलोक बाबूक सुनैक  लेल।  ठाढ रहैक जगह नथह छल । लोक कऽ  विदेह सदेह :३५|| 39 \n \nजतय जगह भेटल ताथह ठां नीचे मे बैथस  गेल। \nजथहला रोट्रेक्ट क्लब के अध्यक्ष राजेश चौिरी बजलाह जे आब अहां \nस भ शांत भऽ कऽ बैथस  जाऊ, आब आलोक बाबू अपन थफलम देखथह \nके थखस्सा  सुनायैत।  पूरे ह ल मे 'थपन ड्राप साइलेंट \" भऽ गेल। \nआलोक बाबू तऽ आलोक बाबू छलाह। आव नथह देखलक ताव, शुरू \nभऽ गेल थखस्सा  सुनाबैय  ले ल । एकटा हाि डां़ि पर िथर, दोसर  \nहाि से  थखस्सा  कऽ ल ऽ कऽ हवा मे लपटाबैत कहलाह, ' हमर \nसौभाग्य  अथछ जे हमरा रास्ता  देखाबै बला हमर पापा अथछ। कोनो \nपाय कऽ ल ऽ कऽ गप होयत या दुथनया जहानक। खेलक मैदान सं  \nल ऽ कऽ थफलमी दुथनयाक गप, राजनीथतक रपटीली डेगक गप सं  ल ऽ \nकऽ कोनो बीमारी सं  छुटकारा पाबैक नुक्सा , पापा अलराउंडर अथछ। \nहमरा लागैत अथछ जेना थफलमोक गप हम पापा से  जानल छी। एखन \nिथर थजनगीक बेसी  काल मामा ल ग नथह रथह कऽ पापा संग  रहल \nछी। नीक काज करैत रथह तऽ ओ खुश होयत छल नथह तऽ खूब \nमाथर खाइत रथह। पापा के मुह से  सुनल  छलौं ंह जे अथमताभ बच्चन \nहीरो अथछ आओर हुनकर थपता हथरवंशराय बच्चन एकटा कथवक संग  \nप्रोफेसर सेहो  छल ।\" \nआलोक बाबू अपन पापा कऽ ल ऽ कऽ कहै लगलाह  जे ओ कहैत \nअथछ जे थफलम देखथह मे पाय आ ैर टाइम बरबाद होयत अथछ। तीन \nघंटा मे जे नेना कोसिक पोिी पथढ थलयै या कोनो खेल खेलय तऽ \nओ क्लास  में नीक करत या ओकर देह नीक भऽ जाइत। ओ पढाई \nकऽ ल ऽ कऽ कोनो सामंजस्व  बैसाबैक  थवरूद्ध ख़िा भऽ जाइत छल । \nमुदा हमरा बेर ओ आपन वसूल  बदथल लेलथखन।  हमहूं थफलम देखथह \nलेल  जाइत रथह मुदा की दैखैत रथह, बुिैत मे नथह आबैत छल ।  40 || विदेह सदे ह:३५ \nरथवक सांि  मे दूरदशिन मे फीचर थफलम देखाओल जाइत छल, जकरा \nदैखैत लेल  हम जाइ रथह दोसर  के घर। मुदा एकरा लेल  ब़िका \nसाध्य करै प़िैत छल । भोथर भऽ कऽ सबसे  पथहले जागैत रथह। \nतकर बाद थदन भथर खूब मन लगा कऽ पढैत रथह। एतेक पढैत रथह \nजे पापा सांि  तक खुश भऽ जाय। पापा खुश तऽ थफलम देथख \nसकैत  रथह मुदा हुनकर कोनो सवालक  जवाब नथह दऽ सकलौंह  तऽ \nसभटा  प्लान िथर की िथर रथह के डर बनल रहैत छल । \nपापा के सीिे  कहबाक रथह जे क्लास  मे नीक करैक संग  टास्क  \nपूरा होयत तखने अहांक गप मानल जाइत। नथह ते जे हम कहैत \nछी, ओ अहां मानू। नेने से  मन मे एकटा थवद्रोह स्वाभाव  रहल \nअथछ। जे हम जे कथह, से  दुथनया मानै। हम थकया केकरो गप \nमानब, हमर गप थकया नथह थकयो मानैत। नेने से  अपन सपना  के \nहकीकत मे बदलथह लेल  एके टा रास्ता  रथह जे खूब मन लगाकर \nपथढ। पापा आओर हमर बीच ई हरदमे चलैत  छल जे के कखैन \nजीतत। कखनो पापा जीतैत छल तऽ कखनो हम। लागैत छल जे \nपापा अपने बेटा सं  हाथरक खुश भऽ जाइत छल । हेतै थकया नथह, \nई तऽ स भ बापक होबाक चाथह। बेटा आगू बढै, एकरा सं  नीक की \nहोयत। हम जखैन जीतैत रथह तऽ पापा हंथस  कऽ हमरा अपना तरहे \nथजनगी थजयबाक लेल  छूट दैत छल । हम जखन हारैत रथह तऽ \nकथनक काल तऽ िलला  जाइत रथह। मुदा, सोचैत  रथह जे आगू से  \nजे भी हेता, हम नथह हारब। खूब मन लगाकऽ पढ। अथहना तरहे \nहम अमर अकबर एंटोनी, नाथगन, कालीचरण, शोले, रोटी कप़िा आ ैर \nमकान, सीता  आ ैर गीता, राम आ ैर श्याम, हािी मेरा सािी , सत्यम  \nथशवम सुंदरम , िांथत एहन थफलम देखलहुं। मुदा ई स भ थफलम \nइंटरवल िथर।  विदेह सदेह :३५|| 41 \n \nआब बाजैत-बाजैत आलोक बाबूक कंठ सूथख  गेल छल । ओ टेबल \nसं  पैन के थगलास  उठा कऽ दू घं ूट पाथन पीथब कऽ फेर सं  बाजब \nशुरू करलथखन। तखन आठवां क्लास  में पढैत रथह जखन थसनेमा  \nघर मे जाइकै थफलम देखल रथह। घर मे दादाजीक बटुआ से  साढे  \nतीन टका चुराइल रथह। तीन टका मे दू टा थटकट आयल छल \nआओर एक अठन्नीक थसक्का मे िालमु ढी खायल रथह। थफलम छल \nजंगबाज, जथह मे हीरो छल गोथवंदा आओर राजकुमार। गेल तऽ रथह \nथफलम देखथह लेल  मुदा घरक लोकक डर सं  ह ल मे थफलम कम \nह लक सीन  बेसी  देखैत रथह। डर लागैत छल जे थकसी  थचन्है बला \nएतय देथख लेत तऽ घर मे खबर भऽ जाइत। फेर थबना पूथछ के \nथफलम देखथह कऽ सजा  भेट जाइत। जकरा संगे  थफलम देखथह लेल  \nआइल छलौंह हुनका पथहने कथह देने रथह जे ककरो सं  ई गपक \nचचा करब तऽ हम थटकट के पाई अहां के नथह दे। हम अपन \nथमशन मे कामयाब रहल रथह।  \nआलोक बाबू के मुख मुद्रा एहन रथह जे लोग हुनकर मुंह से  थनकलल  \nएक-एकटा बोल कऽ गांथठ बना कऽ सुनै त छलाह। ओ सत्तर आओर \nअस्सी  के दशक मे अपना कऽ ल ऽ गेलथखन। कहै लगलाह।  ओथह \nकाल रायपुर ब़ि छोट शहर रहैक। एतेक गली मे हमर नेना बीतल। \nएकेटा थसनेमा  ह ल  छल, कलपना ट थकज। आब तऽ ओ छेबो नथह \nकरल । अथह ट थकज में पंद्रह अगस्त  आओर छब्बीस  जनवरी के \nथटकट ब्लैक मे थबकायत छल । जखन अहां एक बेर कोनो काज \nकऽ ल ऽ सकैत  छी तखन अहांक मन बथढ जाइत अथछ। ये हमरा \nसंग  सेहो  भेल। दोसर  बेर हम 'एक फूल दो माली\" देखथह लेल  \nथसनेमा  ह ल गेलहुं। थफलम नीक लागल।  मुदा एखन िथर रायपुर मे  42 || विदेह सदे ह:३५ \nयै टा दू टा थफलम देखने छी। अगां के थखस्सा  तऽ अहां स भ \nजानैत छी। \nई कथह के मुंह पर आयल पसीना  के आलोक बाबू जेबी से  रूमाल  \nथनकाथल के पोछलक आओर अपन ठाम पर बैस  गेल। स भ लोग \nगदगद छल । आलोक बाबू कऽ स भ वाहवाही करै लागल।  एथह थदन \nएथतहाथसक  छल रायपुरक इथतहास  मे। जे स भ नथह जानैत छल \nआलोक बाबू के सेहो  जानय लागल।  शहर के ल़िकी स भक बीच \nआलोक बाबू खूब पोपुलर भऽ गेल। क लेज जाई बाली ल़िकी \nसोचैत  छल जे कोना आलोक बाबू से  गप कथर। मुदा, आलोक बाबू \nकऽ अहां जानैत छी। नथह केकरो से  बाजब, जे काज अथछ, बस  \nकाथज कऽ घर आथब गेलहुं। \nओ जमाना मोबाइल के नथह छल । लैंडलाइन  के छल । आलोक \nबाबूक घर मे सेहो  लैंडलाइनलागल  रहैक। मुदा, ओ केकरो अपन \nघरक नंबर नथह दैत छल । थकयै थक केकरो फोन आयत आओर \nपापा उठा लेत, तऽ थबगै़ि लागत। आजुक दुथनया मे कोनो चीज \nकतेक थदन िथर अहां नुका सकैत  छी। सेह  आलोक बाबूक भेल। \nलोक-बेद के हुनकर घरक लैंडलाइन  फोनक जानकारी भऽ गेल। \nजेकरा जरूरत होयत ओ आलोक बाबू कऽ कखनो फोन कऽ दैत \nछल । आथह काल ल  क लेज मे पढैत आलोक बाबू एतेक पोपुलर \nभऽ गेल छल जे ल़िकी स भ हुनकर कोनो-कोनो दोस्त  कऽ अप्पन \nफोन नंबर दैत छल जे हुनका कहबै जे ओ फोन करताह। मुदा, \nआलोक बाबू कथहयो कोनो ल़िकी के थकया फोन करताह। \nओ थदन एक जनवरी छल । भोथर उथठ के आलोक बाबू नहाय-नास्ता  \nकऽ पढैत छलाह। तखने फोनक घंटी बाजल।  \nमां फोन उठैलथखन आओर बाजलथखन, 'हैलो\"  विदेह सदेह :३५|| 43 \n \n'जी, आलोक बाबू अथछ\" दोसर  थदस  से  कोनो ल़िकी के आवाज \nछल । \n'हां, अथछ, अहां के\" मां कहलथखन। \n'जी, हम आलोक बाबूक दोस्त। \" एतबै कहैत आ े ल़िकी के सांस  \nफूथल गेल आओर ओ फोन राथख देलक।  \nआब मां तऽ मां होयत अथछ। आन मां जना आलोक बाबूक मां छल । \nओ थचंथतत भऽ गेथल जे कोन ल़िकीक फोन आलोक बाबू लेल  \nआयल । मुदा कोनो आईडी क लर ते लागल  नथह छल जे थकयो \nजाथन सकैथतयै  जे कोन नंबर से  फोन आयल । फेर दूपहथरया मे \nफोन आयल । तखन हुनकर बथहन फोन उठैलक। फेर ओथहने घटना \nभेल । आब घरक  स भक मन मे हुयए लागल  जे की गप अथछ, जे \nओ फोन करथह बला ल़िकी गप नथह करैत अथछ। फेर सांि  भेल \nपर सै  गप भेल। अथह बेर आलोक बाबू अपने सं  फोन उठैलथखन। \nमुदा सामने  बला नथह तऽ हुनकर आवाज थचह्नलथखन आओर नथह \nओ। \n  \n \n ई जरूर फस््ट  जनवरीक गप छल । मुदा, जथहना-जथहना आलोक \nबाबूक नाम होयत जाथह छल, ताथहना-ताथहना कतेको ल़िकी के फोन \nआबथह लगलाह।  घर के स भ गोटे तंग रहैत छल जे आलोक बाबू \nथदन भर की करैत अथछ। स मय-काल बीतैत जाइत छल । ल  के \nसेकेंड  ईयरक परीक्षा भऽ गेल आआ ैर क लेज मे सबसे  नीक नम्बर \nआलोक बाबू के आयल । िडि पाटिक क्लास  शुरू भऽ गेल छल । \nमुदा आबै बला स मयक देखैत क्षमता तऽ हुनका मे नथहयै छल ।  44 || विदेह सदे ह:३५ \nएक रात दू बजैत रहै। घरक स भ थकयो सुतल  छल । आलोक बाबू \nएक बजे राथत िथर पथढ के थबछौन पर गेने छल आओर थकछु सोचैत -\nथबचारैत नींद के बजबैत छलाह। तखने दरवाजा के थकयो \nखटकटायल। दू बजे राथत मे ओथहनो थकयो िक्का थदयै तऽ लोक-\nबेद ते यैह नथह बुिता जे चोर-उचक्का थकछु कऽ रहल अथछ। मुदा, \nओतय थमली ठार छल । थकवा़िी आलोक बाबू खोल ल क। थमली \nकहल क हमर घर मे पाटी छल आओर अहां से  कतेक थदन से  भेंट \nनथह भेल छल, ताथह से  हम सोचलहुं  जे अहां से  भेंट कऽ आथब। \nअहां के देथख लेलहुं , आब हम जाइत छी। ई गप कथह के थमली \nतऽ चथल  गेल मुदा घर मे तूफान आथन देलक।  \nथमली चाथर घर बाद रथह बला चंद्रभूषण बाबूक बेटी छल । ओ ल  मे \nपढैत छल । आलोक बाबू से  जूथनयर रहैत क लेज मे। थमथिला  मे \nते जानते थछयै। ककरो बेटी ओथहनो कोनो ल़िका से  गप कऽ लैत \nअथछ, ते की ओयत अथछ। तखन ई राथत मे थकयो थमलथह लेल  \nआथब तऽ की होयत, सोचथह  सकैत  अथछ। पूरा मोहलला जाथन गेल \nजे आलोक बाबू से  थमली राथत मे भेंट करथह लेल  आयल छल । \nजानतै थछयै कहल जाइत अथछ दीवारो कऽ कान होयत अथछ। आस -\nप़िोसक लोग-बेद पुछैत छल आओर कानफुसकी  करैत छल, जे \nथमली के आबैक प्रयोजन की छल । \nघरक लोक तऽ ई गप जानतै छल । हुनको कान मे गेल जे \nआसप़िोसक  लोक बाजैत छलाह। आलोक बाबूक मां के अहां थचह्नतै \nथछयै। हुनकर तरबा के ल हर मगज पर रोज चढथह लागल।  रोज \nदूटा अनटेटल गप आलोक बाबू के सुना  दैत छल । ओथह काम \nहुनकर मां सुनलक  जे ल  करने से  आलोक बाबू वकील तऽ बथन \nजायत मुदा, जखन कोनो केस  आयत तखैन नथह ओ वकालत  विदेह सदेह :३५|| 45 \n \nकरताह। अथह काज से  तऽ नीक पिकार होयत। जथहना थकयो \nथकछु अनटेटल करैत, ओ अखबार मे छाथप दैत। तखन लोक के \nमालूम होयत जे इज्जत बनाबै मे केकरो थजंदगी बीथत जाइत अथछ, \nओकरा माथट मे थमलाबै मे कोनो टाइम नथह लागैत अथछ। \nआब घर मे दोसर  गप होय लागल।  आलोक बाबू के पिकार बनथह \nलेल  पिकाथरता के कोसि करैक गप होय लागल।  थकयो कहैत छल \nजे रायपुरक कोनो संस्िान  मे हुनकर नाम थलखा थदयो। थकयो कहैत \nछल जे भोपालक माखनलाख चतुवसदी पिकाथरता थवश्वथवद्यालय नीक \nअथछ। थकयो राय दैत छल जे थदलली पिकाथरता के गढ अथछ, \nआलोक बाबू के ओतय पठा थदयो। मां ते मां अथछ। हुनका लागल  \nजे हमर सभटा  ल ऽर जऽर बाहरे पढैत अथछ आओर हुनकर मां-बाप \nखूब गप्प दैत अथछ। ताथह सं  हम आलोक कऽ थदलली भेज दैत छी \nआओर ओतय ई पढताह। \nआथखरकार एक थदन एहन आयल, जे आलोक बाबू ब़ि मनसुआ  ल ऽ \nकऽ थबलासपुर  एक्प्रेस से  थदलली उतरलाह। थकयो थचन्हार तऽ नथह \nछल थदलली मे, से  रेलवे स्टेशन  से  उतथर के पहा़िगंजक साइड  के \nहोटल मे टहरलाह। रायपुर से  थदलली के थकछु पिकाथरता संस्िानक  \nपता आओर फोन नंबर संगे  लेलथह  आयल छल । दोसरे  थदन से  स ब \nठाम घुरथह लगलाह।  कनाट प्लेसक  कस्तूरबा  गांिी रोड पर अथछ \nभारतीय थवद्या भवन। ओतथह गेला पर मालूम भेल जे ओतय एडथमशन \nलैके तारीख अथछ जे दू थदन बात खत्म भऽ रहल अथछ। ओ आव \nनथह देखलक ताव, चार सौ  टका मे फामि कीन कै भथर देलैक। \nपंद्रह थदन बाद ओकर इंट्रेस परीक्षा अथछ। ओहो अंग्रेजी मे। थदलली \nथवश्वथवद्यालय के साउि  कैंपस  सेहो  गेलाह। ओतोको फ मि भथर  46 || विदेह सदे ह:३५ \nदेलक। माखनलाल  चतुवसदी पिकाथरता थवश्वथवद्यालय के सेहो  एकटा \nसेंटर  नोएडा में छल, ओतौको फामि भरथह लेल  आलोक बाबू नथह \nथबसरल।  ता िथर जाथमया थमथललया इस्लाथमया  से  पिकाथरता लेल  \nफामि नथह भेटैत छल । \nअथह बीच ओ अप्पन डेरा ताथक लेलक।  होटल मे कतेक थदन \nरहथतयैि। दथक्षण थदलली मे एकटा गाम अथछ, बेरसराय।  पुरैनका \nजेएनयू कैंपसक  आगू आओर आईआईटी के बीच ई गाम अथछ। \nओतय डेरा लेलथखन।  थकराया छल 16 सौ  टका महीना। आलोक \nबाबू की करथतयैि। डेरा की छल । एकटा कमरा बस । तीन मंथजल \nके थबथलडंग छल । ओथह मे कम से  कम नथह तऽ 40 टा कमरा \nरहैक। सभमे  थबहार, बंगाल, िारखंड, उत्तरप्रदेश से  थदलली आयल \nल़िका स भ रहैत छल । स भक सपना  छल जे थदलली से  जायब तऽ \nथकछु बथन के जायब। ओथह थबथलडंग के एक-एक फ्लोर पर दू टा \nशौचालय  आ ैर स्नानघर  बनल छल । स भ थकयो बारी-बारी से  ओथह \nमे जाइ के थनत्यथिया से  थनवृत होयत छल । \nसभठाम  के फामि भथर के आलोक बाबू तैयारी करै मे जुटल। खूब \nजीके याद करैत छल । अंग्रेजी में क थमल बुलके से  सभटा  मीथनंग \nयाद कऽ लेलक।  नथह हुनका राथत पता चलैत  छल आओर नथह \nथदन। बस  एक्के टा िुन छल जे पिकार बनैक अथछ ते हम बनबे \nकरब। कोनो-कोनो थवषय पर थलखथह के खूब प्रैथक्टस सेहो  करैत \nछल । कथन-कथन अंग्रेजी बाजैक कोथशश सेहो  आलोक बाबू करैत \nछलाह। \nआथखर भारतीय थवद्या भवन में परीक्षा देलथह लेल  गेल। लागल  सभटा  \nसवाल  ते जानैत थछयै। मुदा, हुनका मे से  अंग्रेजीक ल ऽ कऽ एकटा \nथििक रहैक, ताथह से  ओ सोचैत  छल जे इंट्रेस परीक्षा मे पास  करै  विदेह सदेह :३५|| 47 \n \nके कोनो सवाले  नथह अथछ। मुदा, बगल बला रूम मे रहै बला \nराजीव कहल क,  \n'ओ आलोक बाबू, माथन थलयौ जे अहां इंट्रेस टेस्ट  पास  नथह करने \nछी, मुदा एक बेर नोथटस  बोडि पर अपन नाम आ रोल नंबर देखथह \nमे की जाइत अथछ।\" \n'ना, हम ओते अंग्रेजी नथह जानैत छी, जे अंग्रेजी थदलली के लोक \nबाजैत अथछ।\" \n'हौ, अहां बूर छी, आंय यो थदलली बला के कोन अंग्रेजी आबैत \nअथछ। अहांके के कथह देलक।\" \n'नथह हौ, परीक्षा देने गेल रहौं ते ओतय ते स भ थकयो थहन्दी मे \nबाजैत छल ।\" \n'अहां ध्यान से  सुनने  रथह\", राजीव पूछलाह। \n'नथह, मुदा ओ स भ अंग्रेजी में बाजैत रथह\" \n'ते सुनू , थदलली बला के फोकस  छा़िथह लेल  खूब आबैत अथछ। ई \nसभटा  जे अंग्रेजी बाजैत अथछ, ओ कोनो अंग्रेजी बाजैत अथछ। \nथटथपर-थटथपर करैत अथछ, मुदा सभटा  गलते बाजैत अथछ। केकरो \nग्रामर अहां से  नीक होयत ते अहां हमर नाम पर कुकु़ि पोथस  लेब।\" \nराजीवक गप सुनथह  के आलोक बाबू के लागल  जे हुनकर गप मे \nदम अथछ। \n'जानैत थछयै आलोक बाबू, थहन्दी के पैघ पिकार आआर साथहत्यकार \nअथछ कमलेश्वर, ओ कहैत अथछ जे थदलली बला के अंग्रेजी डेढ थमनट \nके होयत अथछ। डेढ थमनट के बाद हुनकर भाषा थहन्दी भऽ जाइत \nअथछ। ताथह से  थदलली के अंग्रेजी से  नथह घबराऊ\", राजीव ई कथह \nके एकटा सवाल  आगू कऽ देलक।  48 || विदेह सदे ह:३५ \n'अहां कतेक सवाल  थलखने रथह।\" \n'सभटा , मुदा दू टा आब्जेथक्टव सवाल  गल त भऽ गेल छल ।\" \n'तब अहां थकयै घबराइत अथछ\", राजीव बजलाह। \n'अहां जरूर पास  करल होयब।\" \nता िथर आओर रूमक स्टूडेंट  बाहर आथब गेल आओर आलो क बाबू \nके कथह लागल  जे अहां थरजलट देखथह लेल  जाऊ। अहांक जरूर \nसलेक्शन  भेल होयत। \nआलोक बाबू के एकरा बादो साहस  नथह भेल जे ओ अकेले भारतीय \nथवद्या भवन जाइके अप्पन थरजलट देखथतयै। हुनकर चेष्टा देखथह के \nराजीव संग  भऽ गेल जे दूनू गोटे थरजलट देखथह लेल  जायब। \nबेरसराय  से  615 नंबरक बस  पकथ़ि के कनाट प्लेस  अइलाह आओर \nफेर ओतय स  भारतीय थवद्या भवन। थफलम 'थ्री इथडयट्स \" मे जैसे  \nराजू रस्तोगी  आ ैर फरहान अख्तर अपना नाम थरजलट के आथखर मे \nदेखैत अथछ, ताथहना आलोक बाबू देखथह लगलाह।   \nचाथर पन्ना मे थरजलट चस्पा  छल । आथखर के तीन पन्ना मे थरजलट \nदेखथह के राजीव से  आलोक बाबू कहला, \n'यौ हम कहैत रथह ने जे हम पास  न कऽ स कब। देथखयो अथह \nथलस्ट  मे नथह तऽ हमर नाम अथछ आओर नथह कतो हमर रोल नंबर \nअथछ।\" \n'अहां पूरा थलस्ट  देखथलयै\", राजीव पूछलाह। \n'जी\" \n'अहां थलस्टक  तीन पन्ना मे रोल नंबर तऽ देखथलयै, मुदा शुरू बला \nपन्ना नथह देखथलयै। अहांक नाम तऽ पथहलुक पन्ना मे अथछ आओर \nअहांक पोथजशन पांचवां अथछ।\" \nई सुथन  के आलोक बाबू ठामे ठार रथह गेल। ओ सोचथह  लगलाह  जे  विदेह सदेह :३५|| 49 \n \nकी ओ एतेक काथबल अथछ जे सैक़िो स्टूडेंट  के पछा़ि कऽ पांचवां \nस्िान  पर रहब, ओथह मे जे परीक्षा अंग्रेजी मे भेल छल । \nभारतीय भवन मे एडथमशन भेलाह के बाद आलोक मे आत्मथवश्वास \nबथढ गेल। अथह बीच हुनकर एडथमशन जाथमया थमथललया इस्लाथमया  \nमे सेहो  भऽ गेल। जतय हमरा से  भेंट भेल। हम माने गोथवंद। माने \nआलोक बाबू के सबसे  थनकट रहै बला। आई िथर आलोक बाबू से  \nसभटा  काज करने छल आ ैर कऽ रहै छल, स भक गवाह हम छी। \nई गप भऽ सकैत  अथछ जे थकछु उन्नीस या बीस  बाजै मे भऽ सकैत  \nअथछ, मुदा, डडीर से  एक्को बीत आगू-पाछू नथह होयत। हम फूसक  \nघर मे बैसल  छी आओर हमर हाि मे कल म यै। ब्राह्म बबाक ठामक \nकस म खाइत छी जे कहब स त कहबू फूइस  नथह। \nपथहलुक थदन आलोक बाबू से  भेंट हमरा 507 नंबर बला बस  मे \nभेल छल । ओ एडथमशन ल ऽ कऽ घुरैत छल । हमहूं घुरैत रथह संगे।  \nदेखथह मे ते टटैल छल मुदा थदमाग तऽ हुनका गोसाइिंयै देने छल । \nबाजै-भूकै मे होहन लोक सं  हमरा आय िथर नथह भेंट छल । आओर \nदथक्षणी थदललीक बेरसराय  मे रहैत छल आओर हर खानपुर मे। हम \nते दू दोस्त  साि  मे रहैत रथह मुदा आलोक असगरे।  बेरसराय  पुरान \nजेएनयू कैंपस  के आगू अथछ आओर ओकर पांछा आईआईटी के कैंपस  \nअथछ। ओतय मंथदर वाली गथल मे थदलपत पवारक मकान मे आलोक \nबाबू रहैत छल । कमरा नंबर-28, जकरा लेल  कहैत जाइत रहै जे \nओथह कमरा मे पिकारक आत्मा वास  करैत अथछ। कारण जे थपछला \nपांच साल  से  ओथह कमरा मे कोनो-नै-कोनो पिकार रहैत छलाह। \nठामे आईआईएमसी  अथछ जे एथशया के ब़िका संस्िान  अथछ आओर \nओतय ब़िका-ब़िका पिकार थनकथल के सभटा  टीवी आओर अखबार  50 || विदेह सदे ह:३५ \nमे भ़िल अथछ। \nथदलली मे अइलथह के बाद आलोक बाबूक व्यस्तता बथढ गेल। ओ \nकेवल सुतथह  लेल  कमरा पर आबैत छल । थदन-राथत भटकैत रहैत \nछल । लोक हुनकर नाम राथख देने छल 'भटकैत आत्मा\"। थकयैथक \nहुनकर एक काल एकटा पाइर एक ठाम रहैत छल दोसर  काल \nहुनकर दोसर  पाइर दोसर  ठाम। दूपहथरया मे दो बजे से  ल ऽ कऽ \nपांच बजे तक ओ जाथमया आओर एक घंटा मे मंडी हाउस  आथब के \nपैदल भारतीय भवन पहुंचैत छल । ओतय सांि  छह बजे से  आठ \nबजै िथर क्लास  कऽ ओ राथत नौ बजे िथर डेरा आबैत छलाह। फेर \nग्यारह-बारह बजे िथर पढैत छल । खाइ के कोनो थचंता नथह छल, \nथकयैथक राथतक खाना लेल  ओ थटथफन मंगाबैत छल । भोथर भेलाह \nपर शमाजीक चाहक दुकान पर जाइत छल जतय ओ ब्रोड-पकौ़िा \nखाइत छल । ओ शमाजीक दुकान कऽ ल ऽ कऽ एकटा लेख 'शमाजी \nटी स्टाल , ब्रोड पकौडे नान स्टाप \" सेहो  थलखने छल । ओ भूख \nथमटाथह लेल  आ स मय के बचत करथह लेल  एतय ब्रोड पकौ़िा खाइत \nछल जे हुनकर थमता स ब हुनकर नाम 'ब्रोड पकौ़िा\" राथख देने \nछल । \nलेख एतबेक नीक छल जे मन हैयै जे अहोंक सुनाबी।  ई एकटा \nपथिका मे छपल छल । आलोक बाबूक भाषा मे सुनबै  तखन अहां \nके लागत जे हुनकर कल म मे सरस्वती  बास  करैत अथछ। ते सुनू ,  \n'दथक्खण थदललीक पौश इलाका। एक थदस  जेएनयू के ओलड कैम्पस  \nते दोसर  कात आईआईटी कैम्पस।  अथह बीच अथछ बेर सराय , जतय \nइंजीथनयथरंग से  ल ऽ कऽ थसथवल  सथविसक  तैयारी करथह बला गाम-\nघर से  दूर रथहके खून-पसीना  एक करैत अथछ। नथह हुनका खाइके \nथफि होइत अथछ आओर नथह सुतथह  के। पढै के आओर तैयारक  विदेह सदेह :३५|| 51 \n \nटेंशन एहन होइत अथछ जे ओ चाह बनाबै सं  ल ऽ कऽ खाना बनाबथह \nमे ओ परहेज करैत अथछ। बस  एकथह टा िुन रहैत अथछ हुनका \nमेहनत आओर सफलता।  \nजखन िुन होयत जे थकछु करबाक अथछ तखन जानले गप अथच \nजे कोनो काज मे मन ते नथह लागत। मुदा  राथत बीतले आओर \nथभनसर  भेला पर चाह आओर नास्ताक  तल ब अथह इलाका मे रहै \nबला छाि के शमाजी के टी-स्ट ल  पर जाथह लेल  मजबूर कऽ दैत \nअथछ। करीब 15 साल  से  एतय के छोट गली में ओ दुकान लगाबैत \nअथछ आओर ओ फुसित संगे  पेटक बीच तारतम्य बनाबैत अथछ। \nथभनसरे  पांच बजे खुलथह बला ई चाहक स्टाल  देर रात एक बजे \nतक खुलल  रहैत अथछ। अप्पन चटनीक लेल  नामी शमाजीक दुकानक \nचटनी ब्रोड-पकौ़िाक संग  खाथह बला कतेक लोग आईएएस  बथन गेल \nतऽ कतेक आईआईटी मे एडथमशन ल ऽ कऽ देश मे नथह थवदेशो मे \nबथस  गेल अथछ। मुदा, शमाजीक दुकानक समोसा , ब्रोड पकौ़िा \nआओर कचौ़िीक स्वाद  नथह थबसुरने  अथछ। सेलफ  सथविस  आओर \nअपने से  वाथजब पाय दैक एतय आबै बला लोकक थफतरत अथछ। \nआलोक बाबू आगू थलखने अथछ जे दुकानक माथलक अप्पन पुरैनका \nगप मन मे आनथह के कहैत अथछ जे जम्मू के सरका री नौकरी करैत \nरथह मुदा ओतय से  गुवाहाटी ट्रांसफर भऽ गेल। हमर बेटा के पाइर \nखराब छल आओर एकर इलाज कराबैक छल । हम गुवाहाटी नथह \nजाइके इलाजक लेल  थदलली आथब गेलहुं। अप्पन बेटाक आओर \nपथरवारक लेल  सरकारी  नौकरी के छोथ़ि देलहुं। हमरा पूंजीक अभाव \nछल । घर जम्मू-कश्मीरक उिमपुर थजलाक एकटा छोटा गाम मे \nछल, जतय आतंकवाद के कारणे हम घुथर नथह सकैत  रथह। बस   52 || विदेह सदे ह:३५ \nमजबूरी छल ताथह सं  हम अप्पन दुकान खोलथह देलहुं। \nशमाजी खुश भऽ कऽ कहैत अथछ जे हरका चटनी बनाबै लेल  हम \nनेने से  जानैत रथह आओ थकछु नव काज ओकरा मे करैत रहैत छी। \nताथह सं  हम जखन दुकान खोल हुं तऽ लोक स भ के हमर चटनी \nब़ि नीक लागथह लागल।  हमरो नीक लागल  आओर एकरा से  उत्साह  \nबढल। थकछु काल बीतल तऽ जकरा भूख लागैत छल ओ हमरा \nमन पा़िथह लागल।  शमाजी कहैत अथछ जे ओ जखन दुकान खोनने \nछल तखन एतय एकको टा जलखथह करैक दुकान नथह छल, मुदा \nआब तऽ देथखयौ कतेक दुकान खुजल अथछ। एतौय सं  रथह के \nकंपीथटशन मे पास  करथह बला कतेक लोक कहैत अथछ, जे बेरसराय  \nमे एक बेर रथह गेल ओ कोना शमाजीक चाह आ ब्रोड-पकौ़िा के \nथबसुथर  सकैत  अथछ।\" \nई लेख थलखी के आलोक बाबू बेरसराय  मे नाम कमाय लेलक।  जे \nथकयो लोक दुकान पर जाइत छल, शमाजी हुनका लेख देखाबैक \nछल मुदा पढैक लेल  कहैत छल । जखन आलोक बाबू आबैत छलाह \nतखन ओ पांचक बदला मे दूए टा पाय लैत छल । \nएक ठाम जतय भारतीय भवन मे अंग्रेजी मे पिकाथरताक पढाई करैत \nछलाह ओथह ठाम जाथमया मे े थहन्दी मे पढैत रहैत। बेरसराय  मे रहैत \nकाल आलोक बाबूक जानपहचान आईआईएमसी  मे पढैक बला छाि \nआओर पढाबैक बला प्रोफेसर से  सेहो  भऽ गेल। आईआईएमसी  के \nप्रोफेसर राजेंद्र जोशी से  हुनका खूब पटैत छल आओर जखन हुनका \nनथह मन लागैत छल तखन हुनके संग  बैसैत  छल । जोशी के कारणे \nआलोक बाबू आईआईएमसीक  लाइब्रोरी भेटथह गेल जतय कतेक थकताब \nछल आओर आलोक बाबू खूब पढैत छल । अथह बीच एकटा एहन \nगप भेल जे आलोक बाबूक थजनगीक सीख  दऽ देलक।  विदेह सदेह :३५|| 53 \n \n \nआगू बथढ से  पथहने अहां से  एकटा गप करब आवश्यक अथछ। जे \nयथह ठाम छी जतय से  शीषिक गप 'घोथ़ि पर चथढ लेब हम थडग्री\" \nके गप शुरू भेल। एक ठाम जाथमया थमथललया इस्लाथमया  के थहन्दी \nथवभाग छल जतय आलोक बाबू थहन्दी मे पढैत छल । एतय थहन्दी \nभाषाक प्रकांड थवद्वान स भ हुनका पढाबैक लेल  आबैत छल । ओथह \nकाल मे हास्य  कथव ड . अशोक चििर थहन्दी थवभाग के कमान \nसंभालने  छल आओर थवभाग मे 'जो लाहौर नहीं देख्या ओ जन्मया \nनहीं\" के लेखक अस गर वजाहत छल तऽ 'भीनी-भीनी बीनी चदथरया\" \nउपन्यासक  लेखक अब्दुल थबथस्मललाह  सेहो  ओतय छल । अहांके ते \nजानतै थछयै जे अस गर वजाहतक नाटक 'जो लाहौर नहीं देख्या ओ \nजन्मया नहीं\" भारत-पाथकस्तान  थवभाजन पर आिाथरत अथछ। अपना \nस ब जे नाटक गाम-घर मे देखैत छी, ओथहना अथह नाटक के नथह \nदेखल जाइत अथछ। टाऊन मे जखन ई नाटक देखाअल जाइत \nअथछ ते माथर परैत अथछ। एतेक नीक नाटक ओथहने नथह थलखल  \nजा सकैत  अथछ। पाय दैके, थटकस  लैके लोक स भ ई या अथहने \nनाटक लोक देखैत छै। भारते टा मे नथह थवदेशो मे अथह नाटक के \nमंचन भऽ चुकल  अथछ। यै हाल 'भीनी-भीनी बीनी चदथरया\" उपन्यासक  \nअथछ। बनारसक  जुलाहा पर थलखल  गेल ई उपन्यास  किा के नब \nआयाम थलखने अथछ। \nदोसर  ठाम छल भारतीय थवद्या भवन। जतय ओ अंग्रेजी मे \nपिकाथरताक कोसि करैत छल । अंग्रेजी हुनकर मजबूत नथह छल, \nमुदा जोश मे आथब के अंग्रेजी मे पिकाथरता करथह लागल  छल । \nथकछु थदन तऽ नीक लागल  मुदा भीतरे-भीतर जे हुनका पर बीतैत  54 || विदेह सदे ह:३५ \nछल, से  वैह ठा जानैत छल । ओना ई गप हम बता दैलहुं तऽ अहां \nई नथह बुथियो जे किाक अंत भऽ गेल। क्याथक जे आलोक बाबू \nके अंग्रेजी के नाम से  सांप  सूथघ  जाइत छल ओ आय आस्ट्रेथलया मे \nअथछ तऽ कोनो नथह कोनो गप तऽ जरूर होयत। क्योथक आस्ट्रेथलया \nमे थबन अंग्रेजी जानल तऽ काज नथहयै होयत। फेर आजुक थदन \nआलोक बाबू तऽ पैघ पोस्ट  पर अथछ। थदलली, दुबई, हांगकांग, \nन्यूयाकि मे घुमैत रहैत अथछ। फेर हुनका इंटरनेट से  जते मन लागैत \nअथछ, ओकरा लेल  हम की कथह। जथहना हमर जीमेलक स्टेटस  पर \nहरका बलब जलैत देखैत अथछ, ओ थटपथटपबै लागैत अथछ।  \nओना ई आदत ओ कोनो रायपुर से  संगे  नथह आनलै छल । बेरसराय \nमे जखन ओ रहै लगलाह  तखन ते एक्के-दूई टा ओतय साइबर  कैफे \nछल मुदा कथनक ठामे मुथनरका मे कतेक साइबर  कैफे खुजल छल \nजकरा अंगुरी मे थगनब आसान  नथह अथछ। बेरसराय  में एक-दूई टा \nसेहो  दोस्त  बथन गेल छल । जखन सांि  राथत आठ-नौ बजे ओ क्लास  \nसे  फाथरग भऽ कऽ डेरा घुरैत छल तऽ अप्पन दोस्तक  संग   मुथनरका \nके साइबर  कैफे मे देर राथत िथर चैथटंग करैत छल । ओथहनो ओथह \nकाल मे चैथटंग करब बरका गप छल, क्याथक कम्मे लोक छल जकरा \nचैथटंग करै लेल  आबैत छल । मुदा, आब तऽ लोक अप्पन मोबाइल \nसे  चैथटंग करैत अथछ। ओथह काल याहू, रेथडफ छल । आओर आकुिट \nके तखने अथह दुथनया मे आयल छल । फेसबुक , थट्वटर ओथह काल \nभथवष्यक गभि मे छल । लोक याहू मैसेंजर  पर घंटों लागत रहैत \nछल । \nआलोक बाबू के ल ऽ कऽ एकटा गप तऽ छल, जे ओ जतय जाइत \nछल या बैसैत  छल, ओतय तुरंते लोक स भ जानै लागैत छल । \nमेहनती आ कमिठ ते रहबे करल । अथह बीच एक सांि  जखन ओ  विदेह सदेह :३५|| 55 \n \nजाथमया थमथललया इस्लाथमया  से  घुथर के भारतीय थवद्या भवनक क्लास  \nमे छल तखने एकटा ल़िकी हुनकर नाम ल ऽ कऽ बजौलथखन, \n'आलोक अहांके नाम अथछ। प्रोफेसर राजेंद्र जोशी हमरा अहांक ल ग \nपठौलथखन अथछ।\"  \n'हां, कहूं।\", आलोक अनमनने ढंग से  ओथह ल़िकी थदस  ताथक के \nकहलथख न। \n'हम तऽ एतय पाटि टाइम कोसि कऽ रहल छी।\" \n'नीक गप।\" \n'हम संयुक्त  राष्ट्र संघक  यूएनडीपी मे काज करैत छी आओर हमर \nनाम कथरश्मा थसंह  अथछ।\" \n'ते हमरा से  कोन गप।\", आलोक बाबू कहलथखन। \n'क्याथक हमरा आथफस  से  टाइम नथह भेटैत अथछ। ताथह सं  हमरा \nपढै मे थदक्कत होयत अथछ। जोशीजी कहलथखन जे जतय हमरा \nकोनो थदक्कत होय ओतय हमरा अहां सहयोग  कऽ देब।\" \n'हम ते ओना कोनो थनयम नथह बनौले छी, जे अहां के हेलप नथह \nकरब। मुदा, जथहना हम स भ के करैत छी, अहों कऽ हेलप कऽ \nदेब।\" \n'ठीक अथछ।\" \n'जी।\" \nई कथहके आलोक बाबू एक कात आओर कथरश्मा दोसर  कात चथल  \nदेलक। \nआब थदक्कत ई छल जे एक कात हुनका अंग्रेजी भाथर लागै तऽ दोसर  \nकात कथरश्मा हुनका नीन खराब कऽ के राथख देन छल । उमढ \nथहन्दी मे ओ कतेक रास  काज स भ कऽ रहल छल । जाथमया मे  56 || विदेह सदे ह:३५ \nपढैत काल हुनकर आलेख थहन्दी के स भ पैघ-पैछ अखबार मे छथप \nलागल  छल । कथरश्मा जतय हुनका सं  अंग्रेजी मे गप करैत छल \nओतय हुनका अंग्रेजी मे बाजथह मे सांप  सूंथघ  जाइत छल । आलोक \nजखन तंग भऽ जाइत छल तखन हुनकर मुंह सं  थनकथल जाइत \nछल, 'देखब,जखन हम भारतीय थवद्या भवन सं  कोसि भऽ जाइत ते \nहम घोथ़िपर चथढ हम लेब थडग्री।\" \nमुदा, आलोक बाबूक ई गप भारतीय थवद्या भवनक कोसिक बादे खत्म \nनथह भेल। ई गप कथह-कथह के ओ आओर लोक स भ के अंग्रेजी से  \nडरा दैत छल जे अथह बेर ओ परीक्षा मे फेल जरूर करत आओर \nकथन-कथन अंग्रेजी मे पढैत-पढैत एथह भाषा के नीक कऽ लेलक।  ई \nगप हमरे टा मालूम छल जे ओ खूब मन सं  अंग्रेजी भाषा कऽ ल ऽ \nके मेहनत कऽ रहल छल । आगू बढथह सं  पथहले अहांके ई गप हम \nकथह दैत छी जे अंथ ह ठाम आलोक बाबूक ई किाक अंत नथह भऽ \nरहल अथछ। क्याथक आय जथद ओ अंग्रेजी नथह जानैत अथछ ते कोना \nआस्ट्रेथलया मे अथछ। आओर जथहया सं  आस्ट्रेथलया गेल अथछ तथहया \nसं  फोन-ते-फोन चैथटंगो हमरा सं  खूब करैत अथछ। हमहूं खूब करैत \nछी। ओथह थदन हमरा संग  खूब चैट करल क।  \nआलोक: हाय (अंग्रेजी बला) \nहम: मजे मे छी, अहां सुनाबू।  \n'अहां फोटू देखलहुं की, अहां के एकटा आओर मेल कईने छी\"। \n'हां, हम तऽ सभटा  फोटो देखथह  ुचुकल  छी\"। \n'अहां ओकरे मे हुनका थचन्ह सकैत  छी\"। ई कथहके आलोक बाबू \nहमरा फेकरा बुिाबै लागल।  \n'दूनू अल बम देखलहुं अहां\"। फेसबुक  पर कुछु फोटू लोड केने छी \nकी? हां, पुरैनका आओर नबका दोनो फोटू अथछ ओतय\"?   विदेह सदेह :३५|| 57 \n \n'ओके\" \n'यार अप्पन थकछु ग्रुप फोटू अहांक ल ग अथछ आओर संभव  हुए तऽ \nअहां ओकरा स्कैन  कऽ पठाह देब। हमहूं सभटा  फोटू पटाह देब। \nआइये अप्पन लैपट प पर सेव  कईने छी\", आलोक बाबू हमरा \nकहलथखन। \n'हां, हम भागलपुर से  सभटा  फोटू ले आइने छी\"। हम कहलहुं।  \n(एकटा गप तऽ थबसुथर  गेलहुं जे हम माने गोथवंद भागलपुरक छी। \nथतलकामांिी  एकटा मोहलला अथछ। ओथह ठाम सबौर  जाथह बला रोड \nमे शीतला स्िान  रोड अथछ जतय हम रहैत रथह आओर आय-काल \nपापा-मम्मी रहैत अथछ।) \n'कोनो थदन बैथस  कऽ सभटा  फोटू स्कैन  कऽ लेब, तखन अहां के \nपठा देब।' हम कहलहुं। एकटा अल बम भेथज रहल छी, चेक कऽ \nथलयौ।\" हम कहलहुं। \n'ओके\"  \n'अथह फोटू में अहां नथह छी\"। \n'कोनो बात नथह\"। \n'ओह मजा आथब गेल।\" \n'हमरो मजा आथब गेल।\" कतेक पुरनका गप ख्याल आथब गेल आओर \nहमरा मन मे थकछु आओर गप छल । हम जे थलखने छी, अहां \nपढथलयै की नथह\", आलोक बाबू कहलथखन। \n'कोन गप\"। \n'अथह बीच हम कथव बथन गेल छलौंह\"। \n'अच्छा, आस्ट्रेथलया मे\"। \n'तीन-चाथर थदन पहीने बहुत थदन बाद थकछु थलखने रथह थहन्दी मे,  58 || विदेह सदे ह:३५ \n'लम्हे क्या लम्हे।\" \n'भेज देब नथह, ओकरा हम पढब\"। \n'अल बम मे नथह पढलौ थक। गुरु ओतय पढथह के मजा अथछ\"। \n'ओतय तऽ पढलौ, आओर की थलखने छी\", हम कहलहुं। \n'लम्हे के थवस्तार  देने छी\"। \n'हा, हा, मजा आथब गेल\"। \n'अइयों अहां खराब चौक के ट¬ ूब लाइट छी की, केहन थलखने छी, \nई गप हम पुथछ रहल छी\" आलोक बाबू हमरा पर व्यंग्य करलथखन। \n(अपूणि) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३५|| 59 \n \nथवनीत उत्पलक साक्षात्कार प्रबोि सम्मान  २००४ सँ  सम्माथनत  मायानंद \nथमश्रसँ  \nस भ थदन रहताह थवद्यापथत  : मायानंद थमश्र   \n \n   \nथवनीत उत्पल : अहाँक जन्म कोन ईस्वीमे  भेल छल आ लालन -पालन \nकोना भेल?  \nमायानंद थमश्र : हमर सथटिथफकेट जन्मथतथि 1934 ईस्वी  थिक, मुदा \nकुंडलीमे अथछ 1930 ईस्वी।  माइक देहावसान  बादे स न 1936-37 \nईस्वीमे  जखन हम पांचो-छओ वषिक रही, मातृक सुपौल  आनल गेल \nहोएब। मुदा बीच-बीचमे गामो ल ऽ गेल जाइत रही तकर थकछु-थकछु \nखंथडत स्मृथत  अथछ। गामक स्मृथत  ओ ज्ञान िमश: स न 1940-41 \nईस्वीसँ   होमऽ लागल  जे हमरा एकटा छोट बथहथन सेहो  अथछ आ \nहमरा चाथरटा थपत्ती तिा दुइ टा पीसी  सेहो  छथि। हमर लालन -\nपालन छठमे-सातमे  वषिसँ  मातृकेमे होमऽ लागल  छल आ छोट \nबहीनक गाममे।   60 || विदेह सदे ह:३५ \n   \nथवनीत उत्पल : कोशीक िमारल अहाँक पथरवार रहए, तखन \nसाथहत्यसँ  कोना जु़िाव भेल? \n मायानंद थमश्र : जखन गाममे कोसी  बाथढक उत्पातक कारण स न \n1940-41 ईस्वीमे  गाम छोथ़िकेँ प्रतापगंज िानाक गोथवंदपुर जा कऽ \nहमरा सभकेँ  रहऽ प़िल । ओतए ओथह मातृवत बहीनक अपन \nपथतकुलक थकछु जमीन छल, जाथहसँ  माि पेट टा भरल जा सकैत  \nछल । एथह गोथवंदपुरमे स न 1945-46 ईस्वीमे  हमर प्रािथमक कथवत्व \nप्रथतभाक अंकुरण भेल छल । जखन ओथह ठामक कालीस्िा नक लेल  \nसुपौलक  कोने ग्रामोफोनक कोनो गीतक सुरमे  भगवतीक अचिना-गीत \nथलखने छलहुँ, जकरा हम स्वयं  गाथबतो छलहुँ कीतिन मंडलीमे।  \n    विदेह सदेह :३५|| 61 \n \nथवनीत उत्पल : उच्च थशक्षा कतएसँ  भेटल? थवस्तारसँ  बताऊ?  \nमायानंद थमश्र : स न 1950 ईस्वीमे  सुपौलसँ  मैथट्रक पास  कएलाक \nबाद आगू पढबाक समस्या  छल जाथहमे आथििक-समस्या  मुख्य छल । \nउत्साह  स भक छलथन जे हम आगू पढी थवशेषत: ज्येष्ठ माम पंथडत \nरामकृष्ण िा थकशुनजी तिा थपताजी पंथडत बाबू नन्दन थमश्रजीक। \nउत्साह  एथह लेल  स भक छलथन जे हमरा मैथट्रकमे सेकेंड  थडवीजन \nभेल छल जे ताथह थदनमे बहुत कम होइत छलैक। अपन इच्छा छल \nपटना कालेजक। आवेदन सेहो  कएल । नामांकनक स्वीकृथत -सूचना  \nसेहो  भेटल। थकंतु अंथतम कालमे थकसुनजीक  थवचार बदथल गेलथन \nजे दरभंगे। दरभंगामे पंथडत श्री चंद्रनाि थमश्र अमरजी छथिन, हुनके \nअथभभावकत्वमे। स न 52 ईस्वीमे  थववाह कारणे आई.ए. क परीक्षा \nनथह देल आ स न 54 ईस्वीमे  आगराक मैथिली  महासभाक  कारणे \nबी.ए. क परीक्षा नथह दऽ सकलहुँ।   \n  \nथवनीत उत्पल : मैथिली  साथहत्य  थदश कोन मन आएल?  \nमायानंद थमश्र : स न 50 ईस्वीमे  सी .एम. क लेजमे नाम थलखाओल।  \nश्री अमरजीक डेरापर अथिक काल साथहथत्यक  गोष्ठी, दरभंगासँ  \nसुपौल -मुरलीगंज-कथटहार तिा मुजफ्फरपुरसँ जयनगर िथर थवथभन्न \nस्िानपर  कथव सम्मेलन , वैदेही-कायालय तिा गीत लेखन। ‘भाङक  62 || विदेह सदे ह:३५ \nलोटा ’क प्रकाशन। स मए चलैत  गेल, पथरचय-पथरथि बढैत गेल। एथह \nबीच दरभंगामे राजकमलजीसँ  पथरचय भेल। फेर लथलत -राजकमल-\nमायानंद क गोष्ठी स भ, साथहथत्यक  चचा स भ जाथहमे रामू अिात \nरमाकांत थमश्र ओ थदवानािजीक थनरंतर सहभाथगता।  स न 54 ईस्वीमे  \nलथलतजी  स ब-थडप्टी कलक्टर बथन दरभंगा चल गेलाह। राजकमलजी \nता पटने छलाह। हमहूँ 56 ईस्वीक  अंतमे रेथडयो, पटना आथब \nगेलहुँ।  \n  \nथवनीत उत्पल : ओथहकालमे पटनामे साथहथत्यक  पथरदृश्य केहन रहए \n?  \nमायानंद थमश्र : पटनामे रेथडयो स्टेशन , हास्य -व्यंग्य-सम्राट हथरमोहन \nबाबूक डेरा, पंथडत जयनाि बाबूक डेरा,  गोपेशजीक डेरा, प्रो. आनंद \nबाबूक डेरा, फणीश्वरनाि रेणुक डेरा, मुरादपुर खादी भंडार, श्री \nरूपनारायण ठाकुरजीक कायिकता-थनवासमे  माछ-भातक माथसक  भोज \nआ चेतना सथमथत , पुस्तक  भंडारक रामायण-गोष्ठी, अथभव्यंजना-\nप्रकाशन, थवथभन्न स मए ओ थवथभन्न स्िानपर  घनघोर साथहथत्यक  चचा \nहोइत छल । ओथह कालमे दथक्षण थबहारसँ  थमथिलांचल  िथर स भ जगह \nकथव सम्मेलनमे  शाथमल भेलहुँ।  \n  \nथवनीत उत्पल : पटनासँ  सहरसा  अएलहुँ, एतए केहन बीतल?  \nमायानंद थमश्र : एम.ए. क पश्चात स न 61 ईस्वीमे  आथब गेलहुँ सहरसा  \nक लेज, सहरसा।  क लेज अध्ययन-अध्यापन, स घन-लेखन, बलुआसँ  \nबम्बइ िथर थवद्यापथत  पवि-समारोहमे  मंच संचालन , भाषणो आ कथवता \nपाठ सेहो , थवथभन्न संस्िाक  संगठनात्मक  प्रथियाक अध्ययन, सहरसामे  \nथवथभन्न पवि-समारोहक  आयोजन, मैथिली  चेतना पथरषद, सहरसाक   विदेह सदेह :३५|| 63 \n \nगठन, पटनामे मैथिली  महासंघक  संगठन , डाकबंगला चौक-जाम क \nकायििम, लेखन आ पाठन, प्राचीन इथतहासक  स घन अध्ययन, पुन: \nप्रिम शैलपुिी च, मंिपुि, पुरोथहत आ स्िीिनक  लेखन आ तकर \nथहन्दी आ॓ मैथिलीमे  प्रकाशन, थदशांतर, अवांतर, चंद्रथबंदु क प्रकाशन। \nतकैत-तकैत सहरसा  क लेज, सहरसा  आ स्नातकोत्तर केंद्र, सहरसामे  \n33 वषिक सेवा -काल समाप्त  भऽ गेल आ 1994 ईस्वी मे अवकाश \nग्रहण कऽ लेलहुँ।   \n  \nथवनीत उत्पल : अहाँक दृथष्टक थवस्तार  कोना भेल?  \nमायानंद थमश्र : दृथष्टक थवस्तार  वस्तुत : मामक रूपमे युगांतकारी \nमैथिली  साथहत्यकार पंथडत रामकृष्ण िा ‘थकशुन’ द्वारा स्िाथपत  थमथिला  \nपुस्तकालयक  कारणे भेल। ओथह ठाम 47 सँ  50 ईस्वीक  बीचमे \nपढलहुँ जाथहमे प्रेमचंद, जैनेंद्र, इलाचंद्र जोशी, भगवतीचरण वमा, \nशरतचंद्र, बंथकम बाबू, रवींद्रनाि ठाकुर तिा ताराशंकर वन्िोपाध्याय \nआथद प्रमुख छलाह। एथह समएमे  थकसुनजीक  आदेश-थनदसशक थवरूद्ध \nराथतकेँ चोरा कऽ चंद्रकांता ओ चंद्रकांता संतथत  संगथह  शरल क होम्स  \nथसरी ज सेहो  पथढ गेल रही। ओथह स मएक ‘माया’ समकालीन  ‘नई \nकहाथनयां’ छल जे थनयथमत पढैत रही।  \n  \nथवनीत उत्पल : पथहल रचना कोन छल?  \nमायानंद थमश्र : 49 ईस्वीमे  हथरमोहन बाबूक प्रभावक प्रचंड प्रतापे, \nहम प्रिम-प्रिम मैथिलीमे  ‘हम रेल देखब’ नामक एकटा गद्य रचना \nकिात्मक शैलीमे थलखलहुँ  जे हाइस्कूलक  वाथषिक पथिकामे छपल । \nएथह प्रकाशन-प्रोत्साहनक कारणे भांगक लोटाक अथिकांश किा, अही  64 || विदेह सदे ह:३५ \n49-50 ईस्वीमे  लीथख गेलहुँ जकर प्रकाशन 51 ईस्वीमे  प्रो. श्री \nकृष्णकांत थमश्रक वैदेही प्रकाशनक द्वारा भेल।  \n  \nथवनीत उत्पल : भांगक लोटा कतएसँ  प्रकाथशत भेल छल आ कथहया \n?  \nमायानंद थमश्र : भांगक लोटाक दुइ गोट अंथतम किा मैथट्रक परीक्षाक \nबाद थलखने छलहुँ जकर प्रथतथलथप श्री अमरजी कृपापूविक देथख देलथन, \nमुदा ओहूसँ  पैघ उपलथब्ि हमरा लेल  भेल जे आचायि सुमनजी  दुइ \nथबन्दु नामे आ॓कर भूथमका लीथख देलथन आ प्रो कृष्णकांत थमश्रजी \nओकरा स न 51 ई.मे छाथप देल वैदेही प्रकाशनक थदससँ , हमरासँ  \nएक्कोटा टाका नथह लेलथन।  अथपतु एक गोट टाका देलथन, मना \nकएलाक उपरांतो, पंथडत थिलोकनाि  थमश्रजी आ॓कर मूलय, जे ओथहपर \nछपल छल ।  \n  \nथवनीत उत्पल : भांगक लोटामे तँ हास्य  छल, मुदा गंभीर लेखन थदश \nकोना घुथर गेलहुँ ? \n मायानंद थमश्र : भांगक लोटाक पश्चात हम हास्य  किा नथह \nथलखलहुँ।  ई प्रकाशन प्रोत्साहन हमर किा-लेखनक प्रेरणा अवश्य \nबनल जाथह कारणे , 51-52 ई सँ  हास्य  छोथ़ि, सामाथजक  जीवन-\nसंघषिपर आिाथरत मनोथवज्ञानक गंभीर भावक किा स भ लीखऽ लगलहुँ  \nजाथहमे प्रमुख छल रूथपया, सुरबा , आथग मोम आ पािर तिा सतदेवक  \nकिा जे कालांतरमे, स न 60 ई.मे कलकत्ताक मैथिली  प्रकाशनक \nथदससँ  प्रकाथशत ‘आथग मोम आ पािर’ नामक संग्रहमे संकथलत  अथछ, \nजकर अथिकांश किा 59-60 ई.क थमथिला  दशिनमे प्रथत मास  छपल \nछल । मुदा मंच-जीवनमे हमर प्रवेश किा-लेखनसँ  नथह अथपतु काव्य  विदेह सदेह :३५|| 65 \n \nरचना थवशेषत: गीत-रचनासँ  भेल छल ।  \n  \nथवनीत उत्पल : साथहथत्यक  यािामे केकर लेखनसँ  प्रभाथवत भेलहुँ ?  \nमायानंद थमश्र : 40-50 ई. िथर अबैत-अबैत नेपाली आ॓ बच्चन क \nगीत-रचनाक प्रभाव हमरापर बहुत छल । स न 59 ई सँ  बहुत पूविथह \nअिात दरभंगे कालमे सी .एम. क लेजक थहन्दी प्रोफेस र श्री सुरेंद्र \nमोहनजीसँ  अज्ञेय द्वारा संपाथदत  प्रतीक आ॓ तार सप्तक  दुइ भाग पढने \nछलहुँ आ अथतशय प्रभाथवत भेल छलहुँ। क्लासमे  पढल प्रसाद-पंत-\nथनराला-महादेवी वमासँ  सवििा थभन्न छल ई काव्य िारा, जाथह पर टी. \nएस . इथलयट- एजरा पाउंड सँ  ल ऽ कऽ एलेन थगन्सबगि आ॓ एंग्रीजेनरेशन \nतिा थब्रटेनक कथव लोकथनक प्रभाव छल । शरतचंद चट्टोपाध्याय, \nरवींद्रनाि ठाकुर, टालस्ट यसँ  प्रभाथवत रही।  \n  \nथवनीत उत्पल : अहाँ तँ थहन्दीमे थकछु थलखने रथह?  \nमायानंद थमश्र : स न 49 ई मे थकछु थहन्दी गीत थलखलहुँ , जकर \nतीन गोट मुखरा, पंथक्त एखनहुं मोन अथछ, ‘ अरमान मेरे थदल के \nसभी  टूट चुके हैं’, ‘ अिजली कामनाएं  लेकर अपल क मैं गगन \nथनहार रहा’ तिा ‘मैं अंतर मे तूफान थलए चलता  हूं’ मुदा, 50 ई.क \nमैथिलीमे  रथचत ‘आ॓थह थदल छलहुँ हम भांग पीने’ तिा ‘नोचनी तोर \nगुण कते गैब’ अत्यंत लोकथप्रय भेल। ‘स्िीिन ’ नामक उपन्यास  \nनेशनल बुक ट्रस्ट छापने अथछ।  \n  \nथवनीत उत्पल : गीतनाद, स्वरसंिानकेँ  कोना सािथलऐ ?  \nमायानंद थमश्र : गीत गाबऽ लागल  छलहुँ 1942-43 ईस्वीसँ  सुपौलमे   66 || विदेह सदे ह:३५ \nअपन मातामहक कीतिन मंडलीमे। हमरा लगैत अथछ जे हमरामे कंठ-\nस्वर , स्वर -संिान -प्रथतभा तिा सुरताल -ज्ञान आथद जकर अनेक प्रशंसा \nभेल-मातामह पंथडत नागेश्वर िासँ  आएल अथछ। एना गुनगुना कऽ तँ \nथकछु ने थकछु गबैत छलाह आ तेँ कालान्तरमे जे हम गीत-रचना \nकएल से  कोनो ने कोनो सुरतालमे  रहैत छल । आ॓थह कारणे हम \nस्वयं  सेहो  गबैत छलहुँ तिा थकछु गीत थकछु गायक जाथहमे गायक \nचू़िामथण पंथडत रघु िाजी सेहो  छथि, गबैत छलाह।  \n  \nथवनीत उत्पल : अहाँ गायन ज्ञान कतएसँ  पेथलऐ ?  \nमायानंद थमश्र : स न 50 ई.क अंथतम चरणमे जखन ‘नभ आंगनमे \nपवनक रि पर कारी-कारी बादथर आयल ’ नामक गीत थलखलहुँ  तँ \nगाथबये कऽ थलखलहुँ।  यएह गायन-ज्ञान हमर छन्द-ज्ञान छल । जहाँ \nिथर आइयो मोन अथछ, थबनु छन्द-ज्ञाने प्रारम्भोमे थलखल  हमर गीत-\nरचनामे छन्द दोष, शास्िीय  संगीत  ममिज्ञ पंथडत कथव नै ईशनाि िा \nताथक सकलाह , जे एकर पथहल आथिकाथरक श्रोता बनलाह आ ने \nआचायि रमानाि िा जे एथह गीतकेँ आई.ए.क लेल  संकथलत  ‘कथवता \nकुसुम ’ मे सविप्रिम संकथलत  कएलथन।  \n  \nथवनीत उत्पल : अहाँ जथह साल  आई.ए. मे रही, ओथह साल  पाठ्यिममे \nअहाँक थलखल  कथवता सेहो  छल की?  \nमायानंद थमश्र : अत्यथिक प्रसन्नता भेल छल आ॓थह थदन, जाथह थदन \nस न 52 ई.मे आचायि पंथडत रमानाि िा आई.ए. क पाठ्यग्रंिक \nरूपमे कथवता कुसुमक  संकलन -संपादन  कएलथन तिा आ॓थहमे ‘नभ \nआंगनमे पवनक रिपर’ नामक गीतकेँ स्िान  दैत संकथलत  कएने \nछलाह। एना तँ कोनो संकलनमे  स्िान  भेटलासँ  प्रसन्नता होइत थकंतु  विदेह सदेह :३५|| 67 \n \nएतए तँ स्वयं  रमानाि बाबू द्वारा संपाथदत  ग्रंिक गप्प छल आ सेहो  \nआई.ए. क पाठ्यग्रंिमे, जखन की हम तािथर स्वयं  आई.ए. पास  नथह \nकएने छलहुँ।  \n  \nथवनीत उत्पल : आ॓थहकालमे अहाँ कोन-कोन पथिकामे थलखैत छलहुँ \n?  \nमायानंद थमश्र : जथहना आ॓थह समएमे  दरभंगासँ  ‘वैदेही’ प्रकाथशत होइत \nछल, तथहना कलकत्तासँ  ‘थमथिलादशिन’ आ॓ बादमे ‘मैथिली  दशिन।’ \nलथलत  आ॓ राजकमल सामान्यत : वैदेहीमे अथिक थलखैत छलाह तिा \nहम स्वयं  अपेक्षाकृत थमथिला  दशिनमे। नाटको थलखने छी, किा-\nकथवता सेहो  थलखने छी।  \n  \nथवनीत उत्पल : अथभव्यंजनावादी काव्य की छल?  \nमायानंद थमश्र : 59 ई मे मैथिलीमे  अनेक नवीन काव्यक लेखन \nप्रिम-प्रिम कएल, जकरा हम अथभव्यंजनावादी काव्य कहने छी तिा \nजकर प्रिम प्रकाशन स न 60 ई. क आरंभमे ‘अथभव्यंजना’ नामक \nपिमे भेल अथछ। संगथह  अही 59 ई. मे हम एक वषि पूविक मैथिली  \nपांडुथलथप ‘माथटक लोक ’ क आिारपर प्रिम-प्रिम ‘माटी के लोक: \nसोने  की नैया’ क नामसँ  थहन्दीमे लेखनारंभ कएने छलहुँ। आ जथहना \nस न 50 ई. मे एकटा मैथिली  कृथत प्रकाथशत भेल छल, तथहना स न \n60 ई मे दुइ गोट मैथिली  कृथत ‘थबहाथ़ि पात आ पािर’ तिा ‘आथग \nमोम आ पािर’ प्रकाथशत भेल।  \n  \nथवनीत उत्पल : आ॓थह काल की सपना  छल?   68 || विदेह सदे ह:३५ \nमायानंद थमश्र : थहंदीक आ॓थह अज्ञेयी नई कथवता जकाँ मैथिलीमे  नवीन \nकाव्यान्दोलन ठाढ करबाक उद्देश्यसँ अथभव्यंजनाक प्रकाशन-योजना \nमोनमे आएल छल, जाथहमे माि ‘नवीन काव्य’ टा रहत। आ ताथह \nलेल  पथहने स्वयं  थकछु नवीन काव्य थलखल।  आ ओ दू-चाथर थदनपर \nहथरमोहन बाबूकेँ सुनाबी  जे अथभव्यंजनामे हमरा एहने कथवता चाही। \nआ ओ देबो केलथन जे अथभव्यंजनामे छपल छल । आिा 59 ई. क \nघोर व्यस्तताक फलस्वरूप  स न 60 ई.क आरंभमे अथभव्यंजनाक \nप्रकाशन संभव  भेल। प्रकाशनक खचि ओ लोकापिण समारोहक  सभटा  \nखचि स्वयं  पंथडत जयनाि थमश्र, एकटा अद्धि पथरथचत थकशोर युवा \nसंपादकक  उत्कट उत्कंठा ओ महत्वपूणि महत्वाकांक्षापर द्रथवत होइत, \nकयने छलाह। स न 60 ई हमर लेखकीय जीवनक लेल  अथत \nव्यस्ततापूणि रहल । एथह समएमे  जँ एक थदस  अनेक किा थलखल  तँ \nदोसर  थदस  अनेक नवीन काव्यक सेहो  रचना कएल जे कालांतर \n‘थदशांतर’ मे संकथलत  अथछ। तेसर  थदस  जँ अथभव्यंजनाक संपादन  \nकएल तँ थकछु समीक्षा सेहो  एथह कालखंडमे थलखल , जाथहमे सँ  थकछु \nथमथिला  दशिन, वैदेही आ॓ कृष्णकांत बाबूक मैथिली  सम्मेलनक  रचना \nसंग्रहमे अथछ। ओथह काल एकटा कालपथनक रेथडयो नाटक सेहो  \nथलखने छी- इथतहासक  थबसरल।   \n  \nथवनीत उत्पल : कोन-कोन पैघ साथहत्यकारसँ  भेट भेल छल?  \nमायानंद थमश्र : थदनकरजी सँ  हमर पथरचय पंथडत जयनािे बाबू करौने \nछलाह मैथिली  कथव ओ चौपाल  स्वरक  रूपमे। पथहल बेर थदनकरजी \nचौंकल  छलाह आ चौपालक  हमर स्वर  आ॓ अथभव्यथक्तक अथतशय \nप्रशंसा कएने छलाह। रेणुजी सँ  पथरचय अथत त्वथरत गथतसँ  अंतरंग \nआत्मीयतामे बदथल गेल छल । प्राय: थनत्य रेथडयो स्टेशनमे  अिवा  विदेह सदेह :३५|| 69 \n \nबुि थदनकेँ अथिक खन हुनका डेरापर सायंकालकेँ  सांध्य गोष्ठीमे भेंट \nहोइत रहल ।  \n  \nथवनीत उत्पल : अहाँ जवाहरलाल  नेहरू आ इंथदरा गांिीसँ  सेहो  भेंट \nकएने छलहुँ ?  \nमायानंद थमश्र : भारतक प्रिम प्रिानमंिी पंथडत जवाहर लाल  नेहरूक \nथचर ऋणी रहब, जथनक थवशेष आग्रहक कारणे, एतेक शीघ्र स न 65 \nई मे मैथिलीकें  देशक एकटा स्वतंि  साथहथत्यक  भाषाक रूपमे साथहत्य  \nअकादमी मान्यता देलक। 73 ई मे तत्कालीन प्रिानमंिी इंथदरा \nगांिीसँ  सेहो  भेंट भेल छल ।  \n  \nथवनीत उत्पल : मैथिली  चेतना पथरषद संस्िानक  थनमाण कोना कएलहुँ \nआ कोना कएलहुँ ?  \nमायानंद थमश्र : 62 ई. मे हम सहरसा  मैथिली  चेतना पथरषद नामक \nसंस्िाक  थनमाण कएलहुँ पंथडत श्री अमरेंद्र थमश्रजीक डेरापर। एथह \nसंस्िाक  तत्वाविानमे अथभव्यंजनाक प्रकशनक संगथह  स न 62-63 ई \nमे प्रिम-प्रिम कथवश्वर चंद्र प्रथसद्ध चंदा िाक जयंती समारोहक  \nआयोजन कएने छलहुँ सहरसा  पथरसरमे।  सहरसाक  ई समारोह  \nपूवांचल   थमथिलांचलक  पथहल ओ आथदम समारोह  तँ छलहे (प्राय:) \nसंभव  थपंडारूछ गामक पचासक  दशक अनेक आयोजनक पश्चात ई \nदोसर  स्िान  छल, जाथह ठाम एथह प्रकारे हुनकर स्मरण  कएल गेल। \nएथह स्मरण  समारोहक  एकटा कारणो हमरा मोनमे छल । हुनक मातृक \nब़िगाम छलथन, जतऽ हुनक प्रारंथभक थशक्षा भेल छलथन आ जे \nआिुथनक मैथिलीक  सूििार  छलाह।   70 || विदेह सदे ह:३५ \n   \nथवनीत उत्पल : जीवनक एथह मो़िपर अहाँक जीवनदशिन की अथछ \n?  \nमायानंद थमश्र : हम दशिनक गप्प नथह करैत छी। थकछु-थकछु थनष्काम \nकमिक ममि पढल अथछ, थकछु-थकछु बुिलो  अथछ। की स भक जीवन-\nदशिनक अनुकूल चथल  पबैत अथछ। माया चल ऽ दैत अथछ ? अनेक-\nअनेक प्रश्न अथछ जे अनुत्तथरते रथह जाइत अथछ तिाथप जीवन-प्रवाह \nअथछ जे प्रवाथहत होइत चल जाइत अथछ, चल जाइत रहत, अथवरल, \nअथवराम।  \n  \nथवनीत उत्पल : कालगथतकेँ की मानैत छी ?  \nमायानंद थमश्र : सवोपथर  काल-गथत। मुदा, मनुष्य गथत तँ एकमाि \nसंघषिक गािा थिक। जखन-जखन समाजक  ई गथत ओ दुगिथत होइत \nअथछ, तखन-तखन समाजमे  पुनजागरण होइत अथछ। युगक िाराकेँ \nमोथ़ि समाजमे  रचनात्मक पथरवतिन अबैत अथछ, थनथश्चत अबैत अथछ। \nअबैत रहल अथछ, जकर साक्षी थिक इथतहास , मानव इथतहास।  आब \nओही इथतहासक  प्रतीक्षा अथछ। प्रतीक्षाक एकटा थभन्ने सुख  होइत \nछैक।  \n  \nथवनीत उत्पल : एखुनका कालमे केकर रचना नीक लगैत अथछ?  \nमायानंद थमश्र : मैथिलीमे  नथचकेता, सुभाषचंद् र यादव, जयिारी थसंह  \nआ ड  महेंद्र िाक थलखल  नीक लागैत अथछ।  \n  \nथवनीत उत्पल : मैथिलीक  भूत, वतिमान आ भथवष्यकेँ ल ऽ कऽ की \nसोचैत  छी ?   विदेह सदेह :३५|| 71 \n \nमायानंद थमश्र : स भ थदन रहताह थवघापथत। मैथिलीक  सौभाग्य  अथछ \nजे अंग्रेज एथह भाषाकेँ लोकक आगू आनल क। मैथिलीमे  लोक पढैत \nअथछ, मुदा कीनए लागत तखन लेखक आओर प्रकाशक आगू आएत।  \n  \nथवनीत उत्पल : अहाँक पथरवारमे के स भ अथछ, ओ स भ की करैत \nछथि ?  \nमायानंद थमश्र : तीन ल़िका, एक ल़िकी अथछ। पैघ बेटा प्रो. \nथवघानंद थमश्र जे पीजी सेंटर , सहरसामे  इथतहासक  प्रोफेसर अथछ। \nदोसर  ड . भवानंद थमश्र, राजेंद्र थमश्र क लेज मे इथतहासक  प्रोफेसर \nअथछ। छोट कामनानंद थमश्र थदललीमे थहन्दुस्तान  अखबारक वेबसाइट  \nसंस्करणक  इंचाजि अथछ। बेटी वंदना थमश्र जमशेदपुरमे रहैत अथछ। \nदामाद स्टेट  बैंक मे अफस र छथि। \n \n \n \n \n \n \n  72 || विदेह सदे ह:३५ \nसुजीत  कुमार िा \nनेपालक राष्ट्रपथतक नेपाली प्रेम- लोककें थकया नथह पथच रहल ! \n  \n  \nकाठमाण्डूमे सम् पन्न अन्तराष्ट्रीय मैथिली  सम् मेलनमे नेपालक \nराष्ट्रपथत डा. रामवरण यादवकेँ भाषण फेरसँ  थववादमे आएल  अथछ । \nराष्ट्रपथत डा. रामवरण यादवकेँ अपन सम् बोिन नेपालीमे देलाक बाद \nमैथिल  सभबीच  क़िा आलोचना  भऽ रहल अथछ ।  विदेह सदेह :३५|| 73 \n \n  \n  \nसाथहत् यकार डा. रेवतीरमण लाल  कहैत छथि–मैथिलीमे  बजला सँ  \nडा. रामवरण यादवजीकेँ राष्ट्रपथत पद नथह थछन्ना जइतैन्थह जे डर \nभऽ गेलन् थह । अखनो नेपालमे ब़िका लोक स भ ल ग नेपाली बाहेककेँ \nमहत्व नथह अथछ एकर छोट उदाहरण राष्ट्रपथतक भाषण सँ  लेल  जा \nसकैत  अथछ ओ कहलन् थह ।  \nफेसबुक  पर चाथर दजिन सँ  बेसी  व्यथक्त राष्ट्रपथत यादवकेँ नेपाली \nभाषा प्रेमकेँ कडा आलोचना  कएलन् थह अथछ । सुरज  यादव नामक \nएक व्यथक्त अपन फेसबुकमे  थलखैत छथि — नेपालमे एखनो राजा \nथजवैत छथि तेकर गन्ि राष्ट्रपथतक भाषणमे भेटल । ओ आगा \nथलखैत छथि–नेपालक गणतान्थिक राष्ट्रपथत सँ  लोककेँ  अपेक्षा छैक \nजे सम् पूणि देशक लोक बनय, स भ जाथत, िमि, भेष भुसा  सँ  प्रेम \nकरय मुदा डा. रामवरण यादवकेँ कायिकालमे शायद पुरा नथह हैत \nलगैत अथछ ।  \nराष्ट्रपथत डा. यादव िोती कुतामे सथज  कऽ कायििम अथवतथि हुनका \nकोनो कानून नथह रोकैत । फेर मैथिलीमे  भाषण कथरतथि तऽ तइयो \nनथह कोनो कानून रोकैत कानूनक जानकारसभ  कहैत छथि ।   74 || विदेह सदे ह:३५ \n  \nअन्तराष्ट्रीय सम् मेलनमे सहभागी  रहल प्राि्यापक थवजय दत्त कहैत \nछथि–नेपालक संस् कृथत मन्िी थमनेन्द्र थरजाल अपन भाषण शुरु करय \nसँ  पथहने बाजल छलथि  –हमरा मैथिली  नथह बाजय अवैत अथछ तएँ \nनेपालीमे बजैत छी अहुना राष्ट्रपथत कएने रथहतैि तऽ संतोष  होइत \nमुदा सच् चा मैथिल  भेलाक बादो ओ नेपालीमे भाषण कएलन् थह लोककेँ \nपथच नथह रहल अथछ ।  \nराष्ट्रपथत होवय सँ  पथहने ओ प्रायाः कुता पाइजामा आ गमछा लगौने \nरहैत छलथि  मुदा राष्ट्रपथत भेलाक बाद दौरा सुरुवाल  आ ढाका टोपी \nहुनकर पथहरन बथन गेल अथछ । कथहयो काल पाग आ अन्य टोपी \nपथहरहो परैत छन्थह तऽ टोपीए परसँ  लगा लैत छथि जे टोपी हथट \nगेल तऽ हुनक राष्ट्रपथत पद कथह नथह हथट जएतन्थह । \nअमेथरकी राष्ट्रपथत बराक ओवामा थकछुए थदन पूवि भारत आएल छलथि  \n। भारत भ्रमणक िममे हुनका जतय भाषण देवय परलन्थह कथनको \nनथह कथनको थहन्दी वजवे करैत छलथि  । भारतमे थहन्दीमे वजला \nसँ  हुनक पगरी तऽ नथहए थछन्यलन् थह संगथह  पूरे भारत वासीके  हृदय \nजीत लेलन् थह ।  विदेह सदेह :३५|| 75 \n \n \nकनी अमेथरकी राष्ट्रपथत सँ  इम्हरके नेतासभ  थसखथि  ? अथह ठाम \nतऽ लोक अपने भाषा थवसथर  जाइत अथछ । \nमहाराज महेश ठाकुर कँ ालेज दरभंगाक प्राि्यापक एवं साथहत् यकार \nचन्द्र मोहन िा ‘पडवा’ कहैत छथि— नेपालक राष्ट्रपथतक मैथिली  \nसम् मेलनमे नेपाली भाषामे भाषण करवाक की वाि्यता छलन् थह हमरा \nनथह वुिल  अथछ यथद नेपालक कानूनमे राष्ट्रपथत स भ भाषामे वाथज \nसकैत  अथछ इ वुिलहु  तऽ वहुत थनराशा भेल । राष्ट्रपथत होवय सँ  \nपूवि कतेको वेर डा. रामवरण यादवकेँ भाषण मैथिलीमे  सुन् ने छी ओ \nजानकारी देलन् थह । \nराष्ट्रपथत यादवकेँ एहनो रुप \nराष्ट्रपथत डा. यादव एक थदस  मैथिली  कायििममे िोती कुताक \nस् िानपर नेपाली पोशाक दौरा सुरुवाल  पथहर कऽ पहुचलथि  आ \nनेपाली भाषामे भाषण कएलन् थह तऽ एक थदस  मैथिलीसभमे  व्यापक \nआलोचना  भऽ रहल अथछ । राष्ट्रपथत यादवकेँ राष्ट्रपथत होवय सँ  \nपूवि मैथिली  आन्दोलनीक भूथमका सेहो  रहल अथछ । नेपालमे मैथिलीकेँ   76 || विदेह सदे ह:३५ \nकात कऽ थहन्दी भाषाके वढावा देने वातकेँ ओ कडा थवरोिी छलथि  \n। अथहकेँ लेल  जगह जगह ओ वजैत छलथि  । राष्ट्रपथत भेलाकवादो \nअपन गृह नगर जनकपुरमे एलाकवाद कोनो कायििममे सहभाथग  होइत \nछलथि  तऽ मैथिलीएमे  भाषण कएने छथि । \nकाठमाण्डू स् थित हुनक थनवासमे  जलपानक व्यवस् िा चुरा दही थचनी \nआचार कएलगेल  अथछ । एकरो पाछु  हुनकाद्वारा अपनाके मैथिल  \nवुिव रहल जानकारसभ  कहैत छथि । मैथिल  स भक थप्रयगर जलपान \nरहल चुरादही राष्ट्रपथत थनवासमे  पहुँचयवला  हरेक व्यथक्तके देल \nजाइत अथछ । \nनेपालक सभासद  एवं साविजथनक लेखा सथमथतक  सभापथत  रामकृष्ण \nयादव कहैत छथि— राष्ट्रपथतक आदेश पर ३ स य ६५ ओ थदन \nराष्ट्रपथत थनवासमे  चुरा दहीक व्यवस् िा कएलगेल  अथछ । राष्ट्रपथत \nयादवके पसन् दीदा जलपान चुरादही छन्थह आ ओ वहुत मन सँ  \nलोककेँ जलपान सेहो  करवैत छथि । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३५|| 77 \n \nसंस् मरण- मोबाइलक घण्टी जेना रुथकय नथह रहल छल \n  \nनेपालक स भ सँ  प्रथतष्थठत पुरस् कार जगदम्बाश्रीक लेल  डा. राजेन्द्र \nथवमलकेँ चयन कएल गेल ई समाचार  जखन हमरा पता चल ल शीघ्र \nहुनक मोवाइल पर बिाई देबाक लेल  फोन लगेलौ , मुदा मोवाइल तऽ \nईङ्गेज छल । आथसन  ६ गते घण्टो प्रयास कएने रही । ई िम ७ \nगते सेहो  रहल । कथनकालकेँ लेल  मोनो तमसाएल  जे एतेक कमाई \nछथि आ एकोटा टेलीफोन थठक नथह रखैत छथि ।  \nखैर टेलीफोनमे बिाई वा बातथचत नथह तऽ की ? घरे चली  । \nजखन हुनक देवी चौक स् थित घर पर पहुँचलौं  तऽ ओतयकेँ स् थिथतए \nअल ग छल । डा. थवमलकेँ बिाई देबाक लेल  लोकसभकेँ  ओतबे \nभीड तऽ टेलीफोन आ मोबाइल कहैन हमहुँ आइए बाजब ।  \n  \nडा. थवमलक कथनयाँ थजनका हमस भ थवणा अन्टी कहैत थछयन्थह ओ \nजे बिाई देबाक लेल  हुनका घरमे पहुँचथि थतनका थमठाइ खुवबैत \nछली ।  हमरे संगे  ओतय पहुँचल  श्याम भाइजी (श्याम सुन् दर \nशथश) कहलथि  ‘थमठाइ आइए चललैक  अथछ से  नथह बुिथदन साँिे  \nसँ  चथल  रहल अथछ ।’ ओ बुिक साँि  सेहो  ओथह ठाम पहुँचल \nछलथि  आ थमठाई सेहो  खएने रहथि । अस् तु  \nमैथिली , नेपाली, थहन्दी, भोजपुरी, नेवारीसभ  भाषाक चोटीक \nसाथहत् यकारकेँ टेलीफोन माि नथह शुभेच्छुक सभकेँ  बिाई पर बिाई  78 || विदेह सदे ह:३५ \nआथब रहल छल ।  \nडा. थवमल स र सँ  १८–१९ वषि सँ  पथरचय अथछ । एतेक खुशी \nहुनका कथहयो नथह देखने छलौं । फेर लोकक थरसपौन् स  नथह पुछु \n। अथह रुपमे भऽ सकैया  व्यथक्तगत रुप सँ  हम कल् पना तक नथह \nकऽ सकैत   \nछी ।  \nजगदम्बाश्रीक पुरस् कार राशी २ लाख टका अथछ । डा. थवमल \nस नक व्यथक्तत्वक लेल  नथह जगदम्बाश्री बडका अथछ आ नथह दू \nलाख टका ।  \nहमरा स् मरण अबैत अथछ । जथहया हम काठमाण्डू सँ  प्रकाशन \nहोबयबला ब्रोडथसड अखवार लोकपिमे काज करैत छलौं थवमल सरकेँ  \nओथहमे लेख थलखबाक लेल  आग्रह कएथलयैन् थह आ ओ दू टा लेख \nथलखने रहथि ।  \nओ दू टा लेख एतेक प्रशंथसत भेल छलैक जे सरकेँ  थनयथमत स् तम्भ \nथलखबाक लेल  कम्पनी थदस  सँ  थवशेष अफर आएल छल । ओ \nजाथह क्षेिमे कल म चलौलन् थह, हुनकर जोडा भेटव मुस् थकल छल ।  \n१२ वषिक उमेर जथहया लोक साथहत् य थक छैक  अथह थदस  थदमाग \nनथह लगबैत अथछ । हुनक साथहत् थयक यािा शुरु भऽ गेल छल । \nहुनक पथहल रचना जथहया ओ १२ वषिक उमेरक छलथि  तथहया \nभारतक प्रथतष्थठत अखवार आयावतिमे छपल छल,  ओ बेर बेर कहैत \nछथि ।  \nहुनकर नेपाल आ  भारतकेँ प्रथतष्थठत पथिकासभमे  रचना छपयकेँ \nिम एखनो जारी अथछ ।  \nई सत् य अथछ हुनकर अन्य साथहत् यकार जकाँ पुस् तक प्रकाशन \nनथह भेल अथछ मुदा इहो सत् य अथछ मैथिली  साथहत् यक आकाशमे  विदेह सदेह :३५|| 79 \n \nडा. थवमलकेँ टक्कर देबयबला थवरले अथछ । जखन कम पुस् तक \nछपा कऽ ओ अथह स् तरक व्यथक्त भऽ सकैत  छथि तऽ आइ हुनकर \nथकछ पुस् तक प्रकाशन भऽ गेल रहैत तहन थक होइत ? \nहमरा स् मरण अबैत अथछ ओ थदन जथहया हुनका प्रज्ञाप्रथतष्ठानक \nसदस् यमे मनोथनत कएने छल आ स पि ग्रहण होबय सँ  पूवस हुनकर \nपद थफता ल ऽ लेल  गेल छल । ओ बहुत थनराश रहथि ।  \nथिभुवन थवश्वथवद्यालय हुनका प्राि्यापक तक नथह बना स कल एकर \nपीडा जखन ओ स् वयं थमथिला  डटकममे थलखने रहथि तऽ सथहयो  \nबुिाएल  । लोक जे कहौक ओ अपनाकेँ अस फल बुिैत छथि । \nहुनक लेख पढलाक बाद बुिाएल  छल मु ुदा ओ हारल नथह छथि से  \nहुनकालग गेलाक बाद बुिाएल  । जगदम्बाश्री हुनका कतेक इनजी \nदेलकन् थह अथछ से  एखन नथह कहल जा सकैत  अथछ ।  \nहमरा हुनका ल ग सँ  छुटला चाथर पाँच घण्टा भऽ गेल अथछ । हम \nआदरणीय अपन थवमल सरकेँ  बारेमे सोंथच  रहल छी तऽ लगैत अथछ \nहुनका लेल  आब एहने थदन स भ थदन होइतैक । ओ रचनापर रचना \nकरतथि । हुनका सम् मान देबयमे लोक कन्जुसी  नथह कथरतैक । \nफेर टेथलफोन अथहना इङ्गेज रथहतैक आ हमस भ थवणा अन्टीकेँ थमठाई \nखाए लेल  पहुँचतहु । \n \n \n \n \n \n  80 || विदेह सदे ह:३५ \nथबहारोमे मैथिली —मैथिली   \nथमथिलाक  थविायक स भ मैथिलीमे  स पि लेलथन्ह  \n१५अम थबहार थविान सभाक  पथहल थदन थमथिलाक  थविायकसभ  \nमैथिली  भाषामे स पि लेलथन्ह अथछ । थबहार थविान सभामे  अथह सँ  \nपथहनहुँ थविायक स भ स पि लेने छलथि  मुदा एतेक सं ंख्यामे पथहल \nबेर थविायक स भ स पि लेलथन्ह अथछ ।  \nग्रामीण थवकास  मन्िी थनथतश थमश्र , थवनोद नारायण िा, अरुणशंकर \nप्रसाद , रामदेव महतो, रामलखन राम रमण सथहत  मिुवनी आ \nदरभंगाक अथिकांश थविायक मैथिलीमे  स पि लेलथन्ह ।  \n  \nअथहबेर थवहार थविान सभामे  मैथिलीक  अथतथरक्त थहन्दी, उदुि आ \nअंग्रेजीमे स पि लेबाक व्यवस्िा  सेहो  कएल गेल छल ।  \nग्रामीण थवकास  मन्िी थनथतश थमश्र बातथचत करैत कहलथन्ह — ‘हम \nस भ मैथिल  छी एकर बात थविानसभामे  सेहो  गुंजों अथह दुआरे मैथिलीमे  \nस पि लेलौं  ।’ मैथिली  भाषामे अथह सँ  बहुत थवकास  हेतैक से  \nनथह मुदा थमथिलाक  स भ थविायक सपिकेँ  माध्यम सँ  थमथिला  आ \nमैथिलीकेँ  थवकास  करब से  बचन सेहो  अथहमे थछपल अथछ, हुनक \nकिन छल ।  \nमिुवनी सँ  थविायक बनल भाजपा नेता रामदेव महतो मैथिलीकेँ   विदेह सदेह :३५|| 81 \n \nथवकासमे  भारतीय जनता पाटी स भ थदन लागल  अथछ आ रहत \nकहलथन्ह । मैथिलीमे  स पि लेलाक  बाद बातथचत करैत इहो स्मरण  \nकराबय नथह थबसरलथि  जे भारतक अष्टम अनुसूथचमे  मैथिलीकेँ  स्िान  \nअटल थवहारी वाजपेयी नेतृत्वक सरकार  थदयौने छल ।  \nअथह बेर थविायक गोपाल जी ठाकुर मैथिलीमे  माि स पि नथह लेलथन्ह \nकुता, िोती, गमछा, पाग पथहर थविानसभामे  पहुँचल रहथि । \nहुनक पोशाक देख कऽ पिकार स भ घण्टो हुनक फोटो सेशन  कएने \nछल । मैथिली  आन्दोलन सँ  लम्बा स मय सँ  जु़िल एवं थवद्यापथत \nसेवा  सथमथत  दरभंगाक महासथचव  बैद्यनाि चौिरी बैजु कहैत छथि– \n‘मैथिली  भाषमे एतेक संख्यामे  एतेक थविायक स भ स पि लेब \nप्रसन्नताक बात अथछ मुदा एतबे सँ  काज नथह चल त ।’  \nओ कनी फथरछा कऽ कहैत छथि— ‘मैथिली  भाषाक थवकासक  लेल  \nथवहार सरकारकेँ एकटा बृहत्त योजना आनय परत ओथहमे भाषा, कला, \nसाथहत्य , संस्कृथतक  थवकास  कएल जाए । अथहकेँ लेल  शुरुए सँ  \nदबाव देवाक लेल  थवद्यायक स भ सँ  बैजु आग्रह कएलथन्ह ।  \nथकछ वषि पूवि भारतक संसदमे  दरभंगा सँ  संसद  रहल कृथत अजाद \nिोती, कुता, पाग, दोपट्टा पथहर कऽ पथहल थदन पहुँचल  रहथि तऽ \nमैथिली  भाषामे स पि सेहो  लेलथन्ह ।  \nभारतक संसदमे  भाकपा नेता चतुरानन्द थमश्र सेहो  मैथिलीमे  स पि \nलेने रहथि ।  \n  82 || विदेह सदे ह:३५ \n \n \nनेपालोमे स पि  \nनेपालमे मैथिली  दोसर  स भ सँ  बेशी बाजय बला भाषा रहल अथछ । \nकथहयो काठमाण्डू उपत्यकाक राज्य भाषा मैथिली  छल । ओतयकेँ \nराजासभ  मैथिलीमे  साथहत्य  लेखन सेहो  करैत छलथि  । मलल कालमे \nकएटा राजा एहन भेलथि  । थजनकर एकटा साथहत्यकारक रुपमे \nएखनो आदरकेँ साि  नाम लेल  जाइत अथछ ।  \nमुदा सपिकेँ  इथतहास  बहुत लम्बा नथह अथछ ।  \nनेपालक संसदक  तथ्याङ्क अनुसार  डा. बंशीिर थमश्र नेपालक संसदमे  \nपथहल बेर मैथिली  भाषामे स पि लेलथन्ह । नेपाल कम्युथनष्ट पाटी \n(एकीकृत माक््सवादी  लेथलनवादी )क नेता रहल डा. थमश्र २०५१ सालमे  \nस पि लेने रहथि । जथहया ओ मैथिली  भाषामे स पि लेलथि  तथहया \nमैथिलीकेँ  बात करब अपराि मानल जाइत छल, एहन थस्िथतमे  स पि \nलेने रहथि । आब तऽ थमथिलाञ्चलक अथिकाँश नेता मैथिलीमे  स पि \nलैत छथि ।   विदेह सदेह :३५|| 83 \n \n  \nथहन्दी भाषाकेँ गुणगान करयबला मिेशी जनअथिकार फोरमक स ह \nअध्यक्ष जय प्रकाश प्रसाद गुप्ता स नक व्यथक्त सेहो  मैथिलीमे  स पि \nलेने छलथि  ।  \nअथह बेरक संथविान  सभाक  चुनावमे एकीकृत नेकपा माओवादी तऽ \nअपन सभासदसभ  केँ अपन अपन मातृ भाषामे स पि लेबाक लेल  \nथिप जारी कएने छल । मैथिलीक  चथचित युवा साथहत्यकार िीरेन्द्र \nप्रेमथषिक शब्दमे मैथिली  आन्दोलन सही  थदसामे  जा रहल अथछ ।  \nतकर संकेत  अथह बेरक संथविानसभाक  स पि देखलाक बाद लगैत \nछल ।  \nमन्िीक रुपमे पथहल बेर एकीकृत नेकपा माओवादीक तत्काथलन नेता \nमाथिका प्रसाद यादव स पि लेने रहथि । उपराष्ट्रपथत परमानन्द िा \nसेहो  मैथिली  भाषामे स पि लेलथन्ह । शुरुमे ओ थहन्दी भाषामे स पि \nलेलथन्ह मुदा बहुत थववाद भेलाक बाद मैथिली  भाषामे स पि लेने \nरहथि।  84 || विदेह सदे ह:३५ \n \nनेपालमे मैथिली  भाषामे पढाइ: उत्साह  कम थनराशा बेसी   \n  \nअपन मातृभाषाक उत्िानक लेल  नेपालक हरेक जनता जागल अथछ।  \nकोना बेसी  अथिकार प्राप्त हुए ताथहमे सम् बन्थित भाषीसभ  लागल  \nरहैत अथछ । नेपालक राजा सभद्वारा लागु कएल गेल एकटा भाषा \nआ एकटा भेषक सूिमे  पथरवतिन भऽ रहल अथछ ।  \nएहनमे स भ अपन अथिकारक लेल  सचेत  अथछ ।  \nकोनो भाषाक थवकासमे  ओकर इथतहास , साथहत् य आ थलपीके जथहना \nयोगदान होइत छैक ताथह सँ  कम ओकर भाषामे पढाइ आ भाषाक \nमाि्यम सँ  रोजागारीके सेहो  नथह होइत छैक ।  \nमैथिलीके  स् वथणिम इथतहास  अथछ एकर अपन थलपी अथछ एकर पढाई \nसेहो  प्रािथमक थवद्यालय सँ  ल ऽ कऽ स् नात्तकोत्तरिथर होइत अथछ । \nनेपाल आ भारतक लाखो व्यथक्तक मातृभाषा मैथिली  अथछ । मुदा \nएकर थवकास  जाथह गथत सँ  होएबाक चाही से  नथह भऽ रहल अथछ \n। उपलब् िी सेहो  ओतेक नथह अथछ । \n  \nपढाइके स् थिथत \nमैथिलीमे  प्रािथमक थवद्यालय सँ  स् नात्तकोत्तरिथर पढाइ होइत अथछ । \nनेपाल भारतक थवथभन्न थवश्वथवद्यालय में एकर पढाइके मान्यता अथछ \n। नेपालमे थमथिला  राज्य स् िापनाकें चचा चथलते  थवद्यािीसभ  मैथिली  \nपढाइके अपन भथवष्य बनाबय लागल  छथि ।  \nनेपालक थिभुवन थवश्वथवद्यलय अन्तगित भऽ रहल एमएकेँ पढाईमे \nमैथिली  थवषय ल ऽ कऽ जनकपुरमे माि एक स य सँ  बेसी  थवद्यािी \nअथह वषि नामाकंन करौने छथि । पाँच वषि पूवि एमए मे दूटा तीनटा  विदेह सदेह :३५|| 85 \n \nथवद्यािी रहैत छल । मुदा तीन वषि सँ  थवद्यािीसभक  चाप एकाएक \nबढल मैथिली  थवभागक ति्यांक देखबैत अथछ । तथहना नेपालमे \nएफएम रेथडयो स भक थवकासक  कारण सेहो  मैथिली  भाषामे पढाइ थदस  \nलो क अग्रसर भेल अथछ । नेपालक ४० टा एफएम रेथडयो मैथिली  \nभाषामे समाचार  आ कायििम प्रशारण करैत अथछ । नेपालक थकछ \nटेथलथभजन सेहो  मैथिलीमे  समाचार  देबय लागल  अथछ । अथह स भ \nसँ  मैथिली  भाषा थलखय आ जानयबलाके मँ ाग कथस  कऽ बढल अथछ \n।   \n  \nफेर प्रािथमक थवद्यालयमे सेहो  नेपालमे मैथिलीकेँ  पढाइ होइत अथछ \n। २०५६ सालमे  मैथिलीकेँ  प्रािथमक तहमे पढाइक लेल  थकताब \nछपाएल । तथहया सँ  थवथभन्न थवद्यालय सभमे  पढाइ होइत अथछ । \nअथह िममे अखन फेर सँ  प्रािथमक स् तरक पढाईक लेल  ४० हजार \nथकताब छपाबयकेँ काज चथल  रहल अथछ । \n नेपालक सप् तरीमे मैथिली  पढाइकेँ केना व्यवस् थित कएल जाए \nताथह लेल  बभनगामा कट्टीक प्रािानाि्यापक जबाहर लाल  देबक \nनेतृत्वमे मैथिली  पढाइ उत्प्रेरक कायिदल गठन कएल गेल अथछ ।  \nओ दल थवथभन्न थजल् लामे कोना थकताब पठाओल जाए सँ  ल ऽ कऽ \nपढाइ केना शुरु कएल जाए ताथहमे अग्रसर रहल कायिदलक सथचव  \nदेवेन्द्र थमश्र जानकारी देलन् थह । िनुषाक बहुअबा माि्यथमक \nथवद्यालयक पूवि प्रािानाि्यापक अयोि्यानाि चौिरी िनुषामे पथहलवेर \nप्रािथमक तहमे पढाइ शुरु कएलन् थह । ओ थवद्यालयमे प्रािथमक तह \nतिा ९ आ १० कक्षामे एखनो मैथिलीमे  पढाइ होइत अथछ ।  \nपढाईकेँ इथतहास   86 || विदेह सदे ह:३५ \nभारतमे बहुत पथहनथह सँ  मैथिलीमे  पढाइ शुरु भऽ गेल मुदा नेपालमे \n२००८ साल  सँ  पढाइ शुरु भेल इथतहास  अथछ । जानकी आिार \nस् कुलमे एकर पथहल पढाई शुरु भेल अथछ । ओना २०१९ सालमे  \nसरकारद्वारा पूवीय भाषाके रुपमे ९ आ १० कक्षामे पढाइके लेल  \nअनुमथत देलाक बाद जोड सँ  शुरु भेल अथछ । जनकपुरक सरस् वती \nमाथवमे पण्थडत सच् थचानन्द िा मैथिली  पढाइ शुरु कएलन् थह । फेर \nिनुषाक थवथभन्न थवद्यालयमे िमशाः मैथिली  पढाइ शुरु भेल । िनुषाक \nबभनगामा माथव आ नगराइन माथवमे बहुत थवद्यािी रहैत छल । \nबभनगामामे मैथिलीक  प्रथसद्ध नाटककार महेन्द्र मलंथगया लम् बा \nस मयिथर मैथिलीमे  पढबैत रहलाह ।  \nक्याम्पस क इथतहासक  बात कएल जाए तऽ २०१४ साल  साउन  १४ \nगते इन्टर कलेजक नाम सँ  क्याम्पसकेँ  स् िापना भेल आ स् िापने \nकाल सँ  मैथिलीक  अि्ययन शुरु भेल । मैथिलीक  प्रिम प्राि्यापकक \nरुपमे पण्थडत सूयिकान्त िा थनयुक्त भेलाह आ डा. िीरेश्वर िा \nथिरेन्द्रके आगमन १९६१ इ.िथर ओ कुशल थशक्षकके रुपमे सुशोथभत  \nरहलाह । डा. िीरेन्द्रक कथरश्माई व्यथक्तत्वक कारण स भक ि्यान \nमैथिली  थदस  आएल । डा. िीरेन्द्रक प्रयासमे २०३८ सालमे  \nजनकपुरमे थिभुवन थवश्वथवद्यालय मैथिलीकेँ  केन्द्रीय थवभाग खोललक  \n। ओथह साल  सँ  मैथिलीके  स् नात्तकोत्तरमे पठन पाठन शुरु भेल । \nपथहल ब्याच मे १६ गोटे छाि रहथि ।  \nएखन क्याम्पस क बात कएल  जाएत तऽ जनकपुरक अथतथरक्त \nथसरहा , सप् तरी आ महोत्तरीमे मैथिलीके  पढाइ होइत अथछ । ई \nथजल् ला सभमे  रहल प्ल स  टू क्याम्पस  सभमे  सेहो  मैथिलीके  पढाइ \nहोइत अथछ ।  \nअवरोिक रुपमे मैथिली  थवभाग   विदेह सदेह :३५|| 87 \n \n  \nनेपाल सरकार मैथिली  भाषाक थवकासक  लेल  थिभुवन थवश्वथवद्यालय \nअन्तगित केन्द्रीय मैथिली  थवभाग खोलने अथछ । \nओकर कायालय जनकपुरमे रहला सँ  आ मैथिली  भाषाक लेल  \nसरकारक उच्च थनकाय सेहो  रहला सँ  थवभागक दाथयत्व थकछ आओर \nबथढ जाइत अथछ । मैथिली  भाषाक स् नात्तकोत्तरमे माि एक सँ  बेशी \nथवद्यािी नयाँ ब्याचमे अि्ययन कऽ रहल अथछ । मुदा पढाई नथह \nहोइत अथछ । एकर मुख्य थजम्मेदार थवभागाि्यक्ष डा. पशुपथत नाि \nिा छथि जे तल ब भत्ता पकाबय पर माि ि्यान केन्थद्रत कएने छथि \n।  \nनेपाल सरका र सँ  भाथषक थशक्षाक थवकास  थवस् तारक थजम्मा पौने \nथवभागकेँ अथह क्षेिक अन्य क्याम्पस  सभमे  मैथिलीमे  पढाई थवस् तारक \nलेल  अखन िथर कोनो योजना नथह लौने अथछ । आइए, बीए कोनो \nथवषय सँ  करु मुदा एमए मे मैथिली  पथढ सकैत  छी मैथिली  थवभागद्वारा \nआनल गेल नयाँ नीथत मैथिलीके े ँ समाप् त करबाक प्रयास रहल \nजानकारसभ  कहैत छथि । मैथिली  थवभागद्वारा आनल गेल नयाँ \nपाठ्यिम सेहो  थववाद सँ  मुक्त नथह रहल अथछ । मैथिली  थवभागमे \nकायिरत स ह–प्राि्यापक परमेश्वर कापथ़ि कहैत छथि –‘मैथिली  \nथवभागक प्रमुख डा. पशुपथत नाि िा मैथिलीकेँ  आन्दोलनी नथह \nमैथिलीक  कमिचारीकेँ रुपमे काज करैत छथि । हुनकर दीघि योजना \nथकछ नथह छन्थह । ताथह लेल  एतेक समस् या भऽ रहल अथछ । \nओना डा. िा नयाँ पाठ्यिममे थकछ गल् ती भेल स् वीकार करैत \nअथहमे सुिार  करब बतबैत छथि । ओना मैथिलीकेँ  स भ सँ  बडका \nआन्दोलनी अपने रहल प्रसंगक िममे बेर बेर कहलन् थह ।   88 || विदेह सदे ह:३५ \n  \nपढाइक लेल  बतिमानमे प्रयास  \nपढाईक लेल  जे नेपालमे माहौल बथन रहल अथछ । ताथह थहसाव  सँ  \nथवशेष रुप सँ  प्रयास नथह भऽ रहल अथछ । तखन मैथिलीक  यूवा \nसाथहत् यकार िीरेन्द्र प्रेमथषिक प्रयास सराहनीय  रहल अथछ । ओ \nकान्थतपुर एफएमक हेल् लो थमथिला  माफित अथभयान चला  रहल छथि \n।  \nमैथिली  पढाई उत्प्रेरक दल सप् तरीक सथचव  देवेन्द्र थमश्र स् वीकार \nकएलन् थह ‘यथद िीरेन्द्र प्रेमथषि बेर बेर नथह खोंचाथरतथि तऽ सप् तरीमे \nकायिदल नथह बनैत ।’ ओना जनकपुरक थमथिला  नाट्यकला पथरषद, \nयुवा साथहत् यकार थनत्यानन्द मण्डल, मानवअथिकारवादी थवजय दत्तक \nसेहो  महत्वपूणि योगदान रहल छन्थह ।  \nजनकपुरमे अन्तराष्ट्रीय मातृभाषा थदवसक  अवस र पर अथहबेर \nथनकालल  गेल जुलुसमे  मातृ भाषा थशक्षा पर थवशेष जोड देल गेल \nछल ।  \nआब की ?  \nमैथिली  भाषाक थवकासक  लेल  बहुत काज भेल अथछ । मुदा एतथह \nसन् तोष करबाक अवस् िा नथह अथछ । थवश्वथवद्यालयक पढाईमे हरेक \nतहमे मैथिली  भाषाक पढाई सि् चालन  करबाक लेल  लथवङ्ग \n,कैम्पाथनङ्ग, प्रचार प्रसार, क्षेि थवस् तार, अवसरके  सृजना , योजना , \nअनुगमन, कायिनीथत, रणनीथत आ व्यवस् िापनक आवश्यक्ता अथछ । \nअथहके लेल  थिभुवन थवश्वथवद्यालय, नेपाल सरकार, गैर सरकारी  \nसंस् िा, स् िानीय थनकाय सथहतक  अग्रसरताक आवश्यक्ता अथछ । \nतथहना आवश्यक्ता अथछ आन्दोलनक आ ओकर कुशल नेतृत्वकेँ । \nमुदा ई थजम्मेबारी के लेत ? थमथिला  ओकर प्रथतक्षा कऽ रहल अथछ।  विदेह सदेह :३५|| 89 \n \nहोरीके पथरवथतित रुप- जनकपुरमे महामूखि सम्मेलन  \n \n   \n   \nमैथिली  सम्मेलन , थहन्दी सम्मेलन , नेपाली सम्मेलन , जातीय सम्मेलन , \nस्वास्थ्य  सम्मेलन , थकछ नइ थकछ सम्मेलन  स भ देश थवदेशमे जतय \nजाऊ ओतय होइते रहैत अथछ । मुदा महामूखि सम्मेलन  नामेसँ  लगैत \nअथछ जे कोनो नयाँ सम्मेलन  हैत । थठक । नयाँ सम्मेलन  वा कथह \nमहामूखि सम्मेलनके  नेपालमे िुम अथछ । होरीक अवस रपर आइ \nकाथि नेपालक थवथभन्न स्िानमे  महामूखि सम्मेलन  होइत अथछ ।  \nसम्मेलन  अथह प्रकार सँ  उचाई ग्रहण कऽ रहल अथछ जे  \nअथहके साल  भथर सँ  लोकके प्रथतक्षा रहैत अथछ ।  \nमहामूखि सम्मेलन  भेलैक की ?  \nजथहना अन्य सम्मेलन  सभा  होइत अथछ तथहना महामूखि सम्मेलन  सेहो  \nहोइत अथछ । मुदा अथह में जे पदबी भेटइत अथछ ओ महामूखि नाम \nसँ  जोडल रहैत अथछ । जनकपुरमे पाँच वषि सँ  महामूखि सम्मेलनक   90 || विदेह सदे ह:३५ \nआयोजन कऽ रहल थमथिला  नाट्यकला पथरषदक अध्यक्ष सुथनल  \nमथललक कहैत छथि —‘थवथभन्न क्षेिक व्यथक्तसभ एकठाम जम्मा होइत \nछी घण्टो ब्यंग्यात्मक कायििम होइत अथछ बषिभथरमे कतय कमजोरी \nकएलौ ताथहपर थवद्वानसभ ब्यंग्य करैत छथि मुख्य रुपसँ  महामूखि \nसम्मेलनमे  इएह स भ होइत अथछ ।’  \nसमान्यतया  लोककँ े लागत जे महामूखि के बनैत हैत ? मुदा आश्चयिक \nबात तऽ ई छैक जे लोक कामना करैत रहैत अथछ जे महामूखिक \nउपाथि हमरा भेटौ ।  \n२०६५ सालक  महामूखिक उपाथि प्राप्त कता एवं मैथिलीक  बथरष्ठ \nसाथहत्यकार डा. राजेन्द्र प्रसाद थवमल कहैत छथि ‘उपाथि प्राप्त करब \nअपनामे बडका बात होइत अथछ , प्रेम सँ  लोक थकछ थपब लैत अथछ \n। तखन महामूखि पाएब बडका भारी बात नथह ।  \n   \nसम्मेलनक  इथतहास  \nमहामूखि सम्मेलन  नेपालक थवथभन्न स्िानमे  होइत अथछ । जनकपुरमे \nबहुत उचाइ ई सम्मेलन  प्राप्त कएने अथछ । मुदा एकर प्रारम्भ \nनेपालक थवरगंज सँ  भेल अथछ । मैथिली  साथहत्य  पथरषद थवरगंज  विदेह सदेह :३५|| 91 \n \n२०५० साल  में एकर पथहल आयोजना कएने छल । पथहल महामूखि \nलाला  मािवेन्द्र जी भेल रहथि । इ सम्मेलनकें  पथरकलपनाकार रहल \nमैथिली  साथहत्य  पथरषदक पूवि महासथचव  एवं चथचित पिकार चन्द्र \nथकशोर िा कहैत छथि— ‘नेपालमे २०४६ सालमे  बहुदल आएल छल \n। राजनीथतक रुप सँ  बदलाबक स मय छल । ओ बदलाबमे समाथजक  \nतिा साथहथत्यक  क्षेिक व्यथक्तके सेहो  योगदानक आवश्यकता छल \nतेहनमे ई कन्सेप्ट आएल अथछ ।’ समाजमे  रहल थवकृथत थवसंगथत  \nकें समाप्त  करबा मे ब्यंग्य बहुत काम करैत अथछ ओ कहलथन्ह । \nथवरगंजमे आब होरी थमलन समारोह  महामूखि सम्मेलनक  आयोजना \nकरैत अथछ । महामूखि सम्मेलन  प्रकृथतके कायििम भारतक थकछ \nराज्यमे पथहनथह सँ  होइत आएल  अथछ । जनकपुरमे २०६१ साल  सँ  \nमहामूखि सम्मेलन  होइत आएल अथछ । २०६१ सालक  महामूखि \nमैथिली  कथव नरेश ठाकुर , २०६२ कें एमाले नेता शीतल िा , \n२०६३ कें जनकपुर नगरपाथलकाक तत्कालीन मेयर हथर बहादुर थबथस , \n२०६४ कें सदभावना  नेता ओमकुमार िा , २०६५ कें बथरष्ठ \nसाथकत्यका र डा. राजेन्द्र थवमल आ २०६६ केँ पूवि मन्िी एवं एमाले \nनेता रामचन्द्र िा कें पदबी देल गेल । \n    92 || विदेह सदे ह:३५ \nमहामूखिक छनौट केना ?  \nमहामूखिक छनौट केना होइत हैत बहुतोकें उत्सुकता  भऽ सकैत  अथछ \n। सहीमे  कम मेहनत नथह होइत अथछ ।  \nमहामूखि सम्मेलनक  आयोजक थमथिला  नाट्यकला पथरषदक अध्यक्ष \nसुथनल  मथललक कहैत छथि —‘महामूखिक छनौटक तैयारी आयोजनाक \nतैयारी सँग  शुरु भऽ जाइत अथछ । अथहके लेल  एकटा कथमटी \nगठन कएल जाइत छैक । ओहे थनणिय करैत अथछ । थकछ गोटे \nतऽ महामूखि बनबाक लेल  कथसकऽ  लगैत अथछ । जनकपुरक पथिका \nस भ एक हप्ता पथहनथह सँ  अथह बेरक महामूखि के बनत तकर नामपर \nसमाचार  दऽ चचा चलबैत  रहैत अथछ । तहलका नेपाल दैथनक \nपथिकाक सम्पादक  राजेश कुमार कणि कहैत छथि —‘महामूखि \nजनकपुरक एकटा लोकथप्रय कायििम अथछ एकरा तऽ थमथडया क्यास  \nकरबे करत । फेर थमथडयामे नाम स भ एला सँ  कायििमके आकषिण \nबथढ जाइत अथछ ।  \nमहामूखिक नामपर बहुतो गीत बनल  \nकोनो थचज जखन लोकथप्रय होइत अथछ तखन ओकरा स भ क्यास  \nकरय लगैत अथछ । महामूखि सम्मेलन  सँ  जोथडकऽ बहुत गीतकार \nस भ गीत थलखलथन्ह अथछ । मैथिलीक  चथचित गीतकार कालीकान्त \nिा थिथषतक गीत खुब चथचित भेल अथछ । हुनक गीत ..... \nस्वागत  वागत मूखि महान \nमहामूखि सम्मेलन  के अथछ  \nअपनेही पर अथभमान \nथनप्पट मूखि चौपट्ट भट्ट \nअही आयब भेल प्रमाण \nछल प्रपंच पाखण्ड भरल जग  विदेह सदेह :३५|| 93 \n \nसत्यक  नथह पथहचान \nई सम्मेलन  कय प्रमाथणत मूखि स कल थवद्वान \nबनी प्रथतथनथि संसद  सुनैत   \nमूखि थशरोमथण शान \nपेन्ट पथहथर ठाडे भऽ मुतैत  \nकुकुर स भक राग \nकुसी  चथढ लक्ष्मीके बाहन \nमूखि बनय थवद्वान \nहा कुसी  हे कुसी  \nकुसी  पक्ष थवपक्षक प्राण  \nस्वागत  वागत मूखि महान \nमहामूखि सम्मेलन  आ मैथिली  आन्दोलन  \nमहमूर्ख सम्मेलन  सफलताक  बाद मैथिली  आन्दोलनी स भ एकरा \nमैथिली  आन्दोलन सँ  सेहो  जोडय लागल  अथछ ।  \nमैथिलीके  कोनो पाबथन हुए वा कायििम जखन स फल हैत तऽ एकरा \nआन्दोलन सँ  जोडबे करत । पिकार श्याम सुन्दर शथश कहैत छथि \n— जनता संगे  कोनो कायििमके जोथड देला सँ  केना सफलता  भेटैत \nछैक महामूखि सम्मेलनके  देख लोक बुथि सकैत  अथछ ।  \nएकर प्रयोग मैथिली  आन्दोलनमे सेहो  करय परत हुनक किन अथछ।  \n \n \n \n \n  94 || विदेह सदे ह:३५ \nजनकपुरमे कोजागरा महोत्स व \n  \n  \nमहोत्स व केँ आइ काल् थह फैशन चथल  आएल अथछ । लोककेँ \nआकथषित करवाक लेल  महोत्स व शब्द बेर–बेर प्रयोग होइत आएल \nअथछ । जनकपुरमे माि वषिमे थमथिला  महोत्स व, होली महोत्स व, \nजु़िशीतल महोत्स व, िुलन  महोत्स व, थववाह पि्चमी महोत्स व, \nकोजागरा महोत्स व, थक थक महोत्स व होइत अथछ । दशिक तनवाक \nलेल  थकया नथह होउ महोत्स व नाम जो़िला सँ  एकटा आकषिण \nअवश्य बढल अथछ इलेक् ट्रोथनक थमथडया सँ  आबद्ध पिकार रामअथशष \nयादव कहैत छथि । \n \nकोजागरा महोत्स व \nकोजागरा समान् यतया नव थववाथहतकेँ घरमे होइत अथछ । जाथह साल  \nथववाह भेल ओथह साल  माि बरक घरमे कोजागरा होइत अथछ । \nमुदा अथहठाम तऽ बरक घरमे जे होइत अथछ से  हेबे करेत अथछ \nमुदा प्रथसद्ध िाथमिक स् िल जानकी मन्थदरमे जे होइत अथछ से  देखय \nलाइक रहैत अथछ । कोजागराक अवस रपर जानकी मन्थदरमे मखान, \nखाजा, लड्डुक भार अबैत अथछ आ फेर भगवानकेँ चुमाओन होइत \nअथछ । चुमाओन देखवाक लेल  मन्थदर प्राङ्गणमे हजारो केँ भी़ि रहैत \nअथछ । जानकी मन्थदरक महन्ि रामतपेश्वर दास  वैष्णवक अनुसा र \nचुमाओनक दृश्य देखवाक लेल  आगामे बैसवाक  लेल  लोक थदनमे \nमन्थदरमे पहुँच जाइत अथछ । ओथह ठाम मथहलासभ  घण्टो गीत \nगबैत छथि फेर हास  पथरहासक  कायििम सेहो  होइत अथछ । जानकी \nमन्थदरक महन्ि दास  कहैत छथि – लोकक घरमे कहाँ एतेक हास   विदेह सदेह :३५|| 95 \n \nपथरहास  होइत अथछ । थविक बाद तऽ हमरा स् नानो करय परैत \nअथछ । ततेक लोक दही लगा दैत अथछ । कोजागरा थदन मखान \nचढावयबलाकेँ  सेहो  अबेर राथतिथर मन्थदरमे भी़ि लागल  रहैत अथछ। \nभारक परम्परा स य वषि सँ  बेसी  पुरान जानकी मन्थदरमे भारक \nपरम्परा एक स य सात  वषि सँ  थनरन्तर चलैत  आथव रहल अथछ । \nमहोत्तरीक रतौली गामक ब्रह्मदेव ठाकुरक घर सँ  १ स य १ टा भार \nप्रत्येक वषि अबैत अथछ । ओ स भ दशमी शुरु होइते कोजागराक \nभार साठयकेँ  लेल  तैयारी शुरु कऽ दैत छथि । ठाकु ुर कहैत छथि– \nभार संगे  छोट सँ  ल ऽ कऽ ब़िकािथर घरक स भ सदस् य पहुँचैत \nछी। घरक कोनो सदस् य बाहरो कमाई छथि  ओहोसभ  कोजागरा \nमहोत्सवमे  सहभाथग  होवयकेँ लेल  चथल  अबैत छथि । फेर भार पुरे \nपरम्परागत शैलीमे मन्थदरमे पठाओल जाइत अथछ । भथरयाक परम्परा \nिमशाः थमथिलामे  हटय लागल  समयमे  सेहो  दजिनो भथरयाकेँ कोजागरामे \nजानकी मन्थदरमे ल ऽ जायत देखल जा सकैत  अथछ । ब्रह्मदेव \nठाकुर कहैत छथि–अन्य काल एकोटा भथरया तैयारी नथह होएत मुदा \nजानकी मन्थदरमे जायकेँ लेल  तऽ माथर करय लैत अथछ । \nघरोकेँ कोजागरामे कम आकषिण नथह मन्थदरमे कोजागरा महोत्स व \nहोइत अथछ तऽ घरमे होवयबला कोजागराक आकषिण समाप् त भऽजाइत \nहैत से  नथह घरोसभमे  सेहो  ओतवे उत्साह  संग  कोजागरा होइत \nअथछ। जनकपुरक पण्थडत थवद्यानन्द िा कहैत छथि–जाथहना \nमन्थदरक कोजागरामे भव्यता  आएल अथछ तथहना घरक कोजागरामे। \nलोक मखान बटैत अथछ, भोज करैत अथछ थक थक होइत अथछ थक \nथक नथह । आब तऽ गाम–गाममे अथह अवस रपर नाटक स भ सेहो  \nहोवय लागल  अथछ ।  96 || विदेह सदे ह:३५ \nथमनापक लेल  एकटा आओर उपलब्िी- दू लाखक पुरस्कार  \n \nमैथिली  भाषा, कला, साथहत्य  एवं सांस्कृथतक  क्षेिमे काज करयबला \nअग्रणी संस्िा  थमथिला  नाट्यकला पथरषद जनकपुरकेँ फलकुमारी महतो \nमैथिली  सािना  सम्मान  पुरस्कार सँ  सम्माथनत  करबाक थनणिय कएल \nगेल अथछ ।  \nफुलकमारी महतो मेमोथरयल ट्रष्ट द्वारा स्िाथपत  ओ पुरस्कारक राथश \nदू लाख एक हजार रुपैया रहल ट्रष्टक सदस्य  सथचव  एंव मैथिली  \nसाथहत्यकार िीरेन्द्र प्रेमथषि जानकारी देलथन्ह अथछ ।  \nट्रष्ट थमनापक अथतथरक्त फुलकुमारी महतो मैथिली  प्रथतभा पुरस्कार \nराजथवराजक थमना ठाकुर आ मोरङ्गक दयानन्द थदगपाल यदुवंशीकेँ \nदेबयकेँ थनर्णय कएल क अथछ । दूनु गोटेकेँ २५–२५ हजार रुपैया \nदेल जाएत । गैर आवथसय  नेपाली डा. उपेन्द्र महतो द्वारा अपन माय \nफुलकुमारी महतोक नाममे ट्रष्टकेँ स्िापना  कएल गेल अथछ । \nपुरस्कारक थसफाथरसक  लेल  मैथिलीक  वथरष्ठ साथहत्यकार डा. राजेन्द्र \nथवमलक संयोजकत्वमे  िीरेन्द्र पे्रमथषि आ पुनम ठाकुर सदस्य  रहल \nसथमथत  गठन कएल गेल छल । ओ सथमथत  पुरस्कारक घोषणा \nकएल क अथछ । स भ सँ  बडका पुरस्कार प्राप्त भेलाक बाद थमनापक \nअध्यक्ष सुथनल  मथललक कहलथन्ह , हमस भ सही  थदशामे काज कऽ \nरहल छी तकर पुथष्ट भेल अथछ । आब आओर ल गन सँ  काज करब \nबतौलथन्ह अथछ ।   विदेह सदेह :३५|| 97 \n \n  \nथमनापक इथतहास   \nथमनापक स्िापना  २०३६ सालमे  होइतो एकर पृष्ठभूथम २०२४ साल  \nसँ  शुरु भेल थमनापक संस्िापक  स भ कहैत छथि । \nथवलट साह  एण्डी, पारस  प्रसाद बदामी, भरत अकेला आ योगेन्द्र साह  \nनेपाली २०२४ सालमे  जनकपुरमे आिुथनक नाटय कला मथन्दर स्िापना  \nकएलथन्ह ।  \nप्रारथम्भक अवस्िा मे अथह संस्िाक  माध्यम सँ  जनकपुरमे थहन्दी नाटक \nप्रदशिन होइत छल । \nअथह िममे २०२८ सालमे  मैथिली  भाषाक मूििन्य साथहत्यकार डा. \nिीरेश्वर िा िीरेन्द्र, योगेन्द्र साह  नेपाली सँ  भेट कएलथन्ह आ आिुथनक \nनाटय कला मथन्दरक मञ्च पर मैथिली  गीत सेहो  गायल जाय अनुरोि  98 || विदेह सदे ह:३५ \nकएलथन्ह आ तकर बाद सँ  ओथह मञ्च पर मैथिली  गीत चल य लागल  \nथमनापक संस्िापक  योगेन्द्र साह  नेपाली थमनापक २०४९ सालमे  \nप्रकाथशत स्माथरकामे  थलखने छथि । \nओथह समयमे  डा. िीरेन्द्रक ‘तार काटु तरकुन काटु’ आ योगेन्द्र \nसाह  नेपाली ‘मरुआक रोटी खेसारीक  दाथल ’, ‘ देशी मुगी आ बेलायती \nबोल ’ , ‘ हे गै सगतोरनी ’ स नक गीत थलखलथन्ह जे बेस  चचा \nपौलक । अथह गीत स भक लोकथप्रयता देथख आिुथनक नाटय कला \nमथन्दरक मञ्च पर मैथिली  नाटक सेहो  होबय लागल  । \nथछक प्रहसन, चमेलीक  थवआह, ब्रह्मस्िान स न नाटक मञ्चन भेल । \n  \nई िम चथलते  रहल आ डा. िीरेन्द्रक सभापथतत्वमे  एकटा बैसार  भेल \nजाथहमे योगेन्द्र साह  नेपाली, बलराम प्रसाद राय, भोला दास , राम \nअथशष ठाकुर आ मदन ठाकुर उपथस्ित  भेल रहथि ।  \nथनणिय भेल जे अथह नाटय संस्िाकेँ  थवशुद्ध मैथिली  नाटय मञ्चक \nरुप देल जाय ।  \nजेकर थकछ गोटे थवरोि कएलथन्ह मुदा चाथर वषि नथह थबतैत थमनाप \nनामक नाटय संस्िाक  गठन भऽ गेल ।  विदेह सदेह :३५|| 99 \n \nयोगेन्द्र साह  नेपाली स्माथरकामे  थलखने छथि, ‘ हम, िीरेन्द्र आ राजेन्द्र \nकुसवाहा  थमल कऽ समाजसेवी  राजदेव थमश्रक अध्यक्षतामे एकटा \nबैसार  कएलहुँ जाथहमे सुदशिन लालक  नेतृत्वमे एकटा कथमटी गठन \nकएल गेल । \n \nथमनापक संस्िापक  के छथि ? \nजखन कोनो संस्िा  बड्ड बेसी  चचामे अबैत अथछ तऽ िेथडट लेबाक \nलेल  हो़ि चथल  अबैत अथछ । अहुमे थमनाप स नक संस्िाक  तऽ \nस्वभाथवके  अथछ ।  \nडा. िीरेन्द्रक प्रेरणा आ योगेन्द्र साह  नेपालीक अपन भाषा, साथहत्य  \nएवं सांस्कृथतक  लेल  थकछ करी से  सोच  एकर स्िापनामे  थकछ बहुत \nमद्दत कएने अथछ । \nथमनापक संस्िापक  कथमटीक अध्यक्षमे सुदशिन लाल  कणि, उपाध्यक्षमे \nयोगेन्द्र साह  नेपाली, सथचवमे  भोला दास , थनदसशकमे वलराम प्रसाद \nराय, कोषाध्यक्षमे महेश साह  आ सदस्यमे  राम अथशष ठाकुर, मदन \nठाकुर, राजेन्द्र अकेला, राजेन्द्र कुशवाहा, परमेश्वर साह , नवीन थमश्र, \nपुरुषोतम शमा आ देव नारायण जी  \nरहथि ।  \nओना थमनापक स्िापना  सम्बथन्ि बैसार  राजदेव थमश्रक अध्यक्षतामे \nजानकी पुस्तक  भण्डारमे भेल छल ।  100 || विदेह सदे ह:३५ \n  \n \nथमनापक उपलब्िी \nथमनाप जनकपुरमे माि नथह नेपाल आ भारतक थवथभन्न स्िानमे  िण्डा \nगाथर चुकल  अथछ । मैथिली  सम्बथन्ि कतहु नाटक वा सांस्कृथतक  \nकायििम होइ यथद थमनाप नथह रहत तऽ अपूणि लगैत अथछ ।  \nस्वयं  चथचित नाटककार महेन्द्र मलंथगया कहैत छथि –‘जतय रमेश \nरंजन, मदन ठाकुर, सुथनल  थमश्र, थवष्णुकान्त थमश्र आ राम नारायण \nठाकुर स न कलाकार हुए कोनो नाटक थटमक लेल  चुनौती ठाढ कऽ \nसकैत  अथछ ।’ \nफेर नयाँ युवा युवती स भ सेहो  ओथह रुपमे आएल अथछ । अथनल \nचन्द्र िा, रथवन्द्र िा, घनश्याम थमश्र, रंजु िा आ थप्रयंका िा स नक \nकलाकार काइिो थमनापेक थदन छैक तकर संकेत  दऽ रहल अथछ \n। फेर सांस्कृथतक  थटमकेँ एकटा फौजे थमनापक संग  अथछ । सुथनल  \nमथललककेँ नेतृत्वमे प्रवेश मथललक, रमेश मथललक, नेहा थप्रयदथशिनी, \nसंगीता  देव, लथलत  कापर, शम्भु कणि, राम नारायण ठाकुर, थदगम्वर \nिा थदनमथण सथहतक  छथि ।   विदेह सदेह :३५|| 101 \n \nथमनापकेँ सविनाम, रामानन्द युवा क्लव, साँस्कृ थतक संस्िान  काठमाण्डू, \nसथहत  दजिनो संस्िा  सम्माथनत  कएने अथछ । \nतथहना सुथनल  थमश्र, रमेश रञ्जन िा, मदन ठाकुर, रंजु िा, महेन्द्र \nमलंथगया, रेखा कणि स भ बहुतो बेर सम्माथनत  भऽ चुकल  छथि ।  \n \nथमनापक एकटा आओर योजना  \n \nथमनाप अखन अपन भवन थनमाणिमे लागल  अथछ । नाट्यशाला आ \nकायालय भवनक लेल  नाटक मञ्चन कऽ रहल अथछ । थमनापक \nप्राङ्गणमे अस्िायी  नाटक घर बनाय थटकटमे प्रत्येक राथत नाटक \nमञ्चन करैत अथछ । थमनापक महासथचव  अथनल चन्द्र िा कहैत \nछथि, भवनक लेल  नाटक मञ्चनके िममे थटकट सँ  प्राप्त भेल \nआम्दानी आ अन्य व्यथक्तसभ सँ  सहयोग  लेबयकेँ काज शुरु कएल \nगेल अथछ । थकछु मथहना पूवि मैथिलीक  वथरष्ठ नाटककार महेन्द्र \nमलंथगया नाटक घरकेँ थशलान्यास  कएने छलथि  । ओना पुस्तकक  \nप्रकाशन थदस  सेहो  थमनाप आगा आएल अथछ । डा. िीरेन्द्रक किा \nसंग्रह प्रकाशन कएल क अथछ । तथहना जीवनाि िाकेँ कृथत सेहो  \nप्रकाशन करबाक थनणिय कएल क अथछ । थमनाप अध्यक्ष सुथनल  \nमथललक कहैत छथि, थमनाप मैथिलीक  हरेक पक्षकेँ लेल  काज करैत \nरहत । अथहमे डगमगायत नथह । \n \n \n \n  102 || विदेह सदे ह:३५ \nजनकपुरमे पागे पाग- पागक व्यवसायीकरण पर थकया नथह सोची  ? \n \n \nराष्ट्रीय थनजी तिा अवाथसय  थवद्यालय एशोथसएशन  (एनप्याब्सन)क \nराष्ट्रीय अथिवेशनमे सहभाथग  होवय जनकपुर आएल सदस्य  सभकेँ  \nमाि पर एखन कोनो अन्य टोपी नथह पाग माि रहैत अथछ । जतय \nजाउ खाली पाग पथहरने लोक भेटत ।  राष्ट्रीय समाचार  सथमथतक  \nकाठमाण्डू कायालयमे कायिरत पिकार प्रकाश थसलवाल  कहैत छथि \n— अथह बेर जनकपुर सँ  पागे सनेश  ल ऽ जा रहल छी । एन \nप्याब्सनक कायििममे हुनका पाग पथहराओल गेल छल । ओ समारोहमे  \nएक हजार सँ  बेसी  पाग थवतरण भेल छल ।  एन प्याब्सनक केन्द्रीय \nअध्यक्ष गीता राणा पागकेँ देशक पथहचान सँ  जोडैत  छथि । \nबातथचतक िममे ओ कहलथन्ह — ‘ढाका टोपी जतबे नेपालीक लेल  \nथप्रयगर अथछ ओतबे थप्रयगर पाग सेहो  अथछ ।’ हुनका सेहो  \nजनकपुरमे पाग पथहरने घुमैत देखल गेल । पाग पथहराबयकेँ परम्परा \nथमथिलाञ्चलमे बहुत लम्बा स मय सँ  चलैत  आएल अथछ । थववाह, \nउपनयनमे थवशेष रुपसँ  पाग पथहराओल जाइत अथछ । ओना थकछ \nवषि सँ  सम्मान  स्वरुप  पाग पथहराओल जएबाक चल न बढल  अथछ ।  विदेह सदेह :३५|| 103 \n \nआब पागकेँ सम्मानमे  माि नथह व्यवसाथयक  रुपमे थवकासक  बात सेहो  \nउठय लागल  अथछ ।  पिकार एवं मैथिली  साथहत्यकार श्याम सुन्दर \nशथश कहैत छथि — ‘व्यवसाथयक  रुपमे आगा बढावयसँ  पथहने बनावटमे \nस मय सापेक्ष बदलाब करय परत ।’ मािमे खप्प सँ  बैसत  तखने \nलोक एकरा कथस्स  कऽ स्वीकार  करत ओ कहलथन्ह । पागक \nदोकानदारसभ  कहैत छथि— ‘एन प्याब्सनक कायििममे बहुत पाग थबिी \nभेल अथछ एक गोटे चाथर–चाथर टा पाग थकनलथन्ह ।’ \n \nपाग उद्योग पर थवचार \nपागकेँ बढैत मांगकेँ ध्यानमे रखैत जनकपुरमे सेहो  अथह सँ  जुडल \nलघु उद्योग खोलल  जाय अथह पर जनकपुरक व्यापारीसभ छल फल \nकरय लागल  छथि । पथहले वषिमे ४÷५ हजार पाग थबिी होइत \nछल ओ पाग मिुवनी सँ  आथन काम चलाओल  जाइत छल । मुदा \nआब तीन चाथर गुणा थबिीमे बढोतरी भेल अथछ एहनमे बाहर सँ  नथह \nआनल जा सकैत  अथछ व्यापारीसभ कहैत अथछ । व्यापारी रामकुमार \nसाह  लगनमे माि नथह आन समयमे  सेहो  पागकेँ खोजी होइत रहैत  104 || विदेह सदे ह:३५ \nअथछ जानकारी दैत छथि । जनकपुर उद्योग वाथणज्य संघक  \nकोषाध्यक्ष थजतेन्द्र प्रसाद साह  कहैत छथि ‘पाग उद्योग खोलवाक ले ल \nवाथणज्य संघ  सेहो  प्रयत्न करत । \n \n१० वषि पूवि जनकपुरमे पागो नथह भेटैत छल  \n \nजनकपुरमे पाग उद्योगकेँ बात उथठ रहल अथछ । मुदा १० वषि पूवि \nएतयकेँ दोकानसभ  पर पाग नथह भेटैत छल थववाह दानोक लेल  \nमिुवनी आ दरभंगा सँ  लोक पाग अनैत छल । पथहने थववाहदान \nसौराठ  सँ  होइत छल । ओतथह थववाह तय कएल क आ पाग ल ऽ \nआएल । जाथह कारण जनकपुरमे नथह थकयौ पाग खोजी करैत छल \nआ नथह एतह थबिी । जनकपुरक प्रथसद्ध स्िान  जानकी मथन्दरक \nमहन्ि रामतपेश्वर दास  वैष्णव कहैत छथि—‘जानकी मथन्दरकेँ \nशतवाथषिकी हुऐ वा थवशेष उत्सव  दश वषि पथहने मिुवनी सँ  पाग \nमंगबैत छलहँ ु ।’ अथह ठाम थबिी भेला सँ  सभकेँ  सुथविा  भेल \nअथछ ओ कहलथन्ह । \n \nमैथिलक  पथहचान बथन रहल \nमैथिलक  पथहचान थक अथछ ? अथह पर थकछु वषि पूवि तक पान \nमखान, माछ सथहतक  बात लोक कहैत छल । मुदा आब पाग बथन \nगेल अथछ । पूरे थमथिलाञ्चलमे जतह कतहु कायििम होइत अथछ \nसम्मानमे  पागे रहैत अथछ । नेपाल संगीत  तिा नाट्य प्रज्ञा प्रथतष्ठानक \nप्राज्ञ रमेश रञ्जन िा कहैत छथि पाग आइ सँ  माि नथह स भ थदन \nसँ  अपन िेज बनौने अथछ । मुदा जाथह रुप सँ  एकर प्रसार भऽ \nरहल अथछ ई सुखद  अथछ ।  विदेह सदेह :३५|| 105 \n \n  \nपागक थवकासक  लेल  सरकार  थदस  सँ  एकटा योजना आनय परत \nइमेज च्यानल टेथलथभजन सँ  आवद्ध पिकार रामअथशष यादव कहैत \nछथि । ओ आगा कहलथन्ह पाग आव सम्पूणि मैथिलक  पथहचान वथन \nगेल अथछ अथहमे वहस  कएनाइ बुथद्धमता नथह भऽ सकैत  अथछ । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  106 || विदेह सदे ह:३५ \nलघुकिा - भौजी \n \nसाविजथनक पुस्तकालयक  बोडिपर नजथर पथ़िते रािाक हृदयक गथत \nएना भऽ गेलथन्ह, जेना कोनो मशीनक ईथन्जन चलैत  होइ ।  \nओ डेरायले नजथरसँ  भौजीकेँ देखलथन्ह । रािाकेँ डर रहथन्ह, कहीं \nहृदयक िक—िकी भौजी नथह सूथन  लैि  ।  \nरािा पुरा एक मथहनाकेँ बाद आइ पुस्तकालय  आयल छली । आईएस्सी  \nपरीक्षाक तैयारीमे व्यस्त भेलाक कारण मास  थदन पुस्तकालय  नथह \nआथब स कल छली । काथि परीक्षा समाप्त  भऽ चुकल  छल । \nभौजीकेँ आदेश रहथन्ह जािथर परीक्षा समाप्त  नथह हैत तािथर पढाÞइक \nअथतथरक्त थकछु नथह । रािा सेहो  पढाÞइकेँ प्रथत पुरे समथपित रहयकेँ \nप्रयत्न कएली । मुदा मन तैयो बेर—बेर पुस्कालयकेँ  ल ग—पास  मडराइत \nरहैत छलथन्ह । \nरािा देखलथन्ह, भौजीकेँ चाथलमे  िो़िेक गथत आएल अथछ । मुदा ओ \nजाथन बुथि कऽ ओही गथतमे चलैत  रहली, जाथहसँ  भौजीसँ  िो़िेक \nपाछु रही आ मौका भेथटते एक नजथर—हुनका देखली, जकरा लेल  ओ \nमास  थदनसँ  प्रथतक्षा करैत रहल छली । हुनका थवश्वास छलथन्ह, ओ \nआइयो ओही गाछ तर नयन थबछौने हुनकर प्रथतक्षामे ठाढ हैत । \nताथह थवश्वासँ मनक थसतार  ि न िना रहल छल ।  \nमुदा गाछपर नजथर पथ़िते हृदयक रोमाञ्च करपूरक गोटी जेकाँ उथ़ि \nगेल आ मनमे कतेको आशंका आ थबचार थहलोथर मारय लगलथन्ह । \nओ ओतय नथह छल । थकए ? भऽ सकैत  अथछ एक मथहनासँ  रािाकँ े \nनथह अएलासँ  हुनका प्रथत थनराश भऽ गेल होइक । इहो भऽ सकैत  \nअथछ की कही थवमार भऽ गेल होइ ।  \n६ मथहना पथहने भौजी एथह पुस्कालयकेँ  सदस्यता  लेने छली आ  विदेह सदेह :३५|| 107 \n \nतथहयेसँ  रािा सेहो  भौजीसं  पुस्तकालयमे  आवय लागल  छली । एक \nथदन ओ युवक अथह गाछक थनचा ठाढ देखाइ देने छल । आ ताथहकँ े \nबाद तऽ थदनचया बथन गेल छलै । आकषिक व्यथक्तत्वक िनी ओ \nपथहले नजथरमे रािाकेँ प्रभाथवत कएने छल । \nमौन प्रेमक प्रस्ताव रािाकेँ हृदयमे बैस  गेल छल ओ युवक । \nरािा आ भौजीकेँ संगे —संगे  देथख ओ िो़िे संकुथचत  भऽ चोर दृथष्टसँ  \nिमशाः रािा आ भौजीकेँ देखैत रहैत छल जे कखनो रािाक नजथर \nपथ़ि जाइत तऽ ओ युवक अपन दुथष्ट दोसर  थदश घुमालैत छल । \nएक मथहनासँ  ओथह युवककेँ देखबाक कौतुहलता आ ओकरा भेटाबाक \nथवश्वास, मुदा सुनसान  ठाढ ओथह गाछकेँ देख अस हय पीडाÞ भेल \nरािाकँ े । आइ ओकरा ओतय नथह होएब रािाकेँ लेल  कोनो आघात \nसँ  कम नथह छल । हृदयक टीस  आँथखमे नोर बथन छलछलाय  लागल  \nरहैक मुदा ओथह नोरकेँ थपव कहुना अपना पर काबु कएलथन्ह आ \nअपन बेदनाकँ े उजागर नथह होबय देलैि  । स हज होबएकँ े कोथशस  \nकरैत भौजीकँ े पाछु–पाछु पुस्तकालयमे  प्रवेश कऽ गेली ।  \nभौजी पुस्तक  थफता कऽ अलमारीमेसँ  दोसर  पुस्तक  खोजय लगालथि  \n। रािा सेहो  पुस्तक  खोजवाक अथभनय करय लगली , मुदा हुनक \nमनोभाव त.....। \n‘रािा, राजकमल, गोथवन्द िा, रामानन्द रेणुकेँ सम्पूणि थकताब हम \nपथढ चुकलौ  आब डा. िीरेन्द्रकेँ पढबाक इच्छा अथछ’ भौजी डा. \nिीरेन्द्रकेँ कथवता संग्रह ‘हैगरमे टांगल कोट’ केँ अपन हातमे \nउलटबैत कहली तऽ रािा चुप भऽ एक मौन स्वीकृथत  दऽ देली ।  \n‘अहाँ डा. िीरेन्द्रकँ े पथढ रहल छी ?’ अनायसे  एक अपथरथचत \nयुवककेँ स्वर  सुथन  रािा आ भौजी एक्कथह संग  पाछा घूथम देखलथि   108 || विदेह सदे ह:३५ \nतऽ रािाकँ े आश्चयि आ रोमाञ्च एक्कथह सँग  िक्िोथर देलकथन्ह आ \nअपल क ओ देथखते रथह गेली ।  \nहािमे पुस्तक  लेने उएहे युवक ठाढ छल । ‘ई ल ऽ थलअ, डा. \nिीरेन्द्रकँ े उपन्यास  छथन्ह, ‘ भोरुकवा’ थवद्वान स भक कहव छैक एकरा \nजतेक बेर पढू ततेक नव बात भेटत’ ओ बाजल ।  \nआगा भौजी ठा़ि रहथि तएँ भौजीए ओ पुस्तक  हुनका हाि सँ  लेलथन्ह  \n। रािा अपन प्रसन्नता नुकेवाकमे जेना असमिि भऽ रहल छली, \nअपनाकँ े सामान्य  करबाक हेतु भौजीकँ े हािसँ  ‘भोरुकवा’ थकतावकँ े \nिपथट लेली  आ बहुत तेजीसँ  पन्न उलटाबैत अपन मनोभाव कँ े रोकबाक \nप्रयास करय लगली  । तखने हुनक नजथर एक मोडल कागतपर \nप़िलथन्ह जे पुस्तककेँ  थभतरमे छल ओ नजथर उठा कऽ युवक थदश \nदेखली, मुदा युवक तऽ पुस्तकालयसँ  बाहर जाइत छल ।  \nभौजी पुस्तक  रािाकँ े हािसँ  ल ऽ ओकरा अपना नामसँ  जारी करबा \nले ली । \nघर घुरैत काल रािा अपन थभतरमे एक प्रकारक घवराहट अनुभव \nकरैत रहली । हुनका थवश्वास छलथन्ह, पुस्तक  थभत्तर राखल ओ \nमो़िल कागतमे हुनका लेल  कोनो संदेश  थछपल छल । हुनका भय \nरहथन्ह यथद तेजतरार भौजी ओकरा देख लेती तऽ की हैत ?  \nओना रािा पर आंच आएबाक कोनो संभावना  नथह छल । हुनका \nथवश्वास छलथन्ह की ओइ पर हुनका लेल  कोनो सम्बोिन  नथह हैत \nकारण ओ युवककेँ रािाक नामो नथह बुिल  छथन्ह । यथद भौजी ओइ \nकागजकेँ देखबो करती तऽ सन्देहकेँ  तऽ कोनो प्रश्ने नथह अथछ । \nरािाक मोन तऽ इएह चाथह रहल छल, की भौजीकेँ े हािसँ  पुस्तक  \nली, मुदा हुनका इहो सो थच भय भऽ रहल छल की यथद भौजीकेँ \nसन्देह  भऽ गेलैथन्ह की ? ओ िीरेसँ  भौजी थदस  देखली, जे पुस्तककँ े  विदेह सदेह :३५|| 109 \n \nदथहना हािमे िएने रािाकँ े सोचसँ  बेखबर आगा बथढ रहल छली । \nघर पहुँचला  पर रािा आओर बेसी  व्यग्र भऽ गेल छली । सोथच  रहल \nछली जे कोनो तरहे पुस्तक  हाि लाथग जाय तऽ पता चल त हुनक \nसोच  सही  छैक वा माि भ्रम भऽ गेल अथछ ।  \nभौजी कँ े प्रकृथत कनी गम्भीर छथन्ह आ ओ अपन प्रत्येक थियाकलापकेँ  \nसीमा  तय कऽ कऽ रखने छथि, जेकरा ओ नथह स्वंय  उललंघन करैत \nछथि आ नथह केकरो द्वारा कएलगेल  स हन करैत छथि । आवश्यकता \nसँ  वेसी  हँसी  मजाक हुनका कथनको पथसन  नथह छथन्ह । ओना इ \nनथह छैक जे हुनकामे इ पथरवतिन भैऐकँ े मरलाक बाद एलथन्ह अथछ \n। ओ पथहनथह सँ  एहने छथि । \nथववाहक २ मथहनाकँ े बाद भैयाक मोन खराब भेल रहथन्ह । भैयाकेँ \nथदन—थदन देह गल ल जाए लगलथन्ह । िरान ल ऽ जाए प़िलथन्ह, \nओतय डाक्टर कहलथन्ह, ‘ ब्लड क्यान्सर भऽ गेल छैक ।’  \nजाथहया तक भैया थजथवत रहलाह भौजी सदैव  इएह प्रयास कएलथन्ह, \nकी हुनकर जीवनमे कोनो प्रकारक अभाव नथह रहैक । भैयाकँ े \nरेखदेख ओ स्वंय  करथि । साँिखन  भैयाकेँ घुमाबय लजाथि  । \nपथहने—पथहने तऽ भैया पैदले चलथि , मुदा थकछुए थदनक बाद आशक्त \nभऽ गेलापर भौजी हुनका ब्हील चेयर पर ल ऽ जायकँ े शुरु कऽ देलथन्ह \n। भौजी भैयाकेँ सन्तुष्टीकँ े लेल  हरेक स मय मुस्कुराइत  रहैत छली \nमिुर आ स्नेथहल  शब्दकँ े वषा कऽ हुनकर पीडाÞकँ े हथर लेवाक लेल  \nप्रयास करथि । रािा अपन माय बावुकेँ संगे  स्तब्ि भऽ ओ सशक्त  \nमथहलाकेँ तकैत रथह जाइथि जे दुाःखक अिाह समुद्रकँ े सामने  पाथब \nकऽ सेहो  भैयाक हेतु मुसकुराइत  आगा बथढ रहल छली । मुदा \nभैयाक शरीरसँ  प्राण थनकथलते भौजी पस्त  भऽ गेली ।   110 || विदेह सदे ह:३५ \nदुाःखक असीम  पी़िा सँ  छटपटाइत भौजीकेँ सम्हारयमे स भ असमिि \nभऽ रहल छल । कनैत कनैत अन्तताः भौजी बेहोस  भऽ गेल छली \n।  \nभैयाक मरलाक बाद भौजीकँ े बाबु भऽ गेल रहथिन बाबुजी, ससुर  \nनथह । ओ अपन कमजोर कन्हा पर भौजीकेँ थजम्मेवारी उठा लेलथन्ह \n। ब़िका भैया आ भौजी जे काठमाण्डूमे रहैछथि, ओ बाबुजीकँ े आगा \nप्रस्ताव राखने रहथिन की ओ, भौजीकँ े अपनासंग  ल ऽ जाऽ चाहैत \nछथि मुदा बाबुजी साफ —साफ  मना कऽ देने रहथि । हुनका लेल  \nरािा आ पुतौहुमे कोनो अन्तर नथह छल ।  \nभौजीक वेदना कम करबाक उद्देश्यसँ बाबजुजी भौजीकँ े पुस्तकसँ  \nथमिता करबाक सललाह  देने रहथिन्ह ।  \n‘बेटी पुस्तकसँ  बथढया आओर कोनो थमि नथह भऽ सकैत  अथछ । \nओइमे हरेक समस्याकँ े  थनकास  सेहो  भेथट सकैत  अथछ । पुस्तकसँ  \nजतय हमरा संकटसँ  जुियकेँ प्रेरणा थमलैत अथछ, ओतथह ओथहमे \nहरेक समस्याकेँ  समािान  सेहो  भेटैत अथछ । मन उदास  अथछ तऽ \nव्यङ्ग रस  पथढ ली, थकछुवे देरमे हँसयकेँ  लेल  थववस  भऽ जायव । \nयथद पुस्तक  सँ  प्रेम भऽ जाय तऽ जीवय असान  भऽ जाएत ।’ \nबाबुजीक उपदेश भौजीकँ े पुस्तक  प्रेमी बना देलकथन्ह । भौजी \nसाविजथनक पुस्त कालयकँ े सदस्यता  ल ऽ लेली  हुनकेँ संगे  रथह कऽ \nरािामे सेहो  पढयÞकँ े शौख जाथग गेलथन्ह आ ओ सेहो  पुस्तकालय  \nजाय लगली  ।  \nभौजी कथहयो कोनो पुस्तक  पढय सँ  अकछाइत नथह छली बरु, जे \nपुस्तक  पढय शुरु करैत छली ओकर एके बैसारमे  पथढ जाइत छली \n। बाबुजी तऽ थकताबी कीडा छलथि  । अई दुआरे भौजी बाबुजीसँ  \nओइ पुस्तकपर  थवशेष रुपसँ  पथरचचा करैत छली । कथहयो ओ  विदेह सदेह :३५|| 111 \n \nलेखककँ े दूरदथशिता पर अचथम्भत भऽ कऽ ओकर लेखन शैलीकँ े \nसराहना  करैत तऽ कथहयो लेखककँ े थवचारसँ  कुंथठत भऽ ओकर तीव् \nआलोचना  करथि ।  \nघरमे भौजीकँ े बेसीसँ  बेसी  ध्यान राखल जाइक । भौजी स्वयं  कथहयो \nअपन साउस , ससुर  वा रािाकँ े भावनाकँ े अपमान नथह कएने छली \n। घरक पुरा थजम्मेवारी उठा रखने छली । कथहयो माँ भौजीकँ े \nकतिव्यथनष्ठासँ गौरवाथन्वत होइथि तऽ कथहयो हुनकर उज्जर आँचरकेँ \nदेथख चुपचाप नोर बहालैत छली ।  \nरािाकेँ ं एतेक साहस  नथह छलथन्ह की ओ भौजीसँ  मजाक कऽ ली \nअन्यिा ओ अवश्य ओथह पुस्तककेँ  थछन थलतथि  ताथक कोनो तरहे \nओइ कागतकेँ पुस्तकमेसँ  थनकाथल एकान्तमे पथढ आश्वस्त भऽ सकती  \n। एखन ओना थकछु करव सम्भव  नथह छल ।  \nरािा बरन्डामे चथल  अएथल । माँ आ बाबुजी ब़िका भइयाकेँ ८ वषीय \nपुिकँ े लेवय काठमाण्डू गेल छलथि  । भौजीकँ े बच्चासँ  बहुत लगाव \nरहैत छलथन्ह । ताथह दुआरे ओ सदैव  छुट्टी शुरु होइते माँ बाबुजीसँ  \nआग्रह करैत की ओ काठमाण्डू जाथि आ ब़िका भइयाकँ े बच्चाकँ े \nल ऽ कऽ आबथि अथह सँ  बेसी  थकछु नथह । भौजीकँ े इच्छा रखबाक \nहेतु माँ बाबुजी काठमाण्डू गेल रहथि ।  \n‘रािा’, अचानक भौजीकेँ अवाज सुथन  कऽ रािा चौक प़िली । \nअथह पुस्तककेँ  हम पथढ लेने छी अहाँ, चाही तऽ पथढ सकैत  छी’ \nभौजी बरन्डामे राखल टेबुलपर पुस्तक  रखथि कहलथि , आ तेजीसँ  \nथभतर घुथम गेलथि  ।  \n‘भोरुकवा’ कँ े पुनाः अपन सथमप  पाथव रािाकँ े हृदयक िडकन कँ े \nगती बढैत चथल  गेल । ओ िपथट कऽ पुस्तककँ े  उठा लेली  आ  112 || विदेह सदे ह:३५ \nतेजीसँ  पन्नाकँ े उलटावय शुरु कऽ देली, थकताबक थबचमे मोडल \nराखल कागज ओथहना नजथर आएल ।  \nरािा ओकरा खोथल पढय लगली  । हुनकर अनुमान सही  छल । \nओ प्रेम पिे छल आ सम्बोिन  सेहो  मोहक आ आश्चयिजनक छल ।  \n‘सुनु ’ । \nहम काथि साँि  ६ बजे रंगभूथम मैदानमे अहाँकँ े प्रथतक्षा करब । \nआशा अथछ, अहाँ अवश्य आएब ।  \nराजन ।  \nरािा क्षणभथरकँ े लेल  ओइ पिकँ े अपन छातीसँ  लगा लेली  । फेर \nओइपिकँ े थनचा थलखल  नामकेँ चुप्पेसँ  चुमलाक  बाद मनकेँ कठोर \nकरैत पिकेँ टुकरा टुकरा करैत स ़िक पर फेक देली ।  \nओथह राथत भावना आ थवचारक बीच उ़िान भरैत रहली रािा, आँथखसँ  \nथनन्न पुरा हेरा गेल रहथन्ह ।  \nदोसर  थदन साँि  ६ बजे, रंगभूथम मैदान जायब उथचत हैत की नथह, \nजाएब तऽ की कहबै, ओ की कहता । कखनो माँ, बाबुजी आ \nभौजीकँ े की कहवै एहने सोचमे  ओ क्षणभथर कँ े लेल  सेहो  नथह सुथत  \nसकली  ।  \nयथद गेलौ तऽ भऽ सकैत  अथछ राजन हुनका एक अवारा ल़िकी \nसम्िय  लागय जे एकबेर बजथवते भाथगते चथल  अबैत अथछ आ यथद \nनथह गेलौ तऽ सम्िय  नथह लगथि  जे रािाकँ े हुनका कोनो लगावे नथह \nछथन्ह आ ओ अपना लेल  कोनो.....। \nराजन थवना थकछु कहने रािाकेँ हृदयमे अपन स्िान  बना लेने छल \n।  \nथवतल कए मथहनासँ  रािा अपन अन्तर मनमे राजनकँ े लेल  एक \nथनश्छल स्नेहकँ े  अनुभुथत कऽ रहल छली । राजन अपन प्रथतक्षा सँ   विदेह सदेह :३५|| 113 \n \nई थसद्ध कऽ देने छल, की रािा हुनका लेल  बहुत महत्व रखैत होइ \nआ ओहीक पथरणाम छल हुनक प्रथत सम्वेदनशील  रहयबाली रािाकँ े \nहृदय राजनकेँ पक्षमे थनणिय लेलक  ।  \nराजनसँ  भेटबाक थनणिय लेलाक  बाद रािाकँ े थकछु शाथन्त भेटलथन्ह, \nमुदा रंगभूथम मैदान तक जायकँ े लेल  भौजीकेँ आदेश आवश्यक छल \n। पता नथह भौजी मानती वा नथह, फेर कही थखथसया  कऽ मना नथह \nकऽ दैि ।  \nमाँ काठमाण्डू गेल छली नथह तऽ रािा माँ सँ  कोनो ने कोनो तरहे \nजायकेँ आदेश मांथग थलतथि , मुदा की अनुशासन  थप्रय आ अपन थजवन \nशैलीकँ े शाथलनताक थभतर बाथन्ह कऽ राखयवाली भौजी अथह तरहे \nहुनका कोनो युवक सँ  भेटवाक आदेश देती ?  \nदुपहथरयामे खायकेँ टेबुलपर भौजीकेँ संगै  बैसैत  रािा ई थनणिय लेली  \nकी भौजीकँ े थनसंकोच  अपन मनक बात बतादेती आ यथद भौजी तमसा  \nजेती तऽ तत्काल अपन गलतीकेँ लेल  क्षमा सेहो  मांथग लेती । \nभौजीकेँ बतौने थवना जायब संभव  नथह छल ।  \nअताः ओ भौजीसँ  आदेश लेवयकेँ लेल  उथचत शब्द खोथजए कऽ रहल \nछली की अनायसे  भौजी पुथछ बैसली  ‘रािा, अहाँसँ  थकछु पुछय चाहैत \nछी ?’  \n‘जी भौजी’ \n‘अहाँ ओ पुस्तक  थभतर थलखल  पिकँ े पढथलयै अथछ ?’ \nजी, रािा ई जाथन्ह कऽ चौंक गोली की भौजी सेहो  पिकँ े पथढ लेने \nछली । \nजी हँ, ओ डराइते उत्तर देली ।  \n‘अहाँकेँ नजथरमे राजन केहन छथि ?’   114 || विदेह सदे ह:३५ \nजी, रािा पुनाः चौंक गेली आ िरिराइते स्वरमे  माि एतवे कथह \nसकली  ‘ठीके छैक ।’  \nफेर तऽ अहाँकेँ नजथरमे कोनो खरावी छैक रािा ?  \nनइ—नइ थठक नथह बहुत थनक छैक, कथह रािाकँ े मुँहसँ  ई शब्द सुथन  \nभौजीकँ े चेहरा... आ रािा सेहो ... पथहने कथहयो भौजी आ रािा एहन \nथवषय पर चचा नथह कएने छली, इएह कारण छलैक जे दूनुकँ े \nचेहरापर संकोच  आ लज्जाकँ े एक्के तरहक भाव छल आ रािाकँ े हालत \nतऽ एहन छलथन्ह जे ओ माि िुका कऽ बैसयकेँ  लेल  थववश छली \n। भौजीकेँ चेहराकँ े ध्यानसँ देख कऽ, हुनकर मनोभावकेँ सही  अन्दाज \nलगायबमे असमिि भऽ रल छली ।  \n‘थकछु थदन अहाँ पुस्तकलय  नथह अएलौ, तखन ओ हमरा सँ  गप्पो \nकएने रहथि । हुनकर गप्पसँ  ओ भ्रद आ बुथद्धमान छथि से  बुिाएल  \n।  \nजी, रािा चुपचाप सुनैत  रहली ।  \nरािा, आइ अहाँ रंगभूथम चथल  जाउ ।’ \nजी.., रािाकँ े थवश्वास नथह भऽ रहल छल, जे भौजी एतेक \nसहजतापूविक जाए देती ।  \nहँ, रािा, हम अपना थहसाबे  हुनका परथख लेने छी मुदा अहाँक राय \nसेहो  बहुत आवश्यक अथछ । अथह थवषय पर बाबुजीसँ  अहीकेँ बात \nकरय परत । ओना अहाँ हुनको सेहे  कहबथन्ह जे जलदीबाजी मे \nथनणिय नथह लैि  । खुब सोथच  थबचाथर कऽ थनणिय लैि  । अपना \nघरक लोकसँ  सेहो  गप्प कऽ लैि  एना नइ होइ जे......। \nजी’ रािा माि िुकौने भौजीकेँ बात सुथन  रहल छली ।  \nहम जनैत छी रािा की अथहकेँ ई स भ ब़ि उटपटांग लगैत हैत । \nहँ की नथह ? हम स्वाथभमानी , कतिव्यथनष्ट आ शाथलन तऽ छी, मुदा  विदेह सदेह :३५|| 115 \n \nरुढीबादी नथह छी । हमरा लगैत अथछ प्रत्येक मथहलाकेँ अपन थजवन \nपर पूरा अथिकार होइत छैक । रुढीवादी परम्पराकेँ चादथर ओथढ \nकुहरैत पुरा थजवन थजवाक की औथचत्य ? तएँ अहाँ हुनका परखु \nआ यथद अहाँकँ े ओ बथढयाँ लगाथि  तऽ थवना संकोच  थवना थहचाथकचाहट \nअथह थवषयपर माँ आ बाबुजीसँ  बात करब । स भ बात अथहकेँ \nकरबाक अथछ कथह कऽ भौजी अपना रुम थदस  चथल  गेली ।  \nरािाकँ े मोन खुशी सँ  नाचय लागल  । भौजी हुनका पथसनक  बात \nकथह हुनकर मनोवलकँ े आओर बढा देने रहथि । आब भौजीकँ े \nआदेशानुसार  हुनका परखयकँ े माि छलथन्ह । \nसाँि  खन रािा थनिाथरत स मय सँ  थकछु पथहने तैयार भऽ रंगभूथम \nपहँ ुच गेली मुदा ओहु सँ  पथहने राजन रंगभूथम मे बेचैनी पूविक इम्हर \nओम्हर घूथम रहल छल, देख कऽ रािा एकटा गाछक पाछा नुका \nगेली आ हुनका देखय लगली  । कढाथहदार कुता आ पाइजामा पथहरने \nआन थदनसँ  बेसी  आकषिक लाथग रहल छल । हुनकर नजथर प्रथतक्षासँ \nव्यग्र चारुभर ताथक रहल छल । कायबेर घुथमते–घुथमते ओ रुथक \nगेला । िुथक कऽ जथमनसँ  एकटा दूथभ उपर उखाथर लैि  आ ओकरा \nिीरेसँ  कथन दाँतमे दबालथि  आ घुमा कऽ हािमे नचावय लगथि  आ \nफेर वएह प्रथतक्षा..... । \nइ उपिमकँ े कतेको बेर चलैत  देखलाक बाद अपन भावनाकँ े संयम  \nरखबाक प्रयास करैत रािा िीरेसँ  राजनकेँ सोिा  आथब ठाढ भऽ गेली \n। लाजे मूथ़ि गोतने पएरक अंगूठासँ  जथमन खोदय लगली  । ओ \nचाथहयो कऽ अपन माि उाठ कऽ हुनका थदस  नथह देथख पाथव रहल \nछली । मनमे एकटा उदवेग, समाजक  लोक लाज, इहो पथहलबेर.... \n। अहाँ..... अहाँ एतय कोना ? आश्चयिसँ भरल हुनक ई प्रश्न सुथन   116 || विदेह सदे ह:३५ \nकऽ रािा चथकत होइत अपन मुँह उठेलथन्ह तऽ राजनकेँ चेहरा पर \nआश्चयिक भाव देख ओ स्तव्ि रही गेली । राजन, ‘ ओ नथह अएली \n? अहाँक भौजी ......। \nरािा नथहमे मँ ुह थहला देली । \n‘थकए ?’ \nओ हमरे पठा देलथन्ह । ताथक हम हुनका अपन राय दऽ सथकयथन्ह  \n। \nओह.....थकछु िुंिुलाहट  भऽ रहल मुदा शान्त स्वरमे  । \nकी ५÷६ भेटघाटक बाद ओ स्वंय  कोनो राय नथह बना सकली  ? \nदेखु रािाजी अहाँकेँ अएने हमरा कथनयो खराव नथह लागल  अथछ, \nमुदा पथहलबेर हुनका बजेवाक कारण महत्वपूणि बात छल । आइ \nहुनका सँ  एहन बात कथहथतयथन्ह, जाथह सँ  हुनका बहुत खुशी होइतथन्ह \nसे  ओथह खुशी देखय सँ  हमरो बञ्चीत होवय पथर रहल अथछ ।  \n‘की ओ बात हमरा नथह बताओल जा सकैत  अथछ ? रािा जलदीए \nहुनकर अटपटाङ्ग व्यवहारकेँ कारण जाथन लेवय चाहैत छली । \n‘थकया नथह अवश्य बताओल जा सकैत  अथछ । बात.... , बात इ \nअथछ की हमर माय बाबु हमर थववाहक हेतु माथन गेलथि  । ओना \nतऽ ओ थविवा थववाहक थवरुद्ध कथहयो नथह छलथि , मुदा अपने घरमे \nएकटा थविवा पुतहुकेँ रुपमे स्वीकार  करावयमे संकोच  भऽ रहल \nछलथन्ह, चुकीं हम मनावयमे स फल भऽ गेलहँ ु । \nराजन आओर बहुत थकछु कहय चाथह रहल छला, मुदा रािा स्तव्ि \nठाढ छली । मानु हुनकर शरीरकेँ सम्पूणि शथक्त थबथलन भऽ गेल \nहोइ आ ओ सुखल  पात जकाँ हावामे उथिया रहल होइथि । मथस्तष्क \nअपन काज करव बन्द कऽ देने होइ, कानमे यतेक हलला भऽ रहल \nछलथन्ह की राजन द्वारा ओथह सँ  आगा कहल गेल शब्द मे सँ  एकहु  विदेह सदेह :३५|| 117 \n \nशब्द कानिथर नथह पहुँच पाएल छल ।  \nराजन हुनका सँ  नथह भौजी सँ .....। \nओ माि भौजीकेँ प्रथतक्षा करैत छला इ जाथन रािाकेँ अथस्तत्व तहस  \nनहस  होवयकेँ लेल  उद्यत भऽ रहल छल । \nभौजी दुपहरीयामे जे कहने छली ओ रािाकँ े लेल  नथह अपना आओर \nराजनकेँ लेल  । भौजी बहुत थवश्वासक संग  रािाकेँ इ थजम्मेवारी \nसोपने  छली की ओ माँ बावु जी सँ  अथह थवषयपर बात करवाक हेतु \n। \nरािाक लेल  भौजीकँ े यैह थवश्वासक मान राखव अथत आवश्यक भऽ \nगेल छलथन्ह । अथह थवचारकँ े अथवते रािा अपना पर कावु पएवाक \nप्रयत्न करय लगली  आ ओथह पथरथस्िथत  सँ  उवरवाक । \nभौजीकेँ सुनसान  थजवनमे सतरंगी  रंग भरवाक लेल  उद्यत ओथह महान \nयुवककेँ आगा कानय सँ  हुनकर महानताकेँ अपमान सेहो  भऽ जायत \nजे रािा सोचने  छली , ओ युवक कथहयो नथह सोचने  छल । \nअथहदुआरे रािाकँ े अपन श्रद्धेय पुरुष प्रथत हृदयमे उत्पन्न थसनेह  \nभावनाकेँ बहुत थनष्ठुरता सँ  दवा देवय परलथन्ह । \nरािा अपन सपना  टुटय सँ  बेसी  प्रसन्न छली जे हुनक अपन थप्रय \nभौजीक लेल  त्याग करयकेँ अवस र भेटल अथछ । ओ कोनो थकम्मत \nपर अथह अवसरकेँ  गमावय नथह चाहैत छली । भौजी चाहने छली \nकी ओ राजनकेँ परथख कऽ थनणिय ....। \nराजनकेँ परखयकेँ प्रश्ने नथह उठैत छल, हुनकर दृष्टीमे हुनक जे \nयोग्यता बुिाइत छलथन्ह ओकरा शब्दमे कहव रािाक लेल  मुस्कील  \nछल । अपनाकँ े सम्हाथर रािा हुनका सँ  थवदा ल ऽ आगा रहल \nथरक्सावालाकँ े इसारा  कएलथन्ह । तखने राजन एकटा प्रश्न पुछलथन्ह  118 || विदेह सदे ह:३५ \n‘रािा जी अहाँ कथहयो केकरो सँ  प्रेम कएने छी ?’ \n‘प्रेम.!.. नथह.......’ \nबहुत सफाइ  सँ  िुट बजैत रािा थरक्सामे बैस  रहली । आ राजनकेँ \nप्रस्तावकँ े स्वागत  करैत शुभकामना दैत थरक्सावाला  सँ  थरक्सा बढावयकेँ \nइसारा  कएली । थरक्सा चथल  परल । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३५|| 119 \n \nसुथमत  आनन्द \nभाषणमाला  \n \nमैथिली  अकादमी, पटना द्वारा थद्व थदवसीय  भाशणमालाक आयोजन \nथवष्वथवद्यालय मैथिली  थवभाग, .मे थदनांक 5-12-2010 तिा 6-12-\n2010 केँ भेल। पथहल थदन अिात् 5-12-2010 केँ स रस  कथव \nईषनाि िा भाषणमालाक उद्घाटन ल0 ना0 थमथिला  थवष्वथवद्यालयक \nकुलपथत ड  एस 0 पी0 थसंह  कयलथन तिा मुख्य अथतथि ड  नीता \nिा छलीह। एथह अवस रपर मुख्य वक्ता छलीह ड  वीणा ठाकुर, \nप्राचायि एवं अध्यक्षा, थवष्वथवद्यालय मैथिली  थवभाग, ल0 ना0 थमथिला  \nथवष्वथवद्यालय, दरभंगा जथनक व्याख्यानक थवषय छल - मैथिली  गीत \nसाथहत्यक  थवकास  आओर परंपरा । थदनांक 6-12-2010केँ स्व 0 \nसुषील  िा व्याख्यानमालाक उद्घाटन ल0 ना0 थमथिला  थवष्वथवद्यालय, \nदरभंगाक कुल सथचव  ड  थवमल कुमार कयलथन। एथह अवस रपर \nमुख्य अथतथि छलाह ड  मंजर सुलैमान  तिा मुख्यवक्ता छलाह ड  \nअमरनाि िा, दषिन थवभाग, ल0 ना0 थमथिला  थवष्वथवद्यालय, दरभंगा \nजे थमथिलामे  न्याय दषिनक थवकासपर  अपन व्याख्यान प्रस्तुत \nकयलथन। दुनू थदनक अध्यक्षता मैथिनी अकादमीक अध्यक्ष श्री \nकमलाकान्त िाजी कयलथन। एथह अवस रपर , ड  शथषनाि िा, ड   120 || विदेह सदे ह:३५ \nभीमनाि िा , ड  वैद्यनाि चौिरी ‘बैजू’, ड  अषोक ठाकुर, ड  \nरमण िा , ड  थवभूथत आनन्द , ड  मुरलीिर िा, ड  योगानन्द िा, \nड  फूलचन्द्र िा प्रवीण सथहत  अनेक गणमान्य व्यथक्त स भ उपथस्ित  \nछलाह । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह :३५|| 121 \n \nभारत-नेपालक थमथिला  हस्तथशलप  कलामे असीम  सम्भावना  \n  \nभारत-नेपालक थमथिला  हस्तथशलप  कलामे असीम  सम्भावनापर संगोष्ठी  \nबी.पी.कोइराला नेपाल-भारत प्रथतष्ठान, नेपाल राजदूतावास , नई \nथदललीक तत्वाविानमे मिुबनी नगर भवनमे भेल। आलेख वाचन सि  \n१८.०९.१० केँ आयोथजत भेल। उद्घाटन सिक  प्रारम्भ १८.०९.१० \nकेँ मिुबनीक थजलाथिकारी श्री संजीव  हंस  (आइ.ए.एस .) द्वारा दीप \nप्रज्वथलतक संग  भेल। श्री जयप्रकाश नारायण पाठक, नयन कुमार \nमांिी, मेिा कुमारी, आरती थमश्रा आ ज्योथत द्वारा मंगलाचरण तिा \nओथडसी  नृत्य प्रस्तुत कयल गेल। अथतथि गण स भक सम्मान  एवं \nस्वागत  भाषण अध्यक्ष, थवश्वथवद्यालय संगीत  एवं नाट्य थवभाग ड . \nपुष्पम नारायण द्वारा कयल गेल। अंजली श्वेता आ तुलसी  द्वारा \nस्वागतगान  गाओल गेल। मंच संचालक  ड . अमरनाि थसंह  बीजभाषण \nलेल  थवश्वथवद्यालय इथतहास  थवभागक अवकाशप्राप्त थवभागाध्यक्ष ड . \nरत्नेश्वर थमश्रकेँ आमंथित कयलथन। उद्घाटन भाषण थजलाथिकारी श्री \nसंजीव  हंस  कयलथन। एथह कायििममे दुनू देशक कलाकारगण \nउपथस्ित  छलाह। मुख्य अथतथिक रूपमे श्री उमाकान्त पाराजुली, \nसांस्कृ थतक परामशिदाता, नेपाल राजदूतावास , नई थदलली छलाह। \nमुख्य अथतथि अिीक्षण पुरातत्वथवद् ड . संजय  कुमार मंजुल छलाह। \nअध्यक्षीय उद्बोिन थवश्वथवद्यालय थहन्दी थवभागक अवकाश प्राप्त \nथवभागाध्यक्ष ड . अजीत कुमार वमा कयलथन। कायििमक संचालन  \nड . अमरनाि थसंह , अंग्रेजी थवभाग, कुंवर थसंह  महाथवद्यालय, दरभंगा \nकयलथन। िन्यवाद ज्ञापन ड . शम्भू कुमार साहू , अध्यक्ष, भूगोल \nथवभाग, जे.एम.डी.पी.एल., मथहला क लेज, मिुबनी कयलथन।  122 || विदेह सदे ह:३५ \n  \nप्रिम सि  आलेख वाचन सिक  शुभारम्भ अपराह्ण ०४.३० बजे भेल। \nकायििमक संयोथजका  ड . पुष्पम नारायण पाग एवं चादथरसँ  थवद्वान \nआलेख वाचक एवं मंचस्ि  अथतथि लोकथनक स्वागत  कयलथन। एथह \nसिक  अध्यक्षता श्री उमाकान्त पाराजुली कयलथन। एथह सिक  आलेख \nवाचक लोकथन छलाह- श्री महेन्द्र मलंथगया, श्री कृष्ण कुमार कश्यप, \nश्रीमथत मंजू ठाकुर, श्रीमथत रानी िा, ड . सुरेन्द्र प्रसाद साहा  एवं \nड . कमलानन्द िा। थहनका लोकथनक व्याख्यानक थवषय िमसँ  \nछलथन: \n  \n-भारत की थमथिला  हस्तथशलप  कला की प्राचीनता एवं आज का \nस्वरूप  \n-थमथिला  हस्तथशलप  कला में बाजारीकरण की सम्भावना  \n-थमथिला  हस्तथशलप  और मथहला रोजगार- नेपाल के सम्बन्ि में \n-थमथिला  हस्तथशलप  कला और मथहला रोजगार- भारत के सम्बन्ि में \n- थमथिला  हस्तथशलप  कला की कथठनाइयाँ \n- थमथिला  हस्तथशलप  कला में ह्रास- एक थचन्तन \n  \nसांस्कृथतक  कायििम सि  १८.०९.१० सांस्कृथतक  कायििमक अन्तगित \nडोमकछ आ पमथरयाक प्रस्तुथत कलाकार द्वारा कयल गेल। एथह \nसिक  संचालक  रंगकमी ड . सुनील  कुमार ठाकुरजी रामचथरत \nमानसक  प्रिम श्लोकसँ  वाणी आ थवनायकक आरािना कयलथन। \nकायििमक अन्तमे ड . सुनील  कुमार ठाकुर सिावसान  “जय थहन्द, \nजय नेपाल ” कथह कऽ कयलथन। \n   विदेह सदेह :३५|| 123 \n \nथद्वतीय सि  १९.०९.२०१० केँ १०.३० बजे ड . नरेन्द्र नारायण थसंह  \nथनराला जीक अध्यक्षता तिा श्री सुनील  मंजुल एवं श्रीमथत रानी िा \nक मंच संचालनसँ  सि  प्रारम्भ भेल। एथह सिमे  मुख्य अथतथिक \nरूपमे नेपाल राजदूतावासक  सांस्कृथतक  परामशिदाता श्री उमाकान्त \nपाराजुली एवं श्रीमथत शथशकला देवी छलथिन।  हस्तथशलप  एवं वस्ि  \nमन्िालय, भारत सरकारक  प्रथतथनथि थवपन कुमार दास , थचिकार \nकृष्ण कुमार कश्यप, रमेश िा (भारतीय स्टेट  बैंक), प्रो. अरुण \nकुमार थमश्र, प्रो. ब्रज थकशोर भंडारी, स्वैथच्छक  संस्िाक  सुनील  कुमार \nचौिरी, महेन्द्र लाल  कणि एवं प्रो. गंगा राम िा प्रश्न, समस्या  एवं \nसुिाव  प्राप्त कयलथन। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  124 || विदेह सदे ह:३५ \nआचायि सु रेन्द्र िा “सुमन ” जयन्ती-२०१० \n  \nआचायि सुरेन्द्र िा “सुमन ” जयन्ती १२ अक्टूबर २०१० केँ सुमन  \nस्मृथत  सथमथत , दरभंगा द्वारा स्िानीय  एम.एल.एस .एम. क लेज दरभंगामे \nअपराह्ण ३ बजे आयोथजत भेल। एथह कायििमक उद्घाटनकता \nसाथहत्यकार प्रो. थशवकान्त पाठक कहलथन जे आचायि सुमन  \nपथरवतिनकारी छलाह आ परम्पराक संगथह  संग  आिुथनकताकेँ स्वीकार  \nकरबामे हुनका कोनो थििक नथह होइत छलथन। एम.आर.एम. \nक लेजक प्रिानाचायि ड . कामेश्वर िाक अध्यक्षतामे आयोथजत एथह \nकायििममे थवथशष्ट अथतथिक रूपमे एम.एल.एस .एम. क लेजक \nप्रिानाचायि ड . थवद्यानाि िा कहलथन जे आचायि सुमनक  दृथष्ट व्यापक \nछलथन आ हुनक साथहत्यमे  सभटा  पक्षकेँ स्िान  छैक। सथमथतक  \nअध्यक्ष स ह मैथिली  अकादमीक अध्यक्ष श्री कमलाकांत िा मंच \nसंचालनक  िम मे कहलथन जे आचायि सुमनक  समग्र व्यथक्तत्वे \nअनुकरणीय अथछ। श्री फूलचन्द्र िा ‘प्रवीण’क द्वारा आचायि ‘सुमन\n’ रथचत थशवपंक्षारक गायन सँ  प्रारंभ भेल कायििममे स्वागत  गीत \nथशखा कुमारी द्वारा गओल गेल। आगत अथतथि गणक स्वागत  \nसथमथतक  उपाध्यक्ष थवनोद कुमार द्वारा कयल गेल। एथह अवस र पर \nसंस्कृत  साथहत्य  मे अवदानक हेतु ड . शथशनाि िा केँ, थहन्दी हेतु, \nड . अजीत कुमार वमा केँ तिा मैथिली  हेतु ड . श्री शंकर िा केँ \n‘सुमन ’ स्मृथत  सम्मान  सँ  सम्माथनत  कयल गेलैन। समारोह  मे \nआयोथजत कथव सम्मेलन  मे ड . थवद्यािर थमश्र, हथरश्चन्द्र ‘हथरत’ एवं \nअशोक कुमार मेहता द्वारा काव्य पाठ कयल गेल। एथह अवस र पर \nथविायक संजय  सरावगी , ड . भीमनाि िा, ड . गणपथत थमश्र, ड . \nरमण िा, ड . उपेन्द्र िा, श्री मुनीन्द्र िा, श्री महानंद ठाकुर, श्री  विदेह सदेह :३५|| 125 \n \nजगदीश साह , श्री भोला चौिरी, श्री गणेशकांत िा सथहत  दजिनों \nसाथहत्यकार उपथस्ित  छलाह। िन्यवाद ज्ञापन सथमथतक  सथचव  श्री \nचन्द्रशेखर िा ‘बूढा भाइ’ कयलथन। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  126 || विदेह सदे ह:३५ \nआचार्य रमानाि िा आ प्रो. तंिनाि िाक भाषणमाला-२०१० \n  \nआचायि रमानाि िा आ प्रो. तंिनाि िा भाषणमालाक आयोजन मैथिली  \nअकादेमी पटना, द्वारा प्रायाः पथहल बेर दरभंगामे भेल। आचायि रमानाि \nिा भाषणमाला २१ थसतम्बर २०१० केँ आर प्रो. तंिनाि िा \nभाषणमाला २२ थसतम्बर २०१० केँ चन्द्रिारी संग्रहालयक सभागारमे  \nमनाओल गेल जाथहमे मुख्य वक्ता छलाह िमशाः ड . रमण िा, \nथवश्वथवद्यालय मैथिली  थवभाग, ल. ना. थमथिला  थवश्वथवद्यालय, दरभंगा \nआर ड . बीरेन्द्र िा प्राचायि आ अध्यक्ष, मैथिली  थवभाग, पटना \nथवश्वथवद्यालय, पटना। मैथिली  अकादेमी, पटनाक अध्यक्ष, श्री \nकमलाकांत िाजीक द्वारा अध्यक्षीय प्रभार ग्रहण कयलाक पश्चात् ई \nपथहल आयोजन छल जे सफलतापूविक  सम्पन्न भेल। \n  \nपथहल थदन अिात् २१.०९.२०१० केँ आचायि रमानाि िा \nभाषणमालाक आयोजन २:३० बजे थदनसँ  प्रारम्भ भेल। एथह कायििमक \nउद्घाटनकत्ता-स ह-मुख्य अथतथि पं. चन्द्रनाि थमश्र ‘अमर’ अपन \nउद्घाटन भाषणमे कहलथन जे महान साथहत्यकार लोकथनक जयंती \nहुनक अंग्रेजी तारीखक अनुसार  नथह मनाए पंचांगक थतथिक अनुसार   विदेह सदेह :३५|| 127 \n \nमनाओल जएबाक चाही। ओ कहलथन जे १९६० ई.सँ  आचायि रमानाि \nिा मैथिली  भाषा आ साथहत्यकेँ  ध्यानमे राथख रचना कयलथन। एथह \nअवस रपर थवथशष्ट अथतथिक रूपमे थवचार व्यक्त करैत थवद्यापथत सेवा  \nसंस्िानक  महासथचव  ड . वैद्यनाि चौिरी ‘बैजू’ कहलथन जे आचायि \nरमानाि िा साथहत्यकार, रचनाकार, कथव सथहत  सविगुण सम्पन्न \nछलाह। \nमुख्य वक्ता ड . रमण िा ‘मैथिली  भथक्त-काव्यमे अलङ्कार-थविान’\nपर अपन व्याख्यान देबाक िममे कहलथन जे थवद्यापथतक अथिकांश \nश्रृंगार थवषयक गीत रािा-कृष्णसँ  सम्बन्ि अथछ जकरा भथक्तक कोथटमे \nराखल जा सकैत  अथछ। ‘नन्दक नन्दन कदम्बक तरू तर िीरे-िीरे \nमुरली बजाव’ केर व्याख्या करैत ओ कहलथन जे अलङ्कार (सौन्दयि) \nमनुष्ये जकाँ काव्योक हेतु आवश्यक छैक। एथहसँ  काव्यमे सरसता  \nबढैत छैक। एथह िममे ओ शब्दालङ्कार, अिथलङ्कार, आ उभयालङ्कारक \nकत्तोक सुन्दर-सुन्दर  उदाहरण दैत अपन किनकेँ प्रमाथणत कयलथन। \nउदाहरणक हेतु ओ थवद्यापथतक मिुप, सुमन  इत्याथदक रचनासँ  सुन्दर-\nसुन्दर पदक उललेख करैत, ओकर अलङ्कारकेँ फथ़िछबैत रहलाह। \nकथवशेखर जीक काव्यमे तऽ एक संग  अनेक अलङ्कारक गुंफनकेँ \nसेहो  सोिरबैत  रहलाह। श्री ब्रह्मेन्द्र िाक संचालनमे  कायििमक \nसमापन  मैथिली  अकादेमीक अध्यक्ष श्री कमलाकांत िाजीक भाषणसँ  \nभेल। \nदोसर  थदन अिात् २२.०९.२०१० केँ प्रो. तंिनाि िा भाषणमालाक \nउद्घाटन प्रथसद्ध हृदयरोग थवशेषज्ञ आ अथखल भारतीय मैथिली  साथहत्य  \nपथरषद, दरभंगाक महामंिी ड . गणपथत थमश्रक द्वारा दीप प्रज्वथलत \nकए कएल गेल।   128 || विदेह सदे ह:३५ \nड . थमश्र तंिनाि िाक प्रथसद्ध ‘मुसरी  िा ’ कथवताक उललेख करैत \nकहलथन जे ओ अत्यंत लोकथप्रय कथव छलाह। हुनक किन छलथन \nजे ‘कीचक वि’ स न महाकाव्य थलथख ओ एक","size_mb":12.06,"has_text":true},"Sadeha 36.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 36.pdf","name":"Sadeha 36.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nव िदेह सद ेह ३ ६ \nर चनात् मक गद्य-पद्य  लेखन  भ ाग-५ \n              (वि द े ह www.videha.co.in/ पे ट ार अंक १-३५० सँ )  \nवि द े ह -सद े ह  श  ृंख ला- मै वि लीक  सिव श्र े ष्ठ  गद्य  आ पद्य क एक ट ा समानान्तर सृं कल न \n \nव िद े ह मैव िल ी  सा व हत्य आ न् द ो ल न: मा नुष ी व मह स ं स् कृता म् \n \nवि देह- प्रिम मै विली पाविक ई -पवि का \nISSN 2229-547X VIDEHA \nसम् पाद क: गजे न् र  ठाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ पोिी क स िाव िका र स ु रव ि त अव ि । का ॅ पीरा इट ( ©)  ि ारक क वल वि त अनु मवत क वि ना पोिी क को न ो  \nअंश क िाया  प्र वत एिं वर कॉ व ंग स वह त इले क्‍ट  रॉवनक अि िा यां वि क, को नो माध् य म स ँ , अि िा ्ानक  \nस ंग्र ह ण  िा पु नप्रर यो गक प्र ण ाली द्व ारा  को नो  रूपम े  पु नरु त्  पावदत अि िा स ंच ावर त- प्र स ावरत नै  कएल ज ा  \nस कै त अव ि । \n(c) २०० ०- अद्य तन। स िाव ि का र स ु रव ि त। व िद े ह म े  प्र का व श त  सभ टा  र च ना आ  आ क ा इ िक सिाव ि का र  \nर चनाक ा र  आ  सृंग्रह कर्त्त ा क ल ग म े  छ व न् ह ।   भ ा ल सव र क गा छ  ज े  सन  २००० सँ  या ह ू व सटी ज पर  छ ल  \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra   आ व द  व ल ृंकप र   आ  अ ख नो ५ ज ु ल ा इ  २००४ क पो स् ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   ( व कछ ु  व द न ल े ल  \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html   व ल ृंकप र , स्र ो त  wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha   258 capture(s) from 2004 to 2016 - \nhttp://videha.com/   भ ा ल सव र क गा छ - प्र ि म  म ै व ि ल ी  ब् ल ॉग / म ै व ि ल ी  ब् ल ॉगक  एग्र ी गे टर )  के र  रूपमे  \nइ न्टरने ट पर   म ै व ि ल ी क प्र ा ची नत म  उ पव स् ि त क रूपमे  व ि द्य म ा न अ व छ ।  ई  म ै व ि ल ी क पव ह ल  इ ृंटर ने ट पव िक ा  व ि क  \nज कर  नाम बा द म े  १ ज न िरी  २००८ सँ  \" व ि द े ह \"  प ड़ ल ै । इ ृंटर ने टपर  म ै व ि ल ी क प्र ि म  उ पव स् ि व त क या िा  व ि द े ह -  \nप्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ि व र  पह ु ँ चल  अ व छ ,ज े  http://www.videha.co.in/   पर  ई  प्र का व श त  ह ो इ त  \nअ व छ ।  आ ब “ भ ा ल सव र क गा छ ” ज ा ल ि र्त्त  'व िद े ह ' ई -पव िक ा क प्र िक् त ा क सृंग म ै व ि ल ी  भ ा षा क ज ा ल ि र्त्त क  \nएग्र ी गे टर क रूप म े  प्र यु क् त  भ ऽ र ह ल  अ व छ ।  व ि द े ह  ई -पव ि का  ISSN 2229-547X VIDEHA  \n(c)२ ०००- अद्य तन। स िाव ि का र ले खक ाि ीन आ  जतऽ  ले खक क नाम नै  अव छ ततऽ  स ृंपाद का ि ीन। \nसृंपा द का ि ी न ।  व िद े ह- प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई -पव िक ा  IS S N 2 2 2 9 -5 4 7 X  V ID E H A  सम्पा द क: गजे न् र  \nठ ा कु र ।  Editor: Gajendra Thakur.  \nर चनाक ा र  अ पन म ौ व ल क आ  अ प्र का व श त  र च ना ( ज कर  म ौ व ल क त ा क सृं पू र् व  उ र्त्त र द ा व यत्ि  ल े खक  गर्क  म ध् य \nछ व न्ह )  e d it o r ia l .st a f f.vi d e h a @g m a il . c o m  केँ  म े ल  अ टै च म े ण् टक रूप म ेँ  . d o c, . d o cx, .r t f िा  .tx t  \nफॉमे टम े  पठ ा  सकै  छ व ि ।  ए त ऽ प्र का व श त  र च न ा  सभ क कॉ पी र ा इ ट ल े खक /सृंग्रह कर्त्त ा  ल ो कव नक  ल गम े  र ह त व न् ह ।  \nसम्पा द क 'व ि द े ह ' प्र ि म  म ै व ि ल ी  पा व ि क ई  पव िक ा  ऐ ई -पव िक ा म े  ई -प्र का व श त / प्र ि म  प्र का व श त  र चनाक  व प्र ृंट-िे ब  \nआ का इ िक/ आ का इ िक अ नु िा द क आ  म ू ल  आ  अ नूव द त  आ का इ िक ई -प्र का श न/  व प्र ृंट-प्र का श न क अ व ि का र  र खै त  \nछ व ि ।  (The Editor, Videha holds the right for print-web archive/ right to translate \nthose archives and/ or e-publish/ print-publish the original/ translated archive). \nऐ ई -पव िक ा म े  को नो र ॊयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  प्र ा ििा न नै  छ ै ।  त ेँ  र ॉयल् टी क/ पा व र श्रव म कक  इ च् छ ु क व िद े ह सँ  नै  \nज ु ड़ व ि , से  आ ग्र ह ।  र चनाक  सृंग र चनाक ा र  अ पन सृंव ि प् त  पव र चय आ  अ पन स् कै न कए ल  गे ल  फो टो  पठ े त ा ह ,  \nसे  आ श ा  कर ै त  छ ी ।  र चनाक  अ ृं त म े  टा इ प र ह य, ज े  ई  र चना म ौ व ल क अ व छ , आ  पव ह ल  प्र का श नक ह े त ु  व िद े ह  \n( पा व ि क)  ई  पव िक ा केँ  द े ल  ज ा  र ह ल  अ व छ ।  म े ल  प्र ा प् त  ह ो यबाक बा द  यि ा सृंभ ि श ी घ्र  (  सा त  व द न क भ ी त र )  \nएक र  प्र का श नक अ ृंक क सूच ना द े ल  ज ा य त ।   एव ह  ई  पव िक ा केँ  म ा स क ०१ आ १५ व त व ि केँ  ई  प्र का व श त  \nकए ल  ज ा इ त  अ व छ ।  ISSN: 2229-547X  \nमू ल्  य : ा ा  रू  ७ ,०० ० /-  स ंस्  कर ण : २ ० २ २ \n \nVideha Sadeha 36: A Collection (Vol.V) of Creative Maithili Writings in Prose \nand Verse e-published in Videha e-journal issues 1-350 at www.videha.co.in.  \n \nअनुक्रम \nगद्य-िण्  (प . १-१ ० ९५) \nग जेन्र ठाकुर- विद्य ापवत : वक छु प्र चवलत  कु प्रचार क वनर ाकर र्, ुब बाइ : \nकता:  गज ल: ह ाइ कू, प्राक त  आ पावल, म ैविली गज ल - दू  य ुग,  विदेश ी \nपूँजी  वनिेश क भाषापर  (मैवि ली सवह त ) प्रभ ाि,  ह ोलीपर व् य ृंग् य , मै विली  \nनाटक आ वफल्मक  एकटा  समानान्तर  दुवनय ाँ, मै विली  नाटक आ  \nआिुवनक र ृंगमृंच, प्रदीप प ुष्पज ीक गज ल सृंग्रह , चावर टा अृंग्रे जी नाटक- \nडॉ क्टर फॉ स् टस , सैमस न एगोव नस् टे स, मडवर  इ न द कैिेड्रल  आ  \nस् र ाइ फ , उल्कामुख, सम्प ाद कीय  (मैविली आ ब्रेल  वलवप, की मै विली  \nसाव ह त् य  अपन मूल स् िर मे  ब्रा ह्म र्िादी  अवछ ? , र ामनर ेश र ा य क सू चना ,  \nय ू नीकोड पर साव ह त् य  अकादेमीक किागो ष्ठीमे पचा वित र र्, साव ह त् य  \nअकादेमीक किा गो ष्ठीकेँ  स गर  र ाव त  दीप ज र ए कहल ज ा ए? , साव ह त् य  \nअकादेमीक टै गो र  वलटर ेचर अिाडव, विदेह गो ष्ठी : (पवर चचा आ  \nप्रै वक् टकल  लैबोर े टरी क प्रदश व न), की मै विली माि  मै विल ब्राह्म र्क \nभाषा छी ? , विहवन किा, फजलु र  र ह मान ह ासमीक आइ २० -०७-\n२ ० १ १  केँ म त् य ु भऽ गेल वन्ह , साव ह त् य  अकादेमीमे समन्िय क पद लेल  \nकालाबाज ार ी (ब्ल ैक माकेवटृंग )- एकटा वर पोटव ,  समन्िय  २ -४ निम्बर \n२ ० १ २  इ वण्डय ा ह ैबीटेट सेन् टर,  विदेह सम्म ान (समा नान्त र  साव ह त् य  \nअकादेमी पु र स् क ार, २ . समा न ान्त र  लवलत कल ा अकादेमी पु र स् क ार  \nआ ३.समान ान्त र  स ृं गी त-नाटक अकादेमी  पु र स् क ार क न ामसँ प्रवस द्ध) ,   \n \nविदेह साव ह त् य  उ त् सि २ ० १ २  आ विदेह साव ह त् य  सम्म ान समार ोह  १ ४  \nजनिर ी २ ० १ २ , गज ल कम ला -कोसी-बगमत ी-महा नृंदा सम्म ान, विदेह  \nद्वार ा आय ोव ज त  पवह ल \"समानतरत र  साव ह त् य  अकादेमी\" मै विली कवि  \nसम्म े लन २ ० १ १ , २ ० म विश्व पु स् त क मे ला २ ० १ २ , २ १ म व िदेह मै विली \nपोिी प्रदशवनी, नीलम वफल्म्स आ गो पाल पाठकक करत ू त , माव र य ो  \nिगा स लोसाकेँ एवह  िषव क साव ह त् य क 1 5  लाख डॉ लर  पु र स् कार  र ाव शक  \n(एक सए लाख क्रोनर ) नोबल  पु र स् कार , डॉ . वन त् य ानन्द  लाल  दास  \nकेँ साव ह त् य  अकादेमीक मै विली अनुिाद पु र स् कार  २ ० १ ० , भारत ीय  \nभाषा पवर षदक य ुिा प ुर स् कार  गौ र ीनाि (अनलकतरत ) केँ मै विली ले ल, \nफूलकु मार ी महत ो मे मोवर य ल  र ष्ट काठमाण्डू , गो विन्द र चनािली,  \nसाव ह त् य  अकादेमी,  वदल् लीक  महर्त्त र  सदस् य त ा श्री च न् रनाि वमश्र \nअमर केँ, विनीत  उत् पल क सू चनाक अविकार क अन्त गवत मतरगल सू चना  \n१० सदस् य ी साव ह त् य  अकादेमीक मै विली एडिा इ जर ी  बोडव द्वार ा  \nमै विलीकेँ खतम करबाक षडय ृंि क खुलासा, लघु  र ाज्य क सािवकता \nपर र ाष्र ीय  सृंगो ष्ठी, टॉमस  र तरसरोमर कें २ ० १ १क साव ह त् य  लेल १ . ५  \nवमवलय न डॉ लर क नोबल पु र स् कार , दू षर्  पृंजी कट्ट र ि ाद , श्रीवनिास \nजीक \"बदलैत  स् िर \", स् ि. श्री िैद्यनाि वमश्र “य ाि ी” , वह न्दी आ \nमै विली आ  साव ह वत् य क शब्दािली,  अन्त जाल आ म ैवि ली साव ह त् य  \nआन्दोलन, मै विली गजल, मै व िल ी ना टक - बे चा ठाकुर : बे चन ठाकुर , \nउपेन्र भगत नागिृंशी आ मै वि लीमे फील्ड िकव,र ाज नन्दल  लाल दास \nजी आ माय ानन्द वमश्र प्रारम्भ मे  त ामसम े र ह वि, साव ह वत् य क  लठैत  आ    \n \nकालीकान्त झा बू चक साव ह वत् य क ह त् य ाक ओझरी,  मीठ  बाज एबला \nकाय स् ि आ ब्राह्म र् स माज व कए टूवट गेल अवछ ?  (प . २-३ १२ ) \nड ॉ  र म ानन्द झ ा \"र मर् \" - वमविला भाषाक अध्यय न आ ड ॉ . वग्रअस वन \nक त  मैविली व्य ाकर र्  (प . ३ १ ३-३ ३२ ) \nिी र ेन्र य ा दि - लघ ुकिा - बाब ा गाछ ी  (प . ३ ३ ३-३ ३७ ) \nबेचन ठ ाकुर - नोमीने शन, छल-बल, चल  आइय े , डाक डकोबव ल  (प्.  \n३ ३ ८-३४ १ ) \nआश ीष अनवचन् ह ार - बेचन ठाकुर जीक नाटक छी नर देिी , बेचन \nठाकुर जीक नाटक बेट ीक अ पमान, विदेह मै विली समानान् त र  र ृंगमृंच,  \nमै विली गज लकार  पवर चय  श्र ृं खल ा,  आश ीष अनवचन्हा र  द्वार ा  १९ जुलाइ  \n२ ० १ २  क ेँ श्री जगदी श प्र साद मण्डलजीसँ  लेल सािात् कार  (प . ३ ४२-\n४ ३ ९) \nमनो ज झा मु व क्त - विद्य ापवत  स् म वत  समार ोह  िा स् त े ह मर द र भृंगा य ा ि ा,  \nजनगर्नामे  मात  भाषा  (प . ४ ४ ०-४ ५० ) \nन र ेन्र वमश्र- दुगापूजा-2 0 1 1  केर  अिस र पर मै विली -नाटक  मृंचन भे ल- \nअप्पन कमव क फल  (प  . ४ ५१-४५ ३ )   \n \nमह ाकवि भास - कर्वभारम्- ( मै विली अनुिाद  वबव पन कुमा र  झा)  (प .  \n४ ५ ४-४५ ६ ) \nवब वपन कुमार  झा - बालानतर सुखबोिा य , Ma i thi l i  Word  n e t,  कल ौ  \nचण्डी महेश्वरौ,  स् त र विह ीन  स् त र - (’ अप्पन य ुवनभरसीटी ’केर  ह ाल), \nजन्मवदनक बदलैत  स् िरूप, य ाि ाक वकछु प्रश्न, सह नशीलता  मजबू र ी  \nअििा कमजोर ी? , एकटा प्र श्न मीव डय ा सँ  (प . ४ ५ ७-४ ७२ ) \nव जत ेन्र झ ा - नेपाली आ मै वि ल ी भाषाक दू टा साव ह वत्य क क व त  विमोव चत ,  \nमे घश त क (श्य ामशेखर झा क मल  )  स ँ त ीनगो ट कवित ा,  अपने घरम े \nउपेवित  वमविला वचि कल ा,  विमलक गज ल आ सुवज त क किा, \nसुवज त क अनुभि वर पोटव र  डाय र ीमे (प्र स् त ुवत  व जत ेन्र झा)  (प . ४ ७ ३-\n४ ९ ४) \nएस.सी  सुमन - सर कार  कएलक सौव त वनञा व् य िह ा र  (प . ४९ ५-४ ९७ ) \nि ीर ेन्र प्रेमवषव- प्रगवत क पिपर  वमविला वचिकल ा  (प . ४९ ८-४ ९९ ) \nशम्म ी ित् स/ रूपे श - ह ैदर ाबा दमे  विद्य ापवत  पिव  समार ोह  (प . ५ ० ०-\n५ ० ०) \nप्रिीर् नार ाय र् च ौि र ी - वबर ाटनगर मे  विद्य ापव त  पिव  समार ोह सम्प न्न  9 -\n1 0  वदसम्बर 2 0 1 1  (प . ५० १-५ ०२ )   \n \nर मे श र ृंजन- वर पोटव - \"बुविय ार  छौ ड़ा  आ र ािस\" (प . ५ ०३-५० ४ ) \nमु न्न ा  ज ी- विह वन किा  सृंसार , अप्पन आृंगनमे ठाढ़ आइ  ह म अपने \nघरकेँ त ाव क र ह ल छी , त र ाज ू , अस र ा, सृंगबे, छुच्छ, दुल ार , वदह लगव ड़, \nउफाँवट, जुड़बन्ह न, वनृंघे स, बखरा, अन्ह वर य ा मे , सेल् फी,  खोंइ छक  \nिा न, दासीन, प्रवतक, वसने ह क िा र , ऐब की बेवरय ा,  परदा  पर,  \nपस ार .. .. !, आश ीिा द, आँचर. .. .! , उठल्लू, बाट-घाट, द्वन्द, देह मोन \nआ प्रे म,  परमेश्वर , वज य ा  जर ए सगर  र ाव त , साढ़े  एक ैसम  सदी,  भूख, \nटे ट्ट र  , गर्तृंत ्र, अदौ सँ.. ., करोट, पछत ािा , र िा, विचर र् ! , चुनर ी,  \nमु वक् त , दर ेग, वर पोत ा ज, परस् प र , टकट की, सुवत ह ार , िैिव् य त ा , कोवखन,  \nविि ान, मए  बनबाक ह षव !,  भार उघैत , वनमु िन नै छ ी,  बेर पर,  \nउपरौंज , वि ह ान, दाव य त् ि  (प .  ५ ० ५- ५८ ० ) \nश् य ामसुन्दर शवश- कोज ग्रा िूमिाम सृंग मनाओल  जा र ह ल (प . ५ ८१-\n५ ८ २)     \nर ाम भरोस क ापवड़  भ्रमर- वबर ाटनगर मे  वबद्य ापव त  स् म वत  पिव  (प . ५ ८३-\n५ ८ ५)   \nज गदा न ृंद झा ' मनु '- मस ोमात , र ह स् य , ज गह , वमविलामे जाव त -पावत  \n(प . ५ ८ ६-५ ९१ ) \nवप्र य ृं का झा- सगर  र ाव त  दीप  जर य  पर साव ह त् य  अकादेमीक कब्जा/  \nसर कार ी पाइ पर भे ल ब भनभ ोज / साव ह त् य  अकादेमीक किा र िीन्र    \n \nवदल् लीमे समाप्त - र िीन्रक क िापर कोनो  चचा नै भ ेल - ७६म सगर र ाव त  \nदीप जर य  चे न्न ैमे  विभार ानी लऽ गेली  (प . ५ ९२-५९ ८ ) \nआश ीष चौि र ी - विह वन किा - ठक  (प . ५ ९ ९-६ ०० ) \nच ृं दन कुमार  झा-  आ लेख- भीड़त ृंि  बनाम्  भ्रष्टत ृंि , विह वन-किा - \nसद्गव त  (प . ६ ०१-६० ६ ) \nअतुल ेश्वर- सोचब आिश्य क जे.. .. .. , वमविला र ाज्य  आन्दोलन आ \nशह ीद र ञ्ज ु झा  (प . ६ ० ७-६१ ९ ) \nसुभाष चन्र य ादि -  गज ेन्र ठ ाकुर (प . ६ २ ०-६ २० ) \nमु न्न ी क ामत - नाटक- अृंिविश्वा स (प . ६ २ १-६ २६) \nसत् य ना र ा य र् झा - दु टा बात  पुि क जन्म वदन पर  (प . ६ २ ७-६ २८ ) \nसुजी त  कुमा र  झ ा - लघु किा (वनष्ठा वक देखाबा , लाल ड ा य र ी,  मे नका,  \nसाि ना, केह न सजा य ? , फुल फुलाइ ए कऽ र ह ल, बृंश),  झू वम उठल  \nजनकपु र िासी, नाटकप्र वत  र ृंजु मे  गज बकेँ सम पव र् छ ल, नेपा लमे  र ाव ष्रय  \nजनगर्ना - मै विलीकेँ स् िा न वदय ािकेँ विशे ष सृंकल् प, मै विलीम े \nवक्रकेटक कमे न्री,  जृंग लमे  होर ी (प . ६ २ ९-७१ ७ ) \nसन्तो ष कुमा र  वमश्र - एकटा पि  (प . ७ १८-७ १९ )   \n \nमनो ज कुमार  मण्डल - “बाप  भे ल  वपर्त्त ी ” ओ “अविकार ” नाटक'क \nसफल  मृंचन ( प . ७ २ ०-७ २१) \nशेफावलका िमा - डॉ  क लाि र  झासँ डॉ . शेफावलका  िमाक  सािात् कार , \nर ेत  आ रेत,  रेखावचि - ओ कत ’ ह ेत ीह , एकटा सृंस् मरर् एकटा प्रश्न,  \nसृंस् मरर्- मै विली (उड़ीसा-१ ९ ८ ५) (प . ७ २२-७५ ४) \nदुग ानन्द मण्डल- नेना ले ल  सुन्दर वचि किा , स् ित ृंि त ा वदिसक  \nअिस र पर वकछु स् ित ृंि  भर ा स (प . ७ ५ ५-७६ ० ) \nनि ीन ठाकु र - वमविला उिा च -१ , वमविला उिा च -२ (प . ७ ६ १-७६ ८ ) \nनिेंदु  कुमार  झा- वमविला आ  मै विली  बॅट बाक  भऽ र ह ल साव जश, ई  \nगिनेृंस वदस सर कार  बढ़ौलक डेग, नी त ीशक सोंझा मो दीक समपवर्,  \nठृंडाक मौसम मे  गमाय त  वबह ार क र ा जनीव त , ज ापान आ कनाडा क \nदौर ा पर जय त ाह  मोद ी,  मै व िल  ब्रह मर्  के वकना र  लगैल क भाजपा \nकीवत व कय लवन सोव नय ा सॅ  भें ट, वबह ार  मे  वनिेश क  इ च् छा  जनौलक \nर ैल बैक्सी,  मिुबनी सवह त  त ीन जग ह  पर बनत  पीपा पूल, पृंचाय त  \nप्रवतवनवि , प्रदेश मे  शौचा लय  सॅ िृंवचत  अवछ पै घ आबाद ी,  गृंग ा नदी  \nपर पूलक माध्य म सँ बढ़त  कार ोबा र क  चावल, मवह षीमे  आय ो वज त  ह ोयत  \nसतरस् क वत क महो त् सि, सिवस म् मवत सँ सभापवत  आ  उपाध्य िक वनिाव चत, \nवबह ार मे  वशिाक लेल मदवत  करत  विश्व बैंक, केन्रीय  वि श्वविद्य ालयक \nलऽ कऽ र ाज्य  आ केन्र मे  बवढ़ र ह ल ह ार , उ त् साह क सृंग समाप्त    \n \nशत ाब्दी समार ोह - डा॰  सवच् चदानृंद उपेिा पर वनिन प वर षद्  भे लाह  \nनार ाज , एस एच जीक माध्य म सॅ आगा बढ़त  वबह ार  प्रदे श मे  गव ठत  \nह ोयत दस लाख एच एच जी,  र ाज्य  सभा चुनाि -भाज पा जदय ू  मे  \nउम्मीदिा र क भीड़ त ऽ र ाज द क अवस् त त् िक सृंकट, वबह ारक औद्य ोव गक  \nविकास मे  बाि ा बवन र ह ल जमीन आ वबज ली,  र ाशन क ाडवक ह ोय त  \nवडवज टल ीकर र्, वमविलतरचल मे  माछ उत् पादक भरोसा देल वन मु ख्य मृंिी ,  \nसौर ाठ मे  खुजत  वमविला वचि कल ा सृं स् िान,  जन आृंदोल न सँ ह ोय त  \nकोसीक समस्य ाक समािा न - मे िा  पाटे कर, वबहार  सव ह त  पतरच प्रदेशक ेँ \nअन्नक खरीद बढ़ैबाक वनदे श, 2 1  फरिर ी सॅ प्रारृंभ ह ोयत विि ान \nमृंडल क बजट सि , मु ख्य मृं ि ीक स् िाग त क त ै य ार ी कऽ  र ह ल छव ि \nर तरटी गामिासी, बवढ़ र ह ल अवछ  बावलका वशिाक दर , वब ह ार  मे स भ \nिषव  मनाओल  जाय त  भूकम्प  आ बाव ढ़ सुर िा सप्ता ह , सम्प न्न  भे ल  \nविद्य ालयक स् िापना वदिस,  साकेता नन्दजी क म त् य ु कै न्स र सँ २२ \nवदसम् बर  २ ० १ १  केँ  एक बजे  वदनमे  पूव र् वय ाँ म े भऽ  गेल वन्ह , पु र स् कार क \nबजार  मे  लाव ग र ह ल बोली, पयवटक स् िल  बनल  विस् फी, मवह षी पर \nसेह ो अवछ नज वर , अन्िर ा  ठाढ़ी मे  बनत  स् मार क, सर कार  केँ य ाद  \nअयलवन िाचस् पव त  वमश्र, साव ह वत्य क जौ ह र ी  छवि अकादम ीक मै विली \nपरा मश ी,  श त ाब्दी िषव  मे  प्रका वशत ह ोय त  स य  पोिी,  वििा न पवर षद्क  \nशत ाब्दी िषव क अिस र  पर आय ोव ज त  ह ो य त  विशे ष बैसक, वबह ार  म े \nखादी ग्रामोद्य ो ग सृंस् िा सभक  विकास, वबहार  सर कार  जान की निमीकेँ \nअिकाश क घोषर् ा केल क, उद्य मी सभकेँ स् िय ृं कजव देत सर कार  -    \n \nजीव ित  ह ोय त  वि र्त्त  वनगम, 1 5  जनिर ी केँ कोसी महा सेत ू क उद्घाटनक \nसृंभािना - एक ह ोयत वमवि लतरचल, मजगू त  ह ो य त  सृंबृं ि,  2 0- 2 1  \nवदसम् बर  केँ ह ोय त  वशिक पाि त ा परी िा, बवढ़ र ह ल  प्रिे श  पि,  \nविि ानमृंडल क शीत कालीन सि  समाप्त,  पास भे ल कतेको विि ेय क \nमिुबनी मे  खुजत  वमविला वचि कल ा सृंस् िान सह  सृंग्रह ाल य , वमविला  \nर ाज्य क विर ोि  मे  उत र लाह  डा॰  वमश्र, पयवटनक  उद्य ोग  पर सर कार क \nबढ़ल जोर  विकवसत ह ोए त  ह लेश्वर  पु नौर ा आ पृंिपाकर, लोकाय ुक्त क  \nमावमला मे  सर्त्त ा आ  विपि मे  गव त र ो ि,  म नाओल  गेल  दर भृंगा महा र ाज क \nजन्म वदिस, प्रदेश मे  खूजत  पश ु विश्वव िद्य ालय,  टाका  नवह  खच व \nकएला पर बृंद ह ोए त  आिृंट न, अवस् त त् िक लड़ा ई  लड़ैत  सम्प न्न  भ ेल  \nस् म वत  पिव , ग् लोबल भे ल च ेत ना, मृंवचत भे ल नाटक, र ाज कीय समार ोह क \nरूप मे  मन ल विद्य ापवत  पिव , सम्म ाव नत  भे लाह  विद्वान आ सृंस् क वत कमी,  \nचेत ना सवमवत क सम्म ान  - 2 0 1 1 , प्रारृंभ भे ल  नि परम्पर ा,  आय ोव जत  \nभे ल प ुस् त क आ वचि कल ा प्रदशवनी, र ाज्य  गी त  सॅ वमविला वनपर्त्ता , \nसर कार  पर दबाब बनौलक  सवमवत , खूजत  अल ग वमव िल ा प्रदेशक  \nद्वार ?  छो ट प्रदेशक स मिवन कएलवन मु ख्य मृंिी , चीनी  वनग म क वमठा स  \nसँ दू र  वन िे शक, नीलामीक ब ढ़ल समय सीमा,  के सीसीक लेल लाग ल  \nवशविर , उर्त्त र  वबह ा र  त ीन टा र ेल लाइ नक दोह र ीकर र्क  प्रया स म े \nआएल त ेजी,  जन चेत ना य ाि ा  मोदी स ॅ सच ेत  अवछ भाजपा,  प्रिानमृंि ी \nभाजपा,  भाजपाक र ि पर सिार  भऽ वदल् लीक गद्दी  पर पहू चता ह  \nनीत ीश?,  लाल क ष्र्  आडिा र्ीक महग ी भ्रष्टाचा र क विरूद्ध प्रस्त ाव ित    \n \nर िय ािा,  वबहार क विकासक  लेल प्रद ेश म े नि नि उद्य ोग , अपन \nकूनबा बचबऽ लेल म ैदान मे  उत र लाह  सुप्रीमो त ीर क वनषा न पर अवछ \nलालटेन, जदय ू क िा र  सँ भोिर भे ल विपिक िा र , सर कार क र ाष्र ी य  \nविरूद्ध आृंदोलन करत  र ाज द,  डेयर ी उद्य ोग  मे  रूवच देखौलक इ ृंवडय न \nपोटाष वलवमटड, कोसीक प्र लय क त ीन िषव , भृंवगमाक चुनाि सम्प न्न ,  \nकुर्ाल अध्यक्ष्य  आ जय देि सवचि वनिाव चत, प्रदेश मे  लाग ु भे ल  \nसेिाक अविकार  कानू न  (प . ७ ६ ९-८६ ३ ) \nशतरव त लक्ष्म ी चौि र ी- नि-वनय ोव जत  वशविका आओर वशिक - वमविला  \nमे  बदलैत  स् ि ी आ पु ुबख केर  सृंबृंि- जाल, मै वि ल नावर  केर  समस्य ाक  \nसमािा न (प . ८ ६ ४-८ ७४ ) \nवकशन कार ीग र - ह ास्य  किा - (आब ह म जबान भ गे लह ुँ, मु न्न ी बदनाम \nभे लैए वकएक? , टाई  माने र स् सी,  मै विली सीखू ), ह मर फोटो कवह य ा  \n(कन्या भ्रू र्ह त् य ा पर  एकटा  किा), मोछ िाली मा उगी - ह ोली पर  \nह ास्य  किा  (प . ८ ७५-९० १ ) \nर ाम प्रिे श मण्डल- विह वन  किा - आह वमविला!  िाह  मै विली!  (प .  \n९ ० २-९० २ ) \nशैल झा “सा गर”- एकटा पि एकटा समीिा - वकस् त  व कस्त  ज ीिन  \n(प . ९ ० ३-९ ०५ )   \n \nर म ाकान्त  र ाय “र मा” (आचा य व वद व्य चिु ) - आरसी बाबू क व्य वक् त त् ि  \nएिृं क वत त् िपर वद्ववदिसी य  र ाष्र ी य  सेवमनार - दू  द जवन विद्वानक \nसह भावगत ा  (प . ९ ० ६-९ ०९ ) \nवशि कुमा र  झ ा ‘वटल्ल ू’- मै विलीपर  जाव त ि ादी  कल ृंक (प . ९ १०-\n९ १ ३) \nर वि भ ू षर्  पाठक - वटल् लू जी  (वशि कुमार  झा)  (प . ९ १४-९१ ५) \nब ष ेशचन्र लाल - वबद्य ापवत–स् म वत  पिव  मादेँ  — बड़ सुख  सार  पाओल  \nस् मरर्े ...  (प . ९ १ ६-९२ ६ ) \nन ार ा य र् झा - र ह ुआ सृंग्रामम े  ग ष्म कालीन शैविक  वशविर  सह  टै गो र  \nपु र स् कार सँ सम्म ाव नत  श्री जगदी श प्रस ाद मण्ड लक स म्म ा न समार ोह - \n२ ० १२ (प . ९ २ ७-९ २९ ) \nसुवमत  आ नन्द - शोि-पवि का मै विली एिृं मै विली काव्य मे  अल ृंकार क \nलोकापव र्, वि -वदिसीय  र ाष्र ी य  सृंगो ष्ठी सम्प न, शोि-पवि का मै विलीक  \nलोकापव र्, ‘मै विली ’ शोि-पवि काक लोकापव र्, काय वशालाक आय ोज न , \nअनुिाद काय वशालाक आय ोज न, भाि -भूवम र सिृंत  पु स् त कक लोकापव र् \n(प . ९ ३ ०-९ ४४ ) \nवमविलेश म ृं डल- मरनी बेटी,  किा - सुवदक रूपै आ  (प . ९ ४ ५-९४ ६ )   \n \nनि ीन कुमार  आश ा - फेर  सॅ  िर  र ह लाह  कुमार , बेट ीक  जन्म  (प .  \n९ ४ ७-९५ ८ ) \nउमेश मण्डल- कनफेड़सँ मु ँह फेड़,  कुवसयार क मावर, सगर र ाव त  दीप  \nजर ए, ह जारीबा ग,  7 5 म किा  गो ष्ठीमे 3 9  टा कि ापाठ, वि देह साव ह त् य  \nउत् सि २ ० १ २ / विदेह सम्म ान  समार ोह  (विदेह  सम्प ादकक समानान्तर \nसाव ह त् य  अकादेमी -  मै विली पु र स् कार  सह  काव् य  गो ष्ठी), व मविल तरचलक  \nप्रािवमक आ मध्य  विद्य ालयी  व शिाक माध्य म्  मै विली ह ेत ु ‘विदेह ’ विचार  \nगो ष्ठी, विदेह नाट्य उ त् सि - 2 0 1 2 , मै विलीमे ई -पिकावर त ा,  उमेश \nमण्डलजी द्वार ा श्र ी ज गदी श प्रस ाद मण्डलसँ सािात् कार , उमेश \nमण्डलक स ािात् कार  ल े.क. माय ानाि झासँ  (प . ९ ५९-१० १ २) \nपरमेश झा आ अवनलचन्र झा - वमविला  र ाज्य  आन्दोलन  ( प . १ ० १३-\n१ ० १३ ) \nप्रा.प र मे श्वर  कापवड़- वमवि ला र ाज्य  सृंघषव, म ैविली किाक  पवर िेश  आ  \nप्रि वत  विमश व, ज नकपु र मे  क िा –गो ष्ठी स म्प न्न  (प . १ ० १४-१ ०२ ० ) \nकुमार  प िु - क िा – गो ष्ठी (प .  १ ० २१-१ ०२ ३ ) \nप ू नम म ृं डल- दाग  (उपन्यास) : गौ र ीनाि - लोकापव र्, \"सगर  र ाव त  दीप  \nजर य \"क द ोसर फेज (चर र् )क पवह ल सगर  र ाव त  दीप  जर य  ० १  \nवदसम् बर  २ ० १ २  शवन  वदन सन्ध्य ाकेँ केँ  दर भृंगामे -\" सग र  र ाव त  दीप    \n \nजर य \"क द ोसर फेज (चर र् )क पवह ल सगर  र ाव त  दीप  जर य  ० १  \nवदसम् बर  २ ० १ २  शवन वदन सन्ध्य ाकेँ केँ दर भृंगामे, समन्िय  २ -४ \nनिम्बर २०१२ इ वण्डय ा ह ैबी टे ट सेन्ट र  भारत ीय  भाषा महो त् सि, ३ \nनिम्बरकेँ मै विलीमे ब्राह्म र्िाद,  ज्यो व त र ीश्वर पूिव वि द्य ापवत आ मै विलीम े \nप्रे मक गी त पर भे ल बह स, स् ि ानीय  कवि पवर षद (स लह ेसबाबा  पवर सर - \nऔर ह ा) िाव षव कोत् सि - 2 0 1 2 , वदल् लीमे गू ृंजल मै विली कवित ा,  ५१ \nसाझा पु र स् कार क घोषर् ा,  प्रा ज्ञ भ्रमर साझा पु र स् का र सृं सम्म ाव नत (प . \n१ ० २४-१ ०३ ८ ) \nनब ो ना र ाय र् वमश्र  (कोव कल  मृंच)  द्वार ा मै विलीक अवग् नकवि   श्री \nर ामलोचन ठाकुर सँ सािात् कार , नबोनार ा य र् वमश्र जी  द्वार ा लेल  \nसािात् कार- वकशोरीकान्त वमश्र जी सँ  (प . १ ० ३९-१ ० ४८ ) \nलक्ष्म ी दास- अपन सन म ुँह  (प . १ ० ४९-१० ४९ ) \nस ृं स् क व त िमा- म ेह नत (प . १० ५ ०-१० ५० ) \nप्रभ ात  र ा य  भट्ट- वमविला गभ व पु ि  (प . १ ० ५१-१० ५३ ) \nड ॉ ॰  शवशिर  कुमर - उवड़ ने सकी पर वचड़ ै छ ी ह म  (भ ाग -१ -२ ),  \nदविर्ी ध्रुि पर  मनुक्खक पएरक सए  िषव  अिात ् वखस् सा अ ण्टाकववट का \nकेर (प . १ ० ५४-१० ९५ )   \n \nपद्य-ख ण्ड (प . १ ० ९६-२२ १७) \nर ाज ेश मोह न झ ा ' गु ृं ज न'- ज् य ोव त षी जीक त तरडि, पवर िार वनय ोज न ,  \nिसृंत  गी त , ह ोलीक त र ृंग,  मु स् की र ह ल उदासे, माय  मनाइ न (प .  \n१ ० ९७-१ १० ५ ) \nआन ृं द कुमा र  झा- गै माए, वमविला क बात  सुनबै छी  ( त जव भारत  \nका र ह नेिाला ह ू ँ), माँ  मै विल ीक चरर् मे  अवपव त , जृं ब ा जी त  गलत  \nबजय  छी , ज य  वमविला  ज य  मै विली , मै य ा अहाँ बसै छी , य ाद आय ल,  \nवमविलाक निय ुिक कने नींदसँ जाग ू , सब परा  गेल  गा म घर स सुन्न  \nपरल अवछ दालान य ो,  भट व क र ह ल छी  त र वप र ह ल छी  (प . १ १० ६-\n१ १ १७) \nर म ाकान्त र ाय  ' र मा' - वबह ार विि ानसभा चुनि -प्रचार पर कवि द वष्ट - \nसतरझुक स तरझे उपास (प . १ ११ ८-१ १२ ०) \nचन्दन झा - बीत ल माघ  फागु न आय ल, सृंस् क वत क विडृंबना, की भऽ \nर ह ल अवछ  अपना गा ममे  (प .  १ १ २१-१ १२ ४) \nस ृं ज य  कु मार  म ृं डल- डेंगू, माघक जाड़ (प . १ १ २५-१ १२९) \nस ृं स् क व त  िमा- ह मर देश  (प .  १ १ ३०-१ १३ ०) \nज गदी श प्रसाद मण्डल- कवित ा/  गी त - मिुमाछी (प . १ १३ १-१ १३ ३)   \n \nनन्द विलास रा य - वकछ ु पद्य  (प . १ १ ३४-११ ३६) \nड ॉ  शेफावलका िमा - नै र चू अहाँ इ वत ह ास ह मर , अहतर क ह ास, प्रक वत - \nपु ुबष, बीत ल इ व त ह ास,  कोसी नदी, पािर , ह म  आवब र ह ल छी .. ,  ठप्पा  \n(प . १ १ ३७-११ ५०) \nमनो ज झा  मु वक् त -  ककरा  कुब विश्वा स !,  पस र ल अत्य ा चार , गा मक \nसािन (प . १ १ ५१-११ ५६) \nप्रभ ात र ाय भट्ट- वकछु गज ल,  गी त : - वि र ह ,  दह ेज  मु क्त  वमव िल ा बनाबू ,  \nत ड़व प-त ड़ वप बाँवच र ह ल छी , कतय  गेल ै वचत चोर , गर ी बक वज नगी \nभे ल पहा र , चल ैत छी  ड गैर पै र , ह म नै ज्या ब आब  मे ला अकेला,  ह ैंस \nवदय  कवन य ाँ, ह मर बाबुज ी छ वि बड ह ोव सय ार , ६०१ सभ ासद महा न,  \nपे ट वकऐ  जर ैत , नैन वकए भवर गेल , द ेलौ ह म  पे ट कुवनय ा,  दुल्ह े \nपीय ोलक जह र , गा म आवब  जाऊ , आदश व वििा ह , कु मार ी वि य ा,  \nबालविबाह , बालविििा , ह मर  पवर चय , गी त  स् ि त ृंि त ाक,  माह ासृंग्राम, \nह म र ह ैत  छी  प र देश , वमविलाि ाम, सपना देख्ल ौ बड अजगुत , गी त  \nविय ोग क, गृंग ा त ट स: वह मालय  केर  पट, वमविला  माए, मजदुर !! ! \n(प . १ १ ५७-१२ ००) \nडॉ  ज य ा िमा - साग र  आ म ो न  (प . १ २ ० १-१२ ०२) \nस ृं ज य  कुमार  झा- बौआ वब सवर  गेल ह क, जन्म सों  मै वि ल, कमव  सों  \nमै विल, चलू  दोस य ौ गाम ( प . १ २० ३-१ २१ १)   \n \nज ीिकान् त- एक वदन  (प . १ २ १ २-१२ १३) \nसदर े आल म \" गौ ह र \" - वकछु आजा द गज ल, एकटा ुबबाइ  (प . १ २१ ४-\n१ २ १९ ) \nव जत मो ह न झ ा (वज त ू ) - मै वि ली ह ोली गी त , दोसर फगु आ गी त .. . .,  \nगीत (प . १ २ २०-१२ २५ ) \nअिय  कु मार  चौ िर ी - वदय ाद बलजोर  (प . १ २२ ६-१ २२ ७) \nज िाहर  लाल कश् य प - ह म नव ह  वलखै त  छी  कवि त ा,  पावनक  बुृंद चढ ैत  \nअवछ आवग पर , ई  की भे ल? , स् नेह -सू ि  टु वट गेल , उ द्वे वलत केने \nअवछ / एकटा प्रश्न, परदेस क ओर,  कौआ आउर  बग र ा,  अन्ना क ेँ \nसमवपव त  (प . १ २२ ८-१ २३ ६ ) \nमु न्न ा जी - सबला  (प  . १ २३ ७-१ २३ ८ ) \nगर्ेश कु मार  झ ा \"बाि र ा\" - व िर ह , कैंचा (प . १ २ ३९-१ २४ २ ) \nसुबोि  कुमार  ठाकुर - एह ेन जीिन वज वबतौं,  ह म नै खेल ब ह ोली  (प  .  \n१ २ ४३-१ २४ ६ ) \nवकशन का र ीग र - चाह  पीबू - (हा स् य  कवि त ा), पु र स् कार  लऽ के नाचू, \nनोर  झह व र  र ह ल छल, सेह न्ता , गर ीब,  गी त , वकछु त  ह म करब, वभन \nवभनौज , कक्का  ह मर  उचक्का -  ह ोली पर  ह ा स् य  कवित ा  ( प . १ २ ४७-\n१ २ ७१ )   \n \nप ृं कज  कुमार  झा- ओझरैल ह मर बौव द्धक मोन, आनृंदक  र ह स् य , स वष्टक \nखेल, सचक पि, सृंत ुलन आ अस ृंत ुलन के खेल, ठाढ़ छी , अईंखक  \nदोख आ वक ह दय क, आऊ चल ु  (प  . १ २७ २-१२ ८ ३) \nउमेश मण्डल- सृंस् कार  गी त  (स ृंकल न) ( प . १ २ ८४-१३ ४६ ) \nदुग ानन्द मण्डल- ह म देख लौं,  ह म वह न्दु स् त ानी छी  (प . १ ३४ ७-१ ३४ ९) \nड ॉ . अज ीत  वमश्र - दुगा चाली सा  (प . १ ३ ५०-१३ ५७ ) \nसुनील कु मार  झ ा - ह ाइ कू / शेनय ू व  (प . १ ३५ ८-१ ३६ २ ) \nआश ीष अनवचन्ह ार -  पृंचसत ी-पृंचउपस त ी, छर्त्त ीस-चौबीस -छर्त्त ीस, दू  टा \nगद्य  कवित ा (प . १ ३६ ३-१ ३७ ३ ) \nि ीर ेन्र प्रेमवषव- आजा द गज ल  (प . १ ३ ७४-१३ ७४ ) \nरूब ी झा - १४ टा कवित ा,  वकछु गजल  (प . १ ३ ७५-१४० ० ) \nमु न्न ी  कामत- जड़ैत  ज्यो त , व जृंदगी क मरी वचका,  त ाकैत व जनगी कूड़ ा  \nढ़ेर मे , सृंकल्प, ठमक ल शब्द,  दह ेजक वबह ा वड़ , ह र ैल ह मर  रूप, विदा इ  \n(प . १ ४ ०१-१४ ११ ) \nच ृं दन कुमा र  झा- ह महू  पढ बै आब, फेर  ह ेत इ  भोर, बे टी बन्हलीह  \nपवर र्य  डो र , दीप,  जे भान  नवह  !! ,  भय,  बज्जर  िरत ी पर,  मोन  \nह ोइ ए जे, ह मर करेज ा,  वबड म्बना, मोनक बात , मूर ख मृंिी , वनर पट    \n \nसर कार , माय क सपि छी  दऽ र ह ल, घु वम अयलह ु कु शेश्वर -स् िान,  \nबाड़ ी बदलल ि न् दािन मे , वसखवनह ार  सँ बेश ी वसखौवनह ार छै जगमे, \nअकान, झमझम बर सै छै बू न्न ी,  वनलवज्जा के आब भगाबू  , ह े, बुझवलय ै \nकी ? , वकछु ह ा इ कु आ श ेन् य ुव   (प . १ ४ १२-१ ४५ ४ ) \nपिन कु मा र  स ाह - गीत (प . १ ४ ५५-१ ४५ ६ ) \nश् य ामल स ुमन - वकछु गज ल सन  (प . १ ४ ५७-१ ४ ६० ) \nनि ीन कुमार  \"आश ा\" - बेट ी  ह मर अवभमान, की फुर ाए ल ने जाव न, \nवमविलामे बसए प्रार्  (प . १४ ६ १-१४ ६७ ) \nड ॉ . शवशिर  कुमर - डॉ ॰  शवश िर  कुमर - मिुश्रिर्ी गी त- १ , मिुश्रिर्ी  \nगीत- २ , वसनुर दानक गी त ,  पवर छव न गी त  (वद्व र ाग मन /  दुरागमन /  \nगौ ना केर  बादक पवर छव न), माँ  शार दे  िन्दना- १ ,  माँ  श ार दे िन्दना - \n२ , पूर्ा प्रिास  (१-३ ), सुन्न वर  वप्रय ा,  साओन मे  विर ह , अहीं  सञो \nकहै छी , अप्पन नैना सम्हार  !,  ह म नवञ र ोकब, त ोह र  वज नगी मे  \nिसन्तक लय , वबसवर  ने स कब, अहँक नेह केर  छो ट सवन जे छव ि \nअवछ,  ह म की करू ? , वि र ह  गी त , वमलनोत् सुका गी त , व मल न गी त , \nआगामी जानकी निमी / वमविला वदिस /  मै विली  वदिस  पर विशे ष - \nभजु िर वर्स ुत ा (वकतवन), म ाँ  जानकी िन्दना (वकतवन), वकए मै विलीक  \nआङ्गन उदास लगैए ? , ह ए ब सन्ती  पिन, कने िी र े  त ोँ चल , शाव न्तक  \nसपूत  सृंग्राम करय , कवह य ा त क शाव न्त ह ो ?  (आिाहन गी त ), ज य व त    \n \nजय वत वमविले (जन्मभूवम स् त ुव त  गी त ), को य ली कान य  भोरव ह  सँ, त ी न \nवत र ह ुव त य ा , त ेर ह  पाक, नवञ  पि एकह ु टा  लीखल,  अहृंकार , आय ल \nिसन्त नेने, नि - नि उ मृं ग,  देखू  आय ल ब सन्त,  आ य ल ह ोलीक  \nवदन मतिा र ी , आय ल ह ोली  केर  वत ह ा र , छा य ल वमविला मे  आज ु  \nबसन्त,  ह े ऐ भौजी , रूसवल  वकए छी ? , सभ ह ीव ल  मीवल कऽ गा उ,  \nजय वत ज य  श्री  वि पु र ा र ी केर  (आगामी वशिरा व त  पर  विशे ष), बसन्तक \nआगमर् पर,  कावमनी ! जु वन त ोड़ ू  अहँ फूल, मात  भूवम वनज वमविला  \nअवछ,  छी िा सी वह न्दु स् त ान के, ह े अए (ऐ) ह मर शवशक ा वमनी (गी त ) \n(आगामी िेल ेण्टाइ न डे पर विशे ष), बाबा  विद्य ापवत क  किन, नोर  \nबह ओने वकछु नवञ ह ोय त , मात   – भू िन्दना, वि य ा -पु त ा जनकक  \nिृंशज ह म, ओ व्य वक् त  की ?  , सवख त ोह र  मु खक त ुल ना के कर, \nप्रिम्   पु ज्य वमविला ह मर  शत ् -  शत ् प्रर् ाम  , निकी कवनञा,  \nकल्पनाक य ान सँ, वकए  ह ँ सबै छऽ  वमविला  केर  ना म भै य्य ा ? ,  \nककरा  द वष्ट मे  नीक, के क ह  ? , की  इ एह    कहाबैछ    सुन्न र त ा  \n? ? ,  चकोर क उव क्त  चा न क प्रवत, अहाँ  सपनवह  मे   आबै छी , \nआय ल करू, सुनू  य ौ भारत  केर  सर कार  !  , नोर , ह म कवनत ह ु,  \nकावन ने सकइत  छी ,  सभ सँ र सगर  माएक भाषा,  गे सज नी !  फोल  \nकने फेर  ठोर , ह म नवञ कह ब वक, बर सा त क एक र ाव त ,  नभ श्य ाम ,  \nिर ा श् य ाम,  सभ श्य ामल श् य ा मल , आय ल साओन मास सोह ाओन, मे घ,  \nहम मै विल ! वमविला केर  सन् त ान , बसात  (हि ा), ह े वप्रय ! अहँक सुन्न र  \nमु खड़ा , बवन ज य त ह ुँ ह म बच्चा, आबहु वमत ा छो ड़ू ,  अवर कोंच, आजा द    \n \nगजल सवचि  बाल कवित ा (उड़ी स, उल्लू , ऊ द य ा  ऊ दवबलावड़ ,  \nकठखोद्धी य ा कठखोि ी,  कठस ुग् गी , कबार , करतरकुल , वकत ाबी  कीड़ ा,  \nकोइ ली,  गेंड़ा , वघय ार ी कीड़ ा य ा कुम्हर ा भे म्ह, घो र न, चकबा य ा \nचके बा,  चकोर , वटटही , क ड़व र क वसतुआ य ा कड़ वर क  वशतुआ य ा \nजोंकत ी,  खुर चवन वसतुआ य ा  खुर चवन वशतुआ, वग र वग ट, व ठकवठवकआ \n/ वठकवठवकय ा , गो वह ,  सनगोव ह , डोक ह र ,  ढील आ लीख,  देबाड़ य ा \nवदबा ड़,  िनछुआ, नीलकण्ठ या अस ली नीलकण्ठ, पएर  त र   बगर ा,  \nबाप रौ बाप ! !, पपीह ा , पह ा ड़ी  मएना , पाकल आम, पावनकौआ य ा  \nपावनकौर , पावनडुब्बी  (उच्चा॰ -पै नडुब्बी) य ा  मछर ेंगा ,  पोर की य ा  \nपौड़की, बगर ा य ा बगड़ ा,  बगेर ी,  बर्त्त ख, बाग र , वबढ़नी, बेङ्ग ,  भगजो गनी,  \nभे म्ह य ा भम् ह र ा,  मच् छर , मावटखोद्धी य ा  मावटखोिी , मोह ख ा य ा मोखा, \nर ाज ह ृंस य ा ह ृंसािर , लुक्खी,  सत बवह नी, साह ी , वसरो ली  य ा वसरो ली  \nमएना,  वसरौ ली य ा नकली नी लकण्ठ, वसल्ली,  स ुग् गा , सू र ा आ फाड़ ा,  \nह ँसुआ दाबी,  हृंस, ह ृंसक या  जलपद) (प . १ ४६ ८-१ ८५०) \nसत् य ना र ा य र् झा - ठ ुठ पीपर  (प . १ ८ ५१-१८ ५२) \nज गदी श चन्र ठाकुर  ’अव नल ’ - वकछु गज ल  (प . १ ८ ५३-१ ८ ८२) \nर म ा कान्त  झा - द ेखू भ्रष्टाचार क बह ल बस ात  (प . १ ८८३-१८ ८४) \nसन्तो ष कुमा र  वमश्र - इ वत ह ासवह न इ व त ह ास  (प . १ ८ ८५-१८ ८ ७)   \n \nज गदा न ृंद झा ' मनु '- वकछु ुबबाइ , वकछु बाल गज ल, ह जल, वकछु \nगज ल, मोनक व् य िा,  सभस ँ  आगु आगु छी , आल ु कोबी  वमर चाई  य ै,  \nवक लेबै य ै  दाय  य ै / द ाय य ै , लगब य ौन -लगबय ौन  वहनकर  बोली  \nई ,दू ल्हा आजु कए , वमविला क गुर्गा न, मै विलीक विकासक बाि ा,  \nमाय क भूवम बजा र ह ल अवछ , पाई , किा अमर  अ पन वम विला कए, \nवमविला स पल ाय न, िन ह मर वमविला,  - ऐ सुृंदर-सुृंदर  कवनय ाँ, ह म  \nमौन वकएक छी , वमविल ा र ा ज, गुमान  (प . १ ८८ ७-१ ९६१) \nनि ीन ठाकु र - आजा द गज़ ल (प्र ेम र स), काल -वद शा,  गृंग ा,  गुटखा  \nमाने मािा,  एखुनका मास् टरक  व्य िा , गीत- १ -३ , अनुक म्प ा , अवस् त त् ि ,  \nविय ोग ,  जाढ़ (एगो अनुभूवत ),  वमविला दपव र् १-२ (प . १ ९६ १-१ ९७ ८) \nअवम त  वमश्र - १५ अगस् त पर एकटा गज ल आ एकटा  कवित ा,  मखानक \nपात , ह व र य र  गा छ,  वकछु बाल गज ल  (प . १ ९ ७८-२ ० १६) \nवशि कुमार  य ाद ि -  बाल गजल  (प . २ ० १६-२ ०१ ८) \nविक ास झा र ृंजन-  वकछु ुबब ाइ , वकछु गजल  (प . २ ० १८-२ ०२ १) \nझ ा ह ेमन्त  ब ापी - अवभलाषा  ( प . २ ०२ १-२ ०२ ४) \nसत् य ेन्र कु मार  झ ा - पाँ च गोट ल घु  कवित ा  (प . २ ०२ ४-२ ० २६) \nवि िेकानन्द झा - ह ाइ कू (प . २ ० २७-२ ०२ ७)   \n \nवि द्य ा नन्द झा “व िद ू ”- वशिा क मौव लकता  (प . २ ० २ ८- २० २ ९) \nवब नोद वमश्र - गा मक स नेस  ( प . २ ०३ ०-२ ०३ २) \nप्रकाश प्र ेमी- बौिा  करबा  की?  (प . २ ०३ ३-२ ०३ ४) \nवि नी त  उत् पल - वकछु गज ल,  गुटु रानी  (प . २ ० ३ ५-२० ३७) \nर ामक ष्र्  मण्डल  ‘छो ट ू’- क वित ा - माइ , र ेल, ुबसनी  ( प . २ ० ३८-\n२ ० ४२) \nमु न्न ा जी- ह ाइ कू (प . २ ० ४३-२ ० ४४) \nअन्जन ी कुमार  िम ा - बह ैत  बस ात , पवर भाषा  (प . २ ०४ ५-२० ४ ६) \nर वि वमश्र ा भारद्वा ज- आजा द गज ल  (प . २ ०४ ७-२० ४ ८) \nअवम त  मोह न झा -  काश, पवह लुक वदन ह म य ाव द करई  छी , ह मर  \nप्रे य सी,  आब जमाना बदव ल गेल ै य ौ  (प . २ ० ४९-२० ६१) \nवशिश ृं कर वस ृंह  ठाकुर- कोह् बर क ह ाल कहलो ने जाय ,  आँजन स ँ \nआृंवज त  आृंवख ह ुनकर , लुटा  गेल ौंह  ह म त  र स् त े मे य ौ,  वकए दू र ेस ँ \nझतरवक कऽ देखै छी  य ै कव नय ाँ, ह े स् िर्वमयी,  अहाँ छी  कतऽ  (प . \n२ ० ६२-२ ०७ ०)   \n \nवमव ह र  झा - सामा गी त  (स ृंक लन), ह े भगीर ि, पु नः आउ,  अस मृंजस,  \nगज ल सन, वकछु गज ल,  वकछु भाि, छो ड़ू  र ृंज ओ  र र्, जमींदार ी \nगेल  र ाइ य ाई  गेल / सभट ा गेल  सोव त य ाइ  नै गेल , भोज  (प . २ ० ७ १-\n२ ० ८५) \nमनीष झा ब ौआभाई - नि बरखक, ह म ऋर्ी छी  (प . २ ०८ ६-२ ०८ ८) \nइ र ा  मवल्लक - जीिन, भौजी ,  बड़ अजीब मँ ह ग ाइ  छै!  ( प . २ ०८ ९-\n२ ० ९४) \nप्रिीर् न ार ा य र् चौि र ी - ३० टा कवित ा  (प . २ ० ९५-२ १ २६) \nशतरव त लक्ष्म ी चौि र ी-  वकछु गज ल, विय ाह ,  बेरोजग ार ी,  वत लक ोर , दर ीद र ी,  \nबिुआ, चुट्ट ीकट्ट ा,  भाड़ा क घर,  ओन-लाइ न बदत वमजी  (प्. २ १ २७-\n२ १ ५७) \nश्वेत ा झा  (वस ृंगा पु र )- वकछ ु वचि  (प . २ १५ ८-२ १६ ८) \nगु ृंजन कर्व- वकछु वचि  (प . २ १ ६९-२ १८ ०) \nइ र ा मव ल्लक - वकछु वचि  (प . २ १ ८१-२१ ८३) \nप्रिीर् कु मार  ठाकुर - वकछु व चि  (प . २ १८ ४-२ १८ ६) \nगर्ेश ठाकुर - वकछु वचि  (प . २ १ ८७-२१ ८९)   \n \nकैलाश कुमार  काम त- वकछु  वचि  (प . २ १९ ०-२ १९ १) \nमोन ा पाण्डे य- वचि  (प . २ १९ २-२ १९ २) \nपल्लिी मण् डल- १ ०  टा पद्य  (प . २ १ ९३-२२ ०५ ) \nस ृं देश- (प  . २ २ ०६-२२ १७) \n \n  विदेह  सदेह:३६|| 1 \n \nगद्य खण्ड \n \n \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत् - हनुमन्ताः उक्तवान- \nमानुषीथमह संस्कृताम् \n \n \n \n \n \n \nअक्खर (अक्षर ) खम्भा   \nथतहुअन खेत्तथह काथि तसु थकथत्तवथलल पसरेइ।  \nअक्खर खम्भारम्भ जउ  मञ्चो बथन्ि न देइ॥ \n[कीथतिलता प्रिमाः पललवाः पथहल दोहा।] माने अक्षररूपी स्तम्भ थनमाण \nकए ओथहपर (काव्यरूपी) मंच जँ नथह बान्हल जाए तँ एथह थिभुवनरूपी \nक्षेिमे ओकर कीथतिरूपी लता (वथलल) प्रसाथरत कोना होयत। \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह  सदेह:३६ \nगजेन्र ठाकुर \nथवद्यापथत: थकछु प्रचथलत कुप्रचारक थनराकरण \n१ \nसमानान्तर परम्पराक थवद्यापथत आ पाग \nथवद्यापथतक संस्कृत ग्रन्िमे ठक्कुर थवद्यापथत कृता थलखल  अथछ/ आ \nओ थवद्यापथत ब्राह्मण छथि। हमर उद्देश्य मैथिली बला थवद्यापथतसँ \nअथछ... जै सम्बन्िमे हम चचा केलौं जे हुनका थकए पाग पथहरा कऽ \n\"हम्मर थवद्यापथत\" बना लेल  गेल... ई तखन नै भेल जखन थबदापत \nनाचक माध्यमसँ आठ सए बखि गएर ब्राह्मण समुदाय थवद्यापथतकेँ थजएने \nरखल क, मुदा तखन भेल जखन बंगाल थवद्यापथत केँ आ गोथवन्ददासकेँ \nअपन बना लेलक  आ बंगालेक थवद्वान राजकृष्ण मुखोपाध्याय सविप्रिम \nकहलथन्ह जे थवद्यापथत थमथिलाक भाषाक कथव छथि आ बंगालेक \nनगेन्रनाि गुप्त सविप्रिम कहलथन्ह जे गोथवन्ददास सेहो  थमथिलाक \nभाषाक कथव छथि आ जखन ई तथ्य सोझाँ उठल तँ पथहने तँ सगर \nबंगाल हुनकापर मार-मार कऽ उठल आ बादमे माथन गेल। फेर \nथमथिलाक थवद्वानकेँ सोह एलथन्ह आ थवद्यापथतक संस्कृत ग्रन्ि, \nगोथवन्ददास नाम्ना आ थवद्यापथत नाम्ना पञ्जीमे उपलब्ि थववरण दऽ \nथवद्यापथत ठाकुर आ गोथवन्ददास झा (!!!) थनकालल  गेल- रमानाि \nझाक पञ्जीक सतही ज्ञान आ सीथमत दृथिकोण नोकसान पहुँचेलक। \nफेर अनचोक्के पाग पथहरा कऽ थवद्यापथत (मैथिली बला, संस्कृत बला \nनै) केँ \"हम्मर थवद्यापथत\" ब्राह्मण वगि द्वारा बना लेल  गेल। थकछु गोटे \n विदेह  सदेह:३६|| 3 \n \nज्योथतरीश्वरक भाथतज कथह थवद्यापथतकेँ सम्बोथित करऽ लगलाह !! \n  \nमुदा कवीश्वर ज्योथतरीश्वर सन बहुत रास कथव पज्जीमे उपलब्ि छथि। \nआ जे नामक अन्तर थवद्यापथतमे आथब जाइ छथन्ह (जखन थक सभ \nकाज प्लाथनंगसँ भेलै तैयो एकटा सबूत बथच गेलै) से ज्योथतरीश्वरमे \nथकए नै अबैए।  \n  \n२. अहाँ बंगाल थकए जाइ छी, पूथणियाँमे ग्रामदेवताक पूजामे हम गेल \nछी आ राम ठाकुर (भगवान)केँ देवता रूपमे ढेपाबला खेतमे हम देखने \nछी, थकयो जोथत देने रहै। \n  \n३.थमथिलासँ छत्तीसगढ़ मध्य प्रदेशमे गेल रहथि, मध्य प्रदेशसँ \nराज्यसभा सांसद प्रभात झा कथह रहल छला, जे बरही (काष्ठकार) \nथमथिलासँ गेला तँ मैथिली भाषी हेबाक कारण लोक हुनका झाजी \nकहए लागल , आ ओ सभ आब झा टाइथटल रखै छथि, प्रभात झा \nकैंपेथनंग कऽ देलथखन्ह आ एक वोटसँ केण्डीडेट जीथत गेलै। हमरा \nअहाँ सभकेँ ई अनुभव अथछ जे कोनो टाइथटल हुअए पथहने, पटनो \nिथरमे लोक झाजी वा झौआ ओकरा कथह दै छै। बंगालक मालदह \nथजलामे ४-५ गाममे मैथिल ब्राह्मणक टाइथटल ओझा छै, आ अलीगढ़मे \nमैथिल ब्राह्म्ण (ब्रजस्ि मैथिल)क शमा।  \n  \n४.पञ्जीमे कतेक थवद्यापथतक थववरण उपलब्ि अथछ।आब आउ मूल \nमुद्दापर। हमरा राजपथण्डत आ आर कतेक रास िमाथिकारथणक \nथवद्यापथत सभ जैमे एकटा देवदासीक पुि सेहो रहथि, केर ब्राह्मण  4 || विदेह  सदेह:३६ \nहेबामे कोनो सन्देह नै अथछ। हम थवद्यापथत ठक्कुराः आ कीथतिलता \nकीथतिपताका नै वरन थवद्यापथत पदावलीक गप कऽ रहल छी। तेँ \nकोनो ओझरीमे नै रहल जाए।आब आउ गएर ब्राह्मण द्वारा गाओल \nथबदापत, जे ज्योथतरीश्वरसँ पूवि (सम्भवताः ) बाबिर कास्टमे भेल रहथि \nआ तकर प्रमाण ज्योथतरीश्वर द्वारा वणिन रत्नाकरमे ऐ कथव आ ओकर \nकृथतक चचा अथछ। \n  \nमहादेव मूलताः गएर ब्राह्मणक देवता रहथि, आस्ते-आस्ते ओ ब्राह्मण \nलोकथन द्वारा अपनाओल गेलाह। थवद्यापथतक कोनो पदावलीक रचनामे \nहुनकर संस्कृत/ अवहट्ठ लेखक हेबाक चचि नै अथछ। मुदा हुनकर \nरचना (संस्कृत आ अवहट्ठक थवरुद्ध, जे दोसर थवद्यापथतक रचना छी, \nजे ब्राह्मण रहथि) सविहाराक लेल  जे ददि अथछ से संस्कृत आ \nअवहट्ठक थवद्यापथतमे थकए नै अथछ? उदाहरण देखू। \nवि द्य ापव ि क विदे विया- वपआ देि ाँि र - की ई  ददद अिह ट्ठ  आ ि ं स् कृ ि क  \nवि द्य ापव ि मे  छवह ह? \n  \n  \n२.पदािली एकटा पै र ेलल ि ं स् कृव ि क द्य ोि क  अवछ ।  एक्के िमयम े \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ  एक्के ले खक वलख लेि , ओकरा कष्ट छै जे \nअिहट्ठ मे वलखल ापर  विद्वान ओकर उपहाि करै छव ि , मु दा ई  ददद की \nएकर  लेशोमात्र  पदािलीक विद्य ापवि मे  नै छव हह।  ओिए  ि ँ उल्लाि  \nआ ददद छ ै , ििदहार ाक उल्लाि आ दद द।  ओ विद्य ापवि  जे  िंस् कृि  आ  \nअिहट्ठ  (पाली ि ाली नै) ओ र ाज पवडि ि  छला िे विद्वान  र ह वि, ह ुनका \nअिहट्ठ ोमे वलखल ापर  लोक वनहदा करवहह ।  मु दा मै विलीक विद्य ापवि  \nजे पै र ेलल परम्पर ाक अंग छव ि , ओइिँ  दू र  छला।  ई  पै र े लल प र म्प र ा  विदेह  सदेह:३६|| 5 \n \nऋगिेदक िमयिँ  छै (ओ इ  िमयमे  नार ाशंि ी र ह ै)। ई  पै र ेलल  \nपरम्पर ाक विद्य ापवि  िािदर कास् टक र ह िे करवि, िा ब्राह्म ण कास् टक \nर ह िे करवि, िे इ वि ह ाि ओइपर  मौन अवछ ।  मु दा  लोककिा आ  \nपरम्पर ा, विदा पिक ििदहार ािँ  िघन िम्िह ध, विस् फीक पर म्प र ा ह ुनका \nगएर  ब्राह्म ण विद्ध करैए। िंस् कृि  आ अिहट्ठ क कोनो  पाँ वि  नवह य े \nओइ विद्य ापवि क पदािलीक चचा करैए ; आ नवह य े पदािली पदािलीक \nविद्य ापवि क िंस् कृि  िा अि ह ट्ठ  केर  र चनाक चचा करै ए।  िंस् कृि  \nआ अिहट्ठ  मु वस् लम आक्रमण क, जनौ आ मवहदर भ्रष्ट ह ेिापर  दुखी \nअवछ मुदा पदािली ि ँ ि िदहार ाक ह र्द  ,उल्लाि आ िंघर् द  अवछ; ओइ \nि र ह क ह ाक्रो ि ओिए नै।आ जखन मै विलीिला विद्य ापवि  ब्र ाह्म ण र ह िो  \nकरवि िा नै ि ह ीपर  ििाल  अवछ  ि खन पाग पवह र ा कऽ कोन िोच  \nह म िभ पै दा कऽ  र ह ल छी , \" विद्य ापव ि \" ह म्म र  छला ह  की नै ? की  \nविद्य ापवि क  ब्राह्म ण नै रह लािँ  ओ ह मर नै ह ेि ा ह ? की ह ुनकर  \"वपआ  \nदेश ांि र \" िला मा इ ग्रेश न िला गी ि  म ह त् िह ीन भए जेि ै? की ह ुनकर  \nिृहगवर क गी ि क मात्र  चचा कोनो  र्ड़य ंत्र  ि ं नै ? विद्य ापवि िन  \nकविकेँ पाग पवह र ा कऽ जाव ि ग ि  िहधनमे िाहह ि किेक िह ी  \nअवछ?\"मध्य कालीन वमविला\"मे विज य  कुमार  ठाकुर  व लखै छव ि: \n\"वमविलाक धा वमदक क्षेत्र मे  एवह िामहििा दी य ुगी न धा वमदक व िचार धा र ाक  \nप्रभ ाि एह न ििदव्यापी छल जे एखनह ुँ  एवह  परम्पर ाक  वनम्नवलवखि \nअिश ेर् िमाजम े विद्य मान अव छ:  .. .(घ) पाग  िेह ो  ि ांव त्र क विचार धा र ािँ  \nिम्िद्ध अवछ। \" (पृ.२ ६ ) ि ँ  ई ह ो  ि ं त्र  मंत्र विय ा ह उपनय न धव र  न े \nर ह ए वद य ौ। वकए ओइ पै र े लल परम्पर ाक विद्य ापवि केँ ओइमे िानै  \nवछ य वहह ।  जँ ओ  िािदर का स् टक र ह वि ि ैय ो  आ जँ ब्रा ह्म ण रह वि ि ँ \nआरो (कार ण  २१ म शि ाब्दीक ब्राह्म णक क ट्ट र ि ा ि ँ  देवखये र ह ल छी   6 || विदेह  सदेह:३६ \nआ ई  ह जार  िाल पु र ाण  ब्राह्म ण जँ पै र ेल ल परम्पर ाक  र ह वि ि ँ \nपागरूपी िामहििा दी अिश ेर्  ि ांव त्र क धा वमदक कमदम े मात्र  प्र य ुक्ि  ह ुअए, \nविद्य ापवि क मािपर  नै)।  \n  \nमहा कवि विद्य ापव ि \nकिीश्वर ज्यो वि र ीश्वर (ल गभग १२७५ -\n१ ३ ५ ० )िँ पूिद (कार ण ज्यो वि र ी श्वर क ग्रहिमे वह नक  चचद अवछ), मै विलीक \nआवद  कवि। िंस् कृि आ अिहट्ठक विद्य ापवि ठक्कुर ःिँ वभन्न।  \nिम्भ िि ः विस् फी गा मक िािदर कास् टक श्री महेश  ठाकुर क पु त्र ।   विदेह  सदेह:३६|| 7 \n \n \nसमानान्तर परम्पराक थवद्यापथत- थचि श्री पनकलाल  मण्डल, थपता- \nस्व. सुन्दर मण्डल, गाम छजना (थवदेह सम्मान- थचिकला लेल - सँ \nसम्माथनत)  \n 8 || विदेह  सदेह:३६ \nिमानाहिर परम्पर ाक विदा पि नाचमे विद्य ापवि पदािलीक  (ज्यो व ि र ीश्वर िँ \nपूिदि ँ)  नृत् य-अवभनय ह ोइि अवछ। \nविद्य ापवि ठक्कुर ः \n1350-1435 विर्एिार  विस्फी-काश् य प (रा जा वशिविंह क दर िारी) आ  \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ  लेखक।  कीवि दलि ा, कीवि दपिा का, पु रुर् परी क्षा, \nगो र क्षविज य, वलखनािली आवद ग्रंि िमे ि  विपुल  िंख्य ामे कालजय ी \nर चना। ई  मै विलीक आवद कवि विद्य ापवि  (ज् य ोव ि र ीश्व र  पूिद)िँ वभन्न \nछव ि।वचत्र  िाव ह त् य  अकादेमी द्वार ा मै विलीक  “वलटेर ेर ी \nअि ोव िय ेशन”क रू पम े माह य ि ा प्राप्ि वमविला िांस् कृव ि क पवर र्द - \nवचत्र कार क नाम अज्ञाि  का र णिँ ऐ िंस् िा द्वार ा गुप्ि र ाखल गेल  \nअवछ। \n  \n  \n   विदेह  सदेह:३६|| 9 \n \nिो वध  का य स् ि \n   \nविद्य ापवि  ठक्कुर ःक पु रुर् परी क्षामे वह नक गंग ालाभक किा  िवणदि  \nअवछ।  महा कवि वि द्य ापवि (ज् य ोव ि र ीश्वर  पूिद मै विली पदािली िभक  \nलेखक) क विर्य मे  िेह ो गं गा लाभक ई  किा प्रचवलि  आ िादमे \nविद्य ापवि  ठक्कुर क (िंस् कृि  आ  अिहट्ठ क लेखक)व िर्यमे  िेह ो  \nगंग ालाभक ई किा प्रचवलि  भेल।  \n  \n  \nउ गना म ह ादेि  \n   \nमहा देि (उगना रूपी) विद्य ापव ि क अवह ठाम गी ि  िुनिा लेल उगना  नोकर \nिवन र ह ै ि  छलाह ।  मै विलीक आवदकवि विद्यापवि  (ज् य ो वि र ीश्वर  पूिद) आ \nविद्य ापवि ठक्कुर ः (ि ंस् कृि  आ  अिहट्ठ क लेखक आ र ाज ा  वशिविंह क \nदर िार ी) दुनू िँ  िम्िद्ध कऽ उगनाक ई किा प्रविद्ध भेल । \n \n \n२ \n“विद्य ापवि क वमविला िांस् कृव ि क पवर र्द द्वा र ा य ज्ञो पिीि  िंस् कार  आ \nपाग-प्रविष्ठापन” \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ  िला विद्यापवि  ठक्कुर ः आ कविकोव कल  विद्य ापवि क  \nिीचक अहि र  \"वमविला िांस् कृवि क पवर र्द\" आ ओइिँ  जुड़ल \n\"वकशोरीकाहि वमश्र\"  आवद न ै िुवि िकल ा िा नै िू िऽ चाह लवहह ।  \nऐवि ह ा विक वलवखि ि थ् य  अव छ जे गो नू  िा १ ० ५ ०-१ १ ५ ०  मे  भे लाह   10 || विदे ह  सदेह:३६ \nमु दा उर्ा वकर ण खान  िंस् कृि  आ अिह ट्ठ िला विद्यापव ि िँ ह ुनकर  \nशास् त्र ािद करिै छ वि (वह ह दीक ऐवि ह ाव िक उपहय ाि  विरज नह ार , \nभारि ीय  ज्ञा नपीठमे )। िीर ेहर िा कहै छव ि जे  गो नू  िा  ५ ० ०  िाल \nपवह ने भे ला आ ि ार ानहद वियोग ी गो नू  िा केँ ३०० िाल  पवह ने भे ल  \nमानै छव ि (दु नू  गो टे क वह ह दीमे प्रकाव शि  गो नू  िापर पोिी , क्रमि ँ \nर ाज कमल प्रकाशन आ नेश न ल िुक ट्र स् टि ँ प्रकाव शि ) ि ँ विभा र ानीक  \nगो नू  िापर व ह हदी पोिी (िा णी प्रकाशन) मे  क ुणाल गो नू  िाकेँ भि \nविंहक र ाज्य मे  (१ ४ म शि ाब्दी) भे ल मानैि छव ि।  ज खन पंजीमे  \nउपल ब्ध वलवखि अवभल ेखन गो नू  िाकेँ िंस् कृि  आ  अिहट्ठ िला \nविद्य ापवि िँ दि पीढ़ी पवह ने अवभलेवखि  करैि  अवछ , ि खन ई  ह ाल \nअवछ। \nिमानाहिर  परम्पर ाक विद्य ापव ि  आ पाग - विद्य ापवि क िंस् कृि  ग्रहिम े \nठक्कुर  विद्य ापव ि  कृि ा वलखल  अवछ/  आ ओ वि द्य ापव ि  ब्रा ह्म ण छव ि।  \nह मर उद्देश्य  मै विली पदािली िला विद्य ापवि िँ अवछ , ह ुनका वकए पाग \nपवह र ा कऽ \"ह म्म र  विद्य ापवि \" िना लेल  गे ल।  ई  ि खन नै  भे ल जखन  \nविदा पि नाचक माध्य मि ँ आठ िए िखद गएर  ब्राह्मण िमु दाय  \nविद्य ापवि केँ वज एने र खल क, मु दा ि खन भे ल  जखन िंगा ल विद्य ापवि  \nआ गो विहददािक पदािलीकेँ  अपन िना लेल क म ुदा िंग ाले क विद्वान  \nर ाज कृष्ण  मु खोपाध्य ाय  ििदप्र िम १ ८ ७ ५  ई . मे  कहलवहह  जे विद्य ापव ि  \nवमविलाक कवि छव ि आ िंग ाले क नगेहरनाि गु प्ि ििदप्र ि म कहलवहह  \nजे गो विहददाि िेह ो वमविला क कवि छव ि आ जखन ई  ि थ् य  िोिाँ \nउठल ि ँ पवह ने ि ँ  िगर  िं गा ल ह ुनकापर  मार -मार  कऽ उठल आ  \nिादमे माव न गेल ।   विदेह  सदेह:३६|| 11 \n \nर ाज कृष्ण  मु खोपाध्य ाय  जइ  विद्य ापवि केँ वमविलाक कहने र ह वि ओ \nपदािलीक विद्य ापवि क ि हदभ दमे  छल , िंस् कृि  आ अिहट्ठक विद्य ापवि \nठक्कुर ः केँ  िंगाल कवह य ो अपन नै  कहने छल।  \nज्यो वि र ीश्वर क ि ंस् कृि  धू ि दिमागम नाटक आ  ि ंस् कृि  आ  अिह ट्ठ िला \nविद्य ापवि क गो र क्षविज य  नाट क मध्य  देल  म ैविली गी ि  िे ह ो पदािलीक \nपु र ान परम्पर ाक द्य ोि क अवछ  आ ऐ दुनू लेखक पर मै विली  पदािली क \nप्रभ ाि देखिैि अवछ। \nफेर  वमविलाक विद्वानकेँ  िोह  एलवहह  आ विद्य ापवि क िंस् कृि -अिहट्ठ \nग्रहि, गो विहददाि नाम्ना आ व िद्य ापवि  न ाम्ना पञ्जीमे उपल ब्ध वििर ण दऽ  \nविद्य ापवि ठाकुर  आ गो विहददा ि िा (!!! ) व नकालल  गेल , ए ि ऽ र मा नाि \nिाक पञ्ज ीक िि ह ी ज्ञा न आ  ि ीव मि दृवष्टकोण नोकिान पह ुँचेलक।  \nफेर  अनचोक्के पाग पवह र ा  कऽ  (वमविल ा िांस् कृवि क पवर र्द - ई  िंस् िा \nभारि क स् िि ं त्र ि ाक िाद वि द्य ापवि केँ पाग पवह र ा कऽ ह ुनका ब्राह्म ण \nघोवर्ि  करिाक कुकृत् य  केलक) विद्य ापवि  (मैविली ि ला , िंस् कृि  \nिला नै) केँ  \"ह म्म र  विद्य ापवि\" ब्राह्म ण िगद द्वार ा िना लेल  गे ल।  मु दा  \nकिीश्वर  ज्य ोव ि र ीश्व र  ि न ि ह ुि  राि कवि  पञ्ज ीमे उपल ब्ध  छवि।  आ  \nजे नामक अहि र  विद्यापवि मे  आवि जाइ छव ह ह  (जखन  वक  िभ काज  \nप्ल ाव नंगिँ भे ल ै ि ैय ो एकटा ििू ि  िवच गेल ै) िे  ज्यो वि र ी श्वर मे  वकए नै \nअिै ए। \nआि आउ गएर  ब्राह्म ण द्वा र ा  गा ओल  विदा पि , जे ज्यो विर ीश्वर िँ पूिद \n(ि म्भ िि ः) नौआ ठाक ुर  जाव ि मे  भे ल र ह वि आ ि कर प्रम ाणम े \nज्यो वि र ीश्वर  द्वार ा िणद न र त्न ाक र मे  ऐ कविक चचा अवछ। \nविद्य ापवि क  कोनो  पदािलीक  र चनामे अपन िंस् कृि /  अ िह ट्ठ  लेखक \nह ेिाक चचद  नै  केने  छव ि।  मु दा ह ुनकर  र चना (ि ंस् कृि  आ अिहट्ठ क  12 || विदे ह  सदेह:३६ \nविरु द्ध, जे दोिर विद्य ापव ि क र चना छी , जे ब्राह्म ण र ह वि ) ििदहार ाक  \nलेल जे  ददद अवछ िे िंस् कृि  आ अिहट्ठ क विद्य ापवि मे  वकए नै अवछ ? \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ क विद्य ा पवि  ि ँ ििदहार ािँ  घृ णा क र ै छव ि आ \nवलवखि रूपमे  कट्टर  ब्राह्म ण छव ि। \nमु दा पदािलीक विद्य ापवि  ि ँ  वनश्छ ल छव ि , वकछु कट्ट र  पद कट्ट र  \nब्राह्म णिादी  िम्प ादक लोकवन द्वार ा घोिोआओल  गेल  अवछ (हा स् य ास् पद  \nरूपमे)। \nवपआ देि ाहि र  (विद्य ापवि क विदेविय ा)क कहिे प्ट आि  िुधी गणक िमक्ष  \nअवछ आ मै विल विदेव िय ा लोकवनक िि दमान दुददशाक िीच  ई  महा कवि \nविद्य ापवि क प्रव ि  ििम्म ान अवपद ि  अवछ।  की ई  ददद  अिहट्ठ  आ  \nिंस् कृि क विद्य ापवि मे  छवहह? \nपदािली एकटा पै र ेल ल िंस् कृव ि क द्य ोि क अवछ ।  एक्के िम य मे  िंस् कृि  \nआ अिहट्ठ  एक्के लेखक वल ख लेि , ओकरा कष्ट छै जे अिहट्ठ मे  \nवलखल ापर  विद्वान ओकर उपहाि करै छव ि , मु दा ई  ददद  की एकर  \nलेशोमात्र  पदािलीक विद्य ापवि मे  छव हह? ओिए ि ँ उल्लाि आ ददद छै , \nििदहार ाक उल्लाि आ ददद।  ओ विद्य ापवि  जे ि ंस् कृि  आ अ िह ट्ठ  म े \nवलखल वहह  ओ र ाज पवडि ि  छला िे विद्वान र ह वि , ह ुनका अिहट्ठ ोमे \nवलखल ापर  लोक वनहदा करवहह ।  मु दा मै विलीक विद्य ापवि जे पै र ेलल  \nपरम्पर ाक अंग छव ि, ओइिँ  दू र  छला।  ई  पै र ेलल परम्पर ा ऋगिेदक \nिमयिँ छै (ओइ  िमयमे  नार ाशंि ी र ह ै)। ई  पै र ेलल परम्प र ाक विद्य ापवि \nनौआ ठाकुर  जाव ि क र ह िे करवि , िा ब्राह्म ण जाव ि क र ह िे करवि, \nिे इव ि ह ाि ओ इ पर मौन अव छ।  \nमु दा लोककिा आ  परम्पर ा , विदा पिक ििदहार ािँ  िघ न िम्िह ध , \nविस् फीक परम्पर ा ह ुनका गएर  ब्राह्म ण विद्ध करैए।  िंस् कृि  आ  \nअिहट्ठ क कोनो  पाँ वि  नव ह य े  ओइ विद्यापवि क पदािलीक  चचा  करैए  विदेह  सदेह:३६|| 13 \n \nआ नवह य े पदािली पदािली क विद्य ापवि क िं स् कृि  िा अिहट्ठ  केर  \nर चनाक चचा करैए।  िंस् कृि  आ अिहट्ठ  मु वस् लम आक्रमण क , जनौ  \nआ मवहदर भ्रष्ट ह ेिापर  दुखी  अवछ मु दा पदािली ि ँ ििद ह ार ाक ह र्द , \nउल्लाि आ िंघर् द अवछ; ओइ ि र ह क ह ाक्रो ि ओिए नै , ह ु नका िमए म े \nि ँ प्राय ः मु वस् लम  वमविलामे  र ह िो नै करवि। आ जखन  मै विलीिला  \nविद्य ापवि  ब्रा ह्म ण र ह िो करवि  िा नै ि ह ीपर  ििाल अवछ ि खन पाग  \nपवह र ा कऽ क ोन िोच ह म ि भ पै दा कऽ र ह ल छी , \"विद्य ापवि \" ह म्म र  \nछलाह  वक नै ? की विद्य ापविक ब्राह्म ण नै र ह लािँ  ओ ह म र  नै ह ेि ाह ? \nकी ह ुनकर  \"वपआ देश ांि र \" िला माइ ग्रे शन िला गी ि  म ह त् िह ीन भऽ \nजेि ै? की ह ुनकर  शृंगा वर क गी ि क मात्र  चचा कोनो  र्ि य ंत्र  ि ँ नै ? \nविद्य ापवि  िन कविकेँ पाग पव ह र ा कऽ जाव ि गि  िहधनमे िाहह ि किेक \nिह ी अवछ ? \"मध्य कालीन वमविला\"मे विज य  कुमार  ठाकुर  वलखै  छव ि:  \n\"वमविलाक धा वमदक क्षेत्र मे  एवह  िामहििा दी य ुगी न धा वमदक व िचार धा र ाक  \nप्रभ ाि एह न ििदव्यापी छल जे एखनह ुँ एवह  परम्पर ाक  वनम्नवलवखि \nअिश ेर् िमाजम े विद्य मान अव छ:  .. .(घ) पाग  िेह ो ि ांव त्र क विचार धा र ािँ  \nिम्िद्ध अवछ । \" (पृ .२ ६ ) \n ि ँ ई ह ो ि ं त्र  मंत्र  वियाह  उ पनय न धव र  ने र ह ए वदय ौ ।  वकए ओइ  \nपै र ेलल  परम्पर ाक विद्य ापवि केँ ओइमे िानै वछ य वहह ।  आ ई  कुकृत् य  \nवकशोरीकाहि वमश्रक वमविला िांस् कृवि क पवर र्द केलक ।  ऐ ि र ह क  \nलोक जै वमविलाक िंस् कृवि क र क्षक , ओ िंस् कृवि  आ भार्ा जँ \nआइय ो िाँचल  छै , ि ँ ई ओइ  ि ंस् कृवि  आ भ ार्ाक विशे र् ि ा वछऐ।  \nआ र ामलोचन ठाकुर  अही  प्रव ि वक्रय ाि ादी  \"वकशोरीकाहि वम श्र\"क मंचिँ \nमंच िापेक्ष िय ान देल वहह  (उपहय ािक िंख्य ाक िम्िह धमे) जकर कोनो  \nऐवि ह ा विक महत् ि नै छै।  चेि ना िवमवि क पवत्र कामे म ानेश्वर  मनुज  14 || विदे ह  सदेह:३६ \nिेह ो मंच िापेक्ष  िय ानमे  जगदी श प्रि ाद  मडिलक  उपहय ािक िंख्य ा  \nमात्र  ४ वलखल वहह !! ! \nजगदी श प्रि ाद मडिलक ना ममे जँ मडि ल टाइ वटल नै  र ह ैि  मात्र  \nजगदी श प्रि ाद  र ह ैि  ि ँ र माना ि िाक अनुय ाय ी ह ुनका श्रोव त्र य, अमर-\nर ामदेि िाक अनुय ाय ी ह ुन का ब्राह्म ण आ \"लालदािक  स् मावर का\"क \nलेखक िमा जी  हुनका काय स् ि घोव र्ि कऽ दैिव ि।  \nआ ् जँ जगदी श प्रि ाद म डिलक फोटो उपल ब्ध नै  र वहि ै ि ँ \nवकशोरीकाहि वमश्रक प्रव ि वक्रया िादी  वमविला िांस् कृवि क  पवर र्द जगदी श \nप्रि ाद मडिलक यज्ञो पिीि  ि ंस् कार  कऽ हुनका पाग पव ह र ा  फे र  िएह  \nकुकृत् य  कवर ि ए  जे ओ वि द्य ापवि क िंग एक  ह ज ार  िालक िाद \nकेलक।  आ िेरमाक कोनो  िुढ़ िा मावटक विमकाकेँ देख िैि जगदी श \nप्रि ाद \"िा/ ठक्कुर ः\" केर  क ाल् पवनक घरा ड़ ी, य एह  छी , घोवर्ि  कऽ  \nवदि ए। \nमल ंवग य ाक िेट ा, र ामदेि  िाक िेट ा आ िेर  र ाि छद्म नामीक देल  गा वड़  \nिेह ो विदेहमे विना काँ ट -छाँ टक छपने अवछ , जे लोक  पवढ़ ि कए , \nवकछु गा वड़  जे नै छा पल  जा िकैए , िएह  टा नै छ पने छी ।  आ \nगा वर क िर िँ अखन धव र क मै विली आ  वमविलाक इ व ि ह ािकार ऐ  \nविर्य पर इ शार ा ि ँ केलवहह  मुदा आगाँ नै  िढ़ ला।  \n  \nि ेँ ओ ज्यो वि र ीश्वर(१२७५ -१ ३ ५ ० ) पूि द विद्य ापवि य े र ह वि िे फेर  विद्ध \nह ोइ ए । जय देि (ल गभग १ २ ० ० )क गी ि -नृत्य  आ वकर ि वन य ाँ \nज्यो वि र ीश्वर  पूिद विद्य ापवि क पदािली मे ल खाइ ि  अवछ , िंस् कृि  आ \nअिहट्ठ िला विद्य ापव ि क काव्य  ि ौष्ठिि ँ मे ल नै खाइ ि  अवछ ।  \n   विदेह  सदेह:३६|| 15 \n \nआि पुनः  आिी वमवि ला िांस् कृवि क पवर र्दक मंच  जि ए िँ  रामलोचन \nठाकुर  मंच िापे क्ष िय ान देल वहह ।  ई  पवर र्द विद्य ापव ि क य ज्ञो पिीि  \nिंस् कार  नै, मै विलीक य ज्ञो पिीि  िंस् कार  केलक।  ओकर विद्य ापवि केँ \nपवह र ाओल पाग , कोलकाि ािँ  विहध्य ेश्वर  मडिल आ  श्रीकाह ि  मडिलकेँ \nलुप्ि कऽ देल क आ मै विली क यज्ञो पिीि  ि ंस् का र  पू णद भऽ गेल।   \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ िला विद्य ा पवि क जाव ि गि  कट्ट र ि ाक िा नगी देखी:- \nकीवि दलि ा- जाव ि-अजावि क व ििाह  अधम कएँ पार क।  \nपु रुर्-परी क्षामे विद्य ापवि  किा कहैि- कहैि  लेखकीय  िक्ि व्य  दै छव ि \nवक र ाज पू ि क स् त्र ी चव र त्र ह ी न ह ो इ ि  अव छ , ई  ओवह ना  भे ल जेना \nअििदिे दमे  शू रक पत्नीकेँ विना स् िीकृविक वकयो ह ाि पक वड़  लऽ जा \nिए िला िक्ि व्य।  िंस् कृि  आ अिहट्ठ िला वि द्य ापवि जाव ि-अजावि पर  \nविशे र् ि ल दै  छव ि , र क् ि  शु द्धिा/  जाव ि  ह ुनका लेल महत् िपूणद छव हह। \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ िला विद्य ा पवि  कहै छव ि- अकुलीन कोनो  दय ाक \nअवधकार ी नै अवछ! ! आ िौहदय द मात्र  धव नक आ वि वशष्ट िगदक  \nएकाव धकार  अवछ! ! िंस् कृि  आ अिहट्ठ िला (वकश ोर ीकाहि वमश्रक \nवमविला िांस् कृवि क पवर र्दक  जनौ आ पागिला)  विद्य ा पवि  कहै छव ि - \nजाव ि  िामाव जक जीिनमे  अ वहि म वनधा र क ि त् ि  अवछ। जे खराप \nकुलमे  जहम लैए ओ दु ष्ट वदमाग क िाँप मात्र  िवन िकैए!! \nवकशोरीकाहि वमश्रक वमविला  िांस् कृवि क पवर र्दक जनौ आ पागिला \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ िला वि द्य ा पवि  कहै छव ि- ओ देश  जि ऽ जा वि क  \nवनअम लाग ू  नै ह ोइ ए िे म्ल े च्छ छ देश  विक(  Aspects of Society \nand Economy of Medieval Mithila)- Upendra Thakur \nअमीर  खु िर ोिँ  पवह ने प ाग क  िणदन ह मरा  नै भेटल  अवछ ।   16 || विदे ह  सदेह:३६ \nमु दा ज्यो वि र ीश्वर  पूिद विद्यापव ि  (पदािलीक लेखक) कहै छव ि: - नृप  \nइ वि काह ु करव ि नव ह  ि ाव ि ।  \nपु र ख मह ि  ि ि हमर िजाव ि ॥  \nि ाव ह  द्वार े र ाज ा  ककरो  द ड ि नवह  दैि छव ि आ िभट ा पै घ लोक  \nएके र ंग छवि।  \nगो विहददािक पद्य ो वक्लष्ट छ लवहह  आ एकर िमानाहिर  पर म्प र ा िे ह ो \nनै छल (ि म्भ िि ः ििणद मध् य  प्रचलनक कार ण ई  दुनू चीज  छल) , \nिे विदा पि नाच जकाँ  ओ एि ुक्का  माँ वटमे  िंर वक्षि  नै भ ऽ िकल ।  \nगंग ेश उपाध्य ाय क ि त् त् िवचह ि ामवणक चचा मु दा  िधदमान जे ह ुनका  \nिुकविकैरिकाननेहदुः  कहै छव ि , ओ कविि ा िभ किऽ गेल ? पक्षधर \nवलखै पर प्रवििहध लगेल वहह  मु दा र घु नाि वशरो मवण आ ह ुनकर  वशष्य  \n“उदय न ” आ “गंग ेश”क कृवि केँ र वट कऽ च वल गेल ाह  आ निद्वीपम े \nनव्य-हयाय स् कूलक स् िापना क  िंगे िंगा लिँ विद्य ािी एन ा इ  िहद भऽ  \nगेल । \nज्यो वि र ीश्वर  पूिद विद्य ापवि :- कश्मीर क अवभनि गुप्ि (द श म शि ाब्दीक \nअहि  आ एगार ह म शि ाब्दीक प्रारम्भ ) - ग्रहि “ई श्वर  प्रत्य ाव भज्ञा-  \nविभवर्दणी” मे  विद्य ापवि क उल् लेख कर ै छवि। \nश्रीधर  दािक िदुवक्ि कणामृि, - श्रीधर  दाि विद्य ापव ि क पाँ च टा प द  \nउद्धृि  केने छवि जे  विद्य ापविक पदािलीक भ ार्ा छी।  \n“जाि न मालि ो कर  पर गा ि  \nि ािे न िा व ह  मधुकर विलाि। ” \nआ  विदेह  सदेह:३६|| 17 \n \n“मु हदल ा म ुकुल किय  मकरह द ”  \n(मध्य कालीन वमविला, उपेहर  ठाकुर )  \nज्यो वि र ीश्वर  (१ २ ७ ५-१ ३ ५ ० )  र्ष्ठ ः कल्लोल- ॥ अि  विद्य ािहि  \nिणदना॥….. विदा ि ञो आस्िा न भीिर  भउ. ि का पछा ि ेलङ्गी. मरह ठी.  \nवि। दओवि नी दुइ वचत्र क इ  गा ङ्ग जउन  वनह ाव ल अइिवन देर् ु अह.  \nचउआञ् चवर  चीवर  एकह ोङ्क  पवर ह ने …….िे कइिन देर् ु. जइ िे  \nप्रया गक्षेत्र िर स् िि ीकेँ गङ्गा जमु नाक िम्िावह ।  का ह ो ि इ िे ि ा  \nविदा ञोि के दुअ ओ ि म्िावह का ह ो भउअह  . दशञु हधी र ा जा अिधान  \nकराउ. विदाञो ि  आस्िान  ि इ िु. \n(विदा ञोि  (पुरुख) भीिर  भे ल , ि कर पाछाँ ि ेलङ्गी, मरह ठी। \nविदओि नी (स्त्र ी) दू टा र ंगक गङ्गा य मु नामे  नह ाय वल एह न  देखाइ ए। \nचावर-चावर  आँचरिला च ीर  ए कहकटा पवह र ने ।  िे केह न देखू . जेना  \nप्रया गक्षेत्र िर स् ि ि ीकेँ गङ्गाज मु नाक िंगिे ि ेह ने ओइ विदा ञोि केँ दुनू \nिम्िावह का।  दश ञु हधी र ाज ा केँ अिधान करेलक , विदा ञोि  स् ि ानपर \nिैि ला। \nअष्टमः  कल् लोलः- ॥ अि राज्य  िणदना॥  …विदा ञोि  ि । वहह क गीि .  \nनृत्य . िा द्य . ि ाल. घाघर पवर ठरइ ि ेँ आह … \nविदा ञोि  लोकवनक गी ि , नृत् य, िाद्य, ि ाल, घाघर पही वर कऽ भे ल।  \nउगना महा देि : महा देि (उगना रूपी) विद्य ापवि क ऐठाम गी ि  िु निा ल ेल  \nउगना नोकर िवन र ह ै छलाह ।  मै विलीक आवदकव ि विद्य ापवि \n(ज् य ोव ि र ीश्व र  पूिद) आ विद्य ापवि  ठक्कुर ः (ि ंस् कृि  आ अिहट्ठ क लेखक  18 || विदे ह  सदेह:३६ \nआ र ाज ा वशिविंह क दर िार ी ) दुनूि ँ ि म्िद्ध कऽ  उगनाक ई  किा  \nप्रवि द्ध भ े ल। \nिोव ध काय स् ि: विद्य ापवि  ठक्कुर ःक पु रुर्  परी क्षामे  वह नक गंग ालाभक \nकिा िवणदि  अवछ।  म ह ाक वि विद्य ापव ि  (ज् य ोव ि र ीश्व र  पूिद मै विली  \nपदािली िभक ल ेखक) क व िर्यमे  िेह ो गंग ालाभक ई  किा प्रचवलि  \nछल आ िादम े विद्य ापवि  ठक्कुर क (ि ंस् कृि  आ  अिहट्ठ क लेखक )  \nविर्य मे  ि ेह ो गंगा लाभक ई किा प्रचवलि  भेल।  \n  \nविद्य ापवि  ठक्कुर ःक िंस् कृि  ि ाव ह त् य  वमविलाक विद्वान परम्प र ाक लोपक \nिाद िोिाँ  आएल, आ िंस् कृि  िाव ह त् य मे  विद्य ापव ि  ठक्कुर ःक कोनो  \nखाि चचद  नै भ ेटै ि  अवछ  आ  िंगा लक विद्य ािीक एना इ य ो कम भऽ \nगेल  छल , जे अविि ो र ह वि  ह ुनका लेल विद्य ापवि  ठक्कुर ःक िंस् कृि  \nआ अिहट्ठ  िाव ह त् य  िमकाली नक िाव ह त् य  छल जे खिम ह ोइ ि  विद्वि ा \nपरम्पर ाक िावह त् य  छल आ िेह ो ि खन वलखाइय े र ह ल छल , मु दा \nज्यो वि र ीश्वर-पूिद पदािली प्रवि वद्ध प्राप्ि कऽ लेने छल। ओइ कालक \nगो नू  िा वि द्य ापवि क िमय प ाग  र ह िो करए िेह ो वन वि ि  नै , कार ण  \nअमीर  खुिर ो (१२ ५ ३-१ ३ २ ५ ) मात्र  एकर  चचद  क ेने  छव ि।  विज य  \nकुमार  ठाकुर  एकर ा िामहि िादी  प्रिीक आ  ि ंत्र  मंत्रिँ  िम्िद्ध मानै \nछव ि।  मु वस् लम आक्रमण क िाद अधीनस् ि  िामहिकेँ ई  पवह र ाओल \nगेल  ह एि  आ ई  मु वस् लम  टोपीिँ मे ल खाइ ि ो अवछ , आ मात्र  ब्राह्म ण-\nकाय स् ि मु वस् लम आक्रमण क  िाद  वमविलामे िामहि र ह वि (रा जपूि  \nनै) आ आइय ो अही  दू  िगद क िीच ई  कवह य ो काल  विय ाह  आवदम े \nप्रयुक्ि  ह ो इ ए।   विदेह  सदेह:३६|| 19 \n \nमहा कवि विद्यापवि- किीश्वर  ज्यो वि र ीश्वर (ल गभग १२७५ -१ ३ ५ ० )िँ पूि द \n(कार ण ज्यो वि र ीश्व र क ग्रहिमे वह नक चचद  अवछ) , मै विलीक आवद  \nकवि।  िंस् कृि  आ अि ह ट्ठ क विद्य ापवि ठक्कुर ःिँ वभन्न।  िम्भ िि ः \nविस् फी गा मक नौआ  ठाकुर  श्री महेश  ठाकुर क पु त्र (परम्पर ा अनुिार )। \nिमानाहिर  परम्पर ाक वि दापि  नाचमे  विद्य ापवि पदािलीक  \n(ज् य ोव ि र ीश्व र िँ पू िदि ँ ) नृत्य-अवभनय  होइि  अवछ ।  \nविद्य ापवि  ठक्कुर ः १ ३ ५ ०-१ ४ ३ ५  विर्एिार  विस् फी- काश् य प (रा जा  \nवशिविंह क दर िार ी) आ िं स् कृि  आ अिहट्ठ  लेखक। कीवि दलि ा , \nकीवि दपिा का, पु रुर् परी क्षा, गो र क्षविज य, वलखनािली आवद ग्रंि  िमे ि  \nविपुल  िंख्य ामे कालजय ी र चना।  ई  मै विलीक आवदकव ि विद्य ापवि \n(ज् य ोव ि र ीश्व र  पू िद) िँ वभन्न छवि।   \n \n३ \nफणीश्वर नाि र ेणु विदा पि ना चपर  वर पोि ाज  वलखल वन जे १ अगस् ि  \n१ ९ ४ ५  ई . केँ िाप्ि ाव ह क “विश्वव मत्र”मे  प्रकाव शि  भे ल।  ऐ वर पोि ा जक  \nमहत् ि अवछ, कार ण ई  ऐ विर्य पर ज्यो विर ीश्वर  द्वा र ा वलवख ि  वििर णक \n७०० िखद िाद वलखल  गे ल आ ऐ ७०० िखदमे  जे  विद्य ापव ि क ेँ \nिमानाहिर  पर म्प र ा वजआ क ऽ र खल क।  \nआ जे एकर ा व जआ कऽ र खल क ओकरािँ अनचोक्के विद्य ापवि  छ ीव न \nलेल गेल वहह ।  विदेश्वर ठाकुर  विद्य ापवि  गी ि  गिैि आ ह ा क्रोश करैि  \nमृ त् य ुकेँ प्राप्ि केलवहह जे वि द्य ापवि केँ पाग पवह र ा कऽ ब्राह्म ण िभ  \nछी वन लेलक।  ब्रह्म पु र ाक का नू नगो िरी प्रि ाद ठाकुर , पोखवर भीड़ा क   20 || विदे ह  सदेह:३६ \nविनोद ठाकुर , रुरपुर क िर य ुग ठाकुर  आ में ह िक जय र ाम  ठाकुर  आ \nविस् फीक िौँि े गा म  आइय ो ई  र वट र ह ल छव ि।  शाव लग्राम य ादि , \nअिवधय ा ठाकुर  विस् फी गा मक परम्पर ाक गिा ह  छव ि ।  विद्य ापव ि  \nकमदकाडिीय  अपह र ण मे  ह ुनकर  जहम आवदक प्रवि िभ ि र ह क  \nअनगदल  ि कद उपवस् िि  ह ो इ ि  र ह ल मु दा ह ुनकर  िमानाहि र  परम्पर ाक  \nमादे कोनो  शोध -पत्रमे चचो धव र  नै भे ल।  ई  आल ेख विदेश्वर ठाकुर  \nिन ह जार क ह जा र  ि मानाहि र  पर म्प र ाक लोकक प्रवि  ि मवपद ि  अवछ  \nजे विदा पिक ज्यो वि र ीश्वर  आ  फणीश्वर नाि र ेणुक  दुनू  आ लेखक िीच  \nविद्य ापवि केँ वज आ कऽ र खल वहह ।  \n \nवमविलाक शि पि ब्राह्म णक प र म्प र ा आ वमविलाक िमानाह ि र  परम्पर ा: \nिैवदक िंस् कृि क प्राचीनि म ग्रहि ऋगिेदिँ पवह नेि ँ भार्ा  अवस् ि त् िम े \nर ह ल ह एि ।  किेक मौवखक  िाव ह त् य  जेना गा िा , नार ा शंिी, दैिि \nकिा आ आख्य ान िभ ओवह मे  र चल  गेल  ह एि ।  एह ने गा िा िभक  \nगा य कक लेल “गा विन”, “ ग ाि ुविद ” आ “गा िपवि” ऋगिेदमे  प्रयुक्ि  \nभे ल। \nिैवदक काले ि ँ गािा आ नार ा शंिी िम ानाहि र  रूपमे  रह ल ।  \nप्राकृ ि िँ िैवदक िंस् कृि  िह ा र  भे ल आवक िैवदक िंस् कृि िँ प्राकृ ि ? \nिेदमे  नार ाशंि ी नाम्ना जन आख्य ान य ए ह  विद्ध करैि  अवछ जे दुनू \nिमानाहिर  रूपेँ  िह ुि  वद न ध वर  चल ल।  ई  िमानाहि र  पर म्प र ा दुनूकेँ \nप्रभ ाव िि  केलक।  आि ऋगिेद देखू - ओिए दुल द भ लेल - दू लभ , \n(ऋगिेद ४ .९.८) प्रयो ग की विद्ध करैि  अवछ ? अििदिे दमे  पिाि   \nलेल पिा (अिि दिेद १ ० .४ .१० ) की विद्ध करैि  अव छ ? गो पि \nब्राह्मणमे  प्रवििहधाय  लेल प्रवििंह ाय  क ी विद्द करैि  अव छ ? ( गो पि \nब्राह्म ण २ .४)।  विदेह  सदेह:३६|| 21 \n \nजे आय द छव ि िे भारि क पवच्छ छम भागिँ  वमविलाम े एलाह , आ ह ुनका \nिभक एिािँ पूिद िेदक वक छु अंश  विद्य मान छल , ि ेँ ने िह ुि  र ाि \nशब्द जे मै विलीमे अवछ , िह ु ि  र ाि उच्छ चा र ण जे मै विली मे  अवछ ओ  \nिैवदक िंस् कृ ि मे  अवछ , मु दा लौव कक िंस् कृि मे  नै अवछ।  अविद्य ा , \nकमदविद्धाहि, जहम आ पु नज दह मक आिाज ाह ी आ मोक्ष ई  ि भ अनाय दि ँ \nआय दकेँ भे टल ै।  ि ेँ ने उपवनर्दमे  मोक्ष प्रावप्िक मागद छै, स् िगद प्रावप्िक \nनै। मोक्ष भे टि कोना? य ज्ञ  केलािँ? नै, ई  भे टि ज्ञा निँ आ मनन -\nवचहिन आ िमावध िँ।  र ाज ा जनकक िंर क्षणमे  य ाज्ञ िल्क् य  िृहदार डयक  \nउपवनर्दक वि र ह ुि क अना य द क्षे त्र मे  रचना केलवहह । \nिाचस् पवि  वमश्र िांख् य कावर का क िहिा िनम िू त्र क व्य ाख् य ा  करैि  कह ै \nछव ि जे की ई  कवह  िकै छी  जे अचे ि न दू ध केर  पोर्ण िँ परु \nपोिाइ ए आ अचे ि न प्रकृवि क िंचालनिँ जीिकेँ मु वक् िक ज्ञा न भे टै ए? \nई श्वर  ि ँ स् िय ंमे  पूणद छव ि ि ँ ओ कोन उद्देश्य े विश्वक िृव ष्ट करि ाह \nआ जीि लेल जँ ओ िृवष्ट करि ाह ि ँ िृवष्टक िादे ि ँ जीि िहहा इ ए \nआ िृवष्टिँ पूि द ि ँ िहहेिाक प्रश्ने नै अवछ, ि खन जीिक प्रवि किीक  \nदय ा ? िे प्रक ृवि  द्वार ा िृवष्ट ह ोइ ए आ जीि अपन प्र य ािि ँ अपिगदक  \nप्रावप्ि करै छव ि ।  आ  वि िेकिँ ह ोइ ए प्रल य ।  िे ई श्वर िाद नै \nवनर ीश्वर िाद अवछ िाच स् पवि क व्य ाख् य ा ।  प्रकृवि  िंचाल नमे जँ ई श्वर  \nभाग लै छवि ि ँ ओ चेि न प्रवक्रय ा ह ए ि  जे कोनो उद्देश् य ेिँ हएि  आ \nि कर कोनो  खग ि ा ई श्वर केँ छव हहय े नै। हया य िू त्र क र च ना केवनह ार \nवमविलाक गौ ि म िोलह प दािदक ज्ञा निँ जीिक वनः श्रेयि प्राप्ि \nकरिाक चचद  करै छव ि , मु दा ऐ िभम े ई श्वर क किौ चचद  नै अवछ \nजे ह ुनको द्वार ा मु वक् ि  िम्भ ि अवछ।  िैश ेवर्क िू त्र  कहैए जे िेद  \nविद्वान लोकवन द्वार ा र चल  गेल  अवछ नै वक ई श्वर  द्वार ा।  कुमावर ल  22 || विदे ह  सदेह:३६ \nभट्ट कहै छव ि जे िृवष्टक पूिद ई श्वर क विर्य मे  कोनो  विश्व िनीय  चचा  \nअि म्भ ि अवछ ।  \n \nशि पि ब्राह्म णक ि िाकविि  मु ख्य  धा र ा, आ ि कर िमानाहिर  \nमु ख्य धा र ा: \nब्राह्म ण आ गए र  ब्रा ह्म णिाद वम विलामे शुरुएिँ र ह ल अवछ।  ज्यो वि र ीश्वर \nवलखै  छव ि - िौध  पक्ष अइिन- आपाि  भीर्ण।  अगव ि शील शि पि \nब्राह्म णक परम्पर ा न ामक िाम्यि ाक का र ण िंस् कृि  आ  अिहट्ठ िला  \nविद्य ापवि केँ पूज्य  िनिैपर  वि ि द अवछ।  ऋक  आ नार ाशं िी , महा कवि \nविद्य ापवि आ पागिला वि द्य ाप वि, मोक्ष आ स् िगद-नकद ई  दुनू परस् पर  \nविर ोध ी विचा र धा र ा वमविल ामे र ह ल।   \nशि पि ब्राह्म णक विदेघमािि आ पु र ाणक वनवम दुनू गो टे क पु र ोव ह ि  \nगौ ि म छव ि िे दुनू एके छ वि आ एि एिँ विदेह र ाज्य क प्रारम्भ ।  \nमाििक पु र वह ि  ग ौि म वम त्र व िहद य ज्ञक/ िवलक प्रारम्भ  कएलवहह  आ \nपु नः एकर  पु नःस्िापना भे ल महा जनक -२ क िमयमे  य ाज्ञ िल्क् य  द्वार ा। \nमै त्र ेय ी, य ाज्ञ िल्क् य, िीि ा, जनककेँ र टै ि -र टै ि  ई  परम्पर ा  विद्य ापवि क  \nय ज्ञो पिीि  िंस् क ार  आ पाग प्रविष्ठापन जइ  ि ीिर  गव ि य े  केलक ि े \nओकर शि पि ब्राह्म णक ििाकव िि मुख्य  धार ाक अनुकू ल छल।  \n \n१ ७ ६ ०  ई .क माधि विंहक  शाखा पञ्जीक आदेशक िा द वमविलामे \nब्राह्म ण आ कायस् ि मध्य  न ि-कुलीनिादक प्रि ार  भे ल आ भल मान ुि  \n(ित्तेि गव मया) उपजा वि क कणद काय स् िमे आ स्रोव त्र य  उपजा वि क  \nमै विल ब्राह्म णमे  उत् पवत्त  भे ल, ओइिँ  शार ीव र क आ मानविक िीमार ी ऐ \nदुनू उपजा वि  मध् य  भयंकर  रू पि ँ िढ़ल , िंगे िह ुवििा ह, िाल-वििा ह क \nआ विध िाक िंख्य ामे अत्य व धक िृवद्ध भे ल।  आ ई ह ो जइ  शाव हिपू ण द  विदेह  सदेह:३६|| 23 \n \nरूपि ँ आ  ि ीिर गव ि िँ भे ल िे शि पि  ब्राह्म णक ि िाकविि  मु ख्य  \nधा र ाक अनुकूल छल।   \n \nवि द्य ापव ि पर वदनेश्वर  ल ाल आनहद आ र ामिृक्ष िेनीपु र ीक विचा र ! ! \nवदनेश्वर  लाल आनहदक ेँ भ्रम  र ह वहह , ओइ कालम े  पञ्जी गुप् ि  चीज  र ह ै , \nजे िंस् कृि  आ अिह ट्ठ  िल ा विद्य ापव ि क विर्एिा र  वि स् फीकेँ पञ्जीम े \nजय िार (वनम्न कोवटक)  कऽ देल  गेल  र ह ै।  शाखा पञ्जी  १ ७ ६ ०  ई .ि ँ \nपवह ने र ह िे नै  करै आ ि कर  प्रम ाण अवछ जे अयाची वमश्रक मूलक  \nवनचुलका पीढ़ी स्रोव त्र य  उपज ाव ि मे  अवछ आ ब्रा ह्म ण उपजा वि मे  िेह ो।  \nई  ओवह ना अवछ जे विहधु घाटी िभ्य ि ामे िड़द र ह ै मु दा गा य  नै \n(ि ीलपर ), मु दा विनु गा य  ि ड़दक उत् पव त्त  कोना  ह ए ि ।  व दनेश्वर लाल \nआनहदकेँ पञ्जीक िभ ि थ् य  उपल ब्ध नै र ह वहह , प्राय ः पदािली िला \nविद्य ापवि  आ िं स् कृि  आ अि ह ट्ठ िला वि द्य ापवि क एक्के ह ेिा क दुष् प्रचार म े \nह ुनका लाग ल ह ेि वहह  जे अिहट्ठ मे  वलखिाक कार ण जँ विर्एिार  \nविस् फीकेँ पञ्ज ीमे ज य िार  क र िाक िम्िह धिँ  जो ड़ल जाए ि ँ विद्य ापव ि  \nठक्कुर ः वकए क्राव हिकार ी भे ल ाह  िे व्य ाख् य ा कएल जा िकि।  मु दा \nवदनेश्वर  लाल आनहद ि ेह ो मानै छव ि जे पदािली क ह ुनकर  \n(विद्य ापवि क) ह ािक ि ँ छो ड़ू, ह ुनकर  कालोमे  िंगृहीि  प दक कोनो  \nवििर ण नै अवछ।  मु दा िे को ना िम्भ ि जखन िंस् कृि  आ  अिहट्ठ िला \nविद्य ापवि  अपन िंस् कृि  आ अिहट्ठ  ग्रहि िभ टहंकार िँ आरम्भ  आ \nिमापन करै छव ि , के र ाज ा -र ानी ह ुनका प्रे वर ि  केलवखहह , ककर \nआवश्रि  छलाह, िभ िणदन दै ि ।  पूणद लेखकीय  अहदाज , िर स् िि ी आ  \nलक्ष्म ी दुनु क ि ल; ि खन पदा िलीमे िे  वकए नै ? वदनेश्वर  लाल आनहद  \nगुम्म छव ि।  िंस् कृि  आ अिहट्ठ  िला विद्य ापव ि  अपन आश्रय दाि ाक   24 || विदे ह  सदेह:३६ \nविर्य मे  वलखने  छव ि मु दा कोनो  िंस् कृि  आ अिहट्ठ  ग्र हिमे  अ पना  \nविर्य मे  वकछुओ नै व लखने  छव ि।  ओ अिह्ट्ट्ठ  वलख िोमे दिािक \nअनुभि करै  छव ि , जे ि खु नका मु ख्य  परम्पर ाक िाव ह वत् य क भार्ा \nछल। मु दा ज्यो वि र ीश्वर पूिद विद्य ापवि क प्रभ ाि एि ेक छलवहह  जे ह ुनका \nिंस् कृि  नाटक गो र क्षविज य मे  मै विली गी ि  वलखऽ पड़ लवहह  (जेना \nविदा ञोि क पवह ल वर पोि ाज  व लखवनह ार  ज्यो व ि र ीश्व र केँ िंस् कृि  नाटक \nधू ि दिमागममे  मैवि ली गीि  वलखऽ पड़लवहह)।  \nगो विहद िा ज्यो वि र ीश्व र क विदा ञोि मे  विद्य ापवि क परम्पर ा देवख ल ै \nछवि, चचद  करै छवि मु दा ज् य ोव ि र ीश्वर  पू िद विद्य ापवि केँ आगाँ वकए न ै \nिढ़ा पिै ि  छव ि जखन विदे श्वर  ठाकुर  गा वि -गावि कऽ प्राण त् य ाव ग  \nर ह ल छव ि ? विद्य ापवि  न ाटकमे विद्य ापवि केँ प्या ि जि ऽ लगलवहह ओ \nनाटक लेखकक गा म कोना  भऽ जाइ ए ? िभ अपना - अ प ना वह िािि ँ \n“ह म्म र  विद्य ापवि”पर ना टक वलवख रह ल छवि।  \n \nर ामिृक्ष िेनीपु र ी लग िेह ो प ञ्ज ीक ि थ् य  नै छव हह ।  एकटा उपजा वि क  \nिनोि र ी आ वकंिदह ि ीक आधा र पर ओ केशि वमश्रक विद्य ापवि पर ह ँिि \nवलखै  छव ि ; द्वै ि  पवर वशष्टक ई  केशि वमश्र िाचस् पवि- २  (१४ ० ० -\n१ ४ ९ ० ) क पौत्र  छव ि।  एकटा आर केशि वमश्र (११ ५ ०  लगभग)  \nछव ि जे ि कदभार् वलखै  छव ि आ जकर िमीक्षा ि त् िवचहिामवणकार क \nगंग ेशक पु त्र  िधदमान “ि कदप्र काश”मे  करै छव ि।  आनहद कुमार स् िामे \nजि ेक शोध  १ ९ १ ५  ई . मे  केने र ह वि ओइिँ  एक्को िेग आगाँ नवह य े \nिेनीपु र ी जा िकल वि नवह य े आनहदस्िा मीक िए िखद िाद वकय ो दोिर  \nमु ख्य धा र ाक शोध क ि ा ज ा िकल  छव ि।  िएग  उगनाक किा िेनीपु र ी  \nकहै छव ि , मु दा महा देि िं स् कृि  आ अिहट्ठ क क ट्ट र  विद्य ापवि क  \n“शैिििदस्ििार”पर कैलाशमे  नचि ा आ वक ज्यो व ि र ीश्व र पूिद विद्य ापवि क   विदेह  सदेह:३६|| 25 \n \nनचार ीपर, ओइपर  गुम छव ि ।  आनहद कुमार स् िामी  जक ाँ िेनीपु र ीक ेँ \nिुिल  छव हह जे िंस् कृि  आ अिहट्ठ क विद्यापवि क ह ा िक वलखल \nभागिि  उपल ब्ध अवछ आ इ ह ो जे विद्य ापवि केँ गंग ालाभ कोना  भे लवहह , \nगंग ा ह ुनका अपनामे  लीव ल लेलवखहह।  आनहद कुमार स् िामी जकाँ  \nिेनीपु र ीकेँ िंस् कृि  आ अिहट्ठ क वि द्य ापवि क वलखल  पु रुर्पर ीक्षाक  \nविर्य मे  िुनल  छव हह मु दा प ढ़ ल नै छव हह , आ िे नै  ि ँ ह ु नका िुिल  \nर वह ि वहह  जे िंस् कृि  आ अ िह ट्ठ क वि द्य ापवि गंग ालाभक  किा िोव ध \nकाय स् िक विर् य मे  वलखने  छव ि।  ज्यो व ि र ीश्व र  पूिद विद्यापव ि क विर्य मे  \nई  किा उगनाक  किा ि न प्रचवलि छल जे िादम े  िंस् कृि  आ \nअिहट्ठ क विद्य ापव ि िँ कमदकाड िीय  रूपमे जोड़ ल गेल  आ  पु रुर्पर ीक्षाक \nकिा िोव ध का य स् ि एक र  प्रम ाण अवछ।  कीवि दपि ाकाकेँ िेनीपु र ी \nमै विली गी ि क िंग्रह  कहै  छव िइ! ! पूव छ -पावछ  कऽ शोध  कएल जाइ  \nछै? जे आधार  कुमार स् िामी िए िखद पवह ने र खल वहह , ओ इ पर िुखाएल \nमु ख्य धा र ा वकए नै आगाँ िढ़ल  कार ण ई  शि पि ब्राह्म णिादी  मु ख्य धा र ा  \nओकरा एकर  अनुमवि  नै दै छै।  मु दा विना कोनो  प्रम ाणक  वशिविंह क \nवमत्र  पु र ाव दत् य केँ भूवमहा र  ब्रा ह्म ण विद्ध कऽ दै छव ि, ओवह ना जेना  \nगो विहददाि (िा) केँ र माना ि िा स्रोव त्र य  िि ेलवहह  ( िुकुमार  ि ेन  \nि करा ह ा स् य ा स् पद मानै छव ि) , आ र ामदेि िा ब्राह्म ण विद्ध करै छव ि  \nआ कावलदािकेँ  िमाजी (ल ा लदाि स् मावर कामे) काय स् ि विद्ध क र ै \nछव ि। \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ िला विद्य ापवि  पूणद कमदकाडिक िं ग पु स् ि कक \nप्रारम्भ  आ अहि  करै छव ि, र ाज ा- र ानी-आश्रय द ाि ाकेँ मो न पाड़ै छव ि  \nमु दा अप न चचद  नै करै छव ि।  मु दा पदािली लोककडठमे  वकए र वह  \nगेल, पु स् ि कक ि ामिाम ओ ि करा वकए  नै देल वहह , कार ण ओ  26 || विदे ह  सदेह:३६ \nह ुनकािँ  कए ि ए पूिदक र च ना छल , जखन पाग क उत् पवत्त  वमविलामे \nनै भे ल  छल। पदािलीमे रू पनार ाय ण , वशिविंह, लवखमा, देि विंह , \nह र  विंह , पद्म विंह, विश्वा ि देिे, अजुद न-अम र, र ाघि विंह, रुर विंह , \nधी र  विंह , भै र ि विंह, चहर विंह आवद  िादमे घोविआएल गेल , जे \nगी ि क लय केँ प्रभ ाव िि  करैि  स् पष्ट रूपि ँ दृवष्टगोचर  ह ोइ ि  अवछ। \nिंस् कृि-अिहट्ठ िला विद्य ापव ि  भू-पवर क्रमा (दे ि विंह), कीवि द लि ा (कीव ि द \nविंह आ िीर विंह) , कीवि दपिा का, गो र क्षविज य  (वशि विंह), वलखनािली \n(पुर ाव दत् य ), दान िाक् य ािली  (रा नी धी र मवि ) आवद स् पष्ट रूपि ँ \nर ाज्य ाव श्र ि  र चन ा छल।  गो र क्षविज य  न ाटक भै र ि पूज ाक  अिि र पर  \nवलखल  गेल  आ ऐ मे  धू ि द िमागम िन मै वि ली गी ि  छल ज े \nज्यो वि र ीश्वर  पूिद विद्य ापव ि क भयंकर  प्रभ ाि स् िरूप छल। नामक  \nअि मानि ा नै र ह ै ि  ि ँ ज् य ोव ि र ीश्वकेँ ज्यो व ि र ीश्व र  पूिद वि द्य ापवि  ि ना  \nदेल  जा इ ि ।   \nि त् िवचहि ामवणकार क गंग ेश १ २ ० ० ०  ग्रहिक  िर ािर  एकटा ग्रहि  \nवलखल वहह ।  प्रोफे िर  वदनेश चहर भट्टा चाय द “वह स् ट्र ी ऑ फ नव्य-हयाय \nइ न वमविला ” मे  वलखै  छव ि - “The family which was inferior \nin social status  is now extinct in \nMithila…Gangesha’s family is completely ignored \nand we are not expected to know even his father’s \nname.” आ ई  िभ िू चन ा , ओ वलखै  छव ि , ह ुनका प्रो. आर.िा  \n(रमानाि िा) देल वखहह!  \nआि आउ पञ्जीमे  िवणदि  ि थ् य पर- ओइमे स् पष्ट रू पि ँ  व लखल  अवछ \nजे ि त् िवचहिामवणका र क गंग ेशक जहम वपि ाक मृ त् य ुक प ाँच िर्द  िाद  \nभे लवहह  आ  ओ चमद कावर णीिँ  वििा ह  केलवहह , ि ँ ई  गप र मानाि िा \nवदनेशचहर भट्टा चाय दिँ वकए नुके लवहह ? एकटा उपजा वि  द्वार ा वह नक र   विदेह  सदेह:३६|| 27 \n \nमूखदि ँ विद्वान िनिाक गपपि ार ल गेल वहह  आ वह नका ख ि म करिाक \nिाव जश भेल।  \nगंग ेशक पु त्र  ि द्धदमान गंग ेश केँ  िुकविकैरिकाननेहदु ः कहै  छव ि।  मु दा \nगंग ेश िन प्रवि द्ध विद्वानक कविि ा कोन िाव जशक अहि गदि आइ \nउपल ब्ध नै अवछ ि े ऊ पर देल  उदाह र णिँ स् पष्ट अवछ।  िंगा लक \nिािु देि पक्षधर  वमश्रक िह पा ठी र ह वि, वमविला पढ़ ै ले ए ला , शलाका  \nपरी क्षा उत्त ीणद केलवहह  आ ि िदभ ौम उपावध भे ट लह्।  िािु देि गंग ेशक  \nि त् िवचहि ामवण आ उदय नक हयाय कुिुमांजवलक कावर काकेँ कंठस्ि कऽ  \nलेलवहह ।  पक्षधर  आ आन वम विलाक वशक्षक ि त् िवचहिामव ण वलखिाक \n(प्र वि वलवप करिाक) अनु मवि  नै दै  छला! िाि ुदेिक  वश ष्य र घु नाि \nवशरो मवण अपन गुरु पक्षधर  व मश्रकेँ  शास् त्र ािदमे ह र ा प्रम ाव ण ि  करिाक \nअवधकार  लेलवहह ।  नव्य हय ाय स् कूलक निद्वीपमे  िािु देि -र घु नाि द्वार ा  \nस् िापना भे ल।  पक्षधर  वमश्र िंस् कृि  आ अिहट्ठ िला विद्य ापवि क \nिमकालीन छला।  आ र घु नािक िंग िंगा लिँ वमविला  विद्य ािीक \nआगमन िहद भऽ गेल ।  \n \nवशिविंह  द्वार ा िंस्कृि  आ अ िह ट्ठ िला वि द्य ापवि केँ जे विस् फी ि ाम्रपत्र  \nदेल  गेल  ि करा वग्र य िदन फजी  कहलवहह  कार ण ओ  विद्य ापव ि क \nपदािलीिँ  पवर वचि  र ह वि आ  िू वि गेल  र ह वि जे ओइ  वि द्य ापवि केँ ई  \nि ाम्रपत्र  भे टि अ िम्भ ि  छल। मु दा ई  ि ाम्रपत्र  ि ँ िंस् कृि  आ  \nअिहट्ठ िला विद्य ापव ि केँ भे टल  छलवहह आ दुनूक िीचक अहि र  वग्र य िदन \nनै िोव च िकल ा।  म ुदा ि े म.म. ह र प्रि ाद शास् त्र ी िोच लवहह  आ ऐ  \nि ाम्रपत्र केँ अिली िि ेलवहह । \n  28 || विदे ह  सदेह:३६ \nश्रीधर दािक िदुवक्ि कणामृिमे कैिि द पपीह ाक गंग ापर  स् ि ुवि  गी ि  \nअवछ।  र ाध ाकृष्णक गी ि  अवछ।  लक्ष्म णिेनक र ाज  कवि धो य ी  \n(जोलह ा) र ह वि ।  लवखमा ठकु र ाइ न पदािली नै वलखल वह ह  िंस् कृि मे  \nपद्य वलखल वहह  (वग्रय िदन)।  श्रीधर दािक अवभलेख  अंधर ा ठाढ़ीमे  अवछ  \nआ ओ नाहयदेि आ गंग देिक  मंत्री  र ह वि।  ह ुनकर  िंशज अवमअकर \nिंस् कृि  आ अिहट्ठ िला विद्य ाप वि क िमकालीन र ह वि।  गं ग देिकेँ उपेह र  \nठाकुर  कल चुर ी मानै छव ि।  विज य  कुमार  ठाकुर  कल चुवर  कणदक  \nस् ि ुवि मे  िदुवक्ि कणामृि (श्रीध र दाि)क विद्य ापवि क ग ीि केँ मानै छव ि।  \nर ाध ाकृष्ण चौधर ीक मि ऐ िँ वभन्न छव हह।  कोनो  पवर व स् िवि मे  ई  \nविद्य ापवि  ज्यो वि र ीश्वर  पूिद र ह वि।  “र ामचवर ि”- विग्रह पाल-३ कण दक ेँ \nह र ेलवहह , ऐ िम्िह धमे िेगूिर ाय िँ उत्त र  १६ वकमी. न ौलागढ़ि ँ दू टा  \nपाल अवभलेख र ाध ाकृष्ण चौधर ीकेँ भे टल वहह ।  ओहो  कणद ११ म \nशि ाब्दीक छव ि।  धू ि द ि मागम ि ेह ो दवक्षण भ ार ि मे  प्रविद्ध  अवछ । \n \nअनुलग्नक: \nफणीश्व र  नाि र ेणु \nएकटा ल ोक गी ि क वि द्य ापव ि \nभ ू वमका \nमहा कवि विद्य ापव ि पर “खोज”करैि  काल ह मरा  लाग ल जे एक \nअध्या य क शीर्दक र ाख’ पड़ि- “खेवि ह र-िोव न ह ार  आ ि ह लमानक कवि \nविद्य ापवि”। का र ण पूव णदय ाँ -िह र िाक इ लाकामे  आइय ो  विद्य ापव ि क \nपदािली गा वि -गा वि  क ’ भाि देखाक ’नाचैिलाक मडिली िभ अवछ।  ऐ   विदेह  सदेह:३६|| 29 \n \nमडिली िभक  नाय क मवह ििार , चरिाह  आ गा ड़ ीक िह लमाने ह ोइ \nछव ि प्र ाय ः।  मैविल पवडिि  ल ोकवनिँ पुछलौं  \n, ई  कोना  भे ल ? िजला, अहाँ कोन फेर ामे पड़ल छी ? अही  िभ मूख दक  \nकार ण आइ वि द्य ापवि क  दुददशा भ ’ र ह ल अवछ।  ऐ मामूली लोक िभक  \nमोनमे जखन एल ै विद्य ापवि क नामपर  “चावर टा पदािली ” जोव ड़ देल क।  \n.. अहाँ वदग्भ् भ्रवम ि  भ’ र ह ल छी । ..  वमविलाक पवडि ि क ि जदना -िाणीपर \nकान-िाि  नै दैि ह म िह र्द  िह र िा (िा िह र्ा ?) य ात्र ाक  ि ैय ारी शुरू \nक’देल ौं।  .. कनचीर ा गा म एक टा एह न गा म अवछ ज इ पर दू -दू  वज लाक \nवज ला अवधकार ीक शािन चल ैि  अवछ।  अदहा  गा म िह र िामे , अदहा  \nगा म पूव णदय ाँमे ।   \n... कनचीर ाक विद्य ापवि-मडि लीक नाम दुनू वज लाक लो क लै छव ि।  \n.. . ज इ  वद न कनचीर ा ग ाम पहुँचल ौं , गा ममे एकटा अघट घटना घवटि  \nभ’ गेल  र ह ै।  दि िालि ँ  इ लाकाक प्रविवनवध त् ि  करै िला नेिा जी  \nचुनािमे  वचि ंग भ ’ गेल  र ह वि ।  ि इ  द्वार े ओ इ  र ा वि  न ाच -गा नक दोिर े \nमिलि वनकालल  जा िकै छल , ऐ िर े  “विद्य ापवि-मडिली”क नाय क \nजनकदाि नाच करिाक अनुमवि  नै देलवन।   \nदोिर र ाव ि  ओ िड्ि खुशामद करेलाक िाद अनुमवि  देलवन।  ना य क \nजनकदाि िड्ि ि कद -विि कद केलाक िाद घ ु मा-वफर ा क ’ दोह र ा -ि े ह र ा  \nक’ कहलवन , “ विद्य ापवि- नाच” क जहम ह ुनके पवर िार मे  पवह ले -पवह ल  \nभे ल।  विस् ि ार िँ ओ कवह य ो वकछु नै कह लवन।  आ हुनक ा ज खन ई \nविश्वा ि भ’ गेल वन जे  “विद्य ापव ि  नाच मडिली”क नामपर  खचद  करिा \nलेल ह जार - दू  ह जार  टा का िर कार क खजा नािँ ल ’ क’ ह म न ै \nिह र ाएल छी , ि खन ओ मृ दंग पर िाप दे लवन।  र ाव ि  भवर  नाच देखैि  \nर ह लौं।  ग ाए चरिैिल ा छौ ड़ ा, िाड़ ी पही र  व िर व ह नी र ाध ा िव न गेवल आ  30 || विदे ह  सदेह:३६ \nकावन-कावन गा िए लाग वल - “किेक वदिि हवर  खे पि ह ो , ि ुम एिकवर  \nनार ी!” दोिर वदन , जनकदाि िँ ऐ  नाचक उत् पवत्त क इ वि ह ाि पु छलौं  \nि ँ ओ िाज ल - नै जा वन कव ह य ािँ  ऐ नाचक मूलगैनी  ह म र ा पवर िा र मे  \nचल ैि  आवि र ह ल अवछ।  ज नकदािक ऐ उदािीक  कार ण छल - ह मर  \nटे परेकािदर। ..  चुप्पे-चुप् पे  ि भ  गी ि  फीि ामे अहाँ भवर लेलौं , चल ाकीिँ।  \nमंगनीमे  अपन काज  िुि ाव र  लेलौं अहाँ ? आ, अंवि ममे प चाि टाका \nनगदी देल ाक िादो  ओ  ह म र  ऐ प्रश्नक कोन ो उत्त र  नै  देल वन वक \nखेवि ह र-िोव न ह ार, चरिाह  आ िह लमान िभ कवह य ा आ केन ा विद्य ापव ि क  \nपदािलीकेँ गा वि -गा वि नाचि  प्रारम्भ  केलवन।  जनकदािक पल ानीम े \nपु आरपर पड़ल र ह ी वदन भवर , ओकरा दय ा नै लगलै ।  ओकर मि ोमाि \nजिान िेट ी ह मरा  वदिि ँ पै र िी केलक , ि खनो ओ नै पव ििल , अपन  \nखानदा नीक  “ह ँिी” करिैिल ा  गप \nके “गज ट” मे “छा पी” कराि’ चाह ि? िुरह ा जनकदाि ि ड़द खोवल \nचरिै लेल चवल गेल ा।  ह म  ओकर पल ानीमे पड़ल र ह लौं आ ि कर  \nिादे एकटा वखस् िा िुनलौं िा िपना देखलौं िा “भ्रम”मे  पवड़ गेल ौं - \nई  नै कवह  ि कै छी।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह  सदेह:३६|| 31 \n \nरुबाइ : कता: गजल: हाइकू \n \nरुबाइक चतुष्पदीमे पथहल दोसर आ चाथरम पाँती काथफया युक्त होइत \nअथछ; आ मािा २० वा २१ हेबाक चाही। \nरुबाइमे मािा २० वा २१ राखू। रुबाइक सभ पाँतीक प्रारम्भ दू \nतरहे शुरू होइत अथछ- १.दीर्ि-दीर्ि-दीर्ि (मफ–ऊ–लु ।।U )सँ वा \n२.दीर्ि-दीर्ि-ह्रस्व (मफ–ऊ–लुन ।।।) सँ। ओना फारसी रुबाइमे \nपाँती सभ लेल  प्रारम्भक आगाँक ह्रस्व-दीर्ि क्रम थनिाथरत छै, मुदा \nमैथिली लेल  अहाँ २०-२१ मािाक कोनो छन्द जे १.दीर्ि-दीर्ि-दीर्ि \n(मफ–ऊ–लु ।।U ) सँ वा २.दीर्ि-दीर्ि-ह्रस्व (मफ–ऊ–लुन ।।।) \nसँ प्रारम्भ होइत हो, तकरा उठा सकै छी। पाँती २० वा २१ मािाक \nहेबाक चाही, ( मफ–ऊ–लु ।।U ) वा (मफ–ऊ–लुन ।।।) सँ \nप्रारम्भ हेबाक चाही। मुदा एक रुबाइक वाक्य सभक बहर वा छन्द/ \nल य एकसँ बेशी तरहक भऽ सकैए।   \nआन चतुष्पदी जाइमे पथहल दोसर आ चाथरम पाँती काथफया युक्त \nहोइत अथछ मुदा मािा २०-२१ नै हुअए आ पाँती (मफ–ऊ–लु ।।U \n) वा (मफ–ऊ–लुन ।।।) सँ प्रारम्भ नै हुअए से रुबाइ नै मुदा \n\"थकता/कतआ\"क पथरभाषामे अबैत अथछ। \nरुबाइक चतुष्पदीक चाथरम पाँती भावक चरम हेबाक चाही। \n  \nदूटा काथफयाबला शेर जू काथफया कहल जाइत अथछ। \nएक दीर्िक बदला दूटा ह्रस्व सेहो देल जा सकैए। \nदूटा काथफयाक बीचमे सेहो रदीफ रथह सकैए, काथफयाक भीतरमे \nसेहो रदीफ रथह सकैए; रदीफ ऐ तरहेँ अनुपथस्ितसँ ल ऽ कऽ मािा,  32 || विदे ह  सदेह:३६ \nएक शब्द, शब्दक समूह वा वाक्य भऽ सकैत अथछ जे अपथरवथतित \nरहत। मुदा काथफया युक्त शब्द गजलमे बदलैत रहत। \n  \nगजल कोनो ने कोनो बहर (छन्द) मे हेबाक चाही। वाथणिक छन्दमे \nसेहो ह्रस्व आ दीर्िक थवचार राखल जा सकैत अथछ, कारण वैथदक \nवणिवृत्तमे बादमे वाथणिक छन्दमे ई थवचार शुरू भऽ गेल छल:- जेना  \nतकैत रहैत छी ऐ मेर् थदस  \nतकैत (ह्रस्व+दीर्ि+ ह्रस्व)- वणिक संख्या-तीन \nरहैत (ह्रस्व+दीर्ि+ह्रस्व)- वणिक संख्या-तीन \nछी (दीर्ि) वणिक संख्या-एक \nऐ (दीर्ि) वणिक संख्या-एक \nमेर् (दीर्ि+ह्रस्व) वणिक संख्या-दू \nथदस (ह्रस्व+ह्रस्व) वणिक संख्या-दू \n  \nमाथिक छन्दमे थद्वकल, थिकल, चतुष्कल, पञ्चकल आ षटकल \nअन्तगित एक वणि (एकटा दीर्ि) सँ छह वणि (छहटा ह्रस्व) िथर भऽ \nसकैए।  \nथद्वकलमे- कुल मािा दू हएत, से एकटा दीर्ि वा दूटा ह्रस्व हएत। \nथिकलमे कुल मािा तीन हएत- ह्रस्व+दीर्ि, दीर्ि+ह्रस्व आ \nह्रस्व+ह्रस्व+ह्रस्व; ऐ तीन क्रममे। \nचतुष्कलमे कुल मािा चाथर; पञ्चकलमे पाँच; षटकलमे छह मािा \nहएत। \nवाथणिक छन्द तीन-तीन वणिक आठ प्रकारक होइत अथछ जे \n“यमाताराजसलगम्” सूिसँ मोन राथख सकै छी।  \nआब कतेक पाद आ कतऽ काथफया (यथत,अन््यानुप्रास) देबाक अथछ;  विदेह  सदेह:३६|| 33 \n \nकोन तरहेँ क्रम बनेबाक अथछ से अहाँ स्वयं वाथणिक/ माथिक आिारपर \nकऽ सकै छी, आ थवथविता आथन सकै छी। \n  \nमैथिली हाइकू: संस्कृतमे सिह थसलेबलक  मीटर सभ अथछ- \nथशखथरणी, पृथ्वी, वंशपिपथततम, मन्दाक्रान्ता, हथरणी, हाथरणी, \nनरदत्तकम, कोथकलकम, आ भाराक्रान्ता; ई सभटा वाथणिक छन्द अथछ \nआ ऐ सभमे १७ वणि अक्षर होइत अथछ (सभ पदमे १७ थसलेबल )। \nतेँ ५/७/५ क क्रममे १७ थसलेबल  लेल  १७ वणि अक्षर मैथिली हाइकू \nलेल  प्रयुक्त हेबाक चाही। \n \nजापानमे ईश्वरक आह्वान टनका/ वाका प्राििना ५ ७ ५ ७ ७ स्वरूपमे \nहोइत छल । \"सेनयूि\"मे थकरेजी नै होइ छै आ एकरामे प्रकृथत, चान \nसँ आगाँ हास्य-व्यंग्य होइ छै। मुदा एकर फॉमेट सेहो हाइकू सन \n5/7/5 थसलेबलक  होइ छै। जापानी थसलेबल  आ भारतीय वाथणिक \nछन्द मेल खाइ छै से 5/7/5 थसलेबल  भेल 5/7/5 वणि / अक्षर। \nसंस्कृतमे 17 थसलेबलक  वाथणिक छन्द जइमे 17 वणि होइ छै, अथछ- \nथशखथरणी, वंशपिपथततम, मन्दाक्रांता, हथरणी, हाथरणी, नरदत्तकम्, \nकोथकलकम् आ भाराक्रांता। तैँ 17 थसलेबल  लेल  17 वणि/ अक्षर \nलेलहुँ  अथछ, जे जापानी थसलेबल  (ओंजी)क ल ग अथछ। थकरेजी माने \nओहन शब्द जतएसँ दोसर थवचार शुरू होइत अथछ, थकगो भेल ऋतुसँ \nसम्बन्िी शब्द। थकरेजी जापानीमे पाँतीक मध्य वा अंतमे अबै छइ आ \nतेसर पाँतीक अंतमे सेहो जखन ई पाठककेँ प्रारम्भमे ल ऽ अनै छै। \nहाइकू जेना दू प्रकृथतक थचिकेँ जोड़ैत अथछ एकरा संग थचि-\nअलंकरण थविा \"हैगा\" सेहो जुड़ल अथछ। जापानमे ईश्वरक आह्वान  34 || विदे ह  सदेह:३६ \nटनका/ वाका प्राििना ५ ७ ५ ७ ७ स्वरूपमे होइत छल जे बादमे \n५ ७ ५ आ ७ ७ दू लेखक द्वारा थलखल  जाए लागल  आ नव स्वरूप \nप्राप्त कएल क आ एकरा रेन्गा कहल गेल। बादमे यएह कएक \nलेखकक सथम्मथलत सहयोगी थविा “रेन्कु”क रूपमे स्िाथपत \nभेल।हैबुन एकटा यािा वृत्तांत अथछ जाथहमे संथक्षप्त वणिना्मक गद्य \nआऽ हैकू पद्य रहैत अथछ। बाशो जापानक बौद्ध थभक्षु आऽ हैकू कथव \nछलाह आऽ वैह हैबुनक प्रणेता छथि। जापानक यािाक वणिन ओऽ \nहैबुन द्वारा कएने छथि। पाँचटा अनुच्छेद आऽ एतबथह हैकू केर \nऊपरका सीमा राखी तखने हैबुनक आ्मा रथक्षत रथह सकैत अथछ, \nनीचाँक सीमा ,१ अनुच्छेद १ हैकू केर, तँ रहबे करत। हैकू गद्य \nअनुच्छेदक अन्तमे ओकर चरमक रूपमे रहैत अथछ।  \nथटप्पणी: \" सेनयूि\"मे थकरेजी नै होइ छै आ एकरामे प्रकृथत, चान सँ \nआगाँ हास्य-व्यंग्य होइ छै। मुदा एकर फॉमेट सेहो हाइकू सन 5/7/5 \nथसलेबलक  होइ छै। जापानी थसलेबल  आ भारतीय वाथणिक छन्द मेल \nखाइ छै से 5/7/5 थसलेबल  भेल 5/7/5 वणि / अक्षर। संस्कृतमे \n17 थसलेबलक  वाथणिक छन्द जइमे 17 वणि होइ छै, अथछ- थशखथरणी, \nवंशपिपथततम, मन्दाक्रांता, हथरणी, हाथरणी, नरदत्तकम्, कोथकलकम् \nआ भाराक्रांता। तैँ 17 थसलेबल  लेल  17 वणि/ अक्षर लेलहुँ  अथछ, \nजे जापानी थसलेबल  (ओंजी)क ल ग अथछ। थकरेजी माने ओहन शब्द \nजतएसँ दोसर थवचार शुरू होइत अथछ, थकगो भेल ऋतुसँ सम्बन्िी \nशब्द। थकरेजी जापानीमे पाँतीक मध्य वा अंतमे अबै छइ आ तेसर \nपाँतीक अंतमे सेहो जखन ई पाठककेँ प्रारम्भमे ल ऽ अनै छै। हाइकू \nजेना दू प्रकृथतक थचिकेँ जोड़ैत अथछ एकरा संग थचि-अलंकरण \nथविा \"हैगा\" सेहो जुड़ल अथछ।जापानमे ईश्वरक आह्वान टनका/ वाका \nप्राििना ५ ७ ५ ७ ७ स्वरूपमे होइत छल जे बादमे ५ ७ ५ आ ७  विदेह  सदेह:३६|| 35 \n \n७ दू लेखक द्वारा थलखल  जाए लागल  आ  नव स्वरूप प्राप्त कएल क \nआ एकरा रेन्गा कहल गेल। बादमे यएह कएक लेखकक सथम्मथलत \nसहयोगी थविा “रेन्कु”क रूपमे स्िाथपत भेल।हैबूनमे वणिना्मक गद्यक \nसंग हाइकू(5/7/5) वा टनका/वाका (5/7/5/7/7)थमथश्रत रहै छै। ई \nसभटा थविा थवदेहक फेसबुक ग्रुपपर आ मैथिली हाइकू ब्लॉगपर \nप्रथतयोगी वातावरणमे उपलब्ि अथछ। \n \nिाशो जापानक िौद्ध वभक्षु  आ ह ैकू कवि छलाह  जापानक य ात्र ा क  \nिणदन आ फुजी पहाड़  हुनक र  कविि ामे खूि अिैए।  \nिाशोक वकछु ह ाइ कू एि ए प्र स् ि ुि  अवछ   \nिाशोक हा इ कू   \n१.केर ाक गा छ लग / जै  िौस् ि ुिँ  ह म घृ णा  करै छी  ि कर चेहह/  \nएकटा मु िकै हििक कोढ़ी   \n२.एकटा घोड़ो  / ह मर आँवख केँ आकवर्द ि  करैए अइ /िफदयु क्ि  काविक  \nभोरमे  \n३.िीि ल एक िखद  आर / एक टा य ात्र ीक छा ह  ह मर मािपर, / पु आरक \nपनही ह मर पएर मे   \n४.आि ि खन चल ू  चल ी/  िफदक आनंद  लेिाक ले ल  जाध वर  / ह म  \nवपछव ड़ कऽ खवि  पड़ी  \n५.पवह ल  िपि ी ज ाड़ क/ िान र ो चाह ैए/ छोट िन  पु आरक कोट    36 || विदे ह  सदेह:३६ \n६.फुजी पिद ि क िि ाि / अप न पंखामे अनल ौं/  इ िो लोकक उपहा र  \n७.िाशोक अवहिम कविि ा जखन ओ मृ त् य ुशय्य ापर  छ लाह - दुवखि \nपड़लौं एकटा य ात्र ा मध्य / ह मर स् िप्न भोविय ाइ ए / िुखाएल घाि क  \nचौर ीक चारूकाि  (स्वतंि अिि आ भावानुवाद, प्रीथत ठाकुर) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह  सदेह:३६|| 37 \n \nप्राकृत आ पाथल \nप्राकृतसँ वैथदक संस्कृत बहार भेल आथक वैथदक संस्कृतसँ प्राकृत? \nवेदमे नाराशंसी नाम्ना जन आख्यान यएह थसद्धकरैत अथछ जे दुनू \nसमानान्तर रूपेँ बहुत थदन िथर चल ल । ई समानान्तर परम्परा दुनूकेँ \nप्रभाथवत केलक। आब ऋगवेद देखू- ओतए दुलिभ लेल - दूलभ, \n(ऋगवेद ४.९.८) प्रयोग की थसद्ध करैत अथछ? अिविवेदमे पश्चात् \nलेल  पश्चा (अिविवेद १०.४.१०) की थसद्ध करैत अथछ? गोपि \nब्राह्मणमे प्रथतसन्िाय लेल  प्रथतसंहाय की थसद्द करैत अथछ? ( गोपि \nब्राह्मण २.४)। आ वैथदक आ लौथकक संस्कृतकेँ ओइ कालमेेे संस्कृत \nनै वरन क्रमसँ छन्दस (वैथदक संस्कृतकेँ यास्क आ पाथणनी छन्दस \nकहै छथि) आ भाषा (लौथकक संस्कृतकेँ पाथणनी भाषा कहै छथि) \nकहल जाइ छल । आ जकरा आइ प्राकृत कहै थछऐ से पाथलक बाद \nओइ रूपमे बुझल गेल (साथह्य लेखन सम्बन्िमे)। \nभरतक नाट्यशास्िमे ७ टा आ वररुथच ४ टा प्राकृतक चचा करै \nछथि। \nओना तँ महावीरक वचन अिि-मागिी प्राकृत आ बुद्धक वचन मागिी-\nप्राकृतमे देल गेल मुदा ई दुनू मूलताः जनभाषा रहए।  \nमुदा जखन थवथभन्न क्षेिक लोक जुमलाह तँ बुद्ध सभकेँ अपन क्षेिक \nभाषामे बुद्धवचन थसखबा लेल  कहलथन्ह: अनुजानाथम थभक्खवे, \nसकायथनरुथत्तयाबुद्धवचनं पथरयापुथणतं- माने थभक्षु लोकथन, अपन-अपन \nभाषामे बुद्धवचन थसखबाक अनुमथत दै छी। आ बुद्धवचनमे प्रिान त्व \nजनभाषा मागिीक रहल मुदा आन आन भाषाक त्व सेहो फेंटाएल; \nआ से भाषा पाथल भऽ गेल। \n  38 || विदे ह  सदेह:३६ \nमैथिली गजल- दू युग \n \nमैथिली गजल क पथहल दुभाग्य तखन देखा पड़ैत अथछ जखन एतए \nगजलकेँ मुथस्लम िमिसँ जोथड़ कऽ देखल जाए लगलै  आ मुथस्लम िमि \nआ ओकर साथह्यकेँ अछोप माथन लेल  गेलै। गजल क प्रारम्भ \nइस्लामक आगमनसँ पूविक र्टना अथछ आ अवेस्ता आ वैथदक संस्कृत \nमध्य ढेर रास साम्य अथछ। दोसर दुभाग्य मायानंद थमश्रक ओ किन \nभेल जाथहमे ओ र्ोषणा केलथि जे मैथिलीमे गजल थलखले  नै जा \nसकैए, हुनकर ता्पयि दोसर रहथन्ह मुदा लोक अही तरहेँ ओकरा \nप्रस्तुत करए लागल , कारण ओ स्वयम् गीतल नामसँ गजल \nथलखलथन्ह।  मैथिली गजलमे \"अनथचन्हार आखर\" सन ब्लाग उपथस्ित \nभेल जतए बहर (छन्दयुक्त) गजल आ गजलकारक लाइन लाथग \nगेल। मुदा सभसँ बड़का दुभाग्य ई भेलै जे मैथिलीक थकछु तिाकथित \nशाइर सभ रामदेव झा द्वारा बहर संबंिी थवचारकेँ नकाथर देलथन्ह ( \nदेखू- लोकवेद आ लालथकलामे  देवशंकर नवीन जीक आलेख)। जँ \nवतिमानमे गजल क पथरदृश्यकेँ देखी तँ मोटामोटी दूटा रेखा बनैत अथछ \n(जकरा हम दू युगक नाम देने छी) पथहल भेल \"जीवन युग\" आ \nदोसर भेल \"अनथचन्हार युग\"। आब कने दूनू युग पर नजथर फेरल \nजाए। \n1)  जीवन युग- ऐ युगक प्रारंभ हम जीवन झासँ केने छी जे \nआिुथनक मैथिली गजल क थपता मानल जाइ छथि मुदा ओ कम्मे \nगजल लीख सकला। मुदा हुनका बाद मायानंद, इन्दु, रवीन्रनाि \nठाकुर, सरस, रमेश, नरेन्र, राजेन्र थवमल, िीरेन्र प्रेमथषि, रौशन \nजनकपुरी, अरथवन्द ठाकुर, सुरेन्र नाि, तारानंद थवयोगी आथद गजलगो \nसभ भेलाह। रामलोचन ठाकुर जीक बहुत रचना गजल अथछ मुदा  विदेह  सदेह:३६|| 39 \n \nओ अपने ओकर क्रम-थवन्यास कथवता-गीत जकाँ बना देने छथिन्ह \nमुदा थकछु गजल क श्रेणीमे सेहो अबैए। ऐ “जीवन युग”क गजल क \nप्रमुख थवशेषता अथछ बे-बहर अिात थबन छंदक गजल । ओना बहरकेँ \nके पूछैए जखन सुरेन्रनाि जी काथफयाक ओझरीमे फँसल रथह जाइ \nछथि। एकर अथतथरक्त आर सभ थवशेषता अथछ ऐ युगक। आ जँ \nएकै पाँथतमे हम कहए चाही तँ पाँथत बनत---\" गजल थिक, ई गजल \nथिक, आ इएह टा गजल थिक\"।  \n2)  आब कने आबी \" अनथचन्हार युग\" पर। ऐ युगक प्रारंभ तखन \nभेल जखन इंटरनेटपर मैथिलीक पथहल गजल आ शेरो-शाइरीकेँ \nसमथपित ब्लाग \"अनथचन्हार आखर\" ( \nhttp://anchinharakharkolkata.blogspot.com ) क जन्म \nभेल।आ ऐ अन्तजालक “अनथचन्हार आखर” जालवृत्तक नामपर हम \nऐ युगक नाम \"अनथचन्हार युग\" रखलहुँ अथछ। ऐ युगक थकछु \nथवशेषता देखल जाए- \n  \n·         गजल क पथरभाथषक  शब्द आ बहरक थनिारण---- ई \nसौभाग्य एकमाि \"अनथचन्हारे आखर\"केँ छैक जे ओ हमरासँ १३ \nखंडमे (एखन िथर १३ खण्ड) \" मैथिली गजल शास्ि\" थलखेलक।  \nआ ई मैथिलीक पथहल एहन शास्ि भेल जइमे गजल क थववेचन मैथिली \nभाषाक त्वपर कएल गेलै। तकरा बाद आशीष अनथचन्हार सेहो \n\"गजल क संथक्षप्त पथरचय\" लीख ऐ परंपराकेँ पुि केलथि। आ एकरे \nफल थिक जे सभ नव-गजलकार बहरमे गजल कथह रहल छथि। \n·         स्कूथलंग ---- \"अनथचन्हार आखर\" गजल कहेबाक \nपरंपरा शुरू केलक आ तइमे सुनील कुमार झा, दीप नारायण  40 || विदे ह  सदेह:३६ \n\"थवद्यािी\", रोशन झा, प्रवीन चौिरी \"प्रतीक\", थिपुरारी कुमार शमा, \nथवकास झा \"रंजन\", सरे आल म गौहर, ओमप्रकाश झा, थमथहर झा, \nउमेश मंडल आथद गजलकार उभथर कए अएलाह। \n·         गजलमे मैथिलीक  प्रिानता----\"अनथचन्हार युग\" सँ \nपथहने गजलमे उदूि-थहन्दी शब्दक भरमार छल आ मान्यता छल जे \nथबना उदूि-थहन्दी शब्दक गजल कहले नै जा सकैए। मुदा \"अनथचन्हार \nआखर\" ऐ कुतकिकेँ िवस्त केलक आ गजलमे १००% मैथिली \nशब्दक प्रयोगकेँ साविजथनक केलक। \n·         गजल क लेल  पुरस्कार  योजना--- \"अनथचन्हार आखर\" \nमैथिली साथह्य केर इथतहासमे पथहल बेर  गजल लेल  अलगसँ \nपुरस्कार देबाक र्ोषणा केलक। ऐ पुरस्कारक नाम \"गजल कमला-\nकोसी-बागमती-महानंदा\" पुरस्कार अथछ। \n·         उपर चारू थवशेषताक आिारपर एकटा अंथतम मुदा \nसभसँ बड़का थवशेषता जे थनकलल  ओ थिक मायानंद थमश्रक ओइ \nकिनक खंडन, जकर अथभप्राय छल जे मैथिलीमे बहरयुक्त गजल \nथलखल  नै जा सकैए। \"अनथचन्हार आखर\" सरल वाथणिक, वाथणिक \nआ माथिक छन्दक अथतथरक्त फारसी/ उदूि बहरमे सेहो मैथिली गजल \nथलखबाक शास्ि ओ उदाहरण खाँटी मैथिली शब्दावलीमे प्रस्तुत \nकेलक। \n \n \n \n \n \n  विदेह  सदेह:३६|| 41 \n \nथवदेशी पूँजी थनवेशक भाषापर (मैथिली सथहत) प्रभाव \n \nथवदेशी पूँजीक भारतमे सोझ थनवेश दोसर देशक फमिसँ थमथल कऽ वा \nओकर सम्पथत्त वा ओकर स्टॉक कीथन कऽ होइत अथछ। ओ ऐ लेल  \nस्वॉट अनेथलथसस करै छथि आ अपन प्रवेशक लेल  अपन कम दाममे \nउ्पादन आ सेहो तीवर गथतसँ कएक तरहक उपाय द्वारा करबाक \nक्षमताकेँ देखैत करै छथि। कोन देशमे थवदेशी पूँजी थनवेश होएत से \nथकछु गपपर थनभिर करैत अथछ। चीनमे भारतक बथनस्पत बेशी थवदेशी \nपूँजी आओत कारण भारतमे कायि करबा लेल  ढेर रास लोकतंिीय \nप्रथक्रया सभ छै जे उ्पाद केर दाम बढ़बैत छै। ई एना बूथझ सकै \nछी जापान आ थस्वटजरलैण्ड आथद देशमे थवदेशी पूँजी कम आएल \nबथनस्पत स्पेनक। आ ऐ तरहेँ तुलना करी तँ नेपालमे भारतक अपेक्षा \nतुलना्मक पूँजी थनवेश बेशी आओत। मैथिली आ आन भाषामे थवदेशी \nपूँजी थनवेशक आगमनक सम्भावना देखी तँ तुलना्मक रूपमे मैथिलीमे \nबेशी पूँजी आओत, नेपाली वा थहन्दीक तुलनामे। आ मैथिलीक सन्दभिमे \nनेपालक मैथिलीक भथवष्य भारतक मैथिलीक भथवष्यक तुलनामे बेशी \nनीक बूथझ पड़त जँ थवदेशी पूँजीक गप आओत। \n \nमुदा थवदेशी पूँजी माि प्रबन्िन वा अििशास्िक उपरोक्त सैद्धांथतक \nप्रथतफल टा नै अथछ। एतए हम राजनैथतक थस्िरता आ सामाथजक \nसंकट दुनूकेँ सोझाँ पबै छी। भारतक भयंकर लाइसेंस फीस जेना \nसूचना आ प्रौद्योथगकीक क्षेिमे मैथिलीक दुदिशाक लेल  थजम्मेद्दारी लेल क \nसे नेपालमे नै अथछ। से ओतए रेथडयो आ टी.वी.पर मैथिली नीक \nदशामे अथछ। मुदा राजनैथतक अथस्िरता कखनो काल नेपालमे पूँजी  42 || विदे ह  सदेह:३६ \nथनवेशमे बािक भऽ जाइए। तथहना नेपालक मैथिलीक सामाथजक \nआिार थवस्तृत अथछ मुदा भारतक तेहन नै अथछ। से भारतमे \nमैथिलीक लेल  पूँजी थनवेशक ई ऋणा्मक गुणक अथछ। \nजेना ऊपर कहने छी जे कोनो थवदेशी पूँजी थनवेश होएत तँ पाइ \nलगेनहार पथहने स्वॉट एनेथलथसस करत।  \nमैथिलीक सन्दभिमे स्वॉट एनेथलथसस:- \nमैथिलीक स्वॉट Strenghth- Weakness- Opportunity- \nThreat (SWOT) एनेलेथसस (हमर गुरुजी चमू कृष्ण शास्िी जीक \nऐमे बड़ पैर् योगदान छथन्ह।) \n \nमैनेजमेन्टमे एकटा थवषए छैक स्वॉट अनेथलथसस। मैथिलीकेँ ऐ \nकसौटीपर कसै छी। \n \nS- Strenghth- शथक्त, सामथ्यि, बल – \nमैथिली लेल  हृदएमे अथग्न छथन्ह, से सभक हृदएमे, परस्पर एक \nदोसराक थवरोिी थकएक ने होिु। जनक बीचमे ऐ भाषाक आरोह, \nअवरोह आ भाथषक वैथशट्यकेँ ल ऽ कऽ आदर अथछ आ ऐ मे मैथिली \nनै बजथनहार भाषाथवद् सथम्मथलत छथि। आध्याथ्मक आ सांस्कृथतक \nमह्वक कारण सेहो मैथिली मह्वपूणि अथछ। ऐ भाषामे एकटा \nआन्तथरक शथक्त छै। बहुत रास संस्िा, जइमे थकछु जाथतवादी आ \nसांप्रदाथयक संस्िा सेहो सथम्मथलत अथछ, एकर थवकास लेल  त्पर \nअथछ। ऐ भाषाक जनथनहार भारत आ नेपाल दू देशमे तँ रथहते छथि \nआब आन-आन देश-प्रदेशमे सेहो पसरल छथि। \n \nW- Weakness- न्यूनता, दुबिलता, मूखिता –  विदेह  सदेह:३६|| 43 \n \nप्रशंसा परम्परा जइमे दोसराक थनन्दा सेहो ऐमे सथम्मथलत अथछ, एकरे \nअन्तगित अबैत अथछ- माने आ्मप्रशंसाक। \nपरस्पर प्रशंसा सेहो ऐमे शाथमल अथछ। सरकारपर आलम्बन, \nप्रािथमकताक अज्ञान- जकर कारणसँ महाकथव बनबा/ बनेबा ले ल \nकथव समीक्षक जान अरोपने छथि- जखन भाषा मथर रहल अथछ। \nकायियोजनाक स्पि अभाव अथछ आ जेना-तेना थकछु मैथिली लेल  \nकऽ देबा लेल  सभ व्यग्र छथि, कऽ रहल छथि। स्वयं मैथिली नै \nबाथज बाल-बच्चाकेँ मैथिलीसँ दूर रखबाक जेना अथभयान चल ल अथछ \nआ ऐमे मीथडया, काटूिन आ थशक्षा-प्रणालीक संग एक्के खाढ़ीमे भेल \nअ्यथिक प्रवास अपन योगदान देलक अथछ। मैथिलीक कायिकता \nलोकथनक कएक ध्रुवमे बँटल रहबाक कारण समििनपरक लॉथबइंग \nकताक अभाव अथछ। मैथिलीकेँ ऐमे की लाभक बदला अपन/ अप्पन \nलोकक की लाभ ऐ लेल  लोक बेशी थचथन्तत छथि। मैथिली छािक \nसंख्याक अभाव। उ्पाद उत्तम रहला उत्तर सेहो थवक्रयकौशलक \nआवश्यकता होइत छै। मैथिलीमे उत्तम उ्पादक अभाव तँ अथछए, \nथवक्रयकौशलक सेहो अभाव अथछ। \n \nO- Opportunity- अवसर, योग, अवकाश – \nथवथशि थवषयक लेखनक अभाव, माि किा-कथवताक सम्बल। \nमैथिलीमे थचि-शृंखला, थचिकिा, थवज्ञान, समाज थवज्ञान, आध्या्म, \nभौथतक, रसायन, जीव, स्वास्थ्य आथदक पोिीक अभाव अथछ। \nताड़ग्रन्िक संगणकक उपयोग कऽ प्रकाशन नै भऽ रहल अथछ। छाि \nशथक्तक प्रयोग न्यून अथछ। संध्या थवद्यालय आ थचिकला-संगीतक \nमाध्यमसँ थशक्षा नै देल जा रहल अथछ। दूरस्ि थशक्षाक माध्यमसँ/  44 || विदे ह  सदेह:३६ \nअन्तजालक माध्यमसँ मैथिलीक पढ़ाइक अ्यथिक आवश्यकता अथछ। \nमैथिलीमे अनुवाद आ वतिमान थवषय सभपर पुस्तक लेखन आ \nअप्रकाथशत ताड़ ग्रन्ि सभक प्रकाशनक आवश्यकता अथछ। मैथिलीक \nमाध्यमसँ प्रारथम्भक थशक्षाक आवश्यकता अथछ। प्रवासी मैथिल लेल  \nभाषा पाठन-लेखन-सम्पादन पाठ्यक्रमक आवश्यकता अथछ। \n \nT- Threat- भीथषका, समभाव्यथवपद् – \nहताशा, आ्महीनता, थशक्षासँ थनष्कासन, पारम्पथरक पाठशालामे थशक्षाक \nमाध्यमक रूपमे मैथिलीक अभाव, थवरल शास्िज्ञ, ताड़पिक उपेक्षा \nआ थवदेशमे थबक्री, भाषा शैथिलय, सांस्कृथतक प्रदूषण आ पथरणामस्वरूप \nभाषा प्रदूषण, मुख्यिारासँ दूर भेनाइ आ माि दू जाथतक भाषा भेनाइ, \nथशक्षक मध्य ज्ञान स्तरक ह्रास, राजनैथतक स्वाििवश मैथिलीक थवरोि \nई सभ थवपदा हमरा सभक सोझाँ अथछ। \n \nई सभटा ऊपरवथणित थबन्दु प्रबन्िन-थवज्ञानक कायियोजनाक थवषय अथछ \nआ भाषणक नै कायिक आवश्यकता अथछ। सम्भाषण, मैथिली माध्यमसँ \nपाठन, नव सवांगीन साथह्यक थनमाण लेल  सभकेँ एकमुखी, एक \nस्तरीय आ एक यत्नसँ प्रयास करए पड़त। िनक अभाव तखने होइत \nअथछ जखन सरकारी सहायतापर आस लगेने रहब। साविजथनक \nसहायताक अवलम्ब िरू, दाताक अभाव नै स्वीकारकताक अभाव \nअथछ। \n \nयूनेस्को कहैत अथछ जे भारत थवश्वक ६ठम सभसँ पैर् पुस्तक \nप्रकाशक अथछ जतए अंग्रेजी लगा कऽ २५ मान्यता प्राप्त भाषामे पोिी \nप्रकाशन होइ छै। अंग्रेजीक पोिी प्रकाशनमे भारत संयुक्त राज्य  विदेह  सदेह:३६|| 45 \n \nअमेथरका आ ग्रेट थब्रटेनक बाद तेसर स्िानपर अथछ। मुदा चौबीस \nमुख्य भाषामे सँ यूनेस्कोक अनुसार पुस्तक प्रकाशन लेल  माि १८ \nभाषा मह्वपूणि अथछ आ ऐ १८ भाषामे मैथिली नै अथछ। मैथिली ऐ \n१८ मे नै अथछ। फेडरेशन ऑफ इथण्डयन पथब्लशसिक अनुसार \nमोटामोटी भारतमे १६००० प्रकाशक छथि जे सालमे ७०००० पोिी \nप्रकाथशत करै छथि। ऐमे २१,००० पोिी अंग्रेजीमे छपैए आ तहूसँ \nबेशी पोिी थहन्दीमे छपैए। भारतमे साक्षरताक थस्िथत जेना-जेना नीक \nहेतै, तेना-तेना पोिी पढ़ैबलाक संख्यामे सेहो वृथद्ध हेतैक। नेपालमे \nमुख्यताः नेपालीक पोिी छापल जाइत अथछ। भारत आ नेपाल दुनू \nठाम मैथिली पोिीक प्रकाशन गुण आ संख्या दुनूमे पछुआएल अथछ। \nसरकारी संस्िाक संग थवदेशी थनवेशकक सहयोग: आब प्रकाशन \nउद्योगसँ आगाँ बढ़ी आ सूचना-प्रसार माध्यमक आन क्षेि जेना टी.वी., \nरेथडयो आ ऑनलाइन भाषाइ उपकरणपर आउ। एतऽ थवदेशी थनवेशक \nहमरा सभ लेल  डॉक्यूमेन्टरी, मनोरंजन आ भाषाइ उपकरणक थनमाणमे \nसहयोग दऽ सकै छथि। सरकार मान्यताप्राप्त भाषा लेल  थबना बजारकेँ \nध्यानमे रखने खास कऽ मैथिली सथहत ओइ छह भाषाकेँ ध्यानमे \nराखैत काज करए तँ बजारक दृथिसँ जे सांस्कृथतक ह्रास सूचना-\nप्रौद्योथगकी मध्य देखबामे आथब रहल अथछ से मैथिलीमे नै आओत। \nअरबी भाषाकेँ फंडक कोनो कमी नै छै मुदा ओ भाष थकए मथर रहल \nअथछ, जखन ओकरा पक्षमे सरकारी कामकाज छै, मथस्जद छै, थशक्षा \nपद्धथत छै। लेबनान, जोडिन आ इथजप्टक अथतथरक्त सउदी अरब आ \nआन गलफ देशक एकरा संरक्षण छै। मुदा पाइ एकरा लेल  आफत \nबनल छै। सभ शेख थवदेशसँ पथढ़ कऽ अबैत छथि आ थमथश्रत अरबी \nबजै छथि आ तकरा फैशन मानल जा रहल छै। जै अरबीमे कुराण  46 || विदे ह  सदेह:३६ \nथलखल  गेल आ आइ काथिक शैथक्षक “आिुथनक मानकीकृत अरबी- \nमॉडनि स्टैण्डडि अरेथबक- (एम.एस.ए.)” मे बड्ड पैर् भेद आथब गेल \nछै। ई “आिुथनक मानकीकृत अरबी” बाजै जाए बला अरबीसँ फराक \nभऽ गेल अथछ आ एकर काज माि सभ अरब देशक बीच सूिबद्ध \nकरबा िथर सीथमत भऽ गेल छै, जइसँ सभ एक दोसराकेँ बुथझ पाबए। \nमुदा यएह “आिुथनक मानकीकृत अरबी” दृश्य-श्रव्य-थप्रंटमे अथछ जे \nककरो मातृभाष नै थछऐ वरन व्याकरण पथढ़ कऽ सीखल जाइ छै। \nथवदेशी थनवेशककेँ जे सरकार मैथिली लेल  मनोरंजक कायिक्रमकेँ \nमैथिलीमे डब करबाक लेल  सहायता करए तँ काटूिन चैनल सभक \nकायिक्रम आ िारावाथहक सभ मैथिलीमे प्रसाथरत भऽ सकत भने ओकरा \nथवज्ञापन भेटौ वा नै। आ एक बेर जे ई पथहया र्ुमत तँ मैथिली \nजीथब उठत। आ ई पथहया तखने र्ुमत जखन मिुबनी-दरभंगा-\nसहरसा-सुपौलक ब्राह्मण-कायस्ि-सवणि मैथिलीकेँ जीथब उठऽ देताह, \nअपन ऋणा्मक ऊजाकेँ थवराम देताह, समाजक सभ वगि जे मैथिलीसँ \nजुथड़ रहल अथछ ओइमे बािा देबाक बदला सहयोग करताह। समाजक \nराक्षसी प्रथतभायुक्त ई सविहारा वगि मैथिलीक रक्षा लेल  समथपित हसेरी \nबनत तखने ई भाषा आब बचत। \nमुख्य थवदेशी थनवेशक: अखन िथर हापिर कॉथलन्स, पेंगुइन, ऑक्सफोडि \nयूथनवथसिटी प्रेस, मैकथमलन, रैंडम हाउस, थपकाडोर, हैचेट आ रुट लेज \nहावडि थबजनेस पथब्लथशंग अपन शाखा वा भारतीय सहयोगीक माध्यमसँ \nभाषायी क्षेिमे थनवेश केने अथछ। मुदा से थनवेश अंग्रेजी िथर सीथमत \nभऽ गेल अथछ। भारतमे प्रकाशन उद्योगमे थवदेशी थखलाड़ी अएलाक \nबाद एकटा पेंगुइन थहन्दीकेँ छोथड़ देल जाए तँ थवदेशी थनवेश भारतीय \nभाषामे ल गभग नगण्य अथछ। एकर कारण सेहो स्पि अथछ। भारतीय \nभाषाक प्रकाशक सरकारी खरीदपर थनभिर छथि आ गएर सरकारी  विदेह  सदेह:३६|| 47 \n \nखरीदमे ओ टेक्स्टबुक छपाइपर जोर दै छथि। थवदेशी थनवेशक \nसरकारी खरीद आ टेक्स्टबुक छपाइक आिारपर अपन नीथत थनिाथरत \nनै करै छथि। मैथिलीक लेल  ई वरदान होइतए मुदा जे भथवष्यक \nसाक्षरता वृथद्धक अनुमान लैयो कऽ चली तँ नव साक्षर मैथिली पढ़ताह \nतकर आशा वतिमान थशक्षा प्रणालीमे मैथिलीक कथतआएल थस्िथतकेँ \nदेखैत असम्भवे बुझा पड़ैत अथछ, आ मैथिलीमे ने सरकारी लाइब्रेरीक \nखरीदक आशा छै आ ने टेक्स्ट बुक छपाइक। पाठकक संख्या तखन \nइन्टरनेटपर बढ़ाबए पड़त, आ जे पाठक कथहयो सरकारी थशक्षा \nप्रणालीमे मैथिली नै पथढ़ सकल छथि थतनका प्रारम्भमे मंगनीमे \nडाउनलोडक सुथविा देबऽ पड़त। मैथिलीसँ अंग्रेजी आ संस्कृत आ \nतकर माध्यमसँ आन भाषामे अनुवाद द्वारा सरकारी आ संस्िागत \nपुरस्कार पद्धथत द्वारा कथतआएल पोिी सभकेँ सोझाँ आनए पड़त \nजइसँ मैथिली साथह्यक उ्कृिता थवदेशी थनवेशकक सोझाँ आबए। \nआ ओम्हर सरकारी स्कूलक अथतथरक्त पथब्लक स्कूल सभमे सेहो \nमैथिलीक पढाइ हुअए तइ लेल  समथपित हसेरी तैयार करए पड़त। \nएक दोसरापर प्र्यारोप लगेलाक  बदला (कायस्ि आ ब्राह्मण द्वारा \nएक दोसरापर, मिुबनी-सहरसा-मिेपुरा-समस्तीपुर-बेगुसराय, पूथणियांक \nलोक द्वारा एक दोसरापर आरोप-प्र्यारोप जे मैथिलीक दुदिशा लेल  \nहम नै ओ थजम्मेवार छथि- तइसँ हथट कऽ) एकमुखी, एक स्तरीय \nआ एक यत्नसँ प्रयास करए पड़त। आ जनताकेँ जोड़ए पड़त। हा \nपुरस्कार केलाक बदला जन साथह्यकारकेँ थचन्हबापर, जन नेताकेँ \nथचन्हबापर, जन थवक्रेताकेँ थचन्हबापर अपन जान-जी लगाबऽ पड़त।  \nथवदेशी थनवेशसँ छोड़ू भारतीय प्रकाशक जे कथहयो ऐ क्षेिमे आबऽ \nचाहलक वा सरकारी खरीदक मशीनरी जे कोनो मैथिलीक पोिी  48 || विदे ह  सदेह:३६ \nकीनऽ चाहलक वा अनुवाद लेल  कोनो स्वयंसेवी संस्िा मैथिली पोिी \nसभक चयन करऽ चाहलक तखनो मैथिली साथह्यक पुरोिा लोकथन \nद्वारा, जे सलाहकार बनलाह, द्वारा भ्रथमत सूची देल गेल, कतेक रास \nथमथिलाक्षरक पाण्डुथलथप देशक बाहर टपा देल गेल आ मारते रास \nलोक द्वारा ढेर रास बखेरा ठाढ़ कएल गेल। से सभ थकयो भाथग \nगेलाह, बाहथरयो आ मैथिली सेवी सेहो। सरकारी खरीद गुणक \nआिारपर नै भेल, पैरवी-पैगाम आ ढेर रास आन गुणकक आिारपर \nभेल। थवदेशी थनवेशकक ल ग ई सभ ऋणा्मक पक्ष ल ऽ कऽ हमरा \nसभ कोना जा सकब। \nथवदेशी थनवेशसँ मैथिलीपर अप्र्यक्ष प्रभाव: मैथिलीपर थवदेशी थनवेशक \nअप्र्यक्ष प्रभावक रूपमे मैथिली बाजैबलाक संख्याक र्टोत्तरी आ \nमैथिली क शब्दावलीक ह्रासकेँ राखल जाइत अथछ। ओना ई सभ \nभारत आ नेपालमे पैर् नग्रक अथनयथन्ित थवकास आ छोट नग्रक थबना \nअपन आथििक आिारक माि जमीनक खरीद-थबक्रीक कारणसँ \nथवस्तारक कारण बेसी भेल अथछ। मैथिली भाषीक एके खाढ़ीमे जतेक \nपड़ाइन भेल अथछ से आन वगिमे तीन-चाथर खाढ़ीमे भेल (जेना तथमल \nवा बांग्लाभाषीकेँ ल ऽ सकै छी।)। मुदा आनो भाषा-भाषीमे थवदेश \nपड़ाइनसँ भाषाक लोप भेल अथछ मुदा संस्कृथतक लोप नै तँ आन \nवगिमे भेल अथछ आ ने मैथिलीभाषी वगिमे। मैथिली भाषीकेँ ल ऽ कऽ \nथदललीमे ई कहबी भऽ गेल अथछ जे आन वगि पाँच साल थदललीमे \nरहलापर पंजाबी बाजऽ लगै छथि आ हुनकर र्रक स्िीगण करवा-\nचौि करऽ लगै छथि मुदा मैथिलीभाषी नै तँ पंजाबी थसखै छथि आ \nने हुनकर र्रक स्िीगण करवा-चौि करै छथि। हँ जखन अहाँ \nपत्नीसँ मैथिलीमे नै बजबै आ बच्चाकेँ गामक दशिनो नै करऽ देबै तँ \nओ मैथिली बाजब छोड़बे करत। थवदेशी थनवेश जाइ तरहेँ थहन्दी आ  विदेह  सदेह:३६|| 49 \n \nअंग्रेजी काटूिन चैनलमे भेल अथछ, ओइसँ मैथिलीटा नै पंजाबीपर सेहो \nसंकट आथब गेल अथछ। मुदा ई एकटा फेज थछऐ, आ ई फेज बीस \nबखिमे खतम भऽ जाएत। जे पथरवार ऐ बीस बखिमे मैथिली बाजब \nछोथड़ देताह हुनका हम मैथिली थदस सोझ रूपमे नै र्ुरा सकब। \nमुदा सांस्कृथतक सथन्नकटताक कारणसँ मैथिलीक पथरयोजना, अनुवाद, \nऒथडयो-वीथडयो आ संचार पथरयोजनाकेँ ओ समििन करबे करताह, \nतकरा सम्मान देबे करताह। आ ई अप्र्यक्ष रूपमे मैथिली लेल  \nवरदान थसद्ध हएत। आ एकटा पुनजागरणक काल अखन चथल रहल \nअथछ तकर पुनरावृथत्त बीस बखि बाद हएत। मैथिली युद्धसँ बहार भऽ \nजीथवत थनकलत आ सुदृढ़ हएत। \nथवदेशी थनवेशककेँ मैथिलीमे थनवेश केलासँ लाभ: थवदेशी थनवेशक \nकलयाणकारी कायि सेहो करै छथि। हुनका मैथिलीक थवशेषता बुझाबए \nपड़त। थवश्व प्रथसद्ध वायोथलन वादक स्व. येहुदी मेनुथहन मैथिलीकेँ \nसंसारक सभसँ लया्मक आ मिुर भाषा कहने छलाह (बी.बी.सी.पर \nथवद्यापथत संगीत सुथन कऽ, उदय प्रकाश द्वारा सेहो कोट कएल)। \nथवदेशी थनवेशकक थकछु थनवेश यूनेस्कोक भाषा सम्बन्िी नीथतक \nआिारपर सेहो करैत अथछ। आ ई कलयाणकारी थनवेश लाभपर \nआिाथरत नै होइत अथछ, सरकारी खरीदपर आिाथरत नै होइत अथछ, \nथवज्ञापनपर आिाथरत नै होइत अथछ। अन्तराष्रीय सथटिथफकेशनपर \nआिाथरत गएर सरकारी संस्िा सभक माध्यमसँ मैथिलीमे शैथक्षक पोिी \nआ मनोरंजन आ स्वास्थ्य आिाथरत थफलम डोक्यूमेन्टरीक मैथिली भाषी \nक्षेिमे ग्राम पंचायतक स्कूल सभक माध्यमसँ कएल जाए तँ मैथिली \nभाषी लोकक हीन भावनामे कमी आओत आ भाषायी क्राथन्तक संगे \nआथििक क्राथन्त सेहो आएत।   50 || विदे ह  सदेह:३६ \n \nहोलीपर व्यंग्य \n  \n“देथखयौ तँ। एतेक टाक अपन भारत आ छोट सन देश सभसँ हाथर \nजाइए। कखनो काल ओना थजथततो अथछ। थक्रकेटे टा नै यौ, ओहो, \nआनो खेल सभमे देखू ने।” \n  \n“औ बाबू। थक्रकेट, फुटबॉलमे देश पैर् रहने िोड़बे होइ छै। पूरा \nदेश थमथल कऽ िोड़बे खेलाइ छै। यौ, एगारहे टा ने खेलाड़ी खेलेतै \nयौ। आ से पैर् देश रहौ आथक छोट देश।” \n  \n“मुदा पैर् देशमे ११ टा खेलाड़ी चुनबा काल नीक आ तेजगरकेँ नै \nचुनल हएत की? ”  \n“नीक आ तेजगर चुनबा मे सेहो झमेला अथछ। आब दथक्षण अफ्रीकाकेँ \nथलअ। जखन ओतऽ रंगभेद रहै तखन खाली गोरका खेलाड़ी चुनल \nजाइ छलाह। आब रंभेद खतम भेल तँ बीच मे कारी खेलाड़ी सेहो \nचुनल जाए लगलाह।  मुदा जखन टीम हारऽ लागल  तँ पता लागल  \nजे उथललथखत रूपमे ई थनणिय लेल  गेल छल जे अदहा कारी आ \nअदहा गोर खेलाड़ी चुनल जएताह। आब भारतेकेँ थलअ। उत्तर-\nदथक्षण, पूब-पथच्छम आ मध्य सन कतेक क्षेिसँ बराबर मािामे खेलाड़ी \nचुनल जाइत छथि। पथहने जे टीम रणजी राफी थजतै छल तकर \nढेर रास खेलाड़ी टीम मे आथब जाइ छलाह। आ आब साथह्यमे सेहो \nई प्रवृथत्त आएल अथछ।” \n“साथह्यक गप कतऽ र्ोथसया देथलयै मीत भाइ।” \nमीत भाइ चुनौटी थनकालै छथि, एक कातसँ अहगरसँ तमाकुर झाड़ै  विदेह  सदेह:३६|| 51 \n \nछथि आ फेर चुनौटीक दोसर भागसँ आंगुरसँ चून बहार करै छथि \nआ तरह्िीपर राखल तमाकुरमे थमज्झर करै छथि। जखन तमाकुर \nआ चूनक गिथमसान उठै अथछ तखन नोथस झाड़ैत तमाकुरकेँ ठोढ़क \nनीचाँ दाथब दै छथि। \n  \n“हौ, सभ गप थमलै छै। मैथिली साथह्यकेँ लैह। साथह्य आगाँ बथढ़ \nगेल मुदा समीक्षक ओतै ठाढ़ छथि, माने पछुआ गेल छथि। आब \nसाथह्यकारकेँ लैह। लोक आ समाज आगाँ बथढ़ गेल मुदा साथह्यकार \nओतै ठाढ़ छथि, माने पछुआ गेल छथि।” \n“मुदा अहाँ तँ सभकेँ एक्के संगे डाथि दै थछऐ। अपवाद तँ सेहो होइ \nछै।” \n“हौ, अपवाद तँ बेसी चीजमे होइ छै। आ जतऽ नथहयो छै ओतौ \nसम्भावना रहै छै जे अपवाद भऽ सकै छै भथवष्यमे। मुदा अपवादक \nडरे की थनअम बनेनाइ छोथड़ थदयौ हौ।” \n“हँ, से तँ ठीके।” \n“आब मैथिली साथह्यमे आउ। दथछनाहा, पथछमाहा तँ कहल जाइ छै \nमुदा उतराहा, पुबाहा सुनने छहक?” \n“नै, से तँ नै सुनने थछऐ।” \n“आब सुनै थछऐ पटनाबला ग्रुप, थदलली बल ग्रुप, कलकत्ताबला ग्रुप, \nजनकपुरबला ग्रुप आ दरभंगाबला ग्रुप सभ सेहो छै।” \n“मुदा जनकपुर आ दरभंगाकेँ छोथड़ ई आन नग्र सभ तँ थमथिलासँ \nबाहर छै मीत भाइ।” \n“हौ, सएह ने कहै थछअह। आब पटनाबला ग्रुपमे सभ पटनाक लोक \nिोड़बे छै। थकछु पटनाक लोक दरभंगाबला ग्रुपमे आ थकछु  52 || विदे ह  सदेह:३६ \nकलकत्ताबला ग्रुपमे सेहो छै।” \n “माने माि नामकरण छै।” \n“नै हौ। नामकरण छै आ संख्याक बहुलताक आिारपर ई नामकरण \nछै।” \n“मुदा मीत भाइ। जइ रचनामे जान रहतै तँ थबन ग्रुपोक बात सुनल \nजेतै ने।” \n“हौ, थमथिलाक क्षेिफल तँ िोड़ छै। मुदा तैयो ग्रुप छै, थकए छै से \nने बुजहक।” \n“से थकए छै मीत भाइ।” \n“हौ, गाममे रहै छह तँ एक्के गाममे कएकटा फाँट नै देखै छहक।” \n“से तँ ई पंचायती चुनाव देखार कैये देने छै।” \n“आब पंचायती चुनावकेँ दोष देबहक। हौ, प्रवृथत्त होइ छै। गाममे \nजाथतक मध्य ग्रुप होइ छै।” \n“आ जे एकछाहा होइ, मैथिली साथह्य जकाँ, तखन?” \n“तखन तँ आरो ग्रुप होइ छै। माने ब्राह्मणमे देखहक। एकहरे, \nदथलहरे, सथरसवे खांगुर। चचा कऽ कए देखहक तखन पता चल तह। \nसथरसवे खांगुर कहतह जे एकहरेसँ बेसी िूति आर थकयो नै आ \nएकहरे कहतह जे सथरसवे खािुर बड्ड मारुख। यादवमे कृष्णौठ आ \nगरेड़ी आ वैश्यमे मारवाड़ी (बाहरी) आ देसवाल (एतुक्का स्िानीय), \nतथहना िानुकमे मगथहया आ देथसल। हौ, कतेक गनेबह। परुकाँ \nसाल गन्िबथरया आ चौहानी राजपूतक बीच झमेला नै मोन छह। \nथदयाराक बनौत आ गंगा थदयाराक गंगौत अलगे संगठन छै।” \n “तँ की हम सभ खण्ड-पखण्ड भऽ गेल छी।” \n“नै हौ। तोरा कहथलयह जे ई प्रवृथत्त होइ छै। आब आगाँ आबह। \nगाम छोथड़ झंझारपुर आथब जाह तँ सौंसे गौआँ एक। झंझारपुर छोथड़  विदेह  सदेह:३६|| 53 \n \nदरभंगा आथब जाह तँ सौँसे थजला एक। दरभंगासँ पटना आथब जाह \nतँ सौँसे थमथिला एक। थदलली, कोलकाता, काठमाण्डू चथल जाह तँ \nसौँसे थबहार आ मिेस एक बुझेतह। थहन्दीमे नै देखै छहक, थबहारी \nलेखकक संगठन, मध्य प्रदेशक लेखकक संगठन; सथह्य क्षेिमे हौ।” \n“माने एक हेबा लेल  दूर गेनाइ जरीरू छै।” \n“नै हौ, सेहो नै। बात फेर वएह छै। साथह्य समाजक दपिण हेबाक \nचाही, मुदा ओ पछुआ गेल छै हौ। आगाँक बदला पाछाँ जा रहल छै \nहौ।” \n  \nमीत भाइ तमाकुर िुकरै छथि। \n  \n“ई बुझू जे लोक तँ जुड़ल अथछ मुदा साथह्यकार सभ नै जुड़ल \nछथि। हुनका सम्मान चाही आ तै लेल  ओ राजनीथतज्ञ बथन गेल \nछथि, मैथिलीकेँ खण्ड-पखण्ड करबामे लागल  छथि। आ से होइ छै \nऐ छोट होइत जाइत भाषाक भौथलक क्षेिमे! सहरसा, सुपौल, जनकपुर, \nमिुबनी, दरभंगासँ बथढ़ कऽ पटना, थदलली, कलकत्ता आ आब थप्रन्ट \nआ इन्टरनेटक साथह्य मध्य सेहो ई लोकथन अन्तर करऽ चाहै \nछथि।” \n“इन्टरनेट साथह्य मध्य सेहो अन्तर! से थकए मीत भाइ।” \n“फेर वएह गप। प्रवृथत्त होइ छै हौ। हमरा लोकथनक एकटा सांसद \nभारतीय संसदमे भाखड़ा नांगल पथरयोजनामे पनथबजली थनकालबाक \nयोजनाक थवरोि केने छलाह। ” \n“से थकए मीत भाइ?” \n“प्रवृथत्त होइ छै हौ, जखन तोहर साथह्यकार आ राजनेता समाजसँ  54 || विदे ह  सदेह:३६ \nपछुआ जेतह तखन यएह सभ ने हेतह। आब सुनह ओ थवरोि थकए \nकेने रहथिन्ह। हुनकर मानब रहथन्ह जे पाथनसँ जे थबजली थनकाथल \nलेल  जाएत तँ थकसानकेँ साबुत पाथन नै भेटतै आ ओइसँ जे पटौनी \nहेतै तइसँ पुरकस फथसल नै हेतै।” \n“आब बुझलहुँ मीत भाइ। अन्तजालक साथह्यक थवरोि पछुआएल \nसाथह्यकार लोकथनक अज्ञानता देखबैत अथछ।” \n“देखार तँ लोक भैये जाइ अइ ने हौ।” \n  \nतावत मीत भाइ लेल  अंगनासँ भांगक गोला अबै छथन्ह आ हम थबदा \nहोइ छी। ठामे गोनर भाइ भेटै छथि। \n“ई थमतबा की सभ भाषण-भाख दै छल । बड्ड थचक्कन गप-सप होइ \nछै ओकर। मुदा लोक दू नमरी अथछ। भथर टोलसँ केस-फौदारी \nलथड़ रहल अथछ, पोखथरक केस तँ बान्हक केस। आ अपन माए-\nबापकेँ तँ बड्ड मारै छलै। मएकेँ तँ एक बेर टेटर उथठ गेल छलै। ” \n“मुदा गप्प-सप्प तँ ठीके कहै छलाह। ” \n“तँ कोन नव गप कहै छलाह। हमहूँ कने काल बान्हपर लगही \nकरबाक बहन्ने थबलथम गेल छलहुँ। ओ जे गप करै छल से ककरा \nनै बुझल छै यौ।” \n“हँ, से तँ सत्ते।” \nहम पुछै थछयथन्ह- “मुदा मीत भाइ जे अहूँक थवषयमे सएह कहथि \nतखन?” \n“हौ, हमरा कोन बौस्तुक कमी अथछ। मास्टरी करै छी। छह हजार \nनौ सए थननानबे टका दरमाहा अथछ। ओइमे एक टका जोथड़ कऽ \nसात हजार टका सभ मास बैंकमे जमा कऽ दै थछऐ। आ से बीस \nबखिसँ कऽ रहल छी, खेती-बाड़ीसँ गुजर करै छी। अपन बापक बेटा  विदेह  सदेह:३६|| 55 \n \nनै होइ जे ओइ जमा पाइसँ एकटा नवका पाइ थनकालने होइ। \nलड़काबला  ल ग जाइ छी, कन्यादान जे कपारपर अथछ, तँ बैसैये नै \nदैए। की, तँ मास्टर थछऐ, कतऽसँ पाइ एतै। रौ, बाजै जो ने जे \nकत्ते पाइ चाही। ऐ कललर मीत भाइ जकाँ ठोड़बे हौ, जे भथर थदन \nभांग पीथब गप्प छँटैत रहैए।” \n  \nबुझा पड़ल जे मीत भाइ गप्प सुथन लेने छलथखन्ह, से हमरा दुनू \nगोटेकेँ सोर केलथन्ह। मुदा गोनर भाइ बहन्ना बना आगाँ ससथर गेलाह। \n  \nमीत भाइ बजलाह- “हे ई की कहैए जे लड़काबला  बैसैए नै दैए। \nसे कोना बैसऽ दै जेतै। तेसुरकाँ हम एकटा कुटमैती कऽ देथलऐ। \nसभ चीज गथछ लेलकै  आ जखन थबयाह भऽ गेलै तँ देबा काल की \nकहै छै बुजलहक। ... ’ हमरा की मोन अथछ जे ओइ िुथनमे की \nगछथलयथन्ह आ की नै, लड़काबला  जे सभ कहैत गेलाह हम हँ, हँ \nकरैत गेथलयथन्ह।’... आ जखन गछलाहा मोने नै छै तँ देतथन्ह की \nकपार। आ से दोसर लड़काबलाकेँ  बुझल छै, आ तखन के ओकरा \nबैसऽ देतै। आ हमर थखिांश करैए, िन हम जे एकटा कुटमैती \nभेलै। ” \n  \nमीत भाइ तामसे पएर झटकारैत आंगन थदस थबदा होइ छथि आ हम \nगुम्म भेल ठाढ़ रथह जाइ छी। \n \n \n  56 || विदे ह  सदेह:३६ \nमैथिली नाटक आ थफलमक एकटा समानान्तर दुथनयाँ \n१ \nमैथिली नाटकक एकटा समानान्तर दुथनयाँ \n \nरामखेलावन मंडार- गाम कटर्रा, प्रखण्ड- थशवाजीनगर, थजला \nसमस्तीपुर। थहनके संग थबन्देश्वर मंडल सेहो छलाह। उठैत मैथिली \nकोरस आ - माँ गै माँ तूँ हमरा बंदूक मँगा दे थक हम तँ माँ थसपाही \nहेबै- एखनो लोककेँ मोन छथन्ह। एथह मंडली द्वारा रेशमा-चूहड़, शीत-\nबसन्त, अिा-ऊदल, नटुआ दयाल ई सभ पद्य नाथटका पस्तुत कएल \nजाइत छल । \nमैथिली-थबदेथसया- थपआ देसाँतरक टीम सहरसा-सुपौल-पूथणियाँसँ अबैत \nछल ।  \n \nहासन-हुसन नाथटका होइत छल । \n \nरामरक्षा चौिरी नाट्यकला पथरषद, ग्राम- गायर्ाट, पंचायत कथरयन, \nपो. वैद्यनािपुर, थजला- समस्तीपुर थवद्यापथत नाटक गोरखपुर िथर जा \nकऽ खेलाएल  छल । एथह मंडली द्वारा प्रस्तुत अन्य नाटक अथछ- \nलौंथगया मेरचाइ, थवद्यापथत, चीनीक लड्डू आ बसात। \n \nमैथिली नाटकक समानान्तर दुथनयाँकेँ सेहो अथभलेथखत आ सम्माथनत \nकएल जएबाक प्रयास होएबाक चाही। \n \n२ \nमैथिली थफलमक एकटा समानान्तर दुथनयाँ  विदेह  सदेह:३६|| 57 \n \n \nमैथिलीक समानान्तर थसनेमा: \nिड़कन मीथडया हाउस प्रा. थल., थमरचैया, थसरहा, नेपालक (नन्दलाल \nमहतोक प्रस्तुथत, छायांकन- एम.सथमर. थनमाता कमल यादव,लेखक-\nथनदेशक थजतेन्र सहयोगी) \"माई के ममता\" \nमैथिली थफलमक कलाकार: कलाकार- अबिेश कुमार थगरी, थप्रयंका \nशमा, राजकुमार महतो, थनमिला महतो, अन्जनी मण्डल, नन्दन ठाकुर, \nिमेन्र साह, थजतेन्र ठाकुर, थरता सहयोगी, थनमिला महतो, सुरजा \nमहतो, प्रथवन ठाकुर, थदनेश यादव, थदनेश ठाकुर, प्रेम कुमार थसंह, \nप्रेम कुमार महतो, अथनल कुमार महतो, ज्ञानेन्र कुमार महतो, संजय \nमहतो, दशरि महतो, थबरेन्र महतो,चम्पा देवी, मिुदेवी महतो, पुष्पा \nकणि, गुलजार यादव, रन्जु महतो, इन्दु साह, मनोज कुमार थसंह, \nराम कुमार साह, गणेश महतो, अरुण चौिरी, अथनल कुमार साह, \nपवन याद, हेमलाल  यादव, सत्य नारायण महतो, गंगा महतो, भरोसी \nमहतो, बैजू बावरा, अख्लेश्वर महतो, ध्रुव कुमार महतो, अथनल कुमार \nदास, थवनोद महतो, सन्तोष साह, थवपुल साह, प्रदीप साह, रोशन \nकुमार थर्थमरे, मंचन महतो, जगदीश यादव, थवन्देश्वर यादव, देथवन्र \nयादव, ब्रह्मदेव महतो, इन्दु मथललक, उत्तम महतो, थसयाशरण महतो, \nरािा कुमारी, सरस्वती कुमारी, कृष्णा कु. महतो, आकाश कुमार \nमहतो, थशवम चौिरी, आशीष कुमार महतो \n \nथवशेष:थरता कु. कणि, थमिलेश यादव, प्रमोद साह, थरना यादव, रेखा \nमहतो, ज्ञानेन्र कुमार महतो, एम. सथमर, अथनल कुमार महतो, सुरेश \nयादव, थव.पी.उदासी, सुरेश मण्डल, रामशुभक महतो, देव कुमार  58 || विदे ह  सदेह:३६ \nमहतो, रामदेव पथण्डत, अन्जनी मण्डल, महेश कुशवाहा, थबरेन्र \nकबीरपंिी, कुमार कुशे, बाबू राम महतो, िमेन्र साह, अथनल कुमार \nमहतो, उपेन्र नारायण महतो, पवन मथललक, नन्दन ठाकुर, थदवाकर \nठकुरी। \n \nगीतकार: थजतेन्र सहयोगी \n \nसंगीतकार: गुरुदेव कामत, कमल मण्डल, थवश्वनाि झा। \n \nगायक/ गाथयका: गुरुदेव कामत, रामा मण्डल, हथरशंकर चौिरी, \nथवश्वनाि झा, सथमिला महतो, मिु गुरुंग। \n-\"थप्रत के बाजी\" मैथिली थफलम \n-जी.प्र.गुप्ताक थ़िलम \n-थनदेशक सूयि साह \n-सम्पादक थजतु थसंह \n- छायांकन कुंदन कुमार पप्पू \n-थनमाता थजवछ प्रसाद गुप्ता \n-सहथनमाता राजकुमार गुप्ता \n-किा वस्तु गीत श्याम पासवान \n-संगीत शैलेन्र थव.क. \n-गायक गाथयका थजवछ, राजकुमार , सुथनता, प्रभा \n-नृ्य राम ठाकुर , अजय ठाकुर \n-द्वन्द कैलाश मंडल \n \nमेमोरी थमथिला थफलमस प्रा.थल.क बैनरपर बनऽ जारहल मैथिली थफचर  विदेह  सदेह:३६|| 59 \n \nथफलम आई ल भ जनकपूरक शुभ मूहुति एथह श्रावण २५ गतेके होमय \nजारहल अथछ । सभ पिकार, कलाकार, साथह्यकार लगायत मैथिली \nकलाप्रेमी लोकथन सँ आग्रह जे एथह समयमे उपथस्ित भऽ कायिक्रमके \nगथरमा बढाबी । \nकिा÷थनदेशन \nथनराजन मेहता (मथञ्जत) \n \nथनमाता \nप्रथदप राज÷कमल मण्डल \n \nसंगीत ेाः \nकमल मण्डल \n \nगीत ेाः थवनीत ठाकुर \n \nस्िान ेाः मिेश थमथडया हाउस \nसमय ेाः थदनक १ बजे, श्रावण २५ गते \nहनुमान स्िान, अनामनगर, \nकाठमाण्डू \nमैथिली थफलम माई के ममता के च्याथरटी शो काठमाडौँ मे,काथन्तपुर \nहल, थसतापाइला, काठमाडौँ, \n-माई के ममताके लेखक आ थनदेशक थजतेन्र सहयोगी । \n \n  60 || विदे ह  सदेह:३६ \nमैथिली नाटक आ आिुथनक रंगमंच \nनाट्य शास्िमे वणिन अथछ जे नाटकक उ्पथत्त इन्रक ध्वजा उ्सवसँ \nभेल।  \nमैथिली नाटक आ रंगमंचक इथतहास ज्योथतरीश्वरक िूति समागम आ \nअंथकया नाटसँ प्रारम्भ होइत अथछ।  \nकोलकातामे १८५० ई.क आसपास आिुथनक रंगमंच- थब्रथटश क्लबमे \nशुरू भेल, मुदा बाहरी लोकक प्रवेश ओतए नै छल । \nपूवि पीथठका: \nअंथकया नाटमे सेहो प्रदशिन त्वक प्रिानता छल । कीतिथनयाँ एक \nतरहेँ संगीतक छल आ एतहु अथभनय त्वक प्रिानता छल । अंकीया \nनाटकक प्रारम्भ मृदंग वादनसँ होइत छल । \nशास्िीय आिार:  \nमोहनजोदड़ो सभ्यतासँ प्राप्त कांस्य प्रथतमा नृ्यक मुराक संकेत दैत \nअथछ, वतिमान किक नृ्यक ठाठ मुरा सदृश, दथहन हाि ४५ थडग्रीक \nकोण बनेने आ वाम हाि वाम छाबापर, संगथह वाम पएर थकछु मोड़ने। \nऋगवेदक शांखायन ब्राह्मणमे गीत, वाद्य आ नृ्य तीनूक संगे-संग \nप्रयोगक वणिन अथछ, ऐतरेय ब्राह्मणमे ऐ तीनूक गणना दैवी थशलपमे \nअथछ। ऋगवेद १०.७६.६ मे उषाक स्वथणिम आभा कथवकेँ सुसथज्जत \nऋथषक स्मरण करबैत छथन्ह। ऋगवेदमे लोक नृ्यक (प्रान्चो अगाम \nनृतये) सेहो उललेख अथछ। महावरत नाम्ना सोमयागमे दासी सभक (३-\n६ दासीक) सामूथहक नृ्यक वणिन अथछ। शांखायन १.११.५ मे \nवणिन अथछ जे थववाहमे ४-८ सुहाथगनकेँ सुरा थपयाओल जाइत छ्ल \nआ चतुवार नृ्य लेल  प्रेथरत कएल जाइत छल । वैथदक साथह्यमे \nथववाह थवथिमे पत्नीक गायनक उललेख अथछ। सीमन्तोन्नयन थवथिमे \nपथत वीणावादकसँ सोमदेवक वादयुक्त गान करबाक अनुरोि करैत  विदेह  सदेह:३६|| 61 \n \nछथि। अिविवेदमे वसा नाम्ना देवताक नृ्य ऋक्, साम आ गािासँ \nसम्बथन्ित होएबाक गप आएल अथछ, सोमपानयुक्त ऐ नृ्यमे गन्िवि \nसेहो होइत छलाह, से वथणित अथछ। अिविवेद १२.१.४१ मे गीत, \nवादन आ नृ्यक सामूथहक ध्वथनक वणिन अथछ। वैथदक कालमे साम \nसंगीतक अलाबे गािा आ नाराशंसी नाम्ना लौथकक गािा-संगीतक सेहो \nप्रचलन छल । ऋक १,११५,२ मे उषाकालक सूयोदयक थबम्ब \nसुन्दरीक पाछाँ जाइत युवकसँ भेल अथछ। ऋक १,१२४,११ मे \nअरुणोदयमे लाल  आभा आ थबलाइत अन्हारक संग, चूथिमे आथग \nवणिन अथछ आ थबम्ब अथछ- गामक तरुणी रक्त वणिक गाएकेँ चरबाक \nलेल  छोड़ैत छथि। अिविवेद ४,१५,६ मे सामूथहक नाराक वणिन \nअथछ। यजुवेद ४०,१६ मे वणिन अथछ- सूयिमण्डल सुवणिपाि अथछ \nजे सूयिकेँ आवृत्त कएने अथछ। यजुवेद १७,३८-४१ मे संग्राम लेल  \nबाजा संग जाइत देवसेना आ यजुवेद १७,४९ मे कवचक ममिर ध्वथन \nवथणित अथछ। ऋगवेद १,१६४,२ आ यास्क ४,२७ मे संव्सर, \nचक्रक वणिन अथछ। वृहदारण्यक उपथनषद २,२,३ मे सोमरसक \nउ्सक वणिन अथछ। वृहदारण्यक उपथनषद २,२,४ ओकर तटपरसात \nऋथष आँथख, कान आथद अथछ। अिविवेद १०,२,३१ मे शरीरकेँ \nअयोध्या कहल गेल अथछ, गीता ५,१३ मे शरीरकेँ पुर कहल गेल \nअथछ। \nयजुवेदमे नाट्य: यजुवेदमे थकछु पाथरभाथषक शब्दक थववरण अथछ जेना \nसूत, शैलूष, थचिकाथरणी, ऐसँ लगैत अथछ जे नाट्यमंडपक कलपना \nछल । \nकला, साथह्य आ संगीतक समाज लेल  कोन प्रयोजन, एकर नैथतक \nमानदण्ड की हुअए, ऐ थदस सेहो प्राच्य आ पाश्चा्य थवचारक अपन  62 || विदे ह  सदेह:३६ \nथवचार राखलथन्ह। प्लेटो कहै छथि जे कोनो कला नीक नै भऽ \nसकैए थकएक तँ ई सभटा अस्य आ अवास्तथवक अथछ। मुदा कला, \nसंगीत आ साथह्य कखनो काल स्वान्ताः सुखाय सेहो होइत अथछ, \nएकरा पढ़ला, सुनला, देखला आ अनुभव केलासँ प्रसन्नता होइत छै, \nमानथसक शाथन्त भेटै छै तँ कखनो काल ई उद्वेथलत सेहो करैत छै। \nएथरस्टोटल मुदा कहै छथि जे कलाकार ज्ञानसँ युक्त होइ छथि आ \nथवश्वकेँ बुझबामे सहयोग करै छथि। शब्दोचारण आ कला थनमाणक \nबाद बोध्य बौस्तुक उ्पथत्त होइ छै। शब्द आ ध्वथन, रूप, रस, राग, \nछन्द, आ अलंकारसँ ओकर औथच्य थसद्ध होइत छै। \nतखन मथन्दरक उ्सव आ राजाक प्रासादमे होइबला नाटक स्वतंि \nभऽ गेल आ एकर उपयोग वा अनुप्रयोग दोसर थवषयकेँ पढ़ेबामे सेहो \nहोमए लागल।  \n \nभरतक  नाट्यशास्ि: \nनाटक दू प्रकारक लोकिमी आ नाट्यिमी, लोकिमी भेल ग्राम्य आ \nनाट्यिमी भेल शास्िीय उथक्त। ग्राम्य माने भेल कृथिमताक अवहेलना \nमुदा अज्ञानतावश थकछु गोटे एकरा गाममे होइबला नाटक बुझै छथि। \nलोकिमीमे स्वभावक अथभनयमे प्रिानता रहैत अथछ, लोकक थक्रयाक \nप्रिानता रहैत अथछ, सरल आंथगक प्रदशिन होइत अथछ, आ ऐ मे \nपािक से ओ स्िी हुअए वा पुरुष, तकर संख्या बड्ड बेसी रहैत \nअथछ। नाट्यिमीमे वाणी मोने-मोन, संकेतसँ, आकाशवाणी इ्याथद; \nनृ्यक समावेश, वाक्यमे थवलक्षणता, रागबला संगीत, आ सािारण \nपािक अलाबे थदव्य पाि सेहो रहै छथि। कोनो थनजीव/ वा जन्तु \nसेहो संवाद करऽ लगैए, एक पािक डबल-थरपल  रोल, सुख दुखक \nआवेग संगीतक माध्यमसँ बढ़ाओल जाइत अथछ।  विदेह  सदेह:३६|| 63 \n \nनाट्यिमिक आिार अथछ लोकिमि। लोकिमीकेँ पथरष्कृत करू आ \nओ नाट्यिमी भऽ जाएत। \nलोकिमीक दू प्रकारक- थचत्तवृ्यथपिका (आन्तथरक सुख-दुख) आ \nबाह्यवस््वनुकाथरणी (बाह्य- पोखथर, कमल दह)। नाट्यिमी-सेहो दू \nप्रकारक कैथशकी शोभा (अंगक प्रदशिन- थवलाथसता गीत-नृ्य-संगीत) \nआ अंशोपजीवनी (पुष्पक थवमान, पहाड़ बोन आथदक सांकेथतक \nप्रदशिन)। \nसम्पूणि अथभनय- आंथगक (अंगसँ), वाथचक(वाणीसँ), साथ्वक(मोनक \nभावसँ) आ आहायि (दृश्य आथदक कलपना साज-सज्जा आिाथरत)। \nआंथगक अथभनय- शरीर, मुख आ चेिासँ; वाथचक अथभनय- देव, \nभूपाल, अनायि आ जन्तु-थचड़ैक भाषामे; साथ्वक- स्तम्भ(हषि, भय, \nशोक), स्वेद (स्तम्भक भाव दबबैले माि नोचऽ लागब आथद), रोमंच \n(साथ्वकक कारण देह भुकुटनाइ आथद), स्वरभंग ( वाणीक भारी \nभेनाइ, आँथखमे नोर एनाइ), वेपिु (देह िरिरेनाइ आथद), वैवण्यि (मुँह \nपीयर पड़नाइ), अश्रु (नोर ढ़ब-ढ़ब खसनाइ, बेर-बेर आथद), प्रलय \n(शवासन आथद द्वारा); आ आहायि- पुस्त (हािी, बार्, पहाड़ आथदक \nमंचपर स्िापन), अलंकार (वस्ि-अलंकरण), अंगरचना (रंग, मोंछ, \nवेश आ केश), संजीव (थबना पएर-साँप, दू पएर-मनुक्ख आ थचड़ै आ \nचाथर पएरबला-जन्तु जीव-जन्तुक प्रस्तुथत)द्वारा होइत अथछ। \n दूटा आर अथभनय- सामान्य (नाट्यशास्ि २२म अध्याय) आ \nथचिाथभनय (नाट्यशास्ि २२म अध्याय): चतुथविि अथभनयक बाद \nसामान्य अथभनयक वणिन, ई आंथगक, वाथचक आ साथ्वक अथभनयक \nसमथन्वत रूप अथछ आ ऐ मे साथ्वक अथभनयक प्रिानता रहैत अथछ। \nथचिाथभनय आंथगकसँ सम्बद्ध- अंगक माध्यसँ थचि बना कऽ पहाड़,  64 || विदे ह  सदेह:३६ \nपोखथर थचड़ै आथदक अथभनय थविान। \n नाट्य-मंचन आ अथभनय: काथलदासक अथभज्ञान शाकुन्तलम् नाट्य \nथनदेशकक लेल  पठनीय नाटक अथछ। रंगमंच थनदेश, जेना, रि वेगं \nथनरूप्य,  सूत पश्यैनं व्यापाद्यमानं, इथत शरसंिानम् नाटयथत, वृक्ष \nसेचनम् रुपयथत, कलशम् अवरजायथत, मुखमस्यााः समुन्नमथयतुथमच्छथत, \nशकुन्तला पथरहरथत नाट्येन, नाट्येन प्रसाियताः, कथह कऽ \nवास्तथवकतामे नै वरन् अथभनयसँ ई कएल जाइत अथछ। नाट्येन \nप्रसाियताः, एतए अनसूया आ थप्रयम्वदा मुरासँ अपन सखी शकुन्तलाक \nप्रसािन करै छथि कारण से चाहे तँ उपलब्ि नै अथछ, चाहे तँ \nओतेक पलखथत नै अथछ। तथहना वृक्ष सेचनम् रुपयथत सँ गाछमे \nपाथन पटेबाक अथभनय, कलशम् अवरजायथत सँ कल श खाली करबाक \nकालपथनक थनदेश, रि वेगं थनरूप्य सँ तेज गथतसँ रिमे यािाक \nअथभनय, इथत शरसंिानम् नाटयथत सँ तीरकेँ िनुषपर चढ़ेबाक थनणिय, \nसूत पश्यैनं व्यापाद्यमानं सँ हथरणकेँ माथर खसेबाक दृश्य देखबाक \nथनदेश, मुखमस्यााः समुन्नमथयतुथमच्छथत सँ दुश्यन्तक शकुन्तलाक मुँहकेँ \nउठेबाक इच्छा, शकुन्तला पथरहरथत नाट्येन सँ शकुन्तला द्वारा \nदुश्यन्तक ऐ प्रयासकेँ रोकबाक अथभनयक थनदेश होइत अथछ। \nभरतक रंगमंच: ऐ मे होइत अथछ- पाछाँक पदा, नेपथ्य (मेकप रूम \nबुझू), आगमन आ थनगिमनक दरबज्जा, थवशेष पदा जे आगमन आ \nथनगिमन स्िलकेँ झाँपैत अथछ, वेथदका- रंगमंचक बीचमे वादन-दल लेल  \nबनाओल जाइत अथछ, रंगशीषि- पाछाँक रंगमंच स्िल; मत्तवणी-आगाँ \nथदस दुनू कोणपर अथभनय लेल  होइत अथछ आ रंगपीठ अथछ सोझाँक \nमुख्य अथभनय स्िल। \nअथभनय मूलयांकन: अध्याय २७ मे भरत सफलताकेँ लक्ष्य बतबै \nछथि, मंचन सफलतासँ पूणि हुअए। दशिक कहैए, हँ, बाह, कतेक  विदेह  सदेह:३६|| 65 \n \nदुखद अन्त, तँ तेहने दशिक भेलाह सहृदय, भरतक शब्दमे, से ओ \nनाटककार आ ओकर पािक संग एक भऽ जाइत छथि। \n नाट्य प्रथतयोथगता होइत छल आ ओतए थनणायक लोकथन पुरस्कार \nसेहो दै छलाह। \nभरत थनणायक लोकथन द्वारा िना्मक आ ऋणा्मक अंक देबाक \nमानदण्डक थनिारण करैत कहै छथि जे- \n१.ध्यानमे कमी, २.दोसर पािक सम्वाद बाजब, ३.पािक अनुरूप \nव्यथक्त्व नै हएब, ४.स्मरणमे कमी, ५.पािक अथभनयसँ हथट कऽ \nदोसर रूप िऽ लेब, ६.कोनो वस्तु, पदािि खथस पड़ब, ७.बजबा \nकाल लटपटाएब, ८.व्याकरण वा आन दोष, ९.थनष्पादनमे कमी, \n१०.संगीतमे दोष, ११.वाक् मे दोष, १२.दूरदथशितामे कमी, \n१३.साथमग्रीमे कमी, १४.मेकप मे कमी, १५. नाटककार वा थनदेशक \nद्वारा कोनो दोसर नाटकक अंश र्ोथसयाएब, १६.नाटकक भाषा सरल \nआ साफ नै हएब, ई सभ अथभनय आ मंचनक दोष भेल। \nथनणायक सभ क्षेिसँ होथि, थनरपेक्ष होथि। नाटकक सम्पूणि प्रभाव, \nतारतम्य, थवथभन्न गुणक अनुपात, आ भावना्मक थनरूपण ध्यानमे \nराखल जाए। \nस्टेजक मैनेजर- सूििार- आ ओकर सहायक –पथरपाश्विक- नाटकक \nसभ क्षेिक ज्ञाता होथि। मुख्य अथभनेिी संगीत आ नाटकमे थनपुण \nहोथि, मुख्य अथभनेता- नायक- अपन क्षमतासँ नाटककेँ सफल बनबै \nछथि।अथभनेता- नट- क चयन एना करू, जँ छोट कदकाठीक छथि \nतँ वाणवीर लेल , पातर-दुब्बर होथि तँ नोकर, बकिोिीमे माथहर होथि \nतँ थबपटा, ऐ तरहेँ पािक अथभनेताक थनिारण करू। संगीत-दल क \nमुथखया- तौथरक- केँ संगीतक सभ पक्षक ज्ञान हेबाक चाही जइसँ  66 || विदे ह  सदेह:३६ \nओ बाजा बजेनहार- कुशीलव- केँ थनदेथशत कऽ सकथि। \nनाट्य-मंचन आ अथभनय \nकाथलदासक अथभज्ञान शाकुन्तलम् नाट्य थनदेशकक लेल  पठनीय \nनाटक अथछ। रंगमंच थनदेश, जेना, रि वेगं थनरूप्य,  सूत पश्यैनं \nव्यापाद्यमानं, इथत शरसंिानम् नाटयथत, वृक्ष सेचनम् रुपयथत, कलशम् \nअवरजायथत, मुखमस्यााः समुन्नमथयतुथमच्छथत, शकुन्तला पथरहरथत \nनाट्येन, नाट्येन प्रसाियताः, कथह कऽ वास्तथवकतामे नै वरन् \nअथभनयसँ ई कएल जाइत अथछ। नाट्येन प्रसाियताः, एतए अनसूया \nआ थप्रयम्वदा मुरासँ अपन सखी शकुन्तलाक प्रसािन करै छथि कारण \nसे चाहे तँ उपलब्ि नै अथछ, चाहे तँ ओतेक पलखथत नै अथछ। \nतथहना वृक्ष सेचनम् रुपयथत सँ गाछमे पाथन पटेबाक अथभनय, कलशम् \nअवरजायथत सँ कल श खाली करबाक कालपथनक थनदेश, रि वेगं \nथनरूप्य सँ तेज गथतसँ रिमे यािाक अथभनय, इथत शरसंिानम् \nनाटयथत सँ तीरकेँ िनुषपर चढ़ेबाक थनणिय, सूत पश्यैनं व्यापाद्यमानं \nसँ हथरणकेँ माथर खसेबाक दृश्य देखबाक थनदेश, मुखमस्यााः \nसमुन्नमथयतुथमच्छथत सँ दुश्यन्तक शकुन्तलाक मुँहकेँ उठेबाक इच्छा, \nशकुन्तला पथरहरथत नाट्येन सँ शकुन्तला द्वारा दुश्यन्तक ऐ प्रयासकेँ \nरोकबाक अथभनयक थनदेश होइत अथछ। भारत आ पाश्चा्य नाट्य \nथसद्धांतक अध्ययनसँ ई ज्ञात होइत अथछ जे मानवक थचन्तन भौगोथलक \nदूरीकक अछैत कतेक समानता लेने रहैत अथछ। भारतीय नाट्यशास्ि \nमुख्यताः भरतक “नाट्यशास्ि” आ िनंजयक दशरूपकपर आिाथरत \nअथछ। पाश्चा्य नाट्यशास्िक प्रामाथणक ग्रंि अथछ अरस्तूक \n“काव्यशास्ि”। भरत नाट्यकेँ “कृतानुसार” “ भावानुकार” कहैत \nछथि, िनंजय अवस्िाक अनुकृथतकेँ नाट्य कहैत छथि। भारतीय \nसाथह्यशास्िमे अनुकरण नट कमि अथछ, कथव कमि नथह। पथश्चममे  विदेह  सदेह:३६|| 67 \n \nअनुकरण कमि थिक कथव कमि, नटक कतहु चरचा नथह अथछ। \nअरस्तू नाटकमे किानकपर थवशेष बल दैत छथि। रेजेडीमे किानक \nकेर संग चथरत्र-थचिण, पद-रचना, थवचार त्व, दृश्य थविान आ \nगीत रहैत अथछ। भरत कहैत छथि जे नायकसँ संबंथित किावस्तु \nआथिकाथरक आ आथिकाथरक किावस्तुकेँ सहायता पहुँचाबएबला किा \nप्रासंथगक कहल जएत। मुदा सभ नाटकमे प्रासंथगक किावस्तु होअए \nसे आवश्यक नथह, पथश्चमी रंगमंचक नाट्यथविान वास्तथवक अथछ मुदा \nभारतीय रंगमंचपर सांकेथतक। जेना अथभज्ञानशाकुंतलम् मे काथलदास \nकहैत छथि- इथत शरसंिानं नाटयथत। भरत:- नाटकक प्रभावसँ रस \nउ्पथत्त होइत अथछ। नाटक किी लेल ? नाटक रसक अथभनय लेल  \nआ संगे रसक उ्पथत्त लेल  सेहो। रस कोना बहराइए? रस बहराइए \nकारण (थवभाव), पथरणाम (अनुभाव) आ संग लागल  आन वस्तु \n(व्यथभचारी)सँ। स्िायीभाव गाढ़ भऽ सीथझ कऽ रस बनैए, जकर \nस्वाद हम ल ऽ सकै छी \n \nबौद्ध चयागीतक बाद महाराज नान्यदेव सरस्वती हृदयालंकार फेर \nथवद्यापथत आ संगीतज्ञ जयतक थशव थसंहक दरबारमे हेबाक लोकोथक्त। \nथवद्यापथतक पुरुष परीक्षाक किा सभमे पुरुषक कला संगीतक प्रेम \nओकर पुरुषािि सन मह्वपूणि मानल गेल अथछ। शुभङ्कर ठाकुरक \nश्रीहस्तमुक्तावली सेहो थमथिलाक ग्रन्ि मानल जाइत अथछ ओना \nपाण्डुथलथपक उपलब्िताक आिारपर थकछु थवद्वान एकरा असमक रचना \nमानैत छथि। ऐ ग्रन्िमे अथभनयसँ सम्बथन्ित हस्त पथरचालनक थवषद \nथववरण उपलब्ि अथछ। आइने अकबरीमे थवद्यापथतक नचारीक चचि। \nथवदेह नाट्य उ्सव २०१२ मे भरत नाट्य शास्ि आिाथरत नाटक  68 || विदे ह  सदेह:३६ \nरंगमंच संकलपना आिाथरत गजेन्र ठाकुर थलथखत आ श्री बेचन ठाकुर \nथनदेथशत “उलकामुख” मंथचत कएल गेल, जे मैथिलीमे ऐ तरहक \nपथहल प्रयास छल, ऐमे अथभनेिी लोकथनक माध्यमसँ नाटक मंचन \nभेल, ऐमे पुरुख पािक अथभनय सेहो मथहला कलाकार द्वारा भेल। \nभरत नाट्यशास्िक आिारपर रंगमंचक ड्राइंग श्रीमती \nएस.एस.जानकीक छल । ऐ तरहक एकटा प्रयास संस्कृत रंगमंचपर \nचेन्नैमे कएल गेल छल । \n \n \n  \n \n विदेह  सदेह:३६|| 69 \n \nमैथिली नाटकक एकटा समानान्तर दुथनयाँ \nरामखेलावन मंडार- गाम कटर्रा, प्रखण्ड- थशवाजीनगर, थजला \nसमस्तीपुर। थहनके संग थबन्देश्वर मंडल सेहो छलाह। उठैत मैथिली \nकोरस आ - माँ गै माँ तूँ हमरा बंदूक मँगा दे थक हम तँ माँ थसपाही \nहेबै- एखनो लोककेँ मोन छथन्ह। एथह मंडली द्वारा रेशमा-चूहड़, शीत-\nबसन्त, अिा-ऊदल, नटुआ दयाल ई सभ पद्य नाथटका पस्तुत कएल \nजाइत छल । \nमैथिली-थबदेथसया- थपआ देसाँतरक टीम सहरसा-सुपौल-पूथणियाँसँ अबैत \nछल ।  \nहासन-हुसन नाथटका होइत छल । \nरामरक्षा चौिरी नाट्यकला पथरषद, ग्राम- गायर्ाट, पंचायत कथरयन, \nपो. वैद्यनािपुर, थजला- समस्तीपुर थवद्यापथत नाटक गोरखपुर िथर जा \nकऽ खेलाएल  छल । एथह मंडली द्वारा प्रस्तुत अन्य नाटक अथछ- \nलौंथगया मेरचाइ, थवद्यापथत, चीनीक लड्डू आ बसात। \nमैथिली नाटकक समानान्तर दुथनयाँकेँ सेहो अथभलेथखत आ सम्माथनत \nकएल जएबाक प्रयास होएबाक चाही। \nनाट्य रंगमंच सथमथत सभ \nभंथगमा, पटना ; चेतना सथमथत, पटना, जमर्ट-, मिुबनी; थमथिला \nथवकास पथरषद, कोलकाता; अथखल भारतीय थमथिला संर्, कोलकाता; \nथमथिला कला केन्र, कोलकाता; मैथिली रंगमंच, कोलकाता; कुमी-\nक्षथिय छािवृथत्त कोष, कोलकाता; आल इथण्डया मैथिल संर्, \nकोलकाता; कणि गोष्ठी:जयन्त लोकमंच, कोलकाता; थमथिला सेवा \nसंस्िान, कोलकाता; थमथि याथिक, कोलकाता; वैदेही कला मंच, \nकोलकाता; कोथकल मंच, कोलकाता;  थमथिला कलयाण पथरषद,  70 || विदे ह  सदेह:३६ \nथरसरा, कोलकाता (थनदेशन मुख्य रूपसँ श्री दयानाि झा द्वारा १९८२ \nई.सँ। सम्प्रथत श्री रण्जीत कुमार झा थनदेशन कऽ रहल छथि, \n०८.०१.२०१२ केँ हुनकर थनदेशनमे तंिनाि झा थलथखत “उपनयनक \nभोज” मंथचत भेल।) ; झंकार, कोलकाता; थमथिला सेवा सथमथत \nबेलुर, कोलकाता; उदय पि, कोलकाता। थमथिला नाट्य पथरषद \n(थमनाप), जनकपुर; रामानन्द युवा क्लब, जनकपुरिाम; युवा नाट्य \nकला पथरषद (युनाप), परवाहा, िनुषा; आकृथत (उपेन्र भगत नागवंशी), \nजनकपुर; रंग वाथटका, नेपाल; चबूतरा, थशरोमथण मैथिली युबा क्लब, \nगांगुली, भैरब, मैथिली सांस्कृथतक युबा क्लब, बौहरबा, श्री सरस्वती \nसांस्कृथतक नाट्य कला पथरषद, गाम थतलाठी (सप्तरी, नेपाल); \nअरुणोदय नाट्य मंच, राजथबराज; सरस्वती नाट्य कला पथरषद, \nमेहि, मिुबनी; मैथिली लोकरंग (मैलोरंग), थदलली; थमथिलांगन, \nथदलली। मिुबनीक पजुआथरडीह टोलमे श्रीकृष्ण नाट्य सथमथत श्री \nकृष्णचन्र झा रथसक, थशवनाि झा आ गंगा झाक थनदेशनमे मैथिली \nनाटक मंथचत होइत रहल अथछ। सांस्कृथतक मंच, लोथहयानगर, \nपटना; थचिगुप्त सांस्कृथतक केन्र, जनकपुर; गदिनीबाग कला सथमथत, \nपटना; थमथिलाक्षर, जमशेदपुर; मैथिली कला मंच, बोकारो; उगना \nथवद्यापथत पथरषद, बेगूसराय; थमथिला सांस्कृथतक पथरषद, बोकारो स्टील \nथसटी; भानुकला केन्र, थवराटनगर; आंगन, पटना; नवतरंग, बेगूसराय; \nभारतीय रंगमंच, दरभंगा; भरकाली नाट्य पथरषद, कोइलख, थमथिला \nअनुभूथत दरभंगा, थवदेह अंतराष्रीय ई-जनिलक नाट्य उ्सव, नव \nज्योथत ड्रामेथटक क्लब, लौकही (१९९२ मे शम्भु शंकर आथद ब्रह्मस्िान \nआ उगना नाटक खेलेला )। \nथनदेशन: कालीकान्त झा \"बूच\", कामदेव पाठक, श्री कमल नारायण \nकणि (चीनीक लड्डू-ईशनाि झा/ चाथरपहर- मूल बांग्ला थकरण मैि,  विदेह  सदेह:३६|| 71 \n \nमैथिली अनुवाद- थनरसन लाभ), श्री श्रीकान्त मण्डल (चन्रगुप्त मूल \nबांग्ला डी.एल.राय, मैथिली अनुवाद- बाबू साहेब चौिरी/ पािेय- \nगुणनाि झा/ नायकक नाम जीवन- नथचकेता); श्री थवष्णु चटजी आ \nश्री श्रीकान्त मण्डल (थनष्कलंक- जनादिन झा); प्रवीर मुखोपाध्याय; \nवीणा राय, मोहन चौिरी, बाबू राम थसंह, गोपाल दास, कुणाल, रथव \nदेव, दयानाि झा, थिलोचन झा, शम्भूनाि थमश्र, काशी झा, अशोक \nझा, गंगा झा, गणेश प्रसाद थसन्हा, नवीन चन्र थमश्र, जनादिन राय, \nश्री कृष्णचन्र झा रथसक, थशवनाि झा, रवीन्रनाि ठाकुर, अथखलेश्वर, \nसथच्चदानन्द, रमेश राजहंस, मोदनाि झा, थवभूथत आनन्द, जावेद \nअख्तर खाँ, कौशल थकशोर दास, प्रशान्त कान्त, अरथवन्द रंजन \nदास, मनोज मनु, रोथहणी रमण झा, भवनाि झा, उमाकान्त झा, \nलललन  प्रसाद ठाकुर, रर्ुनाि झा थकरण, महेन्र मलंथगया, कुमार \nशैलेन्र, थवनीत झा, थकशोर कुमार झा, कुमार गगन, थवनोद कुमार \nझा, के.अजय, छिानन्द थसंह झा, नीलम चौिरी, काजल, मनोज \nकुमार पाठक, आशनारायण थमश्र, श्री श्रीनारायण झा, प्रथमला झा, \nतनुजा शंकर, केशव नन्दन, ब्रह्मानन्द झा, संजीव तमन्ना, थकसलय \nकृष्ण, प्रकाश झा, मुन्नाजी संजय कुमार चौिरी, कमल मोहन चुन्नू, \nअंशुमान स्यकेतु, श्याम भास्कर, प्रेम कुमार, संगम कुमार ठाकुर, \nएल.आर.एम. राजन, भास्करानन्द झा, आशुतोष कुमार थमश्र, आनन्द \nकुमार झा, मनोज मनुज, संजीव थमश्र, स्वाथत थसंह, स्वथणिम, आशुतोष \nयादव अथभज्ञ, अशोक अश्क, थदलीप व्स, तरुण प्रभात, मािव \nआनन्द, नरेन्र थमश्र, भारत भूषण झा, थकशोर केशव, बेचन ठाकुर, \nउपेन्र भगत नागवंशी, अथनल चन्र झा, अंशुमान स्यकेतु, आनंद \nकुमार झा, हेमनारायण साहू, रामकृष्ण मंडल छोटू, िीरेन्र  72 || विदे ह  सदेह:३६ \nकुमार,उ्पल झा, अथभषेक के. नारायण, चथन्रका प्रसाद। \nनाटक: नाटककार  \nिूत्तिसमागम तेरहम शताब्दीमे ज्योथतरीश्वर ठाकुर द्वारा रचल गेल। \nज्योथतरीश्वर ठाकुर िूत्तिसमागममे मैथिली गीतक समावेश कएलथन्ह। \nई प्रहसनक कोथटमे अबैत अथछ।मैथिलीक अथिकांश नाटक-नाथटका \nश्रीकृष्णक अिवा हुनकर वंशिरक चथरत पर अवलंथबत एवं हरण \nआथक स्वयंबर किापर आिाथरत छल । मुदा िूत्तिसमागममे सािु आ \nहुनकर थशष्य मुख्य पाि अथछ। िूत्तिसमागम सभ पाि एकसँ-एक \nध्होत्ति छथि।ताथह हेतु एकर नाम िूत्तिसमागम सवििा उपयुक्त \nअथछ।प्रहसनकेँ संगीतक सेहो कहल जाइछ,ताथह हेतु एथह मे मैथिली \nगीतक समावेश सवििा समीचीन अथछ।एथहमे सूििार,नटी \nस्नातक,थवश्वनगर,मृतांगार,सुरतथप्रया,अनंगसेना,अस्ज्जाथत \nथमश्र,बंिुवंचक,मूलनाशक आऽ नागथरक मुख्य पाि छथि।सूििार \nकणाट चूड़ामथण नरथसंहदेवक प्रशथस्त करैत अथछ।फेर ज्योथतरीश्वरक \nप्रशथस्त होइत अथछ। एथहमे एक प्रकारक एब्सथडिटी अथछ,जे थनतांत \nआिुथनक अथछ।जे लोच छैक से एकरा लोकनाट्य बनबैत छैक। \nथवश्वनगर स्िीक अभावमेब्रह्मचारी छथि।थशष्य स्नातक संग थभक्षाक \nहेतु मृतांगार ठाकुरक र्र जाइत छथि तँ अशौचक बहाना भेटैत \nछथन्ह। थवश्वनगर थशष्य स्नातक संग थभक्षाक हेतु सुरतथप्रयाक र्र \nजाइत छथि। फेर अनंगसेना नामक वैश्याकेँ ल य कय गुरु-थशष्यमे \nमाथर बजथर जाइत छथन्ह। फेर गुरु-थशष्य अनंगसेनाक संग असज्जाथत \nथमश्रक ल ग जाइत छथि तँ ओतय थमश्रजी लंपट थनकलैत छथि।... \nथमश्रजी लंपट थनकलैत छथि।...जे जुआ खेलायब आ’ पांगना संगम \nईएह दूटा केँ संसारक सार बुझैत छथि। असज्जथत थमश्र पुछैत छथि \nजे के वादी आ’ के प्रथतवादी।स्नातक उत्तर दैत छथि-जे अथभयोग  विदेह  सदेह:३६|| 73 \n \nकहबाक लेल  हम वादी थिकहुँ आ’ शुलक देबाक हेतु संन्यासी प्रथतवादी \nथिकाह। थवश्वनगर अपन शुलकमे स्नातकक गाजाक पोटरी प्रस्तुत \nकरैत छथि। थवदूषक असज्जाथत थमश्रक कानमे अनंगसेनाक यौनक \nप्रशंसा करैत अथछ। असज्जाथत थमश्र अनंगसेनाकेँ बीचमे राथख दुनूक \nबदला अपना पक्षमे थनणिय लैत अथछ। एम्हर थवदूषक अनंगसेनाक \nकानमे कहैत अथछ, जे ई संन्यासी दथरर अथछ, स्नातक आवारा अथछ \nआ’ ई थमश्र मूखि तेँ हमरा संग रहू। अनंगसेना चारूक थदथश देथख \nबजैछ , जे ई तँ असले िूतिसमागम भय गेल।  \nथवश्वनगर स्नातकक संग पुनाः सुरतथप्रयाक र्र थदथश जाइत छथि। \nएमहर मूलनाशक नौआ अनंगसेनासँ साल भथरक कमैनी मँगैछ। ओ’ \nहुनका असज्जाथतथमश्रक ल ग पठबैत अथछ। मूलनाशक \nअसज्जाथतथमश्रकेँ अनंसेनाक वर बुझैत अथछ। गाजा शुलकमे ल य \nअसज्जथत थमश्रकेँ गताथन कए बाथन्ह तेना माथलश करैत अथछ जे ओ’ \nबेहोश भय जाइत छथि। ओ’ हुनका मुइल बुथझ कय भाथग जाइत \nअथछ। थवदूषक अबैत अथछ, आ’ हुनकर बंिन खोलैत अथछ आ’ \nपुछैत अथछ जे हम अहाँक प्राणरक्षा कएल अथछ, आ’ जे थकछु आन \nथप्रय कायि होय तँ से कहू। असज्जाथत कहल जे छलसँ संपूणि देशकेँ \nखएलहुँ, िूत्तिवृथत्तसँ ई थप्रया पाओल, सेहो अहाँ सन आज्ञाकारी थशष्य \nपओल क, एथहसँ थप्रय आब थकछु नथह अथछ। तिाथप सविि सुखशांथत \nहो तकर कामना करैत छी। \nजीवन झा \nजीवन झा थलथखत नाटक सुन्दर संयोग, (1904), मैथिली सट्टक \n(1906), नमिदा सागर सट्टक (1906) आ सामवती पुनजिन्म \n(1908)।  74 || विदे ह  सदेह:३६ \nऐ चारू नाटकक सामवेद थवद्यालय काशीमे कएक बेर मंचन १९२० \nई.सँ पथहनथहये भऽ चुकल अथछ,\"सुन्दर संयोग\" एतैसँ प्रकाथशत सेहो \nभेल। \nसुन्दर संयोगक थकछु आर मंचन: \n१९७४ ई. माली मोड़तर (हसनपुर चीनीथमलक बगलमे), लक्ष्मीनारायण \nउच्च थवद्यालय पथरसरमे- थनदेशक श्री कालीकान्त झा \"बूच\", मुख्य \nअथतथि श्री फजलुर रहमान हासमी। दुगापूजामे। आयोजक देवनन्दन \nपाठक चीफ इन्जीथनयर, आ केशनन्दन पाठक (ऑडीटर टीका बाबू), \nउद्घाटन: उथदत राय मुथखया। \n१९७६: कथरयन, समस्तीपुर। थनदेशक: कामदेव पाठक। \n१९८१: पथण्डत टोल, टभका (दलथसंहसरायक बगलमे): संयोजक डॉ \nउमेन्र झा \"थवमल\", पूवि प्रो. भाइस चान्सलर, का.थस. संस्कृत थव.थव.; \nआ म.म. थचििर थमश्र जे दरभंगा थकलाक भीतरक शंकर मथन्दरक \nअथिष्ठाता रहथि आ म.म. उमेश थमश्र आ म.म. गंगानाि झा थहनकर \nथशष्य रहथिन्ह। \n१९८३:मउ बाथजतपुर (थवद्यापथत नगरक बगलमे) \nसंस्कृत परम्परा आ पारसी थियेटरक गुणसँ ओतप्रोत ऐ नाटक सभक \nअन्यान्यो ठाम मंचन भेल अथछ। \nईशनाि झा  \nउगना: ई नाटक सभ महाथशवराथिकेँ गौरीशंकर स्िान, जमिुथरमे \nखेलाएल  जाइत अथछ। थवद्यापथत थशव-भक्त, हुनकर गीत-नचारी सुनबा \nलेल  थसव थवद्यापथतक र्रमे उगना नोकर बथन आथब गेला। एक बेर \nथवद्यापथत यािापर छला आ उगना संगमे छलथन्ह। रस्तामे थपयास \nलगलापर  उगना जटाक गंगिारसँ पाथन थनकाथल थवद्यापथतकेँ थपयेलथन्ह \nमुदा थवद्यापथतकेँ ओइमे गंगाजलक स्वाद भेटलथन्ह आ ओ उगनाक  विदेह  सदेह:३६|| 75 \n \nकेश भीजल देथख सभटा बुथझ गेलाह। उगना अपन असल रूपमे \nएलाह। मुदा उगना कहलथखन्ह जे थवद्यापथत ई गप ककरो नै कहताह \nनै तँ ओ अन्तिान भऽ जेताह। पाविती चाथल चलथन्ह, थवद्यापथतक \nपत्नी उगनाकेँ बेलपि अनबा लेल  पठेलथन्ह आ देरी भेलापर ओ \nउगनापर बाढथन उसाहलथन्ह, थवद्यापथि भेद खोथल देलथन्ह आ उगना \nथबला गेलाह.. चीनीक लड्डू: सुिाकांत-प्रेमकांतक थपता गुजथर जाइ \nछथि आ से देखभाल मामा िमानन्द रस्टी जकाँ करै छथि आ हुनकर \nसभक समिि भेलाक बाद सुिाकांतकेँ भार दऽ र्ुथर जाइ छथि। \nसुिाकांतक मुंशी बटुआ दास प्रेमकांतक पत्नी चथण्डका आ खबासनी \nछुलहीक सहयोगसँ बखरा करबा दै छथि, सुिाकान्त अपनो थहस्सा \nप्रेमकान्तकेँ दऽ दै छथि। सुिाकांत, पत्नी सुशीला आ बेटा सुकमार \nर्रसँ बाहर कऽ देल जाइ छथि। सुिाकांतकेँ टी.बी. रोग माथर दै \nछथन्ह। बटुआ दासक संगथत प्रेमकांतकेँ सेहो दथरर कऽ दैत अथछ। \nमाम िमानन्द सुकमारकेँ अपन सम्पथत थलथख दै छथि कारण हुनका \nसन्तान नै छथन्ह। प्रेमकांत आ बटुआ दास सुकुमारकेँ  मारबाक \nप्रयत्नमे थबख थमला कऽ चीनीक लड्डू सनेसमे सुकमारकेँ दै छथि \nमुदा ओइसँ बटुआ दास मथर जाइए, आ भेद खुजैए।  \nउदयनारायण थसंह नथचकेता  \nनायकक नाम जीवन : नवल नव थवचारक अथछ, शथक्तराय िथनक, \nकलुथषत अथछ आ अपन सहयोगी थवनयपर चोथरक आरोप लगा ओकर \nबेटीक अपहरण आ बला्कार करबैए। थवनय आ्मह्या कऽ लैए। \nनवल आ ओकर थमि प्रकाश आ दीपक सभटा भेद खोलैए। ओकर \nप्रेथमका बला्कारक पथरणामस्वरूप आ्मह्या करैए। नवल थवथक्षप्त \nभऽ जाइए। एक छल राजा: एकटा राजा अथभमान कुमार देवक थदन  76 || विदे ह  सदेह:३६ \nमथदरा आ वैश्याक पाछाँ खराप भेलै। ओकरा एक्केटा बेटी मोथहनी छै, \nटकाक अभावमे ओकर थबयाह नै भ्हऽ पाथब रहल छै। मुंशी थवरंची, \nसेवक चतुरलाल  आ िमिकमिवाली पत्नी संगे नाटक आगाँ बढ़ैए। \nमोथहनी आ थशक्षक शुभंकरक बीच प्रेम होइ छै। नो एण्री: मा प्रथवश: \nपोस्टमोडनि ड्रामा, जकर एबसथडिटी एकरा ज्योथतरीश्वरक िूति समागम \nल ग र्ुरबै छै। स्वगि आथक नकिक द्वारपर मुइल सभ अबै छथि आ \nथखस्सा-खेरहा सुनबै छथि, बादमे पता चलैए जे थचिगुप्त/ िमिराज \nसभ नकली छथि आ द्वारपर लागल  अथछ ताला, नो एण्री। \nगोथवन्द झा   \nबसात: कृष्णकांत थपता द्वारा ठीक कएल युवती पुष्पा संग थववाह नै \nकरै छथि, ओ थशथक्षतसँ थववाह करऽ चाहै छथि, थललीसँ  प्रेम करै \nछथि। हुनकर थपता र्र ्याथग दै छथि। पुष्पा र्र छोथड़ मथहला \nजागरणमे लाथग गेलथि। थपताकेँ ताकैमे कृष्णकान्त असफल  होइ \nछथि, थललीकेँ  छोथड़ रेलगाड़ीसँ कटऽ चाहै छथि, आश्रमक लोक \nहुनका बचा लै छथन्ह, ओतए थपता, पुष्पा सभसँ भेँट होइ छथन्ह, थलली  \nसेहो बताथह भेथल ओतऽ आथब जाइ छथि।  \nगुणनाि झा  \n\"लोक मञ्च\" मैथिली नाट्य पथिकाक संचालन- सम्पादन केने छथि। \nमैथिलीमे आिुथनक नाटकक प्रणयन। हुनकर नाटक कथनयाँ-पुतरा, \nपािेय, ओ मिुयाथमनी, सातम चथरि, शेष नथि, आजुक लोक आ \nजय मैथिली सभक बेर-बेर मंचन भेल अथछ। बाङ्गला एकाङ्की नाट्य-\nसंग्रह \nऐमे बांग्लाक २४ टा नाटककारक २४ टा नाटकक संकलन ओ \nसम्पादन अथजत कुमार र्ोष केने छथि आ तकर बांग्लासँ मैथिली \nअनुवाद श्री गुणनाि झा द्वारा भेल अथछ।  विदेह  सदेह:३६|| 77 \n \nकथनयाँ-पुतरा- गुणनाि झा जीक ई पथहल पूणाङ्क नाटक थिक। \nनाटक बहुदृश्य समथन्वत करैबला र्ूणीय मञ्चोपयुक्त अथछ। किा \nकाटर प्रिापर आिाथरत अथछ आ तकर पथरणामसँ मुख्य अथभनेता आ \nमुख्य अथभनेिी मनोथवकारयुक्त भऽ जाइत छथि, तइ मनोदशाक \nसटीक थचिण आ थवश्लेषण भेल अथछ। \nमिुयाथमनी: एकाङ्क नाट्य शैलीमे दूटा पाि, पुरुष संयुक्त पथरवारक \nपक्ष लेथनहार आ स्िी तकर थवरोिी। संयुक्त पथरवारक पक्ष लेथनहारक \nसामंजस्यपूणि थवजय होइत अथछ। \"लोक मञ्च\" मैथिली नाट्य \nपथिकामे प्रकाथशत। \nपािेय: एकाङ्क नाट्य शैलीमे रथचत, मुदा पूणाङ्कक सभ थवशेषता ऐमे \nभेटत। मुख्य अथभनेता थमथिलाक अिोगथतसँ दुखी भऽ गामकेँ \nकमिस्िली बनबैत छथि, स्वजन थवरोि करै छथि। मुदा बादमे पत्नी \nहुनकर संग आथब जाइ छथिन्ह। भाषा मिुर आ चलायमान अथछ। \nलाल -बुझक्कर: एकाङ्क नाट्य शैलीमे रथचत। दाही रौदीसँ झमारल थनम्न \nआ मध्य-थनम्न वगि स्वतंिताक पथहनथहयो आ बादो जीथवकोपाजिन लेल  \nप्रवास करबा लेल  अथभशप्त छथि। माता-थपता थवहीन लाल  बुझक्करजी \nकथनयाँकेँ नैहरमे बैसा कऽ आ सन्तानहीन थपत्ती थपथतयैनकेँ छोथड़ नग्र \nप्रवास करै छथि। \nसातम चथरि: एकाङ्क नाट्य शैलीमे रथचत। मैथिली रंगमंचपर मथहला \nअथभनेिीक अभाव, सातम चथरिक प्रतीक्षामे पूवाभ्यास खतम भऽ \nजाइत अथछ। \"लोक मञ्च\" मैथिली नाट्य पथिकामे प्रकाथशत। \nशेष नथि: आिुथनक सामाथजक पूणाङ्क नाटक। थपता-माताक मृ्युक \nबाद अग्रजक अनुजक प्रथत थपतृवत व्यवहार। अनुज चाकरी करै \nछथि, पथरवतिनशील सामाथजक पथरथस्िथतक थशकार भऽ अथचन्तनीय  78 || विदे ह  सदेह:३६ \nकायिकलाप करै छथि आ अग्रज प्रताथरत होइ छथि। मुदा अग्रज \nमरणासन्न पत्नीक प्राणरक्षािि साहसपूणि डेग उठा लैत छथि।  \nआजुक लोक: पूणाङ्क नाटक। थवषय थनम्नमध्यवगीय बेरोजगारी आ \nथबयाहक दाथय्वक बोझ।  \nजय मैथिली: पूणाङ्क नाटक। थमथिलाक भाथषक-सांस्कृथतक समस्या \nएकर किावस्तु अथछ।  \nमहाकथव थवद्यापथत: थवद्यापथतक नव थवश्लेषण। \n \nमहेन्र मलंथगया  \nएक कमल नोरमे: माला पथत राजेशकेँ सन्तान लेल  दोसर थबयाह \nलेल  आग्रह करैए,  मुदा पथत मना करै छै, ओकर सासु ज्योथतषक \nसंग थमथल मालाक दोसराक संग बेहोशीमे अश्लील फोटो लैए आ \nराजेशकेँ देखबैए। राजेश मालाकेँ र्रसँ बहार कऽ दैए आ ज्योथतषीक \nपुिीक थबयाह राजेशसँ भऽ जाइ छै। माला आ्मह्या करैए। जुआयल \nकनकनी: जीबू अपन माता-थपता द्वारा आ्मह्या लेल  काकीकेँ दोषी \nमानैए मुदा बादमे जखन ओ बुझैए जे बैजू ओकर बथहनक शील भंग \nकेलक। फेर बदला आ पश्चाताप। ओकरा आँगनक बारहमासा: बारह \nमासमे बोथनहारकक थजनगीक थववरण। छुतहर/ छुतहर र्ैल/ छुतहा \nर्ैल \nछुतहा र्ैल महेन्र मलंथगयाक नवीन नाटकक नाम छथन्ह। ऐ छोटसन \nनाटकक भूथमका ओ दस पन्नामे थलखने छथि।  \nपथहने ऐ भूथमकापर आउ।  हुनका कि छथन्ह जे रमानन्द झा \n“रमण” हुनका सुझाव देलथखन्ह जे “छुतहर र्ैल”केँ माि “छुतहर” \nकहल जाइ छै। से ओ तीन टा गप उठेलथन्ह- पथहल-  \n“तों कथहयो पोिी के लेखी,  विदेह  सदेह:३६|| 79 \n \nहम कथहयो अँथखयन के देखी।” \nदोसर- यािी जीक थवलाप कथवता- \n“काते रहै छी जनु र्ैल छुतहर \nआथह रे हम अभागथल कत बड़।” \nआ कहै छथि जे ओइ कथवताक थविवा आ ऐ नाटकक कबूतरी देवीकेँ \nथशवक महेश्वरो सूि आ पाथणनीक दश लकारसँ (वैथदक संस्कृत लेल  \nपाथणनी १२ लकार आ लौथकक संस्कृत लेल  दस लकार थनिाथरत \nकएने छथि..खएर…) कोन मतल ब छै? \nतेसर ओ अपन थस्िथतकेँ कापरथनकस सन भेल कहैत छथि, जे \nलोकक कहलासँ की हेतै आ गाम-र्रमे लोक “छुतहर र्ैल” बथजते \nछैक!! \nमुदा ऐ तीनू थबन्दुपर तीनू तकि मलंथगयाजीक थवरुद्ध जाइ छथन्ह। \n“अँथखयन देखी” आ लोकव्यवहार “छुतहर” माि कहल जाइत \nदेखलक आ सुनलक अथछ, र्ैलचीपर छुतहरकेँ अहाँ राथख सकै छी? \nलोइटसँ बड़ैबमे पान पटाओल जाइ छै तखन मलंथगयाजीक थहसाबे \nओकरा “लोइट र्ैल” कहबै। र्ैल, सुराही, कोहा, तौला, छुतहर, \nलोइट, खापथड़, कुड़नी, कुरवाड़, कोथसया, सरबा, सोबरना ऐ सभ \nबौस्तुक अल ग नामकरण छै। फूलचन्र थमश्र “रमण” ( प्रायाः \nफूलचन्रजी “छुतहा र्ैल” शब्दक सुझाव हँसीमे देने हेथिन्ह, आ जँ \nनै तँ ई एकटा नव भाषाक नव शब्द अथछ!!)क सुझाव मानैत मलंथगया \nजी “छुतहर र्ैल” केँ “छुतहा र्ैल” कऽ देलथन्ह, ई ऐ गपक द्योतक \nजे हुनका गलतीक अनुभव भऽ गेलथन्ह मुदा रमानन्द झा “रमण”क \nगप माथन लेने छोट भऽ जइतथि से खुट्टा अपना थहसाबे गाथड़ देलथन्ह। \nआ बादमे रमानन्द झा “रमण” चेतना सथमथतसँ ओइ पोिीकेँ छपेबाक  80 || विदे ह  सदेह:३६ \nआग्रह केलथखन्ह आ, चेतना सथमथत माि २५टा प्रथत दैतथन्ह तेँ ओ \nअपन संस्िासँ एकरा छपबेलथन्ह, ऐ सभसँ पठककेँ कोन सरोकार? \nआब आउ यािीजीक गपपर, यािीजीकेँ थहन्दी पाठकक सेहो ध्यान \nराखऽ पड़ै छलथन्ह, हुनका मोनो नै रहै छलथन्ह जे कोन कथवता \nथहन्दीमे छथन्ह, कोन मैथिलीमे आ कोन दुनूमे, से ओ छुतहर र्ैल \nथलथख देलथन्ह, एकर कारण यािीजीक तुकबन्दी थमलेबाक आग्रहमे \nसेहो देथख सकै छी। आ फेर आउ कॉपरथनकसपर, जँ यािी जी वा \nमलंथगया जी “र्ैल छुतहर”, “ छुतहर र्ैल” वा “छुतहा र्ैल” थलथखये \nदेलथन्ह तँ की नेथटव मैथिली भाषी छुतहरकेँ   “र्ैल छुतहर”, \n“छुतहर र्ैल” वा “छुतहा र्ैल” बाजब शुरू कऽ देत। से \nकॉपरथनकस सेहो मलंथगयाजीक थवरुद्ध छथिन्ह।  \nकॉपरथनकसक थकंवदन्तीक सटीक प्रयोग मलंथगयाजी नै कऽ सकलाह, \nप्रायाः ओ गैथललीयो  सँ कॉपरथनकसकेँ कन््यूज कऽ रहल छथि, \nकॉपरथनकसक थसद्धान्तक समििन पोप द्वारा भेल छल आ कॉपरथनकस \nपोप पॉल-३ केँ अपन हेथलयोसेथन्रक थसद्धान्तक चालीस पन्नाक \nपाण्डुथलथप समथपित केने रहथि। खएर मलंथगयाजीक थवज्ञानक प्रथत \nअनथभज्ञता आ थवज्ञानक थसद्धान्तकेँ थकवदन्तीसँ जोड़बाक सोचपर \nअहाँकेँ आश्चयि नै हएत जखन अहाँ हुनकर खाँटी लोककिा सभक \nअज्ञानताकेँ अही भूथमकामे देखब।  \n“अली बाबा आ चालीस चोर”- सम्पूणि दुथनयाँकेँ बुझल छै जे ई \nमध्यकालीन अरबी लोककिा अथछ जे “अरेथबयन नाइट्स (१००१ \nकिा)” मे संकथलत अथछ आ ओइमे थववाद अथछ जे ई अरेथबयन \nनाइट्समे बादमे र्ोथसयाएल गेल वा नै, मुदा ई मध्यकालीन अरबी \nलोककिा अथछ, ऐ मे कोनो थववाद नै अथछ। बल बनक अ्याचार \nआथदक की की गप साम्प्रदाथयक मानथसकता ल ऽ कऽ मलंथगया जी  विदेह  सदेह:३६|| 81 \n \nकथह जाइ छथि से हुनकर लोककिाक प्रथत सतही लगाव मािकँण \nदेखार करैत अथछ। “थमथिला त्व थवमशि” वा “रमानाि झा”क \nपंजीक सतही ज्ञान बहुत पथहनथहये खतम कऽ देल गेल अथछ, आ \nतेँ ई थलथखत रूपसँ हमरा सभक पंजी पोिीमे वथणित अथछ। गोनू \nझा थवद्यापथत सँ ३०० बखि पथहने भेलाह, मुदा मलंथगयाजी ५० साल \nपुरान गप-सरक्काक आिारपर आगाँ बढ़ै छथि। हुनका बुझल छथन्ह \nजे गोनूकेँ िूताचार्य कहल गेल छथन्ह मुदा संगे गोनूकेँ महामहोपाध्याय \nसेहो कहल गेल छथन्ह से हुनका नै बुझल छथन्ह!! गोनू झाक समयमे \nमुथस्लम थमथिलामे रहबे नै करथि तखन “तहसीलदारक दाढ़ी” कतऽ \nसँ आओत। लोकक कण्ठमे छुतहर छै ओकरा “छुतहा र्ैल” कऽ \nथदयौ, लोकक कण्ठमे “कर ओसूली ”करैबलाक दाढ़ी छै ओकरा \n“तहसीलदार ”क दाढ़ी कथह  साम्प्रदाथयक आिारपर मुथस्लमकेँ \nअ्याचारी करार कऽ थदयौ, आ तेहेन भूथमका थलथख थदयौ जे रमानन्द \nझा “रमण” आ आन गोटे डरे समीक्षा नै करताह। एकटा पैदल \nसैथनक आ एकटा सतनामी (दथलत-थपछड़ल वगि द्वारा शुरू कएल \nएकटा प्रगथतवादी सम्प्रदाय)क झगड़ासँ शुरू भेल सतनामी थवरोह \nऔरंगजेबक नीथतक थवरोिमे छल आ ओइमे मथस्जदकेँ सेहो जराओल \nगेलै, मुदा गोनू झाक कर ओसूली अथिकारी मुथस्लम नै रहथि, \nलोककिामे ई गप नै छै, हँ जँ साम्प्रदाथयक लोककिाकार कहल \nकिामे अपन वाद र्ोथसयेलक आ थलखै काल बेइमानी केलक तँ \nतइसँ मैथिली लोककिाकेँ कोन सरोकार? फीलडवकिक आिारपर जँ \nलोककिाक संकलन नै करब तँ अथहना हएत। \nमहेन्र नारायण राम थलखै छथि जे लोककिामे जाथतत-पाइत नै होइ \nछै, मुदा मलंथगयाजी से कोना मानताह। भगता सेहो हुनकर किामे  82 || विदे ह  सदेह:३६ \nएबे करै छथन्ह। आ असल कारण जइ कारणसँ ई मलंथगया जीक \nनाटकक अथभन्न अंग बथन जाइत अथछ से अथछ हुनकर आनुवंथशक \nजातीय श्रेष्ठता आिाथरत सोच। हुनकर नाटकमे मोटा-मोटी अढ़ाइ-\nअढ़ाइ पन्नाक र्ीच तीथर कऽ सिहटा दृश्य अथछ, जइमे पन्रहम दृश्य \nिथर ओ छोटका जाइतक (मलंथगयाजीक अपन इजाद कएल भाषा \nद्वारा) कथित भाषापर सवणि दशिकक हँसबाक, आ भगताक भ्रि-\nथहन्दीक माध्यमसँ छद्म हास्य उ्पन्न करबाक अपन पुरान पद्धथतक \nअनुसरण करै छथि। किाकेँ उद्देश्यपूणि बनेबाक आग्रह ओ सोलहम \nदृश्यसँ करै छथि मुदा बाजी तावत हुनका हािसँ थनकथल जाइ छथन्ह। \nआइ जखन संस्कृत नाटकोमे प्राकृत वा कोनो दोसर भाषाक प्रयोग \nनै होइत अथछ, मलंथगयाजी क भरतकेँ गल त सन्दभिमे सोझाँ आनब \nसंस्कृतसँ हुनकर अनथभज्ञताकेँ देखार करैत अथछ आ भरत \nनाट्यशास्िपर थहन्दीमे जे सेकेण्डरी सोसिक आिारपर लोक सभ पोिी \nथलखने छथि, तकरे कएल अध्ययन थसद्ध करैत अथछ। \nमलंथगयाजीक ई कहब अथछ जे नाटक जँ पढ़बामे नीक अथछ तँ \nमंचन योग्य नै हएत, वा मंचन लेल  थलखल  नाटक पढ़बामे नीक नै \nलागत?  हुनकर संस्कृत पाँतीकेँ उद्घृत करबासँ तँ यएह लगैत \nअथछ। जँ नाटक पढ़बामे उद्वेथलत नै करत तँ थनदेशक ओकर मंचनक \nथनणिय कोना लेत? आ मंचीय गुण की होइ छै, अढ़ाइ-अढ़ाइ पन्नाक \nसिहटा दृश्य, तिाकथित थनम्न वगिकेँ अपमाथनत करैबला जाथतवादी \nभाषा, भगताक “बुझता है थक नहीं?” बला थहन्दी आ ऐ सभक \nसथम्मलनक ई “स्लैपथस्टक ह्यूमर”? आ जे एकर थवरोि कऽ मैथिलीक \nसमानान्तर रंगमंचक पथरकलपना प्रस्तुत करत से भऽ गेल नाटकक \nपठनीय त््वक आग्रही आ जे पुरातनपंिी जाथतवादी अथछ से भेल \nनाटकक मंचीय त्वक आग्रही!! की २१म शताब्दीमे मलंथगयाजीक  विदेह  सदेह:३६|| 83 \n \nजाथत आिाथरत वाक्य संरचना संस्कृत, थहन्दी वा कोनो आिुथनक \nभारतीय भाषाक नाटकमे (मैथिलीकेँ छोथड़) स्वीकायि भऽ सकत? आ \nजँ नै तँ ऐ शब्दावली लेल  १८०० बषि पुरनका संस्कृत नाटकक \nगएर सन्दथभित तथ्यकेँ, मूल संस्कृत भरत नाट्यशास्ि नै पढ़ैबला \nनाटककार द्वारा, बेर-बेर ढालक रूपमे थकए प्रयुक्त कएल जाइए? \nमािपर थछट्टा आ काँखमे बच्चा जँ थकयो लेने अथछ तँ ओ थनम्न वगिक \nअथछ? ओकर आंगनक बारहमासामे ओ ऐ थनम्न वगिकेँ राड़ कहै छथि, \nकएक दशक बाद ई िथर सुिार आएल छथन्ह जे ओ आब ओइ वगिकेँ \nथनम्न वगि कथह रहल छथि, ई सुिार स्वागत योग्य मुदा ऐ दीर्ि अवथि \nलेल  बड्ड कम अथछ। बबाजी कोना किामे एलै आ गाजा कोना \nएलै आ ओइसँ बथगयाक गाछक बथगयाक कोन सम्बन्ि छै? मलंथगयाजी \nअपन जाथत-आिाथरत वाक्य संरचना, आ भ्रि-थहन्दी थमथश्रत वाक्य \nरचना कोना र्ोथसया सथकतथि जँ भगता आ थनम्न वर्गक छद्म \nसंकलपना नै अथनतथि, ई तथ्य ओ बड्ड चतुराइसँ नुकेबाक प्रयास \nकरै छथि, आ तेँ ओ मेथडयोथक्रटीसँ आगाँ नै बथढ़ पबै छथि। आ तेँ \nहुनकामे ऐ नाट्य-किाकेँ उद्देश्यपूणि बनेबाक आग्रह तँ छथन्ह मुदा \nसामथ्यि नै आथब पबै छथन्ह। \nसुिांशु शेखर चौिरी   \nभफाइत चाहक थजनगी: महेश बेरोजगार अथछ, ओ चाह दोकान खोलैए \nओ कथव सेहो अथछ।इंजीथनयर उमानािक पत्नी चन्रमा दोकानपर \nदेखलथन्ह जे पुकार महेश कथवता पाठ लेल  जाइए, चन्रमा चाह बेचऽ \nलगै छथि, उमानाि तमसा जाइ छथि। महेशक संगी सथरता, जे \nआइ.ए.एस.क पत्नी छथि, आबै छथि। लेटाइत आँचर: दीनानािक \nएकेटा माि पुिी ममताकेँ पथत काटरक कारणसँ छोथड़ दै छथन्ह।  84 || विदे ह  सदेह:३६ \nमुदा पुि मोदनािक थववाहमे दहेज लेबाक प्रयत्नपर पुि हुनका रोकै \nछथन्ह।  \nजगदीश प्रसाद मण्डल \nथमथिलाक बेटी-प्रिम दृश्य- महगीक थवरोिमे कमिचारीक हड़ताल। \nमहगीक कारण- नोकरी थदस झुकने, खेतीक ह्रास। भू-सम्पथत्तक \nह्रास, दान दहेज झर-झंझटक बढ़ोतरी। थवयाहक लाम-झाम। पैसाक \nदुरूपयोग। कला प्रेमी िन सम्पथत्तकेँ तुच्छ बुझैत। कौरनेथटयाक \nसंग कओलेजक लड़की, जे नाच-गान थसखैत, चथल गेथल । झर-\nझंझटमे पोकेटमारी सेहो।सरकारी पदाथिकारीकेँ बाजैपर रोक। \nअपहरणक बढ़ोत्तरी, रंग-थवरंगक अपहरणोक कारण थेसफि पाइये नै \nजानोक खेलवाड़। सरकारी अफसरक नैथतक ह्रास। चम्मछक \nर्टना। सरकारी तंि कमजोर भेने असुरक्षाक वृथद्ध।समाजक \nथवर्टनमे जाथत, सम्प्रदाय इत्याथदक योगदान, जइसँ इज्जत-आवरू \nिथर खतरामे।थसनेमा, खेल-कूदक प्रभावसँ नव पीढ़ी अपन सभ थकछु- \nकुल, खनदान, वेवहार, छोथड़, वाहरी हवाक अनुकरणमे पगला रहल \nअथछ। ढहैत सामंतमे संस्कारक छाप। इनार-पोखथर स्िीगणक \nझगड़ाक अड्डा। थमथिला नारी शक्थतक प्रतीक सीता। दहेजक \nमाथरमे जाथत-पाँथतक नास। िन-सम्पथत्त आचार-थवचार नष्ट करैत \nकोट-कचहरीक चपेटमे समाज, आपसी झगड़ाक कुप्रभाव। नवयुवकमे \nआ्मवलक अभाव नारीक बीच असीम िैयि-वाल-थविवा मनुष्यपर \nसमाजक प्रभाव। पढ़लोथिल खल कारगरो लड़कीक मोल दहेजक आगू \nचौपट अथछ। ओना पुरूषक अपेक्षा नारीक महत्व, पुरूष प्रिान \nव्यवस्िामे कम रहल गहना-जेबर सेहो अथहतकर। नव पीढ़ीक नारीमे \nनव उत्साहक जरूरत। नव-नव काज थसखैक हुनर। दोसर अंक- \nसामंती व्यसन- भाँग। नव पीढ़ी सेहो प्रभाथवत। श्रम चोर थमहनतसँ  विदेह  सदेह:३६|| 85 \n \nमुँह चोराएब। भाग्य-भरोसपर थवसवास। िनक प्रभावसँ पथरवारक \nथवखरब। थपता-पुिक बीच मतभेद बलजोरी वा फुसला कऽ लड़का-\nलड़की थवयाह...। खेतक लेन-देनमे र्ोखािड़ी। जबूथरया, दोहरी \nरथजस्री। र्ुसखोरी कमाइ प्रथतष्ठा। माइयो-वापक इच्छा रहैत जे \nबेटा र्ुस थल अए। नोकरीक थवरोि... पुरूष प्रिान व्यवस्िामे नारीक \nरंग-थवरंगक शोषण। पढ़ौने आरो समस्या। तेसर अंक - बहुराष्रीय \nकम्पनीक कृथषपर दुष्प्रभाव, देशी उत्पादनक अभाव। दहेज समििक \nसमाज आ दहेज थवरोिी समाज दू तरहक समाज। परम्परा आ \nपरम्परा थवरोिी नव जाग्रत समाज। खण्ड-पखण्डमे समाज टूटल। \nनव मनुष्यक सृजन नव तकनीक नव सोच आ नव काज पकड़ने \nबहुराष्रीय प्रभावसँ पथरवार, समाज आ कला संस्कृथतपर दुष्प्रभाव, \nबेबस्िा बदलने समाज बदल त। चाथरम अंक- पाइ भेने थवचारोमे \nबदलाव। जाथहसँ नव समाजक सूि पात-जन्म सेहो होइत। \nरामथवलास (थमस्िी) मनुष्यक महत्व दैत जइसँ दहेजकेँ िक्का लगैत। \nपथहनेसँ थमथिलांचलक  लोक वंगल, असाम, नेपाल, ढाका, िथर ि्न \nकटनी, पटुआ कटनीक लेल  जाइत छल । थशक्षाक थवसंगथत। ओकरा \nमेटाएब। पाँचम अंक- आदशि थवयाह। नव चेतनाक जागरण जे \nबेबस्िा बदल त।   \nकम्प्रोमाइज- सामंती समाजमे टुटैत कृथष आ थकसानी जीवन, नब \nपूँजीवादी समाजमे कृथषकेँ पूँजी बनेबाक बेबस्िा, बुथद्धथजवी आ \nश्रथमकक पलायनसँ गामक थबगड़ैत दशा, समन्वयवादी थवचार-दशिन।  \nझमेथल या थबआह- थमथिलाक समाजमे अबैत थबआह-संस्कारक प्रथक्रयामे \nरंग-थबरंगक बाहरी प्रभाव, बाहरी प्रभावसँ रंग-थबरंगक थववाद, झमेलक \nजन्म, झमेथल याक रूपमे थबआह प्रथक्रयामे होइत थववादक थवषद चर्च।   86 || विदे ह  सदेह:३६ \nथबरांगना- ग्रामीण जीवनक बजारोन्मुख हएब, सस्ता श्रम-\nशक्थत भेटलासँ पूँजीपथत वगि द्वारा शोषण, श्रमक लूटसँ ग्रामीण लोक \nजानवरोसँ बत्तर थजनगी जीबए लेल  मजबूर, रूपैयाक लालचमे  नीच-\nसँ-नीच काज करबाक लेल  तैयार लोक।  \nतामक तमर्ैल- ढहैत सामंती समाजमे थछन्न-थभन्न होइत पथरवार, रीथत-\nनीथत एवं पथरवाथरक सम्बन्ि, थछन्न-थभन्न होइत पथरवारक आथििक \nआिार।  \nसतमाए- कोनो संबंि दोषपूणि नै होइत छै बल्थक मनुष्यक बेबहार \nआ थवचारमे दोष होइत छैक तही बेबहार आ थवचारक सम्यक चचि \nकरैत ‘सतमाए’क आदशिरूप प्रस्तुत कएल गेल अथछ।  \nकल्याणी- थदन-देखारे होइत अन्यायक प्रथत सजगताक उललेख करैत \nनारी जागरणक थचिण, बुथनयादी समस्या थदस इशारा करैत समस्याक \nसमािान हेतु पैर्-सँ-पैर् दाम चुकबए पड़ैत अथछ, तेकर थचिण।  \nसमझौता- समाजमे कृथषकेँ पूँजी बनेबाक लेल  टुटैत कृथष संस्कृथतक \nबुथनयादी समस्याक वणिन आ तकर थनदान लेल  समझौता हेतु सम्यक \nसोचक जरूरथत पर प्रकाश दैत ओकर मह्व ओ आवश्यकताक वणिन। \n \nआनंद कुमार झा \nटाटाक मोल : काटर प्रिापर आिाथरत नाटक। गरीबनाि आ \nसुथमिाक 'पुि कामनािि' पॉच गोट कन्या। पथहले बेटीक थववाहमे \nहुनकर बहुत खेत थबका गेलथन । दोसर बेटीक कन्यादानक लेल  माि \nबारह कट्ठा जमीन बॉचल छन्थह। बेटी प्रभा कॉलेजमे पढ़ैत छथि, \nअपन बथहनक देओर प्रभाकरसँ थसनेह करै छथि, छोट मांगल-चांगल \nभाए महीस चरबैत छन्थह।  \nकल ह :  आकाश बेरोजगार छथि। थवभाता सुथमिा अपन पुि राजीव  विदेह  सदेह:३६|| 87 \n \nलेल  ज्येष्ठ पुिक संग यातना दैत छथि। एकटा अबोि नेनाक \nजन्म भेल.....। \nबदलैत समाज :  एकटा ब्ल ड कैंसर पीथड़त र्ूरन जी अपन बीमार \nपुिक थवआह करा दैत छथि। हुनका ओना बूझल नथह छलथन जे \nपुि अविेश ब्ल ड-कैंसरसँ पीथड़त अथछ। भजेन्र मुथखयाक पुि \nअविेशक मृत्युक भऽ गेलथन । अंतमे थविवा शोभाक एकटा सच्चथरि \nयुवक वीजेन्रसँ पुनिथववाहक कल्पना कएल गेल।  \nििाइत नवकी कथनयाे क लहास :  थकछु गहनाक खाथतर थशखाक \nआत्महत्याक प्रयास। \nहठात् पथरवत्तिन : देशभक्थत नाटक। \n \nगजेन्र ठाकुर \nउलकामुख: पथहल मंचनक थनदेशक रहथि बेचन ठाकुर। जादू \nवास्तथवतावादी ऐ नाटकमे इथतहासक एकटा षडयंिकेँ उर्ारल गेल \nअथछ , मंच पथरकलपना रहए भरतक नाट्यशास्िक अनुसार। आचायि \nव्याघ्र, आचायि थसंह, आचायि सरभ, थशष्य साही, थशष्य थखथखर, थशष्य \nनथढ़या, थशष्य थबज्जी  ऐ मे पाि छथि। पथहलसँ चाथरम कललोल  \nिथरक पाि बदथल जाइ छथि, दोसर रूपमे पाँचम कललोलसँ  ४ टा \nस्िी पाि बथढ़ जाइ छथि: रुरमथत (मािवक माए) सोहागो (गंगािरक \nमाता), आनन्दा (गंगािरक बथहन), मेिा (हथरकर- सेनापथतक बेटी)। \nगंगेश आ वललभाक प्रेम ऐ नाटकक थवषय अथछ। मुदा पथहल दू \nअंकक बाद तेसर आ चाथरम अंक जादू वास्तथवकतावादक उदाहरण \nबथन जाइए। आ आथब जाइ छथि सोझाँ उदयन, दीना, भदरी, आचायि \nव्याघ्र, आचायि थसंह, आचायि सरभ, थशष्य साही, थशष्य थखथखर, थशष्य  88 || विदे ह  सदेह:३६ \nनथढ़या, थशष्य थबज्जी। आ शुरू भऽ जाइए इथतहासक एकटा षडयंिक \nअनुपालन। मुदा चाथरम कललोलक  अन्तमे भगता कथह दै छथि अपन \nथशष्यकेँ एकटा रहस्य.......जे थवस्मरणक बादो आथब जाएत \nस्मरणमे।...बथन उलकामुख... - पाँचम कललोलसँ  संकेतक बदला \nवास्तथवकता, कलपनाक बदला स्य... -पथहलसँ चाथरम कललोल  िथर \nमंचपर शतरंजक थडजाइन बनाएल र्न राखल रहत, पाँचम कललोलसँ  \nभूत आ कलपनाक प्रतीक ओइ संकेतक बदला वास्तथवकताक प्रतीक \nगोला राखल रहत। गंगेशक त््वथचन्तामथणपर ढेर रास टीका उपलब्ि \nअथछ, गंगेशकेँ कहल जाइ छथन्ह त्वथचतामथणकारक गंगेश; मुदा \nहुनकर कथवता भऽ गेल छथन्ह \"उलकामुख\"!!!  \nसंकषिण: ऐ नाटकमे एकटा पाि, जे गाममे कहबैका आ दुि-चलाक \nप्रवृथत्तक मानल जाइत अथछ, थदलली एलापर (रस्ते सँ ओकर बुथद्ध \nहेरेनाइ शुरू होइ छै) अपनाकेँ मूखि बुझैत अथछ- बीचमे भारतक \nहथरयाणाक एकटा कुकुरसँ सम्बथन्ित लोककिा सेहो समाथहत अथछ।  \nभऽ जाएब छू- (बाल चौबथटया-सड़क नाटक)- पयावरण आ थवज्ञानकेँ \nसडक नाटकक माध्यमसँ पसारबाक अथभयान। \n \nबेचन ठाकुर \nबेटीक अपमान आ छीनरदेवी: भ्रूण ह्या, मथहला अथिकार आ \nअन्िथवश्वासपर आिाथरत दुनू नाटक मैथिली नाटककेँ नव थदशा दैत \nअथछ।  \nअथिकार: इथन्दरा आवास योजनाक अथनयथमतताकेँ \nआर.टी.आइ.(सूचनाक अथिकार) सँ देखार करैबला आ थरक्शासँ \nझंझारपुरसँ थदलली जाइबला असली चथरि मंजूरक किा अथछ।  \nथवश्वासर्ात: नेशनल हाइवेक जमीनक मुआवजामे ढेर रास पाइ देल  विदेह  सदेह:३६|| 89 \n \nजाइ छै आ ओकरा हड़पै लेल  पाथरवाथरक सम्बन्िक बथल चथढ़ जाइ \nछै। \n \nआनंद कुमार झा \nटाटाक मोल : काटर प्रिापर आिाथरत नाटक। गरीबनाि आ \nसुथमिाक 'पुि कामनािि' पॉच गोट कन्या। पथहले बेटीक थववाहमे \nहुनकर बहुत खेत थबका गेलथन । दोसर बेटीक कन्यादानक लेल  माि \nबारह कट्ठा जमीन बॉचल छन्थह। बेटी प्रभा कॉलेजमे पढ़ैत छथि, \nअपन बथहनक देओर प्रभाकरसँ थसनेह करै छथि, छोट मांगल-चांगल \nभाए महीस चरबैत छन्थह।  \nकल ह :  आकाश बेरोजगार छथि। थवभाता सुथमिा अपन पुि राजीव \nलेल  ज्येष्ठ पुिक संग यातना दैत छथि। एकटा अबोि नेनाक \nजन्म भेल.....। \nबदलैत समाज :  एकटा ब्ल ड कैंसर पीथड़त र्ूरन जी अपन बीमार \nपुिक थवआह करा दैत छथि। हुनका ओना बूझल नथह छलथन जे \nपुि अविेश ब्ल ड-कैंसरसँ पीथड़त अथछ। भजेन्र मुथखयाक पुि \nअविेशक मृत्युक भऽ गेलथन । अंतमे थविवा शोभाक एकटा सच्चथरि \nयुवक वीजेन्रसँ पुनिथववाहक कल्पना कएल गेल।  \nििाइत नवकी कथनयाे क लहास :  थकछु गहनाक खाथतर थशखाक \nआत्महत्याक प्रयास। \nहठात् पथरवत्तिन : देशभक्थत नाटक। \n  \nनाट्य रंगमंच सथमथत सभ \nभंथगमा, पटना ; चेतना सथमथत, पटना, जमर्ट-, मिुबनी; थमथिला  90 || विदे ह  सदेह:३६ \nथवकास पथरषद, कोलकाता; अथखल भारतीय थमथिला संर्, कोलकाता; \nथमथिला कला केन्र, कोलकाता; मैथिली रंगमंच, कोलकाता; कुमी-\nक्षथिय छािवृथत्त कोष, कोलकाता; आल इथण्डया मैथिल संर्, \nकोलकाता; कणि गोष्ठी:जयन्त लोकमंच, कोलकाता; थमथिला सेवा \nसंस्िान, कोलकाता; थमथि याथिक, कोलकाता; वैदेही कला मंच, \nकोलकाता; कोथकल मंच, कोलकाता;  थमथिला कलयाण पथरषद, \nथरसरा, कोलकाता (थनदेशन मुख्य रूपसँ श्री दयानाि झा द्वारा १९८२ \nई.सँ। सम्प्रथत श्री रण्जीत कुमार झा थनदेशन कऽ रहल छथि, \n०८.०१.२०१२ केँ हुनकर थनदेशनमे तंिनाि झा थलथखत “उपनयनक \nभोज” मंथचत भेल।) ; झंकार, कोलकाता; थमथिला सेवा सथमथत \nबेलुर, कोलकाता; उदय पि, कोलकाता। थमथिला नाट्य पथरषद \n(थमनाप), जनकपुर; रामानन्द युवा क्लब, जनकपुरिाम; युवा नाट्य \nकला पथरषद (युनाप), परवाहा, िनुषा; आकृथत (उपेन्र भगत नागवंशी), \nजनकपुर; रंग वाथटका, नेपाल; चबूतरा, थशरोमथण मैथिली युबा क्लब, \nगांगुली, भैरब, मैथिली सांस्कृथतक युबा क्लब, बौहरबा, श्री सरस्वती \nसांस्कृथतक नाट्य कला पथरषद, गाम थतलाठी (सप्तरी, नेपाल); \nअरुणोदय नाट्य मंच, राजथबराज; सरस्वती नाट्य कला पथरषद, \nमेहि, मिुबनी; मैथिली लोकरंग (मैलोरंग), थदलली; थमथिलांगन, \nथदलली। मिुबनीक पजुआथरडीह टोलमे श्रीकृष्ण नाट्य सथमथत श्री \nकृष्णचन्र झा रथसक, थशवनाि झा आ गंगा झाक थनदेशनमे मैथिली \nनाटक मंथचत होइत रहल अथछ। सांस्कृथतक मंच, लोथहयानगर, \nपटना; थचिगुप्त सांस्कृथतक केन्र, जनकपुर; गदिनीबाग कला सथमथत, \nपटना; थमथिलाक्षर, जमशेदपुर; मैथिली कला मंच, बोकारो; उगना \nथवद्यापथत पथरषद, बेगूसराय; थमथिला सांस्कृथतक पथरषद, बोकारो स्टील \nथसटी; भानुकला केन्र, थवराटनगर; आंगन, पटना; नवतरंग, बेगूसराय;  विदेह  सदेह:३६|| 91 \n \nभारतीय रंगमंच, दरभंगा; भरकाली नाट्य पथरषद, कोइलख, थमथिला \nअनुभूथत दरभंगा, थवदेह अंतराष्रीय ई-जनिलक नाट्य उ्सव। \nमैथिली नाटकक थनदेशक: श्री कमल नारायण कणि (चीनीक लड्डू-\nईशनाि झा/ चाथरपहर- मूल बांग्ला थकरण मैि, मैथिली अनुवाद- \nथनरसन लाभ), श्री श्रीकान्त मण्डल (चन्रगुप्त मूल बांग्ला डी.एल.राय, \nमैथिली अनुवाद- बाबू साहेब चौिरी/ पािेय- गुणनाि झा/ नायकक \nनाम जीवन- नथचकेता); श्री थवष्णु चटजी आ श्री श्रीकान्त मण्डल \n(थनष्कलंक- जनादिन झा); प्रवीर मुखोपाध्याय; वीणा राय, मोहन चौिरी, \nबाबू राम थसंह, गोपाल दास, कुणाल, रथव देव, दयानाि झा, थिलोचन \nझा, शम्भूनाि थमश्र, काशी झा, अशोक झा, गंगा झा, गणेश प्रसाद \nथसन्हा, नवीन चन्र थमश्र, जनादिन राय, श्री कृष्णचन्र झा रथसक, \nथशवनाि झा, रवीन्रनाि ठाकुर, अथखलेश्वर, सथच्चदानन्द, रमेश \nराजहंस, मोदनाि झा, थवभूथत आनन्द, जावेद अख्तर खाँ, कौशल \nथकशोर दास, प्रशान्त कान्त, अरथवन्द रंजन दास, मनोज मनु, रोथहणी \nरमण झा, भवनाि झा, उमाकान्त झा, लललन  प्रसाद ठाकुर, रर्ुनाि \nझा थकरण, महेन्र मलंथगया, कुमार शैलेन्र, थवनीत झा, थकशोर कुमार \nझा, कुमार गगन, थवनोद कुमार झा, के.अजय, छिानन्द थसंह झा, \nनीलम चौिरी, काजल, मनोज कुमार पाठक, आशनारायण थमश्र, श्री \nश्रीनारायण झा, प्रथमला झा, तनुजा शंकर, केशव नन्दन, ब्रह्मानन्द \nझा, संजीव तमन्ना, थकसलय कृष्ण, प्रकाश झा, मुन्नाजी संजय कुमार \nचौिरी, कमल मोहन चुन्नू, अंशुमान स्यकेतु, श्याम भास्कर, प्रेम \nकुमार, संगम कुमार ठाकुर, एल.आर.एम. राजन, भास्करानन्द झा, \nआशुतोष कुमार थमश्र, आनन्द कुमार झा, मनोज मनुज, संजीव थमश्र, \nस्वाथत थसंह, स्वथणिम, आशुतोष यादव अथभज्ञ, अशोक अश्क, थदलीप  92 || विदे ह  सदेह:३६ \nव्स, तरुण प्रभात, मािव आनन्द, नरेन्र थमश्र, भारत भूषण झा, \nथकशोर केशव, बेचन ठाकुर, उपेन्र भगत नागवंशी, अथनल चन्र झा, \nअंशुमान स्यकेतु, आनंद कुमार झा, हेमनारायण साहू, रामकृष्ण मंडल \nछोटू, िीरेन्र कुमार,उ्पल झा, अथभषेक के. नारायण, चथन्रका \nप्रसाद। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह  सदेह:३६|| 93 \n \nप्रदीप पुष्पजीक गजल संग्रह \n \nप्रदीप पुष्पजीक गजल संग्रह आशीष अनथचन्हारक मैथिली \nगजलशास्िक रॉकेट छी। जेना उड़ैसॅं पथहने वैज्ञाथनक कागजपर \nरॉकेटक चाथल उताथर दै छैि तथहना शास्ि सेहो प्रथतभाकेँ मॉथज \nदइए। मुदा माि शास्िेटा गजलकेँ उ्कृि नै बना सकत, कनी \nकरामाती तॅं हुऐ पड़त, आ तइमे बाहरी दशिनक संगे भीतरी मंिन \nसेहो जरूरी, आ तइले थदमागकेँ रेथनंग थदअ पड़त आ ओतए कोनो \nशास्ि काज नै आएत। आ जे गजलशास्िक संग मनकेँ सेहो साथि \nलेलैि  से छैि प्रदीप। करामाती छैि, कहै तॅं छैि जे लगलेमे  हीया \nहाथर जेता/मुदा फेर लगले  कहै छैि जे चान नै भेटने थडथबये बाथड़ \nलेता..! जॅं एहेन गजलकार महाराष्र आ तेलंगानाक सभ गाममे \nएकहकोटा भऽ जाए तॅं थकसान हीया हारलाक बाद आ्मह्या नै \nकरत, चान ताथक लेत। आ से ओ रौदीक मारल थकसान रौदकेँ \nतापए लागत, जेना प्रदीपजी थबम्ब देने छैि। आ से ओ महाजनकेँ \nजेना कहै छैि- नै भेटबौ हम थकछु कालक बाद/तथकहें सभ ठाम \nथकछु सालक बाद..! आ संगे काजक बाद हलातक थबम्ब थनमालक \nपुष्पक हालक संग प्रदीप पुष्प देखबै छैि। मुदा थवरहक गजल  छुटल \nनै छैन, ओकर थनशानी केतौ केकरो छुटल छै की? आ से अि-\nकपारी नै छुटतैन से ओ कहै छैि।  \nई संग्रह िमथगज्जर मचेबे करत आ अपना सभ मनेबो करी जे थहनकर \nअि-कपारी नै छुटैन जइसँ आर मारते रास गजल सुनबा-ले भेटत। \nई गजल सभ गेय अथछ आ एकर सीडी जॅं बहार हएत तॅं ओहो \nिमथगज्जर मचेबेटा करत।  94 || विदे ह  सदेह:३६ \nचाथरटा अंग्रेजी नाटक- डॉक्टर फॉस्टस, सैमसन एगोथनस्टेस, मडिर \nइन द कैिेड्रल आ स्राइफ \n \nएथह थनबन्िक आिार अथछ परशुराम झाक “डाइमेन्शन्स ऑफ पीस \nइन इंथग्लश ड्रामा- स्टडीज इन डॉक्टर फॉस्टस, सैमसन अगोथनस्टेस, \nमडिर इन द कैिेड्रल एण्ड स्राइफ”। परशुराम झा १९३८- गाम- \nमेहि (मिुबनी), कृथत- डाइमेन्शन्स ऑफ पीस इन इन्गथलश \nड्रामा,थक्रथश्चयन पोएथटक ड्रामा। परशुराम झा अंग्रेजी साथह्यक \nआजीवन अध्यापन केने छथि। \nडॉक्टर फॉस्टस एथलजाबेि युगक, सैमसन एगोथनस्टेस एज ऑफ \nरीजनक, मडिर इन द कैिेड्रल आिुथनक युगक नाटक अथछ। ई \nतीनू मुख्यताः िाथमिक नाटक अथछ। स्राइफ आिुथनक िमिथनरपेक्ष \nनाटक अथछ, ई थसद्ध करैत अथछ जे िमिथनरपेक्षता िमिसँ थनकलल  \nअथछ, कमसँ कम िमिक नैथतक सन्दभिसँ। \n \nडॉक्टर फॉस्टस (द रैथजकल  थहस्री ऑफ द लाइफ एण्ड डेि ऑफ \nडॉक्टर फॉस्टस) थक्रस्टोफर मारलोवे (१५६४-१५९३) थलथखत अथछ। \nथक्रस्टोफर मारलोवे सेक्सथपयर(१५६४-१६१६) क समकालीन छलाह। \nथक्रस्टोफर मारलोवेकेँ कोनो आपथत्तजनक पाण्डुथलथप लेल  थप्रवी \nकाउथन्सल द्वारा वारन्ट जारी कऽ बजाओल गेल आ तकर दस थदन \nबाद हुनकर चक्कू माथर ह्या कऽ देल गेल, जखन ओ माि २९ \nबखिक छलाह। ओ जँ अपन सम्पूणि थजनगी थजथबतथि तँ सेक्सथपयरसँ \nपैर् नाटककार होइतथि वा नै से इथतहासक गभिमे नुकाएल रथह \nगेल। ई नाटक ब्लैंक वसि आ गद्य थमथश्रत अथछ। ब्लैंक वसिमे मीटर \nरहै छै मुदा ल य नै। मारलोवेक जीवन कालमे एकर मंचन भेल मुदा  विदेह  सदेह:३६|| 95 \n \nएकर प्रकाशन हुनकर मृ्युक एगारह बखिक बाद भेल। \nसैमसन अगोथनस्टेस (सैमसन, प्रथतयोगी-योद्धा)जॉन थमलटन (१६०८-\n१६७४) थलथखत दुखान्त क्लोजेट पद्य-नाटक अथछ। क्लोजेट नाटक \nतकरा कहल जाइत छै जे मंचन लेल  नै वरन असगर पढ़बा लेल  \nथलखल  जाइ छै वा थकछु गोटे संगे जोर-जोरसँ पथढ़ कऽ सुनबा-\nसुनेबा लेल।  \nमडिर इन द कैिेड्रल टी.एस. इथलयट (१५६४-१५९३) थलथखत पद्य-\nनाटक अथछ। \nस्राइफ(कटु संर्षि) जॉन गालसवदी (१८६७-१९३३) थलथखत नाटक \nअथछ। \n \nडॉक्टर फॉस्टस - थक्रस्टोफर मारलोवे \n \n१५९२ ई. मे “इंथग्लश फाउस्ट बुक”मे थकछु र्टोत्तरी-बढ़ोत्तरी कऽ \n“डॉक्टर फाउस्टस” नाटक रथचत भेल, जे ओथह युगक वास्तथवकताकेँ \nदेखबैत अथछ। \nडॉक्टर फॉस्टस “मेथडएवल थमस्री प्ले”, मोरेथलटी प्ले” आ \n“इन्टरलयूड”सँ सम्बथन्ित अथछ- कथ्य आ रूप दुनूमे। फेर फॉस्टसक \n“असीथमत ज्ञान”, “ लौथकक आनन्द” आ “शथक्त”क लेल  अदम्य \nलालसा  एथह नाटककेँ पुनजागरणक आ्माक थनकट ल ऽ जाइत अथछ। \nफॉस्टसक पथहल प्रवेश ओकरा लेल  दूटा थवकलप ल ऽ अबैत अथछ। \nओकरा आध्याथ्मक जीवन चुनबाक छै आथक लौथकक। ओकरा नै \nखतम होअएबला आनन्द चाही आथक आध्याथ्मक अंिकूप आ मु्यु। \nओकरा अपन इच्छाक पालन करबाक छै आथक भगवानक। ओ ज्ञानी  96 || विदे ह  सदेह:३६ \nअथछ, एथरस्टोटलक तकि थचन्तन ओ पढ़ने अथछ, रोग-व्याथि दूर \nकरैबला थचथक्साशास्ि ओ जनैत अथछ। ओ िमिशास्िमे डॉक्टरेट \nअथछ। मुदा ई सभ ज्ञान ओकरा शाथन्त आ आनन्द नै दै छै। मुदा \nओ चुनैए जादू आ लौथकक इच्छाक तृथप्तक रस्ता। \nएथह जादूक चयन कऽ ओ “भरोस”पर भरोस छोथड़ दैए। \nफॉस्टसक लौथकक इच्छा छै वेस्ट इंडीजक आ अमेथरकाक (जे \nमारलोवेक समएमे इंथडया कहल जाइ छल) सोना, पूविक मोती, नीक \nफल । ओकर इच्छाक लेल  जादूगर वालडेस आ कॉरनेथलयस छै। \nनाटकक बादक भागमे मेथफस्टोथफथलसक आगमन होइ छै- फॉस्टस \nओकरासँ कहैत अथछ जे ओ लूसीफरकेँ सूथचत करए जे फॉस्टस \nअपन आ्माक बदलेन लौथकक भोग लेल  करबाक लेल  तैयार अथछ। \n“नीक दूत”क फॉस्टसकेँ सुझाव जे ओ स्वगि आ स्वगीय वस्तुक \nथवषयमे सोचए, फॉस्टस “खराप दूत”क सलाह माथन िनक इच्छा \nकरैए। \nअपन आ्माक थनलामीक बंिकपि अपन खूनसँ थलखैत अथछ \nफॉस्टस। लूसीफरकेँ अपन आ्मा समथपित कऽ दैत अथछ ओ। \nमेथफस्टोथफथलस ओकरा नकिक थवषयमे कहैत अथछ मुदा ओ ओथहपर \nध्यान नै दऽ “सुतनाइ”, “ खेनाइ” आ “चलनाइ ”पर ध्यान दैत अथछ। \nबहस केनाइ, ज्ञानक संचय, खगोलशास्ि आ वनस्पथतशास्िक ज्ञान \nआ सौन्दयिशास्ि ई सभ मेथफस्टोथफथलसक सहयोगसँ फॉस्टस प्राप्त \nकरैत अथछ। \nफॉस्टसक लैंथगक इच्छाक पूथतिक पथहने मेथफस्टोथफथलस ओकरा \nबुझबैत अथछ मुदा फेर एकटा “खराप आ्मा”केँ स्िी बना फॉस्टसक \nपत्नीक रूप दैत अथछ। \n“खराप आ्मा” कोनो मृत व्यथक्तक अनुकरण कऽ सकैए मुदा स्वयं  विदेह  सदेह:३६|| 97 \n \nजीथवत नै भऽ सकैए। से तकर पथरणाम ई भेल जे ओकर ठोढ़ \nफॉस्टसक आ्माकेँ चूथस लैत छै। “खराप आ्मा”सँ संसगिक पाप \nफॉस्टस करैए आ पथरणाम छै ओकर आध्याथ्मक मृ्यु। \nओ भगवानसँ दूर भऽ जाइए आ ओ “खराप आ्मा” संगे चौबीस बखि \nथबतेबाक लेल  रस-रंगमे डूथम जाइए। \nमुदा जखन ओकर मृ्युक बॉन्डक समए थनकट अबै छै, ओ कहैए- \n“हम जे थजथबतौं एकरा सभक संग तँ थस्िर जीवन थजथबतौं मुदा \nआब मरब तँ सदा लेल  मथर जाएब”। \nआ ओकर अथन्तम क्षण- जखन ओकर मृ्यु होएबाक छैक तकर पूवि- \nबारह बजेक र्ड़ीक थटकथटक। ओ दुखी भऽ कहैए- “ओकर आ्मा \nअखनो जीबए नकिमे रहबाक लेल ” मुदा... \nओ थवद्वान् सभकेँ कहैए- ओ साँप जे ईवकेँ प्रलोथभत केलक से बथच \nसकैए मुदा फॉस्टस नै। \nओ पश्चातापो नै कऽ सकैए, ओकरा क्षमा नै कएल जा सकै छै, \nपथवि नै कएल जा सकै छै। ओ स्वीकार करैए जे ओ भगवानकेँ \nअपमाथनत केने अथछ। \n \nसैमसन एगोथनस्टेस- जॉन थमलटन \nनाटकक प्रारम्भमे सैमसनकेँ आन्हर कऽ गाजाक जेलमे श्रम मजदूरी \nलेल  होएबाक आ एक गोटे द्वारा जेलक सोझाँक चमकैत थकनारपर \nल ऽ जएबाक दृश्य अथछ। ई एकटा छुट्टीक थदन छल, कारण छल \nथफथलस्तीनक भगवान डेगोनक, जे अदहा मनुक्ख आ अदहा माँछ \nछथि, भोज छै। बसात लगलासँ  सैमसन अपनामे ऊजाक संचार \nपबैए। ओकरामे स्वगिसँ भेटल शथक्त छै जे थफथलस्तीनक परतंितासँ  98 || विदे ह  सदेह:३६ \nइस्रायलकेँ मुथक्त थदएबा लेल  छै। मुदा तखने ओकरा लगै छै जे \nभगवान ओकरा जतेक शथक्त देलथन्ह ततेक बुथद्ध नै देलथन्ह, नै तँ \nओ ओतेक जलदी अपन शथक्तक रहस्य डेथललाकेँ  नै बतथबतै। मुदा \nभगवानक बुथद्धपर ओ कोनो बहस कोना कऽ सकैए, जे की इच्छा छै \nओकर। \nओकर थपता मनोआ सैमसनकेँ जेलसँ बाहर थनकालबाक एकटा योजना \nल ऽ अबैत अथछ। ओकर योजना जे थफथलस्तीनक सामन्तकेँ पाइ दऽ \nसैमसनकेँ छोड़बाबी, ई सैमसनकेँ नीक नै लगै छै, नै मानै अथछ ओ। \nमनोआ ओकरा कहै छै जे थफथलस्तीन सभ भोजक क्रममे डेगनक \nप्रशंसा करत आ इस्रायलक भगवानक अपमान। ई सुथन सैमसन दुखी \nभऽ जाइए। ओ मनोआकेँ कहै अथछ जे ओकरा कोनो आशंका नै छै \nजे इस्रायलक भगवान डेगोनपर थवजय करत। मनोआक गेलापर ओ \nकोरसमे मुदा ई कहैए जे मुदा ओ कोना भगवान लेल  काज कऽ \nसकत? \nडेलीला  अबैए आ सैमसनकेँ कहैत अथछ जे ओ थफथ","size_mb":36.54,"has_text":true},"Sadeha 37.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 37.pdf","name":"Sadeha 37.pdf","text":"गद्य पद्य भारती अनुव ाद खण्ड-२ [ववदेह  सदेह \n३७]  Gadhya Padhya Bharti Anuvad Khand-2 [Videha Sadeha 37]: Translated prose and poetry Part-2 from Videha eJournal (www.videha.co.in) \nIssues 1-350: Translated and Edited by Gajendra Thakur. Compiled by Preeti Thakur \n© 2022/ 2026 Preeti Thakur/ Gajendra Thakur. All rights reserved. \nPublished by Videha (videha.co.in) · Delhi \nVideha: First Maithili Fortnightly eJournal · ISSN 2229-547X \nISBN:978-93-5890-150-4 \nFirst edition: 2022 \nSecond Edition: 2026 \nTranslator and Editor: Gajendra Thakur \nCover design: Aum Gajendra Thakur \nTypeset in Times New Roman and Georgia; \nDevanagari set in Noto Serif Devanagari. \nEditorial: editorial.staff.videha@zohomail.in \nSales: sales.videha@gmail.com \nfor the writers, readers, and listeners of Mithilā, \nwho have kept the lamp of Maithilī burning \nthrough a thousand years of storms \n………………………….. \n\"The Parallel is not the marginal \nbut the truthful, in long delay.\" \nMānuṣīm iha saṃskṛtām \n \n \n \n \n \n \n \nमिमिलाक ओइ लेखक , \nपाठक आ श्रोता लोकनि लेल, \nजे सहस्र वर्षक झंझावात िे सेहो  िैमिलीक  दीप प्रज्वललत रखिे छमि। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nसिािांतर   कात-करोट मे हएब नै अमछ, \nवरन् ई अछि असल  सत्य, जे अपन समय  लेलक अछि। \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nअनुक्रम \nविभि न्न ि ारतीय ि ाषाक गद्यसँ अंग्रेजीमे अनूदित सावित्यक गजेन्र ठाकु र द्वारा मैथिलीमे अनुिाि \nविभि न्न ि ारतीय ि ाषाक गद्यसँ अंग्रेजीमे अनूदित सावित्यक अनुिािक लोकवन:  \nजयलक्ष्िी पोपुरी [तेलुगु]  \nक े . पुरुर्ोत्ति [तेलुगु]  \nरािा राव वी वी बी [तेलुगु]  \nगोपा िायक [उऩिया]  \nहेिांग देसाई [गुजराती]  \nकिलाकर भट [कन्ि़ि]  \nविभिन्न िारतीय िाषाक पद्यसँ अंग्रेजीमे अनूदित सावित्यक अनुिािक लोकवन: \nपुरुर्ोत्ति क े . [तेलुगु] \nरािा राव वी वी बी [तेलुगु]  \nजयलक्ष्िी पोपुरी [तेलुगु] \nहेिांग देसाई [गुजराती]  \nिाला िारवाह [गुजराती]  \nसैलेि राउत्रे [उऩिया] \nइप्ससता सारंगी  [उड़िया]  हररक ृ ष् ण दास [उऩिया] \nगजेन्द्र ठाक ु र [भोजपुरी ] \nएस .एल.सन्द्धु [कश्मीरी] \nअनूदित गद्य खण्ड \nगद्य अनुक्रम \nतेलुगु खण्ड \n१. सदा लेल मित्र: िूल तेलुगु उपन्यास : पेद्दिंमत अशोक क ु िार; तेलुगुसँ अंग्रेजी अिुवाद: पी. जयलक्ष्िी; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद: \nगजेन्र ठाक ु र [पृष्ठ- ३-७७] \n२. २ टा दललत लघु किा: [कोलकलुरी इिोच ललखखत “कौआ” (तेलुगुिे काकी) आ नविोददिी ललखखत “कारी िलस” (ब्लैक इंक)] ; \nिूल तेलुगुसँ अंग्रेजी अिुवाद: क े . पुरुर्ोत्ति; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद: गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- ७८-८७] \n३. आददनव बानपराजूक िूल तेलुगु 'ध्वस्त िखन्दर' सँ अंग्रेजी अिुवाद जयलक्ष्िी पोपुरी द्वारा; अंग्रेजीसँ िैमिली: गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- \n८८-९१] \n४. वेंकट सुब्बैया वी.क िूल तेलुगु 'अिुवादक कला ' (अंश) क अंग्रेजी अिुवाद जयलक्ष्िी पोपुरी द्वारा; अंग्रेजीसँ िैमिली: गजेन्र \nठाक ु र। [पृष्ठ- ९२-९६] \n५. करुणा टी.क िूल तेलुगु 'क्र ू रता' क अंग्रेजी अिुवाद जयलक्ष्िी पोपुरी द्वारा; अंग्रेजीसँ िैमिली: गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- ९७-१०२] \n६. एि. गोपीक िूल तेलुगु 'िािीलु , द ललनटल वन्स ' क अंग्रेजी अिुवाद जयलक्ष्िी पोपुरी द्वारा; अंग्रेजीसँ िैमिली: गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- \n१०३-१०५] \n७. खदीर बाबूक िूल तेलुगु “हिर मचत्रकला गुरु” क अंग्रेजी अिुवाद: जयलक्ष्िी पोपुरी; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद: गजेन्र ठाक ु र। \n[पृष्ठ- १०६-१०९] \n८. वेम्पल्ले शरीफक िूल तेलुगु “जुम्िा” क अंग्रेजी अिुवाद: जयलक्ष्िी पोपुरी; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद: गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- ११०-\n११६] \n९. रािा राव वी वी बीक िूल तेलुगु “अलभशप्त” क अंग्रेजी अिुवाद: लेखक द्वारा स्वयं; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद: गजेन्र ठाक ु र। \n[पृष्ठ- ११७-१२४] \nउड़िया खण्ड \n१०. उऩियािे सरोजजिी साहूक िूल कहािी \"दुःख अप्रमिता\"; अंग्रेजीिे गोपा िायक द्वारा अिूददत; अंग्रेजीसँ िैमिली: गजेन्र ठाक ु र। \n[पृष्ठ- १२६-१३३]  गुजराती खण्ड \n११. सुन्दरिक २ टा गुजराती किा:  \n“िाताक कोरािे” िूल गुजराती: “सुन्दरि” ; गुजरातीसँ अंग्रेजी: हेिांग देसाई आ अंग्रेजीसँ िैमिली: गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- १३५-१४३] \nसुन्दरिक िूल गुजराती किा “िाजा वेलोक निधि” अंग्रेजीिे हेिांग देसाई द्वारा अिूददत ; अंग्रेजीसँ िैमिली: गजेन्र ठाक ु र।  [पृष्ठ- \n१४४-१५४] \n१२. दलपत चौहािक िूल गुजराती 'डर'; हेिांग देसाई द्वारा अंग्रेजीिे अिूददत; अंग्रेजीसँ िैमिली: गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- १५५-१६३] \n१३. िजीर िंसूरीक दू टा गुजराती किा: “सिुरी बाज” आ “हंगािा” ; िूल गुजरातीसँ अंग्रेजी: हेिांग देसाई आ अंग्रेजीसँ िैमिली: \nगजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- १६४-१८८] \nकन्नि खण्ड \n१४. अशोक हेग़िेक िूल कन्िड “अन्हार” क अंग्रेजी अिुवाद: किलाकर भट्ट; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद: गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- १९०-\n२००] \n \nअनूदित पद्य खण्ड \nपद्य अनुक्रम \nतेलुगु खण्ड \n१ \nबोयी भीिन्िाक िूल तेलुगु कनवता [िूल तेलुगु कनवता अंग्रेजीिे पुरुर्ोत्ति क े .  द्वारा अिूददत; अंग्रेजीसँ िैमिली गजेन्र ठाक ु र।] [पृष्ठ- \n२०३-२०६] \n२ \nतेलुगु दललत िनहला कनवता [िूल तेलुगुसँ अंग्रेजी अिुवाद क े . पुरुर्ोत्ति ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र।]  \nिूल तेलुगु: “जे. सुभरा” क “लोढ़ब” , “लाण्डा”, “सा़िीक कोर  - -हिर छाती पर पहरा दऽ रहै लेल कप़िा िै” , ““अव्वा - दख \nजिा करैत दरबज्जापर नबछल चौखनट”।  [पृष्ठ- २०७-२१६]  \nिूल तेलुगु: “चल्लपल्ल्ली स्वरूपरािी”क “िान्क े िापुव्वु”; “िानट -भेल हाि”   [पृष्ठ- २१७-२२१]  िूल  तेल ुगु: “द ररशे शलशनििषल ा” क “हिही छी ज े स भ नकछु हारर देल ाौं”, “हि रजस्वला कप़िा ओनढ़ रहल छी”, “एक दललत स्त्री” \n[पृष्ठ- २२२-२२७] \nिूल तेलुगु: “एि. गौरी” क “िेहदी लागल हाि”  [पृष्ठ- २२८-२३०] \nिूल  तेल ुगु: “िद ुरी नवज यश्री” क “अलल स म्िाक स्राप” [पृष्ठ- २३१-२३२] \n३ \nवी.वी.बी. रािा रावक नकछु पद्य [तेल ुगु स ँ कनव द्वारा स्वयं अिुवादद त] [पृष्ठ- २३३-३०४] \n४ \nएि. गोपीक िूल तेलुगु क अंग्रेजी अिुवाद जयलक्ष्िी पोपुरी द्वारा; अंग्रेजीसँ िैमिली गजेन्र ठाक ु र।  [पृष्ठ- ३०५-३११] \n५ \nअरुणा एि क े र िूल तेलुगु क अंग्रेजी अिुवाद जयलक्ष्िी पोपुरी द्वारा; अंग्रेजीसँ िैमिली गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- ३१२-३१८] \n६ \nशीला सुभरा देवीक  िूल तेलुगु क अंग्रेजी अिुवाद जयलक्ष्िी पोपुरी द्वारा; अंग्रेजीसँ िैमिली गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- ३१९-३२४] \n७ \nक े . लशवा रेड्डीक िूल तेलुगु क अंग्रेजी अिुवाद जयलक्ष्िी पोपुरी द्वारा; अंग्रेजीसँ िैमिली गजेन्र ठाक ु र। [पृष्ठ- ३२५-३२९] \n८ \nअन्िवरि देवेन्रक तेलुगु पद्य [िूल तेलुगुसँ अंग्रेजी अिुवाद -जयलक्ष्िी पोपुरी; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र।] [पृष्ठ- ३३०-\n३४७] \nगुजराती खण्ड \n९ \nिरससिंह िेहताक गुजराती कनवता , गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा।  [पृष्ठ- ३४९-\n३५०] \n \n१० \nहेिांग देसाईक ५टा गुजराती कनवता , गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद कनव द्वारा स्वयं; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा। [पृष्ठ- \n३५१-३६१] \n११ \nराजेन्र पटेलक गुजराती कनवता सभ , गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा। [पृष्ठ- \n३६२-३६८]  १२ \nपीयूर् ठक्करक गुजराती कनवता सभ, गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा। [पृष्ठ- \n३६९-३७२] \n१३ \nपन्िा लत्रवेदीक कनवता सभ, गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा। [पृष्ठ- ३७३-३७५] \n१४ \nबाबू सुिारक कनवता सभ , गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा। [पृष्ठ- ३७६-३८१] \n१५ \nगुजराती दललत कनवता [गुजरातीसँ  अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा। \nअिीश गारंगेक \"पोस्टर\" [पृष्ठ- ३८२-३८२] \nराजेन्र वडेलक 'जीता ' \"सम्भोग\" [पृष्ठ- ३८३-३८३] \nउिेश सोलंकीक \"लोक , जमि जाए\" , \"खऱिाक डाँट सभ\" [पृष्ठ- ३८४-३८७] \n१६ \nगुलाि िोहम्िद शेखक गुजराती कनवता , गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई/ िाला िारवाह ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र \nठाक ु र द्वारा।  [पृष्ठ- ३८८-३९४] \n१७ \nअजय सरवैयाक गुजराती कनवता , गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा।  [पृष्ठ- ३९५-\n४०४] \n१८ \nगिी दहीवाला क गुजराती कनवता , गुजरातीसँ अंग्रेजी अिुवाद हेिांग देसाई ; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र द्वारा।  [पृष्ठ- \n४०५-४०६] \nउड़िया खण्ड \n१९ \nबासुदेव सुिािीक उऩिया कनवता। उऩियासँ अंग्रेजी अिुवाद सैलेि राउत्रे; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र [पृष्ठ- ४०८-४१६] \n२० \nिूल उऩिया भरत िाँझी (ओऩियासँ अंग्रेजी अिुवाद सैलेि राउत्रे आ अंग्रेजीसँ िैमिली गजेन्र ठाक ु र द्वारा) [पृष्ठ- ४१७-४१८] \n \n२१  इप्प्सता सारंगीक उऩिया कनवता। उऩियासँ अंग्रेजी अिुवाद इप्प्सता सारंगी द्वारा स्वयं; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र [पृष्ठ- \n४१९-४२२] \n२२ \nइप्प्सता सारंगीक उऩिया कनवता। उऩियासँ अंग्रेजी अिुवाद हरेक ृ ष् ण दास; अंग्रेजीसँ िैमिली अिुवाद गजेन्र ठाक ु र [पृष्ठ- ४२३-४२७] \nभोजपुरी खण्ड \n२३ \nभभखारी  ठाक ु रक भोजपुरी  कड़वता गीतक मैछिली अनवाद गजेन्द्र ठाक ु र द्वारा [पृष्ठ- ४२९-४३०] \nकश्मीरी खण्ड \n२४ \nरहमान राहीक कड़वताक मैछिली अनुवाद (कश्मीरीसँ अंग्रेजी एस .एल.सन्द्धु, साभार  भारतीय  ज्ञानपीठ आ अंग्रेजीसँ मैछिली गजेन्द्र \nठाक ु र) [पृष्ठ- ४३२-४३४]  1 \n \n \n \n \n \nअनूदित गद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 \n \n \n \n \n \n \n \nतेलुगु खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  3 \n \nसदा लेल मित्र  \n[मूल तेलुगु  उपन्यास  - जिगरी: पेद्दिंतत अशोक क ु मार ; तेलुगुसँ अंग्रेिी अनुवाद  - फ्रे ण्ड् स  फॉरेवर : पी. ियलक्ष्मी; अंग्रेिीसँ \nमैतिली अनुवाद - सदा  लेल मित्र: गिेन्र ठाक ु र] \n \nपेद्दिंतत अशोक क ु मार तेलुगु भाषाक एक प्रमुख उपन्यासकार आ किाकार छति  । हुनकर िन्म आंध्र प्रदेशक करीमनग्र \nजिलाक भीमुनन मल्लार े ड्डीपेटा गाममे मल्लव्वा आ अंिय्या दम्पततक घर भेल छल। हुनका वार ं गलसँ स्नातकोत्तरक उपाति \nप्राप्त अतछ आ ओ करीमनग्र जिलाक रामिीपेटामे एकटा स्क ू लमे गजित पढ़बैत छति। हुनकर पनिल किानी \"आशा ननराशा \nआशा\" १९९९ मे  प्रकाशशत भेल छल आ हुनकर पनिल उपन्यास  एदरर मंटालु  (र े नगस्तानक ज्वाला) तेलुगु माशसक पशिका  \nचतुरा  मे छपल छल।  ओ अखन िरर पाँचटा उपन्यास ( एदरर मंटालु , ऊररनक उप्पुलम् , संचारर , जिगरी, आ दादी ) आ मोटामोटी \nसय टा किानी शलखख लेने छति , िे पाँचटा संग्रिमे प्रकाशशत भेल अतछ  । \nएदरर मंटालु  खाडी देश सभमे श्रतमक पलायनपर शलखल गेल पनिल तेलुगु उपन्यास अतछ। हुनकर किानी संग्रि  वलस \nबािुक ु लु (प्रवासक किा) सेिो एनि नवषयपर आिाररत अतछ। हुनकर बहुत रास किानी सभक अंग्रेिी सनित आठटा भारतीय \nभाषा सभमे अनुवाद भेल अतछ।  प्रस्तुत उपन्यास  फ्रें ड् स  फॉरे वर, िे मूल तेलुगुमे  जिगरी नामसँ अतछ , २००६ मे अमेररकन \nतेलुगु एसोशसएशन (एटीए) द्वारा आयोजित उपन्यास प्रततयोनगतामे पुरस्कार िीतने छल  । उपन्यासक अंग्रेिी आ मैतिलीक \nअलावे निन्दी, मराठी , चांगुरबी , बंगाली, कन्नड आ गुिरातीमे अनुवाद भेल अतछ।  \nलेखक बहुत रास पुरस्कारसँ सम्माननत छति , िानिमे हुनकर किानी संग्रि मायी मुंठा लेल २०१० मे आंध्र प्रदेश राज्य सानित्य \nअकादमी पुरस्कार उल्लेखनीय अतछ। ओ किै छति , \" स्क ू ल िमर प्रयोगशाला अतछ , स्क ू ली बच् चा सभक ेँ  पढ़ े नाइ आ \nशलखेनाइ , दुनू काि िमरा सभसँ बेसी आनखन्दत कर ै त अतछ।\" ओ तेलुगु सानित्यक ेँ  नव ऊ ँ चाइ िरर पहुँचाबैमे अपन योगदान \nदऽ रिल छति। \nपी.  ियलक्ष् मी (अनुवादक): िैदराबादक उस्माननया नवश्वनवद्यालयक ननिाम कॉलेिसँ अंग्रेिी नवभागक प्रमुख आ सियोगी \nप्रोफ े सरक रूपमे सेवाननवृत्त भेल छति  । हुनकर अनुवादमे कनवता , उपन्यास आ किानी सभ शातमल अतछ , िानिमे शीला \nसुभरा देवीक दीघघ कनवता  युद्धम् ओका गुंड े  कोिा क वॉर, अ िाट ् घस र े वेि (२००३) भागघवी रावक संग , एन. गोपीक क्ांततकारी  \nननीलु: द शलनटल वन्स  (२००७), सलीमक सानित्य अकादमी पुरस्कार नविेता उपन्यास  कलुिुन्न पूलिोटा क साइलेंट स्टॉमघ  \n(२०११), अन्नवरम दे वेन्रक तेलुगु कनवता  फामघलैंड फ्र े ग्रेन्स (२०११) आदद मित्वपूिघ क ृ तत सभ अतछ।  \n \n \n \n  4 \n \n \n \n \n \nसदा लेल तमि (तेलुगु उपन्यास)  \nलेखक:  पेद्दिंतत अशोक क ु मार  \nअंग्रेिी अनुवाद: पी. ियलक्ष् मी \nअंग्रेिीसँ मैतिली अनुवाद: गिेन्र ठाक ु र \nसमर्पिंत: बहुभाषी व्यक्ततत्व डॉ. नशलमेला भास्करक ेँ  समर्पिंत \n \nअन ुक्रि  \n• अंग्रेिी अनुवादकक निवेदि  \n• सदा लेल  तमि \n• शब्दावली  \n• पररशशष्ट  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  5 \n \nसिर्पित  \nबहुभाषानवद ् व्यक्त त त्व \nडॉ. नशलमेला भास्करक ेँ  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  6 \n \nअन ुवाद कक नन वेद न  \n \nिून २०११ क लगपास पेद्दिंतत अशोक क ु मारक तेलुगु उपन्यास \"जिगरी\" िमरा एकटा साझा तमिक माध्यमसँ एक वेबिीनसँ \nडाउनलोड कएल गेल प्रततक रूपमे िाि लागल  । ई मूल रूपसँ ओनि ठाम उपन्यास प्रततयोनगतामे पुरस्कार जितला उपरान्त \nप्रकाशशत भेल छल।  लेखकक एक लेखकक रूपमे प्रततष्ठा िानैत आ जिज्ञासाक वश , िम इमाम आ शादुलक ई दुखद किा \nएकनि बैसकीमे पनढ़ लेलहुँ । किावाचनमे एिन लीन भेलहुँ िे िम मोटामोटी तुरत्ते उपन्यासक अनुवाद करबामे लानग गेलहुँ  \n। ई एकटा मनुष्य आ ओकर पशु , िातत -समुदायक रािनीतत आ सीमांत इततिासक गािा अतछ  । अशोक क ु मारक \"जिगरी\" \nसन नवषयक चयन अदद्वतीय अतछ , एिन उपन्यास कखिो -काल भेटैत अतछ  । ई िमरा एकटा नवशशष्ट उपन्यास लागल -एकटा \nअल्पसंख्यक िातीय समु दायक पररवारक भीतरक संघषघक कल्पनात्मक पुनरघचना , िे पररवार द्वारा पकडल , प्रशशजित आ \nप्रदर्शिंत कएल गेल एकटा िानवरसँ संबंतित छल  । \nसामाजिक -रािनैततक प्राक ृ ततक पररस्स् ितत  सभ पररवारक ेँ  नवखंनडत करबाक िमकी देलक , िखन सरकार िीनवका लेल \nपशुसभक ेँ  प्रशशजित आ प्रदर्शिंत करबाक नवरुद्ध कानून पाररत कऽ द ेलक  । ई उपन्यास पशु -संरिि अतिकारक इततिासमे \nएकटा मित्वपूिघ ििक उदािरि अतछ, मुदा ई क े न्रीय पाि इमाम लेल अपन पशुक त्याग आ पुनवाघसक प्रस्ताव स्वीकार \nकरबाक पीडादायक आ तीव्र संघषघक िि सेिो अतछ  । ई नकछु  लो ककेँ  कान ून क नवरु द्ध गेल िकाँ लानग स कै त  अतछ, मुदा \nएकटा कल्पनाशशल्पक रूपमे ई उपन्यास एकटा आदशघ प्रस्तुत कर ै त अतछ  - मनुष्य आ पशुक बीचक संभानवत  सिानुभूतत।  \nभालु -नचबै वाला समुदायक आिीनवका लेल संघषघ आ ओकर तम झाइत िातीय अस्स्मता िमरा लेल उपन्यासक अनुवाद \nकरबाक प्रेरिा -नबन्दु बनल  । ई उपन्यास समािमे सत्ताक नवमशघ आ कलन्दर (एकटा घुमन्तु पशु -प्रशशिक आ प्रदशघनकताघ \nसमुदाय) क नवलोपनक ेँ  दिघ कर ै त अतछ।  \nएकटा रचनात्मक क ृ ततक रूपमे ई उपन्यास अपन भीतर ओनि समुदायक सामाजिक इततिासक अशभलेख रखैत अतछ , िे \nसमािक सीमांत पर रिैत छल  । एिन बहुत रास िातीय आ स्वदेशी समूि -िे कनियो बानर -नाच , साँप -खेल , कठपुतली -\nन ाच  वा गांनगरे ड्डु (आंध्र प्रद ेश क बहुत  भागमे लो कतप्रय बडद क-प्रदशघन) द्वारा आिीनवका चलाबैत छल  - ओ सब िमरा सभक \nबीचसँ तेिीसँ नबला रिल अतछ।  \"फ्रें ड् स  फॉरे वर \", िे कलन्दर सभक िीवन , संस्क ृ तत आ मूल्यक चारू कात घुमैत अतछ , \nस्वतः उपन्यासक ेँ  एकटा सांस्क ृ ततक स्मृतत -मंिूषाक रूपमे अशभलेखीय मूल्य प्रदान कर ै त अतछ  । ई समुदाय , िे अपन \nअस्स्तत्व आ नवलोपन दुनू स्स् िततमे नवस्मृत आ उपेजित भऽ गेल अतछ , ई उपन्यास अनुवादक माध्यमसँ ओनि स्मृततक ेँ  \nपुनिीनवत करय चािै त अतछ आ दोसर भाषा आ संस्क ृ तत सभक संग संवाद स् िानपत करबाक लेल ओकरा यािा करय लेल \nप्रेररत कर ै त अतछ  । \nअनुवादमे स् िानीय , िेिीय आ राष्रीय नितक सेिो ध्यानराखल गेल अतछ । ई भावना , नवश्वास , रीतत -ररवाि, उर्दघक नवशशष्ट \nबोली , आ दैननक बोलचालक गारर -किबीक माध्यमसँ 'स् िानीयता' पर बल दैत अतछ  । नवशभन्न पाबनन -ततिार आ पारम्पररक \nआददवासी तचनकत्साक सन्दभघमे 'िेिीयता' पर ; आ अन्ततः , पररवारक अपन तचन्िक खोि आ सम्मानिनक िीवनक \nसंघषघक प्रारूनपक तचन्ताक माध्यमसँ 'राष्रीयता ' पर बल दैत अतछ।  ई अनुवाद माि सानित्त्यक वा भानषक ननि अतछ, िकर \nअिघ अनुवादक क े न्र आ दायराक ेँ  सीतमत करब िोयत , वरन् ई सचेत अतछ िे कोनो संस्क ृ तत अपन  भाषासँ अशभन्न अतछ।   7 \n \nएकटा सफल अनुवादकक ेँ  सददखन स्रोत भाषाक अशभव्यक्ततक ेँ  लक्ष्य भाषाक अशभव्यक्ततक संग नववेकपूिघ तमश्रि करबाक \nचािी, िानिस ँ ओनि ठामक मूल र ङ् ग बन ल र िय । \"जिगरी\" क अनुवाद ओनि संस्क ृ ततक अनुवाद अतछ , आ \"फ्रें ड् स  \nफॉर े वर\" आशा कर ै त अतछ िे ई लक्ष्य भाषाक पाठक सभ लेल संचारक एकटा एिन माध्यम खोलत , िानिसँ ओ लोकनन \nएकटा सामाजिक -रािनैततक िि आ ऐततिाशसक पररस्स् िततक ेँ  बुजझ सकय  । \nअनुवादक नवतिक प्रश्न कोनो अनुवादकक ेँ  अिक रूपसँ घेर ै त रिैत अमि, िानिसँ बचबाक कोनो सिि उपाय ननि अतछ  । \nमुख्य चुनौती ई छल िे एकटा आददवासी अनुभवक ेँ , िे ग्रामीि क ृ नष -प्रिान पररवेश आ वनक िेिसँ िुडल अतछ , कइएक \nप्रकार ेँ  सवाोत्तम रूपमे पुनिीनवत कएल िाय  । एकटा अनुवादकक रूपमे , ओनि आददवासी अनुभवक कमी  - िे पाठक ेँ  पयाघप्त \nरूपसँ बुझबाक लेल मित्वपूिघ छल  - सँ आसानीसँ बतच कऽ ननकलबाक कोनो मागघ ननि छल  । संदेि बनल रिल िे ओनि \nिनिातीय मूल्य -बोिक ेँ  शिरी पृष्ठभूतम सँ आएल अंग्रेिी शशजित व्यक्तत द्वारा सफलतापूवघक आह्वान कएल िा सक ै त अतछ \nवा ननि । अत्यंत असििताक भावसँ तघरल ओनि समय , िनिातीय संवेदनाक अनुभव एक साि र्दर आ अलग  सन लागल  \n। एनि कारिेँ ई आशंका रिल िे अनुवाद आसानीसँ अपयाघप्त क नि देल िा सक ै त अतछ , िानिमे ओनि िनिातीय संवेदनाक \nअंतर ं ग ज्ञानक कमी अतछ । \nिमर  स्वयं  क ऐततिाशसक स्स् ितत आ अनुवादक भाषा अंग्रेिीक चयन  - दुनू प्रभुत्वशाली किल िा सक ै त अतछ  । तखनो , ई \nिानन कऽ नक एकटा आदशघ अनुवाद मृग -मरीतचका िकाँ दुलघभ अतछ , िम एनि उपन्यासक ेँ  अत्यंत सिानुभूतत आ एनिमे \nनननित िनटल मुदासभक समझक संग प्रस्तुत कएलहुँ  । ओनि संस्क ृ तत आ िमर संस्क ृ तत , दुनू भारतीय छी  - ई ज्ञान िमरा \nसम्बल देलक  । एनि लेल एकटा उत्सुकता आ उत्सािक संग िम उपन्यासक स्वदेशी संस्क ृ ततक ेँ  एकटा 'उत्तर -िीवन' \n(Afterlife) देबाक प्रयत्न कएलहुँ  । एकटा सांस्क ृ ततक मध्यस् ि आ रािर्दतक रूपमे उपन्यासक ेँ  व्यापक पाठक वगघ  िरर \nपहुँचाएब िमर पैघ आ ईमानदार उदेश्य छल , िे िमरा आगू बढ़बाक लेल पयाघप्त छल । अन्यिा ई एकटा दुखद स्स् ितत िोइत \nिे िमरा \"जिगरी\" क े र पाठ अनुवाद करबाक आनन्दसँ वंतचत कऽ देइत  । \nसभ अनुवादकक ेँ  अततररतत रूपसँ कोनो पाठक ेँ  भाषाई रूपसँ अनूददत करबाक कठोरताक सामना करय पड ै त छनन  । \"फ्रें ड् स  \nफॉर े वर\" मे ई समस्या एकटा िनटल तरीकासँ सोझाँ आएल  । मूल तेलुगु उपन्यास एकटा 'मण्डशलका' (िेिीय बोली) मे \nशलखल गेल अतछ , िे उपन्यासक पररवेशक लेल नवशशष्ट अतछ  । ओनि बोलीक ेँ  एकटा शभन्न संस्क ृ ततमे अनुवादक माध्यमसँ \nपुनसृघजित करबाक कोनो सोझ उपाय ननि अतछ , मुदा दद्वभानषकताक प्रश्नसँ ननपटबाक िल । उपन्यास ओना तेलंगाना \nिेिमे बािल िाए वाली तेलुगु बोलीमे शलखल गेल अतछ, मुदा पाि सभ िेि -नवशशष्ट उर्दघक प्रयोग सेिो कर ै त छति, नकएनक \nकिा ओनि िेिक एकटा मुस्स्लम समुदायक बार े मे अतछ । बािल िाए वाली उर्दघ नबलक ु ल स्वाभानवक आ सिि अतछ आ \nआश्चयघिनक रूपसँ तीव्र भावनात्मक नवस्फोटक समयमे \"अर े  बताि\" वा \"अर े  बेवक ू फ\" िकाँ अशभव्यक्ततक रूपमे सोझाँ \nआबैत अतछ।  \nतखनो , तेलुगु ओनि िेिक संचारक मुख्य भाषा आ उपन्यासक स्रोत भाषा दुनू रिल , तँ मुख्य प्रश्न अनुवादमे मूल िेिक \nनवशशष्ट 'द ेश ी र ङ् ग' आ संस्क ृ तत -नवशशष्टताक ेँ  बना  कऽ रखबाक छल  । उदेश्य ईिो छल िे तेलुगु आ उर्दघ दुनूक प्रभाव अंग्रेिी \nपर देखाय  । एनि िेतु उर्दघक अशभव्यक्ततक ेँ  टेढ़ (Italic) अिरमेराखल गेल अतछ , िानिसँ ओ किाक प्राक ृ ततक प्रवािमे \nयोगदान कऽ सकय आ पाठक ेँ  भाषाई बहुलताक बोि करा सकय  । अतिकांश भारतीय पाठक तेलंगाना िेिक ओनि नवशशष्ट \nउर्दघसँ पररतचत छति , मुदा िे ननि छति हुनका लेल सन्दभघ सँ अिघ स्पष्ट भ ऽ िाइत अतछ , िानिसँ पाठकक ेँ  अिघ खोिबाक \nलेल कतौ र्दर ननि िाए पडय  ।  8 \n \nभाषाक िनटलताक एकटा आन उदािरि अतछ संस्क ृ तत -नवशशष्ट शब्द , भावना , रीतत -ररवाि, परम्परा , पाबनन -ततिार, खेल , \nआ वनस्पतत -िीव सँ िुडल संदभघ , िे ग्रामीि क ृ नष -पृष्ठभूतमक पाि सभक भावनात्मक संरचनाक निस्सा तिक  । िानि \nशब्द सभक नवस्तारक आवश्यकता छल , ओकरा लेल पुस्तकक अन्तमे एकटा नवस्तृत शब्दावली (ग्लोसरी ) मे नटप्पिी देल \nगेल अतछ । नवशभन्न वृि आ िडी -बूटी (ब्रह्मदण्डी, इतष्टकांत, नवषमुतष्ट, उप्पी , इप्पा , कठ े रा, मंगा, िािी आदद) क सम्बन्िमे \nसेिो ईिे स्स् ितत अतछ, िानिमे सँ अतिकांश िनिातीय तचनकत्सामे प्रयुतत िोइत अतछ  । \nएकर अततररतत , उपन्यास तेलंगाना बोलीक लोकतप्रय  किबी स भ आ नकछु  मुख् यिार ा त ेलुगुक प्रच शलत  किबी स भस ँ भर ल \nअतछ । इमाम अपन बातक ेँ  स्पष्ट करबाक लेल एनि किबी सभक उद्धरि दैत छति आ ई हुनकर स्वभावक निस्सा तिक  । \nएनिमे सोझ आ सािघक अनुवादक ेँ  प्राितमकता देल गेल अतछ , िे तेलंगानाक सांस्क ृ ततक बारीकी पर प्रकाश डालैत अतछ  । \nअिघक सिि बोि लेल शब्दावलीमे मुख्यिारा तेलुगु आ अंग्रेिीक समकि किबी सभक संग व्याख्या कएल गेल अतछ  । \nएनि श्रेिीमे \"गुड सि  -पीटल पािर िकाँ अचल\" , \"िूब तँ िौड़ी िरर  जायत , आ चुम्िा  लेब तँ जीयत ?\" वा \"शसयार , \nऊ ँ टक ठोढ़क लालसा करय\" िकाँ किबी अतछ । अंतमे एकटा पररशशष्ट सेिो िोडल गेल अतछ , िानिसँ पाठक ओनि भालु \n-नचबै वाला समुदायक तचन्ता आ सामाजिक -रािनैततक पिक ेँ  बुजझ सकय , िे एनि लुप्त िोइत िातीय अस्स्मतासँ पररतचत \nननि छति । \nएकटा प्रमुख पिलू िे एनि अनुवादक दौरान पिेली िकाँ रिल , ओ छल नक्याक रूप (काल) क प्रयोग।  मूल तेलुगुमे \nउपन्यासक घटनाक्म सामान्य वतघमान आ वतघमान ननर ं तर कालमे अतछ , िे संभवतः किामे नाटकीय प्रभाव उत्पन्न करबाक \nलेल प्रयुतत भेल अतछ ; मुदा अंग्रेिीमे ओिी कालक प्रयोग उपन्यासक लेल घातक शसद्ध भऽ सक ै त छल।  किामे समयक \nचक् सेिो आगू -प ाछू घ ुमैत  र िैत  अतछ। एनि समस्यासँ ननपटबाक लेल , अनुवादमे 'सामान्य भूत ' (Simple Past) आ \n'पूिघ भूतकाल ' (Past Perfect) अपनाएल गेल अतछ , िानिसँ ई कोनो बीतल घटनाक विघन िकाँ लागय।   \nएकर मुख्य कारि ई अतछ िे उपन्यासक संदभघ आ ऐततिाशसक िि एकटा अतीतसँ िुडल अतछ , नवशेष रूपसँ िालक ओनि \nसमयसँ िखन  भारत सरकार कलन्दर सभक नवरुद्ध कडा कानून पाररत कऽ ओकरा बोनिा िानवर सभक ेँ  पकडबाक , \nप्रशशजित करबाक आ व्यावसातयक लाभ वा िीनवका लेल उपयोग करबाक ननषेि कऽ देने छल।  इमामक पररवारक भीतरक \nसंघषघ एनि कारिेँ प्रासंनगक आ ऐततिाशसक अतछ।  एनि िेतु ई अनुभव कएल गेल िे कोनो सामाजिक -रािनैततक आ \nऐततिाशसक स्स् िततक तचिि 'सामान्य भूत ' आ 'पूिघ भूतकाल ' मे कएला पर बेसी नवश्वसनीय लागत।   \nआशा अतछ िे ई सभ प्रयास तमशल एनि अनुवादक ेँ  पारदशी बनाओत , िानिसँ ई अंग्रेिीमे मूल रूपसँ शलखल गेल िकाँ ननि \nवरन् एकटा एिन क ृ ततक रूपमे पढ़ल िाय िे दोसर भाषामे मूलक आवािक ेँ  मुखररत कर ै त अतछ।  ई मूल उपन्यासक मित्वक ेँ  \nकम करबाक लक्ष्य ननि रखैत अतछ , वरन् लक्ष्य भाषा अंग्रेिीक माध्यमसँ स्रोत भाषाक ेँ  आर 'सशतत ' करबाक अवसर दैत \nअतछ।  \nकोनो अनुवाद नवशभन्न िेिसँ भेटल सिायता आ समिघनक नबना पूिघ ननि िोइत अतछ।  िम सबसँ पनिले उपन्यासक लेखक \nपेद्दिंतत अशोक क ु मारक ेँ  िन्यवाद दैत छी , िे िमरा अपन उपन्यासक अनुवादक अनुमतत देलनन आ अनेक संवादात्मक सिक \nमाध्यमसँ पारम्पररक आददवासी प्रिासँ पररतचत करौलनन।  िम ननिाम वेंकटेशमकेँ सेिो िन्यवाद दैत छी , िे िमरा उपन्यास \nआ उपन्यासकारसँ पररचय कर ै बामे मित्वपूिघ भूतमका ननभौलनन।  उस्माननया नवश्वनवद्यालयक वनस्पतत नवज्ञान नवभागक \nनरससिंग राव वमाघ , जिनकर स् िानीय वनस्पतत आ िीवक व्यापक ज्ञान शब्दावली तैयार करबामे अत्यतिक  सिायक भेल;  9 \n \nमुक ु न्द रामा राव हुनकर प्रोत्सािन आ स्पष्ट राय लेल ; आ शेषारी नायक हुनकर समयपर सलाि आ सिायता लेल , िन्यवादक \nपाि छति।  \nतेलुगु समानान्तर शसनेमाक बी. नरससिंग राव हुनकर उत्साििनक शब्द सभ लेल िे प्रकाशनक लेल आगू बढ़बाक प्रेरिा \nदेलक ; आ िमर सभक 'सदा लेल तमि ' आ 'जिगरी' - शान्त सुन्दरी आ गिेश्वर राव , सभ रस्तापर सिायता आ मागघदशघन \nलेल; लीला मशस लामो नन  श ुरू मे प ाण्डुशलनप  िैयघप ूवघक प नढ़ कऽ ित य स् वर क गुिवत्त ा लटप टाएल छल, ओकरा सुदृढ़ करबामे \nसिायता लेल ; तूतुन मुखिी आ सीता दास हुनकर प्रोत्सािन आ समालोचनात्मक राय लेल ; लीला लक्ष्मीनारायि उपन्यासक \nअनुवादक प्रगततक नवषयमे स्नेिपूवघक पूतछ कऽ उत्साि बढ़बैबाक लेल ; आ युगादद प्रकाशनक श्रीननवास  शास्िी आ उषा \nशास्िी एनि क ृ ततक ेँ  ररकॉडघ समयमे प्रकाशशत करबाक उत्साि लेल िन्यवादक पाि छति। अन्तमे , िर्षिंता तप्रण्टसघक कमघचारी \nसभक सेिो आभार िे पुस्तक प्रकाशशत करबामे सियोग कएलनन।  िम सभक प्रतत अपन क ृ तज्ञता व्यतत कर ै त छी।   \nपी. जयलक्ष्िी  \nहैदराबाद , ज ुलाई २०१२ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  10 \n \nसिा  लेल मित्र \nसूयाोदय भेल  । सूयाघस्त सेिो भेल  । ददन बीतल आ रातत सेिो ढशल गेल  । मुदा इमाम अखन िरर ननि आएल छल आ शादुलक \nकोनो संक े त ननि छल  । \nबीबम्मा आ चाँद दुनू चूस्ल्िक सोझाँ बैशस भोिन रान्िैत माि इमाम आ शादुलक बार े मे गप् प कर ै त छल  । चाँद उत्सुकतासँ \nपुछलक , \"अम्मी, अब्बा अखन िरर ननि अयलाि!\" बीबम्मा नकछु  न नि किलक आ ख ौलैत  र्दिमे स ेवइ िऽ द ेलक । \nबीबम्मा एनि बातसँ खुश छल िे इमाम आ शादुल दुनू र्दर छल  । चाँद सेिो  ननःसंदेि प्रसन्न छल , मुदा भीतर -भीत र  नकछु  \nड े रायल सेिो छल । दुनू तचन्तासँ घरक भीतर -बािर कऽ रिल छल, एतय िरर िे ओ सभ बािरसँ आबैत सभ  ड े गक आवािक ेँ  \nइमाम आ शादुलक आि नि िकाँ िाँचैत छल । \nपनििे बीबम्मा आ चाँद कनियो ओनि दुनूक नबना ननि रिैत छल ; नवशेष कऽ शादुलक ेँ  देख िे नबना ओ सभ  कनियो ननि रिल \nछल । शादुलक लेल ननअम सँ मुतत स्स् ितत रिैत छल  । िँ शादुलक प एरमे काँट गनड िाइत , तँ ओकर सभक हृदय िक ्  -\nिक ्  कऽ उठ ै त छल । िँ शादुल भूखल रिैत , तँ ओकर सभक अंतडी िरर उठ ै त छल  । एनिना, िखन ओकरा िड चढ़ ै त \nछल, तँ ओ सभ एक क’ड सेिो नीचाँ ननि उतारर सक ै त छल  । भले ओ लोकनन उप्प्पडी खाइ कऽ सुतत िाय , मुदा शादुलक \nलेल चूस्ल्ि िरबे कर ै त छल! भले ओ सभ अपन भोिन ननि खाय , मुदा शादुलक ेँ  अपन एल्युतमननअमक प्लेटमे भोिन भेटबे \nकर ै त छल! \nशादुल , िे हुनकर सभक  िीवनक एिन अशभन्न निस्सा बनन गेल छल , वास्तवमे मनुष्य ननि वरन् एकटा िानवर छल - एकटा \nक् ू र बोनिा िानवर िे कोमल प्रािीक रूपमे पोसल -पालल गेल छल  । ओकर कारी नाक , कारी रोइयाँक कोट , तेि दाँत , \nिाँसूक आकारक नि आ छोट -छोट आँखख छल  । \nितय िरर इमामक गप् प अतछ , ओ एकटा एिन मनुष्य छल िे अपन िानवरक चारू कात स्वयं िानवर िकाँ घुमैत  छल-\nछोट खुट्टीक , दुबर -पात र  शरीर , उज्िर दाढ़ी, पा तर  माेंछ, िाोंक सि  नाक , चंचल आँखख , ठ े हुि िरर उठाएल मस्कट लुंगी , \nकारी कोट , कारी िूता , दनिना िािमे पीतलक क ं गन आ ग रा मे एकटा ताबीि ! गाममे नकयो ननि िानैत छल िे हुनकर \nअसली नाम की अतछ ! ओ पतकीर वा पतकीर सािबक रूपमे िानल िाइत छल।  शादुल भालु वा सुस्त भालुक ेँ  कनियो \nहुनका सँ अलग ननि द ेखल गेल , ओ सददखन  एकटा ननकट संगी क रूपमे संगे घुमैत छल  । \nच बबैत , चलैत , खेलाइत , वा वन वा गाममे रिैत , शादुल सददखन इमामक पाछाँ -पाछाँ चलैत छल  । िखन इमाम ककरो सँ \nगप्प कर ै त छल , तँ शादुल ध्यानसँ हुनका तक ै त छल  । इमामक स्वर सँ शादुल स्स् िततक अंदािा लगा लैत छल  । िँ ओ \nककरो इमाम पर तचकर ै त सुनैत वा इमामक ेँ  ककरो पर आवाि उठबैत देखैत , तँ शादुल क्ोतित भऽ िाइत छल  । िँ इमाम \nओकरा निरर वा शब्दसँ संक े त ननि कर ै त , तँ शादुल ओनि व्यक्तत पर आक्मि कए िे नबना ननि छोड ै त छल  । \nइमाम सददखन िािमे एकटा िंिीर लेने चलैत छलाि आ शादुल ओनि िंिीरक दोसर छोर अपन मुँिमे दबौने रिैत छल। \nइमाम आगू आ शादुल हुनकर पाछाँ -पाछाँ। ओ लोकनन प्रततददन भोर िोयबाक पनिने घरसँ ननकशल िाइत छलाि आ रातत  11 \n \nभेला पर वापस आबैत छलाि ; दुनूक बीच आँखख -आँखखमे  संदेश क आदान -प्रदान िोइत छल।  \nिंिीर रिय वा ननि, शादुल सददखन इमामक पाछाँ िाइत छल। कखनो -कखनो ओ िमीन सुंघैत आ ओकर बाद अपन \nिुिुन झुका कऽ निलाबैत एकटा िोरक चूसबाक ( slurping) आवाि कर ै त छल। ओनि दैननक ददनचयाघक बादो , क ु क ु र \nसभ ओकरा गलीमे आस्ते -आस्ते चलैत देखख भुक ै त छल , मुदा शादुल ननडर भऽ कऽ अपन िुनमे गम्भीरताक संग चलैत \nरिैत छल। \nइमाम लेल शादुल बडका पुि िकाँ छल। ओ प्रेमसँ ओकरा \"बेवक ू फ\" किैत छलाि, अपन िाि शादुलक रोइयाँक कोट पर \nआ गरदनन पर फ े र ै त छलाि आ दुलार सँ डाँटैत छलाि: \"अर े , बेवक ू फ!\" एतय िरर नक इमाम कखनो काल नशामे शादुलक \nपास बैशस कऽ कानय सेिो लगैत छलाि।  \nकखनो -कखनो चाँद आ बीबम्मा सेिो शादुलक संग चलैत छलीि। िखन चाँद शादुलक लगपास रिैत छलीि , तखन शादुल \nहुनकर संग ठट्टा कर ै त छल, अपन पाछाँक पएर पर ठाढ़ भऽ कऽ क ु श्ती लडबाक मुरा बना लैत छल। बीबम्माक संगततमे ओ \nनबल्लीक बच् चा िकाँ हुनकर पएरक चारू कात चतकर लगबैत लाड -प्यार मांगैत छल , वा अपन पीठक भर  लेनट कऽ पएरसँ \nिवामे पैडल चलेबाक चेष्टा कर ै त छल। मुदा इमामक सोझाँ ओ सददखन आज्ञाकारी बनल रिैत छल।  \nगामसँ बािर ओकर एकचारी ओकरा सभक अपन संसार छल। चा रू  जि  एकनि छतक नीचाँ रिैत छलाि , गुमार आ िाड \nसेिो संगे काटैत छलाि। िखन िाडक राततमे कनकनी बढ़ ै त छल , तखन चारू  गोिे  गरम िोयबाक लेल आनगक चारू कात \nबैशस िाइत छलाि। शादुल आनगसँ डर ै त छल , एनि कारिेँ ओ र्दर कोनमे सुटनक िाइत छल।  \nिेना ओकरा नकचनकचेबाक लेल , चाँद कखनो -कखनो एकटा िर ै त मशाल ओकरा देखबैत छल। शादुल डरर कऽ कोनमे \nआरो स नि िाइत छल। चाँद मशाल उठबैत ओकरा ओनि ददशा मे फ ें कबाक िमकी दैत छल , तखन शादुल डरसँ एक कोनसँ \nदोसर कोन  क ु दैत छल आ इमाम सँ दया मांगैत सि  तक ै त छल। चाँदक ेँ  डाँनट कऽ इमाम तखन शादुलक ेँ  अपन पास खींतच \nकऽ अङ् कवार  भरर  लैत  छलाि। \nिखन तीनू -इमाम, बीबम्मा आ चाँद -एक संग  बैसैत छलाि , तखन हुनकर बातचीत प्रायः शादुलक चारू कात घुमैत छल। ओ \nलोकनन प्रेमसँ शादुलक नटखटपनक ेँ  याद कर ै त छलाि। चाँद नटप् पिी कर ै त छल , \"अब्बा, िमर शादुल बुढ़ भऽ गेल अतछ?\" \nएनि पर सशंनकत भऽ कऽ बीबम्मा किैत छलीि, \"तोिर गप्प सिी अतछ चाँद! तोरा अक े ले िमर , अब्बा आ शादुलक देखभाल \nकरबाक छौ। िमरो उमर ढशल रिल अतछ।\" \nई िानबाक कोनो तरीका ननि छल िे एनि शब्दसँ चाँद केँ नकचनकची लगलै  वा ननि, मुदा इमामक ेँ  ई गप्प ननखश्चत रूपसँ ठ े स \nपहुँचबैत छलनन। ओ नवरोि कर ै त किैत छलाि , \"शादुल ककरो पर  आशश्रत ननि रित। ओ िमर मृत्युक बादो बहुत ददन िरर \nसिारा देत। नक बुझल िौ, तोरा ओकर रोइयाँ वला खालक कतेक दाम भेटतौ ?\" \nिेना इमामक ेँ  नकचनकचेबाक लेल बीबम्मा अपन बात िारी रखैत छलीि , \"आि, कतेक... आर र्द -तीन सालमे ओ बीमार \nपनड ियत। की िम ओकरा पर िीनवत रिब ? तखन तँ िमरा ओकरा पिा कऽ सेवा -सुश्रूषा  करऽ पड़त, ननि?\"  \nइमाम आ चाँदक ेँ  हुनकर ई गप्प कनियो नीक ननि लगैत छलनन।  चाँद हुनकर बातक ेँ  टाशल दैत छलीि: \"र िऽ दय... ओ कोनो \nमनुष्य ननि अतछ िे पएर मोनड कऽ नबछौन पर पडल रित। ओ िीवन भरर काि करत।\"    12 \n \nबीबम्मा चाँद आ शादुलक पालन -पोषि बेस प्रेमसँ कएने छलीि।  चाँद शादुलक संग खेलाइत छल आ खेलाइत -खेलाइत \nदुनू बच् चा बनन िाइत छलाि।  शादुल चाँदक ेँ  अपन सिोदर भाई िकाँ लगैत छल।   \nइमामक मनमे एकटा अपराि -बोिक भाव रिैत छलनन।  ओ कखनो काल अपन एनि भावक ेँ  व्यतत कर ै त छलाि , \"शादुल \nिमर ा लेल स ब नकछु  त् याग कएन े अतछ। ओ अप न  वन  -वास छोनड िमरा संग रिबाक लेल आएल ; ओ िमर िीवन -शैली \nअप िेलक आ िमरा खाततर एतेक कोमल बनन गेल। ओ वास्तवमे िमर घरमे इिोत लऽ  कऽ आएल!\"  \nबीबम्मा ओनि दुनू सँ बेसी बुतियार छलीि आ हुनकर नवचारमे गम्भीरता रिैत छलनन।  ओ चाँद आ शादुलक ेँ  कनियो अलग \nननि देखैत छलीि आ शादुलक ेँ  सबसँ नीक िकाँ बुझैत छलीि।  ओ िीवनक कोनो दाशघननक सत्य िकाँ किल नि, \"ननि, \nमाि िमर घरमे इिोत ननि... ओ िमरा सभक ेँ  िीवन सेिो देलक, ननि? ओ िमरा लगैत अतछ िे पतछला िनममे िमर बच् चा \nरिल िोयत। ननि िानि ओकर ऋि चु केबाक लेल िमरा आर कतेक िनम ले बय पडत!\"   \nननि इमाम आ ननिये चाँद बुजझ सकलाि िे बीबम्मा की किय चािैत छलीि, मुदा हुनकर हृदय कोनो अन मचन्िार हुदहुदी  सँ \nभरर गेल।   \nचाँद आ शादुलक उ िेर मोटामोटी बराबर छल - संभवतः बीस -एतक ै स बखघक बीच!  िखन बीबम्मा चाँदक ेँ  िन्म देलनन , शादुल \nओनि समयसँ घरमे खसस -पनड़ कऽ चलैत छल।  चाँदक िन्मसँ पनिने शादुल पररवारक भार उठाबैत वयस्क भऽ गेल छल।  \nचाँद ई सब िानैत छल , एनि लेल किैत छल, \"अम्मी, िमर र्द टा नपता छति-अब्बा आ शादुल।\"   \nभोरमे िल्दी उदठ कऽ इमाम मकइक बाशल शभिबैत छलाि। बीबम्मा ओनि शभिायल मकइक ेँ  शसझबैत छलीि आ चाँद र्दि \nलऽ कऽ आबैत छल।  शादुल  अपन भूख र्दिमे तमलायल मकइक लपसी सँ मेटाबैत छल।  तीनू गोटे शादुल पर अपन स्नेि \nलुटाबैत ओकरा पेट भरर खखयाबैत छलाि।   \nघ र  प र  र िैत  बीबम्मा श ादु लकेँ  नकछु  -िे -नकछु  च बाबय लेल द ैत  र िैत  छलीि, आ चाँद सेिो िखन बािरसँ अबैत छल तँ \nओकर ा लेल नकछु  -िे -नकछु  ख ाइ लेल अिैत छल।  शादुल सभटा नीक िकाँ खाइत छल।  ितय िरर इमामक गप्प अतछ , \nओ िखन खा इ लेल बैसैत छलाि तँ शादुलक संग अपन भोिन साझा कर ै त छलाि।  बीबम्मा सप्तािमे एक ददन ननअमपूवघक \nओकरा िािीक रस दैत छलीि, नकएनक हुनकर नवश्वास छल िे एकरा सँ शादुलक पेट ठीक रिैत अतछ आ पाचन नीक िोइत \nछ ै क।  \nई माि र्द -तीन सालक गप् प ननि छल , ओकर प्रगाढ़ साि बीस बखघक छल।  ओ लोकनन संगे सुख -दुःख भोग लनन।  रातत िो \nवा ददन , चारू  गोटे संग रिलाि। ओ लोकनन एक -दोसराक ेँ  नीक िकाँ बुझैत छलाि।  बस एतेक छल िे शादुल बाजि ननि \nसक ै त छल , मुद ा ओ ओनि प रर वार क अशभन्न  अङ् ग छल।  \nमुदा एखन ई सब अतीतक बात भऽ गेल छल। एखन शादुल ओनि एकचारीमे ननि छल। ओ एखन हुनकर हृदय पर अपन \nओनि तरिक अतिकार ननि रखैत छल।  शादुलक अनुपस्स् ितत पर बीबम्मा आ चाँद एखन ओतेक दुखक अनुभव ननि कऽ \nरिल छल।  \nरातत भऽ गेल छल आ भोिन रान्िैत चू ल्हिसँ ननकलैत ज्वालाक अततररतत एकचारीक भीतर कोनो आन रोशनी ननि छल  । \nपनिने ई चूस्ल्ि क े वल शादुलक लेल ििक ै त छल, मुदा अखन स्स् ितत बदशल गेल छल  । \nशादुल लगपास ननि छल , एनि लेल चूस्ल्ि अखन अपन पररवारक लेल िरर रिल छल  । अपन बेटाक आग्रि पर बीबम्मा  13 \n \nओकरा लेल र्दि, चीनी आ सेवइक खीर बना रिल छलीि  । चाँद लार टपकबैत अपन माएक बगलमे बैसल छल  । \n\"अम्मी... अब्बा अखन िरर ननि अयलाि,\" चाँद पुनः पुछलक  । \nबीबम्मा किलखखन, \"ओ तखिे एताि िखन ओकरा (शादुलक ेँ ) बेतच देताि...\"  । \nचाँद उत्सािसँ पुछलक , \"अम्मी... शादुलक ओनि पीडासँ तख न  िमर ा स भकेँ  छु टकार ा भेनट जा यत , ननि?\" । \nबीबम्मा उत्तर देलखखन , \"िँ, िमरा लागैत अतछ िे िमरा सभक ेँ  ओकरासँ मुक्तत भेनट गेल  । चारर ददन भऽ गेल अतछ।  िँ \nतोिर अब्बा कोनो सौदा ननि कएने िोइत , तँ ओ कनिया वापस आनब गेल रनितमि । ओ एतेक ददनसँ र्दर छति , एकर अिघ \nअतछ िे सौदा पतका भऽ गेल छ ै क\"  । \n\"अम्मी... अंततः िमरा सभक ेँ  र्द एकड िमीन भेनट रिल अतछ, ननि?\" । \n\"िँ, भेनट जायत । मण्डल रािस्व अतिकारी नीक व्यक्तत छति, मुदा हुनकर शतघ छनन िे ई भालु पुनः एतय ननि देखल \nिाय,\" बीबम्मा चूस्ल्िमे जारनि  खसबैत किलखखन।  \nचाँदक उत्सािक कोनो सीमा ननि छल  । ओ किलक, \"अम्मी... िम ओनि िमीन पर खेती करब , ओतनि एकटा खोपड़ी \nबिायब आ क ु तक ु ट पालन (मुगी फामघ) सेिो शुरू करब!\"  । चाँद लिाइत माए सँ  स नि कऽ बैसै त किलक, \"तोरा एकटा \nननक ब हु  सेिो भेटतौ!\"  । \nबीबम्मा अपन बेटाक उत्साि देखख रिल छलीि आ ओ सेिो अपन पततक वापसीक प्रतीिा कऽ रिल छलीि  । मुदा मनक \nकोनो कोनमे एकटा  अस्पष्ट डर आ संदेि िुकायल छल- की इमाम ओनि भालुक संग वापस तँ ननि आनब जे ताि?  \nओ अपन िोनक ेँ  बुझौलनन ; ओ सेिो िमीनक एकटा टुकडाक मालनकन बनय चािैत छलीि  । कतेक ददन िरर एिन घुमन्तु \nिीवन नबताओल िाय?  \nखीर रन्िा रिल छल । र्दिमे सेवइक सुगंि पूरा एकचारीमे पसरर गेल छल  । बीबम्मा र्द टा इलायचीक बी आ ननकाशल खौलैत \nर्दिमे तमला देलनन  । \nबीत ल ददन माता -पुि तमशल कऽ पूरा स्िाि क साफ -सफाई कएने छलाि।  एकरा सँ पनिने घर गंदगीक ढ े र िकाँ लगैत छल  \n। िखन िमीन पर खाति भऽ िाइत छल , तँ ओ लोकनन माि किी पानि िीनि दैत छलाि । िवामे सददखन एकटा दुगंि \nपसरल रिैत छल , िकर  ओ लोकनन अभ्यस्त भऽ गेल छलाि  । एिनमे खीरक ई नव सुगंि ओकरा सभक ेँ  अिीब आ मादक \nलानग रिल छल । \nअखन एकचारी पूिघतः बदलल लगैत छल  । ओ लोकनन भालुक ेँ  बाँिय वला हुक आ लकडीक ठ ूँ ठ उखानड कऽ बािर कऽ \nदेने छलाि । ओकर नबछौन , पानि पीबय वला क ु ण्ड, अल्युतमननअमक बतघन आ ओकरा ढकय वला चमडाक चाद रर -सभ \nनकछु  िटा द ेल गेल छल । \nबीस बखघक ओनि सुस्त भालुक कोनो ननशान बाँकी ननिराखल गेल छल  । एकचारीक ेँ  पूिघतः साफ कऽ कऽ सब ठाम लाल \nमानटसँ नीनप देल गेल छल  । \nचाँद किलक, \"अम्मी... िखन शादुल लगपास रिैत छल , तखन घर कनियो एतेक साफ ननि देखाइत छल , ननि?\"   14 \n \nबीबम्मा समिघनमे मु ड़ी निलओलनन  ।  हुनकर अपन इ ं नरय सभ एखन िरर एनि पररवतघनक अभ्यस्त ननि भेल छल , मुदा चाँद \nिेना कोनो नव दुननयामे नवचरि कऽ रिल छल।  ओ सािारि ननवास ओकरा एकटा नवशाल मिल िकाँ लागल आ ओ \nपनिने कनियो एिा प्रसन्न िनि छल । \nचाँद उत्सािसँ किलखखन , \"िखन शादुल एतय छल , ओ एकटा मुगीक बच् चा िरर ननि छोड ै त छल  । एखन िम एकटा \nक ु तक ु ट पालन (मुगी फामघ) सेिो खोशल सक ै त छी , आ बत्तख सेिो... बत्तखक िसुआइक  स्वाद बेस  नीक लगैत अतछ!\"   \nबीबम्मा प्रसन्नतासँ अपन पुिक संतोषक ेँ  देखख रिल छलीि , मुदा अपन पततक बार े मे सोतच डरसँ िरिरा उठली ि। सबसँ पैघ \nबात ई छल िे हुनकर पुि अपन र्द एकड िमीन पर नकसान बनत , ई सोतचए  कऽ हुनका अपार आनन्द भेटलनन  । कनियो \nसपनामे सेिो ओ ई ननि सोचने छलीि  । ओ ओनि घुमन्तु िीवनक ेँ  आिीवन अपन ननयतत मानन लेने छलीि  । पनिने ओ \nकामना कएने छलीि िे हुनकर पुि सेिो अपन नपता िकाँ एकटा भालु लऽ कऽ अपन िीवन नबतावय  । मुदा एखन ओनि \nकामना आ ओनि िीवनक नवचार मािसँ हुनका घृिा आ तघन लागैत छलनन।  ओ सोचय लगलीि िे ओ कनियो  नकए एिन \nकामना क एने छलीि!  \nओ अपन पुिक ेँ  अपन पास खींतच लेलनन  । \"सिी किै छि... ओकर लगिी  ििरीला िोइत छ ै क, ननि? एनि कारिेँ िम \nएकटा मुगीक बच् चा िरर ननि राखख सकलहुँ ,\" एतेक कनि ओ ओकरा नगलासमे गरम खीर दऽ द ेलखखन।  \nचाँद फ ूँ क मारर खीर ठण्डा कएलनन  । िखन ओ बैशस कऽ िोड -िोड ओकर स्वाद लेबय लगलीि, तँ नव िीवन ओनि खीर \nिकाँ मिुर लागलनन । बीबम्मा अपन ले ल सेिो  नकछु  ख ीर  नन काशल लेलनन  आ बाकी अप न  प तत  लेल एकटा अल्युतमनन अमक \nबतघनमे राखख देलनन  । \nतमठाईक स्वाद लेइत चाँद तचन्ताक स्वरमे किलखखन , \"अम्मी... अब्बा नकएक न नि अयलाि... िमर ा नकछु  डर  लानग र िल \nअतछ\" । \nहुनकर एनि शब्दक कारिेँ वा मुँिमे अनचोतक े  गेल खीरक तमठासक कारिेँ , बीबम्माक ेँ  निचकी लानग गेलनन। खाँसैत ओ \nनगलास नीचाँ राखख देलनन  । \nओनि समय चाँद एकटा स्पष्ट पररवतघन द ेखलखखन।  खीरक प्रखर सुगंिक बादो हुनका मल -मूिक दुगघन्िक आभास भेलनन -\nकोनो अनिोनीक भय िकाँ  । कान लगा कऽ ओ ड े गक आिनि सुनलखखन: \"अब्बा िेिन जिदी छति , ओ ओकरा वापस सेिो \nआनन सक ै त छति!\"  एतेक कनि ओ िाँचय लेल बािर अयलीि। \nबािर एतेक अन्िार भऽ गेल छल िे एक मनुष्य दोसरक ेँ  देखख ननि सक ै त छल  । र्दर गाममे बत्ती सभ नटमनटमा रिल छल , \nमुदा ओ एकचारीक लगपासक िेिक ेँ  प्रकाशशत करबाक लेल पयाघप्त ननि छल  । \nएतेक अन्िार भेलाक बादो चाँद अपन नपताक एकचारीक पास आबय कऽ संक े त पकनड लेने छल  । ओ अपन नपताक चाशल \nसेिो चीन्न्ि लेने छल  । ओ तीव्र दुगघन्ि हुनकर निुना िरर पहुँतच गेल छल । ओ डर िे एखन िरर मनमे िुकायल छल, पदचाप \nिकाँ -िकाँ निदीक आएल, आरो गिरा भऽ गेल  । \nचाँदक मुँिक  मिुर स्वाद ततत भऽ गेलनन  । नकछु  िि प निन े कऽ स ुख द  गन्ि एखन हुनकर दम घाेंटय लागल छल।  हुनकर \nसन्देि सिी सानबत भेल , क्ोि आ दुःख एक साि हुनका घेरर लेल कनन  । िािक नगलास नीचाँ पटनक ओ तच कड़लीि, \"तेरी \nमक ू ... सुग्गर मारौ! ई शैतानक ेँ  फ े र वापस लऽ कऽ आनब रिल छति!\"    15 \n \nबीबम्मा अपन पुिक शब्द सुनन कऽ िडबडा कऽ उठलीि।  मिुर व्यंिनक स्वाद तखननि नबला गेल छल , ओ तचप्न्तत भऽ \nबािर आयलीि । हृदय पर िाि िरर, ई प्रािघना कर ै त िे ओ िे सुनलनन ओ गलत सानबत िो , ओ गलीमे देखलखखन  । अपन \nसबसँ पैघ डरक ेँ  सत्य देखख , इमाम आ भालु र्द आक ृ ततक रूपमे हुनकर आँखख कऽ सोझाँ प्रकट भेलाि  । \nिखन माता -पुि बािर अयलाि, इमाम अंगना िरर पहुँतच गेल छलाि । ओ िानैत छलाि िे भालुक संग हुनकर स्वागत ननि \nिोयत । तखनो ओ िठपूवघक ठीक  सोझाँ ठाढ़ भऽ गेलाि । शादुल , िे एनि सब पररस्स् ितत सँ अनिान छल , एकचारीक भीतर \nअपन ठाम पहुँचय कऽ प्रयास कएलक , मुदा इमाम रस्सा सँ खींतच कऽ ओकरा रोनक द ेलखखन  । \nचाँद अपन नपता पर क्ोतित दृतष्ट डालैत आगू बढ़ल आ बीबम्मा सेिो ओतबे क्ोिमे हुनकर सोझाँ अयलीि । \nबीबम्मा शोकाक ु ल स्वरमे नबख-सनबख  भऽ किलखखन , \"तोरा की भऽ गेलौ , िे ओकरा वापस लऽ कऽ आनब गेलें ? नकछु ओ \nदाम मांनग कऽ ओकरा देल िा सक ै त छल... िँ एखन ननि तँ बादमे पैसा दऽ  ददतै ... िँ पैसा ननि छ लै, तँ मुफ्तमे दऽ कऽ \nआनब सक ै त छ लाौं... िम ओनि पीडासँ मुक्तत पानब सक ै त छलहुँ... ई तँ िमरा सभक ेँ  सनन िकाँ तचपकल अतछ!\"   \nइमाम कमिोर भऽ दला िेपर  बैशस गेलाि । ओ भोर िोयबाक पनिन निये अपन सा रे क घरसँ ननकलल छलाि  । ओ स् िान र्दर \nछल आ ददन भरर हुनका पएर े  यािा करबाक छल  । एक -र्द स् िान पर कोनो ट्रकमे सवारी भेटबाक संभावना छल , मुदा ओ \nओकरा आवश्यक ननि बुझलनन  । ओ एकर बदलामे शादुलक ेँ  पएर े  लऽ िाएब बेसी नीक बुझलनन  । ओनि पएर े  यािाक \nपीडा , शादुलक ेँ  खोयबाक पीडाक सोझाँ िारर गेल छल  । \nगोट रस्ता शादुलक ेँ  पएर े  लऽ जाइत  इमाम ओकर बार े मे बहुत सोचलनन  । हुनका पास पयाघप्त टका ननि छल।  शादुलक खाय \nलेल नकछु  मकइक भुट्टा ख र ीद बाक आ र्द ठाम पानन पीबय लेल रुकबाक  अतत रर त त  ओ ओकर ा लेल बहुत  नकछु  न नि कऽ \nसकलाि । ओ िानैत छलाि िे शादुल लेल एतेक पयाघप्त ननि छल  । \nिखन बीबम्मा क्ोिसँ नबख -सनबख भऽ रिल छलीि , इमाम असिाय भऽ देखख रिल छलाि  । श ादु ल एनि स भमे स ँ नकछु  \nननि िानैत छल, आ िँ ओ नकछु  बुझैत  छल त ँ ओ माि ओकर  भूखक बार े मे छल  । एनि कारिेँ ओ अपनाक ेँ   मुतत करबाक \nलेल रस्सा खींतच रिल छल  । एक बेर मुतत भेला पर इमामक चारू कात र्द बेर घूतम ओ बीबम्माक पास गेल  । ओ सोझ ठाढ़ \nभऽ हुनकर िाि िरर पहुँचबाक प्रयास करय लागल । \nओ िाि िे पनिने ओकर रोइयाँदार शरीर पर प्रेमसँ नफर ै त छल , पाछाँ िनट गेल । ओ पएर िे कनियो ओकर स्वागत लेल \nआगू बढ़ ै त छल, पाछाँ िनट गेल । ओ आँखख िे िाल िरर ओकरा स्नेि आ दया सँ ननिार ै त छल , एखन आनग उगलैत छल  । \nएक ििमे शादुल ओनि पररवतघनक ेँ  देखख लेलक िे ओकरा प्रतत आएल छल  । \nअपन पएर नीचाँ कऽ शादुल पाछाँ िनट गेल  । झुकल िाि आ नीचाँ िमीन सुंघैत ओ आस्ते -अस्स्ते  घरमे प्रवेश कएलक  । \nभीत र क भाग नकछु  न व स न  ि ल । िेना कोनो पिी अपन उिडल खोताक चारू कात उड ै त अतछ , ओ अपन वस्तुसभक \nखोिमे घरक चारू कात चतकर ल ग ओलक । ओ अपन नाम िुिुनसँ उकासी  क े लक आ आवाि ननकालल क । ओ अपन \nिातुक प्लेट, अपन पाननक टब , सुतय लेल अपन नबछौना आ ओनि लकडीक ठ ूँ ठक ेँ  खोिलक ितय ओ प्रायः बाँिल िाइत \nछल । \nशादुल अपन सामान्य उपयोगक ओनि वस्तुसभमे सँ कोनो कऽ ननशान ननि  पओलक । एकच ार ीक नकछु  च त कर  लगौला कऽ \nबाद ओ अंगनामे इमामक पास आनब गेल आ हुनकर पास सुटनक कऽ बैशस गेल  । इमाम ओकर आँखखमे पीडा , पेटमे भूख  16 \n \nआ ओकरा संग कएल गेल व्यविारमे अंतर देखख रिल छलाि  । आँखख  नम कऽ इमाम ओतनि बैशस अपन िाि शादुलक झबरा \nरोइयाँ पर ऊपर -नीचाँ फ े र य लगला ि । \nओनि आंगुर सभक माध्यमसँ शादुल िरर की संदेश गेल , ई तँ ननि िानल िा सकल , मुदा ओ इमामक आरो लग  स नि गेल \n। इमाम िेन ा स ो च मे डूबल ओकर  र ो इयाँकेँ  स िलावय लगला ि। हुनकर भीतरक डर हुनकर आंगुरसभक माध्यमसँ क ं पकपीक \nरूपमे बािर ननकशल रिल छल  । \nनकछु  काल िरर  नकयो नकछु  न नि बािल। बेचैन आ क्ोतित चाँद भीतर -बािर कऽ रिल छल, िखिनक इमाम बािर छलाि \n। बीबम्मा दुआररक सिा रे  झुनक हुनका तीव्रता सँ देखख रिल छलीि  । अंतमे अपन जिज्ञासा पर ननयंिि ननि राखख सकला \nपर शब्द हुनकर कण्ठ सँ ननकशल गेल  । \nओ बािल छलीि, \"तूँ कोनो खोज  -पुछा री क िवाब ननि दैत छि... तूँ गुड़क धोकड़ा सि  ननश्चल बैसल छि  ; गुड सि  -पीटल \nपािर िकाँ अचल। तोरा की भऽ गेलौ ? अंतमे तूँ मातमलाक ेँ  अननिीत छोडबाक योिना बना रिल छि ?\"   \nएतेक कनि ओ अपन पततक ददस  चललीि । श ादु ल नकछु  भाँनप  कऽ स ो झे बैशस गेल आ बीबम्मा कऽ ददस घबरािट सँ देखैत \nइमामक पास सुटनक गेल  । \nअपन दु:ख पर काबू पाबैत इमाम उत्तर देलनन , \"तोरा की बतानबयौ ? ओ स ेिो  एकटा एिन नि भालु स ँ छु टकार ा प ाबय कऽ \nप्रयास कऽ रिल छल।  ओ िमर ऊपर अपन भालु िोपबाक योिना बना रिल छल\"।  \n\"कारी मुँि बला बदमाश!\"  बीबम्मा अपन आपा खोबैत तचकडलीि  ।  \n\"तखन ओकर घरक तीन बेर चतकर लगाबय सँ की भेल ? तोरा तँ ओतय सँ सो झे अवुनूरु िएबाक छ लौ\" । \n\"ननि अवुनूरु... ननि ये गुड े म! िम सभ  गाम आ सभ  ठाम गेलहुँ- चच िंत ामडुका, बदुनाकल सेिो गेलहुँ  । नकयो ओकरा खरीदय \nलेल आगू ननि आएल, सभ साफ मना कऽ देलक।  सभ ठाम एकनि स्स् ितत अतछ िे भालु सभ कनियो ननि देखल िाय  । \nऊपर सँ र्द ठाम पुशलस िमरा रोनक लेलक\"  । \nनकछु  याद  कऽ बीबम्मा घ बर ा कऽ पुछलनन , \"अपन गामक नकयो देखलक की ?\"  \nइमाम अपन मूडी निला कऽ संक े त देलनन िे नकयो ननि द ेखल कनन  । \n\"एतेक काि लेल तूँ एतेक ददन नकएक लगा देलें ? तोरा तँ परसू वापस आबय कऽ छ लौ,\" बीबम्मा बाजि उठलीि। \n\"िँ िम वापस आनब ज इतहुँ तँ तूँ की कररति ?\" ओ ओतबे क्ोिमे पलनट कऽ िवाब देलनन  । \nचाँद घरक भीतरसँ ओकर गप्प -सप्प सुनैत रिल।  अपन नपता सँ व्यतित भऽ ओ क्ोिमे हुनका पर टूनट पडल आ माएक \nप्रततनक्यासँ पनिनेनि तचकडल , \"िम नकछु  'एखन् िन' पी कऽ मरर सक ै त िी । वएि िमर भाग्यिे एखन िरर अतछ  । तूँ असगर \nरनि ियबि । तेरी...!\"   \nओनि घ र क को लािल आ श ब्द  स भ श ादु लमे नकछु  डर  प ैद ा कऽ द ेलक, एनि कारिे ओ इमाम लग  चशल गेल , िेना हुनकर \nकोड़ा ओकरा  लेल दुननयाक सबसँ  सुरजित आश्रय िोय  । कखनो -कखनो झुनक ओ िमीन सुंघैत छल आ चुट्टी आ ददबार \nसभक ेँ  चूसय लेल िोर सँ आवाि कर ै त छल  । मुदा शीघ्रे ओ ईिो करब बंद कऽ द ेलक  ।  17 \n \nइमाम कोनो आवाि ननि कएलनन  । शादुलक डरक ेँ  भाँनप कऽ ओ ओकरा एकटा बच् चा िकाँ अपन आरो पास खींतच लेलनन  \n। माता -पुि दुनू अपन आवाि ऊ ँ च कऽ ओनि नवषय पर आपशत्तिनक भाषामे बिस कर ै त रिलाि  । इमाम अंगिेमे रस्सीक \nखाट नबछौलनन आ िकल -िारल शरीरसँ ओनि पर ढनि गेलाि । एकचारीक र्द बेर आर चतकर लगौलाक बाद शादुल खाटक \nनीचाँ नवनीत भावसँ बैसय लेल वापस आनब गेल  । \nचाँद अपन नपताक संग एनि मातमलाक ेँ  अप्न्तम रूपसँ सुलझेबाक ननिघय कएलनन  । र्द एकड िमीन खोयबाक डर हुनका \nअपन नपतासँ टक रे बाक लेल मिबूर कऽ देल क। मण्डल रािस्व अतिकारी (एमआरओ) अनगला भोर ओकरा देखय आबय \nवला छलाि । िँ ओ भालुक ेँ  एखनहुँ लगपास देखताि , तँ ओ िमीनक पट्टा िारी ननि करताि - ओ दस्तावेि िे इमामक ेँ  \nभूतमक कब्िा आ मूल्यांकनक अतिकार दैत अतछ । तखन ओ चाँदक कोनो बात ननि सुनतति  । एनि कारिे चाँद ओनि रातत \nभालुस ँ छु टकार ा प ाबय लेल कनटबद्ध छल। \nजतय  नपता लेटल छलाि ओनि खाटक पास िा कऽ खतरनाक ढ ं गसँ ओ किलखखन , \"त ूँ श ादु लस ँ छु टकार ा प यबि की \nननि... वा तूँ चािैत छि िे िम ई करी? एनि रातत तय करबाक अतछ।\"  सभक आँखख एखन िरर अन्िारमे देखबाक अभ्यस्त \nभऽ गेल छल, तखनो एक -दोसराक ेँ  माि झलफल देखख सक ै त छलाि  । \nइमाम खाट पर बैशस गेलाि  । असिाय भऽ हुनकर आवाि दु:खसँ भारी  भऽ गेलनन , \"तोरा की करबाक छौ ? की िम ओकरासँ \nछु टकार ा पयबाक आवश्यकतासँ इनकार कऽ रिल छी ? िमरा बताउ की करी ? िमरा ईिो बताउ की कतय िाइ? िम तोिर \nसभ  किल करब।\"  \nबीबम्मा, िे तखन िरर ओ कर  दुनूक बीचमे ठाढ़ भऽ गेल छलीि आ नपता -पुिक प्रततनक्यासँ डर ै त छलीि , अपि पततक \nश ब्द स ँ हुन कर  भयभीत  मन केँ  नकछु  श ाप्न्त  भेटलनन । अपन पततक शब्दसँ सिमत िोइत बीबम्मा चाँदसँ किलखखन , \"िँ... तूँ \nअक े ले िमरा बता! िमर शब्दक कोनो मोल ननि अतछ  । िम की करी... तूँ िे किबि!\"  \nच ाँद  हुन कर  श ब्द स ँ नकछु  र ाित  मिस ुस  कएलनन , ओना ओ अखनहुँ आक्ामक मुरा मे छल  । िखन ननिघय लेबाक भार हुनका \nपर छोडल गेल , त ँ ओ नकछु  निच नकचायल । तखनो ओ अपन मनक गप्प स्पष्ट कएलखखन , \"चलू , एकटा गिीर खाति तैयार \nकरू आ आ इ रातत ओकरा ओनिमे गानड देब , तखन एनि अशभशापसँ मुक्तत भेटत।\"   \nबीबम्मा कोनो आवाि ननि ननकाललनन , मुदा इमाम चाैंनक पडलाि  , \"की... िखन ओ िीनवत अतछ ?\"  \nचाँद कोनो समय ग िेने नबना भीतर गे ल आ िािमे एकटा गैंती आ कोदारर लय कऽ बािर आयल आ किल क, \"िँ गानड \nदेब... िँ िीनवत ननि, तँ मारर कऽ गानड देब।\"  ओनि एकचारीमे नबिली ननि छल । सभ  साँझ चाँद नबिलीक खाम्ि पर र्द \nटा तार फ े नक कऽ नबिली अनैत छल आ भोर िोइते ओकरा िटा लैत छल  । मुदा ओनि साँझ ओ ई करब   नबसरर गेल।  एनि \nकारिे एकचारीक भीतर -बािर अन्िार पसरल छल आ चूस्ल्िक आनग  सेिो  मिझा गेल छल । \nचाँद िािमे गैंती आ कोदारर लय कऽ ओनि अन्िारमे अंगनाक एक कोनमे चशल गेल। शादुलक ेँ  जिय ते गानड देबाक नवचार \nमािसँ इमाम शसिरर उठलाि, हुनका ई अकल्पनीय आ घृजित लागल।  ओ खाट सँ कोनो तरिें  अपन शरीरक ेँ  उठबैत चाँदक \nिाि पकनड नवनती कएलखखन , \"अर े  चाँद बेटा... िमर बच् चा , कनी िम्ू ... कनी प्रतीिा करू , च लू नकछु  स ो च ै छी... कन ी \nिम्ू !\"  \nचाँद हुनका खतरनाक निरर सँ देखलखखन , मुद ा अन्िार क कार िेँ ककर ो  नकछु  न नि स ुझल, ननि तँ इमाम डर सँ िरिरा  18 \n \nउदठताि। चाँद अपन नपताक ेँ  एतेक िोर सँ ितका देलखखन िे इमाम पीठक भर  ख सैत -ख सैत  बचलाि आ बीबम्माक सिारा \nसँ अपन संतुलन बना सकलाि।   \n\"देखू अब्बा... अिाँक राय एनि मातमलामे अलग लगैत अतछ , मुद ा अिाँक व्यविार  नकछु  आन  किैत  अतछ। स त् य ई अतछ िे \nअिाँकेँ शादुलक ेँ  छोडबाक कोनो इरादा ननि अतछ। एनि कारिेँ अिाँ ओकरा बेच िे नबना वापस आनब गे लहुँ । आइ रातत ननि \nअिाँ आ ननिये अिाँक पुरखा ओकरा गाडल िाए सँ रोनक सक ै त छति।\"   \n\"अर े  बेटा... ओिन बात ननि अतछ...\" इमाम ओकरा बुझेबाक प्रयासमे बडबडयलाि। चाँद कोनो बोनिा िानवर िकाँ हुनकर \nददस  बढ़ल। ओतनि बीबम्मा फ ु ती सँ ओनि दुनूक बीचमे आनब ठाढ़ भऽ गेलीि। अन्िारमे ओ सभ एखनहुँ एक -दोसराक ेँ  \nझलफल देखख सक ै त छलाि।   \n\"माि एक शब्द... अिाँ ओकरा गाडब की ननि... वा अिाँ चािैत छी िे िम ई काज  करी? अिाँक ेँ  याद अतछ िे उप -ननरीिक \n(एसआई) की किने छल ?\"  \nबीबम्मा अप न  प ुिकेँ  नकछु  न र म कर बाक लेल बीच मे किलखख न , \"ओ एसआई बेस तिसाि  लोक छति। िँ हुनका पता चशल \nगेलैन िे िम सभ झूठ बािलहुँ अतछ, तँ ओ जियते िमर सभक चाम खीमच लेताि।\"  \nइमाम िीि कानट कऽ रनि गेलाि। अपन नपताक उत्तरक प्रतीिा कऽ कऽ चाँद हुनकर मौन देखख फ े र िमकी देलखखन , \"िँ \nअिाँ िमर रस्तामे अयलहुँ ... तँ ऐ शादुल केँ ननि... अिाँक ेँ  कानट कऽ ओनिमे गानड देब! तेरी...!\" एतेक कनि ओ कनी र्दर िा \nकऽ खाति खुनय लगल।   \nबीबम्मा नकछु  अस् प ष्ट श ब्द  बुद बुद यलीि। इमाम नन र ाश  भऽ कऽ प ुन ः अप न  ख ाट प र  लेनट गेलाि। ख ाटक न ीच ाँ श ादु ल िो र  -\nिोर सँ फाोंफ कानि रिल छल। पतछला दस ददन इमाम लेल बेस कष्टकारी रिल छल , ओ शादुलक भनवष्यक तचन्तामे एतेक \nव्याक ु ल छलाि िे ओकरा पेट भरर खखयाइयो ननि सकलाि।  \nशुरूआतक एक -र्द ददन शादुल भूखक पीडाक ेँ  सािसपूवघक झेललक। अपन मूडी उठा कऽ िोर सँ घुरघुरा इत ओ सभ पर \nक्ोि सँ देखैत छल , मुदा बादमे ओकरा एकर अभ्यास भऽ गेलैक।  नकछु  कर बामे अस िाय ओ द याप ूवघक अप न  माशलकक \nददस देखैत छल।   \nतखनो , इमाम अनगला एक -र्द घण्टामे शादुलक अन्त भऽ िाएत , एनि नवचार सँ समझौता ननि कऽ सकलाि। एनि तचन्तामे \nओ श ान्त  न नि बैशस  स कलाि। ओ एकच ार ीक भीत र  गेलाि आ मानटक बत घन मे नकछु  बाशल ख ो िय लगला ि, मुदा बतघन खाली \nछल। ओकर  बद लामे हुन का एकटा लटकल बत घन मे नकछु  शस झल भात  भेटलनन । शादुलक बतघन ननि भेटला पर ओ अपननि \nतघसल प्लेटमे र्द ढ े पाभात लय कऽ बािर अयलाि।   \nइमाम वापस आनब शादुलक सोझाँ प्लेट राखख देलखखन। भोिनक गन्ि पानब शादुल खाटक नीचाँ सँ बािर आयल। इमाम \nशादुलक कपार  पर िाि फ े र ै त ओकर मुँिक जाबी   खोशल देलखखन।  श ादु ल र्द बेर  स ुंघ लक आ नन र ाश  भऽ कऽ भात क नकछु  \nढ े पाचुनन कऽ खाय लागल।   \nएनि बीस बखघमे शादुल कनियो भात ननि खयने छल। बीबम्मा सददखन मना कर ै त छलीि िे भात सँ वात बढ़ ै त छ ै क। चाँद \nसेिो माएक बात मानैत छल , एनि लेल शादुलक ेँ  भात सुं घबो ले ननि दैत छल।  एतय िरर िे िखन कखनो ओकरा भात \nपड़सल िाइत छल , शादुल ओकरा अस्वीकार कऽ दैत छल।    19 \n \nचाँद स्वयं कामार े ड्डी िा कऽ शादुल लेल मकइ आ ज्वार नकनैत छल। ओकरा एक संगे नपस बा कऽ बतघन भरर कऽ रखैत \nछल। ओ एक लीटर र्दि सेिो नकनैत छल आ शादुलक ेँ  मकइ -र्दिक लपसी खखयाबैत छल।  शादुलक भोिनक मातमलामे ओ \nककरो पर भरोसा ननि कर ै त छल।   \nइमाम एक बेर एकर नवरोि कएने छलाि , \"त ूँ ओकर ा स भ नकछु नकएक द ऽ द ैत  छि? िमर बार े मे की? ओकर भोिनमे कनी \nकटौती करि।\"  \nएनि पर चाँद अपन बचाव कर ै त किलखखन , \"िम मनुष्य छी... िम कम सँ कम आशा पर जि ऐत रनि सक ै त छी। मुदा ओकरा \nभोिनक अततररतत की अतछ ? िम ओकरा अपन पररश्रमक फल खखयाबैत छी , अिाँक ननि।\"  \nबीबम्मा सेिो चाँदक बातक समिघन कर ै त छल।  कइएक एिन ददन आएल िखन ओ सभ भूखल रिलाि आ माि पानन पी \nकऽ रिलाि, मुदा शादुलक ेँ  र्दि खखयओलाि। \nअखन शादुलक ेँ  भोिन दैत इमाम ओनि बीतल ददन सभक बार े मे सोचय ल गला ि। स्स् ितत पूिघतः उलनट गेल छल आ ई \nइमामक मन पर भारी पनड रिल छल  । ओ ओनि अन्िारमे बीबम्माक ेँ  खोिलनन मुदा देखख ननि सकलाि । ओ चाँदक ेँ  देखलनन \nिे पूिघ एकाग्रताक संग अंगनाक एक कोनमे नबना कोनो रोक -टोकक खाति खुनयमे लागल छल  । ओकरा देखखते भयभीत \nआ व्याक ु ल भऽ इमाम पुनः अपन रस्सीक खाट पर ढनि गेलाि  । \nशादुल , िे र्द घाेंटमे भोिन ननगशल गेल छल , आर भोिनक खोि कएलक , मुदा इमामक ेँ  खाट पर पसरल देखख ओ ननराश \nभऽ गेल । ओ पुनः खाटक नीचाँ सुटनक कऽ बैशस गेल  । \nचाँद गैंती सँ िरती कोड ै त रिल  । ओनि सुि -सन्नाटामे गैंतीक घषघिक ध्वनन इमामक ेँ  अपन हृदय पर गिीर प्रिार िकाँ \nलागल। डरक मार े  ओ अपन शरीरक सभ  नसमे क ं पकपी मिसुस कएलनन आ  हुिकर  रोइयाँ ठाढ़ भऽ गेलनन । ओ भावनाक \nउरेक सँ व्याक ु ल भऽ बैशस गेला ि। \n\"िे... बीबी...\" इमाम िोर सँ अपन पत्नीक ेँ  पुकारलनन  । आश्चयघचनकत भऽ बीबम्मा एकचारी सँ बािर आयलीि  । \n\"ओ बीस बखघ िरर िमर सेवा कएने अतछ आ बीस बखघ िरर िमर देखभाल कएने अतछ  । की िम ओकरा एखन जियतनि \nगानड देब ?\"  \nबीबम्मा नकछु  िि िरर  को न ो  उत्त र  न नि द ेलखख न  । इमाम आशा कऽ रिल छलाि िे ओ शादुलक आसन्न अन्त पर शोक \nप्रकट करतीि, नकएनक ओ िानैत छलाि िे बीबम्मा ओकरा कतेक स्नेि कर ै त छलीि । हुनकर मन बदलबाक नवचार सँ \nइमाम तक घ  कएलनन िे ओ हुनकर बेटा तिक, चाँदक समिघन कऽ सक ै त छति , मुदा की िम हुनकर मन ननि िानैत छी ? । \nहुनका सुनन बीबम्मा क्ोि सँ फ ु फकारलखखन , \"िम तोरा माि एकटा बात पूछब  । तूँ िमीन चािैत छि की ननि? तूँ िमरा \nसुख सँ रिबाक अनुमतत देबि की ननि ?\"  \nइमाम नकछु  िि िरर  आित  भऽ हुन का द ेख ैत  र िलाि आ हुन कर  आँखख  क्ो ि स ँ च मनक उठलनन  । बीबम्माक बातक िवाब \nओ ओतबे तीव्रता सँ देलनन , \"ननि... िम िे त ऽ िमीन चािैत छी िे मानि। की िम एतेक बखघ िीनवत ननि रिलहुँ... आ की \nभनवष्यमे ननि रिब?\" इमामक आवाि पीडा सँ भरल आ शब्द अस्पष्ट छल  । \nचाँद ओनि शब्दक ेँ  सुनन लेने िकाँ लागल । ओ िािक गैंतीक ेँ  िरतीमे र्द गुिा िोर सँ कडकडािटक संग गानड देलखखन  । िँ  20 \n \nओनि तीक्ष्ि घषघिक ध्वनन इमामक ेँ  कष्ट द ेलक, तँ बीबम्मामे भय उत्पन्न कऽ द ेलक  । \nओिी डर सँ बीबम्मा अपन पतत सँ उत्तर  मांगय लेल प्रेररत भऽ किलखखन , \"िँ तोरा िमीन ननि चािी, तँ की ओकरा (चाँदक ेँ ) \nननि चािी? । तूँ ओकरा सँ  कोन िीवन नबताबय कऽ आशा कर ै त छि ? । की तूँ सोचैत छि िे ई िमीन सददखन बाँटल \nिायत? ।ओ िमरा िमीन दऽ रिल अतछ नकएनक एकर चचाघ अखननि भेल अतछ । बादमे िँ तूँ  मांगय ियबि तँ की ओ दे तौ , \nनकएनक तोरा पास शादुल अतछ िानिसँ तोिर िीनवका चलैत छौ ?\"  \nइमाम कोनो शब्द ननि बािलखखन  । ओनि आवेशक बाद बीबम्मा कनी नरम भऽ अपन पतत क ेँ  फ ु सलायब शुरू कएलखखन , \n\"ओकर इच्छा आ ओकर मिी , तूँ चुपचाप अपन िाि -पएर मोनड कऽ बैसल रिि । ओ िे कर ै त छ ै क, करय द िक। िमरा \nकी पता िे ओ क करा  सँ की किलक । ओ एखन क्ोतित अतछ आ मारर देबाक वा मरर िएबाक िमकी दऽ रिल अतछ  । िँ \nत ूँ आइ र ातत  प िाड आ िङ् गलमे नन कशल गेलें, तँ िम कतय िाएब आ क े करा संगे िाएब? िँ ओ ननि सुनैत अतछ तँ क े  की \nकऽ सक ै त छ ै क? । की िम एनि भालु लेल अपन बेटाक ेँ  मारर देब?\"  \nइमाम हुनकर मन आ ननिघय स्पष्ट रूप सँ बुजझ गेलाि  । एकटा अविघनीय तचन्ता हुनका व्याक ु ल कऽ द ेलक  । \nजितति पर चाँदनी फ ू नट रिल छल  । अन्िार घुलल एकटा झलफल प्रकाश चारू कात पसरर गेल  । ओनि िसिि  रोशनीमे ओ \nसभ एक -दोसराक ेँ  स्पष्ट देखख सक ै त छला ि। \nगैंती गिीर गानड कऽ चाँद कोदारर सँ माटी ननकालय लागल । बीबम्मा सेिो खाट कऽ पास लेनट गेलीि , िखिनक इमाम पएर \nमोनड कऽ लेटल छलाि । खाट कऽ नीचाँ शादुल िोर -िोर सँ फाेंफ कानि रिल छल । \nचाँदनी राततक दृश्य देखख इमामक मनमे कइएक टा पुरान नवचार िागय लागल।  िखन कनियो हुनका शादुलक ेँ  कोनो गाम \nलय कऽ िाएब िोइत छलनन , तँ ओ सददखन एिन चाँदनी रातत येक ेँ  चुनैत छलाि। शादुल सेिो ओनि चाँदनी रातत सभसँ प्रेम \nकर ै त छल आ नबना िकल कतेकहुँ र्दरी िरर िाँफने नबना चशल सक ै त छल  । ओ चाँदनीक नीचाँ मगन भऽ कऽ  अपन मनोर ं िन \nसेिो कर ै त छल  । \nनवच ार मे डूबल इमाम श ादु लक िन्म आ ओकर  बाद क घ टन ाक्मकेँ  याद  कर य लगला ि । बीस बखघ पनिने एिननि चाँदनी \nराततमे ई भालु हुनकर िाि लागल छल । ओनि समय ई छि मास सँ कनी बेसीक बच् चा छल  । बीबम्मा सेिो तखन हुनका \nसंगे छलीि आ चाँद माि एक बखघक छल।  तीन ददन िरर रातत -दद न  िङ् गलमे भालुक माँद  (गुफा) क प ास  घ ात  लगा कऽ \nबेस कदठन प्रयासक बाद ओ लोकनन शादुलक ेँ  पकडने छलाि  । िँ एक ििक सेिो देरी भेल रनितैक , तँ मादा भालुक \nचांगुरसँ हुनकर मृत्यु ननखश्चत छल ! \nओनि कदठन प्रयास आ फ े र ओनि प्रेमसँ भालुक ेँ  पोस बाक सभटा स्मृतत इमामक मनमे एक -एक कऽ कऽ खुलय लागल  । \n \n\"अर े  इमाम!\" एक ददन चन्रैया हुनकर एकचारीक सोझाँ ठाढ़ भऽ कऽ हुनका पुकारलखखन  । इमामक नपताक मृत्यु भेला \nमाि एक बखघ भेल छल  । हुनकर नपताक मृत्यु वला ददननि हुनकर पोसल भालु सेिो मरर गेल छल  । इमाम अपन नितैषी \nनपता आ आिीनवकाक सिारा ओनि भालुक िततसँ बेस दुखी छलाि  । \nइमाम ई सोतच कऽ बािर अयलाि िे नकयो हुनकर शोकमे शातमल िोयबाक लेल आएल अतछ  । बािर चन्रैयाक ेँ  देखख ओ  21 \n \nहुनका खाट पर बैसबाक इशारा कएलखखन  । \nचन्रैया बैसतनि शशकाइत कएलखखन , \"िमर फली (बादाम) क फसल पर एकटा भालु िमला कऽ रिल अतछ... ओ सभ  \nरातत िमर खेत कोनड कऽ किर मचाबैत अतछ\"  । \nइमाम किलखखन , \"िम ओनिमे की कऽ सक ै त छी? िमर अपन भालु िुइला माि एक साल भेल अतछ। िखन ओ जि ऐत \nछल, त ँ कनियो  ककर ो  फस ल न नि छु लक\" । \nचन्रैया किलखखन , \"अर े  बताि... िमर बात तँ पूरा सुनि। िम तोरा ई बताबय आयल छी नकएक तँ तूँ अपन भालु खो देने \nछि, िमर खेत पर िमला करय वला भालु एकटा मादा अतछ आ ओकरा संगे एकटा बच् चा सेिो अतछ  । िँ तूँ ओकरा पकनड \nलेबि, तँ एक बखघमे ओकरा सभ खेल शसखयबि आ तोिर िीनवकाक सािन सेिो भऽ ियतौ।  तूँ एकटा भालु राखय कऽ \nलालसा रखैत छि , ननि?\"  \nई गप्प इमामक ेँ  नीक लागल , मुदा ओ िाल ओछा कऽ भालुक ेँ  पालतू बनेबामे कोनो नवशेषज्ञ ननि छलाि  । हुनकर नपता \nहुनका माि खेल देखेबाक तरकीब सीखने छलाि , मुदा भालुक ेँ  पकडबाक आ पालतू बनेबाक तरीका ननि  । \nबीबम्मा सुझाव देलखखन , \"देखू... एक बेर अपन ददस सँ प्रयास कऽ कऽ देखू  । एकटा प्रशशजित भालु खरीदय लेल िमरा \nसभक ेँ  कम सँ कम र्द -तीन ििार टका खचघ कर य पडत  । एकर बदलामे िँ िम ओकरा पकनड सकलहुँ, तँ लाभदायक रित!  \nिम ओकरा प्रशशजित कऽ सक ै त छी!\"   \nबीबम्माक ई प्रस्ताव अिमाबय लायक लागल । इमाम चन्रैयाक ेँ  किलखखन िे ओ ओिी रातत ओकर खेत पर ियताि  । \nराततमे चाँदनी पसर ल छल, इमाम चन्रैयाक खेत पर गेलाि आ मध्यराशि िरर प्रतीिा कएलखखन , मुदा भालुक कोनो ननशान \nननि देखलनन ! ओ मोटामोटी िारर मानन कऽ घर वापस आबय वला छलाि िे भालुक िाँफबाक आवाि हुनकर कानमे पडलनन  \n। इमाम एकटा झाँखुडक पाछाँ िुका कऽ द ेखय ल गला ि । \nभालु अपन माँदसँ बािर ननकलल  । ओ बडका आ झबरा रोइयाँक कोटसँ भरल देखाइत छल  । चाँदनीक सफ े दीमे ओकर \nकारी रोइयाँ चमकय लागल  । ई भालु देखख इमामक ेँ  अपन मृत भालुक याद आनब गेलनन  । िँ ओ मरर ननि गेल रनितैक, तँ \nइमाम ओकरा ईिे भालु बुजझ लैताि! \nभालु लटपटा कऽ झाँखुड स भकेँ  प ार  करै त  एिन  नन डर त ास ँ च लल िेन ा प ूर ा िङ् गल ओकरे  िो य । ओना इमाम भालु सभक \nव्यविार आ आदमतक ेँ  नीक िकाँ िानैत छलाि, मुदा ई बोनिा भालु हुनका नव सन लागल  । ओकर चाशलमे एकटा गररमा , \nगततमे ननडरता आ निररमे एकटा सतक घ ता छल  । \nइमामक आँखख भालुक बच् चाक खोि कऽ रिल छल , मुदा कोनो बच् चा निरर ननि आएल। एकटा बडका भालुक ेँ  पकडब \nकोनो खेल ननि छल , ऊपर सँ ओकर िीवन -शैलीक ेँ  बदलब तँ मोटामोटी असंभव छल। िनिये ओकर बोनिा िीवनक गन् ि \nिल्दी लुप्त िोइत छ ै क, न निये ओ सििनि अपनाक ेँ   पालतू बनबाक लेल समर्पिंत कर ै त अतछ। ओ मनुष्य सभक लेल ओकरा \nपालतू बनेबाक लेल उपयुतत ननि अतछ। ििाँ िरर ओकरा खेल -तरकीब शसखयबाक गप्प अतछ -बेसी नीक िे ननि सोचू , ई \nबेस िकाऊ काि छल। नर आ मादा भालुक बीच , नर भालुक संग ई आरो कदठन छल।  \nकठ े राक झाँखुड सभक पाछाँ सँ , मंगाक झाँखुड सभक फल सुं घैत , िमीन खोधैत , भालु मुँि खोशल लगपासक िवा सुंघैत \nआ ददबड़ा -भीर  सभ लेल िमीन निलाबैत , मूडी उठा कऽ टिशल नन कलल छल। िङ् गलमे एकटा स ंन्यास ी िकाँ स् वच्छ न्द   22 \n \nघुिबाक अभ्यस्त , ओकर चाशलमे डरक कोनो ननशान ननि छल।  \nभालुक दशघन सँ इमामक साँस ितम गेल , आ िेना अपन बहुत ददनक िेरायल तमि सँ भेंट कर ै त िोति, ओ रोमांतचत भऽ कऽ \nदेखैत रिलाि।  \nबोनिा सुस्त भालु ओनि झाँखुड िरर चशल आएल ितय इमाम िकायल छलाि आ मूडी उठा कऽ िोर सँ गुरडल। इमाम \nहृदय पर िाि िरर ओकरा देखैत रिलाि। हुनकर प्राि ओिी िि भाप बनन कऽ उनड गेल िकाँ लागलनन। इमाम सोतच रिल \nछलाि िँ मादा भालु हुिका  देखख ले त तँ? ओिा अपन सुरिा लेल ओ इप्पाक फ ू ल सँ बनल देशी शराब अपन पूरा शरीर पर \nलगेने छलाि। \nमादा भालु ओनि स् िान पर ठाढ़ भऽ कऽ िोर सँ घुरघुराय लागल। इमाम जि बैत बतच ननकलबाक सभटा उम्मीद छोनड देने \nछलाि। ओ सोचलनन: भालु शशकारी क ु क ु र सभ सँ बेसी फ ु तीला िोइत अतछ। शिुक ेँ  सुंतघ कऽ ननकालबाक िमता सेिो \nओकरामे बेसी िोइत छ ै क। मादा भालुक ेँ  िवामे मानवीय गन्िक आभास भऽ गेल छल। ओ िमरा ननि छोडत , ननखश्चत रूप सँ \nिमर शशकार कऽ लेत। िम की करी , की िम भालु -प्रशशिकक पररवार सँ आनब कऽ अन्ततः एकटा भालुक िािे मारल \nिाएब? \nवास्तनवकतामे इमाम ओनि ददन शशकार करय ननि गेल छल। ओ माि भालुक रिय वला ठामक नववरि नोट करय गेल छल। \nओनि कारिेँ ओ अपन पास मातचसक नडनबया सेिो ननि रखने छलाि। एकटा मातचसक काठी सेिो ओकरा ननखश्चत मृत्यु सँ \nबचाबय लेल पयाघप्त िोइत , मुदा ओ ओकरा सेिो ननि आन िे छलाि। \nअप्न्तम प्रयासक रूपमे  इमाम अपन पएरक सिा रे  भानग ननकलबाक सोचलनन , मुदा ओ िानैत छलाि िे अपनाक ेँ   बचाबय \nकऽ संभावना बहुत कम छल , नकएनक भालु घोडा सँ सेिो तेि दौनग सक ै त अतछ। ओ गाछ पर चनढ़ सक ै त अतछ , सििनि \nझाँखुड सभ पर छ लांग लगा सक ै त अतछ आ पािरक ढ े र सभ पर उछशल सक ै त अतछ।  \nिखन इमाम बािर ननकलबाक प्रयास कऽ रिल छलाि , मादा भालु र्दर िाए लागल। ओ राितक साँस लेलनन , मुदा हुनकर \nननराशाक लेल ओतय एकटा आर भालु िल, ओ देखलनन , संभवतः ओकर सािी , िे अपन मादा सािीक संग िाए लेल \nओतय बाि तानक रिल छल। ओकर चाशल सँ इमाम एकटाक ेँ  मादा आ दोसरक ेँ  नरक रूपमे चीन्न्ि लेलनन। एखन दुनू एक \nसंगे र्दर िा रिल छल। \nइमामक ठोढ़ पर एकटा मुसकान खेशल गेल। हुनकर शरीर रोमांतचत भऽ गेल। िखन ओ सभ आगू बढ़लाि , दुनू इप्पाक गाछ \nलग ठाढ़ भऽ गेलाि। िखन नर भालु गाछ पर चनढ़ कऽ फ ू ल सभ नीचाँ झारर देलक , तँ ओकर मादा सािी पंखुडी सभक ेँ  \nलोभ सँ चुनन कऽ खाय लागल।  \nनर भालु ताडक गाछ पर चनढ़ गेल आ ताडी नीचाँ अनलक। भालु ताडीक ेँ  मादाक मुँिमे उड े शल देलक। बादमे ओ मिु कऽ \nछत्ता नीचाँ अनलक िानिसँ अपन मादा सािीक ेँ  तमठासक स्वाद चखा सकय। िेना कोनो नवनववानित िोडा िोय , दुनू एक \n-दोसरा कऽ शरीर सुंघैत आ रगड ै त चशल गेल।  \nइमाम प्रेमसँ ओकरा देखलनन आ सोचलनन: मनुष्य सभक बीच अनुपस्स् ित अनुशासन बोनिा भालु सभक बीच भेटैत अतछ। \nओ सभ कनियो आ कतौ सेिो संभोग ननि कर ै त अतछ। ओ सभ बखघमे माि एक मास लेल संभोग कर ै त अतछ , आ ओनि \nमास मे स ेिो  माि एक बेर । ई र ातत  भरर  हुन का स भक घ ूमय लेल छल। िङ् गलक को न ो  को न मे र ातत मे नवच र ि करै त , ितय  23 \n \nचुट्टीक पएरक आवाि सेिो स्पष्ट सुनल िा सक ै त अतछ , ओ सभ भोर कऽ शुरुआती पिरमे कनियो संभोग कऽ लेत।  \nभालु सभ एक संगे र्दर चशल गेल , मुदा बच् चा सभ कतौ ननि छल। इमाम ओतनि बैशस कऽ पूरा रातत बच् चा सभक प्रकट \nिोयबाक प्रतीिा कएलक, मुदा ओ ननि आएल।  \nअनगला ददन चन्रैया भालु सभक बार े मे पूछय लेल इमाम सँ  भेँट क े लनि।  \nओ पुछलनन , \"कतय छल ओ सभ पटेल ? बच् चा नबल्क ु ल ननि छल की? माि बडका भालु?\" ितय इमाम भालुक खोि \nकएने छलाि, चन्रैया ओकरा एकटा आर भालु कऽ ननवास स् िानक नववरि देलक। इमाम आब पूरा -पूरी तैयार भऽ अनगला \nदद न  प ुन ः िङ् गल लेल प्रस् िान  कएलनि आ ओतय घात ल ग ओलनन।  \nवएि चाँदनी पसरल छल आ वएि िङ् गल... भालु ठीक प तछला र ातत क स मान  स मय प र  द ेख ा द ेलक। िेन ा च न्र ैया स ंके त  \nकएने छलाि, एनि बेर माता आ ओकर बच् चा दुनू पूिघ रूप सँ दृश्यमे छल। माता भालु पैघ  आ पूिघ नवकशसत लगैत छल , \nिखिनक ओकर बच् चा एकटा नविात शशशु िकाँ छल।  \nमाता भालु फ ु तीसँ ताडक गाछ पर चनढ़ गेल आ ताडी चूसय लागल। बच् चा र्द बेर चढ़बाक प्रयास कएलक , मुदा आिा रस्तासँ \nनपछनड गेल।  \nतखन माता भालु इप्पाक गाछ पर चनढ़ गेल आ ओकर डा रर  सभक ेँ  िोरसँ दोिय  लागल  तऽ फ ू ल झारय लागल। िखन \nफ ू लक पंखुडी सभ क िमीन पर पिार  लानग  गेल  तँ बच् चा ओकरा चुनन -चुनन कऽ खाय लागल। पंखुडी च बबैत काल ओ \nखुशीसँ उछलैत छल आ झाँखुडक चारू कात खेलाइत छल ; ओ बािर िकाँ नीचाँक झाँखुड सभ पर चढ़ ै त आ नीचाँ क ू दैत \nछल। बच् चा िाँफ ै त छल आ अपन निसँ िमीन नोछड ै त छल।  \nभालुक सभ रिय वला ठाम नोट कएलाक बाद , इमाम अत्यन्त साविानीसँ बािर ननकललाि , नकएनक भालु सििनि मानवीय \nउपस्स् िततक आभास कऽ सक ै त अतछ आ िँ ओ कऽ लेत , तँ इमाम कऽ पीछा करत। भालु सामान्यतः मानव मांसक परवाि \nननि कर ै त अतछ, मुदा अपन चांगुरसँ मारर मनुष्यक खोपडी फोनड ददमाग चूशस लैत अतछ। इमाम अपन नपताक मुँिसँ सुन िे \nछलाि िे िँ नर भालु मनिला सभक ेँ  मारर कऽ खा िाइत अमि। \nतेसर ददन इमाम र्द टा िाल लय कऽ घात लगौने छलाि , िकरा ओ इप्पाक गाछ कऽ नीचाँ र्द टा झाँखुडक बीच पसारर  देने \nछलाि। हुनका पास एकटा बाँसक पपिंिरा सेिो छल। ओनि रातत बीबम्मा सेिो हुनका संग आएल छलीि। ओ सुखायल ताडक \nपात आ मातचसक नडनबया लय कऽ तैयार बैसल छलीि।  \nमध्यराशिक समय बीतत गेल आ चाँद आकाशमे ऊ ँ च भऽ गेल। चाँदनीमे बडका कारी भालु भोिन खोिैत , अगराइत  आनब \nरिल छल। ठीक ओकर पाछाँ ओकर चंचल बच् चा उछशल रिल छल। माता भालु पनिने िकाँ ताडक गाछ पर चनढ़ कऽ ताडी \nचूसलक , िखननक बच् चा सेिो अपन माए िकाँ गाछ पर चढ़बाक प्रयास कएलक मुदा आिा रस्तासँ नपछनड गेल।  \nिोर काल बाद , माता भालु इप् पाक गाछ पर चनढ़ कऽ फ ू ल दोमि  कऽ खसा  देलक आ बच् चा ओकरा लोभ सँ खाइत प्रसन्नता \nसँ उछशल रिल छल। एिन कर ै त बच् चा झाँखुडक चारू कात गेल आ अन्ततः िालमे फ ँ शस गेल। डरक कारण ओ चीत्कार \nकएलक आ पीडासँ तच कड़य लागल। इमाम िाल ददस  तेिीसँ बढ़लाि। \nअपन बच् चाक िोर सँ चीत्कार सुनन , माता भालु इप् पाक गाछ सँ नपपनी झपक ै त नीचाँ उतरर आएल। र्द छ लांगमे ओ अपन  24 \n \nछोट बच् चा िरर पहुँतच गेल। माता भालु एतेक गततसँ गाछसँ नीचाँ उतरर अपन बच् चा लग पहुँचत , एकर अनुमान न निये इमाम \nकएने छलाि ननिये बीबम्मा। नकछु  आर  िि िो इत  आ ओ िालकेँ  टुकडा -टुकडा कऽ द ैत!  \nिालक शसरा सभ तेिीसँ एक संगे खींतच , इमाम बच्च ाकेँ  नकछु  र्दर  िके शल द ेलखख न । त ख न  िरर  मात ा भालु लगप ास  मानवीय \nगन्िक आभास पानब , मुँि खोशल , अपन पाछाँक पएर पर ठाढ़ भऽ िोर सँ घुरघुरा इत गरि य लागल। ओकर कारी िुिुन आ \nउज्िर दाँत चाँदनीमे चमकय लागल। एक िि आर िोइत तँ ओ अपन चांगुरसँ िापड़ मारर हुनकर ददमाग चूशस लइतैक!  \nठीक तखने , एक ििक सेिो देरी ननि कर ै त , बीबम्मा मातचस िरौलनन िानिसँ ताडक पात सभमे आनग लानग गेल। ओ \nओनि िर ै त पातक ेँ  ऊ ँ च कऽ पकडलनन। आनग देखख माता भालु र्द ड े ग पाछाँ िनट गेल। अवसर पानब इमाम सेिो पाछाँ िटलाि।  \nइमाम, िे पाछाँ िनट कऽ पािर फ ें कय लगला ि, िर ै त डारर  ऊ ँ च कऽ भालुक ेँ  िमकी देलखखन। ओ ओकरा पर िोरसँ \nतच कड़लाि: \"िे... िे...!\" इमाम िानैत छलाि िे भालु आनगक प्रािघातक रूपसँ डर ै त अतछ। ओिी डर सँ माता भालु अपन \nपएर पर उछशल तुरत्ते पाछाँ िटबाक लेल मिबूर भऽ गेल। िािमे िर ै त पात लेने , बच् चासँ भालुक ेँ  आर र्दर िक े लैत इमाम \nिेना ओकरा पर िमला करय लेल आगू बढ़लाि। ओिी समय ओ बच् चाक ेँ  आर पाछाँ िक े शल देलखखन। \nबच् च ा एख न  िरर  िालक भीत र  छटप टाबैत  मुत त  िो यबाक लेल स ङ् घ षघ कऽ र िल छल, आ माता भालु बािर सँ दिारर रिल \nछल। ओ निचनकचयलीि, मुदा आनगक कारिेँ इमाम आ हुनकर पत्नी ओनि रातत अपन प्राि बचेबा िे लेल सफल भेलाि! \nएतबेमे बीबम्मा मातचस िरौलनन आ नबना कोनो देरी  लगपासक सुखायल झाँखुडमे आनग लगा देलनन। आनगक ज्वाला \nआकाश िरर उठल। ज्वालाक प्रखर प्रकाशमे इमाम आ माता भालु एक -दोसरा कऽ सोझाँ स्पष्ट रूप सँ आएल।  \nअन च ो त के  आनगक ज् वाला उठै त  द ेखख  मात ा भालु आर ो  डरर  गेल। नकछु  र्दर  प ाछाँ द ौनग, ओ िोरसँ तचकर ै त अपन बच् चाक ेँ  \nवापस बोलाबय लागल। फ ँ सल बच् चा िवाबमे डर सँ तच कड़लक। \nभालु स भक को लािलप ूिघ गिघन ा स ँ प ूर ा िङ् गल िानग उठल। लगप ास क गाछ स भ स ँ प िी स भ डरर  कऽ उनड गेल आ आन  \nिानवर सेिो अपन नुकएबाक ठाम सँ बािर भानग ननकलल।  \nइमाम एक ििक सेिो समय ननि गिौलनन। ओ िानैत छलाि िे िँ ओ मादा भालु अपन िीवन केँ िोखखममे  धऽ कऽ आगू \nबढ़ ै त तँ की िोइत। ओकरा देखख लागैत छल िे ओ क किो आगू बनढ़ सक ै त छल आ ओनि स्स् िततमे ओ ननिये आनग कऽ \nपरवाि कररतैक न निये ज्वालाक। इमामक िािमे एकटा भाला छल आ ओकरा पास एकटा च क्क ू सेिो छल। िँ ओ भाला \nओकर िुिुन पर ननशाना साति कऽ फ ें नकत मि, त ँ ओ नन खश्च त  रू प  स ँ स ङ् घ षघ करै त  मरर  िाइत , मुदा हुनकर इरादा कनियो \nमाता भालुक ेँ  मारबाक ननि छल। \nओनि प्रखर प्रकाशमे इमाम िालक ब ण्डल बनौलनन आ फ ु ती सँ बच् चाक ेँ  पकनड लेलनन। ओ डाँर मे खाोंसल  देशी शराबक \nबोतल ननकाललनन। अपन ठ े हुनक  बर  बैशस , एकटा फ ु ती-चाशलसँ बच् चाक ेँ  नीचाँ कऽ कऽ पकडलनन आ बीबम्माक ेँ  बोतलक \nशराब बच् चाक कण्ठमे उड े शल देबाक लेल किलखखन।  \nबच् चा इप्पाक फ ू लक स्वाद सँ अभ्यस्त छल , एनि लेल ओ देशी शराबक स्वाद िीि पर मिसुस कएलक। बीबम्मा पूरा बोतल \nिालक बीचक फाँक सँ ओकर मुँिमे उड े शल देलखखन। ओ बोतलक ेँ  एिन स्स् िततमेराखलनन िे भले बच् चा िाल क भीतर अपन \nस्स् ितत बदलैत , बोतल ओकर मुँिमे झुकल रिय आ शराब ओकर मुँिमे खसैत रिय। इमाम बच् चाक पएर सभ एक संगे िोर \nसँ पकडने छलाि।   25 \n \nबच् चा कतेको छटपटाएल आ नवरोि कएलक , मुदा अन्ततः एक लीटर सँ बेसी शराब कण्ठ सँ नीचाँ उतरर गेला कऽ बाद ओ \nिारर मानन लेलक। िोरे क काल तच कनड़ कऽ बच् चा अचेत अवस् िामे खशस पडल। िालक पूरा ब ण्डल बना कऽ इमाम बच् चाक ेँ  \nबाँसक पपिंिरा कऽ भीतर बन्द कऽ द ेलखखन। पपिंिराक ेँ  एकटा झाँखुड कऽ भीतर मघससया  कऽ ओ रस्सा सँ गाछमे कशस कऽ \nबाखन्ि द ेलखख न । ओ स भटा काि नकछु  तमन ट कऽ भीत र  त ेिी स ँ स माप्त  कऽ द ेलनन । \nपूरा समय माता भालु सुरजित र्दरी पर ठाढ़ भऽ ननगरानी राखैत आ गरिैत छल। बीबम्मा सददखन सतक घ  रनि सुखायल \nताडक पात सँ आनग िरौने छलीि।  \nिािमे लेल गेल काि पूरा भऽ गेल छल। िखन बच् चाक चीत्कार बन्द भऽ गेल , तँ माता भालुक पीडादायक दाँत पीसबाक \nआवाि बनढ़ गेल। अपन शुरूआती डर पर काबू पानब कऽ ओ फ े र सँ आगू बढ़य लागल। ओकर ड े गमे सािस देखबाक जोग  \nछल। \nओनि रातत बच् चाक ेँ  ओतय सँ िटायब अकल्पनीय छल। माता भालु ननखश्चत रूपसँ शरीरक गन् िक ननशान पकनड कऽ इमाम \nआ बीबम्मा कऽ पीछा कररतैक। िर ै त पात सभ तखन ओकरा ननि रोनक सनकतैक। भालु ड रर  कऽ नकछु  र्दर ी िरर  प ीछा कऽ \nसक ै त छल , मुदा ओकर बाद ननखश्चत रूप सँ ओ िमला करबाक सािस कररतैक। एनि कारिेँ इमाम आ बीबम्मा भालुक ेँ  \nचकमा दैत बािर ननकशल गेलाि। िाए सँ पनिने सुरिा लेल ओ लोकनन एकटा आर झाँखुडमे आनग लगा देलनन।  \nनकएक तँ माता भालुक निरर  पूरा -पूरी अपन बच् चा पर छल , एनि सँ इमाम आ बीबम्माक ेँ  आसानी सँ भानग ननकलवामे \nसिायता भेटलनन , ननि तँ ओ एतेक सििनि ननि छोनडतैक। तेिी सँ ननकशल कऽ ओ लोकनन सुरजित घर पहुँतच गेलाि। ओ \nलो कनन  बहुत  काल िरर  मात ा भालुक प ीडा स ँ भर ल गम्भीर  गिघन ा स् प ष्ट स ुनन  स कै त  छलाि। ई च ीत्कार  िङ् गलमे गूँिैत  \nरिल िखन िरर ओ आर र्दर िा कऽ िसिि  ननि पनड गेल। \nओकर गिघना कऽ तीव्रता सँ इमाम ओकर गततनव मधक अन्दािा लगा सक ै त छलाि: एखन ओ झाँखुड कऽ पास अतछ... \nएखन ओ ओकर चारू कात घूतम रिल अतछ... एखन ओ अपन िुिुन सँ िमीन खराेंतच रिल अतछ... आ आब ओ बाँसक \nपपिंिरा पर िमला करत! \nघर पहुँतच बीबम्मा अपन पतत सँ सन्देिपूवघक पुछलखखन , \"तोरा लागैत छौ िे बच् चा िमर िाि लानग जा यत ?\"। \n\"िँ ननि, तँ ओ कतय ियत ? भले माता भालु िाल कऽ टुकडा -टुकडा कऽ दय , वा पप िंिर ाकेँ  भङ् ग कऽ द य, बच् चा ननि \nजा गत। िम ताडीमे तमाखूक िाउर  तमलौने छी , ननि?\"। \nअनगला दद न  स ूयाोद य प र  इमाम िङ् गल प हुँतच  गेलाि। त ख न  िरर  च न्र ैया स ेिो  ओनि स् िान  प र  छलाि। मात ा भालु स ँ र ाैंद ल \nआ उिडल ओनि स् िान पर पपिंिरा वला झाँखुड आब झाँखुड िकाँ ननि लगैत छल। पपिंिरा झाँखुड सँ र्दर फ ें कल गेल छल \nआ लगपासक िमीन जो तल खेत िकाँ देखाइत छल।  \nबच् चा एखनहुँ ताडी कऽ प्रभाव सँ ननि उबरल छल। पपिंिरा कऽ आिा निस्सा टूनट गेल छल। इमाम बच् चाक ेँ , िे एक बण्डल \nिकाँ लेटल छल, एकटा पतियामे रखलनन आ तखन ओकरा अपन कपार पर उठा लेलनन।  \n\"अर े ... ई की तिक? की बच् चा पकडला सँ काि खतम भऽ गेल ? िमरा लागल तूँ माता भालुक ेँ  मारर देबि... इप्पा कऽ फ ू ल \nखाइत ओ िमर खेतमे तबािी मचाबैत अतछ। आब तँ ओ आर बताि िकाँ उत्पात मचायत ,\" चन्रैया रुष्ट भऽ किलखखन।   26 \n \nइमाम एकटा अनुभवी िकाँ नवश्वासपूवघक उत्तर देलनन , \"पटेल , कास्ल्ि सँ ओ आर तोिर फली कऽ खेत लग ननि आयत , \nन िये एनि इप्प ा कऽ गाछ लग। ओ एनि िङ् गलमे न नि र ित , ओ बहुत र्दर चशल जा यत। िम भालुक मनोनवज्ञान िानैत छी।\"  \nबच् चाक ेँ  घर आनन कऽ इमाम ओकरा छाछ नप यौलनन आ ओकर कण्ठमे एकटा रस्सा बाखन्ि द ेलनन। तखन ओकर िुिुन कऽ \nचारू कात एकटा नाकक छल्ला कशस देलखखन। ओ ओकर नि सेिो कानट देलनन आ बच् चाक ेँ  बाँसक सीक सँ बनल एकटा \nनव पपिंिरामे क ै द कऽ द ेलखखन। शरीरक रोइयाँ कानट कऽ ओ बच् चाक ेँ  साबुनक पानन सँ स्नान करौलनन।  \nभालुक बच् चा अनगला र्द मास िरर एनि नव व्यवस् िाक अभ्यस्त ननि भऽ सकल। ओ च म्िच  सँ र्दि पीबय सँ मना कऽ दैत \nछल। ओ र्दिमे डुबाएल आंगुर केँ  माएक स् त न  िकाँ च ूस ैत  छल। एक बेर  त ँ ओ इमामक आंगुर  स ेिो  कानट लेन े छल। त ख न े \nसँ ओ लोकनन ओकरा ननप्पल कऽ माध्यम सँ र्दि नप आबय लगला ि। \nभालुक बच् चा सददखन पपिंिराक भीतरनि बन्द रिैत छल। िखन कखनो बािर ननकालल िाइत , ओ भागय कऽ प्रयास कर ै त \nछल। बताि िकाँ व्यविार कर ै त ओ लोक सभ पर क ू दैत छल। एक -र्द बेर इमाम पर सेिो क ू दल आ चारर -पाँच बेर बीबम्मा \nपर िमला करबाक चेष्टा कएलक , मुदा मुँिमे छल्ला रिलाक कारिेँ ओ ओतेक नुकसान ननि पहुँचा सकल। तखनो ओकर \nनि सँ चोट लानग िाइत छल। भोिनक रूपमे ओ छाछक स्वाद सेिो बेस मुत्श्कल सँ लैत छल।  \nचाँद तखन एक बखघक छल आ अखन चलब सीखख रिल छल। ओ कौतुक सँ भालुक ेँ  देखैत छल आ ओकरा संग खेलय \nचािैत छल , मुदा बीबम्मा हुनका र्दरनि रखैत छलीि नकएनक हुनका अपन बच् चाक ेँ  भालु कऽ बच् चा संग छोडबाक सािस ननि \nछलनन। ओ कनियो दुनूक ेँ  एक संगे ननि रिय दैत छलीि।  \nर्द मासक भीतर बच् चाक विन आिा कम भऽ गेल , ओकर रोइयाँ झनड गेल आ चाम ढील पनड गेलैक। कमिोर भऽ कऽ ओ \nनबल्लीक बच् चा िकाँ देखाय लागल। एक समय तँ ओ लोकनन सोचलनन िे ई एनि संकट सँ ननि बतच सकत। इमाम बच् चाक ेँ  \nनपसल िडी -बूटीक औखध देलखखन। ओ लोकनन ओकरा एकटा नाम सेिो देलनन -'शादुल ', बाघ। तखनो ओकर स्स् िततमे \nसुिार ननि भेल। \nई देखख कऽ िे मिींसक र्दि शादुलक ेँ  ननि पचैत छ ै क , इमाम ओकरा गाय कऽ र्दि नप आबय लगला ि। ओ गाय कऽ र्दिमे \nनपसल 'िािी' तमलौलनन। क ु दृतष्ट सँ बचेबाक लेल बीबम्मा ओकर िािमे एकटा कारी ताग बाखन्ि देलखखन। मुदा गाय कऽ \nर्दि सँ बच् चाक िालत आर नबगनड गेलैक।  \nअप्न्तम प्रयासक रूपमे बीबम्मा बच् चाक ेँ  अपन र्दि नप येबाक ननिघय लेलनन। बीबम्मा चाँदक ेँ  एक स्तन सँ र्दि नप अबैत छलीि \nआ दोसर स्तन सँ शादुल लेल र्दि ननकालैत छलीि। बीबम्मा शादुलक नीक िोयबाक लेल सभ देवी -देवता सँ कौबला \nमान लनन । ओ प ैघ  प िाडी वला द र गाि प र  टका च ढ़ेबाक वाद ा कएलनन  आ मो िरघमक द ौर ान  िरै त  अङ् गार  प र  च ललीि। \nएक बेर िखन शादुल मानुस -र्दिक अभ्यस्त भऽ गेल, तँ ओ आस्ते -आस्ते मानुस -िगतक निस्सा बनय लागल आ सुिारक \nरस्ता पर चशल पडल। ओ चाँदक ेँ  ितका दैत बीबम्माक कोड़ामे सुतत कऽ र्दि पीबय लागल। कखनो -कखनो शादुल बीबम्माक \nप्रेम पाबय लेल चाँद सँ िोड सेिो कर ै त छल।  \nइमाम मुसक ु रा इत नटप्पिी कर ै त छलाि, \"तोरा एकटा ननि वरन् र्द टा बेटा छौ!\"।  \nबीबम्मा िँसलीि, \"िमरा ई शादुल चाँद सँ बेसी तप्रय अतछ। चाँदक ेँ  तँ बीस बखघ पोसय पडत , तखन कतौ ओ सिारा देबाक \nिोगर बनत ; तखनो ओ खखयाओत की ननि , िमरा सन्देि अतछ। मुदा शादुल तँ छि मासमे खेल देखा यब सीखख जा यत आ  27 \n \nिीवन भरर िमरा खखयाओत।\"  \n\"शादुल एकटा िानवर तिक , ननि? ओ कनियो दोसरक श्रम ननि चोरायत। मुदा ई चाँद तँ मानुस िन्म लेने अतछ। की \nमानुसक अिघ स्वािघ ननि अतछ?\" \nबीबम्मा मुसक ुराइ त  दु न ूकेँ  एकनि अङ् कवार मे भरर  लेलनन । च ाँद केँ  अप न  माएक ई स मान  व्यविार  कनियो  न ीक न नि लगैत  \nछलनन। माि एक बखघक भेला कऽ बादो ओ माएक एनि प्रवृशत्त क प्रतत अपन नारािगी ननि िुकाबैत छल। ओ माएक ेँ  पकनड \nकऽ ई द ेखबैत छल िे माए माि हुनकर े  छतिि। \nशादुल कतबो मनुष्य सभक बीच घुलतमल गेल छल , ओ पूिघतः ठीक ननि भेल छल। ठीक िोयबाक संक े त देखबैते ओ फ े र \nसँ बीमार पनड गेल। ओ क ं कालक रूपमे बदसल  गेल छल। बीबम्मा पूरा एक मास िरर एनि डरमे छलीि िे ओ आइ ननि तँ \nकास्ल्ि मरर जा यत। शादुल कमिोर भऽ कऽ एकटा एिन मुगी िकाँ लानग रिल छल , िेकर सबटा पाँखख नोतच लेल गेल िो।  \nबीबम्मा तचन्ता सँ अपिे पर े शान रिैत छलीि। ओ अपन ननराशा इमाम संग साझा कएलनन , \"अर े ... एनि शादुलक ेँ  की भऽ \nगेल छ ै क? ओ ददन -प्रततददन कमिोर िोइत िा रिल अतछ... िम की करी ? अल्लाि!\" \nइमाम अनन च्छु क भऽ किलखख न , \"िम की करी... ई ओकर भाग्य तिक ै क! िे िोयबाक छ ै क से िोबय ददयौ। िँ ओ िमर \nखखचडीक िकदार अतछ तँ जि ऐत रित , ननि तँ मरर जा यत। िमर िािमे की अतछ?\" \nबीबम्मा तखनो मृत्युक ेँ  समस्याक अन्त कऽ रूपमे स्वीकार ननि कऽ सकलीि। ओ तखन िरर माि र्द टा भालुक मृत्यु \nदेखलनन - एकटा अपन सासुरमे आ दोसर अपन नैिरमे। ओक रा  लेल ई दुःख पररवारक कोनो सदस्यक िततक समान छल। \nदुनू बेर ओ बेस कष्ट भोगलनन आ अपन सामान्य स्स् िततमे वापस आबयमे हुनका एक सप्ताि िरर समय लागलनन।  \nहुनकर नैिरमे भालुक मृत्यु बेस अिीब पररस्स् िततमे भेल छल। मिबूरीमे बीबम्माक ेँ  अपननि िािे भालुक ेँ  सुतबय पडल छल। \nहुनकर नपता रसूल ओ पीडादायक काि हुनका साैंपने छलाि। हुनका लेल सेिो ओनि कठोर ननिघय िरर पहुँचबामे एक \nसप्तािक नवचार -नवमशघ लागल छल।  \nशादुलक ेँ  एनि स्स् िततमे देखख बीबम्माक ेँ  ओनि भालुक मृत्यु याद आनब गेल। रसूल तखन मल्लार े नड्डपेटमे रिैत छलाि। एक \nरातत नबिानड िकाँ भयंकर वषाघ भेल। टेंटक क ै नवास , िानि कऽ नीचाँ ओ आ हुनकर भालु आश्रय लेने छलाि , उनड गेल। \nदुनू भीजज  गेलाि। एल्लम्मा मखन्दर निदीक छल। रसूल ओनि अन्िर-नबिानड बला मौसम सँ बचबाक लेल राततमे मखन्दरमे \nशरि लेलनन।  \nवेंकटव्वा, सफाई कमघचारी , िे अनगला भोर मखन्दर साफ करय पहुँचल , रसूल आ भालुक ेँ  मखन्दरक भीतर देखख क्ोतित भऽ \nगेल। रसूल पूरा मखन्दर िो कऽ साफ करबाक वादा कएलनन आ हुनका सँ नगडनगडयलाि िे ओ मखन्दरमे हुनकर उपस्स् िततक \nबार े मे ककरो ननि किति। मुदा वेंकटव्वा हुनकर अनुरोि पर ध्यान ननि देलनन आ गाममे रसूल द्वारा मखन्दर अपनवि कएल \nिएबाक प्रचार कऽ द ेलनन - िे पनवि मखन्दर पररसर भालुक मल -मूि सँ अपनवि भऽ गेल अतछ। \nसत्य ई छल िे पतछला र्द बखघ सँ वेंकटव्वा गामक बुिुगघ सभ सँ मखन्दरक साफ -सफाई आ शुद्धीकरि करबाक आ उतचत \nअनुष्ठान कऽ माध्यम सँ 'शसदोगम ' मनैबाक अनुरोि कऽ रिल छल। नकएक तँ गामक बुिुगघ हुनकर बात पर ध्यान ननि दैत \nछलाि, तँ  हुनका मनेबाक लेल ओ 'समाति' मे सेिो चशल गेल जइसँ  हुनका डरा कऽ कनि सकति िे ककरो पर कोनो अननष्ट \nभऽ सक ै त अतछ।   28 \n \nमखन्दर पररसरक ेँ  अपनवि कएल ज एबाक कारिेँ क्ोतित भऽ बुिुगघ सभ रसूलक ेँ  गामक मुख्य ग लीमे उपस्स् ित िोयबाक लेल \nबिौलनन। रसूल बुझौलनन िे ओ माि खराब मौसम सँ बचबाक लेल मखन्दरमे शरि लेने छलाि आ ओ िमा प्रािघना कएलनन।  \n\"त ो र  कार िेँ िे नकछु  भेल िो , मुदा तूँ ईश -ननन्दा कएने छि आ तोरा दस्ण्डत करबाक अमि। एखन िँ मखन्दरक ेँ  पनवि \nकरबाक अतछ आ शुद्धीकरि मनैबाक छ ै क, तँ की ई कम खचघमे िोयत ? ओनि खचघक विन क े  करत ?\" \nरसूल सभक सोझाँ कतबो नगडनगडयलाि, नकयो ननि सुनलक। एक ििार टकाक िुमाघना लगाओल गेल आ टका िमा ननि \nभेला िरर हुनका गाम छोनड कऽ िाए सँ मना कऽ देल गेल। एक ििार टका रसूल लेल वास्तवमे पैघ राशश छल आ ओकर \nभुगतान हुनकर िमता सँ बािर छल।  \nरसूल बुिुगघ सभक पएर पर खशस कऽ नगडनगडयलाि , मुदा ओ सभ िुमाघना कम करय सँ मना कऽ देलखखन। मुदा ओ भुगतान \nलेल एकटा रस्ता देखौलनन। गाममे तेरि टा िातीय संघ  छल। रसूल सँ नवशभन्न संघ  सभक नाम पर भालुक खेल देखा कऽ \nटका ििा करबाक लेल किल गेल। \nनबना देरी कएने रसूल िुमाघनाक टका ि िा करब शुरू कऽ देलखखन। गौडा समुदाय रसूल पर िुमाघना लगाओने अतछ , ई िानन \nकऽ लोकक सिानुभूतत एतेक बनढ़ गेलैक िे सभ खेल देखय लेल सिमत भऽ गेलाि। रसूल ितेक टका मंगलनन , लोक \nउदारतापूवघक द ैत गेलाि।  \nसभ नवद्यालयमे , सभ गलीक कोन पर आ सभ दोकानक सोझाँ ई घोषिा कएल गेल िे रसूल आवश्यक खचघ पूरा करबामे \nअसमिघ छति। रसूल सभसँ सिायताक अनुरोि कएलनन आ घर -घर िा कऽ सेिो चन्दा िमा कएलनन। शुरूमे एतेक भारी \nिुमाघना सँ आित भेला कऽ बादो , रसूल शीघ्रे एनिमे एकटा लाभ देखय ल गला ि। िुमाघनाक नाम पर ओ पूरा एक मास िरर \nगाममे ठाढ़ भऽ गेलाि। \nअन्तमे रसूलक उम्मीद सँ बेसी टका िमा भऽ गेल। िखन गाम सँ नवदा लेबाक अप्न्तम ददन आएल , तखन एकटा अप्रत्याशशत \nघटना घनट गेल। एकटा क ु क ु र ओकर  पिोड़ धऽ लेलक। ओकरा सामान्य बात मानन ओ आगू बनढ़ गेलाि। िोरे क काल बाद \nक ु क ु र अनचोतक े  आगू बनढ़ कऽ भालु पर क ू दद पडल आ ओकरा कानट लेलक। रसूलक ेँ  तु रत्ते पता चशल गेलैन िे ओ क ु क ु र \nबताि छल। \nरसूल डरर गेलाि आ ओ सभटा साविानी बरतलाि िे आवश्यक छल। ओ भालुक ेँ  नवशभन्न बोनिा िडी -बूटी सँ बनल \nऔखि देलखखन आ डॉतटर सभ सँ सेिो परामशघ कएलनन। तखनो , ओनि बातक डर बनल रिल िे िोयबाक छल। \nर्द मासक बाद , एक ददन िखन आकाश कररया मेघ सँ घेरल छल , तँ भालु िे तखन िरर गलीमे संगे चशल रिल छल , \nअनचोतक े  ठाढ़ भऽ गेल। ओ अपन िुिुन आकाशक ददस उठा कऽ बौआयल क ु क ु र िकाँ भूकय लागल। \nरसूलक िडकन बनढ़ गेलैक। ओ सेिो चलनाइ बन्द कऽ देलखखन आ भयभीत भऽ कऽ भालुक ेँ  ननिारय ल गला ि। भालु अपन \nसामान्य खेल -तरकीब देखेबाक लेल मना कऽ द ेलक। ओकर अततररतत ओ आगू चलबा सँ मना कऽ द ेलक आ िो ड़ेकालमे \nबौआयल िकाँ एतऽ-ओतऽ क ू दय लागल। \nभालुक ेँ  घर आनन कऽ रसूल ओकरा एकचारीमे बन्द कऽ द ेलखखन आ ओकर सोझाँ एकटा बाँसक िाि लगा देलखखन। भालु \nभुक ै त छल आ िमीन नोछड ै त छल। ओ दुपि ररया  िरर एििा कर ै त रिल आ अन्ततः िखन सूयघ ऊ ँ च भेल , तखन ओ सामान्य \nलागय लागल। रसूल आश्चयघ कर ै त छलाि िे की ई वएि पनिने वला भालु तिक।  29 \n \nओनि समय सँ , िखन िवामे कनी कनकनी िोइत वा आकाश मेघ सँ ढनक िाइत , तँ भालुमे बतिपनक व्यविार देखाय लगैत \nछल। अतसर खेलक बीचमे , गामक चौक पर , रस्ताक बीचमे वा लोकक भीडमे - कनियो ओकर ई अिीब व्यविार प्रकट भऽ \nिाइत छल। \nरसूल अपन भालुक एनि बतिप िाक ेँ  नुक े बाक प्रयास कएलनन , मुदा सभ गोटे िानन गेलाि आ हुनका चेतावनी दैत रिलाि। \nओ ितेक नुक े बाक कोशशश कर ै त छलाि , भालुक टपक ै त लेर, झुकल आँखख आ ओकर लटप िाइत चाशल सभटा भेद खोशल \nदैत छलैक।  \nएक ददन शादुल एकटा क ु क ु रक ेँ  कानट लेने छल , आर एक ददन एकटा सुग्गरक ेँ ; आ फ े र एक ददन अपन खेलक दौरान ओ \nएकटा मनिलाक ेँ  पकनड लेलक। ओ मनिला डरे  स कदम  भऽ गेलीि। \nगामक लोक भालुक एनि बौआयल व्यविार सँ क्ोतित भऽ गेलाि। ओ सभ  ई ननष्कषघ ननकाललनन िे , \"भाग्य  नीक छल \nिे मनिलाक ेँ  कोनो पैघ ितत ननि भेल। िँ ओ ओकरा कानट लेने रनितैक तँ ? एक ददन ओ ननखश्चत रूप सँ तोिर आज्ञा ननि \nमानत। ओकरा मारर देबनि नीक अतछ!\" ओ सभ लाठी -डण्डा लय कऽ भालु पर िमला कऽ द ेलखखन।  \nभालु बेसी  काल िरर ओनि प्रिारक ेँ  झेललक, मुदा अन्ततः व्याक ु ल भऽ कऽ र्दर भानग गेल। भीड रसूलक ेँ  कडा चेतावनी दैत \nचसल गेल। \nरसूल पूरा ददन कानैत रिलाि। भालु अपन बौआयल स्स् िततमे एकचारीक चारू कात घूतम रिल छल। एक सप्ताि िरर रसूल \nओकरा बािर ननि लऽ गेलाि। ओकरा घ रे मे क ै दराखलनन आ समय -समय पर ओकरा भोिन -पानन दैत रिलाि। अपन भालु \nलेल तचप्न्तत रसूल स्वयं कमिोर भऽ गेलाि।  \nमोटामोटी एक सप्तािक बाद ओ एकटा ननिघय पर पहुँचलाि आ भालुक ेँ  बािर अनलनन। भालुक व्यविारमे आमूल पररवतघन \nआनब गेल छल आ ओकर बतिपिी आरो बनढ़ गेल छल। रसूल ओकरा मकइक बाशल खखयौलनन। अपन सबटा  सािस बटोरर \nकऽ ओ अपन बेटी बीबम्माक ेँ  बिौलनन आ ओकरा भालु पर एकटा शभिल सीरक  फ ें कबाक लेल कनि कऽ स्वयं बािर चशल \nगेलाि।  \nरसूलक ई ननिघय सुनन पूरा पररवार कन्िारोिि करय  लागल। ओ लो कनन  अ ँखख मे न ो र  भरर  एक -दोसराक ेँ  सांत्वना देलखखन। \nबीबम्मा सेिो कानैत एकटा पुरान सीरक शभ जा बय लेल बैशस गेलीि। बेस कष्टमे ओ ओनि शभिल सीरकक ेँ  उठौलनन आ \nभालुक ददस  चललीि। िेना सीरक सँ पाननक बुन्द खशस रिल छल , ओनािी हुनकर गाल सँ नोर खशस रिल छलनन।  \nनवलाप कर ै त बीबम्मा सीरकक ेँ  भालु पर फ े नक देलखखन। मोटामोटी पाँच सँ दस तमनटमे भालु , िेना ओकरा गोली लानग गेल \nिो, स ङ् घ षघ करै त  प्राि त् यानग द ेलक। बीबम्माक अतत रर त त  स भ गो टे ओनि दृ श् यकेँ  द ेख बामे अस मिघ भऽ अप न  आँखख  मुन न े \nछलाि। बीबम्मा अपन िािक ेँ  कोसलनन िे एिन पापपूिघ कायघमे सिभागी भेल। ओ तखने संकल्प लेलनन िे अपन एनि \nिन्ममे ओ आर कोनो भालुक मृत्यु अपन आँखख सँ ननि द ेखतीि।  \nशादुलक ेँ  देखख बीबम्माक ेँ  ओनि भालुक मृत्यु एखन याद आनब गेल। ओ शादुलमे एकटा पुि देखैत छलीि। ओकर लटपटा इत \nचाशल आ ओकर मुँिमे ओकरा एकटा मासूम बच् चाक छनव देखाय दैत छलनन। ओ चाँद आ शादुलक ेँ  अलग देखबाक कल्पना \nननि कऽ सक ै त छलीि। \nएनि कारिेँ बीबम्मा शादुलक ेँ  ओकर भाग्य पर छोनड देबाक मातमलामे इमाम सँ सिमत ननि छलीि। हुनका अपन गामक  30 \n \nओनि मस्स्िद आ ओतय कऽ फकीर सािब याद आएल , िे बीमार बच् चा सभक ेँ  ताबीि आ रौद कऽ िुआँ औखिक रूपमे \nदैत छलाि। \nबीबम्मा इमामक ेँ  सुझाव देलखखन िे ओकरा फकीर लग लय िाएल िाय , मुदा इमाम सिमत ननि भेलाि। एक ददन इमाम \nसँ नबना पुछने वा हुनका सूतचत कएने , बीबम्मा अपन नैिर लेल यािा शुरू कऽ देलखखन। ओ एक कान्ि पर चाँद आ दोसर \nपर शादुलक ेँ  लेने छलीि।  \nवषाघ ऋतु अपन चरम पर छल आ आकाश सँ फ ू िी खशस रिल छल। शादुलक ेँ  संग देखख बीबम्माक ेँ  बसमे चढ़बाक अनुमतत \nननि भेटलनन। एनि कारिेँ ओ नबना कोनो निचनकचािटक पएर े  यािा शुरू कऽ देलखखन। चाँद आ शादुलक ेँ  वषाघ सँ बचेबाक \nलेल ओ अपन साडीक आँचर दुनू पर ओढ़ा देलखखन।  \nमुदा साडीक आँचर दुनूक ेँ  ढकय लेल पयाघप्त ननि छल। ओ भोरमे घरसँ ननकलल छलीि आ साँझ भेला कऽ बाद गाम \nपहुँचलीि। तखन िरर तीनू गोटे पूिघतः भीजि गेल छलाि। चाँद कनकनी सँ काँपय लागल आ तुरत्ते बीमार पनड गे ल। ितय \nिरर शादुलक गप्प अतछ , ओ कनी  मूडी -तुनड कऽ गोल बनन गेल।  \nबीबम्माक ेँ  एनि स्स् िततमे देखख हुनकर माए क्ोतित भऽ गेलीि, \"तोर मतत मारल गेलौ की! की एनि वषाघ मे तूँ अपन बच् चाक ेँ  \nमारर देबि? भाडमे िाय तोिर ई भालु कऽ बच् चा , ओ जियत रिय वा मरय, ओकरा सँ की ? तूँ तँ एिन दुःख कऽ रिल छि \nिेना तूिी ओकरा िन्म देने िोि।\" अपन माएक शब्द सुनन बीबम्मा आित भऽ गेलीि , मुदा ककरो अपन यािाक असली \nकारि ननि बतओलनन। हुनका डर छल िे सभ गोटे हुनकर उदेश्यक ेँ  गलत समजझ लेताि।  \nचाँदक ेँ  पाछाँ छोनड ओ शादुलक ेँ  फकीर लग लय गेलीि। शादुलक ेँ  देखख फकीर िँसय लागल , \"ई माि बच् चा सभ लेल काि \nकरत... माि मानुसक शशशु सभ लेल!\"  \n\"िमर शादुल एकटा बच् चा ननि अतछ की ?\" बीबम्मा मासूतमयत सँ िवाब देलखखन। \"ओ अखन िरर एक बखघक सेिो ननि \nभेल अतछ!\" \nओकर ा नवद ा कर बाक लेल फकीर  नकछु  औख ि द ऽ द ेलक। ओ प ूिघ श्र द्धा स ँ ओनि औख िकेँ  घ र  अन लनन । \nघर वापसी पर बीबम्मा देखलखखन िे चाँदक ेँ  तेि िड अतछ। इमाम सेिो हुनका पर तिसेलाि , मुदा ओ ओतेक तचप्न्तत ननि \nछलाि: \"चाँद लेल की अतछ... ओ ठीक भऽ  जा यत  िँ िम ओकर ा नकछु  अतत रर त त  खाइले ददयै।\"  \nमुदा बीबम्माक तचन्ता शादुल लेल छल। ओ पीनडत छल। शादुल लेल नकयो िे नकछु  स ुझाबैत  छल, बीबम्मा वएि कर ै त \nछलीि। हुनका नवश्वास छल िे िन नुका कऽ राखब नीक मुदा बीमारी सभक ेँ  बता देबाक चािी। एनि लेल ओ शादुलक \nबीमारीक समाचार सभ संग साझा कएलनन। ओ ितय कतौ काि करय िाइत छलीि , हुनकर बातचीत शादुलक चारू कात \nघुमैत छल। हुनकर गप्प सुनन सभ गोटे शादुलक ेँ  हुनकर े  बेटा मानन लेने छल।  \nएक बेर एल्लव्वा, िकरा पर भोलेनािक आवेश अबैत छल , शादुलक ेँ  हुनकर बेटा मानन कऽ बीबम्मा सँ पुछलखखन , \"ओकरा \nआइ रातत िमर पास लाबहु , िम ओकर कपार पर शसन्र्दर लननपत्ता , ओकरा संग सब बीमारी आ पीडा र्दर भऽ जा यत!\"  \nिखन राततक अन्िार पसरल , बीबम्मा शादुलक ेँ  अपन कोरामे उठौलनन आ अपन साडीक आँचर सँ ओकरा ढाँनक लेलनन। \nतखन िरर एल्लव्वा आवेशमे समातिस् ि भऽ कऽ झूतम रिल छलीि। ओ लगपासक लोकक कपार पर शसन्र्दर लगा रिल  31 \n \nछलीि। \nिखन बीबम्मा एल्लव्वाक सोझाँ बैशस कऽ शादुलक मुँि सँ कपडा िठौलनन , तँ ओ बीबम्माक कोड़ा सँ उछशल कऽ एल्लव्वा \nपर क ू दद पडल। ई तँ ननि बुझल भेल िे एल्लव्वाक समाति आ हुनकर भोलेनाि कतय नवलीन भऽ गेला ि, मुदा ओ अपन \nप्राि बचयबाक लेल घरक भीतर भानग गेलीि। ओनि रातत सभ गोटे बीबम्माक ेँ  कोसय लागल!  \nशादुल बीमार अतछ , एनि बिाने बीबम्मा ओकरा मुँिक पट्टा सेिो ननि लगाबैत छलीि। एक बेर िखन ओ ओकरा नग्रक \nडॉतटर लग लय गेल छलीि , तँ शादुल हुनका पर झपटल आ मोटामोटी कानट लेने छल।  \n\"क ु ततया! क े  तोरा ओकरा आनय लेल किने छ लौ? की तूँ िमरा मारर देबय चािैत छि?\" डॉतटर तचकड ल आ ओकरा बािर \nननकाशल देल क। \nओनि ददन सँ बीबम्मा पुनः शादुलक मुँि पर पट्टा लगाबय लगलीि। ओ चाँद आ शादुलक संग समान व्यविार कर ै त छलीि। \nशादुल बेसी ददन ननि जियत , ई सोतच कऽ ओ ओकरा सँ बेसी स्नेि कर ै त छलीि। िेना -िेना ददन बीतल , शादुल पररवारक \nअशभन्न  अङ् ग बनन  गेल। \nशादुल आ चाँद दुनू एकनि ठाम खेलाइत छलाि। िखन बीबम्मा चाँदक पाचन लेल 'उग्गु' (नरम शसझल भात) दैत छलीि , \nतँ शादुलक ेँ  मकइक बाशल दैत छलीि। चाँदक ेँ  निबैत काल ओ शादुलक ेँ  सेिो निबैत छलीि। सुरिा लेल ओ शादुलक मुँिक \nपट्टा माि भोिन दैत काल खोलैत छलीि आ ओकर बाद तुरत्ते पुनः लगा दैत छलीि। ओ शादुलक नि कानट कऽ ओकरा \nसाफ राखबाक सेिो पूरा ध्यान रखैत छलीि।  \nएक दद न  एकटा प श ु तच नकत्स क गाम आयल छलाि। बीबम्मा श ादु लक बारे मे हुन का स ँ प र ामश घ लेलखख न । ओ नकछु  औख ि \nशलखख देलखखन , मुदा फामाघशसस्ट किलक िे एनि औखि सभक लेल र्द सय टका लागत।  \nओकरा पास तखन एतेक टका ननि छल। इमाम टकाक अनुरोि ई सोतच कऽ टाशल देलखखन िे शादुल िखन मरबे करत तँ \nऔखिक की आवश्यकता। तखनो बीबम्मा िारर ननि मानलनन। ओ शादुल लेल औखि खरीदबाक लेल लगातार दस ददन \nिरर खेत -मिर्दरी कएलनन। \nएक बख घक बाद  बीबम्माक प्रयास  र ङ् ग अन लक। श ादु ल अन्त त ः पूरा -पूरी  ठीक भऽ गेल। ओकर शरीरक रोइयाँ पुनः उनग \nआएल आ ओ अपन बोनिा स्वभाव सेिो छोनड देलक। ओकर रूप -र ङ् ग आ च ाशलमे एकटा उल्लेख न ीय प रर वत घन  आएल, \nआ अन्तमे ओ मानुसक भोिनक अभ्यस्त भऽ गेल। ओ मानुसक भाषा बुझय लागल आ लोकक बीच रिबाक लेल पैघ भऽ \nगेल। \nआब िखन शादुल कोमल बनन चुकल छल , इमाम ओकर ा लो कक मन ो रं िन  लेल नकछु  ख ेल -तरकीब शसखयबाक इच्छा \nकएलखखन। ओ िानैत छलाि िे िँ ओ आरो प्रतीिा करताि तँ ई संभव ननि भऽ सकत। 'ठाढ़ िो' किलाक बाद शादुल \nअपन पाछाँक पएर पर सोझ ठाढ़ िोयब सीखख गेल छल। ओनि एकटा तरकीब शसखयबाक लेल शादुलक ेँ  इमाम सँ बहुत \nमारर खाय पडल छलैक। बीबम्मा इमामक ेँ  शादुलक िुिुन पर लाठी सँ मार ै त देखख बेस रुष्ट िोइत छलीि आ हुनका चेतावनी \nदैत छलीि। \nइमाम तक घ  दैत छलाि, \"िँ िम ओकरा ननि मारब, तँ ओ खेल कोना सीखत ? पािरक ेँ  सेिो मूरतत बनय लेल चोट खाय पड ै त \nछ ै क, ननि?\"। तखनो बीबम्मा कनियो सिमत ननि भऽ सकलीि।   32 \n \nघर पर शादुलक ेँ  प्रशशजित करब संभव ननि छल , एनि लेल इमाम शादुलक ेँ  एकचारी सँ र्दर एकटा आन ठाम लय गेलाि। \nआश्रय लेल एकटा गाछक नीचाँ बैशस ओ शादुलक ेँ  शसखयब शुरू कएलखखन। अन्ततः शादुल 'चल ' किलाक बाद अपन र्द \nपएर पर चलनाइ सीखख गेल। 'पक ड़ू ' किलाक बाद ओ फ ें कल गेल लाठी पकनड लैत छल।  \nइमाम भोरमे स्नान कऽ कऽ अल्लािक प्रािघना कर ै त छलाि आ ओकर बाद अपन ददवंगत नपता लेल दुआ कर ै त छलाि। \nशादुलक ेँ  तौशलया सँ पाेंतछ कऽ इमाम ओकरा मकइक बाशल खखयाबैत छलाि। तखन ओकर मुँिक चारू कात एकटा पट्टा आ \nिािमे एकटा रस्सा लगाबैत छलाि। ओकर बाद शादुलक ेँ  अपन पाछाँ -पाछाँ  लेने इमाम घरसँ ननकशल िाइत छलाि।  \nशादुलक ेँ  म न्त्रायल ताबीि फ े कबाक तरकीब शसखयबाक लेल इमाम ओकरा नीम आ िातरीम चबा बय लेल दैत छलाि। \nहुनका आशा छल िे ओकर ततत स्वाद शादुलक ेँ  म न्त्रायल ताबीि िूकय लेल नववश करत , मुदा शादुल ओकरा चबा कऽ \nननगशल िाइत छल। ओनि एकटा खेल लेल ओकरा बहुत मारर पडल , आ ओ अखनहुँ ओकरा सीखबाक नवरोि कऽ रिल \nछल। \nअन्तमे इमाम िररयर िेरचाइ क प्रयोग कएलखखन। िलन सियमे असमिघ शादुल म न्त्रायल ताबीि िुकरय  लागल। मोटामोटी \nर्द मास क बाद  इमामक प्रयास  र ङ् ग अन लक। श ादु ल बेस  कु श लत ाक स ंग मन्त्रायल ताबीि बािर फ ें कब सीखख गेल।  \nतखन सँ शादुल अपन मुँिसँ म न्त्रायल ताबीि क ेँ  इमामक इस्च्छत ऊ ँ चाई िरर फ ें क ै त छल। क ु शलता सँ ओकरा पकनड कऽ \nइमाम ओकरा बच् चा सभक गट्टा पर बाखन्ि द ैत छलाि।   \nशादुल चाँदक संग खेलाइत काल एकटा बच् चा बनन िाइत छल आ बीबम्माक लगपास एकटा शशशु िकाँ रिैत छल ; मुदा \nइमामक पाछाँ चलैत काल ओ पररवारक भार ढोबैत एकटा जिम्मेदार सदस्य छल।  \nशादुलक प्रशशिि समाप्त भेला कऽ बाद इमाम एक ददन ओकरा संग लय कऽ भीख  मांगय ननकललाि। लोकक मनोर ं िन \nकर ै त इमाम सददखन किानी सभ बुनैत छलाि आ शादुल सँ ओनि अनुसार खेल करबैत छलाि।  \nशुरूआत कर ै त ओ किैत छलाि , 'सभ लोकक ेँ  सलाम करि ', िानि पर शादुल अपन पाछाँक पएर पर सोझ ठाढ़ भऽ कऽ \nघुमैत छल आ िमा भेल लोकक ेँ  सलाम कर ै त छल। िँ दशघकमे मनिलाक संख्या बेसी रिैत छल , तँ इमाम शादुल सँ पुरुष \nसभक खेल करबैत छलाि , आ िखन पुरुष बेसी रिैत छलाि तँ ओकरा सँ मनिला सभक खेल करबैत छलाि।  \nशुरूआतमे इमाम चािैत छलाि िे शादुल अपन गामक लोकक सोझाँ खेल देखा बय। िखन ओ अपन कौशलक प्रदशघन कऽ \nगामक लोकक प्रशंसा िीतत लेलक , तँ इमाम ओकरा िीनवका चलयबाक लेल लगपासक दोसर गाम सभमे लय िाएब \nचािलखखन। शादुल तखन िरर घर आ अंगना िरर सीतमत छल , ओ कनियो बािर गलीमे अक े ले ड े ग ननि रखने छल आ ननिये \nभीड कऽ बीच खेल कएने छल।  \nननयत ददन पर इमाम कारी कोट पनिर िे छलाि, एकटा र े शमी लुंगी ठ े हुन िरर उठा कऽ बान्िने छलाि आ कपार पर टोपी \nप निर न े छलाि। श ादु लकेँ  कन ी बाशल खख या कऽ आ स् वयं नकछु ख यला कऽ बाद  इमाम ओकर  िुिुन  कऽ च ारू  कात  प ट्टा आ \nकण्ठमे एकटा रस्सा बाखन्ि द ेलखखन। ओ अपनहुँ एकटा बेल्ट आ रस्सा पनिरर लेलनन।  \nिखन इमाम आगू बढ़लाि, शादुल पाछाँ -पाछाँ चलय लागल। रस्सा पकडने िािमे म न्त्रायल-ताबीि सभ छल। िनिना ओ \nगलीमे ड े ग रखलखखन , गलीक क ु क ु र सभ लगातार भुक ै त शादुलक पीछा करय लागल। एक -दोसरा सँ िोड कर ै त सभ शादुल \nपर िमला करबाक प्रयास करय लागल।   33 \n \nशादुल डरर कऽ एत ऽ-ओत ऽ भागय लागल, मुदा इमाम क ु क ु र सभक ेँ  भगाबैत आगू बढ़लाि। ई हुनका लेल कोनो नव बात \nननि छल, नकएनक पनिने सेिो िखन ओ भालु लय कऽ बािर ननकलैत छलाि , तँ ए नििा िोइत छलैक। शादुल स्क ू ल िाइत \nबच् चा िकाँ नवरोि कऽ रिल छल। इमाम ओकरा गामक चौक िरर अनलखखन आ ठाढ़ भऽ गेलाि। \nशादुल अपन रस्सा खींचलक आ आगू एक ड े ग सेिो बढ़य सँ मना कऽ देलक। \"तोरा मरर (प्लेग) लगौ! की तूँ क ु क ु र सभ \nसँ डर ै त छि? नकछु  दद न मे त ो र ा एकर  अभ्यास  भऽ ियत ौ। त ूँ एकर ा प निल बेर  द ेखख  र िल छि, ननि?\" इमाम ओकर रस्सा \nमघचैत बुझबैत छलाि।  \nतखने शादुलक कण्ठक रस्सा अनचोतक े  टूनट गेल आ इमाम मोटामोटी पीठक भरे  खशस पडलाि , मुदा समय रिैत अपन \nसंतुलन बना लेलखखन। र्द तरपाि मे शादुल रस्तामे पडल पािरक ढ े र पर क ू दद गेल आ नबना ई सोचने िे ओ कतय िा रिल \nअतछ, तेिी सँ भानग ननकलल। क ु क ु र सभ शादुलक पीछा कएलक आ इमाम क ु क ु र सभक पाछाँ दौ गला ि। \nइमाम भालुक पीछा कर ै त बुदबुदयलाि , \"िे!... तोरा सभ िे एकर पीछा कऽ रिल छि, मरर लगौ! आइ तूँ बतच गेलें नकएनक \nओकर मुँिमे जाबी  लागल  छ ै क, ननि तँ एखि िरर ओ तोरा सभक ेँ  टुकडा -टुकडा कऽ द ेने रनितौ।\"  \nएक ददस  क ु क ु र सभ आ दोसर ददस  इमाम- शादुल माि एक बेर मूडी घुमा कऽ द ेखलक आ ओकर बाद ननि रुकल।  \nइमाम शादुल िरर ननि पहुँतच सकलाि , िे पिोड़ धेिे कु कु र  स भ स ँ र्दर  भागय कऽ प ूिघ प्रयास  कऽ र िल छल। इमाम नकछु  \nबुजझ सनकत मि, ओकरा सँ पनिनेनि ये भालु गाम सँ बािर चशल गेल। वास्तवमे क ु क ु र सभ ई सुननखश्चत कऽ देलक िे भालु \nगाम छोनड दय। इमाम ई देखय लेल प्रतीिा कएलखखन िे की शादुल कम सँ कम घर वापस गेल , मुदा शादुल वापस ननि \nआएल। \nइमाम गामक लग क स भ झाँख ुड आ िङ् गल ख ो िलखख न , मुदा शादुलक कोनो ननशान ननि भेटल। ओ खेत , परती िमीन \nआ सुखायल नाला सभ छा नि मारलखखन। पूरा ददन ओ खोि कर ै त रिलाि , मुदा सभ व्यिघ गेल।  \nइमाम ककर ो  िािे बीबम्माकेँ  स न्द ेश  प ठा द ेन े छलाि। बीबम्मा त ुर त्ते च ाँद केँ  लय कऽ प हुँतच  गेलीि। त ीन ू गो टे र ातत  िङ् गलमे \nनबत ौलनन । मध्यर ाशिक बाद  च ाँद न ी मशद्धम प नड गेल आ अन्िार  िङ् गलकेँ  घ ेरर  लेलक। ओ लो कनन  स ुख ायल प ात  आ टिन ी \nसँ अलाव िरौलनन आ ओकर पास बैशस गेलाि।  \nइमाम बेर -बेर शादुलक ेँ  पुकारलखखन , मुद ा को न ो  िवाब न नि आएल। बीबम्मा अ ँखख मे न ो र  भरर  कऽ बैस ल छलीि, एक्को बेर \nमूडी न नि उठौलनन । च ाँद  स ेिो  च ुप  भऽ गेलीि। त ीन ू गो टे स त कघ  भऽ िङ् गलक को न ो  को न ा स ँ श ादु लक को न ो  िसिि  आवाि \nसुनय लेल कान ल गे ने छलाि। \nभरर  र ातत  ख ो ि कएलाक बाद  इमाम आ बीबम्मा भो र  कऽ नकछु घ ण्टामे घ र  प हुँच लाि। ओनि र ातत  च ूस्ल्ि प र  भो िन क बत घन  \nननि चढ़ल। दुनू गोटे अपन -अपन कोनमे  मूडी -तुनड कऽ सुतत गेलाि। बीबम्मा चाँदक ेँ  भोिन लेल कानैत सुनन कऽ सेिो \nभोिन बनयबाक झंझट ननि कएलनन।  \nइमाम आ बीबम्मा ई नन ष्कषघ नन काशल च ुकल छलाि िे श ादु लक भाग्यमे िङ् गलमे अप न  अन्त  भेटब शलख ल छल। भले ओ \nप ूर ा िङ् गल भटनक कऽ अप न  मात ा िरर  प हुँतच  िाय, मुदा माता भालु ओकरा तचनित सेिो ननि आ ननि ये स्वीकारत। एक \nबेर िखन ओ ई बुजझ िइतैक िे ओकर बच् चा मनुष्यक बीच रनि आएल अतछ , तँ माता भालु ओकर उपस्स् ितत बदाघश्त ननि \nकरतैक ; वरन् ओकरा ननदघयतापूवघक मारर देबामे सेिो संकोच ननि करतैक। िँ ओ ननि माररतैक , तखनो शादुल भूख सँ  34 \n \nननखश्चत रूप सँ मरर िा यत।  \nई सभ कल्पना कर ै त बीबम्मा अपन नियंत्रण ननि राखख सकलीि। ओ क्ोि सँ अपन पततक नवरुद्ध नबख -सनबख  भऽ बािय \nलगलीि, \"तोर मतत मारल गेलौ अतछ! िँ क ु क ु र सभ ओकर पीछा कऽ रिल छल तँ की तूँ ओकरा छोनड देबि ? की तूँ ओकरा \nभगा ननि सकलें ? की तूँ व्यिघमे ओकर प्राि लेबय चािैत छि?\" एतेक किला कऽ बादो , नबना आश छोड िे ओ लोकनन \nरातत -ददन अपन खोि िारी रखलनन।  \nइमामक भालु कऽ बच् चा िेराएबाक गप्प पूरा गाममे पसरर  गेल। गामक लोक ओकर िततक पीडा देखख दया सँ भरर गेलाि। \nनकसान सभ सेिो अपन खेतक लगपास ओकरा खोिबामे शातमल भऽ गेलाि।  \nअनगला ददन एकटा नकसान , िे िङ् गलमे अप न  िेर ायल परू  क ेँ  खोजि रिल छल, भालु कऽ बच् चाक ेँ  एकटा पुरान इनार कऽ \nखाति मे देखलक। ओ इमामक ेँ  बिौलक आ बच् चाक ठाम बताबय लेल ई शतघराखलक िे इमाम ओकर एक सप्ताि िरर \nफसल कटनीमे सिायता करताि।  \nइमामक ेँ  लागल िेना हुनकर िेरायल प्राि वापस आनब गेल िो। ओ माि एक सप्ताि ननि , वरन् दस ददन िरर सिायता \nकरबाक वचन देलखखन। वचन लेला कऽ बादनि नकसान ओनि ठामक नाम बताओलक। ई िानन कऽ इमाम आ बीबम्मा \nएकटा पुरान सीरक आ िाल लय कऽ एक ििक सेिो देरी कएने नबना ओनि ठाम पहुँचलाि।  \nओनि पुरान इनारमे बहुत रास घन वनस्पतत उनग आएल छल। ओ लोकनन देखलखखन िे शादुल झाँखुडक बीच एकटा बण्डल \nिकाँ  मूडी कऽ सुतल फाेंफ कानि रिल अतछ। ओ लोकनन अपन आँखख पर नवश्वास ननि कऽ सकलाि। शादुलक ेँ  देखखते \nहुनकर प्रािमे प्राि आएल आ प्रसन्नताक कोनो सीमा ननि रिलनन। शादुलक ेँ  बचेबाक लेल ओ अपन िीवन िोखखममे देिय  \nलेल सेिो तत्पर छलाि।  \nझाँखुडक पास िा कऽ  इमाम मशद्धम आवािमे पुकारलखखन , \"शादुल!\"।  \nशादुल मूडी उठा कऽ देखलक। इमाम आ बीबम्मा डरर जाइ  गेलाि िे कतहु  ओ भानग ननि िाय। ओ लोकनन पनिने सँ \nरिनीतत बना लेने छलाि िे िँ ओ भागत तँ की करबाक अतछ , मुदा आश्चयघक बात ई िे शादुल ननि भागल। ओ चुपचाप \nठाढ़ भऽ गेल। \n\"अर े  बेटा... एतऽ!\" इमाम पुकारलखखन। शादुल झाँखुड सँ बािर इमामक ददस  आएल; ओ आस्ते -आस्ते क ु िरैत आ लटपटा \nकऽ चशल रिल छल। नबना भोिनक रिबाक कारिे ओ एतेक दुबघल भऽ गेल छल िे लागैत छल आब मूर्छिंत भऽ जा यत।  \nइमामक आँखख  न ो र  स ँ भरर  आएल। ओकर ा अप न  अङ् कवार मे भरर  कऽ इमाम बािय लगला ि, \"अर े  बेटा... शादुल... तोरा \nप र  कत ेक कष्ट आएलौ...!\" बीबम्मा स ेिो  कान य लगलीि। ओ श ादु लकेँ  अङ् कवार  भरर  ओत बे ख ुश  आ स न्त ुष्ट छलीि ित ेक \nअप न  बेटा च ाँद केँ  अङ् कवार  भरर  कऽ िो इत  छलीि। ओ लो कनन  ओकर ा त ुर त्ते घ र  अन लनन , मुँिक जाबी  िठौलनन आ ओकरा \nमकइक बाशल खखयौलनन।  \nअपन वचनक पालन कर ै त , दस ददन िरर इमाम आ बीबम्मा दुनू गोटे ओनि नकसानक खेत पर िाि पर चढ़ल सूयघक परवाि \nकएले नबना फसल कटनीमे सिायता कएलनन। अनगला दस ददन ओ सभ शादुल लेल मकइक भुट्टा िमा करबामे ल गला ि। \nबीबम्मा दोसर नकसानक ेँ  प्रततददन घासक एकटा अदठया देबय लेल सिमत भऽ गेलीि , िानि बदलामे शादुल लेल प्रततददन \nर्दिक आपूर्तिं िोय। शादुलक ेँ  पूिघतः नीक िोबय आ डर पर काबू पानब कऽ घूमय -नफरयमे एक मास सँ बेसी समय लानग  35 \n \nगेल। \nओनि एक मासमे बीबम्मा शादुलक देखर े ख अपन बच् चा सँ बेसी कएलनन। िँ एक ददस चाँद सुतैत छल , तँ दोसर ददस  शादुल। \nओ ओकर सुरजित वापसी लेल मानल गेल सभ कौबला पूरा कएलनन। शादुलक पूिघतः नीक िोइते इमाम ओकरा खेल \nदेखेबाक लेल लय िा य चािलखखन।  \nबीबम्मा किलखखन, \"एखन कोनो खेल ननि। ओ एखनहुँ डरल लगैत अतछ। कनी ददन आर प्रतीिा करू।\" मुदा इमाम हुनकर \nसुझावक ेँ  अनदेखा कऽ द ेलखखन।  \n\"िँ ओ घरनिमे रित तँ सभ खेल नबसरर जा यत। ओ अपन डर पर तखने काबू पानब सकत िखन ओकरा बािर लय िाएल \nिाय।\" \nबीबम्माकेँ  हुन कर  बात  प र  नवश्वास  न नि छल। एनि कार िेँ ओ गलीक कु कु र  स भ स ँ श ादु लकेँ  बच ेबाक लेल श ुरू क नकछु  दद न  \nस्वयं ओकरा संगे चललीि। ओना शुरूमे शादुल डरल छल , मुदा आस्ते -आस्ते ओ क ु क ु र सभक डर सँ मुतत भऽ गेल।  \nएक बेर , िखन शादुल पाँच बखघक छल , ओ बीमार पनड गेल। नकयो ओकर बीमारीक कारि ननि िानन सकल। इमाम ओकरा \nनपसल िडी -बूटीक औखि देलखखन , तखनो शादुलमे सुिारक कोनो लिि ननि द ेखायल। ओ न निये बाशल खाइत छल आ \nननिये चशल पाबैत छल।  \nओनि ठामक एक झोराछाप डॉतटर नानगनक क ें चुलीक  मांग कएलक। इमाम आ बीबम्मा ओकर खोिमे लगपासक िेिक \nसभ साँप कऽ नबलक ेँ  छा नि मारलखखन। भीषि गुमारक समय छल आ साँप प्रायः अपन नबलक बहुत गिीरमे रिैत अतछ। र्द \nददनक अिक खोिक बाद बीबम्मा कतौ सँ एकटा क ें चुली िुगाड कएलनन। ओकरा सँ बनल औखि अन्ततः काि कएलक \nआ एक सप्तािक भीतर शादुल ठीक भऽ गेल।  \nिखन शादुल दस बखघक छल , चाँद सेिो मोटामोटी ओिी उ िेरक छ ल। ओ शादुलक पीठ पर सवारी कर ै त छल। ओनि समय \nगाम भयंकर अकालक चपेटमे आनब गेल छल। शादुल ओनि कदठन समयमे इमामक पररवारक बेस रिा कएलक। सभ \nओकर खेल देखख कऽ चनकत रनि िाइत छलाि।  \nइमाम िखन कखनो शादुलक ेँ  लय कऽ घरसँ ननकलैत छलाि , तँ ओ शा इते कनियो खाली िाि वापस अबैत िोति; हुनकर \nकान्ि वला झो र ा स दद ख न  च ाउर  स ँ भर ल र िैत  छल! नकछु  गाममे लो क भालु स ँ 'बतुकम्मा' नृत्य करबैत छलाि , एनि नवश्वास \nसँ िे एकरा सँ वषाघ िोयत!  \nिखन कनियो इमाम लग टकाक कमी िोइत छल , वा को न ो  आवश् यकत ा प ूर ा कर बाक लेल नकछु  टकाक िुगाड कर बाक \nरिैत छल, त ँ ओ श ादु लकेँ  लय कऽ नकछु  स् कू लक च त कर  लगा लैत  छलाि। श ादु ल एिन  प्रकार  स ँ ख ेल द ेख बैत  छल िे बच्च ा \nसभ बेस प्रसन्न िोइत छलाि। कदठन समयमे पररवारक भरि -पोषि लेल ओनि समयक चवन्नी -अठन्नी सेिो पयाघप्त भऽ \nिाइत छल। \nएतबेमे शादुल आ चाँदक बीच छोट -मोट झगडा सेिो शुरू भऽ िाइत छल -चाँद शशका इत कर ै त छल िे शादुल ओकरा ितका \nदेलक , चुट्टी काटलक वा खराेंतच देलक। इमाम आ बीबम्मा लेल ई र्द सिोदर भाईक बीचक छोट -मोट नोकझाेंक िकाँ छल \nआ ओ लोकनन खुशी सँ दुनूक बीच सुलि करा दैत छलाि।   36 \n \nएकर एकटा पैघ कारि छल। शादुलक इमाम आ बीबम्माक िीवनमे आबय सँ पनिने ओ लोकनन प्रायः भूखल रिैत छलाि। \nमुदा शादुलक अइला कऽ बाद एिन कोनो अवसर ननि आएल िखन ओ लोकनन  भुखले र िलाि। नकछु  गलीक च त कर  \nलगौला माि स ँ ओकर ा प्रच ुर  मािा मे भो िन  भेनट िाइत  छलैक। श ादु लक माध्यम स ँ नकछु  त ाबीिक नबक्ी स ँ ओकर ा कन ी \nअततररतत टका सेिो भेनट िाइत छल।  \nएनि कारिेँ शादुलक ओकरा सभक िीवनमे अइला कऽ बाद , इमाम आ बीबम्मा एको ददि  भूखक कष्ट ननि झेललनन आ \nननिये आिीनवका लेल हुिका  को न ो  प ैघ  स ङ् घ षघ कर य प डलनन । \n\"अब्बा... अर े  अब्बा!\" चाँदक शब्द सुनन इमाम चाैंनक कऽ वतघमानमे वापस अयलाि।  \nअपन रस्सीक खाट पर उदठ कऽ बै सै त इमाम अपन बेटा ददस  देखलखखन। चाँद अखननि अंगनामे खुनल गेल खाति (गड्ढा) \nसँ बािर ननकलल छल। ओ अपन नपताक ेँ  फ े र सँ पुकारलखखन।  \nइमाम ओतय नबना कोनो िवाबक व्याक ु ल बैसल छलाि। ओ बीबम्माक ेँ  खोिलखखन। ओ देखलखखन िे ओ दलानक एक \nकोनामे अपन साडीक आँचर ओछा कऽ सुतल छलीि। हुनकर फाेंफ  किबा सँ इमाम बुजझ गेलाि िे ओ गिीर निन्िमे छलीि। \nइमाम रुष्ट छलाि, मुदा बड्ड दु खी छलाि। \nइमाम घृिा सँ िमीन पर िुक र लखखन आ अपन मननि मन बुदबुदयलाि , \"िू... तोर माय पर लानत! तूँ कोना सुतत सक ै त \nछि... की तूँ मानुस छि ?\" \nिाि सँ गैंती आ कोदारर फ े नक कऽ चाँद अपन नपताक पास आयल। इमाम अपन बेटाक ददस देखबा सँ सेिो डर ै त छलाि , िे \nओनि समय कोनो शैतान वा दैत्य िकाँ लानग रिल छलीि , िेना हुनकर प्राि लेबय आयल िोति। \n\"अम्मी...\" चाँद अपन माएक ेँ  बिौलखखन।  \n\"यै...\" बीबम्मा अचस्म्भत भऽ कऽ बैशस गेलीि।  \n\"िम की करी?\" चाँद पुछलखखन।  \n\"की करबि?\" बीबम्मा दोिरओलनन , ई िानबाक लेल िे ओ की करय चािैत छति। \nमाता -प ुिक बीच  नकछु  बात च ीत  भेल। च ाँद  घ ाम स ँ शभिल छल आ च ाँद न ी हुन कर  मुँि प र  प नड कऽ ओकर ा भयावि बन ा \nरिल छल। हुनकर भाव एिन छल िेना कनि रिल िोति: \"या तँ अिाँ िमर बात मानू, ननि तँ िम कोनो िद िरर िा सक ै त \nछी।\" िेना हुनकर सभ नवचार पनढ़ लेल गेल िो , इमाम देखलखखन िे बीबम्मा  मूडी निला कऽ अपन सिमतत दऽ रिल \nछलीि। \nखाट कऽ नीचाँ शादुलक फाेंफ  कािब सुनाइ पनड रिल छल। ओकरा सँ इमाम बुजझ गेलाि िे ओ िे भोिन देने छलाि , ओ \nओकर भूख मेटाबय लेल पयाघप्त ननि छल। ओ , िे बीस बखघ िरर ओकरा सभक ेँ  खखयौने छल , आब भूखल मरर रिल छल। \nओ, िे ओकरा सभक ेँ  सुखमे देखबाक लेल िीनवत छल , आब मरबाक तैयारी कऽ रिल छल। शादुलक बार े मे सोतच इमामक \nभीतर एकटा पैघ पीडा िानग उठलनन।  \nचाँद अपन नपताक कोनो प्रततनक्याक प्रतीिा ननि कएलखखन। ओ िािमे एकटा लाठी लेलनन आ शादुलक ेँ  िगाबय लेल \nओकरा खोसलनन। र्द बेर मारर खयला कऽ बाद शादुल खाट कऽ नीचाँ सँ बािर आयल। ओ कोनो खतराक आभास पानब  37 \n \nकऽ उदास देखाय लागल।  \nबीबम्मा तखन ओतनि ठा नि छलीि ितय ओ लेटल छल, िखननक इमाम अपन खाट पर िनड भऽ कऽ बैसल छलाि। शादुल \nिे खाट कऽ नीचाँ सँ बािर ननकलल छल , पुनः भीतर िा इ कऽ प्रयास कएलक , मुदा चाँद ओकर कण्ठक रस्सा कशस कऽ \nपकडने छल।  \nशादुलक नवरोिक बादो चाँद ओकरा खुनल गेल खाति ददस  मघससया  लेलखखन। एनि िडबडीमे ककरो ध्यान ननि गेल िे \nभोिन द ैत काल इमाम शादुलक मुँिक जाबी  खोशल देने छलाि। प्रायः इमाम ओकरा तुरत्ते लगा देबाक ध्यान राखैत छलाि , \nमुदा आइ ओकरा पुनः बा न्िब ओ िरूरी ननि बुझलनन।  \nिखन चाँद ओकरा खाति  ददस  मघचैत छल , श ादु ल छटप टाय लागल। च ाँद  नकछु  िि लेल ख ाति लग ठाढ़ भऽ गेल। ओनि \nिि हुनका शादुलक संग बीतल बाल्यकाल क कोनो स्मृतत ननि अएलनन।  \nसत्य तँ ई छल िे शादुल चाँदक ेँ  कतौ सँ अपन ननि , वरन् माि एकटा बोनिा िानवर िकाँ लानग रिल छल! चाँद बस ओतय \nठाढ़ भऽ कऽ ई उपाय सोतच रिल छल िे शादुलक ेँ  कोना खातिमे िक े लल िाय। \nखाति कनी सांकर छल , मुदा शादुलक ऊ ँ चाई सँ बेसी ग िींर छल , िानिसँ एक बेर खसला कऽ बाद ओकर बािर ननकल ब \nकदठन िोइत। भालु कऽ खशसते चाँदक ेँ  माि मानट खसा कऽ ओकरा तोनप देबाक छल। बस एतबे!  \nइमाम खाट पर बैशस कऽ बेस अशान्त अनुभव कऽ रिल छलाि। ओ अपन बेटाक ेँ  रोकय चािैत छलाि , मुदा हुनकर डर बािक \nबन ल छल। ओ बीबम्माकेँ  नकछु किय च ािैत  छलाि, मुदा हुनका सँ बात करबामे बेस घृिा लानग रिल छलनन।  \nइमाम सोतच रिल छलाि: ओ शादुलक ेँ  अपन बेटा िकाँ पोस लनन। आब ओ अपन आँखख कऽ सोझाँ ओकर अन्त देखख रिल \nछति। िू... की ई माए तिक? कास्ल्ि िँ कोनो आन संकट आएल , तँ ई िमरो अन्त देखबामे संकोच ननि करतीि।  \nिेना -िेना भय बढ़ ै त छल, इमाम दृश्य सिन करबामे असमिघ भऽ अपन मुँि दोसर ददस घुमा लेलनन। िखन दफन करबाक \nसमय निदीक आएल , तँ ओ अपनाक ेँ   ओतय सँ र्दर खींचबामे स्वयंक ेँ  बेस असमिघ पानब रिल छलाि। मुदा बीबम्मा ठीक \nएकर नवपरीत अनडग ठाढ़ छलीि। \nशादुलक ेँ  आश्वस्त कर ै त चाँद ओकरा खातिक नकनार े  पर ठाढ़ कऽ देलखखन। ओनि नबन्दु सँ ओ शादुलक ेँ  खातिमे खसबय \nलेल एकटा िोर सँ ितका देलखखन। मुदा चाँदक आश्चयघक दठकाना ननि रिल िखन शादुल एकनि छलाँगमे खातिक दोसर \nददस उत रर  गेल। िखन ओनि ददस सँ िक े लल गेल , तँ ओ एनि ददस क ू दद गेल! एकटा ननपुि खखलाडी िकाँ ओकरा ई पूरा \nअभ्यास कोनो खेल -तरकीब िकाँ लानग रिल छलैक। \nचाँद र्द -तीन बेर शादुलक ेँ  खातिमे िक े लबाक प्रयास कएलखखन , मुदा सभ बेर असफल भेला पर हुनकर िैयघ समाप्त भऽ \nगेलनन आ क्ोि तीव्र भऽ गेलनन। ओ शादुलक रस्सा पकडलनन आ ओकरा अपन पएर सँ दबाबैत बौआयल िकाँ िक े लय \nलगलाि । शादुल घुरघुरायत ब ड्ड कबलतीसँ खातिमे खसय सँ बतच गेल।  \nइमाम शादुलक ेँ  छोनड देबाक लेल चाँद सँ गोिाड़  क े लन्न्ि आ बडबड़ाइत बािल छलाि, \"चाँद! नतकोर े ... नतकोर े ! (ननि \nमारू... ननि मारू!)\"।  \nबीबम्मा तचकडलीि, \"चाँद... साविान! तूँ नपछनड सक ै त छि! ओकरा  क ु शलता सँ िक े लू!\"।  38 \n \nचाँद अपन पूरा िोर लगा कऽ िाँफय लागल। िे काि शादुल लेल खेल िकाँ शुरू भेल छल , आब दुनूक बीच एकटा पैघ \nस ङ् घ षघमे बद शल गेल। श ादु ल िे श ुरू मे माि ख ातिमे ख स य स ँ बच बाक प्रयास  कऽ र िल छल, आब नवरोिी मुरा मे आनब गेल \nछल। \nचाँदक भीतर िे क्ोि त रबा  सँ िगज  िरर ििनक रिल छल, ओकरा कारिेँ ओ रस्सा सँ शादुलक पीठ पर प्रिार करय \nलागल। भालु ओकरा पर झपटल आ गुरडल। अपन पएर उठबैत चाँद एक अप्न्तम िोर सँ ितका देबाक प्रयास कएलखखन , \nमुदा शादुल पुनः बतच गेल।  \nचाँद िाँफय लागल। ओ क्ोिमे अपन नपताक ददस झपटल आ शादुलक ेँ  मारर देबाक आद ेश देलखखन , \"अब्बा... अिाँ िाऊ! \nओनि शैतानक ेँ  मारू!\"। इमाम न निये कोनो प्रततनक्या देलनन आ न निये एक इ ं च निललाि। ओ माि हुनका घूरर रिल छलाि। \nचाँदक आँखख क्ोि सँ लाल भऽ गेल। ओ अपन गप् प पुनः दोिरओलनन। खतरा देखख बीबम्मा अपन पतत केँ उकसाओलनन , \n\"िाऊ... िाऊ! की एक बेर किला सँ ननि बुझैत छी? िाऊ!\"। इमाम ननश्चल भऽ कऽ अपन पत्नीक ेँ  खतरनाक निरर सँ \nदेखलखखन। क्ोतित चाँद दाँत पीसैत शादुलक ेँ  पुनः खातिमे िक े लबाक लेल बढ़ल। एनि बेर शादुल िे क े वल नवरोि कएलक, \nवरन् ओ आब चाँद पर टूनट पडल। चाँद पर झपनट कऽ ओ हुनका अपन शक्ततशाली िबडाक बीच पकनड लेलक आ ठाढ़ \nभऽ कऽ गुरडल। चाँद भयावि रूप सँ तच कड़ऽ लागल । \n\"अर े  अल्लाि... बेटा मरर गेल!\" बीबम्मा अपन बेटाक ेँ  मरल मानन कऽ घबरा कऽ आगू दौ ग लीि। \nच नकत  भऽ इमाम श ुरू मे नकछु  बुजझ न नि स कला, मुदा िखन देखलखखन िे चाँद िमीन पर छति आ शादुल हुनकर ऊपर \nिावी भऽ गुरराय रिल अतछ, आ चाँद मद मत लेल तच कड़ऽ लागल । शादुलक प्रखर दाँत चाँदनीमे चमकय लागल।  \nइमामक िडकन तेि भऽ गेल। ओ \"शादुल!\" तचकर ै त चाँद लग  पहुँचलाि। बीबम्मा सेिो, िे तखन िरर चाँदक लग दौनग \nआएल छलीि, एकटा माए िकाँ अप न  र्द प ुिक बीच क स ङ् घ षघ स ुलझबैत  श ादु लकेँ  ओकर  र ो इयाँ स ँ प कनड कऽ र्दर  ख ींच बाक \nप्रयास कएलखखन।  \nइमामक मुँि सँ \"शादुल\" कऽ पुकार सुनन शादुल आज्ञाकारी िकाँ चाँदक ेँ  छोनड देलक आ िाँफ ै त एक ददस ठाढ़ भऽ गेल। \nचाँद ठाढ़ भऽ गेल, मुदा अखनहुँ आतंनकत छल। र्दर एकटा लाठी देखख ओकरा िािमे लेल क आ प्रचण्ड क्ोिमे बौआयल \nिकाँ शादुलक ेँ  मारय लागल। \nबीबम्मा क्ोि सँ तचकडलीि, \"मारु... शैतानक ेँ  मारर दद अ!\" \nप्रिारक नवरोि कर ै त शादुल पीडा सँ दौड ै त इमाम लग  ठाढ़ भऽ गेल, मुदा इमाम पूिघतः ननि बुजझ सकलाि िे की करबाक \nअतछ। ओ चाँद ददस दौ गला ि आ बािल छलाि, \"ननि चाँद! ननि ! प्रतीिा करू!\"  \nचाँद कोनो समझौता करबाक मूडमे ननि छल। शादुल पर गा रर क बौछार कर ै त ओकरा नपटनाइ िारी रखल क। सभ प्रिारक \nसंग शादुल गरिैत इमामक चारू कात दौडय लागल। शादुलक ई पीडा देखब इमाम लेल असह्य भऽ गेल , ओ बीच -बचाव \nकर ै त चाँदक िाि सँ लाठी छीनबाक प्रयास कएलखखन , मुदा चाँद क निको ननि िमल। \nठीक ओिी िि, इमामक कान्ि पर एकटा िोर सँ लाठी बजड़ल । िँ ई चोट हुनकर कपार पर पडल रनितैक , तँ ओ ननखश्चत \nरूप सँ ओतनि ढनि कऽ मरर िाइत! एकटा ढ े रक रूपमे ख सै त , स ाँस  लेबाक लेल स ङ् घ षघ करै त  ओ एकटा द यन ीय च ीत्कार   39 \n \nकएलखखन।  \nचाँद अपन नपताक ेँ  मारबाक लेल पुनः लाठी उठौलनन। इमामक पीडा सँ भरल चीत्कार सुनन शादुल क्ोि सँ चाँदक ेँ  घुरलक। \nएकटा एिन पुि िकाँ िे अपन नपताक ेँ  चोट खाइत ननि देखख सक ै त िो , शादुल चाँद पर पुनः िमला करय लेल झपटल।  \nअपन पाछाँक पएर पर अपन पूरा ऊ ँ चाई िरर ठाढ़ भऽ कऽ शादुल चाँद पर खसल। ओनि प्रिार सँ चाँद अनचोतक े  पीठ  भरे  \nिमीन पर खशस पडल।  \nशुरूमे िखन शादुल नवरोि कएलक , तँ ओ चाँदक ेँ  कोनो पैघ ितत ननि पहुँचओल क, मुदा आब ओ प्रचण्ड क्ोिमे छल। पुनः \nअपन िबडा प सा र ै त शादुल चाँदक गरदनन पकनड लेलक ; ओकर दाँत चाँदक कण्ठ पर छल।  \nचाँद अपन प्रािक  भय सँ एकटा कान फानड देब य वला चीत्कार कएलखखन। एक िि आर िोइत तँ शादुल हुनकर कपार \nफानड दैत , मुदा इमाम समय पर \"शादुल! नतकोर े !\" तचकर ै त ओकरा रोकलखखन आ ओक रा  रोइयाँ सँ पकनड कऽ पाछाँ \nिठौलनन। \nचाँद ठाढ़ भऽ गेल, मुदा भय सँ ओ अखनहुँ िडिडा इत िरिरा रिल छल। बीबम्मा कानैत अपन िाि अपन बेटा पर फ े रर \nरिल छलीि, ई देखय लेल िे ओ घायल तँ ननि छति। शादुल इमामक लग ठाढ़ भऽ चाँदक ददस अखनहुँ गुराघ कऽ देखख रिल \nछल। \nआब ओतय र्द टा युद्धरत गुट बनन गेल छल -एक ददस बीबम्मा आ चाँद , आ दोसर ददस इमाम आ शादुल।  \nअपन माएक ेँ  एक ददस िक े शल कऽ चाँद भीतर दौ ग ल। शीघ्रे ओ िािमे एकटा रस्सा लय बािर आयल आ अपन नपताक \nसोझाँ ठाढ़ भऽ गेल। \"अिाँ िमरा मारर देबाक प्रयास कऽ रिल छी। अिाँ िमरा जियत ननि द ेखय चािैत छी, एनि लेल अिाँ \nशादुलक मुँिक िाबी खोशल देलहुँ। अिाँ िमरा नकएक मारब , िम अपन प्राि स्वयं लय लेब!\" एतेक कनि ओ रस्सा ल ऽ कऽ \nएकटा गाछक ददस तेिी सँ बढ़ल।  \n\"अर े  बेटा नतकोर े ... नतको! ओ रस्सा छोनड दऽ र े !\" बीबम्मा नवलाप कर ै त दुनूक बीच आएल छलीि आ रस्सा छोनड देबाक \nनवनती करय लगलीि।  \nचाँद हुनका िक े शल देलखखन। बीबम्मा लटपटा कऽ िमीन पर खशस पडलीि। अपन पएर पर ठाढ़ भऽ ओ अपन पततक पास \nदौडलीि। \"ओ शैतान! अिाँ की कऽ रिल छी? ओकर ा प कड़ू!\" ओ इमामकेँ  को स य लगलीि। \nइमाम स्तब्ि ठाढ़ छलाि। ओ अपन पत्नीक गा रर  सुनन कऽ सचेत भेलाि आ चाँदक पाछाँ दौडलाि। चाँदक ेँ  रोनक कऽ ओ \nहुनकर िाि सँ रस्सा छी नि लेलखखन।  \nअपन नपताक मुँि पर देखैत चाँद बौआयल िकाँ  मांग कएलखखन , \"की अिाँ ओकरा (शादुलक ेँ ) मारब... वा िमरा मारब ? \nस्पष्ट कहू, अिाँ क े करा मारब?\" \nबीबम्मा इमाम आ शादुलक ेँ  श्राप दैत िोर -िोर सँ कानय लगलीि। \"अिाँक कपार फ ू नट िाय! अिाँ िमर बेटाक ेँ  मारर देब... \nअिाँ ओकरा ननि छोडब। अिाँ एकर नवनाशे लेल िन्मल छी।\" \nक्ोि आ दु:खक तमश्रि सँ इमाम व्याक ु ल भऽ गेलाि। ओ बीबम्माक ददस क् ू रता सँ देखलखखन आ हुनका पर तिसे लाि, \n\"अपन िीि बन्द राखू!\" िानि पर बीबम्मा चाैंनक कऽ एक ििमे नवलाप करब बन्द कऽ द ेलखखन।   40 \n \n\"िे शैतान! िम की कएल? की िम शादुल सँ चाँद पर िमला करय लेल किलहुँ वा ओकरा आत्मित्या करय लेल किलहुँ? \nकी िम अिाँ दु न ू गो टे िे नकछु  कनि र िल छलहुँ , तकर ए को शब्दक नवरोि कएल ? अिाँ ओकरा (चाँदक ेँ ) एकटा क ु क ु रमे \nबदशल देलहुँ!\" \n\"ननि... ई माि अिाँ छी... अिाँ ओकर मुँिक िाबी खोशल ओकरा चाँदक नवरुद्ध भडका देलहुँ। एक तमनट आर िोइत तँ ओ \nिमर बेटाक ेँ  मारर दैत। तखन अिाँक आँखख ओनि दृश्य पर सुख पनबत य। एखनहुँ अिाँ िमरा ननि छोडब। अिाँ िमरो अन्त \nदेखब।\" बीबम्मा अखनहुँ कानैत दिारर रिल छलीि।  \nइमाम बीबम्मा ददस घुरलमि- \"श ादु ल त ो िर  िकाँ भ्रष्ट न नि अतछ। ओकर  नकछु  न ैतत कत ा छै क। ओकर ा अप न  स् त न क र्दि \nनपआ कऽ पोसलाक बादो तूँ र्द एकड िमीन लेल सभटा नबसरर गेलें। ओ तोिर िकाँ ननि अतछ। िमरा सभक बीच रिैत -\nरिैत ओकर मनमे िमरा लेल स् िायी स्नेि िानग गेल छ ै क। \nएनि कारिेँ ओ ई ध्यान राखलक िे ओकर एकटा दाँतो िमर बेटाक ेँ  ननि गड ै । ननि तँ ओ अखि िरर िमर बेटाक ेँ  टुकडा-\nटुकडा कऽ देने रनितौ , भले तोिर पुरखा सभ ओकर रस्तामे आनब ि इतौ। तूँ देखलें ननि िे ओ पोिरािु कऽ की कएलक \nकाेंडापुरम िे? की तूँ ननि िानैत छि िे ओ िमरा कोनो ितत िोइत ननि द ेखख सक ै त अतछ ?\" \nएत बेमे िेन ा नकछु भेलनि न नि छल, शादुल इमामक पएरक चारू कात चतकर लग बय लगल। ओ कखनो -कखनो इमामक \nपएर सुंघैत छल आ क्ोि सँ चाँदक ददस देखैत अपन पएर पर ठाढ़ भऽ कऽ दाँत देखाबैत छल।  \nचाँद अखनहुँ क्ोिमे उबशल रिल छल आ अपन माता -नपताक ददस कठोरता सँ देखख रिल छल। िखन चाँद शान्त रिैत छल , \nतँ पािर िकाँ िैयघवान छल, मुदा िखन बौ ड़ायल, तखन ओ की कि त वा की करत , एकर ओकरा  कनिको परवाि ननि रिैत \nछल। इमाम ई नीक िकाँ िानैत छलाि। एनिमे कोनो आश्चयघ ननि िे िखन ओकरा खराब मूडमे देखैत छलाि , तँ इमाम \nसददखन ओकरा कोमल स्वरमे मनेबाक प्रयास कर ै त छलाि।  \nबीबम्मा आवेशमे किलखखन , \"तूँ अक े ले छि िे ओनि असिाय प्रािीक ेँ  ननि छोडय चािैत छि। तूँ अपन बेटाक ेँ  सुखमे जि ऐत \nदेखय ननि चािैत छि। ितेक पैघ मूखघ मानुस िोय , ओ एक टुकडा िमीनक माशलक बनय चाित... िम ननि िानन तूँ क े िन \nछि...\"। \nइमाम खाैंझा कऽ  मांग कएलखखन , \"िम की ननि कएल? बताउ तँ!\"।  \n\"चािैत छि िम तोरा बताबी िे तूँ की कएलें ? त ो र ा ओकर ा नकछु  द ाम प र  बेच बाक लेल प ठाओल गेल छल, तूँ गेलें आ तुरत्ते \nवापस आनब गेलें।\"  \n\"अिाघत्... तूँ िमरा सँ की कर बाबय चािैत छि? क े करा बेची िँ नकयो ओकरा खरीदय लेल आगू ननि आएल ?\" \n\"वाप स  आबय कऽ बद ला त ूँ अप न  िीवन  स माप्त  कऽ स कै त  छलें। िम त ो र ा स ँ छु टकार ा प ानब िाइत हुँ। त ो िर  कप ार  फू नट \nिाय!\" \n\"िँ, िम ओिो करब, मुदा िम कनियो उम्मीद ननि कएने छलहुँ िे तूँ एतेक िल्दी बदशल ियबि। िम सुनने छलहुँ िे पोसपुि \n(गोद लेल बच् चा) लेल प्रेम अपन बच् चा सँ बेसी िोइत छ ै क। तोिर ओ प्रेम कतय गेल ? चाँद तँ माि ओकर र्दिक आपूर्तिंकताघ \n(सप्लायर) रिल। आइ चाँद घोषिा कऽ रिल अतछ िे ओ शादुलक ेँ  मारर देत... कास्ल्ि ओ कित िे ओ िमरो मारर देत...  41 \n \nओकरा छोडि! तोिर बार े मे की? तूँ ओकरा लेल सम्भव -अस म्भव स भ नकछु  कएलें... आ ओत बे िल्द ी बद शल गेलें।\" \nचाँद ओकरा सभक बीचक बिस सुनन कऽ झुंझलािटमे अशशष्टता सँ तच कड़ल: \"िम की किलहुँ आ अिाँ सभ की कऽ रिल \nछी? की अिाँ दुनू गोटे मौि -मस्ती कऽ रिल छी ? एनि स्स् िततमे िमरा पास आत्मित्या करबाक अततररतत कोनो नवकल्प \nननि अतछ!\" एतेक कनि चाँद एक बेर पुनः गाछ ददस दौ ग ल। \nइमाम हुन कर  प्रयास  नवफल कर बाक लेल िस् त िेप  कएलखख न  आ ओकर ा अङ् कवार मे प कनड लेलखख न , िखननक बीबम्मा \nचाँदक पएर पकडने छलीि।  \n\"अिाँ अक े ले छी िे एिन कऽ रिल छी! अिाँ िानन -बुजझ कऽ ननिघयमे देरी कऽ िमरा ननराश कऽ रिल छी। अिाँ चािैत छी \nिे सभ ओकर उपस्स् िततक बार े मे िानन िाय,\" चाँद क्ोतित भऽ िोर -िोर सँ साँस लैत किलखखन।  \nइमामक आवाि बैशस गेलनन। ओ सोचलनन िे चाँद सँ बिस करबाक कोनो लाभ ननि अतछ। चाँदक पास िा कऽ इमाम \nअपन िाि पुिक कान्ि परराखलखखन। ओकरा शान्त करबाक प्रयासमे ओ किलखखन , \"िम की कएलहुँ र े? तूँ िमरा शादुलक ेँ  \nिङ् गलमे छो नड द ेबाक लेल किलें। िम कएलहुँ, ननि? ओ स्वयं वापस आनब गेल! तूँ िमरा ओकरा बेचबाक लेल किलें। \nिम प्रयास कएलहुँ, ननि? िँ ओ ननि नबका रिल अतछ तँ िम की करी? आब तूँ ओकरा जियतनि गाडय चािैत छि... की \nिम ननि किलहुँ? िमरा बताउ, िँ ओ ओनि खातिमे ननि क ू देत तँ की करबाक छल? िम ओकर ा िङ् गल स ँ गाम अन लहुँ। \nबीस बखघ सँ सािीक रू पमे रिलहुँ। ओकर सभ बोनिा आदत पर काबू पाबयमे सिायता कएलहुँ , ओकरा अपन सभ  ईलि \nशसखौलहुँ आ सफलताक संग ओकरा पोसुआ  बना लेलहुँ। आब िखन िमर आवश्यकता समाप्त भऽ गेल अमि, तँ ओ कतय \nिा सक ै त अतछ?\" अप्न्तम शब्द सभ आस्ते -आस्ते कम भऽ गेल , ओ माि अपन मननि मन बुदबु द यलाि। \nइमाम ई अनुमान ननि लगा सक ै त छलाि िे हुनकर पुि हुनकर गप्प पर की प्रततनक्या देताि। इमाम सोचलनन: िखन ओ \nनरम अतछ , तखननि ओकरा झुक े बाक प्रयास करबाक चािी। िखन ओ शान्त भऽ िायत , तखन ओ िमर पुि अतछ। ओ \nबादमे मानुसक बीच वापस आनब कऽ वशमे भऽ सक ै त अतछ।  \n\"या िम रिब या तूँ। एनि िि ननिघय करू।\" चाँद अपन नपताक िाि अशशष्टता सँ एक ददस िक े शल देलखखन।  \nबीबम्मा चाँदक पएर ननि छोडलनन। ओ मनबैत किलखखन , \"िम कतय रनि सक ै त छी... तोरा नबना... की िम कनीको िीनवत \nरनि सक ै त छी? की त ूँिी िमर  िीवन मे स ब नकछु  न नि छि?\" \n\"ओ शादुल सािी... शादुल  सािी...\" दाँत पीसैत आ बुदबुदा इत चाँद फ े र सँ शादुल पर िमला करबाक तैयारी कएलखखन। \nिािमे एकटा पािर लैत ओ शादुल पर ननशाना साति कऽ फ े कलनन मुदा चूक भऽ गेल।  \nएकचारी गाम सँ बािर छल , एनि लेल एनि मध्यराशिक समयमे ई तीनू गोटे र्दरी पर रिमि, आ कोिो आनक सुनबाक पहुँचमे \nननि छलाि, शसवाय गलीक क ु क ु र सभक भाैंकबाक आवािक, िे ओकरा सभक िोर -िोर सँ बािय सँ डरर कऽ सन्न छल।  \nचाँदक ेँ  शान्त करबामे इमामक ेँ  मोटामोटी एक घण्टा लागल। अपन बेटाक पास िाइत बीबम्मा स भिा दोष अपन पतत पर \nमनढ़ द ेलखखन आ इमाम चुपचाप अपन बेटाक क्ोि शान्त करबाक लेल सभटा अपन माि पर लेलनन।  \nअन्तमे चाँद एनि शतघ पर अपन रुख नरम कएलखखन िे इमाम खातिमे उतरर कऽ शादुलक ेँ  नीचाँ खसबयमे सिायता करताि। \nचाँद बादमे हुनका (इमामक ेँ ) बािर ननकालय लेल िाि बढ़ौतति। तखन शादुलक दफन सँ बचबाक कोनो उपाय ननि रित।  42 \n \nओकर बाद तीनू गोटे तमशल कऽ खातिक ेँ  मानट सँ तोनप देताि।  \nश ुरू मे इमाम यो िन ा स ँ स िमत  भऽ गेलाि। नकछु  काल बाद  िख न  च ाँद क व्यतित  मन  कन ी श ान्त  भेल, तँ इमाम पुछलखखन , \n\"तूँ ननि चािैत छि िे शादुल लगपास देखल िाय , ननि?\" \n\"िँ... वएि बात अतछ। िेना किल गेल अतछ तनिना करू। ओ देखाय ननि पडय , भोर सँ पनिने ननपत्ता भऽ िाय।\" बीबम्मा \nअपन बात िोडलखखन। हुनकर एकमाि तचन्ता अपन बेटाक कल्याि छल। ऊपर सँ ओ डरल छलीि , एनि कारिेँ ओ चाँदक \nकिला सँ पनिननि सिमतत दऽ द ेलखखन।  \nइमाम आ बीबम्माक बीच बिस िारी छल आ चाँद चुपचाप अपन माता -नपताक ेँ  देखख रिल छल।  \nबीबम्मा घबरा कऽ किलखखन , \"िखन ददन इिोत िोयत , तँ लोक सभ िानन जा यत। नकयो िे नकयो भालुक उपस्स् िततक \nबार े मे मण्डल रािस्व अतिकारी (एमआरओ) वा पुशलस स्टेशनमे सूचना दऽ द ेत। कतेको लोकक ेँ  ई बात पनिने सँ पता छ ै क \nिे िम र्द एकड िमीन लय कऽ नकसान बन य बला छी। कतेको लोक एनि ईष्याघ सँ िरर रिल छति िे एकटा फकीरक ेँ  \nिमीनक की आवश्यकता अतछ।\"  \nइमाम एकटा नव प्रस्तावराखलखखन , \"ठीक अतछ... ओ खातिमे ननि क ू दत आ ननि िम ओकरा सँ बािर ननकलब। िम \nओकर ा भो र  िो यबा स ँ प निन े िङ् गल लय िाएब। िम ई सुननखश्चत करब िे एनि बेर ओ वापस ननि आबय। िम नबना ककरो \nध्यान आकर्षिंत कएिे गाम पार कऽ लेब।\"  \nइमामक गप्प समाप्त भेला सँ पनिने चाँद क्ोि सँ फानट पडल। \"देखू हुनका! की िम सिी ननि किलहुँ ? ओ फ े र सँ ओिी \nठाम आनब गेलाि... अर े  बताि, अिाँ बताि छी, पतछला बेर की भेल छल ? की श ादु ल प ेद म्मा िङ् गलमे छो डलाक बाद  स ाँझ \nभेला सँ पनिने वापस ननि आनब गेल छल ? एनि बेर सेिो  ओनिना िोयत! पूरा गाम ओकर बार े मे सुनन लेत। िम िे किब , \nककरो िमरा पर नवश्वास ननि िेतै। अिाँक ेँ  की लागैत अतछ िे एसआई सािब पतछला ददन की किने छलाि? ओ किने छलाि \nिे बोनिा िानवर राखब अपराि तिक। तखन अम्मी आ िम की झूठ ननि गढ़लहुँ? हुिूर, िमरा लग  भालु ननि अतछ, िमरा \nपास एक समय छल मुदा आब ओ मरर गेल... की िम ई ननि किलहुँ ? िखन िम आिीनवकाक लेल एमआरओ कऽ पास \nगेलहुँ तखन की किलहुँ, याद अतछ ? ई िमीन  प ाबय लेल िम स भ अयो ग्य लो कक प एर  छु लहुँ। प ैघ  र ाशश  उिार  लैत  िम \nदस ििार िरर खचघ कऽ देलहुँ... क निको कम ननि। िँ एमआरओ कायाघलयमे एकर भनक लानग गेल , एनि भालुक अस्स्तत्वक \nएकटा स ङ् के त ो  भेटल, वा नकयो ई इशारा कऽ देलक िे शादुल अखनहुँ िमरा सभ संगे अतछ , तँ िमरा िमीन सँ वक्ित कऽ \nदेल जा यत। पट्टा िमर ननि िोयत!\" \nबीबम्मा सेिो ओतबे िोर सँ शातमल भऽ गेलीि। \"िँ। िमर बेटा कतेक भोतिआएल अतछ! िम एतेक जिऐत रिलहुँ, की ओ \nकनीको आराम सँ ननि रनि सक ै त अतछ ? ई शभिावृशत्तक िीवन ओकरा लेल ननि अतछ... सािसक कमीमे अिाँ कमा ननि \nसक ै त छी , कम सँ कम ओ तँ कमाओत!\"  \nइमाम दुनूक गप्प ध्यान सँ सुनलखखन आ हुनका शान्त करय लेल बैशस गेलाि। \"ठीक अतछ... िम कोिो तेसर आँखखक ेँ  ई \nन नि िान य द ेब। िम भो र  िो यबा स ँ प निन े िङ् गल लेल नन कशल िाएब। उप् पीक छालक नपसल पाउडरमे एक मूठी तमाखू \nतमलायब आ ओ तमश्रि शादुलक ेँ  खखयायब। ई आिा घण्टामे ओकरा बौआ देत। याददाश्त िेराएला कऽ बाद ओ मनुष्यक ेँ  \nतचनिबाक स्स् िततमे ननि रित आ ननिये अप न  घ र  वाप स ीक र स् त ा याद  कऽ स कत । औख िक त ीव्र प्रभावमे ओ िङ् गलमे  43 \n \nबताि िकाँ भटकत... की ई ठीक रित?\" \nच ाँद  िे नकछु  स ो च लनन , ओ चुपचाप चशल गेलाि। ओक रा  मौन  द ेखख  बीबम्मा स ेिो  आर  नकछु  न नि किैत  च ुप  भऽ गेलीि आ \nओकर पाछाँ -पाछाँ चशल गेलीि। इमाम खाट कऽ पास िा कऽ शशतिल भऽ ओकर फोकलापनमे ढनि गेलाि। िो रे क काल \nबाद इमाम देखलखखन िे एकटा तमाखूक बीडी हुनकर डाँर कऽ कपडा सँ खशस पडल अतछ। िरिराइत िािे ओ अपन लेल \nएकटा बीडी बनौलनन , िरौलनन आ ओकरा चूसय ल गला ि। \nइमाम अपन बिुआमे कच् चा तमाखूक लपेटा मिसुस कएलनन आ हुनकर पास उप्पीक गाछ छल। िँ उप् पीक छालक ेँ  तमाखू \nसंग नपशस कोनो िानवरक ेँ  खखयाओल िाय , तँ ई तमश्रि ओकरा बताि करबाक लेल पयाघप्त छल।  \nउप्पी इमामक ेँ  दस बखघ पनिनेक एकटा घटनाक याद ददला देलक। ओनि घटनाक स्मरि सँ हुनकर हृदय भारी भऽ गेलनन। \nहुनकर स्मृतत एकक बाद एक घटनाक परत खोलय लागल।  \nशादुल तखन दस बखघक छल। नर भालु भेला कऽ कारिे ओ एकटा  सािी लेल बताि िकाँ बेकल िोइत छल। राततमे ओ \nिोर -िोर सँ तचकर ै त , गाछ स भकेँ  अङ् कवार  भरै त  आ िमीन  प र  लो टैत  छल। मन ुष्यक दद स  द ेखख  ओ प्रेमप ूिघ िीवन  लेल \nबेकल िोइत छल। ओ मद (काम -उत्तेिना) कऽ समय नवरोि कर ै त छल आ र्द बेर चाँदक ेँ  काटय कऽ प्रयास सेिो कएने \nछल। र्द बेर ओ इमामक ेँ  सेिो कानट लेने छल। एक बेर तँ ओ बीबम्मा पर गुररा इत झपटल छल आ हुनकर कान्ि पकनड लेलक \nआ खेल देखेबा सँ मना कऽ द ेलक।  \nइमामक साला ओनि समय र्द टा मादा भालु पोसने छलाि। इमाम शादुलक ेँ  ओकरा लग लय गेलाि आ ओकर संग तमलन \nकरौलनन। तखननि शादुल अपन सामान्य व्यविारमे वापस आनब सकल। तखनो ओ सािी लेल बेकल िोइत रिैत छल , मुदा \nइमाम ओकरा अतसर ओनि र्दर गाम ननि लय िा सक ै त छलाि। आ िँ ओ लय िएबाक प्रबन्ि कररतो छलाि , तँ हुनकर \nसाला अपन भालु सभ संग यािा पर ननकलल रिैत छलाि।  \nपरू  सभक ेँ  बतिया करब सामान्य छल , मुदा भालु संग ओिी प्रिा केँ अपनायब संभव ननि छल। तखनो इमाम लग शादुल \nलेल बतियाकरिक ओनि पारम्पररक नवतिक ेँ  अपनायबाक अततररतत आन कोनो उपाय ननि छल। इमाम सुखायल बोनिा \nिडी -बूटी ब्रह्मदण्डी, उप्पी , नवषमुतष्ट आ इतष्टकाँतक ेँ  एक संगे उबाशल कऽ एकटा काढ़ा बनौलनन आ एक सप्ताि िरर शादुलक ेँ  \nनप औलनन। भालु पूरा एक मास िरर सोझ ननि ठाढ़ भऽ सकल। ओ काढ़ा ओकरा एतेक दुबघल कऽ देलक िे एक मासमे ओ \nपूिघतः वशमे आनब गेल। एक बेर अपन पुरुषत्व खोला कऽ बाद शादुल एकटा खेल -प्रदशघकक रूपमे पुनः सामान्य िीवनमे \nवापस आनब गेल।  \nआब गाछक नीचाँ बैशस ई सभ इमामक स्मृततमे तािा भऽ गेल। शादुलक ददस निरर दौडबैत इमाम देखलखखन िे ओ \nभोिनक खोिमे व्यस्त अतछ।  \nइमाम मन नि मन  स ो च लनन : \"रे  बेटा! िम त ो र ा इप्प ाक त ाडी नप आ कऽ िङ् गल स ँ घ र  अन लहुँ। त ो र ा घ र  प र  र ाख बाक लेल \nिम तोरा नशीला पदािघ देलहुँ। अपन िीनवका लेल िम तोिर पुरुषत्व दबाबय लेल तोरा बोनिा तमश्रि खखयौलहुँ।\"  \n\"आब फ े र सँ िम तोरा बताि कऽ रिल छी तानक तूँ अपन िोश खो द एि। िम तोरा सभ चीि सँ वक्ित कऽ देशलयौ। िम \nआब तोरा अप िासँ सेिो र्दर पठा रिल छी। ई पाप िमरा सििनि ननि छोडत... िम एकटा कीडा िकाँ मृत्यु कऽ सामना \nकरबाक लेल अशभशप्त छी।\"   44 \n \nई स भ स ो तच  इमाम हृद य स ँ एत ेक भार ी आ ऊिाघिीन  मिस ुस  कएलनन  िे ओ अङ् ग स ेिो  न नि निला स कलाि। ओ गिीर  \nदु:ख सँ व्याक ु ल छलाि। व्याक ु लतामे इमाम अपन िाि शादुल पर फ े रलखखन। िेना ओ एिन कएलनन , ओकर िुिुन पर \nचाँदीक छल्ला भेटलनन। तेिी सँ कान टटोललखखन तँ सोनाक बाली ननपत्ता छलैक।  \nहुनकर मुँि नोर सँ शभिल छल। इमाम किलखखन , \"शादुल... देखि... ओ सभ तोिर कमाईक सोनाक बाली सेिो ननकाशल \nलेलकि।\" \nशादुल हुनका एकटा भावनािीन उदासीनताक भाव सँ देखलक। दु:खक ओनि ििमे सेिो इमाम शादुलक वीरताक ेँ  याद \nकएलनन। इमाम प्रेम सँ शादुलक मुँि अपन िािमे लेलनन , \"र े  बेटा... तूँ ओनि पिलवान मल्ल र े ड्डीक ेँ  कोना िर े लें, आ तूँ ओनि \nसोनाक बालीक ेँ  कोना अर्ििंत कएलें!\"  \nशादुल हुन कासँ  आरो बेसी स नि कऽ सुटनक गेल।  \nइमाम बताबय ल गला ि िे शादुल गम्भीरावपेटमे मल्ला र े ड्डीक ेँ  कोना िर े ने छल। इमाम तखन गाँिी प्रततमाक पास शादुलक \nखेल देखा रिल छलाि। शादुल एकटा पिलवान िकाँ गवघ सँ सोझ चलैत छल आ कलाबािी कर ै त छल।  \nइमाम गामक लोकक मनोर ं िन कर ै त एकटा सािारि नटप्पिी कएने छलाि , \"ई गाम कोनो सािारि गाम ननि छ ै क शादुल। \nई वएि गाम तिक ितय पिलवान मल्ला र े ड्डी रिैत छति। की तूँ मल्ला र े ड्डीक नवरुद्ध िीत सकबि? की तूँ ओकरा चुनौती \nद ेबि वा अप न  न ङ् गट (न ाङरर ) िोनड कऽ घर बैसबि ?\" \nशादुल िमीन पर चांगुर मार ै त मल्ला र े ड्डीक ेँ  चुनौती देबाक अपन उत्सुकता प्रदर्शिंत कएलक। ओ अपन बाम पएर उठौलक , \nअपन माेंछ घुमौलक आ िवामे उछलल। मल्ला र े ड्डी , िे ओकरा गलीक दोसर ददस सँ देखख रिल छलाि , पास अयलाि। \nओतय  िमा भेल सभ दशघक ठाढ़ भऽ गेलाि। \n\"ई की मूखघतापूिघ बात तिक ? की अिाँ एकटा मानुसक तुलना एकटा िानवर सँ कऽ रिल छी ?\" ओ क्ोतित भऽ कऽ \nपुछलखखन।  \nइमाम नवनम्रता सँ िवाब देलखखन , \"माि अिाँ पटेल ननि... कोनो व्यक्तत क ेँ  िारय पडतैक।\" \nमल्ला रे ड्डीक अिङ् कार  आित  भऽ गेल। \"िम एक ििार टका दाँव पर लगाबैत छी िँ िम िारर गेलहुँ, तूँ की देबि?\" \nइमाम उम्मीद ननि कएने छलाि िे गप्प एतेक आगू बनढ़ जा यत । िख न  ओ नकछु  बािय लेल श ब्द  बटो रर  र िल छलाि, चाँद \nिस्तिेप कएलखखन , िे अखननि शादुलक संगे ओनि ठाम पहुँचल छल ई देखबाक लेल िे हुनकर नपताक ेँ  की भेल अतछ। \n\"िम अिाँक ेँ  दस ििार देब!\" \nउपस्स् ित सभक मुँि खुिल रनि गेल। इमाम िरिरा उठलाि। मल्ला र े ड्डी आरो क्ोतित भऽ कऽ ठाढ़ भऽ गेलाि। नकयो मल्ला \nर े ड्डीक ेँ  बुझयबाक प्रयास कएलक, \"ननि पटेल , भालु अिाँक ेँ  ितत पहुँचा देत !\" मुदा ई चाँद लेल माि एकटा खेल िकाँ \nछल। \nचाँद सािसपूवघक अपन बात िोडलखखन , \"भले अिाँ ओकरा कनीको चोट पहुँचा देब... ओकर अिघ अतछ िे अिाँ िीतत \nगेलहुँ ! ओ अपन नि सँ अिाँक ेँ  ननि खराेंचत आ ननि ये दाँत सँ काटत। ओ माि क ु श्तीक एकटा मुकाबला करत! बस एतबे!\"  \nमल्ला र े ड्डी एक ििक लेल सेिो पाछाँ ननि देखलखखन। ओ दाँत पीस कऽ एक बेर मे अपन क ु रता फानड देलखखन , अपन  45 \n \nलुंगी कछा मारर क ु श्तीमे क ू दद पडलाि। \nइमाम घाम सँ भीजि गेलाि। अपन पुिक ददस क्ोि सँ देखख कऽ किलखखन , \"प टेल! िम एत य माि नकछु  घ र क लगप ास  \nभीख  मांगबाक इरादा रखैत छी , मुदा अिाँ सि  लोक सँ झगडामे पडबाक ननि। िम बिारमे अज्ञानतामे ई शब्द कनि देलहुँ। \nअिाँ आ ओनि भालु कऽ बच् च ाक बीच  कत य त ुलन ा! अिाँ अके ले िीत ब। ओकर ा छो ड़ू... िमर  ई बच् च ा न नि िान ैत  अतछ। \nक ृ पया िमरा ज एबाक अनुमतत दद अ।\" \nमुदा मल्ला र े ड्डी सुनबाक मूडमे ननि छलाि। इमाम ितेक मल्ला र े ड्डीक पएर पर खशस कऽ नगडनगडायलाि, ओ ओतबे क्ोतित \nिोइत गेलाि। िेना -िेना मल्ला र े ड्डीक आवाि ऊ ँ च भेल, शादुलक आँखख सेिो लाल िोय लागल। ओ सेिो मल्ला र े ड्डीक ेँ  \nघूरय लागल।  \n\"चल! मनमे आएल शब्द बनक कऽ आब तूँ िमर पएर पर खशस रिल छि। की तूँ दस ििार देबि वा क ु श्ती करबि... एखने \nननिघय करि!\" गारर  दैत ओ तेिी सँ इमामक ेँ  एक लात मारर देलखखन।  \nिखन इमामक ेँ  चोट लागल , शादुल क्ोतित भऽ गेल। अपन शरीर फ ु लाबैत ओ अपन पाछाँक पएर पर ठाढ़ भऽ गेल। अनगला \nिि ओ मल्ला र े ड्डी पर झपटल। \nमल्ला र े ड्डी तुरत्ते एक ददस िनट गेलाि। शादुल िमीन पर सो झे खशस पडल। मल्ला र े ड्डी तेिी सँ ओकर पीठ पर चनढ़ गेलाि। \nअपन पएर शादुलक डाँरमे फ ँ सा कऽ आ अपन िाि ओकर मुँि पर दबा कऽ मल्ला र े ड्डी शादुलक गरदनन िोर सँ मचोनड \nदेलखखन।  \nशादुल निलबाक लेल सेिो स् िान ननि प ओलक। ओ छटपटाएल , उठबाक प्रयास कएलक मुदा कोनो लाभ ननि भेल। ओ \nअपन मुँि खोललक आ साँस लेबाक लेल िाँफय लागल।  \nगवघ सँ मल्ला र े ड्डी अपन समिघक सभक ददस एक निरर देलखखन। लोक सभ उत्साि सँ ताली बिओल क। नकछु  आर  तमन ट, \nआ शादुल अपन अप्न्तम साँस लैत। इमाम बीच -बचाव करबाक लेल आगू बढ़लाि, मुदा अनग ले पल नकयो ओकरा खींतच \nकऽ एक ददस कऽ देलक।  \nसमिघक सभक ताली सँ उकसाएल मल्ला र े ड्डी शादुल पर अपन पकड आरो कशस देलखखन। शादुल प्राििीन िकाँ एत ऽ -\nओत ऽ छटपटाएल। इमाम चीत्कार करय वला छलाि िखन नकयो हुनकर मुँि दानब कऽ हुिका  रोनक द ेलक।  \nइमाम खतराक आभास कएलाक बादो सािस कएलनन , \"पटेल... अनुतचत तरीका सँ िमला करब मदाघनगी ननि तिक। िँ \nअिाँमे सािस अतछ, तँ ओकरा संग क ु श्ती करू।\"  \nचारू कात सन्नाटा छा गेल। दशघक सभ इमामक सािस सँ नवस्स्मत भऽ डर सँ ताकय ल गला ि। मल्ला र े ड्डी सेिो इमामक \nशब्द सुनन कऽ ठाढ़ भऽ गेलाि। साँस लैत शादुल अपन शरीरक ेँ  िोर सँ झटक ै त ठाढ़ भऽ गेल आ अपन रोइयाँदार शरीर \nनिलओलक। नपता -पुि दुनू शादुलक पास दौडलाि। चाँद बेश प्रेम स ँ ओकर ा अङ् कवार  भरर  लेलखख न । \n\"ई की सुनैत छी... अिाँ मदाघनगीक गप्प कऽ रिल छी... िमर मदाघनगी पर कोनो सन्देि अतछ ?\" एतेक कनि मल्ला र े ड्डी \nइमामक गरदनन पकनड कऽ ऊपर उठा देलखखन। साँस लेबामे असमिघ इमाम हुनकर िािमे िरिरा रिल छलाि।  \nशादुल एक बेर फ े र क्ोतित भऽ गेल। एनि बेर ओ दुगुन गतत सँ मल्ला र े ड्डी पर झपटल। ओनि प्रिार सँ मल्ला र े ड्डी पीठक बल  46 \n \nिमीन पर खशस पडलाि। शादुल बस ओकरा अपन िबडाक बीच पकडय वला छल। एक िि आर िोइत तँ ओ दाँत सँ \nओकरा कानट लैत।  \n\"शादुल उतर र े  !\" इमाम तचल्ला इत ओकरा ठाढ़ िोयबाक आद ेश देलखखन। शादुल मल्ला र े ड्डीक ेँ  छोनड देलक आ सोझ ठाढ़ \nभऽ गेल। घाम सँ तर -बतर मल्ला र े ड्डी अपन शरीर सँ िूर झाडलखखन। एनि घटनाक ेँ  एकटा खेलक रूपमे देखैत दशघक सभ \nअपन नेताक समिघनमे उत्साि सँ झूतम उठलाि।  \nस्स् ितत देखख इमाम डरर गेलाि िे ओ दशघक सभक िािे पीटल ियताि। अपन िाि शादुलक रोइयाँदार कोट पर फ े र ै त ओ \nकिलखखन , \"ओ ओकरा पर नवरोि करत िे िमरा पर िाि उठौत , पटेल। ओ गप्प एक ददस। ओकरा संग क ु श्तीक एकटा \nमुकाबला करू। देखू क े  िीतैत अतछ। एनि कारिेँ िमरा व्यिघ मारबाक आ ओकरा अिाँक ेँ  िानन पहुँचाबैत देखबाक चेष्टा ननि \nकरू।\"  \n\"ठीक अतछ... तखन ओकरा भेिू। देखैत छी ,\" नकयो पुकारलक।  \n\"ओ एकटा िानवर तिक पटेल। िँ अिाँ क ु श्ती किबै, त ँ ओ कु श् त ी कर त । ओ अप न  श ब्द  प र  कायम र िैत  अतछ। ओ नकछु  \nअनिोनी ननि करत। नबना अिाँक ेँ  िानन पहुँचेने ओ क ु श्ती करत , बस देखख शलयौ।\" शादुलक कान सिराबैत इमाम ओकर \nकान्ि िपिपौलनन, \"शादुल... तूँ आब एकटा पिल िान छि!\" \nभालु अपन पाछाँक पएर पर ठाढ़ भऽ गेल। मल्ला र े ड्डी सेिो मुकाबला लेल तैयार भऽ गेलाि।  \n\"शादुल , लडाई करू  रे !\" इमाम स ङ् के त  कएलखख न  िे श ादु ल एकटा न ीक मुकाबला कर य। झप टैत  दु न ू आगू बढ़लाि। मल्ला \nर े ड्डी क ु श्तीक दाँव -पेचमे प्रशशजित छलाि। अपन िाि -पएर चलबैत ओ शादुल पर शक्ततक प्रदशघन करय ल गला ि। \nश ादु ल स ेिो  एकटा बन ावटी िमलामे अप न  प्रतत द्वन्द्वी स ँ नन प टबाक लेल नकछु  कर त ब द ेखाबय लागल। एकटा अनुक ू ल स्स् ितत \nपानब ओ मल्ला र े ड्डीक ेँ  घेरर लेलक। एकटा तेि चाशलसँ ओकरा ऊपर उठबैत नीचाँ खसा देलक। मल्ला र े ड्डीक कोनो दाँव \nओकरा पुनः अपन पएर पर ठाढ़ करबामे सिायता ननि कऽ सकल।  \nशादुलक ेँ  एकटा आर मुकाबला लेल तैयार कर ै त इमाम पुनः ओकरा प्रोत्सानित कएलखखन। मल्ला र े ड्डी क्ोि सँ उबशल रिल \nछलाि। ओ सेिो शादुलक ेँ  उठा कऽ नीचाँ खसेबाक ताकमे छलाि। िँ ओ एिन कऽ सनकत मि, तँ ओ शादुलक अन्त करबाक \nयोिना बना रिल छलाि। \nश ादु ल ओकर ा कन ीको  मौका न नि द ेलक। अप न  श क्त त क प्रद श घन  करै त  ओ फे र  स ँ मल्ला रे ड्डीकेँ  घ ेरर  लेलक। नकछु  स मय िरर  \nस ङ् घ षघ कएलाक बाद , ओ एकटा प्रयासमे मल्ला र े ड्डीक ेँ  ऊ ँ च िवामे उठा लेलक आ िमीन पर िोर सँ पटकल क। मल्ला र े ड्डी \nपीडा सँ छटपटाय ल गला ि। \nइमाम चुपचाप देखैत रिलाि। दशघक सभ शादुलक पकनड सँ मल्ला र े ड्डीक ेँ  अलग करबा िे डरर रिल छलाि। भीड सँ नकयो \nभयभीत भऽ पुकारलक , \"सभ गोटे... ननि द ेखख रिल छी ? हुि कर  स िायत ा करू ... िमर  प टेल स ङ् घ षघ कऽ रिल छति!\" \nमल्ला रे ड्डी न नि उदठ स कलाि। ओ स ङ् घ षघ करै त  र िलाि... लडैत  र िलाि... अप न  िाि -प एर  मारै त  नकछु  द ाँव -पेच करबाक \nचेष्टा कएलखखन आ अपन पएर पर ठाढ़ िोयबाक प्रयास कएलखखन , मुदा कोनो प्रयास सफल ननि भेलनन।  \nमल्ला र े ड्डीक पास िा कऽ इमाम पुछलखखन , \"पटेल , अिाँ िारलहुँ नक जज तलहुँ?\" मल्ला र े ड्डी एकटा शब्दो ननि बािलखखन।  47 \n \nओ शादुलक ेँ  उतारर खसेबाक लेल कखनो एनि कात तँ कखनो ओनि कात लुढ़नक रिल छलाि , मुदा शादुल हुिका  कनीको \nिलचलक अनुमतत ननि दऽ रिल छ लनि। \nनकछु  तमन ट आर  प्रत ीिा कएलाक बाद  इमाम फे र  स ँ प ुछलखख न , \"पटेल , अिाँ िारलहुँ नक जज तलहुँ?\" मल्ला र े ड्डी कोनो \nिवाब ननि द ेलखखन , माि एकटा कराि हुनकर मुँि सँ ननकललनन। \nभीड सँ नकयो तच कडल, \"िे तूँ! पटेल मरर ियताि... ओनि भालुक ेँ  िटाउ!\" \nलगपासक कोलािलपूिघ शोरक ेँ  अनदेखी कर ै त इमाम ननश्चल बैसल रिलाि। मल्ला र े ड्डी अपन िाि -पएर मार ै त रिलाि। ओ \nसाँस लेबाक लेल िाँनफ रिल छलाि मुदा अपनाक ेँ   उठाबयमे असमिघ छलाि। सभ गोटे भयभीत भऽ देखख रिल छलाि। \nएक अप्न्तम बेर प्रयास कर ै त , एकटा कमिोर स्वरमे मल्ला र े ड्डी नवनती कएलखखन , \"िे इमाम! एकर विन िमरा पर सँ \nिटाउ!\" \nतुरत्ते इमाम शादुलक ेँ  मल्ला र े ड्डी पर सँ अपन पकड ढीला करबाक आदेश देलखखन , \"शादुल , उतर र े  !\"  \nअपन पएर पर ठाढ़ भऽ शादुल आनब कऽ इमामक पास ठाढ़ भऽ गेल। मल्ला र े ड्डी उठलाि आ अपन शरीर सँ गदाघ झाडल नि। \nइमाम डरल छलाि िे भीड की कित, मुदा मल्ला र े ड्डी एकटा शब्दो ननि बािलखखन। ओ िार स्वीकार कऽ लेलनन। एक \nििार टका इमामक िािमे राखख ओ किलखखन िे एनि गाममे फ े र सँ ननि द ेखाइ देब आ ओतय सँ चशल गेलाि।  \nइमाम चाँद सँ किलखखन िे ओ ई टका घरक खचघ लेल राखय चािैत छति , मुदा चाँद शादुल लेल सोना खरीदबाक जिद \nकएलखखन आ ओकरा लेल एकटा बाली बन बौलनन । ओ ककर ो  ओनि बालीकेँ  छु बय न नि द ैत  छलीि, चािे कोनो आवश्यकता \nवा को न ो  प ैघ  स ङ् कट नकएक न नि आनब िाय। \nइमाम आब पछता रिल छलाि िे नकए ओ शादुलक ेँ  बोनिा तमश्रि (बताि करय वला औखि) देबाक ननिघय कएने छलाि , \nिे श ादु ल ओनि दद न  ओकर ा बच ेबाक लेल अप न  प्राि द ाँव प र  लगा द ेन े छल। ओनि िङ् गलमे ित य लगप ास  नकयो  न नि \nछल, अप न  अङ् कवार  श ादु लक च ारू  कात  र ाखख  इमाम बेस  िो र  स ँ नवलाप  कएलखख न , िखन िरर हुनकर हृदय िल्लुक ननि \nभऽ गेलनन। िो रे क काल बाद अपनाक ेँ   शान्त कऽ ओ उप्पीक छाल आ तमाखूक ेँ  एक संगे नपसय लगलाि। तमश्रि तैयार \nकरबाक पूरा प्रनक्या इमाम लेल बेस कष्टकारी सानबत भेल।  \nएक बेर तमश्रि तैयार भेला पर इमाम सोचलनन: \"एखने ओकरा नकएक खखयाबी ? ओकरा िोर े क काल आर घूमय ददयौ। \nओ भूखल अतछ , ननि? ओ ितेक खाय सक ै त अतछ , खाय ददयौ। ओकर पेट भरर गेला कऽ बाद ओकरा ई दऽ सक ै त छी।\" \nएिन कनि एक घण्टा बीतत गेल। \nमोटामोटी एक घण्टा बाद िखन समय निदीक आएल , तँ ओ अपन मननि मन किलखखन , \"एतेक िल्दी की अतछ ? िम \nओकरा दुपिरमे सेिो दऽ सक ै त छी। एखने घर िा कऽ की करब ?\" ई सोतच ओ गाछक नीचाँ अपन िाि -पएर फ ै ला कऽ \nलेनट गेलाि आ शीघ्रे गिीर नीन्दमे सुतत गेलाि।  \nदुपिरमे िखन हुनकर नीन्द खुिल , भालु अख न हुँ नकछु  च बायबामे व्यस् त  छल। ओ नवच ार  कएलखख न , \" ओकरा अपन \nअप्न्तम ददन कम सँ कम पेट भरर खाय ददयौ। िम ओकरा ओनािी पयाघप्त भोिन ननि दऽ सकलहुँ... िम ओकरा साँझ िरर \nई तमश्रि दऽ सक ै त छी आ रातत िरर घर वापस आनब सक ै त छी। एतेक िडबडी की छ ै क ? एतय लगपास नकयो अतछ की ?\"  48 \n \nतैयार कएल गेल तमश्रि सूखख कऽ कडा भऽ गेल छल। माछी आ दोसर कीडा सभ भनभनाइत ओकर चारू कात झुण्ड बनेने \nछल। इमाम तचप्न्तत भऽ ओनि कीडा सभक ेँ  देखलखखन आ बुजझ गेलाि िे ई तमश्रि शादुल पर कतेक खतरनाक रूप सँ \nकाि करत। ओ पुनः गाछक िनडक सिा रे  बैशस गेलाि। \nिङ् गलक ख ग -मृगक शब्द आ हुनकर चिल -पिलक अततररतत आन कोनो आवाि सुनाइ ननि पनड रिल छल। शादुल सेिो \nमाछी -मच्छड ताकय लेल गाछक चारू कात घुमबाक अततररतत इमाम संगे सटल छल। कखनो -कखनो ओ उछशल कऽ \nइमामक मुँि-कपार लग भनभनाइत माछी सभक ेँ  पकनड लैत छल।  \nइमाम चुपचाप बैसल कनियो िमीन पर नपसल ओनि तमश्रिक ेँ , तँ कनियो ओकरा पर झुण्ड बनेने कीडा आ एत ऽ -ओतऽ \nदौड ै त चुट्टी सभक ेँ  टकटकी लगा कऽ द ेखख रिल छलाि। \n \n\"अम्मी... की आइ िम एनि अशभशाप सँ मुतत भऽ िाएब ? अिाँक ेँ  की लागैत अतछ?\" चाँद कौतुक सँ पुछलखखन।  \n\"ननखश्चत रूप सँ... तमाखूक संग ई तमश्रि बेस प्रभावशाली िोइत छ ै क। एक बेर िमर मामा ई देने छलाि...\"  \n\"क े करा... भालुक ेँ?\" \n\"ननि, एकटा क ु क ु रक ेँ,\" बीबम्मा हुनका आश्वस्त कएलखखन।  \n\"एकटा क ु क ु रक ेँ ...?\" चाँद आश्चयघचनकत रनि गेल। \"क ु क ु रक ेँ  नकएक अम्मी?\" \n\"घर पर भालु कऽ संगे एकटा क ु क ु र रिैत छल। िखन भालुक ेँ  बच् चा भेल , तँ िमर घरक लोक डरर गेलाि िे क ु क ु र बच् चा \nसभक ेँ  कोनो ितत ननि पहुँचा दय। एनि कारिेँ ओ लोकनन क ु क ु रक ेँ  ओ तमश्रि खखया देलखखन। शीघ्रे क ु क ु र बताि भऽ गेल \nआ घर छोनड कऽ भानग गेल।\"  \n\"िमर डर ई ननि अतछ। िमरा तँ ई भय अतछ िे अब्बा भालुक ेँ  फ े र वापस लऽ कऽ आनब सक ै त छति।\" \nबीबम्मा अपन पुरान साडीमे तिगली ( चेपी) लगाबयमे व्यस्त छलीि आ चाँद ठा िे बैसल छल। सूईमे ता ग  दैत  ओ किलखखन , \n\"ओ एख न हुँ नकछु  न नि शस ख िे छति। की ओ भालु संग घर वापस औताि... की आनब सक ै त छति... पतछला राततक ओनि \nनबतण्डा कऽ बाद?\" ओना ओ एिन किलखखन , मुदा ओ अस्पष्ट डर हुनकर मनक कोनो कोनामे  सेिो  िुकायल छल। \n\"ननि िानी... बेस  डर प ो क आद मी छति। भालु न च ाबय कऽ अतत रर त त  ओ नकछु  न नि कऽ स कै त  छति। हुन का गाम जे बाक \nवा लोक सँ बात करबाक सािस ननि छनन ,\" चाँद अपन उद्वेग प्रकट कएलखखन।  \n\"ओ लोकनन दोसर गाम िाएब तँ पसन्द कर ै त छति , मुदा अपन गाममे प्रवेश करबामे निचनकचाइत छति। िँ िमरा एतेक \nसमिघन भेटल अतछ , तँ ई सब तोिर प्रयासक फल छौ ,\" बीबम्मा प्रशंसाक भाव सँ चाँदक ेँ  देखलखखन।  \nचाँद शोकाक ु ल भऽ किलखखन , \"की लाभ अम्मी... िम िे नकछु  कएलहुँ, सभ व्यिघ भऽ गेल। आइ 'पल्लेबाटा' (गाम \nनवकासक बैठक) छल। सभ अतिकारी ओतनि छलाि। िम सुनलहुँ अतछ िे कास्ल्ि -परसूमे  कलेतटर सािब पट्टा बाँटय \nऔत ाि। िँ अब्बा भालुकेँ  िङ् गलमे छो नड अबैत  छति त ँ ठीक, ननि तँ िमर झूठक रिस्य खुशल जा यत। िे लोक िमर उन्नतत \nननि देखख सक ै त छति , ओ अतिकारी सभ सँ शशका इत कऽ कऽ ओकरा उकसा सक ै त छति , तखन िमर सभटा पररश्रम  49 \n \nमानटमे तमशल जा यत।\"  \nबीबम्मा चुपचाप सुनैत रिलीि , मुदा की िवाब देतीि से ननि बुजझ सकलीि। पतछला एक सप्ताि सँ अपन पततक नक्याकलाप \nदेखख ओ हुनका पर पूिघ नवश्वास ननि कऽ पानब रिल छलीि। ओ मननि मन गप्प सभक ेँ  दोिराबय लगलीि -पनिननि ओ भालु \nबेचबाक वादा कएलनन , फे र  किलनन  िे िङ् गलमे छो नड द ेब, मुदा न िये ओ बेचलनन न िये छोडलनन। आब ओ ओकरा बताि \nकरबाक बात कऽ रिल छति। ननि िाि एनि बेर ओ की करताि! \nअप न  माएक मौन  द ेखख  च ाँद केँ  स न्द ेि भऽ गेलनन  िे नकछु  अन िो न ी िो य वला अतछ। ओ अप न  नप त ा प र  आर ो  क्ो तित  भऽ \nगेलीि आ िताशा मे सोझाँराखल बतघन पर अपन कपार मारलनन। \"िँ ओ आइ फ े र सँ ओनि भालु संग घर वापस आनब \nगेलाि, तँ ई ननखश्चत अतछ िे िम फाँसी लगा लेब। या तँ शादुल रित या िम , िम दुनू मे सँ माि एकनि गोटे रिब।\" \nबीबम्मा चाैंनक कऽ उदठ बैसलीि। ओ बेस भयभीत देखाय लगलीि। तखि बािर ककरो पदचाप सुनायल आ दुनू गोटे चुप \nभऽ जाइ  गेलाि। \n\"इमाम! िे इमाम! अइ लडका पर कते समृशद्ध आनब गेलैक! तखनो ओ िमीनक प्रस्ताव लेल बिौला पर एक बेर सेिो ननि \nदेखायल! ई तँ ओनिना भेल िेना कोनो अनववानित लडकीक िािमांगय लेल िातत नीचा करब!\" सुंकारी , गामक सिायक \n(नवलेि अशसस्टेंट) , बािर सँ तच कनड़ रिल छल। \n\"यैि... आनब रिल छी!\" चाँद बािर ददस दौ ग ल। \n\"ििर लडका! तोिर नपता घर पर ननि छिुन ?\" \n\"ओ बािर गेल छति... अिाँक ेँ  हुनका सँ की काि अमि?\" \n\"एमआरओ ( MRO) तोरा खोजि रिल छिुन।\"  \n\"िम अबैत छी... चलू।\" एतेक कनि चाँद आगू बढ़ल। \n\"अिाँ सभ कोना एक संगे भऽ गेलहुँ - स्टेशनमे एसआई , मण्डल कायाघलयमे एमआरओ, नडवीिनमे आरडीओ... सभ \nमुसलमान! तूँ तँ अपन ठाम सँ निल बो िै केलि आ िमीन भेनट रिल छौ... भालु कतय छौ ? देखाय ननि पड ै त अतछ ?\" \nसुंकारी पुछ ै त एत ऽ -ओत ऽ देखय लागल।  \nचाँद डरर गेल ओ भालुक उप स्स् ितत क को न ो  स ङ् के त  त ँ न नि अतछ, से  देखय लेल चारू कात निरर दौ गेलक । \"भालु कतय \nछ ै  मामा... ओ तँ बहुत पनिने मरर गेल। िँ ओ िीनवत रनितय, तँ की अिाँ सोचैत छी िे िम एतय रनितहुँ ? िम तँ कतौ भीख \nमांनग रिल रनितहुँ।\" \n\"िँ... एकटा नव ननअम लागू भऽ गेल छ ै क। बोनिा िानवरक ेँ  िालमे फ ँ साएब वा मारर देब िेल िाए वला दण्डनीय अपराि \nतिक!\" \n\"ई अखननि लागू ननि भेल अतछ , ई तँ पनिने सँ अतछ। बस िम पुशलसक तरित्िी गरम कर ै त छशलऐ तानक ओ दोसर ददस \nद ेख ति। वन  अतिकार ी स भ स ेिो  घ ूस क त ाकमे र िैत  छलाि। ओ स भ नकछु  िे नकछु  मंगैत  छलाि आ िम हुन कर  प एर  प र  \nखशस कऽ नगडनग ड़ाइत छशलऐ। एसआई सािब तँ नव ननयुतत भेल छति , ननि? तँ ननअम -कानूनक ई सभ गप्प... िमरा \nओकरा सँ की मतलब ? िमरा पास ओनािी भालु ननि अतछ, अतछ की?\" चाँद अपन बचाव कएलखखन।   50 \n \nदुनू गोटे ग्राम पिायत कायाघलय गेलाि। ओतय भूतमिीन आ गरीबक तचन्ि कऽ बंिर िमीन नवतररत करबाक कायघक्म चशल \nरिल छल। \nगाम छोट छल आ लाभािीक संख्या सेिो कम -दस सँ पन्रिक बीच। सभ एकटा रैतटर पर चनढ़ गेलाि। चाँद सेिो ओनिमे \nशातमल भऽ गेल।  \n\"लडका! तोिर नपता कतय छिुन िे तूँ आयल छि ?\" नकयो पुछलक।  \n\"ओ बािर गेल छति।\" झूठ बोलैत चाँदक आवाि िरिरा गेल। \n\"यैि... नपता अपन सुस्त भालु नचा कऽ कमाइत छति आ बेटा एतय अपन नाम पर िमीनक िुगाड कऽ रिल अतछ। बड \nनीक सँ दुनू काि चशल रिल छ ै क!\" नकयो दोसर गोटे नटप्पिी कएलक।  \nचाँद सददखन िािमे 'मस्कट ' कऽ घडी पनिर ै त छल आ हुनकर िीन्स आ टी -शटघ सेिो मस्कटक रिैत छल। ई सभ हुनका \nककरो पएर पकनड कऽ नगडनगड एला कऽ बाद प्राप्त भेल छल। एकर  अततररतत ओ िूता सेिो पनिर ै त छल , िे मस्कटक \nरिैत छल आ भीख मांनग कऽ भेटल छल।  \nई सभ गप्प िँ एक ददस राखख देल िाय , तखनो चाँदक रूप -र ङ् ग कत ौ स ँ भूतमिीन  गर ीब िकाँ न नि लगैत  छल। गाम स ँ र्दर  \nरिबाक कारिेँ सभ लोक सोचैत छल िे ओ लोकनन बेस समृद्ध छति। हुनकर बोली-बािी सेिो लोक पर एिन गिीर प्रभाव \nछोड ै त छल।  \nगाममे चाँदक नकयो सेिो ननि छल , िेकरा ओ अपन सम्बन्िी वा तमि कनि सनकतति। ककरो सँ अशशष्ट व्यविार कएला पर \nगवािी देबाक लेल एकटा सेिो पररतचत व्यक्तत ननि छल। एनि कारिेँ सभ गोटे हुनका िमीन देबा सँ रोकय लेल कनटबद्ध \nछल। चाँद ओनि षड्यंिक भनक पानब गेल आ शुरू सँ एनि चुनौतीक सामना करय लेल तैयार छ ल, सभक प्रश्नक मुँितोड \nिवाब दैत।  \n\"भालु कतय छ ै ? की अिाँ ओकरा देखलहुँ ? ओ तँ बहुत पनिने मरर गेल। बकबक बन्द करू!\" चाँद खाैंझा कऽ िवाब \nदेलखखन।  \n\"िमरा की मतलब िे ओ जिऐत छ ै क वा मरल  ि ै क?\" एक व्यक्तत िवाब देलक। \nगामक लोकमे एिन लोक बेसी छलाि िे स्वयंक ेँ  लाभािीक दाबी कऽ रिल छलाि आ वास्तवमे लाभक पाि सेिो छलाि। \nनकछु  कार ि स ँ ओ लो कनन  लाभाप्न्वत  न नि भऽ स कल छलाि। त ख न ो  ओ स भ अन्त  िरर  अप न  न स ीब अििाबय चािैत \nछलाि। ओ लोकनन तक घ क माध्यम सँ अतिकारी सभक ेँ  बुझयबाक प्रयास कऽ रिल छलाि िे चयननत लोक पूिघतः असिाय \nननि छलाि आ ओकरा सभक स्स् ितत तँ चयननत लोक सँ सेिो बदतर छनन।  \nचाँद आ इमामक नाम पर शशकाइतमे बेर-बेर  चचाघ भेल। अतिकारी सभ तक घ  देलखखन िे उच् च अतिकारीक िस्तिेप सँ \nइमामक नाम सूचीमे शातमल कएल गेल अतछ , मुदा गामक लोक कोनो स्स् िततमे मानबाक मूडमे ननि छलाि।  \n\"इमामक ेँ  िमीनक की आवश्यकता छनन ? ओ भालु नचा कऽ आिीनवका चलबैत छति। ओ बहुत टका कमाइत छति। चाँद \nझूठ बािय छति िँ ओ किैत छति िे हुनका लग भालु ननि छनन,\" नकयो शशकाइत कएलक।  \n\"की भालु सँ आिीनवका चलब सम्भव छ ै क ? की ओ अिाँक ेँ  सभ मास दरमािा दैत अतछ ? की िमरा लग आिीनवकाक  51 \n \nकोनो दोसर सािन अतछ ? िँ िमरा सभ  लग गाय रनितैक, तँ की िम भीख िंनगतहुँ?\" चाँद क्ोिमे िवाब देलखखन।  \n\"तूँ भीख नकएक िंगबि? की तूँ दोसरक बटुआ ननि कतर ै त छि ? ितय कतौ तूँ भालुक खेल देखबैत छि , तूँ लोकक ेँ  \nअिगुत-परेशाि  कर ै त छि। ई िनि सोचि िे िम सभ ननि िानैत छी ,\" दोसर व्यक्तत अपन बात िोडलक।  \n\"िम एतय छी आ अिाँ सभ भाैंनक रिल छी। नकएक ननि आनब कऽ देखैत छी िे िम रा  घर पर भालु छ ै क वा ननि ?\" चाँद \nचुनौती देलखखन।  \n\"ओकरा देखबाक आवश्यकता ननि छ ै क... िम पनिने सँ िानैत छी ,\" फ े र दोसर व्यक्तत बािल।  \nसरपि  बिसमे िस्तिेप कएलखखन , \"बस... बस। ई मानुस अिाँक प्रश्नक िवाब दऽ रिल अतछ। की अिाँ सोचैत छी िे \nसभ िमीन माशलक लग गाय छ ै क ? िँ अिाँ एनिना चलब तँ िम कनियो ननिघय पर ननि पहुँतच सकब।\" \nपट्टा ओतनि तुरत्ते नवतररत कऽ देल गेल , मुदा एनि शतघक संग िे िमीन िे बेचब , न निये िस्तान्तररत  कर ब आ ननिये \nबन्िकराखल िाए सकत। तखनो बैंकक सिायता सँ खेती कएल िाए सकत आ ऋि (लोन) लेल िाए सकत।  \nसभक आपशत्तक ेँ  शान्त कऽ देल गेल आ चाँदक खुशीक कोनो सीमा ननि रिलनन। पट्टा देखख हुनका लागल िेना ओ पनिने \nसँ ओनि िमीन पर ठाढ़ छति आ ओकर मानट मिसू स कऽ रिल छति। ओ पट्टा िािमे लेलनन आ बेस उत्सानित भऽ कऽ घर \nपहुँचला। \n\"अम्मी...\" ओ र्दरे  सँ माएक ेँ  बिौलखखन।  \nबीबम्मा अंगनामे अयलीि, अपन िाि साडीक आँचर सँ पाेंछ ै त। \"चाँद... की भेल... ओ सभ की किलखखन ?\" \n\"ओ लोकनन पट्टा दऽ देलखखन , अम्मी!\" चाँद किैत पट्टा माएक िािमे दऽ द ेलखखन।  \nबीबम्मा पढ़ब ननि िानैत छलीि, मुदा  लागल  िेना ओ पट्टाक सभ अिरक ेँ  बेस ध्यान सँ ननिारर रिल िोति। \"शादुलक \nबार े मे ओ सभ की किलखखन ? ओकरा बार े मे ननि पुछलखखन ?\" \n\"ओ लोकनन माि पुछलखखन। सुंकारी , ओतनि छल। वएि िमरा सँ पुछ ै त छल। िम माि ओकरा आनब कऽ देखबाक लेल \nकिशलऐ।\" \n\"मुदा भालु देखय लेल क े  एतेक र्दर जा यत ? तखनो अिाँक ेँ  तँ पता अतछ िमर नसीबी... िँ अब्बा भालुक ेँ  संग लऽ कऽ वापस \nआनब गेलाि, तँ ओ सभ िानन ियताि िे िम झूठ बािलहुँ। िमर नाम सूची सँ कानट देल जा यत! तखन एनि सभक की \nलाभ?\" \n\"िम की कहू... िँ माि अब्बा ओकरा तमश्रि दऽ द ैतति।\" \nचाँदक ेँ  ओनि पट्टामे कोनो आनन्द ननि भेटलनन , िानि लेल ओ एतेक कडा पररश्रम कएने छल , ओ ओकरा झट सँ खाट पर \nफ े नक द ेलखखन।  \nओिी िि चाँद अपन नपता आ भालु (शादुल) लेल एकटा अननयंशित घृिा मि सू स कएलनन। िँ शादुल ननि रनितैक , तँ \nिमीन हुनकर े  िोइतैक। ओ प्रततशोि सँ दाँत पीसैत श्राप देलखखन -\"एकरा टुकडा -टुकडा कऽ ददयौ!\"  \n  52 \n \nददन आब ढशल रिल छल।  \nइमाम कऽ िाि िरिरा रिल छल आ िखन ओ ओनि भयानक तमश्रिक ेँ  िािमे लेलनन िे शादुलक ेँ  बताि कऽ दैत, तँ ओ \nबेस नवचशलत भऽ गेलाि। तखने हुनका याद आएल िे भालुक ेँ  भोर सँ नपबय लेल पानन ननि भेटल छ ै क। एनि कारिे ओ \nपासक एकटा पानन कऽ स्रोत ददस चलनाइ शुरू कएलखखन। शादुल सेिो हुनकर पाछाँ -पाछाँ चशल पडल। पानन नपनब कऽ \nप्यास बुझौला कऽ बाद ओ दुनू पुनः गाछक लग वापस आनब गेलाि।  \nइमाम सोचलनन , \"रे  श ादु ल... की त ूँ िङ् गले िे रनितें तँ नीक ननि रनितैक... िम अपन मनक ेँ  तोरा ई भयानक तमश्रि देबाक \nलेल कोना तैयार करी... घर पर तोरा लेल कीराखल छौ िे तूँ वापस िा इ चािैत छि... तूँ एतनि रिि... मत आबऽ!\" \nशादुल निदीक आनब कऽ हुनकर पास क ु िरैत बैशस गेल। इमाम ओकर झबरा रोइयाँक ेँ  सि लाबय लगला ि। \nइमाम बौआयल िकाँ िङ् गलमे भटकै त  श ादु लक बारे मे स ो तच  कऽ बेस  दु ख ी छलाि। हुन कर  हृद य भार ी भऽ गेलनन । एक \nसमय तँ ओ शादुल संग घर वापस िएबाक ननिघय लऽ लेलनन , मुदा चाँदक शब्द याद पनडते हुनकर सािस िवाब दऽ गेलनन। \nओ बेस िठी छल-िे पकडलनन , से ननि छोड ता। िँ ओ अपन प्राि त्यागय कऽ ननिघय ले ता, तँ ओ ननखश्चत रूप सँ कऽ ले ता। \nअपन उन्मादमे ओ अपन माता -नपताक सोझाँ फाँसी लगाबय सँ सेिो ननि निचनकचै ता। \"की िम एनि भालु लेल अपन बेटाक ेँ  \nखोयब सनि सक ै त छी... कोना करी... की करी ?\" \nपन्रि ददन पनिने भेल एकटा घटना इमामक मनमे तािा भऽ गेल।  \nननराश भऽ चाँद तखन किने छ ल िे ओ फाँसी लगा लेत। ओना चाँद ओनि िि क्ोिमे िमकी देलखखन , मुदा इमामक ेँ  आशा \nछल िे ओ शान्त भेला पर ई गप् प नबसरर जा यत।  \nमुदा आश्चयघक बात ई िे चाँद वास्तवमे फाँसी लगयबाक प्रयास कएल क, ओिो माता -नपताक सोझाँ। इमाम अपन बेटाक ेँ  \nगाछ सँ लटक ै त देखख घबरा गेलाि। ओ फ ु ती सँ समय रनिते रस्सा कानट देलखखन। िँ कनीको देरी भेल रनितैक , तँ ओ अपन \nआँन्ख सँ अपन बेटाक प्राि ननकलैत देखखत मि! \nइमाम आब अपन पुिक िठक ेँ  याद कएलखखन: \"ओ एकटा बौआयल क ु क ु रमे बदशल गेल अतछ। ओकर माए सेिो ओकर े  \nबात सुनैत छति। िँ िम आइ शादुल संग वापस िाएब , त ँ ओ नन खश्च त  रू प  स ँ नकछु  अन िो न ी कर त ीि। िँ नकछु  न नि, तँ ओ \nिमरा मारर देबाक सेिो सािस रखतीि।\"  \nचाँदक ओनि भय सँ दब लाक बादो  इमाम शादुलक ेँ  ओनि भयानक तमश्रि खख अयबाक सािस ननि िुटा सकलाि। िखन ओ \nतमश्रि िािमे लैत छलाि, ओकरा र्दर राखख दैत छलाि।  \nसाँझ ढलय लागल छल। र्दर सूयघ र्द टा पिाड कऽ बीच फ ँ सल छल। पिाड कऽ िाि िङ् गलमे पसरर  गेल छल। गाछ आ \nपिाड सभ नवश्राम लेल तैयार भऽ रिल छल।  \nबहुत सोच -नवचार कएला कऽ बाद इमाम तैयार कएल गेल तमश्रिक ेँ  र्दर फ े नक देलखखन। ओ किलखखन , \"ननि िानि िमर \nपुि कास्ल्ि िमरा भोिन दे त वा ननि , मुदा िम तोरा कोना मारर सक ै त छी िे िमरा बीस बखघ िरर भोिन द ेलें?\" \nओना इमाम सिी सोचलनन , मुदा घर वापसीक सोतच कऽ बेस भय भऽ रिल छलनन। ओ बेसी  काल िरर एकनि स्स् िततमे \nबैशस नोर बिाबैत रिलाि।  53 \n \nइमाम पीडामे सोतच रिल छलाि , \"िे अल्लाि की करी र े ! ननिये िम ओकरा ई तमश्रि दऽ सक ै त छी आ ननिय घर िाए लेल \nपएर उदठ रिल अतछ... की िम अपन प्राि लय ली?\" \nअन्ततः इमाम लग एकटा नवचार आएल। ओ अपन मननि मन बुदबु द यलाि, \"ठीक अतछ, तखन िम ओकरा ई कनि कऽ \nबुझायब!\" \nएनि ननिघय पर पहुँतच इमाम घरक रस्ता पर चशल पडलाि। हुनकर गततक आभास पानब शादुल सेिो पाछाँ -पाछाँ चलय \nलागल। ददनक पसर ै त िािक संगे -संगे , दुनू आब अपन मन्द गतत सँ घरक ददस बनढ़ रिल छलाि। िेना -िेना शादुल िाँनफ \nरिल छल, इमाम अप न  स ो च मे ओत बे गिीर  डूबैत  िा र िल छलाि। \nइमामक छात ीमे अन ेक भावन ाक ढेर  लानग गेल छल। ओ ओनि नवच ार  स भ प र  डूतम गेलाि: बीबम्मा आब नकएक एत ेक \nबदशल गेलीि िे शादुलक नबना रिब हुनका लेल असह्य भऽ गेल? चाँद ओकरा लेल शादुल सँ बेसी मित्वपूिघ नकएक भऽ \nगेलाि? चाँद , िे भोिनक बचल -खुचल अंश सँ सन्तुष्ट रिैत छल , ओ आब नकएक र्दर िोइत िा रिल छति? ओकरा सभक \nबीच ई ईष्याघक आनग क े  लगाओलक? िे तखन िरर िे कमाइत -खाइत सन्तुष्ट िीवन नबता रिल छलाि , ओकरा दुननयाक \nसोझाँ नकएक उिागर कएल गेल ? क े  हुनकर र्दि िकाँ शुद्ध िीवनमे नवष घोर लक? क े  हुनकर िीवनक स्वाद  कड़ू  कऽ \nदेलक आ हुनकर पररवारक ेँ  तछन्न  -शभन्न कऽ द ेलक...  \nइमाम गिीर तचन्तामे छलाि। िनिना ओ एनि पर ध्यान क े खन्रत कएलनन, पन्रि ददन पनिने भेल एकटा दोसर घटना हुनकर \nमनमे तािा भऽ गेल। ओनि समय ओ लोकनन चारर गामक र्दरी पर मदीमल्ला गाममे अपन तम्बू तानने छलाि।  \nइमाम आ चाँद िखन कखनो कोनो गाम िाइत छलाि , तँ हुनका पनिने स् िानीय सरपि वा गामक मुखखया सँ भेट करय \nपड ै त छलनन। ओ लोकनन कागि पर शलखख कऽ अपन कब्िाक सभ वस्तु (भालु , रस्सा आदद) कऽ सूची प्रस्तुत कर ै त \nछलाि। मांग कएला पर ओ सभ वस्तु दे खाबऽ पड़ैत छल आ गाममे कतेक ददन रिब आ कतय रिब , एकर िानकारी देबाक \nरिैत छल। \nशुरूमे तँ कोनो सरपि कनितैक - \"ददन नीक ननि अतछ...\" मुदा बेस नगडनगडयला कऽ बाद ओ मानन िाइत छल। सभ \nमातमलाक ेँ  बेस साविानी सँ सु लझाबय पड ै त छल।  \nएक ददन इमाम मदीमल्ला गाममे अपन सभ काि समाप्त कऽ लेने छलाि। ओ ददन िानक क ु टनी -फटनीक ददन छल। \nओकर अिघ छल िे अनगला छि मास लेल पयाघप्त अनाि िमा करब। िँ ककरो बोली मिुर रिैत , तँ गामक लोक सेिो \nओकरा  प्रतत उदार रिैत छलाि, एतेक िरर िे ितेक भीख िांनग सक ै त छलाि, ओतबे भेनट िाइत छलनन। ओनि स्मृतत सभक ेँ  \nिगबैत एकक बाद एक दृश्य अबैत गेल।  \n\"चाँद... िागू! एक 'िुमु' िान िमा भऽ गेल छ ै क। ओकरा अपन साइनकल पर राखख कऽ घर छोनड आबू ,\" इमाम अपन \nबेटाक ेँ  िगाबय कऽ प्रयास कएने छलाि। \n\"कास्ल्ि, कास्ल्ि िाएब... आइ नतको (ननि)!\" बुदबुदा इत अपन करौट बदलैत ओ अनगला ददन िएबाक गप्प किलखखन।  \n\"त ेर ी लङ् गे मार ो  (त ो र ा मुँि प र  लात )... कास्ल्ि... कास्ल्ि नकएक?\" इमाम डाँटलखखन। \"पतछला ददन िखन िम एक बोरा \nिान छोनड कऽ बािर गेलहुँ तँ की भेल छल? नकयो ओकरा उठा कऽ लय गेल , ननि की? िेना नकयो किने छल- िखन एक \n'बुदी ' िान लेल पात तोडय गेलहुँ तँ एक 'अड्डा' िान बछडा खाय गेल , तखन िखन एक 'क ुं चा' िान आनय गेलहुँ तँ भीख  54 \n \nिांनग  कऽ कमाएल एक पूरा बोरा िान ननपत्ता भऽ गेल। की िमरा लग कोनो कपाट अतछ वा ताला ? िेना िमा कर ै त छी, \nओनािी सुरजित राखय पडत। िँ तूँ ननि िा सक ै त छि तँ िम िी िाएब,\" इमाम िानक कऽ किलखखन।  \nसूयघ अखनहुँ ननि ननकलल छल। ददनक शुरूआत िोय व ला छल। गरमी छल मुदा िवामे कनी कनकनी छल। चाँद आँखख \nमीड ै त उदठ बैसल। इमाम पनिननि सँ बाशल शसझा कऽ शादुलक ेँ  खखया देने छलाि।  \nइमामकेँ  आश ा छल िे िँ ओ भो र मे नकछु  त ाबीि -मन्ि बेतच सकलाि तँ साँझ िरर िान िमा भऽ सकत।  \nचाँद , िे शुरूमे साफ मना कऽ देने छल , बहुत बुझयला कऽ बाद िान घर पहुँचाबय लेल तैयार भऽ गेल। िानक बोरा साइनकल \nपर लदला कऽ बाद चाँद घर लेल ननकशल गेल। िाए सँ पनिने ओ इमामक ेँ  कतेको बेर चेतावनी देलखखन िे शादुलक ेँ  रौदमे \nननि घुमाबति। \nइमाम वादा कएलनन आ ओकरा दुपिर िरर वापस आबय लेल किलखखन। तखन ओ ताबीि बेचबाक लेल शादुलक ेँ  लय \nकऽ गामक ददस बढ़लाि। \nइमामक आवाि पातर आ कक घ श छल। ओनि आवािमे िखन ओ सडक पर ननकशल कऽ पुकार ै त छलाि:  \n\"शानकनी , डानकनी , क ु स्जिनी... कोनो सेिो भूत वा प्रेत िोय - बच् चा , बूढ़, पुरुष वा स्िी लेल मन्ि! मन्ि बाखन्ि द ेब... कोनो \nबािा पर नविय पाबयमे सिायता करत... वा नीन्दमे चाैंनक कऽ उठब... नीन्दमे डराएल ककरो लेल मन्ि... शैतान वा दैत्यक \nडर... सभ बच् चा लेल मन्ि बाखन्ि द ेब!\"  \nओनि पुकार सँ सभ सचेत भऽ िाइत छलाि आ ताबीि खरीदबाक लेल  मिबूर भऽ िाइत छलाि! \nएकर अततररतत , ओकर ा स ंग श ादु लक ख ेल स ेिो  छल! श ादु ल नकछु  स मय लेल मन्ि (त ाबीि) न ुका लैत  छल वा ओकर ा \nअपन िीि पर घुम बैत  छल। ओकर ा अप न  मुँिमे र ाखख  कऽ श ादु ल नकछु  काल बाद  ओकर ा बािर  िूकै त  छल, आ तखन पुनः \nराखख लैत छल। ओ अपन एनि नकरदानी सँ सभक ेँ  िँस बैत छल। ओकरा एिन कर ै त देखख लोक स्वेच्छा सँ ओकरा पच् चीस -\nपचास पैसा वा ओहु सँ बेसी पाइ दैत छलाि। \nएनिन ा एक दद न क कमाईमे अन ाि आ टका दु न ू श ातमल र िैत  छल। टका नकछु  घ रे लू आवश् यकत ा प ूर ा कर बाक काि अबैत  \nछल, ितय िरर अनािक गप् प छल, ओ एक -र्द ददन लेल पयाघप्त भऽ िाइत छल।  \nइमामक ेँ  आशा छल िे चाँद दुपिर िरर वापस आनब जा यत। तखन िरर ओ कम सँ कम दस -पन्रि घरमे मन्ि बेतच चुकल \nरनितति। ओ सभ एक संगे 'फटाई' (िानक खररिान) सभक चतकर लगबैत मि आ साँझ िरर वापस अबैत  जइतमि । मुदा \nएिन योिना पूरा ददन साकार ननि भऽ सकल नकएनक चाँद ननि आयल।  \nइमाम साँझ िरर हुनकर प्रतीिा कएलखखन। कतौ हुनकर योिना िर ले न नि रनि िाय, एनि लेल ओ बेसी र्दर ननि भटकलाि। \nबेचल गेल मन्ि बेसी ननि छल। टका आ अनाि सेिो कम भेटल छल।  \nसाँझ ढलय लागल छल। खररिान सभ पर िान िमा करबाक समय छल , मुदा चाँदक कतौ कोनो प ता ननि छल। िँ चाँद \nसंगे रनितति तँ खररिानक चतकर लननपत्ता बेस सिि रनितैक। िँ ओ शादुलक ेँ  पकनडतति , तँ चाँद िान िमा क रैत । िखन \nबोरा भरर िाइत , तँ ओकरा उठा कऽ तम्बू लग राखख अबैत।  \nखररिानपर शादुलक खेल सेिो अलग रिैत छल। ओ खररिानक चारू कात छाउर सँ र े खा खखचैत छल। िानक ढ े रीक सोझाँ  55 \n \nअपन पाछाँक पएर पर सोझ ठाढ़ भऽ कऽ शादुल अपन आगूक पएर िोरर कऽ कटल फसलक प्रािघना कर ै त छल। नकसान \nसभक नवश्वास छल िे एनि सँ आगू वला मौसममे फसल खूब नीक िोयत। स्वाभानवक छल िे एना िमा कएल गेल िान \nभीख िकाँ ननि छल। \nओनि ददन चाँदक बेसी  काल िरर प्रतीिा कएला कऽ बाद इमाम खररिानक चतकर लननपत्ता छोनड देलखखन। ददन अन्िारमे \nबद शल गेल मुद ा च ाँद क को न ो  स ङ् के त  न नि भेटल। अनगला दद न  भो र मे िल्द ी उदठ इमाम श ादु लक स ुत ल ठाम प र  प ानन  \nतछडकलखख न  आ र्दि आनन  कऽ श ादु लकेँ  बाशल द ेलखख न । स् वयं नकछु  र्दि नप ला कऽ बाद  ओ अपन कोट पनिरलखखन।  \nच ाँद  त ख न हुँ न नि द ेख ायल। इमामकेँ  आब डर  लागय लागलनन । ओ डरर  गेलाि िे कत ौ नकछु  अन िो न ी त ँ न नि भऽ गेल। ओ \nसोचलनन िे की बीबम्मा अनचोतक े  बीमार भऽ गे सल? ओ िा कऽ द ेखख सक ै त छलाि मुदा शादुलक संगे ननि।  \nहुनकर दृढ़ नवश्वास छल िे चाँद नबना कोनो पैघ कारिक ननि ठाढ़ भऽ सक ै त छल। अन्तमे ओ एक िानल -तच न्िल व्यापारीक \nमाध्यम सँ अपन पत्नी सँ सम्पक घ  कएल नि। \nबीबम्मा फोन पर आनब कऽ सूचना देलखखन , \" उप -ननरीिक (एसआई) ओकरा बिौने छति। चाँद मण्डल कायाघलय \n(तिसील) गेल छति। िम ओकरा कास्ल्ि भेिब।\" \nएस आईक न ाम स ुनन त े इमाम घ ाम स ँ त र  भऽ गेलाि: \"ख रर िान  स ँ िे नकछु  कमायल, सभटा व्यिघ भऽ जा यत। बस पतछला \nददन ओ लोकनन िमरा सँ र्द सय टका एेंदठ लेने छलाि। िँ वन अतिकारी ननि तँ पुशलस। चो रर किे नीक!\"  \n\"मुदा नकएक... ओ लोकनन ओकरा नकएक बिौलखखन ?\" इमाम बेचैन भऽ पुछलखखन।  \n\"की िानन ... ओ नकछु  किैत  न नि छति!\" बीबम्मा च ाँद क मौन  स ँ रु ष्ट भऽ फो न  र ाखख  द ेलखख न । \nई तँ आब ननयतत बनन गेल छल - बिायल िायब, फ े र िमकायल िायब आ पाँच -दस टकाक घूस मांगल िाएब। िालक \nददनमे ई एकटा स् िायी बुराइ बनन गेल छल। ओहु पर सँ आब घूसक दर सेिो सय सँ ऊपर बनढ़ गेल छल।  \nइमाम र्द ददन िरर बेस ननराशा मे नबतओलनन। भोरमे शादुलक ेँ  बािर लय िएबा कऽ अततररतत ओ खररिान सभमे ननि \nगेलाि। हुन का डर  छल िे प ुशलस  ओत य स ेिो  हुन का ख ो ित । हुन का लागल िे को न ो  प ैघ  स ङ् कट हुन का घ ेरर  लेत । \nचाँद अंततः तेसर ददन साँझ ढलैत िखन अंतियार भ ऽ गेल, देखा इ पड़ल। इमाम तखन तम्बूक भीतर छल। चाँद केँ देखख \nरोमांतचत भ ', शादुल स्वागत मे आगू बढ़ल आ खुशी सँ ओकर चा रू  कात घूमल। िाि उठाबैत िवा सुं घलक , अप न  प ाछू क \nपएर पर सोझ ठाढ़ भ ' एकटा पोसुआ  क ु क ु र िकाँ गरा  लगाबय लेल ऊपर उठल।  \n \nचाँद िे सददखन ओकरा ग रा  लगाबैत छल आ सभ  बेर  िखन कत उ सँ वापस अबैत छल , अपन िाि शादुलक रोइयाँक कोट \nपर फ े र ै त छल , ओि ददन ओ ओकरा पर ध्याि देिे  नबिु भीतर चशल गेल।  \nसे इमामक ध्यानसँ नै बचल ; ओ तचप्न्तत छल। तखनो , ओ ओकरा पुछलक — “किी भेल र े? ओ एेंठी देखौल कौ? की ओ \nतोरा पर े शान क े लकौ?” िाकल-िारल चाँद िूटक बोरा पर बैशस गेल।  \n“अब्बा, एसआई नव आएल छति... एकटा बहुत नीक लोक, िे िमर दयनीय िीवनक स्स् िततक ेँ  बुझैत छति। ओ िमरा  56 \n \nएकटा मनुष्यक रूपमे मानन कऽ िमरा संग बातचीत कएलनन।”  \nचाँद , िे सददखन पुशलसक ेँ  भररगर  गारर दैत छल , ओकरा पनिल बेर पुशलसक प्रशंसा कर ै त देखख इमाम आश्चयघचनकत भऽ \nकऽ आरो िानकारी िांगय लागल।  \n“िँ अब्बा... िखन अिाँ पुशलस स्टेशनमे प्रवेश कर ै त छी , तँ सभ िमरा सभक बार े मे िीन भाषामे बािैत अतछ , मुदा ई आदमी \nएिन नै छति। ओ िमरा िमर नामसँ पु कारलनन! सुनलहुँ अतछ िे ओ िमरनि समुदायक छति। बच् चामे ओिो िमरनि िकाँ \nएकटा भालुक स ंग ख ेलल छति। ओ िमर ा आिीनवकाक नकछु  द ो स र  र स् त ा द ेख बैबाक वाद ा कएलनन । ओ िमर ा नकछु  व्याप ार  \nसीखबाक सलाि देलनन , आ भालुक ेँ  अपन पास नै राखय लेल किलनन नकएक तँ ई आब अवैि भऽ गेल अतछ। ओ िमरा \nअपन भनवष्यक बार े मे सोचय लेल सेिो किलनन...”  \n“एकटा ऊ ँ च पद पर बैसल मनुष्य िमर भनवष्यक लेल नकएक तचप्न्तत िोयत ? एकटा पद पर आसीन मानुस िमर निचकीक \nबार े मे कोना तचप्न्तत िोइत अतछ ?” इमाम ततरस्कारक संग प्रततनक्या देलक।  \n“तूँ िीवनक कतेक वषघक अनुभव प्राप्त कएलि अतछ , सभ रं गक दुननया देखलि अतछ , आ आब ओकर मीठ -मीठ गप् पमे \nआनब रिल छि?” इमाम सारमपल्लीक घटनाक ेँ  याद कऽ कऽ क्ोतित भऽ गेल।  \nसारमपल्लीक उल्लेख सुनन चाँद सेिो िरिरा उठल। ओ घटना पाँच -छि साल पनिने भेल छल। िखन कनियो ओ कोनो \nमण्डलमे पैर राखैत छल , चाँदक ई नवश्वास छल िे पनिने पुशलसक ेँ  सूतचत कऽ देबाक चािी। ओ तक घ  कर ै त छल िे चािे \nओकरा संग नीक िोय वा खराप, गाममे अपन उपस्स् िततक बार े मे पुशलसक ेँ  िानकारी देब आवश्यक अतछ। इमाम कनियो \nचाँदक ओइ तक घ क समिघन नै कर ै त छल। ओकर नवचार छल: एकटा बडद  बंिर भूतममे भटनक िाय मुदा िािरर ओइ स् िानक ेँ  \nआरो अनुपयोगी नै कऽ ददयै , त ािरर  ओ ओकर ा न ै छो डत । एकटा मन ुष्य प ुशलस  स् टेश न  िाय आ नबन ा नकछु  िुमाघन ा द ेन े घ ुरर  \nआबय, एिन आशा नै कएल िा सक ै त अतछ। ओकरा व्यिघमे पचास वा सौ टका नकएक ददयैक ? की एना नै भऽ सक ै त अतछ \nिेना एकटा कोमल फलक ेँ  पात छाि दैत अतछ , तनिना िम चुपचाप अपन का ज  खतम करी आ अपन ठाम वापस आनब \nिाइ? ओहुना िम बतच तँ नै सक ै त छी िनिया पकडा िाइ छी। पनिने चाँद सेिो ओनिना सोचैत छल। ओिो अनुभव कर ै त \nछल िे िँ छोनड देल िाय, तँ ओ स य टका ओकरा एक मास िरर गुिारा कऽ दय सक ै त छल। ओकर अला बे, पुशलस एक -\nर्द बेरक मामला मानन कऽ नै छोड ै त छल। ओ सभ िोर दैत छल िे एकटा मण्डलमे ितेक गाम अतछ , ओतबे बेर स्टेशन आनब \nकऽ तमलू। भेट करला पर , इमाम आ चाँदसँ ओ लो कनन  नकछु  घ ूस  दे बाक आग्रि कर ै त छल। एिन समय सेिो छल िखन \nपुशलस ई माँग कर ै त छल िे इमाम आ चाँदक पास िे 'मन्ि' सभ अतछ , ओइमे सेिो निस्सा दद अ। एनि सभ झंझनिसँ बचबाक \nननिघय लैत , फायदा -घाटाक तचन्ता छोनड चाँद शुरूमे ओ करा  सभसँ तमलब ए कदि  बन्द कऽ देने छल। मुदा एक ददन एकटा \nगाममे चो रर  भऽ गेल आ चाँदक दुभाघग्य िे ओनि समय इमाम आ चाँद दुनू ओनि गाममे छल। पुशलसक ेँ  ओकरा सभ पर \nचोरीक सन्देि भऽ गे लै। पुशलस ओकर कोनो बात सुनय लेल तैयार नै छल , चािे ओ ितेक बुझबैबाक प्रयास कएलक।  \n“िखन तूँ गाममे छि तँ िमरा दे खय नकएक नै अयलि ?”  ओनि एकटा चूकक लेल इमाम आ चाँदक ओनि समय खूब नपटाई \nभेल। ओत य स ँ छु टकार ा प ाबय लेल इमाम आ च ाँद  भीख  िांनग कऽ ितेक िान ििा कएिे छल, सभ दऽ देलक आ ऊपरसँ \nप ैघ  किाघमे डूनब गेल।  \nओनि दद न स ँ इमाम आ च ाँद  ई नन िघय कएलनन  िे प रर िाम िे नकछु  िो अय, मुदा स्टेशन िाए कऽ पुशलससँ तमलब आवश्यक \nअतछ । ओकर चरिमे नगरर कऽ नगडनगडायब मंिूर, मुदा तमलब अननवायघ अतछ ।  एिन सोतच कऽ िखन ओ सभ सारमपल्ली  57 \n \nगेल छलाि, चाँद पुशलससँ तमलय लेल गेल । ओनि समय एसआई प्रसन्न मुरामे छलाि आ ओ अनुमतत दैत किलनन - “िाऊ \nआ भालुक खेल देखाऊ!”  \nचाँद मननि मन सोचलक , “कतेक उदार छति... एक शब्दो ननि किलखखन! ओहु परसँ ओ टकाक िांग सेिो ननि कएलनन!” \nत कर  एक स प्त ाि वा ओहुस ँ नकछु  दद न क बाद , एसआई कोनो मामलाक िाँच लेल सारमपल्ली अ एलाि। बिारमे बाप-बेटाक \nिोडीक ेँ  भालु नचबैत देखख ओ कडक भऽ गेलाि आ गा रर -गलौि करय लगला ि । इमाम बीच -बचाव कर ै त किलखखन , \n“डोरा... िमर बेटा कतेको ददन पनिने अिाँसँ भेट कएने छल , ननि? अिाँ िमरा भालु नचयबाक अनुमतत देने छलहुँ ननि \nकी?”  \n“तूँ सभ स्टेशन आबऽ , िम ओतनि द ेखब तोरा सभक ेँ । क े  तोरा सभक ेँ  गाममे भालु नचयबा लेल किलक ?”  \nइमाम आ चाँद ननदोशानुसार शादुलक संग पुशलस स्टेशन पहुँचलाि , मुदा एसआई ननि अ एलाि। ओ भो रू  पिरमे पहुँचलाि \nआ तखन िरर इमाम आ चाँद नबना भोिनक  ओतय  लटकल रिलाि। ओ लोकनन तँ भूख सनि सक ै त छलाि , मुदा शादुल \nननि; ओ भूखसँ गुराघय लागल छल । शादुलक अवस् िा देखख इमामक हृदय फानट रिल छलनन , तखनो पुशलस ओकरा स्टेशन \nछोडबाक अनुमतत ननि देलक । एसआई अ एलाि तँ पूरा  प ुशलस  स् टेश न मे झाड़ू-बुिारू  आ िुलाईक आद ेश दऽ कऽ चशल गेलाि। \nिखन ओ लोकनन काि समाप्त कएलनन , तखन साँझ ढशल गेल छल । िख न  ओ लो कनन  नकछु  ख ाय लेल नगडनगडयलाि, \nतँ एसआई बन्र्दकक बटसँ हुनका सभक ेँ  िमकाओलनन। तीनुक ेँ  अनगला ददन साँझमे छोडल गेल । तखन िरर हुनकर िालत \nएिन भऽ गेल छलनन िेना कतौसँ अपन प्राि बचाय कऽ भागल िोति । ओनि मण्डलमे ओ लोकनन फ े र कनियो पएर ननि \nराखलनन । आब ओ पूरा प्रसंग चाँदक मनमे आनब गेल । ओकरा सचेत कर ै त इमाम किलखखन , “एिननि िोइत छ ै क चाँद... \nपनिने ओ सभ मिुर बािैत छति आ एक बेर िखन अिाँ हुनकर िालमे फ ँ शस िाइत छी , तखन खजिर लिरा कऽ अपन \nअसली रूप देखबैत छति” ।  \nमुदा चाँद अपन नपतासँ सिमत ननि छल । ओ नवश्वासपूवघक किलक , “एिन ननि अतछ अब्बा... सभ एतक े  रं गक ननि िोइत \nछति। िम अिाँक ेँ  किलहुँ ननि िे ओ अपिे समुदायक छति ? ओ िमर नाम नोट कएलनन आ सरपंच क सेिो। ओ लोकनन \nकिलखख न  िे एनिमे स भक लेल नकछु  ख च घ अतछ, माि िमरा लेल ननि। ओ लोकनन िमर गामक आर दस -बारि गोटेक ेँ  िमीन \nआवंनटत कऽ रिल छति। ई पैरवी बहुत ददनसँ चशल रिल छल , एिन िमरा पता चलल । सरपंच सेिो पैरवी कऽ रिल छति , \nआ आश्चयघ अतछ िे िम सभ एतेक ददन िरर एकर एक शब्दो ननि सुनलहुँ!”  \nचाँद  सभक नाम लेलक िे पैरवी शुरू कएने छलाि , आ बतओलक िे कतेक खचघ भेल आ प्रनक्या कतय िरर पहुँचल अतछ । \nअन्ततः इमाम ओकर गप् प पर नवश्वास करय लागल । \n “िँ एिन अतछ, तखन ओ कनिया िमीन देबाक वादा कएलनन आ कतेक िमीन ?” \nइमाम कल्पना कएलक िेना ओ पनिननि सँ नकसान बनन गेल अतछ आ शादुल खररिानमे िानक ढ े रीक चारू कात घूतम रिल \nअतछ। \n“एमआरओ न ग्र मे ननि छति, एिन िम सुनलहुँ अतछ। िमरा कास्ल्ि सभटा पता चशल जा यत। मुदा िे कोनो स्स् ितत िोय , ओ \nएकटा शतघ राखलनन अतछ” । \n“शतघ ? ओ की तिक?”, इमाम, िे आब नकछु ओ कर य लेल त ैयार  छल, पुछलक ।  58 \n \n“िमरा सभक ेँ  खेल दे खायब बन्द करय पडत आ एनि भालुक ेँ  छोडय पडत” । \n“िम नकएक करब... आ कतय खेल दे खायब... िखन िमरा िमीन भेनट ियत तँ िमर िाि तँ कािसँ भरल रित , ननि \nकी?”  इमाम दृढ़तासँ किलक। \n“िमरा शादुलक ेँ  नग्रक तचनडयाघरमे साैंनप देबाक छ ै क... िानि सँ ओ िमर घर पर नबल्क ु ल ननि देखल िाय” । \nइमाम चाैंनक कऽ उदठ बैसल । ओ अखनहुँ ननि बुजझ सकल िे ओकर बेटा कतेक कठोर ननिघय लेने अतछ । ओ चाँदक गप् पक ेँ  \nअनदेखी कर ै त किलक - “एिन नकएक िोयत? ओ िमर सभक  संगे रित। की िमरा पास गाय वा मिींस अतछ ? ओिो तँ \nओनिना छ ै क”। \n“ननि, अिाँ ओकरा ओना ननि राखख सक ै त छी। कानून ओकरा मनुष्यक बीच रिबाक अनुमतत ननि द ैत छ ै क” । \n“तखन तूँ ओकरा की किलें चाँद ?” \n“िे िमरा पास भालु ननि अतछ... िे िमर भालु एक सप्ताि पनिने साँस लेबाक तकलीफसँ मरर गेल”।  \nइमाम अपन बेटाक ददस गौरसँ देखलनन। व्याक ु ल भऽ ओ ई देखय ल गला ि िे की एनि शब्द सभक ेँ  बािैत काल चाँदक \nआवाि कनीको लटपटाएल ? मुदा चाँद बेस दृढ़ देखाय पनड रिल छल , िखननक इमाम स्वयं घबराएल छलाि।  \n“एसआई सािब ओकरा की किलखखन ?” इमाम बेस उत्सुकतासँ पुछलखखन।  \n“ओ स र प ंच  आ ओत य ठाढ़ नकछु  आन  लो कस ँ प ूछत ाछ कएलनन । ओ स भ गो टे किलखख न  िे प तछला द स  दद न स ँ ओ लो कनन  \nभालु ननि देखलनन अतछ। एसआई सािब हुनकर गप्प पर नवश्वास कऽ लेलनन। मुदा ओ िमकी देलखखन अतछ िे िँ ई गप् प \nगलत सानबत भेल , तँ ओ िमर अन्त देखख लेताि।”  \nइमाम चुप भऽ गेलाि। ओनि साँझ ओ खररिान सभमे ननि गेलाि। एकटा अस्पष्ट डर हुनका घेरर लेलक — पुशलस तँ एनि \nअतिकारीसँ नीक लगैत अतछ। िँ पचास -सय टका िाि पर राखख देल िाइत छल , तँ पुशलस दोसर ददस देखब पसन्द कर ै त \nछल। मुदा ई आदमी की तिक... ओ तँ भालु एस ँ छु टकार ा प ाबय च ािैत  अतछ! \nसामान्यतः इमाम सभ भोर गामक र्द -तीन टा गली 'कवर' करबाक लेल ननकशल िाइत छलाि। एक बेर िखन ओ एकटा \nगामक दौरा समाप्त कऽ लैत छलाि , तँ तम्बू उखानड कऽ अनगला गामक लेल प्रस् िान कर ै त छलाि। चाँद सेिो अपन साइनकल \nपर हुनकर सब सामान लदबाक लेल िाि बढ़बैत छल।  \nचाँद , िे प्रायः गलीक क ु क ु र सभक ेँ  भगाबय लेल अपन नपताक पाछाँ चलैत छल , ओनि भोर अखनहुँ ननि िगल छल। ओ \nअप न  नप त ाक स ंग च लय लेल त ैयार  न नि छल। इमाम स िी अन्द ािा लगौलनन  िे च ाँद  स ो च मे डूतम गेल छल, मुदा इमाम कोनो \nपैघ अननष्टक सोतच कऽ डरर रिल छलाि। ओ चाँदक ेँ  अक े ले छोनड कऽ बािर ननकशल गेलाि।  \nओनि भोर चारर टा गलीमे ताबीि -मन्ि बेतच कऽ िखन इमाम वापस अ एलाि, तँ ओ चाँदक ेँ  अपन साइनकल पर चढ़ ै त \nदेखलनन। “कतय ?” ओ पुछलनन िे चाँद कतय िा रिल अतछ।  \n“िमरा आइ मण्डल कायाघलय (तिसील) िाय पडत। िम सुनलहुँ अतछ िे एमआरओ आइ ओतनि छति। कोनो पररवतघन \nिोइसँ पनिने एनि मामला पर ध्यान देब िरूरी अतछ। िँ िम देरी करब , तँ ओ लोकनन सूचीसँ नाम कानट सक ै त छति!”   59 \n \n“िाऊ, मुदा दुपिर िरर वापस आनब िाऊ। िमरा खररिान सभमे जेबाक  अतछ,” इमाम ओकरा याद ददए लनन।  \nचाँद कोनो िवाब ननि देलक। िवाब स्पष्ट छल — हुनका लेल मण्डल कायाघलय िाएब िान िमा करबा सँ बेसी मित्वपूिघ \nछल। \nइमाम चाँदमे ई अनचोतक े  आएल पररवतघन देखख चनकत छलाि। ओ आब हुनकर कािमे रुतच ननि लय रिल छल। ओ कर  \nशादुलमे मोि सिाप्त  भऽ गेल  िलै। चाँदक ई बदलाव इमामक ेँ  पर े शान कऽ रिल छल।  \nओनि ददन पूरा गाम बदलल िकाँ लानग रिल छल। गली -गलीमे लो क नकछु  न व गप्प  कऽ र िल छलाि। नकयो  एमआर ओक \nबारे मे त ँ नकयो  कलेत टर क बारेमे च च ाघ कऽ र िल छल। फे र  नकछु  लो क स र कार क ओनि न व यो िन ाक गप्प  कऽ र िल िला \nिकर अन्तगगत  गर ीबक बीच  िमीन  बाँटल िाए वला छल। नकछु  लो क 'इखन्दराम्मा योिना ' कऽ गप्प कऽ रिल िला। \nनकयो ई गप् प कऽ रिल छल िे कोना एकटा गाममे सरपंच लाभािीक सूची बदशल देलक। तँ नकयो ई कनि रिल छल िे \nकोना एकटा मण्डलमे पट्टा ओकरा दऽ द ेल गेल िे भूतमिीन ननि छल। \nचारू कात माि िमी िे-िमीनक गप्प भऽ रिल छल! कोनो मानुस शादुलक खेल ननि देखय चािैत छल। ताबीि बा न्िय लेल \nएकोटा बच् चा आगू ननि अयलैक। इमाम नबना एको टा मन्ि बेच िे घर वापस अ एलाि। ओनि ददन ओ एक दाना अनाि सेिो \nननि कमा सकलाि। अनािक बतघन , िे हुनकर दैननक मिर्दरी छल , खाली रनि गेल। इमाम अपन हृदयमे एकटा पैघ शून्य \nअन ुभव कएलनन । घ र मे िे नकछु  िो रे क टूटल मकइ बच ल छल, ओकरा ओ शसझबय ल गला ि। ओ अपन लेल बाशल प रसलनि , \nमुदा शादुल लेल पयाघप्त भोिन ननि बचल छल। रातत उतरर अयलैक।  इमाम अन्िारमे बैशस कऽ चाँदक वापसीक प्रतीिा कऽ \nरिल छलाि। शादुलक खाली पेटक तचन्ता हुनका अपन भूखसँ बेसी पीडा दऽ रिल छलनन।  ओिो रातत छल। इमाम शादुल \nलेल टूटल मकइक बचल िोर े क मािा शसझौलनन। अप िा लेल ओनि भोर भीख िांनग िमा कएल चाउर छल। जारनि  लकडी \nनीक सँ ननि िरल। इमाम एकटा","size_mb":2.05,"has_text":true},"Videha 001.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 001.pdf","name":"Videha 001.pdf","text":"videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n1  \n \n         lj]bx \nवषर्- 1      म ा स - 1       अ ंक-1 \nसंपादकीय \n(01.01.2008)  \nएिह ᮧथमांक केँ ᮧस्तुत करैत हम  हिषत छी। एिह मे िमिथला पᱶᳳटग आ’ संस्कृत िशक्षासँ \nसंबंिधत समᮕी समयाभावक कारणे निह देल जा’ सकल। पाठक एिह संबंिधत लेख \nggajendra@yahoo.co.in केँ अटैचमेण्टक रूपम े पठाय सकै त छिथ। \n \nएिह अंक मे अिछ \n1. शोध लेख.                        \n                                     1.िवस्मृत किव- पं. रामजी चौधरी(1878-1952) \n2. उपन्यास \n     1 . स ह ᮲ ब ा ढ़ ि न  \n3.महाकाव्य  \n      1.महाभारत \n4.कथा \n                      1.शनैः-शनैः \n5.पƭ \n \n                      1 सँ 44 धिर \n6.आऽ अंतमे Ĥवासी मैिथलक हेतु अंĒेजीमे \n                             VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT \n                                       1.Introduction \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n2  \n \n \nअपनेक ĤितिĐया आ’ रचनाक Ĥतीक्षा अिछ। \n जेन्ġ ठाकु र \nनई िदल्ली \n01.01.2008 \n1.शोध लेख. \n \n1.िवस्मृत किव- पं. रामजी चौधरी(1878-1952) \n \nजन्म स्थान- ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी,िजला-मधुबनी. \nमूल-पगुल्बार राजे \nगोᮢ-शािण्डल्य \n \nवंशावली- \n \nजीवन चौधरी(जन्म स्थान-पंचोभ-दिरभङ्गा) \n \n1801 ई.मे रुᮤपुर आगमन \n \n-दुइ पुᮢ--᮰ी रंगी चौधरी(रुᮤपुरमे जन्म) आ’ ᮰ी कं त चौधरी(रुᮤपुरमे जन्म) \n \n-कंत चौधरीकेँ तीन पुᮢ-᮰ी चुम्मन चौधरी,᮰ी बुधन चौधरी आ’ ᮰ी रूदन चौधरी \n \n-चुम्मन चौधरीकेँ दुइ पुᮢ ᮰ी गोनी चौधरी आ’ ᮰ी पं किव रामजी चौधरी. \n \n᮰ी जीवन चौधरी जे किवक वृ᳍-िपतामह छलाहतिनकर दोखतरी रुᮤपुरमे रहिन्ह,जािह \nकारणसँ ओ’ 1801 ई.मे पंचोभ छोिड़ रुᮤपुर बिस गेलाह।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n3  \n \nकिवजीक िपतामह बहुत पैघ गवैय्या रहिथन्ह।हुनकर गायनक मुख्य क्षेᮢ युगल सरकार \nसीतारामक भिᲦ गीत होइत छल,तजकर ᮧभाव किवजी पर खूब पड़ल।ओ’ अप्पन \nपौᮢक नाम रामजी एिह कारणसँ रखलिन्ह। स्व.किवजी अपन नामक अनुरूप त ुलसीकृ त \n᮰ीरामचिरत मानस कं ठस्थ कय गेल छलाह। ओ’ ᮧत्येक ᮧ᳤क उᱫर रामायणक \nचौपायसँ करैत छलाह। हुनकर जीवनक सभसँ दुःखद घटना छिन्ह जे ओ’ तीन िववाह \nकएल मुदा कोनो प᳀ी चािर सालसँ बेशी निह जीिब सकलिखन्ह।अंितम िववाह ओ’ 53 \nवषर्क अवस्थामे कएल ,जे एक पुᮢ, जिनकर नाम दुगार्नाथ चौधरी (दुिखया \nचौधरी)छिन्ह,,,,केर जन्मदेलाक 15 िदनक भीतरे स्वगर्वासी भय गेलीह। \n \nकिवजी अप्पन जीवनकालमे दिरभङ्गा राजक अंतगर्त जेठ रैय्यतक पद पर कायर्रत \nछलाह,तथा तेसर प᳀ीक मृत्युक उपरांत ओ’ ईहो पद त्यािग कय भगवद भिᲦमे लािग \nगेलाह। िहनकर एकमाᮢ ᮧकािशत पोथीमे मैिथलीक संगे ᮩजबुलीक किवता सेहो अिछ। \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n4  \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n5  \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n6  \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n7  \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n8  \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n9  \n \n \n \n \n \n \nिहनकर एिह किवता सभमे िहनाक िपतामहक देल राग बोधक संगिह िमिथलाक \nमहेशवाणी,चैतक ठुमरी आ भजन ᮧभाती(परती) सेहो भेटैछ। \n2.उपन्यास \n \n 1 . स ह ᮲ ब ा ढ़ ि न \n- - - - - - - - - - - -  \n \nसन~~ 1885 ई.। िझगुर ठाकु रक घरमे एक बालकक जन्म भेल। \nएिह वषर्मे कांᮕेस पाटᱮक स्थापना बादक समयमे एकटा महᱬवपूणर् घटनाक रूपम े विणत \nहोमयवला छल। अंᮕेजी राज अपनाकेँ पूणर्रूपस ँ स्थािपत कए चुकल छल।राजा-\nरजवाड़ासभ अपनाकेँ अंᮕेजक िमᮢ बुझवामे गौरवक अनुभव करैत छलाह।शैिक्षक \nजगतमे कांᮕेस शीᮖअिह उपᮤवी तत्वक रूपमे ᮧचािरत भय गेल। िमलाजुलाकेँ कांᮕेसी \nलोकिन अंᮕेजीराज आ’ भारतीय रजवाड़ा सभक सिम्मिलत शासनकेँ स्थाियत्व आ’ \nयथािस्थित िनमार्णकᱫार्क रूपम े स्थान भेिट चुकल छल। कांᮕेस अपन यथािस्थितवादी \nस्वरूपकेँ बदलबाक हेतु भिवष्यमे एकटा आन्दोलनात्मक स्वरूप ᮕहण करयबला छल। \nसंस्क़ृतक रटन्त िव᳒ाक वचर्स्व छल। परंतु सरकारी पद िबना आङ्ल िसखलासँ भेटब \nअसंभव छल। \nसरकारी पदक तात्पयर् राजा-रजवाड़ाक वसूली कायर्सँ संबंिधत आ’ ओतबिह धिर \nसीिमत छल। मुदा िकछु समयापरान्त अंᮕेजक िकरानीबाबू लोकिन सेहो अिस्तत्वमे \nअयलाह। \n \n त ख न  ब ा ल क क ेँ संस्क़ृ त िशक्षाक मोहसँ दूर राखल गेल। मैिथल पिरवारमे अंᮕेजीक \nᮧवेश ᮧायः निहयेक बराबर छल आ’ तािह कारणसँ अिधकांश पिरवार एक पीढ़ी पाछू \nचिल गेल छल। मुदा िझगुर बाबू अपन पुᮢक किलकितयाबाबूकेँ रािख िशक्षाक ᳞वस्था  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n10  \n \nकएल। तदुपरांत दिरभङ्गामे एकटा बंगालीबाबू बालककेँ अंᮕेजीक िशक्षा देलिखन्ह। \nबालक किलत शनैः शनैः अपन चातुयर्सँ मंᮢमुग्ध करबाक कलामे पारंगत भ’ गेलाह। \nजािह बालककेँ िझगुरबाबू अन्यमनस्क पड़ल आ’ माᮢ सपनामे हँसैत देखलिखन्ह, तकर \nबाद ठेहुिनया मारैत, फे र चलैत से आब िशक्षा-दीक्षा ᮧा᳙ क’ रहल छिथ। हुनका अखनो \nमोन पिड़ रहल छलिन्ह जे कोना ठेहुिनया दैत काल, नेनाक हाथ आगू निह बढैक आ’ ओ’ \nबᱶग जᱶकाँ पाछू सँ सोझे आगू फाँिग जाइत छलाह। पूरा बᱶग जेकाँ-अनायासिह ओ’ मुस्कुरा \nउठलाह। प᳀ी पूिछ देलिखन्ह जे कोन बात पर मुस्कुरेलहुँ, तँ पिहने तँ ना-नुकुर के लिन्ह \nफे र सभटा गप किह देलिखन्ह। तखनतँ गप पर गप िनकलय लागल। \n \n “एक िदन किलतकेँ देखलहुँ जे ठेहुिनयाँ मारने आगू जा’ रहल छिथ। आँगनसँ \nबाहर भेला पर जतय अंकर-पाथर देखल ततय ठेहुन उठा कय, माᮢ हाथ आ’ पैर पर \nआगू बढ़य लगलाह” , प᳀ीकेँ मोन पड़लिन्ह। \n \n “एक िदन हम देखलहुँ जे ओ’ देबालकेँ पकिड़ कय िखड़की पर ठाढ़ हेबाक \nᮧयासमे छिथ। हमरो की फू ड़ल जे चलू आइ छोिड़ दैत िछयिन्ह। स्वयम ᮧयास करताह। \nदू बेर ᮧयासमे ऊपर जाइत-जाइत देवालकेँ पकड़ने-पकड़ने कोच पर खिस गेलाह। हाथ \nपहुँचबे निह करिन्ह। फे र तेसर बेर जेना कूिद गेलाह आ’ हाथ िखड़की पर पहुँिच गेलिन्ह \nआ’ ठाढ़ भ’ गेलाह” , िझगुर बाबूकेँ  एकाएक यािद पड़लिन्ह। \n \n “एक िदन हम ओिहना एक-दू बािज रहल छलहुँ। हम बजलहुँ एक तँ ई बजलाह, \nहूँ। फे र हम बजलहुँ दू तँ ई बजलाह, ऊ। तखन हमरा लागल जे ई तँ हमर नकल उतािर \nरहल छिथ”। \n \n “ एक िदन खेत परसँ एलहुँ आ’ नहा-सोना भोजन कय खखिस रहल छलहुँ। \nअहाहा’ केलहुँ तँ लागल जेना किलत सेहो अहाहा’ केलिथ। घूिर कय देखलहुँ तँ ओ’ गᱶदसँ \nबैिस कय खेला रहल छलाह। दोसर बेर खखसलहुँ तँ पुनः ई खखसलाह। हम कहलहुँ \nिकछु निह, ई हमर नकल कय रहल छिथ। दलान पर सभ क्यो हँसय लागल। फे र तँ जे \nआबय, किलत ऊहुहूँ, तँ जवाबमे ईहो ऊहूहूँ दोसरे तरीकासँ कहिथ। उ᮫ कतेक हेतिन्ह,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n11  \n \nनौ-वा दस मिहना”। \n \n “ हम जे सुनेलहुँ तािह समय कतेक वयस होयतिन्ह, छ’ आ’ िक सात मास”। प᳀ी \nसासु-ससुर वा बाहरी सदस्य निह रहला पर सोझे-‘गप सुनलहुँ’ वा’ ई करू वा ’ ओ’ करू \nबजैत छलीह। मुदा सासु- ससुरक सोझाँ तृतीया पुरुषमे-सुनैत छिथन्ह, फलना कहैत \nछलैक-। आ’ फे र िझगुर बाबू की कम छलाह. ओहो ओिहना गीताक काजक लेल काजक \nअनुकरणमे तृतीया पुरुषमे जवाब देिथ। मुदा एकांतमे फे र सभ ठीक। पुनः मुस्कुरा \nउठलाह िझगुर बाबू, ई ᮧण मोने-मोन लेलिथ जे किलतकेँ एिह जंजालसँ मुᲦ करेतिथ, \nओहो तँ बूझताह जे िपता कोनो पुरान-धुरान लोक छिथ। पनी पुनः पुछलिथन्ह जे आब \nकोन बात पर मुस्की छूटल। मुदा एिह बेर िझगुर क᳖ी कािट गेलाह। मुस्की दैत दलान \nिदिश िनकिल गेलाह, ओतय िकछु गोटे अखड़ाहाक रख-रखाबक बात क’ रहल छलाह। \nभोरहाकातक अखड़ाहाक गपे िकछु आर छल। भोरे-भोर सभ तुिरयाक बᲬा सभ, जवान \nसभ पहुँिच जाइत छल। एकदम ग᳎ा सन अखड़ाहा, मािट कय कोिड़ आ’ चूिर कय \nबनायल। बालक किलतकेँ छोिड़ सभ बᲬा ओतय पहुँचैत छल। िझगुर बाबू कचोट \nकेलिन्ह तँ आन लोक सभ कहलिखन्ह जे से की कहैत छी। अहाँ हुनका कोनो उ᳎ेश्यक \nᮧाि᳙ हेतु अपनासँ दूर रखने छी, तँ एिहमे कचोट कथीक। एकौरसँ ठाकु र पिरवार माᮢ \nएक घर मᱶहथ आयल आ’ आब ओिहसँ पाँचटा पिरवार भ’ गेल अिछ। डकही माँछक \nिहस्सामे एकटा टोलक बराबरी ठकु रपᲵीकेँ भेट गेल छैक। किलतक तुिरयाक बᲬाकेँ  ल’ \nकय आठटा पिरवार अिछ ठकुरपᲵीमे। अखनेसँ बᲬा सभकेँ मान्यता द’ देल गेल छैक। \nतखने एकौरसँ एकटा समदी एलाह आ’ भोजपᮢमे ितरहुतामे िलखल संदेश देलिखन्ह। \nिझगुर बाबू अँगनासँ लोटा आ’ एक डोल पािन हुनका देलिखन्ह आ’ पᮢ पढ़य लगलाह। \nᮧायः कोनो उपनयनक हकार छलिन्ह। ‘परतापुरक सभागाछी देिख कय जायब’ , ई \nआदेशपूणर् आᮕह िझगुर बाबू समादीकेँ देलिखन्ह, एकटा पूवर्जसँ मूल-गोᮢक माध्यमसँ \nजुड़ल िदयादक ᮧित अनायासिह एकत्वक ᮧेरणा भेलिन्ह। फे र आँगन जाय पᮢ पढ़ब \nᮧारंभ कएल। \n \n     ॥ ᮰ ी ः ॥  \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n12  \n \n स्विस्त हिरवदराध्य᮰ीमस्त ु िझगुर ठाकु र िपतृचरण कमलेषु इतः ᮰ी गुलाबस्य \nकोिटशः ᮧणामाः संतु। शतम~ कुशलम। आगाँ समाचार जे हमर सुपुᮢ ᮰ी गड़ेस आ’ \nचन्ᮤमोहनक उपनयन संस्कारक समाचार सुनबैत हिषत छी। अहाँक ᮧिपतामह आ’ हमर \nᮧिपतामह संगिह पढ़लिथ। अपन गोᮢीयक समाचार लैत-दैत रहबाक िनदᱷश हमर \nिपतामह देने गेल छलाह। हषर्क वा’ शोकक कोनो घटना हमरा गामसँ अहाँक गाम आ’ \nअहाँक गामसँ हमरा गाम निह अयने अशोचक िवचार निह करबासँ भिवष्यक अिन᳥क \nडर अिछ। संᮧित अपने पाँचो ठाकु र गुरुजनक तुल्य पाँच पांडवक समान समारोहमे \nआिब कृ ताथर् करी। अहᱭकेँ अपन ज्ये᳧ पुᮢक आचायर् बनेबाक िवचार कएने छी। \nपरतापुरक सभागछीक पंचकोशीमे अपने सभ गेल छी, तेँ बहुत रास लोक गप-शपक \nलालाियत सेहो छिथ। अगला महीनाक ᮧथम सोमकेँ जौँ आिब जाइ तँ सभ कायर् िनरन्तर \nचलैत रहत। बुधसँ ᮧायः ᮧारिम्भक  कायर् सभ शुरु भ’ जायत। इित शुभम~। \n बलान धारक कातमे परतापुरक चतरल-चतरल गाछ सभ आ’ तकर नीचाँ \nसभागछी। बलानक धार खूब गहᱭर आ’ पूणर् शांत। ई तँ बादमे िहमालयसँ कोनो पैघ \nगाछ बलानमे खसल आ’ हायाघाट लग सोझ रहलाक बदला टेढ़ भ’ एकर धारकेँ रोिक \nदेलक आ’ एकटा नव धार कमलाक उत्पिᱫ भेल। बलान झंझारपुर िदिश आ’ कमला \nमᱶहथ , गिढ़या आ’ नरुआर िदिश। बलान गहᱭर आ’ शांत, रेतक कतहु पता निह; मुदा \nकमला फे िनल, िवनाशकारी। बािढ़क संग रेत कमला आनय लगलीह। ᮕीष्म ऋतुमे \nबलान पूवᱷ रूप ज ेकाँ रहैत छिथ, िबना नावक पार के नाइ किठन, ᳴कतु कमलामहारानीकेँ  \n पैरे लोक पार करैत रहिथ। सभटा सभागछीक चतरल गाछ बािढ़क ᮧकोपमे सुखा गेल। \nचारूिदश र ेत आ’ सभागाछी उपिट गेल। चिल गेल सभटा वैभव सौराठ। मुदा िझगुर \nबाबूक कालमे परतेपुरक ᮥुवसँ पंचकोशी नापल जाइत छल, से बादहुमे परम्परारूपमे \nरहल। \n \n क ि ल त  द ि र भ ङ् ग ा सँ परसू आिब जयताह,,,, , तखन हुनका ल’ कय एकौर जायब। \nबेचारे बहुत िदन तपस्या कयलिन्ह। एिह बेर मामा गाम, दीदीगाम सभ ठाम घुमा \nदेबिन्ह। सभकेँ मोन लागल छैक।  \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n13  \n \n++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++\n+ \n \n ि प त ा - प ुᮢ एकौर पहुँचलाह। ई गाम कोनो तरहेँ आन जेँकाँ नहᱭ लगलिन्ह। जेना \nजमघट लगला पर शाᳫाथर्क परम्परा रहल अिछ, तिहना िव᳇तमण्डलीमे िविभ᳖ \nिवषय पर चचार् होबय लागल। चचार्मे अंᮕेजी शासन आ’ भारतवासीक सैन्य अिभयान \nरहल। मँगरूबाब ू लाल कोट पिहिर कय कतेक लड़ाई लड़ल छलाह। 1867-68क \nअबीसीिनया यु᳍मे सर चाल्सर् नेिपयरक संग कोनाकेँ अिभयानमे ओ’ गेल छलाह, तकर \nवणर्न िवस्तृतरूपम े देबय लगलाह मँगरूबाब ू। ि᳇तीय अफगान-यु᳍मे कोना समयक \nअभावमे सेनाकेँ लालक बदला मिलछह वदᱮ लगबय प᭽लैक तकर वणर्न सेहो देलिन्ह। \nयैह वदᱮ बादमे खाकीरंगक रूपम े ᮧिस᳍ भय गेल। एनफील्ड रायफालक िखस्सा जे \n1857क स्वतंᮢता संᮕाममे पिरणत भेल केर बदलामे बेश नमगर ᳩाइडर रायफल जे \n1887मे देल गेल। मँगरू बाब ू कांᮕेसक चचार् सेहो के लिन्ह।ओम्हर िझगुर बाबू भोज-\nभातक फे हिरस्ट आ’ एस्टीमेट बनबय लगलाह। किलत सेहो अपन तुिरयाक िव᳒ाथᱮ \nसभक संग मगन भय गेलाह। ओिह भीड़मे राजे गामक फ᳖ू बाबू सेहो आयल छलाह। \nएकौरमे हुनकर बिहन-बहनोइ रहैत छलिखन्ह। तािह ᳇ारे एतय एनाइ-गेनाइ ओ’ िकछु \nबेशी करैत छलाह। किलतकेँ एिहसँ पिहने ओ’ नहᱭ देखने रहिथ। अनायासिह उत्सुकता \nभेलिन्ह आ’ किलतक िवषयमे पूछ्पाछ केलिन्ह। ई जािन िक किलत िझगुरबाबूक सुपुᮢ \nछिथ, क्षणिहमे िझगुरबाबू  लग घुसिक कय चिल गेलाह। वाᱫार्लाप ᮓममे िझगुर बाबू सँ \nईहो पता चललिन्ह जे जमीन्दारीक पमर्नᱶट सेटलमᱶटक बाद दिरभङ्गा राजकेँ वसूलीक \nहेतु परगनाक आधारपर िमिथला क्षेᮢक वसूलीक हेतु अिधकार ᮧा᳙ भेलाक बाद किलत \nकिटहारमे वसूलीक कायर्क हेतु जयताह। एम्हर फारसी आ’ अंᮕेजीक िशक्षा किलत पूरा \nक’ लेने छलाह। िववाहक संबंधमे पता चललजे फ᳖ू बाबू अपन बिचयाक हेतु योग्य वरक \nताकमे छिथ। तखन िवचार भेल जे परतापुरक सभागाछीमे अिगला मिहनामे फ᳖ू बाबू \nआबिथ आ’ िझगुर बाबूकᱶ आितथ्यक अवसर भेटिन्ह। मुदा बीचिहमे िदयाद सभ िझगुर \nबाबूकँ तेनाने घेरलकिन्ह जे किलतक िववाह फ᳖ू बाबूक बिचयासँ थीक करैत आ’ \nभराममे िस᳍ांत करेनिह गाम पहुँचलाह। ड’रो होइिन्ह जे किनयाँ ने कहᱭ रपटा दय \nदेिथन्ह। मुदा िववहक बात सुिनतिह, किनयाँ खुशीसँ बतािह जेकाँ भय गेलीह। िपछला  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n14  \n \nचािर िदनसँ जतेक गुनधुनी लागल रहिन्ह सभटा खतम भ’ गेलिन्ह। \n \n-------------------------------------------------------------------------------------- \n \n प ैरे ᳴कवा कटही गाड़ी यैह छल यातायातक साधन। महफा सेहो बेश नᲥाशी \nबला आ’ भिरगर। वर महफा पर आ’ बिरयातीमे जे युवा रहिथ से पैरे आ’ जे कनेक \nउमिरगर रहिथ से कटही गाड़ी पर िवदा भेलाह। संगमे सेवकक लश्कर। दरबᲯा पर \nस्वागत भेलिन्ह। हजाम पैर धोलकिन्ह, पुनः इᮢ-सᱶट, फू ल, नाश्ता। गप्प सरᲥा। शाᳫथर् \nआ’ चुटᲥा। अँगनामे पिरछिन आ’ िविध-᳞वहार तँ दलान पर गप्पक फू हािर। बीच-\nबीचमे क्यो आिब कय कहᱭ जािथ जे गहना कतय छैक। घोघट के’ देिथन्ह। घोघटाही \nनूआ नहᱭ भेिट रहल अिछ। एिहसँ िववाहक ᮓम आ’ ᮧगितक िवषयमे बिरयाती \nलोकिनकेँ सेहो पता चलैत छलिन्ह। एवम् ᮧकारे आँगन आ’ दरबᲯा दुनू ठाम िववाहक \nकायर्ᮓम भोरक पाँच बज्वए तक चलैत रहल। वर आ’ किनयाक हाथमे ᮩᳬचारी डोरी \nबािन्ह देल गेल, जे चािर िदन धिर रहल। तकरा बाद िववाह पूणर् भेल। िवदाइक िदन’ \nतका कय िझगुर बाबू पठेलिखन्ह आ’ किलत अपन गाम आ’ किलत अपन गाम आिब \nगेलाह। किटहार जयबाक तैयारी भेल। अ᮰ुपूिरत नेᮢसँ माय आ’ ᮕामीणसँ िवदा लेलाक \nबाद किलत अपन रोजगार पर िवदा भेलाह। \n \n+       +      +  \n \n \n कोशीक िवभीिषकास ँ ᮢस्त क्षेᮢ होइत किटहार पहुँिच कय किलत अप्पन काजमे \nशीᮖिह पारंगत भय गेलाह। काजक अिधकता भेलापर अपन िपितयौत भाय आ’ \nभाितजकेँ सेहो बजा लेलिथन्ह। एिह क्षेᮢक लोकक बीचमे बहुत थोरबेक िदनमे अपन \nᮧित᳧ा बढ़ा लेलिथ किलत। एिह क्षेᮢक लोकक बीचमे जमीन्दारीक परमानᱶट \nसेटलमेन्टक िवषयमे पुराण अनुभव बहुत खराब छल। वसूली पदािधकारीक ᳥᮪ तरीका \nसभकेँ किलत बदिल देलिखन्ह। मुदा कालक गालनमे िकछु आरे छल। किलतक \nि᳇रागमनक पिहनिह हुनकर माय गुजिर गेलिखन्ह। ब᲻ रास सौख-मनोरथ लेने चिल \nगेलीह माय। कखनो किलतकेँ कहैत छलिखन्ह जे तोरा किनयाँसँ खूब झगड़ा करबौक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n15  \n \nतखन देखबौक जे तूँ हमर पक्ष लैत छँह िक किनयाक। \n \n ि झ ग ुर बाबू सेहो अन्यमनस्क रहय लगलाह। किलत कहबो केलिखन्ह जे सँगिह \nचलू, मुदा भिर जन्म जतय रहलाह ओिह ठामकेँ  छोड़थु कोना। \n \n त ेसर साल किलतक ि᳇रागमन भेलिन्ह आ|तकरा बादे ओ| िनि᳟त भ| \nसकलाह। जाइत-जाइत किलतकेँ कहैत गेलिखन्ह जे तोँ तँ बेशीकाल गामसँ बाहरे \nरहलह। हमरा सभहक सेवा तँ ई बुिचया केलक। अपन बिहनक भार आब तोिह उठाबह। \nहमारा सोचने छलहुँ जे एकर िववाह दान करबाइये कय िनि᳟त हैब। मुदा तोहर माय \nहमरा तोिड़ देलिन्ह। आब तूँ अपना जोगर भइये गेल छह। पाँच बरखक बेटा रहैत छैक \nतखनो लोक केँ लोक कहैत छैक जे अहाँ केँ कोन बातक िचता अिछ, पाँच बरखक बेटा \nअिछ। तूँ तँ आब पिढ़ िलिख कय अपन जीवन यापन करैत छह। फे र पुतोहुकेँ सेहो \nबुिचयाक हाथ पकड़ा कय एिह लोकसँ छुᲵी लेलिन्ह िझगुर बाबू। किलत हुनका एतेक \nहड़बड़ीमे किहयो निह देखने छलिथन्ह।िस्थर, शांतिचᱫ आ| फलक िचता केिनहार \nिकसान सेहो अपन जीवन-संगीक संग छुटलाक बाद अधीर भ| गेल। \n \n+    +    +    +     \n \n क ि ल त क ेँ किटहार अयलाक बादो एकेटा िचता लागल रहैत छलिन्ह। से छल \nबुिचयाक िववाह। िपताक रहैत ओ’ कोनो परेशानीसँ िचितत निह भेल छलाह। मुदा \nहुनका गेलाक बाद आब लोकोकेँ देखेबाक छलिन्ह जे क्यो ई निह कहय जे बापक गेलाक \nबाद बिहन पर ध्यान निह देलिन्ह किलत। िपताक बरखी तक िववाहक ᮧ᳤ उठेबो कोना \nकिरतिथ। मुदा समय िबतबामे कतेक देरी लगैत छैक। पूरा गामक बारहो वणर्क भोज  \nकय, किलत बुिचयाक िववाहक हेतु वर ताकयमे लािग गेलाह। परतापुरक सभागाछीमे \nगेलाह मुदा कोनो वर पिस᳖ निह पड़लिन्ह जे बुिचयाक हेतु सुयोग्य होय। पन्ᮤह िदनक \nछुᲵी बेकार गेलिन्ह। पुनः किटहार पहुँिच गेलाह। कायर्क ᮓममे िग᳍ौर,बाढ़ इत्यािद \nगंगाक दिक्षण िदशक मैिथल ᮩाᳬण पिरवार सभसँ सेहो पिरचय भेलिन्ह। ओिहसँ हुनका \nबाढ़क एकटा लड़काक िवषयमे पता चललिन्ह जे िगद᳍ौर स्टेटमे कायर् कय रहल छलाह।   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n16  \n \nचोᲵिह ओ’ लड़कासँ भेँट करबाक हेतु  िग᳍ौर पहुँिच गेलाह। बालक अत्यंत िद᳞ \nछलाह। पता लय बाढ़ पहुँिच कय बालकक िपतासँ गप केलिन्ह। पंचकोशीक कथा कतबा \nिदनक बाद बाढ़क क्षेᮢमे आयल छल से एकरा काटब मुिश्कल छल। सभटा गपशप कय \nपुनः भराममे िस᳍ांत करेने मेहथ पहुँचलाह। बूढ़- पुरान जे  क्यो सुनलिन्ह से \nआ᳟यर्चिकत रिह गेलाह। बढ़य पूत िपताक धरमे- िझगुर बाबू जेना किलतक िस᳍ांत \nकरेनिह पहुँचल छलाह तिहना किलत के लिन्ह, वाह...। कथा ओनातँ दूरगर भेलिन्ह, \nमुदा किलत स्वयम् नेनेसँ दूरदेशक बाशी छलाह, तािह ᳇ारे हुनका सभचीजक अनुभव \nछलिन्ह , यैह सोिच सभ संतोष कएलक। पूरा टोल िववाहक तैयारीमे लािग गेल। \nबुिचयाकेँ कोनो िदᲥत निह होएतैक। सवर्गुण संप᳖ अिछ बुिचया। गीत-नाद िलयऽ \nआ’िक सराय-कटोरा, दसो हजार महादेव सुगढ़ पातर-पातर छनिहमे बना दैत अिछ। \nजािह घरमे जायत तकरा चमका देत। \n िववाह िविध-िवधानस ँ संप᳖ भय गेल। वरपक्ष संगिह ि᳇रागमनक ᮧस्ताव \nराखलिन्ह, मुदा किलत तैयार निह भेलाह, तखन बुिचयाक हाथक छाप लऽ कय वरपक्ष \nकेँ जाय पड़लिन्ह। किलतक प᳀ी छलीह पूणर् शु᳍ा। बुिचयासँ बिहनापा छलिन्ह। बुिचयो \nभौजी-भौजी कहैत निह थकैत छलीह। तेसर साल ि᳇रागमनक िदन भेलैक। बुिचयाक \nसंग जे खबासनी गेल छलीह से आिब कय गंगा आ’ गंगा पारक दृश्यक वणर्न करय \nलगलीह तँ भाउजक आँिखसँ दहो-बहो नोर चुबय लागलिन्ह। किलतसँ कतेक बेर \nपुछलिथन्ह जे ई बाढ़ छैक कतय। समयक सँग सभ िकछु सामान्य भाय जाइत अिछ। \nबुिचया जखन एक-दू बेर एलिथ-गेलिथ तखन भाउज आरो िनि᳟त भय गेलीह। एवम् \nᮓमे किलत पुनः एकाकी भय गेलाह। सन् चᲅतीसक भूकम्पमे महादेव पोखिर पर प᳀ी \nआ’ दुहु पुᮢी आऽ \nएकटा पुᮢक संग िबतायल राितक बाद पिरवार सिहत िकछु िदनका बाद किटहार \nगेलाह। कारण छल महीना भिर चलल छोट-छोट भूकंपक तरंग। मुदा प᳀ीकेँ घरक पीड़ा \nसतबय लगलिन्ह। घरतँ भूकम्पमे ढिह गेल छलिन्ह, से किलत भूिमक ओिह टुकड़ाकेँ \nछोिड़ फु लवरीक कातमे नव घरक िनमार्ण केलिन्ह। अपन पुरान डीह अपन िदयादकेँ दऽ \nएिह नबका डीह पर घरहट कएल। तकरा बाद एकटा पुᮢ एवम् एकटा पुᮢीक ᮧाि᳙ \nआओर भेलिन्ह। पुनः एकटा पािरवािरक चᮓक ᮧारंभ भय गेल। समय िबतैत कतेक काल \nलगैत अिछ। अपन बिचया सभ सेहो आब िववाह योग्य लागय लगलिन्ह। अपन बᲬातँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n17  \n \nसिदखन बᲬे लगैत छैक मुदा तँ की। पिहल बिचयाक िववाह कछबी आऽ दोसरक खरख \nकरेलिखन्ह। कछबीक पिरवार सेहो राज-दरबारक कमर्चारी छलाह। घोड़ा, महफा, \nचास-बास....। मुदा बᲬा होयबाक ᮓममे किलतक ᮧथम पुᮢीक देहांत भय गेलिन्ह मुदा \nननिकरबी बिच गेल आऽ ओ’ मातृके  मे रहय लागल। मुदा ओहो पाँचे वषर्क होयत िक \nएक िदन पेटमे ददर्क िशकायत भेलैक आऽ ओहो भगवानक घर मायक सेवामे चिल \nगेल।किलत जीवन आ’ मृत्युक एिह संᮕामकेँ देखैत रहलाह। किहयो गाममे हैजाक ᮧकोप \nपड़य लागल तँ किहयो प्लेग आ’ िक की ? एक गोटाकेँ लोक जरा कय आबय तँ दोसर \nगोटाक मृत्युक समाचार भेटय। मुदा किलतक पिरवार अक्षुण्ण रहलिन्ह।  \n \n किलतक किटहारम े पदो᳖िᱫ  आ’ ᮧित᳧ा बढ़ैत रहलिन्ह। भाितज सभ पूवर्रूप ेण \nओतय रहैत छलाह। दुहू पुᮢ केजरीवाल हाई स्कू ल, झंझारपुरममे पढ़य लागल \nछलिथन्ह। कालक मंथर गितमे कखनो काल गित आिब जाइत अिछ। अपन तेसर पुᮢीक \nिववाह तमुिरया लग आमारूपी गामम े करबाय किलत जेना िनि᳟त भय गेलाह। अपन \nपैघ पुᮢक िववाह करेलिन्ह, आऽ छोट पुᮢक अकादिमक ᮧितभाक ᮧित िनि᳟त भेलाह। \nमुदा छोट पुᮢक अंधिव᳡ाशी होयबामे सेहो हुनका कोनो संदेह निह छलिन्ह। कारण एक \nिदन हल्ला उठलैक, जे घनगर च᳖ा-गाछीमे, जतय िदनोमे अन्हार रहैत छैक, कोनो \nगाछक नीचा चाटी उठैत छैक, तखन हुनकर ई पुᮢ चाटी उठाबय ओतय पहुँिच गेलिन्ह। \nसे जखन आठम वगर्मे िवज्ञान वा कला चुनबाक बेर अयलैक, तखन पुᮢक िवज्ञान िवषय \nलेबाक िनणर्यमे हाँमेहाँ िमला देलिखन्ह किलत बाबू। कतेक गोटे कहलिथन्ह जे \nसत्यनारायण बाबू आ’ के -के साइंस लय फै ल कए गेलाह, बादमे पुनः आट्सर् िवषय लेबय \nपरलिन्ह। मुदा नन्द निह मानलिथ। साइंसोमे गिणत लेलिन्ह। किलत सोचलिथ जे \nिवज्ञान िवषय पिढ़ अदृश्यक ᮧित ᳩेहमे नन्दक रुिच कम हेतिन्ह। पता निह िकएक एकर \nबाद किलत िनि᳟त जेकाँ भय गेलाह। किटहारसँ एक बेर आयले रहिथ िक भोरमे \nिनत्यिᮓयासँ िनवृᱫ भय किलत हाथ मिटयाबय लेल िचकनी मािटक ढ़ेर िदिश बिढ़ \nरहल छलाह िक पता निह िक भेलिन्ह, हाथक लोटा दूर फᱶका गेलिन्ह। ओ’ नीचाँ खिस \nपड़लाह। किनया दौड़ल अयलीह, मुदा जीवनक खेल एक बेर भेटैछ आ’ एᲥे बेर चिलयो \nजाइछ।नन्द िपताक मृत्युक साक्षी छलाह। मृत्युक ई ᮧकार हुनका लेल सवर्था नवीन आ’ \nसवर्था रहस्यमयी छल। अदृश्यक शिᲦ िवज्ञानक सवᲃᲬताकेँ नन्दक जीवनमे दबाबय  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n18  \n \nलागल। \n \n++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++\n++++ \n \n \n व ृᱫक गोलाकार आकृ ित कᱶᮤक पिरिधमे घुमैत एकटा चᮓ पूरा के लक। अदृश्य \nकᱶᮤक फाँसमे फँ सल। \n नन्द अपन यशोदा मैयाक छᮢछायामे बढ़य लगलाह, उ᮫ोमे आ’ पढ़ाइयोमे। \nअप्पन िशक्षक लोकिनक िᮧय पाᮢ भय गेलाह नन्द। हुनकर ᮧैिक्टकलक कॉपीक साफ-\nसुथरा रूपक चचा र् सवर्ᮢ िशकक्षहु वगर्मे होमय लागल। फू ल-सन अक्षर हुनकर शारीिरक \nसौन्दयर्सँ मेल खाइत छल।  \n एिह बीच एकटा आर घटना घिटत भ ेल। यशोदा मैय्याक दुहु पुᮢ भगवᱫी घरक \nसोझाँमे नीचाँमे सुतल छलाह। भोरमे माय देखलिन्ह जे गहुमन साँप चािर टुकरा भेल \nपड़ल अिछ आ’ िबᲯी माथ लग ठाढ़ पहरा दय रहल अिछ। ᮧायः िबᲯीक मािर पड़लैक \nगहुमनकेँ आ’ दुहु पुᮢ सुरिक्षत रहलिन्ह यशोदा मैयाक। नन्द एिह घटनाक स्मृितक संग \nआगू बढ़य लगलाह।  \n ब ी च म े बँटवारा भेल। घरारी सभ, िनकहा खेत सभ सभटा दू-दू टुकड़ा होमय \nलागल। बाहरी लोक सभ कहैत छल, जे दुनू भायक संग अन्याय भय रहल अिछ। \nस्कॉलरिशप ᮧा᳙ कय नन्द आर.के.कॉलेज मधुबनीमे अंतर-ᳩातक िवज्ञान(गिणत)मे \nनामांकन लेलिथ। शुरूम े गिणत बुझबामे िदᲥत भेलिन्ह तँ रटय लगलाह। गिणतकेँ \nरटबाक बुि᳍ ई सोिचकेँ लगेलिथ जे बादमे लोक ई निह कहय, जे की सोिच कय \nिवज्ञानक चयन कएल। मुदा िकछु िदनका बाद रटैत ᮓममे बुझबामे सेहो आबय लगलैन्ह। \nगामक फु टबॉलक मैदानक स्मृितये शेष रहलिन्ह, खेलेबाक अवसरे निह भेटिन्ह। गिणतक \nिशक्षक तीन सय ᮧ᳤क सेट परीक्षाक पिहने दैत छलिखन्ह आ’ कहैत छलिखन्ह जे, जे \nक्यो सािठ ᮧितशत ᮧ᳤क सही-सही उᱫर बना लेताह, ओ’ ᮧथम ᮰ेणीमे िनि᳟त रूपसँ \nउᱫीणर् होयताह। नन्द सᱫिर ᮧितशत ᮧ᳤क उᱫर तैयार कय िशक्षककेँ देखा देलिखन्ह। \nआशानुरूप बादम े परीक्षाक पिरणाम अयला पर ᮧथम ᮰ेणी भेटलिन्ह। 1959 \nइंजीिनयᳳरगमे नामांकनक हेतु आवेदन दय देलिखन्ह। अंकक आधार पर सवᲃᲬ अंक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n19  \n \nअयला उᱫर मुजफ्फरपुर इंस्टीᲷूट ऑफ टेᲣॉलोजीमे नामांकन लय लेलिथ। ओिह समय \nमाᮢ िसिवल इंजीिनयᳳरग शाखाक पढ़ाई ओिह संस्थानमे होइत छलैक, से ओिह शाखामे \nनामांकन लय धोती-कुᱫार् पिहिर कय पहुँिच गेलाह।दीिक्षत साहेब वकर्शॉपक मशीन \nदेखाय कहलिखन्ह, जे एिहमे धोती फँ िस जायत, से फु लपᱹट आ· शटर् पिहिर कय आऊ। दू \nटा फु लपैन्ट आ· शटर् कीनय पड़लिन्ह नन्दकेँ। कपड़ा कीिन िसयिबतिथ तँ ढ़ेर िदन लािग \nजयतिन्ह से रेडीमेड कीनय पड़लिन्ह। मुदा गाम जािथतँ िबदेसरे स्थानमे फु लपैन्ट-शटर् \nबदिल कय धोती कुᱫार् पिहिर लैत छलाह। किहयो गाम फु लपᱹट पिहिर कय निह गेल \nछलाह। सन् 1959 सँ 1963 धिर इंजीिनयᳳरगक पढ़ाई चललिन्ह आ’ तखन िबहार \nसरकारमे इंजीिनयᳳरग अिससटᱶन्ट आ’ एक सालक बाद 1964 सँ सहायक अिभयन्ताक \nरूपम े बहाली भेलिन्ह। इंजीिनयᳳरग पढ़ाई िवशेष खचर् बला छल से एिह शᱫर्नामाक \nसंग िववाह भेलिन्ह जे पढ़ाइक खचार् ससुर उठेिथन्ह। गमᱮ ताितलक एक मास आ’ \nदुगार्पूजाक पंᮤह िदनक छुᲵीक पाइ ससुर कािट लैत छलिथन्ह। जौँ सासुरक लोक किहयो \nई उपराग दैत छलैन्ह, जे हमही सभ इंजीिनयᳳरग करबेलहुँ अिछ, तँ नन्द सेहो हँिस कय \nउपयुर्Ღ बातक खुलासा कय दैत छलिखन्ह। वृᱫक पिरिध जेना पैघ भेल जा रहल छल। \nकालक पिरिध पिहने पूणर् चᮓ पूरा कएलक आ’ आब पिरिधक िवस्तार शुरु भय गेल। \nदुःख-सुख आ’ उत्थान-पतनक िखस्सा। स्वतंᮢता िदवसक िदनक उमंग, झंडा ल’कय \nस्कू लक बᲬाक संग 15 अगस्त 1947 केँ घुमैत छलाह। कांᮕेसक भिᲦ संगमे रहलिन्ह। \nमुदा 1962क चीनी आᮓमणक बाद भारतीयसेनाक पाछू हटबाक दुःस्व᳘ वायुसेनाक \nउपयोग निह करबाक भारतक आ᳟यर्जनक िनणर्यक बादक मनःिस्थित छल \nपलायनक,हािरक । ऑल इंिडया रेिडयोक घोषणा जे हमर सेना गवर्सँ पाछू हिट रहल \nअिछ-सुिन नन्दक हृदय रुिक सन जाइन्ह। से जखन 1965क यु᳍क बेर इंजीिनयरक भᱫᱮ \nसेनामे कैप्टनक रूपमे शुरु भेल तखन नन्द आ’ साहा साहब आवेदन दय देलिखन्ह। साहा \nसाहेबक किनयाँतँ कानय लगलीह आ’ साहा साहेबकेँ रुिक जाय पड़लिन्ह। नन्दक प᳀ी \nएको बेर ᮧितरोध निह कएल। मुदा ओजनमे छँटा गेलाह नन्द। मसोिस कय रिह गेलाह। \nतकर बाद जे शरीर घटेबाक सूर चढ़लिन्ह, से बिढ़ते गेलिन्ह। एकेटा सपना छलिन्ह-\nगाममे कोठाक घर। से सभटा सवᱷ सभक नक्शा ऊपर कय घरक कुसᱮ देलिन्ह जे सड़कमे \nघरक कोनो भाग निह जाय। मकानक िडजाइनक माᮢ आधे भाग पूरा भय सकलिन्ह। \nजतय-जतय ᮝांसफर होइन्ह एकटा नव अनुभव भेटिन्ह।ओिह समय किनयाँकेँ तृतीय  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n20  \n \nपुरुषक रूपम े संबोिधत करबाक ᮧचलन छलैक, मुदा नन्द ि᳇तीय पुरुषमे संबोधन शुरु \nकेलिन्ह। एकर आलोचना होयबाक बदला गाममे आनो लोक सभ ई संबोधन अपना \nघरमे शुरु कए देलिन्ह। डेहरी-ऑन-सोनमे िवकास कायर्मे ᮕामीण आिदवासीक पूणर् \nसहयोग भेटलिन्ह। किहयो पाइ देिख कय अंतरात्मा निह िडगलिन्ह। जी-जानसँ जीप \nजीप उठा कय अपन कायर्केँ पूणर् करिथ। कखनो जीप तेज होइन्हतँ यािद पड़िन्ह जे कोनो \nबᲬा ने िपचा जाइ।मुदा किहयो कोनो दुघर्टना निह भेल। गामक सभ जाितक लोककेँ \nकतहु ने कतहु मस्टरे रॉल पर नोकरी देलिन्ह। स्थानीय लोककेँ सेहो नोकरी करबाक हेतु \nᮧोत्सािहत करैत छलाह। स्थानीय गरीब आिदवासी नन्दकेँ देवता बुझैत छलाह। एतिह \nदमाक पिहल बेर अटैक भेलिन्ह नन्द पर। स्थानीय वै᳒ िदन-राित एक कय जंगलसँ बीटी \nआिन कय देलकिन्ह। दमाक इलाज एलोपैिथयोमे निह अिछ, मुदा एिह बूटीक एकमाᮢ \nखोराकी सँ अिगला कतेक साल तक नन्द दमासँ दूर रहलाह। सँगी सभ भोलेनाथ नाम \nरािख देलिथन्ह। कतेक कमाइ-धमाइक गुर सभ िसखेबाक ᮧयास सेहो के लिन्ह। मुदा \nᮕामीण-जनक लाचारीकेँ ततेक ल’ग सँ देखने छलाह नन्द, जे एिह सभ गप्प िदिश ध्यानो \nनिह जाइत छलिन्ह। ताहुमे गरीबीक बादो जे आपकता स्थानीय जनसँ भेटैत छलिन्ह, \nतकरा बाद? \n \n एिह बीच एक प ुᮢीक ᮧाि᳙ सेहो भेलिन्ह। दोसर बेर पुᮢक ᮧाि᳙ भेलिन्ह। पुᮢी  \nमामा गाममे जन्म लेलिथन्ह आ’ पुᮢ अपन गाममे। बᲬा सभक िस्थतᮧज्ञ भाव, फे र \nहँसबफे र ठेहुिनया,---। बᲬाक बढ़बाक ᮧिᮓयाक दशर्न ओिहना अिछ, जेना िव᳡क \nिनमार्ण ओ’ ओकर चेतनाक िवकास।हुनकर भाितजक देहांत नेनेमे भेलाक बाद एिह दुनू \nबᲬाक ᮧित िस्थतᮧज्ञताक भाव, िन्ह सुखमे सुखी निह दु:खमे दुखीक अवतरण भेल \nनन्दमे। नन्द िदल्ली कोनो ᮝेिनगमे गेल छलाह।एक राित सपना देखलिखन्ह, जे नवीन \nहुनकर गामक फू सक ओसारा पर बैसल छिथ।ओ’ नेना जकरासँ नन्दकेँ ब᲻ आपकता \nछलिन्ह, उिठ कय खेलाइ लेल जाइत अिछ। कनेक कालक बाद पेटमे ददर्क िशकाइत \nकरैत अिछ। सभ क्यो जमा भय जाइत छिथ।बूढ़-पुरान अपन-अपन नुस्खा देबय लगैत \nछिथ।मुदा किनये कालक बाद बᲬाक मृत्यु भ’ जाइत अिछ। नन्दक आँिख खुिज \nगेलिन्ह।हुनका अपन बड़की बिहनक बिचयाक मोन पड़लिन्ह। एहने घटना छल \nओहो।बिचयाकेँ क्यो बूढ़ी पेट पर हाथ दय देने छल, आ’ ओ’ कनेक कालक बाद  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n21  \n \nसंयोगवश पेट ददर्सँ काल कविलत भय गेल छलीह। नन्दकेँ  अदृश्य, भूत-ᮧेत, राकश आ’ \nडाइन जोिगन पर असीम िव᳡ास छलिन्ह। ई सभ सोिचते ओ’ जोर-जोरसँ कानय \nलगलाह। संगी सभ हड़बड़ा कय उठैत जाइत गेलाह। जखन सभ समाचार ज्ञात होइ \nगेलिन्ह त’ िकछु गोटे कहलिखन्ह, जे भाितजक अउरदा बिढ़ गेल। नन्दक मुँह लटकल \nदेिख कय, क्यो-क्यो हुनक अिभयंताक वैज्ञािनक दृि᳥कोणकेँ मोन पाड़य कहलकिन्ह। \nमुदा नन्दकेँ बोल-भरोस क्यो नहो दय सकलाह। नन्द ᮝेिनग छोिड़ कय सपनेक गप पर \nगाम िवदा ब’ गेलाह। तेसर िदन गाम पहुँचलाह, तँ भैयाकेँ  केस कटेने देिख कय सशंिकत \nभय गेलाह। गामक सीमांतेसँ जे क्यो भेटिन्ह से कनेक दु:खी स्वरमे गप करिन्ह।आँगन \nपहुँचलाह तँ माय जोर-जोरसँ कानय लगलीह।सपनाक सभ्टा गप सत्य बुझेलिन्ह, \nअक्षरसः सत्य। भाितज हुनका केश कटाबय हेतु सही समय पर बजा लेलिखन्ह। नवीनक \nफोटोक पाँछामे अंᮕेजीमे ओकर जन्मक आ’ मृत्युक ितिथक संग ओकर तोतरायल बोलीमे \nकाका-कका कहबाक बात फाउंटेन पेनक िसयाहीसँ नन्द िलखलिन्ह। कोठा घरकेँ \nबनयबाक पिहनिह ओ’ चल गेलाह, गेलाक बादो मुदा स्व᳘मे काकाकेँ नहकेशक िदन \nमुदा बजा कय। \n \n प ुᮢीक जन्मक बाद कोठाक घरो बननाय शुरु भय गेलिन्ह। पुᮢी जखन पैघ \nभेलिन्ह, तँ यािद करबाक ᮓममे कहैत छलीह, जे कुसᱮ पड़बाक लेल जे खधाइ खुनल गेल \nछल से ब᲻ गँहीर छल।मुदा िपता यािद पाड़लिखन्ह जे काका अहाँकेँ हाथसँ पकिड़ कय \nखधाइमे पात सभ साफ करबाक लेल नीचाँ दैत छलाह, तखन खधाइ बहुत गँहीर कोना \nभेल। पुᮢी बा’ केर कोरामे एकर समाधानक हेतु पहुँिच जाइत छलीह, जे खधाइतँ बहुत \nगँहीर बुझाइत छल , तखन ईहो बात सही जे काका हाथेसँ खधाइमे उतािर दैत छलाह। \nनन्दक माय बᲬा सभक बा’ भय गेलीह।नन्दक पुᮢकेँ बा’ नन्दक नन्द कहैत छलीह। \nकखनो गोपाल तँ कखनो राजकुमार, ओकर हँसी, औँिठया कारी घनगर केश। बा’क \nकोठाक घर बिन गेलिन्ह तँ पेटक ददर् सेहो शुरु भेलिन्ह। मुदा नन्द एिह बेर अपन घरक \nपेटक ददर्क दू टा मृत्युकेँ  अदृश्यक िनदᱷशपर होइत देखलाक उᱫर मायकेँ इलाजक हेतु \nकैक ठाम एलोपैिथक डाक्टरक ल’ग पैघ-पैघ शहरमे लय गेलाह। डायगनोस भेलिन्ह \nकᱹसर नामक दु:खदायी रोग। एिह बीमारीक इलाज रोगोसँ बेशी दुःखदायी छल। \nरेिडयमसँ Ჷूमरकेँ जरेनाइ। बा’ टूिट गेलीह। पटनेमे मृत्यु भय गेलिन्ह। ओतिह दाह  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n22  \n \nसंस्कार गंगा-तट पर भेलिन्ह, कारण ओतय मान्यता छल जे गंगा तट पर गायक बोली \nजतेक धिर सुनाइ पड़ैत अिछ, ततेक दूर मगहक क्षेᮢ निह मानल जायत। तदंतर ᮰ा᳍ \nकमर् गाममे भेलिन्ह। बा’ चिल गेलीह नन्दक ि᳇तीय पुᮢक जन्मक पिहनिह। मुदा बा’क \nचचार्घरमे होइते रहल। बा’ केर फोटो बा’ केर नाित सभक ᮧेरणा ᮰ोत बनल रहल। जे \nसपेताक गाछ बा के र ᮰ाधमे उसरगल गेल छल, तकर आम हुनकर नाित-नाितन निह \nखाइत छलिन्ह।जे आम खसैत छल से बाबाक सारा पर रािख देल जाइत छल।गोदान आ’ \nवैतरणी पार करेबाक िविधमे जे गायकेँ दागल गेलैक तकरा देिख बा’ केर दुहु पुᮢ ᮧण \nलेलिन्ह जे आब ई काज भिवष्यमे किहयो निह केल जायत। बा’ अपन धैयर्सँ मरैत काल \nतक अपन पिरवारकेँ पुनः अपन पूवर् ᮧित᳧ा आ’ सरस्वतीक भᲦक रूपमे ᮧिति᳧त \nकरबामे सक्षम भेलीह। मरैत काल बुिचया सेहो बाढ़सँ अपन भौजीकेँ भᱶट करय लेल \nअयलीह।दुनू ननिद आ’ भौजी पुरान-पुरान गप सपमे अपना- अपनाकेँ िबसरबैत गेलीह। \nभौजी भय गेल छलीह बᲬा सभक बा’ आ’ ननिद भय गेल छलीह बᲬा सभक बुिढ़या \nदीदी। बुिढया दीदीक िखस्सा बᲬा सभक मध्य ब᲻ लोकिᮧय भय गेल छल। बृहत्यकथाक \nिखस्सा सन नमगर- कैक राितमे खतम होयबला। िखस्सा सुनबाक ᮓममे एक बᲬा सुित \nजाइत छल, फे र ओिहसँ पैघ बᲬा आ’ सभसँ पाँछाँ सभसँ पैघ बᲬा सुित जाइत \nछल।अिगला राित मािर शुरु, सभसँ पैघ बᲬा कहिन्ह, जे जतयसँ खतम केलहुँ ततयसँ \nशुरु करू, ई सभ पिहन े सुित गेलिथतँ ई सभ अपन जानिथ। मुदा बुिढ़यो दीदी कम निह \nछलीह। अपन िखस्सा कनेक आओर आगूसँ शुरू कर ैत छलीह।जखन सभसँ पैघ बᲬा \nकहय, जे एकर पिहनेक िखस्सा हम कहाँ सुनलहुँ तँ बुिढ़या दीदी कहिथन्ह, जे हम \nबतािह जेकाँ िखस्सा किहते रिह गेलहुँ आ’ अहूँ सुित गेल छलहुँ।तखन हम िखस्सा कहब \nबन्द कए देलहुँ।तखन िनणर्य भेल जे जतयसँ सभसँ छोट बᲬा चाहैत अिछ, ततिहसँ \nिखस्सा शुरु कएल जाय। \n \n बड़काकोला बला ख ेतमे नन्द बोᳳरग गरबेलिन्ह, जे पािनक हेतु ललायल ई बाध \nिसिचत भय जाय।मुदा कतेको िदनका पिर᮰मक बाद ई पता चलल जे नीचाँमे पािनक \nअभाव छल। लेयर निह भेटबाक कारणसँ पाइप खेतेमे लागल रहल, आ’ सुखा गेल।बᲬा \nसभक हेतु ई खेत बोᳳरग बला खेतक नामसँ ᮧिस᳍ भेल।बादमे सरकारी बोᳳरग गाममे \nलगबाक घोषना भेल, मुदा नन्दक भैयाकेँ पता चललिन्ह, जे ई बोᳳरग ओिह पािन  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n23  \n \nिवहीन बाधमे निह गरायत, वरन् ओिह बाधमे गरायत जािहमे बारहोमास पािन लागल \nरहैत अिछ। िकछु गोटेकेँ ल’क’ पटना पहुँिच, मुख्यमंᮢीकेँ आवेदन देलिन्ह। तखन जा कय \nओिह सुखायल बाधक जीणᲃ᳍ार भेल। सात हाथक उᲯर अंᮕेज इंजीिनयर कोन-कोन \nमशीन ल’कय आयल आ’ दुइये िदनमे बोᳳरग गािर कय चिल गेल। मुदा बादमे क्यो \nकहलिन्ह जे ओ’ अमेिरकन छल आ’ कारण सेहो देलिन्ह जे सभटा उᲯर लोक अंᮕेज होय \nसे जरूरी निह।फे र कमला बलानक दुनु कात छहरक िनमार्ण भेल। िकछु िदन तक ठीक \nरहल, मुदा िकछु िदनका बाद हाल ई भेल जे दुनु छहरक बीचमे बालु भरैत गेल, जतेक \nछहरकेँ ऊँ च करू तत ेक कम। झंझारपुर पुलक नीचाँ तक बालू भिर गेल। किनयो पािन \nआबय तँपािन खतराक चेन्हसँ पार आ’ फाटकसँ बाहा बाटे पािन पोखिर-खेतकेँ डुबा दैत \nछल। जे खेत बहुत ऊँ च आ’ दू पाइक मोलक छल से नीक भ’ गेल आ’ िनकहा खेतमे खेती \nबन्द भय गेल। दुनू छहरक बीचक बलुआही जमीनमे तीन-तीन बेर रोपनी करय पड़ैत \nछल। लोककेँ  आब परोर आ’ अल्हुआक खेती एिह बलुआही जमीनमे शुरू करय पड़ल। \nडकही पोखिरक चारू कातक बढ़मोतरम े िछटुआ धान करय पड़ल, कारण रोपनी महग \nभय गेल। पूणार्हा बाध पािनसँ भरल रहैत छल। कोिठया-मेहथक बीचमे भोरहा छल-\nगँहीर पᲵी- ᮧायः कोशीक कोनो पुरनका िछटकल धार। \nमुदा अखुनका कोशीक भौगोिलक दूरीक कारण एिह पर संदेह करिनहारक संख्या सेहो \nबेश। एिह भोरहा कातमे मेहथक आ’ कोिठयाक संघषर्क िखस्सा....पिछमा-भुिमहार \nटोलक एकटा आन्हर बूढ़क करतब। बूढ़केँ सभ बािन्ह कय रखलकिन्ह,जे ओ’ मािर करय \nनिह पहुँिच जािथ।मुदा केबाड़ी तोिड़ आ’ बड़का बाँसमे फरसा-भाला लगा कय पहुँिच \nगेलाह लड़बाक हेतु।सवा मोन चूिड़ कोिठयामे फू टल ओिह मािरमे। आ’ मािर कोन गप \nपर..सूगरक सीराक हेतु।......एकटा आर कथा-बूढ़ा काकाक झठहाक कथा, सभटा बानर \nसभ डरक लेल कलम-गाछी छोिड़ पड़ा गेल छल। आइ कािल्हक छौरा सभकेँ देिखयौक, \nझठहा िकयो मािर कय देखाबय जे जोमक फु नगीकेँ छू लय। सभटा अखराहा लोक सभ \nजोित लेलक तखन शरीर कोना बनैत जयतिन्ह। \n \n  न न् द क  ड ेरा पर बुिढ़या दीदी एक बेर बाढ़सँ अपन बेटाकेँ ल’ कय अयलीह, बेटाक \nनोकरीक लेल। बाढ़क लाइ के र स्वाद सभ बᲬा सभ बुिढ़या दीदीक पटना आिक गाम \nअयले पर िचखैत जाइत छल।जमीन्दारी ᮧथाक समाि᳙क बाद नौकरीक चलती भय गेल  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n24  \n \nछल आ’ िदᲥत सेहो तािहमे सरकारी नोकरीक। जयराम नौआ तखनने कहैत छिथ, जे \nनन्द सभ जाितकेँ सरकारी नोकरी देलिखन्ह, मुदा नौआ-ठाकु र टा बिच गेल। से नन्द \nनिहतँ हुनकर बेटेसँ अपन बेटाक लेल नोकरी माँगताह। सभकेँ नोकरी भेटलैक मुदा \nबुिढ़या दीदीक बेटाकेँ नोकरी निह भेटलैक।िकछु समय-साल सेहो बदलल निहतँ पिहनेतँ \nलोक नोकरी करैयो नहᱭ चहैत छल। पुबाइ टोलक गुलाब झा कहैत छलाह,जे नोकरीक \nमाने भेल निह करी, आ’ करीतँ की पाबी-वेतन माने िबना तन आ’ तनखा माने तनकेँ  \nखा। \n \n ब ुिढ़या दीदीक आनल लाइ आ’ कतेक राित धिर चलय बला िखस्सा। गाम घरमे \nकखनो काल शुरु भय गेल आन आन ᮧाकारांतरक िखस्सा, इनार, \nपोखिर,करीन,बाहा,खᱫा,गाछी- पोखिरक बीच, आ’ एिह सभक हेतु होबय बला छोट-\nमोट झगरा-झाँिट आ’ िक रमन-चमनक मध्य नन्दक नन्द सभ बढ़य लगलाह। \n \n नन्द अपन बᲬा सभक ेँ गामसँ दूर निह कयलिन्ह। गमᱮ ताितल, होली आ’ \nदशहरा, तीन बेर कमसँ कम साल भिरमे समस्त पिरवार गाममे जयबेटा करैत छल। \nबᲬा सभ आम खयबाक हेतु दीदीक गाम जाइत छल। पैरे-पैरे दूर-दूर धिर, किहयो \nकमलाक रेतक बीच तँ किहयोआमक गाछीक मध्य चलैत चलबाक अनुभवे िकछु िभ᳖ \nछल। आमक मासमे रािᮢक माछ-भातक आमक कलममे बनभोज,खुरचनसँ आमक \nखोइचा हटयबाक अनुभव, ती-ती- ‘जकरे नाम लाल छड़ी’ –सतघिरया खेलेबाक \nअनुभव,संठीमे आिग लगा कय धुँआ िनकालबाक अनुभव आ’िक काँच आममे चून \nलगाकय खयबाक उपरांत ओकर मीठ भ’ जयबाक अनुभव हो; ई सभ अनुभव आइ \nकािल्हक बᲬाकेँ कोना भेटतैक यावत ओकरा सभकेँ गाम एनाइ जेनाइ निह करायब। \nनन्द तँ एकबेर अपन जमायकेँ कहनिहयो रहिथ जे आगाँक सात जन्म शर िदिश घुिर कय \nनहᱭ आयब। \n \n स न ् 1975क पटनाक बािढ़क समय नन्द गंगाक उᱫर गंगा पुल पिरयोजनामे \nआिब गेल छलाह। नन्द दुइ पुᮢ आ’ एक पुᮢीक संग अपन पिरवार चला रहल \nछलाह।तीनू बᲬा स्कूलमे पढ़ाइ-िलखाइ करैत जाइत छलाह। तखन ककरा भुझल छलैक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n25  \n \nजे ई सन् 1975 नन्द आ’ हुनकर बᲬा सभक जीवनक एकटा िवभाजन रेखा बनत आ’ \nजीवनक धारकेँ बदिल देत। \n \n--------------------------------------------------------------------------------------------\n------------- \n \n \n \n  \n \n आ रु ि ण क  व ृᱫांतक सारांश यैह अिछ,जे हुनक जन्मक समय हुनकर िपताकेँ क्यो \nकहᱭ देलकिन्ह, जे बिचया भेल अिछ। दू-तीन िदन धिर हुनका िदमागमे छलिन्ह जे बेिटये \nभेल अिछ। छिठहािरक एक िदन पिहने हुनका पता चललिन्ह जे बेटा भेल अिछ। एिह \nअिनि᳟तताक उपरांत यैह िस᳍ भेल, जे यावत सत्यक जे रूप ब ूझल अिछ ,सैह तावत \nधिर सत्य रहत। सत्यक िविभ᳖ रूप , जे असत्यतँ नहᱭ अिछ तकरे ᮧितकीितक रूपमे \nआरुिणक ᳞िᲦत्वक ᮧादुभार्व भेलैक। जन्मेसँ एिह आभािसत सत्यक िविभ᳖ रूपक \nसाक्षी रहलाह आरुिण। आरुिणक जन्मक पिहनिह बा’ केर देहांत भ’ गेलिन्ह। बादो मे \nजखन-जखन बा’ केर चचार् अबैत छल, आरुिण ध्यानसँ सुनैत छलाह,आ’ अपन िजज्ञासा \nबढबैत छलाह। एवम ᮓमे बा’ हुनकर जीवनक अंग भ’ गेलीह। बा’ हुनकर जन्मक \nपिहनिह सँ शरीररूप े नहᱭ छलीह, मुदा हुनकर अविस्थित एिह घरमे सिदधन छलिन्ह। \n \n--------------------------------------------------------------------------------------------\n--------------- \n \n आरुिणक कथा आ ’ नन्दक कथा आ’ नन्दक कथाक बीचक तारतम्य पिहने तँ नहᱭ \nबुिझ पिड़ रहल छल। मुदा ᮧकृ ितक संगिह आरुिण सेहो अपन ᮧितभा देखाबय लगलाह। \nमनुष्यक ᮧवृिᱫये होइछ समानता आ’ तुलना करबाक, साम्य आ’ वैषम्यक समालोचना \nआ’ िववेचनमे कतेक गोटे अपन िजनगी िबता दैत छिथ। आरुिण आ’ नन्दक बीच सेहो \nअनायासिह साम्य देखल जा’ सकैत अिछ। दुहु गोटेक ऊपरी ᮧितभा आ’ तथाकिथत  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n26  \n \nवैचािरक मतभेदाक रिहतहु, जे मूल ᳞िᲦत्वक साम्य होइत छैक, से दुनू गोटेमे वᱫर्मान \nअिछ। एअहन सन बुझना जाइत छल। \n \n भातᱮय मध्य वग र्क बᲬाक लालन-पालन आ’ पोषण, जािह आशाओ’ आकांक्षा सँ \nहोइत अिछ, तकर अपवाद आरुिण नहᱭ छलाह। जेना सभ माता-िपता अपन नेनाक \nछोटो छोट बातमे ᮧितभाक छप देखैत छिथ,तिहना आरुिणक माता-िपता िवशेष कय \nिपता, आरुिणक ᳞िᲦत्वमे िवशेष ᮧितभा देखय लगलाह। \n \n--------------------------------------------------------------------------------------------\n---------------- \n \n आरुिण क ेँ खूब स्व᳘सभ अबैत छलिन्ह। तिहना दाँत सेहो सूतलमे कटकटाइत \nछलिन्ह। सपनामे नीक आ’ अधलाह दुनू ᮧकारक तᱬव रहैत छलिन्ह, मुदा डराओन तᱬव \nिवशेष रहैत छलिन्ह। बहुत िदन तक आरुिण एिह ᮧयासमे रहिथ, जे कोना कय सपना \nआ’ िक दुःस्व᳘ अयनाइ बन्द भय जायत। बीच राितमे ओ’ घामे-पसीने भय जाइत \nरहिथ, आ’ जखन िन᳖ खुजिन त’ देखिथ जे माता-िपता पंखा होँिक रहल छिथ। सभसँ \nपिहने ककर जन्म भेल, आ’ तकर पिहने ककर, आ’ सभकेँ भगवान बनओलिन्ह तँ \nभगवानकेँ के बनोलकिन्ह। ई सभ सोिच-सोिच कय आरुिण िचितत भय जाइत छलाह। \nराितमे स्व᳘मे हुनका होइत छलिन्ह, जे इनाररूपी ᮧकृितमे ओ’ गामक छतपर घूिम रहल \nछिथ। फे र ओ’ छतक कातमे जाय लगैत छिथ। फे र जेना पोखिरक कछेर अिछ, तिहना \nछतक काते कात िबन इच्छेक जाइत रहैत छिथ, फे र चाहैत छिथ, जे कातसँ हिट कय \nबीच छतपर आिब जाइ। ᳴कतु इनार रूपी ᮧकृितक गुरुत्वमे ओ’ िखचाइत चिल जाइत \nछिथ। आ’ खिस जाइत छिथ। अनायासिह िन᳖ खुजैत छिन्ह तँ खुशी आ’ दुःख दुनू \nᮧकारक भावना मोनमे अबैत छिन्ह। खुशी एिह बातक जे स्व᳘े छल ई, यथथर् निह। दुःख \nएिह बातक जे फे र ने कतहु एिह ᮧकारक दःस्व᳘ फे र आबय। एिह बीच आरुिण कखन \nिन᳖ अबैत अिछ आ’ कखन स्व᳘, एिह सभ पर जेना शोध करय लगलाह। फे र अिगला \nिदन मोन पाड़िथ, जे नौ बजे धिर जागल छलहुँ, दसो बजे यावत जागले छलहुँ, तखन \nकखन सुतलहुँ। फे र िकछुए िदनमे ओ’ अपना मोनके बहटािर लेलिन्ह, जे जौँ हुनका ई \nयािद पिड़ जाइिन्ह जे िन᳖ कखन आयल, तखन तँ ओ’जागले रही जयताह। हुनकर नाम  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n27  \n \nकतेक बेर बदलल गेल। पुरातन ᮕंथ सभक अध्ययन नंद एिह हेतु कएलिन्ह। फे र हुनक \nपढ़ाइ-िलखाइक कायर् शुरु भेलिन्ह। ᮰ी गणेशजीक अंकुश िलखनाइ िसखाओल ग ेल \nआरुिणकेँ, आ’ एिह आकृितक संग गौरीशंकरक अभथर्ना-िस᳍रस्तु। \n \n “साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी \n उ ᮕ ेन तपसा लब्धो यया पशुपितः पितः। \n ि स ि ᳍ ः  स ा ध् ये सतामस्तु ᮧसादांतस्य धूजर्टेः \n ज ा ᳮ व ी फ े नलेखेव यन्यूिध शिशनः कला॥“  \n \n प श ुपितः पितः कहᱭ आरुिण खूब हँसिथ। एिहसँ हुनकर तोतरेनाइ सेहो समा᳙ \nभय गेलिन्ह। एक सँ सय तकक पाठमे आरुिणकेँ पशुपितःपितः बला तारतम्य यािद पड़ैत \nछलिन्ह। दस सँ उ᳖ैस आ’ फे र बीस सँ उनतीस। नन्दक छोट पुᮢ आरुिण शुरुअिहसँ \nनन्दक आशा आ’ आकांक्षाक ᮧतीक बनय लागल छलाह। एकर िकछु कारण सेहो छलैक । \nएकसँ सय धिर िलखब नन्द हुनका िसखा रहल छलाह।नन्द हुनका एकसँ दस धिर \nिलखनाइ आ’ बजनाइ िसखेलिखन्ह आ’ एगारहसँ आँगाँ सेहो िसखाबय लागलिखन्ह \n।पुनः ई िसिच कय जे बालक पर एतेक बोझ लदनाइ ठीक नहᱭ अिछ ओ’ रुिक गेलाह। \nपरंतु बालककेँ एगारहसँ बीस, फे र एᲥैससँ तीस जयबा धिर,एिह बातक पता भ’ गेलिन्ह \nजे ई तँ एक सँ दस तकक पुनरावृिᱫ माᮢ छैक। ओ’ एकर औिचत्यक अपन िपतासँ चचार् \nके देलिन्ह,तँ िपता हुनका एकसँ सय तक िलखबाक चुनौित दय देलिखन्ह। बालक से \nिलिख कय जखन देखा देलिखन्ह, तकरा बाद ᮧत्येक शब्दकेँ कोन नाम देल जाय तकर \nसमस्या आयल। नन्द एगारह,एᲥैस,उ᳖ासी आ’ नबासीक िवशेष रूपस ँ चचार् केलिन्ह। \nमाँ जखन आधा घंटाक ᮧगितक समीक्षाक हेतु अएलीह, तखन हुनका पता चललिन्ह जे \nपाᲹᮓमतँ िपता-पुᮢक बीच पूणर् भ’ चुकल अिछ। \nिपता गदगद भय गेलाह आ’ माँ एिह घटनाक चचार् बहुत कम गोटेसँ के लिन्ह, जे कतहु \nककरो नजिर नहᱭ लािग जाय। एहन े-एहन ढेर उदाहरण िपताक हृदयमे पुᮢक \nकोनो गलती नहᱭ केनहारक छिव अंिकत करबामे सक्षम भ’ गेल। \n--------------------------------------------------------------------------------------------\n------------  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n28  \n \n \n आिरिणक ेँ अप्पन पुरना बात सभकेँ यािद रखबाक धुिन जेकाँ छलिन्ह। कोन ईस्वी \nमे की भेल , कोन ईस्वी सँ की-की भेल से कोना यािद होयत। हम बᲬामे की सभ कएलहुँ \n–अप्पन िपता-माता आ’िक आनो बूढ़-पुरान सभक जीवनक घटनाᮓमक सभ गप \nबुझबाक लालसा हुनकामे छलिन्ह। कखनोकालकेँ हुनका एिह गपक छगुंता होइत रहिन्ह \nजे िबना हुनकर देखनो, एिह िव᳡मे सभ गोटे सभ काज कोना कय रहल अिछ। मने ई जे \nजखन आरुिण सुतल छिथ तखनो िव᳡ चिल कोना रह्ल अिछ। बᲬाक हुनका दुइ-\nचािरटा घटनाक यािद माᮢ रहिन्ह। जेना िक िसनेमा हॉलमे बॉबी िसनेमाक \nस्मरण,स्टुिडयोमे माता-िपताक संग मुंडनक पिहने के शबला फोटो िखचेबाक स्मृित। फे र \nकोनो गप पर माँ ᳇ारा धयान निह देलाक उपरांत भिर घरक चाभीक झाबाकेँ सोँझाक \nडबरामे फᱶिक देबाक स्मृित।गाममे कोनो काज-उ᳒मक भीड़क दृश्य।फे र आरुिण एिह \nसभपर सोचलाक बाद यैह िनष्कषर् िनकाललिन्ह, जे 1976 ई.सँ हुनका सभ िकछु यािद \nछिन्ह, कारण तखन ओ’ 5-6 वषर्क होएताह आ’ एिह वषर्सँ माँ हुनका अखबार पढ़बाक \nिहस्सक धरा देने छलिखन्ह।नन्दक हाथमे आरुिणक डायरी हाथ लािग गेलिन्ह, जािहमे \nआरुिण अपन स्मृितक घटनाᮓमक इितहासकार जेकाँ वणर्न देने रहिथ। \n+      +       +  \n \n हम ,आरुिण,सन ्1976 ई.केँ अपन जीवनक िवभाजन रेखा मानैत छी। कारण \nएिहसँ पिहने हमरा अपन जीवनक घटनाᮓम िकछु टूटल कड़ीक रूपम े िबना तारतम्यक \nबुझना जाइत अिछ। कखनोकेँ हमरा ईहो होइत अिछ जे एिह मे सँ िकछु पूवर् जन्मक \nकोनो घटनाᮓमतँ निह अिछ? \n \n स न ् 1976 ई.। हम गंगािᮩज ᮧोजेक्टक गंगाक उतरबारी कातमे हाजीपुरमे \nबनायल कॉलोनीमे अपन माता-िपता आ’ पैघ भै-बिहनक संग रिह रहल छी। िपताजी \n᳞वसायसँ सरकारी अिभयंता छिथ, मुदा होम्योपैिथक िचिकत्सामे सेहो एम.डी.(गोल्ड \nमेडेिलस्ट) छिथ, आ’ हुनकर ई एक तरह सँ हॉबी छिन्ह। भिर कॉलोनीक लोक चंदा \nएकᮢ कय होम्योपैिथक दबाइ कानपुरसँ मँअगबैत छिथ। बाबूजीक संग एकाध गोटे \nकानपुर जा’ कय दवाइ सभ लेने अबैत छिथ। हमरा सभक सकार्री Ფाटर्रक ᮟॉइंग रूमम े \nएकटा अलमीरा, दू टा कु सᱮ आ’ एकटा टेबुल िचिकत्सकीय कायर्क हेतु समिपत अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n29  \n \nहमर एकटा छोटका टेबुल सेहो एिह रूपम े रहैत अिछ, जािहमे तीस पाइक आयार्वᱫर् \nअखबार हम अप्पन माँकेँ  पिढ़ कय सुनबैत िछयिन्ह।जतय धिर हमरा यािद अिछ, एिह \nकॉलोनीक दूटा भाग छल। चारू िदिश चहरिदवारी कछल, ज े एिह कॉलोनीक बीचमे \nसेहो एकटा िदबािर छल, जे एिह कॉलोनीकेँ ‘रहयबला’ आ’ ‘गोदामबला’  एिह दू हीसमे \nबँटैत छल। गोदामबला इलाकामे मािर रास लोहाक छड़, जोखय बला मशीन आ’ ᮝक \nसभक संग एकटा कदम्बक गाछक स्मृित हमरा अिछ। जोखय बला एकटा मशीन  ततेक \nपैघ छल, जािह पर हम जखन ठाढ़ होइत छलहुँ, तँ ओकर काँटा िहलबो धिर निह करैत \nछल।हमरा बताओल गेल छल जे एिह पर भिरगर चीज सभ माᮢ जोखल जा सकै त \nअिछ। पन्ᮤह-सᮢह िकलोक पाँच सात बषर्क बᲬाक भार एकरा हेतु नोँिसक समान \nअिछ। \n \n एिह गङ्गा-िᮩज कॉलोनीक रहयबला क्ष ेᮢमे एकटा पैघ आ’ एकटा छोट मैदान \nछल।दुनूक बीच एकटा पैघ पािनक टंकी आ’ पम्प हाउस छल।पम्प हाउसमे पािन जािह \nबाटे अबैत छलैक ,से बेस मोटगर पाइप छलैक आ’ हमरा अखनो यािद अिछ, जे ओ \nओिहना खुजल रहैत छलैक। हम ओिहमे आँिख दय कय तकनिहयो रही मुदा दोसर बेर \nडरसँ पाछू हँिट गेलहुँ जे कतहु खिस पड़लहुँ तखन की होयत। ओ’ पाइप माᮢ एकटा \nबोरासँ झाँपल रहैत छल। पैघ ᮓीडांगनक उतरबारी कातमे एकटा कोटाबला दोकान \nरहैक। ओिहसँ पछबारी कातमे एकटा हनुमानजीक मूिᱫ आ’ मंिदर बिन रहल छल,जे \nबहुत पिहनिह बिन गेल रहैत,मुदा कारीगर हनुमानजीक नाँक ठीकसँ निह लगा पािब \nरहल छल। हनुमांजीक नाँक चाहेतँ सामᮕीक समुिचत मᮢाक अनुपात निह रहलाक \nकारण वा ककरो बदमाशीक कारण टूिट जाइत रहय,᳴कतु िकछु िदनुका बाद \nहनुमानजीक मूिᱫ बिन कय तैयार भ’ गेल रहय।मंगलकेँ आतᱮ होमय लागल छल, पूरा \nकॉलोनी जेना भिᲦ-भावसँ भिर उठल। िकछु िदनुका बाद सभक उत्साहमे कनेक कमी \nआबय लागल, जेना आन संस्थाक संग होइत अिछ, ᮧारिम्भक ᮓमशः कम होइत गेल आ’ \nमंिदरक सँग जुटल सभटा सामािजककायर्ᮓमक योजना योजने रिह गेल। \n \n+       +      +  \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n30  \n \n ह म  क ॉ ल ो न ी सँ दूर एकटा स्कूलमे पढ़बाक हेतु जाय लागल छलहुँ। हमर पैघ भाइ \nआ’ बिहन सेहो ओिह स्कू लमे पढ़ैत रहिथ। एक िदनका गप्प अिछ, जे स्कू लमे हमरा \nकोनो दोसर बᲬाक संग झगड़ा भय गेल।दुनु गोटेक संग स्लेट रहय। हम आ’ ओ दोसर \nबᲬा एकरा हिथयारक रूपमे ᮧयोग करय लागलहुँ। हम सोचय लगलहुँ जे जौँ स्लेटकेँ \nदोसर बᲬाक माथ पर मारबैक तँ शोिनत िनकलय लगतैक। तािह ᳇ारे हम स्लेटकेँ \nरक्षात्मक रूपे ᮧयोग के लहुँ। मुदा ओ’ दोसर बᲬा मचंड छल.......खᲬ....हमर माथसँ \nशोिनतक धार िनकलय लागल।टीचर सभ हमरा िᮧसपलक रूममे लय गेलिथ। रुइयामे \nसेवलोन वा िडटॉल ओकर रंग आ’ सुगंध हमरा अखन धिर यािद अिछ। फस्टर्-एडक बाद \nसाँझक होयबाक आ’ छुᲵीक बेर निह ताकल गेल। स्कूलक िरक्शा जािह पर “सावधान \nबᲬे हᱹ” िलखल छलकेर बाट निह जोिह एकटा दोसर िरक्शामे हमरा दीदीक(बिहनक) \nसंग घर पठा देल गेल। हम दीदीकेँ पुछिलयैक, जे “सावधान बᲬे हᱹ” केर अथर् की भेल। \nहमरा लगैत छल जे एकर अथर् छल जे सभटा बᲬा जे ओिह िरक्शामे बैसल अिछ, से सभ \nसावधान अिछ, आ’ एिह बातसँ ओ’ दोसर छौड़ा असहमित देखा रहल छल आ’ तािह \nगप्प पर झगड़ा बजिर गेल छल। दीदीक उᱫर जे इइ िलखबाक उ᳎ेश्य चेतावनी छैक, जे \nकोनो दोसर गाड़ी पाछू सँ ठोकर निह मािर दैक आ’ सम्हिर कय चलय। \n \n “मुदा िकएक”- हम संतुषट निह होइत पुछिलयिन्ह। \n \n ए ह न े ᮧ᳤ आ’ उᱫरक संग हम बढ़य लागल छलहुँ। आ’ बढ़ैत- बढ़ैत किहयो काल \nिखिसयेला पर माँ कहिथ, जे सोचैत रही जे किहया पैघ होयत आ’ पैघ भेलतँ नाकमे दम \nकए देने अिछ। \n \n कॉलोनीक बाहरक िᮓि᳟यन स ंतक नाम पर बनल स्कू लमे हम सभ भाइ-बिहन \nजाइत रही।स्लेटसँ कपार फोरबयलाक बाद बाबूजी कॉलोनीमे ऑिफसर सभक मीᳳटग \nकरबओलिन्ह। फै सला भेल जे खेलाक मैदान आ’उᱫरबिरया सीमंतक देबालसँ सटल \nकोटाक दोकान(सावर्जिनक िवतरण ᮧणालीक दोकानकेँ कोटाक दोकान कहल जाइत \nछल) अपन आवश्यकतासँ बेशी पैघ घरमे छल। ओिह कोटाबलाक लाइसᱶस सेहो कोनो \nकारणसँ समा᳙ भय गेल छलैक, से ओिह एसबेस्टस बला 3-4 कोठलीक घरकेँ ᮧािथ्मक \nिव᳒ालय बनयबाक िनणर्य लेल गेल,आ’ दू-चािरटा िशक्षकक बहाली कय , दू चािरटा  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n31  \n \nलोकक क्मेटी बनाय स्कू ल शुरु कय देल गेल। पड़ोसक गंडक कॉलोनीकेँ सेहो छह महीना \nबाद नोत देल गेल, जे अहूँ अप्पन कॉलोनीक बᲬा सभकेँ एतय पढ़ा सकैत छी। \nउᱫरबिड़या देबाल पर बाहर िदिशसँ स्कूलक नाम िलखल गेल, जे िकछु िदनक बाद \nमिलछोँह होइत गेल। मुदा स्कूलक ᮧित᳧ा बढ़ैत गेल छल।क्यो गोटे जौँ अप्पन बᲬाक \nनाम िलखाबय अबैत छलाह,तँ हुनकर बᲬाकेँ एक ᳴कवा कखनोकालकेँ दुइ वगर् नीचाँ \nनामांकन लेल जयबाक गप्प िशक्षकगण करैत छलाह।अप्पन स्कू लक स्तर कनेक ऊँ च \nहोयबाक गप्प करइत छलाह।बेशी िज᳎ केला पर हमरा बजा कय टेस्ट लैत छलाह, आ’ \nजािह ᮧ᳤क उᱫर तेसर वगर्कनामांकनक अिभलाषी निह दय पाओल छलाह, से ᮧ᳤ \nहमरा सँ पुछैत छलाह, आ’ हम्मर सही उᱫर पर ओ’कुिटल मुस्कान दैत नामांकनक हेतुक \nआयल बालक अिभभावक िदिश मुँह करैत छलाह।मोटा-मोटी बुझु जे ओिह स्कू लक हम \nसभसँ उᲯवल िव᳒ाथᱮ छलहुँ-जकर ᮧितयोिगतोमे ,ओिह गामसँ आयल िव᳒ाथᱮक \nअयलाक पिहने, क्यो थाढ़ निह भय सकल छल।पढ़ाइक ᮧित एकटा िविश᳥ लगाव छल \nहमरामे,जे बादमे ᮓमशः उदासीनतामे बदलय लागल। से एक बेर जखन बोखारसँ \nबरबड़ाइत छलहुँ,तिहया परीक्षाक िदन रहैक। बड़बड़ा रहल छलहुँ जे परीक्षा ने छूिट \nजाय। घर पर ᮧ᳤ आ’कॉपी आयल आ’ तखन अप्पन परीक्षा दय सकलहुँ हम।स्कू ल छल \nछोट-छीन, मुदा ओकर सभ गितिविधमे कॉलोनीक िनवसीगण सोत्साह भाग लैत \nछलाह।ᮓीडािᮓया होय आिक सांस्कृ ितक। ᮓीड़ामे दू िव᳒ाथᱮ एक-एक पैर डोरीसँ \nबािन्ह कय तीन टाँग बनाय दौड़ैत छलाह। दौिड़ कय मैदानक दोसर छोड़ पर राखल \nब्लैक बोडर् पर िलखल िहसाबकेँ बनाय दौिड़ कयाअपस अयबाक खेल मे शारीिरक आ’ \nमानिसक दुहुक परीक्षा होइत छल जािहमे हम अᮕणी अबैत छलहुँ। \n \n  \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n32  \n \n \n \n \n \n \n  \n \n3.महाकाव्य  \n1. \n \n \n \n \n \n     1  \n \n \nपाराशर पुğ भ वान व्यासकेँ, \nनमन-नमन शत नमन। \nके लिन्ह चारू वेद िलिपबƨ, \nआ’ जय संिहता सिम्मलन॥ \nध’ कय ध्यान Ħƺाकेँ पूछल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n33  \n \nपूछल के करत आब िनबƨ। \nई नव Ēंथ जे आयल अिछ, \nअिछ आयल मानस पटल समक्ष॥ \nĦƺा अित Ĥसन्न भय कहल, \nकरू Ĥसन्न अहँ Ĥसन्नवदनकेँ । \nवैह िलिख सकै त छिथ पल, \nपल िनत पल एिह Ēंथ सकलकेँ ॥ \nके लिन्ह ऋिष ध्यान  णेशक, \nआĒह कएल Ĥसन्नवदनकेँ । \nिलिपबƨ करू भारतकेँ देववर, \nजािहने छू टल िकछु  एिह ज केँ ॥ \nकहल िवनायक करब हम िलिपबƨ ई, \nकरू मुदा ई काज। \nरुकय निह अहाँक वाणी हमर शƣर् ई, \nनिह तँ रुकत ई काज॥ \nव्यास से स्वीकािर कहल, \nमुदा राखू हमरो ई बात। \nिलखू अनवरत हे िवनायक, \nमुदा बूिझ सभ बात॥ \nहँिस िवनायक कहल फे र, \nशुरु करू ई भारत। \nबढ़ैत-बढ़ैत जे भेल जे,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n34  \n \nमहा-महा महाभारत॥ \n \n णेशक  ित अित तीĭ, \nदेिख व्यास कएल Ʋोक जिटल। \n \nƲोकक भाष्य बूिझ शीē, \nिवघ्नकतार् िलखल सकल।। \n \n \n   वैिदक Ĥाथर्ना \n \nॐ सं च्छध्वं संवदध्यं संवो, \nमनांिस जानताम~~ \n। देवा भा ं यथा पूवȶ \nसंजानाना उपासते॥ \nसमानी व आकू ितः समाना हृदयािन वः \nसमानमस्तु वो मनो यथ वः सुसहासित॥ \n \n \nव्यास सुनाओल कं ठस्थ कराओल, \nपुğ शुकदेव आ’ अन्य िशष्यकेँ । \nदेव ण सुनल नारदमुिनसँ, \n ंधवर् राक्षस यक्ष सुनल शुकसँ॥ \nव्यास िशष्य वैशंपायन, \nके लिन्ह एकर Ĥसार।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n35  \n \nकिह सुनाओल यज्ञ िबच, \nजे परीिक्षत पुğ जनमेजय कएल िनस्तार॥ \nपौरािणक सूतजी रहिथ, \nतत मध्य। \nकिर ऋिषसभा नैिमषारण्यमे, \nमहिषर् शौनक अध्यक्ष॥ \nसूतजी कएल शुरु, \nसंिहता सतसहƸ। \nजय-भरत आ’ महाभारत, \nऋिष- णक मध्य॥ \n \n \n \n    2  \n \n \nहिस्तनापुर सĨाट शांतुनु, \n ं तट ħमण किर रहल। \nयुवती बिन देिव  ं ा, \nतट जकर छिल ठाढ़ िनƱल॥ \nभय अिभभूत कहल हे सुन्दिर, \nकरु Ĥेम स्वीकार हमर। \nपƤी बिन करु राज, \nराज्य-धन-Ĥाण पर।।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n36  \n \nअिछ समपर्ण सभ अहाँ पर, \nिकं तु अिछ िकछु  बंधन हमर। \nक्यो पूछय निह पिरचय हमर, \nनिह रोक-टोक करय हमर कायर् पर।। \nĤेम-िवƾल शांतुनु, \nकिर स्वीकार बंधन सकल। \nआनल महल मानव- ं ाकेँ, \nसमय िबतल िबितते रहल॥ \nभेल बात िविचğ ई जे, \nसात पुğ शांतुनुकेँ भेल। \nयुवती फे कल सभकेँ  ं धारमे, \nराजाने िकछु  पुिछ सकल॥ \nई युवती के अिछ जे, \nबुिझ परैछ क्षण कोमल। \nक्षण Đू र-Đू रतम जे, \nअबोध बालक के र Ĥाणक हेतु िवकल॥ \nपूछल राजन ् अपन शƣर् तोिड़, \nआठम बेर अपनाकेँ रोिक निह सकल। \nदेलक युवती पिरचय सकल, \nहम  ं आ’  ई आठ वसु छल॥ \nदेलिन्ह महिषर् विशƵ शाप तिनका, \nमत्यर्लोकक जन्म लेबक।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n37  \n \nआठम पुğकेँ राखब हम िकछु  िदन, \nदेवĭत देब स्वरूप सेवक॥ \nमहिषर् विशƵक निन्दनीकेँ, \nदेिख के लक ǅनी वसु Ĥभासक। \nअपन मत्यर्लोकक सखी हेतु, \nनिन्दनीकेँ हरण तकर परु सं ॥ \nऋिष ताकल  ौ-देिवकेँ, \nज्ञान-चक्षुसँ। \nदेलक शाप वसु णकेँ भय-Đोिधत, \nकएल Ĥाथर्ना वसुēाण शािपत॥ \nहमर शाप निह  ूिर सकत परञ्च, \nसात वसु भय जायत मुƠ तुरन्त। \nĤभासकेँ रहय परत ततय, \nिकछु  िदन धिर मत्यर्लोकक शरण॥ \nहोयत यशस्वी ई बहुत, \n ुिर आयल वसु ण  ं पास। \nहे देिव बनू माता हमरा सभक, \nिदय’ मुिƠ तखन अिछ आस॥ \nशांतुनु भय  ेल िवरƠ, \nछू िट  ेल  ं क सािनध्य। \nसमय बीतल  ेल एकिदन, \nतट, धारक समक्ष॥  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n38  \n \nिदव्य बालककेँ देखल तत, \nकिर रहल के िल ततय। \nरोिक रहल वाणक धारसँ, \n ं धारकेँ जतय॥ \nĤस्तुित भेिल  ं तखन, \nसौंिप देल देवĭतकेँ कहल। \nमहिषर् विशƴसँ लय िशक्षा, \nवेद-वेदां क िनिखल॥ \nशाƸ-ज्ञान शुĐचायर् सन, \nशƸमे परशुराम खल। \n \n 3 \n \nपािब पुğ तेजस्वी  ुिर अयलाह शान्तनु, \nदेवĭतकेँ बनाय राजकु मार, \nिदन िबतय ला ल तिनक। \nकै क वषर् बीतल एना, \nपुिन एक िदन आयल; \nशान्तनु देखलिन्ह जतय। \nयमुना तट तर अƫुत सुवास, \nआिब रहल तरुणी तनय॥ \nतरुणी छिल सत्यवती तिनक, \nसुवास छल वरदान मुिनक,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n39  \n \nपरासर िजनकर नाम। \n \n  ं ा-िवयो- िवरा भेल दूर, \n मोनमे आयल ब्याहक िवचार, \n Ĥेम-याचना के ल रज्यवर। \n तरुणी छिल, िपता जिनक, \n रहिथ मल्लाहक सरदार। \nकहलिन्ह, हे राजा जायब, \nिपता जिद अनुमित देताह, \nतखनिह हम पƤी बनब। \n \n के वटराज रहिथ चतुर मुदा, \n ल ेलिन्ह एकटा शƣर् जे, \n बनय हमर नाितयेटा, \n हिस्तनापुरक राजा एतय। \n \nशान्तनु ई वचन िदतिथ कोना, \nसे  ुिर अयलाह अपन न र। \nिचन्ता  ून बिन काटय ला ल, \nशरीर-कािन्त सकल तनय॥ \n \n देवĭत पूछल िपतासँ, \n हे बताऊ की बनल, \n िचन्ताक कारण अहाँ कय,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n40  \n \n शरीरकेँ दुबरा रहल। \nहे पुğ की कहू, अहँकेँ, \nएकटा िचन्ता हमर, \nकी होयत जिद अहाँकेँ, \nहोयत युƨमे िकछु , ककर आश \nहम करब बढ़ायत, वंश हिस्तनापुरक हमर।। \n \nकु शाĒ देवĭत पूिछ सारथीसँ, \nबात सभटा बूिझ  ेलाह, \n ेलिथ के वटराज ल आ · \nराजपाट त्याि अयलाह। \nके वटराज परञ्च राखल एकटा शंका, \nकी होयत जौँ अहाँक, \nपुğ जौँ छीिन लय, \nहमर नाितक राज्य जौँ॥ \n \nअĤत्यािशत Ĥưक उƣर, \nअĤत्यािशत जौँ हुअय। \nबुझू जे इितहास बनत, \nई Ĥितज्ञा के करय। \nदेवĭत िपतृ भƠसँ, \nई Ĥितज्ञा भेल तखन।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n41  \n \nनिह करब हम िववाह आजन्म, \n ाहर्स्थ्य आĮम छोिड़ कय। \nरहब आजन्म Ħƺचारी, \nछोड़ब वानĤस्थ आĮम, \nहिस्तनापुर िसंहासनक माğ रक्षा, \nकरब हम आजन्म।  \n \nसंन्यास आĮम सेहो छोड़ब, \nसंतान बूझब हिस्तनापुर िसंहासनकेँ । \nक्यो निह छू िब सकत तकरा, \nहमरा िजबैत-जीबैत जतय। \n \nधन्य-धन्य िद ान्त बाजल, \nपुष्प वषार् कएलिन्ह देवता ण, \nभीष्म-भीष्म धन्य-धन्य, \nबािज उठल लोक सभ। \n \n- - - - - \n \n                                                                      \nके वटराज के लिन्ह िवदा, \nसत्यवतीकेँ सानन्द कएल ई कायर्। \nकालांतरमे पुğ दू,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n42  \n \nपाओल िचğं द आ’ िविचğवीयर्। \n \n भेल देहावसान शांतुनुक, \n िचğं द पओलाह राजा आसन, \n  ित पाओल युʋ मध्य एक, \n िविचğवीयर्केँ भेटल शासन। \n तिनक दूटा रानी छलिन्ह, \n अिम्बका ओ’ अम्बािलका। \n अिम्बकाक पुğ धृतराƶ रहिथ, \n काल िछनलक आँिख जिनकर, \n पाण्ु रहिथ अम्बािलका पुğ, \n पौण्Ĝ रो Ēिसत तिनक छल। \n \n- - - - - - - \n \nसत्यवती-पुğ िचğां दक मृत्यु, \n ंधवर्-युƨमे भेल जखन। \nिविचğवीयर्केँ हिस्तनापुर, \nराज्य छल भेटल तखन। \nछलाह छोट आयुक ओ’, \nसे राज्य-काजक भार सभ। \nभीष्मकेँ भेटल सम्हारय, \nसे उठओलिन्ह तात सभटा।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n43  \n \nभेलिथ िववाह-योग्य िविचğवीयर् जखन, \nभीष्मकेँ होबय ल लिन्ह िचंता। \nसमाचार सुिन स्वयंबरक खबिर, \nकशीराजक कन्या सभक भेटल Ĥसन्नता। \nिवदा भेलाह कशी भीष्म, \nजतय पहुँचल छलाह सौभदेश राजा शल्व, \nकाशीराजक ज्येƵ पुğी, \nअम्बा छलीह अनुरƠ जिनक। \nअम्बा,अिम्बका,अम्बािलका, \nदृिƴ फे रल भीष्म िदिश। \nबि  ेलीह आ ू तखन, \nभीष्म Đोिधत भय दहोिदश, \nललकािरकेँ कहलिन्ह तखन ओ’ \nसमस्त राजा सुिन िलअह ई, \nजौँ परािजत कय सकी तौँ, \nस्वयंबरक भ ी बनू सौँ। \nसभकेँ हराकए भीष्म जखन, \nचललाह भीष्म कशीराजक कन्याँ समेत। \nशाल्व रथक पाछू  पड़ल आ’, \nललकािर कएँ कहलक िवशेष। \n ोर युƨ मिच  ेल तकरा, \nबादक ई  प्प सुनु जन।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n44  \n \nधनुष-िवƭा धनी भीष्म, \nकएलिन्ह परािजत शाल्वकेँ तखन। \nकाशीराजक कन्यासभ कएलिन्ह, \nĤाथर्ना भीष्मसँ जखन, \nछोिड़ देलिन्ह Ĥाण शल्वक, \nपहुँचलाह भीष्म हिस्तनापुर तुरंत। \nिविचğवीयर्क व्याहक तैयारी, \nजखन भ’  ेल पूणर् छल। \nअम्बा कहलिन्ह भीष्मसँ एकांतीमे, \nहे  ं ेय अहँ धमर्ज्ञ छी। \nहमरा मोनमे अिछ एक  ोट शंका, \nकरू अपने दूर ई। \nमािन लेल सौभ देश राजाकेँ, \nपित हम अपना हृदय-िबच। \nधमार्त्मा, महात्मा छी अहाँ, \nउƨार करू हमर सोिच ई। \nभीष्म-िनणर्य भेल ई जे, \nजाथु अम्बा शल्व ल खन। \nकराओल िववाह िविचğवीयर्क, \nअम्बा-अम्बािलकाक सं तखन। \nअम्बा  ेलीह शल्व ल आ’ \nसुनाओल सभ वृतांत सभ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n45  \n \nमािन हृदयमे पित अहाँकेँ, \nकएल अनुरोध भीष्मसँ हम। \nभीष्म छिथ पठओने अहाँ ल, \nकरु हमरा स्वीकार अहाँ। \nशाƸोƠ िविधसँ कए िववाह, \nपƤी बनाऊ हमरा अहाँ। \n \nशाल्व छलाह वीर िकं तु, \nकहल हे अम्बे सुनू। \nभीष्म हराओल लोक सभ िवच, \nजीित लए  ेल अहाँकेँ सुनू। \nएिह अपमानक बाद की ई, \nबात हमरा स्वीकार हो? \nई उिचत अिछ जाऊ अहाँ, \nपुिन भीष्म दरबार ओ’। \n ूिर कय अम्बा  ेलीह, \nभीष्म ल ई  प कहल। \nभीष्म कहल-बुझाओल िविचğवीयर्केँ, \nओ’ ह्ठी छल निह बुझल। \nकहल हे भाई ई सुनू जे, \nदोसराकेँ पित मािन चुकल। \nक्षिğयोिचत निह होयत जौँ, \nहम िववाह करू तखन।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n46  \n \nअम्बा कहलिन्ह भीष्मकेँ हे, \n ं- पुğ सुनू तखन। \nअहाँ हिर अनलहुँ जखन। \nिववाह करू हमरासँ तखन। \nई परम कƣर्व्य होयत, \nस्वयंबर जीतल छलहुँ अहीं, \nहमर वƣर्मानक हेतु, \nअहीं िजम्मेवार छी। \n \nभीष्म कहल, छी Ĥितज्ञ हम, \nकएलिन्ह अनुरोध िविचğवीयर्सँ, \nनिह बनल  प जखन पुिन, \nसुझव देल शाल्वक सुिन, \nशल्व निह भेलाह तैयार िकं तु। \nबीतल छह वषर् हिस्तनापुर-सौभ, \nएनाई-जेनाईमे जखन, \nअम्बा भिर उठलीह Ĥितशोधसँ, \nभीष्मे छलाह हुनक दुदर्शाक कारण। \nकएलिन्ह कतबा राजासँ ई आĒह, \nभीष्मक िवरुƨ, परंतु निह पािब, \nकोनोटा उƣर  ेलीह शरण, \nयुƨदेव काितर्के यक। \nहे मोरक सवारी के िनहार,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n47  \n \nयुƨक देवता काितर्के य। \nनिह क्यो पृथ्वी पर आर, \nभेल भीष्म अजेय। \nकमल नयनी अम्बाक  ोर तपस्या, \n के लिन्ह काितर्के यकेँ Ĥसन्न। \nदेलिन्ह निह मौलायबला कमलक माला। \nकहलिन्ह हे अम्बे!िलयह ई शƸ, \nजकर  ार पिहरायब सैह करत भीष्मकेँ नƴ। \nभीष्मक भय परञ्च छल ततेक, \nनिह क्यो तैयार भेल पिहरय माला एक। \nसुनलिन्ह छिथ ġुपद वीर पांचाल, \nसेहो तैयार निह भेलाह पिहरय ई माल। \nिनराश हताश लटकाय ई माला, \nġुपदक महलक Ʈािर। \n ुरलीह अम्बा अंतमे हािर, \n ेलीह Ħाह्म्ण तपस्वीक शरण। \nसभ तपस्वी कए िवचार कहलिन्ह, \nजाऊ अहाँ परुशरामक आĮम। \nक्षिğय-दमन छिथ ओ’ देिथन्ह द्ण् भीष्मकेँ, \nजे कƴ देलिन्ह अहाँकेँ अकारण। \nपरशुराम ल पहुँिच के लिन्ह Ĥाथर्ना, \nसुना कय अपन अभ्यथर्ना।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n48  \n \nपुछलिन्ह परशुराम, कहू की करू हम, \nहे काशीराज कन्या। \nशल्व अिछ िĤय हमर बात निह काटत, \nिववाह  शल्वसँ करक हेतु की छी तैयार अहाँ। \nअम्बा कहलिन्ह,हे परशुरामजी, \nहम आब िववाह निह करय चाहैत छी। \nअिछ हमर आब ई इच्छा माğ, \nकरू भीष्मसँ युƨ अहाँ। \nभीख माँ य छी हे तात, \nवध दुƴक करू अहाँ। \nपरशुराम कए स्वीकार ई Ĥाथर्ना, \nदेलिन्ह भीष्मकेँ ललकारा, \nिजतेन्ġीय,Ħƺचारी छलाह दुनू, \nधनुधार्री-योƨा मध्य युƨ ोष बरु। \nहािर-जीतक Ĥư निह छल जौँ, \nअिनणार्यक युƨ बनल पुिन। \n \nअम्बा हािर भीष्मक छल सौँ \nकै लाशक िदिश Ĥयाण कएल तौँ, \nअम्बा  ेलीह शम्भूक शरणमे। \nभए Ĥसन्न भोला देलिन्ह वर हर-हर, \nहोयत पुनजर्न्म अम्ब सुनू अहँक, \nभीष्मक मृत्यु अहींक हाथ होयत।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n49  \n \nअम्बाक संयमक सेहो छल सीमा, \nनिह रुिक सकलीह तखन ओ’, \nलाल आँिख अिग्नक समान, \nकू िद पड़्लीह \nिचतामे। \nमृत्यु पािब जन्म लेल तखन ओ’, \nकन्या बिन ġुपदक राजमहलमे। \nखेल-खेलमे माला पिहरल ओ’, \nदय कय जखन  रामे। \nकाितर्के य देखल अम्बकेँ फे र, \nपिहरैत अपन ई माला। \nġुपद देखल होयत ई फे र , \nवैर भीष्मक आयत झमेला। \nिनकािल राजमहलसँ कन्याकेँ, \nिवदा कएल जं ल िदिश। \nयािद छल सभटा कन्याकेँ, \nपुनजर्न्मक कथन सकल ई। \nकएल तपस्या पाओल पुरुष रूप, \nनाम धरल िशखण्ी। \n \n   \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n50  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n4.कथा \n \n \n1.शनैः-शनैः \n \n \nपरम शांित आऽ िक  ोर कोलाहल। आरुिण ठाकु र िकछु  अस्वस्थ \nछिथ आऽ कलकƣामे वुलैण् निसɍ होमक समीपस्थ िस्थत िवशालकाय \nअपाटर्मेंटक अपन फ्लैटमे अस रिह अध्यावसनमे लीन अपन अतीतक \nपुनिवर्Ʋेषणमे रत छिथ। अशांितक क्षण हुनका रिह-रिह कय अनायासिह \nयािद आिब रहल छिन्ह। जखन ओऽ अपन समस्या सभ अपन िहत-संबंधी \nसभकेँ सुना कय अपन मोनक भार कम करैत रहिथ। शनैः-शनैः समस्या \nसभ बढ़ैते चल  ेल एतेक तक िक आब दोसरकेँ सुनेलापरांत मोन आर  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n51  \n \nउचिट जाइत छलिन्ह। तािह Ʈारे आब ओ’ अपने तक सीिमत रहय ल लाह। \nिहत संबंधी सभ बुझय ल लाह जे आरुिण समस्यासँ रिहत भय  ेल छिथ। \n \n+     +     +    +  \n \n बच्चेसँ सपनामे भयावह चीज सभ देखाइ पड़ैत छलिन्ह आरुिणकेँ । \nअखन धिर हुनका यािद छिन्ह कोना आध-आध पहर राितमे ओऽ  ामे-\nपसीने भय जाइत रहिथ आऽ हुनकर माता-िपता िचंितत भय बीयिन होकै त \nरहिथ छलिखन्ह। िपताक-िपता आ’ तकर जन्मदाता के ? भ वान जौँ \nसभक पूवर्ज तखन हुनकर पूवर्जके ? लोकसभ एिह Ĥư सभकेँ हँसीमे उड़ा \nदैत छलाह, परंतु बादमे जखन आरुिण दशर्नशाƸ पढ़लिन्ह तखन हुनका \nपता चललिन्ह जे एकर उƣरक हेतु कतेक ऋिष-मुिन सेहो अप्पन जीवन \nसमिपर्त कय चुकल छिथ मुदा ई Ĥशन एखनो अनुƣिरते अिछ। \n \n कơनोकेँ िनन्दमे हुनका ला िन्ह जे ओऽ  रक छत पर छिथ आऽ \nनिह चािहतो शनैः-शनैः छतक िबना  ेरल भा िदिश  ेल जा रहल छिथ। \n ुरुत्वक कोनो शिƠ हुनका खीिच रहल छिन्ह तावत धिर जावत ओऽ नीचाँ \nनिह खिस पड़ैत छिथ। की ई छल कोनो Ĥारब्धक िदशािनदȶश आऽिक कोनो \nभिवष्यक दु र्टनासँ बचबाक संदेश। \n \n िकछु  िदन तकतँ आरुिण सुतबाक सही समयक पता ल बैत रहलाह \nपरंतु शनैः-शनैः हुनका ई पता लाि  ेलैन्ह जे स्वप्न आऽ िनन्न एिह \nजीवनक दूटा एहन रहस्य अिछ जे िनयम िवरुƨ अिछ आऽ अनुƣिरत अिछ। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n52  \n \nआऽ आरुिण पै भेलिथ, फे र हुनकर पढ़ाइ शुरु कएल  ेल-  \nअ स्त्यक स्तोğ- सरस्वित नमस्तुभ्यम वरदे कामरूिपणी, िवƭारम्भम् \nकिरष्यािम िसिƨभर्वतुमे सदा। \n Įी णेषजीक अंकु श  क सं  ौिरशंकरक अभ्यथर्ना िसिƨस्तु। \n  साते भवतु सुĤीता देवी िशखर विसनी \n  उĒेन तपसा लब्धो यया पशुपितःपितः \n  िसिƨःसाध्ये सतामस्तु Ĥसदांतस्य धूजर्टेः \n  जाƹवीफे नलेखेव यन्यूिध शिशनः कला। \n \nएिह Ʋोककेँ बजैत काल Ĥायः आरुिण पशुपितःपितःक सामवेदीय \nतारतम्यक बाद अनायासिह हाऽ हाऽ कऽकय जोरसँ हँसय ल ैत छलाह आऽ \nबीचिह मे रुिक जाइत छलाह। िपता सोचलिखन्ह जे कम वयसमे पढ़ाई शुरु \nके लासँ आरुिणक कु सȸ पर बैिस कय माथपर हाथ रािख कय बैसबाक \nआदिततँ खतम होयतिन्ह।सय तकक खाँत ओऽ एके बेर मे सीिख  ेलाह \nजखन ओऽ देखलिन्ह जे बीसक बाद  णनामे पशुपितःपितःक जेकाँ \nलयबƨता छै क। \n \nमायक एकटा  प्प हुनका पिसन्न नहीं छलिन्ह। ओऽ िबचमे  प्प \nकरैत-करैत आरुिणक बातकेँ अनिठया दैत छलिथन्ह। एकबेर मायक क्यो \nसं ी आयल छलीह। आरुिणक कोनो बातपर माय ध्यान नहीं दय रहल \nछलीह। आरुिणक हाथमे भिर रक चाभीक झाबा छलिन्ह तेँ ओऽ कहिखन्ह \nजे जौँ हुनकर बात नहीं सुनल जयतिन्ह तँ ओऽ झाबाकेँ सोझाँअक  बरामे \nफें िक देताह। माय सोचलिखन्ह जे हाँ-हाँ के लापर झाबा फे िकयेटा देताह तैँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n53  \n \nआर अनिठया देलिखन्ह। पिरणाम दुनु तरहेँ एके हेबाक छल। चाभी बहुत \nखोज के लो पर निह भेटल। एखनो  रक सभ अलमीरा आिदक चाभी \nु प्लीके ट अिछ। एतेक िदनक बाद ई सभ सोिच आरुिणक मुँहपर अनायासिह \nमुस्की आिब  ेलिन्ह। \n \n+  +  +  +  +  + \n \n \nिसƨांतवादी िपताकेँ नोकरीमे िकछु  ने िकछु  िदक्कत होइते रहैत \nछलिन्ह तािह Ʈारे ओऽ आरुिण जल्दी सँ जल्दी पै देखय चाहैत छलाह। \nतेसर सँ सोझे पाँचम व र्मे फनबा देल  ेलिन्ह।फे र भेल ई जे होलीक \nछु ट्टीमे िनयमानुसार सभ  ोटे  ाम  ेल छलाह। िनयम ई छल जे होली \nआऽ दु ार्पूजामे सभ बेर  ाम जयबाक िनयम जेकाँ छलैक। िपताजी सभकेँ \nछोिड़ कय वािपस भय  ेलाह। फे र दरमाहा बन्द भय  ेल छलिन्ह Ĥाय़ःसे \n ाम िचट्ठी आयल जे आब सभकेँ  ामिह मे रहय पड़तिन्ह। मायतँ कानय \nल लीह मुदा आरुिण खूब Ĥसन्न भेलाह। मुदा सरकारी  स्कू लमे ओिह समय \nव र्क आ ाँमे ( नवीन) ल ाकय एक व र् कममे िलखबाक  लत परम्परा \nनवीन िशक्षा नीितक आलोकमे लेल  ेल छलैक कारण नवीन नीितमे आर \nिकछु ओ नवीन निह छल। िपताजीकेँ जखन एिह बातक पता चललिन्ह तँ \nओऽ तमसायलो छलाह आऽ एकर Ĥितकार स्वरूप पाँचम क्लासक बाद \nजखन ओऽ सभ शहर वापस अयलाह तँ आरुिणकेँ फे र एक व र् तरपाकय \nसोझे छठम व र्क बदलामे सातम व र्मे नाम िलखवा देलिन्ह। छठम व र्क \nिवज्ञान आऽ  िणतक पढ़ाइ पाँचमे व र्मे कय लेबाक िपताक िनदȶशक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n54  \n \nउƧेश्यक जानकारी आिरिणकेँ तखन जाकय भेलिन्ह जखन Ĥवेश-परीक्षामे यैह \nदुनु िवषय पूछल  ेल आऽ आरुिण छठा आऽ सातम दुनु व र्क Ĥवेश \nपरीक्षामे बैसलाह आऽ सफल भेलाह। बहुत िदन बाद तक जखन क्यो आनो \nसंदभर्मे छठम व र्क चचार् करैत छल तँ आरुिणकेँ िकछु  अनिभज्ञताक बोध \nहोइत छलिन्ह। \n \n ामक Ĥवासमे एकबेर आरुिण िपताकेँ िचट्ठी िलखने छलाह कारण \nहुनकर जुƣा शहरेमे छू िट  ेल छलिन्ह। जुƣातँ आिबये  ेलिन्ह सं िह \nिचट्ठीक तीन टा शािब्दक  ल्तीक िववरण सेहो आयल आऽ ईहो मोन पाड़ल \n ेल जे एकबेर दौिरकय  िणतक Ĥư हल करबाक Ĥितयोि तामे तीनक \nबदला हड़बड़ीमे दुइयेटा Ĥưकेँ हल कऽकय ओऽ कोना कॉपी जमा कय देने \nछलाह। \n \nहुनकर स्वभावमे Đोधक Ĥवेश कखन भेलिन्ह से तँ हुनको निह \nबुझबामे अयलिन्ह मुदा िपताजी हुनका Đोधक समान कोनो दोसर िरपु निह \nएिह संस्कृ त Ʋोकक दस बेर पाठ करबाक िनदȶश देने छलिखन्ह- से धिर \nमोन छिन्ह। एकटा  टना सेहो भेल छल जािहमे स्कू लमे एकटा बच्चा \nझ ड़ाक मध्य िसलेटसँ हुनकर माथ फोिड़ देने छलिन्ह। आरुिण सेहो िसलेट \nउठे लिथ मुदा ई सोिच जे ओकर माथ फू िट जयतैक हाथ रोिक लेने छलाह। \nएकर पिरणामस्वरूप हुनकर िपता दू  ोट काज के लिन्ह। एकतँ हुनकर \nिसलेटकेँ बदिल कय लोहाक बदला लकड़ीक कोरबला िसलेट देलिखन्ह जकर \nकोनो ने कोनो भा क लकड़ी खुिज जाइत छलैक आऽ दोसर जे कॉलोनीमे \nसमकक्ष अिधकारीक बैठक बजाकय कॉलोनीअिहमे स्कू ल खोिल देल  ेल  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n55  \n \nजतय आरुिण पढ़य ल लाह। बादमे क्यो पंित जखन वाल्मीिक रामायणक \nसुन्दरकाण्क पाठ तँ क्यो ज्योितष कँ ुिरया आँ ुरमे मोती आऽ िक \nमूनस्टोन पिहरबाक सलाह अही उƧेश्यक हेतु देबय ल ैत छलाहतँ ओऽ \nसंस्कृ त Ʋोक हुनका मोन पिड़ जाइत छलिन्ह। \n \n+     +    +     +   \n \n  \n बाल संस्कारक अंत र्त सहायता माँ यमे आऽ समझौता करयमे \nअखनो हुनका असहजता अनुभव होइत छिन्ह। मुदा हािर आऽ जीत दुनुकेँ \nबराबड़ बूिझ युƨ करबाक िवƳास हुनकामे नहीं रहलिन्ह िवशेषकिरके िपताक \nमृत्युक बाद। आऽ िवजय हुनकर लêय बनैत  ेलिन्ह शनैः-शनैः। जकर ओऽ \nजी-जानसँ मदित कएलिन्ह सेहो समयपर हुनकर सं देलकिन्ह। समय-\nसमय पर के ल  ेल समझौता सभ हुनकर सं षर्केँ कम के लकिन्ह। जतेकसँ \nदोिस्तयारी छलैन्ह तकरे िनभेनाइ मुिश्कल भय रहल छलैन्ह। फे रतँ नव \nशहरमेँ नव सं ीक हेतु स्थान निह बचल। \n \n+     +     +    +  \n \n महत्वाकांक्षाक अंत निह आऽ जीवन जीबाक कला सभक अिƮतीय \nअिछ। आरुिण ई नाम आब कखनो-कखनो  रमे सुनाइ पड़ैत छल। कलकƣा \nशहर Ĥितभाक पूजा करैत अिछ। मुदा व्यवसायी होयबामे एकटा बाधा छल-\nअंĒेजीक सं बाङलाक ज्ञान जे ओऽ बाट चलैत सीिख  ेलाह।व्यस्त जीवनमे \nबीमारीक िस्थितअिहमे हुनका आराम भेटैत छलैन्ह। बीमािरयेमे सोचबाक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n56  \n \nआदित मोन पड़ैत छलैन्ह। आऽ ई फ्लैट िकनलाक बाद मायकेँ सेहो बजा \nलेलिखन्ह। ओना हुनका बुझल छलिन्ह जे माय एिह सभसँ Ĥभािवत निह \nहोयतीह। कारण ओऽ अिधकारी ǅनी छलीह आऽ पुğकेँ सेहो ओिह रूपम े \nदेखबाक कामना छलिन्ह। ई नव शहर हुनक पुğक व्यिƠत्वमे सैƨांितकताक \nस्थानपर Ĥायोि कताक Ĥितशतता बढ़ा देने छलिन्ह। आब समयाभावक \nकारण स्वास्थ्य खराब भेलेपरांत सोचबोक समय पुğकेँ भेटैत छलिन्ह। \n \n व्यसायमे सफलता ĤािƯक पूवर् आरुिण एकटा का ज िĤंिटं Ĥेसमे \nकाज के नाइ शुरु के लिन्ह। अपन िमğवत िĤंिटं Ĥेस मािलकसँ दरमाहाक \nबदला पसɏटेज पर काज करबाक आĒह के लिन्ह। ऑर्र आिन बाइंिं आऽ \nिĤंिटं करबाबिथ आऽ आस्ते-आस्ते अपन एकटा िĤंिटं Ĥेस ल ओलिथ। \nिकछु   ोटे िहनका अिहठामसँ छपाइ करबाकय Ēाहककेँ बेचिथ। हुनका जखन \nएिह बातक पता चललिन्ह तँ ओऽ एकटा चलाकी के लिथ जे सभ बंलमे \nअपन Ĥेसक कै लेंर धऽ देलिखन्ह। जखन अंितम उपभोƠाकेँ पता चललैक \nजे ओ’ सभ अनावश्यके दलालक माध्यमसँ समान कीिन रहल छलाह तँ \nओऽ सभ सोझे  आरुिण िĤंिटं Ĥेस केँ ऑर्र देबय ला ल। आरुिणकेँ  रमे \nअपन नाम कखनहुँ काले सुिन पड़ैन्ह। िकताबक ऊपर छपल हुनकर नाम तँ \nकोनो कं पनीक छलैक- आऽ ओऽ ओकरासँ िनकटता अनुभव निह कऽ पािब \nसकै त छलाह। संसारक कु चािल हुनकर िपताक अंत के ने छलिन्ह मुदा \nआरुिण व्यावसाियक युƨ मिस्तष्कसँ लड़ैत आऽ िजतैत  ेलाह। \n \n मायक एलाक बाद आरुिण ई नाम बीसो बेर िदन भिरमे सुनाइ पड़य \nला ल। ओकर सं ी लोकिन उपरोƠ  टना सभकेँ जखन आरुिणक मायकेँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n57  \n \nसुनबैत रहैत छलाह ई सोिच जे ओऽ अपन िमğक बड़ाइ कय रहल छलाह तँ \nआरुिण असहजताक अनुभव करय ल ैत छलाह आऽ  प्पकेँ दोसर िदिश \nमोिड़ दैत छलाह। \n \n+      +      +  \n \n हुनकर मायतँ जेना हुनक िववाहक हेतु आयल छलीह। माय जखन \nिजƧ ठानलिन्ह तँ हुनका आƱयर् भेलिन्ह कारण  रमे िजƧक एकािधकारतँ \nहुनके टा छलिन्ह। मुदा माय बूिझ  ेल छलीहजे हुनकर बेटा Ĥिक्टकल भय \n ेल छिन्ह आऽ िजƧ के नाइ िबसिर  ेल छिन्ह। आरुिण सोचलिन्ह जे छोटमे \nबड् िजƧ पूरा करबओने छिथ तेँ आब पूरा कबार्क समय आयल अिछ। \nिववाह फे र बच्चा। माय अपन नैतमे पितक रूप देखलैन्ह। पितक मृत्यु \nबेटाकेँ Ĥैिक्टकल बना देने छल मुदा आब ई नहीं होयत। कजे बेटा निह कय \nसकल से आब नैत करत। नैतक नाममे बेटा आऽ पित दुहुक नामक समावेश \nके लिन्ह-जयकिलत आरुिण। फे र पढ़ाइ शुरु- िसƨरस्तु-Įी  णेशजीक अंकु श \nआऽ वैह उĒेन तपसा लब्धो यया पशुपितःपितः। हुनकर बेटाकेँ पेशंट \nपढ़ेलिखन्ह ओऽ तँ  र सम्हारैत छलीह। आब पुतोहु  र सम्हारलैन्ह, बेटाकेँ \nतँ फु रसितये निह। आब बाऽ पेतीह नैतकेँ । \n \n उतपत्स्येत िहमम कोऽिप समानधमार् कालोƻम िनरविधिवर्पुला च \nपृथ्वी। \nपृथ्वी िवशाल अिछ आऽ काल िनस्सीम,अनंत, एिह हेतु िवƳास अिछ जे \nआइ नहीं तँ कािल्ह क्यो ने क्यो हमर Ĥयासकेँ साथर्क बनायत।  \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n58  \n \nआरुिण अपनाकेँ अपन मायसँ दूर अनुभव के लिन्ह, िकछु  अस्वस्थ \nसेहो छिथ आऽ वुलैण् निसɍ होमक समीपस्थ िस्थत िवशालकाय \nअपाटर्मेंटक अपन फ्लैटमे अस रिह अध्यावसनमे लीन अपन अतीतक \nपुनिवर्Ʋेषणमे रत छिथ। \n \n* * * * * * * * * * * *  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n6.पƭ \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n59  \n \n1.इच्छा-मृत्यु \n \n \n \nहे भीष्म अहाँक कƴक बखान, \nसुनल छल खाइत पान-मखान, \nमुदा बुझलहुँ निह ई बात , \nईच्छा-मृत्यु िकए कै  तात! \n \n  भीषणताक’ कथा निह थोड़, \n  भूख,अत्यचार  रीब पर जोड़, \n  हिरजन शोलकन्ह थोड़िह-थोड़, \n  के लिन्ह भयावह क्षिğय तोर, \n   ोषिन-Ħाƺण सभ मोर, \n  के लिन्ह रटन्ता िवƭा तोर। \n  एक युिधिƵरपर छोिरकय राज, \n  छोड़ल अ’हाँ िनसास। \n  हमर युिधिƵर पाँच सय चालीस, \n  पिहरिथ खादी-रेशमी खािलस, \n  बुझल भीष्म हम आब ई बात, \n  पेलहुँ इच्छा-मृत्युएँ अहाँ िनजात। \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n60  \n \n \n \n2.वार् नं 29 बे नं. 32 सँ \n \nसफदरजं  हॉस्पीटलसँ, \nआइ देखल हम मीत, \nॉक्टर-पेशेंट ĥी इलाजक, \nदंभ भरइ छिथ,हा’ इƴ। \n साबुन-तेल सभपर टैक्स, \n भरइ छिथ सभ वासी, \n लैटरीन  ंदा अिछ पुछने, \nनसर् िब िर देखबइ छिथ अपोलोक प पाती। \nजाऊ अपोलो  ंद ी जौँ ला य, \nटैक्सक बात िफनान्स िमिनस्टरेकेँ  जाऊ बूझाबय। \n     \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n61  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n3.Ěेन छल लेट \n \nजायब िदल्ली कोना, \nअस्पतालक भतȸ कक्ष, \nĚेन अिछ लेट, \nॉक्टर अिछ व्यस्त। \nपहुँचलहुँ िदल्ली, \nिदल्ली दूर अस्त, \nिदल्लीक सरकारी ॉक्टर, \nआइ,कािल्ह,परसू,भेलहुँ पस्त। \nयु  बदलल, णतंğ आयल, \nमुदा Ěेन िदल्ली जायबला,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n62  \n \nआ’ ॉक्टर दूनू फु रर्, \nिदल्ली अखनहुँ अिछ दूर।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n4.सूयर्-नमस्कार \n \n \nॐ िमğाय नमः।।1॥ \nआँिख करताह ठीक मह, \nिहनकर लाली’ कत्था-पान,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n63  \n \nदाँतक त’रमे जखन चबान, \nहनूमानक सूयर्क Ēहण पड़ल मोन, \nलाली देखल चिढ़कय मचान। \nसूयर्-Ēहणक वणर् अिछ,निह ई राहुक Ēास, \nिवज्ञानक छै क सभ बात,कहलिन्ह कु लदीप काक। \nपृथ्वी  ुमैछ पिƱम सँ पूवर्,आऽ, \nसूयर् केँ   ूमबैत अिछ पूवर् सँ पिƱम। \nमुदा कहू जे  मȸमे उƣर-पूवर् आऽ \nजाड़मे उƣर-पिƱम िकयै छिथ सूयर्। \n \nकी नहीं चलैत छिथ अपन अक्ष, \nĒहणक हेतु राहुक निह काज, \nचन्ġमा बीचमे िकरणक करै छिथ Ēास। \nसभ  णना कय ठामे देल, \nबूिड़ पंित के लक अपिवğक खेल। \nखेल-खेलमे देश  ेल पाछू , \nआबहुतँ सभ आ ू ताकू । \n \nपुिन-पुिन किर दण् हम देल, \nिस्थरिचƣ नेğ ई सभक लेल; \nराहू-के तु सभक िदन आब  ेल। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n64  \n \n ं ामे  ोदावरी तीरथमे Ĥया , \nधन्यभा  कौशल्यामायकेँ  राम लेल अवतार। \nस्नानक बादक मंğक ई भा , \nखोलत भरत Ĥ ित-एकताक Ʈार। \n \nशिƠ देहु हे भानु मामहः; \nॐ रवये नमः।।2॥ \n \nमेरुदण्-प  होयत सबल, \nसूयर्-नमस्कारक परञ्च पाठ Ĥबल। \nसूयर्वंशीयोक अहह अभा , \nकणर्-तपर्णक निह करू  बात। \nजाित-कमर्क ज्ञानक ओर, \nछल ओतय, निह िकएक पकड़ल। \nराहू-Ēासक बातक ममर्, अहह; \nॐ सूयार्य नमः॥3॥ \n \nसात अƳ-रथक उमं , \nरथमूसल अजातशğूक सं , \nमहािशलाकं टकक जोड़, \nके लक म ध काज निह थोड़। \nजमर्नी-इटलीक एकताक Ĥयास, \nदुइ सहƸाब्दी पिहनिह काश,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n65  \n \nरिश्मक सात-अƳक रहस्य, \nबूझल म ध तािहये पहर। \nछोड़ल भाव पकड़लहूँ अथर्, \nहाÝ भरतपुğ के लहुँ अनथर्। \n \n भरु शिƠ हे सूयर् अहाँ; \n ॐ भानवे नमः। \n \nƳासक-कुं भक के लहूँ अभ्यास, \nयािद पड़ल कु न्तीक अनायास। \nसूयर्मेल सुफल भऽ  ेल, \nकवच-कु ण्ल भेटल, \nसेहो इन्ġिह सं े  ेल। \nएकलव्य पिहनिह ġोण के लिन्ह फे ल, \nअजुर्न, कणर्-िवजय कय लेल? \nअखनहुँ ई Ĥितयोि तामे अिछ भेल, \nĤितभाक रूप  छय िवकृ त कै ल, \nअखनहूँ धिर की तू ई सहबह !! \n ॐ ख ाय नमः॥5॥ \n \nसूयार् आिƳन  मनमे फे र, \nअिछ परस्पर Ʈंदक देिर,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n66  \n \n ुरु बृहस्पित ठाढ़े-ठाढ़ , \nकरतिथ ई सभक उƨार। \nअखनहुँ  ुरु छिथ  ूड़, \nशूल दैत जोड़ पर हमारा ऋणी, \nकहैत जे बनओताह हमरा िचन्नी, \nरहताह स्वयं कु िसयारक  ूड़, \n ुरुक- ुरुत्व उष्ण-सुड्ाह हह, \n ॐ पूष्णे नमः॥6॥ \n \nजकर अंकसँ िनकलल िवƳ  \n िवƳक Ĥाण, \nआऽ तकर Ƴासोच्छवास, \n ुरुत्वक खेलकेँ  बनेलहूँ अहाँ, \nकाछु क, सहƸना क फिन जािन िक-की? \nएकटा रहस्य आर  िहरायल, \nभरत-पुğ  ेल हेरायल। \n \nतकर ध्यान हेयास्तदवृƣयः; \n ॐ िहरण्य भार्य नमः॥7।। \n \nसूयर्िकरण पसिर छय  ेल, \nकतेक रहस्य िबला अिछ  ेल, \nितिमरक धुँध भेल अिछ कातर,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n67  \n \nमुदा ई की अƫुत भेल। \nरािğ-Ĥहर देखलहुँ सƯ-ऋिष ण, \nिदनमे सभ-िकछु  स्वच्छ अिछ भेल, \nमुदा नहीं तरे णक लेल ई भेल। \nसत्यक परत तिहयायल बनल खेल, \nहाऽ िवƳवासी शब्दक ई मेल, \nअहाँक दशर्नक स्तंभ िकए भेल। \nते व्यƠसूêमा  ुणात्मानः। \n ॐ मरीच्ये नमः॥8।। \n \nअहँक तेजमे हे पतं  Ĥभाकर, \nसा राम्बरा अिछ जे नहायल, \nसौर ऊजार्क नव-िसƨांत, \nनहीं की देलक किनयोटा आस, \nमे ा-मास निह अहाँक अिछ जोड़, \nतखन मनुक्खक बात की छोड़। \nपढ़ल Ēंथ Ħƺांक बात, \nतरिण सहƸ एकरा पार, \nअंशुमाली तपनसँ पै र  ाल। \nतकर ऊष्णता की हम सहब; \n  \n    ॐ आिदत्याय नमः॥9॥ \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n68  \n \nिपताक बात अिछ आयल मोन, \nिबना सािवğीक  ायğीक की मोल, \nदुइ वस्तुक मेल कखनहुँ नीक, \nकहुखन पिरणाम भेल िवपरीत। \nकटहर-कोआ खेलाह तात, \nदेलिन्ह ऊपर पानक पात। \nपेट फू लल भेल िभिसण्, \nपरल मोन रसायन-शाƸ। \nतीĭसंवे ानामासन्नः; \nॐ सिवğे नमः॥10॥ \n \nमोन पड़ल चोरी के र बात, \nचोरक आँिखमे आकक पात, \nपातक दूध पड़ला संता चोर, \nसोचलक आब आँिख  ेल छोिड़। \nकहलक मोने बुद-बुद्काय, \nकरु तेल निह देब मोर भाय।अकर्क दूधक सं  करु तेल, \nबना देत सूरदासक चेल। \n ौवाँ के लिन्ह बुरबकी एिह बेर, \nचोरक बुनल जालक फे र। \nतेल ढ़ािर पठौलिन्ह चोरकेँ   ाम। \nमुदा रसायन भेल िवपरीत, \nचोरक आँिख बिच  ेल हे मीत।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n69  \n \n ौआँक काजक हम लेब निह पक्ष, \nबस सुनायल रटन्त िवƭाक िवपक्ष। \nध्यान धरह आ’ ई कहह; \nॐ अकार्य नमः॥11॥ \n \n पोथीक भाष्य आ’ भाष्यक भाष्य, \n अलंकारक जाल-जंजाल, \n िवज्ञानक पाखं, \n ऋतम्भरा बुिƨ कतय छल  ेल। \n यो िƱƣवृिƣिनरोधः; \n ॐ भास्कराय नमः॥12।। \nकरु स्वीकार हमर ई किवता, \nहे दुःखमोचन हे, हे सिवता। \nदूर करू  िवकार संपूणर्; \nके लहुँ सूयर्-नमस्कार हम पूणर्। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n70  \n \n \n \n \n \n5.सनT सƣासीक बािढ़ \n \nकमलामहारानीकेँ  पार कएल पैरे, \n बलानकेँ  मुदा नाउक सहारे। \n मुदा आइ ई की भेल बात, \n दुनू छ’हरक बीच ई पािन, \n झझा देत िकछु  कालमे िलयऽ मािन। \nचिरğक ई पिरवतर्न देलक राय, \nनव िवज्ञानक बात सुनाय। \nबाँध-बाँिध सकत Ĥकृ ित की? \nभीषण भेल आर अिछ ई। \n हृदयमे देलक भयक अवतार, \n देखल छल हम  ामक बात। \nबड़का क’लम आ’ फु लवारीमे, \nबड़का बाहा देल छल  ेल; \nपािनक िनकासी होइत छल खेल। \nनव िवज्ञानी ई की के लिथ, \nबाहा सभटा बन्न भऽ  ेल। \nफाटक ला ल छहरक भीतर, \nबालु मूँहकेँ  बन्न कय देल।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n71  \n \nएक पेिड़या पर छलहुँ चलल हम, \nआिरये-आिरये, देखल रुक्ष। \nपिहने छल अिरया दुिभर्क्ष, \nआब दुिभर्क्ष अिछ छु च्छ। \nिसल्ली, नील ाय सभटा सुन्न, \nउपनयनमे शाही काँट अनुपलब्ध। \nजूिड़शीतलक भो क छल राखल, \n ाछक नीचाँ सƯाह बीतल। \nनिह क्यो वन्यĤाणी आयल खाय, \nचुट्टीक पाँत पसरायल जाय। \n \nछहरपर ठाढ़ अिभयन्ताक  प, \nछलहुँ सुनैत हम िनिलर्Ư। \nमुदा जािह धारकेँ  कएल पैर पार, \nतकर रूप  अिछ ई िवस्तार। \nनविवज्ञािनक चिरğानुवाद होयत एहन निह छल हम जानल, \nमुदा देने छल ओकरा दुत्कार, \nकु िसयारक िकछु   ाछ,पािनक बीचमे ठाढ़। \nमािटक रं क पािन,आ’ हिरयर कचोड़  ाछ, \nछहरक ऊपरसँ झझायल पािन, \nला ल काटय छहरकेँ  धारक-धार। \nठाम-ठाम क़टल छल छहर, \nऊपरसँ बुन्नी पिर रहल।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n72  \n \nसभटा धान-चारु,भीतक कोठी, \nटू िट खसल,पािनक भेल Ēास। \nहेिलकॉप्टरसँ खसल चूड़ा- ूड़, \nजतय निह आयल छल बािढ़, \nिकएकतँ पािनमे खसाकय होयत बबार्द। \nहेलीकॉप्टरक नीचाँ दौड़ैत छल भीड़, \nभूखल पेट, युवा आ’ वृƨ। \nओ’ बूढ़ खा’ रहल छिथ चूड़ा- ूड़, \nबेटा-पुतोहुक शोक की किर सकत पेटक क्षुधा दूर? \n \nएकटा बी.ी.ओ.क बेटा छल िमğ, \nकहलक ई सरकार अिछ क्षुġ, \nओकरा िपताकेँ  शंिटं  के लक पोिस्टं , \nि रीीह सँ झंझारपुरक िमोशन, किनं । \nमुदा भाग्यक Ĥारब्ध अिछ जोड़, \nआयल बािढ़ पोिस्टं  भेल िफट। \n \nसोचलहुँ जे हमरेटा Ĥारब्ध अिछ नीच, \nशिनयो नीच, सरस्वती मँ ेतिथ की भीख? \nपहुँचलहुँ  ाम, पप्पू भाइक मोन छोट, \nिवकासक रूपर ेखा, जल-छाजन,िनकासी..,... \nबात पर बात फे र सरकारक  ोषणा, \nबािढ़ राहत, एक-एक बोरा अनाज,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n73  \n \nसभ बोरामे पंġह िकलो िनकाललिथ ब्लॉकक कमर्चारी। \n \nबूिर छी पप्पू भाई अहूँ, \nमँ नीक बरदक  नैत छी दाँत, \nिपछला बेर ईहो नहीं ĤाƯ। \nहƯा दस िदनक बादक बात, \nक्यो  ेल बंबई,क्यो धेलक िदल्लीक बाट; \n ाममे Ƹी,वृƨ आ’ बच्चा, \nबंबईमे तँ तरकारी बेचब,बोझो उठायब; \nसभ क्यो के लक ई Ĥण, \nमायक स्वप्न अिछ कोठाक होय  र, \nअि लहीक बाद फू स आ’ खपड़ा, \nपुनः बनायल बखाड़ी जखन भेल बखड़ा। \n \nभने भसल बािढ़मे भीत, \nबनायब कोठाक  र हे मीत। \nखसल ला ल ईंटा  ाममे, \nकोठा-कोठामे भेल ठाम-ठाममे। \nपुरनका कोनटा सभ  ेल हेराय, \nजतय हेरयबाक नुक्का-िछप्पी खेलायल ह’म भाय। \nआब सुनु सरकारक खटरास, \nआिथर्क िस्थित सुधारल ह’म मेहथमे क’ खास। \nआदशर् Ēाम Ĥखंक एकरा बनाओल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n74  \n \nकहैत छी जे ह’म बंबई िदल्लीमे कमाओल, \n \nसुनु तखन ई बात, \nजौं रहैत अिस्थर सरकार, \nतँ रहैत नहीं िदल्ली निह बम्मई, \nिवजयनहरम साĨाज्यक हाल, \nपुराताित्वककेँ  अिछ बूझल ई बात। \nधन्यभा  ई मनाऊ, हमरा िजतिबते रहू हे दाऊ। \nĤ ित-पिरĮम अहाँ करू , \nहमर समस्यासँ दूर रहू। \nबािढ़ आयल सƣासीमे, \nतबाही देखलहूँ,मुदा कहैत छी हम, \nदेखू आबाजाहीकेँ । \n \nधन्यभा  हे नेता भाई, \nअहीसँ तँ मनोरंजन होइत अिछ, \nमेला-ठे ला खतम भय  ेल, \nहुक्कालोली भेल िदवाली, \nआ’ जूिड़शीतलक थाल-कादो- दार् भेल होली। \nतखन अहूँक बात सुनने दोष निह , \nकमायलेल हमहूतँ िदल्ली-बंबई आयल छी, \nकमसँ कम अहाँक ई बड़कपन, \nजे  ामकेँ  निह छोड़ल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n75  \n \nमनोरंजनो करैत छी,कमाइतो छी,खाइतो छी। \nआ’ िदल्ली बंबइ सेहो  ुमैत छी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n76  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n6. महाबलीपुरममे \n \nअसीम समुġक कातक दृश्य, \nहृदय भेल उमं सँ पूिरत। \nसूयर्-मंिदर पांव-रथ सं , \nआकश-Ʈीपक दशर्न कयल हम। \nनून र पािन जखन मुँह  ेल, \nभेलहुँ आƱियर्त, ेलहुँ हमारा हेल। \nलहिरक दीवािरसँ हमारा टकराय, \nअं -अं  िसहिर-िसहराय। \nदेखल सुनल समुġक बात, \nिबसरल मन-तन लेलहुँ िनसास। \nसुनेलक ‘मिण’  ाइ ई बात, \nएलिथ िवदेशी खोललिथ ई सत्य,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n77  \n \nपल्लव वंशक ई छल देन, \nभारतवसी िबसरल तिन भेर। \nमोन पल अंकोरवाटक मंिदर, \nराजा खतम भेल िबसरल जन,हिर-हिर। \nटू टल इितहासक तार जखन, \nस्वाित भेल ıास अखन; \nकािस्पयन सा रक पािनक भीतरक मंिदर, \nभारतीय व्यापारीक Ʈारा िनिमर्त। \nआब एखन अिछ हम्मर ई हाल, \n ामक बोिरं  पम्पसेट अमेिरकन इंजीिनयरक खैरात। \nछोू भिसयेलहुँ कतय अहाँ फे र, \nĤीित,पƤी,हँिस-हँिस भेलिथ भेड़।  \n \n \n \n7.स्मृित-भय \n \nशहरक ना िरक कोलाहल्मे, \nिबसिर  ेलहुँ कतेक रास स्मृित, \nआ’ एकरा सं  ला ल भय, \nभयाĐांत िशष्यत्व-समाजीकरणक। \nसमयाभाव,आ’िक फू िसयािहंक व्यस्तता, \nस्मृित भय आ’िक हािर मानब,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n78  \n \nसमस्यासँ,आ’ भय जायब, \nस्मृितसँ दूर,भयसँ दूर, \nसामािजकरणसँ दूर-खाँटी पािरवािरक। \n \n   मुदा फे र भेटल अिछ समय,यु क बाद, \n   बच्चा निह,भ’  ेलहुँ पै ; \n   फे रसँ उठे लहुँ करचीक कलम, \n   िलखबाक हेतु िलखना,मुदा \n   दवातमे सुखायल अिछ रोशनाइ, \n   यु  बीतल,स्मृित िबसरल,भेलहुँ एकाकी। \n \nसहƸबाढ़िन जेकाँ दानवाकार, \n टनाĐमक जंजाल,फू िल  ेल साँस, \nहड़बड़ाक’ उठलहुँ हम,आिब  ेल हँसी, \nस्वप्नानुशासन,लट्पटाकेँ  खसलहुँ निह,धपाक; \nभ’  ेलहुँ अिछ पै । \n \n बच्चामे कहाँ छल स्वप्नानुशासन, \n खसैत छलहुँ आ’ उठै त छलहुँ, \n शोिनतसँ शोिनतामे भेल, \n उिठकय होइत  ामे-पसीने नहायल, \n स्मृित-भयक छोड़ निह भेटल, \n Ħƺांक कोलाहल,  ुरुत्वसँ बान्हल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n79  \n \n चक्कर कटैत,करोड़क-करोड़मील दूर सूयर्, \n आ’ तकर पार कै कटा सूयर्। \n के  छी सभक कतार्-धतार्, \n आ’ जौं अिछ क्यो,त’ ओकर \n िनमार्ता अिछ के ’, ओह! निह भेटल छोड़। \n लेलहुँ िनणर्य पिढ़केँ  दशर्न, \n निह करब िचन्तन,तोड़ल कलम, \n करची आ’ दवात। \n \nके  छी ई सहƸबाढ़िन, \n ूिम रहल अिछ एकटा पिरिधमे, \nशािपत दानव आिक कोनो ऋिष, \nताकै त छोड़ समस्याक, \nआ’ समस्यातँ वैह, \nके  ककर िनमार्ता आ’ तकर कतय अंितम छोड़, \nके  ककड़ स्वामी आ’ सभक स्वामी के ? \nआ’ तकरो के  अिछ स्वामी! \n \n भेटल स्वप्नानुशासन,टू टल शब्दानुशासन, \n तकबाक अिछ समाधान, \n फे र  ेलहुँ स्वप्नमे लटपटाय, \n खसब निह धपाक,तकबाक अिछ छोड़। \nशंका-समाधान ल’ ,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n80  \n \n म  होमय ला ल अपना पर िवƳास। \n \nजेना कोनो भय,कोनो अिनƴ, \nबढ़ा देलक छतीक धरधरी, \nआ’ िक नेनत्वक पुनरावृिƣ! \nजन्म-जन्मांतरक रहस्य,आत्माक ोरी? \nआ’ िक िकण्वन  आ’ िवज्ञान के लक सृिƴक िनमार्ण! \n \nपीयूष आ’ िवषक संकल्पना, \nस्वाद तीत,कषाय,क्षार,अम्ल कटु की मधुर! \nखाली बोनमे उठै त स्वर, \nषज, ऋषभ,  ान्धार, मध्यम, पंचम, धैवत, िनषाद! \nखोजमे िनकिल  ेलिथ अिğ, अंि रा, मरीिच, \nसं  लेने पुलऋतु,पुलस्त्य आ’ विशƵ। \nĤाƯ करबालेल अƴिसिƨ अिण्मक, \nमिहमाक,  िरमाक, लि माक, ĤािƯक, Ĥाकाम्यक, \nईिशत्व आिक विशत्व, \nसƯऋिषक अƴिसिƨ। \nनौ िनिधक खोज-पƬ,महापƬ,शंख,मकर, \nकच्छप, मुकु न्द,कु न्द, नील आ’ खवर्, \nबनल आधार दशावतारक। \nमत्स्यावतार बचेलिन्ह वेद, सƯिषर्केँ , \nआ’ सं े मनुक पिरवार।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n81  \n \nकू मार्वतार सं  मंदार-मेरु आ’ \nवासुक व्याल, आनल सुधा-भंार। \nवाराहावतार आनल पृथ्वीकेँ  बाहर, \nचािर अंबुिनिधक कठोर छल जे पाश, \nमारल िहरण्याक्ष।  \nनरिसंह भ वान बचाओल Ĥƽाद, \nमािरकय िहरण्यकश्यप, \nवामन मारल बािल नापल, \nदू प मे पृथ्वी आ’ तेसरमे दैत्यराज। \nपरशुराम, राम आ’ कृ ष्ण; \nके लिन्ह असुरक संहार, \nआ’ बुिƨ बदललिन्ह तकर िवचार। \nतैं की जे हुनक Ĥितमा, \nखसौलक देवदƣक संतान। \nिछः।क्यो रोिक निह सकल बािमयान। \nनिह किल्क निह मैğेय, \nजल्दीसँ आऊ Ƴेत-सैंधव सवािर, \nचौदह भुवन आ’ तेरह िवƳक, \nअनबा यु -कलधौत। \nअणर्वक कोलाहलमे जाय छल, \nनेनत्व राय। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n82  \n \nमुदा अखन िवज्ञान टोकलक मोन, \nई तँ अिछ िकण्वनक िसƨांत। \nदशावतारे तँ छिथ, \nउत्पिƣक आधुिनक िसƨांत। \nमत्स्य, कू मर्, तखन वाराह, \nफे र नरिसंह, तखन वामन। \nएकसँ दोसर कड़ी मनुष्यक रं -रूपक , \nताकय लेल छल िनकलल। \nदऽ देलिन्ह अवतारक नाम, \nभरत-तनय रोकलिन्ह वैज्ञािनक सोच, \nकड़ी  ेल टू िट, ताकयमे किल्क, \nओ’ तािह Ʈारेतँ नहीं एलाह मैğेय। \nलाि  रहल अिछ भेटल सूğक ओर आर, \nफू िसये छलहुँ रायल करब षोषोपचार। \n \nवेद, पुराण, महाभारत,रामायण,अथर्शाƸ ओ’, \nआयर्भट्टीय,लीलावती, भामती,राजनीित, िणत,भौितकी के र समĒ चिरğ। \nकमर्क िशक्षा  ेल ऊिधयाय, िबहािरमे अंधिवƳासक। \nदशर्न भेल जतय अनुƣिरत, \nआ’ िवज्ञान देलक िकछु  समाधान, \nतँ पकरब छोर एकर  ुरुवर, \nजे के लक समस्या दूर। \nएकर पिरिध भने अिछ छोट,यिद पिरिध करब पै ,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n83  \n \nतँ फे र बदलताह दशर्नक कांĚेक्टर, \nदशर्नकेँ  धमर्मे आ’ धमर्केँ  \n  नरक-स्व र्क Ĥकार-Ĥकारंतरमे। \n \nभौितकी आ’ एस्Ěोनोमीकेँ  बनेलिथ एस्Ěॉलोजी  \n            िवज्ञान बनल अंधिवƳास। \n \nजखन नेित-नेित बनत उƣर। तखन भने रहय िदयौक Ĥưे अनुƣिरत। \n \nसभ  ेलिथ आ ू, मुदा भरत-तनय छिथ पाछू । \nलीलावतीयोमे,भानुमतीयोमे कोना तकताह जाित त भेद, \nएकलव्यक Ĥशंसामे व्यासजीक लेख मुदा कायर् निह क्यो बढ़ेलक आ ू। \nसहƸाब्दीक अंतराल देलक जाित त करताल। \nिवज्ञान आ’ कला,भूख आ’ अन्न; \nभेलाह जाित त छोड़ताह की स्वाछन्न। \nयािद पड़ल  ामक भोज,Ħाƺण आ’ शोलहकन्हक फराक पाँित, \nपिहल पाँितमे खाजा-लड्ू परसन पर परसन, \nदोसर पाँितमे एक्के  बेर देल। \nरोकल कला-िवज्ञानक भा ीरथीक धार, \nभेटल राहूक Ēास। \nयािद पड़ैछ िपताक Įाƨकमर्,भिर िदन कं टाहा Ħाƺणक अत्याचार, \nआ’ साँझमे  रुड़ पुराणक मािर। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n84  \n \nसौर-िवज्ञानक रूपा ंतर आ’ Ēहणक कलन, \nदिक्षणाक हेतु भेल कलुिषत। \nरक्षा-िवज्ञानक रामायणक पाठ, \nकखन िसखेलक भीरुताक अध्यात्म। \nब्यास्जीक कणर्-एकलव्य-कृ ष्णक पाठ सामािजक समरसताक; \nअखनहु धिर अिछ जीवंत, नहीं भेल खतम; \nदू-सहƸाब्दी पिहनेक उदारवादी सोच; \nसुखायल िकएक िवƭा,सरस्वती-धार जेकाँ भेल अिदन; \nतखनिह जखन िवƭा-देवी छोड़लिन्ह, \nसुखा  ेलीह िबनपािनक िबन बुिƨक। \nफे र अओतीह िक  ुिर कए बदिल भेष, \nएतय, हम्मर भारत देश? \n \nहजार बषर्क  ोँ ाउज,िक होयत बंद? \nआ’िक एकलव्य-कणर्-कृ ष्णक पाठ छोिड़, \nयुिधिƵर-शकु िनक एक्का-दुक्का-पंजा-छक्काक पढ़ब पाठ। \nकच्चा बारहकेँ  शकु िन बदलताह पक्का बारहमे, \nआ’ करताह अपन पौ-बारह। \nतीनटा पासा आ’ चािर रं क सोरे-भिर  ोटी, \n करत भाग्यक िनमार्ण? \nचौपड़क चािर फड़ आ’ एक फड़मे चौबीस  र, \nकी ई फोड़त भारतक  र? \nयुिधिƵर जौं भेटताह तँ किहितयिन्ह,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n85  \n \nजे चािर लोकक सोझ के ला पासाक, \nखेलयतहुँ जकर िनयम होइछ हल्लुक। \n \n \nदू व्यिƠक रं बाजी खेलकेँ  अहाँ ओझरेलहुँ, \nखेला खेलक सं  निह वरनT खेलेलहुँ देश आ’ ǅनीक सं । \nतैं दैत छी ह’म ई उपरा , \nशकु िनयोसँ पै  कै ल अहँ अपराध। \n \nजकरे नाम लालछड़ी सैह चिल आबय ठोकर मािर पड़ाय,सत िरया; \nती-ती –तीतार तार मेना बच्चा अंा पार; \nबच्चामे खेलाय छलहुँ आमक मासमे ई खेला; \nपासाक खेल सेहो खेलेलहुँ िƮरा मनक बाद भड़फोड़ी तक किनयाक सं । \nवासर-रैन हे युिधिƵर-रूपी  भरत-तनय निह खेलाऊ ई खेल, \nसभकेँ  िदयऽ ई िशक्षा,िदअऊ सं ीतक मेल; \nस्मृित भय तोड़ल सुर,िदयह सुमित वर हे अय  ोसाञुिन, \n ािब सकी हमारा  ीत। \nकज्जल रूप  तुअ काली किहअए, \nमाğ ईएह निह सत्य हे मीत, \nउज्जल रूप  तुअ वाणी किहअए; \nसएह होयत हमर पिरणीत। \nझिम्प बादर दूर भेल भय, \n न  रिज उठे लक हुतासन कए,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n86  \n \nहृदय मध्य बाउ  कए, \nमौिल-मउल छाउर दए। \nशंख-फू कब वीर रससँ, \nकरब शुरु भय-भंजन; \nस्मृित-स्वप्नक दंसँ, \nखनिह तोड़ब खन-खन, करब मंथन। \nसा र-Ʈािर पर आनब भुजदंसँ, \n ामक दूटा पाँितक भोजनक आस्वादन। \nखोलब बंद बुिƨ-िववेक, रुण्मालमसानीसँ, \nतोड़ब पाँित निहतँ करब न रकेँ  पलायन। \n ाम  ाम रहत निहतँ, \nु बायब भा ीरथीक धारसँ; \nजे रोकलिथ एकर धार Ĥलय-सन, \nू बताह-ू बेताह दू पाँितबला  ामकेँ  अपन कु कमर्सँ। \n \nभेल भूिम िवलास कानन, \nिनिवल बोन िवहिस आनल; \nकण्टक मध्य कु सुम िवकल छल, \nदशर्न- ोषिन-Ħाƺण ओझरल। \nधरिण िविखन छल, ं ा-तनु झामर,निह कल-कल। \nिवज्ञान  िणतक कोमल- ल, \nअभाग्य तािपिन के ल’क छल। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n87  \n \nबुƨक न र बसायब हम भल, \nअहाँ देव रहब स्व र् किर-के िल, \n ामक लोकिह बजायब ठाम, \nसोंपिल  ाम,पाँित तोहाऊ, \nचलब दशर्न-अƮैत मोहाऊ, \n ामेमे रहब हम मीत, \n ायब नव-दशर्नक  ीत। \nअपन दशर्नक लेल जे देलक, \nअहाँकेँ   ामक वनवास, \nलेब तकर बदला हमारा जा कय, \nकƴ सहब देब अहाँकेँ  िनसास। \n \nअपन दशर्नक लेल,दुइ सहƸािब्दक खेल के लेलिन्ह जे, \nतिनकर  ामक स्वरूप हम करब कानन, \nबुƨक न र बनेलिन्ह जे कण्टक, \nकु सुम ततय आनब हम आनब। \nसयमे दूटा दशर्नलेल फािजल, \nपासा फे कब सहƸाब्दीक चौपड़ चािर यु  पर, \nजे अज्ञात तकरो ताकब हमारा तात, \nपरञ्च जे ज्ञात,तकर त’ करए िदय’ िहसाब-िकताब। \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n88  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n8.ĥै क्चर  \n \nहॉस्पीटलमे आबाजाही  \n ामक Ĥवासीक। \nबुझैत छलाह जखन समाचार \nिपताक भƣȸक।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n89  \n \nठामिह दरभङ् ा बस-स्टैंिहसँ, \n ाम जयबाक बदला अबैथ हॉस्पीटल। \n \nकी के लहुँ शरीरकेँ , \nआ’ निहये बनेलहुँ जमीन-जत्था। \nबच्चा सभक लेल निह \nराखल दृिƴ यैह व्यथा। \nकी सभ करैत, कतय निह पढ़ैत, \nचण्ाल िकए भेलहुँ हे कक्का। \n \nओतिह बैसल छलाह टु िटयाँ, \nिपताक समक्ष, \nपिहनिहँ बुझने छलाह जे, \nछल ई ĥै क्चर। \n \nकहल पिहने समाचार तँ पुिछअन्हु, \nचाहो आब अबैत होयत, \nपैर हाथ धोआय अिनहन्हु। \n \nकहल पैर टु िट  ेल की कका, \nिपता िकछु  बिजतिथ, बजलाह टु िटयाँ, \nहोइछ टू टब आ’ ĥै क्चर होयब एक्के, \nनिह छलिन्ह बूझल से,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n90  \n \nकहल निह िचंता करैत जाउ, \nभ वान रक्ष रखलिन्ह, \nĥै क्चरे भेलिन्ह, पैर टू टल निह बाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n91  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n9.मरकरी िलाइट \n \nसोझाँसँ िğपुण्-चानन, \nदेने आयल रहिथ उदना। \n \n \nदेखल  ामक Ĥवासी जिहना, \nकहल रौ छँ तोँ भाइ उदना। \n \nसं कटलहुँ बाँस, \nजिड़मे बान्ही  मछा हम आवाजकेँ दबेबा लेल, \nआ’ टें ारीसँ दू छहमे काटय छलह तोँ,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n92  \n \nपुरनाहाक बरामे लीढ़क नीचा नुका कय, \nकरी संपन्न ई काज िबन िवघ्न। \n \nहम पƱात् भेलहुँ Ĥवासी, \nमरकरी-िलाइट दयकेँ तोँ, \nभेलह  ामक वासी। \n \nपंितक अकाल छल निह, \nछलह कोनो कं पीटीशन, \nभेलहुँ अहाँ औ’ भजार, \n ामक नव उदयनाचायर्। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n10.चोरबजारक जुƣा \n \nओह निह मोन पारू, \nबुझल अपनाकेँ बुिधयार,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n93  \n \nआनल ई जुƣा ततयसँ, \n ेलहुँ जिहया चोर बजार। \n \nसैंत कय राखल एकरा, \nथाल कीच निह ला य देल। \nपैर दैत छलहुँ पािनमे आ’ \nजुƣाकेँ हाथमे लेल। \nदुइये िदन तँ पिहरल एकरा, \nसीढ़ीसँ छलहुँ उतरैत, \nसोलसँ उखिड़ सोझँिह िनकलल, \nशरीर आत्मासँ रिहत जे भेल। \n \nसीिब-सािब कय ची पिहिर रहल, \nपाइ वसूली तैयो हएत। \nनिह पूछू  जौँ पूछय छिथ क्यो, \nमोन कनैछ भोकािर-पारक लेल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n94  \n \n \n \n \n \n11.की-की  छिलयिन्ह \n \nĚेनमे भेटलाह  टक, \nयौ फलना बाबू। \nमुँह देखाबक जो निह छोड़ल, \nआ ाँ की-की बाजू। \n \nशांत बैसू भेल की। \n \nअहाँक अछै त होइत की, \nएिह  रीबक पुğीक, \nकन्यादान संभव की भाइजी। \n \nऔ’ अहाँ  िछ लेिलयिन्ह, \nभेल कोज रा िƮरा मनो, \nभेटलिन्ह िकछु ओटा निह वरा तकेँ, \nकोनोटा इज्जत निह राखलिन्ह ओ’। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n95  \n \nयौ अहूँ हƧ कएलहुँ। \nयािद निह की-की  छिलयिन्ह। \n \nओिह सुरमे छलुहुँ बेसुध, \nहँ मे हँ टा िमलेिलयिन्ह। \nकहैत  ेलाह ओ’ एक पर एक, \nनिह किह कय बुरबकी किरतहुँ। \nलêमीपाğ छिथ से लêमी देिलयिन्ह, \nआबोतँ जान बकसू। \n \nमॉटरसायिकल लय की करतिथ, \nदेहो-दशा तािह लेले चाही, \nचेनक लेल बेचैन िकय छिथ, िनचेन रहथु, \nबाकी अिक्च बात ई। \n \nतािक रहल छी पुğक हेतु, \nतकै त रही अँहीक आस, \nऔ’ छलहुँ कतय भाँसल, \nअहाँ यौ  टकराज। \n \nकोनो मोट र असामी, \nआिन करू उƨार,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n96  \n \nतीनू बेटीक कजर्सँ उबारिथ जे, \nचाही एहन  ुणानुरा ी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n12. बेचैन निह िनचैन रहू \n \nदौिर-दौिर कय पोस्ट-ऑिफस, \nभेलहुँ जखन अपस्याँत िकएकतँ, \nमनीऑर्रक छल आस। \nपुछल एखन धिर अिछ निह आयल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n97  \n \nमनीऑर्र यौ Ĥभास। \n \nिचट्ठीयेक सं पठे ने छलिथ पाइ, \nिचठी तँ समयेसँ पहुँचल, \nटाका िकए निह बाउ। \n \nपोस्ट बाबू जे कए नेने रहिथ, \nहुनकर पाइसँ कोनो उƭम, \nकहल िचट्ठी अबैत अिछ, \nबेटा अिछ अहाँक छट्ठु, \nपाइ पठबैत समयसँ तँ पहुँचैत, \nमुदा पठबैत अिछ छु च्छे संदेश। \n \nबेचैन िकए छी, \nकी अप्पन उƭम करब हम अहाँक टाकासँ, \nसे बुझैत छी। \n \nदोसर  ामक पोस्टबाबू, \nफे कै त अिछ िचट्ठी कमलाक धारमे, \nहम छी बँटैत तेँ कहैत छी जे भेटल अिछ संदेश। \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n98  \n \n13.होइ ची जे हुम लुक्खी निह छी \n \nदेिख हुनका( ािरपढ़ु आकेँ), \nदेबय ला लिथ  ािर, \nलुखीक नाम लय कय, \nसात पुरखाकेँ देलिन्ह तािड़। \n \nओ’ अनठे ने ठाढ़ बूझल, \nदैत अिछ ई लुक्खीकेँ  ािर। \n \nकहल अन्तमे( ािर पढ़िनहार), \nहौ की छह होइत ई, \nमूँहतँ छह के हन अप्पन, \nलुक्खी निह अपनाकेँ बुझैत छी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n99  \n \n \n \n \n \n \n \n14.क-ख सँ दशर्न \n \nट्युशन पढ़बय जाइत छँ ह, \nइज्जततँ करैत छौक? \nजलखै तँ निहये परञ्च, \nचाहो-पािनक हेतु पुछै त छौह। \n \nट्युशन कय खाइत छी, \nकी कहलहुँ हे से निह बाजू। \nġोणक नव अवतार छी हम, \nसे िछयिन्ह किह देने, \nजाइत देरी करह जलखैक व्यवस्था, \nकरू निहतँ छी निह हम ġोण, \nऔठाँक निह कोनो लालसा थोड़। \n माğ पढ़ेबिन्ह छओ मिहना, \nदशर्न निह होयतिन्ह क-ख के र, \nनिह से निह बाजू, \nखुआ िपया कय के ने अिछ ेर। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n100  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n15. ाय \n \nलाठी मारबामे कोनो देरी निह, \nबछी भेला पर शोको थोड़ निह, \nपरन्तु छी पूजनीया अहाँ, \nिनबंध िलखैत छी अहाँ पर क्षमा। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n101  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n16.बापकेँ नोिश निह भेटलिन्ह \n \nयौ बुझलहुँ बुच्चुनक  प्प, \nनिह करैत छी िखधांश,सुनू हम्मर साँच। \n \nसमयक छल निह हमरो अभाव, \nकहल हँ सुनाउ िकछु  भाषण-भाख । \n \nदेिख पुछिलयैक बुच्चुनकेँ हौ, \nई की उजरा नाँकसँ सुँ ने जाइत छह,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n102  \n \nकहलक काका खोखीँ होइत छल, \nखोखीँक दवाइ अिछ ई। \n \nऔ बाबू बाप मिर  ेलैक, मोशिकल रहय नौँिस भेटब, \nमुदा देखू बेटा सोँटैत अिछ िवक्स वेपोरब। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n17.पाइ \n \nदेखू पाइ निह िलय’ अहाँ, \nबेटा िववाहमे कारण जे,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n103  \n \nपुतोहु करत उछन्नड़, \nपाइ बाली आयत जौँ। \n \nपूछल अहाँ सभ जे छिलयैक लेने, \nबेटा िववाहमे पाइ जे, \nकहलिन्ह अहूमे  प्प अिछ दूटा। \n \nपिहल जे पाइ दबबैत अिछ लोककेँ । \nमुदा दोसर, जे दबा दैत िछयैक, \nहमरासभ पाइकेँ । \n \nजे कहलहुँ  ुनू तकरे, \nहमरा पर निह आउ दाइ  े। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n104  \n \n \n18.असत्य \n \nहम कक्कर काज निह कएलहुँ, \nबेर पर मुदा काज क्यो आयल? \nअसत्य निह किहयो छी बाजल, \nसत्यक आस निह छोड़लहुँ आ’ \nअसत्यक बाट सेहो निह ताकल। \n \nयौ अहाँ, एहनो क्यो बजैत अिछ, \nअसत्य निह छी किहयो बाजल, \nएिहसँ पै कोनो असत्य अिछ। \nक्यो दुःखी कहलकतँ काज के लहुँ, \nअपने जा कय तँ निह पुछलहुँ, \nओक्कर काज भय जाइत छै क, \nतँ उपकिर कय पुछै त छी, \nजौँ काजमे भाँ ठ होइत छै कतँ, \nिनपƣा भय जाइत छी, \nबेर पर एहने काज अहाँ अबैत छी। \n \nहम आलांकािरक Ĥयो के लहुँ तेँ, \nटाँ पकरैत जाइत छी। \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n105  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n19.मसोमात \n \nमलेमासक मेला-ठे ला, \nĚेनक धक्का मुक्की। \nहँसैत-हँसैत पेट छी पकड़ल, \nहे यै किनयाकाकी। \n \nकहैइत छलीह एकटा मसोमात, \nभीड़मे ओिह  ाड़ीमे, \nएतेक दुःखतँ ओहू िदन निह भेल, \nभेलहुँ राँड़जािह िदन, हौ सवारी। \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n106  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n20. Įाƨ निह मरा जाय \n \nएक मृत्यु फे र दोसर मृत्यु, \nनेनाक िपताक-काकाक। \n \nकक्काक लोकवेद छलिन्ह दबं र, \nसे िचिन्तत छ्ल छोटका भाइ। \n \nĮाƨाविधमे दोसर मृत्यु भेने, \nएक्के Įाƨसँ होइछ दोसराक Įाƨ, \nएकक Įाƨ जायत मराय, \nछल िचंितत दूनू भाय। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n107  \n \nकमजोरहाक सं पिण्तो देत निह, \nशाƸ धिर िकछु ओ कहय, \nमामा ाम खबिर िदयौक, \nिपताक Įाƨने मरा जाय। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n21.बानर राजा \n \nिसँह राजसँ भेल पीिड़त वन-जन, \nइलेक्शन करायल िमिल सभ क्यो, \nसंख्या वानरक हिरण िमला कय, \nछल बेशी से भेल ओ’ राजा। \nिसंहराजकेँ तामस अयलिन्ह, \nखा’ ेल हिरणराजक बच्चा एकिदन। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n108  \n \n \nदाबीसँ हिरण  ेल सम्मुख, \nवानर राजा कहलिन्ह, \nबदमाशी अिछ िसंहक, \nकिह िनकिल  ेल जं ल िबच। \n ाछक ािर पकिड़ िछप्पी धिर, \nखूब मचेलक धूम। \nतामसे िवख भय िसंह राज, \nखएलक बच्चा सभटा मृ राजक, \nजखन सुनाओल जाय वनराजकेँ, \nफे र वैह धूम फे र मचाओल। \n \nमृ राज कहल हे नृप, \nएिह हरकं पसँ होयत, \nजीिवत हमर संतान। \nकहल नृप कहू भाय, \nहम्मर मेहनितमे अिछ की कमजोरी, \nकरल Ĥयास हम भिरसक मुदा, \nबुझू हमरो मजबूरी। \n \n22.समुġी \n \nसंस्कृ तक पाठ निह पढ़ल, \nकोन पाठ अहाँ पढ़ने छी,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n109  \n \nपंित किह बजबैत अिछ सभ क्यो, \nिğपुण् धारण कएने छी! \n \nरहिथ हमर पुरखा पंित, \nछोड़ू हमरा इितहास देखू। \nिमिथलाक  ौरव याज्ञवलक्य, \nकिपल कणादक देश छी ई, \nजैिमनीक, ौतमक अछै तहुँ, \nपुछै छी पिण्त के हन छी। \n \nसामुिġक िवƭा ज्योितिषक जनय छी, \nनिह सुनल फे र बहस िकए छी के ने। \nफे र छी हँसी करैत अहाँ यौ, \nभिवष्यक छी हम हाल लेने। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n110  \n \n \n23.मैिĚक प्लक \n \nहौ सभकेँ सुनलहुँ के ने बी.ए.,एम.ए.,  \nमुदा बुझल निह छल िĒी, \nदोसरो होइछ आनो-आनो। \n \nआइ एक पकठोस बटु क, \nअिछ आयल दलान पर पूछल, \nकोन अंĒेिजया िĒी छी लेने, \nमैिĚक प्लक एहने िकछु  बाजल। \n \nहौ काका अिछ की ओ’  ेल, \nओकर  ेलाक बाद हम बाजब, \nकारण अिछ भेल ओ’ फे ल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n111  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n24.िĐके ट-फीिल्ं \n \n \nहम बाबा करू की पिहने, \nबॉिलं आ’ िक बैिटं । \n \nबॉिलं कय हम जायब थािक, \nबैिटं किर खायब जे मािर। \n \nपिहले िदन तूँ भाँिस  ेलह, \nसे सुनह हमर ई बात बौआ, \nबिटं बॉिलं छोिड़-छािड़, \nपिहने करह  ’ फीिल्ं हथौआ। \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n112  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n25. ाम \n \nतीस वषर् नौकरी कइयो कय, \nनिह बनल एकोटा िमğ। \n \nआस-पड़ोसी िचन्हैतो निह अिछ, \nऑिफसक पूछू  निह  ित। \n \n ाम छोिड़  शहर छी आयल, \nहमर मुदा अिछ मोन। \nसात जनम  ूिर निह जायब, \n ाम छोिड़ न रक कोनो कोन। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n113  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n26. लोली \n \nएिह शब्द पर भेल धमि ज्जर, \nलोल हम्मर अिछ निह बढ़ल, \nएतेक सुन्दर ठोढ़केँ छी, \nअहाँ लोली किह रहल। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n114  \n \nहँसल हम निह स्मृितकेँ, \nछोिड़ छी सकलहुँ अहाँ, \nफै शन-िलिपिस्टक यु ोमे, \nलोलीकेँ खराब बुझलहुँ अहाँ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n115  \n \n27.जाित \n \nऑिफसमे छल काज बाँझल, \nिकरानी पर एक ोट तमसायल। \nकोन जाितक छी अहाँ,धैयर् आब निह बाँचल, \nदशो लोककेँ कै क िदनसँ छी झुट्ठो  ुमाओल। \n \nछाती ठोिककय जाितक नाम छल ओ’ बाजल, \nदसोलोकक िदिश िनन् हािर ताकल, \nतािहमेसँ एक सजाित उठल बाजल, \n ोल-आसमƧर्क बीच कहलक निह बाजू, \nजाितक नाम धय कय,ई यािद राखू। \n \nकाज अिछ हमरो बाँझल,मुदा जाितक अिछ बात जौँ, \nअिछ कलेजावला जाित ई,से काज कतबो लेट हो। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n116  \n \n \n \n \n \n \n \n \n28.काँकड़ु \n \nकाँकड़ु णकेँ छोड़ल एकटा Ĝममे, \nनिह बन्न कएलक ऊपरसँ, \nपुछल हम छी िनःशंक अपने। \n \nयौ िमिथलाक ई अिछ काँकड़ु सभ, \nएक दोसराक टाँ खींचत, \nबक्शा बन्द कबार्क करू निह िचन्ता, \nखुजलो सभटा सभ ठामे रहत। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n117  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n29.कै प्टन \n \nवॉलीवॉलमे खेलाइत काल, \nपप्पू भाइक होइछ हुरदं, \nखेलायब हम फॉरवार्सँ, \nनिह नीक खेलैत छे नीक, \nआ ू खेलाय देखैब हम। \n \nसभ सोिच िवचार कय, \nबनाओल कै प्टन पप्पू भायकेँ, \nटीमक हािर देिख कय िजƧ,खेलाय पाछु एसँ। \nफारवॉर् बनू अहीं सभ निह तँ मैच हारू आ ुएसँ।  \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n118  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n30.कोिठया पछबाइ टोल  \n \nबूढ़ छलाह मरैक मान, \nपुğ पुछल अिछ कोनो इच्छा, \nजेना मधुर खयबाक मोन, \nनीक कपड़ा पिहरबाक मोन, \nफल-फू ल खयबाक मोन। \nकोठाक  र बनयबाक इच्छा, \nपूणर् भय पायत िकछु  सालक बादे,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n119  \n \nकहू कोनो छोट-मोट इच्छा, \nपूर करब हम ठामे। \n \nहौ’ किहतो लाजे होइत अिछ, \nपिछबािर टोल कोिठयाक रस्ता, \nदुिर रो रहला उƣर ओकरे धेलहुँ, \nजाइत दु ार्स्थान कारण, \nटोल छल ओ’ अवांस्। \n \nमोनमे लेने ई इच्छा जाइत छी, \nजे ओिह टोलमे होइत िववाह। \nकहैत तावत हालत िब िड़  ेलिन्ह, \nओ’ बूढ़ स्व र्वासी भेलाह। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n31. पुğĤािƯ \n \nलुिधयानाक मिन्दर पर रहैत छी, \nपूजा पाठ करैत छी।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n120  \n \nकहैत छी अहाँ ठिक कय हम खाइत छी, \n ाममे तँ एक साँझ भुखले रहैत जाइत छी। \nदस  ोटेकेँ पुğ ĤिƯक आशीवार्द देल, \nपाँचटाकेँ फलीभूत भेल। \nपुğी जकरा भेलैक से हमरा िबसिर  ेल, \nमुदा पुğबला कएलक हमर Ĥचार, \nिमिथलाबाबाकेँ ठक कहैत छह, \n ामक हमर ओ’ िदयादी ाह। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n121  \n \n \n \n32. िद’न \n \n \nिववाह िदन तके बाक बात, \nयुवक बाजल पंितजी अहूँ, \nनिह बुझलहुँ अमेिरकाक Ĥ ित, \nओतय के िद’न तकबैत अिछ कहू। \n \nअहाँ अधिखज्जू िवƮान सुनू। \n \nहमर तकलाहा िदनमे िववाह कय, \nझ ड़ा-झाँिट किरतहु बुझु, \nिजन ी भिर पड़ै अिछ िनमाहय। \n \nओतय िबनु िदनुक िववाह, \nभोरसँ साँझेमे भय जाइछ समाƯ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n122  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n33. दूध \n \n \nमहीस ला ल छल ला य, \nबिहन दाइक ठाम। \n \nपहुँचलहुँ आस लेने, \nठाँऊ भेल बैसलहुँ ओिह  ाम। \n \nदूध छल जाइत औँटल, \nमुदा बिहन दाइकेँ  प्पमे \nहोस निह रहल। \n \nभोजन समाƯे Ĥाय छल, \nदूध राखल औँटाइते रहल। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n123  \n \nकहल हम हे बिहन दाइ, \nअबैत रही रस्तामे देखल, \nसाँप एक बड़-पै, \nएतयसँ ओिह लोिहया धिर, \nदूध जतय औँटाइछ। \n \nओह भैया िबसरलहुँ हम, \nदूध रहल औँटाइत, \nमोनमे बात ततेक छल  ुमरल, \nहोश कहाँ छल आइ। \n \n \n \n \n \n34. िबकौआ \n \nबड़ पै भोज उपनयनक, \nपछबािर पारक छिथ नव-धिनक। \nबी.के.झा नाम निह सुनल, \nओतय ठाढ़ ओ’ धिनक। \nआरौ िबकौआ छँ तूहीँ, \nदूटा पाइ भेल ओ’ भाइ, \nकलकƣा न रीक Ĥतापे।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n124  \n \nनिह तँ मिरतहुँ िबकौए बिन, \nझा,बी.के. नाम भेल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n35. Ƨिरक भात \n \n ğ-  ğ अिछ पाँजर सन,   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n125  \n \nहड्ी िनकलल बाहर भेल। \nभात धानक निह भेटयतँ, \n Ƨिरयोक िकए निह देल। \n \nऔ’ बबू  हूमक निह पूछू , \nदाम बेशी भेल। \n ेल ओ’ जमाना बड़का, \nबात- प्प निह खेलत खेल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n126  \n \n \n \n36.एकटा आर कोपर \n \n प्प पर  प्प, \nĤकाण्ताक िवƮताक। \n \nहम्मर पुरखा ई, \nहाथीक चचार्, \nिसक्किड़-जंजीर टा जकर बचल। \n \nआँ नमे लालटेन निह वरन ् ििबया िटमिटमाइत, \nलालटेन  ाममे समृिƨक Ĥतीक। \n \nफे र दलान पर  प्पक छोड़, \nएकटा कोपर िदयौक आउर। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n127  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n37. महीस पर वी.आइ.पी. \n \nछलहुँ हम सभ जाइत, \nआर मािर लोकसभ पैरे-पैरे। \nदु ार्स्थानमे छल कोनो मेला, \nदेिख हमरा सभकेँ बाट देल। \n \nमािर लोक छल ओतय छलहुँ, \nमहीस पर हम चािरटा वी.आइ.पी.ये, \nओकर सभक बात छल लौिकक जौँ, \nहमरा लोकिनक आध्याित्मक तेँ, \nमूल- ोğक Ĥभावे! \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n128  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n38. प्प-सरक्का \n \nनिह  ेलिथ  ूमय बूिर, \nबुझैत अिछ बड् छै क काज।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n129  \n \nआइ-कािल्हतँ अहाँक चलती अिछ, \nहमरा सभतँ करैत छी बेकाजक काज। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n130  \n \n \n \n \n \n \n \n39.फलनाक बेटा \n \nभोज देलिन्ह रेंजरक बाप। \nआह कमेने अिछ तँ  \nफलनाक बेटा। \n \nभोज समािƯ पर लय, \nपान सुपारी लय देखल,रेंजरकेँ जे लोक। \nअओ कहू कोन बोनकेँ, \nसाफ कएल एिह भोजक लेल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n131  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n40.Ěांसफर \n \n \nनॉम्सर्क िहसाबे Ěांसफर, \nकएल हम अहाँक, \nकहल छल एकर कोन, \nछल महाशय जरूरित। \nकएल सेवा हम अहाँक, \nराित-िदन भोर धिर। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n132  \n \nअप्पन  रक काज छोड़ल, \nअहाँक काजकेँ आ ू राखल। \nतािहमे निह हम ल ायल, \nनॉम्सर् के र निह  प्प छल आयल। \n \nĚांसफरमे ई कतयसँ, \nआिब  ेल Įीमान। \nतखनिह रोकल हुनक, \nĚांसफर, औिफसर तत्काल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n41.अटेंेंस \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n133  \n \nलेट िकए अएलहुँ अहाँ, \nअटेंेंस ल ाऊ। \n \nलाल बहादुर अयलाह जखन, \nदेखल छल Đॉस ल ायल। \nनिह देल ध्यान साइन कएल, \nपूछल अफसर लेट छी आयल। \nऊपरसँ कय हस्ताक्षर, \nĐॉस नुकयने निह अिछ मेटायल। \n \nलाल बहादुर कहल सुनू ई, \nके करत िनणर्य तखन, \nहम कएल हस्ताक्षर पिहने, \nĐॉस ल ाओल अहाँ तखन। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n134  \n \n \n \n \n \n \n \n \n42.शो-फटक्का \n \nकी यौ बाबू शो-फटक्का, \nबड् देने छी आइ। \nपिहने कोनो िदन आिब बुझायब, \nनिह जायब पड़ताय। \n \nदहो-िदशा दस िदन काज, \nदेत चािल सं चािलस साल। \nबड़ा देने छी शो-फतक्का, \nकरू पिहने िकछु  काज। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n135  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n43.भारमे मािट  \n \nकािबल ठाकु र कहल जोनकेँ, \nभारमे मािट उि लाऊ। \nदुहु िदिश भार रहततँ, \nबोझ दुनू िदिश जायत। \nकम थाकब अहाँ आ’, \nमािट सेहो बेशी आओत। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n136  \n \nिदयाद कलामी ठाकु र देिख ई, \nसोचल ओ’ नोकसानक भाँज। \nभिरया तोरा जान मारतह, \nएके बोिनमे दोबर काज! \n \nपटिक भार भिरया पड़ायल, \nकािबल ठाकु र रहलाह मसोँिस। \nलं ी मािर पैर खींिच कय, \nअप्पन कोन भल भेल हे भाइ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n44.मजूरी निह माँ ह \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n137  \n \nभिर िदन खिट हम  ेलहुँ, \nमाँ य अपन मजूरी। \nकहलिन्ह जौँ मजूरी मँ बह, \nमािर देबह हम छू री। \n \nकहल निह बरू िदय मजूरी, \nमारू निह परञ्च ई छू री। \n \nिजयब जखन हम करब काज, \nकय आनो ठाम जी-हजूरी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n138  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n6.आऽ अंतमे Ĥवसी मैिथलक हेतु \nअंĒेजीमे \n \nVIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT \n1.Introduction \n \nMithila includes `North Bihar',’pa rts of Anga(south of Ganges), \n'Tarai' and `Southern' portion of the kingdom of Nepal inclusive \nof lower ranges of hills. The ear lier reference to Videha is in \nSatapatha Brahmana' ' Circa1000 B.C. Sadanira demarcated \nVideha from Kosala. Sadanira ha s been identified with the \nBudhi Gandak.Itcovers the moder n districts of Muzaffarpur, \nDarbhanga, Madhubani, Champa ran, Khagaria,Saharsa and \nparts of Purnea in India and those of Rohtara, Sarlahi, Mobitari, \nSaptari and Morang of Nepal.Th e Eastern bounda ry has been \nfluctuating with the changes in the course of river Kosi, the \ncommon boundary of the provinces of Mithila and Kamrup, the  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n139  \n \nGanga andthe Himalayas,the estates of Dinajpur,Koochbihar, \nMaldwara,Maldah, estates in Ba ngladesh,Rajmahal district of \njharkhand and as far as Tejpur Pargana, the traditional grant of \nthe kingdom of Mithila to Maharaja Mahesa Thakura by \ntheMughal Emperor Akbar the District of Champaran, \nlinguistically and culturally, be en encroached by the Bhojpuri \nspeaking people.On the other hand much of Monghyr and \nBhagalpur Districts as lie to the south of Ganga river has been \nencroached by the Maithils. It has also crossed the Kosi and \noccupied Purnea,KoochBehar,Din ajpur,gidhhaur, badh etc. \nalso habitations.goa also. \nKosi never been known to return eastwards to any of it \ndeserted channels advancing westward \n \nRama had finished journey between the Sona and the Gangs \nbefore reaching Vaisali within a day only. It took Visvamitra \nalong with Rama and Lakshmana, four days to reach the \ncapital of the country Of Videha  from Ayodhya. They rested on \nthe way for one night only.' \n \nIn the Buddhist texts extended the conno \ntation of Madhyadesa - the most s a c r e d  p a r t  o f  I n d i a -  s i m p l y  \nbecause they had to include in it the land par excellence of \nBuddhism, viz., Bodhgaya and Ba naras. eastern boundary of \nMajjhimadcsa-Pundravardhana which in ancient times \nincluded Varendra'.' (North Bengal). the Aitareya Brahmana' \nboundary of Madhyadesa some where near Prayag. sage of \nMithila, Yajnavalkya, in that country in which black antelope \nroams about,' is that though Mithila was not included in the four \nancient holy lands of Bharatavarsa-Brahmavarta, Brahmari.. \nsidesa, Madhyadesa and Aryarv arta. sanctity only from the  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n140  \n \nfact pointed out by the Dharmasastra. Mithila was consistently \nregarded as an independant unit  of the Pracyadesa. Praci, in \nancient Tibetan works, excluded even Magadha, Kasi and \nKosala but included Mithila an d Vanga.The Puranas only in \nBrihad Vishnu Purana c. 5th ce n. A.D., Mithila Mahatmaya ll \nKhamla Tirabhukti (a later name  of the province) is described \nas` situated between the river Ganga and the Himalayas, \nextending over fifteen rivers and from Kosi (Kausiki, in the east) \nto the Gandaki in the west, for 24 yojanas and from Ganga to \nthe forests of Himalayas for 16 Yo janas. The messengers sent by \nJanaka reached Dasaratha's capita l in three days by travelling \nvery fast, while Dasaratha on hi s journey to the Videhan capital \nin his chariot took four days.Buddhist work Divyavadmra.those \nof Rohtara, Sarilahi, Mohita ri, Saptari and Morang of \nsubsequent movement of the Kosi.  \nThe Brihacf-Vishnu Purana gives the following twelve names of \nMithila.1Mithila2.Tairabhuktisca3.Vaidehi4.Naimikunanam5.Jna\nnaksetram6.kripaoitham7.svarnalai8.galapaddhati9.Janakijan\nmabhumischa10.nirapeksh11.vikalmasha12.Ramanandakuti \nviswabhavani nityamadgala . At first it seems that the whole \nprovince was called Videha and had several kingdoms in it, the \nchief ones being those of Mithila and Vaisali.Indeed, from the \naccount in earlier literature it would seem that the chief city of \nthe kingdom of Mithila, was Mi thila. The name Videha appears \nto have lost vogue in the mediaeval times.Then came the \nname Tirabhukti 4th and 5th centuries A.D. The Basarh \nterracotta seals of the 4th centur y A.D. mention this name for \nthe first time. It became very popular and its simplified form, \nTirhut, is now used extensively, though, the name Mithila is now \ngradually gaining ground. 'Tirhut'  also indicated at one time a \nSirkar (a division of the Subah of  Bihar) under Muslim rulers ; it  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n141  \n \ncomprised of a very large tract of Brilrad-Vishnu Purana \nMithilakhanda : Milimla; Tirabhukti; Vaidehi; Naimikanarn the \nforest associated with the descendants of Mini; \nJnanakehelram, Kripa-pitham-the home of knowledge and the \ncentre of grace; Svarnalangalpaddhari-The footsteps of the \ngold plough; lanakijanmabhumi; Vihalmashn-Devoid of sins ; \nRamanandakuri-the cottage of Sita's Pleasure; Visvahharani-\nworld pleasant; and Nityamangala-ever blissful.Britishers formed \nthe modern division of Tirhut comprising the Districts of \nMuzaffarpur, Darbhanga, Cham paran and Saran.'Videha' is \nthe earliest designation, probably derived from the name of \nthe Vedic King Videgha Mathava who is said to have \nintroduced the Agni into the la nds beyond the river Sadanira. \nvisit led to the cultivation and more habitation of the country, \nfor we are told that previously the land was extremely marshy \nand had to he dried.Mithila is not mentioned in the Vaidika or \npost-Vaidika Literature. The Ra mavana and the Mahahharala, \nDasakumaraehariia, Raghuvalni a Prasannargghara etc use it \nfor the whole country. It is used most extensively in literature \nspecially as the capital city of Videha or Tirabhukti province \nsituated somewhere in the Tarai - modern Janakpur.Mithila is \nalso called Miyulu in the Buddhist Annals. the origin of the name \nMithila too in the title Mathava of this king, Mithi being \nreminiscent of it.In some Jataka accounts a city called Jayanta \non the bank of the Gangas is spoken of as the capital of \nVideha. The Devi Bhogar'ata (S kandhe 6) wrongly located the \ncity on the bank of the Gang a.The use of the appellation \n'Mithila' along with 'Tirabhukti' or Tirhut for the whole country is \ncomparatively very late-from about thef time of the installation \nof Karnata Dynasty in 1097 A.D. the Valmikiya Ramayana \nobserves that the city of Mithila was founded by king Mithi. The  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n142  \n \nmost reasonable explanation of the origin of the name appears \nto be as given by the Unadi-sutras.Its authors derives it from \n'mantha' (to churn). name of the capital city carne to be used \nfor the whole kingdom.Tirabhukti or Tirhut nothing more than \nthe Mithila and Vaisali kingdoms of older days . Tirabhukti is so \ncalled because it is regard as a land of three mythical \nsacrifices performed at the birth place of Sita, it extends up to \nthe Tira or the bank of the Ganga, so it is called Tirabhuhti,two \nsides of the river Kausiki (the Kosi).This area is even today \ndivided into two broad groups: Pachharari andPuvaripara.The \nextent of Mithila as given in the Brihad-Vislnur Puraua,are East to \nWest 96 Kosas or 24 Yojanas, No rth to South 64 Kosas or I6 \nYojanas. ahajanaha Jataka as 300 Yojanas and about 10000 sq \nmiles in the kingdomsof Nepal. work of King Nanyadeva on \nmusic-Sorasvatihridayakanthabharana.According to the \nBhavishya Purana Nimi the son of Manu, king of Ayodhya \nfrequented the land of sacrifices. His son Mithi founded a \nkingdom here which was named Mithila after his name. Being a \n'city builder', he came to be known as 'Jataka'.Geology looks \nfurther than History,scholars wh o have engaged themselves in \nthe study of Ancient India have complety ignored Prehistoric \nMithila,watery nature of its land particularly because of its \nsituation at the foot of the Himalayas and by the frequent \nchanges in the courses of its numerous rivers and rivulets have \nmade it difficult to collect materials in the field of pre-historic \nantiquities.marshy character of the land.Jalodbhara i.e. \nreclaimed from swamp.it was cultivated by the Brahmanas. \nwho had caused agni, the Fire God, to taste it through \nsacrifices vast chain of temporar y lakes, joined together by the \nnumerous beds of hill streams Nepal to the Ganges. \ncommunications are open for only  three or tour months of the  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 जनवरी 2008(वषर्1 मास 1 अंक 1) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n \n \n143  \n \nyear.The river side is so common that the ex pression `aadi dim ' \nis used by every one irrespective of age for going out for \nexcreting wild animals used to roam about till recently, the long \ngrass which grows in abundance in  such a land all these give \nthe picture of Mithila gradually  coming out of water in the \nCain-Ozoic Epoch.The story of the Avati ras is believed by a \ngroup of scholars to indicate th e gradual stages of evolution, \nespecially that of Vishnu as half-tortoise and half-fish. We have \nin Mithila, in the first instance  the famous Varahakshetra Tirtha \nwhich map indicate the evolutio n of man through the stage of \na boar; and then there is a Pauranic story of the birth of \nNarakasura by the Union of Vi shnu and Varaha. This may \nindicate in some form, the knowledge or existence of the \nevolution of the primitive man from half-animals and half-man \nin Mithila-^ Of the ages that followed the age of sub-men or \nprimitive men, the remains are so scanty in India that much \ncannot be said about any region, especially that of Mithila, \nwhich has been so far practically has remained wholly \nunexplored. \n \n--------------------------------------------------------------------------------------------     \n-िसिƨरस्तु- \n \n \n  ","size_mb":1.79,"has_text":true},"Videha 002.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 002.pdf","name":"Videha 002.pdf","text":"                  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 1 - \n       \nिवदेह  \nवषर्- 1      म ा स - 1      अ ंक-2 \n \nसंपादकीय \n     (15.01.2008)  \n \nएिह दोसर अ ंककेँ  ᮧ स् तुत करैत हम  हिषत छी। एिह म े 1 . ि म ि थ ल ा  पᱶᳳटग, 2.रचना िलखबासँ प ि ह ने छ न् द , संस्कृ त-\nमैिथलीक ज्ञान आ’ अन्यान्य िशक्षा3.संस्कृ त िशक्षाक आ’ 4. ‘बालानाम ् कृ ते’ नामस ँ छ ो ट  ब Წ ा  संबंिधत सामᮕी \nसिम्मिलत कएल जा’ रहल अिछ। ज े म ेल  स भ  ᮧ ा ᳙  भ ेल तािह म े \noldmani@umainc.com,iipkarna@yahoo.com,jyotiprakash.lal@gmail.comआ’bibhutithakur2000\n@yahoo.com के र म ेल उत्साहव᳍र्क छल आ’ एिहम े ि क छु म ह ᱬ व पूणर् स ुझाव स ेहो ᮧा᳙ भेल। ओिह आधार पर \nउपरोᲦ िलिखत चािर स्तंभक अितिरᲦ 5.पंजी-ᮧबंध 6.संस्कृ त आ’ िमिथला संस्कृ त िव᳡िव᳒ालयक ᮧासंिगकता आ’ \n7.Computers, softwares, interfacing of the old & new (restoring  old photographs, songs on \ndisks, tapes, etc) पर सामᮕीक ᮧारम्भ कए द ेल ग ेल अिछ ।अगला अ ंकसँ स ंगीत-िशक्षाक आरंभ कएल \nजायत।पाठक एिह सभसँ संबंिधत आ’ अन्यान्य रचना सभ ggajendra@yahoo.co.in  केँ  अटैचमेण्टक रूपमे .doc, \n.txt ᳴कवा .pdf  फॉमᱷटमे पठाय सकै त छिथ। ᮧवासी प᳒क अंतगर्त ज्योित झा चौधरीक किवता सेहो अंतमे देल गेल \nअिछ,आ’ आशा करैत छी जे ओ’ मैिथलीमे सेहो रचना सभ पठओतीह।िपछला साल तीन मिहना मीरािम्बका आऽ मदर \nइंटरनेशनलक िशक्षक-िशिक्षकाकेँ  संस्कृ त संभाषणक िशक्षा देबाक हेतु ᮰ी अरिवन्द आ᮰म,नव देहली मे हमरा बजाओल \nगेल  \nछल।ओिह ᮓममे जे नोट बनेलहुँ तकरे संस्कृ त िशक्षाक अंतगर्त हम दय रहल छी।  \n \nएिह अंक मे अिछ \n1. शोध लेख.                        \n                                 2.मैिथली रामचिरत मानस-मैिथली                                        \n        समालोचनाक    िवफलता        (प ृ. 4 सँ 11  ) \n2. उपन्यास \n  1.सह᮲बाढ़िन(आगा ँ)         (पृ. 12 सँ 13 ) \n \n3.महाका᳞          1.महाभारत(आगाँ)         (पृ.14 सँ19    ) \n          \n4.कथा              2.गंगा-िᮩज                         (पृ. 20 सँ 25   ) \n \n5.प᳒              45 सँ आगाँ               (पृ.26 सँ39    ) \n6.संस्कृ त िशक्षा                               (पृ.40सँ47    ) \n7.िमिथला कला-िचᮢकला                       (पृ.48 सँ 49   ) \n8.बालानांकृ ते-डाकू रौिहणेय                       (पृ.50 सँ 53  ) \n9.पंजी-ᮧबंध                                 (पृ. 54सँ 55  ) \n10.िमिथला आऽ संस्कृ त- दिरभङ्गा संस्कृ त िव᳡िव᳒ालयक ᮧासंिगकता                                   (पृ.56सँ58  ) \n11.भाषा आऽ ᮧौ᳒ोिगकी (क ं प्युटर,छायांकन,कीबोडर्/टंकणक तकनीक)                                 \n(पृ. 59सँ59    ) \n12.रचना िलखबासँ पिहने...                     (पृ. 60सँ61   )  \n13.आऽ अंतमे ᮧवासी मैिथलक हेतु अंᮕेजीमे                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 2 - \n          VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT(आगाँ) (पृ.62सँ78 ) \n \n \n \n   \n  \n \n14.ᮧवासी अंᮕेजी प᳒(ज्योित झा चौधरीक)              (पृ.79सँ80) \n \n \nᮧचारक उ᳎ेश्यसँ ढ़ेर रास ई-मेल पठाओल गेल आ’ कतेको प्लेटफॉमर्सँ ब्लॉगक ᮧयोग कएल गेल। िकछु पाठककेँ  बेर-बेर \nई-मेल गेल होयतिन्ह से संभव, आ’ तािहसँ भेल असुिवधाक हेतु हम क्षमाᮧाथᱮ छी। \n \nअपनेक ᮧितिᮓया आ’ रचनाक ᮧतीक्षा अिछ। \n \n \nनई िदल्ली       u]hন্দ্র 7fকু/ \n15.01.2008 \n \n \n© सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक-गजेन्ᮤ ठाकु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माᮢ \nएकर ᮧथम ᮧकाशनक अिधकार एिह ई-पिᮢकाकेँ  छैक।रचनाकार अप्पन मौिलक आ, अᮧकािशत रचना सभ(जकर \nमौिलकताक स ंपूणर् उᱫरदाियत्व लेखकगणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in  केँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमे \n.doc, .txt ᳴कवा .pdf  फॉमᱷटमे पठाय स कै त छिथ।रचनाक स ंग रचनाकार अप्पन स ंिक्ष᳙ पिरचय(बायोडाटा) आ’ \nअप्पन स्कै न कएल ग ेल फोटो पठेताह से आशा करैत छी। रचनाक स ंग ई घोषणा रहय-ज े ई रचना मौिलक अिछ आ’ \nपिहल ᮧकाशनक हेतु ि व देह(पािक्षक)-ई-पिᮢकाकेँ  द ेल जा रहल अिछ।म ेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖतासँ \n(सात िदनमे) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत। \n \n \n \n \n2.शोध लेख \n \nमैिथली राम चिरत मानस-मैिथली समालोचनाक िवफलता \n \nमैिथली सािहत्यकेँ पढ़िनहारक समक्ष मैिथलीमे रामचिरत ᳴कवा रामायण 1. ᮰ी चंदा झा कृ त िमिथला भाषा रामायण \nआऽ 2.᮰ी लालदासक रमे᳡र चिरत िमिथला रामायण -एिह दू गोट ᮕंथक रूपम े ᮧा᳙ होइत छिन्ह।पाᲹᮓमक अंतगर्त \nस्कू ल,कॉलेज-िव᳡िव᳒ालयक मैिथली िवषयक पाठ हो ᳴कवा सामान्य आलोचनᮕंथ आिक पᮢ-पिᮢकामे िछिड़यायल                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 3 - \nलेख सभ एिह दू गोट रामायणक अितिरᲦ कोनो तेसर रामायणक अिस्तत्वो धिर निह स्वीकार कएल गेल अिछ। एकर \nसंग ईहो ब ुिझ िलयह ज े जनमानस समालोचनाशाᳫक आधार पर राखल िवचारक ेँ  तखने स्वीकार करैत अिछ जखन \nकी ओऽ सत्यताक ᮧतीक हो। आइयो िमिथलामे अखंड रामायण पाठ होइत अिछ-बाल्मीिक रामायणक ᳴कवा तुलसीक \nरामचिरतमानसक। एकर कारण पर हम बहुत िदन धिर िवचार कर ैत रहलहुँ।कै कटा चन्ᮤ रामायण आऽ लालदासकृ त \nिमिथला रामायण रामायण अखंड पाठ के िनहार लोकिनकेँ  बँटबो कएलहुँ, मुदा सबहक ईएह िवचार छल, जे ई दुनू ᮕंथ \nमैिथली सािहत्यक अमूल्य धरोहर अिछ, म ुदा अखंड पाठक स ुर जे त ुलसीक मानसमे अ ि छ  से दोसर भाषाक रहला \nउᱫरो संगीतमय अिछ। शंकरदेव अपन मातृभाषा असिमयाक बदला मैिथली भाषाक ᮧयोग संगीतमय भाषा होयबाक \n᳇ारे कएलिन्ह तािह भाषामे संगीतमय रामायणक रचना ज े अखण्ड पाठमे ᮧयोग भय सकय, के र िनमार्ण संभव निह \nभय सकल अिछ स े हमर मोन मानबाक ह ेतु तैयार निह छल। तखन े एकटा लाइᮩरीमे हमरा ᮰ी रामलोचनशरण-कृत \nयथासम्भव पूणर्भावरिक्षत सम᳣ोकी मैिथली ᮰ीरामचिरतमानसक दशर्न भेल । एिह ᮕंथकेँ  पूणर्रूप ेँ पढ़बाक मोह हम \nनिह त्यािग सकलहुँ आऽ  \n \n \n \nआब एिह पर एक गोट छोट-छीन समीक्षा िलखबाक पिहने हम समस्त मैिथल समाजसँ दुइ गोट ᮧ᳤ पुछय चाहैत छी। \n1.अपन समीक्षक लोकिन एिह मोतीकेँ  िचन्हबामे सफल िकएक निह भय सकलाह,एकर चचᲃ तक मैिथलीक उपरोᲦ \nदुनू रामायणक समक्ष िकएक निह केल गेल। आचायर् रामलोचन शरण मैिथलीक सभसँ पैघ महाका᳞क रचियता छिथ \nआऽ हमरा िवचारे सभसँ संपूणर् मैिथली रामायणक सेहो। जखन हम एिह महाका᳞क फोटोकॉपी लाइᮩिरयनक िवशेष \nअनुकं पासँ लेबामे सफल भेलहुँ आऽ एकर प ूवार्ँचल िमिथलाक रामायण- अख ंड- पाठक संस्थाकेँ देलहुँ, तँ ओ ऽ लोकिन \nएकरा द ेिख कय आ᳟यर्चिकत रिह ग ेलाह आऽ अिगला साल एिह रामायणक अख ंड पाठक िनण र्य कएलिन्ह। एकरा \nमैिथलीक समालोचनाशाᳫक िवफलता मानल जाय, िकएक तँ ई महाका᳞ तँ िवफल भैये निह सकै त अिछ। आचायर्क \nमनोहरपोथीक चचार् हम अपन बाल्येवस्थासँ सुनैत रही। \n2. म ैिथलीक सभस ँ प ैघ महाका᳞क चचा र् माᮢ सीतायन पर आिब िकएक खतम भय जाइत अिछ।आचाय र् ᮰ ी  \nरामलोचनशरणक मैिथली ᮰ी रामचिरतमानस सभसँ पैघ महाका᳞ अिछ ई एकटा तथ्य अिछ आऽ से समालोचनाकार \n᳴कवा मैिथली भाषाक इितहासकार लोकिनक कृ पाक वशीभूत निह अिछ। \n \nअपन ᮕंथक िकिᲱत् प ूवर्वृᱫम् म े आ च ा यर् ि ल खैत छिथ- िमिथलाभाषायाः म ू᳍र्न्या लेखकाः ᮰ीहिरमोहनझामहोदया \nिनशम्यैतद् वृᱫं पर म ा ह्लादं ग त ा  भूयो भूय᳟ मामुत्सािहतवन्तः। आगाँ ओऽ िलखैत छिथ-ᮧाध्यापकस्य ᮰ी सुरेन्ᮤझा \n‘सुमन’ तथा सम्पादनिवभागस्थ पिण्डत ᮰ी िशवशंकरझा-महोदयस्य हृदयेनाहं कृ त᭸ज्ञोऽिस्म। \n \nआचायर्जीक सुन्दरकाण्डक पारंभ देखू- \n \nजामवंत के र वचन सोहाओल। \nसुिन हनुमंत हृदय अित भाओल॥1॥ \nता धािर बाट देखब सिह सूले। \nखा कय बंधु कं द फल मूले॥2॥ \nजाधिर आबी सीतिह देखी। \nहोयत काज मन हरख िवसेखी॥3॥ \nई किह सबिह झुकाकय माथे। \nचलल हरिष िहय धय रघुनाथे॥4॥ \nिसधु तीर एक सुंदर भूधर। \nकौतुक कू िद चढ़ल तेिह ऊपर॥5॥ \nपुनु पुिन रघुवीरिह उर धारी। \nफनला पवनतनय बल भारी॥6॥                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 4 - \nजिह िगिर चरन देिथ हनुमंते। \nसे चल जाय पताल तुरंते॥7॥ \nसर अमोघ रघुपित के र जिहना। \nचलला हनूमान झट तिहना॥8॥ \nजलिनिध रघुपित दूत िबचारी। \nकह मैनाक हौ ᮰म भारी॥9॥ \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 5 - \nआऽ आब देखू ᮰ी रामचिरत मानसक बानगी।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 6 - \n                   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 7 - \n \n \nतुलसी अकबरक समकालीन छलाह आऽ हुनकर भाषा आऽ अख ुनका भाषामे िकछु अंतर आिब गेल अिछ, मुदा तुलसीक \nगेयता ओिहनाक ओिहना अिछ। \nआचायर्जी तुलसीक गेयता उठओलिन्ह अिछ, आऽ दुरूहता खतम कय द ेने अिछ। सभ काण्डक शुरूम े देल संस्कृ त प᳒ \nतुलसीक मानससँ लेलिन्ह अिछ। किव चन्ᮤ आऽ लालदास दुनू गोटे अप्पन संस्कृ त प᳒ बनओलिन्ह अिछ। \nआचायर्जीक ई म ैिथली रमचिरतमानस त ुलस ी क म ानसक रू पांतर तँ अिछ,मुदा ई म ैिथलीक मूल महाका᳞क रूपम े \nपिरगिणत होयबाक अिधकारी अिछ ज ेना कं बनक तिमल रामायण आऽ त ुलसीक मानस अपन-अपन भाषाम े के ल जा \nरहल अिछ। कं बन बाल्मीकी रामायणक रूपांतर तिमलमे कय रहल छलाह आऽ बाल्मीिक रामायणक िवषयमे कहलिन्ह \nजे- ई रामायण एकटा द ूधक समुᮤ छे आऽ हम छी एकटा िबलािड़ ज े मोनसूबा बना रहल अिछ ज े एिह सभटा द ूधकेँ  \nपीिब जाइ। ओना इइहो सत्य जे कं बन किहयो -आचायर्जी सेहो एिहना कएलिन्ह- रामायण केँ  अपन मौिलक कृ ित निह \nकहलिन्ह वरन बाल्मीिकक क ृ ितक रूपा ंतरे क ह ल ि न् ह , ज ख न  ि क  ओ  ऽ  अ प न  कृ ितमे र ा म केँ  भगवान बनाय \nदेलिन्ह।बाल्मीिक रामकेँ  मयार्दा पुरुष अिह मान ैत छलाह।बाल्मीिक सुᮕीवक िववाह बालीक प᳀ीसँ बालीक मरबाक \nप᳟ात होयबाक वण र्न कर ैत छिथ म ुदा कं बन बालीक प᳀ीक आजीवन व ैध᳞क वणर्न कर ैत छिथ। आछय र्जीकेँ  ई  \nकरबाक आवश्यकता निह पड़लिन्ह िकएकत ँ त ुलसीक मानस लोकक क ं ठमे ब ि स  गेल छल,आऽ ओऽ एकर िनवा र्ह \nकएलिन्ह। \nआब मानसक एकटा िववादास्पद प᳒क चचार् करी। अथ र्क अनथर् कोना होइत अिछ स े देखू। आचायर्जी सुन्दरकाण्डक \nअंतमे िलखैत छिथ जखन िसधु (समुᮤ)रामकेँ  लंका जयबाक रस्ता निह दैत छिथ तखन राम कहैत छिथ, \nलछुमन बान सरासन आनू। \nसोखब बािरिध िबिसख कृ सानू॥1॥ \n \nतखन िसधु कर जोिर बजैत छिथ- \nढोल गमार सुᮤ पसु नारी। \nसब िथक ताड़न के र अिधकारी॥ \n \nएकर अथर् ई सभ -ढोल गमार सुᮤ पसु नारी- ई सभ िशक्षा᳴कवा सबक देबा योग्य अिछ,गमार सुᮤ आऽ नारीमे िशक्षाक \nअभाव अिछ तेँ आ ऽ पस ुमे मनुष्यक अपेक्षा बुि᳍ निह छैक तेँ, ढोलक ᮧयोग िबना िशक्षाक करब तँ संगीत निह ध्विन \nभय जायत। नीचाँ तुलसीक ᮰ीरामचिरत मानसमे सेहो देखू- \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 8 - \n                   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 9 - \n \n \n \nफे र समुᮤ ओिह िस्थितमे खलनायक बिन रहल छल आ ऽ ओकर वक्ᱫ᳞ किवक आिक रचनाकारक वक्ᱫ᳞ निह भय \nसकै त अिछ। रचनाकारक रचनामे नीक अधलाह सभ पाᮢ रहैत अिछ, आ ऽ ओिह पाᮢक मुँह सँ नीक आ ऽ अधलाह दुनू \nगप िनकलत। रचनाकारक सफलता एिह पर िनभर्र करैत अिछ, जे ओ ऽ अपनाकेँ  अपन पᮢसँ फराक कय पबैत अिछ िक \nनिह। \n \nएिह आलोचना िनबंधक उ᳎ेश्य चन्ᮤ किव आिक किव लालदासक रचनाकेँ  छोट करब निह अिछ वरन ् हुनकर रचनाक \nसमकक्ष आचायर्क रचनाकेँ  अनबा माᮢ अिछ जािहसँ तुलसीक मानसक वच र्स्व आचायर्जीक रचना खतम कय सकय। \nतुलसीक ᮧासंिगकता निह वरण ओकर दुरूहताकेँ  आचायर् खतम कएने छिथ। \n \n \n          ( अ न ुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n2. उपन्यास \n  1.सह᮲बाढ़िन(आगा ँ) \n  \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 10 - \nहमरा दू गोट घटना आर यािद आिब रहल अिछ। पिहल घटना एक गोट बᲬाक गामसँ आयब। ओ’ हमरा हेतु िकछु िदन \nपढ़ाईमे चुनौतीक रूपम े आयल कारण ओकर गाम बला िकताबम े िकछु नवीन जानकारी रह ैक, मुदा तकर कोटा प ूरा \nभेलाक बाद हम ओकर चुनौतीकेँ  खतम कय देलहुँ। \n \n दोसर घटना छल एक गोट बᲬाक एक्सीड ᱶट ,  ज क र  ब ा द  ह म  स भ  खेलाइ कालम े टाइम िनकािल ओकरा \nिखड़कीसँ देिख अबैत रिहयैक। किहयो काल ओकर रूम म े जा कय ओकर डायरी सेहो देिख अबैत रही।ओकर िकछु अंश \nहमरा यािद अिछ,से एना अिछ। \n “अप्पनसभक गप्प करबा ल ेल हमरा लगम े समयक अभाब रहय लागल।िकछ ु त  एकर कारण रहल हम्मर \nअप्पन आदित आ िकछु एकर कारण रहल ह्म्मर एक्सीडᱶट, जकर कारणवस हम्मर जीवनक  डेढ साल बुझा पडल जेना \nडेढ िदन जेकाँ बीित गेल।िकछु एिह बातक िदस सेहो  हमारा ध्यान गेल जे डेढ सालमे जतेक समयक नुकसान भेल तकर \nक्षितपूित कोनाकय होयत। िकछु त  भोरम े उिठ कय समय बच ेबाक िवचार आयल म ुदा आँिखक िनन्द तािह मे बाधक \nबिन गेल।तखन सामिजक संबंधकेँ  सीिमत करबाक िवचार आयल। एिहम े िबना हमर ᮧयासक सफलता भेिट गेल छल। \nकारण एकर छल हमर न िह खतम ᮧतीत होमयबला बीमारी। एिहम े िविभ᳖ डॉक्टरक ओिपिनयन,िकछु ग ल त  \nऑपरेशन आ एकर सिम्मिलत इम्ᮧेसन ई ज े आब हमरा अपािहजक जीवन जीबय पडत। आनक बात त  छोड ू हमरा \nअपनो मोनमे ई बात आबय लागल छल। लग ैत छल जे डॉक्टर सभ फू िसयािहक आ᳡ासन दय रहल छल। एिह ᮓममे \nफोन सँ ल  कय हाल समाचार पूछ्नहारक संख्या सेहो घिट गेल छल। से जखन अचानके  बैशाखी फे र छडी पर अयलाक \nबाद हम कार चलाबय लगलहू ँ तँ बहूत गोटेकेँ  फे र सँ सामान्य संबंध सुधारयमे असुिवधा होमय लगलिन्ह। जे हमरा सँ \nदूर निह गेल रहिथ तिनकासँ त   हम जबद र्स्तीयो संबंध रखलहूँ, मुदा दोसर िदिश गेल लोक सँ हमर ᳞वहार िनरपेक्ष \nरिह कय प ुनःसंबंध बन ेबासँ हतोत्सािहत करब रहय लागल। द ु᳸दनमे ज े ह म र ा प र  हँसिथ तिनकर ᮧित ई ᳞वहार \nसहानभूितᮧदिह मानल जायत। एिहसँ समयधिर खूब बचय लागल। \n \nशुरुमे त’  लागल ज ेना ऑिफसमे क्यो िचन्हत की निह। मुदा जखन हम ऑिफस पहु ँचलहुँ त’  लागल ज ेना हीरो जेकाँ \nस्वागत भेल हो। मुदा एिहमे ई बात संगी-साथी सभ नुका लेलक जे हमर छडी सँ चलनाई हुनका सभमे हाहाकार मचा \nरहल छिन्ह।  \nसभ माᮢ हमर िहम्मतक ᮧशंसा करैत रहैत छलाह। जखन हम छडी छोिड कय चलय लगलहु ँ आ जीन्स शटर्-पᱹट पिहिर \nकय अयलहुँ, तखन एक गोटे कहलक जे आब अहाँ पुरनका रूपम े वापस आिब रहल छी। एिह बातकेँ  हम घर पर आिब \nकय सोचय लगलहु ँ।अपन चलबाक फोटोकेँ  प᳙नीक मदित सँ हैण्डीकै म ᳇ारा वीयोडीᮕाफी करबयलहुँ।एकबेर तँ स᳖ \nरिह गेलहुँ। चलबाक तरीका लँगराकय दौरबा सन लागल।  \nबादमे घरक लोक कहलक जे ई त’  बहुत कम अिछ, पिहने त’  आर बेसी छल। तखन हमरा बुझबामे आयल जे संगीसभ \nआ ओ’  सभ ज े ह म र ा सँ ल ग ा व  अ नुभव कर ैत छलाह, तिनका कत ेक खराब लग ैत होयतिन्ह। तकराबाद हमरा \nहुनकरसभक ᮧोत्साहन आ’  हमर िहम्मतक ᮧशंसा कर ैत  र ह ब ा क  र ह स् य क  प त ा  च ल ल  ।  अ प न  ᮧ ा र ि म् भ क  ज ी व न क  \nएकाकीपनक बादम े नौकरी-चाकरी पकड़लाक बाद साव र्जिनक जीवनम े अ ल ग - थ ल ग  प ि ड़  ज य ब ा क  संदेह , आशा , \nअपेक्षा ᳴कवा अहसास-फीिलगक बाद जे एिह तरहक अनुभव भेल से हमर ᳞िᲦत्वक िभ᳖ िवकासकेँ  आ’र दृढ़ता ᮧदान \nके लक ।“ \n \nओ’ तँ छल हमरे संगी मुदा कल्पना कय रहल छल जेना कोनो पैघ िवयाहल ᳞िᲦ होय। \n(अनुवतर्ते) \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 11 - \n \n \n \n \n \n3.महाका᳞   \n        1.महाभारत(आगाँ) \nशांतनुक संग सत्यवतीक,िववाह छल भेल जे। \nिचᮢांगद आऽ िवचीᮢवीयर् बाल दुइ आयल से। \nबालक दुनू छोटे छल, शांतनुक ᮧयाण भेल। \nिचᮢांगदक भीष्म, तखन राज्यािभषेक कएल। \nघमंडी से छल एहन की देव की दानव बुझय, \nकी गंधवर् की मानव ककरो निह टेर करय। \n आऽदेह छोड़ल,       यु᳍ संग गंधवर्क कए|  \n \nिविचᮢवीयर्क राज सेहो चलल ब᲻ थोड़ िदन। \nक्षयक बीमारी छल अल्पायु मे मृत्युक अिदन। \nधृतरा᳦क आऽ पांडुक जन्मो निह भेल छल। \nिविधक िवधान छल, ज्ये᳧ पुᮢ अंध भेल , \nपौण्ᮟ ᮕस्त पाण्डुकेँ राज्य-काज देल गेल। \n \nअंिबकाक पुᮢ धृतरा᳦,अंबािलका पुᮢ पाण्डु छल। \nअंिबकाक दासीसँ िवदुरक भेल जन्म        छल। \nिशक्षा होमय लागल सभक भीष्मक  संरक्षणमे, \nभीष्मकेँ  िचता भेल िववाह कोना      होयत गय, \nधृतरा᳦क हेतु से खोजल एक             कन्याकेँ । \nिशवक वरदान छल गांधारीके          सय पुᮢक, \nबढ़त वंश शोचल ई ᮧय᳀ से          शुरू कएल। \nगांधार नरेश सुबल भेला तैयार   जखन, \nिववाह धृतरा᳦क भेल शकु िनक बिहन सँ। \nसुिन पितक अंधताक गप्प पᲵी बान्हल, \nआँिख रिहतहु नेᮢहीनक िजनगी गुजारल। \nसय पुᮢक माता छल दुःशला  एक पुᮢी, \nिसधु नरेश जयᮤथ भेल िजनकर पित। \n \n \nकृ ष्णक िपता वासुदेवक बिहन छिल पृथा, \nशूरसेनक पुᮢी छलीह रहलीह जाय मुदा, \nिपताक िपिसयौत कुं तीभोज छल संतानहीन, \nहुनके  ᳩेह भेटल पृथा भेिल कुं ती पुिन। \nकृ ष्ण-सुदशर्न,बलरामक दीदी भेलीह ओऽ, \nसत्कार िवᮧवरक करैत छलीह ओऽ। \nएिहना एक बेर दुवार्सा देल मंᮢ एकटा,                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 12 - \nपढ़ब मोनसँ देव आयत बजेबिन िजनका। \nनेनमित बुि᳍ छल सूयर्केँ  बजाओल ओऽ, \nपुᮢ-ᮧाि᳙ भेल कु मािरयेमे से लोकलाज, \nबाधक छल बहादेल बᲬा िबच गंगधार। \n \nकौरवक सारथी अधीरथकेँ  भेटलिथ ओऽ, \nसारथी सूतक ओऽ माय राधा जिनक, \nराधेयक नाम लेल सूतपुᮢ पराᮓमी। \nशरीर कवचयुᲦ कान कुं डलसँ शोिभत। \nकणर् ना᳜ा छल राधेयक ओऽ पोिषत। \nतकर बाद पाण्डुक कुं तीसँ िववाह भेल। \nमᮤनरेशक पुᮢी माᮤी दोसर प᳀ी भेिल। \nपाण्डु यु᳍-कायर् माᮢ कएल जीित राज। \nदूर रिह राज-काज भोगल सुख माᮢ। \nकुं ती-माᮤीक संग वन-िवचरण मे रत। \nिशकार खेलाइत वनमे संग शृंखलताक। \nएक मुिन ᮰ाप देल संतानिवहीनताक। \nपाण्डुक मोनमे िवरिᲦ भेल शापसँ। \nसंतान ᮧाि᳙क ई इच्छा देिख कुं ती, \n \n \nखोललिन्ह दुवार्साक देल मंᮢक भेद। \nमंᮢे यमसँ धमर्राज,भीमसेन वायुसँ, \nइंᮤसँ अजुर्न कुं तीक पुᮢ तीन भेल। \nकुं तीक मंᮢसँ माᮤीकेँ  भेल पुᮢक आश। \nअि᳡न᳇य सँ भेल नकु ल-सहदेव ᮧा᳙। \nपाण्डुक मृत्यु पंचपाण्डव जन्मक बाद, \nभेलीह सती पितक संग माᮤी वनिहमे। \nपाण्डव ओऽ कुं तीकेँ  जंगलसँ हिस्तनापुर, \nअनलिन्ह नगरमे सभ वनक मुिनवर। \nपंच पाण्डवक संग आयिल कुंती नगरमे। \nजुिम गेल सभ नर नारी ठाम-ठामे। \nऋिष-मुिन वन ᮧाणीक संगितमे शील। \n मुिग्धत सुशील पाण्डवकेँ  मोन भिर देिख गुिण। \n------------------------------------------------------------------------ \nकृ पाचायर्क आचायर्त्वमे िशक्षा, \nपािब रहल दुयᲃधन कौरव,  \nपािब सकय छिथ हुनके  लग रिह, \nपाण्डव जन सभ िशक्षा ई सभ । \nधृतरा᳦ सोिच ई तखन कएल, \nतािह तरहक ᳞वस्था,  \nदुयᲃधन-कौरवक संग रहताह \nपंच पाण्डव ᮪ाता। \nभीम छलाह बलशाली सभमे, \nदुयᲃधनमे छल इरखा बड़।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 13 - \nकरय लागल दुयᲃधन भीमक, \nमृत्यु योजना गंगे तट। \n \n \nजल ᮓीड़ाक हेतु गेल लय, \nतट दुयᲃधन पाण्डवकेँ । \nखा᳒ मध्य िमलाओल िवष, \nखोआओल भोजन भीमिहकेँ । \nसभ गेल नहाबय गंगमध्य, \nनशा भीमकेँ  आयल, \nकात अबैत खसलाह \nओतय भीम अड़रा कय । \nदुयᲃधन बान्हल लताकु Ჳ सँ । \nफे कल धार ओकरा िनि᳟त, \nᮢास मुᲦ कौरवघुिर आयल। \nगंग मध्य डँसलक एक नाग, \nिवष कटलक िवषकेँ  से देखू \nकाटत के  पाण्डवक भाग। \nिवषक ᮧभाव भेल दूर, \nभीम चललाघरकेँ, \nउठलाह झुमैत होइत मदमस्त, \nकथा सुनाबय ᮪ाताकेँ । \n \nयुिधि᳧र घरमे सोचिथ, \nभीम पहुँिच गेल होयताह। \nनिह देखल घर भीम, \nमाथ पर बल अयलिन्ह किनयेटा। \nतावत भीम झूिम अयलाह, \nषडयंᮢक कथा सुनाओल सभटा। \nकुं ती िचितत भेिल िवदुरसँ, \nपूछलभेल ई निह उिचत। \nिवदुर बुझाओल पाण्डव, \nछिथ बलशाली िकिᲱत। \nहुनकर दुयᲃधन किर पाओत, \nनिह कोनो अिहत। \nभीमकेँ  िजबैत देिख दुयᲃधन-᮪ाता, \nमोन मसोिस रिह गेल ओ’ दु᳥ दुरात्मा। \n------------------------------------------------------------ \n \nकौरव पाण्डव लीन कं दुक खेिल   रहल। \nकं दुक खसल इनारमे निह िनकिल रहल। \nसोझिह छल एक ᮩाᳬण बाटे आिब रहल, \nतेज जकर ओकर मिहमा छल गािब रहल। \nबाणक वार पुिन पुिन कएल फे र ऊपरसँ, \nखᱶिच कय िनकालल गᱶद धनुिव᳒ाकौशलसँ।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 14 - \nभीष्मकेँ  सुनायल बालवृन्द कलाकारी ओकर, \nᮤोण ना᳜ा कृ पाचायर्क छल जे बिहिन वर। \nअ᳡त्थामा पुᮢ जिनक सहपाठी ᮤुपद छल। \nᮤुपद देल एकवचन राज देब आध हम। \nदेल वचन िबसरलसे राजा बनला उᱫर। \nअपमािनत कएल से फू िट, राजा ओ’ दंभी। \nᮧितशोधक बाट तािक रहल बिन ᮧित᳇न्दी। \nिनधर्नताक िजनगी िजबैत छलाह घूिम रहल। \nअ᳡त्थामाक संग आिजिवकाक खोजमे पड़ल। \nहिस्तनापुरक आᮕह छलाह निह टािर सकल। \nकृ तज्ञताक भारसँ अ᳡त्थामा-ᮤोण हिस्तनापुरक। \nधनुिव᳒ाक पाठ शुरु कएल कौरवक आ’पाण्डवक। \nपाठक उपरांत समय आयल छल ल᭯य भेदक। \nपरीक्षाक चातुयर्क संगिह कु शलताक रण-कौशलक। \nल᭯य बनल एकटा गोट-बेश ऊँ च वृक्ष पर, \nराखल काठक िचड़ै आँिख जकर ल᭯य छल। \nसभकेँ  पूछल ᮤोण बाजू की छी देिख रहल? \nसभ क्यो गाछ वृक्ष पिक्षक संग देिख रहल। \n \nपाथर्केँ  पूछल अहाँ छी कथी देिख रहल सकल। \nमाथ पिक्षक अितिरᲦ निह िकछु छी   देखल। \nअजुर्नक बाण पिक्षक िशरोच्छेदन    कएलक। \nअजुर्न भेलाह िᮧय-ᳩेिहल ᮤोणक    हृदयक। \n \nबीतल समय शᳫ-ᮧदशर्न छल आयल। \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 15 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n4.कथा  \n             2.गंगा-िᮩज     \n                         \n1995मे नवम्बरक महीना। \nके श कटायल म ुँहेँ दिरभङ्गासँ पटनाक बस पर चढ़लहु ँ।िकछु िकताब ब ेिचनहार अयलाह, त ुक िमलेने सभ िकताबक \nिवशेषता किह स ुनओलिन्ह।k िखस्सा-िपहानी,उपचार,फू लन-देवी सँ लय मनोहर पोथी तक सभ याᮢीगणकेँ  एक-एक \nटा परस ैत ग ेलाग।ओिहमे स ँ ि क छु मोल-मोलाइ कएलाक उᱫर िबकयबो कएलिन्ह आ’ सभटा वापस लय जाइत \nगेलाह,बससँ उ त रैत कालक ं डक्टरसँ वाद-िववाद स ेहो भ ेलिन्ह। फे र न ेबोक रस िनकालबाक य ंᮢक आिवष्कारक \nचढ़लाह,रस िनकािल द ेखओलिन्ह,खलासीसँ वाद-िववादक उपरा ंत ओहो उतिर ग ेलाह।फे र ककबा बला,प ेन बला आ’ \nपेचकश बला सभ चिढ़ कय उतरैत गेलाह। पुछलाक उपरांत पता चलल जे गाड़ी साढ़े दस बजे खुजत ई गप्प बस बला \nझुᲶे ब ा ज ल  छ ल ।  प छुलका बसक सवारीक ेँ  सीट निह भ ेटल छलिन्ह, स े ब ेशी अब ेरो निह होयत आऽ सीटो भ ेिट \nजायत,एिह तकर्क संग माकᱷᳳटगक उपकरणक रूपमे ई शᳫ चलल छल।गाड़ी ख ुजबाक समय छल 11 बज े मुदा 11 \nबािज कय पाँच िमनट धिर बहस होइत रहल ज े घड़ीमे 11 बाजल अिछ िक निह।पा ँछा एगारह बािज कय दस िमनट \nपर जखन बादम े जायबला बसक क ं डक्टर अशोक िम᮰ा आऽ शाहीक बसक बीचक िभड़ ंतक बात कय झगड़ा बजािर \nदेलक-जे ए क ो  सेकᱶड जौ ँ ल ेट होयत त ँ’जे ब ुझु स े’ भय जायत- तखन ᮟाइवर अकस्माते ह ॉ नर् ब ज ा ब य  ल ा ग ल । ह म र ा  \nबगलक सीट पर बैसिल एकटा बूिढ़ बेटाकेँ  जोरसँ बजाबय लगलीह,पाँच िमनट गरदमगोल होइत रहल।सभ याᮢी चिढ़ \nगेलाह, आऽ दू-चािरटा याᮢी जे अखने िरक्शासँ उतड़ल छलाह, जोर-जोरसँ बाजय लगलाह।पछुलका बस बला हुनकर \nमोटा-चोटा उठा कय अपना बसम े लऽ जाय चाह ैत छलिन्ह,मुदा ओऽ लोकिन पढ़ल िलखल छलाह आऽ हमर े सभ क \nबससँ जाय चाह ैत छलाह। ओऽ लोकिन द ू-चािरटा चौधरी-कुँ अरक नाम-गाम गनओलिन्ह, तखन ओिह बस बलाक ेँ  \nबुझओलैक जे ई सभ फसादी लोक सभ अिछ-से कहलक जे टू बाइ टूक बदला ओिह टू बाइ ᮣी धᲥागाड़ीमे  \nठाढ़े जयबाके  जौ ँ इच्छा अिछ तँ हम की करू-िकरायो ओऽ एको पाइ कम निह ल ेत। से दू-चािर गोट बेशी याᮢी लेबाक \nमनसूबा पूरा भेलाक बाद ᮟाइवर गाड़ी हाँिक देलक। ओिह िरक्शा-सभ परसँ एक गोट अधवयस ू ᳞िᲦ चढ़ल छलाह \nआऽ संयोग ई भेल, जे हमर दोसर बगलम े बैसल᳞िᲦ गुनधुन करैत छलाह जे फलनाँ बड़ा बूिड़ अिछ,एखन धिर निह \nआयल।गाड़ी खुजलाक बाद अिगला चौक पर असकसा कय ओऽ उतिर ग ेलाह,आऽ तकर बाद ओिह ट ू बाइ ᮣी ग़ाड़ीक \nतीन सीट बला हीसमे हमरा बगलमे ओिह सᲯनकेँ  जगह भेिट गेलिन्ह।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 16 - \n हमर मोन िस्थर छल आऽ ब ेशी बजबाक इच्छा निह छल। म ुदा बगलगीर पिहन े अप्पन भाग्यकेँ  धन्यवाद \nदेलिन्ह,जकर ᮧतापे हुनका सीट भ ेटलिन्ह। पटनामे आवश्यक कायर् छलिन्ह, तेँ लेट जायबला बसस ँ गेला उᱫर काजमे \nभाङठ पिड़तिन्ह। फे र अप्पन पिरचय अिसस्टᱶट डायरेक्टरक रूपमे देलाक उपरांत ई सूचना देलिन्ह जे दिरभङ्गाक संग \nपटनोमे हु न क र  म क ा न  छ ि न् ह ।  दुनू घ र  अ प् प न  पुरुषाथर्सँ ब न य ब ा क  ग प् प क  संग,दुनू घ र क  दुमहला आऽ मारबल आऽ \nᮕेनाइटसँ युᲦ होयबाक बातो कहलिन्ह। बजबैका लोक केँ  सुिनिनहार लोक ब᲻ पिस᳖ पड़ैत छिन्ह,से ओऽ हमरा पिस᳖ \nकरय लगलाह। तेँ पुछलिन्ह-पटनामे अपनेक मकान कोन महल्लामे अिछ। \n हम कहिलयिन्ह-अप्पन मकान निह अिछ,िकराया पर छी। िपताक म ृत्युक उपरांत माँ के र मोन ओिह घरम े \nनिह लगतिन्ह, तािह हेतु ओऽ गामेमे रिह गेल छिथ। आब पटना पहुँिच कय दोसर डेरा ताकब। \n ह ठ ा त ् एिह बातकेँ  सुिन ओऽ हमर माथक क े श िदिश तािक कहलिन्ह जे -ओऽ, आब ब ुझल।काटल के श देिख \nकय हमरा पिहनिहये िजज्ञासा करबाक चाही छल। िपताक िᮓयाकमर्क हेतु गाम गेल छलहुँ। \n ि क छ ु कालक शांितक प᳟ात ओऽ सᲯन पनबᲵीसँ पान बहार  \n \nकय हमरासँ पुछलिन्ह जे पान खाइत छी। हमर निह- एिह उᱫरक प᳟ात अप्पन िवशेषज्ञता देखबैत कहलिन्ह, जे हमतँ  \nअहाँक दाँते देिख कय  \nबुिझ गेल छलहुँ।पान खेलाक बाद अप्पन बेटी सभक सासुरक चचार् कएलिन्ह। बेटाक आइ.ए.एस. के र तैयारी करबाक \nगप्प कएलिन्ह आऽ कोनो ᮕुपक चचार् सेहो कएलिन्ह जे िव᳒ाथᱮ लोकिनक बीच एिह तैयारीक हेतु तैयार भेल छल,आऽ \nओिह ᮕुपमे ᮧवेश माᮢ ᮧितभावान लोकिनक हेतु सीिमत छल। फ े र आिखरीमे ईहो पता चलल ज े ओिह ᮧितभावान \nᮕुपक सदस्यता हुनकर पुᮢकेँ  सेहो ᮧा᳙ छिन्ह। \n आ ँगा बढ़ ैत-बढ़ैत  ग ा ड़ ी  ए क ट ा  ल ा इ न  ह ो ट ल  प र  ठ ा ढ़  भेल। िकछु याᮢी एकर िवरोध कएलिन्ह। एक गोट े \nकहलिन्ह जे ई ᮟाइवर-कं डक्टर खेनाइ खएबाक ᳇ारे एिह ग़िटया लाइन होटलमे गाड़ी रोकै त अिछ। एकर सभक खेनाइ \nएतय मुिफ्तया छैक आऽ स ंगिह सूचना भेटल जे मुिफ्तया की रहतैक ओकर सभक िबल याᮢीगणसँ परोक्ष रूपमे लेल \nजाइत छैक आऽ ब ुझु जे एकर सभक िबल हमही सभ भर ैत छी। हुनकर ईहो अपील छलिन्ह ज े क्यो गोटे निह उतरय \nआऽ हािर कय बसकेँ  स्टाटर् करय पड़त ैक।िकछु कालक उपरा ंत एकाएकी सभ गोट े उतरैत गेलाह आऽ ओऽ सᲯन स ेहो \nिखिसयायल उतिर ᮧाक भऽ ठाढ़ भय िमिथलांचलक दुदर्शाक कारणक ᳞ाख्यामे हुनकर गप्प निह मानबाक मनोवृिᱫकेँ  \nसेहो दोषी करािर देलिथन्ह। \n गाड़ी फ े र ख ुजल आऽ िकछ ु द ूर आग ू जा कय धᲥाक स ंग ठाढ़ भय ग ेल। कं डक्टर कहलक ज े स भ  उ त रैत \nजाऊ।गाड़ी प ंक्चर भय ग ेल।लाइन होटल पर गाड़ी निह रोकबाक अपील क े नहार सᲯनक मत छलिन्ह, ज े ल ा इ न  \nहोटल परजे गाड़ी ठाढ़ भ ेल, तखनेसँ जतरा खराब भए ग ेल अिछ।आब आग ू देखू की-की होइत अिछ।नीचा ँ उतरलाक \nबाद चािर-चािर,पाँच-पाँच गोटेक गोला बिन ग ेल।ई जगह ᮧायः वैशालीक आसपास छल। एक गोट े खेतक िवस्तारक \nिदिश ध्यान देलिन्ह।घर सभक ऐल-फै ल होयबाक सेहो चचार् भेल।संगिह अपना सभक गाम िदिश घर पर घर आऽ  \nचाड़ पर चाड़ चढ़ल रह ैत अिछ-आऽ से झगड़ाक कारण अिछ अहू पर चचा र् भेल। हमर बगलमे बैसल अधवयसू ᳞िᲦ \nिकछु Ბघायल सन छलाह, मुदा एिह ᳞वधानसँ हुनकर भᲥ टूिट गेलिन्ह। हुनकर बकार  \nलाइन होटल पर आिक नीचाँ ठाढ़ भेला पर मन्द भय जाइत छलिन्ह से हम अनुभव कएलहुँ। फे र बस चिल पड़ल आ ऽ \nओऽ सᲯन प ुनः शुरू भय ग ेलाह। हाजीपुर शहर अएला पर त ँ हुनक स्मृित आर ती᭯ण भय गेलिन्ह।िकछु काल बस \nचललतँ एकटा कॉलोनीक िदिश इशारा कय ओऽ कहलिन्ह- ई छी ग ंगा िᮩज कॉलोनी,की छल आऽ आब की भय ग ेल \nअिछ। एक भागम े र ह ब ा क  हेतु Ფ ॉ टर्र आऽ दोसर भागम े ि ग Ჵ ी - छ ड़ - स ी मᱶट सभ भड़ल रह ैत छल। आबत ँ कॉलोनीक \nमᱶटेनᱶसो निह भय रहल अिछ। \nहम चौ ँिक गेलहुँ। कहिलयिन्ह, एतय एकटा स्कू लोतँ छल। ओ ऽ सोझा ँ एशारा दैत देखेलिन्ह- देखू, ओतय नामो िलखल \nअिछ। बरखा बु᳖ीमे नाम अदहा-िछदहा मेटा गेल अिछ। फे र ओ ऽ चौँिक कय पुछलिन्ह-अहाँकेँ  कोना बुझल अिछ। \n -हम एिह स्क ू लमे पढ़ने छी। \n - म ुद ा  ए ि ह  क ॉ ल ो न ी मे त ँ ग ंगा प ुल िनमार्णक अिभय ंत ा  ल ो क ि न  म ा ᮢ  र हैत छलाह आऽ स्कू लमे हु न के  ब Წ ा  \nसभकेँ  पढ़बाक हेतु एिह स्कू लक िनमार्ण भेल छल। \n - ह म  स भ  अ ह ी  क ॉ ल ो न ी मे रहैत छलहुँ। \n - अ ह ा ँक िपताक नाम की छी। \n - ᮰ ी  क ृ पानन्द ठाकु र। \n ि प त ा क  म ृत्यु पंᮤह िदन पिहनिह भेल रहिन्ह से स्वगᱮय कहबाक िहस्सक निह पड़ल छल।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 17 - \n - अ ह ा ँ ठाकु रजीक पुᮢ छी। \n ई किह हमरा िदिश ओ ऽ अपनत्वस ँ बेशी ममत्वक दृि᳥ देलिन्ह। \n - अ ह ा ँक नाम की छी। \n  \n \n-आइ.ए.आजम।ओ ऽ कहलिन्ह। \n तखन हम हुनका सभटा बᲬाक नाम गना द ेिलयिन्ह। हुनकर एकटा बेटा नेहाल आजम हमर क्लासमे पढ़ैत \nछल। आब हुनकर स्वर  \nबदिल गेलिन्ह। \n -कॉलोनीम े दू गोटे खूब पूजा करैत छलाह।एकटा पाण्डे जी आऽ दोसर अहाँक िपताजी। पाण्डेजीतँ पूजाक संग \nपाइयो कमाइत छलाह।मुदा अहाँक िपताजी छलाह पूणर् ईमानदार आ ऽ दयालु।चंदा कय होम्योपैिथक दवाई कानपुरसँ \nअनैत छलाह, आ ऽ म ुफ्त इलाज कॉलोनीबलाकेँ  द ैत छलाह। हमर ब ेटीकेँ  म ा थ मे ब ड़ क ा  गूर भय ग ेल छल ैक।कोनो \nएलोपैिथक बलासँ ठीक निह भ ेल छलैक। अहᱭक िपताजी ओकरा ठीक के ने छलिखन्ह। इंजीिनयर रिहतहुँ होम्योपैथीक \nिडᮕी हुनका रहिन्ह। \n ᮟ ा इ ंग रूमम े होम्योपैथीक छोट-पैघ, सादा-रंगीन शीशी सभ हमरा आँिखक सोझाँ आिब गेल। \n -आइ कािल्ह कतय पोस्ट ेड छिथ।बहुत िदनस ँ स म् प कᱷ टूिट ग ेल।एतुᲥ ा  ब ा द  क त हु  संगे प ो ि स् ट ग  सेहो निह \nरहल।बुझू भेँट भेना पन्ᮤह सालसँ ऊपर भय गेल अिछ। \n - प न् ᮤ ह  ि द न  प ि ह ने हुनकर मृत्यु भय गेलिन्ह। \n ह म र  क ट ा य ल  क े श िदिश द ेिख ओ ऽ कहलिन्ह-हमरे सँ गल्ती भेल। के श कटेने देिखयो कय निह प ुछलहुँ। तेँ \nअहाँ भिर रस्ता गुम्म छलहुँ। \n फ े र कहय लगलाह- मजद ूरक ᮧित ब᲻ िचता रहैत छलिन्ह।तावत बस गंगा पुल पर आिब ग ेल छल।आगाँ \nफाटक पर बसकेँ  िटकट कटेबाक हेतु ठाढ़ कय देल गेलैक। क्यो गोटे संवादो देलक जे आगू वन-वे जेकाँ अिछ। एक कातमे \nिरपेयᳳरग चिल रहल अिछ।हमर आगाँ दृश्य घूिम गेल।एिह पुलक िनमार्णकालक पाया सभ।कॉलोनीक ट ूटल देबालक \nपजेबा सभ।ओऽ द ेबाल सभ साल ट ूटैत छल।िपताजी कह ैत छलाह ज े एंजीिनयर आऽ ठेके दार सभ िमलल अिछ। फ े र \nमोन पड़ल सूटके स भरल रुपैय्या। हमर िपताजी एक लात मारने छलाह आऽ सूटके स दूर फे का गेल। एक  \n \nगोट िपतयौत भाय रह ैत छलाह-स े स भ ट ा  रु पैय्या ओिह सूटके समे र ा ि ख  ओ ि ह  ि ठ के दारकेँ  द ेलिन्ह। माँ ह म र ा  स भ केँ  \nिभतिरया कोठली िदिश लय ग ेलीह। एक बेर िपताजी पुलक पाया सभक लग स्टीमरसँ लय गेल छलाह आ ऽ कहलिन्ह \nजे देखू।एिह पायाक िनमार्णमे कतेक गोट मजदूर ऊपरसँ  \nिघरनी जेकाँ नािच कय ग ंगामे खिस पड़ल। सयस ँ ऊपर।कतेक हमरा आँिखक सोझाँ। ओिहमेसँ माᮢ िकछुए पिरवारकेँ  \nकं पेनसेशन देल गेलैक। आन सभक न े िलस्टमे नाम छैक, ने क्यो पता लगेलकै क।तैयो सभ अिभयंता लोकिन िठके दारसँ \nिमलल अिछ। \n भ Ქ  ट ूटल।बससँ उ त ि र  ओ ि ह  पुलक िनमार्णमे श ह ी द  म ज दूरक िलस्ट देखलहुँ।बहुत कम लो कक नाम  छल -\nᮧायः िबन कं पᱶनसेशन बलाक नाम निह रहैक। \nबस शुरू होयबाक स ूरसार कएलक तँ हम आ ऽ आजम साहब बस पर धड़फड़ा कय चढ़लहुँ। \n ओ  ऽ  प ुनः बाजय लगलाह।-अहा ँ क ह ल हुँ ज े ि क र ा ये प र  र हैत छी। ब ुझू। तीस बरख पी.डबल्य ु.डी. म े \nईमानदारीसँ क ा यर् कएलाक उᱫर एकटा घरो निह बना सकलाह। लोक की-की निह कए ग ेल।हमहुँ 1981 क बाद \nअहᱭक िपताजीक लाइन पर चलय लगलहुँ।दू टा घरो ज े बनयने छी स े नामे-माᮢक दू-महला।अधिखᲯू-ऊपरमे एक-\nएकटा कोठली अिछ। अहा ँक िपताकेँ  की द ेलकिन्ह सरकार। आ ऽ की भ ेटलिन्ह।िरटायरमेण्टक पिहनिह मृत्यु। ने कोनो \nसम्मान।पुल क  उ ᳃ ा ट न  प र  दू-दू ह ज ा र  स भ  अ ि भ यंताकेँ  स र क ा र  देलक। ओ ऽ त ँ भ ग व ा न क  रू प  छ ल ा ह । स म् म ा न क  \nलालसाक हेतु काज निह कएलिन्ह।सभ वक्सर् िडवीजनमे जयबाक ह ेतु पैरवी करय आ ऽ ई  नन-वक्स र्मे जयबाक ह ेतु \nपैरवी करिथ। फे र ओ ऽ हमरासँ पुछलिन्ह जे अहाँ की करैत छी।आ ऽ ई जनला पर जे दिरभङ्गामे हम नोकरी करैत छी \nआ ऽ िपता,माय आ ऽ भाय पटनाम े र हैत छलाह, हमरास ँ क ह ल ि न् ह । - द र भंगोमे आ ऽ  प ट न ो  मे आ उ ।  म ा य ो केँ  \nअिनयन्हु।हमर प᳀ीकेँ  ब᲻ नीक लगतिन्ह। नेहालतँ पटनेमे अिछ। फे र अपन पटना आ ऽ दरभंगा दुनू  \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 18 - \nठामक पता अपन ᳩेिहल हाथसँ पड़बैत पटनाक हािडग पाकर् बस स्टैण्ड पर उतरलाह। \n ब ा ह र स ँ पटना अयला पर होिडगक ेँ  देिख हम ᮧस᳖ भय जाइत छलहुँ।मुदा िपताक छयाक द ूर भेलाक बाद \nआब एिह नगरसँ लगाव निह ᮧितयोिगता करय पड़त हमरा। \n   - - - - - - - - -  \n  \n \n \n \n \n5.प᳒              45 सँ आगाँ \n45.दोषी \n \n \nदोषी छह तोँ। \nनिह छी मािलक। \nदेलक दू सटᲥा। \nहम छी दोषी बाजल, \nतखन बता संगीक पता। \nसाँझ धिर पड़ल मािर, \nपरᲱ निह बता सकल ओ’, \nनाम सङ्गीक। \nकारण छल निह ओ’दोषी, \nनाम बतायत तखन कथीक। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 19 - \n \n \n \n \n \n46.कं जूस \n \nतीमन माँगल भनिसयासँ, \nसूँघा रहल छल गमक। \nकिहयोतँ अयबह हमरा लग, \nदेबह तखन उᱫर। \nशहर भगेलग पाइ कमेलहुँ, \nमाँगल पाइ िकछु दैह, \nबदला पाइक झनक सुनाबह, \nगमकसँ निह अिछ मोन भरैत। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 20 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n47.लंदनक िखस्सा \n \nलन्दनक साउथ हॉलमे शहीद िभडरा, \nलेस्टरमे शहीद सतवंत-बेअंत, \nनिह मानब हम गुरुकु लकेँ , \nहोयत िखधांश सुनू तखन। \n \nलेस्टरमे सभ अपने लोक, \nनिह भेटैछ अंᮕेज एकोटा। \nभेटने हमही मँगैत जाइत छी, \nवीसा,पासपोटर् सेहो सभटा। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 21 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n48.िरपेयर \n \nऑिफसक तालाक िरपेयर के लक, \nिबल मोटगर जखन देलक कारीगर, \n \nहम पूछल एिह ᮟॉवरक तँ, \nताला निह मह्ग छल, \nिरपेयरसँ सस्तमे तँ, \nनव ताला आयत गय। \n \nऔ’ बाबू तखन कमीशन, \nअहᱭ जाय आऊ द’। \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 22 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n49.अंध िव᳡ास \n \nसुमेर पवर्तक चारू-कात, \nिनशान देखाय कहलक गाइड, \nसपर्क चेन्ह ई जे, \nभेल समुᮤ-मंथन एिहसँ, \nसपर्-रस्सा अिछ चेन्ह छोिड़ गेल, \nचारू-कात तहीस ँ। \n \nसंगी हमर हँसल कहलक, \nकोनो पहाड़ पर जाऊ, \nपहाड़ ऊपर चढ़य लेल, \nगोलाकार रस्ता बनबाऊ। \nनिहतँ सोझे ऊपर चढ़ब, \nसोझे खसय नीचाँ लय, \nहओ गाइड तोहूँ िव᳡ासक, \nछह अंध-काण्ड सुनेबा लय। \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 23 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n50.गुड-वेरी गुड \n \nभारतीय वाङमय के र, \n᳞ाख्या एिह तरहेँ भेल, \nजौँ िकछु नीक भेल तँ नीक, \nआ’ जौँ उलटा तँ सेहो ठीक। \n \nᮧारब्धक भेल मेल, \nआ’ िलखलहाक भेटबाक बात, \nनीक भेल तँ गुड आ’  \nवेरी गुड जौँ भेल अधलाह। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 24 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n51. दूध \n \nᮧथम जनवरी देखल एक, \nभोरे-भोर दूधक लेल, \nलािग लाइन जखन आयल बेर, \nखुशी-ᮧफु िल्लत पाओल फे र। \nमुदा रस्ताक बीचिह खसल दूध, \nओह भेल अपशकु न बहुत। \nसुिन खौँजाइ कहल निह से, \nपता निह शकु ने होअय जे। \nकहल हँ-हँ शकु ने थीक, \nमाँ पृथ्वीकेँ  लागल अघ्यर्, \nᮧथमे पायल ᮧथमक भोग, \nहरतीह सभटा दुःख आ’ रोग। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 25 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n52.अभ्यास \n \nपूछल गुरूस ँ मृदंगक गित, \nभय रहल अिछ मंद, \nगुरु कहलिन्ह से करू तखन, \nअभ्यास तखन ᮧितिदन। \n \nᮧितिदनतँ किरतिह छी, \nहम एकर सिदखन अभ्यास, \nतहुखन हमर घटय अिछ, \nगित आ’ टूटय लय औ तात। \n \nकरू भोर सा ँझ अहाँ, \nअभ्यास िबना किर नागा। \n \nभोर करब अभ्यास जखन, \nसाँझमे टूटत निह लय, \nसाँझमे करब पुनराभ्यास, \nहोयत भोरमे हाथ गितमय। \n \nगुरुसँ पूछल कोना जड़, \nएिह पाथरसँ हम बनायब, \nघोटक गितमय बनबयमे, \nहम माह जखन लगाओल। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 26 - \nकहल गुरू तखन द ेखू, \nएिह जड़-पाथरमे घोटक, \nजे बेशी लागय एिहमे, \n \nतोिड़ हटाऊ अहाँ फटाफट। \n \nकहल िशष्य ई काज, \nअिछ पिहलुᲥा काजसँ हल्लुक। \n \nकहल गुरू काज व ैह अिछ, \nसोचबाक अिछ ई फे र। \n \nपिहने बेशी काज पड़ल छल, \nआब थोड़ अिछ भेल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 27 - \n \n \n \n53.टी.टी. \n \n \nमिजस्ᮝेट चेिकङ भेल। \nवीर सभ भागल बाधे-बाधे, \nखेहारलक पुिलस जखन। \nचप्पल छोड़ल ओतय बेसुध तन। \n \nमुदा बुरबक लाल एकटा, \nचप्पल लेलक उठाय, \nदोसर चप्पल छोिड़ पड़ायल, \nआयल गाम हँफाइत। \nसभ हँिस पुछलक हौ बाबू, \nएकटा चᲵी लय कय, \nकोन पैरमे पिहरब एकरा, \nदोसर खाली होयत। \nई बुरबकहा बुरबके  रहल। \nहँिस भेड़ सभ भेल। \n \nदोसर िदन बाध सभ गेल ओतय, \nदेखल सबहक दुनू चᲵी भेल िनपᱫा, \nबुरबकहाक एक चिᲵये छल बाँचल, \nनिह लेलक सोिच करब की एकटा। \nमुँह लटकओने सभ घूरल आ’ \nनाम बदललक बुरबकहाक, \nटी.टी. बाबूकेँ  ठकलक ई, \nनाम होयत सैह एकर आब। \n \n \n \n \n \n54.आँिख \n \nदादा पहुँचलाह डॉक्टर लग, \nपुछल होइछ की बाबा, \nमरर् डॉक्टर अहाँ छी, \nबताऊ भेल की हमरा। \nऔँठासँ कय शुरू,                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 28 - \nबताऊ पहुँचा धिरक समचार, \nकहल पिहने करू ठीक, \nआँिखकेँ  ओ’ सरकार। \nकोनो चश्मा निह िफट पड़ल, \nदूरबीनक शीशा जखन लगाओल, \nकहल हँ अिछ आब कोनहुना, \nभाखय अक्षर चराचर। \nसड़ही आम देिख बजलाह, \nबूढ़ भेलहुँ हम अहाँ बुझय छी बᲬा, \nबैलूनसँ खेलायब हम से वयस निह अिछ अच्छा। \n \nयौ दादा ई सड़ही छी, \nहम पिड़ गेल छी सोँचिह, \nसड़ही आम अहाँ की देखब, \nचश्माक नंबरे गलत पड़ल अिछ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n55.हर आ’ बरद \n \n \nमोन गेल भोिथयायल, \nजोित बरद सोिचमे पड़लहुँ, \nएतय-ओतय के र बात, \nहर जोतने भेल साँझ, \nहरायल बरद ताकी चारू कात। \nकहबय ककरा ई गप्प, \nसुिन हँसत हमरा पर आइ, \nमोने अिछ भोिथयायल, \nअप्पन सप्पत कहय छी भाय। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 29 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n56.नरक िनवारण चतुदर्शी \n \nभुखले भिर िदन िदन िबित गेल, \nनरक िनवारण लय हम रहलहुँ, \nसाँझमे मंिदर िवदा सभ भेल। \nदुगार्पूजा लगमे आयल, \nिसगरहार के र चलती भेल। \nमािट कािट गोबरसँ नीिप कय, \nभोरे-भोर फू ल लोिढ़ लेल। \nसरस्वती पूजाक समय बैर,                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 30 - \nअशोकक-गाछ-पात गोलीक लेल, \nबोने-बोन महुआक फरक लेल, \nघूिम-घािम अयलहुँ भेल-भेर। \nअण्डीक बीया तेलहानीमे दय कय, \nतरुआ ओकर तेलक खएल, \nकु ण्डली िमरचाइक फरमे अंतर, \nबुझैत-बुझैत िदन कत’ गेल। \nसुग्गोकेँ  ई खोआय रामायण, \nसुनला कᱫेक िदन भय गेल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n57.नौकरी \n \n \nनौकरी निह करी तखन, \nभेटय तनखा तन खायत, \nवेतन भेटत िबना तनिह, \nआब कते बुझायब। \nगाम घूिर जौँ जायब, \nखायब की कमलाक बालू, \nऔ गुलाब काका पिहने, \nहमरा ईएह बुझाऊ। \nभिर िदनका ठेही अिछ जाइत, \nजखन जाइत छी सूइत। \nभोर उठला संता अखनहुँ, \nसमस्यासँ अिछ निह छूिट। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 31 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n58.तीने टा अिछ ऋतु \n \nपुछल स्कू ल िकएक निह अयलहुँ। \n \nमास्टर साहेब होइत छल बखार्, \nजाइतहुँ हम भीिग। \n \nबखार्मे जायब अहाँ भीिग, \nगमᱮमे लागत लू-गमᱮ, \nआ’ जाड़क शीतलहरीमे, \nहाड़-हाड़ होइत जायब यौ, \nबौआ होइत अिछ ई तीिनयेटा ऋतु, \nसालमे पढ़ाई-पढय किहया जायब यौ। \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 32 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n6. संस्कृ त िशक्षा \n \nसंस्कृ त भाषा िशक्षणे भवताम् सवᱷषाम हादर्म स्वागतम्। \n \nनमो नमः। \n \nसंस्कृ तम् अत्यंतम् सरला भाषा। \n \nसंस्कृ ते संभाषणम् इतोिप सरलम्। \n \nवयम सवᱷ अिप स्वल्पेण ᮧय᳀ेन िनत्य जीवने संस्कृ तस्य उपयोगम् कᱫुर्म शᲣु वः। \n \nआगच्छन्तु। \n \nवयम् एदानीम संस्कृ त संभाषणस्य अभ्यासम् कु मर्ः। \n \nआरम्भे मम पिरचय वदािम। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 33 - \nमम नाम गजेन्ᮤः। \n \nभवतः नाम िकम्? (पु.) \n \nभवत्याः नाम िकम्?(ᳫी.) \n \nउिᱫ᳧तु। वदतु। मम नाम िकम? \n \nमम नाम ल᭯मीः/᮰ीः/लता/रमा/ᮧीित/ᮧभा/स्वाित। \nमम नाम रामः/श्यामः/राजेन्ᮤः। \n \nभवतः नाम गजेन्ᮤः। \nसमीचीनम्। \n \nभवत्याः नाम िकम? \n \nमम नाम रज्य ल᭯मी। \n \nन राज्य ल᭯मीः। \n \nमम नाम राज्य ल᭯मीः। \n \nबहु समीचीनम्। \n \nसंस्कृ तेण ᮧथ पिरचयः करणीयः इित भवंतः ज्ञातवंतः। \n \nउिᱫ᳧तु। आगच्छंतु। \n \nसः उदयनः। सः शिशधरः। \n \nसः कः। \n \nसः उदयनः। सः शिशधरः। \n \nउᱫमम्। \nअिभनयम् कु वᲈतु। \nवदंतु। \n \nसः ᮰ी अरिवन्दः। सा ᮰ीमाँ। \n \nसः कः। सा का।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 34 - \n \nसः ᮰ी अरिवन्दः। सा ᮰ीमाँ। \n \nसः कः।सा का। \n \nसः रामः।सा िᮧया। \n \nका ᮰ी माँ। सा ᮰ी माँ। \n \nतत् फलम्। तत् पुस्तकम्। तत् कृ ष्णफलकम्।  \n \nतत् िकम्। िकम् पुस्तकम्। \n \nिकम् वातायनम्। \n \nएषः मंजुनाथः। सः उदयनः। \n \nएषः कः। सः कः। \n \nएषा िᮧया। सा ᮰ीमाँ। \n \nएषा का। सा का। \n \nएतत् पुस्तकम्/उपनेᮢम्/कङ्कतम्। \nतत् कृ ष्णफलकम्/फलम्। \n \nएतत् िकम्। तत िकम्। \nएषः(पु.)/एषा(ᳫी.िल.)/एतत(नपु.िल.)- लग वस्तुक हेतु।  \nसः/सा/तत- दूर वस्तुक हेतु। \n \nइदानीम् अहम् एकम् एकं  वस्तुं दशर्यािम। एतत िकम्। \n \nतत उपनेᮢम। तत पणर्म्। \n \nइदानीम भवंतः एकम् एकं  वस्तुं दशर्यतु। एतत िकम्? एतत िकम्? पृच्छतु। \n \nतत युतकम्- (अंगा)। \n \nपेन- लेखनी। \nपᱶिसल- अङ्कणी। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 35 - \nएतेषाम् शब्दानाम अभ्यासं कृ तवंतः। एतेषाम् उपयोगः कथम् करणीयः इत्यिप भवंतः ज्ञातवंतः। \n \nफलम्/लेखनी/चशकः/जलम्/धनस्युतः अिस्त। \n \nधनम् नािस्त। \n \n᮰ी अरिवन्दः कु ᮢ अिस्त। \n \nसवर्ᮢ अिस्त। \n \nयुतकम् कु ᮢ अिस्त। \n \nअᮢ अिस्त। \n \nवायुः सवर्ᮢ अिस्त। \n \nजलम् कु ᮢ अिस्त। \n \nअन्यᮢ अिस्त। \n \nभवतः वाहनः कु ᮢ अिस्त। \n \nतᮢ अिस्त। \n \n    स ुभािषतम् \n \n \nसंस्कृ त सािहत्ये सुभािषतानाम् िनतराम वैिशष्Ჷम अिस्त। \nसुि᳧ भािषतम सुभािषतम। उᱫमम् वचनमेव सुभािषतः। अपार जीवनानुभवः सुभािषतेषु िनिहतः भवित। \n \nवयम इदानीम एकं  सुभािषतम् ᮰ुण्वः। \n \nउ᳒मनैव िसध्यंित कायार्िण न मनोरथैः। \nनिह सु᳙स्य िसहस्य ᮧिवशंित मुखे मृगा। \n \nवयम् इदानीम यत सुभािषतम् ᮰ुतवन्तः तस्य अथर्ः एवमिस्त। \n \nमनुष्यःᮧय᳀म् न करोित चेत् िकमिप फलम् न िसध्यित। के वलम् इच्छाः संित चेत् कायर्म् न िसध्यित। िसहः अत्यंतं \nबलवानः अिस्त। सः मृगराजः अिस्त।तथािप िसहः ᮧ᳀ं करोित चेतेव आहारं ᮧा᳘ोित। मृगः आगत्य स्वयमेव िसहस्य \nमुखे न पतित।ᮧ᳀ं न कु मर्ः चेत् ᳴किचदिप फलम् न िसध्यित। वयमिप अवश्यं ᮧ᳀ं कु मर्ः। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 36 - \n \n   क थ ा  \n \nअहम् इदानीम एकं  कथा वदािम। लघु कथा सरलां कथा अिस्त।संस्कृ ते कथा ᮰वणेन भाषाभ्यासः शीᮖम् भवित। \nभवंताः सावधानेन कथाम् ᮰ुणवंतु। \n \nएकः काकः अिस्त। सः काकः तृिषतः अिस्त। तस्य बहु िपपासा भवित। जलम् पात᳞म इित इच्छा भवित। काकः \nजलस्य अंवेषणं किरित। अᮢ पश्यित। तᮢ पश्यित। सवर्ᮢ पश्यित। कु ᮢिप जलं नािस्त। काकः अगे-अᮕे गच्छित। दूरे एकं  \nघटं पश्यित।काकस्य बहुसंतोषः भवित। सः घटस्य समीपं गच्छित। घटस्य उपिर उपिवशित। पश्यित। घटे जलम् अिस्त। \nपरंतु स्वल्पं जलम् अिस्त। काकः जलम् पातुम न शᲣोित। ᳴क करोिम-इित िचतयित। सः काकः बुि᳍मानिस्त। सः अन्यᮢ \nगच्छित। िशलाखण्डम् आनयित। घटे पूरयित। पुनः गच्छित। िशलाखण्डम् आनयित। पूरयित। एवमेव बहुवारः करोित। \n \nजलम् उपिर-उपिर आगच्छित। जलं बिहः आगच्छित। काकस्य बहुसंतोषः भवित।सः जलं िपबित।आनन्देन जलं िपबित। \nअनन्तरं दूरं गच्छित।काकः चतुरः अिस्त खलु।चतुरः काकः। \n \nकथायाः अथर्ः ज्ञातः? \n \n \n    ᮧ य ा ण - ग ी त म ् \n \nपदं धरित ᮧवधर्ते, भारतीय वीर सैिनकः। \nपदे पदे दृश्यते, तस्य देशᮧेम गुणः। \n पदं धरित ᮧवधर्ते, भारतीय वीर सैिनकः। \n \nगायित देश भिक्ᱫ गीत,स्वतंᮢता रक्षकः। \nहस्ते अिस्त शोिभतः िᮢवािणकः ध्वजः, \nपदं धरित ᮧवधर्ते, भारतीय वीर सैिनकः। \n \nमस्तके  लेिपत चन्दनः हस्ते अिस्त शᳫः, \nयतः हृदये वसित वीरता, शᮢु भवित क्षयः। \nपदं धरित ᮧवधर्ते, भारतीय वीर सैिनकः। \n \n \n   ॥ ि स ि ᳍ र स् त ु॥ \n(अनुवतर्ते) \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 37 - \n \n \n \n7.िमिथला कला-िचᮢकला \n \nपृथ्वी पूजा गौरी पूजा अिरपन \n \nिपठारसँ िᮢभुज बनाऊ। िᮢभुज पृथवीक ᮧतीक अिछ।िᮢभुजक ऊपर दूटा आर िᮢभुज बनाऊ।ओकर चारूकात िबन्दू जे \nिहमकणक समान होय,बनाऊ।मध्यमे अनेक िᮢकोणसँ आऽतीन टा रᲦ िबन्दु \nयुᲦ गौरी यंᮢ बनाऊ। \n \nकोनो बखर्क माघ मासक मकरसंᮓांितसँ अिगलामाघ मासक मकरसंᮓांित धिर िववाहक बाद ᳫीगण गौरीपूजन करैत \nछिथ। \n \nसीताजीक गौरी पूजनक चचर् बाल्मीिक रामायणमे छैक।नीचाँ हमर माँक बनाओल ई िचᮢ अिछ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 38 - \n \n \n \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 39 - \n \n \n \n \n8.बालानांकृ ते-             \nडाकू रौिहणेय                        \nमगध द ेशमे अशोकक िपता िबिम्बसारक राज्य छल। स ंपूणर् श ांित ᳞ा᳙ छल मुदा एकटा डाक ू  र ौ ि ह णेयक आत ंक \nछल।ओकर िपता रहय डाकू  लौहखुर। मरैत-मरैत ओ’ किह ग ेल जे महावीर स्वामीक ᮧवचन निह सुनय आ’ जौ ँ कतओ \nᮧवचन होय तँ अप्पन कान बन्द क’ लय, अन्यथा बबार्दी िनि᳟त होयत। रौिहणेय माᮢ पाइ बला के  लुटैत छल आ’ \nगरीबकेँ  बँटैत छल,तािह ᳇ारे गामक लोक ओकर मदित कर ैत रहय आ’ ओ’ पकड़ल निह जा सकलछल। एक ब ेर तँ ओ’ \nअप्पन संगीक संग वािटकामे पाटिलपुᮢक सभसँ पैघ सेठक पुतोहु मदनवतीक अपहरण कय ल ेलक, जखन ओकर पित \nफू ल लेबाक हेतु गेल रहय। जखन ओकर पित आयल तँ रौिहणेयक संगी ओकरा गलत जानकारी दय ᮪ममे दय देलकै क। \nओ क र ा  ब ा द  सुभᮤ सेठक प ुᮢक िववाह रहय।बराती जखन लौिट रहल छल तखन रौिहण ेय स ेठानी मनोरमाक भ ेष \nबनेलक आ’ ओकर स ंगी नᱫर्क बिन गेल।नकली नᱫर्क जखन नाचय लागल, तखन रौिहण ेय भीड़मे कपड़ाक साँप चूिड़ \nदेलक। रौिहण ेय गहनास ँ ल द ल  व र केँ उ ठ ा  ि न प ᱫ ा  भ य  गेल। राजा शहरक कोतवालक ेँ  ब जेलक।ओ’ त ँ र ौ ि ह णेयकेँ  \nपकड़बामे अ स म थर्ता ᳞Ღ कएलक,आ’ कोतवाली छोड़बाक बातो कएलक। म ंᮢी अभयकु मार पा ँच िदनम े ड ा कू  \nरौिहणेयकेँ  पकिड़ कय अनबाक बात कहलक। राजा तत ेक तामसमे छलाह ज े पाँच िदनका बाद डाकू  रौिहणेयकेँ  निह \nअनला उᱫर अभयकु मारकेँ गरदिन कािट लेबाक बात कहलिन्ह। \n \n  \n \nडाकू  रौिहणेयकेँ  सभ बातक पता चिल ग ेल छलैक।अभयकु मार जासूस सभ लगेलक। रौिहणेयकेँ  मोनमे अयलैक जे सेठ \nसाहूकार बहुत भ ेल आब िकए निहराजमहलम े ड कै त ी  क ए ल  ज ा य ।  ओ ’  र ा ज म ह ल  र स् त ा  प र  च ि ल  प ड़ ल ।  र स् त ा मे \nवािटकामे महावीरस्वामीक ᮧवचन चिल रहल छल। रौिहणेय तुरत अपन कान बन्द कए ल ेलक। मुदा तखने ओकरा \nपैरमे क ाँट गिर ग ेलैक। महावीर स्वामी किह रहल छलाह-“द ेवता लोकिनकेँ  क ि ह य ो  घ ा म  न ि ह  छुटैत छिन्ह।हुनकर \nमालाक फू ल मौलाइत निह अिछ,हुनकर पैर धरती पर निह पड़ैत छिन्ह आ’ हुनकर िपपनी निह खसैत छिन्ह। “ \n तावत रौिहण ेय काँट िनकािल कान फे र ब᳖ कए लेलक आ’ राजमहलक िदिश चिल पड़ल।राजमहलम े सभ \nपहड़ेदार सुतल बुझाइत छल।मुदा ई अभयकु मारक चािल रहय।ओकर जास ूस बता रहल रहय ज े डाकू नगर आ’ महल \nिदिश आिब रहल अिछ। \nजखने ओ ’  म ह ल मे घ ुसैत रहय त ँ पहरेदार ललकारा द ेलक। ओ’ छड़िपकय कालीम ंिदर म े च ि ल  गेल। िसपाही सभ \nमंिदरकेँ घेिर लेलक। ओ’ जखन द ेखलक जे बाहरसँ सभ घ ेरने अिछतँ िसपाहीक मध्यसँ मंिदरक चहारिदवारी छड़िप \nगेल।मुदा ओतहु िसपाही सभ छल आ’ ओ’ पकड़ल ग ेल। राजा ओकरा स ूली पर चढ़ ेबाक आद ेश द ेलकै क।मुदा म ंᮢी \nकहलिन्ह जे िबना चोरीक माल बरामद क े ने आ’ िबना िचन्हासीक एकरा कोना फा ँसी देल जाय।रौिहणेय मौका द ेिख \nकय गुहार लगेलक जे ओ’ शािल  \n \nगामक दुगार् िकसान छी,ओकर घर पिरवार ओिह गाममे छैक।ओ’तँ नगर मंिदर दशर्नक हेतु आयल छल,ततबेमे िसपाही \nघेिर लेलकैक। राजा ओिह गाममे हरकारा पठेलक,मुदा ᮕामीण सभ रौिहणेयसँ िमलल छल।सभ कहलकै क जे दुगार् ओिह                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 40 - \nगाममे रहैत अिछ मुद तखन कतहु बाहर गेल छल। अभयकु मार सोचलक जे एकरासँ गलती कोना स्वीकार करबाबी।से \nओ’ डाकू केँ नीक महलमे कै दी बनाकय रखलक।डाकू महाराज ऐश आराममे डूिब गेलाह। \nअभयकु मार एक िद न डाकू केँ  खूब मिदरा िपया देलिन्ह।ओ’जखन होशमे आयल तँ चारू कातग ंधवर्-अप्सरा नािच रहल \nछल। \nओ’ सभ कहलकै क जे ई स्वगर्पुरी थीक आ’ इन्ᮤ रौिहणेयसँ भेँट करबाक ह ेतु आबत बला रहिथ। रौिहण ेय सोचलक जे \nराजा हमरा सूली पर चढ़ा देलक।मुदा ओ’ सभतँ मंᮢीक पठाओल गबैया सभ छल। तखने इंᮤक दूत आयल आ’ कहलक \nजे रौिहणेयकेँ  देवताक रूप म े अिभषेक होयतैक,मुदा तािहसँ पिहने ओकरा अपन प ृथवीलोक पर कएल नीक-अधलाह \nकायर्क िववरण द ेबय पड़तैक।तखन रौिहणेयकेँ  भेलैक जे सभटा पाप स्वीकार कय लय।म ुदा तखने ओ द ेखलक जे दैव \nलोकक जीव सभ घाम े-पसीने अिछ,माला मौलायल छ ैक,पैर धरती पर छ ैक आ’िपपनी उिठ-खिस रहल छ ैक।ओ’ \nअपनपुण्यक गुणगाण शुरू कए द ेलक।अभयकु मार राजाकेँ  कहलक जे अहाँ जौँ ओकरा अभयदान दय देबैक तँ ओ’ सभटा \nगप्प बता देत। सैह भेलैक। रौिहणेय  \n \n \nन ग र क  ब ा ह र क  अ प न  जंगलक ग ुफाक पता बता द ेलकै क,जतय सभटा खजाना आ’ अपहृत ᳞िᲦ सभ छल। राजा \nकहलिन्ह जे िकएक त ँ ओकरा अभयदान भ ेिट ग ेल छैक तािह ह ेतु ओ ’  स भ  संपदा रािख सक ै त अिछ।मुदा रौिहण ेय \nकोनोटा वस्त ु न ि ह  लेलक।ओ’ कहलक ज े जािह महावीरस्वामीक एकटा वचन स ुनलासँ ओ क र  ज ा न  ब ि च  \nगलैक,तकरदीक्षा लेत आ’ ओकर सभटा वचन सुिन जीवन धन्य करत। \n------------------------------------------------------- \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 41 - \n \n \n \n \n \n \n9.पंजी-ᮧबन्ध \n \nपंजी ᮧबन्धपूवर् मध्य कालमे ᮩाᳬण कायस्थ आऽ क्षिᮢय वगर्क जाित शु᳍ताक हेतु िनिमत कएल गेल। एिह अंकमे \nᮩाᳬणक पंजी-ᮧबन्धक चचर् कएल जा रहल अिछ। \nकोनो ᮩाᳬणक जाित शु᳍ताक हेतु उतेढ़ जानब आवश्यक छल।उतेढ़ छल सात पुरुषक पिरचय जािह हेतु एिह बᱫीस \nकु लक पिरचय आवश्यक छल-िपता एवं माताक िपतामह एवं िपतामही आऽ मातामह एवं मातामही के र िपतामह एवं \nिपतामही आऽ माता एवं मातामही के र िपता। आऽ एिह बᱫीस पूवर्जसँ िववाहयोग्य ᳞िᲦ सातम पड़बाक चाही। \nएिह ᮓममे ᮰ोिᮢय,योग्य आऽपंजीब᳍ ᮰ेणी भय गेल। जे पंजीब᳍ निह छलाह से जएबार भेलाह। \nउतेढ़मे \n᮰ोिᮢय मातृपक्षमे पाँच पीढ़ी आऽ िपतृपक्षमे सात पीढ़ी त्यािग िववाह करैत छलाह। \n \nयोग्य माᮢ ᮰ोिᮢयसँ एिह अथर्मे िभ᳖ छलाह जे ओऽ लोकिन िपतृ-पक्षमे सातम पीढ़ीक त्याग करैत छलाह मुदा योग्य \nनिह करैत छलाह। ई लोकिन िपतृ पक्षमे छः पीढ़ी आऽ मातृ पक्षमे पाँच पीढ़ीक त्याह कय िववाह करैत छलाह। \n \nपंजीब᳍ लोकिन िजनका वंशज सेहो कहल जाइत अिछ,मातृ पक्षमे चािर आऽ िपतृ-पक्षमे छः पीढ़ी त्यािग कय िववाह \nकरैत  \n \n \nछलाह। \n \n19 ᮧकारक गोᮢ 34 ᮧकारक मूल आऽ 243 ᮧकारक मूलᮕाममे ई सभ िवभᲦ छल। पुनः कमर्काण्डक आधार पर \nसामवेदी आऽ शुक्ल यजुवᱷदी ᮩाᳬणक दू गोट उध्वार्धर िवभाजन ᮓमशः छन्दोग्य आऽ वाजसनेय ᮩाᳬणक रूपमे बनले \nरहल। \n \n      ( अ न ुवतर्ते) \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 42 - \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n10.िमिथला आऽ संस्कृ त- कामे᳡र िसह संस्कृ त िव᳡िव᳒ालयक ᮧासांिगकता \n \nिमिथला आऽ संस्कृ तक संबंध ब᲻ पुरान अिछ। षड् दशर्नमे चािर दशर्नक ᮧारंभ एतयसँ भेल। वाजसनेयी आऽ छांदोग्यक \nरूपम े दू गोट वैिदक शाखा अखनो ओतय अिछ, मुदा नामे माᮢेक। िमिथलामे कतोक लोक भेटताह जे माᮢ िववाह \nकालमे वाचसनय आऽ छंदोग्यक नमसँ पिरचय ᮧा᳙ करैत छिथ। बीच राितमे पता चलैत छिन्ह जे वर छांदोग्य छिथ \nआऽ ᳫीगणमे शोर उठैत अिछ जे आबतँ दू िववाह होयत-ब᲻ समय लागत। \nवाजसनेयी आऽ छांदोग्य ᮓमशः शुक्ल यजुवᱷद आऽ सामवेदक शाखा अिछ से हम सभ िबसिर गेल छी। कायार्लयक \nकायार्वशात् \nहम इंिदरा गाँधी नेशनल सᱶटर अऑफ आट्सर् गेलहु तँ वेद पर एक गोट डी.वी.डी. देखबाक अवसर ᮧा᳙ भेल।अखनो \nओड़ीसा,महारा᳦,के रल,कणार्टक,आ ऽ तिमलनाडुमे वैिदक शाखा जीिवत अिछ, मुदा अपना अिहठाम शाखा रिहतहुँ \nनामोसँ अथᲃसँ अनिभज्ञता। \n \nकिवकु लगुरु कािलदास संस्कृ त िव᳡िव᳒ालयक स्थापना ᮧधानमंᮢी नरिसम्हा रावक ᮧयासेँ रामटेक,महारा᳦मे खुजल। \nअल्पाविधमे ई िव.िव. संपूणर् महारा᳦मे वषार्विध संस्कृ त संभाषण िशिवर चला रहल अिछ। िशशुक हेतु 23 खंडमे \nिकताब छपलक अिछ,जखन की एकर भवन अखन बिनये रहल अिछ। \n \nका.िस.संस्कृ त िव.िव. दिरभङ्गा बहुत रास संस्कृ त-मैिथली का᳞क उ᳍ार कएलक मुदा आब जा कय एकर योगदान \nसालमे एकटा पतरा छपब धिर सीिमत भय गेल छैक- आ ऽ ई िव᳡िव᳒ालय पंचांग सेहो अपन गणनाक हेतु िववादमे \nपिड़ गेल अिछ। \n \nमुदा एिह अंकसँ हम एकर रचनात्मक कएल गेल कायर्क िववरण देब ᮧारंभ कएल छी।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 43 - \n \nिव᳡िव᳒ालय ᳇ारा 20 सालसँ ऊपर भेल जखन संस्कृ त-ᮧाकृ त देिसल बयना सँ युकत नाटक सभक आलोचनात्मक \nसंस्करण ᮧकािशत भेल,जे भाषा िम᮰णक कारणेँ जिहना ई संस्कृ तक तिहना मैिथलीक रचनामे पिरगिणत होइत \nअिछ।भावोᮤेकक लेल गीतरािशक रचना कोमलकांत िमिथलाभाषिहमे िनब᳍ भेल। \nिव᳡िव᳒ालय ᳇ारा पिहल संपािदत ᮕंथ ज्योितरी᳡र ठाकु रक धूᱫर्समागम अिछ। \nधूᱫर्समागम तेरहम शताब्दीमे ज्योितरी᳡र ठाकु र ᳇ारा रचल गेल। ज्योितरी᳡र ठाकु र धूᱫर्समागममे मैिथली गीतक \nसमावेश कएलिन्ह। ई ᮧहसनक कोिटमे अबैत अिछ।मैिथलीक अिधकांश नाटक-नािटका ᮰ीकृ ष्णक अथवा हुनकर \nवंश्धरक चिरत पर अवलंिबतएवं हरण आिक स्वयंबर कथा पर आधािरत छल। मुदा धूᱫर्समागममे साधु आऽ हुनकर \nिशष्य मुख्य पाᮢ अिछ। धूᱫर्समागम सभ पाᮢ एकसँ-एक ध्होᱫर् छिथ।तािह हेतु एकर नाम धूᱫर्समागम सवर्था उपयुᲦ \nअिछ।ᮧहसनकेँ  संगीतक सेहो कहल जाइछ,तािह हेतु एिह मे मैिथली गीतक समावेश सवर्था समीचीन अिछ।एिहमे \nसूᮢधार,नटी ᳩातक,िव᳡नगर,मृतांगार,सुरतिᮧया,अनंगसेना,अस्Ჯाित िम᮰,बंधुवंचक,मूलनाशक आऽ नागिरक मुख्य \nपाᮢ छिथ।सूᮢधार कणार्ट चूड़ामिण नरिसहदेवक ᮧशिस्त करैत अिछ।फे र ज्योितरी᳡रक ᮧशिस्त होइत अिछ। एिहमे \nएक ᮧकारक एब्सिडटी अिछ,जे िनतांत आधुिनक अिछ।जे लोच छैक से एकरा लोकनाᲷ बनबैत छैक। \n \nिव᳡नगर ᳫीक अभावमेᮩᳬचारी छिथ।िशष्य ᳩातक संग िभक्षाक हेतु मृतांगार ठाकु रक घर जाइत छिथ तँ अशौचक \nबहाना भेटैत छिन्ह। िव᳡नगर िशष्य ᳩातक संग िभक्षाक हेतु सुरतिᮧयाक घर जाइत छिथ। फे र अनंगसेना नामक \nवैश्याकेँ  लय कय गुरु-िशष्यमे मािर बजिर जाइत छिन्ह। फे र गुरु-िशष्य अनंगसेनाक संग असᲯाित िम᮰क लग जाइत \nछिथ तँ ओतय िम᮰जी लंपट िनकलैत छिथ।... \n \n \n \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 44 - \n \n \n11.भाषा आऽ ᮧौ᳒ोिगकी (कं प्युटर,छायांकन,कीबोडर्/टंकणक तकनीक) \n \n \nᮧथम भागमे देवनागरी िलिपकेँ  रोमन टाइपराइटरपर कोन टाइप करी- \nपिहने www.bhashaindia.com पर जाकय िहन्दी IME V.5 डाउनलोड करू। \nएिह ᮧोᮕामकेँ  अपना कं प्युटर पर इंस्टॉल करू। फे र कं ᮝोल पैनलमे रेजनल आऽ लंग्वेज पर जा कय लंग्वेज टैबकेँ  दबाऊ। \nदेखू जे कॉम्प्लेक्स िस्ᮓप्ट िटक कएल छैक की निह।निह छ ैकतँ करू आऽ क ं प्युटर तािह ल ेल जे जे कहैत अिछ स े करू। \nएकरा बाद लंग्वेज टैबकेँ  आऽ िडटैल्स केँ  दबाऊ।फे र ओतय एड िक्लक करू आऽ ओतय ल ंग्वेज मे िहन्दी आऽ कीबोडर् मे \nHINDI INDIC IME 1[V.5.1] सेलेक्ट कय अप्लाइ दबाऊ। कं प्युटरकेँ  रीस्टाटर् करू। \nआब वड र् ड ो क् युमᱶट खोल ू।बायाँ Alt+Shift क ेँ  ए क  दू ब ेर सिम्मिलत दब ेला उᱫर H कीबोड र् आ य त । अ थ व ा  न ी च ाँ  \nलंग्वेजक़ेँ  िक्लक करू आऽ िहन्दी सेलेक्ट करू।कीबोडर्मे िहन्दी transliterationकेँ  सेलेक्ट करू। \n \nआब राम टाइप करबा लय raama टाइप करय करत। क ्  टाइप करबाक हेतु k दबाऊ आऽ माउसक ल ेफ्ट बटन िक्लक \nकरू, अन्यथा िसफ्ट आिक एंटर दबेला पर हलंत उिड़ जायत। \n \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n12.रचना िलखबासँ पिहने............... \n \n \n \nसािहत्यक दू िवधा अिछ ग᳒ आऽ प᳒।छन्दोब᳍ रचना प᳒ कहबैत अिछ-अन्यथा ओऽ ग᳒ थीक। \nछन्द माने भेल-एहन रचना जे आनन्द ᮧदान करए। \n \nछन्द दू ᮧकारक अिछ।मािᮢक आऽ वािणक। \nवेदमे मािᮢक छन्द अिछ। \nपिहने मािᮢक छन्द पिरचय िलय। एिहमे अक्षर िजनती माᮢ होइत अिछ। हलंतयुᲦ अक्षरकेँ  निह गानल जाइत अिछ। \nएकार उकार इत्यािद युᲦ अक्षरकेँ  ओिहना एक मािᮢक गानल जाइत अिछ जेना संयुᲦाक्षरकेँ । संगिह अ सँ ह केँ  सेहो \nएक मािᮢक गानल जाइत अिछ।ि᳇मािᮢक कोनो अक्षर निह होइछ।मुख्य तीनटा िबन्दु यािद राखू- \n1.ह्अलंतयुकत अक्षर-0 \n2.संयुᲦ अक्षर-1 \n3.अक्षर अ सँ ह -1 ᮧत्येक। \n \nआब पिहल उदाहरण देखू \nई अरदराक मेघ निह मानत रहत बरिस के =1+5+2+2+3+3+1=17 माᮢा \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 45 - \nआब दोसर उदाहरण देखू \n \nप᳟ात्=2 माᮢा \nआब तेसर उदाहरण देखू \n \nआऽब=2 माᮢा  \nआब चािरम उदाहरण देखू \n \nिस्ᮓप्ट=2 माᮢा \n \nमुख्य वैिदक छन्द सात अिछ-गायᮢी,उिष्णक्  ,अनु᳥ुप् ,बृहती,पङ् िक्ᱫ,िᮢ᳥ुप् आ ऽ जगती। शेष ओकर भेद अिछ \nअितछन्द आ ऽ िवच्छन्द। \nछन्दकेँ  अक्षरसँ िचन्हल जाइत अिछ। यिद अक्षर पूरा निह भेलतँ एक आिक दू अक्षर ᮧत्येक पादमे बढ़ा लेल जाइत \nअिछ।य आऽ \nव के र संयुᲦाक्षरकेँ  ᮓमशः इ आ ऽ उ लगा कय अलग के ल जाइत अिछ। \nवरेण्यम्=वरेिणयम् \nस्वः= सुवः \n \nगुण आ ऽ वृि᳍केँ  अलग कयकेँ  सेहो अक्षर पूर कय सकै त छी। \nए = अ + ई \nओ = अ + उ \n \nऐ= अ+ए  \n  =आ+ए \n \nऔ=अ+ओ \n   =आ+ओ \n \n(अनुवतर्ते) \n13.आऽ अंतमे ᮧवासी मैिथलक हेतु अंᮕेजीमे \n          VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT(आगाँ) \nOf the ages that followed the age of sub-men or primitive men, the remains are so scanty in \nIndia that much cannot be said about any region, especially that of Mithila, which has been so \nfar practically  remained wholly unexplored. \nThere is a great paucity of material to eliminate the `Pre-Vedi c' inhabitants of Mithila.The \nvarious types of skulls that were discovered at the site near D arbhanga Railway Station, \nwhich is called ‘Harahi’, (i.e. the site of bones), remained un classified and unstudied.There is \na pond there, in the name of ‘Harahi’.All that is possible in t he present state of our knowledge \nis to took forward to the study of some apparently primitive ca stes and tribes of Mithila. As \nearly as the 5th century AD,several tribes made up the Vajjian Confederacy and one of the \nmost important of them was 'Lichchhavis', who was held for a lo ng time to be of foreign stock.                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 46 - \nThe names of other important ones are mentioned in the Jyotiris vara's Varnaratnakara. They \nare Tatama, Dhanukha, Goara, Khatbe, Amata etc. \n \nIn the earlier part of Satapatha Brdhmana it is mentioned that King Videgh Mathawa carried \nAgni in his mouth and he moved from Saraswati, in the Punjab, w here the king dwelt),to \nSadanira, drying up all the rivers. He did not, however, burnt Sadanira. The Brahmanas did \nnot cross it,therefore, thinking it has not been burnt over by Agni Vaisvanar.But when \nMathava reached the Sadanira,h e asked the Agni where will be hi s dwelling and the reply \nwas that he should live to the East of Sadanira.However it is f act that Ayodhya and Videha \nwere long united and their Kings were of the same tree. It migh t mean that the reformed \nBrahmanism passed from the Bharata Kingdom to Ayodhya and then to Videha.The Videha \ncountry received Vedic culture long before the trine of the com pilation of this Brahamana.In \nBrihaddrapyaka Upanishad which forms a  \npart of the Satapatha Brahmana Samrat Janaka is mentioned as a great patron of Vedic \nculture and it is said that the Videha Brahmanas were superior to the Kuru  \nPanchalas in the Upanishadic phase of the development of vedic culture.The vedic(Aryan) \nculture has taken its root long before the Brahmana age, most probably in the early  \nSamhita age of the Rigveda.The Yajurveda Samhita mentions the f amous cows of Videha. \nThe Vedic sites were unknown to the inhabitants of Mithila. Mat hava Videgha's priest \nGautama Rahugana is credited in the Satapatha Brahmana with the  d i s c o v e r y  o f  t h e  \nMitravinda sacrifice which is further said to have been revived  by Emperor Janaka through \nYajnaavalkya.Besides, earlier still, Nami Sapya, King of Videha  (Vaideha-Raja) is held up as \na memorable example of a monarch who successfully performed ela borate sacrifices and \nthereby reached heaven. As the name of this King appears in sev eral passages in the \nRigveda,very early period in the development of Vedic Culture i n India.Rig Veda1.53,7 says \nthat Nami was the friend and associate of Indra in quarelling t he Asura Naaiuci,in the fight \nwith Namuci Indra protected Nami Sapya.The priest Gautama Rahug ana is one of the \nimportant Rishi in Rigved. \n \nIt may be noted that the Brahmanic culture must have made a ver y rapid progress In the \ncountry to justify its description in the latter part of the Sa tapatha Brahmana as the centre of \nintellectual activity of the age.The Mahdbharata attests that t he Vedic lore was as popular in \nthe East as anywhere else.In the Shanti Parva and in the Brihad aranyaka Upanishad, the \nauthorship of Sukla Yajurveda is ascribed in clear terms to Yaj navalkya Vajasaneya, who \nbelonged to Mithila. \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 47 - \nFrom a perusal of all these things it becomes clear that Mithil a figures prominently in Ancient \nHistory from the very beginning of the Vedic period. Mithila wa s visited by Videgha Mathava \nand his followers and probably, its  \n \nmarshes and jungles were cleared, and its soil was cultivated a nd a great and powerful \nkingdom was founded.Vedic Mithila knew other kings too, such as, Nami Sapya (Rigveda  \n1.53 .7) and Par Ahlara. Nimi Vaideha, who IS reported in certa in Puranas to have founded \nthis line of Kings in Mithila, is perhaps a later name of the king of Kings.At any rate,  \nVidegha Mathava should be regarded as the earliest known King, if not the founder, of the \nVideha kingdom and of the  \nline of Vaideha Janaka. In course of time it seems that a  \n \nconfederacy of kindered peoples known as the Kosala Videha, occ upying a position no less \nimportant than that of the Kuru Panchalas, grow up at the time of the Redaction of the \nBrahmana.The Kingdom thus founded by the Vedic Mathava was in c ourse of time ruled by \nthe Vedic Samrat Janaka the contemporary of Aruni and Yajnavalk ya, and Ashvapati, a king \nof the Kekayas. Majajanaka II,12\nth century BC,’s court was adored with the philosophers of \nKosala and Kuru-Panchala such as Ashvala, Jaratkarava-Arthabhog a, Bujjya Lahyayanani, \nVshasta Chakrayana Kahoda,Kausitakeya, Gargi Vachakuari, Uddala k a  A r u n i  a n d  V i d e g h a  \nSakalaya Yajfvalkya Vajaseneya, who was a pupil of Uddalaka Aru ni. In the Mahabharata the \nMithila King is said to have sided with the Duryodhana because he had learnt the science of \nfighting with mace from the latter. Bhima and Karna are said to  have conqured Mithila. One \nKarala Janak made a lascivious attempt on a Brahmin maiden lead ing to the overthrow of the \nmonarchy and that was followed by the rise of a republic, the V ajjian confederacy.The \nMahabharata and Ramauyana mentions a great battle between Prata rdana, King of Kasi \nJanaka King of Mithila.The Vajjian confederacy, were the offsprings of a queen of Kasi. \n \nThe Videha ended on the west by the Sitamarhi, Muzaffarpur andV aishali districts, on the \neast by the Kosi and the Mahananda rivers in the south by the G anges and on the north by \nthe lower ridges of the Himalayas. It includes the following ar eas-North Bihar excluding the \nSaran region and the Champaran-Muzaffarpur \nregion,i.e,theMadhubani,DarbhangaSamastipur districts, the Begu sarai district and Araria \nsub-district,the Saharsa district,the npart of the Bhagalpur di strict,Khagaria district and the \nPurnea and Katihar and the Nepalese Terai contiguous with the n orthernmost parts of the \nMadhubani, Saharsa and Purnea. The ancient most name for this region available in literature \nis Videha.It is possible that a small tract of the Sitamarhi di strict might have formed part of the                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 48 - \nstate of Videha and not of Vaisali during the reign of Siradhwa ja Janaka.The tribe which \ninhabited the area east of the Gandaka,the Videhan state with i ts capital at Mithila usually \nidentified with Janakpur in the Nepalese Terai situated at a di stance of 14 miles from \nJaynagar Railway Station on the Indo-Nepal border and Videha as  a geographical term which \nincluded the Vaisali state also, along with the Videha state within its borders. It was in this last \nsense that Kundgrama-near Vaisali, the birthplace of Mahavira, is placed in Videha and that \nthe mothers of Mahavira and Ajatasatru, which were the sister a nd daughter respectively of \nChetaka, the Lichchhavi leader cf Vaisali, are called Videhadat ta and Vedehi \nrespectively.There is no controversy whatsoever with regard to its northern and southern \nfrontiers. The Sadanira river acted as the boundary between Videha or Vaisali and its western \nneighbour Kosala but its identification has been a matter of so me dispute. It is identified by \nthe Indian lexicographers with the Karatoyas modern Kurate whic h flows through the Bogra \ndistrict in Bangladesh but this seems to be too far east. On th e ground that the Mahabharata \ndistinguishes the Gandaki from the Sadanira, it is held that th e Sadanira was the Rapti. But it \nis the Gandaki-the Kondochates of the Greek geographers. The Sa danira flows from the \nnorthern Himalaya mountains and formed the boundary between Kos ala and Videha and its \nwaters are never exhausted.From the bank of the Great Gandak to  the forest of Champa the \ncountry is called Videha, also known as Tirabhukti. This name i s found some of the Basarh \nseals as one of the provinces of the Gupta empire. Purnea seems  to have been the \neasternmost district of Videha or Tirabhukti and in that case t he Kosi or Mahananda would \nnaturally form the boundary between Videha and Pundra.The ancie nt kingdom of Anga does \nnot seem to have extended north of the Ganges, because there is no clear indication of this in \nancient literature. The forest in which Rishyasringa son of Kas yapa Vibhapdaka, lived is said \nto have bordered on Anga, and the whole of this quaint story th atRishyasringa being beguiled \nby the courtesans of Malini into a boat and brought down the ri ver to the capital of Anga \nimplies that he was living within the territory of Anga, for no embassage was sent to any other \nking for permission to bring him away, as when Dasratha paid a special visit to Lomapada to \ninvite the Rishi's attendance at Ayodhya to perform the sacrifi ce which was to bless the king \nwith a son.The Epics has no reference to the effect that Rishya s r i n g a ' s  h e r m i t a g e  l a y  i n  \nAnga.It was situated on the Kosi river near some mountain. Dasa ratha's visit was \nnecessitated by the fact that Rishyasringa happened to he the s on-in-law of the Anga king \nand not because he was living within the territory of Anga.The Kausiki is one of the most \nancient rivers of India It is frequently mentioned in the Epics  and the Puranas. It has ever \nbeen a shifting river,its playground being the area between the  river Mahananda in the district \nof Purnea on the east and the river Balan in the old district o f Darbhanga on the west. Kosi in \nsome remote period joined the Mahananda through the river Panar  also called the Parman                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 49 - \nnear Araria. The belief of the local people is that at some byg one time the Kosi used to flow \nalong the course of the Panar this river, the Panar also in its  short course through the \nNepalese territory is called the Burhi(old) Kosi.The Buddhist c onception of Videha differ from \nthe above because the Buddhists mention Vajji and Videha as two  distinct geographical and \npolitical entities.But sometimes they interchange Vaisali and V ideha.Ajatashatru, son of a \nVaisali princess, is called Vaid ehiputra in Buddhist literature The Taitariya Samhita of \nYajurveda mentions the cows of videha as famous in India in the  Vedic times.The \ncommentator of the Taitariya Samhita explains the adjective Vai dehyah-plural of Vaidehi  by \nvishishta dehasambandhinyah-having splendid bodies the portion translated by Keith is-Indra \nslew Vritra,from the head of Vritra came out cows, they were of  Videha, behind them came \nthe bull.Apparently cows of Videha were especially famous.The r egular genealogy of the \nJanaka dynasty of Videha does not go beyond the Mahabharata War .Nimi Videha was the \nfounder of the Videhan state and its capital town called Jayant a and his son Mithi Janaka \nVaideha as that of Mithila city.The co-operation of Gautama-a p riestly dynasty, was readily \navailable to the family. It appears Jayanta was soon abandoned in favour of a more strategic \nplace, Mithila.The Puranas mention Jayanta and Mithila, as the early and later capitals of \nVideha. The Buddhist literature does not know Jayanta but speak s  o f  M i t h i l a  o n l y .  T h e  \nTripitaka commentaries state that Videharattha was colonised by  the inhabitants who were \nbrought by king Mandhata from Pubbavideha, the eastern sub-cont i n e n t  o f  A s i a ,  p l a c e d  t o  \ntheeast of Mount Sumeru. This Mandhata, who was at Rajagriha.Th e Buddhist tradition \nprovided in the Digha,the division of India among the sons of M anu says that this country was \ndivided into seven political units and Renu, son of Disampati, was allotted Mithila in the \ncountry of the Videhas.Mithila was founded by Mahagovinda, the steward of king Renu. \nDisampati and Renu were kings or chieftains in Banaras or king of the Kurus are referred to, \napparently as kings of Banaras, at Dipavamsa.The Videhan state was founded by Nimi \nVideha, son of Ikshvaku, who also founded a town called Jayanta . He dwelt in a town famed \nas Vaijayanta or Jayanta. This town was situated near the ashra ma of Gautama and also \nnear the Himavat mountain. Nimi instituted a sacrifice that was  to last for a thousand years \nand requested Vasishtha to preside. Vasishtha said that he had already been engaged by \nIndra in a sacrifice which would last for five hundred years an d asked him to wait for the \nperiod. Nimi in the meantime employed Gautama and other Rishis for his sacrifice.On the \ncompletion of the sacrifice of Indra Vasishtha hastened to Nimi  b u t  f o u n d  G a u t a m a  a n d  \nothers.He cursed Nimi that henceforth be body-less (vi-deha).Ni mi cursed Vasishtha in return \nand both abandoned their human bodies.Nimi's dead body was preserved in oil and scents till \nthe completion of the sacrifice. The sages then agitated his body and consequently a boy was \nborn, who was called Janaka because of being self-born, Videha because of being Mini                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 50 - \nVideha's son and Mithi because of his birth from agitation-mant h- to churn.A great sacrifice of \nthe glorious Nimi, the king of the Videhas, is referred to in t he Bhagavata.The Vedic texts \nknow of a king of Videha Nam Sapya, is nowhere indicated as the  founder of the Videhan \nroyal family.Nimi has been mentioned at several places in the M ahabharata, but generally his \nterritory is not stated. At one place he has been called a Vaid eha which removes the doubt \nwith regard to his territory. There it is stated that he gave h is kingdom to the Brahmanas. The \nVidehan dynasty, being a branch of the Ikshvakus, is called the  solar dynasty who did not eat \nmea t du rin g the  mo nth o f Ka rti ka . W e a re n ot q uit e  sure  if this N imi is th e fi rst kin g o f th e \ndynasty or the penultimate sovereign, who is frequently mention ed in Buddhist literature. \nSadanira,she that is always fille d with water which is more pro bably the Gandaki. Agni \nVaisvanara,the fire that burns for all men,fire which is the co mmon property of all men,not \nsacrificial fire, but fire in its ordinary everyday use applied  to human wants. The primeval \nforests from the Sarasvati to the Sadanira, and there the cours e of the colonising Aryas \nstopped until Mathava carried Agni  to the east of the latter r iver. If Agni Vaisvanara went \nburning along the earth from the Sarasvati to Videha,Agni burnt  over the Paurava territory-\nincluding North Panchala and the Ayodhya realm, two of the most  famous and best cultivated \nregions even in early times-which is absurd. If itenshrines any  historical truth it might mean \nthat the reformed Brahmanism passed from the Bharata kingdom to  Ayodhya and then to \nVideha. The Videha ended on the west by the Sitamarhi, Muzaffarpur andVaishali districts, on \nthe east by the Kosi and the Mahananda rivers in the south by t he Ganges and on the north \nby the lower ridges of the Himalayas. It includes the following areas-North Bihar excluding the \nSaran region and the Champaran-Muzaffarpur \nregion,i.e,theMadhubani,DarbhangaSamastipur districts, the Begu sarai district and Araria \nsub-district,the Saharsa district,the npart of the Bhagalpur di strict,Khagaria district and the \nPurnea and Katihar and the Nepalese Terai contiguous with the n orthernmost parts of the \nMadhubani, Saharsa and Purnea. The ancient most name for this region available in literature \nis Videha.It is possible that a small tract of the Sitamarhi di strict might have formed part of the \nstate of Videha and not of Vaisali during the reign of Siradhwa ja Janaka.The tribe which \ninhabited the area east of the Gandaka,the Videhan state with i ts capital at Mithila usually \nidentified with Janakpur in the Nepalese Terai situated at a di stance of 14 miles from \nJaynagar Railway Station on the Indo-Nepal border and Videha as  a geographical term which \nincluded the Vaisali state also, along with the Videha state within its borders. It was in this last \nsense that Kundgrama-near Vaisali, the birthplace of Mahavira, is placed in Videha and that \nthe mothers of Mahavira and Ajatasatru, which were the sister a nd daughter respectively of \nChetaka, the Lichchhavi leader cf Vaisali, are called Videhadat ta and Vedehi \nrespectively.There is no controversy whatsoever with regard to its northern and southern                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 51 - \nfrontiers. The Sadanira river acted as the boundary between Videha or Vaisali and its western \nneighbour Kosala but its identification has been a matter of so me dispute. It is identified by \nthe Indian lexicographers with the Karatoyas modern Kurate whic h flows through the Bogra \ndistrict in Bangladesh but this seems to be too far east. On th e ground that the Mahabharata \ndistinguishes the Gandaki from the Sadanira, it is held that th e Sadanira was the Rapti. But it \nis the Gandaki-the Kondochates of the Greek geographers. The Sa danira flows from the \nnorthern Himalaya mountains and formed the boundary between Kos ala and Videha and its \nwaters are never exhausted.From the bank of the Great Gandak to  the forest of Champa the \ncountry is called Videha, also known as Tirabhukti. This name i s found some of the Basarh \nseals as one of the provinces of the Gupta empire. Purnea seems  to have been the \neasternmost district of Videha or Tirabhukti and in that case t he Kosi or Mahananda would \nnaturally form the boundary between Videha and Pundra.The ancie nt kingdom of Anga does \nnot seem to have extended north of the Ganges, because there is no clear indication of this in \nancient literature. The forest in which Rishyasringa son of Kas yapa Vibhapdaka, lived is said \nto have bordered on Anga, and the whole of this quaint story th atRishyasringa being beguiled \nby the courtesans of Malini into a boat and brought down the ri ver to the capital of Anga \nimplies that he was living within the territory of Anga, for no embassage was sent to any other \nking for permission to bring him away, as when Dasratha paid a special visit to Lomapada to \ninvite the Rishi's attendance at Ayodhya to perform the sacrifi ce which was to bless the king \nwith a son.The Epics has no reference to the effect that Rishya s r i n g a ' s  h e r m i t a g e  l a y  i n  \nAnga.It was situated on the Kosi river near some mountain. Dasa ratha's visit was \nnecessitated by the fact that Rishyasringa happened to he the s on-in-law of the Anga king \nand not because he was living within the territory of Anga.The Kausiki is one of the most \nancient rivers of India It is frequently mentioned in the Epics  and the Puranas. It has ever \nbeen a shifting river,its playground being the area between the  river Mahananda in the district \nof Purnea on the east and the river Balan in the old district o f Darbhanga on the west. Kosi in \nsome remote period joined the Mahananda through the river Panar  also called the Parman \nnear Araria. The belief of the local people is that at some byg one time the Kosi used to flow \nalong the course of the Panar this river, the Panar also in its  short course through the \nNepalese territory is called the Burhi(old) Kosi.The Buddhist c onception of Videha differ from \nthe above because the Buddhists mention Vajji and Videha as two  distinct geographical and \npolitical entities.But sometimes they interchange Vaisali and V ideha.Ajatashatru, son of a \nVaisali princess, is called Vaid ehiputra in Buddhist literature The Taitariya Samhita of \nYajurveda mentions the cows of videha as famous in India in the  Vedic times.The \ncommentator of the Taitariya Samhita explains the adjective Vai dehyah-plural of Vaidehi  by \nvishishta dehasambandhinyah-having splendid bodies the portion translated by Keith is-Indra                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 52 - \nslew Vritra,from the head of Vritra came out cows, they were of  Videha, behind them came \nthe bull.Apparently cows of Videha were especially famous.The r egular genealogy of the \nJanaka dynasty of Videha does not go beyond the Mahabharata War .Nimi Videha was the \nfounder of the Videhan state and its capital town called Jayant a and his son Mithi Janaka \nVaideha as that of Mithila city.The co-operation of Gautama-a p riestly dynasty, was readily \navailable to the family. It appears Jayanta was soon abandoned in favour of a more strategic \nplace, Mithila.The Puranas mention Jayanta and Mithila, as the early and later capitals of \nVideha. The Buddhist literature does not know Jayanta but speak s  o f  M i t h i l a  o n l y .  T h e  \nTripitaka commentaries state that Videharattha was colonised by  the inhabitants who were \nbrought by king Mandhata from Pubbavideha, the eastern sub-cont inent of Asia, placed to \ntheeast of Mount Sumeru. This Mandhata, who was at Rajagriha.Th e Buddhist tradition \nprovided in the Digha,the division of India among the sons of M anu says that this country was \ndivided into seven political units and Renu, son of Disampati, was allotted Mithila in the \ncountry of the Videhas.Mithila was founded by Mahagovinda, the steward of king Renu. \nDisampati and Renu were kings or chieftains in Banaras or king of the Kurus are referred to, \napparently as kings of Banaras, at Dipavamsa.The Videhan state was founded by Nimi \nVideha, son of Ikshvaku, who also founded a town called Jayanta . He dwelt in a town famed \nas Vaijayanta or Jayanta. This town was situated near the ashra ma of Gautama and also \nnear the Himavat mountain. Nimi instituted a sacrifice that was  to last for a thousand years \nand requested Vasishtha to preside. Vasishtha said that he had already been engaged by \nIndra in a sacrifice which would last for five hundred years an d asked him to wait for the \nperiod. Nimi in the meantime employed Gautama and other Rishis for his sacrifice.On the \ncompletion of the sacrifice of Indra Vasishtha hastened to Nimi  b u t  f o u n d  G a u t a m a  a n d  \nothers.He cursed Nimi that henceforth be body-less (vi-deha).Ni mi cursed Vasishtha in return \nand both abandoned their human bodies.Nimi's dead body was preserved in oil and scents till \nthe completion of the sacrifice. The sages then agitated his body and consequently a boy was \nborn, who was called Janaka because of being self-born, Videha because of being Mini \nVideha's son and Mithi because of his birth from agitation-mant h- to churn.A great sacrifice of \nthe glorious Nimi, the king of the Videhas, is referred to in t he Bhagavata.The Vedic texts \nknow of a king of Videha Nam Sapya, is nowhere indicated as the  founder of the Videhan \nroyal family.Nimi has been mentioned at several places in the M ahabharata, but generally his \nterritory is not stated. At one place he has been called a Vaid eha which removes the doubt \nwith regard to his territory. There it is stated that he gave h is kingdom to the Brahmanas. The \nVidehan dynasty, being a branch of the Ikshvakus, is called the  solar dynasty who did not eat \nmea t du rin g the  mo nth o f Ka rti ka . W e a re n ot q uit e  sure  if this N imi is th e fi rst kin g o f th e \ndynasty or the penultimate sovereign, who is frequently mention ed in Buddhist literature.                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 53 - \nSadanira,she that is always filled with water is more probably the Gandaki. Agni \nVaisvanara,the fire that burns for all men,fire which is the co mmon property of all men,not \nsacrificial fire, but fire in its ordinary everyday use applied  to human wants. The primeval \nforests from the Sarasvati to the Sadanira, and there the cours e of the colonising Aryas \nstopped until Mathava carried Agni  to the east of the latter r iver. If Agni Vaisvanara went \nburning along the earth from the Sarasvati to Videha,Agni burnt  over the Paurava territory-\nincluding North Panchala and the Ayodhya realm, two of the most  famous and best cultivated \nregions even in early times-which is absurd. The reformed Brahm anism passed from the \nBharata kingdom to Ayodhya and then to Videha.Videgha Mathava, who led the Aryans from \nthe Sarasvatt to colonise Mithila, and his great priest Gautama  Rahugana wandered through \nthe northern Himalayan regions till they came to the upper reac hes of the river Gandak, and \nlaid the foundation of the Mithila kingdom to the north of what  formed the kingdom of Vaisali. \nSadanira flowing from the northern mountain also indicates that  the people coming  might \nhave passed through an area from which it could see clearly tha t the river came from the \nnorthern mountain. Moreover, there are places in the northern p art of the Champaran region, \nJankigarh eleven miles to the north of Lauriya Nandangarh-which are associated with the rule \nof the Janaka dynasty. This tradition may lend support to the s upposition that Videgha \nMathava might have proceeded to Videha through this region.The word Janaka has a \nreference to the tribe, jana and the best or the leader of the janas was called Janaka. Thus \nVidegha Mathava, who led the party, might be called a Janaka.In  the Buddhist tradition the \nfounder of the royal line of Videha is Makhadeva who is represe nted as the king of Mithila. \nFor successive periods of 84000 years each he had respectively amused himself as prince, \nruled as viceroy and reigned as king. He one day asked his barb er to tell him as soon as he \nhad any grey hairs. When many years later the barber found a gr ey hair, he pulled it out and \nlaid it on the king's palm as he had been requested. The king h ad 84000 years yet to live, but \nhe granted the barber a village y ielding one hundred thousand a nd on that very day gave \nover the kingdom to his son and renounced the world as though h e had seen the king of \nDeath. For 84000 years he lived as a recluse in the Makhadeva-a mhavana, and was reborn \nin the Brahma-world. Although the figure 84000 is merely conven tional and has no \nsignificance, the story is inclined towards asceticism.The scen e of the finding of a grey hair is \nmarvellously sculptured on a railing of the Bharhut stupa. In t his scene Maghadeva or \nMahadeva,king of Videha, is upset at the sight of a grey hair p icked up from his head and \nresigns his kingdom in favour of his eldest son. He is seated o n a throne that resembles one \nof the modern fashionable chairs. His face is clean shaven. The  prince stands gently before \nhim. The barber stands behind him with his shaving pot. The Bud dhist tradition calls Makha-\ndeva founder of the royal line but his capital is said to be Mithila. Makhadeva founded Jayanta                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 54 - \nand made a beginning of the foundation of another town later ca lled Mithila. The Vedic \ntradition furnished by the Satapatha Brahmana the identificatio n of the first Videhan king of \nthe Puranas with the first Videhan king of the Vedic account is  proved by a fact that Gotama \nis the priest of that king in both the accounts. The only appar ent difference between the \naccounts is the one concerning the name of the first Videhan ki ng, the Puranas call him Nimi, \nthe Satapatha-Brahmana calls him Mathava. But the name given in  the Satapatha Brahmana \nis clea rly a  pa tro nym , me an ing  son  of Ma thu . Th us ,  w h ile the  Puran as ca ll th e kin g b y hi s \nproper name, the Satapatha-Brahmana calls him by his patronym. The surname of the king is \nthe same in both the accounts- Videha in the Puranas and its Ve dic form Videgha in the \nSatapatha Brahmana. Nimi, the founder of the Videha dynasty was  n o t  a  s o n  b u t  a  \ndescendant of Ikshvaku. Nimi was a contemporary of the rishi Go tama, near whose \nhermitage he built a city named Jayanta. As no rishi of the nam e of Gotama is ever included \nby the Puranas among those primaeval sages who were the contemp oraries cf Manu and his \nsons, Nimi, the contemporary of Gotama, could not have been a s on ofIkshvaku. Thus, the \nidentification of the first Videhan king of the Puranas (Nimi V ideha) with the first Videhan king \nof theVedic account (Videgha Mathava) is proved by the fact tha t Gotama is the priest of that \nking in both the accounts.No Videha king is ever mentioned in t he Puranas in connection with \nany early person or event,. which means that the Videha dynasty  did not exist in early times, \nand so could not have been founded by Ikshvaku's son.The list o f the Videha kings itself \nlends support to this.This list gives some 51 names. The certai n point where a synchronism \nexists is the reign of Siradhvaja, who was a contemporary of Da saratha. The Puranas give \nthe account of only three dynasties.The certain descendants of Trasadasyu mentioned in the \nRigveda, such as Mitratithi, Kuru Sravana and Iipama. It was Bh agiratha who left his ances-\ntral kingdom on the western confines of the Punjab and marching  hundreds of miles with his \narmy and other subjects, reached the river Ganga, which he gave  the name of Bhagtrathi. To \nthe east of the Ganga he founded a kingdom named Kosala with it s capital at Ayodhya on the \nbank of the Sarayu, a tributary of the Ganga. The Sarayu and th e Gomati , two of the chief \nr i v e r s  o f K o s a l a ,  w e r e  n a m e d a f t e r  t h e  t r i b u t a r i e s o f t h e  r i v e r Sindhu. The conquest of the \nGangetic territory of Kosala by Bhagiratha was soon followed by the conquest of the region to \nits east by another prince of the Ikshvaku family named Nimi Ma thava. Mathava belonged to \nthat branch of the Ikshvakus that had earlier settled on the ba nks of the Saraswati. He left the \nSarasvati river and accompanied by his priest Gotama Rahugana c rossed the river Sadanira \nand colonised Videha. Gotama built an ashrama in this country a nd Nimi founded a town \nnamed Jayanta near that ashrama. Nimi was succeeded by Mithi Ja naka who founded the \ncity of Mithila that became the capital of Videha. Some twelve generations after Bhagiratha of \nKosala and Nimi Mathava of Videha, an Ikshvaku prince named Vis ala, who was a scion of                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 55 - \neither the Kosala or the Videha dynasty found a new kingdom in the vicinity of Videha. This \nkingdom was named Vaisali after its capital, which was founded by and named after \nVisala.Mithi Janaka was the son of Nimi Videha. The Bhagavata P urana calls him Mithila \ninstead of Mithi. The Garuda Purana, though it gives the genealogy of Videha kings, does not \nmention Mithi because due to the loss of some verses closing th e Ikshvaku dynasty of \nAyodhya and introducing the Videhan line. Prasuilruta-a king of   Ayodhya father of Udavasu-\nVlithi's son- of the Videhan line. The Ramayana makes Mithi Jan aka two kings.Mithi, being \nson of Nimi Videha, is also known as Vaideha. \nMithi is celebrated as the founder of Mithila. Jayanta founded by Nimi did not prove to be a \ngood capital and need was felt to proceed further north. Mithil a is identified with modern \nJanakpur in the Nepalese Terai. It is regarded as a sacred spot  by the Hindus and is visited \nby many pilgrims every year. It is rather strange that while in  other kingdoms capitals were \ngenerally founded on the banks of the rivers. Mithi established  his capital at Janakpur in the \nNepalese Terai, so close to the Himalayan mountains.The plain a rea of the old Muzaffarpur \ndistrict had already been seized by the state of Vaisali founde d by the son of Manu. So the \nVidehan state, founded by Manu's grandson and strengthened by h is great grandson Mithi, \nmight establish its capital either in the old Darbhanga distric t, which must have been very \nmarshy at that time or in the sub Himalayan area. The hilly tri bes must have been very \nturbulent and hence it might have been considered expedient to have the capital there. An \nadjective meaning valorous was u sed for Mithi in two Puranas ma y have a reference to the \ndefeat of the hill tribes. The Himalayan area was considered particularly sacred from the point \nof view of asceticism or performance of rites. Janaka got instr uction from Chyavana \nBhargava. We do not find any direct or even indirect details ab out the successors of Mithi \nJanaka till we come to the time of Siradhvaja and his brother K usadhvaja.Udavasu he was \nthe son and successor of Mithi Janaka.Nandivardhana was the son  and successor of \nUdavasu.He is called pious by two Puranas and the Ramayana.Suke t u  w a s  t h e  s o n  a n d  \nsuccessor of Nandivardhana and is called chivalrous and pious. \nHe was the son and successor of Suketu and is called pious and very strong and a royal \nsage.The ancient kings, who were called or said to have become Indras only held or usurped \nthe position of High Priest of the tribe or realm, in addition to that of king e.g.the Devaraj and \nDharmaraj of Bhutan, its High Priest and Chief Judge. The Epic- Puranic tradition knows of \none Videha and one Ikshvaku king as Devaraja, and one Vasishtha  w i t h  t h e  s a m e  \ndesignation.One of the known achievements of Devaraja was his getting a bow from the gods \nwho had received it from Shiva.This was the bow used by Siva af ter the destruction of the \nsacrifice of Daksha. It was a remarkable thing and continued in the family of the Janakas as a \nglorious heritage. It was in the time of Siradhvaja Janaka that  it was broken by                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 56 - \nRama.Brihadratha, the Videhan king, was a contemporary of king Mandhatri of Ayodhya . \nOne Janaka Daivarati of Mithila got instruction from Yajnavalky a. He was probably different \nfrom Brihaduktha, son, of Devarata.He is called Mahavirya by th e Puranas. He is said to be \nvalorous. One Janaka Daivarati is mentioned in the Mahabharata the management of  whose \nfather's sacrifice was taken by Yajnavalkya. He seems to have f lourished after the Bharata \nWar. \nDhrishtaketu is stated to be pious.,a defeater of foes and a ro yal sage.An ancient king named \nDhrishtaketu is mentioned in the Mahabhrarata, but his territor y is not given. Haryaswva is \nknown to all our sources and is the first ruler of Videha whose  name contains a synonym of \nhorse.Suketu -a good banner and Brihadratha-a large charioteer. The Mahabharata states \nthat Rama Jamadagnya defeated and killed many tribes, the Videh as being one of them. If \nthis tradition has any basis in fact, it may mean that the king of Videha was defeated by Rama \nJamadagnya. The Videhan king defeated might have been Haryasva or his predecessor \nDhrishtaketa. The Mahahharatas refers to a battle between Janak a Maithila and Pratardana. \nIn this battle the warriors of Mithila were victorious. The kin gdom of Pratardana is not \nindicated here. But the Mahabharata mentions him at two other p laces as the king of \nKasi.The Janaka Maithila who had an encounter with Pratardana m ight have been \nPratindhaka. Maharoman is the first of the threee successive kings who bore names ending in \nroman. He is said to be learned.Svarnaroman is said to be pious  and a royal sage. \nHrasvaroman, the last of the three successive kings who bore na mes ending in roman is said \nto be a knower or piety and one possessing a great soul. He had  t w o  s o n s  a n d  \nKusadhvaja.Siradhvaj to Sakuni was the expansionist phase of th e Videhan kingdom. \nSankasya was annexed and a branch line of Videha was establishe d there which is said to \nhave ruled for four generations. After Sumati, a contemporary o f Stradhvaja Janaka, we do \nnot hear of Vaisali, Videha's western neighbour the Vaisali sta te was absorbed by \nkingdom.Another feature is that with Siradhvaja begins an age in Videhan history in which the \nnames of sovereigns are better preserved. \n \nSiradhvaja is a famous king of Videha for several reasons. His adopted daughter, Sita, was \nmarried to Rama. \n \n \n         (continued) \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 57 - \n \n \n \n \n \n \n \n14.A Moonless Summer Night Of My Village \n-Jyoti Jha Chaudhary, London, U.K.\n \n \nLights of the thousands of stars \nDon't seem enough for such a night \nYou miss the moon badly  \nWho can make the night bright. \n \nWithout proper transportation \nWithout supply of electricity. \nLife here is so different \nDeprived of city-like facility. \n \nA moonless night of summer, \nIs not a piece of cake \nIf you're going for a hike  \nDon't panic if you encounter a snake. \n \nAmong the sounds of toads and cockroaches  \nWhen one sound appears different                     Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका 15 जनवरी 2008 (वषर् 1 मास 1 \nअंक 2) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n- 58 - \nDo you need your Grand'ma to confirm you  \nThis is the sound of a serpent. \n \n \n \n \n \n \n \n \nMy Village \nJyoti Jha Chaudhary, London, U.K. \n \nGreat is my pleasure \nWhen come holidays \nI with my family, \nAlong the home way, \nReach our native village \nAfter travelling a day. \nThe Sun is same there  \nBut different is its ray \nWhich, creates so lovely feelings  \nMaking us happy always. \n \n \n     - ि स ि ᳍ र स् त ु-  ","size_mb":0.73,"has_text":true},"Videha 003.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 003.pdf","name":"Videha 003.pdf","text":"                  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n1 \n \nिवदेह  \nवषर्- 1               म ा स - 2    अ ंक-3 \n \nसंपादकीय \n     (01.02.2008)  \n िवदेहक एिह अ ंककेँ  ᮧस्तुत करैत हम  हिषत छी। ।एिह अ ंकसँ संगीत-िशक्षाक आरंभ कएल जा रहल अिछ। एिह अ ंक मे \nअिछ \n1. शोध लेख.                        \n  3.मायानन्द िम᮰क इितहास-बोध           (पृ. 5सँ 9) \n2. उपन्यास \n               1.सह᮲बाढ़िन(आगाँ)        (पृ. 10 सँ12) \n \n3.महाका᳞      1.महाभारत(आगाँ)        (पृ.13 सँ25) \n          \n4.कथा \n     2.भारत र᳀                       (पृ. 26 सँ 28) \n \n5.प᳒                आगाँ               (पृ.29 सँ48) \n6.संस्कृतिशक्षा(आगाँ)                      (पृ.49सँ57) \n7.िमिथलाकला-िचᮢकला(आगाँ)              (पृ.58 सँ 59) \n \n8.संगीत-िशक्षा                           (पृ.60 सँ 61) \n9.बालानांकृते-2.महुवा घटवािरन               (पृ.62 सँ 64) \n10.पंजी-ᮧबंध(आगाँ)                        (पृ. 65सँ 68) \n11.िमिथला आऽ संस्कृत- दिरभङ्गा संस्कृत िव᳡िव᳒ालयक ᮧासंिगकता(आगाँ)                        (पृ.69सँ71) \n12.भाषा आऽ ᮧौ᳒ोिगकी(क ंप्युटर,छायांकन,कीबोडर्/टंकणक तकनीक)                                 \n(पृ.72सँ73) \n13.रचना िलखबा सँ पिहने...आगाँ)            (पृ. 74सँ75)  \n14.आऽ अंतमे ᮧवासी मैिथलक हेतु अंᮕेजीमे \n          VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT(आगाँ)(पृ.76सँ83) \n \n \n \n \nज्ञान जीक सुझाव िलक पर ᮧा᳙ भेल मुदा हुनकर ईमेल एडरेस निह भेिट सकल। अस्तु स्व. ᮰ी हिरमोहन झा जी पर शोध-\nिनबंध, हुनकर स ुझावक अनुसार, मायानन्द िम᮰जी पर शोध लेख समा᳙ भेलाक उᱫर शुरू कएल  जायत।  पाठक एिह \nसभसँ स ंबंिधत आ’ अन्यान्य रचना सभ ggajendra@yahoo.co.in\n   आ ि क  ggajendra@videha.co.in   क ेँ  \nअटैचमेण्टक रूपमे .doc,.docx,.txt ᳴कवा .pdf  फॉमᱷटमे पठाय सकैत छिथ।                     Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n2 \n \n \n \nिवकीपीिडया पर म ैिथली पर ल ेख तँ छ ल  मुदा मैिथलीमे लेख निह छल,कारण म ैिथलीक िवकीपीिडयाक स्वीकृित निह \nभेटल छल। हम बहुत िदनस ँ एिहमे लागल रही,आ’ स ूिच करैत हिषत छी ज े 27.01.2008 केँ भाषाकेँ िवकी शुरू करबाक \nहेतु स्वीकृित भेटल छैक, मुदा एिह हेतु कमसँ कम पाँच गोटे,िविभ᳖ जगहसँ एकर एिडटरक रूपम े िनयिमत रूप ेँ कायर् करिथ \nतखने योजनाकेँ पूणर् स्वीकृित भेटतैक। नीचाँ िलखल िलक पर जाय एिडट कय एिह ᮧोजेक्टमे अहाँ सभ सहयोग करब, स े \nआशा अिछ। पिछला अ ंकमे देवनागरी कोना िलखू ,एिह पर हम ल ेख िलखने रही। इंगिलश कीबोडर् पर ओिह तरह े िलखने \nिवकीमे सेहो मैिथली िलिख सकै त छी। एम. गेराडर्क माध्यमसँ ᮰ी अंशुमन पाण्डेयक, िजनकर मैिथलीक युनीकोडमे स्थानक \nआवेदन लंिबत अिछ, अनुरोध भेटल छल, ओ’ सूचना मँगलिन्ह जािह सँ स्प᳥ रूपसँ  बंगला िलिप आ’ मैिथली िलिपक मध्य \nअंतर ज्ञात भय सकय।ई सूचना हम एम. ग ेराडर्क माध्यमसँ हुनका पठा द ेिलयिन्ह, कारण पाण्डेयजी ईमेल एडरेस हमरा \nनिह अिछ। िवकीमे पूणर् स्वीकृितक हेतु एिह िलक सभ पर राखल ᮧोजेक्टकेँ आँगा बढ़ाऊ। \nhttp://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Maithili \nhttp://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Mainpage/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?task=untranslated&group=core-\nmostused&limit=2000&language=mai  \nअपनेक ᮧितिᮓया आ’ रचनाक ᮧतीक्षा अिछ। \n \n \nन ई  ि द ल् ल ी        u]hন্দ্র 7fকু/ \n01.02.2008 \n© सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक-गजेन्ᮤ ठाकुर। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माᮢ एकर \nᮧथम ᮧकाशनक अिधकार एिह ई-पिᮢकाकेँ  छैक। रचनाकार अप्पन मौिलक आ, अᮧकािशत रचना सभ(जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उᱫरदाियत्व लेखकगणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in   आिक ggajendra@videha.co.in केँ मेल \nअटैचमेण्टक रूपम े .doc,.docx, .txt ᳴कवा .pdf  फॉम ᱷटमे पठाय सक ैत छिथ।रचनाक स ंग रचनाकार अप्पन स ंिक्ष᳙ \nपिरचय(बायोडाटा) आ’ अप्पन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक संग ई घोषणा रहय-जे ई रचना \nमौिलक अिछ आ’ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह(पािक्षक)-ई-पिᮢकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव \nशीᮖतासँ (सात िदनमे) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत। \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n3 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n1. शोध लेख.                        \n                     3.मायानन्द िम᮰क इितहास-बोध            \n \n \n᮰ी मायानान्द िम᮰क जन्म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 अगस्त 1934 ई.केँ  भेलिन्ह। मैिथलीमे एम.ए. \nकएलाक बाद िकछ ु ि द न  ई  आ क ा श व ा न ी  प ट न ा क  च ौ प ा ल  सँ स ंब ᳍  र ह ल ा ह  ।  त क र ा  ब ा द  स ह र स ा  क ॉ लेजमे \nमैिथलीक  ᳞ाख्याता आ’ िवभागाध्यक्ष रहलाह। पिहने मायानन्द जी किवता िलखलिन्ह,पछाित जा कय िहनक \nᮧितभा आलोचनात्मक िनबंध ,  उ प न् य ा स  आ ’  क थ ा मे स ेह ो  ᮧ क ट  भेल ि न् ह ।  भ ा ङ् क  ल ो ट ा ,  आ ि ग  म ो म  आ ’  प ा थ र  \nआओर चन्ᮤ-िबन्दु- िहनकर कथा स ंᮕह सभ छिन्ह। िबहािड़ पात पाथर , मंᮢ-पुᮢ ,खोता आ’ िचडै  आ’ स ूयार्स्त \nिहनकर उपन्यास सभ अिछ॥ िदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितिरᲦ सोने की नैय्या माटी के लोग, \nᮧथमं श ैल प ुᮢी च,मंᮢपुᮢ, पुरोिहत आ’ ᳫी-धन िहनकर िहन्दीक क ृित अिछ। म ंᮢपुᮢ िहन्दी आ’ मैिथली द ुनू \nभाषामे ᮧकािशत भेल आ’ एकर म ैिथली संस्करणक हेतु िहनका सािहत्य अकादमी प ुरस्कारसँ सम्मािनत कएल \nगेलिन्ह। ᮰ी मायानन्द िम᮰ ᮧबोध सम्मानसँ सेहो पुरस्कृत छिथ। पिहन े मायानन्द जी कोमल पदावलीक रचना \nकरैत छलाह , पाछाँ जा’ कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलिन्ह। \n \n ᮧ स् त ुत ᮧबंधमे मायानान्द जीक 1.ᮧथमं शैल पुᮢी च 2.मंᮢपुᮢ 3.पुरोिहत आ’ 4. ᳫी-धन एिह चािर \nऐितहािसक उपन्यास सभक आधार पर लेखक ᳇ारा लगभग दू दशकमे पूणर् कएल ग ेल इितहास याᮢाक समीक्षा \nकएल गेल अिछ। एिहम े ᮧयुᲦ पुस्तकमे मंᮢपुᮢ मैिथलीमे अिछ आ’ श ेष तीनू उपन्यास िहन्दीमे ,तथािप याᮢा \nपूणर्ताक दृष्ट्वा आ’ ᮰ृंखलाक तारतम्य आ’ समीक्षाक पूणर्ताक हेतु चारू िकताबक ᮧयोग अिनवायर् छल।  \n \n कालᮓमक द ृि᳥सँ ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथम अिछ, एिहमे 1500 ई.पू.सँ पिहलुका इितहासक आधार लेल \nगेल अिछ। मंᮢपुᮢमे 1500 ई.पू. सँ 1200 ई.पू. धिरक इितहास उपन्यासक आधार अिछ। ई सभ आधार भारत \nयु᳍क पिहलुका अिछ। प ुरोिहतमे 1200 ई.प ू.सँ 1000 ई.प ू. धिरक इितहास अिछ- एकरा ᮩाᳬण सािहत्यक \nयुगक इितहास किह सक ैत  छ ी ।  ᳫ ी ध न क  आ ध ा र  अ ि छ  सूᮢ-स्मृितकालीन िमिथला। म ुदा रचना भ ेल म ैिथली \nमंᮢपुᮢक पिहने - नवंबर 1986 मे। ᮧथमं शैल पुᮢी च एकर दूसालक बाद रिचत भ ेल आ’ तािहमे मायानन्द जी                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n4 \n \nचारू िकताबक रचनाक रूपर ेखा द ेलिन्ह, मुद ा  ई  ि ह न् द ी क  संदभर्मे छ ल ।  ए क र  ब ा द  स भ ट ा  ि क त ा ब  ि ह न् द ी  मे \nआएल। िहन्दी मंᮢपुᮢ आयल जािह कारण्सँ तेसर पुस्तक पुरोिहत िकछु देरीसँ 1999 मे ᮧकािशत भेल। ᳫीधन जे \nएिह ᮰ृंखलाक अंितम पुस्तक अिछ, पिछला साल 2007 ई. मे ᮧकािशत भेल।ᮧथमं शैल पुᮢी च केर ᮧस्तावनाक \nनाम कवच छल। म ंᮢपुᮢ क  ᮧ स् त ा व न ा क  न ा म  ऋ च ा ल ो क  छ ल  आ ’  ई  पुस्तकक अंतमे र ा ख ल  गेल। िकय ेकतँ ई  \nलेखकक ᮧथम ऐितहािसक रचना छल, ᮧस्तावनाकेँ  अंतमे रािख कय रहस्य आ’ रोमांचकेँ  बनाओल राखल ग ेल । \nपुरोिहतक ᮧस्तावनाक नाम िविनयोग छल आ’ एकरासँ पिहने दूवार्क्षत मंᮢ राखल गेल जे भारतक आ’ िव᳡क \nᮧथम देश्भिᲦ गीत अिछ। िमिथलाम े एकरा आशीवा र्दक म ंᮢक रूपमे ᮧ य ो ग  क ए ल  ज ा इ त  अ ि छ ।  ᳫ ी ध न क  \nᮧस्तावनाक नाम लेखक पृ᳧भूिम रखने छिथ  जे उपन्यासक एितहािसक प ृ᳧भूिम ᮧदान करबाक कारण सवर्था \nसमीचीन अिछ। मायानन्दक इितहास-बोधक समीक्षा हम ᮰ुित, परम्परा, तकर्,  ᮰᳍ा आ’ भाषा-िवज्ञानक आधार \nपर कएने छी , पा᳟ात्य िव᳇ान सभक उिच्छ᳥ भोज सँ िनिमत भारतीय इितहास-लेखन सँ बिच कय इितहासक \nसमीक्षा भेल अिछ, आ’ मध्य एिशया आ’ यूरोपक किनयो ᮧभाव समीक्षा पर नहᱭ पड़ल अिछ।  \n1. ᮧथमं श ैल प ुᮢी च- कवच रूपी ᮧस्तावनाक बाद ई प ुस् त क  1 .  अ Შ ा  2 .  अ Შ - शैला 3. श ैला- कराली 4. \nकराली- महेष 5. मह ेष- पारवती 6. गण ेष 7. हरिकसन 8. िकसन 9. हरप्पा : मोअन गा ँव 10. गणेष का \n᮰ीगणेश 11. िक᳤ 12. महाजन 13. मंडल 14. िक᳤ मंडल 15. मंडल : मंडली 16. पतन: पुरंदर आ’ 17. \nउपसंहार : पलायन खंडमे िवभᲦ अिछ।  \n \n1. अᲨा- 2000 हजार ई. पू. सँ आरम्भ होइत अिछ ई उपन्यास। खोहमे रहय बला मनुष्यक िववरण शुरू होइत \nअिछ- बा एकटा दलक सवार्िधक बिल᳧ मनुष्य अिछ। पूवर्ज बा सेहो बिल᳧ छल। एतेक रास बᲬा सभक बा। \nएकटा छोट आ’ एकटा प ैघ पाथरक आिवष्कार कएने छलाह प ूवर्ज बा। अम ् दलाᮕाकेँ कहल ज ैत छल। बा \nभयंकर गंधवला पशुक नाम स ेहो छल। हाथक महᱬव बढ़ल आ’ बढ़ल वृक्षसँ दूरी। सपर्केँ मािर कय खायल \nनहᱭ जाइत अिछ, से गप पूवर्जसँ ज्ञात छल। ᮧाचीन देव वृक्ष, दोसर नाग देव आ’ तेसर नदी देव छलाह। अम् \nबासँ बा स ंतान उत्प᳖ करैत आयल छलाह। नव क ुठार आ’ नव काताक आिवष्कार भ ेल। अः आः अग अग्ग \nकेर देिख कय वन्य पशुकेँ  भागैत देिख एकर जानकारी भ ेल। मानुषी हुनकर स ंख्या वृि᳍ करैत छिल।ᮧथम \nमानुषीक नाम पड़ल अᲨा। ओकर मानुष-िमᮢ छलाह अग्ग। अᲨा दलाᮕा बिन गेलीह आ’ हुनकर न ेतृत्वमे  \nदल उᱫर िदिश बढ़ल। फे र लेखक िलखैत छिथ जे पृथ्वीक उत्पिᱫ लगभग 200 कप्ड़र् वषर् पूवर् भेल जे सवर्था \nसमीचीन अिछ। कम र्काण्डमे ए क  स् थ ा न  प र  व णर्न  अ ि छ -  “  ᮩ ा ᳬ णे ि ᳇ त ी ये प र ा धᱷ ᮰ ी  स् वेतवाराह कल्पे \nवैवस्वत मन्वंतरे अ᳧ािवशिततमे क ि ल युगे ᮧ थ म  च र णे”  आ ’  ए ि ह  आ ध ा र  प र  ग ण न ा  क ए ल ा  उ ᱫ र  \n1,97,29,49,032 वषर् पृथ्वीक आयु अबैत अिछ। रेिडयोएिक्टव िविध ᳇ारा सेहो ईएह उᱫर अबैत अिछ। \nयूरोपमे सᮢहम शाब्दी तक पृथ्वीक आयु 4000 वषर् मानल जाइत रहल। ईरानक िव᳇ान 1200 वषर् पिहने \nपृथ्वीक उत्पिᱫ मनलैन्ह। ई दुनू दृि᳥कोण वैज्ञािनक दृि᳥कोणसँ हास्यास्पद अिछ। \n \n \n(अनुवतर्ते) \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n5 \n \n \n \n \n \n \n \n \n2. उपन्यास \n  1.सह᮲बाढ़िन(आगा ँ)          \n \nमजदूरक टोल आ’ साँझमे ठेलागाड़ी पर हुनका लोकिन ᳇ारा अपन कपड़ा सुखायब, एिह सभकेँ देिख कय हमारा िवचिलत \nभय जाइत छलहुँ। ई देखलाक बादो जे हुनका लोकिनक मुँह पर हँसी छिन्ह, िबना घरक रलो उᱫर। छोट-छोट बᲬा सभक \nभीख मँगैत देखब, हमारा सभ जखन ख ेलाइत रहीतँ ओकरा सभक हमरा सभक िदिश कातर द ृि᳥यँ देखीअब। लोक सभक \nदुत्कार, कयो हमरो पर ई िवपिᱫ आिब जय तखन? फे र दोसर क्यो हुनका लोकिनक िदिश तकबो नहᱭ करिन्ह, तँ की हमही \nटा आन बᲬासँ िभ᳖ ची आ’ सोचनी लागल रहैत अिछ। हमारा ई सोच ैत रही जे जखन हमारा कोनो स्थान पर नहᱭ रहैत \nछी तखनो तँ सभ कायर् गितसँ चलैत अिछ। िकताबमे हमारा प᭾ने रही जे िकछु जीव जंतु माᮢ दू डाइमᱶसनमे देखैत छिथ। \nहमरा सभ तीन डाइम ᱶसनमे िजबैत छे, तँ ई जे भूकंपक आ’ आन आन िवपिᱫ अबैत अिछ से कोनो चािर डाइम ᱶसनमे कायर् \nकरय बलातँ नहᱭ कय रहल अिछ जे कल्पनातीत अिछ। पाँच पाइमे लालछड़ी बलाकेँ देखा कय बाबूजी कहैत रहिथ जे देखू \nईहो लोकिन अपन पिरएआरक ग ुजर पा ँच-पाँच  प ा इ क  ई  ल ा ल छ ड़ ी  बेि च  क य  क ए  र ह ल  छ ि थ । प ा इ क  म ह ᱬ व  आ ’  ओ क र  \nआवश्यकता जतेक बढ़ाऊ ततेक बढ़त। \n \nअपन, अपन वातावरणक आ’ जीवनक बादक जीवनक,एिह सभक स ंग जीनाइ , राितमे बड़बड़ेनाइ ई सभ गोट काय र्क संग \nपढ़ाइ आ’ िपताक नौकरीक पर ेशानी सभ चलैत रहल। हमरा यािद अब ैत अिछ जे एक िदन भोरे-भोर एक गोट ठीकेदारक \nसूटकेश पर हमर बाबूजी जोरसँ लात मारने छलाह। सूटकेश जाय दूर खसल आ’ ओिहमे राखल रुप ैय्या सौँसे िछिड़या गेल। \nहमर एक गोट िपितयौत भाइ छलाह, ज े सभटा पाइकेँ उठा सूटकेशमे रािख वापस ठीकेदारकेँ दय वापस कए द ेलिखन्ह आ’ \nईहो कहलिखन्ह जे जल्दीसँ भािग जाऊ निहतँ पुिलसकेँ पकड़बा देताह। माँ हमरा भीतरका कोठली लय गेलीह। हमारा बᲬा \nछलहुँ मुदा हमरा ब ुझबामे आिब ग ेल छल ज े ई पाइ हमरा बाब ूजीकेँ गंगा-िᮩजक ठीकेदारक िदिशसँ अपन ए ंजीिनयᳳरग \nछोिड़ कय िबना कोनो भाङ्ठक कायर् होमय देबा लय देल जयबाक ᮧयास छल। बाबूजी बहुत काल धिर बड़बड़ाइत रहलाह। \nकᲧो काल दािलमे नून कम रहला उᱫर आिक आन कोनो कारणसँ बᱫर्नकेँ फᱶकबाक स्वरसँ देह िसहिर जाइत छल।फे र िकछु \nक्षणक चुप्पीक बाद सभ बᲬाकेँ ब ज ा ओ ल  ज ा इ त  छ ल  आ ’  दुलार मलार होइत छल। हम वग र्मे ᮧ थ म  अ बैत छलहु ँ आ ’  \nपिरणाम िनकलबाक िदन एकटा चाची सभ ब ेर लᲶा खोआबैत छलिथ। ग ुर आ’ ᮧायः आटसँ बनल एिह लᲶाक स्वाद ह \nिबसिर निह सकल छी। ओिह चाचीक एकटा अ᳍ र्-पागल िदयर छलिन्ह ज े ि स त ा र  ब ज बैत रह ैत छल। एक ब ेर ग ंगामे \nस्टीमरसँ हमरा सभ ओिह पार जाय रहल छलहु ँ तँ ओ’ ओिह स्टीमर परसँ अपन भायकेँ फᱶकबा लेल उ᳒त भय गेल छल। \nओिह चाचीकेँ एकटा ब ेटी रहिन्ह रजनी। पता निह कोन िबमारी भ ेलैक, बेचारी एलोपैिथक दवाइक फे रमे ओछाओन धय \nलेलक। हम सभ कताक ब ेर हुनका द ेखबा लेल जाइत रही। हमरा दोसराक अिहठाम जायम े धख होइत रहय म ुदा ओतय \nककरो संगे पहुँिच जाइत रही। हुनका सभ क्यो दीदी कह ैत रिहयिन्ह। हमर सभसँ ब᲻ पैघ रहिथ। म ुदा िकछु िदनक बाद \nहुनकर मृत्यु भय गेलिन्ह। मृत्युसँ हमर मानिसक ᳇ंद आब लग आिब ग ेल। हुनकर मृत्युक बादो ओ’ चाची अपन ब ेटा सभकेँ \nअिगला िदन स्कूलक हेतु तैयार कए पठेलिन्ह जे कॉलोनीक एकगोट दोसर दब ंग चाचीकेँ पिसना निह पड़लिन्ह, आ’ एकर \nचचार् बहुत िदन धिर कॉलोनीमे होइत रहल। चाचीक भाइ म ुजफ्फरपुर इंस्टीᲷूट ऑफ टेᲣॉलोजीमे ᳞ाख्याता रहिथ, एिह                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n6 \n \nकॉलेजसँ हमर बाबूजी सेहो इंजीिनयᳳरग पास कएने रहिथ। ओ’ हाजीप ुरमे गंगा-िᮩज कॉलोनी िस्थत हमर सभक घर पर \nआयल रहिथ आ’ अपन बहनोइक ेँ ब᲻ फझ्झित कएने रहिथ।पटना जा’ कय नीक इलाज कर ेबामे अस्फल रहबाक कारण \nपाइकेँ बतेने रहिथन्ह। हमरा मोनमे ई िवचार आयल रहय ज े पट्नामे पैघ डॉक्टर रहैत अिछ जे मृत्युकेँ जीित सकैत अिछ। \nमुदा एक िदन हमरा सभक स ंग रहयबला गामक िपितयौत भाय जखन परमाण ु यु᳍क चचार् कए रहल छलाह आ’ ईहो ज े \nओिह समय पृथ्वी पर एतेक परमाणु शᳫ िव᳒मान रहय जािहसँ पृथ्वीकेँ कताकबेर न᳥ कएल जा सकैत अिछ, तखन हमर \nईहो रक्षा कवच टूिट गेल छल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n3.महाका᳞          1.महाभारत(आगाँ)          \n \nसमय बीतल ᮧदशर्न-शᳫक छल आयल। \n \nभीष्म पूछल ᮤोणसँ की-की िसखाओल, \nयु᳍-कौशल,᳞ूह रचना आ’ शᳫकौशल। \n \nᮧदशर्नक ᳞वस्था भेल जनक बीचिह, \nएकाएकी सभ भेलाह परीिक्षत संगिह। \nभेल भीम-दुयᲃधनक गदा-यु᳍क ᮧदशर्न। \nभीष्म-धृतरा᳦क हृदय-िबच वातसल्यक, \nजखन छल ᳇ंदकबीच अजुर्क बेर आयल। \nएकानेक बाण-िव᳒ासँ रंगस्थली गुंिजत, \nघोष अजुर्नक भेल बीचिह कणर् आयल। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n7 \n \nपरशुराम िशष्य कणर् कएलक िवनय, \nकए छी सकैत हम ᮧदशर्न सभक जे, \nिव᳒ा जनैत छिथ अजुर्न सकल सभ, \nपािब सह दुयᲃधनक ललकारा देलक, \nअजुर्न ᳇ंद हमरासँ लड़ू से ᮧथमतः। \n \nकृपाचायर् कहल सारथीपुᮢ छी अहाँ, \nराजकुमारसँ ᳇ंदक अिधकारी कहाँ। \n᳇ंदता निह अहाँसँ फे र बात ᳇ंदक, \n᳇ंद-यु᳍क गप आयल ओना-कोना। \n \nई सुिन दुयᲃधन केलक ई घोषणा, \nबात ई अिछ तँ सभ सुनैत जाऊ, \nअंग-देशक नृप कणर्केँ बनबैत छी, \nयो᳍ाक परीक्षण करैत अिछ बाहु, \nअंग देशक नृप कणर्केँ बनबैत छी। \n \nकिह ई अिभषेक कएल सभागारेमे, \nअंकमे लेल कणर् भेल कृतज्ञ ओकर। \n \nउिठ  अजुर्न तखन ई बात बाजल, \nहे कणर् अहाँ जे क्यो छी, सुनू ई, \nहम ᮤोण िशष्य अजुर्न ई कहय छी, \nबुझू निह जे ई वीरताक वरदानटा, \nनिह भेटल अिछ से अहीँक सभटा। \n \nगुरु निह िसखओलिन्ह हािर मानब, \nᮧित᳇ंदीसँ ᳇ंद करब जखन चाहब। \n \n \nकरतल ध्विनसँ सभागार भेल फे र गुंिजत, \nभीष्म उिठ कएल संध्याक आगमन सूिचत। \n \n \nअजुर्नक गवᲃिᲦ सुिन कणर्क हृदय छल, \nमोन मसोिस नृप अंगक गामपर पहुँचल। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n8 \n \n----------------------------------------------------------------- \n \nिश᳥ताक हेतु पाण्डव भेलाह ᮧशंिशत। \nभेल एिहसँ दुयᲃधनक मोन शंिकत। \nशकुिन दुःशासन छल ओकर भᲦ, \nकणर्सँ भेँट उᱫर ओ’ भेल आ᳡स्त, \nधृतरा᳦केँ सभक कनफु सकीसँ ᮢस्त। \n \nिपता छलहुँ अहाँ िसहासनक अिधकारी, \nजन्म-अंधताक रोकल राजसँ अहाँकेँ , \nहमरा तँ निह अिछ एहन लाचारी। \n \nयुिधि᳧रकेँ सभ मानय लागल, \nिसहासनक अिधकारी िकएक, \nअहँक सेहंता की भए पाएल, \nफलाभूत कोना अहुना ईएह। \nयुिधि᳧र ज्ये᳧ हमरासँ अिछ, \nपरंतु अिछ अनुज पुᮢ सएह। \n \nकएल आᮕह जएबाक मेला, \nवारणावतक पाण्डवसँक करू। \nता’ सुधारब ᳞वस्था सभ, \nकल्याणकारी कायर् सभसँ, \nिबसिर जायत पुᮢ कुंतीक, \nजन सकल हिस्तनापुरक। \n \nधृतरा᳦ मानल सभटा बात, \nआदेश देल वारणावत जाथु, \nकुंित देिख मेला-ठेला आउ। \n \nिवदुर भेल साकंक्ष भेद ई की, \nसचर रहब युिधि᳧र कहल ई। \nिवदुरक नीित कएल साकंक्ष, \nदुयᲃधनक काटल सिद ᮧपंच। \nमंᮢी पुरोचनसँ िमिल दुयᲃधन, \nलाखक महल बनबओने छल, \nिवदुर लगेलिन्ह एकर पता, \nसंवाद सेहो पठओने छल। \nवाहक संदेशक छल कारीगर, \nिनमार्ण सुरँगक कएने छल।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n9 \n \nलाखक महलक भीतर छल, \nिनमार्ण से क्षणिहमे कएल। \n \nपाण्डवकेँ िनदᱷश भेल छल, \nखोह सुरँगिहमे सूतइ जाउ, \nआिगक पूणर् शंका से छल, \nलिगते भीतरसँ बाहर आउ। \nकृष्ण चतुदर्शीक छल ओ’ िदन, \nपुरोचन भेल से अितशय चंचल, \nआिग लगायत आइ ओ’ सँ छल, \nयुिधि᳧र छल ई सभ बूिझ रहल। \n \nकए सचेत अपन माता-᮪ाताकेँ, \nयज्ञ कएलिन्ह ओिह िदन से, \nभात-भोज देलिन्ह नगरवासीकेँ, \nपंचपुᮢ छिल भीलनी सेहो एक। \nकालक सोझाँ ककर चलल जे, \nसूतिल राित ओतिह सभ तेँ। \n \nपुरोचन सेहो सुतल ओतिह, \nबाहर िदश छल कोठली एक, \nआिग लगाओल भीम तखन, \nबीच राितमे मौका केँ देिख। \nलाक्षागृह छल बन से ओतय, \nअिᲨ देवता अिह केर लेल। \nघरक सु᲻ाह होइमे लागल, \nकोनो क्षण निह से जतय। \nनिह िबलिम माता- ᮪ाता, \nᮧणाम अिᲨदेवकेँ कए। \nिनकिल कुंित कालक गालसँ , \nबचिल दुयᲃधनक कुचािलसँ।  \n \nपुरोचन अिᲨ मध्य से उिचते भेल, \nसंग परंतु भीलनीक नीक निह भेल। \nजरिल बेचारी पुᮢ सिहत से सूतल, \nककरो बुझना छल निह गेल छल। \n \nनगरवासी बुझलिन्ह जे जरिल, \nकुंती पाँचो पुᮢ सभिहक संगे। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n10 \n \nनगर शोकसँ भेल शोकाकुल, \nखबिर हिस्तनापुर जौँ गेलेँ। \nदुयᲃधन छल अित ᮧस᳖ा आ’, \nधृतरा᳦ ᮧस᳖ छल मोने-मोने। \n \nपरंतु िवदुर सभसँ बेशी ᮧस᳖, \nिकएकतँ सत्य बूिझ छल गेले। \n \nसे ओ’ कहल भीष्मकेँ सभटा, \nबात रहस्यक जा’कय ओतय, \nभीष्मक िचता दूर कएलिन्ह , \nई सभ गप जाय बुझा कय। \n \nअकाबोन पहुँचैत गेलाह गय, \nपाण्डव-जन क᳥ उठा कय। \n \nनािवक नावक संग ᮧितक्षा, \nकिर छल रहय िवकल भय। \n \nकहलिन्ह िवदुर पठेलिन्ह हमरा,  \nआज्ञा दी गंगतट सेवा करबाक। \n \nगंगा पार भेलिथ पाण्डव जन, \nपाछू छूटल कतेक भभटपन। \nधृᮢा᳦क,दुयᲃधन आ’ शकुनीक, \nआ’ दुःशासन कणर् सभहीक। \nसंग मुदा लागल ᮧितशोध, \nहिस्तनापुरल छल ई दुयᲃग। \n \n------------------------------------------------------------- \n \nनिह जािन जायत कतय पथ ई, \nपथ न जतय छल ओिह वनमे, \nडेग दिक्षण िदशा िदश दी, \nगंत᳞क छल निह ज्ञान कोनो। \n \nदैत डेग बढ़ैत आगू, \nभूखल-िपयासल थाकल ठेिहआयल,                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n11 \n \nआह दुरदशा देखू ई। \n \nकुंतीक ई दशा देिख,भीमसँ निह छल गेल रहल , \nवट-वृक्षक नीचाँ बैसा कय,चढल देखल सजग भ’। \n \nपक्षी िकछु दूर छल ओतय,भीम जाय पहुँचल जलाशय, \nपािन पीब आिन िपयाओल,सुतल सभ कुम्हलाय ओतय। \n \nभीमकेँ निह गेल देखल,करिथ की हूिस मोन होअय, \nपोखिरक गाछक ऊपर छल राक्षस नाम िहिडब जेकर। \nिहिडबा बिहनक संग छल,तािक रहल अपन भोजन। \nमनुक्ख-गंध सूंिघ कय,चलल नर-मांस तािकमे ओ’, \nिहिडबे जो मौस-मनुक्खक, आन जल्दी ओतय जाकय। \nदेिख कुंती-पुᮢ संग सूतल,दुःिखत िहिडबा छल ताकैत, \nभीमक हृ᳥-पु᳥ शरीर देिख,ठाढ नेᮢे रहिल ताकय। \n \nधिर धारण रूप स ुन्दरीक,कहल भीम जाऊ उठाऊ, \nअपन माता बन्धुकेँ,दूर सुरिक्षत िहनका पहुँचायब। \n \nमोिहत छी हम अहाँ पर, चाह हमरा अिछ िववाहक, \nमायासँ हम बचायब,बलवान ᮓूर िहिडम्बक मािरक। \n \nभीम कहल हम िकये उठायब, बंधु केँ सुतल अपन, \nबलवान अिछ िहिडब एहन, बल देखय हमरो तखन। \n \nिहिडम्ब पहुँचल ओतय,िहिडम्बा छिल सुन्दरीक रूप बनओने, \nभीमसँ किर रहिल छिल गप,ᮓोधसँ ᮓोिधत िहिडम्बकेँ कएने। \n \nओ’ दौड़ल िहिडम्बा पर मारक हेतु,भीम पकड़ल िबᲬिहमे, \nमल्लयु᳍ पसरल ओतय से,िवकट ᳇ंदक हुँकार छल गूँजैत। \n \n \nवन्यᮧाणी भागय लागल आ’ उठिल कुंती-पांडव ओतय, \nपहुँचैत गेल दौड़ैत ओतय, रणभूिम साजल छल जतय। \nमािर देलक भीम तावत, भेल िहिडम्ब शवरूप यावत। \n \nभीमक वीरतासँ िहिडम्बा भेिल छिल ओ’ आनंिदत, \nवाकचातुयर्सँ कएने छिल कुंितकेँ ᮧस᳖ ᳴किचत्।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n12 \n \nयुिधि᳧र सेहो देल स्वीकृित माता कुंतीक िवचार जािन, \nिववाह किर कय रहय लागल, भीम िहिडम्बाकेँ आिन। \nघटोत्कच उत्प᳖ भेल,िपता तुल्य पराᮓम जकर छल। \n \nिदन बीतल पाण्डव वन छोिड़ कय आगाँ जाय लागल , \nजायब िहमालय िदिश पुᮢक संग ई िहिडम्बा बाजिल। \nघटोत्कच कहल िपतु माताक हम सिदकाल संगे रहब, \nहोयत कोनो कायर् अहाँक,बजाबयमे निह संकोच करब। \n \n-------------------------------------------------------------------- \n \nजाित काल ब्यास भेटलाह कुंती कानिल हाᮓोस कय, \nब्यास कहल निह कानू िदन छोट पैघ होयबे करय। \nदुःख िक सुखमे अपना पर निह छोड़य अिछ िनयंᮢण, \nधमर्पथ पर जे चलय ,तकरे कहय छी मनुष्य तखन। \nगिवत सुखे निह होय, दुःख्मे धैयर्क न अवलंब छोड़य, \nकुंती आ’ अहँक पुᮢ छिथ,तेहन जेहन ई मनुष्य होमय। \n \nपाण्डवजन पािब ई संबल,पिहरल मृगचमर् वल्कल, \nᮩᳬचारी केर भेष बनाओल, एकचᮓी नगर पहुँचल। \nरहल बिन अितिथ ओतय,आितथ्य ᮩाᳬणक पाओल, \nभाइ सभ जािथ आनिथ सभ राखिथ माताक समक्ष। \nकंती देिथ आध-भीमकेँ आधमे शेष सभ िमिल खािथ, \nभीमक तैयो भूख िमटैन्ह निह भुखले ओ’ रिह जािथ। \nभुखले छलाह भीम एक िदन गेलाह निह िभक्षाटनमे, \nसुनल घोर क᳖ारोहट घरमे पूछल कारण जानल से। \nबकासुर राक्षस ओतय छल नगर बाहर िनवास जकर, \nराजा असमथर्  छल राक्षस करए अत्याचार बड़-बड़। \nछल िनकालल समाधानजे सभ पिरवारसँ ᮧितिदन एक, \nकटही गाडी भिर अ᳖ मिदरा मौस जािथ बहलमान। \nबक खाइत छल सभटा भोजन संग बहलमानहुकेँ से, \nक᳖ारोहट मचल छल घर ᮩाᳬण पिरवारक मध्ये। \nपार छल पिरवारक आइ सभ पिरवार दुःिखत छल, \nकुंती कहल पाँच पुᮢ अिछ, भीमक बल सुनायल। \nभीमक बलक चचर् सुिन-सुिन कय ᮩाᳬण मानल, \nकृतज्ञ भेल भीमकेँ ओ’गाड़ीक संग खोह पठाओल। \nखोह राक्षसक तािक भीम खेलक छल ओ’भुखाएल, \nतृ᳙ स्वयं भीम छल देरी सँ अतृ᳙ बकासुर आयल। \nतामसे आᮓमण कएलक ᳴कतु लात-मुᲥा मािर कय, \nभीम ᮧाण लेलक ओकरा खᱭिच नगर ᳇ार आिन कय।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n13 \n \nभेल ᮧस᳖ सभ जन मनओलक पूजा- पवर् ओतय, \nकुंती चललीह आर िकछु िदन ओिह नगर रिह कय। \nसुनल पांचालक स्वयंबरक, कथा पांचालीक ᮤुपदक, \nएकचᮓा नगरीसँ ढेरक-ढेर ᮩाᳬण पहुँचैत ओतय। \nपाण्डवजन  लय रहल आज्ञा मातृ कुंतीसँ रहिथ, \nब्यास पहुँिच कहल जाउ स्वयंबर ओतय देखय। \nमागर्मे ऋिष धौम्य भेटलाह छलाह पंिडत ज्ञानी, \nबढ़ल आगू तखन िमिल संकिल्पत भ’ सभᮧाणी। \nसुिन कथा ᮧशंसा यज्ञसँ िनकलिल याज्ञसेनीक, \nमत्स्यभेद करताह जे क्यो ᮤौपदी वरण करतीह। \nस्वयंबरक स्थानक रस्ता तकलिन्ह  पांचालमे जा कय, \nकुम्भकारक घर डेरा देलिन्ह िवचार कुंतीक मािन कय। \nकणर् आयल छल दुःशासन,दुयᲃधनक संग सिᲯत, \nदेश-देशक राजा आयल छल रंगभूिम वीरसँ खिचत। \nतखन आयल ᮤौपदी भाइ धृ᳥᳒ु᳜क संग सुसिᲯत, \nपुष्पमाल लेने आयिल केलिन सभक नजिर आकृ᳥। \nबीच स्वयंबरक भूिमक ऊपर मत्स्य एकटा लटकल, \nओकर नीचाँ चᮓ एकटा तीᮯ गितये छल घूिम रहल। \nनीचाँ पािनक छह देिख जे चᮓमध्य पातर भुरकी तर, \nदािग सकत मत्स्य आँिखकेँ पुष्पमाल पड़त तकरे गर। \nसभटा राजा हािर थािक कय भेल िविख᳖ थाकल छल, \nकणर् देिख जन बािज उठल सूत पुᮢ िकए आयल छल। \nᮤौपदी बाजिल भेिदयो देत जौँ कणर् मत्स्य-लोचनकेँ, \nनिह पिहरायब वरमाला निह करब वरण ओकराकेँ। \nिववश कणर्केँ बैसल देिख ऋिषवेश अजुर्न आयल छल, \nएकिह शर-संधानसँ बेधल मत्स्य सुयश पाओल छल। \nᮩाᳬण-मंडली कएने छल भीषण जय-जयकार ओतय, \nराजा सभ कएलक शंका तैयार अजुर्न पुिन संधान कए। \nिब᳍ मत्स्य भू खसल भूिम बलराम कृष्न आगाँ आओल, \nसभ राजाकेँ बुझाय सुझाय छल सहटाय ओतय हटाओल। \nकृष्ण एकांती कहल दाऊ सुनू ई, सुनल छल एक उरन्ती, \nवारणावत आिग िबच बचल पांडव, बचल छिल कुंती दीदी। \nभीम तखने उखािड़ वृक्ष छल भेल ठाढ़ सहिट अजुर्न कय, \nकृष्ण कहल हे दाऊ कालचᮓ अनलक एतय भीम अजुर्नकेँ। \nदेिख पराᮓम हतोत्सािहत भेल राजा सभ ᮧयाणकएने छल, \nपांडव लय चललाह ᮤौपदीकेँ ᳞ᮕ एिहसभसँ ओ’ भेिल छिल। \nअजुर्न खोिल अपन  रहस्य िखस्सासँ ᮤौपदीकेँ कएल िवह्वल, \nधृ᳥᳒ु᳜ चुपचाप सुनय छल  घुिर िपताकेँ ई कथा कहलक। \nकुम्भकारक घर पहुँिच पांडव कहल देखू की हमसभ आनल, \nकुंती कहल आनल अिछ जे सभ तकरा बाँटू पाँचू पाण्डव। \nकहल अजुर्न हे माता होयत निह ᳞थर् अहाँक ई बात, \nसंग ᮤौपदीक होयत िववाह पाँचू-पाण्डवक संग- साथ।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n14 \n \nᮤुपद पठेलिन्ह पुरिहतकेँ धृ᳥᳒ु᳜क संग ओतय, \nकुंतीकेँ नोतल आ’ सभकेँ लए गेल अपना संग। \nᮤुपद सुनल जे पाँचू-पाण्डव करताह िववाह ᮤौपदीसँ, \nतखनिह ब्यास आिब सुनाओल ई अिछ पूवर्जन्मिहक। \nभेटल चालिन्ह वरदान िशवसँ जे पाँच पित अहाँ पायब, \nसुिन सभ ᮤौपदी िववाह ᮤुपद रीित वैिदक सँ कराओल। \nसभ िकछु िदन रहल ओतय कुशलसँ ᮤुपद केर महलमे, \nपसरल ई चचार् सगरो धिर गेल गप हिस्तनापुर महलमे। \nलोकलाजसँ बा᳭ ᮧस᳖ता धृतरा᳦ छल ओतय देखओने, \nमािन भीष्म-ᮤोणक िवचार पठाओल समाद अगुतओने। \nआनी अनुज प᳀ी पुतोहु ओ’ अनुज पुᮢ सभकेँ आदरसँ, \nदुयᲃधनक कणर्क िवरोध पर कल िवचार िवदुरकेँ बजाकय, \nशाᳫानुसार िवचार देलिन्ह आधा राज्य देबाक ओ’ जाकय। \nिवदुरिहकेँ पठाओल  धृतरा᳦ आनय राजमहलम ᮤुपदक, \nसभकेँ लय आनल पहुँचल ओ’ जन ठाढ़ करए स्वागत। \nधृतरा᳦ कहल हे युिधि᳧र गृह कलहसँ ई नीक होयत, \nजाय खाण्डवᮧस्थ बसाउ नव नगर आध राज ल’ कय। \nखाण्डवᮧस्थ अिछ बोन एखन पिहने छल राजाक नगरी, \nमािन युिधि᳧र गेल ओतय बनाय नव घर ᳇ार सिᲯत। \nइन्ᮤᮧस्थ छल पड़ल नाम,आ’ तेरह वषर् धिर केलिन्ह राज, \nयश छल सुशासनसँ आ’ छल  जन-जीवन अित संप᳖। \n(अनुवतर्ते) \n \n4.कथा              2.भारत र᳀                          \n \n3. भारत र᳀ \n \nअपन िमᮢकेँ हॉस्टलक सीढ़ीसँ नीचाँ उतरैत हुनकर चमचम कर ैत जुᱫाकेँ देिख ओकर िनमा र्ता कंपनी,ᮩाण्ड आऽ मूल्यक \nसंबंधमे िजज्ञासा कएलहुँ। मुदा हमर िजज्ञासा शांत करबाक बदला ओऽ भाव-िवह्वल भय ग ेलाह आऽ एकर ᮓयक िवस्तृत \nिववरण किह सुनओलिन्ह। \n \n  \n भ ेल ई ज े िदल्लीक लाल िकलाक पाछूमे रिव िदन भोरम े जे चोर बजार लग ैत अिछ, तािहम े हमर िमᮢ अपन \nभाग्यक परीक्षणक हेतु पहुँचलाह। सभक म ुँहसँ एिह बजारक इमपोट ᱷड वस्तु सभक कम दाम पर भ ेटबाक गप्प सुनैत रहैत \nछलाह आऽ हीन भावनास ँ ᮕस् त होइत छलाह,  जे हुनक ा एिह बज ारसँ सस् त आ ऽ नीक  चीज िक न बाक  लूिर निह छिन्ह। \nहुनकर ओतय पहुँचबाक देरी छलिन्ह आिक एक गोटे हुनकर आँिखसँ नुका कय िकछु वस्तु राखय लागल आऽ द ेिखते-देिखते \nिनपᱫा भय गेल। िमᮢ महानुभावक मोन ओम्हर गेलिन्ह आऽ ओऽ ओकर पाछाँ धय लेलिन्ह आऽ ब᲻ मुिश्कलसँ ओकरा तािक \nलेलिन्ह। िजज्ञासा कएल जे ओऽ की नुका रहल अिछ।  \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n15 \n \n“ ई अहाँक बुᱫाक बाहर अिछ ”। चोर बजारक चोर महाराज बजलाह। \n “ अ ह ा ँ कहूतँ ठीक जे की एहन अलभ्य अहाँक कोरमे अिछ”। \n झािड़-पोिछ कय िवᮓ ेता महाराज एक जोड़ ज ुᱫा िनकाललिन्ह, मुदा ईहो संगिह किह गेलाह, जे ओऽ कोनो प ैघ \nगाड़ी बलाक बाटमे अिछ, जे गाड़ीसँ उतिर एिह जुᱫाक सही परीक्षण करबामे समथर् होयत आऽ सही दाम देत। \n \n हमर िमᮢ ब᲻ िघिघय ेलिथ तँ ओऽ चािरसय टाका दाम कहलकिन्ह। \n \nहमर िमᮢक लगमे माᮢ तीन सय सािठ टाका छलिन्ह, आऽ दोकानदारक बेर-बेर बुᱫाक बाहर होयबाक बात सᱫ \nभय रहल छल। िवᮓेता महाराज ई धिर पता लगा ल ेलिन्ह, जे ᮓेता महाराजक लगमे माᮢ तीन सय सािठ टाका छिन्ह आऽ \nदस टाका त ँ ई सरकारी डी.टी.सी. बसक िकरायाक ह ेतु रखबे करताह। स े मुँह लटकओने स्टुडᱶटक मजबूरीकेँ ध्यानमे रखैत \nओऽ तीन सय पचास टाकाम े, जे हुनकर म ुतािबक मूरे-मूर छल, अपन कल ेजासँ हटा कय हमर िमᮢक कर ेज धिर पहु ँचा \nदेलिन्ह। \n \nआब आगाँ हमर िमᮢक बखान सुनू। \n“से जािह िदनसँ ई जुᱫा आयल, एकरामे पािन निह लागय देिलयैक। कतओ पािन देखीतँ पैरके सरा देल आऽ एिह \nजुᱫाकेँ  हाथमे उठा लैत छलहुँ। चािरये िदनतँ भेल रहय, एक िदन सीढ़ीसँ उतरैत रही, पूरा सोल करेज जेकाँ, बाहर आँिखक \nसोझाँ आिब ग ेल। िमᮢ की कहू? क्यो जे एिह ज ुᱫाक बड़ाइ करैत अिछ, त ँ कोढ़ फाटय लग ैत अिछ। कोनहुना िसया-फड़ा \nक य पाइ उपर क य रहल छी। ब᲻  दाबी छल,  जे म ैिथल छी आऽ ब ुिधयारीमे कोनो सानी निह अिछ। म ुदा ई ठकान ज े \nिदल्लीमे ठकेलहुँ, तँ आब त ँ एतुᲥा लोककेँ दण्डवते करैत रहबाक मोन कर ैत अिछ। एिह लालिकलाक चोर-बजारक लोक \nसभतँ कतेको महोमहापाध्यायकेँ बुि᳍मे गरदामे िमला द ेतिन्ह। अउ जी भारत-र᳀ बँटैत छी, आऽ तखन एिह पर क ंᮝोवसᱮ \nकरैत छी। असल भारत-र᳀ सभतँ लालिकलाक पाँछाँमे अिछ, से एक दू टा निह वरन् माᮢा मे। \nफे र बजैत रहल्लाह- “ आन सभतँ एिह घटनाकेँ लऽ कय िकचिकचबैते रहैत अिछ, कम सँ कम एिह घटनाक मोनतँ \nअहाँ निह पारू यौ भजार”। \n \nआब हमरात ँ होय ज े ह ँसी की निह ह ँसी। फे र िदन बीतल आऽ ᮧोᮕामे बनब ैत रिह ग ेलहुँ अिगला  रिवकेँ  चोर \nबजार आिक मीना बजारक दशर्न करब। मुदा पता लागल जे पुिलस एिह बजारकेँ बन्द कए देलक। \n \n------------- \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n16 \n \n \n \n \n \n \n \n \n5\n.प᳒                आगाँ                \n \n \n59.ऑिफसमे भिर राित बन्द \n \n \nसाँझ परल सभ उठल, \nगेल अप्पन-अप्पन घर। \nबाबूजी रहिथ फाइलमे , \nकरैत अपनाकेँ ᳞स्त। \nकौिकदार निह देलक ध्यान, \nकेलक बन्द ओिह राित। \nहमरा सभ िचितत भेलहुँ, \nकएलहुँ िचितत कछ्मछ धिर ᮧाित। \nभोरमे जखन दरबान खोिल, \nदेखलक हुनका ऑिफसमे, \nमाफी माँिग औँघायल, \nपहुँचेलक घर जल्दीसँ। \nएक बूढ़ी हमर पड़ोसी, \nकहलिन्ह कोना रहल भेल, \nहमरा सभतँ निह तिकतहुँ बाट, \nराित भिरमे भय जयतहुँ अपस्याँत। \nबेटा सभ लजकोटर, मुँहचूरू, \nछिन्ह िहनक हे दाइ (हमर माइ)। \n \nहॉलीᮓॉस स्कूल दरभंगामे, \nभेल छल घिटत एक बात, \nगमᱮ ताितलमे बᲬाकेँ, \nबन्द कएल दरबान। \nमिहना भिर खोजबीन भेल, \nनिह चलल पता कथूक,                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n17 \n \nस्कूल खूजल देखल बᲬाक, \nलहाश सभ हुजूम। \nबाप ओकर मुँहचुरू छल, \nस्कूलसँ जौँ बᲬा निह आयल, \nसुतले छोिट गएल तखन, \nगेल रहय पछ्तायल। \nबᲬा देबाल पर िलखने रहय, \nअपन क᳥क बखान, \nपािन भोजन िबना, \nभेलय ओकर ᮧाणांत। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n60. नानीक पᮢ \n \nपᮢ आयल मोन ठीक निह, \nल᭯मी अहाँ देिख जाउ, \nएिह बेर निह बाँचब निह, \nई गप भुझु बाउ। \nपेटक अलसर अिछ खयने, \nचटकार सँ खाओल जेन मसल्ला। \nअंितम क्षण देखबाक ब᲻ अिछ मोन,                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n18 \n \nिचᲶी िलखबाले अयलाह तेहल्ला। \n \nक्यो निह पहुँचेलकिन्ह ल᭯मीकेँ, \nकहल िचᲶीमे अिछ भारभीस कएल, \nएक आर िचᲶी आएल जे, \nमाय गेलीह देह छोिड़। \nल᭯मीक बेटा बोकािर पािर कानय, \nकहलक छी हम सभ असहाय। \n \n \nनिह अयतीह हमर ल᭯मी, \nमायक मुँह देखय अंितम बेर, \nनाम रटैत अहाँक ई बूिढ़, \nगुजिर गेिल जग छोिड़। \nअपन घरक हाल की कहू, \nभगवाने छिथ सहाय, \nघरघुस्सू सभ घरमे अिछ, \nदैव कृपा हे दाय। \n \n61.  केवाड़ बन्द \n \nबाहरसँ आबयमे भेल लेट, \nछोट भाय कएल केवाड़ बन्द, \nिकछु कालक बाद जखन खुजल, \nभैय्या कहल हे अनुज, \nदुःखी छी हम पािड़ ई मोन, \nअिहना जखन छलहुँ हम सभ बᲬा, \nिपता कएलिन्ह घर बन्द। \nकनेक देरी होयबाक कारण, \nपुछलिन्ह निह ओ’ तुरंत। \nतुरंत काका सेहो बुझाओल, \nबाल िवज्ञानक ᳇ंद, \nजे भेल से िबसिर शुरू, \nकरू नव जीवन स्वाच्छंद। \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n19 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n62. जेठांश \n \nछोट भायकेँ देल परती, \nआ’ राखल सेहो जेठांश, \nमरल जखन किनयाँ तखन, \nभोजक कएल वृᱫांत। \nकहल नमहर भोज करू, \nपाइ निह तकर न बह᳖ा। \nजकरे कहबय से दय देत, \nचीनी चाउर सलहाना। \nखेत बेिच कय हम कएलहुँ, \n᮰ा᳍ िपताक ओिह बेर।  \nअपना बेरमे निह चलत बह᳖ा, \nफे र बुझू एक बेर। \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n20 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n63. सादा आिक रंगीन \n \nब्लैक एण्ड ह्वाइटक गेल जमाना, \nसादा िक रंगीन। \nदिरभंगा काली मंिदर लगक, \nलस्सी बलाक ई मेख-मीन। \nजखन बूिझ निह सकलहुँ, \nतखन कहल एकगोट मीत, \nसादा भेल सादा आ’ \nभांगक संग भेल रंगीन। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n21 \n \n \n \n \n \n \n \n \n64.   गंगा िᮩज \n \nयािद अबैत अिछ मजूर सभक मृत्यु, \nचᲥिर खाित खसैत नीचाँ पािनमे, \nपचास टा मृत्युमे सँ दस टाक भेल िरपोटर्, \nचालीस गोटेक कमपेनसेसन गेल खाय, \nनेता ठीकेदार आ’ अफसर। \n \nएिह खुनीमा िᮩजक हम इंजीिनयर, \nकहैत छी हमरा ईमानदार, \nघूस कोना लेल होइत छैक ककरो, \nदेखैत गुनैत ई सभ यौ सरकार। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n22 \n \n \n \n \n \n \n \n65.  दिरᮤ \n \nआठ सय बीघा खेत, \nकतेक पोखिर चास-बास। \nमुदा कालक गित बेिच िबकिन, \nझंझारपुरसँ धोती कीिन, \nघुरैत काल देखल माँच। \nधोती घुरा कय आनल, \nआ’ कीनल माँछ,पूछल, \nहौ माछ ई कािल्ह कतय भेटत, \nधोतीतँ जखने पाइ होयत, \nजायब कीिन लायब तुरत। \nदिरᮤताक कारण हम आब बूिझ गेल छी, \nएक िदनुका गप निह ,सभ िदनुका चिरᮢ छी। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n23 \n \n \n \n \n66.रौह निह नैन \n \nहँ यौ नैन अिछ ई, \nमुदा शहरक लोक की बुझय, \nसभ ताकैत अिछ रौह, \nनैन कहबय तँ क्यो निह कीनय। \n \nछागर खस्सी आ’ बकरीक, \nअंतर जौँ जायब फिरछाबय, \nिबकायत िकछु निह िबनु टाका, \nएिह नगरमे िकछु निह आबय। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n24 \n \n \n \n67.  जूताक आिवष्कार \n \nजखन गड़ल एक काँट, \nराजा कहलक ओछाउ, \nबना मािटक हमर ई, \nराजधानी िनष्कंटक बनाऊ। \n \nजखन सभटा चमर् आिन कय, \nनिह कए सकल ओछाओन, \nएक चमर्कार आओल आ’, \nराजाकेँ फिरछाय बुझाओल। \nपैर बािन्ह ली चमर्सँ आिक, \nपृथ्वीकेँ झाँपी ओिहसँ, \nिनष्कंटक धरती निहयोतँ, \nमागर् िनष्कंटक होयत। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n68.  जᲂकही पोखिरमे भिर राित \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n25 \n \nसुनैत छलहुँ जे बड़बिड़याबाबू साहेबक, \nलगान देलामे जौँ होइत छल लेट। \nभिर राित ठाढ़ कएल जᲂकही पोखिरमे, \nबीतल युग अयलाह फे र जखन हाथी पर, \nलेबाक हेतु लगान-लहना जिहना, \nगािर-गूिर दैत हाथी पर,छूटल, \nटोलक-टोल, मुँह दुसना, \nजमीनदारी खतम भेलो पर सोचल, \nिकछु ली असूिल, \nमुदा लोक सभ बुिधयारी कएल, \nनिह अएलाह ओ’ घूिर। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n69.  गैस िसिलण्डरक चोिर \n \nगेलहुँ रपट िलखाबय, \nभेल छल िसिलण्डरक चोिर।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n26 \n \nमᲂछ बला थानेदार बजलाह, \nबूिर बुझैत छी हमरा सभकेँ, \nडबल िसिलनडर चाही, \nएफ. आइ. आर. सस्ता निह, \nअिछ एतेक हे भाइ। \nहम कहल डबल िसलेण्डर, \nतँ अिछये हमरा, अच्छा तँ \nतेसर िसलेण्डर लेबाक अिछ देरी। \nतकल कतय चोरकेँ अहाँ, \nअहाँक तकनाइ अिछ जेना, \nचैत अिछ कोल्हूक बरद। \nभिर िदन घुमैछ निह बढ़ैछ, \nएको डेग,अहँ निह करू स ैह, \nᮧगितक नाम पर एिह बेर। \nस्कूटरक चोिरक बेर कहलक, \nइंस्योरᱶसक पाइ चाही, \nकहू अहाँसँ कोटर्मे भ’ पायत, \nदेल अहाँसँ गबाही। \nफे री पिड़ जायत अहाँकेँ, \nपुनः कोटर्मे जायब, \nउलटा िनणर्यो भ’ जायत, \nबूिझ फे र से आयब। \nसंग गेल ᮟाइवर कहलक नोकरी, \nछैक एकरे ठीक, \nपाइयो अिछ कमाइत किर, \nरंगदारी,फे कैत पानक पीक। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n27 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n70.  फै क्स \n \nफै क्टरी पहुँिच कहल, \nकरू सच र् वारंट पर साइन, \nमािलक कहल रुकू िकछु काल धिर, \nफोन करय छी आइ। \nᮝांसफरक ऑडर्र आयल, \nिरलीिवङगक संगिह, \nअफसर िनकलल ओतयसँ, \nवारंट िबना एक्सीक्यूट केनिह। \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n28 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n71.बूढ़ वर \n \nकतय छी आयल आइ, \nतािक रहल छी वर, \n20-20 वरखक दूटा, \nअिछ कतहु अभड़ल। \nरंग िसलेबी िसघ मुिठया, \nअद्ंत तकैत छी अहाँ, \nसे भेटत किहया। \nकी चाही एकटा पैघ, \n20-2- केर दू गोटक बदला, \n40 केर जौँ एकटा, \nलय ली तँ छी हम तैयारे, \nकाज खतम करू सभटा। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n29 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n72.नौकर \n \nफोन किर कय घरमे पूछल, \nछिथ फलना घरमे आिक, \nआगू पुिछतिथ ओ’ ब्अजलाह, \nदय कय एक धुतकारी। \nएिह फोनक हम िबल भरैत छी, \nनिह करू अहा ँ पुनः बात, \nमैसेज अहाँक देब हम पुᮢकेँ, \nसे छी के अहाँ लाट? \nनौकर निह अहाँक ने छी, \nसे हम अपन पुᮢक, \nकिनया किह टा छी हम नौकर, \nबुझू ई यौ अफसर। \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n30 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n73.क्लासमे अबाज \n \nदुनू िदशक बᱶचकेँ उठाकय पुछलिन्ह, \nआयल कोन कातसँ अबाज। \nपकड़ल एक कातकेँ छोड़ल, \nफे र कएल दू फािर। \nआधक-आध करैत पहुँचलाह, \nफे र जखन लग ल᭯य, \nदुइ गोट मध्य जािन निह सकलाह, \nअबाज केलक कोन वत्स। \nरैिगगमे सेहो अिहना कए, \nसभकेँ कहल उिठ जाऊ, \nजखन क्यो निह उठल कहल, \nअहाँ अहाँ अहाँ एकाएकी उठैत जाउ। \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n31 \n \n \n \n \n  \n \n \n  \n \n \n \n \n \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n6.संस्कृतिशक्षा(आगाँ)                          \n \n \nII. \n इ ि त  भ व ंतः सवᱷ पूवर्तन् पाठेव ज्ञातवंतः।संस्कृतेन ᮧथम पिरचयः ᮧा᳙᳞ः। अ᳒ अन्येनᮓमेण अिप पिरचयस्य \nअन्येषाम् अिप अभ्यासं वयं कुमर्ः।  \n \nअहं गजेन्ᮤः। भवान् कः। \nअहं िशक्षकः। भवती का। \nअहम् अिभनेᮢी। \nअहं छाᮢा। \nअहं वै᳒ा। \nअहं गृिहणी। \nअहं कृषकः।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n32 \n \nअहं िशिक्षकाः। \nअहं पाचकः। \nअहं तंᮢज्ञः। \nअहं तंᮢज्ञा। \n \nएतद् वाक्य᳇यं योजियत्वा वयं पिरचयं वदामः। एतैव सुखेन पिरचयं वदामः।मम नाम गजेन्ᮤः। अहं िशक्षकः। \nएतेन ᮓमेण भवंतः वदंतु। \nभवान वदतु। \nमम नाम इंदुशेखरः।अहं तंᮢज्ञः। \nमम नाम राजल᭯मीः। अहं अिभनेᮢी। \nसः उदयनः। सः छाᮢः। \nसः छाᮢः वा। \nआम्। सः छाᮢः। \n \nतᮢ कृष्णफलकम वा?  \nआम्। तᮢ कृष्णफलकम्। \nन। सः वै᳒ः न। \nएतत् फे नकम वा। \nआम्। तत उपनेᮢम्/कङ्कतम्। \nᮧशांतः सᲯनः वा।  \nसंस्कृतं सरलं वा। \n \nसंस्कृतं मधुरं वा। \nआम्। सत्यम्। \n \n \nइदानीम अहं वदािम। भवंतः अिप अिभनयं कुवᲈतु। \n \nउिᱫ᳧तु। तस्य नाम उदयनः। तस्य नाम िकम्। \nकस्य नाम इंदुशेखरः। \nतस्याः नाम चिन्ᮤका। \nतस्याः नाम िकम्। \nकस्याः नाम चिन्ᮤका। \nएतस्य नाम इन्दुशेखरः। \nतस्य नाम िकम्। \n \nसाधुः। \nतस्याः नाम ᮰ील᭯मीः। \nकस्याः नाम ᮰ील᭯मीः।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n33 \n \nतस्य नाम इंदुशेखरः। \nएतस्य नाम सुधीरः। \nतस्याः नाम शांतला। \nएतस्याः नाम राजल᭯मीः। \n \nघटी। सुधीरस्य घटी। \n \nकस्य मुखम्। \nसुधीरस्य उपनेᮢम्। \nनािशका। \nकणर्ः। \nगीतायाः घटी। \nगीतायाः घटी। \nगीतायाः स्यूतः। \nकस्याः करवᳫम। \nददातु। \nकस्याः कुिᲱका। \nसीतायाः। लतायाः। \nसा देवी। दे᳞ाः नाम िकम्। \nदे᳞ाः नाम सरस्वती। \nकस्याः आभूषणम्। \nनतर्क्याः आभूषणम्। \nकस्याः कण्ठाहारः। \nगृहण्याः क्ण्ठाहारः। \nपावर्ती। \nपावर्त्याः। \nपुस्तकस्य नाम ᮰ीमदभागवदगीता। \nका᳞स्य नाम अिभज्ञानशाकुंतलम्। \nअस्माकं देशस्य नाम भारतम्। \nिशक्षकस्य नाम िव᳡ासः। \nगीतायाः। \nिᮧयायाः। \nराजे᳡रयाः। \n᮰ील᭯म्याः। \nरामः अिस्त। सवᱷ रामस्य वदंित। \nकृष्णस्य। ᮧमोदस्य। \nबाबूलालस्य। \nरमानन्दस्य। \nरामशरणस्य। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n34 \n \nराधेश्यामस्य। \nिशक्षकस्य। \nलेखकस्य। \nछाᮢस्य। \nफलस्य। \nपुष्पस्य। \nमिन्दरस्य। \nनगरस्य। \nसीतायाः। \nराधायः। \nअिनतायाः। \nमालिवकायाः। \nकिवतायाः। \nसुशीलायाः। \nगङ्गायाः। \nशारदायाः। \nभारत्याः। \nन᳒ाः। \nलेखन्याः। \nराख्याः। \nअङ्कन्याः। \nरामस्य। \nरामः दशरथस्य पुᮢः। \n \nकृष्णः कस्य पुᮢः। \nकृष्णः वसुदेवस्य पुᮢः। \nरामः कस्याः पितः। \nरामः सीताय़ाः पितः। \nल᭯मणः उिमलायाः पितः। \n \nकृष्णः रुकमण्याःपितः। \n \nिदल्ली भारतस्य राजधानी। \nबेङ्गलुरु कणार्टकस्य राजधानी। \nबाल्मीिकः रामायणस्य लेखकः। \n᳞ासः महाभारतस्य लेखकः। \n \nवयम् इदानीम् एकम् अभ्यासं कुमर्ः। अहम् एकं को᳧कं दशर्यािम। सवᱷ अभ्यासः कुमर्ः। \nदशरथस्य पुᮢः रामः। \nिशवस्य पुᮢः गणेशः।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n35 \n \nरावणस्य पुᮢः मेघनादः। \nअजुर्नस्य पुᮢः अिभमन्युः। \nरघुवंशस्य लेखकः कािलदासः। \nरामायणस्य लेखकः बाल्मीिकः। \nसीतायाः पितः रामः। \nउिमलायाः पितः ल᭯मणः। \nसत्यभामायाः पितः कृष्णः। \nपावर्त्याः पितः    । \nदेवक्याः  \nमन्दोदरयाः \nदमयनत्याः \nगान्धी महाभागस्य महोदयस्य \nरेणु महोदयायाः \nमेरी महाभागायाः \n \n \n    स ुभािषतम् \n \nवयम् इदानीम् अ᳒ािप एकस्य सुभािषतस्य अभ्यासः कुमर्ः। भवंतः इदानᱭ सुभािषतम् ᮰ुणवंतु। \n \nअयं िनजः परोवेिᱫ गणना लघुचेतसाम्। \nउदारचिरतानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥ \n \nइदानᱭ यत् सुभािषतम् ᮰ुण्वंतः तस्य अथर्ः एवम् अिस्त। \nलोके ि᳇िवधाः जनाः भवित। केचन् लघु मनस्काः।ते िचतयंित, एषः मम जनः। एषः मम जनः न। इित िचतयंित। अन्ये केचन् \nसंित, महात्मानामः। उदार िᮘताः। ते िचन्तयिन्त-जगत एव मम कुटुम्बः। लघु कुटुम्बः। तेषां दृ᳥यासमᮕः ᮧपᲱःएव मम \nकुटुम्बः। सᲯनाः एवं िचतनं कुवᲈित। धन्यवाद:। \n \nकथा \n \nअहं इदानीम् एकं लघुकथां वदािम। \n \nकाशीः नगरे एकः महान् पिण्डतः आसीत्। सः बहुषु शाᳫेषु पारंगतः आसीत्। तस्य समीपे बहुछाᮢाः अध्ययनं कुवᲈित स्म। \nतस्य ख्याितः सवर्ᮢ ᮧसािरता आसीत्। अतः दूर-दूरतः छाᮢाः आगच्छंित स्म। \nएकदा क᳟न् िशष्यः तस्य समीपम् आगतवान्। सः गुरोः नमस्कारं कृत्वा पृ᳧वान्- भोः। अहं भवतः समीपे अध्ययनं कᱫुर्म \nइच्छािम। अतः माम िशष्यत्वेन स्वीकरोतु। इित सः उᲦवान्। ᳴कतुः सवᱷषाम छाᮢाणां बुि᳍ परीक्षां कृत्वा एव तान \nस्वीकरोित स्म। अतः एतस्य अिप बुि᳍ परीक्षां कᱫुर्म सः एकं ᮧ᳤ं पृ᳧वान। भोः वत्सः। देवः कुᮢ अिस्त। इित पृ᳧वान। तदा \nिशष्यः उᲦवान। भगवन्। देवः कुᮢ नािस्त। सः सवᲃ᳞ापी अिस्त। इित। ᮧᳩरूपेण एव गुरुः पृ᳧वान। एतस्य उᱫरम् \n᮰ुत्वागुरुः अत्यन्तं संतु᳥ः जातः। सः हषᱷण तम् आिलिङ्गतवान। तम उᲦवान अिप। भोः वत्सः। भवान् बुि᳍मान् बालकः                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n36 \n \nअिस्त। भवंतम् अहं िशष्यत्वेन िन᳟येन स्वीकरोिम। सत्यं देवः सवर्᳞ािप अिस्त। इित तम उᲦवान, िशष्यत्वेन अंगीकृतवान। \nएवं सः िशष्यः तᮢैव िव᳒ाभ्यासं कृतवान,गुरोः आशीवार्दं ᮧा᳙वान। \nभवन्तः कथाम् अथर्ः ज्ञातवंतः िकल। \n \n \nशीतं ᳩानम् \n \n \nउदेित सूयर्ः कुक्कुटः गायित। \nकृषकः उत्थित पुष्पं िवकसित। \nचटका िवचरित,आकाश मध्ये, \nशीतकाले जलं शीत भवित, \nबालः उत्थित ᳩानं लब्धे, \nᳩानं कृत्वा सा स्फु रित। \n \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n37 \n \n \n7.िमिथलाकला-िचᮢकला(आगाँ)               \n \n \nमौहक केर अिरपन \n \nमहुअक िमिथलामे िववाहक बादक िविध छ ैक जे वर- वध ूमे ᳩेहक सृजन करबाक ह ेतु अिछ। वर वध ूकेँ दू आसन पर ब ैसा \nखीर आ’ दही-चूड़ाक परसल जाइत अिछ। दुनू गोटे एकरा सािन आ’ कौर बना कय एक दोसर पर फे कैत छिथ। पिहने फᱶकय \nबला िवजयी होइत अिछ। तीन िदन कोहबर घरम े आ’ चतुथᱮ िदन कुलदेवताक घरमे ई िविध स ंपािदत होइत अिछ। नीचाँ \nदेल अिरपन दुनू थारीक नीचाँ बनाओल जाइत अिछ। \n \nिचᮢ िनमार्ण- छोट-पैघ चािर व ृᱫाकार रेखा, सभसँ ऊपरका गोलाप चारू कात िबन्द ु। दुनूकेँ कमल-नालसँ जोड़ल जाइत \nअिछ। \n \nचारू आ᮰मक िशक्षा वर वधूकेँ ᮧेम सूᮢसँ बािन्हकेँ संतान सृि᳥क ज्ञान करा कय एिह अिरपन ᳇ारा कएल जाइत अिछ। \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n38 \n \n \n \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n39 \n \n \n \n \n \n \n \n8.संगीत-िशक्षा                            \n \nI. \n \n \nपिहने  कमसँ कम 37 ‘की’ बला कीबोडर् िलय।  \nएिहमे 12-12 टाक तीन भाग करू। 13 आ’ 25 स ंख्या बला की सा,आ’ सां दुनूक बोध करबैत अिछ। सभमेँ पाँचटा कारी आ’ \nसातटा उᲯर ‘की’ अिछ। ᮧथम 12 मंᮤ स᳙क, बादक 12 मध्य स᳙क आ, सभसँ दिहन 12 तार स᳙क कहबैछ। 1 स ँ 36 \nधिर माकर्रसँ िलिख िलय। 1 आ तेरह सँ ᮓमशः वाम आ’ दिहन हाथ चलत।  \n \n12 गोट ‘की’ केर सेटमे 5 टा कारी आ’ सात टा उᲯर ‘की’ अिछ। \nᮧथम अभ्यासमे माᮢ उजरा ‘की’ केर अभ्यास करू। \nपिहल सात टा उजरा ‘की’ सा, र े, ग, म, प, ध, िन, अिछ आ’ आठम उजरा की तीᮯ स ं अिछ ज े अगूलका दोसर स ेटक स \nअिछ। \n \nवाम हाथक अनािमकासँ स, माध्यिमका सँ रे, इंडेक्स ᳴फगर सँ ग ,बुढ़बा आँगुरसँ म , फे र बुढ़बा आँगुरक नीचाँसँ अनािमका \nआनू आ’ प, फे र माध्यिमकासँ ध, इंडेक्स ᳴फगरसँ िन, आ’ बुढ़बा आँगुरसँ सां। \nदिहन हाथसँ 12  केरसेट पर पिहल’की’ पर ब ुढ़बा आँगुरसँ स,  इंडेक्स ᳴फगरसँ रे, माध्यिमकासँ ग, अनािमकास ँ म,  फे र \nअनािमकाक नीचाँसँ बुढ़बा आँगुरकेँ आनू आ’ तख बुध्बा आँगुरसँ प, इंडेक्स ᳴फगरसँ ध, माध्यिमकासँ िन आ’ अनािमकसँ सां। \nदुनू हाथसँ सां दोसर 12 केर सेटक पिहल उᲯर ‘की’ अिछ। आरोहमे पिहल सेटक सां अिछ तँ दोसर सेटक ᮧथम की रहबाक \nकारण सा।  \nदोसर गप ज े की बोड र्सँ जखन आवज िनकलयत ँ अपन कंठक आवाजसँ एकर िमलान करू। किनयो नीच-ऊ ँ च निह होय। \nतेसर गप ज े स ंगीतक वण र् अिछ सा,र े,ग,म,प,ध,िन,सां ए क र ा  देवनागरीक वण र् ब ुझबाक गलती निह करब। आरोह आ’ \nअवरोहमे कतेक नीच-ऊँ च होय तकरे टा ई बोध करब ैत अिछ। जेना कोनो आन ध्विन जेनािक क केँ िलय आ, की बोड र् पर \nिनकलल सा,रे...केर ध्विनक अनुसार क ध्विनक आरोह आ’ अवरोह करू। \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n40 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n9.बालानांकृते- \n \n                \n \n2. महुआ घटवािरन  \n \nमहुआ घटवािरन परी ज ेकाँ सुन्दिर छलीह,जेना गूथल आँटामे एक च ुटकी केसर, मुदा सतवंती छलीह। बाप ग ँजेरी शराबी \nआ ’  म ा य  स त म ा य , मैभा महतारी, नजिर चोर। घरम े स त म ा य क  र ा ज  छ ल ।  स ो ल ह  ब र ख क  भ य  गेल रहिथ म ुदा हुनकर \nिबयाहक िचता ककरो निह रह ैक। परमान नदीक पुरनका घाटक मलाह ᮧर्थर्ना करैत छिथ जे महुआक नावकेँ िकनार लगा \nिदयौक। \nसाओन-भादवक, भरल धार, \nकम वयसक महुआ निह जाऊ, \nएिह राित खेबय लेल नाव। \n \n \n ए ह न े साओन-भादवक राितमे सतमाय घाट पर उतरल विणक् केँ तेल लगेबाक हेतु महुआकेँ पठबय चाहैत अिछ, \nआ’ ओ’ जाय निह चाहैत अिछ। अपन मायकेँ यािद करैत अिछ, \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n41 \n \nनोन चटा केँ िकए निह मारलँह, \nपोसलँह एिह िदन खाितर। \n \nमुदा सतमाय साओन-भादवक राितम े पिथककेँ घाट पार करबाबय ल ेल महुआकेँ पठा द ेलक। महुआ िबदा भ ेिल आ’ बीच \nरस्तामे अपन सखी-बिहनपा फू लमतीसँ भिर राित गप करैत रहल। \nकेहन माय अिछ ज े राितमे घाट पार कर ेबाक लेल कहैत अिछ। माय ईहो कहलक ज े पिथक पाइबला होय आ’ ब ूढ़ होय तँ \nओकरा त ेल-मािलस करबाम े कोनो हज र् न ि ह ।  ओ क र  म ो न मे ज े ह ो य  भेल त ँ ओ ’  ि प ते स म ा न ,  ओ क र ा  जेबीसँ चािर पाइ \nिनकािल ल ेल जाय, अहीम े ब ुिधयारी अिछ। फ ू ल म त ी  क ह ल क -  घ ब र ा य ब  न ि ह ।  ज रेने र हू  ᮧेम क  आ ि ग  ,  ओ क र ा  लेल ज े \nमोरंगमे आँगुर पर िदन गािन रहल अिछ। \n \nमोरंगक नाम सुिन महुआ उदास भय गेिल। ओ’ फागुनमे आयत। \n \nभोरहरबा ओ’ गामपर पहु ँचल आ’ माय दस बात कहलक ैक। बाप नशाम े आयल त ँ माय ओकरो लात मािर भगा द ेलकैक। \nतखने हरकारा आयल आ’ मायक कानमे संदेश देलक। महुआ मायकेँ कहलक जे अहाँ जे कहब से हम करब। विणक् क आदमी \nआयल छल,ओकरा स ंग महुआ घाट पर पहु ँचल। विणक् द ू िसपाहेक संग नावमे बैसल। महुआ नाव ख ेबय लागिल। म ुदा \nओकरा निह ब ूझल रहय ज े ओकरा ब ेिच देल गेल छैक। िसपाही ओकरास ँ पतवािर छीिन ल ेलक। सौदागर ओकरा कोराम े \nबैसाबय चाहलक, तँ ओ’ छरपटाय लागिल। िसपाही कहलक जे सभटा पाइ चुका देल गेल अिछ, अहाँकेँ कोनो मँगनीमे निह \nलय जा रहल छिथ। महुआ िस्थर भय गेलीह। ओ’ सभ बुझलक जे महुआ मािन गेल अिछ। तखने महुआ धारमे कूिद पड़िल। \nउल्टा धारमे म ो रंग िदिश िनकिल जाय चाहलक महुआ, जतय ओकर ᮧ ेम ी  अ ि छ ,  ओ क र ा  लेल सात पालक नाव ल ेने। \nसौदागरक छोटका िसपाही महुआकेँ ᮧेम करय लागल छल, ओहो कूिद गेल कोिशकीक धारमे, दूनू डूिब गेल।  \n \nअखनो साओन-भादवक धारमे कोनो घटवारकेँ कखनो देखा पड़ैत छैक महुआ। कोनो िखस्सा वचनहारकेँ देखा जाइत अिछ \nओ’, आ’ शुरू भय जाइत अिछ , एकटा छलीह  महुआ घटवािरन..............................। \n \n   - - - - - - - -  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n42 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n10.पंजी-ᮧबंध(आगाँ)   \n                       \n \n19 गोट गोᮢ आ’ 243 मूल ᮕाममे मुख्य मूल 34 टा िनधा र्िरत कएल गेल। एिह 243 ᮕामसँ सेहो ई सभ िविभ᳖ क्षेᮢ आ’ \nᮕाममे पसरलाह। \n \n19 गोट गोᮢ िन᳜ ᮧकारे अिछ: \n1. शािण्डल्य \n2. वत्स \n3. सावणर् \n4. काश्यप \n5. पराशर \n6. भार᳇ाज \n7. कात्यायन \n8. गगर् \n9. कौिशक \n10. अलाम्बुकाक्ष \n11. कृष्णाᮢेय \n12. गौतम \n13. मौदगल्य \n14. विश᳧ \n15. कौिण्डन्य \n16. उपमन्यु \n17. किपल \n18. िवष्णुवृि᳍ \n19. तण्डी \nमुख्य 34 मूल सेहो तीन ᮰ेणीमे िवभᲦ अिछ। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n43 \n \n᮰े᳧-ᮧथम ᮰ेणीमे 1. खड़ौरे, 2. खौआड़े, 3. बुधबाड़े, 4. मड़रे, 5. हिरहरे, 6. घसौते, 7. िखसौते, 8. कमहे, 9. नरौने, 10. \nवमिनयामै, 11. हिरअम्मे, 12. सिरसवै, 13. सोदरपुिरये. \n \nि᳇तीय ᮰ेणीमे 1. गंगोिलवार, 2. पगौिलवार, 3. कजौिलवार, 4. अड़ ेवार, 5. वहिड़खाल, 6. सकिड़खार, 7. पिलवार, 8. \nिवसेवार, 9. फनेवार, 10. उिचतवार, 11. पडुलवार, 12. कटैवार, 13. ितलैवार. \n \nमध्यम मूल- 1. िद᳒वे, 2. बैलेचै, 3. एकहरे, 4. पंचोभे, 5. विलयासे, 6. जमजुआले, 7. टकवाले, 8. घड़ुए. \n \n \nᮧवर \n \nमैिथल ᮩाᳬणक मध्य 2 वगर्क ᮧवर पिरवार होइत अिछ- िᮢᮧवर आ’ पाँच ᮧवर। जािह गोᮢक तीन गोट पूवर्ज ऋगवेदक \nसूि Ღ क  र च न ा  क ए ल  से िᮢᮧवर आ’ जािह गोᮢक पाँच गोट प ूवर्ज लोकिन ऋगव ेदक सूᲦक रचना कएल स े प ाँच ᮧवर \nकहबैत छिथ। \n \nएिह ᮧकारेँ गोᮢानुसारे ᮧवर िन᳜ ᮧकार भेल:- \n \nिᮢᮧवर- 1.शािण्डल्य, 2.काश्यप,3. पराशर, 4. भार᳇ाज, 5. कात्यायन, 6. कौिशक, 7. अलाम्बुकाक्ष, 8. कृष्णाᮢेय, 9. \nगौतम, 10. मौदगल्य, 11. विश᳧, 12. कौिण्डन्य, 13. उपमन्यु, 14. किपल, 15.िवष्णुवृि᳍,16. तण्डी। \n \nपंचᮧवर- 1. वत्स, 2. सावणर्, 3. गगर्। \n \nᮧवरक िवस्तृत िववरण िन᳜ ᮧकारेँ अिछ- \n1. शािण्डल्य- शािण्डल्य, अिसत आ’ देवल. \n2. वत्स---] ओवर्, च्यवन,भागर्व,जामदगन्य आ’ आप्लावन। \n3. सावणर्--] ओवर्, च्यवन,भागर्व,जामदगन्य आ’ आप्लावन। \n4. काश्यप-काश्यप, अवत्सार आ’ नैᮖूव. \n5. पराशर-शिᲦ, विश᳧ आ’ पराशर. \n6. भार᳇ाज-भार᳇ाज, आंिगरस आ’ बाह्स्पर्त्य. \n7. कात्यायन-कात्यायन, िवष्णु आ’ आंिगरस. \n8. गगर्-गाग्यर्, घृत, वैशम्पायन, कौिशक आ’ माण्ड᳞ाथवर्न। \n9. कौिशक- कौिशक, अिᮢ आ’ जमदिᲨ. \n10. अलाम्बुकाक्ष-गगर्, गौतम आ’ विश᳧. \n11. कृष्णाᮢेय-कृ ष्णाᮢेय, आप्ल्वान आ’ सारस्वत. \n12. गौतम-अंिगरा, विश᳧ आ’ बाहर्स्पत. \n13. मौदगल्य-मौदगल्य, आंिगरस आ’ बाहर्स्पत्य. \n14. विश᳧-विश᳧,अिᮢ आ’ सांकृित. \n15. कौिण्डन्य-आिस्तक,कौिशक आ कौिण्डन्य. \n16. उपमन्यु-उपमन्यु, आंिगरस आ’ बाहर्स्पत्य।                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n44 \n \n17. किपल-शातातप, कौिण्डल्यआ’ किपल. \n18. िवष्णुवृि᳍-िवष्णुवृि᳍, कौरपुच्छ आ’ ᮢसदस्य \n19. तण्डी-तण्डी, सांख्य आ’ अंगीरस. \n \nएिहमे सावणर् आ’ वत्सक पूवर्ज एके छिथ तािह ह ेतु द ू गोᮢ िहतो िहनका बीच िववाह निह होइत छिन्ह। छानदोग्य आ’ \nवाजसनेयक व ैिदक य ुगीन उध्वार्धर िवभाजन एकर स ंग रहब े क ए ल ,  आ ’  य ज्ञ ो प व ी त  मंᮢ दुनूक िभ᳖-िभ᳖ अिछ। फे र \nयज्ञोपवीतमे तीन ᮧवर आिक पाँच ᮧवर  देल जाय तािह हेतु उपरका सूचीक ᮧयोग कएल जाइछ। \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n11.िमिथला आऽ संस्कृत- दिरभङ्गा संस्कृत िव᳡िव᳒ालयक ᮧासंिगकता(आगाँ)                         \n \nिम᮰जी लंपट िनकलैत छिथ।...जे जुआ खेलायब आ’ पांगना संगम ईएह द ूटा केँ संसारक सार ब ुझैत छिथ। असᲯित िम᮰ \nपुछैत छिथ जे के वादी आ’ के  ᮧितवादी।ᳩातक उᱫर दैत छिथ-जे अिभयोग कहबाक लेल हम वादी िथकहुँ आ’ शुल्क देबाक \nहेतु संन्यासी ᮧितवादी िथकाह। िव᳡नगर अपन शुल्कमे ᳩातकक गाजाक पोटरी ᮧस्तुत करैत छिथ। िवद ूषक असᲯाित \nिम᮰क कानमे अनंगसेनाक यौनक ᮧशंसा करैत अिछ। असᲯाित िम᮰ अनंगसेनाकेँ बीचमे रािख द ुनूक बदला अपना पक्षमे \nिनणर्य लैत अिछ। एम्हर िवदूषक अनंगसेनाक कानमे कहैत अिछ, ज े ई स ंन्यासी दिरᮤ अिछ, ᳩातक आवारा अिछ आ’ ई \nिम᮰ मूखर् तेँ हमरा संग रहू। अनंगसेना चारूक िदिश द ेिख बजैछ , जे ई तँ असले धूतर्समागम भय गेल।                     Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n45 \n \n \nिव᳡नगर ᳩातकक संग पुनः सुरतिᮧयाक घर िदिश जाइत छिथ।  \n \nएमहर मूलनाशक नौआ अन ंगसेनासँ साल भिरक कम ैनी मँगैछ। ओ’ हुनका असᲯाितिम᮰क लग पठबैत अिछ। म ूलनाशक \nअसᲯाितिम᮰केँ अनंसेनाक वर ब ुझैत अिछ। गाजा श ुल्कमे लय असᲯित िम᮰केँ गतािन कए बािन्ह त ेना माि लश  क रैत \nअिछ जे ओ’ बेहोश भय जाइत छिथ। ओ’ हुनका मुइल बुिझ कय भािग जाइत अिछ। \n \nिवदूषक अबैत अिछ, आ’ हुनकर ब ंधन खोलैत अिछ आ’ पुछैत अिछ जे हम अहाँक ᮧाणरक्षा कएल अिछ, आ’ जे िकछु आन \nिᮧय कायर् ह ो य  तँ स े क हू ।  अ स Ჯ ा ि त  क ह ल  जे छ ल सँ स ंपूणर् द ेशकेँ ख ए ल हुँ, ध ूᱫर्वृिᱫसँ ई  ि ᮧ य ा  प ा ओ ल ,  सेहो अहा ँ स न  \nआज्ञाकारी िशष्य पओलक, एिहसँ िᮧय आब िकछु निह अिछ। तथािप सवर्ᮢ सुखशांित हो तकर कामना करैत छी। \n \n--------------------------------------------------------------- \n \nिमिथलामे संस्कृतक िस्थित- \nिमिथला क्षेᮢमे िन᳜ संस् थ ान क िव गुरु कािलदास स ंस्कृत िव᳡िव᳒ालय,रामटेकसँ मान्यताक आवेदन क एल अिछ। जेना \nिबहार िव᳒ालय परीक्षा सिमितक अस्त᳞स्तताक कारण केन्ᮤीय माध्यिमक िशक्षा बोडर्क मान्यता ᮧा᳙ स्कूलक संख्या बढ़ल \nतिहना दरभंगाक संस्कृत िव᳡िव᳒ालयक अस्त᳞स्तताक कारण नीक संस्थान सभ मान्यताक लेल बाहरक िदिश द ेखलक \nअिछ। \n1.J.N.B. Sanskrit Vidyalaya Bi har Post Lagma (R.B.Pur) Via-Lohn a Road, Dist. Darbhanga  \n2.Laxmiharikant Sanskrit Pratham ik,Madhyamik Vidyalaya,Post. Jh anjharpur Bazar, \nDist.Madhubani, \n3.Ajitkumar Mehta Sanskrit Shikshan Sansthan Post Ladora, Dist.  Samastipur. \n4.Dr.Mandanmishra Sanskrit Mahavidyalaya,Post Sanjat, Dist.Begusarai \n5.Saraswati Adarsha Sanskrit Mahavidyalaya,Begusarai  \n6.Dr.R.M.Adarsha Sanskrit Mahavidyalaya,P.O. Malighat, Mujaffarpur \n \nएकर अितिरᲦ रा᳦ीय संस्कृत संस्थान, नई िदल्ली िन᳜ िव᳒ालय सभकेँ ᮕांट दय जीिवत रखने अिछ। \n1.J.N.B. Adarsh Sanskrit Mahavidyalaya, PO. Lagma, Via - Lohna Road,  Distt - Darbhanga. \n2.Laxmi Devi Saraf Adarsh Sanskrit Mahavidyalaya, Kali Rekha, Distt- Deoghar. \n3.Rajkumari Ganesh Sharma Sanskrit Vidyapeetha, Kolahnta Patori,Distt - Darbhanga \n4.Ramji Mehta Adarsh Sanskrit Mahavidyalaya,Malighat, Muzaffarpur. \n \nएिहमे ल ग म ा क  ि व ᳒ ा ल य  क ि व कुलगुरु कािलदास स ंस्कृत िव᳡िव᳒ालय सँ मान्यता म ँगलक अिछ, िकय ेकतँ द र भंगाक \nिव.िव. मे एिह तरहक कोनो पिरयोजनाक सवर्था अभाव अिछ। \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n46 \n \nतीस वषर् पिहने िहन्दीमे डा. रामᮧकाश शम्मार् िलिखत िमिथलाक इितहास स ेहो ᮧकािशत भेल रहय। आज ुक िदन निह त ँ \nएकरा अपन वेबसाइट छैक निहये दूर िशक्षाक कोनो पिरयोजना। \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n12.भाषा आऽ ᮧौ᳒ोिगकी(कंप्युटर,छायांकन,कीबोडर्/टंकणक तकनीक)                                                                                                    \n \n \n \nदेवनागरीमे टाइप करबाक ह ेतु पिछला अ ंकमे देल सॉफ्टवेयरक अितिरᲦ एकटा आर ट ूल अिछ ज े न᳜िलिखत िलक पर \nउपलब्ध अिछ। एकर िवश ेषता अिछ एकर स ंस्कृत की-बोड र् ज े आन कोनो सॉफ्टव ेय र  प र  उ प ल ब् ध  न ि ह  अ ि छ ।  ए ि ह मे \nउदाᱫ,अनुदाᱫ केर आ’ िकछु आन संस्कृतक अक्षर उपलब्ध अिछ। एकर बराह दाइरेक्ट आिद रूप सेहो अिछ, मुदा जौँ कोनो \nिवशेष ᮧयोजन निह हो तँ माᮢ बाराह आइ.एम.ई केर ᮧयोग माᮢ करी। \nस॑ , स॒ , स॓ , सऽ कᱶ स िलखलाक बाद िसफ्ट ३,२,४ आऽ ७ दबेलासँ िलिख सकैत छी। \n \nhttp://www.baraha.com/BarahaIME.htm\n  \n \nितरहुता िलिप िलखबाक हेतु एिह िलक पर जाऊ। \n \nhttp://www.tirhutalipi.4t.com/  \n \nमुदा एकरा ह ेतु अ ह ी  ि ल क  प र  जे ᮧीित फᱼन्ट छैक तकरा स ेह ो  ड ा उ न ल ो ड  क र ी  आ ’ ,  दुनू क ेँ ह ा डर्िडस्क ᮟाइव  \nC/windows/fonts मे पेस्ट कए िदय। एिहमे जे फॉन्ट अिछ से Ascii म े अिछ। ᮓु तदेव , श ुशा ई सभ फॉण्ट स ेहो एिह \nतरहक अिछ, पिहने उपयोगी छल मुदा आब सचर् इंिजनमे यूिनकोड-यू.टी.एफ.8 केर सचर् होइत छैक आ’  Ascii  मे िलखल \nदेवनागरीक सचर् निह भय पब ैत अिछ। िवन्डोजमे मंगल फॉन्ट अबैत छैक, आ’, एिहम े िलखल द ेवनागरी सचर् भय जाइत \nअिछ। िमिथलाक्षरक यूनीकोड रूपक आव ेदन (अंशुमन पाण्डेय ᳇ारा देल गेल) लंिबत अिछ। \n \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n47 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n13.रचना िलखबा सँ पिहने...आगाँ)              \n \nII. \n \nपिछला बेर मािᮢक छंदक जानकारी लेने छलहुँ। आब वािणक छंद पर आबी।  \nपिहने छन्दः शाᳫमे ᮧयुᲦ ‘गुरु’ आ’ ‘लघु’ छंदक पिरचय ᮧा᳙ करू।                     Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n48 \n \nतेरह टा स्वर वणर्मे अ,इ,उ,ऋ,लृ ई पाँच ᯷स्व आर आ,ई,ऊ,ऋ,ए.ऐ,ओ,औ, ई आठ दीघर् स्वर अिछ। \n \nई स्वर वणर् जखन ᳞ंजन वणर्क संग जुिड़ जाइत अिछ तँ ओकरासँ ‘गुिणताक्षर’ बनैत अिछ। \nक्+अ= क, \nक्+आ=का । \n \nएक स्वर माᮢ आिक एक गुिणताक्षरकेँ एक ‘अक्षर’ कहल जाइत अिछ। \nकोनो ᳞ंजन माᮢकेँ अक्षर निह मानल जाइत अिछ- जेना ‘अवाक्’ शब्दमे दू टा अक्षर अिछ, अ , वा । \n \n1. सभटा ᮳स्व स्वर आ’ ᮳स्व युᲦ गुिणताक्षर ‘लघु’ मानल जाइत अिछ। एकरा ऊपर U िलिख एकर संकेत देल \nजाइत अिछ। \n \n2. सभटा दीघर् स्वर आर दीघर् स्वर युᲦ गुिणताक्षर ‘गुरु’ मानल जाइत अिछ, आ’ एकर संकेत अिछ , ऊपरमे एकटा \nछोट -। \n \n3. अनुस्वार ᳴कवा िवसगर्युᲦ सभ अक्षर गुरू मानल जाइत अिछ। \n \n4. कोनो अक्षरक बाद संयुᲦाक्षर ᳴कवा ᳞ंजन माᮢ रहलासँ ओिह अक्षरकेँ गुरु मानल जाइत अिछ। \nजेना- अच्, सत्य। एिहमे अ आ’ स दुनू गुरु अिछ। \n \n5. (अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n49 \n \n \n \n \n \n \n14.आऽ अंतमे ᮧवासी मैिथलक हेतु अंᮕेजीमे \n          VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT(आगाँ) \n \n \nSiradhvaja is a famous king of Videha for several reasons. His adopted daughter, Sita, was \nmarried to Rama. Ramayana is devoted to this important event of  the alliance between the \nIkshvakus and the Videhas.The story is narrated by the Mahabhar ata also. The Great Epic does \nnot call him Siradhvaja, but Videharaja and Janaka. His great f ame and scholarship misled \nBhavahhuti, the celebrated Sanskr it dramatist of a much later p eriod, who confused him for the \nVedic Janaka.Siradhvaja was also a good fighter.Thus he special i s e d  i n  t h e  a r t s  o f  w a r  a s  i n  \nthose of peace.Siradhvaja had one son -Bhanumat- one adopted da ughter, Sita, and one \ndaughter Urmila. His brother Kushadhvaja had two daughters-Mand avi and Srutakirti. Siradhvaja \nascended the throne after his father Hrasvaroman left for the f orest.He kept his younger brother \nunder his special care.Once while Siradhvaja was ploughing the mead, there arose a damsel and \nas he obtained her while furrowing the field for sacrifice, she  came to be known by the name of \nSita, arising from the earth she grew as his daughter.The great er part of her education 'was post-\nmarital, and most likely influenced by her husband and by the s pecial environments of her long \nperiods of exile from court. Yet the first nine or ten years of  Sita's life were not left blank.She was \ncertainly literate. T he script she learnt was perhaps pictograp hic. She knew three languages, at \nleast two of which were begun in her childhood. Besides studying many branches of learning, she \nhad a lot of instruction from her mother and other relatives ab out wifely duties.A valuable and \nattractive possession of Siradhvaja was a bow of Siva which his  ancestor Devarata had received \nas a trust from the gods. These two Sita and the bow became sou rces of his friction with \ncontemporary kings. The Buddhist reference that makes Rama brot her and husband of Sita is \nhistorically right, the origin of the modified version disclose s itself in Sita's appellation janaka-\nduhita .The proper name Janaka was a very easy one, and had the  merit of supplying a plausible \nand honourable connection for the subsequently deified tribal h ero, while removing the                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n50 \n \nobjectionable feature smoothly. Sh.S.C.sarkar opines that Siradhvaja may have been hit upon as \na suitable Janaka for the Janaka-duhita, because of the connect ion between 'Sita' and 'Sira'. \nAnother suggestion made by the sa me scholar twenty years later is that Sita was Vedavati's \nillegitimate, abandoned child, found and adopted by her Vedavat i's generous uncle, Siradhvaja. \nSiradhvaja vowed that he would give his daughter only to him wh o would be able to string the \nbow. The kings, who failed to do this laid siege to Mithila and  oppressed the town. This went on \nfor a year. Much of the wealth of Siradhvaja was uselessly spoi led. Later he made exertions, \nreceived a four-limbed army and defeated the kings who fled awa y with their ministers.But the \ntroubles were not over with this episode. Sudhanvan, king of Sankisa invaded Mithila and \ndemanded the bow of Siva as well as the beautiful Sita. He was resisted and ultimately defeated. \nSudhanvan was killed in battle. Sankisa became an appendage to Videha. A branch dynasty was \nestablished there with his younger brother Kusadhvaja as the ki ng of the territory.Siradhvaja then \nannounced the performance of a ceremony regarding the bow. Visv amitra, who had brought two \nsons of king Dasaratha of Ayodhya to have his Ashrama area in S outh Bihar cleared of \nRakshasas, heard of this and the party decided to see this cere mony for themselves.The \nRamayana of Valmiki furnishes us with certain clues which enabl e us to trace the route of the \nparty consisting of Vishwamitra , Rama and Lakshmana from Ayodhy a to Siddhasrama,modern \nSahasram, and from there to the capital of Videha.The marriage of Rama and Sita was performed \non the twentyfifth day of the journey from Ayodhya. The fifth d ay of the bright fortnight of the \nmonth of MargaShirsha is universally regarded as the date of th e marriage of Rama and Sita.The \njourney began on the eleventh day of the bright half of the mon th of Kartika. But it is stated that \non the eleventh day of the journey the moon was visible after m idnight.So it was probably the \neighth day of a dark fortnight. The two dates will disappear an d two other dates will be repeated, \none of the disappeared dates falling after the fifth day of the  bright half of Margashirsha in which \nperiod we are not interested.Such a phenomenon is very common i n the Hindu calendar in which \ntwo dates disappears and two other dates gets repeated.The party travelled for half a yojana from \nAyodhya and in the night on the bank of the Sarayu. They reache d the confluence of the Sarayu \nand the Ganges and spent the night there.They crossed the confluence and came to the southern \nshore of the Ganges. Taraka, the wife of Sunda, was killed.They  reached the Siddhashrama \nwhich was near a hill, and prepar ations for the sacrifice began . The night was passed there \nguarding the Ashrama. The sacrifice lasted for six days. On the  last day of the sacrifice the \ninvading Rakshasas were killed, The night was passed there. Now  that the sacrifice was over,                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n51 \n \nthey wanted to visit Mithila.The bow of Shiva was kept there. S o they started from the \nSiddhashrama and travelled till the evening. They halted on the  Sopa's distant shore. When the \nsage was telling tales to the princes it was past midnight and the moon was rising forth.So \nperhaps it was the eighth day of a dark fortnight. It was the e ighth day of the dark fortnight of \nMargashirsha. Then they reached the southern shore of the Ganges where the night was passed. \nThey crossed the Ganges and reached the northern shore. While s itting on the bank of the \nGanges they saw a big city. Soon they went to Vaisali. They acc epted the hospitality of king \nSomali of Vaisali and passed the night there,the party reached Vaisali on the tenth day of the \ndark fortnight of Margasirsha.They left Vaisali and proceeded t owards Mithila..They halted at the \nashrama of Gautama,where Ahalya was rescued. They then reached the place of sacrifice,which \nwas at some distance from Mithila. Vardhamana Mahavira, the twe nty fourth Tirthankara of the \nJainas, left his home for asceticism on the tenth day of the da rk fortnight of Margasirsha. Thus \nVardhamana's renunciation of the world on a date associated wit h the visit of Rama to Vaisali \nassumes double significance which has so far escaped notice.Then it was stated there by Janaka \nthat now there were only twelve days to complete the sacrifice. The bow was shown and its \nhistory explained. It was broken by Rama. Messengers were sent immediately to Ayodhya on \nvery swift conveyances.The messengers passed three nights on th e way.The messengers \nreached Ayodhya and king Dasarathaa was informed. He decided to  s t a r t  n e x t  d a y .  T h e  n i g h t  \nwas. passed at Ayodhya.The party of Dasaratha started for Mithila.Four days were passed on the \nway. \nThe party arrived at Mithila where the night was passed.Kusadhvaja was brought from Sankasya. \nThe marriages of the daughters of Siradhvaja and Kusadhvaja too k place on the fifth day of the \nbright fortnight of Margasirsha.The party of Dasaratha went back to Ayodhya thus the matrimonial \nalliance between the two most important houses of the Ikshvakus  in North India was \naccomplished.The reign of Siradhvaja seems to have marked a fur ther advance in the \nconsolidation of the Videhan territory. Dhanusha, a place in Nepal, now overgrown into jungle, six \nmiles away from Janakpur, is believed to be the place where the  b o w  o f  S i v a  w a s  b r o k e n  b y  \nRama. A bow is still shown there in mark the memory of that gre at event.Some parts of the \nChamparan District were brought u nder his control. Local tradit ion says that king Janak lived at \nChankigarh, locally known as Jankigarh, eleven miles north of L auriya Nandangarh. The name \nJanaki suggests that this Janaka may have been Janaki's father Siradhvaja, who otherwise too is \nknown as a valiant prince. The Mahabharata speaks of a battle between king Janaka Maithila and                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n52 \n \nking Pratardana. The Ramayana makes one Pratardana king of Kasi  a n d  a  c o n t e m p o r a r y  o f  \nRama.A more famous Pratardana of Kasi flourished 24 steps earli er. Sankasya was a well \ndefended city. Its ramparts were ranged round with pointed weap ons. It appears that the \nmessengers of Siradhvaja Janaka went to Sankisa and brought Kus adhvaja to Mithila the same \nday,it was near Videha probably somewhat near its border.Sankisa was situated on the Ikshumati \nriver. This river is known to the Puranas also, as on its bank was the hermitage of Kapila. It is \nalso mentioned at another place in the Ramayana. The lkshu is t he name of three rivers in the \nPuranas, while there are also rivers known as Ikshuda and Ikshu la.Thus there might be another \nIkshumati river at this place or it may simply mean a river in the sugarcane producing area.The \nSankasya kingdom was near some mountain or forest,as a later ki ng of this place visited his \ncousin in the forest.There was no intervening territory between  Videha and Sankisya otherwise \nthe Sankasya king would have been prevented from carrying out a  raid against Mithila.A quick \nmessenger from Mithila went to Sankisya and came back the same day,the \ndistance was comparatively sho rter.It was a well-defended city and a seat of government. One \nsuch place near the Gandak or the Kosi might be Sankasya.Jankigarh (also called Chankigarh) in \nChamparan district may be a probable site for this purpose.The genealogy of the Sankasya \nbranch of the Janakas is given by three Puranas and is as follo ws Kusadhvaja,Dharmadhvaja \nand Mitadhvaja. Kusadhvaja was the younger brother of Siradhvaj a.There was good relation \nbetween the two brothers.When Sudhanvan, the king of Sankasya, invaded Mithila and was slain \nin battle, Siradhvaja installed his younger brother on the thro ne of Sankasya. This event did not \nhappen long before the marriage of Sita, because while invading  Mithila Sudhanvan had \ndemanded Shiva's bow and lotus eyed Sita. After the party of Da saratha had arrived at Mithila, \nJanaka sent messengers to Kusadhvaja at Sankasya to bring him t o the Videhan capital. \nKusadhvaja came immediately and being incharge of the sacrifice s took active part in the \nperformance of the marriages. Sita and Urmila the daughters of Siradhvaja were married to Rama \nand Lakshmana respectively. Mandavi and Srutakirti the two daug hters of Kusadhvaja were \nmarried to Bharata and Satrughna respectively. Thus the four da ughters of Mithila were married \nto the four sons of Dasaratha amidst great festivities.The Rama yana knows of a girl named \nVedavati daughter of Kusadhvaja who was molested by Ravana. Thereupon she mortified herself \nby cutting off her hair and immolated herself on a pyre. S. C. Sarkar regards this Vedavati as the \ndaughter of Kusadhvaja, the younger brother of Siradhvaja of Mi thila which is not tenable \nbecause Kushadhvaja Vedavati's father is never called a Maithil a but had been called a                    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n53 \n \nBrahmarsi and a son of Brihaspati. Kushadhvaja, father of Vedav ati was killed by Sambhu, king \nof the Daityas. Later Vedavati, having been molested by Ravana,  burnt herself to be reborn as \nSita.Thus Kushadhvaja was dead before the birth of Sita. How co uld then he be installed on the \nthrone of Sairkabya and take part in the marriage ceremony of S i t a ,  U r m i l a  a n d  h i s  t w o  \ndaughters? Vedavati is stated to have flourished in the Krita Y uga, while Kushadhvaja of Mithila \nflourished in the Treta age.Vedavati is said to have been rebor n in the Maithila kula now,hinting \nthereby that while Vedavati she belonged to some other family.S iradhvaja and Kushadhvaja \nnever mention Vedavati’s name in any connection.The Brahmavaiva rta Purana which gives in \ndetail the story of Kusadhvaja’s daughter Vedavati being ravish ed by Ravana. There \nKushadhvaja is not the younger brother of Siradhvaja, king of M ithila, but quite a different \npersonality. It is stated there that in the Krita age there was  Hamsadhvaja who had two sons \nDharmadhvaja and Kushadhavja. The latter's wife was Malavati wh o gave birth to Vedavati. \nVedavati in her youth was molested by Ravana.She was reborn as Sita. Bhanumat was the son \nof Siradhvaja and the brother of Sita and Urmila. He is called a Maithila by puranas and did not \nbelong to the Sankasya line but to the Mithila one.S. C. Sarkar  makes an original suggestion with \nregard to Bhanumat. He says that Hanumant of later legends is a n amalgam of two elements-\nBhanu-mant, son and successor of Siradhvaja, at Mithila,prime a ssister in the rescue of Sita and \nAu-manti, a Dravidian deity.The name meaning the male monkey,ve dic Vrisha Kapi. He is called \nSatadyumna by some Puranas and Pradyumna by some other Puranas. In two Mahabharata lists \nof royal munificence to Brahmanas it is said king Satadyumna gave a splendid furnished house to \nthe Brahmana Maudgalya, descendant of king Mudgala of North Panchala. The only Satadyumna \nmentioned was a king of Videha, Siradhvaja's second successor. Hence although his territory is \nnot indicated, this Satadyumna ap pears to be the same as Siradh waja's second successor. The \nBhagavata and the Vishnu, the Vayu, the Brahmanda and the Garuda parunas deals with Janaka \ndynasty all the pre Bharata war dynasties.Arishtanemi is also called Adhinemika. The second part \nof his name,Nemi, i.e., Nimi dynasty to which he belonged.The M ahaJanaka II of the Jataka and \nNami of the Jaina Uttaradhyayana do not care for the burning of the palaces of Mithilathe mention \nof Nemi in juxtaposition with Arishta in the Vishnu Purana- Nam i or Nemi with MahaJanaka II, \nwhom the Jataka represents as the son of Arittha,ArishtaNemi Ja naka of the Purana, \nMahaJanaka II-son of Arittha Janaka- of the Jataka and Nami of the Jaina Uttaradhyayana are \nidentical. Maha Janaka II and Nami of the Utaradhyayana Sutra b elong to the era posterior to the \nBharata War.MahaJanaka II, being s on of Arittha was Arishta and  n o t  A r i s h t a N e m i .  O n e                     Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ फरबरी २००८ (वषर् 1 मास 2 अंक 3) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n54 \n \nKshemadarsin, a prince of Kosala, was advised by Kalakavrikshiy a to take help from Janaka of \nMithila for recovering his kingdom.The king of Videha, on the r ecommendation of the sage, \naccepted Kshemadarsin, honoured him and gave him his own daught er and various kinds of \ngems and jewels. Kshemadarsin recovered his kingdom and made Kalakavrikshiya his priest who \nperformed many sacrifices for the king. Upagupta or Ugragupta w as Ugrasena Janaka \nAindradyumni of Videha at whose court Ashtavakra, son of Kahoda  and Sujata,daughter of \nUddalaka Aruni, defeated the Suta scholar Vandin and consequent ly relieved his father after \ntwelve years of confinement.The probability is that Upagupta (o r Ugragupta) and Ugrasena were \none and the same person and that he was ruling at one of the tw o principalities into which Videha \nwas divided between the two branch dynasties that issued from Kuni. In the same way, Sankasya \nwas divided between Kesadhvaja a nd Khandikya. But Ugrasena Aind radyunini, a contemporary \nof Ashtavakra, Uddalaka's daught er's son, flourished after the Bharata War, while Upagupta of \nthe Puranas, far removed from Bahulasva, a contemporary of Krishna, flourished much before the \nWar. The Mahavamshsa furnishes a list of twentyeight early king s and says that these \ntwentyeight princes dwelt in Kusavati, Rajagriaha and Mithila.T he Dipavamshsa also gives an \nidentical list and says that these were twentyeight kings by number- in Kusavati, in Rajagriha and \nin Mithila. The rulers belonged to the pre Bharata  Age. \n \n       ( t o  b e  c o n t i n u e d )  \n \n- সিদ্ধিবস্তু-  ","size_mb":0.47,"has_text":true},"Videha 004.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 004.pdf","name":"Videha 004.pdf","text":"videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n1  \n \n    \nिवदेह िदनांक 15 फरबरी, 2008 \n                संपादकीय \n                 वषर्: 1     मास: 2      अंक: 4 \n \nिवदेहक एिह अंकमे सभ िनयिमत स्तंभ देल गेल अिछ। आब ई पिᮢका चिल पड़ल अिछ। पिहलुका अंक सभमे \nिकछु ट ंकणक अश ु᳍ता दृि᳥गोचर भेल छल। एिह अ ंकमे ओ क र  ि व शेष ध्यान राखल ग ेल अिछ, कारण \nसािहित्यक पिᮢकामे अशुि᳍क कोनो स्थान निह छैक। \n \nिव᳡क कोन-कोनसँ ई-मेल ᮧा᳙ भेल, आ’ हम आह्लािदत भय गेल छी। ई पिᮢका िबना कोनो िवलंबक सालक- \nसाल चलैत रहत, से हम अपने लोकिनकेँ  िव᳡ास दैत छी, आ’ ओ’ आबय बला काल िस᳍ करत। \n \nिवशेष की कहू। अिगला स᳙ाह हम दरभंगा जायब, अपन भतीजीक िववाहम े। ओतय िमिथला िरसचर् इंस्टीᲷुट \nआ’ संस्कृ त िव᳡िव᳒ालयक ᮪मण करब आ’ देखैत छी, जे कोन नव अलभ्य चीज लभ्य होइत अिछ। \n \nिचᮢक पौतीकेँ  द ू भ ा ग  क ए  देल ग ेल अिछ, िमिथलाक खोजम े ि च ᮢ क ल ा क  संग प ुरातᱬवक वस्तु स भ क  आ ’  \nदशर्न ी य  स् थ ा न  स भ क  संकलन अिछ। िमिथला र᳀म े ऐितहािसक आ’ वᱫ र्मान महाप ुरुषक िचᮢक ᮧदशर्नी \nअिछ।एिह स ंकलनकेँ  एिहना सहयोग दय बढ़ाऊ। म ैिथलीमे ए न ी मेशनक घोर अभाव अिछ, आ’ जौ ँ क ह ी  जे \nअिछये निह, तँ झूठ निह होयत। स ंगीत आ’ संस्कृ त िशक्षा सेहो ध्वन्यात्मक सामᮕीक िबना अपूणर् लगैत अिछ। \nअहू दुनू िदश हमर ᮧयास शीᮖे जायत, अपने लोकिनसँ तकनीकी सहयोगक आशा करैत छी। हमर इच्छा अिछ, \nजे बालानां कृतेमे देल गेल िखस्साकेँ  एनीमेट करी। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n2  \n \nडा. धनकर ठाक ु र हमरा एकटा ई-म ेलमे ह म र  ग ा म क  ( मेहथ, झ ंझारपुर) एकटा नाटककार आन ंदक िवषयम े \nपुछने छलाह, जे ओ’ आइ कािल्ह कतय छिथ। से ओ गामेमे रहैत छिथ। संभव होयत तँ हुनकर कोनो कृ ित शीᮖे \n‘िवदेह’मे ई-ᮧकािशत होयत। हम 1993-94 म े र ाँचीमे न ो क र ी  क रैत छलहु ँ। अपन एकटा पिरिचतक स ंग \nश्यामलीमे ए क  ग ो ट  ड ॉ क् ट र  स ा हेबसँ भ ेँट भ ेल छल, ओ’ धनकर े जी छलाह । अस्त ु ध न क र ज ी क  ि प त ा ज ी केँ \nभगवान उᲬ भगवत पद देथुन्ह। \n \nएनीमेशन आ’ माइᮓोसॉफ्ट एस. क्यु. एल. डाटाबेसमे ज्योित नारायण लालजी,ᮩज कणर्, मिण ठाकु र आ’ आन \nपाठक हमरा तकनीकी मदित करताह स े हम आशा कर ैत छी। ᮰ी गंगेश गुंजनक ईमेल आ’ माग र् िनदᱷशन ᮧा᳙ \nभेल, ओ’ अपन रचना पठेबाक आ᳡ासन सेहो देलिन्ह अिछ। िव᳒ानंद जी पᲳीकार जी अपन िनबंध पठेने छिथ, \nसे आब ब ुझना जाइत अिछ ज े रचनाक भरमार लागय बला अिछ। सभटा रचना उᲬस्तरीय रहत आ’ पिᮢका \nपािक्षक आधार पर िनयिमत चलैथ रहत से आशा करैत छी। \n \nसाइटक खोज सचर् इंजन पर आसानीसँ होय तािह ह ेतु िकछु िवशेष ᮧयास कएल गेल अिछ। एिह संबंधमे कोनो \nतकनीकी सुझाव जौँ अपनेक समक्ष होय, तँ से आमंिᮢत अिछ।  \n \n \nअपनेक रचनाक आ’ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे। \n \nन ई  ि द ल् ल ी  1 5 / 0 2 / 0 8        গ জ ে ন ্দ্র ঠাকুব  \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n3  \n \nिवदेह 15 फरबरी 2008 \nवषर् 1     मास 2  अंक  4 \nएिह अंकमे अिछ:- \n \n1. शोध लेख: \nमायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \n \n2. उपन्यास \nसह᮲बाढ़िन (आँगा) \n \n3. महाका᳞  \nमहाभारत (आँगा) \n \n4. कथा \n \n5. प᳒ \n (आँगा) \n \n6. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n4  \n \n7. िमिथला कला- िचᮢकला \n(आँगा) \n \n8. संगीत िशक्षा \n \n9. बालानां कृते \n \n10. पंजी ᮧबंध \n    (आँगा) \n- लेखक- िव᳒ानंद झा पᲳीकार  \n11. िमिथला आ’ संस्कृ त  \n \n12. भाषा आ’ ᮧौ᳒ोिगकी \n \n13. रचना िलखबासँ पिहने... (आँगा) \n \n14. ᮧवासी मैिथल English मे \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n5  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n1. शोध लेख: \nमायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n6  \n \nअᲨा-शैला सँ शुरू होइत अिछ दोसर भाग। 10000 ई.प ू.।भाषाक आरंभक ᮧारंभ मायानन्द िम᮰ एिहमे ᮧकट \nकएने छिथ।एिहमे ब᲻ नीकजेकाँ संके त भाषासँ ध्विनक संबंध पिरलिक्षत कएल गेल अिछ। \nचलंत सँ िस्थर जीवनक शुरुआत सेहो देखायल गेल अिछ। \nतकर बाद शैला कराली अध्यायक ᮧारंभ होइत अिछ। 7500 वषर् पूवर्सँ। \nगौ पालनक चचा र् होइत अिछ, गायक स ंख्यामे पयार्᳙ वृि᳍ भेल छल। सभ रहिथ चरबाक, चम र् वस᯦्धारी आ’ \nकिटमे पाथरक हिथयार। भ ेड़, बकरी आ’ स ुग्गर छल िकछु आन पोिसया ज ंतु जात। घासक रस्सी, िᮢशूल आ’ \nनागदेवक चचार् होइत अिछ। बाक नाम आब भ’ जाइत अिछ, ओजा। \nदलाᮕाक नाम पड़ैत अिछ श ैला कराली।पश ुक स ंख्या बढ़ल तँ प शुक चोिर स ेहो श ुरू भ’ ग ेल।पीपरक गछक \nनीचाँ बैठकीक शुरुआत भेल। करालीकेँ  अंबा नाम पड़ल। \n \nकराली-महेष अध्यायमे 5000 ई.प ू. मे कृ िषक ᮧारम्भ देखाओल गेल अिछ। मह ेष बीया बाग ु कए रहल छिथ। \nजवकेँ  पका क’ खयबाक चचा र् होइत अिछ। आब धारक नाम स ेहो राखय जाय लागल।मह ेष कु ल ᳇ारा पोस केर \nमाँस खेनाइ तँ एकदम िनिष᳍ भ’ गेल।ओजा िलग स्थानमे बैसल रहैत छलाह। \nतकर बाद महेष-पारवती अध्याय शुरु होइत अिछ 4 स ँ 5 हजार वष र् पूवर्।धानक फिसलक ᮧारंभ भेल।पारवती \nजिहया अयलीह तिहया लाल मािट माथम े ओ तुᲥा ᮧथाक अनुसार लगा द ेल ग ेल। प ुᮢक नाम गणेष पड़ल। \nएिहसँ पिहने संतानक पिरचय निह देल जाइत छल। \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n7  \n \n \n \n \n \n \n2.उपन्यास \n \nसह᮲बाढ़िन \n \n \nहमर पुरान जीवनक ई एकटा नीक अनुभव छल। बादमेतँ दुघर्टना तँ हँसी-खेल भ’ गेल, निह एकरासँ कोनो दुःख \nहोइत छल निहय े कोनो ल᭯यक ᮧित तेना भ’ कय पड़ ैत छलहुँ। खेल सेहो वैह नीक लागय जािहम े टीम निह \nरहैत छल वरन ᳞िᲦगत स्पधार् बला ᮓीडा नीक लग ैत छल। एकर कारण स ेहो छल, िकएकत ँ एिहमे टीमक \nᮧदशर्न पर ᳞िᲦगत ᮧदशर्न िनभर्र निह कर ैत छल आ’ ज े बड़ाइ आिक ब ुराइ भेटैत छल स े ᳞िᲦयेकेँ  भेटैत \nछल। अहाँ ई निह किह सकै त छी, जे ओकरा कारण हम हारलहुँ, हमतँ नीक ᮧदशर्न कएने रही। \nस्कू ल आ’ पढ़ाइक अितिरᲦ ओना ᮓीडाक स्थान न्यूने छल। ल᭯यक ᮧित जे िनरपेक्षता बादमे हमरामे आयल \nछल, से ओिह समयमे निह छल। ओिह समयमे तँ जगतकेँ  िजतबाक धुिन छल। ि᳇तीय स्थानक तँ कोनो ᮧ᳤े निह \nछल। ि᳇तीय स्थानक माने छल अनुᱫीणर् भेनाइ। खेलोमे,पढ़ाइयोमे, मािर-पीटमे सेहो। \n \nगाम आन-जान खूब होइत छल। ओिह ᮓममे गाम जाइत रही त ँ महादेव पोखिर परक स्कू लमे काका िशक्षककेँ  \nकिह अबैत छलाह, आ’ हम च ुᲵीयो मे स्कू ल जाइत रही। कब᲻ी, सतघिरया, लाल-छड़ी ई सभ खेलक नामो तँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n8  \n \nशहरक बᲬाकेँ  बूझल निह होयत ैक। अस्तु ओतुᲥा पढ़ाइक सभ ᮧणाली अलग छला। ᮧितिदन करची कलमसँ \nिलखना िलखयमे देह िसहिर जाइत छल, आ’ रोजनामचा स ेहो एिह ᮧारे िलखैत रही-भोरे-सकाले उठलहुँ िनत्य \nकायर्क उपरांत जलखइ क’ कय पढबाक ह ेतु बैसलहुँ, फे र स्कू ल गेलहुँ, ओतय स ँ एलहुँ, पुनः खेनाइ खेलहुँ। फे र \nस्कू ल गेलहुँ, फे र गाम पर एलहुँ अ’ फे र जलखै कएलहुँ। फे र खेलाइ लेल गेलहुँ। फे र आिब कय लालटेनक शीशाकेँ  \nसाफ के लहुँ, फे र पढ़लहुँ आ’ फे र भगवनक नाम लय स ूित गेलहुँ।रिव िदनक छुᲵीक बदला सोम िदन दू िदनक \nरोजनामचा िलिख कए ल’ जाय पड़ैत छल। \n15 अगस्तक उत्साह सेहो दोसरे तरहक छल। सा ँझ-आ’ भोरमे 15 अगस्त स्वतंᮢता िदवस, भारत माताक जय \nके र संग सभ महापुरुष लोकिनक जय कर ैत जाइत छलहु ँ। मुदा मास्टर साहबक ई गप निह ब ुझना गेल छल जे \nमािर-पीट निह कर ैत जइह’। म ुदा जखन भोरम े जयक नाद गामक सीमान पर स ँ जाय काल जखन भ ेल त्खन \nपता चलल जे ई गप मास्टर साहब िकएक कहने छलाह। मिहनाथपुरक स्कू लक बᲬा सभ जखने ओम्हरसँ अबैत \nरहय आिक मािर बजिर ग ेल। कोनहुना झोप ताप कएल ग ेल। फे र गाम पर ज े अएलहु ँ त ख न  पुरनका बैचक \nिव᳒ाथᱮ सभ अपन िखस्सा शुरू कएलक ज कोना पोखिरम े घुसा-घुसाकेँ  के राक थम पािनम े द’ कय स्वतंᮢता \nिदवस िदन मानᱷ रहिथन्ह अनगौआँ केँ , फे र ओहो सभ दोसर साल बदला लेबाक तािकमे छल मुदा अहू बेर...।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n9  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n3. महाका᳞  \nमहाभारत (आँगा)   ------ \nयश छल सुशासनसँ आ’ छल  जन-जीवन अित संप᳖। \nछल अिहना िदन बीित रहल अयलाह नारद एकिदन जखन, \nस्वागत भेलिन्ह खूब हुनकर ओहो रहिथ आनंिदत तखन। \nदेखल शील-गुण पांडवक मुदा कहल ᮤौपदीसँ सुनू बात ई, \nछी प᳀ी पांडवक मुदा िनवासक िनयम िकए निह बनेने छी, \nनारदक बात समीचीन छल से िनयम बनेलिथ पाँचो गोटे, \nएक-एक मास रहथु सभ लग ᮤौपदी िनयम निह भंग हो। \nबारह वषर् पयᲈत छोड़य पड़त गृह िᮢिट भेल जौँ,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n10  \n \nपालन िनयमक होमय लागल िकछु काल धिर ई, \nकनैत अएलाह िवᮧ एक अजुर्न पुछलिन्ह बात की। \nचोर छल चोरेने गौकेँ  हाᮓोस िवᮧ छल किर रहल, \nशᳫ छल गृहमे ᮤौपदी संग युिधि᳧र जे रिह रहल। \nिवᮧक शापसँ नीक सोिच मूरी झुके ने गेल अजुर्न, \nशᳫ आिन छोड़ायल गौकेँ  घुिर आयल गृह तखन। \nमाँगल आज्ञा युिधि᳧रसँ िदय’ गृहत्यागक आज्ञा, \nिनयम भंगक कएल हम अपराध, की बाजल अहाँ। \nअजुर्न ई अपराध लागत जखन पैघक ᳇ारा होयत, \nछोट भाय कखनो अिछ आिब सकै त बड़ भाय घर। \n \nमुदा िनकिल गेलाह अजुर्न आज्ञा लय माता भायसँ, \n᮪मण देश-कोसक करैत पहुँचल हिर᳇ार गंग तट, \nᳩान करैत कल नजिर छल नागरा कान्याक जौँ, \nकोना बिच सकै त पहुँिच गेलाह पातालक िनकट। \n \nिववाह ᮧाथर्ना स्वीकारल अजुर्न ई छल वरदान भेटल, \nजलमे रस्ता बनत चिल सकब अहाँ ᳞वधान िबन।  \n \nमिणपुर पहुँिच जतय िचᮢांगदा राजकन्या छिल रूपवती, \nिववाहक ᮧस्ताव अजुर्नक स्वीकारल मानल राजा सशतर्, \nदौिहᮢ होयत हमर वंशज भेल ई िववाह तखन जा कय। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n11  \n \nिचᮢांगदाक पुᮢ भेल ब᮪ुवाहन नाम राखल गेल जकर ई, \nपरम ᮧतापी पराᮓमी यो᳍ा बनल बालक पाछू सुनय छी। \n \nफे र ओतयसँ िनकिल अजुर्न पहुँचल ᮧभास तीथर् ᳇ारका िनकट, \nशᳫ-ᮧदशर्नक आयोजन के लिन्ह कृ ष्ण िनकट परवत रैवतक। \n \nᮧेम देिख सुभᮤासँ कृ ष्ण छलाह सुझओने नव उपाय ई, \nअपहरण करब जीतब यु᳍ यादवसँ बनत तखने बात ई। \n \nबनिल सारथी वीर सुभᮤा संᮕाम छल बजरल जखन, \nबुझा-सुझा मेल छल करओने कृ ष्ण जा कय तखन। \n \nिववाह भेल तदंतर अजुर्न संग सुभᮤा गएलाह पुष्कर, \nपुरल जखन ई वनवास कृ ष्णक संग पहुँचल इंᮤᮧस्थ। \n \nदेिख नववधू ᮧस᳖ कुं ती आनंद निह समटा रहल, \nᮤौपदीसँ पाँच पुᮢ, आ’अिभमन्यु सुभᮤासँ भेल छल। \n \nबीित छल रहल िदन जखन अएलाह जीणर् शरीर अिᲨ, \nरोगक िनदान छल खांडव वन रहय छल ओ’सपर् तक्षक। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n12  \n \nइंᮤक अिछ िमᮢ ओ’ जखन करैत छी जरेबाक हम सूरसार, \nनिह जरबय दैत छिथ इंᮤ, करू कृ पा अहाँ हे इंᮤ अवतार । \n \nछी ᮧस्तुत मुदा अᳫ अिछ निह हमरा लग ओतेक, \nइंᮤ यु᳍क हेतु चाही योग्य शᳫक माᮢा जरूरी जतेक। \n \nदेल गांडीव धनुष तूणीर अक्षय वरुणक रथ नंिदघोष, \nचलल डाहबाक हेतु अिᲨ पेलाक बाद अजुर्नक तोष। \n \nइंᮤ मेघकेँ  पठओलिन्ह कृ ष्ण कएल सचेत जे, \nवाय᳞क ᮧयोग कएल अजुर्न मेघ िबलायल से। \n \nतक्षकक मृत्योपरान्त इज़ंᮤ भेलाह ᮧकट ओतय, \nमाँगल अजुर्न िद᳞ाᳫ हुनकासँ मौका देिख कय। \n \nजाऊ िशवक उपासना करू दय सकै त छिथ वरदान ओ’, \nछल मय आयल अिᲨक कोपसँ बिच लग अजुर्नक ओ’। \n \nसेवा करबाक बात छल मोनमे लेने कृ तज्ञ छल ओ’, \nबनाऊ सभा भवन अनुपम निह बनल जे कतहु हो’। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n13  \n \n4.कथा \nइमानदारीक ग्लैमर \nघर अबैत काल मोन कोना दिन क’ रहल छल। सभ क्यो एक दोसरा स ँ िकछु असंभव घिटत होयबाक गप क’ \nरहल छलाह। हम द ुनू भाय सातम कक्षामे पढ़ैत छी, स ंगिह-संग। मुदा आइ प ैघ भायक प ेटमे ददर् छल स े ओ’ \nिटफीनक बाद छुᲵी ल’ घर चिल गेल छलाह। स्कू लमे सभकेँ  हँसैत देखैत छी, त ँ अपन घरक िस्थित यािद पिड़ \nजाइत अिछ।ईष्य़ार् सेहो होइत अिछ आन बᲬाक भग्य पर। फ े र मोनमे ईहो होइत अिछ, ज े हमरे सभ ज ेकाँ \nपिरिस्थित होयत एकरो सभक। मुदा झुᲶे ᮧस᳖ताक नाटक करैत जाइत अिछ।घरम े माय बापक कलहक बीच \nडरायल सन रहैत छी। लगैत रहैत अिछ जे ई सभ पिरिस्थित किहयो खत्म निह होयत। निहतँ दोसरसँ गप्प कय \nसकै त छी, निहय े ककरो अपन मोनक गप्पे किह सकै त छी। ब ेर-बखत किहयो अपन सहायताक ह ेतु सेहो सोर \nनिह क’ सकै त छी। माय ठीक े  घरघुसका, म ुँहदुब्बर आिद िवशेषणसँ िवभूिषत करैत छलीह। सा ँझमे घुमनाइ \nआिक दुगार्पूजाक मेला गेनाइ, ई सभ बात हमरा सभक जीवनस ँ दूर छल। एक ब ेर भूकम्प जेकाँ आयल छल, \nसभ क्यो ᮕील तोिड़ कय बहरायल, मुदा हम खाट पर पड़ल े रिह ग ेलहुँ। िकछुतँ अकमर्ण्यतावश आ’ िकछु ई \nसोिच कय , जे की होयत घर टूिट देह पर खसत तँ समस्यासँ मुिᲦयोतँ भेटत। एक बेर बाबूजीकेँ  कटहरक कोआ \nखेलाक बाद प ेट फू िल ग ेलिन्ह, दू ब जे राितम े। ईहो निह फ ु राइत छल, ज े ब ग ल मे ᮰वनजीक बाबूकेँ  ब ज ा  \nिलयिन्ह, जे कोनो डॉक्टरकेँ  बजा द ेताह। फु रायलतँ छल, म ुदा किहयो ग्प निह छल, त ँ आइ काज पड़ला पर \nकिहयिन्ह, से ि ह य ा ऊ  न ि ह  भेल। माय क े बाड़ पीिट कय पड़ोसीक ेँ  उ ठेलिन्ह, कनैत िखज ैत रहलीह। पड़ोसी \nडॉक्टरकेँ  बजओलक, तखन जा’ कय बाब ूजीक जान बा ँचल। माय ᮰ाप सेहो दैत रहल आ’ ईहो कह ैत रहल ज े \nपाँच वषर्क बेटा रहैत छैक तँ सभ भरोस द ैत छैक, जे कनैत िकएक छी, अहा ँकेँ तँ पाँच वषर्क बेटा अिछ। आ’ ई \nसभ .....जाह, अपन े भोगबह हमत ँ द ुिनयासँ चिल जायब। बिहन कॉल ेजमे पढ़ैत छलीह। कॉल ेजक रस्ता पैरे \nजाय पड़ैत छल। आ’ कॉल ेजसँ आँगा स्कू ल छल। बिहन कहलिन्ह, जे अहूँ सभ स ंगे हमरा सभक स ंगे चलू। एक \nिदन हमरा सभ गेलो रही। मुदा गप िबनु के ने हम दुनू भाँय आगू-आगू झटकै त चल गेलहुँ। मोनमे ईहो भव छल, \nजे छौड़ा सभ चीिन्ह निह जाय ज े हमरा सभक ई बिहन छिथ। आब ई सोच ैत छी ज े िचिन्हये जाइत त ँ की \nहोइत। अपन ᳞िᲦᱬवक िवकासक कमी छल ई? बादमे पैघ भेल छी तँ माँ-बापकेँ  उकटैत िछयिन्ह, जे घरघुस्सू \nआ’ मुँहचुरूक स ंज्ञा जे देलहुँ अहाँ सभ, किहयो ई सोचलहु ँ, जे कोनो पड़ोसीस ँ गप्प निह करबाक, स ंगी-साथी \nनिह बनयबाक, घ ूमब-िफरब निह करबाक उपद ेशक पाछू, ज े अ ह ाँ स भ  उ प देश द ेलहुँ, ओकर पा ँछा इच्छा \nसमाजक बुराइसँ दूर करबाक उद्᳓श्य छल, परंतु यैह तँ बनेलक मुँहचुरू आ’ घरघ ुस्सू हमरा सभकेँ । राितमे माय \nबापक झगड़ाक सीन सपनामे देखैत छलहुँ आ’ डरा कय उिठ जाइत छलहु ँ। पैघ भाय बिहनसँ हमरा खूब झगड़ा \nहोइत छल, मुदा एक बेर माय-बापक झगड़ाक पछित, खूब कानल छलहुँ, खूब बाजल छलहुँ। िकछु िदनसँ भाय-\nबिहनसँ झगड़ाक बाद टोका-टोकी बन्द छल। सभ ब ेर वैह लोकिन आगा ँ भ’ टोकै त छलाह। म ुदा एिह ब ेर हम  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n14  \n \nकानैत-कानैत बिहनकेँ  टोकिलयैक आ’ फे र किहयो बिहनसँ झगड़ा निह भ ेल। भाय िपिठया छल, स ंगे पढ़ैत छल \nतािह ह ेतु ओ क र ा सँ त ँ झ ग ड़ ा  ह ो इ ते र ह ल ,  मुद ा  क म - स म ।  ए ि ह  स भ  ग प क  हेतु म ाँ िपताजीकेँ  ि ज म् मेदार \nठहराबिथ, जे सभसँ पड़ोसी-संबंधी, जान-पहचानसँ गप करबास ँ ओ’ किहयो निह रोकलिन्ह आ’ सभटा दोष \nिपताक छलिन्ह। एक बेर ग्लोब िकनबाक िज᳎क बाद कएक बेर समय द ेल गेल, जे आइ आयत कािल्ह आयत। \nहम पढ़ब छोिड़ द ेलहुँ। आ’ तखन जा’ कय ग्लोब आयल। बिहन अखनो कह ैत छिथ, ज े ग्लोब अनबाक िज᳎क \nपूरा भेलाक बाद हमर पढ़ाइक लय ट ूिट गेल। वगर्मे स्थान ᮧथमसँ नीचाँ आिब ग ेल आ’ िपताजी एकर कारण \nतंᮢ-मंᮢमे ताकय लगलाह। एकटा ता ंिᮢकसँ भेँट भ’ ग ेलिन्ह। कतेक िदन हमरा सभ गामम े रहैत जाइत ग ेलहुँ। \nकॉलोनीमे एकटा एकाउन्टᱶट बाबू छलाह। ओ’ बाब ूजीकेँ  कहलिखन्ह, जे अहाँ तँ घूस निह ल ैत छी, म ुदा अहाँक \nप᳀ी अहाँक नाम पर घ ूस लैत छिथ। सभ ᮝांसफरक बाद िबहार सरकारक नौकरीम े दरमाहा ब ंद भ’ जाइत \nछैक।आ’ तािह ᳇ारे सभ ᮝांसफरक बाद बाबूजी हमरा सभकेँ  गाम पठा दैत छलाह। एिह ᮓममे हमरा सभ गाममे \nछलहुँ। िपताजीक िचᲶी माँक नामसँ गाम आयल छल। हमही पढ़न े रही। बाब ूजी मायकेँ  िलखने छलाह, ज े जौ ँ \nअहाँ पाइ लेने छी तँ लौटा िदयौक। हम िवजीलᱶसकेँ  िलखने छी, छापा पड़त तखन पाइ िनकलत तँ ब᲻ बदनामी \nहोयत। एिह सभ पिरिस्थितमे स्कू लमे हम घरक पिरिस्थितकेँ  िबसिर जयबाक ᮧयास करय लगलहुँ। झुᲶेकँ  हँसय \nलगलहुँ। ई आदित पकड़न े छ ी ।  घ र क  ब ड़ ा ई  क र य  ल ग ल हुँ। लोक सभ बाब ूजीक ईमानदारीक त ँ च च ार् क ि र ते \nरहय। हम सभ घरक कलहक िवषय घरक बाहर अनबास ँ परहेज करय लगलहुँ, लोक बुझत तँ हँसत। आ’ बुझू जे \nईमानदारीक ग्लैमरकेँ  िजबैत जाइत ग ेलहुँ। सोचबाक आ’ ग ुनधुनीक आदित एहन पड़ल, ज े सुतैत सपनामे आ’ \nजगैत िलखबा-पढ़बा काल धिर ई पा ँचाँ न ि ह  छ ो ड़ ल क ।  द स म ा मे छ म ा ह ी  प र ी क्ष ा  ि क छु ि द न  प ि ह ने द ेने छ ी ।  \nकॉमसर्क परीक्षामे एकटा ᮧ᳤ बनेलहुँ। मुदा ओ’ गलत बिन ग ेल, फे र दोसर अ’ त ेसर बेर ᮧयास के लहुँ। सभटा \nᮧ᳤क उᱫर अबैत छल मुदा पिहलो ᮧ᳤क उᱫर पूरा निह भ’ रहल छल।कॉपीकेँ  अंगाक नीचाँमे नुका लेलहुँ। आ’ \nपािन पीबाक बह᳖े जे बहरेलहुँ, तँ घर पहुँिच गेलहुँ। पढ़ैत-पढ़ैत सोचय लगैत छी। एᲥे  प᳖ा उनटेने घंटा बीित \nजाइत छल। िचिड़याखाना ग ेल रही एक ब ेर। िकछु गोटे,हमर सभक स ंबंधी लोकिन, ओतय हमरा सभक ेँ  भेिट \nगेलाह। ब᲻ हाइ-फाइ सभ। ओनतँ कहलिन्ह िकछु निह म ुदा हुनकर सभक बग ेबानी द ेिख कय, हमराम े हीन \nभावना आयल।च ुप्पे भ ी ड़ मे ि न क ि ल  घ र क  लेल िनकिल ग ेलहुँ। ज ेबीमे प ा इ  न ि ह  र ह य  से प ैरे ि न क ि ल  गेलहुँ। \nओतय िचिड़याखानामे सभ डराइत रहल ज े कतय हरा ग ेल। सभकेँ  कहलहुँ जे सᱫे भोथला गेल रही। सᱫ बात \nककरो निह बत ेलहुँ। सभ लोक ज े भेटय यैह कहय ज े अहा, फलनाक ब ेटा छिथ। ब ेचारे भगवाने छिथ। िहनकर \nिपताक प े-िस्लप िबना पाइय ेक बना िदयन्हु। िपताजीस ँ न ि ह तँ स ह क म ᱮ  खुश छलिन्ह निहय े ठ ी के दार सभ। \nसहकमᱮ एिह ल’ कय जे निह स्वयं कमाइत अिछ, निहय े दोसराकेँ  कमाय द ैत अिछ। पैघभायक िगनती बᲬामे \nबदमाशमे होइत छल। एक ब ेर ᮝांसफरक बाद जखन हमरा सभ गाम ग ेलहुँ, तँ पैघ भाय ज े सभक फु लवाड़ीसँ \nनीक-नीक गाछ उखािड़ कय अपना घरक आगा ँ ल ग ा ’  लैत छल, स े आ ब  ए क ि ह  स ा ल मे द ब् बू,सभसँ प ा चू \nबैसिनहार िव᳒ाथᱮक रूपमे िगनतीमे आिब ग ेल।एिह बेर ᮝांसफरक बादक  गामम े गामक िनवास िकछ ु बेशी  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n15  \n \nनमगर भ’ ग ेल छल। फे र म ुख्यमंᮢ ी  प द क  द ा वेदार एकटा न ेताजी जखन गामम े व ो ट  मँगबाक ल ेल अयलाह, \nतखन काका हुनकास ँ भेँट कएलिन्ह, आ’ कहलिखन्ह जे हमर भायकेँ  वक्सर्सँ नन-वक्सर् मे ᮝांसफर कए िदयौक, \nबᲬा सभ पोसा जयतैक। नेताजी कहलिन्ह जे जौँ हम जीित गेलहुँ तँ ई काज तँ हम जरूर करब। वक्सर्मे जयबाक \nपैरवी तँ बहुत आयल मुदा नन-वक्सर्मे जयबाक हेतु ई पिहले पैरवी छी। संयोग एहन भेल जे ओ’ नेताजी जीित \nगेलाह आ’ मुख्यमंᮢी सेहो बिन गेलाह। ओ’ शपथ ᮕहण के लाक बाद ई काज धिर के लिन्ह, जे िपताजीक ᮝांसफर \nकय देलिखन्ह। आ’ हमरा सभ पुनः शहर आिब ग ेल रही। गामम े रहीतँ एक गोट े जे हमर भायक स ंगी छलाह, \nके र गप यािद पिड़ जाइत अिछ ज े ओ ’  क क र ो  अ न क ा  ᮧ संगमे क ह ने छ ल ा ह ।  हु न क र  अ नुसार हुनकर मायक \nस्वभाव तीᮯ छलिन्ह, आ’ ओ’ खेनाइ खाइते काल झगड़ा करय लगैत छलीह। मुदा ओिह िदन ककरो अनका ओ’ \nआर तीᮯ स्वभावक देखने छलाह। खराब आिथक िस्थितक उपरांत होयबला कलहक पिरणाम हमरो सभ द ेिख \nरहल छलहुँ। द ू टा घटना आइयो हमरा िवचिलत कए द ैत अिछ। एकटात ँ इनकम ट ैक्स कटौतीक मास- माच र् \nमास। ई घटना त ँ सभ साल े होइत छल, म ुदा कटौती बढ़ ैत-बढ़ैत एिह साल धिर आिब कय प ूरा माचर् मासक \nदरमाहा कािट ल ेलक। माँ कहैत छलीह ज े आब भोजन कोना चलय जयतौह। आब भीख मा ँगय जइहँ ग’ सभ। \nमुदा बाबूजी एकटा गामक भाितजकेँ  पोस्टकाडर् पठेलिन्ह आ’ ओ’ आठ सय टाका आिन कय दय गेलिखन्ह, तखन \nजा’ कय असुरक्षाक भावना खत्म भेल छल। भीख मँगैत अखनो जौँ ककरो देखैत छी तँ मोन कलपय लगैत अिछ। \nदोसर घटना अिछ जखन हमरा घरक आ ँगा एकटा एक्सीडᱶट भेल छल आ’ ओकरा बाद हमर भाइ ख ेनाइ छोिड़ \nदेने छलाह आ’ कािन-कािन कय आ ँिख लाल कए ल ेने छलाह। िपताजी जखन ब ुझबय लगलाह त ँ ओ’ जवाब \nदेलिन्ह, अहाँकेँ  जौ ँ िकछु भय जायत, तखन हमरा सभक की होयत। िपताजी इ ंश्योरᱶस बेनीिफट, जी.पी.एफ., \nᮕेच्युटी आिदक िहसाब लगाय भायक ेँ  बुझेलिन्ह जे 99000 रुपय्यातँ तुरत भेटत आ’ फे र मिहने-मिहने पᱶशनो \nभेटत। लगभग एक घंटा तक बाबूजी भायकेँ  बुझबैत  रहलाह। \n \n  हमरा सभक ओिहठाम एक गोट पीसा आयल छलाह। आइयो घम ᱷ क्यो अबैत छिथ, त ँ हम स ुरिक्षत अनुभव \nकरैत छी। बाब ूजीक हुनकर सार भ ेलिखन्ह से एिह ओहदास ँ हँसी सेहो चिल रहल छल। ओ’ कहलिन्ह ज े हमरे \nिपताजी जेकाँ ईमानदार एकटा बी.डी.ओ. साह ेब झंझारपुरमे छलाह। िपताजी हुनकर मलाह छलिखन्ह, क᳥ \nकािट अफसर भ ेलाह। मुदा हमरे सभक घर ज ेँका हुनको घरम े खाटे टा छलिन्ह। पीसा कहलिखन्ह जे कथी ल े \nअफसर भेलहुँ, गाममे रिहतहुँ आ’ मचान पर बैिस माछ भात खएतहुँ। माछक कारबारमे फायदा होइत। \nबिहनक िववाह बाद घरमे कखनो काल बहनोइ अबैत छलाह। जमायक अिबते देरी माँक झगड़ा िपताजी सँ शुरू \nभय जाइत छल, िकएकतँ घर इंतजाम तँ िकछुओ रिहते निह छल।   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n16  \n \nᮝांसफरक बाद िपताजीक अिभयान घ ूसखोरकेँ  सजा द ेबय पर चलल। आ’ जखन सरकारी त ंᮢ परसँ िव᳡ास \nखतम भए ग ेलिन्ह, तखन एकटा तांिᮢकक फे रमे पिड़ ग ेलाह। घरमे माता-िपताक बीच कलह बिढ़ ग ेल। एक \nिदन िपताजीसँ हमरो बहसा-बहसी भए ग ेल आ’ तीनू भाय बिहन गरा लािग कय कानय लगलहु ँ। तकरा बादसँ \nभाय-बिहन सभसँ झगड़ा होयब समा᳙ भय गेल।  \n-------------------------------------------------------------------- \n \nअनेर गुनधुन करैत रही, घरक लगमे पहुँचलहुँ तँ भीड़ देिख मोन हदिस गेल, जे बाबूजीकेँ  तँ िकछु निह भ’ \nगेलिन्ह। घरमे पहुँचलहुँ तँ माँ-बिहन सँ पूछय लगलहुँ, जे की भेल? सभ बोल भरोस देबय लगलिथ तँ आरो \nतामस उठय लागल। जोरसँ कािन कय बाजय लगलहुँ जे बाबूजी मिर गेलाह की? कतय छिन्ह हुनकर मृत \nशरीर। तािह पर बिहन कहलिन्ह जे निह, हुनका िकछु निह भेलिन्ह। अहाँक संगी जे मकान मािलकक बेटा अिछ, \nसे ओ’ ओकर चोट भाय , ओकर िपता आ’ िरक्शाबला, चारू िरक्शा पर जाइत छल। बेचारा िरक्शा बला \nिववाह क’ कय किनयाँकेँ  अननिहये छल। एकटा िवशाल ᮝक िरक्शाकेँ  धᲥा मािर देलकै क। ठामिह मिर जाय \nगेलाह। हमर कानब खतम भय गेल। ई जे आफत आयल छैक से आइ ककरो अनका घर, ओना ओ’ जे मृत भेल \nछल हमर संग डेढ़ सालसँ स्कू ल जा रहल छल ᮧितिदन ᮧातः। सभ िदन ᮧातः सीढ़ी पर कॉलबेल बजबैत छलहुँ \nआ’ ओ’ सीढ़ीसँ उतरैत छल, आ’ संगे हम सभ स्कू ल जाइत छलहुँ। मोन पड़ल जे कािल्ह सेहो सभ िदन जेकाँ हम \nकॉलबेल बजेने छलहुँ,तँ ओकर बिहन जे चश्मा लगबैत छिल, आ’ झनकािह छलीह, से ऊपरसँ तमसाकेँ  कहलक \nजे कतेक जोरसँ आ’ देरी तक कॉलबेल बजबैत छी, आ’ सेहो जे बेर-बेर िकएक बजबैत छी, आिब रहल अिछ। \nकािल्हतँ ओ’ आयल मुदा हम तखनिह किह देिलयैक जे कािल्हसँ हम कॉलबेल निह बजायब, अहाँकेँ  हमरा संगे \nजयबाक होय तँ नीच उतिर कय आयब आ’ संग चलब। ओ’ निह आयल तँ हम िकएक कॉलबेल बजिबतहुँ। डेढ़ \nसालमे पिहल बेर भेल छल जे हम कॉलबेल निह बजेने छलहुँ आ’ ओ’ डेढ़ सालमे पिहल बेर स्कू ल नागा कएने \nछल। आब हमरा मोनमे हेबय लागल जे कतहु ओ’ बािज तँ निह देने होयत जे हम कािल्हसँ कॉलबेल निह \nबजायब। मुदा ᳴कसाइत ओकर कोनो आनो कायर्ᮓम होयतैक। िकएकतँ चोट भाय आ’ िपताक संग िरक्शासँ \nकतहु जा’ रहल छल। अस्तु हम िचितत छलहुँ मुदा दुःखी निह, मुदा मोनक गप िकयो बुझय निह तेँ मुँह लटके ने \nठाढ़ रही।हमतँ माᮢ सोचने रही जे कािल्हसँ एकरा संगे स्कू ल निह जायब, जायत ई असगरे। मुदा ओ’ तँ असगरे \nनिह जायत से सत्य कय देखा देलक। हमर मायक आँिखमे नोर छलिन्ह, मुदा हमर भीतर ᮧस᳖ता,िकएकतँ हमर \nिपताजीक मृत्यु जे रुिक गेल छल। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n17  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n18  \n \n \n5.प᳒  (आँगा) \n \n74. एस.एम.एस. \n \nकहू एिहमे अहाँ छी, \nसहमत आ’ की छी अहाँ असहमत, \nदुनू रूपम े िदय’ अहाँ, \nअपन िवचार कय एस. एम.एस.। \n \nआिह कमाऊ अहाँ रुपैय्या, \nहम बूिर छी भाइ, \nन्यु टेᲣोलोजी छी ई सभ, \nबूिर क्यो निह आइ। \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n19  \n \n \n \n75. अल्हुआ \n \nखाइत भेलहुँ हम अकच्छ तखन, \nई अकाल छल भेल भािर। \nवेदपाठक सुिन कय आᮕह, \nअएलहुँ हिर᳇ार भुखािल। \n \nभिर िदन मंᮢ भािख सोचल, \nखीर पूड़ी सभ खायब। \nमुदा ओतुᲥा पंिडत सभ, \nखा’ ई सभ छल अघायल। \nकएलक मेनू पिरवᱫर्न कहलक, \nआइ अल्हुआ अिह लायब। \nबूझल निह छल हमरा ई, \nहाथ धोने छलहुँ बैसल। \nआयल अल्हुआ देिख कर जोिड़, \nिवनती कए हम पूछल (अल्हुआसँ), \nहमतँ छी ᮝेनसँ आयल, \nअहाँ कथीसँ अयलहुँ। \nहमरासँ पिहने अहाँ एतय, \nकोन सवारी सँ पहुँचलहुँ। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n20  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n21  \n \n76. दीया-बाती \n \nआयल दीया बाती, \nकतेक अमावस्या अिछ बीतल, \nजकर अन्हारमे लागल चोट, \nकतेक जीव थकु चायल पैरिह, \nअन्हारक छल थाती। \nदीया बाती अनलक ᮧकाश, \nज्ञान-ज्योितक अकाश, \nनमन करय छी हम एिह बातक, \nअंधकार-ितिमर के र होबय नाश। \n \n \n \n \n \n \n \n \n77. इटािलयन सैलून   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n22  \n \nघर भेल समस्तीपुर,िदल्लीमे छी आयल, \nखोिल सैलून इटािलयन,अयलहुँ कमायले’। \nपुिलसक रोक देिख कय गेलहुँ गाम घुिर, \nपुनः छी आयल, सैलून कतय बानाओल? \nईटा पर जे छी अहाँ बैसल, सैह कहबैछ, \nइटािलयन, रोक अहू पर अिछ पुिलसक, \nसेहो अखनो धिर निह बूझल यौ अहाँ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n23  \n \n \n78. शव निह उठत  \n \nगामक किनयाँ मूइिल शव अँगनामे राखल, \nसभ युवा कएने अिछ नगर िदिश पलायन, \nजे क्यो रहिथ से घुमैत रहिथ ब्लॉक िदिश, \nसाँझमे अयलाह देखल कहल गेलिथ मुइल। \nगामपर क्यो निह उठेलक शवकेँ   िकएक, \nहम कोना छुिबतहुँ भाबहु ओ’ होयतीह । \nमुइल पर भाबहु की भैसुर के लहुँ अतᱫह, \nसमय बदलल निह बदलल ई गाम हमर। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n24  \n \n \n79.खगता \n \nगोर लािग मौसीकेँ  िनकलैत, \nपूछिथ अिछ िकछु खगता, \nआइ निह पूछल जखन, \nबैसल फे र ओ’ तखन। \nफे र उठल फे र निह पुछलिन्ह, \nसोिच जे रहैत निह छिन्ह काज। \nजाइ कोना पाइक ब᲻ अभाव। \n \nलोक कहैछ, आयल छिथ खगते, \nओना दशर्नहुँ दुलर्भ, अहीँ कहू, \nखगतामे अिछ पुछैत क्यो आगूसँ। \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n25  \n \n80. अितचार \n \nतीन साल छल अितचार, निह होयत एिह कारण। \nपंिडतबे सभ बुझथुन्ह, छिन्ह पᮢा सभ िबकाइत, \nपकड़त सभ बनारसी पᮢाकेँ , सेहो निह िबकायत , \nसमय अभावेँ होयत ई, जौँ अितशय भ’ जायत। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n26  \n \n \n \n81. रबड़ खाऊ \n \nरबड़ खाऊ आ’ वमन करू चᲵी, \nअपचनीय तथ्य सभ देखल ᮪ात, \nबड़ छल बुिधयार,के लक घटकै ती, \nशुरू जखन भ ेल िस᳍ांत, िववाद, \nिववाहठीक भेलाक बादक दोसर िस᳍ांत, \nलड़का िववाह कालमे िबसरलाह भाषण, \nनव िस᳍ांतक सृजन कय के लिन्ह सम्माजर्न। \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n27  \n \n \n82.मुँह चोकटल नाम हँसमुख भाइ \n \nमुँह चोकटल  नाम छिन्ह हँसमुख भाइ, \nबहुत िदनसँ छी आयल करू कोनो उपाय, \nमािर तरहक डॉक्युमᱶट देलिन्ह देखाय, \nपुनः-ᮧात भ’ जायत देल नीक जेकाँ बुझाय, \nशॉटर्-कट रस्ता सुझाय देलिन्ह मुस्काय, \nमुँह चोकटल नाम हँसमुख भाय। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n28  \n \n \n \n \n83. बाजा अहाँ बजाऊ \n \nमेहनित अहाँ करू, \nफल हमरा िदय। \nिचᮢ अहाँ बनाऊ, \nआवरण सजाऊ, \nहमर िकताबक। \nनृत्य हम करू, \nबाजा अहाँ बजाऊ। \nकृ ित हमर रहत, \nमेहनित करब अहाँ, \nआइसँ निह ई बात, \nअिछ जिहयासँ शाहजहाँ। \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n29  \n \n \n \n84.िपण्डश्याम \n \nदहेज िवरोधी ᮧोफे सर, \nके र सुनू ई बात, \nपुᮢी िववाहमे कएल, \nएकर ढेर ᮧचार। \nपुᮢक िववाहमे बदिल िस᳍ांत, \nवधू रहय श्याम मुदा, \nमारुित भेटय ᳡ेत, \nिस᳍ांतक मूलमे, छोड़ू िववेक। \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n30  \n \n \n85. राजा ᮰ी अनुरन्वज िसह \n \nएक सुरमे बािज देखाऊ, \nनिह अरुनन्वन, निह िसह, \nपूरा एकिह बेर बताऊ, \nराजा ᮰ी अनुरन्वज िसह। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n31  \n \n \n \n \n \n86.पाँच पाइक लालछड़ी \n \nपिरवार छल चला रहल, \nबेिच भिर िदन, \nपाँच पाइक लालछड़ी, \nदस पाइमे कनेक मोट लपेटन। \nदेखैत नहाइ साँझमे, \nठेला चला कय आयल, \nबेटाकेँ  पढ़ायल, \nआइ.आइ.टी.मे पिढ़, \nिनकलल कएलक िववाह, \nजजक छिल ओ’ बेटी। \n \nिपता कोन क᳥सँ पढाओल, \nगेल िबसिर, िपताक स्मृितसँ दूर। \nनशा-मिदरामे लीन, किनयाँ परेशान, \nलगेलिन्ह आिग, झड़किल, \nओकरा बचेबामे ओहो गेला झड़िक। \nकिनयाँतँ गुिजिर गेलीह ठामे,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n32  \n \nमुदा ओ’ तीन मास धिर, \nक᳥ कािट प᳟ाᱫाप कए, \nमुइलाह बेचारे । \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n33  \n \n \n \n87. थल-थल  \nकतबो िदन बीतल, \nग᳎ा जेकाँ थलथल, \nपᲵी टोलक ओ’ रस्ता, \nभेल आइ िनपᱫा। \nमिट खसा कय लगा खरंजा, \nपजेबाक दय पंिᲦ, \nनव-बᲬा सभ कोना झूलत, \nओिह ग᳎ा पर आिब। \nथल-थल करैत ओ’ रस्ता, \nलोकक शोकक कहाँ भेल बंद, \nमाँ सीते की अहाँ िबलेलहुँ, \nओिह दरािरमे अंत। \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n34  \n \n \n88. चोरुᲥा िववाह \n \nिसखायब िहस्सक छूटत, \nनहᱭ आनब किनयाँकेँ , \nभायक माथ टूटत। \nभेल धमिगᲯर सालक साल बीतत, \nयुवक-युवती दुनू भेल चोर िववाहक कै दी, \nनहᱭ छल कोनो हाथ परंच, \nछल सजा पबैत। \nभागल घरसँ युवक आब पछतायल घरबारी, \nमुदा की होयत आब, \nओ’ समाजक ᳞िभचारी। \nएलेक्शनक झगड़ामे भाय-भायकेँ  मारल, \nचोरुᲥा िववाहक घटनामे ओकरा दोहरायल। \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n35  \n \n89. ᮪ातृि᳇तीया \n \nकय ठाँऊ बैसिल, \nआसमे छिल, \nभाय आयत, बीतल, \nसाँझ आयल। \nआँिख नोर छल सुखायल, \nचण्डाल किनयाँक गप पर, \nसालमे एक बेर छल अबैत, \nसेहो ᮓम ई टूटल। \nकय ठाँऊ बैसिल, \nधोखिर अिरपन िवसिजत, \nछल साँझ आयल। \n \n \n \n \n \n6. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n \nवयम् इदानीम अित सरलां रम्यां कथां ᮰ुण्वः। एकाम् कथां वदािम। क᳟न् वृ᳍ः अिस्त। तस्य शिᲦः नािस्त। \nजीणर्म् शरीरम् अिस्त। चिलितम् शᲣु म न। सः बुभुिक्षतः अिस्त। सः एकम् वनम् गच्छित। वने सवर्ᮢ ᮪मणम्  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n36  \n \nकरोित। खिदतुम् िकमिप लभ्यते वा इित सवर्ᮢ ᮪मणं करोित। सः एकं वृक्ष समीपम् गच्छित। वृक्षं पश्यित। \nउᱫमािन फलािन सिन्त। ᳴कतु फलािन उपिर सिन्त। सः वृ᳍ः िचन्तयित। फलािन उपिर सिन्त। अहं िनस्पृहः \nअिस्म, कथं ᮧा᳘ोिम। िकम् करोिम। इित िचन्तयित। वृक्षः उ᳖तः अिस्त। अहं िनष्य᳙ः अिस्म। आरोहण कᱫुर्म् न \nशᲣोिम। िकम् करोिम। कथं फलं ᮧा᳘ोिम। इित िचन्तयित। वृक्षस्य उपिर वानराः सिन्त। वृ᳍ः एकः उपायः \nकरोित। एकं  िशलाखण्डं स्वीकरोित। िशलाखण्डं उपिर िक्षपित। वनराः कु िपतः भविन्त। फलािन अधः िक्षपिन्त। \nवृ᳍ः संतोषेण फलं सवर्म खादित। बहुसंतु᳥ः भवित।कथायाः अथर्ः ज्ञातवंतः। आम् ज्ञातवंतः। धन्यवादः। \nनमोनमः। \n \n \nमम् नाम गजेन्ᮤः। भवत्याः नाम् िकम्? \nमम् नाम रमा। भवतः नाम िकम्? \nसमीचीनम्। \nउिᱫ᳧तु। \nआगच्छतु। \nगच्छतु। \nरोिहत आगच्छतु। \nरोिहतः िकम् करोित? \nरोिहतः गच्छित। \nरोिहतः आगच्छित। \nउपिवशतु। \nअिभरामः उपिवशित। \nउिᱫ᳧तु। \nअिभरामः उिᱫ᳧ित। \nसुनीता िपबित। \nआस्था िपबित।   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n37  \n \nओम गच्छित। \nखादतु। \n \nसा खादित। \nआस्था खादित। \n᮰ुितः िकम् करोित। \n᮰ुितः खादित। \nᳩेहा िकम् करोित। \nᳩेहा पठित। \nिलखतु। \nआस्था िलखित। \nअ᳡नी हसतु। \nआस्था हसतु। \nआस्था हसित। \nसुमन्तः हसित। \nपश्यतु। \nसुमन्तः पश्यित। \nिᮧयङ्का वदतु। \nकृ ष्णफलकं  तᮢ अिस्त। \nिᮧयङ्का वदित। \nआगच्छतु। \nᮓीडतु। \nआस्था आगच्छित। \nᮓीडित। \nगच्छित पठित िलखित \nसः एषः सा एषा भवान भवती \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n38  \n \nभवान उिᱫ᳧ित। \nभवान उपिवशित। \nभवती िलखित। \nभवती पठित। \nअहं गच्छािम। \nअहं आगच्छािम। \nअहं उपिवशािम। \nअहं उिᱫ᳧ािम। \nअहं िपबािम। \nअहं खादािम। \nअहं ᮓीडािम। \nअहं हसािम। \nअहं पठािम। \nअहं िलखािम। \nअहं वदािम। \nभवान िकम् करोित। \nअहं पश्यािम। \nभवान उिᱫ᳧तु। \nभवान उपिवशतु। \nभवती पठित। \nभवती पठतु। \nभवती िलखित। \nभवती िलखतु। \nभवती पश्यित। \nभवती पश्यतु। \nभवती गच्छित। \nभवती आगच्छित। \nभवती उपिवशित। \nउिᱫ᳧ित। \nवदित।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n39  \n \nिलखित। \nअहं पठािम। \nअहं वदािम। \nअहं पश्यािम। \nददातु। \nिकम् करोित। \nआगच्छतु। \nआगच्छित। \nनयतु। \nमास्तु-मास्तु। \nददातु। \nकृ पया उिᱫ᳧तु। \nएकम् – एकादश \n᳇े       ᳇ादश \nᮢीिण   \nचत्वािर \nपᲱः \nषट् \nस᳙ \nअ᳥ \nनव \nदश \nएकादश \n᳇ादश \nिवशितः \nिᮢशतः \nचत्वाᳳरशत्  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n40  \n \nपᲱाशत् \nषि᳥ः \nस᳙ितः \nअशीितः \nनवितः \nशतम् \n \nसंस्कृ तम् कथं समयः वक्ᱫ᳞ः इित इदानीम् वयं जानीम। \nपंच वादनम्। \nकः समयः। \nषड् वादनम्। \nअ᳥ वादनम्। \nसमयम् अक्षरैः िलखतु। \nघᲷां समयं दशर्यतु। \nदश वादनम्। \nदशािधक नव वादनम्। \nपᲱन्यून दशवादनम्। \nएकादश वादनम्। \nसपाद एकादश वादनम्। \nसपाद पᲱवादनम्। \nसपाद अ᳥वादनम्। \nसाधर् स᳙वादनम्। \nपादोन एकादशवादनम्। \nएवमेव सा᳍र् दशवादनम्। \nएक \nि᳇ \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n41  \n \nिᮢ \nचतुवार्दनम् \nइदानीम् वयम् एकं  सुभािषतम ᮰ुण्वः। \n \nसुभािषतम् \n \nिᮧयवाक्य ᮧदानेन सवᱷ तुष्यिन्त जन्तवः। \nतस्मात् तदेव वक्ᱫ᳞ं वचने का दिरᮤता। \nवयम् इदानीम् यत् सुभािषतम् ᮰ुतवंतः तस्य अथर्ः एवम् अिस्त। \nयिद वाक्यं वदामः सवᱷ जनाः अिप संतु᳥ाः भविन्त। न के वलं जनाः अिपतु सवᱷ ᮧािणनाः अिप संतु᳥ाः भवंित। \nअतः िᮧयः वाक्यमेव वदामः। िᮧय वाक्यम् वᲦु म् धनं दात᳞ं िकमिप नािस्त। िᮧय वाक्य कथने दािरᮤयं कु तः। \n \nसङ्कल्पगानम् \n \nभवतु सफलाथार्ः वयम् \nभवतु सफलाथार्ः वयम्  \nभवतु सफलाथार्ः वयम् एक वासरे.... \nओ हो हो, मनिस मे िव᳡ासः \nसम्यक्  िव᳡ासः \nमे मनिस िव᳡ासः \n वयम् एक वासरे.... \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n42  \n \nभवतु शािन्तः सवर्ᮢ \nभवतु शािन्तः सवर्ᮢ \nभवतु शािन्तः सवर्ᮢ \nएक वासरे,ओ हो हो..। \n \nसिन्त एक-तया वयम् \nसिन्त एक-तया वयम् \nधृत्वा हस्त-हस्ततलं \n सिन्त एक-तया वयम् \nएक वासरे,ओ हो हो ..... \n \nअ᳒ न अिस्त दरः कस्मात् \n \nअ᳒ न अिस्त दरः कस्मात् \nअ᳒ न अिस्त दरः कस्मात् \nएक वासरे,ओ हो हो.... \n \nिसि᳍रस्तु। \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n43  \n \n \n \n \n7. िमिथला कला- िचᮢकला \n(आँगा) \n \nकु मरम मने िववाह आ’ उपनयनसँ एक िदन पिहने ᮓमशः किनयाँ आ’ बरुआकेँ  आङ उङारल जाइत अिछ मने \n᮰े᳧ ᳫीगण यव आ’ आन पदाथर्सँ बनल उबटन लगबैथ छिथ। एतय मंडप पर सबरंग पिटया पर षट पाइस \nअिरपनक समक्ष मंडप पर ई कायर् संपािदत होइत अिछ। \nई एकटा रक्षा कवच िथक। \n \nिविध- तीनटा आयत बनाऊ एकक नीचाँ एक। पाँच खंड उध्वार्धर आ’ तीन क्षैितज खंड करू। एिह 18 ख ंडमे \nफू ल बनाऊ। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n44  \n \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n45  \n \n \n \n8. संगीत िशक्षा \n \n \n \nई जे सातो स्वरक वणर्न िपछला अंकमे देल गेल छल ओकरासँ आगू आऊ। \nएिह सातू स्वरमे षडज आ’ पंचम मने सा आ’ प अचल अिछ, एकर सस्वर पाठमे ऊपर नीचाँ होयबाक गुंजाइस \nनिह छैक। \nसा अिछ आ᮰य आिक िव᮰ाम \nआ’ प अिछ उल्लासक भाव। \nशेष जे पाँचटा स्वर अिछ से सभटा चल अिछ, मने ऊपर नीचाँक अथार्त् िवकृ ितक गुंजाइस अिछ एिहमे। \nसा आ’ प माᮢ शु᳍ होइत अिछ। \nआ’ आब िवकृ ित भ’ सकै त अिछ दू तरहेँ शु᳍सँ ऊपर स्वर जायत ᳴कवा नीँचा। \nजिद ऊपर रहत स्वर तँ कहब ओकरा तीᮯ आ’ नीचाँ रहत तँ कोमल कहायत। \nम कँ  छोिड़ कय सभ अचल स्वरक िवकृ ित होइत अिछ नीचाँ, तखन बुझू जे  “रे, ग,ध, िन” ई चािर टा स्वरक दू \nटा रूप भ ेल कोमल आ’ शु᳍। \n’म’ के र रूप स ेहो दू तरहक अिछ, शु᳍ आ’ तीᮯ। \nरे दैत अिछ उत्साह \nग दैत अिछ शांित \nम सँ होइत अिछ भय \nध सँ दुःख  \nआ’ िन सँ आदेश। \n(अनुवतर्ते) \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n46  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n9. बालानां कृते \n \nबहुरा गोिढ़न नटुआदयाल \n \nएकटा छिल बहुरा गोिढ़न आ’ एकटा छलाह नटुआ दयाल। \nबहुरा गोिढ़न नᱫर्की छिल आ’ ओकरा जादू अबैत छलैक।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n47  \n \nनटुआ दयाल बहुरा गोिढ़नक ᮧशंसक छल िकएक तँ ओ’ छल ᮧेमी, बहुरा गोिढ़नक पुᮢीक। \nछल ओहो तांिᮢक। \n \nकमला-बलानक कातक के वटी छिल बहुरा, बखरी, बेगूसरायक रहिनहािर। \nहकिल छिल ओ’ कमरू स ँ सीखलक जादू। \nदुलरा दयाल छल िमिथला राज्यक भरौड़क राजकु मार, ओकरे नाम छल नटुआ दयाल। \nनृत्य जे ओ’ बहुरासँ िसखलक तँ सभ नामे रािख देलकै क ओकर नटुआ। \nनटुआ दयालक गुरू छलाह म ंगल। \nिस᳍ पुरुष। \nअकाशमे िबन खुᲵीक धोती टँगैत छलाह, सुखला पर उतारैत छलाह। \nबहुरा गाछ हँकै त छिल, जकरासँ झगड़ा भेल ओकरा सुग्गा बना पोिस लैत छलीह। \nकमला कातमे रहैत छलाह आ’ भजैत छलाह, \n \nकमलेक आसन,ओहीमे बास हे कमला मैय्या। \n \nबहुरा वरकेँ  मािर सीखने छल जादू। राजकु मारक िववाहक ᮧस्तावकेँ  निह ठुकरा सकिल मुदा। बिरयाती दरबᲯा \nलागल तँ भ’ गेलैक कह सुनी आ’ सभकेँ  बना देलक ओ’ बᱫु। \nमंᮢी मल्लक एक आँिखक रो᳤ी खतम।आिह रे बा। \n᳞ापारी जयिसह छल मोिहत महुराक बेटी पर,ओकरे खᲽंᮢ।आिह रे बा। \nगुरू लग ग ेल राजकु मार आ’ आदेश भेलैक, जो कामाख्या, सीखय लेल \nषट् नृत्य, आ’ जादू। \nचिण्डका मंिदरमे योिगनीसँ षट्नृत्य िसखलक आ’ आदेश भेलैक संरया ᮕामक भुवन मोिहनीसँ षट् नृत्यक एक \nअंग सीखबाक। \nओिह गामक िस᳍ देवी रहिथ वागे᳡री। \nनरबिल चढैत छल ओतय। दैत्य अबैत छल ओतय। \nिसखलक राजकु मार िस᳍ नृत्य अनहद आ’ आज्ञा चᮓ। \nकिरया जादूकेँ काटय बला मंᮢफु कलक राजकु मारक कानमे।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n48  \n \nकमला बलानमे आयल राजकु मार। \nबहुरा सुखेलक धारक पािन। \nराजा पता लगेलक जूिकयासँ, अनलक बहुराकेँ , मुदा ओ’ तँ लगा देलक दोष राजकु मार पर। यज्ञ भेल तैयो \nकमलामे पािन निह आयल, नटुआ पठेलक सभटा पािनकेँ  पताल? \nनटुआकेँ  पकिड़ कय आनल गेल। ओ’ अपन नृत्यसँ जलाजल के लक कमलाकेँ ।मुदा कहलक बहुराकेँ  माफी िदयौक। \nबहुरा कहलक आब तोँ भेलह हमर बेटीक योग्य। \nआबह बिरयाती ल’कय। \nनटुआ बिरयाती ल’ क’ पहुँचल। \nतीटा पान अयलैक,एक कमलाक पािनक हेतु,दोसर बहुराकेँ  माफ करबाक \nहेतु। \nआ’ तेसर ओकर बेटीसँ ᳞ाह करबाक हेतु। \nतीनूटा पान उठेलक नटुआ आ’ शुरू भ ेल गीत-नाद। \nिपयास लगलैक नटुआकेँ  िशष्य िझलिमलकेँ  पठेलक इनार पर। \nडोरी छोट भय गेलैक। अपने गेल नटुआ डोरी पैघ भ’ गेलैक। \nफू लमती छिल ओतय,पितक ᮧितभासँ ᮧस᳖ छिल ओ’। \nमल्लक आँिख ठीक कएलक बहुरा। \nकमला पहुँचल किनयाँक संग नटुआ, मुदा आिह रेबा। \nनटुआकेँ  चक्कू  मारलक बहुरासँ दूर भेल ओकर िशष्य। \nमुदा नटुआ चढ़ेने छल पटोर कमला मैय्याकेँ । \nकमलाक धार खूने-खूनामे। \nमुदा कामाख्याक जदूगरनी अयलीह आ’ जीवित कएलिन्ह नटुआकेँ । \nदुश्मनक बिल चढ़ेलक कमलाकेँ । \n---- \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n49  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n10. पंजी ᮧबंध \n \nलेखक- िव᳒ानंद झा पᲳीकार \n \nभारतीय इितहासक व ेᱫा ओ’ जातीय ᳞वस्थाक ममर्ज्ञ लोकिन जनैत छिथ, ज े भ ा र त व षर्क ᮩाᳬण लोकिन \nसवर्ᮧथम वेदक आधार पर िविभ᳖ वगर्मे िवभािजत रहिथ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n50  \n \nजेना- सामवेदी, यजुवᱷदी, आिद कहाबिथ। म ुदा समयक ᮧभावमे िभ᳖ क्षेᮢ-ᮧक्षेᮢमे रहिनहार ᮩाᳬण लोकिन \nिभ᳖-िभ᳖ संस्कृ ितसँ ᮧभािवत भए गेलाह। क्षेᮢीय संस्कृ ितसँ ᮧभािवत होएबाक मुख्य कारण छल िविश᳥ क्षेᮢक \nिविश᳥ जलवायु, क्षेᮢ िवशेषक भाषा-िवशेष, िभ᳖-िभ᳖ क्षेᮢक िभ᳖-िभ᳖ आहार एवम भेष-भूषा आ’ एक क्षेᮢ \nसँ दोसर क्षेᮢ जयबाक हेतु आवागमनक अस ुिवधा आिद। फलतः क्षेᮢ-िवशेषक ᮩाᳬण समुदाय, क्षेᮢ िवशेषक \nआचार-िवचार, खान-पान,वेश-भूषा ,भाव-भाषा ओ’ सभ्यता संस्कृ ितसँ ᮧभिवत भय गेलाह। \n \nउपरोᲦ कारणे पुरानक युग अबैत0-अबैत भारत वष र्क ᮩाᳬण समाज िभ᳖-िभ᳖ क्षेᮢक आधार पर िविभ᳖ \nवगर्मे िवभािजत भए ग ेलाह। पुरानक सम्मितये भारत-वषर्क समस्त ᮩाᳬण समाजकेँ  दस(10) वगर्मे िवभािजत \nकएल ग ेल  र ह य ।  ᮩ ा ᳬ ण क  ई  द स ो  व गर् थीक-उत्कल,कान्यकु ब्ज,गौड़,मैिथल,सारस्वत, काणा र्ट,गुजर्र, \nतैलंग,ᮤिवड़ ओ’ महारा᳦ीय। स्थूल रूप ेँ प ूवᲃᲦ पाँच केँ  प Ჱ  ग ौ ड़  आ ’  अ प र  प ाँचकेँ  प Ჱ  ᮤ ि व ड़  क ह ल  ज ा इ त  \nअिछ। एकर सीमांकन भेल िवन्ध्याचल पवर्तक उᱫर पᲱ गौड़ ओ िवन्ध्याचल पवर्तक दिक्षण पᲱ ᮤिवड़। \n \nमैिथल ᮩाᳬण \n \nप Ჱ  ग ौ ड़  व गर्क म ैिथल ᮩाहमण लोकिन प ुिस्त-दर-पुस्त सँ ि म ि थ ल ा मे रहबाक कारण ेँ ि म ि थ ल ा क  ि व ि श ᳥  \nसंस्कृ ितसँ ᮧभािवत भए गेलाह, तँय अिह कारणेँ पुराणक युगमे मैिथल ᮩाᳬण कहाए सुᮧिस᳍ भेलाह। िमिथला \nवस्तुतः ᮧाचीन राहवंशक राजधानी रहए। म ुदा प᳟ातक युगमे िवदेह राजवंशक समस्त ᮧशािसत क्षेᮢ अथवा \nजनपद िमिथला कहाए सुᮧिस᳍ भेल आ’ एिह जनपदक रहिनहार ᮩाᳬण लोकिन मैिथल ᮩाᳬण कओलिन्ह। ई \nिमिथला आइ न ेपाल ओ’ ब ंगलादेशक सीमा स ँ सटैत अनुवᱫर्मान अिछ, ज े राजनीितक एव ं सांस्कृ ितक द ृि᳥सँ \nअपन एक िविश᳥ स्थान रखैत अिछ। \n \nमैिथल ᮩाᳬण लोकिन मूलतः द ुइए गोट व ेदक अन ुय ा य ी  ि थ क ा ह ।  ए क  व गर्क यज ुवᱷदक माध्यािन्दन शाखाक \nअनुयायी िथकाह त ँ द ो स र  स ा म वेदक कौथ ुम शाखाक अन ुगमन कर ैत छिथ। यज ुवᱷदक माध्यिन्दन शाखाक \nअनुयायी”वाजसनेयी” कहब ैत  छ ि थ ,  ए ि ह न ा  स ा म वेद्क कौथ ुम शाखाक अन ुयायी छन्दोग कहबैत छिथ।द ुहुक \nसंस्कारमे िकछु स्थूलो अन्तर अिछ। छन्दोग उपनयनमे चािर गोट स ंस्कार- नामकरण, चूड़ाकरण, उपनयन ओ \nसमावᱫर्न म ुदा वाजसन ेयीक ई चारू स ंस्कार िथक, च ूड़ाकरण, उपनयन, व ेदारम्भ ओ समावᱫर्न। एिहना  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n51  \n \nछन्दोग िववाह मुख्यतः दू खण्डमे सम्प᳖ होइत अिछ, पूवर् िववाह आओर उᱫर िववाह। उᱫर िववाह सूयार्स्तक \nबाद तारा देिख कए होइत अिछ। मुदा वाजसनेयी िववाहमे एहन कोनो िवभाजन निह अिछ। एकिह ᮓममे िदन \nअथवा राितमे कखनहुँ भए सकै त अिछ। वाजसनेयी ओ’ छन्दोगक धािमक संस्कारमे तँ सू᭯म अंतर कतौक अिछ। \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n11. िमिथला आ’ संस्कृ त  \n \nकामे᳡र िसह संस्कृ त िव᳡िव᳒ालयसँ ᮧकािशत दोसर नाटक अिछ- महाकिव िव᳒ापितक गोरक्षिवजय नाटक। \nएिहसँ पिहने कृ ष्ण पर आधािरत नाटक ᮧचल छल। एिह अथर्मे ई एकटा ᮓांितकरी नाटक कहल जायत। \nनाथ संᮧदाय ᳴कवा गोरक्ष संᮧदायक ᮧवᱫर्क योगी गोरक्षनाथक कथा ल’ कय एिह नाटकक कथावस्तु संगिठत \nभेल अिछ।गोरक्षनाथक गुरु मत्स्येन्ᮤनाथ योग त्यािग कदिलपुरमे राजा 18 टा रानीक स ंग भए भोग कए रहल  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n52  \n \nछिथ। \nगोरक्ष आ’ काननीपादकेँ  ᳇ारपाल रोिक दैत अिछ।मंᮢी ढोलहो िपटबा दैत अिछ जे योगी सभक ᮧवेश कतहु निह \nहो आ’ रानी सभकेँ  राजाक मोन मोहने रहबाक हेतु कहल जाइत अिछ। \nगोरक्ष आ’ काननपाद नटुआक वेष धरैत छिथ आ’ मोहक नृत्य राजाकेँ  देखबैत छिथ। एिह बीच राजाक एकमाᮢ \nपुᮢ बौधनाथ खेलाइत-खेलाइत मिर जाइत अिछ। राजाक श ंका नट पर जाइत छ ैक तँ ओकरा मारबाक आद ेश \nहोइत छैक। नट बᲬाकेँ  िजया द ैत छैक। राजा हुनकर पिरचय प ुछैत छिथ तखन ओ’ हुनका अपन प ूवर् जन्मक \nसभटा गप बता दैत छिन्ह, जे अहाँ तँ जोगी छी भोगी निह। \n \nएिह नातकक पाᮢमे महामित(राजाक म ंᮢी) आ’ महादेवी- मत्स्येन्ᮤनाथक ज्ये᳧ रानी सेहो छिथ। मत्स्येन्ᮤनाथ \nकदलीपुरक राजा आ’ प ूवर् जन्मक योगी छिथ। मत्स्येन्ᮤनाथ अंतमे कहैत छिथ ज े गोरक्ष जेहन िशष्य हो आ’ \nमहादेवी जेहन सभ नारी होथु। \n-------- \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n53  \n \n \n \n \n \n \n \n12. भाषा आ’ ᮧौ᳒ोिगकी \n \nआब िकछु बात यूनीकोड आ’ वेबसाइट के र संबंधमे। \n \nकोनो फाइलकेँ पढ़बाक हेतु कं प्युटरमे आवश्यक फᱼट होयब जरूरी अिछ, निह तँ सभसँ सरल उपाय अिछ, वड र् \nडोक्युमᱶटकेँ  पी.डी.एफ. फाइलम े पिरविᱫत करू। एिहम े नफा न ुकसान दुनू अिछ। नफा ज े िबना कोनो फा ंटक \nझंझिटक पी.डी.एफ.फाइल जाइ िलिपम े िलखल ग ेल अिछ, तािहम े पढ़ल जा’ सक ै त अिछ। एकर न ुकसान जे \nजखने फाइलमे जा’ कय स ेव एज ट ेक्स्ट करब तँ अंᮕेजीतँ सेव भय जायत, म ुदा देवनागरी तेहन सेव होयत ज े \nपिढ़ निह सकी। दोसर य ूनीकोडक मंगलमे टाइप कएल डॉक्य ुमᱶटकेँ  एडोब अᮓोबेटसँ पी.डी.एफ.मे पिरविᱫत \nकरबामे िदᲥत होय तँ संपूणर् फाइलकेँ  खोिल कय स ेलेक्ट करू य ूनीवसर्ल यूनीकोड एम.एस.फा ंट ᮟॉप डाउन \nमेनूसँ सेलेक्ट करू फे र िᮧटमे जा कय िᮧटर एडोब एᮓोबेट सेलेक्ट करू। आब ई फाइल पिरविᱫत भय जायत \nपी. डी. एफ.मे। \nआब वेबसाइट बनेबाक पूवर् िकछु मुख्य बातकेँ  देिख िलय’। \nचािर तरहक इंटरनेट ᮩाउजर अिछ, शेष सभटा एकरा सभकेँ  आधार बना कय रिचत अिछ। तखन सभस ँ पिहने \nई चारू अपना कं प्युटरमे इंस्टॉल करू. \n1.ओपेरा \n2.मोिजल्ला  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n54  \n \n3.माइᮓोसॉफ्टक इंटरनेट एक्सप्लोरर(ई तँ होयबे करत) \nआ’ चािरमक बीटा(ᮧायोिगक) वसर्न आयल अिछ, \n4. एपलक,अखन तक मेिकनटोसक लेल छल ई, सफारी (िवडोजक हेतु)। \nआब जखन वेब पेज उपलोद करू वा पिहनहु त ँ एिह चारू पर खोिल कय जरूर द ेिख िलय’।(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n55  \n \n13. रचना िलखबासँ पिहने... \n \nजेना मािᮢक छन्द वेदमे ᳞वहार कएल ग ेल अिछ, तिहना स्वरक प ूणर् रूपस ँ िवचार स ेहो ओिह य ुग सँ भेटैत \nअिछ। \nस्थूल रीितसँ ई िवभᲦ अिछ:- \n1. उदाᱫ \n2. उदाᱫतर \n3. अनुदाᱫ \n4. अनुदाᱫतर \n5. स्विरत \n6. अनुदाᱫानुरᲦस्विरत \n7. ᮧचय (एकटा ᮰ुित-अनहत नाद ज े िबना कोनो चीजक उत्प᳖ होइत अिछ, शेष सभटा अिछ आहत नाद ज े \nकोनो वस्तुसँ टकरओला पर उत्प᳖ होइत अिछ।)। \n1. उदाᱫ- जे अकारािद स्वर कण्ठािद स्थानमे ऊध्वर् भागमे बाजल जाइत अिछ। \nएकरा लेल कोनो चेन्ह निह अिछ। \n2. उदाताᱫर- कण्ठािद अित ऊध्वर् स्थानसँ बाजल जाइत अिछ। \n3. अनुदाᱫ- जे कण्ठािद स्थानमे अधोभागमे उᲬािरत होइछ।नीचाँमे तीयर्क चेन्ह खिचत कएल जाइछ। \n4.अनुदाताᱫतर- कण्ठािदसँ अत्यंत नीचाँ बाजल जाइत अिछ। \n5. स्विरत- जािहमे अनुदाᱫ रहैत अिछ िकछु भाग आ’ िकछु रहैत अिछ उदाᱫ। ऊपरमे ठाढ़ रेखा खᱶचल जाइत \nअिछ, एिहमे। \n6. अनुदाᲦानुरᲦस्विरत- जािहमे उदाᱫ, स्विरत ᳴कवा दुनू बादमे होइछ ,ई 3 ᮧकारक होइछ। \n7.ᮧचय-स्विरतक बादक अनुदाᱫ रहलासँ अनाहत नाद ᮧचयक,तानक उत्पिᱫ होइत अिछ। \n(अनुवतर्ते) \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n56  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n14. ᮧवासी मैिथल English मे \nUposatha is the Buddhist fast day,Upagupta was a famous Buddhis t saint. A Jataka \nmentions a king of Videha and calls him Vedeha . He is made a c ontemporary of \nChidani Brahmadatta of Kampilya who conquered all except Videha  in the course of a \nlittle over seven years but was  defeated by Vedeha due to the s uperior wisdom of the \nVidehan minister, Mahosadha. A new  era of close intellectual co operation between \nVideha on one side and the Kuru-Panchala country on the other .  Bahulaiva is \nrepresented as the king of Mith ila in the Bhagavata. There lie is depicted as a  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n57  \n \ncontemporary and devotee of Kris hna who paid a visit to Mithila  to see his Brahmana \nfriend Srutadeva, so Bahulaiva fl ourished slightly before the B harata War.Two events \ngiven in Purana belong to the reign of Bahulaiva, the visit of Balarama and Krishna to \nMithila  in search of a jewel and Duryodhana's training there u nder Balarama and the \nvisit of Krishna to Mithila to show favour to Srutadeva and Bah ulaiva. Krishna, Bhima \nand Arjuna went to Girivraj to have a fight with Jarasandha of Magadha, this event \noccurred in the reign of Bahulaiva of Mithila through which ter ritory the three passed in \ntheir journey from Indraprastha to Rajagriha.A king of Mithila,  called Janaka, was the \ndisciple of Vyasa Krishna Dvaipayan who used to officiate at th e  sacrifices. Vyasa had \na high opinion of the learning of h is disciple. He asked his so n  S u k a  t o  g o  t o  h i m  t o  \nlearn the science of liberation.  Janaka received and instructed  h i s  s o n  w h o  l a t e r  \nreported this to his father. This Janaka was Bahulaiva. The Bha gavata says that Suka \nwas also with  the Rishis who accompanied Krishna to Mithila to  see Bahulaiva and \nSrutadeva. There were Jankriti, the last of the Janaka dynasty,  might flourish even after \nYudhishthira.The Puranas conclude with the remark that with Kri ti ends the race of the \njanakas.We Know from Arthashashtra that Karala Janaka brought the line of Vaideha to \nan end. Karala is represented as  the son of Nimi, whereas Kriti  was the son of \nBahula.Karala Janaka, king of M ithila, is known to the Brahmani cal literature. Kriti flou-\nrished after Siradhvaja but not after Vedic Janaka. Karala is r eported to be cruel and \nunscrupulous. The names of Bahulaiva ,one with many horses and.  \nKriti,performance.The list of Pur anas appears to be continuous and  there is no \napparent break, it is presumed that  other Janakas are to follow . So, Kriti is not the last \nJanaka,who is a distinct Karala Janaka. The Puranas are assumed  to have been  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n58  \n \nnarrated in the reigns of the Paurava king Adhisimakrishna, the  Aikshvaku. Bahulaiva, \nthe king of Mithila is a contemporary of Krishna in the Bhagavata, his son Kriti cannot be \nidentified with Karala on any a ccount.With  Kriti the main regu lar line of the Janakas \nclosed and after him came irregular lines of the Janakas as we know from the Jatakas \nand the Mahabharata.One of the clans of the Vajjian Republic we re the Kauravas. \nPandu, the Kuru king, get str engthened by the treasure and army  from Magadha, went \nto Mithila and defeated the Vi dehas in battle. Vaideha Kritaksh ana was one of the \nprinces who waited upon Yudhishthira in his palace newly constructed by Maya. He was \nKriti as a Yuvaraja or as a Ki ng. Krishna, Bhima and Arjun on t heir way from Kuru to \nRajagir, for fighting  Jaras andha, took circuitous route throug h Mithila to avoid \ndetection.Videha was a friendly country. The Videhas were defea ted by Bhima on his \ndigvijaya in the east and was staying with Vaidehas and then he  could defeat other \npowers with comparative ease. The rivalry between the sons of P andu and \nDhritarashtra had its effect o n the Videhas and Karna defeated these people and \ncaused them to pay tribute to Duryodhana.Vaidehas were  vanquished by Arjuna on the \nbattle of bharata.At one plac e in Mahabharata the Videhas along  with others attacked \nArjuna, at another place they are in the army of Yudhishthira a nd are slain by \nKripa.Balarama who did not take part in the Bharata war took refuge during the period in \nMithila thus it may be surmis ed that Videha kings remained neut ral in Bharata \nwar.Pandu had conquered Mithila, Bhima subdued the Rajas of Mit hila and Nepal but  \nDuryodhana came to Mithila to l earn Gada Yudha from Balarama, w hen Krishna and \nBalarama were in Mithila in ques t of Syamantakamani. Later Bala rama went on a \npilgrimage and visited the ashr ama of  Pulaba-Salagrama and the  Gandaki. After the  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n59  \n \nBharata war the Puranas do not  provide us with any genealogical  list for Videha and for \nthis information is available from the Mahabharata and the Jata kas. Videhan king was \nreputed for the welfare and all were versed in the discourses o f  atman the grace of the \nLord of the Yogas they were all free from the conflicting passi ons such as pleasure and \npain, though they were leading a domestic life. The Buddhist li terature mentions \nMakhadeva of   Mithila and all his 84000 successors and says th at they adopted the \nlives of ascetics after ruling over the kingdom.The kings of  V ideha are known to be \nsacrificers. Nimi and Vasishtha  had a quarrel and cursed each o ther to become \nbodiless,i.e.,Videha. Both then went to Brahma and he assigned Nimi to the eyes of the \ncreatures to wink  ,i.e., nimesha, and said Vasishtha should  be son of Mitra and Varuna \nwith the name Vashistha. This fable just supply a reason for th e birth from Mitra and \nVaruna. It says that long sacrifices were performed  by the Videhan kings. Other famous \nsacrificers were Devarata and Si radhvaja. Devarata obtained the  bow of Shiva which \ncentred the sacrifice of Siradhv aja. The Yajnavata of Siradhvaj a correspond to the \nsacrificial areas with temporar y residences of members of the k ingship in the manner \ndescribed in YajurVeda. The barber who found a grey hair in Mak hadeva's head got \ngrant of  a village, equivalent to  a hundred thousand pieces o f money. The King \nSatadyumna , Siradhvaja's second successor , gave a house to th e Brahmana \nMaudgalya descendant of  King M udgala of  North Panchala. Vedeh a,  king of  Videha,  \ngave Mahosadha  a thousand cows, a bull and an elephant and ten  chariots drawn and \nsixteen excellent villages and the revenue taken at the four gates, when he was pleased \nwith an answer  given by him. Before becoming king he lived as a prince and ruled as a \nviceroythe  the maneer exactly i n the  case of Makhadeva. The e ldest son succeeded  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 फरबरी 2008(वषर्1 मास 2 अंक 4) http://www.videha.co.in/ \nVideha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e \nMagazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in/  मानुषीिमह संस्कृताम् \n \n \n60  \n \nthe throne when the old king adopted the life of an ascetic. The king was assisted by his \nministers and the priest played an important role and the sages instructed the king. King \nVedeha of Mithila had four sages, Senaka, Pukkusa, Kavinda and Devinda , who \ninstructed him in the law. Senaka was most  important and Senak a and Pukkusa were \ncounsellors \n  ","size_mb":0.51,"has_text":true},"Videha 005.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 005.pdf","name":"Videha 005.pdf","text":"videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n1  \n \n   ि व द ेह (िदनांक 01 माचर्, 2008)\n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n2  \n \n                संपादकीय \n                 वषर्: 1     मास: 3      अंक: 5 \n \nिपछला पक्षमे हम दरभ ंगा गेल छलहु ँ, अपन भतीजीक िववाहम े। ओतय \nिमिथला िरसच र् इ ंस्टीᲷुट आ’ स ंस्कृ त िव᳡िव᳒ालयक ᮪मण \nकएलहुँ।सवर्᮰ी भीमनाथ झा, म ैिथलीपुᮢ ᮧदीप, रघ ुवीर \nमोची(अध्यक्ष,मैिथली अकादमी), िव᳡नाथ झा(ᮧितक ु लपित का. िस. \nदरभंगा स ंस्कृ त िव᳡िव᳒ालय), द ेवनारायण यादव( अध्यक्ष, िमिथला \nिरसचर् इ ंस्टीᲷुट) लोकिनक दश र्नक स ुअ व स र  ᮧ ा ᳙  भेल। फ े र \nिबदे᳡रस्थानसँ आ ँगा गौरीश ंक र  स् थ ा न (  हᱹठ ी  ब ा ल ी )  गेलहुँ, आ’ ओतय \nपालवंशक म ूि ᱫ  आ ’  ओ ि ह  प र  ि म ि थ ल ा क्ष र मे िलखल अिभल ेखक िचᮢ \nिखचलहुँ(फोटो िमिथलाक खोज स्त ंभमे द ेखू) ।  ई  मूि त  भ ᳞  अ ि छ ,  आ ’  \n1500 वष र् प ूवर् ि म ि थ ल ा क्ष र क  ᮧ भुता द ेखबैत  अ ि छ । ए ि ह  प र  श ो ध  लेख \nआँगाक कोनो अंकमे देल जायत। िमिथलाक इितहासमे एिह स्थलकेँ  आइसँ \nपिहने स्थान निह देल जा’ सकल छल, आ’ ईहो तथ्य अिछ ज े इितहासक \nिव᳇ान ᮰ी डी.एन. झा अही गामक छिथ, ओना ह ैठी बाली हमर मामा \nगाम स ेह ो  छ ी ।  ह म  गेल त ँ र ह ी  अ प न  भ त ी ज ी  ड ॉ  स् व ी ट ी  ठ ा कु र आ’ ᮰ी \nᮧदीप कु मार झा, भा.ᮧ.से. के र िववाहम े म ुदा ब ेश ी  क ा ल  अ प न  स् व ा थर्मे  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n3  \n \nगाम-गाम घ ुमैत रहलहु ँ, सिरसवक अयाची िम᮰क घरारी(सवा कᲶा) \nदेखल, नाग ेन्ᮤ कु म र  ज ी क  स स र फ ा न ी ( स् व तंᮢतासँ प ि ह ने ᮧ क ा ि श त )  ऊ प र  \nकएल, िकछ ु ि म ि थ ल ा क्ष र क  प ांडुिलिपक इम ेज ल ेलहुँ, िमिथलाक र᳀क \nपौतीकेँ  समृ᳍ करबाक हेतु सेहो ढ़ेर रास िचᮢक संᮕह कएलहुँ आ’ िदल्ली \nदू गोट िकताबक बोझक स ंग अएलहुँ। ᮰ी िवभूित आनन्द आ’ ᮰ी धीरेन्ᮤ \nझा जीस ँ भ ेँटक अवसर एिह हूिल मािलम े ह ा थ सँ ि न क ि ल  गेल।नेपालक \nमैिथलीक िव᳇ान लोकिनसँ स ंपकर् ि न रंत र  ह ो य  त क र  ᮧ य ा स  सेहो श ुरू \nकएलहुँ। जनकपुरमे तीनटा म ैिथली एफ.एम. अिछ आ, एकटाक िनद ᱷशन \n᮰ी महेन्ᮤ मलंिगयाजी कए रहल छिथ। \nअपनेक रचनाक आ’ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे। \n \nन ई  ि द ल् ल ी  0 1 / 0 3 / 0 8      গ জ ে ন ্দ্র ঠাকুব  \nिवदेह 01 माचर् 2008 \nवषर् 1     मास 3  अंक  5 \nएिह अंकमे अिछ:- \n1. शोध लेख:  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n4  \n \nमायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \n \n2. उपन्यास \nसह᮲बाढ़िन (आँगा) \n \n3. महाका᳞  \nमहाभारत (आँगा) \n \n4. कथा \n आयार् \n5. प᳒ \n    -ज्योित झा चौधरी  \n-अन्यान्य किवता \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n5  \n \n6. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n \n7. िमिथला कला- िचᮢकला \n(आँगा) \nिचᮢकार उमेश कु मार महतो  \n8. संगीत िशक्षा \n \n9. बालानां कृ ते \n \n10. पंजी ᮧबंध \n    (आँगा) \n- लेखक- िव᳒ानंद झा पᲳीकार  \n11. िमिथला आ’ संस्कृ त  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n6  \n \n \n12. भाषा आ’ ᮧौ᳒ोिगकी \n \n13. रचना िलखबासँ पिहने... (आँगा) \n \n14. ᮧवासी मैिथल English मे \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n7  \n \n \n \n1. शोध लेख: \nमायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \n \nगणेष- ई अध्याय 4000 वषर् पूवर्सँ शुरू होइत अिछ। ᳫी-प ुरुष संबंध आ’ \nिपतृ कु लक आरंभक चचार् शुरू भ ेल। नून अनबाक आ’ ख ेबाक ᮧारंभ भेल। \nनून अनबासँ कु लक नाम नोनी पड़ल। जव आ’ गहूमक ख ेतीक ᮧारंभाअ’ \nदूध दुहबाक आरंभ देखाओल गेल अिछ। हाथीक पालनक ᮧारंभाअ’ अदल-\nबदलीसँ ि व ि न म य क  ᮧ ा रंभ स ेहो श ुरू भ ेल।िशᳩ देव  प र  ज ल  आ ’  प ा त  \nचढ़ेबाक ᮧारंभ स ेहो भ ेल। यवकेँ  कू टब आ’ ब ुकनी करबाक ᮧारंभ भ ेल। \nगहूमकेँ  च ूरब आ’ पािनम े ि भ ज ा  क य  आ ि ग मे प क ा य ब  ᮧ ा रंभ भ ेल। \nपिक्षपालन करयबला एकटा िभ᳖ दल छल। मृतक-संस्कार आ’ मृत्यु पर \nकनबाक ᮧारंभ सेहो भेल।िलिपक ᮧारंभ सेहो भेल। \nहर- एिह अध्यायक ᮧारंभ 3500 ई.पू. देखायल गेल अिछ। नूनक ᳞ापार \nआ’ स ुगढ़ नावक िनमा र्ण ᮧारंभ भ ेल। प ैलीक कल्पना नपबाक ह ेतु भ ेल। \nहर-आ’ बरदक सिम्मलन ᮧारंभ भ ेल। इनार ख ुनबाक ᮧारंभ आ’ जनक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n8  \n \nलंबवतक अितिरᲦ चौड़ाइम े ब स ब ा क  ᮧ ा रंभ स ेहो भ ेल। घर बनएबाक \nᮧारंभ सेहो भेल।कारी, गोर आ’ ता᮫वणᱮ कायाक बेरा-बेरी आगमन होइत \nरहल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n9  \n \n \n \n2.उपन्यास \n \nसह᮲बाढ़िन \nदोसर साल फे र वैह मीᳳटग, दुनू गामक स्कू लक मध्य, मुदा एिह बेर दोसर \nगाम बला टीम रस्ता बदिल लेलक। \nमािर बझब गाममे एकटा पवर्क जेकाँ छल। दुगार्स्थानमे चॉकलेटक बुइयाम \nफू टब, आ’ कोनो कटघरा ᳴कवा टाटक ख ुᲵा उखािड़ कय मािर-पीट शुरू \nभ य  ज ा इ त  छ ल ।  आ ’  ब ा द क  जे ग प् प  ह ो इ त  छ ल  से म न ो रंजक। एक ब ेर \nएकटा अधवयस ू एक गोट नव-नौतारक ेँ  द ू-चािर चम ेटा मािर द ेलिन्ह। \nबादक घटनाक ह ेतु हम कान पथन े रही त ँ हमर िपितयौत ओिह गौआ ँकेँ \nपुछलिखन्ह जे वैह बात रहय ने। सभ क्यो एकमत रहिथ जे वैह बात रहय। \nएिह बेर हम हािर कय पुछिलयिन्ह, जे वैह कोन बातअिछ जे सभकेँ  बूझल \nअिछ, म ुदा हमरा निह ब ूझ ल  अ ि छ ।  ओ ’  क ह ल ि न् ह  जे ए ि ह  युवा पर \nबिचयाक घटक ै तीक ह ेतु ओ ’  अ ध व य सू ग ेल रहिथ, म ुदा कथा निह \nसुतरलिन्ह। ओिह युवकक िववाह दोसर ठाम भय ग ेलिन्ह, से तकरे कै न ल’  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n10  \n \nकय कोनो फ ु िसयाहीक लाथ लय आइ ओकरा क ु टलिन्ह अिछ। हम \nपुछिलयिन्ह जे जौ ँ िववाह भ’ जाइत त ँ ससुर जमायक स ंबंध रहैत। तखन \nएिह फु िसयाही गप प मािर बजर ैत। सभ कहिथ ज े अहाँ तँ तेसरे गप पर \nचिल गेलहुँ। \nराितमे नाटक देखैत अकाशमे डंडी-तराजू देखब, खाली डंडी छैक तँ तराजू \nिकयैक कहैत िछयैक? फे र ओिह नाटकोमे अनगौँआ सँ मािर बझेबाक हमर \nसंगीक एकटा चािल। भ ेल ई ज े नाटक के खय काल ओ’ एकटा अनगौ ँआकेँ \nखौँझा रहल छलाह। मािर अ ंट-शंट बकै त छलाह। आ’ ओ’ िकछ ु बाजय त ँ \nकहैत छलाह ज े अखने नरेण भैयाकेँ  बजायब। तािह पर ओ’ कहलिन्ह ज े \nजाओ अहाँक नरेण भैयाक डर हमरा निह अिछ। आब आगू सुनू। हमर िमᮢ \nअनायासिह जोरस ँ क ा न य  ल ग ल ा ह ,  द ह ो - ब ह ो  न ो र  ि न क ि ल  गेलिन्ह। \nभोकािर पाड़ैत नरेण लग पहुँचलाह जे एकटा अनगौ ँआ मारलक अिछ, आ’ \nकहैत अिछ जे के  नरेण ओकर हमरा कोनो डर निह अिछ आरो अण्ट-शण्ट। \nआब नरेण भ ैया पहु ँचलाह ज े ब त ा  के  छ ी ।  ज ख ने ट ॉ चर् ओिह ᳞िᲦ पर \nदेलिन्ह, बजलाह, भजार यौ। अहा ँ छ ी ।  ज रू र  ए ह ी  छ ौ ड़ ा क  ग ल् त ी  छ ी ।  \nअनका िवष्यमे क हैत त ँ प ि त य ा  ज य त हुँ। म ुदा अहा ँक िवषयम े। आ’ ईहो \nनिह जे तमसयलाह अिछ, वरन ् ई ज े मारलिन्ह अिछ। आ’ न ेप की च ुआ \nरहल छल ज ेना कतेक मािर पड़ल होय। हमरा स ँ पुछलिन्ह जे भार िकछु \nएकरा कहबो कएलिन्ह, तँ हम कहिलयिन्ह जे निह। एिह पर हमर िमᮢक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n11  \n \nनोर जतयसँ आयल छलिन्ह, ततिह चिल गेलिन्ह। फज्झित मूिर झुका कय \nसुनलिन्ह आ’ नरेण भाइक ग ेला पर सभकेँ  कहलिन्ह, जे ई नर ेण काकाक \nसंगी छिथन्ह, क्यो िहनका िकछ ु कहिथन्ह त ँ ब ेज ा य  भ ’  ज ा य त ।  आ  \nअिस्थरसँ कहलिथ जे बिच गेल आइ ई। \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n12  \n \n3. महाका᳞  \nमहाभारत (आँगा)   ------ \n2.सभा पवर् \n \nमय दानव छल कय रहल नव िनमार्ण, \nसभा भवनक िदन-राित लािग उत्थान। \nस्फिटकसँ युᲦ शीसमहल सन कौशल, \nयुिधि᳧र ओतिह तखन िसहासन बैसल। \nऋिष नारदक आगमन भेल ओतय जाय, \nदेलिन्ह करबाक यज्ञ जे राजसूय कहाय। \nबजाओल ᳇ारकासँ कृ ष्णकेँ  समाद पठाय, \nकृ ष्ण कहलिन्ह सभा भवनमे आिब कय, \nजरासंध मगधक नरेश रहत गय यावत। \nराजसूय सफल निह होमय देत तावत। \nबंदी बनेलक राजा लोकिनकेँ  ओ’हराय, \nआᮓमण ओकर भेल मथुरा पर ब᲻ , \nहािर ᳇ारका राजधानी बनाओल जाय ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n13  \n \nयुिधि᳧र बात सुनैत भेलिथ हतास सन, \nभीम अजुर्न आशा बन्हेलिन्ह ᮪ाता सुन। \nक्षिᮢय-धमर् अिछ शᮢुके  वशमे करय, \nकृ ष्ण,अजुर्न-भीम संग राजगृह चलल। \nᮩाᳬण वेशधारी राजगीरक ᮧाचीर लाँिघ, \nपहुँचल सभ सोझे सभा-भवन जी-जाँित। \nसत्कार करय चाहलक जरासंध बुिझ िवᮧ, \nललकारा देलक ᳴कतु भीम ᳇ंद-यु᳍क शीघ। \nिदन बीतल खत्मक नाम निह लैछ ई यु᳍, \nकृ ष्णक संके त पािब चीरल ओ’शरीर संिधसँ, \nभीम तोड़ल शरीर जरासंधक उनिट फू िᱫसँ, \nशरीर फᱶकल दुहू िदिश उनिट एम्हर-ओम्हर, \nमुᲦ कएल कारागारसँ बंदी गण राजा सभकेँ । \nजरासंध-पुᮢ सहदेवकेँ  दय मगध राजक ग᳎ी, \nआपस भेलाह इंᮤᮧस्थ घुरलाह तीनू ᳞िक्ᱫ। \nपूवर् िदिश भीम उᱫर अजुर्न नकु ल दिक्षण , \nसहदेव पि᳟म िदशा िदिश िदिग्वजय खाितर।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n14  \n \nिवजय रथ निह क्यो रोिक सकल हुनकर, \nधन-धान्यसँ पिरपूणर् सभ आिब कएल तैयारी, \nराजसूय यज्ञक भेल राजा सभक ᮧस्थमे बजाही। \nराजा लोकिन केँ  दय समुिचत कायर्क भार, \nभीष्म-ᮤोणकेँ  यज्ञ-िनरीक्षणक देल ᮧभार। \nकृ ष्ण िवᮧ चरण-धोबाक लेलिन्ह काज । \nहिस्तनापुरसँ भीष्म, ᮤोणक संग भेल आगमन, \nधृतरा᳦ िवदुर कृ प अ᳡त्थामा दुयᲃधन दुःशासन। \n \n(अनुवतर्ते)  \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n15  \n \n \n4.कथा \n5. आयार् \nिववाहक उपरान्त ढ़ेरी-ढ़ाकी लोक हमरासँ भेँट करबाक हेतु सासुरमे आिब \nरहल छलाह। तािहम े छ ि ल  ए क ट ा  न व म् कक्षाक छाᮢा आयार् आ ’  ओ क र  \nिपतामही आ’ माय। ओ’ मायक संग निह आिब असगरे आयल छलीह। खूब \nकारी, द ुबर-पातर, आवश्यकतासँ ब ेशी अन ुशािसत आ’ िश᳥ आ’ नािप-\nजोिख कय बजिनहािर। हमरास ँ सभ गपम े उलटा। हमर किनया ँ हुनकासँ \nहमर पिरचय करओलिन्ह, आ’ ओकर ᮧशंसा सेहो कएलिन्ह। िकछु कालक \nबाद जखन ओकर िपतामही आ’ माय हमरास ँ भेँट करबाक हेतु अयलीह तँ \nहमरा अनुभव भेल, जे हुनकर िपतामहीक त ँ लेहाज राखल गेल छल मुदा \nहुनकर मायक अवहेलना सन हमर किनयाँ आ’ सासु ᳇ारा भेल छल। गप्पो \nकरबामे ओ’ नीक छलीह आ’ जाइत-जाइत किह ग ेलीह, ज े ह म र ा  स भ  \nअहाँक ससुरक िकरायादार छी, आ’ उपरका महला पर रह ैत छी। से भीड़-\nभाड़ कम भ ेला पर अवश्य आऊ। ई गप्प जाइत-जाइत हमर सास ु ᮧायः \nसुिन लेलिन्ह, से हमर प᳀ीकेँ  अिस्थरेसँ मुदा आज्ञाथर्क रूप ेँ कहलिन्ह, जे \nऊपर जयबाक कोनो जरूरी निह छ ैक। हम प᳀ीसँ पुछिलयिन्ह, जे बेचारी \nएतेक आᮕहसँ बजओलिन्ह अिछ। प᳀ी कहलिथ ज े स ुनिलयैक निह, मा ँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n16  \n \nमना कएलिन्ह अिछ। कारण पुछला पर गप अन्ठा देलिन्ह। \n \nिकछु ि द नुक ा  ब ा द क  घ ट न ा  छ ी ,  अ न् ह र ो खेमे ग ेट क  झ म ा ि ड़  क य  खुजबाक \nअबाज भ ेल। लागल ज े क्यो पीिब कय बड़बड़ा रहल अिछ। हमरा \nअितिरᲦ क्यो ओिह अबाज पर ध्यान निह द ेलक, आ’ अन्ठयबाक स्वांग \nकएलिन्ह। हम बाहर अएलहु ँ तँ एकटा अधवयस ु झुमैत अबैत द ृि᳥गोचर \nभेलाह। हमरा द ेिख डोल ैत हाथस ँ ज म ा य ब ा बू किह नमस्कार कएलिन्ह। \nअखन धिर हमरासँ भेँट निह होयबाक कारण हमर प᳀ीकेँ  फिड़छओलिन्ह \nआ’ डोलैत ऊपर सीढ़ीक िदशस ँ चिल ग ेलाह। हमर प᳀ी हाथ पकिड़ कय \nहमरा भीतर आिन ल ेलिन्ह आ’ ईहो सूचना देलिन्ह जे ईएह आयार्क िपता \nथीक। अनायासिह हमरा माथम े आयल जे रंग जे आयार्क छैक से िपते पर \nगेल छैक। बादमे हमर सास ु ऊपर जा’ कय भाषण दए अयलीह आ’ एक \nमिहनाक भीतर घर छोड़बाक अल्टीम ेटम स ेहो आया र्क पिरवारकेँ  द ए  \nदेलिन्ह। हमर सर कहलिथ ज े ई दसम अल्टीम ेटम छैक, मुदा हमर सास ु \nअिडग छलीह ज े िकछु भय जाय एिह ब ेर ओ’ निह मानतीह। जमाय की \nभुझताह जे के हन भाड़ादार रखने छी। पिहने ठिकया-फु िसया कय बहटािर \nलैत छल। प ुछला पर पता चलल ज े आयार्क िपता डॉक्टर छैक, आ’ स ेहो \nहोिमयोपैिथक, आयुवᱷिदक ᳴कवा भेटनरी निह वरन् एम. बी.बी.एस.। मुदा  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n17  \n \nलक्षण देि ख य ौ क ।  ओ न ा  स ा सु ई ह ो  ग प  क ह ल ि न् ह  जे ई  प ी ने रहबाक \nउपरान्तो गप्प एकोटा अभᮤ निह बजैत अिछ, ज ेना आन पीनहार सभक \nसंग होइत छ ैक। मनुक्खो ठीके  अिछ, म ुदा यैह जे एकटा गड़बड़ी छ ैक से \nब ᲻  भ ा र ी । अ ग ल ा  ि द न  न श ा  उ त र ल ा क  ब ा द  प ि त - प ᳀ ी  दुनू ग ो टे न ी च ाँ \nअएलीह आ’ सासुकेँ  कहलिन्ह, जे आयार्क बोडर्क बाद ओ’ सभ पटना चिल \nजयतीह स े हुनका सभक खाितर निह म ुदा आया र्क खाितर तावत रहय \nिदय’। घोँघाउजक बाद से मोहलित भेिट जाय गेलिन्ह। तकरा बाद हुनकर \nप᳀ीक नजिर हमरासँ िमलल त ँ ओ ’  क ह ल ि न् ह  जे अ ह ाँ त ँ ऊ प र  न ि ह ये \nआयब। आ’ एिह बेर ऊपर अयबाक आᮕहो निह कएलिथ। \nिकछु िदन बीतल आ’ फे र सासुर जयबाक अवसर भ ेटल। िकछु िदनमे पता \nचलल जे िकरायादार बदिल गेल छिथ। घरक लोक माᮢ एतबे कहलिथ जे \nआयार्क िपताक मृत्यु भ’ गेलिन्ह आ’ अनुकम्पाक आधार पर ओकर मायकेँ \nनौकरी भ ेिट ग ेलैक ।  आ ब  ओ ’ स भ  क् य ो  प ट न ा मे र हैत छिथ। घरक लोक \nआगाँ ि क छु निह कहलिन्ह, म ुदा किनया ँक एकटा िपतयौत भाय आयल \nरहिथ, से कहलिथ ज े डॉक्टरी िरपोटर्मे िवष खा’ कय आत्महत्याक वणर्न \nअिछ। फे र आँगा पित-प᳀ीक मध्य मचल तुमुलक चचर् भेल। किनयाँ कहइत \nरहिथन्ह जे ई डॉक्टर ब᲻ िपबैत छिथ तािह ल ेल झगड़ा होइत अिछ, त ँ \nडॉक्टर साहब कहिथ जे झगड़ाक ᳇ारे िपबैत छी। अस्तु मृत्युक बाद हुनकर \nकिनयाँक भाव एहन सन छल ज ेना मुिᲦ भेिट गेल होय- एिह बातम े सभ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n18  \n \nक्यो एक मत रहिथ। \n \nफे र िदन िबत ैत रहल आ’ बादम े फोन पर समाचार भ ेटल जे आयार् सेहो \nआत्म हत्या कए लेलक। फे र बहुत रास बात मोनमे घूिम गेल। आयार् भावुक \nछिल, िकछु ब ेशी तनावम े र ि ह ते छ ि ल ।  ग प केँ  ग ंभीरतासँ ल इ त  छ ि ल ।  \nए क ट ा  स ा ि र  र ह ि थ ,  हु न क र  ब ा त  सेह ो  म ो न  प ड़ ल ।  ए क  ग ो ट  युवकक \nिवषयमे आ य ार् क हैत छिल, ज े ओ क र  संगीकेँ  ह ो इ त  छैक ज े ओ ’  युवक \nओकरासँ ᮧेम करैत अिछ। मुदा आयार्क मत छल जे ऊ’ युवक ओकरासँ निह \nवरन् आ य ार्सँ ᮧेम करैत छल। हम सािरक ेँ  क हने रि हय िन् ह जे आ य ार् बᲬ ा \nअ ि छ ,  ओ ि ह न ा  हँसी कएन े ह ो य त ।  मुदा ओ’ कहलिन्ह, ज े न ि ह  य ौ ।  ब ᲻  \nभावुक अिछ आयार्। कहैत अिछ जे ओिह युवकके  ᮧा᳙ करबाक हेतु िकछुओ \nकरत। एिह बात पर हम तखन कोनो ब ेशी ध्यान निह देने रिहयैक। मुदा \nए ि ह  ब ा त क  आ ब  म ह ᱬ व  ब ि ढ़  गेल छल। हम फोन दोबारा लग ेलहुँ। पता \nचलल जे ओ’ युवक कोनो पुरान महारानीक ब ेटीक बेटा छी। ओकर माता \nिशिक्षका अिछ, आ’ बाप मेरीनमे क ा ज  क रैत अिछ। साल-छह मास पर \nअबैत अिछ। आ’ जखन अब ैत छल त ँ ज े म ा स - पंᮤह िदन रहैत छल स े \nमािर_पीिटमे िबता दैत छल। पूरा मोहल्लामे बदनामी छैक। मायक शील-\nस्वभाव ब᲻ नीक, बोलीसँ फू ल-झड़ैत छैक। बापकेँ  तँ लोक िचिन्हतो निह  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n19  \n \nछैक।खाली झगड़ाक अबाज े सुनैत अिछ लोक। आया र्क संगीकेँ  स्कू ल बससँ \nउतरबा काल क्यो तंग कएने छल तँ ओ’ युवक सभकेँ  मािर-पीिट कय भगा \nदेने छल, आ’ एकर बाद आया र् एिह शहरस ँ दूर भ’ ग ेल। ओ’ मायकेँ  कहैत \nरहिल जे परीक्षा तक रहय िदय’, मुदा माय िवमुᲦ भेलाक बाद एको पल \nपुरान कटु-स्मृितकेँ  देखय-निह चाहैत छलिथन्ह।हम फोन पर प ुछिलयिन्ह \nजे ओिह युवकक िववाह आयार्क मृत्युसँ पिहने कतय भेल। तँ सासुरक लोक \nअचंिभत पुछलिन्ह, जे ओकर िववाह तँ भेल मुदा अहाँ कोना बुझलहुँ। पता \nचलल जे िसलीगुड़ी-िदिश कोनो कन्यागत छिथ, आ’ ओ’ युवक अपन बाप \nजेकाँ घर-जमाय बिन रहबाक िनयाड़ कएन े अिछ। एिह शहरक लोककेँ  तँ \nिववाहक हकारो निह भ ेटल। हम आया र्केँ  एकटा द ृढ़ बािलका ब ुझैत रही। \nमुदा ओकर ‘िकछुओ कड़य पड़त से करब’ के र अथर् आब जा’ कय बुझलहुँ। \n-------------------------------------     \n \n  \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n20  \n \n \n \n \n \n \n \n5.प᳒  (आँगा) \n \nनाम - ज्योित झा चौधरी ;जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८;जन्म स्थान -बेल्हवार \nमधुबनी ;िशक्षा - स्वामी िववेकानन्द िमडल स्कू ᬽ,िटस्को साकची गल्सर् हाईर् स्कू ᬽ, \nिमसेज क े  ए म  प ी  ए म  इ न् ट र  क ा लेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन य ूिनविसटी़ \nआइ.सी.डबल्यू.ए.( कॉस्ट एकाउण्टेन्सी) ;िनवास स्थान – लन्दन,यू.के .;िपता -᮰ी \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n21  \n \nशुभंकर झा,ज़मश ेदपुर;माता -᮰ीमती स ुधा झा ़ ि श व ी प Ჵ ी  ; ' ' मैिथली िलखबाक \nअभ्यास हम अपन दादी़ नानी़ भाई बिहन सबकेँ  पᮢ  िलखबामे के ने छी ।बचपन सँ \nमैिथली सँ लगाव रहल अिछ|-ज्योित    \n \nिहमपात  \nबफर्  ओढ़ने वातावरण ! \nमानू आकाश टूिट क िबखिर गेल , \nअपने आप के  िछिरयाकऽ  \nसबके  एक रंग मᱶ रंिग गेल ॥ \n \nथरथराबैत सरदी स भयभीत   \nसब जीव अपन जगह धेलक; \nᮧकृ ित के  इहो अवरोध मुदा, \nमनुष्य के  निह बᱼिध सकल ॥  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n22  \n \n \nभᱼित ᮧकारक साधन जोगारलक \nिवकट पिरिस्थित पर िवजय लेल; \nअपन सवर्᮰े᳧ बुि᳍बल स \nमनुष्य अंतत:  सफल भेल॥ \n \n \n \n \n \nअन्यान्य किवता \nany \n90.नव-घरारी  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n23  \n \n \nसाँप काटल निन्दनीकेँ , \nनव घरारी लेलक खून। \nटोलक घरारी छोड़ू जुिन। \nई िवशाल जनसंख्या एतय, \nछल बनल एकटा काल, \nई नव-घरारी लेलक ᮧाण, \nटोलक घरारी सािबकक डीह, \nपरᲱ अिछ छोट आब की। \nखून लेलक आब ई बिन गेल अख्खज, \nनव घरारी होयत छोट िकछु काल अन्तर। \n \n \n91. बु᳍ \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n24  \n \nहृदय लग अिछ जेबी, \nसे जखन रहय खाली, \nमोन कोना रहत ᮧस᳖। \nबु᳍ सेहो किह गेल छलाह ई। \n \n म ुम्बइमे सूप मँगलहुँ, \n प ुछलक अहाँमे जैनी कै कटा छी। \n द ेत लहसुन की निह रहय तात्पयर्, \n आ प द् क ा ल े रिह गेल अिछ आइ कािल्ह सिदखन। \n \nसेल टैक्समे करैत छी भिर िदन काज, \nतैँ ᮧोननिशयेशन भेल अिछ मराठी, \nएक्साइज तँ अिछ के न्ᮤीय सरकार, \nसंपकर् बाहरीसँ बेशी। \n \nछᱫीसगढ़क छᱫीस घंटाक याᮢा, \n उ ᱫ र - म ध् य  क्षेᮢक स्तूपकेँ  देखल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n25  \n \n ब ंगाल घूमल पंजाब घूमल, \n ब ंगाली कहलिन्ह सुिन जे जौँ, \n ब ंगाली जायत संग करत कानूनी बात\\ \n    सरदारजी कहलिन्ह रोड पर,     \n    रेड लाइट रहलो ᮓॉस करू, \n स ो झ ा ँसँ अबैत छल एकटा सरदार, \n कहल करत आब ई झगड़ा। \nसक्सेना कहलक एक मैिथलकेँ , \nमैिथल अिछ मैिथलक परम शᮢु। \nहम कहल सक्सेनाकेँ ,हे  \nजुिन करू हुनका द ूिर। \nकाज सभटा झट कराऊ जुिन भड़काऊ। \n \nबु᳍क भूिमसँ घुिर आयल छिथ, \nिदल्लीक सड़क पर एिह बेर। \nपाटिलपुᮢ रहय राजधानी, \nहम छलहुँ ततय पुन फे र,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n26  \n \nिदल्ली बनल राजधानी भारतक, \nकोन जुलुम हम कएल। \n \nकणाद किपल गौतम जेिमनी \nदेतिथ जौँ निह काज, \nकहलिन्ह ई ठीके  हृदय लग, \nजेबी देने अिछ सीिब। \nहृदय कोना ᮧस᳖ रहत जखन, \nपेट रहत गय खाली। \nजेबीमे पाइ निह रहत, \nउपासे करब हम भाइ। \nबु᳍ सेहो किह गेलाह ई। \n \n92. िरᲦ \nपाँचम वगर्सँ सातम वगर्मे, \nतड़िप गेल छलहुँ हम।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n27  \n \n \n     छᲶा वगर्क अनुभव अिछ िरᲦ। \nबा’ आ’ बाबा जन्मक पिहनिह, \nᮧा᳙ कएलिन्ह मृत्यु, \nवात्स्ल्यक अनुभव भेल िरᲦ। \n म ा ँ एके  बिहिन छिल तेँ, \n मौसी-मौसाक अन ुभवो निह, \n ईहो रहल िरᲦ। \nक्यो कहैत अिछ जे छठामे पढ़ैत छी, \nबा’ आ’ बाबाक संग घुमैत छी, \nमौसी-मौसाक काज उ᳒ममे जाइत छी, तँ \nहम कहैत छी, जे ई कोन संबंध, \nकोन वगर् अिछ, छोिड़ सकै त छी। \n \n उ ᱫ र  भ ेटैछ, अहाँ निह बुझब। \nमुदा नव संबंध, नब नगर, \nनव भाषा, नवीन पीढ़ीकेँ , \nकोना बुझायब, ओ’ कोना बुझत।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n28  \n \nओ’ तँ निह बूिझ सकत काका-काकी, \nनिह बूझत दीया-बाती, \nखटैत दौड़ैत आ’ निह घुिर आओत, \nककरा बुझायब आ’ के  बूझत। \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n29  \n \n93. िचᮢपतङ्ग \n \nउड़ैत ई गु᲻ी, \nहमर मᱬवाकांक्षा जेकाँ, \nलागल मंझा बूकल शीसाक, \nजेना ᮧितयोगीक कागज-कलम। \nकटल िचᮢपतङ्ग, \nदेखबैत अिछ वास्तिवकताक धरा। \nजतयसँ शुरू ओतिह खत्म, \nमुदा बीच उड़ानक स्मृित, \nउठैत काल स्वगर्क आ’, \nखसैत काल नरकक अनुभूित। \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n30  \n \n \n94.ᮧवासी \n \nसंगिह काटल घास, \nमहीस संगे चड़ेलहुँ, \nपुछैत छी गहूम ई, \nपाकत किहया? \nदू िदन िदल्ली गेलहुँ, \nसभटा िबसरेलहुँ, \nईहो िबसिर गेलहुँ, \nजे धान कटाइछ किहया। \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n31  \n \n \n95. वेदपाठी \n \nवेद वाक्य परम सत्य, \nसंस्कृ त सािहत्य अित उᱫम। \nकरैत छी अहाँ वक्ᱫ᳞, \nमुदा अहाँ की अहाँक पुरखा, \nमिर गेलाह िबन सुनने,वेद वाक्य, \nिबन पढ़ने संस्कृ त। \nयौ अहाँ निह पढ़लहुँ अहाँ, \nअनका अनिधकार बनेबाक चे᳥ा, \nकएलहुँ अहाँ। \nछी वेदक अᮧेमी, निह अिछ क्षमता, \nवेदक पक्ष की िवपक्षमे बजबाक । \nवेद वाक्य सत्य एकरा बनेने छी,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n32  \n \nअहाँ फकड़ा। \n \n96. िबसरलहुँ फे र \n \nखूब ठेकनेने जाइत, \nजे निह िबसरब आइ, \nमुदा गप्प पर गप्प चलल, \nकृ िᮢमता गेल ढ़हाइत। \nफे र काजक बेर मोन, \nनिह पड़ल पड़ैत-पड़ैत मोन, \nकणर्क मृत्युक छोट- छीन रूप, \nआ’ तकरा बाद मसोिस कय \nरिह जाइत छी गुम्म। \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n33  \n \n \n \n97. तक्षिशला \n \nतक्षिशला अिछ पािकस्तानमे, \nइितहासक उनटबैत प᳖ा, \nचᮓ घूमल टूटल हमर देश, \nअरािड़ ठाढ़ कएलक िदयाद। \nमुदा सोचैत छी। \nजे भने िदयाद अिछ समीप, \nआ’ कएने अिछ अरािड़, \nतािह बह᳖े छी हम सजग, \nकरैत रहैत छी तैयारी। \n1962 धिर िहमालयकेँ  बुझल बेढ़, \nजेना 1498 धिर छल समुᮤ, \n᳇ार खोलैत छल खैबर दरार्।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n34  \n \nप्ड़ोसीयो पर आᮓमण होइत छल, \nदूर-दूरसँ अबैत छल अत्याचारी, \nभने िदयाद अिछ कएने अरािड़, \nजे करैत रहैत छी तैयारी। \n \n98. चोिर \n \nगेलहुँ गाम आ’ एम्हर, \nआयल फोन, समाचार चोिरक। \nछुᲵी होयबला छल समा᳙, \nमुदा चोरक गणना छल ठीक। \nआबयसँ एᲥे  िदन पिहने, \nलगेलिन्ह घात। \nतोिड़ कय के बाड़, \nउधेसल घर-बार। \nनिह पािब कोनोटा चीज, \nघुरल माथ पीिट।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n35  \n \nभोरमे पड़ोसी कएलिन्ह डायल सय, \nपुिलस आयल हािर थािक कय। \nपड़ोसीसँ िकनबाय दू टा अितिरᲦ ताल, \n(पुिलस महराज अपन घरक हेतु), \nचाभी लेलिन्ह अपन कािबजमे। \nचोर हड़बड़ीमे छल चिल गेल, \nमुदा एिह महाशयक हाथ चाभी गेल, \nआ’ शो-के शक चानीक नᱫर्की गुम भेल। \nचोरकेँ  छल डर गेटक दरबानक, \nसे छलाह ओ’ गहनाक आ’ नकदीक ताकक। \nमुदा पुिलस महाराज दय राब दौब दरबानहुँकेँ , \nिनकललाह चोिर कय बरजोड़ीसँ। \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n36  \n \n \n \n99. चोरकेँ  िसखाबह \n \nयौ काका छी अहाँ खाटकेँ , \nधोकड़ी िकएक बनओने, \nखोिल नेवाड़ फे र घोिरकेँ , \nबनाऊ खाट फे र नवीने। \nकहलिन्ह काका तखन जे हौ, \nदेखह आयत राितमे जे चोर, \nपटकत लाठी खाट पर आ’ \nचोट निह लागत मोर। \nपरᲱ काका जौँ ओ’ चलबय, \nलाठी नीचाँ बाटे, \nवाह बेटा किह िदहह चोरकेँ , \nई गप तोहीँ जा कय।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n37  \n \n \n \n100. कािल्ह \n \nभोरे उिठ ऑिफस जाइत छी, \nआ’ साँझ घुिर खाय सुतैत छी। \nकतेक रास काज अिछ छुटैत, \nअनठाबैत असकाइत मोन मसोसैत। \nजखन जाइत छी चुᲵीमे गाम, \nआत्ममंथनक भेटैत अिछ िवराम। \nपबैत छी ढ़ेर रास उपराग, \nतखन बनबैत छी एकटा ᮧोᮕाम। \nकागजक प᳖ा पर नव राग, \nिवलम्बक बादक हृदयक संᮕाम। \nचलैत छल िबना तारतम्यक, \nिबना उ᳎ेश्यक-िवधेयक। \nकनेक सोिच लेल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n38  \n \nछुᲵीमे जाय गाम। \nिवलम्बक अिछ निह कोनो स्थान, \nफु ितगर, साकांक्ष भेलहुँ आइ, \nजे सोचल कएल, िनत चलल, \nजीवनक सुर भेटल आब जाय। \n101. मोन पाड़ैत \n \nमोन अिछ निह पिड़ रहल, \nपािड़ रहल छी मोन। \n \nिलखना कड़ची कलमसँ िलखैत, \nफे र फाउन्टेन पेनक िनबमे बािन्ह ताग, \nछलहुँ िलखाइकेँ  मोटबैत, \nमास्टर साहब भ’ जाइथ कनफ्यूज। \nके लहुँ अपने अपकार ठाढ़े-ठाढ़, \nअक्षर अखनो हमर निह सुगढ़।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n39  \n \nफे र मोन पाड़ैत छी, \nिदनमे बौआइत रही, \nकलममे बाँझी तकै त, \nदोसर ठािढ़ तोड़ने पड़ैत छल, \nबुरबक होयबाक संज्ञा, \nईहो छी निह बुझैत, \nमोजर होइत तँ खैतहुँ आम, \nअिगला साल। \nबाँझीमे निह कोनो आस, \nघूरमे होइछ माᮢ काज। \nफे र छे पाड़ैत, \nअंडीक बीया बीछब, \nपेराइ कटबाय अनैत छलहुँ तेल, \nओिहमे छनल ितलकोड़क स्वाद, \nराजधानीक शेफकेँ  करैछ मात। \n \nतेलक कमीसँ भभकै त कबइक स्वाद, \n’की नीक बनल’ केर िमथ्यावाद।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n40  \n \nमिहनामे आध िकलो करू त ेलक खचर्, \nभ’ जायत एक िकलो, पाइक मा᳟जर्। \nकं जूसी निह, जबरदस्ती ठूसी। \nमोन पाड़ैत छी धानक खेत,िझल्ली कचौड़ी, \nलोढ़ैत  काटल धानक झᲶा, \nओिह बीछल शीसक पाइसँ कीनल लालछड़ी। \n‘जकरे नाम लाल छड़ी’ आ’ सतघिरयाक खेल, \nआमक जाबी, बंशीसँ मारैत माछ, \nखुरचनसँ सोहैत आम काँच। \nचूनक संग काँच आमक मीठ स्वाद, \nबडका दलान, दाउन, \nबािढ़क पािन सँ डूबल शीस होइत खखड़ी, \nधानमे िमला देला पर पकड़ैत छल कु Ჳड़नी। \nभैरव स्थानक काँच बैरक स्वाद, \nिबदेसरक रिव िदनक बूझल, \nफू ल_लोटकीसँ िबदेसर पूजल। \nचूड़ा लय जाइत रही गामसँ,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n41  \n \nदही-िजलेबी कीिन घुरैत भोजन कय। \n \nजमबोनीक बनसुपारीक स्वाद, \nपुरनाहाक धातरीमक गाछ। \nसाहर दातमिनक सोझ नीक छड़, \nजे अनैछ छी बुिधयारी तकड़। \nितᱫी खेलाइत बाल, \nगुल्ली डंटा, गोलीक खेल, \nअखराहाक झमेल। \nहुᲥा लोलीक बाँसक कनसुपती, \nफे र कपड़ाक गेनी मिटयातेलमे डुबाय, \nछलहुँ रहल जराय। \nछिठक भोरमे फटᲥा फोड़ल, \nजूिड़शीतलक धुरखेल खेलेल। \nआयल बािढ़ दुिभक्ष, \nछोड़ल गाम यौ िमᮢ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n42  \n \nमोन निह पड़ैछ,छी पाड़ैत, \nबैिस बैिस बैिस। \n \n6. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n \nसंस्कृ त कथा \n \nगंगातीरे एकः साध ुः अिस्त। सः सᲯनः। सव र्दा परोपकारम् करोित। दयाल ुः अिप \nआसीत। सः यः कोिप आगत्य सहाय्यम प ृच्छतेत सः परोपकारम करोित। एकः \nबालकः आगत्य िकमिप पृच्छित। तस्य सहायम् करोित। एकदा सः साध ुः ᳩानाथर्म् \nगंगां न द ᱭ  ग च् छ ि त ।  स ः  गंगा न᳒ाम अवतरित। ᳩान ं करोित। तदा ᮧवाह े ए क ः  \nवृि᳟कः आगच्छित। वृि᳟कस्य स्वभावः दंशनम्। द ु᳥ स्वभावः। सः वृि᳟कः तᮢ \nतस्य समीपम् आगच्छित। तदा सः साधुः वृि᳟कः रक्षणीयः इित िचन्तयित। सः साधु \nवृि᳟कं  गृᳮाित। सः वृि᳟कः बहुवारं तस्य हस्तं दशित। एकवार ं सः त्यजित, पुनः \nदशित। प ुनः ग ृᳮाित, पुनः दशित। तथािप सः साध ुः व ृि᳟कं  न  त् य ज ि त । स म् य क्  \nगृᳮाित। अᮢ तटम् आनयतुं ᮧय᳀ं करोित। सः साधुः वृि᳟कं  त्यजित। पुनः िचतयित- \nएषः वृि᳟कः रक्षणीयः इित। सः वृि᳟कं  पुनः गृᳮाित। सावधानं नदीतटम् आनयेित। \nतᮢ एकः पुरुषः सव ᲈ पश्यन् भवित। साध ुं ᳴क करोित। इित पश्यन् भवित। तदा सः  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n43  \n \nपुरुषः प ृच्छित। भोः। िकमथ ᲈ व ृि᳟कं  र क्ष ि त ।  स ः  द श ि त  ि क ल ।  इ ि त ।  त द ा  स ा धुः \nवदित। भोः। तस्य स्वभावः सः। दु᳥ः स्वभावः। मम् स्वभावः परोपकारः। क्षुᮤः जंतुः \nसः यथा सः स्वभावं न त्यजित तथा अहं मनुष्यः। मम् स्वभावं  कथ ं त्यजित। इित \nसः साधुः तम वदित। सᲯनस्य स्वभावः िकदृशः भवित िकल।  \nकथायाः अथर्ः ज्ञातः खलु। ज्ञातः। \n \nसुभािषतम् \nनािभषेको न संस्कारः िसहस्य िᮓयते वने। \nिवᮓमािजत सᱬवस्य स्वयमेव मृगेन्ᮤता। \nवयं इदानᱭ यत् स ुभािषतं ᮰ुतवंत ः   त स् य  सुभािषतस्य अथर्ः एवम ् अ ि स् त ।  ि स ह ः  \nवनराजः इित ᮧिस᳍ः। िकन्तु त स् य  क ो ि प  अ ि भ षेकं  न  क र ो तु। िकमिप स ंस्कारं न  \nददाित। तथािप सः वनराजः। कथ ं स ः  स् व स ा म थर्येन एव स्व ᮧय᳀ेन् एव वनस्य \nआिधपत्यं ᮧा᳘ोित। एवमेव सामथ्यर्वान् प ुरु ष ः   स् व स् य  ᮧ य ᳀ेन एव अत्यन्तं प दं \nᮧा᳙ुम शᲣोित। \n \nप᳒ \n( गजेन्ᮤ ठाकु र)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n44  \n \nचटका \nचᲱित नृत्यित उ᲻यित आकाशे। \nरचयित नीडं चटका वृक्षे  आकाशे। \n \nनगरं ᮕामं क्षेᮢं ᮪मित चटका आकाशे। \nआहारं ᮧा᳘ोित आगच्छित सायं दृश्टवा, \nन कोलाहलं करोित गायित सा चटका। \nकलहः करोित न चटका तᮢ मध्ये आकाशे, \nकलहः न करोित चटका च क्षेᮢे गृह मध्ये। \n \n------------------------------------------------ \n \nनमोनमः। \nभवतां सवᱷषाम् अिप स्वागतम्।  \nजलम् आवश्यकम्। \nकाफी आवश्यकम्। \nमास्तु।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n45  \n \nचायम् आवश्यकम्। \nमास्तु। मास्तु। पयार्᳙ः। \nिकम् आवश्यकम्। जलम् आवश्यकम्। \n᳴किचत् आवश्यकम्। \nआम्। \nपुनः ᳴किचत् आवश्यकम्। \nधनम् आवश्यकम्। \nचाकलेहः आवश्यकः। \nिम᳥ा᳖म् मधुरम् आवश्यकम्। \nिशक्षणम् आवश्यकम्। \nमास्तु। \nसंस्कृ तम् आवश्यकं  वा। \nआवश्यकम्। \nताडनं मास्तु। \nवᳫं धनं आवश्यकम्। \n᳇ेषः कोलाहलः मास्तु। \nअहं भवतः युतकं  ददािम। \nसवᱷ वदंतु। \nचतुवᱷदस्य युतकम्। \nभवान युतकम्।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n46  \n \nमम युतकम्। \nवदतु। \nभवतः युतकम्। \nभवतः नािसका। \nसमीचीनम्। \nसुनीते। \nभवित आगच्छतु। \nअहं भवत्याः आभूषणं वदािम। \nभवित मम् आभूषणं वदतु। \nभवन्तः सुनीतायाः आभूषणम् इित वदन्तु। \nभवत्याः घटी। \nभवत्याः के शः। \nसाधु-साधु। \nपुनः एकम् अभ्यासः कु मर्ः। \nकः कस्य िमᮢम्। \nअथवा का कस्याः सखी। \nइित भवन्तः। \nलता िᮧयङ्कायाः सखी। \nवदन्तु। \nउदाहरणं वदािम। \nइदानीम भवन्तः वदन्तु। \nरोिहतः अिभषेकस्य िमᮢम्।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n47  \n \nउᱫमम्। \nइदानᱭ वयं बहुवचनस्य अभ्यासं कु मर्ः। \nछाᮢः- छाᮢाः। \nदंतकू चर्ः-दंतकू चार्। \n \nउᱫमम्। \nचशकः- चशकाः। \nबालकः- बालकाः। \nसैिनकः- सैिनकाः। \nवृक्षः- वृक्षाः। \nिशᲦवितका- िशᲦवितकाः। \nपेिटका- पेिटकाः। \nउत्पीिठका- उत्पीिठकाः। \nलेखनी- लेखन्यः। \nअङ्कनी- अङ्कन्यः। \nघटी- घᲷः। \nकू पी- कू प्यः। \nपणर्म्- पणार्िन। \nपुस्तकम्- पुस्तकािन। \nकङ्कनम्- कङ्कणािन। \nफलम्- फलािन।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n48  \n \nसङ्गणकम्- सङ्गणकािन। \n \nअहम् एकवचने वदािम। भवन्तः पिरवᱫर्नं कु वर्न्। \n \nछाᮢः अिस्त- छाᮢाः सिन्त। \nछाᮢा अिस्त।– छाᮢाः सिन्त। \nदंतकू चर्ः अिस्त। - दंतकू चार्ः सिन्त। \nचमषः अिस्त।– चमषाः सिन्त। \nअङ्कणी अिस्त। अङ्कन्यः संित। \nपणर्म् अिस्त।पणार्िन सिन्त। \nवृक्षः अिस्त।– वृक्षाः सिन्त। \nबालकः अिस्त।– बालकाः सिन्त। \nगायकः अिस्त।– गायकाः सिन्त। \nलेखकः अिस्त।– लेखकाः सिन्त। \nबािलका अिस्त। बािलकाः सिन्त। \nपिᮢका अिस्त। पिᮢकाः सिन्त।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n49  \n \nपᮢम् अिस्त।पᮢािण सिन्त। \nपुष्पम् अिस्त।पुष्पािण सिन्त। \nमिन्दरम् अिस्त।मिन्दरािण सिन्त। \nफलम् अिस्त। फलािन सिन्त। \nपणर्म् अिस्त। पणार्िन सिन्त। \nअङ्किण अिस्त। अङ्कण्यः सिन्त। \nलेखनी अिस्त। लेखन्य सिन्त। \n \nइदानीम् एकम् अभ्यासं कु मर्ः। \nबािलकाः सिन्त। बालकाः सिन्त। \nबालकः एकवचनं वाक्यं वदित। \nबािलकाः बहुवचनं रूप ं वदन्तु।तस्य वाक्यस्य बहुवचन रूपं वदित। \n \nबािलकाः एकवचनं वाक्यं वदित। \nबालकाः पिरवᱫर्निन्त। \nअस्तु वा। अस्तु। \nपुस्तकम् अिस्त।पुस्तकािन सिन्त। \nलेखनी अिस्त। लेकण्याः सिन्त। \nघटी अिस्त। घᲷाः सिन्त।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n50  \n \nसः छाᮢः। ते छाᮢाः। \nसः पुरुषः। ते पुरुषाः। \nसः कः। सः पुरुषाः। \nते के । ते पुरुषः। \nकः पुरुषः। सः पुरुषः। \nते पुरुषाः। ते के । \nते पुरुषाः। \nके  पुरुषाः। ते पुरुषाः। \nहस्तं दशर्यन्तु। \nअक्षता उिᱫ᳧न्तु। ताः बािलकाः। सा बािलका। \nसा पेिटका। ताः पेिटकाः। \nसा का। ताः काः। \nका पेिटका। सा पेिटका। \nकाः पेिटका। ताः पेिटकाः। \nतत् िचᮢम्। तािण िचᮢािण। \nतत् िकम्। तािण कािन। \nते वृक्षाः। एते वृक्षाः। \nएते छाᮢाः। ताः घᲷः। \nते के । एते के । एताः बािलकाः। \nएताः घᲷः। ताः बािलकाः। \nएताः काः। ताः घᲷः।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n51  \n \nकाः घᲷः। तािन फलािन। \nएतािन फलािन। एतािन पुस्तकािन। \nतािन पुस्तकािण। एतािन फलािन। \nएतािन कािन। तािन फलािन। \nभवान् बालकः। भवन्तः बालकाः। \nभवती बािलका। भवत्यः बािलकाः। \nअहं भारतीया। वयं के । \nवयं भारतीयाः। वयं भारतीयाः। \nअहं देशभक्ᱫः। \nवयं देशभᲦाः। \nभवन्तः बालकाः। \nभवन्तः के । \nवयं बालकाः। \nभवत्यः बािलकाः। \nभवत्यः काः। \nवयं बािलकाः। \nअहम् एकवचनं वदािम। \nभवन्तः बहुवचनं वदन्तु। \nएकम् अभ्यासः कू मर्ः। \nअहं भारतीयः।अहं रा᳦भᲦः।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n52  \n \nअहं चतुरः। अहं मूखर्ः। \nवयं मूखार्ः। \n \nिसि᳍रस्तु। \n7. िमिथला कला- िचᮢकला \n(आँगा) \n मधु᮰ावणी अिरपन \n \n िचᮢकार- उमेश कु मार महतो, गाम-बहादुरगंज(िजला \nिकशनगंज,िबहार, भारत), उ᮫-18 वषर्, िपताक नाम- ᮰ी के शव महतो। \n \n \n᮰ावन कृ ष्ण पंचमी (नाग पंचमीसँ) ᮧारम्भ भ’ कय ᮰ावन शुक्ल तृतीया पयर्न्त \nनीचाँक अिरपन पर िविभ᳖ नागक पूजा कएल जाइत अिछ, आ’ वृ᳍ा लोकिन एिह \nअवसर पर कथा सेहो कहैत छिथ। \nनव वर-वधूकेँ  संग बैसा कय पूजाक समापन होइत अिछ। इइ अिरपन दूटा मेना-\n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n53  \n \nपात आ’ पूजा करयबालीक दुनू िदिश भूिम पर बनाओल जाइत अिछ। वाम पात पर \n101 सिपणी िसनूर आ’ काजरसँ आ’ दिहन कातक पात पर 101 सिपणी िपठारसँ \nबनाओल जाइत अिछ। वाम कातक सपर्क मुिखया कु सुमावती आ’ दिहन कातक \nवौरस नागक पूजा होइत अिछ। मेना पातमे सपर् वशीकरण शिक्ᱫ होइत अिछ। \nसंगमे सूयर् चन्ᮤ गौर, सािठ आ’ नवᮕहक िचᮢ सेहो िलखल जाइत अिछ। \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n54  \n \n \n \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n55  \n \n \n8. संगीत िशक्षा \n \n \n \nशु᳍ स्वर तखन होइत अिछ, जखन सातो स्वर अपन िनि᳟त स्थान पर रहैत अिछ। \nएिह सातो पर कोनो चेन्ह निह होइत अिछ। \nजखन शु᳍ स्वर अपन स्थानसँ नीचाँ रहैत अिछ तँ कोमल कहल जाइत अिछ, आ’ ई \nचािरटा होइत अिछ एिहमे नीचाँ क्षैितज चेन्ह देल जाइत अिछ, यथा- रे॒, ग॒, ध॒, िन॒। \n \nशु᳍ आ’ मध्यम स्वर जखन अपन स्थानसँ ऊपर जाइत अिछ, तखन ई तीᮯ स्वर \nकहाइत अिछ, एिहमे ऊपर उध्वार्धर चेन्ह देल जाइत अिछ। ई एके टा अिछ- म॑। \nएवम ᮧकारे सात टा शु᳍ यथा- सा,रे,ग, म, प, ध, िन, चािरटा शु᳍ यथा- \nरे॒,ग॒,ध॒,िन॒ आ’ एकटा तीᮯ यथा म॑ सभ िमला कय १२ टा स्वर भेल। \nएिहमे स्प᳥ अिछ जे सा आ’ प अचल अिछ, शेष चल ᳴कवा िवकृ त। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n56  \n \nआब फे र कीबोडर् पर आऊ। 37 टा की बला कीबोडर् हम एिह हेतु कहने \nचालहुँ,िकएक तँ 12, 12, 12 के र तीन सेट आ, अंितम 37म तीᮯ सां के र हेतु। \n \nस᳙क मे सातटा शु᳍ आ’ पाँचटा िवकृ त िमला कय 12 टा भेल!  \nवाम कातसँ 12 टा उजरा आ’ कारी की मंᮤ स᳙क, बीच बला 12 टा की मध्य स᳙क \nआ, 25 सँ 36 धिर की तार स᳙क कहल जाइत अिछ। \n \nआरोह- नीचाँ सँ ऊपर गेनाइ, जेना मंᮤ स᳙कसँ मध्य स᳙क आ’ मध्य स᳙कसँ तार \nस᳙क। \nमंᮤ स᳙कमे नीचाँ िबन्दु, मध्य स᳙क सामान्य आ’ तार स᳙कमे ऊपर िबन्दु देल \nजाइत अिछ, यथा- \nᭁ, ऱ,ग़,ᬼ,ᬹ,ᬸ,ऩ         सा,रे,ग,म,प,ध,नी     सां,रᱶ,गं,मं,पं,धं,िन \nअवरोह- तारसँ मध्य आ’ मध्यसँ मंᮤ केँ  अवरोह कहल जाइत अिछ। \n \nवादी स्वर- जािह स्वरक सभसँ बेशी ᮧयोग रागमे होइत अिछ। \nसमवादी स्वर- जकर ᮧयोग वादीक बाद सभसँ बेशी होइत अिछ। \nअनुवादी स्वर- वादी आ’ समवादी स्वरक बाद शेष स्वर।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n57  \n \nवज्यर् स्वर- जािह स्वरक ᮧयोग कोनो िवशेष रागमे निह होइत अिछ। \nपकड़- जािह स्वरक समुदायसँ कोनो राग िवशेषकेँ  िचन्हैत छी। \n \n (अनुवतर्ते) \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n58  \n \n9. बालानां कृ ते \n \nराजा सलहेस \n \nराजा सलहेस सुन्दर आ’ वीर छलाह। मोरंग नेपालमे रहैत छलाह। ओ’ दुसाध \nजाितक छलाह आ’ दबना नामक मोरंग राजाक मािलन सलहेससँ ᮧेम करैत छिल। \nराजक वै᳒ ओकरासँ ᮧेम करैत छलाह आ’ दबनाक अस्वीकृ ितसँ ओ’ आत्महत्या कए \nलेलिन्ह। सलहेस छलाह मोरंगक तालुकदार नौरंगी बहादुर थापाक िसपाही। \nसलेहस छलाह मोनक राजा। सभकेँ  िवपिᱫमे सहायता दैत रहिथ। तािह ᳇ारे दबना \nिदिश हुनकर कोनो ध्यान नहᱭ छलिन्ह। सभ हुनका राजा कहैत छलिन्ह, से ओ’ \nतालुकदारकेँ  पिस᳖ नहᱭ पड़ल। एक िदन दरबारमे ओ’ सलहेसकेँ  पुछलक- अहाँक \nनाम की? सलहेस कहलिन्ह- हमर नाम छी राजा सलहेस। तखन थापा कहलकिन्ह, \nजे अहाँ अपन नाममे राजा नहᱭ लगाऊ। सलहेस कहिल्न्ह, जे ई पदवी छी, जन ᳇ारा \nदेल पदवी। कोना छोड़ब एकरा। हमारा चोिड़यो देब लोक तँ कहबे करत।तखन \nथापा कहलकिन्ह जे लोककेँ  मना क’ िदयौक। सलहेस कहलिन्ह जे लोककेँ  कोना मना \nकरबैक। लोकक मोन जे ओ’ ककरा की बजाओत। िनकिल गेलाह सलहेस ओतयसँ। \nआब निह िनमहत ई नोकरी। आइ कहैत अिछ नाम छोड़य लेल, कािल्ह िकछु आर \nकहत। िपितयौत बिहन रहैत छलिन्ह मुंगेरमे। बिहनोइ राज दरभंगाक नोकरीमे \nछलाह। एम्हर कु समी दबनाकेँ  किह देलक जे सलहेस जा’ रहल अिछ मोरंग छोिड़ \nकय। दबना छिल कमरू-कमख्यासँ तंᮢ-मंᮢ िसखने। कहलक ओ’ सलहेसकेँ  जे हम  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n59  \n \nराजाक दरबारमे सात सय िसपाहीक सरदार चूहड़मलकेँ  हटबा क’ अहाँकेँ  सरदार \nबना देब। सैह भेल। बड़का जलसा देलक दबना, गेलक गीत- \nरौ सुरहा, \nबारह बरस तोरा लेल आँचर बन्हलौँ। \n \nमुदा, के लक चोिर चूहड़मल, चोरेलक नौ लाखक रानीक हार आ’ नुका देलक \nसलहेसक ओछैनमे। राजाकेँ  कहलक चूहड़मल जे सलहेसक घरक तलासी लेल \nजाय।सलहेसक गेरुआक खोलसँ खसल हार। \nदबना काली मिन्दरमे तंᮢ साधना शुरू कएलक। भ ूत-ᮧेतकेँ  नोतलक। खून \nबोकरबेलक चूहड़मलसँ। \nचूहड़मल सभटा बिक देलक। \nसलहेसकेँ  जेलसँ छोिड़ देल गेल आ’ ओकर ओहदा बढ़ा देल गेल। चूहड़मलकेँ  भेलैक \nजेल। \nदबना आ’ सलहेस िववाह कए खुशीसँ रहय लगलाह। \n \n10. पंजी ᮧबंध \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n60  \n \n᮰ी िव᳒ानन्द झा पञीकार ‘मोहनजी’ पण्डुआ, ततैल, ककरौड़(मधुबनी), रशाढ़य(पूिणया), िशवनगर (अरिरया) आ’ सम्ᮧित पूिणया। \nिपता लब्ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫर्ण्ड पᲳीकार मोदानन्द झा, िशवनगर, अरिरया, पूिणया \n \n \n \nपुन᳟ स᳙िसन्धु स ँ ᮧाच्यािभमुखी यायावर ऋिष लोकिन ग ंगा ओ’ िहमालयक \nमध्यक सुभूिम िमिथलाम े ज ा ि ह  आ यर्संस्कृ ितक बीज-वपन कएल, तकर म ूल छल \nधमर्, धमर्क मूल िथक जाित, ई जाित होयत एिह जन्मक िवश ुि᳍सँ, जन्मसँ िवशु᳍ \nसंत ा न  ह ो इ त  अ ि छ  त ख न  ज ख न  ि व व ा ह क  अ ि ध क ा र  ज ा ि ह  क न् य ा सँ ह ो  त क र ि ह सँ \nि व व ा ह  क ए ल ा  उ ᱫ र  ᮧ ा ᳙  संतान आय र् जाितक िववाहक िनयम सभ सव र्ᮧथम \nिनबंिधत भेल िविभ᳖ स्मृित सभमे। महान स्मृितकार मनु ओ’ याज्ञवल्क्यक अनुसार \nओिह कन्यासँ िववाहक अिधकार हो जे- \n1. समान गोᮢक निह होिथ, \n2. समान ᮧवरक निह होिथ, \n3. माइक सिपण्ड निह होिथ, \n4. िपताक सिपण्ड निह होिथ, \n5. िपताम अथवा मातामहक संतान निह होिथ, \n6. कठमामक संतान निह होिथ। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n61  \n \n ए ि ह  व ैवािहक अिधकारक िनष्पादनाथ र् क म सँ कम मन ु ओ ’  य ा ज्ञ व ल् क् य क  \nसमयसँ त  ि न ᳟ ये ल ो क  अ प न  ‘  य ा व त ो  प ि र च य ’  स् व यं अ प न ि ह  र खैत आिब रहल \nछल, म ुदा प᳟ातक य ुगमे ई  ᮧ वृि ᱫ  स म ा ᳙ ᮧ ा य  भ ’  गेल। िववाहक ह ेतु व र  ओ ’  \nकन्याक सम्पूणर् प ि र च य  तँ आ व श् य के  छ ल ,  जे आ न हु  ध ा ि म क  संस्कारक ह ेतु \nस ि प ण् ड ᱬ व क  ि व च ा र  ि व व ा ह क  अ ि त ि र Ღ  ᮰ ा ᳍  ओ ’  अ श ौ च  ᮧ भृितअहुमे आवश्यक \nह ो इ त  छ ल ,  ए ि ह  क ा र णेँ ᮧ ा गैितहािसक कालिहस ँ ल ो क  अ प न  स ांगोपांग पिरचय \nरखैत छल। ओ’ ओकरिह अन ुसार अपन धािमक िᮓयाक िनष्पादन करैत रहए। ई \nिनयम सभ हमरा लोकिनक ᮧाचीनतम धमर्ᮕंथ सभमे उपलब्ध अिछ। स्मृित सभमे \nकहल ग ेल अिछ, ज े ज ि न क ा सँ िववाहक अिधकार निह हो स े स् व ज न ा  भेलीह। \nस्वजनासँ िववाहोपरा ंत ᮧा᳙ संतान चाण्डाल ब ूझ ल  ज ा इ त  छ ल ।  ओ ’  आ यर्त्वक \nमयार्दासँ बिहष्कृ त मानल जाइत छल। \n \n \n (अनुवतर्ते) \n \n11. िमिथला आ’ संस्कृ त  \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n62  \n \nकामे᳡रिसह दरभङ्गा स ंस्कृ त िव᳡िव᳒ालय ᳇ारा ᮢैमािसकी स ंस्कृ त पिᮢका ‘ \nिव᳡मनीषा’ िनकलैत छल। 1975 ई. स ँ 1994 ई. धिर ई पिᮢका ᮧकािशत होइत \nरहल, मुदा 14 वषर्सँ एकर ᮧकाशन बंद अिछ। \nिहन्दीमे िमिथलाक इितहासक अितिरᲦ सात खण्डम े म ैिथलीक परम्परागत \nनाटकक ( 1300 ई. स ँ 1900ई. धिरक 16 टा नाटक)ᮧकाशन कएल ग ेल छल। \nमैिथलीमे प ं गोिवन्द झा िलिखत वातावरण नाटकक स ंस्कृ त अन ुवाद ᮰ी प ं \nशिशनाथ झा कएलिन्ह आ’ तकरा िव᳡िव᳒ालय ᮧकािशत कएलक। ‘ स्म ृित-\nसाह᮲ी’ जे 2 0 म  श त ा ब् द ी क  ि व ᳇ ा न्-साधकक जीवन पर आधािरत ᮧथम म ैिथली \nमहाका᳞ अिछ, आ’ जकर रचियता ᮰ी बुि᳍धारी िसह’रमाकर’ छिथ के र ᮧकाशन \nसेहो िव᳡िव᳒ालय कएने अिछ। रूपक सम ुᲬयः नामक पुस्तकमे चािर गोट रूपक \nअ ि छ ।  ए ि ह  मे च ा ि र म  संस्कृ त रूपक म.म.अमर े᳡र कृ त ध ूᱫर्िवडम्बन ᮧहसनम् \nमैिथली अनुवादक संदेल गेल अिछ। म.म. भवनाथ उपाध्यायक राजनीितसारः सेहो \nमैिथली अनुवादक संग देल गेल अिछ। \n \nसंᮧित िव᳡िव᳒ालयक कायर् स ा ल मे ए क बेर प ंचाङ बन ेब ा  ध ि र  स ी ि म त  बुझाइत \nअिछ। \n \n12. भाषा आ’ ᮧौ᳒ोिगकी \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n63  \n \nदेवनागरी िलखबामे बराह आइ.एम.ई. के र योगदान िविश᳥ अिछ। एिहमे संस्कृ तक \nउदाᱫ , अनुदाᱫ आ’ स्विरत के र संगे िबकारी, देवनागरी अंक आ’ संगीतक नोटेशन \nिलखबाक सुिवधा अिछ। िवद ेहक संगीत िशक्षा स्तंभ िबना एकर सहयोगक स ंभव \nनिह छल। मंᮤ स᳙क, तीᮯ आ’ कोमल स्वरक नोटेशन एिहमे अिछ। ऋ,ॠ आ’  ऌ,ॡ \nआ’ ऍ, ऎ अ, ~ हलन्तक बाद अअर जोड्बाक सुिवधा एिहमे सुिवधा छैक। अनुदाᱫ \nक॒ उदाᱫ क॑  आ’ स्विरत क॓ सेहो उपलब्ध अिछ। \nई िवस्टामे सेहो कायर् करैत अिछ। आ’ य ूनीकोड फᱼटमे रहबाक कारण इ ंटरनेट पर \nपठनीय अिछ। िवद ेहक सम्मुख प ृ᳧ पर देवनागरीसँ स ंबंिधत तीनटा िलक राखल \nगेल अिछ। पिहल द ू टा िलक पर जानकारीक स ंग सॉफ्टवेयर डाउंलोडक िलक \nअिछ। त ेस र  ि ल क  प र  ऑ न ल ा इ न  त ा इ ि प ग क  सुिवधा अिछ, एतय टाइप क’ कय \nकॉपी कय वड र् ड ो क् युमᱶटमे प ेस्ट कए सकै त छी ᳴कवा ईमेलमे स ो झे ट ा इ प  के लाक \nबदला एतयसँ कॉपी कय पेस्ट कए सकै त छी। \n(अनुवतर्ते) \n13. रचना िलखबासँ पिहने... \n \nमैिथली अकादमी, पटना ᳇ारा िनधार्िरत मैिथली लेखन-शैली \n1. जे शब्द मैिथली-सािहत्यक ᮧाचीन कालसँ आइ धिर जािह वᱫर्नीमे ᮧचिलत \nअिछ, से सामान्यतः तािह वᱫर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n64  \n \nᮕा᳭                                                       अᮕा᳭      \n      \nएखन                              अखन,अखिन,एखेन,अखनी \nठाम                               िठमा,िठना,ठमा \nजकर,तकर                          जेकर, तेकर \nतिनकर                             ितनकर।(वैकिल्पक रूपेँ ᮕा᳭) \nअिछ                               ऐछ, अिह, ए। \n \n2. िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक रूप वैक्लिपकतया अपनाओल जाय: \nभ गेल, भय गेल वा भए गेल। \nजा रहल अिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। \nकर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. ᮧाचीन मैिथलीक ‘न्ह’ ध्विनक स्थानमे ‘ न ’  ि ल ख ल  ज ा य  स कै त अिछ यथा \nकहलिन वा कहलिन्ह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ स्प᳥तः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उᲬारण \nइ᳥ हो। यथा- देखैत, छलैक, बौआ, छौक इत्यािद। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n65  \n \n5. मैिथलीक िन᳜िलिखत शब्द एिह रूपे ᮧयुᲦ होयत: \nजैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ᯷स्व इकारांत शब्दमे ‘इ’ के  लु᳙ करब सामान्यतः अᮕा᳭ िथक। यथा- ᮕा᳭ \nदेिख आबह, मािलिन गेिल (मनुष्य माᮢमे)। \n \n7. स्वतंᮢ ᮳स्व ‘ए’ वा ‘य’ ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आिदमे तँ यथावत राखल \nजाय, ᳴कतु आधुिनक ᮧयोगमे वैकिल्पक रूपेँ ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- \nकयल वा कएल, अएलाह वा अयलाह, जाए वा जाय इत्यािद। \n \n8. उᲬारणमे दू स्वरक बीच जे ‘य’ ध्विन स्वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे \nस्थान वैकिल्पक रूपेँ देल जाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, कौआ वा धीया, \nअढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक स्वतंᮢ स्वरक स्थान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सान ुनािसक \nस्वर। यथा:- मैञा, किनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, िकिनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्ᱫक िन᳜िलिखत रूप ᮕा᳭:- \nहाथकेँ , हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। \n’मे’ मे अनुस्वार सवर्था त्याज्य िथक। ‘क’ क वैकिल्पक रूप ‘के र’ राखल जा  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n66  \n \nसकै त अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िᮓयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अ᳞य वैकिल्पक रूपेँ लगाओल जा \nसकै त अिछ। यथा:- देिख कय वा देिख कय। \n \n12. माँग, भाँग आिदक स्थानमे माङ, भाङ इत्यािद िलखल जाय। \n \n13. अ᳍र् ‘न’ ओ अ᳍ र् ‘ म ’  क  ब द ल ा  अ नुसार निह िलखल जाय, ᳴कतु छापाक \nसुिवधाथर् अ ᳍र् ‘ ङ ’  ,  ‘ ञ ’ ,  त थ ा  ‘ ण ’  क  ब द ल ा  अ नुस्वारो िलखल जा सक ै त \nअिछ। यथा:- अङ्क, वा अंक, अᲱल वा अंचल, कण्ड वा कं ठ। \n \n14. हलंत िचह्न िनयमतः लगाओल जाय, ᳴कतु िवभिᲦक संग अकारांत ᮧयोग \nकएल जाय। यथा:- ᮰ीमान्, ᳴कतु ᮰ीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचह्न शब्दम े सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह स ंयुᲦ \nिवभिᲦक हेतु फराक िलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ  चन्ᮤिबन्दु ᳇ारा ᳞ Ღ कय ल  जाय।  परंतु मुᮤणक सुिवधाथर् िह  \nसमान जिटल माᮢा पर अनुस्वारक ᮧयोग चन्ᮤिबन्दुक बदला कयल जा सकै त  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n67  \n \nअिछ। \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समस्त पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफे नसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शब्दमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n( ह./ गोिवन्द झा/11.08.76  ᮰ीका ंत ठाकु र 11.08.76  स ुरेन्ᮤ झा ‘सुमन’ \n11.08.76   \n (अनुवतर्ते) \n \n14. ᮧवासी मैिथल English मे \nKing Videha of Mithila had his counsellor Mahosadha.Mithila was  \ninvaded by Sudhanvan, king of Sankaiya, and much later by \nChulani Brahmadatta and Kewatta, king of Kampila both were \ndefeated by Siradhvaja and Videha,  respectively. Jataka story o f  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n68  \n \nking Videha and Mahosadha,commander. Secret service reported \ndaily ,employed a hundred and one soldiers in as many \ncities,employed parrots also, great rampart,watchtowers, and \nbetween the watctowers,three moats, water,mud and a dry moat. \nIn city old houses were restored and large banks were dug made \nwarter-reservoirs and grain store-houses. The siege of Mithila and \nthe great tunnel have been described in the Jataka.The weapons \nincluded,red-hot missiles,javelin s,arrows,spears and lances,and  \nshowers of mud and stone. The society consisted of Brahmanas, \nKshatriyas, Vaisyas. Sirivaddha, father of Mahosadha was an \nimportant merchant of Mithila.  The Chandala is also referred.A \nhawk carried off a piece of flesh from the slab of a slaughter-\nhouse. A dog fed upon the bones, skins of the royal kitchen. \nThere was a type of education and later Videha students went to  \nTakshsila for education,e.g.Pintguttara. Kahoda Kaushitaki was \nmarried to the daughter of his teacher Uddalaka Aruni. Suka  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n69  \n \nvisited Mithila to acquire wisdom. Srutadeva was a great schola r \nof pre-Bharata era. Agriculture and Cattle-rearing was in vogue  \nand Yajur-Veda mentions famous cows of Videha.King Vedeha \ngave a thousand cows and a bull to Mahasodha. There was a \nplace where foreign merchants showed their goods. Goods from \nMagadha and Kasi were imported. The conches of \nMagadha,Kasi-robe and Sindh mares were famous.Krishna \nvisited Mithila to see his devotees Srutadeva and Bahulashva.The \nMahabharata says that shaligrama is another name of Vishnu, \nShaligrama worship begun. Janakpur had four gates were four \nmarket towns distinguished as eas tern, southern, western and \nnorthern. There was a revival of Mithila after Bharata war whic h \nlasted for more than two centuries and in this period the famou s \nsages of the Brahmanas, the Aranyakas and the Upanishads \nflourished. Vaishali lost its significance. After Bharata War p eriod \nthe Puranas furnish genealogies of Pauravas(Hastinapura- videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n70  \n \nKosambi), the Ikshvakus (Kos ala) and the Barhadrathas (Mag \nadha).The names of the kings of Videha ia available in the \nJatakas.The Upanishads mention one ruler known as Janaka \nVideha.Videha has been omitted in the sixteen Mahajanapada \navailable in the Buddhist work Aiguttara-Nikaya where we have \nVajji.Karala Janaka perished along with his kingdom and \nrelations. Kasi was conquered by Kosala and Anga by Magadha. \nThe Vajji established their republic before the Kosala conquest  of \nKasi and the Magadh conquest of Anga.Mall, the penultimate \nsovereign of the Janaka dynasty of Videha, adopted the faith of  \nthe Jaina Parsva, the first historical Jaina 250 years before \nMahavira(561BC-490BC).Between Bharat war circa.950 BC and \nKarala Janaka circa 725 B.c Videha monarchy flourished.  \nSuruchi group consisting of Suruchi I, Suruchi II  Suruchi III and \nMahapadmanada.  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n71  \n \nJanaka  group   consisting of Mahajanaka I, Aritthajanaka, \nPolajahak, Mahajanaka II and Dighavu.Then a group of two kings \nSadhina and Narada and then Nimi and Karala(father and \nson).Makhadeva is regarded as the founder of Mithila monarchy. \nAngatis was righteous king,ha d a daughter named Raja. His \nministers were Vijaya, Sunama and Alata. Narada set him to righ t \npath after the influence he got from the heretical teachings of  a  \nnaked Guna Kassapa. Purana Kassapa and  Maskari Gosala \nwere the contemporaries of Buddha, thus, Guna Kassapa \nflourished round 6th century B.C. Chulani Brahmadatta of \nKampilya conquered 101 princes of India and only Videha had \nbeen left. There is reference that  Gandhara king and the Videha  \nking  met and mystic meditation was taught to Videha King by \nGandhara king.There were land owners and Alaras is mentioned \nin this regard.The Vedic texts mention Uddalaka and Svetaketu \nas belonging to the age of Janaka of Videha. The Jatakas  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n72  \n \nmention these two scholars connected with Banaras.For \nMahapanadaVisvakarman, engineer, constructed a palace seven \nstoreys high with precious stones. Mahajanaka II was brought up  \nby his mother in the house of a Brahmana teacher at Kalachampa \nand after finishing his educati on at16 sailed for Suvarnabhumi on \na commercial enterprise, in order  to get mone to recover the \nkingdom of Videha. The ship perished in the middle of the ocean . \nHe managed to reach Mithila, w here the throne had been lying \nvacant since the death of Polajanak, his uncle, who had left a \nmarriageable daughter Sivalidevi and no son. Mahajanaka II was \nnow married to this princess and raised to the throne. He later   \nrenounced the world. A remarkable feature of the character of \nMahajanaka II was his spirit of renunciation. He gives utterance to \na famous verse : ‘We have nothing own may live without a care \nMithila palaces may burn,nothing mine is burned . Mahajanaka-\nJataka is sculptured on a railing of the Bharhut Stupa having   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n73  \n \ninscription : The arrowmaker, King Janaka, Queen Sivali.Nimi and \nKalara are mentioned in Buddhist,Brahmanical and Jaina \nliterature. Ugrasena Janaka revived the greatness of Mithila. \nAshtavakra  sais as all other mountains are inferior to the \nMainaka, as calves are inferior to the ox, so kings of the eart h \ninferior to the king of Mithila ( Ugrasena). He is called Janaka na \nvarishtha Samrat(Mahabharata),great performer of sacrifices and  \nis compared with Yayati. In one s uch Yagya Ashtavakra, son of \nKahoda and Sujata (daughter of Uddalaka), attended and \nAshtavakra defeated Vandin, son of a charioteer and got released \nhis son.Paurava prince, Satanika, the son of Janamejaya, was a \nVaidehi. Sathnika married the daughter of Ugrasena Janaka who \nsought to enhance his influence by means of this matrimonial \nalliance. Devarata II was contemporary of  Yajnavalkya, who too k \nthe management of the royal sacrifice where  a quarrel arose \nbetween Yajnavalkya and his maternal uncle Vaisampayana as to  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n74  \n \nwho should be allowed to take the sacrificial fee and in presen ce \nof Devala, Devarata, Sumanta, Paila and Jaimini Yajnavalkya \ntook half of that.  Devarata I obtained the famous bow of Siva.  \nThe Vedic texts mention  five Videha kings,Videgha Mathava, \nJanaka Vaideha, Janaki Ayasthuna,  Nami Sepya and Para \nAhlara. Janak Ayasthuna in the Brihadaranyaka Upanishad is \nsaid to be  pupil of Chuda Bhagavitti and a teacher of Satyakam a \nJabala. Satyakama Jabala is contemporary of Janaka Vaideha \nand Yajnavalkya. Ayasthuna was a Grihapati of those whose \nAdhvaryu was Saulvayana and taught  the latter the proper mode \nof using certain spoons. Sayana Ayasthuna is the name of a \nRishi. Jatak mentions a city named Thuna between Mithila and \nthe Himalayas,  a favourite resort of Ayasthuna. Janakpur corre s-\nponds exactly with the position assigned by Hiuen Tsang the \ncapital of Vaji. Janaka Vaideha is Kriti Janaka, son of Bahulas va  \nand was contemporary of Janamejaya Parikshita and his son  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n75  \n \nSatanika. Yajnavalkya and Kritis were the disciples of \nHiranyanabha Kausalya. Uddal aka Aruni was approached by \nJanamejaya Parikshita to become his priest. Uttanka instigated \nJanamejaya to exterminate the non-Aryan Sarpas by burning \nthem in a sacrifice.Uddalaka Aruni with his son Svetaketu \nattended the Sarpa satra of Janamejaya. Yajnavalkya taught the \nVedas to Satanika, the son and successor of Janamejaya.Kriti, \nthe disciple of Hiranyanabha, w as the son of a king. Janaka \nVideha was a contemporary of Uddalaka Aruni,Yajnavalkya, \nUshasti Chakrayana. Janaka Vai deha brought  centre of political  \nand intellectual gravity from the Kuru country to Videha.The ro yal \nseat of the main branch of the Kuru or Bharata dynasty shifted to \nKausambi. Aitareya Brahman says that  all kings of the are call ed \nSamrat. Satapatha Brahman says that the Samrat was a higher \nauthority than a Rajan as by the Rajasuya he becomes Raja and \nby  Vajapeya he becomes Samrat.   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 5) http://www.videha.co.in/\n \n \n \n76  \n \nThe Kuru Panchalas were called Rajan. Janaka Vaideha’s was a \nmaster of Agnihotra  sacrifice. Yajnavalkya learnt the Agnihotr a \nfrom this king. Yajnavalkya Vajasaneya, who was a pupil of \nUddalaka Aruni. \n \n \nिसि᳍रस्तु  ","size_mb":0.5,"has_text":true},"Videha 006.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 006.pdf","name":"Videha 006.pdf","text":"videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n1  \n \nिवदेह 15 माचर् 2008 \nवषर् 1     मास 3  अंक 6\n \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n2  \n \n \n \nएिह अंकमे अिछ:- \n15 माचर् 2008 \nवषर् 1     मास 3  अंक 6 \n1. शोध लेख: \nमायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \n2. उपन्यास \nसह᮲बाढ़िन (आँगा) \n3. महाका᳞ महाभारत (आँगा) \n4. कथा(प्लाइवुड)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n3  \n \n5. प᳒ \n  ज्योित झा चौधरीक प᳒ गामक \nसूयार्स्त \n \nआ’ आन किवक अन्यान्य किवता \n6. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n7. िमिथला कला- िचᮢकला \n िचᮢकार उमेश कु मार महतो \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n4  \n \n8. संगीत िशक्षा \n(आँगा) \n9. बालानां कृ ते \n(एकांकी –अपाला आᮢेयी- पिहल भाग) \n \n10. पंजी ᮧबंध \n᮰ी िव᳒ानन्द झा”मोहनजी” पंᲯीकार ᮰ी  व् \n \n \n \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n5  \n \n11. िमिथला आ’ संस्कृ त( सवर्तंᮢस्वतंᮢ बᲬा झाक \nजीवनी) \n12. भाषा आ’ ᮧौ᳒ोिगकी \n13. रचना िलखबासँ पिहने... (आँगा) \n14. ᮧवासी मैिथल English मे \nअ. VN Jha के र DO WE REALLY EXIST AS NATION \nआ.VIDEHA,Mithila,Tirbhukti, Tirhut…(आँगा) \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n6  \n \nसंपादकीय \n                 वषर्: 1     मास: 3      अंक: 6 \n \nएिह अंकमे सािहत्यकेँ  राजनीितसँ जोड़य बला अ ंᮕेजीमे िववेकानन्द झा जीक लेख \nᮧवासी मैिथल स्तंभक अ ंतगर्त द ेल ग ेल  अ ि छ ।  प Ჳ ी क ा र ज ी क  पूणर् प ि र च य क  संग \nहुनकर ल ेख स ेहो द ेल ग ेल अिछ। िवद ेह ᳇ारा िकचुउ प ुरान अलभ्य िकताबक \nिडिजटलाइजेशनक कॉपᲃरा सेहो श ुरू कएल ग ेल अिछ। पᲳीक स्कै िनग आ’ सच र् \nकरबा योग्य िडक᳤्री जािहमे पाठक नव-नव शब्द जोिड़ सकताह के र आधार िकछु \nमनोयोगी िवदेह कायर्कᱫार् सभक ᳇ार शुरू ह ेल अिछ। ई सभटा सभ क्यो िन:श ुल्क \nकए रहल छिथ आ’ अपन मातृभाषाक आ’ मातृभूिमक अनुरागी होयबाक ᮧमाण दए \nरहल छिथ। िहनका लोकिनक नाम रचना आ’ आका र्इवक सम्मुख अएला पर सो ँझा \nआनल जायत। \nअपनेक रचनाक आ’ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे। \n \nन ई  ि द ल् ल ी  1 5 / 0 3 / 0 8      ग ज ेन्ᮤ ठाकु र  \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n7  \n \n1. शोध लेख: \nमायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \n \n \n \n᮰ी मायानान्द िम᮰क जन्म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 अगस्त 1934 ई.केँ भेलिन्ह। मैिथलीमे एम.ए. कएलाक \nबाद िकछु िदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल स ँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक  ᳞ाख्याता आ’ \nिवभागाध्यक्ष रहलाह। पिहने मायानन्द जी किवता िलखलिन्ह,पछाित ज ा कय िहनक ᮧितभा आलोचनात्मक िनब ंध, \nउपन्यास आ’ कथामे सेहो ᮧकट भेलिन्ह। भाङ्क लोटा, आिग मोम आ’ पाथर आओर चन्ᮤ-िबन्दु- िहनकर कथा स ंᮕह सभ \nछिन्ह। िबहािड़ पात पाथर , मंᮢ-पुᮢ ,खोता आ’ िचडै  आ’ स ूयार्स्त िहनकर उपन्यास सभ अिछ॥ िदशांतर िहनकर किवता \nसंᮕह अिछ। एकर अितिरᲦ सोने की नैय्या माटी के लोग, ᮧथमं शैल पुᮢी च,मंᮢपुᮢ, पुरोिहत आ’ ᳫी-धन िहनकर िहन्दीक \nकृ ित अिछ। म ंᮢपुᮢ िहन्दी आ’ मैिथली द ुनू भाषाम े ᮧकािशत भेल  आ ’  ए क र  मैिथली स ंस्करणक हेतु िहनका सािहत्य \nअकादमी पुरस्कारसँ सम्मािनत कएल गेलिन्ह। ᮰ी मायानन्द िम᮰ ᮧबोध सम्मानसँ सेहो पुरस्कृत छिथ। पिहने मायानन्द जी \nकोमल पदावलीक रचना करैत छलाह , पाछाँ जा’ कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलिन्ह। \n \nहरिकसन अध्यायक ᮧारम्भ 3400 वषर् पूवर् होइत अिछ।कृ िष िवकासक संग स्थायी \nिनवासक ᮧवृिᱫ बढ़य लागल। आ’ तकरा बाद पिरवारक रूप स्प᳥ होमय लागल। \nकृ िष-िवकाससँ व ा ि ण ज् य  ि व स् त ा र क  आ व श् य क त ा  ब ढ़ ल ।  ऊ न क  व ᳫ ,  च Ქ ी ,  भ ी त क  \nघर आ’ इनारक घेराबा बनय लागल। \nिकसन अध्यायक ᮧारम्भ 3300 ई.पूवर् भ ेल। ᮰म-बेचबाक ᮧारम्भ भेल। पटौनीक \nᮧारम्भक संग क ृ िष-िवकास गित पकड़लक। भ ूगोल जानकारी भ ेलासँ वािणज्य \nबढ़ल। अलंकारक ᮧवृिᱫ बढ़ल।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n8  \n \nहरप्पा:मोहनगाँव अध्याय 3200 वष र् प ूवर् द ेखाओल ग ेल अिछ।᮰म-बेचबाक ह ेतु \nकाठक टोलक उदाहरण अब ैत अिछ। अल ंकार ᮧवृिᱫ बढ़ल। गोलीक मालाक स ंक \nकु म्हारक चाक सेहो सम्मुख आयल। समाजमे वगर् िवभाजनक ᮧारम्भ भेल। \nगणेषक ᮰ीगणेष अध्याय 3100 ई. प ूवर् ᮧारम्भ भेल। दिक्षणांचल लोकक आगमन \nबाद हरप्पा हुनका ल्किनक ᳇ारा बनेबाक चच र् ल ेखक करैत छिथ। मोहनजोदड़ो, \nलोथल आ’ चान्हूदोड़ोक िवकास ᳞ापािरक के न्ᮤक रूपमे भेल। िलिप, कटही गाड़ी \nआ’ म ूिᱫकलाक आिवष्कार भ ेल आ’ वस्त ु ि व ि न म य क  हेतु हाट लागय \nलागल।मेसोपोटािमयाक जलप्लावन आ’ सुमेरी आ’ अस ुरक आगमनक चचा र् लेखक \nकरैत छिथ। \nिक᳤ अध्यायक ᮧारम्भ 3000 ई.पू. सँ भेल। िवदेश ᳞ापारक आरम्भ भेल। तामक \nआिवष्कार भेल। कृ िष दासत्वक सेहो ᮧारम्भ भेल। बािढ़सँ सुरक्षाक हेतु ऊँ च डीह \nबनाओल जाय लागल। \nमहाजन अध्याय 2800 पू. ᮧाम्भर् होइत अिछ। नगरक ᮧारम्भ वािणज्यक हेतु भेल। \nनहिर पटौनीक ह ेतु बनाओल जाय लागल। ड ंडी तराज ूक आिवष्कार आवश्यकता \nस्वरूप भेल। ᮧकाशक ᳞वस्थाक ब्योँत लागल।  \nमंडल अध्यायमे चचर् 2600 ई.पू.क छैक। संस्था िनमार्ण, िववाह ᳞वस्था आ’ दूरक \nयाᮢाक हेतु पाल बला नावक िनमार्ण ᮧारम्भ भेल। \nिक᳤ मंडल अध्याय 2400 ई.पू. के र कालखण्डसँ आरम्भ कएल गेल अिछ। एिहम े \nवषार्क अभावक चचार् अिछ। आयर्क पूवर् िदशामे बढ़बाक चचार्सँ लोकमे भयक सेहो \nचचार् अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n9  \n \nमंडल:मंडली अध्याय 2200 ई.प ू.सँ ᮧ ा र म् भ  भेल। आय र्क आगमनक आ’ वषा र्क \nअभाव दुनूकेँ  देखैत लोथल वैकिल्पक रूपसँ िवकिसत होमय लागल। \nपतन:पुरंदर: एिह अध्यायक कालखण्ड 2000 ई.प ू.सँ ᮧ ा र म् भ  भेल अिछ। आय र्क \nराजा ᳇ारा पुरकेँ  त ोिड़ महान  कᱶᮤ हड़प्पाकेँ  ध्वस्त करबाक चचार्सँ मायानन्द जी \nअपन पिहल िकताब ‘ᮧथमं शैल पुᮢी च’ के र समापन कर ैत छिथ। आय र् हड़प्पाकेँ  \nहिरयूिपयासँ संबोिधत कएल, आयर् बाहरसँ अयलाह ᮧभृिᱫ िकछु िस᳍ांतक आधार \nपर रिचत ई उपन्यास ऐितहािसक उपन्यास होयबाक दावा करैत अिछ। आ’ एिहम े \n20,000 ई.पू.सँ 1800 ई.प ू. तकक इितहासोपाख्यानक चचार् अिछ। म ुदा मौिलक \nएितहािसक िवचारधारा आ’ नवीन शोधक आधार पर एकर बहुतो बात समीचीन \nबुझना निह जाइत अिछ।  \nअᲨासँ श ुरू भ ेल ई कथानक ब᲻ आशा िदअओन े छ ल ।  लेखक पिहल अध्यायम े \nिलखैत छिथ ज े प ृथ्वीक उत्पिᱫ लगभग 200 करोड़ वष र् प ूवर् भ ेल ज े स वर्था \nसमीचीन अिछ। कमर्काण्डमे एक स्थान पर वणर्न अिछ- “ ᮩाᳬणे ि᳇तीये पराधᱷ ᮰ी \nस्वेतवाराह कल्पे वैवस्वत मन्वंतरे अ᳧ािवशिततमे किलयुगे ᮧथम चरणे” आ’ एिह \nआधार पर गणना कएला उᱫर 1,97,29,49,032 वष र् पृथ्वीक आयु अबैत अिछ। \nरेिडयोएिक्टव िविध ᳇ारा सेह ो  ई ए ह  उ ᱫ र  अ बैत  अ ि छ ।  ई  अ नुमािनत अिछ ज े \nयूरेिनयमक 1.67 भाग 10,00,00,000 वषर्मे सीसामे बदिल जाइत अिछ। िविभ᳖ \nᮧकारक पाथर आ’ चᲵानमे सीसाक माᮢा िभ᳖ रहैत  अिछ ।  एिह ᮧ कारसँ ग ण न ा \nकएला पर ई ज्ञात होइछ जे रेिडयोएिक्टव पदाथर् 1,50,00,00,000 वष र् प ि ह ने \nिव᳒मान छल। एिह ᮧकारेँ कोनो शैलक आयु 2,00,00,00,000 वषर्सँ अिधक निह \nभ’ सकै छ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n10  \n \nयूरोपमे सᮢहम शाब्दी तक पृथ्वीक आयु 4000 वष र् मानल जाइत रहल। ईरानक \nिव᳇ान 1200 वषर् प ि ह ने प ृथ्वीक उत्पिᱫ मनलैन्ह। ई द ुनू द ृि᳥कोण वैज्ञािनक \nदृि᳥कोणसँ हास्यास्पद अिछ। एिह तरहक पा᳟ात्य शोधकेँ  लेखक पिहल अध्यायमेतँ \nनकािर देलिन्ह मुदा अंत धिर जाइत-जाइत ओ’ आय र् लोकिन हड़प्पाकेँ  हिरयूिपया \nकहैत छिथ एिह ᮧकारक पा᳟ात्य द ुराᮕहक ᮧभावमे आ ि ब  गेलाह। पि᳟मी \nिव᳇ानक उिच्छ᳥ भोजसँ ब ि च  ᮰ुि त  प र म् प र ा क  प र ी क्ष ा  त कर् आ ’  ᮰ ᳍ ा क  ि म ᮰ ण सँ \nनिह कए सकलाह। एिह ᮧकार े ‘ ᮧ त मं श ैल प ुᮢी च’ िन᳜ आधार पर अपन \nइितहासोपाख्यान सािहित्यक रूपसँ निह बना पओलक.............. \n(अनुवतर्ते) \n \n \n \n2. उपन्यास \nसह᮲बाढ़िन (आँगा) \n \nगामक ᮧाइमरी स्कू लमे स भ  क ल ा क  प र ी क्ष ा  ह ो इ त  छ ल ।  संगीत, \nिचᮢ, नाटक। गाममे हारमोिनयम, ढ़ोलक बज ेनहार ख ूब रहिथ। \nपिहने द ुगार् प ूजाटामे न ा ट क  ह ो इ त  छ ल ,  मुद ा  प छ ा ि त  ज ा ’  क ’  \nकृ श्णा᳥मी, काली पूजा इत्यािदमे स ेहो नाटक ख ेलेनाइ श ुरू भ’  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n11  \n \nगेल। हरखाक रामलीला पाटᱮ सेहो एक मिहना खेला क’ गेल छल। \nअहूमे द ू चािर िदनम े रामलीलाक बीचम े नाटक होइत छल। श ुरू \nभेल रामलीला पाटᱮ िबना बजेनिह। मुदा दू चािर िदन धिर माला \nक्यो न’ क्यो उठबैत गेलाह। रामलीला पाटᱮक सभ कलाकारकेँ  एक \nिदनक ख ेनाइक खचा र्केँ  माला उठ ेनाइ कहल जाइत छल। द ूचािर \nिदनतँ माइक पर क्यो न क्यो जोशमे जा’ क’ हम माला उथायब त ँ \nह म  उ ठ ा य ब  क हैत ग ेलाह, म ुदा द ू च ा ि र  ि द नुका बाद रामलीला \nपाटᱮक आᮤर् अ नुरोधकेँ  द ेखैत गौ ँक ा  स भ  ट ो ल क  अ नुसार माला \nउठेबाक एकटा ᮓम बना द ेल ि ख न् ह ।  ओ ि ह  स म य मे ओ क र  ए क ट ा  \nच म त् क ा र  छ ल ,  आ ’  ह म  अ प न  कै िरयर अिभन ेताक रूपम े ब ा द मे \nकरबाक मोन े-मोन इच्छा रख ैत छलहु ँ। ओिह समयम े श ि न  ि द न  \nस्कू लमे न ा ट क  खेलेबाक प्लान िशक्षकगणक स्वीकृ ितसँ ब न ल ।  \nनाटकक िकताब कतएस ँ आ य त  त ा ि ह  हेतु ए क ट ा  न ा ट क  द ा न व ी र  \nदधीची िलखलहु ँ। स्कू लक कलाकार सभक ेँ  ए क ᮢ  क ए ल हुँ। आब \nक ल ा क ा र  स भ क  न ा म  तँ स ुनू। पोटहा, ल ुल्हा, न ेँगड़ा, \nपोटसुड़का,लेलहा,ढ़हीबला,कनहा, अन्हरा, तोतराहा,बौका,बिहरा \nई सभ हमर बालकलाकार रहिथ। कारण ज े अ प न ा केँ  श ु᮪-शा᮪ \nबुझिथ से िकएक नाटक खेलेताह। दहीकेँ  तोतराकेँ  किहयो क्यो ढ़ही  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n12  \n \nबजल तँ ओकर नाम ढ़हीबला भ’ गेलैक। सदᱮमे किहयो पोटा चुबैत \nरिह गेलैकतँ पोटहा भ’ ग ेल आ’ दोसर एहन भ ेल तँ द ुनूमे अन्तर \nकोना करी। स े ओ’ पोटा खस ैत काल स ुरकतो अिछ स े ओकर नाम \nभ’ गेल पोटसुरका। आँगा आऊ। ककरो अन्हिरया राितमे ठेस लािग \nगेलैक त ँ क ो न  अ ᱫ त ः  भेलैक। ह ँ ओ क र  न ा म  अ न् ह र ा  भ ’  गेलैक। \nबᲬामे द ेरीसँ ब ज न ा इ  शुरू कएन े छ ल हुँ त ँ अ ह ाँ भ ’  गेलहुँ ब ौ क ा ।  \nसोझगर छी त ँ ल ेलहा। गपकेँ  अ न ठ बैत छी त ँ भ ेलहुँ ब ि ह र ा ।  न व  \nघ ड़ ी  प ि ह र ल ा क  ब ा द ( घ ड़ ी  प ा ब ि न  ि द न  व न स् प ि त क  घ ड़ ी )  ह ा थ  \nकनेक सोझ रािख ल ेलहुँ तँ भेलहुँ लुल्हा। तोतराइत तँ सभ अिछ, \nमुदा किबयाठी टोलक छी त ँ लोक नाम रािख द ेलक तोतराहा। \nकनेक डेढ़ भ’ तािक द ेलहुँ आिक िपपनीकेँ  उनटा क’ ककरो डर ेलहुँ \nत’ भेलहुँ कनहा। ठेस लगलाक बाद कनेक झका क’ चललहुँ तँ भेलहुँ \nनᱶगड़ा। \nआ’ जौँ कनेक पाइ बलाक बेटा छी, आिक माय कनेक दबंग छिथ तँ \nकनाह रहलो उᱫर क्यो कनहा किह क’ देखओ। \nअस्तु एिह बाल कलाकार सभक स ंग शिन िदन होयत हमर नाटक \nदानवीर दधीची।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n13  \n \n(अनुवतर्ते) \n3. महाका᳞ महाभारत (आँगा) \n बीच यज्ञमे उठल छल ᮧ᳤ अᮕ-पूजाक , \nभीष्मक सम्मित युिधि᳧र पुछलिन्ह जा’, \nभीष्म कहल छिथ ᮰े᳧ कृ ष्ण नृप बीच, \nसहदेव सुिन वचन चरण पखारय लाग। \n \nचेिदराज िशशुपालसँ सहल निह भेल, \nअपशब्द कृ ष्ण-भीष्मकेँ  देब’ लागल, \nदुयर्ओधन-᮪ाता ᮧस᳖ छल भेल, \nभीमक ᮓोध बढ़ल छल ओ,झपटल, \nभीष्म रोिक शांत छल ओकरा कएल। \n \nिशशुपालक गािर सुिनयो छल कृ ष्ण ᮧशांत, \nछलाह िकएकतँ ओ’िपिसयौत  कृ ष्णक, \nिदन बीतल कृ ष्ण देलिथ वचन दीदीकेँ  एक, \nसय अपराध क्षमा हम करब ओकर। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n14  \n \nसय गािर सुनलाक उपरांत चलल सुदशर्न, \nचᮓ कएलक चेिदराजक िशरोच्छेद तखन, \nसभा मध्य शांित – पसरल छल जाय, \nिशशुपाल पुᮢकेँ  चेिदक ग᳎ी पर बैसाय। \n \nयज्ञक िᮓया िनिवᲩ संप᳖ छल भेल, \nसभ राजाकेँ  ससम्मान िवदा कएल गेल। \n \nसभा भवनक चामत्कृ त्यक भेल चिचत, \nदुयᲃधन-शकु िन भवनकेँ  देखल चिकत। \nनीँचा देिख मृग-मरीिचका बान्हल फाँढ़, \nपािन निह छल हसिल ᮤौपदी ई जािन, \nअयना सोँझा पारदरशᱮ निह ई देखल, \nओ’ चोिटल भीमक अᲵहाससँ िवकल। \nआँगा स्फिटक फशर् छल जकरा बुझल, \nपािन भरल भीजल छल सभ  हँसल। \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n15  \n \nअपमािनत छल लय युिधि᳧रसँ आज्ञा, \nचलल हिस्तनापुर शीᮖिह सभ ᮪ाता। \n(अनुवतर्ते) \n4. कथा \nप्लाइवुड \n \nप्लाइवुड \n \n“निह एहन कोनो बात निह अिछ”, ई त ँ हमर सभक काय र्क अंतगर्त करइए पड़ ैत \nअिछ”। \n“ मुदा अहाँकेँ  ई निह ब ुिझ पड़ैत अिछ ज े एिह ब ेर िकछु बेशी ᮓू र भ’ ग ेलहुँ अहाँ \nसभ?” \n “ᮓू रताक तँ कोनो बात निह अिछ। हमरा सभ त ँ कोनो िवशेष सूचनाक आधार पर \nकायर् करैत छी”। \n”मािन िलय’ ज े हमरा ककरोस ँ द ुश्मनी अिछ, आ’ ओिह आधार पर िवभागक ेँ  ओ’ \nअपन ᳞िक्ᱫगत स्वाथर् आ’ झगड़ाक हेतु ᮧयोग कए सकै त अिछ”। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n16  \n \n“ अहाँक शंका ककरो पर अिछ?” \n“ निह हम तँ उदाहरण दय रहल छलहुँ”। \n” निह हमरा सभ कोनो स ूचनाक आधार पर सोझ े िबदा निह होइत छी। पिहन े \nओकर ग ंवेषणा करैत छी, आ’ तकर े ब ा द  ए तेक ठाम सच र् क र ब ा क  अ नुमित भ ेटैत \nअिछ”। \n“ मुदा आब अहाँ ई किहयो देब जे अहाँक कोनो गलती निह अिछ, तँ की हमर इᲯत \nलौिट कए आयत”। \n” एनातँ हमरा सभकेँ  हाथ-पर हाथ दए बैिस जाय पड़त। मुदा अहूँक गप ठीक अिछ। \nअहाँक ᮧित जौँ ᳇ेषवश क्यो काय र् क ए ने ह ो य त  तँ ओ क र ा  प र  क ा यर्वाही कएल \nजायत।” \n“ की काय र्व ा ह ी  ह ो य त ।  ह म र ा  प र तँ क ा यर्वाही भ’ ग ेल ।  ह म र  स भ ट ा  ब ा य र  टूिट \nजायत।हम सभ एतेक पुरान छी, तीन पुस्तसँ एिह कायर्मे लागल छी। करबो करब तँ \nक्लᱶडेस्टाइन िरमूव ल  क र ब ।  स भ  प र तँ रेड भ’ ग ेल, िकछु क त हु  न ि ह  भेटल स े के  \nपितयायत”। \n \nओकर बातो ठीक छल ैक। ई प्लाइवुडक ᳞ापारी एक न ंबरक काजक ह ेतु ज ा न ल  \nज ा इ त  छ ल ,  मुदा स ंकषर्णकेँ  जे स ूचना ᮧा᳙ भेल छलिन्ह से ओ क र  ि व प र ी त  छ ल ।  \nमुदा ई रेडतँ खाली ग ेल। फै क्टरी, घर, डीलर सभ ठामस ँ टीम खाली हाथ आयल। \nमुदा आब ऑिफसरकेँ  की जवाब द ेताह। नामी कं पनी छल, अिधकारीगण डरा क’ \nरेडक अन ुमित स ंकषर्णक ᳞िक्ᱫगत ᮧित᳧ाक देखैत द ेने छ ल ा ह ।  हेडᲤाटर्रसँ फ ो न   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n17  \n \nपर फोन स ंकषर्णकेँ  आ ि ब  र ह ल  छ ल ि न् ह ,  भ ो र तँ र ेडमे भ इ ये ग ेल छल, दस बज े \nऑिफसमे ि र प ो टर् द ेबाक ह ेतु क ह ल  गेल छलिन्ह। फै क्टरीक मािलक स ेहो एम्हर- \nओम्हरक बात ल’ क’ दस बात सुना देलाकिन्ह। स्वणर्प्लाइ ना᳜ा ई कं पनीक िदल्ली \nधिर पहुँिच छलैक।  अकच्छ भ’ क’ संकषर्ण भोरमे घर पहुँिच मोबाइल ऑफ क’ कय \n9 बजेक अलामर् लगा’ क’ स ुतबाक ᮧयास करय लगलाह। कािल्ह भोरेसँ रेड चिल \nरहल छल, ई कोना भ ेल, कोनो क्ल ᱶडेस्टाइन िरमूवलक कᲬा पचᱮ िकएक निह \nभेटल। क े स लीकत ँ न ि ह  भ ’  गेल। म ुदा क े सक िवषयम े स ंकषर्णक अितिरक्ᱫ \nडायरेक्टर िवजीलᱶसकेँ  म ा ᮢ  बुझ ल  छ ल ि न् ह ।  ई  स भ  ि ब छ ौ न  प र  स ो ि च ते र ह ि थ ,  \nतावत िनन्द तँ निह लगलिन्ह मुदा 9 बजेक अलामर् बािज उठल। \n \nऑिफसमे स भ  क् य ो  जेना िहनके  ब ा ट  त ा ि क  र ह ल  छ ल ा ह ।  क तेक गोट े ई ह ो  सुना \nदेलकिन्ह, जे ए ि ह  के सक इंटेिलजᱶस हुनको सभक लग छलिन्ह, म ुद ा  ए ि ह  त र ह क  \nके समे क् लᱶडेसटाइन िरम ूवलकेँ  ि स ᳍  के नाइ म ुिश्कल होइत छ ैक, तािह ह ेतु ओ ’  \nलोकिन एिहम े ह ा थ  न ि ह  देलिन्ह। कानाफू स ी  ह ो म य  ल ा ग ल  जे ब ᲻  ह ी र ो  ब नैत \nछलाह, आब ᮝांसफर ऑडर्र ल’ कय िनकलताह डायरेक्टरक ऑिफससँ। \n \nसंकषर्ण डायरेक्टरक ऑिफसमे गेलाह आ’ सोझ े िकछु िदनक समय मा ँिग लेलिन्ह। \nकी प्लान छिन्ह, एिह िवषयमे गप-शप घुमा देलिथ। एिह बेर कोनो ᮧकारक कोनो \n᮪म निह राख’ चाहैत छलाह। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n18  \n \nआब संकषर्ण स्वणर् प्लाइक फै क्टरीसँ हिट क’ आ’ ओकर डीलरसँ हिट क’ कायर् करए \nलगलाह। सभटा दस्तावेजकेँ  घोिख ग ेलाह। िकछु कागज पर स ेहो िलखय लगलाह। \nफे र अपन प्लानक िहसाबसँ पटनासँ अरिरयाक हेतु िबदा भ’ गेलाह। \n \nपान तँ खाइत निह रहिथ आ’ चाह स ेहो घरे टा मे िपबैत रहिथ। मुदा लोकसँ िकछु \nजनबाक हो त ँ िबना चाह आ’ पानक दोकान ग ेने कोना काज चलत। स े ओ’ चाह \nपान शुरू कएलिन्ह। बाब ुल दादाक ग ुलकन्द बला पान नीको ब᲻ लागिन्ह। तकरा \nबाद बाब ुल दादा अरिरयाक लग पासक सभटा प्लाइव ुडक फै क्टरीक िलस्ट द’ \nदेलकिन्ह। मुदा फै क्ᮝी सभक पहुँचबाक रोड सभक भगवान े मािलक रहिथ। ध ूल-\nधᲥरमे क हु न ा  ज ा ’  क य  ए क ट ा  फै क्टरीक पता चलल ज े स् व णर्प्लाइकेँ  स प् ल ा इ  दैत \nछल, ओतुᲥा दरबान संकषर्णकेँ  कहलकिन्ह जे मािलक दोसर फै क्टरीमे बैसैत छिथ, \nसे दू टा फै क्ᮝीक पता चिल गेलिन्ह संकषर्णकेँ । \nसंकषर्ण थाकल-हारल ओिह फ ै क्टरी पहुँचलाह।एक गोट मारवाड़ े स Ჯ न  बैसल \nरहिथ। \n \n“कतयसँ आयल छी”। \n”आयल तँ पटनासँ छी, मुदा घुरब कोना से निह बुिझ पड़ैत अिछ”। \n” हँ, एक गोट नेताक जेलसँ बाहर गोली मािर कय हत्या क’ देल गेल। नेताजी रहिथ \nतँ ज ेलमे म ुदा घ ुमय िफरय प ूिणयाँ ज ेलसँ ब ा ह र  ि ब न ा  ि न य म क  ि न क ल ल  र ह ि थ ।  \nजेलर की करताह। िपछला मास एक गोट क ै दीकेँ  पुरनका जेलर घुमय हेतु निह देने \nछलिथन्ह तँ भ Ჵ ा  ब ज ा र मे गोली मािर द ेलकिन्ह। एिह बेर ज े घ ुमय द ेलिखन्ह तँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n19  \n \nसरकार सस्पेन्ड क’ देलकिन्ह। तािह ह्त्याक बाद बन्दक आह्वान अिछ। हमरा संगे \nर हू । ए त य  ह म हू  अ प न  गेस्ट हाउसमे र हैत छी। पिरवार िसलीग ुड़ीमे र हैत अिछ। \nिववाह निह भ ेल अिछ। भोरम े हमरा कलकᱫा जयबाक अिछ। पिहन े ि स ि ल गुरी \nअपन गाड़ीसँ जायब तँ रूट बदिल क’ प ूिणयाँ बस स्टैण्डमे अहाँकेँ  छोड़ैत जायब”। \n \nयुवा बजᲥर रहिथ से संकषर्णकेँ  नीक लगलिन्ह। राितम े गेस्ट हाउसमे बहुत  गप्प \nभेलिन्ह। नेताक रंगदारीक, चन्दा बला सभ जबदर्स्ती रसीद कािट जाइत छलिन्ह। \n \n“एनामे तँ िबना क्लेनडेस्टाइन कएने घाटा भ’ जायत, ह ँ मजबूरी छैक। आ’ तकर \nदोषी तँ ई नेता सभ छिथ। ᳞ापारी की करओ”। \n \nआ ब  म ा र व ा ड़ ी  युव ा  ज क र  न ा म  न व ल  छ ल  क नेक कनिछया क’ स ंकषर्ण िदिश \nदेखलक। संकषर्णकेँ  भेलिन्ह जे ओकरा कोनो शंकातँ निह भेलैक। \n \n“ निह क्लᱶडेस्टाइन निह करबाक तँ िस᳍ांत अिछ हमरा सभक। ह ँ िकछु एडजेस्टमᱶट \nकरय पड़ैत अिछ”। \nसंकषर्णकेँ  यािद पडलिन्ह ज े कोना स्वणर् प् ल ा इ क  म ा ि ल क ो  ब जैत-बजैत बािज द ेने \nछल, जे करबो करब तँ क्लेनडेस्टाइन िरमूवल करब। तखन करैत की जाइत अिछ ई \nसभ। ओना अरिरयाक ई फ ै क्टरी स्वणर् प्लाइक हेतु जॉब वकर् करैत छल, आ’ तािह \nहेतु सरकारी Ჽ ूटीक सभ भार स्वणर् प्लाइ पर रहैक। ई क्लेनडेस्टाइन किरयो क’  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n20  \n \nकी करत। टैक्स तँ दोसराकेँ  देबाक छैक। \n \nतखने एकटा फोन अयल ैक ।  ᳳ र ग  न म ग र  र हैक स े स ंकषर्णकेँ  ब ुझबामे भ ांगठ निह \nभेलिन्ह जे ई बाहरक एस.टी.डी.कॉल अिछ। ओिह कॉलक बाद एकाएक ओ’ य ुवा \nसंकषर्ण िदिश तािक कय चुप्पी लगा’ गेल। \n \nभनिसया जकरा नवलजी झा स ँ स ंब ो ि ध त  क ’  र ह ल  छ ल ा ह  खेनाइ बिन ज ेबाक \nसूचना देलकिन्ह। संकषर्ण आ’ नवलक बीच माᮢ औपचािरक गप भेल। फे र दुनू गोटे \nसूित गेलाह। भोरमे अपन वचनक अन ुसार ओ’ य ुवा संकषर्णकेँ  पूिणयाँ बस स्टैण्ड \nछोिड़ द ेलकिन्ह। उतरबासँ प ि ह ने स ंकषर्ण नवलस ँ प ुछलिन्ह।“ कलकᱫामे स् व णर् \nप्लाइक ऑिफस छैक। ओतिह जा’ रहल छी की”। \nओ’ युवा हँसल। \n“ अहाँ िविजलᱶस सँ छी। हमरा कािल्ह जे एस.टी.डी. आयल छल, स े स्वणर्-प्लाइक \nकलकᱫा ऑिफस सँ आयल  छ ल ।  अहाँक िवभागेक क्यो गोटे हुन का स भकेँ  अहाँक \nअरिरया याᮢाक िवषयम े स ूचना द ेलिखन्ह। देखू ह म  क ह ने छ ी  जे हम माᮢ \nएडजेस्टमᱶट करैत छी। आ’ तािहस ँ हमरा कोन फायदा होइत अिछ? ट ैक्स तँ हमरा \nलगैत निह अिछ। ह ँ तािहसँ हमरा काज भ ेटैत अिछ। आ’ बाहरी छोट-मोट खचा र्, \nिवभागक,पुिलसक, नेताक िनकिल जाइत अिछ। तखन बेश”। \n \nई किह ओ’ सᲯन संकषर्णकेँ  हतᮧभ करैत चिल गेलाह। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n21  \n \nआब पटना पहु ँिच कय स ंकषर्ण जखन ऑिफस पहु ँचलाह तँ सभकेँ  बुझल रह ैक जे \nसंकषर्ण तािह फ ै क् ᮝ ी क  ि व ि ज ट  स र क ा र ी  ख च ार् प र  क ए ल ि न् ह  अ ि छ ,  ज क र ा  प र  \nसरकार टैक्सक माफी देने छैक। \n \nडायरेक्टसँ भेँट कएलाक बाद संकषर्ण पहुँिच गेलाह कलकᱫा। पुिलस थानामे घुमैत \nरहलाह आ’ पता करैत रहलाह जे स्वणर्-प्लाइ आिक ओकर कोनो कमर्चारीक िवरु᳍ \nकोनो के स छैक तँ निह। म ुदा ओतय त ँ स्वणर् प्लाइ ब᲻ नीक छिव बनेने छल।आब \nसंकषर्ण सोचम े प ि ड़  गेलाह। इनप ुट-आउटपुट क े र अन ुपातसँ ई  क ं पनी करोड़ो \nरुपयाक टैक्सक चोिर कए रहल अिछ। मुदा ᮧमाण कोनो निह। \nसंकषर्ण ओतुᲥा थाना सभमे अपन पता आ’ फोन न ंबर छोिड़ देलिन्ह, जे जौ ँ कोनो \nके स एिह क ं पनी ᳴कवा एकर कमर्चारीक स ंबंधमे ह ो य  तँ त क र  सूचना हुनका द ेल \nजाइन्ह। \nघुिर कए आिब ग ेलाह संकषर्ण। डायरेक्टरसँ कहलिखन्ह, जे क्लोजर िरपोटर् अखन \nनिह देब। देखैत छी िकछु जानकारी कतहु सँ भेटैत अिछ िक निह। \nछह मासक बाद। \nभोरमे एस.टी.डी. के र ᳳरग भेल। \n” हम कलकᱫा, साल्ट ल ेक थाना स ँ बािज रहल छी। एक गोट े एकटा कमप्ल ेन \nिलखेने छिथ, जे स्वणर्-प्लाइ ऑिफससँ पेमेन्ट ल’ क’ घुरैत काल हुनकर सूटके स ऑटो \nबला छीिन लेलकिन्ह, जािहमे िकछु कै श आ’ चेक छलिन्ह”। \n” कतेक कै स आ’ कतेक चेक”। \n”1.79 लाख क ै स आ’ 1.83 लाखक च ेक, ᮧायः कै सक कोनो इनस्योरᱶस रहिन्ह,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n22  \n \nतािह ᳇ारे एफ.आइ.आर. करओलिन्ह अिछ।चेकक तँ पेमᱶट स्टॉप भ’ जायत”। \n \nभोरे िबना िरजवᱷशनक संकषर्ण पहुँिच गेलाह कलकᱫा। आ’ लोकल टीमक संग ओिह \nगोटेक घर पर छापा माड़लिन्ह जकर पाइ आ’ कै स ऑटो बला छीिन लेने छल। \nछापाक बीचम े स ंकषर्णकेँ  एकटा डायरी भ ेटलिन्ह। तकरा बाद पटना फोन क’ \nअरिरयाक फ ै क्टरीसँ न व ी न त म  ि र मूवलक िरटन र् म ँगा ल ेलिथ। फ े र ओ’ सᲯन \nिजनका घर पर छापा पड़ल छल क ेँ  ᮝांिजट िरमांड पर ल’ क’ पटना आिब ग ेलाह। \nरस्तामे पता चलल ज े ओ’ सᲯन नवलक बहनोइ छलाह, आ’ अरिरयाक फ ै क्टरीक \nएकाउन्टेन्ट होयबाक स ंगिह, स्वणर्-प्लाइक संग ओकर लाइजन अिधकारी स ेहो \nछलाह। \nआब सभ तथ्य सो ँझ ा  छ ल ।  जे ड ा य र ी  भेटल छल तािहम े कै स आ’ च ेकक कॉलम \nबनल छल। ितिथ सिहत िववरण छल। च ेकक भुगतानक कॉलम अरिरया फै क्टरीक \nिक्लयरᱶस स ँ ि म ि ल  गेल  छ ल ,  आ ’  ई ह ो  ि स ᳍  भ ’  गेल ज े स भ  ᮝ ांजेक्सनमे ल ग भ ग  \nअदहाक पेमᱶट स्वणर्-प्लाइ ᳇ारा कै समे देल जाइत छल। आ’ तकर िववरण निह त ँ \nस्वणर्-प्लाइक खातामे रहैत छल आ’ निहय े अरिरयाक फै क्टरीमे। स्वणर्प्लाइ टैक्स \nसेहो माᮢ चेकक (पिकया) ᳇ारा गेल अदहा िरमूवलक पेमᱶट पर दैत छल। संकषर्ण ई \nिरपोटर् डायरेक्टर केँ  द’ देलिन्ह।  \nएकाउन्टेन्टक अपराध बेलेबल छलैक। कोटर् ओकरा बेल पर छोिड़ देलकै क। \n”नवलक समाचार कहू। ब᲻ नीक लोक अिछ। मुदा िकछु बतेलक निह”। \n” ओकर कािल्ह अरिरयासँ िसल्लीगुड़ी जाइत काल सड़क द ुघर्टनामे मृत्यु भ’ गेलैक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n23  \n \n᳴कवा करा देल गेलैक। जमाय बाबूक संग एतयसँ सोझे हमरा सभ ओतिह जायब”। \nएक गोट उᱫेिजत स्वर जे एकाउन्टेन्ट बाबू केँ  लेबाक हेतु आयल छल बािज उठल। \n“ म ुदा ई ब ूिझ िलय’ ज े अ ह ाँक ई सफलता हमर ब ुरबकीसँ भ ेटल अिछ। जौ ँ ह म  \nकै सक इनस्योरᱶस क्लेमक लालचमे निह पिड़तहुँ तँ ई सभ निह होइत”। जमाय बाब ू \nबािज उठलाह। \nडायरेक्टर स्वणर्प्लाइक िवरु᳍ कायर्वाहीक लेल कलकᱫा ऑिफसकेँ  िलिख द ेलिन्ह। \nस्वणर् प्लाइक िवरु᳍ करोड़ोक ᮟाफ्ट शो-कॉज नोिटस सेहो पठा द ेल गेल। संकषर्न \nिचतामᲨ छलाह।“ ठीके  तँ कहलक नवल। एडजेस्टमᱶटे तँ क’ रहल छल। चोिर तँ क्यो \nआन क’ रहल छल। ओ’ त ँ म ा ᮢ  म ा ध् य म  छ ल ।  ह म हू  तँ क त हु  न ि ह  ब ि न  गेल छी \nमाध्यम, नवलक मृत्युक”। \n     -------- \n                                 \n \n \n \n \n  \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n24  \n \n5. प᳒ \n  ज्योित झा चौधरीक प᳒ \n \n गामक सूयार्स्त \nगामक सूयार्स्त \nएक अद्भुत दृष्य यािद पािड़ चिकत भेलहुँ, \nपोखिरक भीड़ पर हम ठाढ़ छलहुँ \nआसमानक नीलवणर् भेल रंगमय \nिदया बातीक मुहुतर्मे सुयर् सबसᱰ  िवदा लय \nिक्षितजमे िवलीन हुअ लागल \nसंग ओकर ᮧकाशपुंज सेहो भागल \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n25  \n \nसबहक खिरहानमे लालटेन िटमिटमाय छल \nपक्षी सब समदाओन गािब रहल छल \nसेहो ध्विन मन्द पिड़ गेल \nसᱼझ राितमे बदिल गेल \nफे िर स अिगला  भोर मे पिक्षगण   \nगायत ᮧाती सब िमिल एक संग। \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n26  \n \n \nआ’ आन किवक अन्यान्य किवता \n \nहोली  \nधुरखेलक कादो-मािटसँ रहिथ अकच्छ, \nरंग अबीर भने आयल मुदा लगैछ टका, \nसाफ-सुथड़ा बुझैत छलहुँ एकरा मुदा, \nिनबंध िनकलैत अिछ रंगक के िमकलक, \nिवषय अिछ पुरनके  छल ठीक यौ कका। \n \nदारू िपनहार सोमरसक चचा र् करैत निह अघाइत छिथ, \nदेवतो िपबैत रहिथ ओकरा पुरनका नामसँ, अिछ होली, \nिमᮢता बढ़ेबासँ बेशी घटा रहल अिछ आइ कािल्ह ई। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n27  \n \n6. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n सुभािषतम् \nवᮚादिप कठोरािण मृदुिण कु सुमादिप। \nलोकोᱫराणाम चेतांिस को िह िवज्ञातुमहर्ित। \n \n᮰ुतस्य सुभािषतस्य अथर्ः एवम् अिस्त। कदािचत महापुरुषाणाम् चेतांिस( मनांिस) \nवᮚादिप कठोरािण भविन्त। पुष्पादिप मृदुिण भविन्त। अतः सुभािषतकारः वदित। \nकः महापुरुषाणाम् ज्ञातुम् शᲣोित। ज्ञातुमेव न शᲣु मः।  \n \nकथा \n \nचन्ᮤगु᳙ः इित एकः महाराजः आसीत्। सः महाराजः मगधदेशम् पालयित स्म। मगध \nदेशस्य राजा आसीत्। तस्य अमात्यः -चन्ᮤगु᳙स्य अमात्यः-चाणक्यः इित। सः बहु \nिव᳇ान् िनस्पृहः आचायर् आसीत्। य᳒िप सः महाराजस्य अमात्य तथािप सः सरल \nजीवनयापयित स्म। एकदा चन्ᮤगु᳙ः चाणक्यम् ᮧजाभ्यः दातुम् कं बलम् यच्छित। सः \nचाणक्यः तस्य कं बलम् कु टीरे नयित। । सः सामान्य कु टीरे वासं करोित। शीतकालः \nआसीत्। सः कं पित स्म। एकः चोरः िमᮢे संग आगतवान्। सः पश्यित। बहूिन धनािन \nसंित। कं बलान् रािशः अिस्त। परंतु चाणक्यः न धृतवान्। सः सु᳙वान् अिस्त। प᳀ी \nअिप सु᳙वती अिस्त। चाणक्य उठापेत्।चाणक्य मुखापेत पृच्छित।भोः। िकमथर्म्  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n28  \n \nआगतवन्तः। अनंतरं सः चोरः वदित। शीतकालः अिस्त। िनᮤां करोित, कं बलान \nरािशः अिस्त। तथािप न धृतवान्। चाणक्यः वदित। कं बलानां मदथᲈ न दᱫवान। \nᮧाजाभ्याः िवतरणम् कᱫुर्म् दᱫवान्। अतः अहम् एतािन कं बलािन न धराम्। तदा \nचोरः चाणक्यं पृच्छित। भवान् कीदृशः दयालुः।िनस्पृहः अिस्त। वयम् इतःपरम् \nचौरकायᲈ न कु मर्ः। अतः भवतः सकाशः वयं िशिक्षतवन्तः। ते चौरकायᲈ त्यक्ᱫवा \nसᲯनः भविन्त। क्षमाम् याचिन्त। भवतः िनस्पृहताम् दृष्ट्वा अस्माकं  लᲯा भवित। \nवयम् इतःपरं चौकार्यᲈ न कु मर्ः। इित क्षमायाचन्। \n \nप᳒ \n \n \nनृत्यित पुᱫिलका ᮕामे, \nबालः पश्यित अवैरामे। \nिवहसित, गायित,रोदित सा \nयदा सा जीवित बाला। \nसा  अिस्त मनोहरा बाला, \nअहं इच्छािम पुᱫिलका। \nनमोनमः ।  \nसंस्कृ तभाषा िशक्षणे भवताम् सवᱷषाम् स्वागतम्। आरम्भे मम पिरचयं वदािम। मम \nनाम गजेन्ᮤः।अहं िशक्षकः।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n29  \n \nभवान वदतु। \nभवान् कः। भवती का। \nभवान् उिᱫ᳧तु। भवान् उपिवशतु।  \nभवान् उिᱫ᳧ित। भवती उपिवशित। \nभवंटः उिᱫ᳧िन्त। भवत्यः उपिवशिन्त। \nउपिवशित- उपिवशन्तु। \nवदतु- वदन्तु। \nगायतु- गायन्तु। \nअहं एकवचनं वदािम। भवन्तः बहुवचन वदन्तु। \nनृत्यतु- नृत्यिन्त। \nअहम् उिᱫ᳧ािम।– अहम् उपिवशािम। \nअहं पठािम। \nवयम् उिᱫ᳧ामः। \nभवन्तः उपिवशामः। \nभवान् गच्छित।– भवन्तः गच्छिन्त। \nभवती गच्छतु।– भवत्यः गच्छन्तु। \nसः-ते \nएषः- एते \nकः- के  \nतत्- तािन \nएतत्- एतािन  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n30  \n \nिकम्- कािन। \nअहं गच्छािम। \nवयं गच्छामः। \nभवान् गच्छतु-।- भवन्तः गच्छन्तु। \nभवती गच्छतु- भवत्याः गच्छन्तु।एतस्य-तस्य(पु.) \nएतस्याः-तस्याः(ᳫी.) \nसा ताः \nएषा- एताः \nका- काः \n \nगच्छतु- गच्छन्तु। \n \nअᮢ कित पुस्तकािन सिन्त। \nचत्वािर पुस्तकािन सिन्त। \nहरीशः गणयतु। कित अङ्कन्याः सिन्त। \nकित पणार्िन सिन्त। षट् पणार्िन सिन्त। \nकित चमषाः सिन्त। अ᳥ चमषाः सिन्त। \nपाण्डवाः कित जनाः। पाण्डवाः पᲱ जनाः। \nकौरवाः कित जनाः। कौरवाः शत जनाः। \nवषᱷ कित मासाः सिन्त। वषᱷ ᳇ादश मासाः सिन्त। \nमासे िᮢशः िदनािन सिन्त।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n31  \n \nपक्षे पᲱदश िदनािन सिन्त। \nअᮢ िᮢशत जनाः सिन्त। \nअᮢ कित जनाः सिन्त। \nिᮢशत दन्ताः सिन्त। \nकित दन्ताः सिन्त। \nएषः दण्डः/हस्तः। \nदण्डः हस्ते अिस्त। \nदण्डः कु ᮢ अिस्त। \nएषः आसन्दे अिस्त। \nएषः स्यूतः।  \nएतत् धनम्। धनं कोषे अिस्त। \nवाᱫार् पिᮢकायाम् अिस्त। \nस्थािलका/फलं स्थािलकायाम् अिस्त। \nजलं कू प्याम् अिस्त। \nअङ्गुल्यकम् अङ्गुल्याम् अिस्त। \n \nवृक्षः- वृक्षे \nआपणः- आपणे \nिवᱫकोषः- िवᱫकोषे \nिव᳒ालयः- िव᳒ालये \nपुस्तकः- पुस्तके   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n32  \n \nिहमालयः- िहमालये \nमागर्ः- मागᱷ \nआसन्दः-आसन्दे \nमिन्दरम्- मिन्दरे \nनगरम्- नगरे \nस्थािलका- स्थािलकायाम् \nसंिचका- संिचकायाम् \nपेिटका- पेिटकायाम् \nकू पी- कू प्याः \nघटी- घᲷाः \nअङ्कनी- अङ्कन्याः \nलेखनी- लेखन्याः] \n \nस्यूते पुस्तकम् अिस्त। \nवािटकायां फलम् अिस्त। \nलेखन्याः मसी अिस्त। \nन᳒ाः नीरः अिस्त। \nइदानीम् अहं शब्द᳇यं वदािम। भवन्तः योजियत्वा/ िमिलत्वा वदतु। \nलखनऊ उᱫर ᮧदेशे अिस्त। \nभोपाल मध्यᮧदेशे अिस्त।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n33  \n \nमुम्बई महारा᳦े अिस्त। \nमैसूर कणार्टके  अिस्त। \nइदानᱭ भवन्तः एके कं  वाक्यं कथयिन्तवः। \nकः वदित आरम्भे। \nिशक्षकः िव᳒ालये अिस्त। \nदन्ताः मुखे सिन्त। \nमम गृहं भारत देशे अिस्त। \nभारत देशे कु ᮢ अिस्त। \nमम गृहं भारत देशे िबहार ᮧदेशे अिस्त। \nिबहार ᮧदेशे कु ᮢ अिस्त। \nिबहार ᮧदेशे मधुबनी मंडले अिस्त। \nमधुबनी मण्डले कु ᮢ अिस्त। \nमधुबनी मण्डले मेहथ ᮕामे अिस्त। \nमेहथ ᮕामे कु ᮢ अिस्त। \nतᮢैव अिस्त। \nअहं पᲱवादने उिᱫ᳧ािम। \nभवान् कदा उिᱫ᳧ित। \nभवान् कदा दंतधावनं करोित। \nअहं सा᳍र् स᳙वादने योगाभ्यासं करोिम। \nअहम् अ᳥वादने िव᳒ालयं गच्छािम। \nभवती कदा िव᳒ालयं गच्छित।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n34  \n \nभवती कदा पूजां करोित। \nइदानᱭ कदा इित शब्दम् उपयोज्य ᮧ᳤ं पृच्छन्तु। \nअहम् उᱫरं वदािम। \nभवान् कदा पूजां करोित। \nअहं पᲱवादने पूजां करोिम। \nअहं न ᮓीडािम। \nरवीन्ᮤस्य िदनचरे अᮢ अिस्त। \nइदानीम् अहं िचᮢं दशर्यािम। भवन्तः वाक्यं वदन्तु। \nरवीन्ᮤः पादोन अ᳥वादने ᳩानं करोित। \nरवीन्ᮤः अ᳥वादने अल्पाहारँ स्वीकरोित। \n(अनुवतर्ते) \n \n7. िमिथला कला- िचᮢकला \n िचᮢकार उमेश कु मार महतो \nमधु᮰ावणी अिरपन \n \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n35  \n \nगतांकमे एकर चचार् छल जे मधु᮰ावनीमे संगमे सूयर् चन्ᮤ गौर, सािठ आ’ नवᮕहक \nिचᮢ सेहो िलखल जाइत अिछ। \nएकर िचᮢ एिह अंकमे ᮧस्तुत अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n36  \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n37  \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n38  \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n39  \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n40  \n \n \n \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n41  \n \n \n8. संगीत िशक्षा \n(आँगा) \n गायन काल सेहो सभ राग-रािगनीक हेतु िनि᳟त रहैत अिछ। \n12 बजे िदनसँ 12 बजे राित धिर पूवाᲈग आ’ 12 बजे राितसँ 12 बजे िदन धिर \nउᱫरांग राग गाओल-बजाओल जाइत अिछ। \n \nपूवाᲈग रागक वादी स्वर मे कोनो एक टा (सा, रे, ग, म, प ) होइत अिछ। \nउᱫरांगक वादी स्वरमे (म,प,ध,िन,सा)मे सँ कोनो एक टा होइत अिछ। \nसूयᲃदय आ’ सूयार्स्तक समयमे गाओल ज्आय बला रागकेँ  संिध ᮧकाश राग कहल \nजाइत अिछ। \n \nरागक जाित \n \nरागक आरोह आ’ अवरोहमे ᮧयुक्ᱫ स्वरक संख्याक आधार पर रागक जाितक \nिनधार्रण होइत अिछ। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n42  \n \nएकर ᮧधान जाित तीन टा अिछ। \n1. संपूणर् (7) \n2.षाड़व(6) \n3.औड़व(5) \nआ’ एिहमे सामान्य स्वर संख्या ᮓमशः 7,6,5 रहैत अिछ। \n \nआब एिह आधार पर तीनूकेँ  फेँ टू। \n \nसंपूणर्-औरव की भेल? हँ पिहल रहत आरोही आ’ दोसर रहत अवरोही। \nकहू आब। (7,5) एिहमे सात आरोही स्वर संख्या आ’ 5 अवरोही स्वर संख्या अिछ। \nसंपूणर्क सामान्य स्वर संख्या ऊपर िलखल अिछ(7) आ’ औड़वक (5) । तखन संपूणर्-\nऔड़व भेल(7,5)। \nअिहना 9 तरहक राग जाित होयत। \n1.संपूणर्-संपूणर्(7,7) \n2.संपूणर्-षाड़व(7,6) \n3.संपूणर्-औड़व(7,5) \n4. षाड़व-संपूणर्- (6,7) \n5. षाड़व- षाड़व - (6,6) \n6. षाड़व -औड़व (6,5) \n7.औड़व-संपूणर्(5,7)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n43  \n \n8.औड़व- षाड़व(5,6) \n9. औड़व- औड़व(5,5) \n \nथाट: \n \n(अनुवतर्ते) \n9. बालानां कृ ते \n एकाङ्की \nअपाला आᮢेयी \n \nपाᮢ: \nअपाला: ऋगवैिदक ऋचाक लेिखका \nअिᮢ: अपालाक िपता \n \nवै᳒ 1,2,3: \nकृ शा᳡: अपालाक पित। \nवेषभूषा \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n44  \n \nउᱫरीय वᳫ (पुरुष), वल्कल, जूहीक माला(अपालाक के शमे), दण्ड। \n \nमंच सᲯा \n \nसहकार-कु Ჳ(आमक गाछी), \nवेदी, हिवगर्न्ध, रथक िछᮤ, युगक िछᮤ, \nसोझाँमे साही, गोिह आ’ िगरिग़ट। \n \n \n \n \nदृश्य एक \n \n(आमक गाछीक मध्य एक गोट बािलका आ’ बालक)। \n \nबािलका: ह म र  न ा म  अ प ा ल ा  अ ि छ ।  ह म  ऋ ि ष  अ ि ᮢ क  पुᮢी छी।अहाँ के  छ ी  ऋ ि ष  \nबालक। \nबालक: हम िशक्षाक हेतु आयल छी। ऋिष अिᮢ कतए छिथ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n45  \n \nअपाला: ऋिष जलाशय िदिश नहयबाक हेतु गेल छिथ, अिबते होयताह। \n(तखनिह दिहन हाथमे कमंडल आ’ वाम हाथमे वल्कल लेने महिष अिᮢक ᮧवेश।) \nअिᮢ: पुᮢी ई कोन बालक आयल छिथ। \nअपाला: ऋिषवर। आ᮰मवासीक संख्यामे एक गोट व ृि᳍ होयत। ई बालक िशक्षाक \nहेतु... \nबालक: निह। हमर अखन उपनयन निह भ ेल अिछ। हम अखन माणवक बिन \nउपाध्यायक लग िशक्षाक हेतु आ य ल  छ ी ।  ई  देखू ह म र  ह ा थ क  द ण् ड ।  ह म  द ण् ड -  \nमाणवक बिन सभ िदन अपन गामस ँ आयब आ’ साँझमे चिल जायब। हम व ेद मंᮢसँ \nअपिरिचत अनृच छी। \nअिᮢ: बेश तखन अहा ँ हमर िशष्यक रूपम े ᮧिस᳍ होयब। िदनक पूवर् भाग ᮧहरण \nिव᳒ाक ᮕहणक हेतु राखल गेल अिछ। हम जे मंᮢ कहब तकरा अहाँ स्मरण राखब। \nपुनः हम अहाँक िविधपूवर्क उपनयन करबाय संग ल’ आनब। \nबालक: िवपि᳟त गुरुक चरणमे ᮧणाम। \n(पटाक्षेप) \n \nदृश्य दू \n \n(उपनयन संस्कारक अंितम द ृश्य। अपाला आ’ िकछु आन  ऋिष  बा ल क बािल काक \nउपनयन संस्कार कराओल जा चुकल अिछ।) \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n46  \n \nअिᮢ: अपाला। आब अहाँक असल िशक्षा आ’ िव᳒ा शुरू होयत।(प ुनः आन िव᳒ाथᱮ \nसभक िदिश घ ूिम।) अहाँ स भ केँ  स ा ि व ᮢ ी  मंᮢक िनयिमत पाठ करबाक चाही। ॐ \nभूरभुवः स्वः तत्सिवतुवर्रेण्यं भगᲃ देवस्य धीमिह िधयो योनः ᮧचोदयात्। सिवता- \nजे सभक ᮧेरक छिथ- के र वरेण्य- सभकेँ  नीक लागय बला त ेज- पृथ्वी, अंतिरक्ष आ’ \nस्वगर्लोक-सवᲃᲬ अकाश-मे प स र ल  अ ि छ ।  ह म  ओ क र  स् म र ण  क रैत छी। ओ’ हमर \nबुि᳍ आ’ मेधाकेँ  ᮧेिरत करथु। \nअपाला: िपतृवर।“ ॐ नमः िस᳍म” के र संग िव᳒ारम्भक पूवर् िशक्षाक अंतगर्त की \nसभ पढ़ाओल जायत। \nअिᮢ: व णर्, अक्षर-स्वर-, माᮢा- ᯷स्व,दीघर् आ ’  प् लुत -  ब ल ा घ ा त -  उ द ा ᱫ ,  अ नुदाᱫ, \nस्विरत- शु᳍  उ Წ ा र ण ,  अ क्ष र क  ᮓ ि म क  ि व न् य ा स -  व ᱫर्न ी - ,  प ढ़ ब ा क  आ ’  ब ज ब ा क  \nशैली, एकिह वण र्केँ  ब ज ब ा क  कै कटा ᮧकार, ई सभ िशक्षाक अ ंतगर्त िसखाओल \nजायत। साम संतान- जेिक सामान्य गान अिछ- के र माध्यमसँ िशक्षा देल जायत। \nअपाला: गुरुवर। आ᮰मक िनयमसँ सेहो अवगत करा देल जाय। \nअिᮢ: वनक ᮧाणी अवध्य छिथ। आहाराथर् फल पूवर्-संध्यामे वन-वृक्षसँ एकᮢ कएल \nजायत। ᮧातः आ’ सायं अिᲨहोᮢ होयत, तािह हेतु सिमधा, कु श, घृत-आज्य-, एवम् \nदुग्धक ᳞वस्था ᮧितिदन िमिल-जुिल कय कएल जायत। हिरणक ेँ  िनिवᲩ आ᮰ममे \nटहलबाक अन ुमित अिछ। कदम्ब, अशोक, क े तकी, मध ूक, वकु ल आ’ स ूदकारक \nगाछक मध्य आ᮰ममे य ᳒ ि प  कृ िषक अन ुमित निह अिछ, परᲱ अक ृ ष्य भूिम पर \nस्वतः आ’ बीयाक ᳇ारा उत्प᳖ अकृ ᳥पच्य अ᳖क ᮧयोग भ’ सकै छ। \nबालक: हम सभ एकिह िव᳒ापीठक रहबाक कारण सतीथ्य र् छी। ग ुरुवर। दण्ड आ’ \nकमण्डलक अितिरक्ᱫ िकचुउ रखबाक अनुमित अिछ?  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n47  \n \nअिᮢ: किट मेखला आ’ मृगचमर् धारण करू आ’ अपनाक ेँ  एिह योग्य बनाऊ, जािहसँ \n᳇ादशवषᱮय यज्ञ सᮢक हेतु अ ह ाँ तैयार भ’ सकी आ’ महायज्ञक समाि᳙क प᳟ात् \nᮩᳬोदय, िवदथ पिरषद आ’ उपिनषद ओ’ अरण्य संसदमे गंभीर िवषय पर चचार् क’ \nसकी। \n(पटाक्षेप) \n \nदृश्य तीन \n(कु टीरमे ऋिष अिᮢ कै क गोट वै᳒क संग िवचार-िवमशर् कए रहल छिथ।) \n \nअिᮢ: व ै᳒गण। बािलका अपालाक शरीरम े त् व क्  र ो ग क  ल क्ष ण  आ ि ब  र ह ल  अ ि छ ।  \nशरीर पर ᳡ेत कु ᳧क लक्षण देखबामे आिब रहल अिछ। \nवै᳒ 1: कतबा मिहनास ँ क तेक ो  औ ष ि ध क  ि न म ार्ण कए बािलकाकेँ  खोआओल, आ’ \nलेपनक हेतु सेहो देल। \nअिᮢ: अपाला आब िववाहयोग्य भ’ रहल छिथ। हुनका ह ेतु योग्य वर सेहो तािक \nरहल छी। \nवै᳒ 2: कृ शा᳡क िवषयमे सुनल अिछ, ज े ओ’ सव र्गुणसंप᳖ छिथ, आ’ वृ᳍ माता-\nिपताक सेवामे लागल छिथ। ओ’ अपन अपालाक हेतु सवर्था उपयुᲦ वर होयताह। \nअिᮢ: तखन देरी कथीक। अपने सभ उिचत िदन हुनकर माता-िपतासँ संपकर् करू। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n48  \n \nदृश्य चािर \n \n(आ᮰मक सहकार-कु Ჳमे वैवािहक िविधक अनु᳧ान अिछ। वेदी बनाओल गेल अिछ, \nआ’ ओतय ऋित्वज लोकिन जव-तील के र हवन क’ रहल छिथ।) \nअपाला(मोने मोन): माथ पर िᮢपुंडक भ᳞-रेखा, आ’ शरीर-सौ᳧वक संग िवनयक \nमूिᱫ, ईएह कृ शा᳡ हमर जीवनक संगी छिथ। \n(तखने कृ शा᳡क नजिर अपालासँ िमलैत छिन्ह, आ’ अपाला नजिर नी ँचा कए ल ैत \nछिथ।। मुदा ᳫीत्वक मयार्दाकेँ  रखैत ललाट ऊँ चे बनल रहैत छिन्ह।) \nअिᮢ: उपिस्थत ऋिष-मण्डली आ’ अिᲨकेँ  साक्षी मानैत, हम अपाला आ’ क ृ शा᳡क \nपािणᮕहण करबैत छी। \n(अिᲨक ᮧदिक्षणा करैत काल कृ शा᳡क उᱫरीय वᳫ कनेक नी ँचा खिस पड़ल आ’ \nअपालाक के शक जूही-माला पृथ्वी पर खिस पड़ल।) \n \nदृश्य पाँच \n \n(अनुवतर्ते)  \n10. पंजी ᮧबंध \n᮰ी िव᳒ानन्द झा”मोहनजी” पंᲯीकार  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n49  \n \n \n \nअतः िववाहक पिहल चरण अिधकारक िनण र्य रहल होयत। वर पक्ष ओ’ कन्या \nपक्षक लोक परस्पर बैिस अपन-अपन पिरचयक आधार पर िनण र्य कर ैत छल \nहोएताह, ज े ‘ अ मुक’ कन्यासँ ‘ अ मुक ’  व र क  ि व व ा ह  ह ो  व ा  न ि ह ।  मुदा पिरचय \nरखबाक ᮧवृिᱫक ᮳ासक कारणेँ अिधकार-िनणर्यक हेतु ᮧत्येक पिरवारक सुयोग्य ओ’ \nआस्थावान ᳞िᲦ अपन यावतो पिरचय(32 म ूलक उल्लेख) िलिख कए राखय \nलगलाह। सातम शाब्दीसँ पूवर्िह ए िलिखत कौिलक पिरचय ‘समूह लेख्य’ क उल्लेख \nसवर्ᮧथम िव᳇᳇ैरैण्य कु मािरल भᲵ रिचत ‘तंᮢ वािᱫक’मे भ ेल अिछ, ज े म ी म ांसा \nदशर्नक ज ैिमनी स ूᮢक शबर ᳇ारा कएल भाष्यक ग्᳒ात्मक ‘वािᱫक’ थीक। \nतंᮢवािᱫक दशर्नक ᮕंथ थीक जािहम े यथाथर् वस्तुिस्थितक वणर्नसँ जाितक िवश ुि᳍ \nिस᳍ कएल गेल अिछ। जािह आधार पर धम र्क िनरूपण भए सक ै त। कु मािरल भᲵक \nकहब छलिन्ह जे “ बड़का कु लीन लोक बड़ िवश ेष ᮧय᳀सँ अपन जाितक रक्षा करैत \nछिथ। तैिह त’ क्षिᮢय ओ’ ᮩाᳬण अपन िपता-िपतामहािदक परम्परा िबसिर निह \nजाए तेँ समूह-लेख्य चलौलिन्ह। ओ’ ᮧत्येक कु लमे गुण आ’ दोष द ेिख ओिह अनुरूप \nसम्बंध करबामे ᮧवृᱫ होइत छिथ। \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n50  \n \n“िविश᳥ेनैव िह ᮧय᳀ेन महाक ु लीनाः पिरक्षिन्त आत्मानम्  अ न ेनैव िह ह ेतुना \nराजािभᮩिᳬणै᳟ स्व िपत ृ-िपतामहािद पारम्पयᲃ िवस्मणाथ ᲈ \nसमूहलेख्यािनᮧविततािन तथा च ᮧितकु लं ग ुण-दोष स्मणा ᲈतदनुरूपाः ᮧभ ृित-\nिनवृतयो दृश्यंते”।  \n(तंᮢवािᱫक, अध्याय 1, पाद-2, सूᮢ-2क वािᱫक) \n \nमुदा त ेरहम शताब्दीक उᱫराधर् होइत-होइत साधारण लोकक कोन कथा पिण्डत \nलोकिन सम ेत सम ूह ल ेख्य राखब छोिड़ द ेल ि न् ह ।  ए क र  प ि र ण ा म  ई  भेल ज े प ं \nहिरनाथ उपाध्याय(धमर्-शाᳫक महान ज्ञाता) “स्मृितसार” सन धमर्शाᳫक िवषयक \nᮕंथकᱫार् ओ’ महापंिडत पिरचयक अभावमे िववाह कए लेल, स्वजनमे अनिधकारमे \nअपन साक्षात िपतयौत भाइक दौिहᮢीमे। फलतः चौदहम शताब्दीक त ृतीय दशक \nहोइत-होइत एिह कौिलक पिरचयक ेँ  िविश᳥ पिण्डतक अधीन कए द ेबाक \nआवश्यकताक अनुभव कएल ज े ि व व ा ह क  स म य  अ ि ध क ा र क  ि न णर्य कए सकिथ। \nिमिथलाक तत्कालीन शासक राजा हिरिसहद ेवक ᮧेरणासँ िमिथलाक पिण्डत \nलोकिन शाके  1248 तदन ुसार 1326 ई. म े िनणर्य कएलिन्ह, जे “ पिरचय राखब \nलोककेँ  अ प न ा  प र  न ि ह  छ ो ड़ ल  ज ा य ,  ᮧ त् युत ओकरा स ंगृिहत कए िविश᳥ \nपिण्डतजनक िजम्मा कए देल जाए, ओ’ ई राजकीय एक गोट िवभाग बना द ेल जाए \nजािहसँ पिण्डत राजाज्ञासँ ि न युᲦ होिथ स ैह स ंगृिहत पिरचय राखिथ। ᮧत्य ेक \nिववाह तखनिह िस्थर हो जखन िनय ुᲦ पंिडत(पᲳीकार) अिधकार जा ँिच कए \nिलिखके  द ेिथ, ज े अ मुक कन्या ओ’ अम ुक वर ‘स्वजना’ निह छिथ। अथा र्त् \nशाᳫीयिनयमानुसार कन्याक स ंग वरक ेँ  व ैवािहक अिधकार छिन्ह। इय ैह पᮢ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n51  \n \n‘अस्वजन पᮢ’ वा ‘िस᳍ांत पᮢ’ कहौलक। आइयो कन्या वरक िववाह पूवर् अिधकार \nजँचाए िस᳍ांत पᮢ लेल आवश्यक बूझ ल  ज ा इ त  अ ि छ ।  प Ჳ ी - ᮧ बंधमे इ ए ह  स भ सँ \nᮧधान िनयम भेल जे िबनु िस᳍ांत भेने िववाह अशाᳫीय मानल जायत। ‘अस्वजन \nपᮢ’ देिनहार राजाज्ञासँ िनयुᲦ इएह पिण्डत पᲳीकार कहओलाह। संगृिहत पिरचय \nजािहमे ᮧ त् येक  न व  ज न् म  ओ  ि व व ा ह  ज ो ड़ ल  ज ा य  ल ा ग ल  से भ ेल पᲳी। िजनकर \nपᲳीमे आएल से भेलाह पᲳीब᳍। \nमहाराज हिरिसहद ेव ओ’ तत्कालीन पिण्डतक स ंयुᲦ िनणर्य अन ुसार पिरच ेता \nलोकिनक िनयुिक्ᱫ कए समस्त मैिथल ᮩाᳬणक सम्पूणर् पिरचय संगृिहत कएल गेल। \nपिरचेता लोकिन घ ुिम-घुिम ᮧत्येक पिरवारक म ुख्य ᳞िᲦसँ हु न क  प ि र च य  पुिछ \nिलिख लेल करिथ। सामान्य रूँ पे छओ पुरुषक पिरचय सभ जन ैत रहिथ। िकछु गोटा \nएिहसँ ब हु त ो  अ ि ध क  प ि र च य  ज नैत रहिथ। एिहना िकछ ु ग ो ट ए  म ा ᮢ  दू व ा  त ी न  \nपुरुषाक ज्ञान रखैत छलाह। ज े ज त ब ा  ज नैत रहिथ हुनकास ँ ओ त ब ि ह  संᮕह कए \nहुनकर पूरवजक वास-स्थान, गोᮢ, ᮧवर तथा हुनक वेद ओ’ शाखाक स ूचना िलिख \nलेल जाइत रह ैए। एिह संᮕहसँ एकिह कु लक अनेक शाखा जे िविभ᳖ा ᮕाममे बसैत \nछलाह, तकर पिरचय एकᮢ भए गेल। एिह रूप े गोᮢक अनुसार िभ᳖-िभ᳖ कु लक \nसम्पूणर् पि रचय ᮧा᳙  भए गेल । एिह पिर चय संकल न क समय  सभसँ ᮧ मुख मानल \nगेल बीजी प ुरुष ओ म ूल ᮕामकेँ । कारण कौिलक पिरचयक ह ेतु सवार्िधक उपयोगी \nइयैह सूᮢ भेल। िविभ᳖ गाममे बसैत एकिह कु लक िविभ᳖ ᳞िᲦक कौिलक पिरचय \nएिह मूल ᮕामक आधार पर संगृिहत कएल गेल रहए। एिह कारण े पᲳीमे अिनवायर् \nरूपस ँ म ूल ᮕामक उल्लेख भ ेल अिछ। पᲳी-ᮧबंधक समय ज े ᳞ ि Ღ  ज त ए  ब सैत \nरहिथ स े हु न क  भ ा व ी  संतानक ᮕाम कहओलक ओ पिरचय िलखौिनहार अपन \nपूवर्जक ᮧाचीनतम वास स्थानक जे नाम कहल स े ओिह ᳞िᲦक मूल भेल। एिहना  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n52  \n \nᮧत्येक कु ल क  ᮧ ा च ी न त म  ज्ञ ा त  पूवर्ज ओिह क ु लक बीजी प ुरुष कहाओल। एकर \nᮧमाणमे एक गोट उदाहरण द ेखल जाए सकै त अिछ। काश्यप गोᮢीय एक महाकु ल \nजकर शताविध शाखा िमिथलाम े अनुवᱫर्मान रहए, स ंगृिहत पिरचयक आधार पर \nमूलतः माण्डर ᮕामक वासी िस᳍ भेलाह। मुदा पᲳी-ᮧबंधसँ बहुत पिहनिह, एकर दू \nगोट शाखा स्प᳥तः ᮧमािणत भए गेल। एक मँगरौनी गामक आ’ दोसर गढ़-गामक। \nअतः पᲳीमे आिदअिहसँ मण्डरक संग-संग गढ़ ओ म ँगरौनी िवशेषण जोड़ल जाए \nलागल। मुदा उपलब्ध पिरचयक आधार पर द ुनू एकिह कु लक दू शाखा िस᳍ भेल। \nतैय दुनू कु लक मूल एकिह भेल ओ बीजी पुरुष सेहो एकिह भेलाह। \n \nगोᮢ- कहल जाइत अिछ ज े सकल गोᮢक समस्त जन समुदाय एकिह ᮧाचीनतम \nज्ञात महापुरुषक व ंशज िथकाह। ईएह ᮧाचीनतम ज्ञात महाप ुरुष गोᮢ कहाए \nसुिवख्यात छिथ। ᮰ी एम.पी. िचतालाल राव महोदय चािर हजार गोᮢक स ूची \nतैयार कएने छिथ। “ अमरकोष”म े गोᮢक हेतु तीन अथ र् देल गेल अिछ- पव र्त, वंश \nआ’ नाम। “वाचस्पत्य” कोषमे गोᮢक एगारह अथर् देल गेल अिछ- पवर्त, नाम ,ज्ञान, \nजंगल,खेत,क्षᮢ,संघ,धन, माग र्, व ृि᳍ आ’ म ुिन लोकिनक व ंश ।  ᮧ ा च ी न  संस्कृ त \nसािहत्यमे गोᮢ शब्दक ᮧयोग ᮧायः वंश वा िपताक नामक लेल भेल अिछ। छान्दोग्य \nउपिनषद (4/4) म े ज ी व न  गुरु सत्यकामसँ गोᮢ पुछैत छिथन्ह तँ हुनक अिभᮧाय \nसत्यकामक कु ल अथ्वा िपताक नामस ँ छिन्ह, मुदा ऋगवेदमे गोᮢक उल्लेख चािर \nठाम मेघ अथवा पहाड़क ल ेल आ’ दू ठाम पशु समूह अथवा जनसमुदाय अथवा पशु \nरक्षक रूपमे भ ेल अिछ। अ ंततः व ंश अथवा पिरवरक अथ र्मे गोᮢ शब्दक ᮧयोग  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n53  \n \nप᳟ातक ᮧयोग िथक। वंश अथवा पिरवारक अथर्मे गोᮢक ᮧयोग सवर्ᮧथम छान्दोग्य \nउपिनषदमे भेल अिछ। \nमैिथल ᮩाᳬण समाजमे गोᮢ वंशा-बोधक थीक। मैिथल ᮩाᳬणक समस्त गोᮢ िपतृ \nᮧधान थीक- अथार्त् ᮧ त् येक गोᮢ अपन-अपन व ंशक ᮧाचीनतम ज्ञात महापुरुषक \nनाम थीक। मैिथल ᮩाᳬणमे सभ िमलाए 20 गोट गोᮢ अिछ। मैिथल ᮩाᳬणमे सात \nगोट गोᮢक कु ल ᳞विस्थत, सुप ि र ि च त   ओ  ब हु संख् य क  अ ि छ ।  ई  स ा त  ग ो ट  ग ो ᮢ  \nथीक- \n1.शािण्डल्य \n2.वत्स \n3.काश्यप \n4.सावणर् \n5.पराशर \n6.भार᳇ाज \n7.कात्यायन। शेष 13 गोट गोᮢ थीक- \n1.गगर् \n2.कौिशक \n3.अलाम्बुकाक्ष \n4.कृ ष्णाᮢेय \n5.गौतम \n6.मौ᳄ल्य \n7.विश᳧  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n54  \n \n8.कौिण्डन्य \n9.उपमन्यु \n10.किपल \n11.िवष्णुवृि᳍ \n12.तिण्ड \n13.जाितकणर्। \n \nᮧत्येक गोᮢमे कतौक म ूल्य अिछ। िमिथलामे 153 म ूलक ᮩाᳬणक पिरच्अय ᮧा᳙ \nहोइत अिछ। कत ैक म ूल एहन अिछ, ज े ए क सँ अिधक गोᮢम े प ा ओ ल  ज ा इ त  \nअिछ।‘ᮩᳬपुरा’ एकटा एहन े म ूल िथक। एिह म ूलक ᮩाᳬण- \nशािण्डल्य,वत्स,काश्यप,अलाम्बुकाक्ष,गौतम ओ गगर् गोᮢमे पाओल जाइत छिथ। \nᮧवर- ᮧवरक उल्लेख वैिदक युगमे दशर् ओ पौण र्मास नामक इि᳥मे भेटैत अिछ। इ \nइि᳥ सभ आन सभ ᮧकारक यज्ञक आधार थीक। अतः एिहमे ᮧवरक पाठ होइत \nअिछ। एिह पाठक ᮧयोजन तखनिह होइत अिछ जािह क्षण यज्ञािᲨ उि᳎᳙ \nकरएबाली(सामधेनी) ऋचाक पाठक अन ंतर अध्वयुर् ओिह अिᲨ पर आज्य(घृत) दैत \nछिथन्ह। एकर िनिहताथ र् अ ि छ  जे ᮧ व र ,  य ज्ञ मे अ ि Შ केँ  बजएबाक ᮧाथर्ना थीक। \nᮧवरकेँ  बादमे ‘आषᱷय’ सेहो कहल ग ेल अिछ- जकर अथ र् िथक ऋिषस ँ संबंधराखए \nबला(ऋग्वेद-09/97/51)। शोनक ऋिषक स ुिवख्यात पूवर्ज लोकिन म ैिथल ᮩाᳬण \nमध्य ᮧवर कहबैत छिथ अथार्त् ऋगवेदक ऋचाक ᮧणेता लोकिन ᮧवर िथकाह।  \nमैिथल ᮩाᳬणक मध्य 2 वगर्क ᮧवर पिरवार होइत अिछ- िᮢᮧवर आ’ पाँच ᮧवर। जािह गोᮢक तीन गोट पूवर्ज ऋगवेदक सूिᲦक रचना कएल से िᮢᮧवर आ’ जािह \nगोᮢक पाँच गोट पूवर्ज लोकिन ऋगवेदक सूᲦक रचना कएल से पाँच ᮧवर कहबैत छिथ। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n55  \n \n1. शािण्डल्य- शािण्डल्य, अिसत आ’ देवल. \n2. वत्स---] ओवर्, च्यवन,भागर्व,जामदगन्य आ’ आप्लावन। \n3. सावणर्--] ओवर्, च्यवन,भागर्व,जामदगन्य आ’ आप्लावन। \n4. काश्यप-काश्यप, अवत्सार आ’ नैᮖूव. \n5. पराशर-शिᲦ, विश᳧ आ’ पराशर. \n6. भार᳇ाज-भार᳇ाज, आंिगरस आ’ बाह्स्पर्त्य. \n7. कात्यायन-कात्यायन, िवष्णु आ’ आंिगरस. \n8. गगर्-गाग्यर्, घृत, वैशम्पायन, कौिशक आ’ माण्ड᳞ाथवर्न। \n9. कौिशक- कौिशक, अिᮢ आ’ जमदिᲨ. \n10. अलाम्बुकाक्ष-गगर्, गौतम आ’ विश᳧. \n11. कृ ष्णाᮢेय-कृ ष्णाᮢेय, आप्ल्वान आ’ सारस्वत. \n12. गौतम-अंिगरा, विश᳧ आ’ बाहर्स्पत. \n13. मौदगल्य-मौदगल्य, आंिगरस आ’ बाहर्स्पत्य. \n14. विश᳧-विश᳧,अिᮢ आ’ सांकृ ित. \n15. कौिण्डन्य-आिस्तक,कौिशक आ कौिण्डन्य. \n16. उपमन्यु-उपमन्यु, आंिगरस आ’ बाहर्स्पत्य। \n17. किपल-शातातप, कौिण्डल्यआ’ किपल. \n18. िवष्णुवृि᳍-िवष्णुवृि᳍, कौरपुच्छ आ’ ᮢसदस्य \n19. तण्डी-तण्डी, सांख्य आ’ अंगीरस. \nगोᮢ आ’ मूल \n \nशािण्डल्य- िदधᲃष(िदघवे), सिरसब, महुआ, पव र्पल्ली(पवौली),खण्डबला, गंगोली, \nयमुशाम, किरअन, मोहरी, सझ ुआल, मड़ार, पण्डोली, जिजवाल, दिहसत, ितलय, \nमाहब, िसम्म ुआल, िसहा᮰म, सोदरप ुर, कड़िरया, अल्लािर, \nहोइयार,तल्हनपुर,पिरसरा,परसड़ा,वीरनाम, उᱫमपुर, कोदिरया, छितमन, वर ेवा, \nमधुआल, ग ंगौर, भटोर, ब ुधौरा, ᮩᳬपुरा, कोइआर, क े टिहवार, ग ंगुआल, \nघोिषयाम, छतौनी, िभगुआल, ननौती, तपनपुर। \nवत्स- पल्ली(पाली), हिरअम्ब, ितसुरी, राउढ़, टकवाल, घ ुसौत, जिजवाल, पह᳎ी, \nजल्लकी(जालय), भन्दवाल, कोइयार, के रिहवार, ननौर, डढ़ार, करमहा, ब ुधवाल, \nमड़ार, लाही, सौनी, सकौना, फनन्दह, मोहरी, व ंठवाल, ितसउ ँत, बरुआली,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n56  \n \nपण्डौली, बहेटाढ़ी, बर ैवा, अलय, भाᮧािरसमथ, बभिनयाम, उचित, तपनप ुर, \nिवठुआल, नरवाल, िचᮢपल्ली, जरहिटया, ᮩᳬपुरा,सरौनी। \n \nकाश्यप- ओइिन, खौआल, स ंकराढ़ी, जगित, दिरहरा, माण्डर, विलयास, पचाउर, \nकटाइ, सतलखा, पण्ड ुआ, मािलछ, म ेरन्दी, नदुआल, पकिलया, ब ुधवाल, िदभ ू, \nमौरी, भ ूतहरी, छादन, िवस्फी, थिरया, दोस्ती, भर ेहा, क ु सुम्बाल, नरवाल, \nलगुरदह।  \nसावणर्- सोन्दपुर, पिनचोभ, बरेबा, नन्दोर, मेरन्दी। \nपराशर- नरौन, स ुरगन, सक ु री, स ुइरी, सम्मूआल, िदहवाल, नदाम, मह ेशािर, \nसकरहोन, सोइिन, ितलय, बरेबा। \nभार᳇ाज- एकहरा, िवल्वपᲱक(ब ेलौँच), द ेयाम, किलगाम, भ ूतहरी, गोढ़ार, \nगोधूिल। \nकात्यायन- कु जौली, ननौती, जल्लकी, वितगाम। \nअलाम्बुकाक्ष- बसाम,कटाइ, ᮩᳬपुरा।  \nगाग्यर् – बसहा, बसाम, ᮩᳬपुरा, सुरौर, िवधौर, उरौर। \nकौिशक- िनटेरित \nकृ ष्नाᮢेय- लोहना, बुसवन, पोदौनी। \nमौ᳄ल्य- रतवाल, मािलछ, िदघौष, किपᲳल, जल्लकी। \nगौतम- ᮩᳬपुरा, उंितमपुर, कोइयार। \nविश᳧- कोथुआ। \nकᲅिडल्य- एकहरा, परौन।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n57  \n \nजातुकणर्- देवहार। \nतिण्ड- कटाई। \n \nिमिथलाधीश काणा र्ट व ंशीय क्षिᮢय महाराज हिरिसहदेव जीक सभाम े उ प ि स् थ त  \nसभ्य लोकिन मिहन्ᮤपुर पण्डुआ मूलक सदुपाध्याय गुणाकर झाकेँ  मैिथल ᮩाᳬणक \nपᲳी ᮧबन्धक भार देलिन्ह  \n \nनन्देहु श ुन्यं श ि श  श ा क  व षᱷ (1099 शाक े ) तच्ᮙावणस्य धवले म ुिनितथ्यधस्तात। \nस्वाती शनै᳟र िदने सुपूिजत लᲨे ᮰ी नान्यदेव नृपितढ़यर्धीत वास्तं॥1॥ शास्तानान्द \nपितव्वर्भूव नृपितः ᮰ी गंगदेवो नृपस्तत् सूनू(पुᮢ) नरिसहदेव िवजयी ᮰ी शिᲦ िसह \nसुतः तत् सूनू खलू राम िसह िवजयी भ ूपालवंत सुतो जातः ᮰ी हिरिसह देव नृपितः \nकाणार्ट च ूड़ामिण ॥2॥ ᮰ीम ंतं ग ुणवन्त मुᱫम कु लᳩाया िवशु᳍ाशयँ सᲳातानु \nगवेषणोत्सुक यातः सवा र्नु᳞िᲦक्षमां चातुयर्᳟तुराननः ᮧितिनिधकृ त्वा Ჭतु᳍ार्िकमां \nपंचािदत्यकु लांिवता िववजया िदत्यै ददौ पिᲳकाम्॥3॥ \n \nभूपालविन मौिल र᳀ मुकु टोलंकार िहरांकु र \nज्योत्सोज्वाल यटाल माल शिशिनः लीलᲱ चᲱलम्तावः \nशोभा भािज गुणाकरे गुणवतां मानन्द कन्दोदरे \nदृष्ट्वात्मा हिरिसह देव नृपितः पाणौ ददौ पिᲳकाम॥4॥  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n58  \n \nदृष्ट्वा सभां ᮰ी हिरिसहदेव िवचायर् िचते गुिणणी सिहष्णौ॥ \nगुणाकरे मैिथल वंश जाते पᲳी ददौ धमर् िववेचणाथर्म॥ \n \n(अनुवतर्ते) \n \n11. िमिथला आ’ संस्कृ त( सवर्तंᮢस्वतंᮢ बᲬा झाक \nजीवनी)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n59  \n \n \nसवर्तंᮢ स्वतंᮢ ᮰ी धमर्दᱫ झा(बᲬा झा) (1860 ई.-1918 ई.) \n \nिमिथला आ’ संस्कृ त स्तंभमे एिह अंकमे सवर्तंᮢ स्वतंᮢ ᮰ी धमर्दᱫ झा िजनकर \nᮧिसि᳍ बᲬा झाक नामसँ बेशी छिन्ह, के र जीवनी द’ रहल छी। \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n60  \n \nमधुबनी िजलांतगर्त लवाणी(नवानी) गाममे िहनकर जन्म भेलिन्ह। वाराणसीमे ᮰ी \nिवशु᳍ानन्द सरस्वती आ’ बालशाᳫीसँ िशक्षा ᮕहण करबाक बाद गाम आिब गेलाह \nआ’ शारदा भवन िव᳒ापीठक स्थापना गामेमे कएलिन्ह।गुरुकु ल प᳍ित सँ एतय \nसंन्यासी आ’ गृहस्थ िशक्षा ᮕहण करैत छलाह। िव᳒ाथᱮगणक खचार् गुरुजी उठबैत \nरहलाह। ᳇ारकाक शंकराचायर् िहनका आमंिᮢत कए न᳞न्यायक अध्ययन कएलिन्ह। \nआिस्तक आ’ नािस्तक आ’ न᳞न्यायक िव᳇ᱫक दृि᳥ये िहनका सवर्तंᮢ स्वतंᮢक \nउपािध देल गेलिन्ह। िहनका बᲬामे लोक बᲬा झा कहैत छलिन्ह, आ’ ईएह नाम \nधमर्दᱫ झाक अपेक्षा बेशी ᮧचिलत रहल। \nिहनक कृ ित सभ अिछ। \n1. सुलोचन-माधव चम्पू का᳞, \n2.न्यायवािᱫक तात्पयर् ᳞ाख्यान, \n3.गूढ़ाथर् तᱬवलोक(᮰ी मदभागवतगीता ᳞ाख्याभूत मधुसूदनी टीका पर) \n4.᳞ाि᳙पंचक टीका \n5.अवच्छदकत्व िनरुिक्ᱫ िववेचन \n6.स᳞िभचार िटप्पण \n7.सतᮧितपक्ष िटप्पण \n8.᳞ा᳙नुगन िववेचन \n9.िस᳍ांत लक्षण िववेक \n10.᳞ुत्पिᱫवाद गूढाथर् तत्वालोक \n11.शिक्ᱫवाद िटप्पण \n12.खण्डन-ख़ण्ड खा᳒ िटप्पण  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n61  \n \n13. अ᳇ैत िसि᳍ चिन्ᮤका िटप्पण \n14.कु कु काᲳिल ᮧकाश िटप्पण.   \n \n \n \n12. भाषा आ’ ᮧौ᳒ोिगकी \n \nअ सँ ह तक वणर्माला अिछ। क्ष, ᮢ ,ज्ञ ओनातँ संयुक्ᱫ अक्षर अिछ, \nमुदा बᲬेसँ हमरा सभ अ स ँ ज्ञ तक वण्मार्लाक रूपम े पढ़ने छी। ᮰ \nसेहो क्ष, ᮢ, ज्ञ जेकाँ संयुᲦ अक्षर अिछ। ज्ञ के र उᲬारण तािह ᳇ारे \nहमरा सभ ग आ’ य के र िम᮰ण ᳇ारा करैत छी से धिर गलत अिछ। \nई अिछ ज आ’ ञ के र संयुᲦ । ऋ के र उᲬारण हमर सभ करैत छी, \nरी। लृ के र उᲬारण करैत छी, ल, र आ’ ई के र संयुक्ᱫ। मुदा ऋ आ’ \nलृ स्वयं स्वर अिछ, संयुᲦाक्षर निह। \n िवदेहक आकार्इवमे एिह बेर सँ शु᳍ उᲬारणक आवश्यकताकेँ  देिख \nक य  अ  सँ ज्ञ  त क  स भ  व णर्क उᲬारण द ेल ग ेल अिछ।एकरा \nडाउनलोड क’ अपन आ’ अपन बᲬाक हेतु ᮧयोग कए सकै त छी।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n62  \n \nमैिथली अकादमीक भाषाक मानकीकरणक ᮧयासम े स ह य ो ग  \nकरबाक द ृि᳥सँ ओ क र ा  ᳇ ा र ा  ि न ध ार्िरत मानककेँ  रचना िलखबास ँ \nपिहने कॉलमम े आ न  न व  र च न ा क  संग स्थायी रूपस ँ द ेल जायत, \nजेन ा  अ  स ँ ज्ञ  के र . mp3फाइल आका र्इवमे स् थ ा य ी  रू प सँ \nडाउनलोडक हेतु उपलब्ध रहत। \nमैिथली अकादमीक ई आᮕह ज े स ंख्याक देवनागरी रूप ᮧयोग \nकएल जाय, के र ᮧयोग रूप देबाक हेतु सभ एकमत निह क्ह्हिथ, \nभारतीय अ ंकक अ ंतरार᳦्ीय रूपक ᮧयोगक देवनागरीमे च ल न  भ ’  \nगेल अिछ। तािह ᳇ारे रचना िलख्बास ँ प ि ह ने स् तंभमे ज े भाषाक \nमानकीकरणक स ंस्तुित अिछ, तािहम े द ेवनागरी अ ंकक ᮧयोगक \nआᮕहकेँ  ह ट ा  देल ग ेल अिछ। भारतीय स ंिवधानक अन ुच्छेद \n343(1) कहैत अिछ जे संघक राजकीय ᮧयोजनक हेतु ᮧयुᲦ होमय \nबला अ ंकक रूप, भारतीय अ ंकक अ ंतरार᳦् ी य  रू प  ह ो य त ,  मुदा \nरा᳦पित अंकक देवनागरी रूपकेँ  सेहो ᮧािधकृ त क’ सकै त छिथ। \n \n(अनुवतर्ते)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n63  \n \n \n13. रचना िलखबासँ पिहने... (आँगा) \n1.पूवार्िचकमे ᮓ म सँ अ ि Შ ,  इ न् ᮤ  आ ’  स ो म  प य म ा न केँ  स ंबोिधत गीत \nअिछ।तदुपरान्त आरण्यक काण्ड आ’ महाना᳜ी आिचक अिछ।आᲨेय, ऐन्ᮤ \nआ’ पायमान पव र्केँ  ᮕ ा म गेयण आ’ प ूवार्िचकक श ेष भागकेँ  आ र ण् य क ग ण  \nसेहो कहल जाइछ। सिम्मिलत रूपेँ एक ᮧकृ ितगण कहैत छी। \n2.उᱫरािचक: िवकृ ित आ’ उᱫरगण स ेहो कह ैत छी। ᮕामग ेयगण आ’ \nआरण्यकगणसँ मंᮢ चुिन कय ᮓमशःउहगण आ’ ऊ᳭गण कहबैछ- तदन्तर \nᮧत्येक गण दशराᮢ, स ंव त् स र ,  ए क ह ,  अ ि ह न ,  ᮧ ा य ि ᳟ त  आ ’  क्षुᮤ पवर्मे \nबाँटल जाइछ। \nपूवार्िचक मंᮢक लयकेँ  स्मरण क’ उᱫरािचक के र ि᳇क,िᮢक, आ’ चतु᳥क \nआिद (2,3, आ’ 4 मंᮢक समूह)मे एिह लय सभक ᮧयोग होइछ। \nअिधकांश िᮢक आिद ᮧथम मंᮢ पूवार्िचक होइत अिछ, जकर लय पर प ूरा \nसूᲦ(िᮢक आिद) गाओल जाइछ। \nउᱫरािचक उहागण आ’ उ᳭गण ᮧत्येक लयकेँ  तीन बेर तीन ᮧकारेँ पढ़ैछ। \nवैिदक कम र्काण्डमे ᮧस्ताव, ᮧस्तोतर ᳇ारा, उ᳄ीत उदगातर ᳇ारा, \nᮧितघार ᮧितहातर ᳇ारा, उपᮤव पुनः उदगातृ ᳇ारा आ’ िनधान तीनू ᳇ारा \nिमिल कय गाओल जाइछ। ᮧस्तावक पिहने िहकार (िह,हु ं,हं) तीन ू ᳇ारा  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n64  \n \nआ’ ॐ उदगातृ ᳇ारा उदगीतक पिहने गाओल जाइछ। ई पाँच भिक्ᱫ भेल। \nहाथक मुᮤा- \n(अनुवतर्ते) \n \n14. ᮧवासी मैिथल English मे \nअ. VN Jha के र DO WE REALLY EXIST AS NATION \nआ.VIDEHA,Mithila,Tirbhukti, Tirhut…(आँगा) \n \nअ. VN Jha के र DO WE REALLY EXIST AS NATION \n \n \nBy Vivekanand Jha \n \nDoes India really exist as a nation? \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n65  \n \n \nRaj Thackrey‘s North Indian bashing has unleashed the biggest intellectual debate ever: “Does India \nreally exist” if so, - where? If Mumbai is for Mahara strains, Delhi is for Punjabis, Kolkata is for Bengalis \nand Chennai is for Madarisis, than what is left for the Indians to claim?   \n \nNation has just ended up its commemoration of 59\nth of its Republic Day anniversary with a lot of hype \nand hoopla. After all, it is newly invented confident nation, marching ahead in this radically changed \nglobalised world. The cause of celebration assumed even greater significance in the backdrop of a \nradical change in the global perception of India as a booming economy with ever increasing malls, BPOs \nand software revolution and on top of it all: its vast pool of English educated manpower (a doubtless \ncause of envy for other lesser developed world econ omies). The evidence of India’s growing strength \nand recognition was adequately vindicated by the co nspicuous gracing of the occasion by the French \nPresident Sarkozy. How the world perception of Indi a being a nation of snake charmers and half-naked \nfakirs metamorphosed into that of a growing world power reasserting its authority to claim its rightful \nand legitimate place in the world affairs, within a decade or two, is itself a glowing tribute to the millions \nof middle-class youth who wanted to give India its long over due place in the committee of nations? But \nall these much trumpeted Indian achievements aside, the biggest question that current Raj Thackeray \nepisode has unfolded is: Which India we talk about, the India that exist buried in the history and the \npages of our constitution or the India that erupts in the cricketing ground in the midst of cricketing \nfrenzy, or in the wake of Kargil war, or India whic h becomes the lofty terms for the politicians to whip \nthe nation sentiments, or the India that lay buried  with the corpses of all our freedom fighters who \ndreamed the concept of a nation-state?  \n \nHow the nation with such tremendous amount of di versity could exist for more than five decades is \nitself a miracle for Westerners who prophesied that a nation-state like India with multiple inherent \ncontradictions would collapse under its own heavy weight sooner than later? But still India survives at \nleast in the eyes of the outsiders. But where does I ndia exist for those residing within, once again brings \nto the fore the most burning issue which politicians of  national status prefer to avoid or at best duck: \nWhere does India exist and who are the Indians? \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n66  \n \nThe biggest irony of the whole the episode is the inscrutable and enigmatic silence of our so called \nnation parties – Congress and the BJP which preferred to remain incommunicado when defining India \nought to have been there prerogative. Where and to  whom these poor creatures of BIMARU (Cow-belt \nRegions) would go to seek a direct answer as to what  India is and where does it exist? They further ask \nthat gala celebration 59\nth of its Republic anniversary glorifying India and the Indians meant for whom?        \n \nDo these innocent people from cow-belt regions, especially from Bihar and UP, having no sources of \nbread and butter in their home states, need to apply for the visas and work permits for working in the \nmetropolises from M/s Thackeray and company, if so, where does the government of India exist? If the \nwrit of the M/s Thackeray and company over rides that  of government of India’ s enforcement of rule of \nlaw, the immediate question mark is raised on the status and the ability of the government to govern.  \n \nThe mood conclusive point all these argument is th at the concept of Indian nation-state has been \nhurriedly conceived to claim independence from the foreign imperialistic rule and the truth is that India \nnever existed as a nation-state in the past, neither does  it exist at present and nor will it ever exist in the \nfuture. The loosely structured concept of nationhood  as that of India which at best exist in the \nconstitution, celebration of India’s victory in a cric keting ground or in the midst of Kargil frenzy and \nIndia’s resultant victory, cannot co-relate with a lif e of day-to-day struggle for the millions of North-\nIndians who lead a life of virtual refugees in their own country (The sobriquet of ‘Bihari denoting the \ninferior status is given to the toiling millions of pe ople from North-India). Who will provide solace or \nreassurance to these struggling mass that India is no t a product of cricketing frenzy and Kargil war \ndrumbeats, but a day to day reality where they have every right to free movement within the \nsovereignty of India and no visa followed by the working permits are required from the THUGS like \nThackeray and company? \n \nWill the answer come from the prime minister – desi gnate of BJP Mr. Advani who, in his grand endeavor \nto catapult BJP to power, invented Lord Rama as a un ifying factor for the nation (tragically Kuranidhi has \nin his recent controversial outburst dubbed Lord Ra ma as North-Indian God) or whether Madam (Mrs.) \nSonia Gandhi will provide answer to the millions of aggrieved North-Indians? But alias, nothing inspires \nour politicians more than political expediency and as  such, Mr. Advani is compelled by his own coalition \npartner running amok and Madam (Mrs.) Sonia Gandhi  remaining incommunicado because of the vote \nbank politics.  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n67  \n \n \nThe crux of the whole issue boils down to this: if the nation’s destiny setter  remains aloof from the \nbiggest crisis engulfing the nation – its identity crisis – who will bail the nation from its biggest \npredicament engulfing it? In the past, we pooh-poohed Pakistan for being the most fragile nation \nsurviving on anti-India stand, what about us Indian s who survive on cricket and Kargil for our existence \nas a nation? At least, Pakistan has one unifying id entity – Islam – but lamentably we have none. No \ndoubt Raj Thackeray may be arrested and situation may calm down, but the Pandora Box that he has \nunleashed will have much wider ramifications for the future India. Raj Thackeray’s North-Indian bashing \nhas opened up an unprecedented debate – “Does India re ally exist”, if so, - where? If Mumbai is for \nMaharastrains, Delhi is for Punjabis, Kolkata is for Bengalis and Chennai is for Madarisis, than what is left \nfor the Indians to claim?   \n \n \n \nJai Hind. \n \nआ.VIDEHA,Mithila,Tirbhukti, Tirhut…(आँगा) \n The accounts of Janaka Vaideha in the Vedic texts \nmention kingdoms and tribes of the northern, middle \nand eastern regions of India, e.g., Gandhara, Kekaya, \nMadra, Kuru, Panchala, Kasi and Videha. Kaushitiki -\nUpanishad furnishes list of states that existed in the time \nof Gargya Balaki, a contemporary of Ajatshaatru of Kasi \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n68  \n \nand Janaka of Videha, the Usinaras, the Matsyas, the \nKurus and the Panchalas.The Aitareya-Brahmana, \nmentions types of government. Sankhayana-Srauta-Sutra \nsays that the Kasi, Kosala and Videha kingdoms had a \ncommon Purohita, Jala Jatukarna, a contemporary of \nUddalaka Aruni and Svetaketu Aruneya. So \nGandhara,Kekaya, Madra, Uginara, Vatsa, Malaya, Kuru, \nPanchala, Kasi, Videha, Kosala and Satvat were existant. \nThe Puran-Jataka list has the following states-Vatsa, \nKuru, Panchala, Kasi, Videha, Kosala, Surasena, Magadha, \nAvanti, Mahishmati, Mamaka, Kalinga and Anga. The \nnumber of states occurring in the time of Janaka Vaideha \ncomes to eighteen. There were other states also in \nJanaka's time.Gandhara  region was famous for learning, \nUddalaka Aruni of the Kuru-Panchala toured it,it is \nsupported by the Jatakas(journeyed to Takshasila). The \nSvetaketu Jataks sys that son of Uddalaka called \nSvetaketu also travelled to to Taxila  and  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n69  \n \nlearned all the arts.Asvapati of Kekaya was one of the \nfour great rulers of the time, the three others being  \nJavali of Panchala, Ajatasatr u of Kasi and Janaka of \nVideha. He instructed a number of Brahhmanas.Madra \nwas the home of many famous scholars and teachers. \nGargya Balaki, lived for some time in the Usinara country \n.Gargya Balaki lived for some time among the Vatsas \nalso. Gargya Balaki dwelt among the Matsyas  and Kuru \nalso.The Brahmanas of the Kuru-Panchala country \ngathered at the sacrifice of Janaka Vaideha. \nUshasti Chakrayana visited the sacrificial place of a king \nor chief (presumably in Kuru-land where he had been \nliving) and pointed out certain deficiencies in the sacrifice \nthere.  \nThe Kuru-Panchala Brahmanas took part in the \nintellectual contest at the court of Videha.  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n70  \n \n Ajatasatru is represented as being jealous of Janaka's \nfame as a patron of Brahmanical sages and learning. \nKosala was fatherland of Janaka's Hotri priest Asvala. \nJanaka was a real lover of learning  was anxious to \nacquire knowledge about Brahma and besides \nYajnavalkya, he learnt from ( as per Brihadaranyaka \nUpanishad) Jitvan Salini, Udarika Saulbayana , Barku \nVarshna ,Gardabh  Bhradvaja , Satyakama Jabala  and \nVidagdha Sakalya.Vaideha instituted a sacrifice at which \nmany presents were to he distributed. He enclosed a \nthousand cows., to the horns of each ten padas (of gold) \nwere bound.Yajnavalkya drove away the thousand cows \nmeant for the most learned Brahmana, was challenged \nby other Brahmana scholars, viz., Asvala, Jatkarana \nArtabhaga, Bhujyu Lahyayani, Ushasta Chakrayana, \nKaushitakeya, Gargi Vachaknavi, Uddalaka Aruni and \nVidagdha Sakalya. Asvala was appointed the Hotri priest \nof Janaka Vaideha and was the first to challenge \nYajnavalkya ,received suitable. Ushashti Chakrayan  was a  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 15 माचर् 2008(वषर्1 मास 3 अंक 6) http://www.videha.co.in/\n \n \n71  \n \nvery poor man and lived among the Kurus in the village \nof a rich man with his wife Atiki. He was not greedy. \nKahoda-According to him the cap of the plants (e,g., \nbarley and rice) offered as first-fruits at the \ncommencement of the harvest truly belonged to those \ntwo, heaven and earth, and that it might be eaten after \nhaving been offered to the gods. \n \nिसि᳍रस्तु  ","size_mb":0.68,"has_text":true},"Videha 007.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 007.pdf","name":"Videha 007.pdf","text":"videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n1  \n \nिवदेह 01 अᮧैल 2008 \nवषर् 1     मास 4  अंक 7 \n \n \n \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n2  \n \nएिह अंकमे अिछ:- \n01 अᮧैल 2008 \nवषर् 1     मास 4  अंक 7 \n1. शोध लेख: \nमायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \n \n Ĥथमं शैल पुğी च/ मंğपुğ/ /पुरोिहत/ आ' Ƹी-धन के र संदभर्मे \n2. उपन्यास \nसह᮲बाढ़िन (आँगा)  \n3. महाका᳞ महाभारत (आँगा) \n4. कथा(हम निह जायब िवदेश) \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n3  \n \n5. प᳒ \n  ज्योित झा चौधरीक प᳒ िवशाल समुᮤ \n \nआ’ आन किवक अन्यान्य किवता \nआन किवक अन्यान्य रचना \n6. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n7. िमिथला कला- िचᮢकला  \n  िचᮢकार ᮧीित \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n4  \n \n8. संगीत िशक्षा \n(आँगा) \n9. बालानां कृ ते \n(एकांकी –अपाला आᮢेयी- अंितम भाग) \n \n10. पंजी ᮧबंध \nपंजी संᮕहकᱫार्᮰ी िव᳒ानन्द झा”मोहनजी” पंᲯीकार \n \n11. िमिथला आ’ संस्कृ त( सवर्तंᮢस्वतंᮢ बᲬा झाक \nजीवनी-दोसर भाग)  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n5  \n \n12. भाषा आ’ ᮧौ᳒ोिगकी \n13. रचना िलखबासँ पिहने... (आँगा) \n14. ᮧवासी मैिथल English मे \nअ. VN Jha केर Globalization- Is it a boon or a curse for the Maithils? \nआ.VIDEHA,Mithila,Tirbhukti, Tirhut…(आँगा) \n \n \n \n \nिवदेह (िदनांक 01 अपैल, 2008)\n \n                संपादकीय \n                 वषर्: 1     मास: 4      अंक:7 \n  \nमान्यवर,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n6  \n \nिवदेहक नव अंक (अंक 7 िदनांक 1 अĤैल 2008) ई पिब्लश भ’ रहल \nअिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू http://www.videha.co.in |  एिह अंकमे \nिववेकानन्द झाक अंĒेजी िनबंध सािहत्यकेँ समाजसँ जोड़बाक उƧेश्यसँ \nराखल गेल अिछ। ज्योितझाचौधरीक किवताक संग पञ्जीकारजीक पञ्जी \nपर िनबंध देल गेल अिछ। Ĥवासी मैिथल स्तंभमे िवदेहक इितहासकेँ \nआँगा बढ़ाओल गेल अिछ। \nरचना िलखबासँ पिहने.. स्तंभमे मैिथली अकादमी Ʈारा िनधार्िरत भाषाक \nअंकन कएल गेल अिछ,एिहमे िवशेष वृिƨ कएल गेल अिछ। Įी उदय \nनारायण िसंह निचके ता, िनदेशक, के न्ġीय भाषा संस्थान, मैसूर के र मेल \nĤाƯ भेल आ' ओ' िलखलिन्ह जे ओ' एकरा  ॉ. Įी बी मिल्लकाजुर्नकेँ \nअĒसािरत कए देलिन्ह, जे के न्ġीय भाषा संस्थान, मैसूरमे भाषा पौƭोिगकी \nिवभागक अध्यक्ष छिथ। Įी मिल्लकाजुर्नजीक ई-मेल सेहो ĤाƯ भेल आ' \nओ' िलखलिन्ह अिछ, जे एकरा कमेटीक समक्ष राखल जायत। बी. \nमिल्लकाजुर्न मैिथली स्टाइल मनुअल बनएबाक कायर्केँ आगाँ बढ़ा रहल \nछिथ। \nĤीित Ʈारा कला आ' िचğकला स्तंभ िचिğत कएल गेल अिछ।  \nिमिथलाक रƤमे सािहत्यकारक अितिरƠ खेलकू द आ’ अन्यान्य िवधासँ \nसंबंिधत ( संगीत,िफल्म,पğकािरता,इितहास,संस्कृ त आ’ अंĒेजी, \nअथर्शाƸी,िप्लोमेट,रजनीितज्ञ आिद)िमिथलाक िवभूितक िचğ Ĥदिशर्त  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n7  \n \nअिछ। वेबसाइट खोलला अनन्तर िवƭापितक ‘बड़ सुखसार पाओल तुव \nतीरे’क वाराणसीक गंगातट पर शहनाइ पर भारत रƤ िबिस्मल्लाह खान \nƮारा बजाओल, आ’ तबला पर िकसन महाराज आ’ वायिलन पर Įीमित \nएन. राजम Ʈारा बजाओल संगीत बािज उठै त अिछ। संपकर्_खोज स्तंभ \nपर िमिथला आ’ मैिथलीक साइट सभक संकलन/िलंक देल गेल \nअिछ।िवदेहक अपन सचर् इंिजनसँ िवदेहक नव-पुरान अंककेँ ताकल जा’ \nसकै त अिछ। दोसर सचर् इंिजनसँ मैिथलीक िवशेष संदभर्मे संपूणर् वेबकेँ \nतािक सकै त छी।पुरान िकताब सभक ििजटल इमेिजंग िवदेह कॉपȾराक \nअंतगर्त करबाओल जा’ रहल अिछ। वेब सचȶबल िक्शनरी जािहमे पाठक \nनव-नव शब्द जॉिड़ सकताह के र कायर् सेहो आरंभ कएल गेल अिछ। \nमैिथलीमे बालानांकृ तेक एनीमेशन सेहो शुरू कए देल गेल अिछ।प्ञ्जीक \nिमिथलाक्षर आ’ देवनगरीक पğक सेहो स्कै िनग शुरू भ’ गेल अिछ। ई \nसभ शीē आकार्इवक अंतगर्त देल जायत।िवदेहक पुरान अंक सामान्य \nआ’ pdf फॉमȶटमे आकार्इवक अंतगर्त राखल गेल अिछ। पाठक पािक्षक \nपिğकाक pdf संस्करण  ाउनलो सेहो कए सकै त छिथ।Ĥथम पृƵ पर \nदेवनागरी टाइप करबाक हेतु िकछु  सहयोगी िलंक देल गेल अिछ। एिह \nतरहक तेसर िलंक पर ऑनलाइन टाइप क’ कॉपी क’ ई-मेल िकं वा वर् \nदॉक्युमेंटमे पेस्ट क’ सकै त छी। \nअपनेक रचना आ’ ĤितिĐयाक Ĥतीक्षामे।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n8  \n \nगजेन्ġ ठाकु र 01.04.2008 \n389,पॉके ट-सी, सेक्टर-ए, बसन्तकुं ज,नव देहली-110070. \nhttp://www.videha.co.in \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n(c)2008. सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह ( पािक्षक) संपादक- गजेन्ġ ठाकु र। एतय Ĥकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माğ एकर \nĤथम Ĥकाशनक अिधकार एिह ई पिğकाकेँ छै क। रचनाकार अपन मौिलक आ’ अĤकािशत रचना ( जकर मौिलकताक संपूणर् \nउƣरदाियत्व लेखक गणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.co.in केँ मेल अटैचमेण्टक रूपम ेँ .doc, \n.docx आ’ .txt फॉमȶटमे पठा सकै त छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षƯ पिरचय आ’ अपन स्कै न कएल गेल फोटो पठे ताह, \nसे आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आ’ पिहल Ĥकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिğकाकेँ \nदेल जा रहल अिछ। मेल ĤाƯ होयबाक बाद यथासंभव शीē ( सात िदनक भीतर) एकर Ĥकाशनक अंकक सूचना देल जायत। \nएिह ई पिğकाकेँ Įीमित लêमी ठाकु र Ʈारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई Ĥकािशत कएल जाइत अिछ। \n \n \n1. शोध लेख: \nमायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \n Ĥथमं शैल पुğी च/ मंğपुğ/ /पुरोिहत/ आ' Ƹी-धन के र संदभर्मे \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n9  \n \n \n᮰ी मायानान्द िम᮰क जन्म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 अगस्त 1934 ई.केँ भेलिन्ह। मैिथलीमे एम.ए. कएलाक \nबाद िकछु िदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल स ँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक  ᳞ाख्याता आ’ \nिवभागाध्यक्ष रहलाह। पिहने मायानन्द जी किवता िलखलिन्ह,पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचनात्मक िनबंध, \nउपन्यास आ’ कथामे सेहो ᮧकट भेलिन्ह। भाङ्क लोटा, आिग मोम आ’ पाथर आओर चन्ᮤ-िबन्दु- िहनकर कथा स ंᮕह सभ \nछिन्ह। िबहािड़ पात पाथर , मंᮢ-पुᮢ ,खोता आ’ िचडै  आ’ स ूयार्स्त िहनकर उपन्यास सभ अिछ॥ िदशांतर िहनकर किवता \nसंᮕह अिछ। एकर अितिरᲦ सोने की नैय्या माटी के लोग, ᮧथमं शैल पुᮢी च,मंᮢपुᮢ, पुरोिहत आ’ ᳫी-धन िहनकर िहन्दीक \nकृ ित अिछ। म ंᮢपुᮢ िहन्दी आ’ मैिथली द ुनू भाषाम े ᮧकािशत भेल  आ ’  ए क र  मैिथली स ंस्करणक हेतु िहनका सािहत्य \nअकादमी पुरस्कारसँ सम्मािनत कएल गेलिन्ह। ᮰ी मायानन्द िम᮰ ᮧबोध सम्मानसँ सेहो पुरस्कृत छिथ। पिहने मायानन्द जी \nकोमल पदावलीक रचना करैत छलाह , पाछाँ जा’ कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलिन्ह। \n \nĤथमं शैल पुğी च/ मंğपुğ/ /पुरोिहत/ आ' Ƹी-धन के र संदभर्मे \nपुरातािǂवक , भाषावैग्यािनक आÕ सािहित्यक साêय एिह पक्षमे अिछ,जे \nआयर् भारतक मूल िनवासी छलाह। आयर् भाषा पिरवारक नामकरण \nमैक्समूलर Ʈारा कएल गेल छल। ġिवड़ पिरवारक नामकरण पादरी रॉबटर् \nकाल्वेल Ʈारा कएल गेल छल।आयर्क आĐमणक िसƨांत आयल \nिĒिफथक ऋग्वेदक अनुवादमे देल गेल फू टनोटसँ। पिहने तँ ई बात जे ई \nनामकरण िवदेशी िवƮान Ʈारा देल गेल छल, तािह Ʈारे ओकर अपन \nउƧेश्य होयतैक। \nसरस्वती नदी,जल-Ĥलय, मनु, आÕ महामत्स्यक कथा, िगल्गमेश कथा \nकाव्य, Ĥाणवंतक देश िगल्गमेशक खोज, सृिƴकथा आÕ देवतंğक िवकास \nएिह सभटाक समाजशाƸीय िवकासक िवƲेषन आयर् लोकिनक भारतक \nमूल िनवासी होयबाक साêय Ĥस्तुत करैत अिछ।   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n10  \n \nऋग्वेदमे माŧसƣात्मक व्यवस्थाक स्मृितक रूपम े बहुवचन Ƹीिलंगक \nĤयोगक बहुलता अिछ। \nस ोष आÕ महाĤाण ऋग्वेिदक आÕ भारतीय भाषाक ध्विनक Ĥितरूप \nनिह तँ ईरानी आÕ निहये यूरोपीय भाषा सभमे भेटैत अिछ। \nसरस्वती आ िसन्धु धारक बीचक सभ्यता छल आयर्क सभ्यता। सरस्वती \nधारक तटवƣȸ भरत, पुरु आÕ अन्य गण सभ िमिल कए ऋगवेदक रचना \nकएलिन्ह। सरस्वतीमे जल-Ĥलयक बाद ई सभ्यता सारस्वत Ĥदेश सँ \nहिट कए कु रु-पांचाल आÕ Ħƺिषर् Ĥदेश-मध्यदेश- पहुँिच गेल। इितहासमे \nभरत लोकिनक महǂव समाƯ भÕ गेल। \nएिह जल Ĥलयक बाद आयर्जन लोकिनक वंशज लोकिन मोहनजोदड़ो \nआÕ हड़प्पा नगरक िनमार्ण कएलिन्ह। \nहड़प्पा सभ्यताक 800 मे सँ 530 सँ ऊपर स्थान, एिह लुƯ सरस्वती \nधारक तट पर अविस्थत छल। \nिसन्धुक धार पर एिह स्थल सभक बड् कम िनभर्रता छल, आÕ जखन \nसरस्वतीमे पािनक Ĥवाह  टल तँ एिह सभ के न्ġक ıास Ĥारम्भ भÕ \nगेल।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n11  \n \nपिहने सरस्वतीमे जल-Ĥलयसँ आयर्क पलयन भेल(ऋगवेद आÕ यजुवȶदक \nरचनाक बाद) आÕ फे र सरस्वतीमे पािन कमी भेलासँ दोसर बेर आयर्क \nपै पलायन भेल(अथवर्वेदक रचनाक पिहने)।अरा-युƠ रथक वणर्न वेदमे \nभेटैत अिछ। निह तँ ई पिƱम एिशयामे छल आÕ निहये यूरोपमे। \nफे र ई रह, भारतीय देवनाम,िशल्प,कथा, अƳिवƭा,संगीत, भािषक तǂव \nआÕ िचंतनक संग उƦािटत होमय लागल पिƱम एिशया, िमĮ, आÕ \nयूनानमे। \n \n \n \n. \n(अनुवतर्ते) \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n12  \n \n2. उपन्यास \nसह᮲बाढ़िन (आँगा) \n  \nआÕ िनयत ितिथकेँ शुरू भेल दानवीर दधीची नाटक।स्कू ल खुजबासँ िकछु  \nकाल पिहनिह हम सभ पहुँिच गेलहुँ स्कू ल। बरण्ाक एक कोनमे गाम \nपरसँ आनल चƧिरक पदार् बनल। रस्सी ठीकसँ निह लािग सकल से ईएह \nिनणर्य भेल चƧिरकेँ ऊपर उठा-खसा कए काज िनकालल जाएत।तकरा \nबाद कलाकार सभ अपन अप Ĝेस पिहरए लगलाह। Ĝेस की छल माğ \nपाउर लगाÕ कय आÕ गमछा, धोती पिहिर कय सभ सभ तरहक Ĝेस \nपिहिर लेलक। जािह मास्टरसाहेबक ड्यूटी लागल छल नाटकक \nसंचालनक हेतु, हुनका कोनो आवश्यक कायर् मोन पिड़ गेलिन्ह, से ओÕ \nओिह िदन छु ट्टी मािर देलिन्ह। गामक पै तुिरयाकेँ तावत बुझबामे \nआिब गेलैक,जे Ĥाइमरी स्कू लक छौड़ा सभ नाटक कÕ रहल अिछ। से \nतुरƣेमे दस टा पै बच्चा सभ जूिट गेल आÕ िपहकारी देनाइ शुरू कÕ \nदेलिन्ह। हम सभ कलाकारकेँ कहिलयिन्ह, जे ई सभ उƣेिजत कÕ कय \nहमर सभक नाटककेँ दूिर करत। मुदा छोटे भाइ भीिड़ गेलाह।कहय \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n13  \n \nलगलाह जे हे बौआ सभ, हम नाटकक Ĝेसमे छी, तेँ ई निह बुझू जे \nमािर निह करब। एखने Ĝेस फे िक-फाइक कÕ हम सभ कमर् कÕ दइ \nजायब अहाँ सभकेँ । मुदा िपहकी पारनहारक संख्यामे  टती निह भेल। \nआÕ छोटे भाइ बािज उठलाह जे छोड़ू आइ एिह नाटककेँ । िहनका सभक \nबदमस्ती हम एखने ठीक करैत छी। आÕ खुट्टा उखािड़ कय दौड़लाह। \nतावत थाम्ह-थोम्ह करय बलाक जुमान भÕ गेलैक आÕ तकरा संगिह \nनाटक दानवीर दधीची जे हमर िलखल छल आÕ जकर मंचनक िनदȶशन \nहम करए बला छलहुँ, बीचिहमे खतम भÕ गेल। िकछु  िदन धिर छोटे \nभाइसँ मूहा-फु ल्ली रहल। ओÕ आबिथ आÕ कहिथ जे की करू, तामस \nउिठ गेल छल। ओहो सभ अतƣह कÕ देने छल। फे र िकछु  िदनुका बाद \nसभटा सामान्य भÕ गेल। रामलीलाक आÕ नाटकक भूत सेहो एिह \n टनाक बाद हमरा परसँ उतिर गेल। \n (अनुवतर्ते) \n \n \n3. महाका᳞ महाभारत (आँगा) \n Đोिधत हृदय ईष्यार्क वशमे छल दुयȾधनक,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n14  \n \nशकु िन संग मंğणा कए कÕ एकटा िवचारल, \nसोझे युƨमे पांवकेँ हरेनाइ अिछ मुिश्कल, \nसोिच ई दोसर व्यूह रचलिन्ह दुƴ शकु िन। \nभव्य सभा भवन एकटा हम सभ बनायब, \nपाण्व-जनकेँ देखबा लेल सेहो बजायब, \nƭूत खेलक छी महारथी हम गांधारवासी, \nधृतराƶकेँ किह आमंिğत कराऊ बजाऊ। \nभवन बिन कय तैयार भेल एके िनसासी। \nƭूत खेलक आमंğणक हेतु धृतराƶ िवचारल। \nिवदुर कहल राजन खेल करत िवनाश सभकेँ, \nदुयȾधनक अंधĤेममे धृतराƶ मुदा निह मानल। \nस्वयं िवदुर गेलाह देबय िनमंğण इंġĤस्थ, \nपाण्व जनकेँ अयला पर भेल Ĥेम-िमलन। \nमुदा हृदयक िवष बहराइत जल्दी कोना कए, \nदुयȾधन लय गेलाह युिधिƵरकेँ सभा भवनमे। \nƭूतक चचर् सगरय होमय लगल छल ओतय,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n15  \n \nशुिकिन मािट फें िक कहल युिधिƵर भÕ जाय, \nसकु चाइत छी क्षिğय भÕ करय छी अनुिचत। \nयुिधिƵर तैयार जखने भेलाह,दुःशासन कहल, \nई खेल होयत यिधिƵर आÕ दुयȾधनक िबच, \nमामा शकु िन पास फें कताह दुयȾधनक िदिशसँ, \nहुनक हािर जीत मानल जायत दुयȾधनक से, \nदोसर िदन खेल भेल सभा भवनमे भारतक हे। \nसभा भवन दशर्कसँ छल भरल,छल ओतय, \nभीष्म,ġोण,कृ पाचायर्,िवदुर,धृतराƶ उपिस्थत। \nपिहने रƤक बाजी,फे र चानी-सोनक लागल, \nफे र छल सभक अƳ-रथ लागल जुआ पर । \nमुदा जकन तीनू टा बाजी युिधिƵर हारल, \nसौँसे सेना लागाओल दाँव पर ओÕअभागल। \nफे र बेर आयल राज्यक फे र चारू भाँय के र, \nयुिधिƵर बाजल निह बचल लग हमरा लेल। \nशकु िन कहल छिथ ġौपदी अहाँक िबचमे।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n16  \n \nएिह बेर जौँ जीतब अहाँ, दए देब हम सभ, \nभाइ,राज्यसेना,अƳ-रथ,रƤ चानी सोन सभ। \nयुिधिƵर सुिन ई भÕ गेल छल तैयार जखने, \nहा। िधक। पापकमर् की भय रहल अिछ ई। \nसभा िबच उिठ पड़ल सभक नाद ई सभ। \nयुिधिƵर सेहो कहल  हम की ई कएलहुँ। \nआनन्द मग्न कौरव छल, मुदा संतƯ एके टा, \nदुयȾधन-ħाता युयुत्सु छल शोकाकु ल सएहटा, \nशकु िन आब एिह सभक बीच, फे कलक पासा, \nई बाजी हमर,हुंकारलक शकु िन हारल युिधिƵर, \nġौपदीकेँ हािर ठकायल ठाढ़ छल सभा िबच। \n \n (अनुवतर्ते) \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n17  \n \n4. कथा \nहम निह जायब िवदेश \n \n \n“यौ  भैय्या। कनेक काकासँ भेँट निह करा देब”। \n“काका छिथ अहाँक। आÕ भेँट करा िदअ हम”। \n“यौ। ओÕ तँ हमरा सभकेँ िचिन्हतो निह छिथ। बच्चेमे गामसँ िनकिल \nगेलिथ , से  ुिर कए कहाँ अएलाह”। \n“बेश। तखन चलू भेँट करबाÕ दैत छी। मुदा कोनो पैरवी आिक काज होय \nतँ पिहने किह दैत छी, से ओÕ निह करताह”। \n“निह। कोनो काज निह अिछ। माğ भेँट करबाक इच्छा अिछ। भारत \nवषर्मे एतेक नाम छिन्ह, सभ िचन्हैत छिन्ह, मुदा निहये हमरा सभ \nिचन्हैत िछयिन्ह , आऽ निह वैह िचन्हैत छिथ”। \nलाल गेल छलाह दस िदन पिहने, िƮजेन्ġ जीक  र पर। जाइते देरी \nलालक कटाक्ष शुरू भÕ जाइत छिन्ह। गामकेँ िबसिर गेिलयैक।  ुिर कÕ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n18  \n \nदेखबो निह कएलहुँ। खोपड़ीकेँ  र तÕ बना लैतहुँ।आÕ जबाबो भेटिन्ह, \nओिहना बनल बनाओल।जे जाÕ कय की करब। एक कट्ठाक  रारी आÕ \nतािह पर कतेक बाबूक कतेक भाँय। आÕ फे र वामपंथी िवचारधाराक \nिचन्तन शुरू भÕ जाइत छलिन्ह। गाम अिछ धनीकक लेल। यावत गामक \nजनसंख्या कम निह होयत तावत धिर तँ अवश्ये। गरीबीमे लोककेँ लोक \nनिह बुझैत अिछ क्यो। मुदा नगर माğ िदल्ली, कलकƣा निह अिछ। \nयावत मधेपुर, मधेपुरा, बनैली आÕ झंझारपुरक िवकास निह होयत, \nशोिषत वगर् रहबे करत। तावत िƮजेन्ġ जीक किनयाँ चाह रािख गेलिथ। \nिƮजेन्ġजी गामेमे Ĥाथिमक िशक्षा ĤाƯ कएलिन्ह।झंझारपुरमे िमड्ल स्कू ल \nआÕ हाइ स्कू ल पैरे जािथ। िपताजी राँचीमे िठके दारी करैत छलिखन्ह। \nमाय पढ़ल-िलखल छलीह। लोक कहैत छल जे उपन्यास सेहो पढ़ैत \nछलीह।  \nदरभंगासँ सोझे Ĥयाग पहुँिच गेलाह िƮजेन्ġ। िपता छलाह नबका बसातक \nलोक। खूब कमािथ आÕ खूब खचर् करिथ। गामसँ कोनो सरोकार निह। \nकिनयाँक खोजो-खबिर निह लैत छलाह। लोक कहैत छल जे दोसर \nिबआह कÕ लेने छलाह राँचीमे। लोक ईहो कहैत अिछ, जे यावत गाममे \nछलाह ओÕ तावतो वैह हाल छलिन्ह। बेरू पहर तीन बजेसँ किनयाँ हुनका  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n19  \n \nलेल भाङ पीसब Ĥारम्भ कÕ दैत छलीह। मुदा बड़का बेटाकेँ खूब मानैत \nछलाह। छोटका बेटा हुनके पर गेल छलिन्ह। नाम छल हरेन्ġ आÕ लोक \nकहैत अिछ, जे पटनाक कोनो गैराजमे काज करैत रहिथ। िƮजेन्ġ गुरु-\nगम्भीर, पढ़बामे तेज, सभ िवषयमे िपतासँ िवपरीत। आÕ तािह Ʈारे िपता \nहुनकर खचर् पठे बामे कोनो िवलम्ब निह करैत छलाह। एिह पठाओल \nपाइसँ िƮजेन्ġ छोट भाइकेँ सेहो नुकाकेँ पाइ पठा दैत छलाह। मायक \nसुिध मुदा हुनको निह रहैत छलिन्ह, आिक भÕ सकै त अिछ जे ओतेक \nपाइ आÕ समय निह रहैत होयतिन्ह। \nमाय बेचारीकेँ क्यो किह दएिन्ह, जे बेटाकेँ फे र फस्टर् िवीजन भेल \nछिन्ह, आिक पितकेँ हाइवे के र ठे का भेिट गेल छिन्ह, तँ ओÕ ितरिपत \nभÕ जाइत छलीह। गाममे बटाइदार सभ जे िकछु  दÕ दएिन्ह तािहसँ \nकोनो तरहेँ गुजर चिल जाइत छलिन्ह। नील रंगक नूआ, रुिबया वाइल \nकहैत छल कोटाक दोकान बला सभ ओिह नूआकेँ, सेहो सस्तमे भेिट \nजाइत छलिन्ह, ओिह कोटा बला दोकानसँ। रने-बने गाछीमे  ुमय पड़ैत \nछलिन्ह जारिनक हेतु। गाममे सभक गुजर कोहुनाकेँ भÕ जाइत छै क । \nआ’ एम्हर ठे के दार साहेब पै बेटाकेँ  समय पर पाइ पठे बाक अितिरक्ƣ \nअपन सभ कƣर्व्य िबसिर गेल छलाह। कमाउ आ’ खाउ छल माğ हुनकर  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n20  \n \nमंğ। गाम- रसँ कोनो मतलबे निह। \n \nिƮजेन्ġ इलाहाबाद िवƳिवƭालयमे सभक आदशर् बिन गेल छलाह। इितहास \nिवषयक ितिथ सभ हुनकर संगी बिन गेल छल। िवƳिवƭालयमे सवर्Ĥथम \nतँ अिबते रहिथ, संगिह हुनकर चािल-चलन, गुरु-गम्भीर स्वभाव, पिरपक्व \nमानिसकता एिह सभसँ सभ क्यो Ĥभािवत रहैत छल। संगी-साथी सेहो \nकम्मे छलिन्ह। एकटा संगी छलिन्ह उपेन्ġ आ’ एकटा आलोक। मिहला \nसंगी कोनोटा निह। ओ’ सभ किहतो छलीह जे िƮजेन्ġ तँ  ुिर कय तिकतो \nनिह छिथ। ओिहमे एकटा छलीह अरुन्धती।पढ़बामे तेज, राजनीित \nिवज्ञानक िवƭाथȸ। Ĥितयोगी स्वभावक छलीह। बापक दुलारू, आ’ िपताकेँ  \nहुनका पर सेहो असीम िवƳास छलिन्ह।एवान्स किह सकै त छी। \nिƮजेन्ġसँ बहुत िबन्दु पर सुझावक आकांक्षी छलीह। मुदा िƮजेन्ġ बाबू तँ \nदोसरे लोक छलाह।  रक कोनो गप तँ ककरो बुझल निह रहैक। मुदा से \nकारण छल जे िƮजेन्ġ सभक Ĥित िनरपेक्ष रहैत छलाह। \n“यौ उपेन्ġ। राजनीित िवज्ञानमे तँ हमरा कोनो िदक्कत निह अिछ, मुदा \nइितहासमे ितिथ आ’ दृिƴकोणसँ बड् िदक्कितमे पिड़ गेल छी”।अरुन्धती  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n21  \n \nउपेन्ġसँ पुछलिन्ह। \n \nआ’ दुनू गोटे इितहास पर अपन- अपन दृिƴकोण एक दोसरकेँ  देबय \nलगलिथ।रासिबहारी बोस आजाद िहन्द फऔजक स्थापना कएलिन्ह सुभाष \nचन्ġ बोस निह आ’ नीलक खेतीक हेतु सरखेज जे गुजरातमे छल बड् \nĤिसƨ छल, धोलावीर सभसँ पै िसन्धु  ाटी आिक सरस्वती नदी \nसभ्यताक स्थल छल आ’ दारा िशकोहकेँ  सभसँ पै मनसब देल गेल छल, \nउपेन्ġ ई सभ गप िƮजेन्ġसँ पूिछ कए आबिथ आ’ फे र अरुन्धतीसँ \nवाƣार्लाप करिथ।एिहमे समयक हािन होइत छल। से उपेन्ġ कहलिन्ह, जे \nिकएक निह िƮजेन्ġकेँ  सेहो अपन समूहमे शािमल कए लेल जाय। \n \n” माğ िƮजेन्ġकेँ  शािमल करू। बेशी गोटेकेँ  आनब तँ पढ़ाइ कम आ’ गप \nसरक्का बेशी होयत”। \nउपेन्ġक कहलासँ िƮजेन्ġ आबय लगलाह, सामूिहक अध्ययनमे। \n \nतावत एक िदन समाचार आयल जे िपताक मोन बड् खराब छिन्ह। \nपहुँचलाह तँ लीवर खराब होयबाक समाचार भेटलिन्ह। सतमायसँ सेहो भेँट  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n22  \n \nभेलिन्ह।गाम- र पर कोनो खबिर निह। फे र 15 िदनमे मृत्यु भ’ गेलिन्ह \nिपताक। गाम पर तखन जा’ कय खबिर भेल। निह तँ कोनो पता,नञ तँ \nकोनो फोन। माय बेचारी कनैत रिह गेलीह। बेटा दाह-संस्कारक बाद सोझे \nĤयाग चिल गेलाह। गाम  ुिरयो क’ निह गेलाह।  \n \nमायक िखस्सा यैह अिछ, जे फे र ओ’ गुम-शुम रहय लगलीह। कोनो \nचीजक ठे कान निह रहिन्ह। एक बेर तँ ििबया सँ चारक  रमे तेहन आिग \nलािग गेल जे सौँसे टोल जिर गेल। ओिह समयमे सभकेँ  चारक  र रहैक। \nसभ  र एक दोसरसँ सटल। पूरा टोल जिर गेल। सभ कहय जे िƮजेन्ġक \nमाय उपन्यास पढ़ैत-पढ़ैत सुित गेलीह आ’ ििबयामे हाथ लािग \nगेलिन्ह।सौँसे टोल जरैत रहय, आ’ ओ’ भेर भेल सूतल छलीह। ककरो \nफु रेलइ तँ हुनका उठा-पुठा क’ बाहर कएलक। बादमे हुनकर आरो \nअवहेलना होमय लागल। लोक गािर सेहो पिढ़ देने छलिन्ह कताक बेर। \nओिहनामे एक बेर जारक झपसीमे गुजिर गेलीह। िƮजेन्ġक पता सेहो निह \nछलिन्ह ककरो लग।  रारीक लोभमे एक गोट समाङ आिग देलकिन्ह। \nिƮजेन्ġक िनकटता अरुन्धतीसँ बढ़य लगलिन्ह। उपेन्ġकेँ  अरुन्धती एक \nबेर किहयो देलिखन्ह जे अहाँ सीढ़ी छलहुँ हमर आ’ िƮजेन्ġक बीचमे।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n23  \n \nअरुन्धतीक माय सेहो बच्चेमे गुजिर गेल छलीह। िपताक दुलरी छलीहे \nओ’। अरुन्धतीक कहला पर िƮजेन्ġ आिब गेलाह हुनका  र पर रहबाक \nलेल। संगे पढ़लिन्ह, आ’ फे र दुनू गोटे Ĥयाग िवƳिवƭालयमे Ĥोफे सर बिन \nगेलाह।िववाह सेहो भ’ गेलिन्ह। माğ मधुबनीक एक गोट पीसाकेँ  बुझल \nछलिन्ह िहनकर िववाहक बात।पीसा छलाह पğकार आ’ मधुबनीक कोनो \nहॉस्पीटलमे काज के नहािर के रलक नसर् सँ तािह जमानामे िववाह कएने \nछलाह। र पिरवार हुनका बािर जेकाँ देने छलिन्ह। मुदा छलाह बड् नीक \nलोक।िƮजेन्ġकेँ  वैह बेर-बखत पर किहयो काल मदित करैत छलाह।मुदा \nिववाहमे ओहो निह अयलाह।अपन सलाहो देने छलाह एिह िववाहक िवरुƨ। \nअपन उदाहरण देलिन्ह, जे कतेक िदक्कत भेलिन्ह।मुदा संगमे ईहो \nकहलिन्ह, जे अहाँकेँ  तँ बाहर रहबाक अिछ। हम तँ मधुबनीमे रहैत छलहुँ, \nकिहयो किनयाकेँ  गामो निह ल’ जा’ सकलहुँ।  \nिƮजेंन्ġकिरसचर् पर िरसचर् Ĥकािशत होइत गेलिन्ह। देश-िवदेशमे सेमीनार \nपर जािथ। अरुन्धती जेना बेर पर मदित कएने छलीह, तकरा बाद िƮजेन्ġ \nअपना पर भरोस कएनाइ छोिड़ देने छलाह। वामपंथी इितहासकारक रूपम े \nछिव बना’ कय माğ इितहास आ’ पुरातǂव सँ सम्पकर् बनओने छलाह। \nसालक-साल िबतैत गेल। गामक लोकमे माğ लाल छलाह जे ओिह नगरमे  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n24  \n \nरहैत छलाह आ’ तािह Ʈारे किहयो काल भेँट क’ अबैत छलिखन्ह। लालक \nगप पर अनुƣिरत भ’ जाइत छलाह िƮजेन्ġ। मायक कोनो चचार् पर नोर \nपीिब जाइत छलाह। सोचने रहिथ जे िकछु  बिन जयताहतँ मायकेँ  संग \nआिन रिखतिथ आ’ सभ पापक पƱाताप क’ िलतिथ। मुदा यावत अपन \nखचार् निह जुमिन्ह तवततँ ओ’ जीिवत रहलीह आ’ जखन िकछु  बनलाह तँ \nतकर पिहनिह छोिड़ गेलीह। कोन मुँह ककरा देखेतिथ।  \nआ’ जखन लाल पहुँचलाह हुनका लगमे ई बजैत जे िलयह, भाितज आयल \nछिथ भेँट करबाक हेतु, अहाँ तँ कोनो सरोकार ककरोसँ रखबे निह कएलहुँ, \nतँ पिहल बेर बजलाह िƮजेन्ġ- \n“कोन सरोकार मायसँ पै छल यौ लाल, जे अहाँ कहैत छी जे हम \nककरोसँ सरोकार निह रखने छी”। \n     -------- \n                                 \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n25  \n \n \n5. प᳒ \n  ज्योित झा चौधरीक प᳒ \n \nिवशाल समुġ \nसमुġक लहिरक तरंग \nअनिगनत बेर दोहरा रहल अिछ । \nउƧेश्यहीन अपने  मुदा ओकर गान \nकिहया कत’ सँ चिल रहल अिछ । \nबेर बेर रेत पर बनल पदिचह् न  \nमेटा क’ तटसॅं  ुिर जाइत अिछ । \nजलक सभसॅं शिƠशाली संगठन \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n26  \n \nसागरक रूपम े उपिस्थत अिछ । \nराितक अन्हारोमे ओकर गजर्न \nओकर िवशालताक आभास कराबैत अिछ । \n \n \n \n \n \n \n \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n27  \n \nआ’ आन किवक अन्यान्य किवता \n \nके छिथ \n \nके  छिथ िजनकर हस्त-रेखमे, \nअिछ पिरĮमसँ बढ़ब िलखल। \nके छिथ िजनका ललाट मध्य, \nपिरĮमक गाथा रहैछ सकल। \nजे छिथ सुस्त तकरे चमकै त, \nअिछ हाथक रेखा बुझूँ सखा, \nिजनका  ाम निह खसिन्ह, \nछिन्ह ललाट चमकै त,निह बेजाय।। \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n28  \n \n6. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n सुभािषतम \n \nअन्नदानं परं दानं िवƭादनमतः परम। \nअन्नेन क्षिणका तृिƯः यवज्जीवं च िवƭया॥ \nदानम करणेतु। अन्नदानं यिद कु मर्ः महादानम इित वदन्तु। यिद \nअन्नदानं कु मर्ः, यदा वुभुक्षा भवित तावत पयर्न्तम ितƵित। यिद \nिवƭादानम कु मर्ः यावत जीवन ितƵित। \n \n \nकथा \n \nएकः Ēामः अिस्त। Ēामे एकः धिनकः अिस्त। सः महान धिनकः। तस्य \nसुन्दरं भवनम अिस्त। पƤी अिस्त, पुğाः सिन्त। गृहे सेवकाः \nसिन्त।कृ िषः भूिमः अिस्त। सवर्म अिप अिस्त। तस्य कािप न्यूनता \nनािस्त। अतः सः सवर्दा उपिवशित।तथा सः धिनकः ितƵित। परन्तु  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n29  \n \nआƱयर्म नामा तस्य समीपे सवर्म अिप अिस्त। िकन्तु सः धिनकः \nिनġाम न Ĥाप्नोित। राğौ िनġामेव कƣुर्म सः न शक्नोित। एकदा सः \nस्वगृहे उपिवƴवान आसीत। िचन्तनं कु वर्न आसीत। तिस्मनिप िदने तस्य \nिनġा न आगता। िकमथɍ मम एवं भवित। इित तस्य मनिस महती \nिचन्ता उत्पन्नः। तिस्मन्नैव समये दूरतः सः एकम गीतं Įुणोित। मधुरं \nगीतम आसीत। कः एवं गायित। इितः सः न जानाित। तथािप पश्यािम \nइित िचन्तियत्वा सः गीतस्य ध्विनम अनुसरन अĒे-अĒे गच्छित।तस्य \nगृहतः समीपे एव एकं कु टीरं पश्यित सः। तिस्मन कु टीरे कƱन िनधर्नः \nआसीत। सः तğ शयनं कृ तवान आसीत। शयनं कृ त्वा, िभिƣम आलव्य \nशयनं कृ त्वा उच्चैः गायन आसीत। संतोषेन सः गायित। तस्य मुखे \nसंतोषः दृश्यते। तƧृष्ट्वा धिनकस्य आƱयɍ भवित।अतः सः Ĥưं \nपृच्छित।भो भो िमğा। भवान एतावता आनन्देन गायन अिस्त। भवतः \nआनन्दस्य िकम कारणम इित पृच्छित। तदा सः िनधर्नम उƣरं वदित। \nमहाशयः, मम समीपे धनं िकमिप नािस्त। सत्यम। तत अहं जानािम। \nिकन्तु अहं बिहः पश्यािम। Ĥकृ ितं पश्यािम। इदानीं Ĥकृ ितः कथं शोभते। \nवसन्तकालः अिस्त। सवɍ पुष्पािण िवकसिन्त। ħमराः संचारं कु वर्िन्त। \nवसन्तकालस्य सौन्दयɍ सवर्ğ दृश्यते। एतद् अिस्त अहं तद् पश्यािम। \nभवान वस्तुतः िकम करोित। मम समीपे तत नािस्त, एतत  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n30  \n \nनािस्त,अन्यत नािस्त। तदैव िचन्तनं करोित। यƭिप भवतः समीपे बहुः \nबहुः अिस्त, तथािप भवान यत नािस्त तस्य िवषये िचन्तनं करोित। \nअतः दुःखम अनुभवित। अहं यत अिस्त तस्य िवष्ये िचन्तनं करोिम, \nअतः अहं सुखं अनुभवािम। एतदैव रहस्यम इित िनधर्नः वदित। तस्य \nवचनं Įुत्वा धिनकस्य ज्ञानोदयः भवित। सत्यमेव खलु। वयं सवर्दािप \nअिस्त। तस्य िवषये िचन्तनं कु मर्ः चेत। संतोषम अनुभवामः। यत नािस्त \nतस्य िवषयेव िचन्तनं कु मर्ः चेत वयम अिप दुःखम अनुभवामः। \n \nकथायाः अथर्ः ज्ञातः। \n \nगीतम \nवषार्काले आकाशे, \nचटका िवचरित आगच्छित। \nशीतल समीर,चपला, \nमे गजर्ित तीĭा, \nजल-िबन्दु िनपतित, \nिवƭुत झंझित।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n31  \n \n \nसम्भाषणम \n \nअƭ शिनवासरः। Ƴः रिववासरः/भानुवासरः। \nअƭ कः वासरः। शिनवारः कदा। परƳः सोमवासरः। \nरिववासरः कदा। सोमवासरः कदा। अƭ शिनवासरः। \nƻः शुĐवासरः। \nपरƻः गुरुवासरः। \nगुरुवासरः कदा। \nĤपरƳः मंगलवासरः। \nĤपरƻः बुधवासरः। \n \nवयं Ĥतः काले िमलामः। \nिकम वदामः। सुĤभातम। \nराğौ वदामः। शुभ रािğः। \nअन्य समये। नमोनमः/नमस्कारः/नमस्ते।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n32  \n \nयदा दूरवाणी आगच्छित। हिरओम। इित वदािम-हलो स्थाने। \nपुनः वदन्तु। \nएवं कृ त्वा वदन्तु। \nक्षम्यताम। \nआम।वेंकटरमणनः। \nकु शलम। अस्तु। सायंकाले आगच्छािम। पंचवादने आगच्छािम। \nअस्तु धन्यवादः। पश्यतु। दंतकू चर्ः अिस्त। \nदण्ः अिस्त। \nअहं दण्ं स्वीकरोिम। \nअहं िशक्ƣविƣर्कां स्वीकरोिम। \nअहम अङ्कनीं स्वीकरोिम। \nअहं लेखनीं स्वीकरोिम। \nअहं दूरवाणीं स्वीकरोिम। \nअहं करवƸं स्वीकरोिम। \nअहं पुस्तकं स्वीकरोिम।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n33  \n \nइदानीम अहं पुस्तकं/लेखनीं/अङ्कनीं/दण्ं/दंतकू चɍ स्थापयािम। \n \nपुस्तकं/दण्ं ददािम। \nदूरवाणीं/िशक्ƣविƣर्कां/ दंतकू चɍ/लेखनीं/ न ददािम। \nअहम अङ्कणीं न ददािम। \nअहं पुस्तकं/चमषं न ददािम। \nभवती िकम \nददाित। \nअहं दंतकू चɍ ददािम। \nभवती िकम ददाित। \nअहं पुस्तकं ददािम। \nभवत्याः नाम िकम। \nअहं वेदवतीं पृच्छािम। \nभवतः नाम िकम। \nअहं शुशीलेन्ġम पृच्छािम। \nरमानन्दः- रमानन्दम  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n34  \n \nिवƣकोषम/िवƭालयम/मंिदरम/पुस्तकम/मालिवकाम/शुशीलाम/कू पीम/ \n टीम/अङ्गुलीम। \nअहं भगवतगीतां पठािम। \nअहं रामायणं/काव्यं/महाभारतं/सुन्दरकाण्ं/सुभािषतं पठािम। \nअहं िवƭालयं गच्छािम। \nभवन्तः कु ğ-कु ğ गच्छिन्त। \nअहं मुम्बई/ितरुपित नगरं गच्छािम। \nअहम अरण्यं गच्छािम। \nमाधवः Ēामं/मथुरां/वािटकां/पुरीं/िदल्लीं गच्छित। \nइदानीं भवन्तः वाक्यं वदन्तु। \nकः-कः कु ğ गच्छतेित। \nपिवğा चलिचğमिन्दरं/इन्ġलोकं गच्छित। \nबालकः आपणं गच्छित। \nगणेशः िवदेशं/नगरं/वनं/वािटकां/नदीं गच्छित। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n35  \n \n \n \n \n \n (अनुवतर्ते) \n \n7. िमिथला कला- िचᮢकला \n िचᮢकार ᮧीित \nिचğकार- Ĥीित, गाम-जगेली(िजला पूिणर्या),िबहार, भारत)। \n  \nदशपात अिरपन \nकन्याक मुण्न,कान छे दन आ' िववाहक अवसर पर कु लदेवताक  र आिक \nमण्प पर बनाओल जाइत अिछ। \nबनेबाक- िविध। एकर बनेबाक िविध सूêम अिछ। \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n36  \n \nऊपरमे तीन पातक पुष्प, ,ओकरनीँचा पाँच-पातक कमल-पुष्प,ओकर नीचाँ \nसात-पात युक्ƣ कमल, बीचमे अƴदल कमल अिछ। दश पात चारू िदिश \nअिछ। नौ टा माँछक िचğ सेहो अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n37  \n \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n38  \n \n \n \n \n8. संगीत िशक्षा \n(आँगा) \n थाट- एकटा सƯकमे सात शुƨ, चािरटा कोमल आÕ एकटा तीĭ स्वर \n(12  स्वर) होइत अिछ। एिहमे सात स्वरक ओÕ समुदाय, जेकरासँ कोनो \nरागक उत्पिƣ होइत अिछ, तकरा थाट वा मेल कहल जाइत अिछ। \nथाट रागक जनक अिछ, थाटमे सात स्वर होइत छै क(संपूणर् जाित)। \nथाटमे माğ आरोही स्वर होइत अिछ। \nथाटमे एकिह स्वरक शुƨ आÕ िवकृ त स्वर संग-संग निह रहैत अिछ। \nिविभन्न रागक नाम पर थाट सभक नाम राखल गेल अिछ। \nथाटक सातो टा स्वर Đमानुसार होइत अिछ आÕ एिहमे गेयता निह  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n39  \n \nहोइत छै क। \n \nथाटक 10 टा अिछ। \n1.आसावरी-सा रे ग॒ म प ध॒ िन॒ \n2.कल्याण-सा रे ग म॑ प ध िन  \n3.काफी-सा रे ग॒ म प ध िन॒ \n4.खमाज-सा रे ग म प ध िन॒ \n5.पूवȸ-सा रे॒ ग म॑ प ध॒ िन \n6.िबलावल-सा रे ग म प ध िन \n7.भैरव-सा रे॒ ग म प ध॒ िन \n8.भैरवी-सा रे॒ ग॒ म प ध॒ िन॒ \n9.मारवा-सा रे॒ ग म॑ प ध िन \n10.तोड़ी-सा रे॒ ग॒ म॑ प ध॒ िन \n \nवणर्:  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n40  \n \n \n(अनुवतर्ते) \n9. बालानां कृ ते \n एकाङ्की \nअपाला आğेयी \n \nपाğ: \nअपाला: ऋगवैिदक ऋचाक लेिखका \nअिğ: अपालाक िपता \n \nवैƭ 1,2,3: \nकृ शाƳ: अपालाक पित। \nवेषभूषा \n \nउƣरीय वƸ (पुरुष), वल्कल, जूहीक माला(अपालाक के शमे), दण्। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n41  \n \nमंच सज्जा \n \nसहकार-कु ञ्ज(आमक गाछी), \nवेदी, हिवगर्न्ध, रथक िछġ, युगक िछġ, \nसोझाँमे साही, गोिह आÕ िगरिग़ट। \n \n \n \n \nदृश्य पाँच \n(अपालाक पितगृह।वृƨ माता-िपता बैसल छिथन्ह आÕ अपाला  रक \nकाजमे लागल छिथ।) \n \nअपाला: िĤय कृ शाƳ।एतेक िदन बीित गेल। पितगृहमे हम कोनो \nिनयंğणक अनुभव निह कएलहुँ। हमरा Ĥित अहाँक कोमल Ĥेम सतत \nिवƭमान रहल। मुदा Ƴेत िƳğक जे दाग हमरा पर ज्वलन्त सƣाक \nरूपम े अिछ, कदािचत वैह िकछु  िदनसँ अहाँक हृदयमे हमरा Ĥित  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n42  \n \nउदासीनताक रूपम े पिरणत भेल अिछ। \nकृ शाƳ: हमर उदासीनता अपाला? \nअपाला: हँ कृ शाƳ। हम देिख रहल छी ई पिरवƣर्न। की एकर कारण \nहमर त्वगदोषमे अंतिनर्िहत अिछ? \nकृ शाƳ: हे अपाला। हमरा भीतर एकटा सं षर् चिल रहल अिछ। ई सं षर् \nअिछ Ĥेम आÕ वासनाक। Ĥेम कहैत अिछ, जे अपाला Ħƺवािदनी छिथ, \nिदव्य नारी छिथ। मुदा वासना कहैत अिछ, जे अपालाक शरीरक \nत्वगदोष नेğमे रूपस ँ वैराग्यक कारण बिन गेल अिछ। \nअपाला: पुरुषक हाथसँ Ƹीक ई भत्सर्ना। कामनासँ कलुिषत पुरुष Ʈारा \nनारीक हृदय-पुष्पकेँ थकू चब छी ई। हम वेदक अध्ययन कएने छी। \nचन्ġमाक Ĥकाशक बीचमे ओकर दाग नुका जाइत अिछ, मुदा हमर ई \nƳेत िƳğ दाग हमर िवशाल गुणरािशक बीचमे निह मेटायल। \n(कृ शाƳ स्तब्ध भय जाइत छिथ, मुदा िकछु  बजैत निह छिथ।) \nअपाला: सबल पुरुषक सोँझा हम अपन हािर मानैत, अपन िपताक \nतपोवन जा रहल छी, कृ शाƳ। \n \nदृश्य 6 \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n43  \n \n(अपाला Ĥातः कालमे सिमधासँ अिग्नकु ण्मे होम करैत इन्ġक पूजा आÕ \nजपमे लािग गेल छिथ। कु शासन पर बैसिल छिथ।) \n \nअपाला: धारक लग सोम भेटल, ओकरा  र आनल आÕ कहल जे हम \nएकरा थकु चब इंġक हेतु, शĐक हेतु।गृह गृह  ुमैत आÕ सभटा देखैत, \nछोट खुट्टीक ई सोम पीबू,दाँतसँ थकु चल, अन्न आÕ दहीक संग खेनाइमे \nĤशंसा गीत सुनैत। हम सभ अहाँकेँ नीक जेकाँ जनबाक हेतु अवैकिल्पक \nरूपस ँ लागल छी, मुदा क्यो गोटे अहाँकेँ ĤाƯ निह कÕ सकल छी। हे \nचन्ġ, अहाँ आस्ते-आस्ते आÕ िनरन्तर ठोपे-ठोपे इन्ġमे Ĥवािहत होऊ। \nकी ओÕ हमरा लोकिनक सहायता निह करताह, हमरा लोकिनक हेतु कायर् \nनिह करताह। की ओÕ हमरा लोकिनकेँ धनीक निह बनओताह? की हम \nअपन राजासँ शğुताक बाद आब अपना सभकेँ इन्ġसँ िमला िलयÕ। हे \nइन्ġ अहाँ तीन ठाम उत्पन्न करू। हमरा िपताक मस्तक पर, हुनकर \nखेतमे आÕ हमर उदर लग। एिह सभ फिसलकेँ ऊगय िदयौक। अहाँ \nहमरा सभक खेतकेँ जोतलहुँ, हमर शरीरकेँ आÕ हमर िपताक मस्तककेँ \nसेहो। अपालाकेँ पिवğ कएल। इन्ġ! तीन बेर, एक बेर पिहया लागल \nगाड़ी, एक बेर चािर पिहया युक्ƣ गाड़ीमे आÕ एक बेर दुनू बरदक कान्ह  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n44  \n \nपर राखल युगक बीच। हे शतĐतु! आÕ अपालाकेँ स्वच्छ कएल आÕ \nसूयर्समान त्वचा देल। हे इन्ġ! \n \n \nदृश्य 7 \n(महायज्ञक समािƯक पƱात Ħƺोदयक दृश्य।) \n \nअिğ: एिह िवशाल ऋित्वजगणक मध्य ऋकक मंğमे अपालाक ऋचाकेँ \nहम सिम्मिलत कए सकै त छी, कारण ई स्वतः स्फु िटत आÕ अिभमंिğत \nअिछ। अपालाक चमर्रोग एिहसँ छू िट गेल, एकर ई सƭः Ĥमाण अिछ। \nअपाला एिह मंğक दृƴा छिथ। \nऋिषगण: अिğ, हमरा सभ सेहो एिह मंğक दशर्न कएल। अहो। \nसिम्मिलत करबाक आÕ निह करबाक तँ Ĥưे निह अिछ। ई तँ आइसँ \nऋकक भाग भेल। \n(एिह स्वीकृ ितक बाद Ħƺोदय सभामे दोसर काज सभ Ĥारम्भ भÕ जाइत \nअिछ। कृ शाƳ िवचिलत मोने अपालाक सोझाँ अबैत छिथ।) \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n45  \n \nकृ शाƳ: अपाला। हम दु:िखत छी। अहाँक िवयोगमे। \nअपाला: हे कृ शाƳ। इन्ġक देल ई त्वचा योगक पिरणाम अिछ। अहाँक \nउपेक्षा हमरा एिह योग्य बनेलक, मुदा आब एिह पर अहाँक कोनो \nअिधकार निह।  \n \n(दुनू गोटे शनैः-शनैः मँचक दू िदिश सँ बहराए जाइत छिथ।) \n(पटाक्षेप)_ \n10. पंजी ᮧबंध \nपᲳी संᮕाहक-᮰ी िव᳒ानन्द झा”मोहनजी” पंᲯीकार \n Įी िवƭानन्द झा पञीकार ‘मोहनजी’ जन्म-09.04.1957,पण्ु आ, ततैल, ककरौड़(मधुबनी), \nरशाढ़य(पूिणर्या), िशवनगर (अरिरया) आ’ सम्Ĥित पूिणर्या। िपता लब्ध धौत पञ्जीशाƸ माƣर्ण् पञ्जीकार मोदानन्द \nझा, िशवनगर, अरिरया, पूिणर्या|िपतामह-स्व. Įी िभिखया झा, पञ्जीशाƸक दस वषर् धिर 1970 ई.सँ 1979 ई. धिर \nअध्ययन,32 वषर्क वयससँ पञ्जी-Ĥबंधक संवƨर्न आ' संरक्षणमे संल्गन। कृ ित- पञ्जी शाखा पुस्तकक िलप्यांतरण आ' \nसंवƨर्न- 800 पृƵसँ अिधक अंकन सिहत। पञ्जी नगरिमक िलप्यान्तरण ओ' संवƨर्न- लगभग 600 पृƵसँ ऊपर(ितरहुता \nिलिपसँ देवनागरी िलिपमे)। गुरु- पञ्जीकार मोदानन्द झा। गुरुक गुरु- पञ्जीकार िभिखया झा, पञ्जीकार िनरसू झा \nĤिसƨ िवƳनाथ झा- सौराठ, पञ्जीकार लूटन झा, सौराठ। गुरुक शाƸाथर् परीक्षा- दरभंगा महाराज कु मार जीवेƳर \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n46  \n \nिसंहक यज्ञोपवीत संस्कारक अवसर पर महाराजािधराज(दरभंगा) कामेƳर िसंह Ʈारा आयोिजत परीक्षा-1937 ई. जािहमे \nमौिखक परीक्षाक मुख्य परीक्षक म.म. ॉ. सर गंगानाथ झा छलाह। \n \nĮोिğय Ħाƺण सात Įेणीमे Đमबƨ छिथ, आÕ योग्य एवम वंशज पन्ġह \nĮेणीमे। पञ्जीक संख्या 209 अिछ, जािहमे 56 पंजी Įोिğय आÕ 153 \nपंजी योग्य आÕ वंशजक अिछ।  \nपंजी-Ĥबन्धक Ĥारम्भ राजा हरिसंहदेवक कालमे शुरू भेल। ज्योितरीƳर \nठाकु रक वणर्-रƤाकरमे हरिसंहदेव नायक आिक राजा छलाह। \nआइ कािल्ह पञ्जी-Ĥबंध माğ मैिथल Ħाƺण आÕ कणर्-कायस्थक मध्य \nिवƭमान अिछ। मुदा Ĥारम्भमे ई क्षिğय(Ĥयः गंधविरया राजपूत)के र \nमध्य सेहो छल। \nवणर्रƤाकरमे 72 राजपूत कु लक मध्य 64 के र वणर्न अिछ, जािहमे बएस \nआÕ पमार दोहराओल अिछ। दोसर ठाम 36 राजपूत कु लक वणर्न अिछ। \n20 टा नामक पूवर्हुमे चचर् अिछ। िवƭापितक िलखनावलीमे, जे Ĥायः \nहुनकर नेपाल Ĥवासक Đममे िलखल गेल छल, चन्देल आÕ चौहानक \nवणर्न अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n47  \n \nगाहनवार वा िमिथलाक गंधविरया राजपूतक दू टा शखा िमिथलामे छल, \nभीठ भगवानपुर आÕ पंचमहला(सहसार्, पूिणर्याँ)। \nगंधविरया,पमार,िवशेवार,कं िचवाल, चौहान आिद िमिथलाक महǂवपूणर् \nराजपूत छिथ।मुदा गंधविरया िमिथलामे महǂवपूणर् छिथ आÕ एखनहु \nमधुबनीसँ सहरसा-पूिणर्याँ धिर छिथ। \nवणर्रƤाकरक राजपूत कु लवणर्नक िनम्न लगभग 62 टा कु ल अिछ। \nसोमवंश,सूयर्वंश,  ोा, चौसी, चोला, सेन, पाल, यादव, पामार, नन्द, \nिनकु म्भ, पुष्पभूित, िĮंगार, अरहान, गुपझरझार, सुरुिक, िशखर, \nबायेकवार, गान्हवार,सुरवार, मेदा, महार, वात, कू ल, कछवाह, वायेश, \nकरम्बा, हेयाना, छे वारक, छु िरियज, भोन्, भीम, िवन्हा, पुन्ीरयन, \nचौहान, िछन्द, िछकोर, चन्देल, चनुकी, कं िचवाल, रान्चकान्ट, मुंौट, \nिबकौत, गुलहौत, चांगल, छहेला, भाटी, मनदƣा, िसंहवीरभाƺा, \nखाती,र ुवंश, पिनहार, सुरभांच, गुमात, गांधार, वधर्न, वह्होम, िविशश्ठ, \nगुिटया, भाġ, खुरसाम, वहƣरी आिद। \nएखनो गंगा िदयारामे राजपूत आÕ यादव दुनूक मध्य Ô बनौतÕ होइत \nछिथ, आÕ दुनूमे बहुत  िनƵता अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n48  \n \nपवर्तमे रहिनहार आÕ वनमे रहिनहारक वणर्न सेहो अिछ वणर् रƤाकरमे। \nजनक राजाक िवरुद ज(कबीला) सँ बनल Ĥतीत होइत अिछ। \n (अनुवतर्ते) \n \n11. िमिथला आ’ संस्कृ त( सवर्तंᮢस्वतंᮢ बᲬा झाक \nजीवनी-दोसर भाग)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n49  \n \n \nसवर्तंᮢ स्वतंᮢ ᮰ी धमर्दᱫ झा(बᲬा झा) (1860 ई.-1918 ई.) \n \nमहाराज लêमीƳर िसंहक िसंहासनारोहणक बहुत िदन बाद धिर धौत \nपरीक्षा निह भेल छल। ई परीक्षा दरभंगा राजक संस्थापक Įी महेश \nठाकु र Ʈारा Ĥारम्भ कएल गेल छल आÕ एिहमे मौिखक परीक्षा Ʈारा ĮेƵ \nपंितक चयन कएल जाइत छल। महाराज रमेƳर िसंह एकर आयोजन \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n50  \n \nकरबओलिन्ह आÕ Įी गंगानाथ झाकेँ एकर दाियत्व देल गेल। Įी \nगंगानाथ झा परीक्षाथȸक रूपम े सेहो आवेदन कएने छलाह। महाराज \nपरेक्षाक हेतु िलिखत पƨितक आदेश देने छलाह। Ĥिưक िनयुक्ƣ भेलाह \nĮी बच्चा झा आÕ Įी िशव कु मार िमĮ। ई दुनू गोटे िक्लƴ Ĥािưक आÕ \nकृ पण परीक्षक मानल जाइत छलाह। मुदा तािह पर Įी गंगानाथ झाकेँ \n200 मे 197 अंक भेटलिन्ह। महाराज पुरान परम्पराक अनुसार िहनका \nधोती तँ देलिखन्ह, मुदा नवीन पƨितक अनुसार दुशाला निह देलिखन्ह, \nकारण संस्कृ तक िवƮान होयतहुँ Įी गंगानाथ झाक झुकाव अंĒेजी िदिश \nछल। \nĮी बच्चा झा Ĥकाण् पिण्त छलाह। महाराƶ आÕ काशीक पिण्तक \nĤसंगमे ओÕ कहैत छलाह जे शब्द खण्क Ĥसंगमे ओÕ सभ िकछु  निह \nजनैत छलाह। ओिह समयमे महामहोपाध्याय दामोदर शाƸी काशीक \nएकटा Ĥिसƨ वैयाकरण छलाह। िवƮान लोकिनक सुझाव पर दरभंगा \nमहाराज गुरुधाममे एकटा पंित सभाक आयोजन कएलिन्ह। एिहमे \nहथुआ महाराज िविशƴ अितिथ छलाह। काशीक सभ Ĥमुख िवƮान एिहमे \nउपिस्थत छलाह। Ĥितयोगी छलाह पं.बच्चा झा आÕ म.म. दामोदर शाƸी \nभरƮाज। िनणार्यक छलाह पं.कै लाश िशरोमिण भट्टाचायार् आÕ म.म.पं \nिशव कु मार िमĮ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n51  \n \n एकटा सरल समस्यासँ शाƸाथर् Ĥारम्भ भेल। एकर नैय्याियक पक्ष \nलेलिन्ह बच्चा झा आÕ व्याकरण पक्ष पंदामोदर शाƸी। \n \n दामोदर शाƸी अपन जवाब अत्यंत सरल शब्दमे वैयाकरिणक \nआधार पर दÕ देलिन्ह। आब बच्चा झाक बेर आयल। बच्चा झा गहन \nपिरष्कार Ĥारम्भ कएलिन्ह। िवƮान लोकिनमे िववाद भेलिन्ह जे हुनकर \nĤư Ĥासंिगक छिन्ह वा निह। िनणार्यक लोकिन एकरा Ĥासंिगक \nमानलिन्ह। जौँ-जौँ बच्चा झा आगू बढ़ैत गेलाह हुनकर उƣर दामोदर \nशाƸी आÕ िनणार्यक लोकिनक हेतु अबोधगम्य होइत गेलिन्ह। मध्य \nरािğ तक ई चलल। अन्ततः अिनणȸत रािख कए सभा िवसिजर्त भेल। \n \n \n \n12. भाषा आ’ ᮧौ᳒ोिगकी \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n52  \n \nमाइĐोसॉफ्ट वर्सँ pdf मे पिरवƣर्नक सोझ तरीका अिछ, फाइल,िĤंटमे \nजाऊ, आÕ फे र िĤंटरमे एĐोबेट िस्टीलर सेलेक्ट कए िĤंट कमां क्दय \nिदअ। मुदा एिहमे कखनो काल pdf ॉक्युमेंट निह बनैत छै क। तखन \nिĤंटर एĐोबेट िस्टीलर सेलेक्ट कए Ĥोपटȹज मे जाऊ। ओतय अोब \npdfसेिटंग सेलेक्ट करू। ओतय ऑपशन ू नॉट सें फॉन्ट्स टू ििस्टलर \nमे िटक लगायल होयत। ओकरा अनचेक करू। आÕ ओके कए बाहर आऊ \nआÕ िĤंट कमां िदअ। आब pdf ॉक्युमेन्ट बिन जायत। \nhttp://www.bhashaindia.com पर tbil converter  सॉफ्टवेयर  ाउनलो \nकरू। यिद मंगल फॉंटमे आन फॉटसँ पिरवƣर्न करबाक अिछ तँ \nॉक्युमेन्ट .doc सेलेक्ट करू इनपुट भाषामे िहन्दी आÕ ascii फॉन्टमे \nफॉन्ट सेलेक्ट करू। आउटपुटमे भाषा िहन्दी आÕ फॉन्ट Unicode mangal \nसेलेक्ट करू। आब Ħाउज कÕ कय फाइल सेलेक्ट करू। यिद अहाँक \nकम्प्युटर मे ऑिफस 2007 अिछ आÕ वर्  ॉक्युमेन्ट .docx एक्स्तेंशन \nअिछ , तखन एक्स्तेंशनकेँ िरनेम करू .docआब Ħाउजमे  ॉक्युमेन्ट \nआिब जायत। कं वटर् टाइप करू। नूतन फाइल Unicode Mangal फॉन्टमे \nबिन जायत। \nयिद अहाँक वर् दॉक्युमेन्ट फाइलमे Unicode आÕ ascii  फॉन्ट िमक्स  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n53  \n \nअिछ, तखन अंदाजीसँ फॉन्ट ascii आÕ बेशी ĤयुƠ होयबला ascii फॉन्ट \nचूज करू। कं वटर् करू कन्वटर् भÕ जायत Unicode mangal fontमे। \n \nमूलभूत स्वर अिछ- अ, इ, उ, ऋ, लृ  \nएकरा समानाक्षर कहल जाइत अिछ। \nदी र् स्वर अिछ-आ, ई, ऊ, ॠ। \nदी र् ( िमĮ) स्वर अिछ-ए ऐ, ओ, औ । एकरा सन्ध्यक्षर कहल जाइत \nअिछ। \nई सभ संज्ञा  पािणनीपूवर् वैय्याकरण लोकिनक अिछ। \nसन्ध्य़क्षर Źस्व निह होइत अिछ, लृ दी र् निह होइत अिछ। \nअ, इ, उ, ऋ मे Ĥत्येकक ıस्व, दी र्(आ,ई,ऊ,ॠ) आÕ \nप्लुत(आ३ई३ऊ३ॠ३) भेद भेल, तँ सभटा िमला कय १२ भेद भेल।लृ के र \nŹस्व आÕ प्लुत दू भेद अिछ।ए, ऐ, ओ, औ एकर सभक दी र् आऽ प्लुत \nदू-दू भेद अिछ। एिह Ĥकारें २२ टा स्वर भेल। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n54  \n \n(अनुवतर्ते) \n \n13. रचना िलखबासँ पिहने... (आँगा) \n हाथक मुġा 1.1.औँठा(Ĥथम आँगुर)-एक यव दूरी पर \n \n2.2.औँठा Ĥथम आँगुरकेँ छु बैत \n3.3.औँठा बीच आँगुरकेँ छु बैत \n4.4. औँठा चािरम आँगुरकेँ छु बैत \n5.5.औँठा पाँचम आँगुरकेँ छु बैत \n6.11. छठम  Đु ƴ औँठा Ĥथम आँगुरसँ दू यव दूरी पर \n7.6. सातम अितƳर सामवेद \n8.7.अिभगीत ऋग्वेद \n \nĒामगेयगान- Ēाम आÕ सावर्जिनक स्थल पर गाओल जाइत छल। \nआरण्यकगेयगान- वन आÕ पिवğ स्थानमे गाओल जाइत छल।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n55  \n \nऊहगान- सोमयाग एवं िवशेष धािमर्क अवसर पर। पूवार्िचर्कसँ संबंिधत \nĒामगेयगान एिह िविधसँ। \nऊƻगान आिक रहस्यगान- वन आÕ पिवğ स्थान पर गाओल जाइत \nअिछ। पूवार्िचर्कक आरण्यक गानसँ संबंध। \nनारदीय िशक्षामे सामगानक संबंधमे िनदȶश:- \n1.स्वर-7 \nĒाम-3 \nमूछर्ना-21 \nतान-49 \n \nसात टा स्वर सा,रे,ग,म,प,ध,िन, आÕ तीन टा Ēाम-मध्य,मन्द,तीĭ। \n7*3=21 मूछर्न। \nसातू स्वरक परस्पर िमĮण 7*7=49 तान। \n \nऋगवेदक Ĥत्येक मंğ गौतमक 2 सामगान(पकर्क) आÕ काश्यपक 1 \nसामगान(पकर्क) कारण तीन मंğक बराबर भÕ जाइत अिछ। \nमैकॉवेल इन्ġािग्न,िमğावरुणौ,इन्ġािवष्णु,अिग्नषोमौ एिह सभकेँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n56  \n \nयुगलदेवता मानलिन्ह अिछ। मुदा युगलदेव अिछ Ðिवशेषण-िवपयर्य। \n \nवेदपाठ- \n१.संिहता पाठ अिछ शुƨ रूपम े पाठ। \nअ॒ िग्नमी॑ळे पुरोिह॑त य॒ घ्यस्य॑दे॒विम्त्वज॑म।होतार॑रƤ॒ धातमम। \n२. पद पाठ- एिहमे Ĥत्येक पदकें पृथक कए पल जाइत अिछ। \n३.Đमपाठ- एतय एकक बाद दोसर, फे र दोसर तखन तेसर, फे र तेसर \nतखन चतुथर्। एना कए पाठ कएल जाइत अिच्ह। \n४. जटापाठ- एिहमे जौँ तीन टा पद क, ख, आÕ ग अिछ तखन पढ़बाक \nĐम एिह रूपम े होयत। \nकख,खक,कख,खग,गख,खग। \n५. नपाठ-एिह मे ऊपरका उदाहरणक अनुसार िनम्न रूप होयत- \nकख,खक,कखग,गखक,कखग। \n६.माला,७.िशखा,८.रेखा,९.ध्वज,१०.दण्,११.रथ। अितम आठकेँ अƴिवकृ ित \nकहल जाइत अिछ। \nसाम िवकार सेहो 6 टा अिछ, जे गानकेँ ध्यानमे रखैत  टाओल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n57  \n \nबढ़ाओल जा सकै त अिछ। \n1.िवकार- अग्नेकेँ ओग्नाय। \n2.िवƲेषण- शब्द/पदकेँ तोड़नाइ \n3.िवकषर्ण-स्वरकेँ िखंचनाई/अिधक माğाक बराबर बजेनाइ। \n4.अभ्यास- बेर-बेर बजनाइ। \n5.िवराम- शब्दकेँ तोिड़ कय पदक मध्यमे ÔयितÕ। \n6.स्तोभ-आलाप योग्य प्दकेँ जोिड़ लेब। \nकौथुमीय शाखा ÔहाउÕ ÔराइÕ जोड़ैत छिथ। \nराणानीय शाखा ÔहावुÕ, ÔराियÕ जोड़ैत छिथ। \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n1. जे शब्द मैिथली-सािहत्यक Ĥाचीन कालसँ आइ धिर जािह वƣर्नीमे \nĤचिलत अिछ, से सामान्यतः तािह वƣर्नीमे िलखल जाय- \nउदाहरणाथर्- \n \nĒाƻ                                                       \nअĒाƻ             videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n58  \n \nएखन                              \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nठाम                               िठमा,िठना,ठमा \nजकर,तकर                          जेकर, तेकर \nतिनकर                             ितनकर।(वैकिल्पक रूप ेँ \nĒाƻ) \nअिछ                               ऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनम्निलिखत तीन Ĥकारक रूप वैक्लिपकतया अपनाओल जाय: \nभ गेल, भय गेल वा भए गेल। \nजा रहल अिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। \nकरÕ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. Ĥाचीन मैिथलीक Ô न्हÕ ध्विनक स्थानमे Ô नÕ िलखल जाय सकै त \nअिछ यथा कहलिन वा कहलिन्ह। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n59  \n \n4. ÔऐÕ तथा Ô औÕ ततय िलखल जाय जतÕ स्पƴतः Ô अइÕ तथा Ô अउÕ \nसदृश उच्चारण इƴ हो। यथा- देखैत, छलैक, बौआ, छौक इत्यािद। \n \n5. मैिथलीक िनम्निलिखत शब्द एिह रूप े ĤयुƠ होयत: \nजैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. Źस्व इकारांत शब्दमे Ô इÕ के लुƯ करब सामान्यतः अĒाƻ िथक। \nयथा- Ēाƻ देिख आबह, मािलिन गेिल (मनुष्य माğमे)। \n \n7. स्वतंğ ıस्व Ô एÕ वा Ô यÕ Ĥाचीन मैिथलीक उƨरण आिदमे तँ \nयथावत राखल जाय, िकं तु आधुिनक Ĥयोगमे वैकिल्पक रूप ेँ ÔएÕ वा \nÔयÕ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, \nजाय वा जाए इत्यािद। \n \n8. उच्चारणमे दू स्वरक बीच जे ÔयÕ ध्विन स्वतः आिब जाइत अिछ \nतकरा लेखमे स्थान वैकिल्पक रूप ेँ देल जाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n60  \n \nिवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक स्वतंğ स्वरक स्थान यथासंभव Ô ञÕ िलखल जाय वा \nसानुनािसक स्वर। यथा:- मैञा, किनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, \nकिनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्ƣक िनम्निलिखत रूप Ēाƻ:- \nहाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। \nÕमेÕ मे अनुस्वार सवर्था त्याज्य िथक। ÔकÕ क वैकिल्पक रूप Ôके रÕ \nराखल जा सकै त अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िĐयापदक बाद Ô कयÕ वा Ô कएÕ अव्यय वैकिल्पक रूप ेँ \nलगाओल जा सकै त अिछ। यथा:- देिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक स्थानमे माङ, भाङ इत्यािद िलखल जाय। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n61  \n \n13. अƨर् Ô नÕ ओ अƨर् Ô मÕ क बदला अनुसार निह िलखल \nजाय(अपवाद-संसार सन्सार निह), िकं तु छापाक सुिवधाथर् अƨर् ÔङÕ \n, Ô ञÕ, तथा Ô णÕ क बदला अनुस्वारो िलखल जा सकै त अिछ। \nयथा:- अङ्क, वा अंक, अञ्चल वा अंचल, कण्ठ वा कं ठ। \n \n14. हलंत िचƹ िनयमतः लगाओल जाय, िकं तु िवभिƠक संग अकारांत \nĤयोग कएल जाय। यथा:- Įीमान, िकं तु Įीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचƹ शब्दमे सटा कÕ िलखल जाय, हटा कÕ \nनिह, संयुƠ िवभिƠक हेतु फराक िलखल जाय, यथा  र परक। \n \n16. अनुनािसककेँ चन्ġिबन्दु Ʈारा व्यƠ कयल जाय। परंतु मुġणक \nसुिवधाथर् िह समान जिटल माğा पर अनुस्वारक Ĥयोग चन्ġिबन्दुक \nबदला कयल जा सकै त अिछ।यथा- िहँ के र बदला िहं।  \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n62  \n \n18. समस्त पद सटा कÕ िलखल जाय, वा हाइफे नसँ जोिड़ कÕ , हटा \nकÕ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शब्दमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n20.  \nĒाƻ                                                      अĒाƻ \n \n1. होयबला/होबयबला/होमयबला/                          हेबÕबला, हेमÕबला \nहोयबाक/होएबाक \n2. आÕ/आऽ                                             आ \n \n3. कÕ लेने/कऽ लेने/कए लेने/कय लेने/ \nलÕ/लऽ/लय/लए \n \n4. भÕ गेल/भऽ गेल/भय गेल/भए गेल \n \n5. करÕ गेलाह/करऽ गेलह/करए गेलाह/करय गेलाह \n \n6. िलअ/िदअ                                             िलयÕ,िदयÕ,िलअÕ,िदयÕ \n \n7. करÕ बला/करऽ बला/ करय बला                           करै बला/कÕरÕ बला \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n63  \n \n8. बला                                                   वला \n \n9. आङ्ल                                                  आंग्ल \n \n10. Ĥायः                                                   Ĥायह \n \n11. दुःख                                                    दुख \n \n12. चिल गेल                                                 चल गेल/चैल गेल \n \n13. देलिखन्ह                                                 देलिकन्ह, देलिखन \n \n14. देखलिन्ह                                                देखलिन/ देखलैन्ह \n \n15. छिथन्ह/ छलिन्ह                                      छिथन/ छलैन/ छलिन \n \n16. चलैत/दैत                                                 चलित/दैित \n17. एखनो                                                    अखनो \n \n18. बढ़िन्ह                                                     बिन्ह \n \n19. ओÕ/ओऽ(सवर्नाम)                                            ओ \n \n20. ओ  (संयोजक)                                               ओÕ/ओऽ \n21. फाँिग/फािङ्ग                                                 फाइंग/फाइङ \n22. जे                                                        जेÕ/जेऽ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n64  \n \n23. ना-नुकु र                                                   ना-नुकर \n \n24. के लिन्ह/कएलिन्ह/कयलिन्ह \n \n25. तखन तँ                                                     तखनतँ \n \n26. जाÕ रहल/जाय रहल/जाए रहल \n \n27. िनकलय/िनकलए लागल \n बहराय/बहराए लागल                                  िनकलÕ/बहरै लागल \n \n28. ओतय/जतय                                      जतÕ/ओतÕ/जतए/ओतए \n \n29. की फू ड़ल जे                                               िक फू ड़ल जे \n \n30. जे                                                        जेÕ/जेऽ \n31. कू िद/यािद(मोन पारब)                                कू इद/याइद/कू द/याद \n \n32. इहो/ओहो                                     \n33. हँसए/हँसय                                                   हँसÕ \n \n34. नौ आिक दस/नौ िकं वा दस/नौ वा दस \n \n35. सासु-ससुर                                                   सास-ससुर \n \n36. छह/सात                                                     छ/छः/सात \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n65  \n \n37. की                                          कीÕ/कीऽ(दी ȸकारान्तमे विजर्त) \n \n38. जबाब                                                          जवाब \n \n39. करएताह/करयताह                                                  करेताह \n \n40. दलान िदिश                                                    दलान िदश \n \n41. गेलाह                                                           \nगएलाह/गयलाह \n \n42. िकछु  आर                                                        िकछु  और \n \n43. जाइत छल                                            जाित छल/जैत छल \n \n44. पहुँिच/भेिट जाइत छल                                  पहुँच/भेट जाइत छल \n \n45. जबान(युवा)/जवान(फौजी) \n \n46. लय/लए कÕ/कऽ \n47. लÕ/लऽ कय/कए \n \n48. एखन/अखने                                                    \nअखन/एखने \n \n49. अहींकेँ                                                            अहीँकेँ \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n66  \n \n50. गहींर                                                            गहीँर \n \n51. धार पार के नाइ                                     धार पार के नाय/के नाए \n \n52. जेकाँ                                                         जेँकाँ/जकाँ \n \n53. तिहना                                                        तेिहना \n \n54. एकर                                                         अकर \n \n55. बिहनउ                                                     बहनोइ \n \n56. बिहन                                                        बिहिन \n \n57. बिहिन-बिहनोइ                                                 बिहन-बहनउ \n \n58. निह/नै \n \n59. करबाÕ/करबाय/करबाए \n \n60. तÕ/त ऽ                                                      तय/तए \n \n61. भाय                                                         भै \n \n62. भाँय                                                                         \n63. यावत                                                       जावत \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n67  \n \n64. माय                                                         मै \n \n65. देिन्ह/दएिन्ह/दयिन्ह                                           दिन्ह/दैिन्ह \n \n66. दÕ/द ऽ/दए \n \n \n \n \n (अनुवतर्ते) \n \n14. ᮧवासी मैिथल English मे \nअ. VN Jha के र DO WE REALLY EXIST AS NATION \nआ.VIDEHA,Mithila,Tirbhukti, Tirhut…(आँगा) \n \nअ. VN Jha के र Globalization- Is it a boon or a curse for the Maithils?  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n68  \n \n \n \n \nBy Vivekanand Jha \n \n \n \nGlobalization- Is it a boon or a curse for the Maithils? \n \nGlobalization from intellectual perspective, simply connotes unleashing the western curses on India and \nsimultaneously taking away the oriental virtues in to the occidental world. Lamentably, hitherto, the \nwestern contagious disease of kissing the spouse at night and bidding good bye in the  morning for ever, \nalas, has come to symbolize the status symbol of  I ndian aristocrats, even inf iltrating the Maithils who \nremained, by and large, immune from this curse till before the advent of the so called the globalization \nof the world.    \n \nThe western world, in its utter wi sdom, has never been short of inventing the lollypops for the lesser \nsons/daughters of the God – Orientals who invariably needed these lollypops for their survival. After \nIndia attained independence, she found herself being pushed to the soviet block, for the world at that \ntime was bi-polar and India found the socialistic block of Soviet Union catering to its newly invented \nsocialistic aspirations in contrast to capitalistic id eology propagated by the USA. However, Gorbachev \npresided over the funeral of the Soviet Union and th ereby heralded the arrival of uni-polar world with a \nthe lone superpower USA at the helm of the world’s affairs. USA policy makers had to have some thing \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n69  \n \ninnovatively unique to make a quick inroad into the countries which, presumably it perceived, were \nopposed to its hegemonistic world po licy.  Thus, came the mantra, a newly coined ‘phrase’ on the world \nhorizon – globalization of the world – cutting acro ss the countries and other men made barriers. USA \nand other western countries, riding on the wave of its strategically devised concept created a frenzy in \nthe third world countries which, falling invariably prey  as it always did to this western disseminated \nopium, gullibly begun to believe that indeed the world has become one. In the name and banner of \nglobalization, the USA and its crony western countr ies began terrorizing the third world countries to \nliberalize their economy or face a virtual isolation. The poor third world countries including India, had no \noption but to toe the western line and India opened  its economy to its world. Was India adequately \nprepared for liberalization of its economy way back in  1991 is a debatable issue, but India in general and \nMaithils in particulars gained and lost in the wake of globalization can be summed up as below: \n \n1. To start with the gains, India benefited from th e large FDI (Foreign Dire ct Investment) inflows \nwhich could be productively invested in the economy resulting n the higher growth of GDP \n(Gross Domestic Product).  \n2. Indian IT sector experienced an unprecedented boom resulting in India’s domination in the \nsoftware industries. The nation as of today, can boast of having the vast pool of its IT software \nexperts in the country. The rise of Infosys, Satyam, Wipro, TCS etc. are the glowing tributes to \nthe globalization of the Indian economy. \n3. The outsourcing of jobs fro m USA and pother western countries especially in BPO, KPO, LPO etc. \nhas absorbed our vast labor force and has immensely contributed to the growth of the service \nindustries. However, only handful of Maithil youth have found their way into the BPO, KPO, LPO \nand the call centers for their gainful employment.  \n4. Nations economy has been consistently by growing by 9% which is undoubtedly a laudable \nachievement. However, how far this much touted and trumpeted economic growth has \nalleviated the cause of poverty itself remains a big question.  \n \nNow comes the losses: \n  \n1. Much vaunted FDI flow into Indian economy has utterly failed to do justice to the majority of \nIndian people. Mithilasthan (comprising of the districts like Darbhanga, Madhubani, Sitamarhi, \nBettiah, Samasthipur, Muzzafarpur, Begusarai, Moti hari, Kathiar, etc.) are yet to get even a \npenny of investments from the large pool of FDI which purportedly has come into India. \n2. Boom in IT sector, albeit resulted in proving jobs to the educated Maithil youth, but the \npercentage of such youth is not even 1% of the total Maithil population. What the IT boom  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n70  \n \nmeans to the vast 90% of our landless labor who still continue to run from pillar to post in \nsearch of their livelihood. \n3. The outsourcing may have provided succor to th e youth of other parts of the country, Maithils \non accounts of lack of opportunities for Eng lish education, could not extract the amount of \nbenefits which their counter parts from other parts of the country beneficially did. The apathetic \nattitude of the Bihar government to the vast area of the Mithilasthan which, thus far has \nremained bereft of any meaningful educational in stitution, is the solitary cause for the lack of \nadequate English education. \n4. Nation’s economy might be consistently rising by 9% (approx.) but what about Maithils and their \nplace? India may be trumpeting its economic ac hievement to the world, but its own constituent \nlike Maithils are still stuck in abject poverty. Ma ithils seek an explanation from the government \nof India and Bihar, as to why no part of FDI was channelized towards the growth and \ndevelopment of its place? Are the Maithils only meant for leading of life of migratory birds who \nkeep on searching from one place to another for the source of their livelihood? Do the Maithils \nhave no right in the share of nation’s FDI inflows and in nation’s economic growth? Regrettably, \nthe power – that – be is deliberately sowing a seed of dissension and rebellion in the nation’s \npolity by canalizing the vast allocation of the fu nds to the different parts of the country, while \nkeeping Mithila and Maithils neglected forever. \n \nHowever, the biggest curse of globalization is the mo st pernicious western contagious disease afflicting \nthe nation – even the Maithils who, by and large, we re perceived to be immune from it, now seem to be \nengulfed by it – is the rampant divorce resulting in the breakup of the families. The virus of separation \nand divorce which, almost engulfed the western society, has now spread within India like a plague. The \nwestern attitude of kissing the spouse at night and bidding him/her good bye for ever in the early next \nmorning has made a deep in road into the Indian society including the Maithils. Maithil youth, exuding \nfalse pride in western education and getting alienated from their cultural roots, invariably fall prey to \nthis western curse by bringing their sacred marital re lationship to an indecisive end. They forget the \nfamous Maithil maxim “Marriage is a second birth to the couple”. If the marriages are broken in a single \nfit of rage, what will happen to the society and to th e nation? In Bhagvat Gita Arjuna says “If the war \nhappens, men get killed and vast number of women left behind become corrupt. Because of women’s \ncorruption, varanshankra’s (bastards) are born, and because of varnshankra the society and ultimately \nthe nation become corrupts and loses its national character”. \n \nGlobalization in that sense is like a war which corrupts those who are overwhelmed by its forces, \nbecome its greatest victim. Like Mahabharta globaliz ation is also a war which is to be fought in a \ndetached manner without ending up as its victims.  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n71  \n \n \nJai Hind. \n         \n \nJai Hind. \n \nआ.VIDEHA,Mithila,Tirbhukti, Tirhut…(आँगा) \n Yaska criticises the Pada Patha of Sakalya and there was contest  \nbetween Yajnavalkya and Vidagdha Saka lya, at the court of Janaka.The \nChhandogya Upanishad and the Satapatha Brahmana narrate a story in \nwhich five great householders a pproach a senior teacher and then \nthese six decide to go to Asvapati Kaikeya to learn about Vaisvanara.  \nSvaidayana Saunaka defeated Uddalaka Aruni. Aruni became his \npupil.In the ethnographic section of the Indian Museum at Amsterdam  \nthere is a Balinese painting on a str ip of linen, depicting the famous \nMahabharata story of  Dhaumya and Uddalaka Aruni.Svetlketu was the \nson of Uddalaka Aruni .He was a Gautama.The  failures on the part of \nSvetaketu, led to his the position of the Purohita of Kasi, Kosala and \nVideha offered to Jala Jatukarnya  and not to the son of Aruni.Svetaketu \nwas expert,however,on matters of the duty the seventeenth priest. \nYajnavalkya was a great scholar and exponent of Brahmavidya in the \ntime of Janaka Vaideha. He wa s a pupil of Uddalaka Aruni.A large  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 अĤैल 2008(वषर्1 मास 4 अंक 7) http://www.videha.co.in/\n \n \n72  \n \nbanyan tree at Jogban near the Ka mtaul Station of N.E. Railway in \nDarbhanga district is adored as his  hermitage. Shukla Yajurveda of \nYajnavalkya is the great landmark between the post Vedic and the neo \nVedic and later ages. Satyakama Jabala was the son of a slave girl by an \nunknown father. He was initiated as a Brahmacharin by Gautama \nHaridrumata. Gargi Vachaknavi was a rival of Yajnavalkya and took part \nin the contest at the court of Janaka Vaideha.Maitreyi was one of  the \ntwo wives of  Yajnavalkya  and in sisted on learning the secret of \nimmortality.The last two kings of th e Janaka dynasty of Videha were \nNimi II and Karala Janaka as per the Jatakas.Nimi II is said to have \nunited his scattered family. The Mahabharata knows one Nimi Vaideha \ngave his kingdom to the Brahmanas. Karala Janaka was the son of Nimi \nII,having long  projecting teeth. Th e Nimi Jataka says thatNimi's son \nKalara Janaka brought his line to an end. Arthashastra of Kautilya \nmentions that  Karala Vaideha perished along with his kingdom and \nrelations for an  attempt on a Brahmana maiden. \n \nिसि᳍रस्तु \n  ","size_mb":0.83,"has_text":true},"Videha 008.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 008.pdf","name":"Videha 008.pdf","text":"िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n1 \n \n  \n \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \n \nिवदेह ८म अंक १५ अĆैल २००८  (वषर् १  मास ४  अंक ८) \n       \n   \n \n \nB R E A K the Language Barrier - Read in your own script \nRoman(Eng) Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam \nHindi  \nनव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing \nnew issue of VIDEHA.  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n2 \n \n \nसूचना: िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. \nएस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary at http://www.videha.co.in/ िवदेहक भाषापाक- रचनालेखन İतंभमे। \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक \nिलंकपर उपलĤध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and \nDevanagari versions ) are available for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n\"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ।  \nĤलॉग \"लेआउट\" पर \"एड गाडजेट\" मे \"फीड\" सेलेक्ट कए \"फीड यू.आर.एल.\" मे \nhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। गूगल रीडरमे पढ़बा लेल \nhttp://reader.google.com/ पर जा कऽ Add a  Subscription बटन िक्लक करू  आ खाली İथानमे \nhttp://www.videha.co.in/index.xml पेİट करू  आ Add  बटन दबाऊ। \n  \nमैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in \nDevanagari/ Mithilakshara follow links below or contact at \nggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली \nभाषापाक/ रचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n3 \n \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  \nआ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् फाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल \nggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 (from \nWWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google \nChrome for best view of 'Videha' Maithili e-journal at http://www.videha.co.in/ .)   \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format \nand Maithili Audio/ Video/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ \nिचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख सार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर \nजाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक \nधरती Ćाचीन कालिहसँ महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक िचÿ \n'िमिथला रė' मे देखू।  \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक \nमािटमे पसरल एिह तरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज'  \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ \nमैिथलीसँ सĦबिĠधत वेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\" \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n4 \n \n  \n \nमहĜĜवपूणर् सूचना: (1) िवİमृत किव İव. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे \nई-Ćकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर पुÿ āी दुगŭनĠद चौधरी, Ƈाम-रुƖपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  \nकिवजीक अĆकािशत पाěडुिलिप िवदेह कायŭलयकेँ डाकसँ िवदेहमे Ćकाशनाथर् पठओलिĠह अिछ। ई गोट-\nपचासेक पń िवदेहमे अिगला अंकसँ धारावािहक रूपेँ  ई-Ćकािशत होयत। \nमहĜĜवपूणर् सूचना: (2) मैिथलीक विरơ रचनाकार āी गंगेश गुंजनजीक किवता अिगला अंकसँ \n(01 मई 2008) िवदेहमे।  \nमहĜĜवपूणर् सूचना: (3) मैिथलीक विरơ किव आ' नाटककार āी उदयनारायण िसंह \n'निचकेता' जीक नाटक 'नो एंƏी :मा Ćिवश' 15 अपैल 2008 सँ 'िवदेह' ई पिÿकामे धारावािहक रूपमे  ई-\nĆकािशत कएल जा' रहल अिछ।  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(4) 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-\nमैिथली शĤद कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाěडुिलिप िलĢयाĠतरण-पĽी-ĆबĠध डाटाबेश āुित पिĤलकेशन \nŅारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। पुİतक-ĆािĢतक िविधक आऽ \nपोथीक मूĪयक सूचना एिह पृơ पर शीƈ देल जायत।१.मैिथली-अंƇेजी शĤदकोश, २.अंƇेजी-मैिथली शĤदकोश \nआऽ ३.पĽी-ĆबĠध (िडिजटल इमेिजंग आऽ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण) (तीनू पोथीक संकलन-सĦपादन-\nिलĢयांतरण गजेĠƖ ठाकुर\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा\n  Ņारा) \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(5) 'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत कएल जा' रहल गजेĠƖ ठाकुरक  \n'सहćबाढ़िन'(उपĠयास), 'गĪप-गुच्छ'(कथा संƇह) , 'भालसिर' (पń संƇह), 'बालानां कृते', 'एकाĹी संƇह', \n'महाभारत' 'बुŀ चिरत' (महाकाĭय)आऽ 'याÿा वृþांत' िवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक बाद - कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक,  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n5 \n \nखěड-१ आऽ २ (लेखकक िछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-कथा, नाटक-एकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, \nशोध-िनबĠध आिदक समƇ संकलन)- गजेĠƖ ठाकुर\n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना (6): महĜĜवपूणर् सूचना: āीमान् निचकेताजीक नाटक \"नो एंƏी: मा Ćिवश\" केर  'िवदेह' मे \nई-Ćकािशत रूप  देिख कए एकर िĆंट रूपमे  Ćकाशनक लेल 'िवदेह' केर समक्ष \"āुित Ćकाशन\" केर Ćİताव \nआयल छल। āी निचकेता जी एकर िĆंट रूप  करबाक İवीकृित दए देलिĠह। िĆंट रूप  हाडर्बाउĠड (ISBN \nNO.978-81-907729-0-7 मूĪय रु.१२५/- यू.एस. डॉलर ४०) आऽ पेपरबैक (ISBN No.978-81-\n907729-1-4 मूĪय रु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे āुित Ćकाशन, १/७, िŅतीय तल, पटेल नगर (प.) नई \nिदĪली-११०००८ Ņारा छापल गेल अिछ। e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \nwebsite: http://www.shruti-publication.com \nमहĜĜवपूणर् सूचना (7): \"िवदेह\" केर २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-Ćकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर \nिĆंट संİकरण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना सिĦमिलत कएल जाएत। \n  \nएिह अंकमे अिछ:-15 अĆैल 2008वषर् 1     मास 4  अंक 8 \n1.मैिथली मंथन \n āी गंगेश गुंजन \n2.नो एंƏी: मा Ćिवश\n āी उदय नारायण िसंह 'निचकेता' \nमैिथली सािहĜयक सुĆिसŀ ĆयोगधमŰ नाटककार āी निचकेताजीक टटका नाटक, जे िवगत 25 वषर्क \nमौनभंगक पĀात् पाठकक सĦमुख  Ćİतुत भ’ रहल अिछ।सवर्Ćथम िवदेहमे एकरा  धारावािहक रूपेँ  ई-\nĆकािशत कएल जा रहल अिछ।पढ़ू नाटकक Ćथम कĪलोलक पिहल खेप। \n3. शोध लेख: मायानĠद िमāक इितहास बोध (आगाँ)      िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n6 \n \n4. उपĠयास सहćबाढ़िन –\n गजेĠƖ ठाकुर (आगाँ) \n5. महाकाĭय महाभारत –गजेĠƖ ठाकुर(आगाँ)  6. कथा(भैयारी िबसरब निह )-गजेĠƖ ठाकुर \n7. पń \n Ĕयोित झा चौधरीक पń आधुिनक जीवन-दशर्न \nगजेĠƖ ठाकुर- िमिथलाक ğवज गीत \n8. संİकृत िशक्षा(आँगा)-गजेĠƖ ठाकुर \n9. िमिथला कला(आँगा)\n  \n10. संगीत िशक्षा-गजेĠƖ ठाकुर 11. बालानां कृते- गजेĠƖ ठाकुर Ĕयोित पँिजयार-लोकगाथा \n12. पĽी  Ćबंध –गजेĠƖ ठाकुर (आगाँ)  \n पĽी-संƇाहक āी िवńानंद झा पĽीकार (Ćिसŀ \nमोहनजी ) \n13. संİकृत िमिथला  \n बच्चा झा(भाग-3) \n-गजेĠƖ ठाकुर \n 14.मैिथली भाषापाक –गजेĠƖ ठाकुर 15. रचना लेखन-गजेĠƖ ठाकुर(आगाँ)      िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n7 \n \n16. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS . VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI \nTIRHUT... \n17.िमिथला आ’ मैिथलीसँ संबंिधत िकछु मुख्य साइट18. िमिथला रė19.िमिथलाक खोज \n \n \n \n \nिवदेह (िदनांक 15 अपैल 2008) \n                संपादकीय \n                 वषर्: 1     मास: 4      अंक:8 \n  \nमाĠयवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक 8 िदनांक 15 अĆैल 2008) ई पिĤलश भ’ रहल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू  \nhttp://www.videha.co.in | \nएिह अंकमे निचकेता अपन 25 सालक चुĢपी तोिड़ नो एंƏी: मा Ćिवश नाटक मैिथलीक पाठकक समक्ष िवदेह \nई-पिÿकाक माğयमसँ पहुँचा रहल छिथ।धारावािहक रूँपे  ई नाटक िवदेहमे ई-Ćकािशत भ’ रहल अिछ। \nāी गंगेश गुंजन जीक वैचािरक मंथन एिह बेर पाठकक समक्ष अिछ। अिगला अंकसँ पाठक हुनकर किवताक \nवैचािरक रस ल’ सकताह।बालानां कृतेमे Ĕयोित पँिजयारक लोकगाथा Ćİतुत कएल गेल अिछ। हमर कथा \n‘भैयारी िबसरब निह’ नव पीढ़ीक िवजयक Ćित लगावकेँ दशŭ रहल अिछ।शेष सभ İतंभ वþर्मान अिछ। \nिमिथलाक रė İतंभकेँ नाम आ' वषर्सँ जतय तक संभव भ' सकल िवभूिषत कएल गेल अिछ। एकर \nपिरवŀर्नक हेतु सुझाव आमंिÿत अिछ। \nअपनेक रचना आ’ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे।विरơ रचनाकार अपन रचना हİतिलिखत रूपमे  सेहो नीचाँ िलखल \nपता पर पठा सकैत छिथ।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n8 \n \nगजेĠƖ ठाकुर 15 अĆैल 2008 \n389,पॉकेट-सी, सेक्टर-ए, बसĠतकुंज,नव देहली-110070. \nफैक्स:011-41771725 \nhttp://www.videha.co.in \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n(c)२००८. सवŭिधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेĠƖ ठाकुर। एतय Ćकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे \nरहतिĠह, माÿ एकर Ćथम Ćकाशनक/ आकŭइवक/ अंƇेजी-संİकृत अनुवादक ई-Ćकाशन/ आकŭइवक अिधकार \nएिह ई पिÿकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् \nउþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com \nकेँ मेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत छिथ। रचनाक संग रचनाकार \nअपन संिक्षĢत पिरचय आ’ अपन İकैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप \nरहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आऽ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा रहल \nअिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ ( सात िदनक भीतर) एकर Ćकाशनक अंकक सूचना देल \nजायत। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत \nअिछ। \n  २.संदेश \n[ िवदेह ई-पिÿका, िवदेह:सदेह िमिथलाक्षर आ देवनागरी आ गजेĠƖ ठाकुरक सात खěडक- िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा,उपĠयास (सहćबाढ़िन) , पń-संƇह \n(सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप (गĪप गुच्छ), नाटक (संकषर्ण), महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) आ बाल-मंडली-िकशोर जगत-\n संƇह कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक मादेँ। ] \n१.āी गोिवĠद झा- िवदेहकेँ तरंगजालपर उतािर िवĂभिरमे मातृभाषा मैिथलीक लहिर जगाओल, खेद जे अपनेक एिह महािभयानमे हम \nएखन धिर संग निह दए सकलहुँ। सुनैत छी अपनेकेँ सुझाओ आ रचनाĜमक आलोचना िĆय लगैत अिछ तेँ िकछु िलखक मोन \nभेल। हमर सहायता आ सहयोग अपनेकेँ सदा उपलĤध रहत।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n9 \n \n२.āी रमानĠद रेणु- मैिथलीमे ई-पिÿका पािक्षक रूपेँ  चला कऽ जे अपन मातृभाषाक Ćचार कऽ रहल छी, से धĠयवाद । आगाँ \nअपनेक समİत मैिथलीक कायर्क हेतु हम हृदयसँ शुभकामना दऽ रहल छी।  \n३.āी िवńानाथ झा \"िविदत\"- संचार आ Ćौńोिगकीक एिह ĆितİपधŰ ग्लोबल युगमे अपन मिहमामय \"िवदेह\"केँ अपना देहमे Ćकट \nदेिख जतबा Ćसžता आ संतोष भेल, तकरा कोनो उपलĤध \"मीटर\"सँ निह नापल जा सकैछ? ..एकर ऐितहािसक मूĪयांकन आ \nसांİकृितक Ćितफलन एिह शताĤदीक अंत धिर लोकक नजिरमे आĀयर्जनक रूपसँ  Ćकट हैत। \n४. Ćो. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। \nआनĠद भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ।...िवदेहक चालीसम अंक पुरबाक \nलेल अिभनĠदन।   \n५. डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील मन, मैिथलीक Ćित समिपर्त मेहनितक अमृत रंग, इितहास \nमे एक टा िविशƠ फराक अğयाय आरंभ करत, हमरा िवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सĻ, सİनेह...अहाँक पोथी \nकुरुक्षेÿम् अंतमर्नक Ćथम दृƠया बहुत भĭय तथा उपयोगी बुझाइछ। मैिथलीमे तँ अपना İवरूपक Ćायः ई पिहले एहन  भĭय \nअवतारक पोथी िथक। हषर्पूणर् हमर हािदर्क बधाई İवीकार करी।  \n६. āी रामाāय झा \"रामरंग\"(आब İवगŰय)- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कुशल अिछ।  \n७. āी ƙजेĠƖ िÿपाठी- सािहĜय अकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" केर लेल बधाई आ शुभकामना \nİवीकार करू।   \n८. āी ĆफुĪलकुमार िसंह \"मौन\"- Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" क Ćकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा बेसी \nआƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ पकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना।  \n९.डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे मैिथली पÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक \nसाहिसक कदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह Ćकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक \nशुभकामना।  \n१०. āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-पिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली पिÿकाक Ćकाशनमे के कतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवįय \nकहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक पैघ महान यज्ञमे हमर āŀापूणर् आहुित ĆाĢत होयत- यावत ठीक-ठाक \nछी/ रहब।  \n११. āी िवजय ठाकुर- िमिशगन िवĂिवńालय- \"िवदेह\" पिÿकाक अंक देखलहुँ, सĦपूणर् टीम बधाईक पाÿ अिछ। पिÿकाक मंगल \nभिवįय हेतु हमर शुभकामना İवीकार कएल जाओ।  \n१२. āी सुभाषचĠƖ यादव- ई-पिÿका \"िवदेह\" क बारेमे जािन Ćसžता भेल। ’िवदेह’ िनरĠतर पĪलिवत-पुिįपत हो आ चतुिदर्क अपन \nसुगंध पसारय से कामना अिछ।  \n१३. āी मैिथलीपुÿ Ćदीप- ई-पिÿका \"िवदेह\" केर सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत।   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n10 \n \n१४. डॉ. āी भीमनाथ झा- \"िवदेह\" इĠटरनेट पर अिछ तेँ \"िवदेह\" नाम उिचत आर कतेक रूपेँ  एकर िववरण भए सकैत अिछ। \nआइ-कािŎ मोनमे उŅेग रहैत अिछ, मुदा शीƈ पूणर् सहयोग देब।कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक देिख अित Ćसžता भेल। मैिथलीक लेल ई \nघटना छी।  \n१५. āी रामभरोस कापिड़ \"ƚमर\"- जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ अĠतरŭįƏीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा \nलेल हािदर्क बधाई। िमिथला रė सभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत, से िवĂास करी।  \n१६. āी राजनĠदन लालदास- \"िवदेह\" ई-पिÿकाक माğयमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक अिहठाम देखलहुँ। एकर वािषर्क \nअ ंक जखन िĆं ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलकþामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिĠह। मोन तँ होइत अिछ \nजे िदĪली आिब कए आशीवŭद दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ जोड़बाक लेल।.. उĜकृƠ \nĆकाशन कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक लेल बधाइ। अłुत काज कएल अिछ, नीक Ćİतुित अिछ सात खěडमे। ..सुभाष चĠƖ यादवक \nकथापर अहाँक आमुखक पिहल दस प ंिक्तमे आ आगाँ िहĠदी, उदूर् तथा अंƇेजी शĤद अिछ (बेबाक, आńोपाĠत, फोकलोर..)..लोक \nनिह कहत जे चालिन दुशलिन बाढ़िनकेँ िजनका अपना बहþिर टा भूर!..( İपƠीकरण- अहाँ Ņारा उľृत अंश यादवजीक कथा \nसंƇह बनैत-िबगड़ैतक आमुख १ जे कैलास कुमार िमāजी Ņारा िलखल गेल अिछ-हमरा Ņारा निह- केँ संबोिधत करैत अिछ। \nकैलासजीक सĦपूणर् आमुख हम पढ़ने छी आ ओ अपन िवषयक िवशेषज्ञ छिथ आ हुनका Ćित कएल अपशĤदक Ćयोग अनुिचत-\nगजेĠƖ ठाकुर)...अहाँक मंतĭय क्यो िचÿगुĢत सभा खोिल मिणपŃकेँ बेिच रहल छिथ तँ क्यो मैिथल (ƙाŌण) सभा खोिल सुमनजीक \nĭयापारमे लागल छिथ-मिणपŃ आ सुमनजीक आिरमे अपन धंधा चमका रहल छिथ आ मिणपŃ आ सुमनजीकेँ अपमािनत कए रहल \nछिथ।..तखन लोक तँ कहबे करत जे अपन घेघ निह सुझैत छिĠह, लोकक टेटर आ से िबना देखनिह, अधलाह लागैत \nछिन.....ओना अहाँ तँ अपनहुँ बड़ पैघ धंधा कऽ रहल छी। माÿ सेवा आ से िनःİवाथर् तखन बूझल जाइत जँ अहाँ Ņारा Ćकािशत \nपोथी सभपर दाम िलखल निह रिहतैक। ओिहना सभकेँ िवलिह देल जइतैक। (İपƠीकरण-  āीमान्, अहाँक सूचनाथर् िवदेह Ņारा \nई-Ćकािशत कएल सभटा सामƇी आकŭइवमे http://www.videha.co.in/ पर िबना मूĪयक डाउनलोड लेल उपलĤध छै आ \nभिवįयमे सेहो रहतैक। एिह आकŭइवकेँ जे िकयो Ćकाशक अनुमित लऽ कऽ िĆंट रूपमे  Ćकािशत कएने छिथ आ तकर ओ दाम \nरखने छिथ आ िकएक रखने छिथ वा आगाँसँ दाम निह राखथु- ई सभटा परामशर् अहाँ Ćकाशककेँ पÿ/ ई-पÿ Ņारा पठा सकै \nिछयिĠह।- गजेĠƖ ठाकुर)...   अहाँक Ćित अशेष शुभकामनाक संग।  \n१७. डॉ. Ćेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिÿका \"िवदेह\" Ćकािशत कए अपन अłुत मातृभाषानुरागक पिरचय देल \nअिछ, अहाँक िनःİवाथर् मातृभाषानुरागसँ Ćेिरत छी, एकर िनिमþ जे हमर सेवाक Ćयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर आńोपांत \nपिÿका देखल, मन ĆफुिĪलत भऽ गेल। \n१८.āीमती शेफािलका वमŭ- िवदेह ई-पिÿका देिख मोन उĪलाससँ भिर गेल। िवज्ञान कतेक Ćगित कऽ रहल अिछ...अहाँ सभ \nअनĠत आकाशकेँ भेिद िदयौ, समİत िवİतारक रहİयकेँ तार-तार कऽ िदयौक...। अपनेक अłुत पुİतक कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक \nिवषयवİतुक दृिƠसँ गागरमे सागर अिछ। बधाई। \n१९.āी हेतुकर झा, पटना-जािह समपर्ण भावसँ अपने िमिथला-मैिथलीक सेवामे तĜपर छी से İतुĜय अिछ। देशक राजधानीसँ भय \nरहल मैिथलीक शंखनाद िमिथलाक गाम-गाममे मैिथली चेतनाक िवकास अवĮय करत। \n२०. āी योगानĠद झा, किबलपुर, लहेिरयासराय- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पोथीकेँ िनकटसँ देखबाक अवसर भेटल अिछ आ मैिथली \nजगतक एकटा उłट ओ समसामियक दृिƠसĦपž हİताक्षरक कलमबĠद पिरचयसँ आƪािदत छी। \"िवदेह\"क देवनागरी सँİकरण \nपटनामे रु. 80/- मे उपलĤध भऽ सकल जे िविभž लेखक लोकिनक छायािचÿ, पिरचय पÿक ओ रचनावलीक सĦयक Ćकाशनसँ \nऐितहािसक कहल जा सकैछ।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n11 \n \n२१. āी िकशोरीकाĠत िमā- कोलकाता- जय मैिथली, िवदेहमे बहुत रास किवता, कथा, िरपोटर् आिदक सिचÿ संƇह देिख आ आर \nअिधक Ćसžता िमिथलाक्षर देिख- बधाई İवीकार कएल जाओ। \n२२.āी जीवकाĠत- िवदेहक मुिƖत अंक पढ़ल- अłुत मेहनित। चाबस-चाबस। िकछु समालोचना मरखाह..मुदा सĜय। \n२३. āी भालचĠƖ झा- अपनेक कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक देिख बुझाएल जेना हम अपने छपलहुँ अिछ। एकर िवशालकाय आकृित \nअपनेक सवर्समावेशताक पिरचायक अिछ। अपनेक रचना सामĝयर्मे उþरोþर वृिŀ हो, एिह शुभकामनाक संग हािदर्क बधाई।   \n२४.āीमती डॉ नीता झा- अहाँक कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पढ़लहुँ। ĔयोितरीĂर शĤदावली, कृिष मĜİय शĤदावली आ सीत बसĠत आ \nसभ कथा, किवता, उपĠयास, बाल-िकशोर सािहĜय सभ उþम छल। मैिथलीक उþरोþर िवकासक लŞय दृिƠगोचर होइत अिछ। \n२५.āी मायानĠद िमā- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक मे हमर उपĠयास İÿीधनक जे िवरोध कएल गेल अिछ तकर हम िवरोध करैत छी।... \nकुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पोथीक लेल शुभकामना।(āीमान् समालोचनाकेँ िवरोधक रूपमे  निह लेल जाए।-गजेĠƖ ठाकुर) \n२६.āी महेĠƖ हजारी- सĦपादक āीिमिथला- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पिढ़ मोन हिषर्त भऽ गेल..एखन पूरा पढ़यमे बहुत समय लागत, \nमुदा जतेक पढ़लहुँ से आƪािदत कएलक। \n२७.āी केदारनाथ चौधरी- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक अłुत लागल, मैिथली सािहĜय लेल ई पोथी एकटा Ćितमान बनत।  \n२८.āी सĜयानĠद पाठक- िवदेहक हम िनयिमत पाठक छी। ओकर İवरूपक Ćशंसक छलहुँ। एĦहर अहाँक िलखल - कुरुक्षेÿम् \nअंतमर्नक देखलहुँ। मोन आƪािदत भऽ उठल। कोनो रचना तरा-उपरी।  \n२९.āीमती रमा झा-सĦपादक िमिथला दपर्ण। कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक िĆंट फॉमर् पिढ़ आ एकर गुणवþा देिख मोन Ćसž भऽ गेल, \nअłुत शĤद एकरा लेल Ćयुक्त कऽ रहल छी। िवदेहक उþरोþर Ćगितक शुभकामना। \n३०.āी नरेĠƖ झा, पटना- िवदेह िनयिमत देखैत रहैत छी। मैिथली लेल अłुत काज कऽ रहल छी। \n३१.āी रामलोचन ठाकुर- कोलकाता- िमिथलाक्षर िवदेह देिख मोन Ćसžतासँ भिर उठल, अंकक िवशाल पिरदृĮय आİवİतकारी \nअिछ। \n३२.āी तारानĠद िवयोगी- िवदेह आ कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक देिख चकिबदोर लािग गेल। आĀयर्। शुभकामना आ बधाई। \n३३.āीमती Ćेमलता िमā “Ćेम”- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पढ़लहुँ। सभ रचना उच्चकोिटक लागल। बधाई।  \n३४.āी कीितर्नारायण िमā- बेगूसराय- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक बƂड नीक लागल, आगांक सभ काज लेल बधाई। \n३५.āी महाĆकाश-सहरसा- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक नीक लागल, िवशालकाय संगिह उþमकोिटक। \n३६.āी अिग्नपुįप- िमिथलाक्षर आ देवाक्षर िवदेह पढ़ल..ई Ćथम तँ अिछ एकरा Ćशंसामे मुदा हम एकरा दुİसाहिसक कहब। िमिथला \nिचÿकलाक İतĦभकेँ मुदा अिगला अंकमे आर िवİतृत बनाऊ। \n३७.āी मंजर सुलेमान-दरभंगा- िवदेहक जतेक Ćशंसा कएल जाए कम होएत। सभ चीज उþम।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n12 \n \n३८.āीमती Ćोफेसर वीणा ठाकुर- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक उþम, पठनीय, िवचारनीय। जे क्यो देखैत छिथ पोथी ĆाĢत करबाक उपाय \nपुछैत छिथ। शुभकामना। \n३९.āी छÿानĠद िसंह झा- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पढ़लहुँ, बƂड नीक सभ तरहेँ। \n४०.āी ताराकाĠत झा- सĦपादक मैिथली दैिनक िमिथला समाद- िवदेह तँ कĠटेĠट Ćोवाइडरक काज कऽ रहल अिछ। कुरुक्षेÿम् \nअंतमर्नक अłुत लागल।  \n४१.डॉ रवीĠƖ कुमार चौधरी- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक बहुत नीक, बहुत मेहनितक पिरणाम। बधाई। \n४२.āी अमरनाथ- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक आ िवदेह दुनू İमरणीय घटना अिछ, मैिथली सािहĜय मğय। \n४३.āी पंचानन िमā- िवदेहक वैिवğय आ िनरĠतरता Ćभािवत करैत अिछ, शुभकामना। \n४४.āी केदार कानन- कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक लेल अनेक धĠयवाद, शुभकामना आ बधाइ İवीकार करी। आ निचकेताक भूिमका \nपढ़लहुँ। शुरूमे  तँ लागल जेना कोनो उपĠयास अहाँ Ņारा सृिजत भेल अिछ मुदा पोथी उनटौला पर ज्ञात भेल जे एिहमे तँ सभ \nिवधा समािहत अिछ। \n४५.āी धनाकर ठाकुर- अहाँ नीक काज कऽ रहल छी। फोटो गैलरीमे िचÿ एिह शताĤदीक जĠमितिथक अनुसार रहैत तऽ नीक। \n४६.āी आशीष झा- अहाँक पुİतकक संबंधमे एतबा िलखबा सँ अपना कए निह रोिक सकलहुँ जे ई िकताब माÿ िकताब निह \nथीक, ई एकटा उĦमीद छी जे मैिथली अहाँ सन पुÿक सेवा सँ िनरंतर समृŀ होइत िचरजीवन कए ĆाĢत करत। \n४७.āी शĦभु कुमार िसंह- िवदेहक तĜपरता आ िƅयाशीलता देिख आƪािदत भऽ रहल छी। िनिĀतरूपेण कहल जा सकैछ जे \nसमकालीन मैिथली पिÿकाक इितहासमे िवदेहक नाम İवणŭक्षरमे िलखल जाएत। ओिह कुरुक्षेÿक घटना सभ तँ अठारहे िदनमे \nखतम भऽ गेल रहए मुदा अहाँक कुरुक्षेÿम् तँ अशेष अिछ। \n४८.डॉ. अजीत िमā- अपनेक Ćयासक कतबो Ćश ंसा कएल जाए कमे होएतैक। मैिथली सािहĜयमे अहाँ Ņारा कएल गेल काज \nयुग-युगाĠतर धिर पूजनीय रहत। \n४९.āी बीरेĠƖ मिĪलक- अहाँक कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक आ िवदेह:सदेह पिढ़ अित Ćसžता भेल। अहाँक İवाİĝय ठीक रहए आ \nउĜसाह बनल रहए से कामना। \n५०.āी कुमार राधारमण- अहाँक िदशा-िनदųशमे िवदेह पिहल मैिथली ई-जनर्ल देिख अित Ćसžता भेल। हमर शुभकामना। \n५१.āी फूलचĠƖ झा Ćवीण-िवदेह:सदेह पढ़ने रही मुदा कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक देिख बढ़ाई देबा लेल बाğय भऽ गेलहुँ। आब िवĂास \nभऽ गेल जे मैिथली निह मरत। अशेष शुभकामना। \n५२.āी िवभूित आनĠद- िवदेह:सदेह देिख, ओकर िवİतार देिख अित Ćसžता भेल। \n५३.āी मानेĂर मनुज-कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक एकर भĭयता देिख अित Ćसžता भेल, एतेक िवशाल ƇĠथ मैिथलीमे आइ धिर निह \nदेखने रही। एिहना भिवįयमे काज करैत रही, शुभकामना।   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n13 \n \n५४.āी िवńानĠद झा- आइ.आइ.एम.कोलकाता- कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक िवİतार, छपाईक संग गुणवþा देिख अित Ćसžता भेल। \n५५.āी अरिवĠद ठाकुर-कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मैिथली सािहĜयमे कएल गेल एिह तरहक पिहल Ćयोग अिछ, शुभकामना। \n५६.āी कुमार पवन-कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक पिढ़ रहल छी। िकछु लघुकथा पढ़ल अिछ, बहुत मािमर्क छल। \n५७. āी Ćदीप िबहारी-कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक देखल, बधाई। \n५८.डॉ मिणकाĠत ठाकुर-कैिलफोिनर्या- अपन िवलक्षण िनयिमत सेवासँ हमरा लोकिनक हृदयमे िवदेह सदेह भऽ गेल अिछ।  \n५९.āी धीरेĠƖ Ćेमिषर्- अहाँक समİत Ćयास सराहनीय। दुख होइत अिछ जखन अहाँक Ćयासमे अपेिक्षत सहयोग निह कऽ पबैत \nछी। \n६०.āी देवशंकर नवीन- िवदेहक िनरĠतरता आ िवशाल İवरूप- िवशाल पाठक वगर्, एकरा ऐितहािसक बनबैत अिछ। \n६१.āी मोहन भारŅाज- अहाँक समİत कायर् देखल, बहुत नीक। एखन िकछु परेशानीमे छी, मुदा शीƈ सहयोग देब। \n६२.āी फजलुर रहमान हाशमी-कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मे एतेक मेहनतक लेल अहाँ साधुवादक अिधकारी छी। \n६३.āी लŞमण झा \"सागर\"- मैिथलीमे चमĜकािरक रूपेँ  अहाँक Ćवेश आƪादकारी अिछ।..अहाँकेँ एखन आर..दूर..बहुत दूरधिर \nजेबाक अिछ। İवİथ आ Ćसž रही। \n६४.āी जगदीश Ćसाद मंडल-कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक पढ़लहुँ । कथा सभ आ उपĠयास सहćबाढ़िन पूणर्रूपेँ पिढ़ गेल छी। गाम-घरक \nभौगोिलक िववरणक जे सूŞम वणर्न सहćबाढ़िनमे अिछ, से चिकत कएलक, एिह संƇहक कथा-उपĠयास मैिथली लेखनमे िविवधता \nअनलक अिछ। समालोचना शाİÿमे अहाँक दृिƠ वैयिक्तक निह वरन् सामािजक आ कĪयाणकारी अिछ, से Ćशंसनीय। \n६५.āी अशोक झा-अğयक्ष िमिथला िवकास पिरषद- कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक लेल बधाई आ आगाँ लेल शुभकामना। \n६६.āी ठाकुर Ćसाद मुमुर्- अłुत Ćयास। धĠयवादक संग Ćाथर्ना जे अपन मािट-पािनकेँ ğयानमे रािख अंकक समायोजन कएल \nजाए। नव अंक धिर Ćयास सराहनीय। िवदेहकेँ बहुत-बहुत धĠयवाद जे एहेन सुĠदर-सुĠदर सचार (आलेख) लगा रहल छिथ। \nसभटा Ƈहणीय- पठनीय। \n६७.बुिŀनाथ िमā- िĆय गजेĠƖ जी,अहाँक सĦपादन मे Ćकािशत ‘िवदेह’आ ‘कुरुक्षेÿम्  अंतमर्नक’ िवलक्षण पिÿका आ िवलक्षण पोथी! \nकी निह अिछ अहाँक सĦपादनमे? एिह Ćयė सँ मैिथली क िवकास होयत,िनİसंदेह। \n६८.āी बृखेश चĠƖ लाल- गजेĠƖजी, अपनेक पुİतक कुरुक्षेÿम्  अंतमर्नक पिढ़ मोन गदगद भय गेल , हृदयसँ अनुगृिहत छी । \nहािदर्क शुभकामना । \n६९.āी परमेĂर कापिड़ - āी गजेĠƖ जी । कुरुक्षेÿम्  अंतमर्नक पिढ़ गदगद आ नेहाल भेलहुँ। \n७०.āी रवीĠƖनाथ ठाकुर- िवदेह पढ़ैत रहैत छी। धीरेĠƖ Ćेमिषर्क मैिथली गजलपर आलेख पढ़लहुँ। मैिथली गजल कþऽ सँ कþऽ \nचिल गेलैक आ ओ अपन आलेखमे माÿ अपन जानल-पिहचानल लोकक चचर् कएने छिथ। जेना मैिथलीमे मठक परĦपरा रहल \nअिछ। (İपƠीकरण- āीमान्, Ćेमिषर् जी ओिह आलेखमे ई İपƠ िलखने छिथ जे िकनको नाम जे छुिट गेल छिĠह तँ से माÿ  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n14 \n \nआलेखक लेखकक जानकारी निह रहबाक Ņारे, एिहमे आन कोनो कारण निह देखल जाय। अहाँसँ एिह िवषयपर िवİतृत आलेख \nसादर आमंिÿत अिछ।-सĦपादक) \n७१.āी मंÿेĂर झा- िवदेह पढ़ल आ संगिह अहाँक मैगनम ओपस कुरुक्षेÿम्  अंतमर्नक सेहो, अित उþम। मैिथलीक लेल कएल जा \nरहल अहाँक समİत कायर् अतुलनीय अिछ। \n७२. āी हरेकृįण झा- कुरुक्षेÿम्  अंतमर्नक मैिथलीमे अपन तरहक एकमाÿ ƇĠथ अिछ, एिहमे लेखकक समƇ दृिƠ आ रचना \nकौशल देखबामे आएल जे लेखकक फीĪडवकर्सँ जुड़ल रहबाक कारणसँ अिछ। \n७३.āी सुकाĠत सोम- कुरुक्षेÿम्  अंतमर्नक मे  समाजक इितहास आ वतर्मानसँ अहाँक जुड़ाव बƂड नीक लागल, अहाँ एिह क्षेÿमे \nआर आगाँ काज करब से आशा अिछ।  \n७४.Ćोफेसर मदन िमā- कुरुक्षेÿम्  अंतमर्नक सन िकताब मैिथलीमे पिहले अिछ आ एतेक िवशाल संƇहपर शोध कएल जा सकैत \nअिछ। भिवįयक लेल शुभकामना। \n७५.Ćोफेसर कमला चौधरी- मैिथलीमे कुरुक्षेÿम्  अंतमर्नक सन पोथी आबए जे गुण आ रूप  दुनूमे िनİसन होअए, से बहुत िदनसँ \nआकांक्षा छल, ओ आब जा कऽ पूणर् भेल। पोथी एक हाथसँ दोसर हाथ घुिम रहल अिछ, एिहना आगाँ सेहो अहाँसँ आशा अिछ। \n \n1.मैिथली मंथन \nāी गंगेश गुंजन(1942- )। जĠम İथान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. (िहĠदी), रेिडयो नाटक \nपर पी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' उपĠयासकार। मैिथलीक Ćथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक \nलेखक। उिचतवक्ता (कथा संƇह) क लेल सािहĜय अकादमी पुरİकार। एकर अितिरक्þ हम एकटा िमĝया \nपिरचय, लोक सुनू (किवता संƇह), अĠहार- इजोत (कथा संƇह), पिहल लोक (उपĠयास), आइ भोट \n(नाटक)Ćकािशत। िहĠदीमे िमिथलांचल की लोक कथाएँ,  मिणपŃक नैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहĠदी \nअनुवाद आ' शĤद तैयार है (किवता संƇह)। \n  \n मैिथलीक उवर्र क्षेÿमे कॉरपोरेट-जगत धाप \nएĦहर आब मैिथलीकेँ ई अƠम सूचीक माĠयता एकटा आओर नव वादक उपहार-दरभंगा-मधुबनी-सहरसा वादक \nउपहार बिन रहलए। नव बाजारी Ćवृिþक ई Ćच्छž बीज-वपन आरĦभ भ’ चुकल अिछ। सावधान। जे वगर्  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n15 \n \nएिह नव Ćयोजन-िसिŀक बाट पर चिल आ’ चला रहलाह अिछ, तिनकासँ संवाद होयबाक चाही। एखनिह-एही \nकाल। अĠयथा मैिथलीक जतेक आ’ जेहन हािन आइ धिर निह भेल छलैक, तािहसँ बहुत बेशी आ’ \nखतरनाक नोकसान भ’ जयतैक। देशमे Ćचिलत तुच्छतावादी Ćवृिþक िवरुŀ रखबारी कर’ पड़त। पूरवाƇह \nमुक्þ मन-Ćाणसँ। अपना-अĨी क’ क’ सुतारबाक, हिथययबाक अवसरवादी Ćवृिþसँ बाज अबै जािथ। \nमैिथलीक िवषयकेँ समƇतामे -देिख-बूिझ क’- जािहमे सĦपूणर् िमिथला, मैिथल आ’ मैिथली अिछ। छुछे दरभंगा-\nसहरसा-मधुबनी –ए टा निह। आ’ ने छुच्छे सोित-ƙाŌण-ƙाƮणेतर मैिथली भाषा-संİकृित। तिहना सािहĜय \nकथा िक किवता िक उपĠयास िक नाटके टा निह। ई सभटा समİत िमिथलांचलक एक जातीय सांİकृितक \nसमƇता तथा लोक गिरमाक, मानवीय गुणवþा, जीवनमूĪयक दबाबमे करैत रचनाकर-िवचारकक संघषर् आ’ \nआदशŸĠमुख अिभĭयिक्þमे समİत युग-यथाथर् बनैत अिछ। \nओना अपना-अपना पीढ़ीक Ćित आƇह-आवेश İवाभािवक, तेँ सभ िदना यथाथर्। मुदा वैह यिद कņरताक रूप  \nल’ िलअय तँ सामािजक जहर बिन जाइछ। दुःखद आ’ िचĠतक िवषय तँ ई जे एहन Ćवृिþ मैिथली भाषा \nआ’ सािहĜयमे सृजनरत अिधकांश नĭयतम रचनाकारमे पयर्ंत देखाइ पड़’ लागलए। जिनकर लेखनसँ मैिथलीकेँ \nबड़-बड़ आशा छैक। से लोक सेहो।ई दुिĀĠतेक िवषय। एहन िवभाजनकारी, िवŅेषोĠमुखी डेगकेँ रोकबाक \nचेतना जगाउ। आरĦभेमे-एखने। \nएहन वेगमे संİथामूĪय सभक क्षय होयबामे समकालीन लोकक नकाराĜमक पहल केर मुख्य भूिमका रहैत \nआयल छैक। आइ तँ आर। संİथा समेत सािहĜयक आकलन-मूĪयांकनसँ ल’ सािहĜय-सĦमान धिरक \nमानदěड-िनकष-कसौटीक िनįपक्षता आ’ ईमानदारी पर Ćķ उिठ रहल अिछ। संİथा मूĪय सभक क्षरण आ’ \nकठघरामे ठाढ़ कएल जयबाक घटना सभकेँ, हĪलुक क’ निह, बहुत गंभीरता आ’ िजĦमेदारीसँ İवीकार \nकरबाक एखनिह अिछ- बेर छैक। निह तँ पछताय लेल तँ सौँसे भिवįय धएल अिछ। एिह पिरिİथित तथा \nएकर खतरनाक Ćवृिþ पर लोकक ğयान जयबाक चाही, जे कोना एन.आर.आइ. Ćकारक लोक सभ आइ \nएक-बएक अचानक मैिथलीक भाषा-सांİकृितक आँगनकेँ सेहो कĤजा क’ रहल छिथ। तेहन देशी एन.आर.आइ \nĆकारक लोककेँ अवĮय िचिĠहत कयल जयबाक चाही जे िमिथलांचल-मैिथली भाषा आ’ लोकक Ćसँग किहयो \nिकछु निह कयलिन। कोनो योगदान निह। परĠतु आइ मैिथलीक ओहू क्षेÿक अवसर आ’ संİथाकेँ अपने \nअधीन क’ लेबाक Ćबंधमे सिƅय, लगातार सफल भ’ रहल छिथ। िवडंबना तँ ई जे मैिथली-िमिथलांचलक \nिवरुŀ एिह गितिविधमे बहुत रास तथाकिथत मैिथलीक उच्चकोिटक लेखक-समालोचक-किव ( छŃ Ćाितशील \nरचनाकार समेत) सेहो कोनो आपिþ वा िवरोध दजर् निह क’ रहल छिथ। बिĪक मैिथलीक एिह नवोदयक-\nसाƛाĔयवादक परोक्ष सहयोगे क’ रहल छिथ। सँभव जे भिवįयमे अपना लेल कोनो उĜपादक अवसरक वाİते \nिनवेश बुिŀसँ, ई सभ क’ रहल होिथ, एकरे ĭयावहािरक बाट मािन क’ चुप बनल छिथ। युवा पीढ़ीक सेहो। \nके पड़य एिह सभमे?  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n16 \n \nअńाविध ĆाĢत इितहासक जानकारीमे तĜकाल यश-धनक अित-उताहुल , ĭयƇ नव पीढ़ी! ई पराभव बजार आ’ \nभूमंडलीकरण (Ćायः!) िमिथलांचलक एिह नव गिणत आ’ समाजशाİÿकेँ की चीĠहओ? जा रहल लोक चीĠहओ \nिक आिब रहल लोक? ककर दाियĜव। \nहमरा जनैत अवसर आ’ दूरगामी Ćभाव पिरणितकेँ दृिƠमे रािख क’, छुच्छे बौिŀकताक, बुिŀजीिवताक \nसंकीणर्ताक निह, सबजन मैिथल अथŭत् जनसाधारणक मंगलकेँ नजिर पर रािख, İवच्छ हृदय, पारदशŰ \nĭħवहारवादक चलन अनै जाउ। यिद सĜये मैिथली, िमिथलासँ अनुराग हो। पारĦपिरक मैिथल कूिटचािल चोड़ै \nजाइ जाउ। अंततः मैिथली अपना सभक एकिह टा नाओ अिछ। सभ गोटय एही नाओमे सवार छी। पार \nउतरब तँ सभ क्यो। तेँ नाओमे भूर निह हो। बीचिहमे डूबय ने कतहु। अĠहारोमे अनका टाटक भूर \nदेखबाक आँिख आ’ नेत बदल’ पड़तैक।(अĠहारोमे अनका टाटक भूर देखबाक िबĦब पूिणर्याक किव- \nĆशाĠतजीक मन पिड़ गेलय ‘सń मैिथल छी’) जे ओ’ आकĂवाणी पटनाक मैिथली कायर्ƅम भारतीमे Ćसािरत \nकयने रहिथ)। \nनकाराĜमक-ğवंसाĜमक समझ आ’ बुिŀसँ परहेज करए जाइ जे क्यो से क’ रƪ होइ। चĠƖमा पर नव \nĆभुवगर्क Ģलॉट-रिजİƏी जेकाँ सńाः उपलĤध मैिथलीक एहन ऐितहािसक अवसरक उपयोग सोचै जाउ-उपभोग \nनिह। दरभंगा बनाम सहरसा बना क’ मैिथलीक क्षेÿीय रिजİƏी जुिन करबै जाउ। मनै छी, किहयो छल हेतै \nई मनवाद। मुदा से मैिथलीक िनतांत दोसर दौर छलैक। से ğयान रखबाक िथक। \nई(िव)काल Ćायः सभ भाषा-सािहĜयक इितहासमे अबैत रहलैए। सािहिĜयक सरोकार समाजसँ रहैत छैक, तथा \nसमाज जीवन-यापन समेत जीवन-शैली आ’ जीवन मूĪयक िनिमर्ित आ’ िनवर्हन तĜकालीन सþाक उपज होइत \nअिछ। तेँ जन साधारणे लोकटा निह, बुिŀजीवी आ’ नेतृवगर् सेहो ताही दबाबमे अपन Ćाथिमकता तय क’ क’ \nअपन बाट बनबैत अिछ आ’ सुभीता चह’ लगैत अिछ। कालांतरमे जĪदीये तकर अĥयİत भ’ जाइत अिछ। \nमğयम वगर् बेशी आ’ जĪदी। \nई सुिवधावादी जीवन-शैली आ’ जीवनदशर्न जĠमैत छैक- किहयो धमर्-सþा, किहयो राज-सþा, किहयो \nिवकलांग लोकतंÿ वा किहयो अपिरपक्व लोक सþाक िवचार-ĭयवहारक संवेदनशील ĭयवİथा शासनक \nअधीनतामे। बहुसंख्यक जनताक अिशक्षा दुआरे। तखन ओिह समयक जे बुिधयार वगर् रहैत अिछ से सþाक \nअनुगमन करबाक सुभीतगर िनįकंटक बाट चुनैये। सुभीताकेँ अपन जीवन-मूĪय बना लैत अिछ। जे बुिधयार \nनिह अथŭत् जनसाधारण लोक, तािह पिरिİथितकेँ अपन िनयित वा ĆारĤध मािन लैत अिछ। एना अिगला \nकएक पीढ़ी धिर एिहना ओंघड़ाइत चलैत चिल जाइत छैक। \nगुलामी खाली कोनो बाहरीये देश वा सƛाट-साƛाĔयेक टा निह होइत अिछ। गतानुगितकता आ’ \nयथािİथितवादी मानिसकता आ’ युगक Ćगित-गितकेँ निह बूिझ, मूड़ी िनहुँरैने सभ िकछु İवीकार आ’ सहैत \nचिल जाइक Ćवृिþ सेहो गुलािमयेक िथक। सþा तुƠ लोकक ताबेदारी सेहो नव भाँग-गाँजाक अĥयास  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n17 \n \nअथŭत् गुलािमये होइत अिछ। से ई सभ Ćकारक गुलामी बहुत युग धिर चलैत रिह जाइत छैक- अिगला \nकोनो सामािजक पिरवþर्न- कोनो महाƅांित अयबा धिर। एखन धिरक इितहासक िशक्षा तँ यैह कहैत अिछ। \nउवर्र क्षेÿक आिवįकारक बाद बजार ओकरा हिथयबैत छैक। तेहन लोक से क’ निह गुजरय। िनजी सĦपिþ \nने बना िलअय। एकर रिजİƏी-केबाला ने करबा ने करबा िलअय। मैिथलीकेँ मसोमातक जमीन जेकाँ अपना-\nअपना नामे िलखबाक ĭयॲतमे लागल तेहन लोक से क’ निह िलअय। \nएिह Ćिƅयामे मािफयो –घुसपैिठयो सभक गितिविध अचानक तेज भ’ जाइत छैक। कहबाक Ưयोजन निह जे \nमैिथली एखन सैह उवर्र क्षेÿ बनल अिछ। मैिथली मािफयाक कॉरपोरेट सेक्टर जोशमे अिछ। गितिविध तेज \nकेने अिछ। \nमैिथलीक िवषयकेँ समƇतामे -देिख-बूिझ क’- जािहमे सĦपूणर् िमिथला, मैिथल आ’ मैिथली अिछ। छुच्छे \nदरभंगा-सहरसा-मधुबनी-ए टा निह। आ’ ने छुच्छे सोित-ƙाŌण-ƙाŌणेतर मैिथली भाषा, संİकृित। तिहना \nसािहĜय कथा िक किवता िक उपĠयास िक नाटके निह। ई सभटा समİत िमिथलांचलक एक जातीय \nसांİकृितक समƇता तथा लोक गिरमा, मानवीय गुणवþा, जीवनमूĪयक दबाबमे करैत रचनाकार-िवचारकक \nसंघषर् आ’ तकरे आदशŸĠमुख अिभĭयिक्þमे युग-यथाथर् बनैत अिछ। सńः उपलĤध मैिथलीक एहन ऐितहािसक \nअवसरक उपयोग सोचै जाइ- उपभोग निह। दरभंगा बनाम सहरसा बना क’ मैिथलीक रिजİƏी-बĠदोबİत निह \nकरबै जाइ जाय। \n  \n॥ िकछु एहनो बात िवषय॥ \n  \nयńिप एिह बात –‘सगर राित दीप जरय’ पर हम िसŀांततः Ćभासजीसँ सहमत निह रहलौँ, परĠतु एĦहर \nपिछला दशकमे ई ितमाही-कथा गोơी- ‘सगर राित दीप जरय’- आजुक मैिथली कथा-िवधामे की योगदान \nकएलक अिछ, से तĝय आब इितहासमे दजर् अिछ। ई बात सही छैक जे एहन कोनो कायर् कोनो एक गोटेक \nनिह होइछ। मुदा सभ वþर्मानकेँ ओिह एक संİथापना-कĪपक ĭयिक्þ-लेखककेँ अवसरोिचत रूपेँ  कृतज्ञतासँ \nİमरण अवĮय कयल जयबाक चाही। से लेखकीय नैितकता िथक। आ’ हमरा जनतबे, से रहिथ- İव. \nĆभास कुमार चौधरी। \nहमरा तखन दुखद िनराशा भेल जखन एिह बेरक मैिथली सािहĜय अकादेमी पुरİकार पओिनहार Ćदीप \nिबहारीजी सािहĜय अकादेमी-सभागारमे लेखक-सिĦमलन-अवसर पर अपना वक्तĭयमे सगर राित दीĢप जरयक \nउपलिĤधक चचŭ तँ कएलिĠह, मुदा İव. Ćभास जीक नामोĪलेखो निह कयलिखन। एकरा हम साधारण घटना \nनिह मािन सकैत छी। गंभीर बात बुझैत छी। कारण हमरा लोकिन रचनाकार छी। औसत कोिटक कोनो  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n18 \n \nराजनीितक निह। संभव हो नाम अनावधानतामे छूिट गेल होिन। मुदा हमरा सभ लेखक छी तेँ एहन \nअसावधानी करबा लेल İवाधीन निह छी। यńिप अपन खेद हम हुनका Ćकट कयिलयिन। \nहमरा लगैये जे अपन-अपन सकाराĜमक इितहासक Ćित सभ पीढ़ीक मनमे कृतज्ञताक भाव अंततः लेखकक \nऊजŭ आ’ Ćेरणे बनैत रहैत छैक। बतौर किव हम मैिथलीमे जािह काल-िबĠदु पर ठाढ छी, तकर जिड़ \nिवńापितसँ ल’ सुमन-िकरण-मधुप- आ याÿीएमे। ई सोिच क’ मन कृतज्ञ होइत अिछ! बिĪक गौरांिवत। \nओना, एकटा लेखक रूपमे  हम एिहमे सँ क्यो निह छी। जेना सभ, सभक कारियÿी Ćİथान छिथ, तिहना \nहमहुँ नागाजुर्न-याÿीक कारयाÿी Ćİथान छी। आ’ ई भाव हमरा रचनाकमर्मे अƇसर करबाक उþरदाियĜव द’ \nगेलय। \nतपर्ण ितल-कुश –अंजिल बला कमर्काěडकेँ तँ हम निह मानैत छी, मुदा पुरखाक तपर्ण हमरा िĆय अिछ। \nअपना शैलीमे। अपन जीवन-मूĪयक एकटा अिभž तĜĜव बुझाइत अिछ। \nतकर बाट की हो? अवसर पर कृतज्ञ İमृित! अवसर पर- ितिथ पर निह। \n \n2. नाटक  \n \nāी उदय नारायण िसंह ‘निचकेता’ जĠम-1951 ई. कलकþामे।1966 मे 15 वषर्क उƛमे पिहल काĭय संƇह \n‘कवयो वदिĠत’ | 1971 ‘अमृतİय पुÿाः’(किवता संकलन) आ’ ‘नायकक नाम जीवन’(नाटक)| 1974 मे \n‘एक छल राजा’/’नाटकक लेल’(नाटक)। 1976-77 ‘ĆĜयावþर्न’/ ’रामलीला’(नाटक)। 1978मे जनक आ’ \nअĠय एकांकी। 1981 ‘अनुþरण’(किवता-संकलन)। 1988 ‘िĆयंवदा’ (नािटका)। 1997-‘रवीĠƖनाथक बाल-\nसािहĜय’(अनुवाद)। 1998 ‘अनुकृित’- आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे अनुवाद, संगिह बंगलामे दूटा \nकिवता संकलन। 1999 ‘अāु ओ पिरहास’। 2002 ‘खाम खेयाली’। 2006मे ‘मğयमपुरुष एकवचन’(किवता \nसंƇह। भाषा-िवज्ञानक क्षेÿमे दसटा पोथी आ’ दू सयसँ बेशी शोध-पÿ Ćकािशत। 14 टा पी.एह.डी. आ’ 29  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n19 \n \nटा एम.िफल. शोध-कमर्क िदशा िनदųश। बड़ौदा, सूरत, िदĪली आ’ हैदराबाद िव.िव.मे अğयापन। संĆित \nिनदेशक, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर। \n      नो एंƏी : मा Ćिवश \n       (चािर-अंकीय मैिथली नाटक) \n                    नाटककार \n उदय नारायण िसंह ‘निचकेता’ \nिनदेशक, केंƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर \n(मैिथली सािहĜयक सुĆिसŀ ĆयोगधमŰ नाटककार āी निचकेताजीक टटका नाटक, जे िवगत 25 वषर्क \nमौनभंगक पĀात् पाठकक सĦमुख  Ćİतुत भ’ रहल अिछ।) \nपिहल अंक जारी....िवदेहक एिह आठम अंक 15 अĆैल 2008 सँ| \n                        नो एंƏी : मा Ćिवश \n(चािर-अंकीय मैिथली नाटक) \n पाÿ–पिरचय \n पदŭ उिठतिह  – \n ढोल–िपपही, बाजा–गाजा बजौिनहार–सब \nदूटा चोर, जािह मे सँ एक गोटे पॉिकट–मार आ \nएकटा उचĸा \nदू गोट भƖ ĭयिक्त \nĆेमी \nĆेिमका  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n20 \n \nबाजार सँ घुरैत Ćौढ़ ĭयिक्त \nबीमा कंपनीक एजेंट \nरद्दी िकनै–बेचैबला \nिभख-मंगनी \nरमणी-मोहन \nनंदी–भृंगी \nकैकटा मृत सैिनक \n  \nबाद मे \nनेता आ नेताक एक-दूटा चमचा/अनुयायी \nअिभनेता \nवाम-पंथी युवा \nउच्च–वंशीय मिहला \n  \nअंत मे \nयम \nिचÿगुĢत \n  \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n21 \n \n  \nĆथम कĪलोल \n  \n[एकटा बड़का–टा दरबĔजा मंचक बीच मे देखल जाइछ। दरबĔजाक दुनू िदिस \nएकटा अदृĮय मुदा सĸत देवार छैक, जे बुिझ लेबाक अिछ– कखनहु अिभनेता \nलोकिनक अिभनय–कुशलता सँ तथा कतेको वातŭलाप सँ से İपƠ भ’ जाइछ। मंच \nपरक Ćकाश–ĭयवİथा सँ ई पता निह चलैत अिछ जे िदन िथक अथवा राित, \nआलीक कनेक मिŀम, सुर–संगत होइत सेहो कने मिरयल सन। \nएकटा कतार मे दस–बारह गोटे ठाढ़ छिथ–जािह मे कैकटा चोर–उचĸा, एक-दू गोटे \nभƖ ĭयिक्तत मुदा ई İपƠ जे हुनका लोकिनक िनधन भ’ चुकल छिĠह। एकटा \nĆेमी–युगल जे िवष-पान क’ कए आĜम-हĜया कैल अिछ, मुदा एत’ İवगर्क (चाही त’ \nनरकक सेहो किह सकै छी) Ņार लग आिब कए कने िवƫल भ’ गेल छिथ जे आब \nकी कैल जाइक। एकटा Ćौढ ĭयिक्तत जे बजारक झोरा ल’ कए आिब गेल छिथ–\nबुझाइछ कोनो पथ–दुघर्टनाक िशकार भेल छिथ बाजार सँ घुरैत काल। एकटा बीमा \nकंपनीक एजेंट सेहो छिथ, िकछु परेशानी छिन सेहो İपƠ। एकटा रद्दीबला जे \nरĿी कागजक खरीद–िबƅी करैत छल, एकटा िभखमंगनी–एकटा पुतलाकेँ अपन बौआ \n(भिरसक ई कहै चाहैत छल जे वैह छल ओकर मुइल बालक अथवा तकर \nĆितरूप) जकाँ काँख तर नेने, एक गोट अĜयंत बूढ़ ĭयिक्त सेहो, जिनक रमणी–\nĆीित एखनहु कम निह भेल छिन, हुनका हमसब रमणी–मोहने कहबिन। \nसब गोटे कतार मे त’ छिथ, मुदा धीरजक अभाव İपƠ भ’ जाइछ। क्यो-क्यो \nअनकाकेँ लाँिघ आगाँ जैबाक Ćयास करैत छिथ, त’ क्यो से देिख कए शोर करय \nलागैत छिथ। माÿ तीन–चािरटा मृत सैिनक–जे िक सब सँ पाछाँ ठाढ़ छिथ, हुनका \nसबमे ने कोनो िवकृित लखा दैछ आ ने कोनो हड़बड़ी। \nबजार-बला वृŀ :  हे – हे – हे देखै जाउ... देिख रहलछी िक निह सबटा तमाशा... कोना–कोना क’ रहल \nछइ ई सब ! \nकी ? त’ कनीटा त’ आगाँ बिढ़ जाई ! \n[एकटा चोर आ एकटा उचĸा केँ देखा कए बािज रहल छिथ, जे सब ओना त’ \nचािरम तथा पाँचम İथान पर ढ़ाढ छैक, मुदा कतेको काल सँ अथक Ćयास क’  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n22 \n \nरहल अिछ जे कोना दुनू भƖ ĭयिक्त आ Ćेमी–Ćेिमका युगलकेँ पार क’ कए कतारक \nआगाँ पहुँिच जाई!] \n  \nबीमा एजेंट   :         [निह बूिझ पबैत छिथ जे ओ वृŀ ĭयिक्त हुनके सँ \nिकछु किह रहल छिथ िक आन ककरहु सँ। बजार- \nबला वृŀ सँ आगाँ छल रद्दी बेचैबला आ तकरहु \nसँ आगाँ छलाह बीमा बाबू।] हमरा िकछु कहलहुँ ? \n  \nबाजारी     :        अहाँ ओĦहर देखब त’ बूिझ जायब हम की किह \nरहल छी आ ककरा दय...! [अकİमात् अĜयंत \nƅोधक आवेश मे आिब ] हे रौ! की बुझै छहॴ... \nक्यो निह देिख रहल छौ ? [बीमा बाबू केँ बजारक झोरा   थĦहबैत -] हे ई धरू  \nत’! हम देखै छी। \n[कहैत शोर करैत आगाँ बिढ़ कए एकटा चोर आ उचĸा केँ कॉलर पकिड़ कए \nघसीटैत पुनः पाछाँ चािरम-पाँचम İथान पर ल’ अबैत छिथ, ओसब वाद–Ćितवाद \nकर’ लगैत अिछ -] \n  \nचोर       :         हमर कॉलर िकयै धरै छी ? \nउचĸा    :         हे बूढ़ौ ! हमर कमीज, फािड़ देबैं की ? \nबाजारी     :         कमीजे िकयैक ? तोहर आँिख सेहो देबौ हम फोिड़ ! \nकी बूझै छेँ ? क्यो िकछु कहै बाला निह छौ एत’?  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n23 \n \nउचĸा        :        के छै हमरा टोकै–बला एत’? देखा त’ िदय’ ? \nचोर       :        आिह रे बा ! हम की कैल जे हमर टीक धैने छी? \nदोसर चोर :    (जे िक असल मे पॉिकट–मार छल) हे हे, \nटीक छोिड़ दी, नंगड़ी पकिड़ िलयह सरबा क ! \nचोर       :        (गोİसा सँ) तोँ चुप रह ! बदमाश निहतन ! \nपॉिकटमार  :        (अकिड़ कए) िकयै ? हम िकयै निह बाजब ? \nउचĸा        :        (वृŀ ĭयिक्तक हाथ सँ अपना केँ छोड़बैत) ओय खुदरा ! \nबेसी बड़बड़ैलें त’... (हाथ सँ इशारा करैत अिछ गरा \nकािट देबाक) \nपॉिकटमार  :        त’ की करबें ? \nउचĸा    :        (भयंकर मुƖामे आगाँ बढ़ैत) त’ देब  धड़ सँ गरा केँ \nअलगाय... रामपुरी देखने छह ? रामपुरी ? (कहैत एकटा \nचाकू बहार करैत अिछ।) \nचोर       :    हे, की क’ रहल छी... भाइजी, छोिड़ िदयौक ने ! \nबच्चा छै... कखनहु–कखनहु जोश मे आिब जाइ छै !    \nभƖ ĭयिक्त 1 :    (पंिक्तक आगाँ सँ) हँ, हँ... छोिड़ ने देल जाय ! \nउचĸा    :       [भयंकर मुƖा आ नाटकीयता केँ बरकरार रखैत \nपंिक्तक आगाँ िदिस जा कए... अपन रामपुरी \nचाकू केँ दोसर हाथ मे उİतरा जकाँ घसैत ] छोिड़ \nिदयह की मजा चखा देल जाय ? [एहन भाव–  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n24 \n \nभंिगमा देिख दुनू भƖ ĭयिक्त डरै छिथ–Ćेमी– \nयुगल अपनिहमे मगन छिथ; हुनका दुनू केँ \nदुिनयाक आर िकछु सँ कोनो लेन-देन निह...] की ? \n[घुिर कए पॉिकट–मार िदिस अबैत... तावत् ई \nसब देिख बाजारी वृŀक होश उिड़ जाइत छिन... \nओ चोरक टीक/कॉलर जे कही... छोिड़ दैत छिथ \nघबड़ा कए ] की रौ ? िदयौ  भॲिक ? आ िक…? \nचोर       :        उचकू–भाइजी ! बच्चा छै... अपने िबरादरीक \nबुझू...! [आँिख सँ इशारा करै छिथ।] \nउचĸा    :        [अņहास् करैत] ऐं ? अपने िबरादरीक िथकै ? \n[हँसब बंद कए- पूछैत] की रौ ? कोन काज करै \nछेँ? \n[पॉिकट-मार डरेँ िकछु बािज निह पबैत अिछ– \nमाÿ दािहना हाथक दूटा आङुर केँ कैंची जकाँ चला \nकए देखबैत छैक।] \nउचĸा    :        पॉिकट-मार िथकेँ रौ ? [पुनः हँस’ लागै छिथ-छूरी केँ \nतह लगबैत’] \nचोर            :        कहलहुँ निह भाईजी ? ने ई हमरा सन माँजल चोर \nबिन सकल आ ने किहयो सपनहु मे सोिच सकल \nजे अहाँ सन गुंडा आ  बदमाशो बिन सकत !  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n25 \n \nउचĸा    :       बदमाश ? ककरा कहलेँ बदमाश ? आँय ! \nपॉिकट-मार  :    हमरा, हुजूर ! ओकर बात जाय िदयह ! गेल छल \nिगरहथक घर मे सेंध देब’... जे आइ ने जािन कþे टका-पैसा-गहना भेटत ! त’ \nपिहले बेिर मे \nजािग गेल िगरहथ, आ तकर चािर–चािरटा \nजवान-जहान बालक आ सँगिह आठ–आठटा \nकुकुर... तेहन ने हĪला मचा देलक जे पकिड़ कए \nपीटैत–पीटैत एत’ पठा देलक ! [हँसैत... उचĸा \nसेहो हँिस दैत अिछ] आब बुझु ! ई केहन चोर िथक ! \n(मुँह दूसैत) हमरा कहैत छिथ ! \n[कतारक आनो-आन लोक आ अंततः सब गोटे \nहँसय लागैत छिथ] \nभƖ-ĭयिक्तत 1:   आँय यौ,चोर िथकॱ ? लागै त’ निह छी चोर \nजकाँ... \nचोर       :        िकएक ? चोर देख’   मे केहन होइत छैक ? \nपॉिकट-मार  :     हमरा जकाँ...! (कहैत, हँसैत अिछ, आरो एक-दू \nगोटे हँिस दैत छिथ।) चललाह िभखारी बौआ बन’... ? \nकी ? त’ हम तİकर-राज छी !  [कतहु सँ एकटा \nटूल आिन तािह पर ठाढ़ होइत... मंचक आन \nिदिससँ भाषणक भंिगमा मे] सुनू, सुनू, सुनू, भाई–भिगनी! सुनू सब गोटे! āीमान्, \nāील 108  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n26 \n \nāी āी बुिŀ-शंकर महाराज तİकर सƛाट आिब \nरहल छिथ! सावधान, होिशयार! [एतबा कहैत टूल \nपर सँ उतिर अपन हाथ-मुँहक मूकािभनयसँ \nएहन भंिगमा करैत छिथ जेना िक भॲपू बजा \nरहल होिथ... पाछाँ सँ भॲपू – िपपहीक शĤद \nकिनये काल सुनल जाइछ, जाबत ओ ‘माचर्’ करैत \nचोर लग अबैत अिछ...] \nचोर              :       [कनेक लजबैत] निह तोरा हम साथ िलतहुँ ओिह \nराितकेँ, आ ने हमर िपटाइ देखबाक मौके तोरा \nभैटितहौक! [कहैत आँिख मे एक-दूइ बुž पािन \nआिब जाइत छैक।] \nपॉिकट-मार  :        आ-हा-हा! एिह मे लजबैक आ मोन दुखैक कोन \nगĢप? \n[थĦहैत, लग आिब कए]  देखह! आइ ने त’ \nकािŎ-चोिर त’ पकड़ले जाइछ। आ एकबेर जँ भंडा- \nफोड़ भ’ जाइत अिछ त’ बĔजर त’ माथ पर खसबे \nकरत ! सैह भेल... एिह मे दुख कोन बातक ? \nउचĸा        :        (हँसैत) हँ, दुखी िकयै होइ छहक? \nबाजारी         :        [एतबा काल आĀयर् भए सबटा सुिन रहल छलाह। \nआब रहल निह गेलिन – अगुआ कए बाजय  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n27 \n \nलगलाह] \nहे भगवान! हमर भाग मे छल İवİथिह शरीर मे \nिबना कोनो रोग-शोक भेनिह İवगर् मे जायब... तैँ \nहम एत’ ऐलहुँ, आ İवगर्क Ņार पर ठ़ाढ छी \nक्यू मे...! मुदा ई सब चोर–उचĸा जँ \nİवगų मे जायत, तखन केहन हैत ओ İवगर् \nरहबाक लेल ? \nपॉिकट-मार  :        से िकयै बाबा ? अहाँ की बूझै छी, İवगर् त’ सभक \nलेल होइत अिछ ! एिह मे ककरहु बपौती त’ निञ।  \nबाजारी         :     [बीमा एजेंट केँ] आब बूझू ! आब.... \nचोर िसखाबय गुण केर मिहमा, \nपॉिकट–मारो करै बयान! \n              मार उचĸा झािड़ लेलक अिछ, \nपाट–कपाट त’ जय िसयाराम ! \n  \n[चोर-उचĸा-पॉिकट-मार ताली दैत अिछ, सुिन कए     चॱकैत िभख-मंगनी आ Ćेमी-\nयुगल िबनु िकछु बुझनिह ताली बजाब’ लागैत अिछ।] \nचोर       :        ई त’ नीक फकरा बिन गेल यौ! \nपॉिकट-मार  :        एĦहर तİकर-राज त’ ओĦहर किव-राज! \nबाजारी     :        (खॱझैत’) िकयै ? कोन गुण छह तोहर, जकर  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n28 \n \nबखान करै अयलह एत’? \nपॉिकट-मार  :        (इंिगत करैत आ हँसैत) हाथक सफाई... अपन \nजेब मे त’ देखू , िकछुओ बाकी अिछ वा निञ... \nबाजारी     :        [बाजारी तुरंत अपन जेब टटोलैत छिथ – त’ हाथ \nपॉिकटक भूर देने बाहर आिब जाइत छिन। आĀयर् \nचिकत भ’ कए मुँह सँ माÿ िवİमयक आभास होइत छिन।] जा ! \n  \n[बीमा बाबूकेँ आब रहल निञ गेलिन। ओ ठहĸा पािड़ \nकए हँस’  लगलाह, हुनकर देखा–देखी कैक गोटे बाजारी िदिस हाथ सँ इशारा \nकरैत हँिस रहल छलाह।] \n  \nचोर       :        [हाथ उठा कए सबकेँ थĦहबाक इशारा करैत] हँिस त’ \nरहल छी खूब ! \nउचĸा    :        ई बात त’ İपƠ जे मनोरंजनो खूब भेल हैतिन। \nपॉिकट-मार  :        मुदा अपन-अपन पॉिकट मे त’ हाथ ध’ कए देखू ! \n  \n[िभखमंगनी आ Ćेमी-युगल केँ छोिड़ सब क्यो पॉिकट टेब’ लागैत’ छिथ आ बैगक \nभीतर तािक-झाँिक कए देख’ लागैत छिथ त’ पता चलैत छिन जे सभक पाइ, आ \nनिह त’ बटुआ गायब भ’ गेल छिन। हुनका सबकेँ ई बात बुिझते देरी चोर, उचĸा, \nपॉिकट-मार आ िभख-मंगनी हँस’ लागैत छिथ। बाकी सब गोटे हतबुिŀ भए टुकुर- \nटुकुर तािकते रिह जाइत छिथ] \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n29 \n \nिभखमंगनी  :        नंगटाक कोन डर चोर की उचĸा ? \nजेĦहरिह तकै छी लागै अिछ धĸा ! \nधĸा खा कए नाचब त’ नाचू ने ! \nखेल खेल हािर कए बाँचब त’ बाँचू ने ! \n  \n[चोर-उचĸा–पॉिकट-मार, समवेत İवर मे जेना धुन गािब रहल होिथ] \nनंगटाक कोन डर चोर िक उचĸा ! \nआँिखएक सामने पलटल छĸा ! \nिभख-मंगनी :       खेल–खेल हािर कए सबटा फĸा ! \nसमवेत-İवर :    नंगटाक कोन डर चोर िक उचĸा ? \n  \n[कहैत चारू  गोटे गोल-गोल घुर’ लागै छिथ आ नािच नािच कए कहै छिथ।] \n  \nसब गोटे      :         आब जायब, तब जायब, कत’ ओ कĸा ?  \nपॉिकट मे हाथ दी त’ सब िकछु लक्खा ! \nनंगटाक कोन डर चोर िक उचĸा ! \n  \nबीमा-बाबू     :         (चीĜकार करैत) हे थĦह’  ! बंद कर’ ई तमाशा... \nचोर       :         (जेना बीमा-बाबूक चारू  िदिस सपना मे भािस रहल \nहोिथ एहन भंिगमा मे) तमाशा निञ... हताशा....!  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n30 \n \nउचĸा        :         (तािहना चलैत) हताशा निञ... िनराशा ! \nपॉिकट-मार :        [पॉिकट सँ छह-सातटा बटुआ बाहर क’  कए देखा – \nदेखा कए] ने हताशा आ ने िनराशा, माÿ तमाशा... \nल’ लैह बाबू छह आना, हरेक बटुआ छह आना! \n[कहैत एक–एकटा बटुआ बॉल जकाँ तकर मािलकक \nिदिस फेंकैत छिथ आ हुनका लोकिन मे तकरा \nसबटाकेँ बटौर’ लेल हड़बड़ी मिच जाइत छिन। एिह \nमौकाक फायदा उठबैत चोर–उचĸा-पॉिकटमार \nआ िभख-मंगनी कतारक सब सँ आगाँ जा’ कए ठाढ \nभ’ जाइत छिथ।] \nरद्दी-बला  :   [जकर कोनो नुकसान निह भेल छल-ओ माÿ मİती         क’ रहल छल आ घटनासँ \nभरपूर आनĠद ल’ रहल  छल।] हे बाबू– भैया लोकिन ! एकर आनĠद निञ अिछ \nकोनो जे “भूलल-भटकल कहुना क’ कए घुिर आयल अिछ हमर बटुआ”। [कहैत \nदू डेग बढा’ कए नािचओ लैत’ छिथ।] ई जे बुझै छी जे अहाँक धन अहॴ केँ घुिर \nआयल... से सबटा फूिस िथक ! \n  \nबीमा-बाबू   :       (आĀयर् होइत) आँय ? से की ? \nबाजारी     :       (गरा सँ गरा िमला कए) सबटा फूिस ? \nभƖ-ĭयिक्त 1          :    की कहै छी ? \nभƖ-ĭयिक्त 2          :        माने बटुआ त’ भेटल, मुदा भीतर ढन–ढन ! \nरद्दी-बला  :        से हम कत’ कहलहुँ ? बटुओ अहॴक आ पाइयो \nछैहे! मुदा एखन ने बटुआक कोनो काज रहत’ आ  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n31 \n \nने पाइयेक! \nबीमा-बाबू   :        माने ? \nरद्दी-बला  :        माने निञ बुझिलयैक ? औ बाबू ! आयल छी सब \nगोटे यमालय... ठाढ़ छी बĠद दरबĔजाक सामने... \nकतार सँ... एक–दोसरा सँ जूिझ रहल छी जे के \nपिहल ठाम मे रहत आ के रहत तकर बाद...? \nतखन ई  पाइ आ बटुआक कोन काज ? \nभƖ-ĭयिक्त1 :       सĜये त’! भीतर गेलहुँ तखन त’ ई पाइ कोनो काज \nमे  निह लागत ! \nबाजारी     :       आँय ? \nभƖ-ĭयिक्त2 :        निह बुिझिलयैक ? दोसर देस मे जाइ छी त’ थोड़े \nचलैत छैक अपन रुपैया ? (आन लोग सँ \nसहमितक अपेक्षा मे-) छै िक निञ ? \nरमणी-मोहन :         (जेना दीघर् मौनता के तोड़ैत पिहल बेिर िकछु ढंग \nकेर बात बािज रहल छिथ एहन भंिगमा मे... एिह \nसँ पिहने ओ कखनहु Ćेमी-युगलक लग जाय \nĆेिमका केँ िपयासल नजिर द’ रहल छलाह त’ \nकखनहु िभख-मंगिनये लग आिब आँिख सँ तकर \nशरीर केँ जेना पीिब रहल छलाह...) अपन Ćेिमका \nजखन अनकर िबयाहल पėी बिन जाइत छिथ  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n32 \n \nतखन तकरा सँ कोन लाभ ? (कहैत दीघर्-Ăास \nĜयाग करैत छिथ।) \nबीमा-बाबू   :        (डाँटैत) हे...अहाँ चुĢप रहू! क’ रहल छी बात \nरुपैयाक, आ ई कहै छिथ रूप  दय...! \nरमणी-मोहन :       हाय! हम त’ कहै छलहुँ रूपा  दय! (िभख-मंगनी \nरमणी-मोहन लग सटल चिल आबै छैक।) \nिभख-मंगनी :      हाय! के िथकी रूपा  ? \nरमणी-मोहन :      “कािन-कािन ĆवŞयािम रूपक्यािन   रमणी च... ! \nबाजारी     :        माने ? \nरमणी-मोहन :       एकर अथर् अनेक गंभीर होइत छैक... अहाँ सन \nबाजारी निह बूझत! \nिभख-मंगनी :       [लाİय करैत] हमरा बुझाउ ने! \n  \n[तावत िभख-मंगनीक भंिगमा देिख कने-कने िबहुँसैत’          पॉिकट–मार लग आिब \nजाइत अिछ।] \n  \nिभख-मंगनी :         [कपट ƅोधेँ] हँसै िकयै छें ? हे... (कोरा सँ पुतलाकेँ \nपॉिकट-मारकेँ थĦहबैत) हे पकड़ू त’ एकरा... (कहैत \nरमणी-मोहन लग जा कए) औ मोहन जी! अहाँ की \nने कहलहुँ, एखनहु धिर भीतर मे एकटा छटपटी  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n33 \n \nमचल यै’! रमणी-धमनी कोन बात’ कहलहुँ ? \nरमणी-मोहन :       धूर मूखर्! हम त’ करै छलहुँ शकुĠतलाक गĢप, \nमĠदोदरीक ĭयथा... तोँ की बुझबेँ ? \nिभख-मंगनी :        सबटा ĭयथा केर गप बुझै छी हम... भीख मांिग- \nमांिग खाइ छी, तकर माने ई थोड़े, जे ने हमर शरीर \nअिछ आ ने कोनो ĭयथा... ? \nरमणी-मोहन :        धुत् तोरी ! अपन ĭयथा–तथा छोड़, आ भीतर की \nछैक, तािह दय सोच ! (कहैत बंद दरबĔजा िदिस \nदेखबैत छिथ-) \nपॉिकट-मार :        (अवाक् भ’ कए दरबĔजा िदिस देखैत) भीतर ? की \nछइ भीतरमे... ? \nरमणी-मोहन :      (नृĜयक भंिगमा करैत ताल ठोिक-      ठोिक कए) भीतर? \n“धा–िधन–िधžा... भरल तमžा ! \nतेरे-केरे-िधन-ता... आब निञ िचĠता !” \nिभख-मंगनी :       (आĀयर् भए) माने ? की छैक ई ? \nरमणी-मोहन :      (गवर् सँ) ‘की’ निञ... ‘की’ निञ... ‘के’ बोल ! \nबोल- भीतर ‘के’ छिथ ? के, के छिथ? \nपॉिकट-मार  :        के, के छिथ? \nरमणी-मोहन :       एक बेिर अिह Ņारकेँ पार कयलेँ त’ भीतर भेटती  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n34 \n \nएक सँ एक सुर–नारी,उवर्शी–मेनका–रĦभा... (बाजैत- बाजैत जेना मुँहमे पािन आिब \nजाइत छिन--) \n  \nिभख-मंगनी :       ईः! रंभा...मेनका... ! (मुँह दूसैत) मुँह-झरकी \nसब... बĔजर खसौ सबटा पर! \nरमणी-मोहन :       (हँसैत) कोना खसतैक बĔजर ? बƌ त’ छिन देवराज \nइĠƖ लग ! आ अĢसरा त’ सबटा छिथ हुनकिह \nनृĜयांगना। \n  \n[िभख-मंगनीक Ćितिƅया देिख कैक गोटे हँस’ लगैत छिथ] \n  \nपॉिकट-मार    :     हे....एकटा बात हम किह दैत छी – ई निह बूझू जे \nदरबĔजा खोिलतिह आनंदे आनंद ! \nबाजारी     :         तखन ? \nबीमा-बाबू   :         अहू ठाम छै अशांित, तोड़-फोड़, बािढ़ आ सूखार ? \nआ िक चारू  िदिस छइ हिरयर, अकाससँ झहरैत \nखुशी केर लहर आ मािटसँ उगलैत सोना ? \nपॉिकट-मार :       िकएक        ? जँ अशांित, तोड़-फोड़ होइत त’ नीक... की \nबूझै छी, एþहु अहाँ जीवन–बीमा चलाब’ चाहै छी की ? \nचोर       :         (एतबा काल उचĸा सँ फुसुर-फुसुर क’ रहल \nछल आ ओþिह, दरबĔजा लग ठाढ़ छल– एिह  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n35 \n \nबात पर हँसैत आगाँ आिब जाइत अिछ) İवगर्मे \nजीवन-बीमा ? वाह ! ई त’ बƂड नीक गĢप ! \nपॉिकट-मार :       देवराज इंƖक बƌ.. बोलू कतेक बोली लगबै छी? \nउचĸा    :         पĠƖह करोड़! \nचोर       :         सोलह! \nपॉिकट-मार :       साढे-बाईस! \nबीमा-बाबू   :         पच्चीस करोड़! \nरमणी-मोहन :         हे हौ! तोँ सब बताह भेलह ? İवगर्क राजा केर बƌ, \nतकर बीमा हेतैक एक सय करोड़ सँ कम मे \n?                                          [कतहु सँ एकटा \nİटूलक जोगाड़ क’ कए तािह पर चट दय  ठाढ़ भ’ कए-] \n  \n  \nपॉिकट-मार :       बोलू, बोलू भाई-सब ! सौ करोड़ ! \nबीमा-बाबू   :         सौ करोड़ एक ! \nचोर       :         सौ करोड़ दू – \nरमणी-मोहन :       एक सौ दस ! \nिभख-मंगनी :       सवा सौ करोड़ ! \nचोर       :         डेढ़सौ करोड़... \nिभख-मंगनी :       पचपन – \nचोर       :         सािठ –  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n36 \n \nिभख-मंगनी :       एकसिठ – \n  \n[दूनूक आँिख–मुँह पर ‘टेनशन’ क छाप İपƠ भ’ जाइत छैक। ] \n  \nचोर            :       (खॱझैत)  एक सौ नĤबै... \n  \n[एतेक बड़का बोली पर िभख-मंगनी चुप भ’ जाइत अिछ।] \n  \nपॉिकट-मार :       त’ भाई-सब ! आब अंितम घड़ी आिब गेल अिछ – \n190 एक, 190 दू, 190... \n[ठहĸा पािड़ कए हँस’ लगलाह बाजारी, दूनू भƖ ĭयिक्त आ रद्दी-बला-] \nपॉिकट-मार :       की भेल ? \nचोर       :         हँİसीक मतलब ? \nबाजारी     :         (हँसैते कहैत छिथ) हौ बाबू ! एहन मजेदार मोल- \nनीलामी हम कतहु निञ देखने छी ! \nभƖ-ĭयिक्त 1          :         एकटा चोर... \nभƖ-ĭयिक्त 2          :       त’ दोसर िभख-मंगनी... \nबाजारी     :         आ चलबै बला पॉिकट-मार... \n[कहैत तीनू गोटे हँस’ लागै छिथ] \nबीमा-बाबू   :         त’ एिह मे कोन अचरज?  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n37 \n \nभƖ-ĭयिक्त 1          :       आ कोन चीजक बीमाक मोल लािग रहल अिछ– \nत’ बƌ केर ! \nभƖ-ĭयिक्त 2          :       बĔजर खसौ एहन नीलामी पर ! \nबाजारी     :         (गीत गाब’ लागै’ छिथ) \nचोर िसखाबय बीमा–मिहमा, \nपॉिकट-मारो करै बयान ! \nमार उचĸा झािड़ लेलक अिछ, \nपाट कपाट त’ जय िसयाराम ! \nदुनू भƖ-ĭयिक्त  :      (एĸिह संगे) जय िसयाराम ! \n  \n[पिहल खेप मे तीनू गोटे नाच’-गाब’ लागै छिथ। तकर बाद धीरे-धीरे बीमा बाबू आ \nरद्दी-बला सेहो संग दैत छिथ।] \n  \nबाजारी     :         कौआ बजबै हंसक बाजा \nभƖ-ĭयिक्त 1          :       हंस गबै अिछ मोरक गीत \nभƖ-ĭयिक्त 2          :       गीत की गाओत ? छल बदनाम ! \nबाजारी     :         नाट-िवराटल जय िसयाराम ! \nसमवेत    :         मार उचĸा झािड़ लेलक अिछ। \nपाट-कपाटक जय िसयाराम ! \n[चोर-उचĸा-पॉिकट-मार ताली दैत अिछ, सुिन कए चॱकैत िभख-मंगनी आ Ćेमी-\nयुगल िबनु िकछु बुझनिह ताली बजाब’ लागैत अिछ।]  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n38 \n \n  \n(ƅमश:) \n \n \n3.शोध लेख \n मायानĠद िमāक इितहास बोध (आँगा) \nĆथमं शैल पुÿी च/ मंÿपुÿ/ /पुरोिहत/ आ' İÿी-धन केर संदभर्मे  \nāी मायानाĠद िमāक जĠम सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 अगİत 1934 ई.केँ भेलिĠह। मैिथलीमे \nएम.ए. कएलाक बाद िकछु िदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संबŀ रहलाह । तकरा बाद सहरसा \nकॉलेजमे मैिथलीक  ĭयाख्याता आ’ िवभागाğयक्ष रहलाह। पिहने मायानĠद जी किवता िलखलिĠह,पछाित जा \nकय िहनक Ćितभा आलोचनाĜमक िनबंध, उपĠयास आ’ कथामे सेहो Ćकट भेलिĠह। भाĹ लोटा, आिग मोम \nआ’ पाथर आओर चĠƖ-िबĠदु- िहनकर कथा संƇह सभ छिĠह। िबहािड़ पात पाथर , मंÿ-पुÿ ,खोता आ’ \nिचडै  आ’ सूयŭİत िहनकर उपĠयास सभ अिछ॥ िदशांतर िहनकर किवता संƇह अिछ। एकर अितिरक्त \nसोने की नैħया माटी के लोग, Ćथमं शैल पुÿी च,मंÿपुÿ, पुरोिहत आ’ İÿी-धन िहनकर िहĠदीक कृित अिछ। \nमंÿपुÿ िहĠदी आ’ मैिथली दुनू भाषामे Ćकािशत भेल आ’ एकर मैिथली संİकरणक हेतु िहनका सािहĜय \nअकादमी पुरİकारसँ सĦमािनत कएल गेलिĠह। āी मायानĠद िमā Ćबोध सĦमानसँ सेहो पुरİकृत छिथ। पिहने \nमायानĠद जी कोमल पदावलीक रचना करैत छलाह , पाछाँ जा’ कय Ćयोगवादी किवता सभ सेहो रचलिĠह। \n  \n Ćथमं शैल पुÿी च/ मंÿपुÿ/ /पुरोिहत/ आ' İÿी-धन केर संदभर्मे  \nदोसर सहćाĤदी ई.पूवर् अरायुक्þ रथ , भारतीय देवनाम, भारतक धार, ऋगवेिदक तĜĜविचंतन, अĂिवńा, \nिशĪप-तकनीकी आ’ पुरातन् कथा भारतसँ पिच्छम एिशया, ƅीट-यूनान िदिश जाय लागल। कालƅमसँ िमā, \nसुमेर-बेबीलोन, आिद सĥयता आ’ िमþनी आ’ िहþी सĥयतासँ बहुत पिहनिह ऋगवेदक अिधकांश मंडलक \nरचना भ’ गेल छल। \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n39 \n \nमायानĠदजीक एिह सीरीजक दोसर रचना मंÿपुÿ अिछ। एिहमे ऋगवैिदक आधार पर जीवन-दशर्नकेँ राखल \nगेल अिछ।  \nऋगवेद 10 मंडलमे (आ’ आठ अƠकमे सेहो) िवभक्þ अिछ। मायानĠद िमāजी मंडलक आधार पर मंÿपुÿक \nिवभाजन सेहो 10 मěडलमे कएलिĠह अिछ। एिह पुİतकक भूिमकाक नाम अिछ, ऋचालोक आ’ ई पुİतकक \nअंतमे 10म मěडलक बाद देल गेल अिछ। \nĆथम मěडलमे काक्षसेनी पुÿी ऋिजĂाक चचर् अिछ, संगिह ऋतुिवर्त पुÿी शाĂतीक सेहो। जन सभा आ’ \nजन-सिमित Ņारा राजाकेँ च्युत करबाक/िनवŭसन देबाक आ’ दोसर राजाक िनवŭचन करबाक चचŭ सेहो अिछ। \nनेÿक नील रंग रहबाक बदला Įयामल भ’ जयबाक चचŭ आ’ एकर कारण खास तरहक िववाहक होयबाक \nचचŭ सेहो भेल अिछ।िवतİता तटसँ कृįण सभक िनरĠतर उपƖवक चचŭ सेहो अिछ।सुवाİतु तटसँ रक्þ \nिमāणक Ćिƅयाक वणर्न अिछ। गोमेधकेँ विजर्त कएल जाय, ई िवचार िवमशर् कएल जाय लागल। दासक \nचचŭ सेहो अिछ। हिरपूिपयापतन आ’ ओकर िविभž नगर सभ उजिड़ जयबाक चचŭ अिछ आ’ पĀात् बĪबूथ \nŅारा अनायर् सभक ğवİत वािणĔय ĭयवİथाकेँ संगिठत करबाक चचŭ अिछ। \n  \nिŅतीय मěडलमे  \n(अनुवतर्ते) \n \n4.उपĠयास  \nसहćबाढ़िन\n -गजेĠƖ ठाकुर \n \n  \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n40 \n \nगिणत आ’ िवज्ञानक अितिरक्þ कोनो आन िवषयकेँ निह तँ हम एक बेरसँ दोसर बेर पढ़ैत छलहुँ आ’ निहये \nएिह हेतु माİटर साहेबे कहैत छलाह। कोनो िवńाथŰकेँ माİटर साहेब इितहास आ’ नागिरक शाİÿक \nिकताबकेँ एकसँ दोसर-तेसर बेर पढ़ैत देिख जाइत छलाह तखन तँ ओिह िवńाथŰक नामे ओिह िवषयसँ पिड़ \nजाइत छल। आब ओ’ गिणतो पढ़त तँ ओकरा सुनय पड़तैक जे बाबू ई इितहास निह िछयैक, जे कंठİथ \nकए रहल छी। सैया-िननानबे अनठानबे- सĠतानबे-िछयानबे-पनचानबे कहैत-कहैत आ’ बोराक आसनीकेँ बरषाक \nसमयमे छþा बनओने पाँच चािर तीन दू एक-एक-एक करैत भागैत िवńाथŰ सभ। किहयो छुņीक िदन जौँ \nकबƂडी खेलाबय काल माİटर साहेब साइिकल पर चढ़ल देखा पड़िथ, तँ कबƂडी-कबƂडी, माİटर साहेब \nĆणाम कबƂडी-कबƂडी कहैत भागैत िवńाथŰ। आ’ एहने एकटा घटनामे हम माİटर साहेबकेँ ठाढ़ भ’ कए \nसाँस तोिड़ कए Ćणाम कएने रिहयिĠह आ’ एिह ƅममे िवपक्षी पाटŰ Ņारा लोिक लेल गेल छलहुँ, तँ एिह पर \nकोइलख बला माİटर साहेब Ćसž भेल रहिथ, आ’ एकर चचŭ İकूलमे सभक समक्ष कएने रहिथ। \n  \nबुझु जे गामक Ćवास बादक समयमे एकटा पैघ संबल िसŀ भेल छल।खड़ाम पिहिर कए गितसँ दौगैत रही, \nफेर बषŭमे आिर पर िपच्छड़ पर खड़ाम पिहिर कए दौगैत रही।िपच्छड़ पर खड़ाम निह िपछड़ैत छल। बादमे \nहवाइ चĢपलक आगमन भेलाक बाद कतेक गोटे खिस-खिस कए डाँर पर गरम पािनक भाप लैत छलाह। \nअिगलही, िकरासन तेलक लाइन, रोशनाइक गोटी, लबनचूस, रबड़क बॉल, ओिधक गेंद, पसीधक रसक \nिवषसँ पोखिरमे माछ मरलाक बाद भेल दू टोलक बीचमे बाझल मािर, बािढ़क दृĮय देखबाक लेल जुटल \nभीड़,छोट-छोट गप पर होइत पंचैती, आमक मासक आमक जाबीसँ बहराइत गछपĸू आमक छटा, ई सभ टा \nअलोिपत तँ निह भ’ जायत।  \n  \n(अनुवतर्ते) \n                                  \n \n \n \n5.महाकाĭय  \n महाभारत –गजेĠƖ ठाकुर(आँगा)          ------  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n41 \n \n2.सभा पवर् \n  \nभय मदाĠध दुयŸधन कहल हे  िवदुर, \nजाऊ समाचार ई Ɩौपदीकेँ जाए सुनाऊ। \nछिथ ओ’ हमर दासी झाड़ू-बहारू  करिथ, \nमहलमे आिब हमर ई आदेश  सुनाऊ। \n  \nिवदुर कहल औ’ दुयŸधन घमěड छोड़ू, \nİÿीक जुआरी अहाँ हमरा निह  बुझू। \n  \nदेिख िवदुरक ई रूप  पठाओल िवकणर्केँ, \nजाऊ दासी Ɩौपदीकेँ जाय आनू   गय, \nिवकणर् ई Ɩौपदी लग किह  सुनाओल। \n  \nचिकत Ɩौपदी कहल İवयंकेँ जे हारल, \nयुिधिơर कोनाकेँ अिधकार ई पाओल, \nअपन हािरक बाद होयत क्यो सक्षम,  \nदोसरकेँ हेतु जुआमे लगाबए केहन। \n  \nई Ćķ जखन राखल िवकणर् सभा बीच आिब,  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n42 \n \nदुयŸधन कहल दुःशासन जाऊ पकिड़केँ लाऊ। \nबुझाओल Ɩौपदी दुःशासनकेँ , जखन ने मानल, \nभागिल गांधारीक भवन िदिश, दौगल दुःशासन, \nखूजल केशकेँ  पकिड़ िघिसअओने छल आनल। \n  \nसभा भवन महापुरुष निह थोड़ जतय छल। \nभीįम, िवदुर, Ɩोण,कृपा लाजक लेल गोँतने, \nगािड़ माथ देिख रहल  Ɩौपदीक अāुपात। \n  \nिसंहनादमे भीम तखन ई  बाजल, \nसूयर् देवतागण रहब साक्षी अहाँ सभ, \nहाथसँ दुःशासन केश Ɩौपदीकेँ धएने, \nउखािड़ फेंकब हाथ ओकर ओ दूनू। \n  \nकौरव भय सँ भीत भेलाह नादसँ भीमक, \nदुयŸधन देखल मुदा देिख ई छल बाजल, \nजाँघ पर दैत थोपड़ी करैत घृिणत इशारा, \nƖौपदीकेँ बैसबा लए ओतय कहैत छल। \n  \nगरिज कहल भीम अधम दुयŸधनसँ,  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n43 \n \nतोहर जाँघकेँ तोडब Ćचěड गदासँ। \nिखिसयाकेँ दुयŸधन देलक ई आज्ञा पुनः ई, \nचीर-हरण करू  दुःशासन Ɩौपदी दासी  छी। \nƖौपदी कएलिĠह नेहोरा āेơ लोकिनसँ \nिवनय ई,लाज बचाऊ करैत छी िवनती। \n  \nसभ क्यो झुका माथ अपन ओिह सभामे,  \nकृįणा छोड़ल  सभ आश सभ िदशासँ, \nभक्þ वĜसल अहाँसँ टा अिछ ई आशा। \nकोहुना राखू हमर ई लाज अिछ ĆĜयाशा। \nआƖर्-İवरसँ छिल रहिल पुकािर Ɩौपदी, \n गोहािड़ खसिल सभा-िबच, मूिच्छर्त । \nलागल खीचय Ɩौपदीक वİÿ दुःशासन, \nसभासद देखल चमĜकार ई Ćितपल, \nयावत रहल िखंचैत वİÿकेँ दुःशासन, \nबढ़ैत रहल वİÿ Ɩौपदीक तावत खन। \n  \nथािक-हाँिफ बैसल जखन दुःशासन, \nकहल भीम सुनू सभ एिह भवनमे, \nयावत फािड़ छाती दुःशासनक ऊįम रुिधरकेँ,  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n44 \n \nपीयब, निह िपयास मेटत मृĜयु भेटत निह। \nसुिन Ćितज्ञा ई सभ भयसँ थड़थड़ाय लागल छल। \nधृतराįƏ देिख दुघर्टना Ɩौपदीकेँ लगमे  बजाओल, \nसांĜवना दए शांत कएल युिधिơरसँ छल बाजल, \nिबसिर जाऊ इĠƖĆİथ सुख-शांितसँ रहए जाउ, \nजे हाड़लहुँ,से बुझू देल हम ठामिह लौटायल । \n(अनुवतर्ते)  \n6. कथा \n8.भैयारी िबसरब निह- गजेĠƖ ठाकुर \n“कहलहुँ सुनैत िछयैक। बेटी पैघ भ’ रहल अिछ। बेटा सभक लेल िकछु निह कएलहुँ। अपन घरो निह \nबनल। िरटायर भेलाक बाद कतय रहब।“ \n” बेटीक िचĠता निह करू।  बेटा बला’ अपने चिल कए आयत।हमरा सभकेँ जतेक सुिवधा भेटल छल, \nतािहसँ बेशी सुिवधा िहनका सभकेँ भेिट रहल छिĠह। तखन पढ़्थु वा निह से ई सभ जानिथ। \nिरटायरमेĠटक बाद गाम जा’ कय रहब। सात जĠम शहर िदिश घुिम कए निह आयब।“ \n” क्यो सर-कुटुम अबैत छिथ तँ हुनका सĜकार करबा लेल घरमे इंतजामो निह रहैत अिछ।“ \n” इंतजाम करबाक की जरूरित  अिछ। एक पैली बेशी लगा’ िदयौक अदहनमे।“ \nआरुिण मायबापक एिह तरहक वाþŭलाप सुिन पैघ भेलिथ। एक बेर हॉİपीटलमे िपताजीकेँ देखय लेल एक \nगोट कुटुĦब आयल रहिथ। हुनकर गप सेहो िकछु एहने बुझा पड़लिĠह। \n” की क’ लेलहुँ शरीरकेँ। ई बच्चा सभकेँ देिख कए मोहो निह भेल। कतय पढ़ैत जाइत ई सभ। आ’ \nकोनो टा सुिवधा, निहये कोनो टा िचĠते छल अहाँकेँ।अपनो आ’ एकरो सभक िजनगी बबŭद कएलहुँ।“ \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n45 \n \n“आरुिण। एकटा पैघ राजनीित चिल रहल अिछ ऑिफसमे। अहाँक िवरुŀ षƂयंÿ चिल रहल अिछ। \nअहाँकेँ चेतेनाइ हमर काज छल। मुदा अहाँ तँ कोनो तरहक Ćितिƅया दैते निह छी।“ फोन पर एक गोट \nिहतैषीक आवाज सुिन रहल छलाह आरुिण। \n”आरुिण। की भ’ गेल। बाबूजी जेकाँ डरायल रहब।िकछु िदनुका बाद हािर मािन ऋिष भ’ जायब। आिक \nदुƠक संहार करब। एिह दुनूमे की चुनब अहाँ।“ \n”िचĠता निह करू।  “ हँसैत बजलाह आरुिण फोन पर, आ’ फोन रािख देलिĠह। \n  \nऑिफसक एकटा लॉबी आरुिणक पाँछा पिड़ गेल छल। Əांसफर-पोिİटंग केर बाद आरुिणक ऊपर दवाब \nआिब गेल छल।िकछु गोटे हुनकर िवरुŀ िबना-कोनो आधारक िकछु कĦĢलेन कए देने छलिĠह। एकटा \nऑिफसर शशांक केर हाथ छलैक एिहमे। ओकर खास-खास आदमीक पोिİटंग मोन-मुतािबक निह भेल रहय \nआ’ ओ’ Ćोमोशनमे आरुिणकेँ पाँछा करए चाहैत छल।एिह बीचमे आरुिणक फोन िकछु िदन डेड छलिĠह। \nतकरा बाद हुनकर फोनसँ अबुधाबी आ’ दुबइ फोन कएल गेल छल। मुदा ओिह समयमे सरकारी फोनमे \nआइ.एस.डी. केर सुिवधाक हेतु टेलीफोन िवभागकेँ सूिचत करए पड़ैत छल। हुनकर ऑिफसक एकटा \nĆशासिनक अिधकारी टेलीफोन िवभागकेँ िचŇी िलिख कए ई सुिवधा आरुिणक जानकारीक िबना करबाए देने \nछल। िवजीलेंसक जाँचमे ओ’ बयान देने छल जे आरुिण एिह ऑिफसक मुख्य छिथ, आ’ हुनकर मौिखक \nआदेशोक पालन करए पड़ैत छिĠह हुनका। से आइ. एस.डी. केर सुिवधाक लेल टेलीफोन िवभागकेँ ओ’ \nआरुिणक मौिखक आदेश पर िचŇी िलखने छलाह।मािफया ओकरा तोिड़ लेने छल आ’ ओिहमे ओ’ Ćशासिनक \nअिधकारी अपनाकेँ सेहो फँसा लेने छल।  \nसोम िदन फैक्स आयल आ’ आरुिणक Əांसफर भ’ गेल। \n”िरĆेसेंट करू  एिह आदेशक िवरुŀ”। वैह िचरपिरिचत İवर, मणीĠƖक।  \n“अहूँ कोन झमेलामे पड़ल छी। सभ ठीक भ’ जायत”। बजलाह आरुिण फोन पर। \nशशांकक घर पर पाटŰ भेल। \n”िमİटर आरुिण िरĆेसेĠट तक निह कएलिĠह। िरलीव भ’ कए चिल गेलाह। बुझू सरेĠडर कए देलिĠह \nअपनाकेँ”। \n”Ćोमोशन बुझू जे दस साल धिर रुकल रहतिĠह। सीिनयिरटी मारल जएतिĠह। बदनामी भेलिĠह से अलग। \nसुनैत छी जे फोन पर दुबइक İमगलर सभसँ गप करैत छलाह”।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n46 \n \n------------------------------------------------------------------- \nओĦहर आरुिणकेँ अपन बाबूजीक Əांसफर, ईमानदारीक संग कएल संघषर्, संघषर्क िवफलता आ’ तकर बाद \nहुनकर तंÿ-िवńा आ’ पूजा-पाठक िदिश अपनाकेँ ओझरायब आ’ घर-Ņार,ऑिफस आ’ सांसािरकतासँ िवरिक्þ \nमोन पिड़ गेलिĠह। एिह सभ घटनाƅमक बाद हुनकर मुँह पर जे िचĠताक रेखा आयल छलिĠह,से बेशी िदन \nधिर निह रहलिĠह आरुिणक मोन पर। हािरकेँ जीतमे कतोक बेर बदलने छलाह ओ’। पढ़ाइक Ƈाफ िपताक \nमोनक संग बनैत-िबगड़ैत रहैत छलिĠह। मुदा घुिर कए पुनः लŞय ĆाĢत करैत छलाह। नोकरीमे रिहतहु ई \nघटना एक बेर भेल छल। एकटा सरकारी याÿाक बाद भेल एक्सीडेĠट, 15 िदन धिर वेंटीलेटर पर,फेर एक \nसाल धिर बैशाखी पर रहलाक बाद, पुनः अपन पैर पर ठाढ़ भ’ गेलाह। मृĜयु पर िवजय कएलिĠह।मुदा डेढ़ \nसाल बाद जखन ऑिफस अएलाह तखन लोककेँ िवĂासे निह भेलैक।मुख पर वैह िचरपिरिचत हँसी।लोक \nसभ तँ ईहो कहैत छल जे ई एक्सीडेंट भेल निह छल वरन् करबाओल गेल छल। \n” की यौ मणीĠƖ। कोनो फोन-फान निह। İटेटसँ बाहर Əांसफर भ’ गेल तँ अहाँ सभ तँ िबसिरये गेलहुँ”। \n” हम की सभ क्यो िबसिर गेल अहाँकेँ एतय। \n“अहाँ की बुझलहुँ। जे हम सेहो िबसिर गेल छी। अहाँकेँ मोन अिछ। हम जखन इंटरक बाद बाबूजीक \nइच्छाक िवरुŀ िवज्ञान छोिड़ कए कला िवषय लेने छलहुँ। िवज्ञानक सभटा िकताब 11 बजे राितमे पोखिड़मे \nफेंिक देने छिलयैक। कोनोटा अवशेषो निह छोड़ने छलहुँ ओिह िवषयक अपन घरमे। आ’ जखन कला \nिवषयमे Ćथम āेणी आयल छल तखन गेल छलहुँ गाम। तकरा पिहने कतेक बिरयाती छोड़ने छलहुँ, कतेक \nजĠम-मृĜयु। मुदा गाम निह गेल छलहुँ”। \n” एह भाई। अहाँकेँ तँ सभटा मोन अिछ। हमरा तँ भेल जे अहूँ काका जेकाँ भ’ गेलहुँ। ई सभ क्षमाक \nयोग्य निह अिछ। कनेक देखा’ िदयौक। आब हमरा िवĂास भ’ गेल जे िकछु होयत”। \n” फेर वैह गप। जखन अहाँ निह बदललहुँ तखन हम कोना बदलब। चोड़ने छलहुँ िकछु िदन अपनाकेँ। \nआब सुनू। जे कहैत छी से टा करू।  बेशी बाजब जुिन। जािह समयक कॉल हमर टेलीफोनसँ बाहरी देश \nकएल गेल छल, ओिह समयमे तँ हमर टेलीफोन खराब छल, ई तँ अहाँकेँ बुझले अिछ।घरसँ टेलीफोन \nिवभागकेँ कĦĢलेन सेहो िलखबाओल गेल छल। मुदा से टेलीफोने पर िलखबाओल गेल छल। कोनो िलिखत \nपÿ आ’ ओकर ĆािĢत रशीद तँ अिछ निह। मुदा ई पता करू  जे एिह तरहक कĦĢलेनक कोनो रेकाडर् \nटेलीफोन िवभागक लग रहैत छैक की निह।“ \n  \nमणीĠƖक फोन आयल िकछु िदनुका बाद जे फोन िवभाग एक महीनाक बाद कĦĢलेन नंबर फेरसँ एक सँ देब \nशुरू  कए दैत छैक। से ई काज निह भेल।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n47 \n \n” बेश तखन ई पता करू , जे हमर नंबरसँ ककरा-ककरा कोन-कोन नंबर पर िवदेश फोन कएल गेल छल। \nआ’ ओिह िवदेशीक फोन कोन-कोन नंबर पर आयल अिछ”। \n”हँ। एिह गपक तँ हमरा सुरते निह रहल”। \n  \nआब मणीĠƖ जे टेलीफोन नंबरक सूची अनलिĠह, से सभटा टेलीफोन बूथ सभक छल। मुदा कोनो टा कॉल \nआरुिणक नंबर पर निह आयल छल। \n  \nिवजीलेंसक सुनबाहीमे ई सभ वणर्न जखन आरुिण कएलिĠह, तखन शशांक हतĆभ रिह गेलाह। ई तँ नीक \nभेल जे हुनकर आदमी सभ बूथ बलासँ संपकर् रखने छल, निह तँ ओहो सभ फěसैत आ’ संगिह शशांकोक \nनाम अबैत एिह सभमे। अİतु आरुिण जाँचसँ बाहर िनकिल गेलाह। \n----------------------------------------------------------------------- \n“ भाइ। हम मणीĠƖ। ओकरा सभकेँ तँ िकछु निह भेलैक।“ \n”हमर Əांसफर िदĪली भेल अिछ। देखैत छी। अहाँ िनिĀंत रहू।“ \n”हम तँ ओिह िदन िनिĀंत भ’ गेलहुँ जिहया अहाँ पुरनका गप सभ सुनेलहुँ। काकाक अपमानक बदला \nअहाँकेँ लेबाक अिछ। माÿ ĭयिक्þ सभ बदलल अिछ। चिरÿ सभ वैह अिछ”। \n-------------------------------------------------------------------- \nिदĪलीमे आरुिण िवजीलेंस िवभागक सूचना-Ćौńोिगकी शाखामे पदİथािपत भेलाह। एिह िवभागकेँ शंिटंग पोिİटंग \nमानल जाइत छल। िवजीलेंसक एनक्वायरीसँ बाहर िनकललाक बादो आरुिण एिह पोिİटंगके चुनलिĠह, से \nएिहसँ तँ ईएह िसŀ होइत अिछ, जे आरुिण थािक गेलाह। पाँच साल कोनमे बैसल रहताह। शशांकक Ƈुप \nĆफुĪल छल। \nएĦहर आरुिण अपन िवज्ञानक छोड़ल पाठ फेरसँ शुरू  कएलिĠह। भिर िदन कĦĢयुटर आ’ ओकर तकनीकी \nिवशेषज्ञ सभसँ िभड़ल रहिथ। ओहो लोकिन बहुत िदनक बाद एहन अिधकारी देखनी छलाह जे िभड़ल अिछ, \nकाजसँ। दोसिर लोकिन तँ कोहुना टमर् पूणर् कए भागैत छिथ।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n48 \n \nओना देखल जाय तँ ई िवभाग बƂड संवेदनशील छल। आब आरुिणक अपन िवभागक सभ कमर्चारीसँ बेश \nिनकटता भ’ गेल छलिĠह। सभक आवेदन समयसँ आगू बढ़ैत छल। सभटा ऑिफसक इिक्वपमेंट नव आबय \nलागल। पिहलुका ऑिफसर सभ तँ समय कािट भागय केर फेरमे रहैत छल आ’ ऑिफसक आवĮयक \nआवĮयकता सेहो पूणर् निह करैत छल। \nऑिफसमे एकटा इिक्वपमेĠट आयल छल, एĠटी करĢशन रोकय लेल। एिहमे İमगलर सभक फोन टेप \nकरबाक सुिवधा छल। \n  \nिकछु िदन समय ĭयतीत होइत रहल। \n”मणीĠƖ। कोनो फोन-फान निह”। \n”हम आब िनिĀĠत छी”। \n”हँ समय आिब गेल अिछ। एकटा काज करू  İमग्लरक संग शशांकक संबंधक संबंधमे एकटा Ġयूज \nिनकलबा िदऔक अखबारमे।आगाँ सभ चीज तैयार अिछ”। \nओĦहर अखबारमे खबिर िनकलल, आ’ मंÿीक जन संपकर् पदािधकारी जकर काज िवभागक खबिरकेँ \nअखबारसँ कािट कए मंÿी धिर पहुँचायब छल, ओ’ िक्लिपंग मंÿीजी लग पहुँचाय देलिĠह। समय समीचीन \nछल कारण िवभागीय मंÿीजी पर ढेर आरोप ओिह समय आयल छलिĠह,संसदक सÿ चिल रहल छल, से ओ’ \nकोनो तरहक िरİक निह लेलिĠह। इंक्वायरीक ऑडर्र दय देलिĠह। \nिविजलेंस िवभागमे केश आयल। ओकर आंतिरक बैठकी होइत छल, जािहमे Ćौńोिगकी िवभागकेँ सेहो \nबजाओल जाइत छल। सभ केशमे मोटा-मोटी Ćौńोिगकी िवभाग अनािधकार Ćामाण पÿ दए दैत छल।आ’ \nकेश इंक्वायरीक बाद समाĢत भ’ जाइत छल। \nमीिटंगक ितिथ तय भेल। मीिटंगमे आरुिण िविजलेंस कमेटीक सदİयक रूपमे  शािमल भेलाह। \n”शशांक पर कोनो तरहक कोनो आरोप िसŀ निह होइत छिĠह। आरुिण अहाँक िवभागकेँ टेलीफोन टैिपंगक \nउपकरण उपलĤध करबाओल गेल छल। मुदा अपन ऑिफसमे तँ फैक्स मशीनो 6 मास िकनाकय राखल \nरहलाक बाद लगाओल जाइत अिछ, तखन ई मशीन एखनो राखले होयत आिक िकछु कंवशųशन रेकाडŸ भेल \nअिछ”। \n”āीमान। ई मशीन एिह मासक पिहल ितिथकेँ आएल आ’ ओिह ितिथसँ एकर उपयोग शुरू  भ’ गेल। एिह \nकेशमे जिह İमगलरक नाम आयल अिछ, ओकर नाम ओिह सूचीमे अिछ, जकर कॉल रेकॉडर् करबाक आदेश  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n49 \n \nहमरा भेटल छल। शशांकक कंवशųशन एिह ĭयिक्þसँ निह केर बराबड़ अिछ।आध-आध िमनटक दू टा \nकंवशųशन।दोसर कंवशųशन नौ बजे राितक छी आ’ एिह कंवशųशनक बाद ओिह İमगलरक फोन अपन \nकमर्चारीकेँ जाइत छैक, आ’ ताहूमे माÿ आध िमनट ओ’ लगबैत अिछ”। \n” ई कोन तारीखक अिछ”। \n”पाँच तारीखक”। \n” छह तारीखक भोरमे एिह İमगलरक ओिहठाम रेड भेल छल, आ’ िकछु निह भेटल छल। ई सभ फोनक \nिडटेल िदअ आरुिण’। \n”पिहल कॉलमे शशांक कहैत छिथ, जे साढ़े आठ बजे घर पर आिब कए  भेंट करू।बƂड जरूरी  गप \nअिछ। दोसर कंवशųशनमे ओ’ नौ बजे तमसाइत कहैत छिथ, जे नौ बािज गेल आ’ अहाँ एखन धिर निह \nअएलहुँ। एिहमे उþर सेहो भेटैत अिछ, जे ओ’ शशांकक गेट पर ठाढ़ अिछ”। \n” तेसर फोनमे की वाþŭलाप अिछ”। \n” तेसर फोन ओ’ İमगलर अपन ऑिफस İटाफकेँ साढ़े नौ बजे करैत अिछ। ओ’ कमर्चारीकेँ आदेश दैत \nअिछ, जे तुरत ऑिफस आऊ, हमहुँ पहुँचैत छी। बस एकर अितिरक्त िकछु निह। कोनो एवीडेंस निह भेिट \nसकल एिह केसमे। कहू तँ हम नो ऑĤजेक्शन सिटर्िफकेट दए िदअ”। \n”आरुिण। की कहैत छी अहाँ। अहाँक िवभाग तँ आइ तक कोनो काज निह कएने छल, मुदा आइ तँ \nसभटा कड़ी जोिड़ देलहुँ अहाँ। शशांक फोन कएलक जे भेंट करू।  दोसर फोन पर ओ’ ĭयिक्þ ओकर  \nगेट पर ठाढ़ छल। तेसर फोनमे ओकर कमर्चारी ऑिफस ओतेक राितमे की करए जाइत अिछ। रेडक \nखबिड़ शशांक लीक कएलिĠह। ओ’ कमर्चारी सभटा कागज हटा देलक, आ’ हमर िवभागक ऑिफसर भोरमे \nछुच्छ हाथ घुिर कए आिब गेलाह। आब एकटा फोन आर करू।  शशांकक नंबर टेप तँ निह भ’ सकल \nछल, मुदा Ćिƅयाक अनुसार ओकर आवाजक सैंपल मैच करबाक चाही। ओ’ फोन उठायत तँ गलत नंबर \nकिह कािट िदयौक”। \n”सैह  होयत”। \nतखने ई Ćिƅया कएल गेल।  \n“ई तँ ओपन आ’ शट केस अिछ”। िवजीलेंस कमेटीक अğयक्ष महािनदेशककेँ बतओलिĠह। महािनदेशक \nशशांककेँ बजबओलिĠह आ’ ओकरा दू टा िवकĪप देलिĠह।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n50 \n \n”शशांक एिह सभ घटनाक बाद अहाँ लग दू टा िवकĪप अिछ। िवभागसँ कंपलसरी सेवा िनवृिþ लेबय पडत \nअहाँकेँ। निह तँ इंक्वायरी आगाँ बढ़त”। \nशशांक कंपलसरी सेवािनवृिþ लए लेलिĠह। िवभाग छोिड़ कए चिल गेलाह। \n” भाइ मणीĠƖ। कोनो फोन-फान निह”। \n”भजार। हम तँ ओिह िदन िनिĀंत भ’ गेल छलहुँ जािह िदन हमरा बुझबामे आओल, जे अहाँकेँ बच्चाक \nसभटा गप मोन अिछ। काका आ’ अहाँमे कोनो अंतर निह। मागर् माÿ दू तरहक रहल। एिह िवजयक मागर् \nपर अहाँ चली तािह हेतु, कतेक भरकाबैत छलहुँ अहाँकेँ से मोन अिछ ने। मुदा ओिह िदन जखन हमरा \nअहाँ बच्चाक गप सभ कहए लगलहुँ तिहये िनिĀĠत भ’ गेल छलहुँ हम”। \n  \n \n \n \n (अनुवतर्ते) \n \n7. पń \n \n \nनाम - Ĕयोित झा चौधरी ;जĠम ितिथ -३० िदसĦबर १९७८;जĠम İथान -बेŎवार,मधुबनी ;िशक्षा - İवामी \nिववेकानĠद िम िडल İकूल़ िटİको साकची गर्र्Īस हाई İकूल़,िमसेज के एम पी एम इĠटर कालेज़,इिĠदरा \nगाĠधी  ओपन यूिनविसर्टी, आइ सी डबĪयू ए आइ (कॉİट एकाउěटेĠसी);;िनवास İथान - लĠदन, यू के ;िपता \n-āी शुभंकर झा,ज़मशेदपुर ;माता -āीमती सुधा झा,िशवीपņी ; ।''मैिथली िलखबाक अĥयास हम अपन दादी \nनानी भाई बिहन सबकेँ पÿ  िलखबामे केने छी।।बचपनसँ मैिथली सँ लगाव रहल अिछ।-Ĕयोित   \n  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n51 \n \n \n  \nआधुिनक जीवनदशर्न \n  \nअितशयोिक्त सँ िवरिक्त अिछ \nजाबे ओ' दोसरक Ćशंसा में होय \nपरĖच िनंदामे िकएक कंजूसी \nजखन अनकर करबाक होय । \n  \nअसĥय तऽ ओकरा बुझब \nजे हमर Ćशंसकके रोकयए, \nने हĦमर िकयो Ćशंसक अिछ \nने समाजमे िकयो असĥय बुझाइए । \n  \nपरोपकार करिनहारके आिशष \nजे हमर काज बना गेल \nअĠयथा ओ सब बेरोजगार \nजे आनक काजमे लािग गेल । \n \n  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n52 \n \n \nिमिथलाक ğवज ग़ीत- गजेĠƖ ठाकुर \n  \nिमिथलाक ğवज फहरायत  जगतमे, \nमाँ रूषिल ,भूषिल,दूषिल, देखल  हम, \nअकुलाइत छी, भँिसयाइत अिछ मन। \n  \nछी िवńाक उńोगक कमर्भूिम   सँ, \nपछािड़ आयत सĠतित अहाँक पुिन, \nबुिŀ, चातुयर्क आ’ शौयर्क   करसँ, \nिवजयक Ćित करू  अहँ शंका जुिन। \n  \nमैिथली छिथ अĪपĆाण भेल  जौँ, \nसĠğयक्षर बािज करब हम  Ġयोरा, \nवणर् İफोटक बनत İपशर्सँ  हमर, \nğवज खसत निह हे मातु िमिथला। \n  \nMusic Notation \nराग वैदेही भैरव िÿताल(मğय लय) \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n53 \n \nİथाई \n                                               सां \n                                          म \nधसां धप  म (-)    रे –  सा सा  सा रे॒  म –   प ध  प म \n  \n                                                            \n                                       सां \n प ध – ध   सां – सां धसां   रें   – सां सां   धसां धप   म, ध \nसां धप म (-)  \n  \n  \n  \nअĠतरा \n  \nप ध सां ध    सां सां सां ध     – रें॒ – मं        रें॒ –सां सां  \nसां – ध प     म - - प       म रे॒ – सा        रे॒ – सा सा \n-         रे॒ म -    प ध ध सां     ध सां- सां         रें॒ रें॒ सां सां \nमप धसां       धसां रें॒सां       धसां धप         म,सां \n \n  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n54 \n \n \n8. संİकृत िशक्षा \n(आँगा) \nगीतम् \n-गजेĠƖ ठाकुर \nपिथकः चिलतुं गच्छित दूरे, \nतÿ आगिमįयित लŞयम् एकम्। \nिकमिप न चिलतुमं शĊोिम मम, \nइित िचĠतयित सः पिथकः भीते। \nतÿ आगच्छित साहसम् एकम्, \nपृच्छित वĜस िचĠतयित िकम हृदयम्। \n  \nमिİतįके िचĠतयतु ĆाĨुम लŞयम्, \nपिथकः चलित गच्छित अƇे शीƈम्, \nĆाĢयते लŞयं िसŀयित İवĨम्। \n  \nसुभािषतम् \nवयम् इदानीम् एकं सुभािषतं āुěवः। \n  \nउपकािरषु यः साधुः साधुĜवे तİय को गुणः।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n55 \n \nआिरषु यः साधुः स सादुिरित कीितर्तः॥ \n  \nवयम् इदानीम यत सुभािषतं āुतवĠतः तİय अथर्ः एवम् अिİत। लोके केचन् जनाः अİमाकम् उपकारं \nकुवर्िĠत, अĠय केचन् अपकारं कुवर्िĠत। ये उपकारं कुवर्िĠत तेषां िवįये सवų संतुƠाः भविĠत, तेषां िवषये \nसाधुĜवं दशर्यिĠत एव, िकĠतु यः अपकारं करोित तİय िवषये अिप यः साधुĜवं दशर्यिĠत यः तİयािप उपकारं \nकरोित सः वİतुतः साधुः। अĠयथा यः मम उपकारं करोित तİय अहम् उपकारं करोिम चेत् तÿ साधुĜवं \nिकमिप नािİत। यः अपकारं करोित तİयािप यः उपकारं करोित सः वİतुतः साधुः। \n  \nकथा \n  \nअहम् इदानीम् एकं लघु कथां वदािम। \n  \nकĀन् Ƈामः आसीत्। तिİमन् Ƈामे एकः पिěडतः आसीत्। सः महान् िवŅान्, अनेकेषु शाİÿेषु िनįणातः \nआसीत्। सः Ćितिदनम् अğययनं करोित, Ćितिदनम् अğयापनम् अिप करोित, Ćितिदनं पाठं करोित। दूर-दूरतः \nअिप छाÿाः Ćितिदनं तİय समीपम् आगĜय िशक्षणं ĆाĢतविĠत।, Ćितिदनं पाठाथर्म् आगछिĠत। तİय पिěडतİय \nएकः पुÿः आसीत्। पुÿİय िवषये पिěडतİय महती Ćीितः आसीत्। सः पुÿः अिप सĦयक पठित İम। \nएकिİमन् िदने छाÿाः यथापूवर्ं गुरोः समीपम् आगतवĠतः। गुरुः तान् सवŭन् यथापूवर्ं पािठतवान्। ĭयाकरण वा \nĠयायशाİÿं वा िकंिचत् \nशाİÿं सः सवŭन् छाÿाण् यथापूवर्ं पािठतवान्। छाÿाः सवų पाठं āुĜवा सĠतुƠाः İव Ƈामम् अžतरं गतवĠतः। \nसायांकालः अभवत्। \nतिİमन् िदने अकİमात् तİय पिěडतİय पुÿİय महान् Ĕवरः आगच्छ। सः औिषधम् आनीतवान्। परĠतु \nĆयोजनं न भवथ। रािÿ समये सः बालकः मृतः एव अभवत्। पिěडतİय एकः एव पुÿः। सः पुÿः अिप \nमृतः अभवत्। पिěडतİय महत् दुःखं जातम्। सहजं सः बहुदुःखेन् एव पुÿİय कायŭिण यािण किरिणयािन \nतािन सवŭिन कृतवान्। तİय िशįयाः सवų अĠय Ƈामेषु िनवसĠतु। ते एतां वाþŮ न जानĠतु। अनĠतर िदने \nĆातः काले ते सवų यथा पूवर्ं पाठाथर्म् आगतवĠतः। गुरुः दृƠवान्। सवų छाÿाः पाठाथर्म् आगतवĠतः। गुरुः \nİवİथाने उपिवƠवान्। सवŭनािप पािठतवान्। Ćितिदनम् यथा पाठयित तथैव एक घěटा पयर्Ġतं पाठनं कृतवान्।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n56 \n \nपाठः समाĢता छाÿाः सवų गुरोः पुÿं न दृƠवĠतः। अń पुÿः न दृĮयते। कुÿ इित तेषां संशयाः भविĠत। ते \nगुरु ं पृƠवĠतः। \nभवतः पुÿः कुÿ। \nतदा गुरुः सवर्म् उक्þवान्। \nछाÿाः उक्þवĠतः- कीदृशः भवान्। \nिकमथर्म् अİमान् पूवर्मेव न उक्þवान्। तदा गुरुः उक्þवान्- भवĠतः सवų दूर-दूर Ƈामतः पाठं āोतुम् \nआगतवंटः। एतावंटः िशįयाःदूरतः पाठं āोतुम् \nआगतवĠतः। अहं पाठं न करोित चेत्, भवताम् सवųषाम् समयः ĭयथर्ः न भवित ? अतः पाठनं मम् धमर्म्। \n                                                -------------------- \n  \nसĦभाषणम् \nवयम् आरĦभे पूवर्तन् पठİय िकंिचत् İमरण कुमर्ः।  \n  \nददाित  ददािम  दापयािम  दापयित \nपठित  पठािम  पाठयािम  पाठयित \nअÿ बहूिन वİतूिन सिĠत। \nकरदीपः अिİत। \nअहं करदीपं İवीकरोिम। \nअहं उपनेÿं ददािम। \nİवीकरोतु। \nकरदीपं ददािम।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n57 \n \nतथा वाक्यािन वदामः। \nइदानॴ भवĠतः एकम् एकं वाक्यं वदिĠत एव, िकम् िकम् ददित। \nवदĠतु। \nभवती फलं ददाित। \nअहं लेखनॴ ददािम। \nकृपया उपनेÿं ददातु। \nमम् समीपे बहूिन वİतूिन सिĠत। \nअहम् एकम् एकं वİतु दशर्यािम। \nकरदीपः- कृपया करदीपं ददातु। \nदंतकूचर्ः- कृपया दंतकूचर्ं ददातु। \nğविनमुिƖकाम् \nसाĠƖमुिƖकाम् \n-अĠयम् एकम् अĥयासम् कुमर्ः। \n-अहम् एकम् वाक्यं िलखािम। \nमयूरः पठित। \nअहम् अžं खादािम। \nिचĠतयĠतु। अहĪयाः मम् अितिथः अिİत। सा मम् गृहम् आगच्छित। अहं कथं सĦभाषणं करोिम । \nāुणवĠतु। \nभो:। आगच्छतु। उपिवशतु। \nकुशलं वा। आम् सवर्ं कुशलम्।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n58 \n \nअÿािप सवर्ं कुशलं। \nगृहे सवर्ं कुशलम्। \nमाता कुशिलनी अिİत। \nिकंिचत् पानीयं ददािम। \nसंकोचं माİतु। \nमाİतु। \nिकंिचत् İवीकरोतु। \nिकंिचत्। \nचायं ददािम। \nसĦयक् अिİत। \nिकंिचत् İवीकरोतु। माİतु। \nिकंिचत् शकर्रा आवĮयकी। \nिकंिचत् न आवĮयकम्। \nसावधानं İवीकरोतु। \nकः िवशेषः। \nमम् गृहे Ăः पूजा अिİत। \nकिİमन् समये पूजा। \nभिगनी नािİत वा। \nसवų आगच्छĠतु। \nआगच्छामः।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n59 \n \nपुनिमर्लामः। \nआगच्छतु। \nधĠयवादः। \nकुशलम् वा। \nआम कुशलम्। \nकः िवशेषः। \nिवशेषः कोिप नािİत। \nगृहे सवर्ं कुशलम्। \nआम् कुशलम्। \nिपता कायŭलयं गतवान्। \nअनुजİय परीक्षा समाĢता। \nभो िवİमृतवान्। \nिकमिप। \nपानीयं िकम् İवीकरोित। माİतु। \nसंकोचः माİतु। \nिकंिचत् िकंिचत् ददातु। \nİवीकरोतु भोः। \nिकम् ददािम। \nफलरसम् ददातु। \nअİतु ददािम।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n60 \n \nअĠय िवशेषः कः। \nकोिप नािİत। \nअİतु अहं गच्छािम। \nिकंिचत् कालं ितơतु। \nन गच्छािम। \nअİतु धĠयवादः। \nआसĠदः मम् पुरतः अिİत। \nउĜपीिठका मम् पृơतः अिİत। \nसंगणकं पुरतः अिİत। \nकूपी पृơतः अिİत। \nिĆया मेघायाः पुरतः अिİत। \nअहĪया मेघायाः पृơतः अिİत। \nिवजयः पुरतः आगच्छतु। \nन न पृơतः गच्छतु। \nĆसžः दिक्षणतः अिİत। \nिĆया मम् वामतः अिİत। \nमम् दिक्षणतः कः अिİत। \nमम् वामतः कः अिİत। \nİवगर्ः आकाशः उपिर अिİत। \nपातालं भूिमः अधः अिİत।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n61 \n \nरघुवंशः रामायणİय उपिर अिİत। \nƙŌसूÿं महाभारतİय उपिर/अधः अिİत। \nरामायणं महाभारतİय अधः अिİत। \nपुरतः/पृơतः/वामतः/दिक्षणतः/उपिर/अधः/ \nअहं पठयािम। \nएवं ितơतु। \nपुरतः/पृơतः/दिक्षणतः/वामतः/ \nहİतम् एवं करोतु। \nपुरतः/पृơतः/दिक्षणतः/वामतः। \n(अनुवतर्ते) \n \n9. िमिथला कला \n(आँगा) \n \nिचÿकार- Ćीित, गाम-जगेली(िजला पूिणर्या),िबहार, भारत)। \n  \nदशपात अिरपन \nपिछला अंकमे İÿीगणक दिशपात अिरपन देल गेल छल। एिह  बेर पुरुषक दिशपात अिरपन देल गेल \nअिछ।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n62 \n \nएकर नाम दसकमर्क बोध करएबाक कारण दशपात अिछ, आ’ ई पुरुषक सभ संİकारक अवसर पर िलखल \nजाइत अिछ। \nऊपरी भागमे दू टा मयूर,कमलक फूल,शुभ मĜİय,भीतरमे 12 टा माँछक िचÿ आ’ दसटा डािढ़क िचÿ देल \nगेल अिछ,आ’, बीचमे अƠदल कमल। \n \n \n10. संगीत िशक्षा-गजेĠƖ ठाकुर \nवणर्सँ रागक रूप -भाव Ćगट कएल जाइत छैक। एकर चािरटा Ćकार छैक। \n1.İथायी-जखन एकटा İवर बेर-बेर अबैत अिछ।ओकर अवृिþ होइत अिछ।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n63 \n \n2.अवरोही- ऊपरसँ नीचाँ होइत İवर समूह, एकरा अवरोही वणर् कहल जाइत अिछ। \n3.आरोही- नीचाँसँ ऊपर होइत İवर समूह, एकरा आरोही वणर् कहल जाइत अिछ। \n4.संचारी-जािहमे ऊपरका तीनू रूप   लयमे होय। \n  \nलक्षण गीत: रचना जािहमे बादी, सĦबादी,जाित आ’ गायनक समय केर िनदųशक रागक लक्षण İपƠ भ’ \nजाय। \n  \nİथायी: कोनो गीतक पिहल भाग, जे सभ अĠतराक बाद दोहराओल जाइत अिछ। \nअĠतरा: जकरा एकिह बेर İथायीक बाद गाओल जाइत अिछ। \nअलंकार/पलटा: İवर समुदायक िनयमबŀ गायन/वादन भेल अलंकार। \nआलाप: कोनो िवशेष रागक अĠतगर्त Ćयुक्þ भेल İवर समुदायक िवİतारपूणर् गायन/वादन भेल आलाप। \nतान: रागमे Ćयुक्þ भेल İवरक Ĝविरत गायन/वादन भेल तान। \n  \n(अनुवतर्ते)  \n  \n11. बालानां कृते-गजेĠƖ ठाकुर \nĔयोित पँिजयार \n  \nĔयोित पँिजयार छलाह िसŀ।पĦपीपुर गामक। तंÿ-मंÿ जानएबला।धमर्राज रहिथ हुनकर कुलदेवता। Ĕयोित \nपँिजयारक पėी छलीह लिखमा।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n64 \n \nएक बेर साधुक वेष धय धमर्राज िभक्षाक हेतु अएलाह। Ĕयोित पँिजयार लिखमाक संग गहबर बना रहल \nछलाह। माय सूपमे अž लए क’ अयलीह। मुदा साधु कहलिखĠह जे हम तँ भीख लेब Ĕयोित पँिजयारक \nहाथेटा सँ। Ĕयोित पँिजयार मना कए देलिखĠह जे हम गहबर बनायब छोिड़ कए निह आयब।साधु āाप दए \nदेलिखĠह जे िनधर्न भ’ जयताह Ĕयोित पँिजयार, कुơ फूिट जएतिĠह हुनका। \nआİते-आİते ई घिटत होमय लागल। Ĕयोित पँिजयार बिहिनक ओिहठाम चिल गेलाह। मुदा ओतय अवहेलना \nभेटलिĠह। Ĕयोित ओतय सँ िनकिल गेलाह। ओइटदल गाम पहुँिच गेलाह अपन संगी लगवारक लग। एकटा \nþंिÿक अएलाह। कहल- बारह वषर् धिर कदलीवनमे रहए पड़त। धमर्राजक आराधना करए पड़त। गहबड़ \nबनाए करची रोपी ओतए। बाँसक घर बनाऊ धमर्राजक हेतु। धमर्राज दशर्न देताह, अहाँ ठीक भ’ जायब। \nपँिजयार चललाह, रİतामे सैनी गाछ भेटलिĠह, ओकर छहमे सुİतेलाह पँिजयार, मुदा ओ’ गाछ सुखा गेल, \nअरड़ा कए खिस पड़ल।कोइलीकेँ कहलिĠह जे पािन आिन िदअ, ओ’ उड़ल तँ िबहाड़ आिब गेल। कोइली \nमिर गेल।पँिजयार उिड़ कए पहुँिच गेलाह कदली वनमे। एकटा मिहसबार कहलकिĠह जे अछ्िमतपुर गाम \nजाऊ। मिहसबार छलाह धमर्राज, बिन गेलाह भेम-भौरा। एकटा ĭयिक्þ भेटलिĠह। ओ’ कहलकिĠह जे आगू \nवरक गाछ भेटत, ओकर पात तोड़ू।ओिह पर अहाँक सभ Ćķक उþर रहत। ई किह ओ’ परबा बिन गेल। \nवरक पात तोड़लिĠह Ĕयोित तँ ओिह पर िलखल छल, यैह छी अछ्िमतपुर। ओतुĸा राजाकेँ बच्चा निह \nछलिĠह। Ĕयोित आशीवŭद देलिĠह। कहलिĠह, एकटा छगर ओिह िदन पोसब जािह िदन गभर् ठहिर जाय। हम \nकदली वनसँ आयब तँ ई छगर İवयं खुƀƀसँ खुिज जायत। 12 बरखक बाद Ĕयोित कदली वनसँ \nचललाह। कोइलीकेँ जीिवत कए देलिĠह। सुखायल धारमे पािन आिब गेल। सैनीक गाछ हिरयर कचोर भ’ \nजीिब उठल। अछ्िमतपुर गाममे राजा कहलिĠह जे छागर आ’ पुÿ दुनू एकिह िदन मिर गेल। पँिजयार \nपाठाकेँ िजआ देलिĠह, कहलिĠह जो तोँ कदलीवनक धारमे नाओ पर चिढ़ जो, मनुक्ख रूप  भेिट जयतौक। \nतावत राजाक पुÿ सेहो कदलीवनसँ िशकार खेला’ कए घोड़ा पर चिढ़ कए आिब गेल। Ĕयोित पँिजयार गाम \nपहुँिच गेलाह गमछामे गहबर लेने। \nबच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल-  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n65 \n \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न (िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n66 \n \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ (शुक्ल यजुवųद अğयाय 22, मंÿ 22) डाउनलोड करू।   \nिवĂक Ćथम देशभिक्þ गीत \n(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२)  \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव।  \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n67 \n \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ।  \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n68 \n \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला \nगाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत करी। \nअहाँक बच्चा ऋ केँ री आ' ज्ञ केँ ग्य उच्चािरत करैत छिथ? तखन शुŀ उच्चारणक हेतु नीचाँ िलखल \nफाइल डाउनलोड करू।  \nअ सँ ज्ञ \nिवńापितक बड़ सुखसार डाउनलोड करू।  \nबड़ सुख सार  \n  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n69 \n \n \n12. पĽी Ćबंध-गजेĠƖ ठाकुर \n \nपंजी-संƇाहक- āी िवńानंद झा पĽीकार (Ćिसŀ मोहनजी) \nāी िवńानĠद झा पञीकार (Ćिसŀ मोहनजी) जĠम-09.04.1957,पěडुआ, ततैल, ककरौड़(मधुबनी), \nरशाढ़य(पूिणर्या), िशवनगर (अरिरया) आ’ सĦĆित पूिणर्या। िपता लĤध धौत पĽीशाİÿ माþर्ěड पĽीकार \nमोदानĠद झा, िशवनगर, अरिरया, पूिणर्या|िपतामह-İव. āी िभिखया झा | पĽीशाİÿक दस वषर् धिर 1970 \nई.सँ 1979 ई. धिर अğययन,32 वषर्क वयससँ पĽी-Ćबंधक संवŀर्न आ' संरक्षणमे संĪगन। कृित- पĽी \nशाखा पुİतकक िलĢयांतरण आ' संवŀर्न- 800 पृơसँ अिधक अंकन सिहत। पĽी नगरिमक िलĢयाĠतरण ओ' \nसंवŀर्न- लगभग 600 पृơसँ ऊपर(ितरहुता िलिपसँ देवनागरी िलिपमे)। गुरु- पĽीकार मोदानĠद झा। गुरुक \nगुरु- पĽीकार िभिखया झा, पĽीकार िनरसू झा Ćिसŀ िवĂनाथ झा- सौराठ, पĽीकार लूटन झा, सौराठ। \nगुरुक शाİÿाथर् परीक्षा- दरभंगा महाराज कुमार जीवेĂर िसंहक यज्ञोपवीत संİकारक अवसर पर \nमहाराजािधराज(दरभंगा) कामेĂर िसंह Ņारा आयोिजत परीक्षा-1937 ई. जािहमे मौिखक परीक्षाक मुख्य परीक्षक \nम.म. डॉ. सर गंगानाथ झा छलाह। \nपिछला अंकमे देल गेल āोिÿयक सातक बदलामे आठ āेणीमे ओ लोकिन ƅमबŀ छिथ- आ’ पĽीक कुल \nसंख्या 185 अिछ, जािहमे 32 टा āोिÿय आ’ 153 टा आन ƙाŌणक āेणी अिछ। जातुकणर् गोÿ िÿĆवर \nजातुकणर्/आंगीरस/भारŅाज छिथ। पिहने सभ क्यो अपन-अपन पुरखाक, आ’ वैवािहक संबंधक लेखा İवयं \nरखैत रहिथ। हरिसंहदेवजी एिह हेतु एक गोट संİथाक ĆारĦभ कलिĠह। मैिथल ƙाŌणक हेतु गुणाकर झा, \nकणर् कायİथक लेल शंकरदþ, आ’ क्षिÿयक हेतु िवजयदþ एिह हेतु Ćथमतया िनयुक्þ भेलाह। हरिसंहदेवक \nपंजी वैज्ञािनक आधार बला छल आ’ शुŀ रूपेँ  वंशावली पिरचय छल। सभ ƙाŌण कायİथ आ’ क्षिÿय एिहमे \nबराबर छलाह। मुदा महाराज माधव िसंहक समयमे शाखा पĽीक ĆारĦभ भेल आ’ āोिÿय आिद िवभाजन आ’ \nƅमानुसारे छोट-पैघक आ’ ओिहसँ उपजल सामािजक कुरीितक ĆारĦभ भेल। \n  \nकणर् कायİथमे एकेटा गोÿ काĮयप अिछ। माÿ मूलक अनुसारेँ उतेढ़ होइत अिछ, मझौला दजŭक गृहİथ \nकहल जाइत अिछ।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n70 \n \n  \nमूलसँ गोÿ सामाĠयतः पता चिल जाइत अिछ। िकछु अपवादो छैक। जेना: ƙŌपुरा मूल, \nकाĮयप/गौतम/वĜस/विशơ।(7टा) \nकरमहा- शािěडĪय (गौल शाखा)/ बाकी सभ वĜस गोÿी। \nदुनू करमहामे िववाह संभव। \nचैतĠय महाĆभु: रमापित उपाğयाय करमहे तरौनी मूलक छलाह। ओ’ बंगाल चिल गेलाह, हुकर िशįय रहिथ \nचैतĠय महाĆभु।  \nāोिÿयकेँ पुबािरपार आ’ शेषकेँ पछ्बािरपार सेहो कहल जाइत अिछ।āोिÿयक पाँिजकेँ चौगाला(āेणी) मे \nिवभक्þ अिछ। āोिÿय पंĽीकेँ लौिकत कहल जाइत अिछ। कुल 8 टा चौगोल āेणी अिछ।32 टा पĽी \nअिछ। पĽी आ’ पािन अधोगामी होइत अिछ। िववाह संबंधक कारणे समय बीतला पर उच्च āेणी समाĢत \nहोइत जाइत अिछ। Ćथम āेणी तािह कारणसँ समाĢत भ’ गेल अिछ। \nशेष ƙाŌण पछ्बािरपार कहबैत छिथ। एिह मे 15 गोट āेणी अिछ।153 टा पĽी अिछ। एकरा नामसँ जेना \nमहादेव झा पाँिज इĜयािद संबोिधत कएल जाइत अिछ। \n  \n(अनुवतर्ते) \n 13. संİकृत िमिथला –गजेĠƖ ठाकुर \n \n  \nसवर्तंÿ İवतंÿ āी धमर्दþ झा(बच्चा झा) (1860 ई.-1921 ई.) \n (भाग-3)  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n71 \n \nपं. रėपािण झाक पुÿ केँ बच्चा झाकेँ अपर गĻेश उपाğयाय सेहो कहल जाइत अिछ। िहनकर ĆारिĦभक \nअğययन गामे पर भेलिĠह। तकरा बाद ओ’ िवĂनाथ झासँ अğययनक हेतु ‘ठाढ़ी’ गाम चिल गेलाह। फेर \nबबुजन झा आ’ ऋिŀ झासँ Ġयायदशर्नक िविधवत अğययन कएलिĠह। फेर धमर्दþ झा Ćिसŀ बच्चा झा \nकाशी गेलाह। ओतय İवामी िवशुŀानĠद सरİवतीसँ मीमांसा, वेदाĠतक अğययन कएलिĠह। \nसन् 1886 ई. केर गप छी। एकटा पुįकिरणीक उľाटनक उĜसवमे दामोदर शाİÿी जी काशीसँ िमिथलाक \nराघोपुर Ƈाममे िनमंिÿत भेल छलाह। ओतय हुनकर शाİÿाथर् परĦपरानुसार बच्चा झाक िवńागुरु ऋिŀ झासँ \nभेल छलिĠह। एिहमे ऋिŀ झा पराİत भेल छलाह। गुरुक पराजयक Ćितशोध लेबाक हेतु सन् 1889 मे \nबच्चा झा काशी गेलाह। बच्चा झाक उƛ ओिह समयमे 29 वषर् माÿ छलिĠह। ओ’ Ćायः दामोदर शाİÿीकेँ \nलŞय करैत छलाह, जे काशीक वैħयाकरिणक पिěडत लोकिनकेँ शĤद-खěडक कोनो ज्ञान निह छिĠह।बच्चा \nझा समİत काशीक िवŅान् लोकिनकेँ शाİÿाथर्क हेतु ललकारा देलिĠह। दामोदर शाİÿीसँ भेल शाİÿाथर्क \nवणर्न पिछला अंकमे कएल जा’ चुकल अिछ। शाİÿाथर् तीन िदन धिर चलल। ई शाİÿाथर् सĠğयासँ शुरू  \nहोइत छल, आ’ मğय रािÿ धिर चलैत छल।शाİÿाथर्क तेसर िदन दामोदर शाİÿी तकर् कएनाइ बž कए \nदेलिĠह, आ’ āोताक रूपमे  बच्चा झाक तकर् सुनैत रहलाह। पं िशवकुमार शाİÿी आ’ कैलाशचĠƖ िशरोमिण \nदू टा िनणŭयक छलाह। िशरोमिणजीक दृिƠमे वादी āी बच्चा झाक पक्ष Ġयायशाİÿक दृिƠसँ समुिचत छल। \nिशवकुमारजीक सĦमितमे Ćितवादी āी दामोदरशाİÿीक पक्ष ĭयाकरणक मंतĭयानुसार औिचĜयसĦपž छलिĠह।दुनू \nपिěडतक शाİÿाथर् कलाक संİतुित कएल गेल आ’ दुनू गोटेकेँ अपन िसŀाĠतक उĜकृƠ ĭयवİथापनक लेल \nिवजयी मानल गेल। \nबच्चा झा गामेमे रिह कए अğयापन करैत छलाह। मुदा महाराजािधराज दरभंगा नरेश āी रमेĂरिसंहक \nअकाƀय आƇहक कारणसँ मुजģफरपुरक धमर् समाज संİकृत कॉलेजक Ćधानाचायर्क पद İवीकार कएलिĠह। \nमुदा एकर एकिह वषर्मे ओ’ शरीर Ĝयाग कए देलिĠह। बच्चा झाजीकेँ समालोचकगण िकछु उदěड आ’ \nअिभमानी मनबाक गलती करैत रहलाह अिछ। मुदा एकटा उदाहरण हमरा लगमे एहन अिछ, जािहसँ ई गलत \nिसŀ होइत अिछ। \nई घटना एहन सन अिछ। मुजģफरपुर धमर्समाज संİकृत िवńालयमे बच्चा झा Ćधानाचायर्/अğयक्ष पद पर \nछलाह, आ’ हुनकर िशįय पं बालकृįण िमā ओतय Ćğयापक छलाह। ओिह समय काशीक पिěडत-पÿमे \nगंगाधर शाİÿीक एकटा Įलोकक िवषयमे बच्चा झा कहलिĠह, जे एिह Įलोकमे एकिह पदथर् वािरधर एक बेर  \nमृदंग बजबय बला चेतन ĭयिक्þक रूपमे  आ’ दोसर बेर वैह अĦबुद- जविनकारूपी  अचेतन रूपमे  विणर्त \nअिछ। एतय पदाथŭशुिŀ अिछ। \nएिह पर हुनकर िशįय बालकृįण टोकलिखĠह- गुरुजी! एिहमे कोनो दोष निह अिछ। िकएक तँ वािरकेँ धारण \nकरए बला मेघ(वािरधर) केर िİथित आकाशमे ऊपर होइत अिछ, आ’ अĦबु(जल) केँ देबय बला मेघ (अĦबुद)  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n72 \n \nकेर िİथित नीचाँ होइत अिछ।अतः दुनूमे İथानक िभžता अिछ। वािरधर आ’ वािरद एिह दुनू शĤदसँ दू \nिभž अथर् ज्ञात होइत अिछ। तािह हेतु एतय पदाथर्क अशुिŀ निह अिछ। \nई Įलोक िनĵ Ćकारे छल:- \nमृदुमृदĻिननादमनोहरे, ğविनत वािरधरे चपला नटी। \nिवयित नृĜयित रĻ इवाĦबुदे, जविनकामनुकुवर्ित सĦĆित॥ \n14.   मैिथली भाषापाक (1)- गजेĠƖ ठाकुर िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर \nपिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-\nEnglish and English-Maithili Dictionary at http://www.videha.co.in/ िवदेहक भाषापाक- \nरचनालेखन İतंभमे। \n \n  \n    मूĪयांकन \nअĜयुþम-   14-15 \nउþम-      12-13 \nबड़-बिढ़या-  09-11 \n  \n1.अिरया-दुिभर्क्ष: क. दाही ख. रौदी. ग. आिरक एक िदिश अकाल एक िदिश निह घ. एिहमे सँ \nकोनो निह। \n2. कोलपित:  क. चोकटल ख. फूलल ग. मसुआयल. घ. बिसया। \n3. दकचब: क. यÿ-तÿ काटब ख. तोड़ब ग.फोड़ब घ. घँसब। \n4. थकुचब: क. आघात पहुँचायब. ख.फेकब, ग. लोकब. घ. खसब। \n5. िनहुछल: क. फेकल. ख. राखल. ग. देवताकेँ पूजब. घ. देवताक Ćदानाथर् अलगसँ राखब। \n6. ओड़हा: क. बदाम भूजल(घूरमे) ख. सुखायल दाना. ग. तरल दाना. घ. भीजल दाना। \n7.खखड़ी: क. दानािवहीन धान ख.दाना सिहत धान. ग. उसनल धान घ. भुİसा।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n73 \n \n8. गोजू: क. डंटाकेँ पािनमे भेसू. ख. डंटाकेँ जमीनमे भेसू. ग. डंटाकेँ हवामे भेसू. घ. डंटाकेँ \nआिगमे भेसू। \n9. बजर्ब: क. Ĝयागब. ख. आनब. ग. सहब. घ. हँसब। \n10. िसटब: क. फेँकब ख. आिन कए राखब. ग. आिन कए फेंकब. घ. िवĠयासयुक्þ करब। \n11. खुटब: क. लटकायब. ख. सुखायब. ग. खुņा गािड़ नापब. घ.एिहमे सँ कोनो निह। \n12. गेँटब: क. एĦहर-ओĦहर एकÿ करब ख. तराउपड़ी एकÿ करब.ग. एक पंिþमे राखब. घ. \nएिहमे सँ कोनो निह। \n13. डपटब: क. हँसब. ख. कानब. ग. तमसायब घ. दुलार करब। \n14. खटब: क. आलİय करब. ख. फुतŰ करब. ग. अनवरत कायर् करब. घ. एिहमे सँ कोनो \nनिह। \n15. हँटब: क. भागब. ख. दूर जायब. ग. दबाड़ब. घ. हँसायब। \nउþर  \n मैिथली भाषापाक  (1) केर उþर: \n1. ग. (खेतक आिरक एक िदिश नीक खेती एक िदिश निह)। \n2. क. चोकटल आम। \n3. क. यÿ-तÿ काटब। \n4. क. आघात पहुँचायब. \n5.  घ. देवताक Ćदानाथर् अलगसँ राखब। \n6. क. बदाम भूजल(घूरमे)-खेतमे। \n7. क. दानािवहीन धान(दुŀा धान बािढ़क पािनमे पूराडूिब गेलाक पिरणाम)। \n8. क. डंटाकेँ पािनमे भेसू। \n9. क. Ĝयागब। \n10. घ. िवĠयासयुक्þ करब। \n11. ग. खुņा गािड़ नापब। \n12. ख. तराउपड़ी एकÿ करब। \n13. ग. तमसायब। \n14. ग. अनवरत कायर् करब। \n15. ग. दबाड़ब।  \n    मूĪयांकन \nअĜयुþम-   14-15 \nउþम-      12-13  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n74 \n \nबड़-बिढ़या-  09-11 \n \n15. रचना  लेखन-गजेĠƖ ठाकुर िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-\nिडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and \nEnglish-Maithili Dictionary at http://www.videha.co.in/ िवदेहक भाषापाक- रचनालेखन İतंभमे। \n \nमािÿक छĠदक Ćयोग वेदमे निह अिछ, वरन् वणर्वृþक Ćयोग अिछ। मुख्य छĠद गायÿी, एकर Ćयोग सभसँ \nबेशी अिछ। तकर बाद िÿƠुप आ’ जगतीक Ćयोग अिछ। \n1. गायÿी- 8-8 केर तीन पाद। \n2. िÿƠुप- 11-11 केर 4 पाद। \n3. जगती- 12-12 केर 4 पाद। \n4. उिįणक- 8-8 केर दू तकर बाद 12 वणर्-संख्याक पाद। \n5. अनुƠुप- 8-8 केर चािर पाद। एकर Ćयोग वेदक अपेक्षा संİकृत सािहĜयमे बेशी अिछ। \n6. बृहती- 8-8 केर दू आ’ तकरा बाद 12 आ’ 8 माÿाक दू पाद। \n7. पंिक्þ- 8-8 केर पाँच। Ćथम दू पदक बाद िवराम अबैछ। \nयिद अक्षर पूरा निह होइत अिछ, तँ एक वा दू अक्षर िनĵ Ćकारेँ घटा-बढ़ा लेल जाइत अिछ। \n(अ) वरेěयम् केँ वरेिणयम् İवः केँ सुवः। \n(आ) गुण वृिŀकेँ अलग कए लेल जाइत अिछ। \n’ए’ केँ ‘अ’, ‘इ’। \n‘ओ’ केँ ‘अ’, ‘उ’। \n’ऐ’ केँ ‘अ’, ‘आ’।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n75 \n \n’ए’ ‘औ’ केँ ‘अ’, वा ‘आ’ आ’ ‘ओ’। \nएहू Ćकारेँ निह भेलासँ अĠय िवराडािद नामसँ एकर नामकरण होइत अिछ। \nयथा- गायÿी(24), िवराट् (22), िनचृत्(23), शुŀा(24),मुिरक् (25), İवराट्(26) आिद। \n  \nवैिदक ऋिष İवयंकेँ आ’ देवताकेँ सेहो किव कहैत छिथ। İĦपूणर् वैिदक सािहĜय एिह किव चेतनाक वाङ्मय \nमूिþर् अिछ। ओतय आğयाĜम चेतना, अिधदैवĜमे उþीणर् भेल अिछ, एवम् ओकरा आिधभूितक भाषामे रूप  देल \nगेल अिछ। \n(अनुवतर्ते)  \nइंिग्लश-मैिथली-कोष / मैिथली-इंिग्लश-कोष  Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदान ई-मेल Ņारा \nggajendra@videha.com पर पठाऊ।   \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -\nBased on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary. \n१.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली आ २.मैिथलीमे भाषा सĦपादन \nपाƁयƅम \n  \n१.नेपाल आ भारतक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \n \nअ.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n(भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक धारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ िनधŭिरत)  \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n  \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार \nशĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना-   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n76 \n \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह \nमानैत छिथ। ओ लोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोक बेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोट सन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो \nदेखल जाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् \nकसँ लऽ कऽ पवगर् धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽ कऽ ज्ञ धिरक अक्षरक सĻ \nअनुİवारक Ćयोग करबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n  \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आन ठाम खाली ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤद सभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे \nढ़ अबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n77 \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। एिह सभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग \nकएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n  \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएबला शĤद \nसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, यावत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n  \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤद सभक \nİथानपर यिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारू  सिहत िकछु \nजाितमे शĤदक आरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे Ćयोग \nकएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ मैिथलीक \nसवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद कितपय \nशĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत करैत \nअिछ। \n  \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा \nआधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n78 \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), \nषोडशी (खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n  \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क) िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमे सँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ \nजाइत अिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख) पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग) İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ) वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ) िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक।  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n79 \n \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च) िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n  \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिट कऽ दोसर ठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन), पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु (माउस) आिद। मुदा तĜसम शĤद \nसभमे ई िनअम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत \nअिछ। \n  \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤद सभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषा सĦबĠधी \nिनअम अनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरण सĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्ष सभकेँ समेिट कऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकनीकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽबला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषी पयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़ रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषता सभ कुिěठत निह होइक, ताहू \nिदस लेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक \nअनुसĠधानमे एहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। \n-(भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक धारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ िनधŭिरत)  \n  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n80 \n \nआ. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n१. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर, तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन, अखिन, एखेन, अखनी \nिठमा, िठना, ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर। (वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n२. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैकिĪपकतया अपनाओल जाय: भऽ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n३. Ćाचीन मैिथलीक ‘Ġह’ ğविनक İथानमे ‘न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा कहलिĠह। \n \n४. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। यथा- \nदेखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n५. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत: जैह, सैह, इएह, ओऐह, लैह तथा दैह। \n \n६. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुįय माÿमे)। \n \n७. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु आधुिनक Ćयोगमे  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n81 \n \nवैकिĪपक रूपेँ  ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए \nइĜयािद। \n \n८. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान वैकिĪपक रूपेँ  देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n९. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:- मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n१०. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:- हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुİवार \nसवर्था ĜयाĔय िथक। ‘क’ क वैकिĪपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n११. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत अिछ। यथा:- \nदेिख कय वा देिख कए। \n \n१२. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n \n१३. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् ‘ङ’ , ‘ञ’, \nतथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, अĖचल वा अंचल, कěठ वा \nकंठ। \n \n१४. हलंत िचƭ िनअमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। यथा:- āीमान्, \nिकंतु āीमानक। \n \n१५. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक हेतु फराक \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n१६. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माÿापर \nअनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला िहं।  \n \n१७. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n१८. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ ,  हटा क’ निह। \n  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n82 \n \n१९. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n२०. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n२१.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ğविनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ĭयक्त कएल जाय। \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \"सुमन\" ११/०८/७६\n \n \n   \n२.मैिथलीमे भाषा सĦपादन पाƁयƅम  \nनीचाँक सूचीमे देल िवकĪपमेसँ लैंगुएज एडीटर Ņारा कोन रूप  चुनल जएबाक चाही: \nवडर् फाइलमे बोĪड कएल रूप :   \n१.होयबला/ होबयबला/ होमयबला/ हेब’बला, हेम’बला/ होयबाक/होबएबला /होएबाक \n२. आ’/आऽ आ \n३. क’ लेने/कऽ लेने/कए लेने/कय लेने/ल’/लऽ/लय/लए \n४. भ’ गेल/भऽ गेल/भय गेल/भए गेल \n५. कर’ गेलाह/करऽ गेलह/करए गेलाह/करय गेलाह \n६. िलअ/िदअ िलय’,िदय’,िलअ’,िदय’/  \n७. कर’ बला/करऽ बला/ करय बला करै बला/क’र’ बला / करए बला \n८. बला वला \n९. आङ्ल आंग्ल \n१०. Ćायः Ćायह \n११. दुःख दुख \n१२. चिल गेल चल गेल/चैल गेल \n१३. देलिखĠह देलिकĠह, देलिखन \n१४. देखलिĠह देखलिन/ देखलैĠह \n१५. छिथĠह/ छलिĠह छिथन/ छलैन/ छलिन \n१६. चलैत/दैत चलित/दैित \n१७. एखनो अखनो \n१८. बढ़िĠह बढिĠह \n१९. ओ’/ओऽ(सवर्नाम) ओ \n२०. ओ (संयोजक) ओ’/ओऽ \n२१. फाँिग/फािĻ फाइंग/फाइङ \n२२. जे जे’/जेऽ  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n83 \n \n२३. ना-नुकुर ना-नुकर \n२४. केलिĠह/कएलिĠह/कयलिĠह \n२५. तखन तँ/ तखन तँ \n२६. जा’ रहल/जाय रहल/जाए रहल \n२७. िनकलय/िनकलए लागल बहराय/ बहराए लागल िनकल’/बहरै लागल \n२८. ओतय/जतय जत’/ओत’/ जतए/ ओतए \n२९. की फूरल जे िक फूरल जे \n३०. जे जे’/जेऽ \n३१. कूिद/यािद(मोन पारब) कूइद/याइद/कूद/याद/ यािद (मोन) \n३२. इहो/ ओहो \n३३. हँसए/ हँसय हँसऽ \n३४. नौ आिक दस/नौ िकंवा दस/ नौ वा दस \n३५. सासु-ससुर सास-ससुर \n३६. छह/ सात छ/छः/सात \n३७. की की’/कीऽ (दीघŰकाराĠतमे ऽ विजर्त) \n३८. जबाब जवाब \n३९. करएताह/ करयताह करेताह \n४०. दलान िदिश दलान िदश/दलान िदस \n४१. गेलाह गएलाह/गयलाह \n४२. िकछु आर/ िकछु और \n४३. जाइत छल जाित छल/जैत छल \n४४. पहुँिच/ भेिट जाइत छल पहुँच/भेट जाइत छल \n४५. जबान (युवा)/ जवान(फौजी) \n४६. लय/लए क’/कऽ/लए कए/ लऽ कऽ/ लऽ कए \n४७. ल’/लऽ कय/ कए \n४८. एखन/अखने अखन/एखने \n४९. अहॴकेँ अहीँकेँ \n५०. गहॴर गहीँर \n५१. धार पार केनाइ धार पार केनाय/केनाए \n५२. जेकाँ जेँकाँ/ जकाँ \n५३. तिहना तेिहना \n५४. एकर अकर \n५५. बिहनउ बहनोइ \n५६. बिहन बिहिन \n५७. बिहन-बिहनोइ बिहन-बहनउ \n५८. निह/ नै \n५९. करबा / करबाय/ करबाए \n६०. तँ/ त ऽ तय/तए  \n६१. भाय भै/भाए \n६२. भाँय  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n84 \n \n६३. यावत जावत \n६४. माय मै / माए \n६५. देिĠह/दएिĠह/ दयिĠह दिĠह/ दैिĠह \n६६. द’/ दऽ/ दए \n६७. ओ (संयोजक) ओऽ (सवर्नाम) \n६८. तका कए तकाय तकाए \n६९. पैरे (on foot) पएरे \n७०. ताहुमे ताहूमे \n \n \n७१. पुÿीक \n७२. बजा कय/ कए \n७३. बननाय/बननाइ \n७४. कोला \n७५. िदनुका िदनका \n७६. ततिहसँ \n७७. गरबओलिĠह  गरबेलिĠह \n७८. बालु बालू \n७९. चेĠह िचĠह(अशुŀ) \n८०. जे जे’ \n८१. से/ के से’/के’ \n८२. एखुनका अखनुका \n८३. भुिमहार भूिमहार \n८४. सुगर सूगर \n८५. झठहाक झटहाक \n८६. छूिब \n८७. करइयो/ओ करैयो/किरऔ-करइयौ \n८८. पुबािर पुबाइ \n८९. झगड़ा-झाँटी झगड़ा-झाँिट \n९०. पएरे-पएरे पैरे-पैरे \n९१. खेलएबाक  \n९२. खेलेबाक \n९३. लगा \n९४. होए- हो \n९५. बुझल बूझल \n९६. बूझल (संबोधन अथर्मे) \n९७. यैह यएह / इएह \n९८. ताितल \n९९. अयनाय- अयनाइ/ अएनाइ \n१००. िनž- िनĠद \n१०१. िबनु िबन  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n85 \n \n१०२. जाए जाइ \n१०३. जाइ (in different sense)-last word of sentence \n१०४. छत पर आिब जाइ \n१०५. ने \n१०६. खेलाए (play) –खेलाइ \n१०७. िशकाइत- िशकायत \n१०८. ढप- ढ़प \n१०९. पढ़- पढ \n११०. किनए/ किनये किनञे \n१११. राकस- राकश \n११२. होए/ होय होइ \n११३. अउरदा- औरदा \n११४. बुझेलिĠह (different meaning- got understand) \n११५. बुझएलिĠह/ बुझयलिĠह (understood himself) \n११६. चिल- चल \n११७. खधाइ- खधाय \n११८. मोन पाड़लिखĠह मोन पारलिखĠह \n११९. कैक- कएक- कइएक \n१२०. लग ल’ग  \n१२१. जरेनाइ \n१२२. जरओनाइ- जरएनाइ/जरयनाइ \n१२३. होइत \n१२४. गरबेलिĠह/ गरबओलिĠह \n१२५. िचखैत- (to test)िचखइत \n१२६. करइयो (willing to do) करैयो \n१२७. जेकरा- जकरा \n१२८. तकरा- तेकरा \n१२९. िबदेसर İथानेमे/ िबदेसरे İथानमे \n१३०. करबयलहुँ/ करबएलहुँ/ करबेलहुँ \n१३१. हािरक (उच्चारण हाइरक) \n१३२. ओजन वजन \n१३३. आधे भाग/ आध-भागे \n१३४. िपचा / िपचाय/िपचाए \n१३५. नञ/ ने \n१३६. बच्चा नञ (ने) िपचा जाय \n१३७. तखन ने (नञ) कहैत अिछ। \n१३८. कतेक गोटे/ कताक गोटे \n१३९. कमाइ- धमाइ कमाई- धमाई \n१४०. लग ल’ग \n१४१. खेलाइ (for playing)  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n86 \n \n१४२. छिथĠह छिथन \n१४३. होइत होइ \n१४४. क्यो िकयो / केओ \n१४५. केश (hair) \n१४६. केस (court-case) \n१४७. बननाइ/ बननाय/ बननाए \n१४८. जरेनाइ \n१४९. कुरसी कुसŰ \n१५०. चरचा चचŭ \n१५१. कमर् करम \n१५२. डुबाबए/ डुमाबय/ डुमाबए \n१५३. एखुनका/ अखुनका \n१५४. लय (वाक्यक अितम शĤद)- लऽ \n१५५. कएलक केलक \n१५६. गरमी गमŰ \n१५७. बरदी वदŰ \n१५८. सुना गेलाह सुना’/सुनाऽ \n१५९. एनाइ-गेनाइ \n१६०. तेना ने घेरलिĠह \n१६१. निञ \n१६२. डरो ड’रो \n१६३. कतहु- कहॴ \n१६४. उमिरगर- उमरगर \n१६५. भिरगर \n१६६. धोल/धोअल धोएल \n१६७. गप/गĢप \n१६८. के के’ \n१६९. दरबĔजा/ दरबजा \n१७०. ठाम \n१७१. धिर तक \n१७२. घूिर लौिट \n१७३. थोरबेक \n१७४. बƂड \n१७५. तोँ/ तूँ \n१७६. तोँिह( पńमे Ƈाō) \n१७७. तोँही / तोँिह \n१७८. करबाइए करबाइये \n१७९. एकेटा \n१८०. किरतिथ करतिथ \n \n१८१. पहुँिच पहुँच  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n87 \n \n१८२. राखलिĠह रखलिĠह \n१८३. लगलिĠह लागलिĠह \n१८४. सुिन (उच्चारण सुइन) \n१८५. अिछ (उच्चारण अइछ) \n१८६. एलिथ गेलिथ \n१८७. िबतओने िबतेने \n१८८. करबओलिĠह/ करेलिखĠह \n१८९. करएलिĠह \n१९०. आिक िक \n१९१. पहुँिच पहुँच \n१९२. जराय/ जराए जरा (आिग लगा) \n१९३. से से’ \n१९४. हाँ मे हाँ (हाँमे हाँ िवभिक्þमे हटा कए) \n१९५. फेल फैल \n१९६. फइल(spacious) फैल \n१९७. होयतिĠह/ होएतिĠह हेतिĠह \n१९८. हाथ मिटआयब/ हाथ मिटयाबय/हाथ मिटआएब \n१९९. फेका फेंका \n२००. देखाए देखा \n२०१. देखाबए  \n२०२. सþिर सþर \n२०३. साहेब साहब \n२०४.गेलैĠह/ गेलिĠह \n२०५.हेबाक/ होएबाक \n२०६.केलो/ कएलहुँ \n२०७. िकछु न िकछु/ िकछु ने िकछु \n२०८.घुमेलहुँ/ घुमओलहुँ \n२०९. एलाक/ अएलाक \n२१०. अः/ अह \n२११.लय/ लए (अथर्-पिरवþर्न) \n२१२.कनीक/ कनेक \n२१३.सबहक/ सभक \n२१४.िमलाऽ/ िमला \n२१५.कऽ/ क \n२१६.जाऽ/ जा \n२१७.आऽ/ आ \n२१८.भऽ/भ’ (’ फॉĠटक कमीक ńोतक) \n२१९.िनअम/ िनयम \n२२०.हेक्टेअर/ हेक्टेयर \n२२१.पिहल अक्षर ढ/ बादक/बीचक ढ़  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n88 \n \n२२२.तिहं/तिहँ/ तिञ/ तैं \n२२३.किहं/ कहॴ \n२२४.तँइ/ तइँ \n२२५.नँइ/ नइँ/  निञ/ निह \n२२६.है/ हए \n२२७.छिञ/ छै/ छैक/छइ \n२२८.दृिƠएँ/ दृिƠयेँ \n२२९.आ (come)/ आऽ(conjunction) \n२३०. आ (conjunction)/ आऽ(come) \n२३१.कुनो/ कोनो \n२३२.गेलैĠह-गेलिĠह \n२३३.हेबाक- होएबाक \n२३४.केलौँ- कएलौँ- कएलहुँ \n२३५.िकछु न िकछ- िकछु ने िकछु \n२३६.केहेन- केहन \n२३७.आऽ (come)-आ (conjunction-and)/आ \n२३८. हएत-हैत \n२३९.घुमेलहुँ-घुमएलहुँ \n२४०.एलाक- अएलाक \n२४१.होिन- होइन/होिĠह \n२४२.ओ-राम ओ Įयामक बीच(conjunction), ओऽ कहलक (he said)/ओ \n२४३.की हए/ कोसी अएली हए/ की है। की हइ \n२४४.दृिƠएँ/ दृिƠयेँ \n२४५.शािमल/ सामेल \n२४६.तैँ / तँए/ तिञ/ तिहं \n२४७.जौँ/ Ĕयोँ  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n89 \n \n२४८.सभ/ सब \n२४९.सभक/ सबहक \n२५०.किहं/ कहॴ \n२५१.कुनो/ कोनो \n२५२.फारकती भऽ गेल/ भए गेल/ भय गेल \n२५३.कुनो/ कोनो \n२५४.अः/ अह \n२५५.जनै/ जनञ \n२५६.गेलिĠह/ गेलाह (अथर् पिरवतर्न) \n२५७.केलिĠह/ कएलिĠह \n२५८.लय/ लए (अथर् पिरवतर्न) \n२५९.कनीक/ कनेक \n२६०.पठेलिĠह/ पठओलिĠह \n२६१.िनअम/ िनयम \n२६२.हेक्टेअर/ हेक्टेयर \n२६३.पिहल अक्षर रहने ढ/ बीचमे रहने ढ़ \n२६४.आकाराĠतमे िबकारीक Ćयोग उिचत निह/ अपोİƏोफीक Ćयोग फाĠटक तकनीकी Ġयूनताक पिरचायक ओकर बदला अवƇह \n(िबकारी) क Ćयोग उिचत \n \n२६५.केर/-क/ कऽ/ के \n२६६.छैिĠह- छिĠह \n२६७.लगैए/ लगैये \n२६८.होएत/ हएत  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n90 \n \n२६९.जाएत/ जएत \n२७०.आएत/ अएत/ आओत \n२७१.खाएत/ खएत/ खैत \n२७२.िपअएबाक/ िपएबाक \n२७३.शुरु/ शुरुह \n२७४.शुरुहे/ शुरुए \n२७५.अएताह/अओताह/ एताह \n२७६.जािह/ जाइ/ जै \n२७७.जाइत/ जैतए/ जइतए \n२७८.आएल/ अएल \n२७९.कैक/ कएक \n२८०.आयल/ अएल/ आएल \n२८१. जाए/ जै/ जए \n२८२. नुकएल/ नुकाएल \n२८३. कठुआएल/ कठुअएल \n२८४. तािह/ तै \n२८५. गायब/ गाएब/ गएब \n२८६. सकै/ सकए/ सकय \n२८७.सेरा/सरा/ सराए (भात सेरा गेल) \n२८८.कहैत रही/देखैत रही/ कहैत छलहुँ/ कहै छलहुँ- एिहना चलैत/ पढ़ैत (पढ़ै-पढ़ैत अथर् कखनो काल पिरवितर्त)-आर बुझै/ बुझैत \n(बुझै/ बुझैत छी, मुदा बुझैत-बुझैत)/ सकैत/ सकै। करैत/ करै। दै/ दैत। छैक/ छै। बचलै/ बचलैक। रखबा/ रखबाक । िबनु/ \nिबन। राितक/ रातुक \n२८९. दुआरे/ Ņारे  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n91 \n \n२९०.भेिट/ भेट \n२९१. खन/ खुना (भोर खन/ भोर खुना) \n२९२.तक/ धिर \n२९३.गऽ/गै (meaning different-जनबै गऽ) \n२९४.सऽ/ सँ (मुदा दऽ, लऽ) \n२९५.ĜĜव,(तीन अक्षरक मेल बदला पुनरुिक्तक एक आ एकटा दोसरक उपयोग) आिदक बदला Ĝव आिद। महĜĜव/ महĜव/ कतŭ/ \nकþŭ आिदमे þ संयुक्तक कोनो आवĮयकता मैिथलीमे निह अिछ। वक्तĭय \n२९६.बेसी/ बेशी \n२९७.बाला/वाला बला/ वला (रहैबला) \n२९८.वाली/ (बदलएवाली) \n२९९.वाþŭ/ वातŭ \n३००. अĠतरŭिįƏय/ अĠतरŭįƏीय \n३०१. लेमए/ लेबए \n३०२.लमछुरका, नमछुरका \n३०२.लागै/ लगै (भेटैत/ भेटै) \n३०३.लागल/ लगल \n३०४.हबा/ हवा \n३०५.राखलक/ रखलक \n३०६.आ (come)/ आ (and) \n३०७. पĀाताप/ पĀाþाप \n३०८. ऽ केर ĭयवहार शĤदक अĠतमे माÿ, यथासंभव बीचमे निह। \n३०९.कहैत/ कहै \n३१०. रहए (छल)/ रहै (छलै) (meaning different) \n३११.तागित/ ताकित  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n92 \n \n३१२.खराप/ खराब \n३१३.बोइन/ बोिन/ बोइिन \n३१४.जािठ/ जाइठ \n३१५.कागज/ कागच \n३१६.िगरै (meaning different- swallow)/ िगरए (खसए) \n३१७.रािįƏय/ राįƏीय \n  \nउच्चारण िनदųश: \nदĠत न क उच्चारणमे दाँतमे जीह सटत- जेना बाजू नाम , मुदा ण क उच्चारणमे जीह मूधŭमे सटत (निह सटैए तँ उच्चारण दोष \nअिछ)- जेना बाजू गणेश। तालĭय शमे जीह तालुसँ , षमे मूधŭसँ आ दĠत समे दाँतसँ सटत। िनशाँ, सभ आ शोषण बािज कऽ \nदेखू। मैिथलीमे ष केँ वैिदक संİकृत जेकाँ ख सेहो उच्चिरत कएल जाइत अिछ, जेना वषŭ, दोष। य अनेको İथानपर ज जेकाँ \nउच्चिरत होइत अिछ आ ण ड़ जेकाँ (यथा संयोग आ गणेश संजोग आ गड़ेस उच्चिरत होइत अिछ)। मैिथलीमे व क उच्चारण ब, \nश क उच्चारण स आ य क उच्चारण ज सेहो होइत अिछ। \nओिहना Ũİव इ बेशीकाल मैिथलीमे पिहने बाजल जाइत अिछ कारण देवनागरीमे आ िमिथलाक्षरमे Ũİव इ अक्षरक पिहने िलखलो \nजाइत आ बाजलो जएबाक चाही। कारण जे िहĠदीमे एकर दोषपूणर् उच्चारण होइत अिछ (िलखल तँ पिहने जाइत अिछ मुदा बाजल \nबादमे जाइत अिछ), से िशक्षा पŀितक दोषक कारण हम सभ ओकर उच्चारण दोषपूणर् ढंगसँ कऽ रहल छी। \nअिछ- अ इ छ  ऐछ \nछिथ- छ इ थ  – छैथ  \nपहुँिच- प हुँ इ च \nआब अ आ इ ई ए ऐ ओ औ अं अः ऋ एिह सभ लेल माÿा सेहो अिछ, मुदा एिहमे ई ऐ ओ औ अं अः ऋ केँ संयुक्ताक्षर \nरूपमे  गलत रूपमे  Ćयुक्त आ उच्चिरत कएल जाइत अिछ। जेना ऋ केँ री  रूपमे  उच्चिरत करब। आ देिखयौ- एिह लेल देिखऔ \nक Ćयोग अनुिचत। मुदा देिखऐ लेल देिखयै अनुिचत। क् सँ ह् धिर अ सिĦमिलत भेलासँ क सँ ह बनैत अिछ, मुदा उच्चारण \nकाल हलĠत युक्त शĤदक अĠतक उच्चारणक Ćवृिþ बढ़ल अिछ, मुदा हम जखन मनोजमे ज् अĠतमे बजैत छी, तखनो पुरनका \nलोककेँ बजैत सुनबिĠह- मनोजऽ, वाİतवमे ओ अ युक्त ज् = ज बजै छिथ। \nफेर ज्ञ अिछ ज् आ ञ क संयुक्त मुदा गलत उच्चारण होइत अिछ- ग्य। ओिहना क्ष अिछ क् आ ष क संयुक्त मुदा उच्चारण \nहोइत अिछ छ। फेर श् आ र क संयुक्त अिछ ā ( जेना āिमक) आ स् आ र क संयुक्त अिछ ć (जेना िमć)। ÿ भेल त+र \n।   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n93 \n \nउच्चारणक ऑिडयो फाइल िवदेह आकŭइव  http://www.videha.co.in/ पर उपलĤध अिछ। फेर केँ / सँ / पर पूवर् अक्षरसँ \nसटा कऽ िलखू मुदा तँ/ के/ कऽ हटा कऽ। एिहमे सँ मे पिहल सटा कऽ िलखू आ बादबला हटा कऽ। अंकक बाद टा िलखू \nसटा कऽ मुदा अĠय ठाम टा िलखू हटा कऽ– जेना छहटा मुदा सभ टा। फेर ६अ म सातम िलखू- छठम सातम निह। घरबलामे \nबला मुदा घरवालीमे वाली Ćयुक्त करू।  \nरहए- रहै मुदा सकैए (उच्चारण सकै-ए)। \nमुदा कखनो काल रहए आ रहै मे अथर् िभžता सेहो, जेना से कĦमो जगहमे पािकर्ंग करबाक अĥयास रहै ओकरा। पुछलापर पता \nलागल जे ढुनढुन नाĵा ई Ƒाइवर कनाट Ģलेसक पािकर्ंगमे काज करैत रहए। \nछलै, छलए मे सेहो एिह तरहक भेल। छलए क उच्चारण छल-ए सेहो। \nसंयोगने- (उच्चारण संजोगने) \nकेँ/ के / कऽ \nकेर- क (केर क Ćयोग निह करू  ) \nक (जेना रामक) –रामक आ संगे (उच्चारण राम के /  राम कऽ सेहो) \nसँ- सऽ \nचĠƖिबĠदु आ अनुİवार- अनुİवारमे कंठ धिरक Ćयोग होइत अिछ मुदा चĠƖिबĠदुमे निह। चĠƖिबĠदुमे कनेक एकारक सेहो उच्चारण \nहोइत अिछ- जेना रामसँ- (उच्चारण राम सऽ)  रामकेँ- (उच्चारण राम कऽ/ राम के सेहो)। \n  \nकेँ जेना रामकेँ भेल िहĠदीक को (राम को)- राम को= रामकेँ \nक जेना रामक भेल िहĠदीक का ( राम का) राम का= रामक \nकऽ जेना जा कऽ भेल िहĠदीक कर ( जा कर) जा कर= जा कऽ \nसँ भेल िहĠदीक से (राम से) राम से= रामसँ \nसऽ तऽ त केर एिह सभक Ćयोग अवांिछत। \nके दोसर अथųँ Ćयुक्त भऽ सकैए- जेना के कहलक? \nनिञ, निह, नै, नइ, नँइ, नइँ एिह सभक उच्चारण- नै \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n94 \n \nĜĜव क बदलामे Ĝव जेना महĜवपूणर् (महĜĜवपूणर् निह) जतए अथर् बदिल जाए ओतिह माÿ तीन अक्षरक संयुक्ताक्षरक Ćयोग उिचत। \nसĦपित- उच्चारण स Ħप इ त (सĦपिþ निह- कारण सही उच्चारण आसानीसँ सĦभव निह)। मुदा सवŸþम (सवŸतम निह)। \nरािįƏय (राįƏीय निह) \nसकैए/ सकै (अथर् पिरवतर्न) \nपोछैले/ \nपोछैए/ पोछए/ (अथर् पिरवतर्न) \nपोछए/ पोछै \nओ लोकिन ( हटा कऽ, ओ मे िबकारी निह) \nओइ/ ओिह \nओिहले/ ओिह लेल \nजएबेँ/ बैसबेँ \nपँचभइयाँ \nदेिखयौक (देिखऔक बिह- तिहना अ मे Ũİव आ दीघर्क माÿाक Ćयोग अनुिचत) \nजकाँ/ जेकाँ \nतँइ/ तैँ \nहोएत/ हएत \nनिञ/ निह/ नँइ/ नइँ \nसौँसे \nबड़/ बड़ी (झोराओल) \nगाए (गाइ निह) \nरहलेँ/ पिहरतैँ \nहमहॴ/ अहॴ  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n95 \n \nसब - सभ \nसबहक - सभहक \nधिर - तक \nगप- बात \nबूझब - समझब \nबुझलहुँ - समझलहुँ \nहमरा आर - हम सभ \nआिक- आ िक \nसकैछ/ करैछ (गńमे Ćयोगक आवĮयकता निह) \nमे केँ सँ पर (शĤदसँ सटा कऽ) तँ कऽ धऽ दऽ (शĤदसँ हटा कऽ) मुदा दूटा वा बेशी िवभिक्त संग रहलापर पिहल िवभिक्त टाकेँ \nसटाऊ। \nएकटा दूटा (मुदा कैक टा) \nिबकारीक Ćयोग शĤदक अĠतमे, बीचमे अनावĮयक रूपेँ  निह। आकाराĠत आ अĠतमे अ क बाद िबकारीक Ćयोग निह (जेना िदअ, \nआ ) \nअपोİƏोफीक Ćयोग िबकारीक बदलामे करब अनुिचत आ माÿ फॉĠटक तकनीकी Ġयूनताक पिरचायक)- ओना िबकारीक संİकृत रूप  \nऽ अवƇह कहल जाइत अिछ आ वतर्नी आ उच्चारण दुनू ठाम एकर लोप रहैत अिछ/ रिह सकैत अिछ (उच्चारणमे लोप रिहते \nअिछ)। मुदा अपोİƏोफी सेहो अंƇेजीमे पसेिसव केसमे होइत अिछ आ Ąेंचमे शĤदमे जतए एकर Ćयोग होइत अिछ जेना raison \nd’etre एतए सेहो एकर उच्चारण रैजौन डेटर होइत अिछ, माने अपोİƏॉफी अवकाश निह दैत अिछ वरन जोड़ैत अिछ, से एकर \nĆयोग िबकारीक बदला देनाइ तकनीकी रूपेँ  सेहो अनुिचत)। \nअइमे, एिहमे \nजइमे, जािहमे \nएखन/ अखन/ अइखन \n  \nकेँ (के निह) मे (अनुİवार रिहत) \nभऽ  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n96 \n \nमे \nदऽ  \nतँ (तऽ त निह) \nसँ ( सऽ स निह) \nगाछ तर \nगाछ लग \nसाँझ खन \nजो (जो go, करै जो do) \n \n \n16. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS \n \nMarriage dates as per KSD Samskrit University Panchang- 2008-09  \nnovember 2008 19,20,23,24,27,28,30, december 2008 1,3 february 2009  26,27, \nmarch 2009 4,9,11,12 april 2009 16,17 19,20,22,23,27,29, may 2009 \n3,4,6,7,8,17,20,21,24,25,31, june 20091,3,4,5,7,8,12,17,21,26,28,29  july 2009 \n 1,2  \n \nYEAR 2008-09 FESTIVALS OF MITHILAिमिथलाक पाबिन-ितहार \nYear 2008 \nashunyashayan \nvrat- 19 july \nअशूĠयशयन वर्त \nmauna \npanchmi- 23 \njuly मौना पंचमी \n \n  \nmadhusravani \nvrat samapt 4 \naugust मधुāावनी \nवर्त समाĢत \nnag panchmi 6 \naugust नाग पंचमी \nraksha \nbandhan/ \nkajli tritiya 19 \naugust कजली \nsri krishna \njanmashtami- \nsrikrishnashtami \n24 august  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n97 \n \nsravani \npoornima 16 \naugust रक्षा बĠधन \nāावनी पूिणर्मा \nिÿतीया  \n \n  \n23 august \nāीकृįण जĠमाƠमी \n \n  \nāीकृįणाƠमी \n \n  \nkushotpatan/ \nkushi \namavasya 30 \naugust कुशोĜपाटन \n/ कुशी अमावİया \nharitalika vrat 2 \nseptember \nहिरतािलका वर्त  \n \n  \nchauth chandra \n3 september \nचौठ चĠƖ  \n \n  \nRishi panchmi \n4 september \nऋिष पंचमी  \n \n  \n karma dharma \nekadasi vrat 11 \nseptember कमŭ \nधमŭ एकादशी वर्त \nindrapooja \narambh 12 \nseptember \nइĠƖपूजा आरĦभ \nanant pooja 14 \nseptember अनंत \nपूजा  \n \n  \nagastya \nardhdanam 15 \nseptember \nअगİĜय अधर्दानम \npitripaksh \naarambh 16 \nseptember \nिपतृपक्ष आरĦभ  \n \n  \nvishvakarma \npooja 17 \nseptember \nिवĂकमŭ पूजा \nindr visarjan 18 \nseptember इĠƖ \nिवसजर्न  \n \n  \nsrijimootvahan \nvrat 22 \nseptember āी \nजीमूतवाहन वर्त \nmatrinavmi 23 \nseptember \nमातृनवमी \nsomaavatee \namavasya 29 \nseptember \nसोमावती अमावİया  \n \n  \nkalashsthaapana \n30 september \nकलशİथापन  \n \n  \nvilvabhimantra/ \nbelnauti 5 \noctober \nिवĪवािभमंÿ/ बेलनौित  \n \n  \npatrika pravesh \n6 october पिÿका \nĆवेश \nmahashtami 7 \noctober महाƠमी \nmahanavmi 8 \noctober महानवमी \nvijayadasmi 9 \noctober \nिवजयादशमी \nkojagra 14 \noctober कोजगरा \ndhanteras 26 \noctober धनतेरस \n \n  \ndeepavali- \ndiyabati-\nshyamapooj a \n28 october \nदीयाबाती/ Įयामापूजा/ \nannakuta-\ngovardhan \npooja 29 \noctober अžकूट \nगोवधर्न पूजा   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n98 \n \nदीयाबाती  \n  \nbratridvitiya/ \nchitragupt pooja \n30 october \nƚातृिŅतीया  \n \n  \nkhashthi kharna \n3 november \nषơी खरना  \n \n  \nchhathi \nsayankalika \narghya 4 \nnavamber छिठ \nसायंकािलक अघ्यर्  \n \n  \nsamaa pooja \narambh- \nchhathi vratak \nparana 5 \nnovember सामा \nपूजा आरĦभ/ छिठ \nवर्तक पारना  \n \n  \nakshaya navmi \n7 november \nअक्षय नवमी  \n \n  \ndevotthan \nekadasi 9 \nnovember \nदेवोĜथान एकादशी \nvidyapati smriti \nparv11 \nnovember \nिवńापित İमृित पवर् \nकाितर्क धवल \nÿयोदशी \nkaartik \npoornima 13 \nnovember \nकाितर्क पूिणर्मा \nshanmasik ravi \nvratarambh 30 \nnovember \nषाणमािसक रिव \nवर्तारĦभ  \n \n  \nnavan parvan 4 \ndec. नवान पावर्न  \n \n  \nvivah panchmi \n2 december \nिववाह पंचमी  \n \n  \n  \n  \nYear 2009 \nmakar sankranti \n14 january मकर \nसंƅांित  \n \n  \nnarak nivaran \nchaturdasi 24 \njanuary नरक \nिनवारण चतुदर्शी  \n \n  \nmauni \namavasya 26 \njanuary मौनी \nअमावİया  \n \n  \nsarasvati pooja \n31 january \nसरİवती पूजा  \n \n  \nachla saptmi- 2 \nfebruary अचला \nसĢतमी  \nmahashivratri \nvrat 23 \nfebruary \njanakpur \nparikrama 26 \nfebruary जनकपुर \nholika dahan \n10 march \nहोिलका दहन  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n99 \n \n \n \n \n \n \nDATE-\nLIST \n(year- \n2009-10) \n(१४१७ \nसाल) \nMarriage \nDays: \nNov.2009\n- 19, 22, \n23, 27 \nMay \n2010- \n28, 30 \nJune \n2010- 2, \n3, 6, 7, \n9, 13, \n17, 18, \n20, \n21,23, \n24, 25, \n27, 28, \n30 \nJuly 2010- 1, 8, 9, 14 \n \n  \nमहािशवरािÿ वर्त पिरƅमा \nholi/ \nsaptadora11 \nmarch होली \nसĢताडोरा \nvaruni yog 24 \nmarch वारुिण योग \nvasant/ \nnavratrarambh \n27 march वसंत \nनवराÿारĦभ \nbasant \nsooryashashthi/ \nchhathi vrat 1 \napril बसंत \nसूयर्षơी/ छिठ वर्त  \n \n  \nramnavmi 3 \napril रामनवमी  \n \n  \nmesh sankranti \n14 april मेष \nसंƅांित \njurisital 15 april \nजूिड़शीतल  \n \n  \nakshya tritiya \n27 april अक्षय \nतृितया \nshanmasik \nravivrat samapt \n3 may षणमािसक \nरिववर्त समाĢत  \n \n  \n janki navmi 3 \nmay vatsavitri \n24 may जानकी \nनवमी  \n \n  \ngangadashhara \n2 june गंगादशहरा  \n  \nsomavati \namavasya 22 \njune सोमवती \nअमावİया \njagannath rath \nyatra 24 june \nजगžाथ रथयाÿा \nsaurath sabha \narambh 24 \njune सौराठ सभा \nआरĦभ  \n \n  \n  \nsaurath sabha \nsamapti 2 july \nसौराठ सभा समािĢत \nharishayan \nekadashi 3 july \nहिरशयन एकादशी \naashadhi guru \npoornima 7 july \nआषाढ़ी गुरु पूिणर्मा  \n  \n  \n   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n100 \n \nUpanayana Days: June 2010- 21,22 \nDviragaman Din: \nNovember 2009- 18, 19, 23, 27, 29 \nDecember 2009- 2, 4, 6 \nFeb 2010- 15, 18, 19, 21, 22, 24, 25 \nMarch 2010- 1, 4, 5 \nMundan Din: \nNovember 2009- 18, 19, 23 \nDecember 2009- 3 \nJan 2010- 18, 22 \nFeb 2010- 3, 15, 25, 26 \nMarch 2010- 3, 5 \nJune 2010- 2, 21 \nJuly 2010- 1 \nFESTIVALS OF MITHILA \nMauna Panchami-12 July \nMadhushravani-24 July \nNag Panchami-26 Jul \nRaksha Bandhan-5 Aug \nKrishnastami-13-14 Aug \nKushi Amavasya- 20 August  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n101 \n \nHartalika Teej- 23 Aug \nChauthChandra-23 Aug \nKarma Dharma Ekadashi-31 August \nIndra Pooja Aarambh- 1 September \nAnant Caturdashi- 3 Sep \nPitri Paksha begins- 5 Sep \nJimootavahan Vrata/ Jitia-11 Sep \nMatri Navami- 13 Sep \nVishwakarma Pooja-17Sep \nKalashsthapan-19 Sep \nBelnauti- 24 September \nMahastami- 26 Sep \nMaha Navami - 27 September \nVijaya Dashami- 28 September \nKojagara- 3 Oct \nDhanteras- 15 Oct \nChaturdashi-27 Oct \nDiyabati/Deepavali/Shyama Pooja-17 Oct \nAnnakoota/ Govardhana Pooja-18 Oct \nBhratridwitiya/ Chitragupta Pooja-20 Oct \nChhathi- -24 Oct  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n102 \n \nAkshyay Navami- 27 Oct \nDevotthan Ekadashi- 29 Oct \nKartik Poornima/ Sama Bisarjan- 2 Nov \nSomvari Amavasya Vrata-16 Nov \nVivaha Panchami- 21 Nov \nRavi vrat arambh-22  Nov \nNavanna Parvana-25 Nov \nNaraknivaran chaturdashi-13 Jan \nMakara/ Teela Sankranti-14 Jan \nBasant Panchami/ Saraswati Pooja- 20 Jan \nMahashivaratri-12 Feb \nFagua-28 Feb \nHoli-1 Mar \nRam Navami-24 March \nMesha Sankranti-Satuani-14 April \nJurishital-15 April \nRavi Brat Ant-25 April \nAkshaya Tritiya-16 May \nJanaki Navami- 22 May \nVat Savitri-barasait-12 June \nGanga Dashhara-21 June  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n103 \n \nHari Sayan Ekadashi- 21 Jul \nGuru Poornima-25 Jul \n  \nDATE-LIST (year- 2009-10) \n(१४१७ साल) \nMarriage Days: \nNov.2009- 19, 22, 23, 27 \nMay 2010- 28, 30 \nJune 2010- 2, 3, 6, 7, 9, 13, 17, 18, 20, 21,23, 24, 25, 27, 28, 30 \nJuly 2010- 1, 8, 9, 14 \nUpanayana Days: June 2010- 21,22 \nDviragaman Din: \nNovember 2009- 18, 19, 23, 27, 29 \nDecember 2009- 2, 4, 6 \nFeb 2010- 15, 18, 19, 21, 22, 24, 25 \nMarch 2010- 1, 4, 5 \nMundan Din: \nNovember 2009- 18, 19, 23 \nDecember 2009- 3 \nJan 2010- 18, 22  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n104 \n \nFeb 2010- 3, 15, 25, 26 \nMarch 2010- 3, 5 \nJune 2010- 2, 21 \nJuly 2010- 1 \nFESTIVALS OF MITHILA \nMauna Panchami-12 July \nMadhushravani-24 July \nNag Panchami-26 Jul \nRaksha Bandhan-5 Aug \nKrishnastami-13-14 Aug \nKushi Amavasya- 20 August \nHartalika Teej- 23 Aug \nChauthChandra-23 Aug \nKarma Dharma Ekadashi-31 August \nIndra Pooja Aarambh- 1 September \nAnant Caturdashi- 3 Sep \nPitri Paksha begins- 5 Sep \nJimootavahan Vrata/ Jitia-11 Sep \nMatri Navami- 13 Sep \nVishwakarma Pooja-17Sep \nKalashsthapan-19 Sep  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n105 \n \nBelnauti- 24 September \nMahastami- 26 Sep \nMaha Navami - 27 September \nVijaya Dashami- 28 September \nKojagara- 3 Oct \nDhanteras- 15 Oct \nChaturdashi-27 Oct \nDiyabati/Deepavali/Shyama Pooja-17 Oct \nAnnakoota/ Govardhana Pooja-18 Oct \nBhratridwitiya/ Chitragupta Pooja-20 Oct \nChhathi- -24 Oct \nAkshyay Navami- 27 Oct \nDevotthan Ekadashi- 29 Oct \nKartik Poornima/ Sama Bisarjan- 2 Nov \nSomvari Amavasya Vrata-16 Nov \nVivaha Panchami- 21 Nov \nRavi vrat arambh-22  Nov \nNavanna Parvana-25 Nov \nNaraknivaran chaturdashi-13 Jan \nMakara/ Teela Sankranti-14 Jan \nBasant Panchami/ Saraswati Pooja- 20 Jan  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n106 \n \nMahashivaratri-12 Feb \nFagua-28 Feb \nHoli-1 Mar \nRam Navami-24 March \nMesha Sankranti-Satuani-14 April \nJurishital-15 April \nRavi Brat Ant-25 April \nAkshaya Tritiya-16 May \nJanaki Navami- 22 May \nVat Savitri-barasait-12 June \nGanga Dashhara-21 June \nHari Sayan Ekadashi- 21 Jul \nGuru Poornima-25 Jul \n  \n \nVIDEHA,MITHILA,TIRBHUKTI,TIRHUT…… \nMahabharata mentions King of Videha  as a very pious king engaged in dis-\ncussing with the sage Vasistha on some philosophical doctrines. Nimi Jataka says \nthat Kalara Janaka renounced the world and brought his line to an end. On the \nother hand Arthasastra and  Buddha Charita give a different story. In the \nArthasastra it is stated that Bhoja, known by the name of Dundakya, making a \nlascivious attempt on a Brahmana maiden, perished along with his kingdom and \nrelations; so also Karala, the Vaideha. The Jayamangala commentary of Bhikshu \nPrabhamati on the same passage of the Arthasastra further explains that the king  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n107 \n \nKarala Vaideha on his pilgrimage to Yogesvara, seeing the crowd with curiosity, \nglanced a young and beautiful wife of a Brahmana, and being struck with \npassion, he took her forcibly to the city. The Brahmana went to the city crying \nangrily \"Why does that town not crack where such an evil soul resides ?\" \nConsequently the earth cracked and the king perished in it along with his whole \nfamily. Buddha Charita of Asvaghoshaalso says  ‘ Karala Janaka took away a \nBrahmana maiden and gained nothing but ruin; still he did not give up \npassion.The Mahabharata refers to the old story  of a great battle between \nPratardana, king of Kasi according to the Ramayana, and Janaka, king of Mithila. \nIn the time of the great Janaka, Ajatashatru, king of Kasi, could hardly conceal \nhis jealousy of the Videhan king's fame. The list of the kings of Videha of Mithila \nfound in the Dipavamsa later on seems to refer to kings of Varanasi, having \nmentioned the first and last kings of the Videha . Ajatasatru of Kasi was a rival \nof Janaka Vaideha on a spiritual level. He wanted to give a thousand cows to \nthe describer of Brahma and be called by the people as a Janaka. \nThe heroes of -Kasi and Videha were expert bowmen. Lichchhavis had some \nblood relationship with the royal family of the Kasi. It is,however, nowhere , \nLichchhavis put an end to the royal line of Videha.Much amity was there between \nVideha and Kasi,particularly in the post Bharata War period. In the pre-Bharata \nwar period also the kings of Kasi, Vaisali and Videha had fought against their \ncommon enemies, the Haihayas and the Nagas. The use of Kali cloth by the \nBrahmanas of Videha shows that brisk trade was going on between these two \nterritories. At Takshasila, princes of both the kingdoms went for completing their \nhigher education. Nami (Nimi II), king of Videha, accepted Jainism according to \nthe Jaina tradition and accepted the religion propagated by Parsvanatha,formerly a \nprince of Kasi. The compound name Kasi-Videha occurs in the Kaushitaki-\nUpanishad. The Sankhayana SrautaSutra mentions one Purohita as acting for the \nkings of Kosala, Kasi and Videha. Kasi people had a share in the overthrow of \nthe Janaka dynasty.The centre of gravity in North Bihar shifts from Mithila to \nVaisali. Ramayana refers to Siradhvaja Janaka's father going to the forest after \ngiving the throne to his elder son. \nThere were frequent renunciations by the kings of Mithila. The most celebrated  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n108 \n \namong the post-Bharata War kings of Videha was the ruler Janaka Vaideha, \n whose reign saw an unusual outburst of learning, sacrificial cult and intellectual \nactivity. This attitude of non attachment is most prominently reflected in the \nfamous royal utterances about the burning of Mithila.  \"My wealth is boundless, \nyet I have nothing. If the whole of Mithila were burnt to ashes, nothing of mine \nwill be burnt. \nThere were ten kingly duties in  Jatakas.\"Alms, morals, charity, justice, penitence, \npeace, mildness, mercy, meekness, patience.\" \n  \nMahajanaka II was sixteen years oldwhen  he had learned the three Vedas and \nall the sciences.A Videhan princess used to go to Takshsila for higher education \nand it was usual for the princess to get married after their return from Takshsila. \nIf there were two princes, the elder became Uparaja and the younger was given \nthe post of Senapati. After the death of the King elder ascended to the throne as \na king and the younger was appointed Uparaja. \nThe palaces of Mithila has been magnificently described in literature.The king \nrode on chariot drawn by four milkwhite thoroughbreds when making circuit of the \ncapital city.The Videhan king had a Samiti, helped in administration by the \nUparaja, the Purohita, the Ministers, Senapati and the Chief Judges, there was a \ntreasurer, cashier, keeper of the umbrella,sword-bearer, female-attendants, \nnoblemen, policemen, chariot-driver and village-heads.The army was under the \nSenapati having fourfold divisions, the chariots, elephants, horse-men and \nfootmen. The people of Videha and Kasi used bows and arrows against their \nenemies. Right conduct was the only way to bliss.A thousand Vedas will not \nbring safety. When Uddalaka put forth the character of a Brahmana as he \napparently sees in real life,i.e., as one who rejects all worldly thoughts, takes the \nfire with him, sprinkles water, offers sacrifices and sets up the sacrificial post, his \nfather replies in his own way. A  principal landowner of Mithila, Alara by name, \nbecoming an ascetic. Sivah, a queen of Mithila, also adopted the ascetic life of a \nrishi.  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n109 \n \nThe father was the first teacher. Direct contact between the teacher and the \ntaught was emphasised. The period required for study was generally twelve years.\nBrahmanas did not hesitate to receive instruction from Kshatriya princess. The \nBrahmin of Mithila town are shown as dressed in Kasi cloth. The story of \nMahajanaka II going to Suvarnabhumi (Myanmar) for trade purposes and lost his \nship.There was availability of beautiful stone pieces in the Gandak river which \nwere much later worshipped as Salagrama (a form of Vishnu). Videh contained \n16000 villages, 16000 store-houses and 16000 dancing girls.Mithila city has four \ngates and there existed four market-towns. \nB R E A K the Language Barrier - Read in your own script \nRoman(Eng) Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam \nHindi  \nनव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing \nnew issue of VIDEHA. \nसूचना: िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. \nएस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary at http://www.videha.co.in/ िवदेहक भाषापाक- रचनालेखन İतंभमे। \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक \nिलंकपर उपलĤध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and \nDevanagari versions ) are available for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n\"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।   िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई-पिñका \n'िवदेह' ८म अंक १५ अĤैल २००८ (वषर् १ मास ४ अंक ८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संİकृताम् ISSN 2229-547X VIDEHA \n110 \n \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ।  \nĤलॉग \"लेआउट\" पर \"एड गाडजेट\" मे \"फीड\" सेलेक्ट कए \"फीड यू.आर.एल.\" मे http://www.videha.co.in/index.xml\nटाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। गूगल रीडरमे पढ़बा लेल http://reader.google.com/ पर जा कऽ Add \na  Subscription बटन िक्लक करू  आ खाली İथानमे http://www.videha.co.in/index.xml पेİट करू  आ Add  बटन \nदबाऊ। \n  \nमैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in \nDevanagari/ Mithilakshara follow links below or contact at ggajendra@videha.com) \nतँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ रचना लेखनक नव-पुरान \nअंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/ \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  \nआ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् फाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com \nपर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 (from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ \nInternet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of 'Videha' Maithili \ne-journal at http://www.videha.co.in/ .\n)   \n  \n \nVideha e journal's all old issues in Braille, Tirhuta and Devanagari versions at  \nhttp://sites.google.com/a/videha.com/videha/  \n१.िवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  Videha e journal's all old \nissues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n२.मैिथली पोथी डाउनलोड Maithili Books Download, \n३.मैिथली ऑिडयो संकलन Maithili Audio Downloads,  िव दे ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine   िवदेह õथम मैिथली पािक्षक","size_mb":4.6,"has_text":true},"Videha 009.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 009.pdf","name":"Videha 009.pdf","text":"videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n1  \n \nिवदेह 01  मई 2008  वषर् 1  मास 5  अंक 9 \n \n \nमहᱬवपूणर् सूचना:(1) िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-\nᮧकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-\n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n2  \n \nमधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई \nगोट-पचासेक प᳒ िवदेहमे नवम अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ' रहल अिछ। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(2) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर मैिथली-अंᮕेजी आऽ अंᮕेजी-मैिथली शब्द कोश \n(संपादक गजेन्ᮤ ठाकु र आऽ नागेन्ᮤ कु मार झा) ᮧकािशत करबाओल जा' रहल अिछ। ᮧकाशकक, ᮧकाशन \nितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(3) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजेन्ᮤ \nठाकु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास),  'गल्प-गुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां कृ ते', 'एकाङ्की \nसंᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चिरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ᮧकाशनक बाद िᮧट फॉमर्मे \nᮧकािशत होएत। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर \nशीᮖ देल जायत। \n \n'िवदेह' 01 मई 2008 (वषर् 1 मास 5 अंक 9) एिह अंकमे अिछ:- \n1.नो एंᮝी: मा ᮧिवश ᮰ी उदय नारायण िसह 'निचके ता' \nमैिथली सािहत्यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचके ताजीक टटका नाटक, जे िवगत 25 वषर्क \nमौनभंगक प᳟ात् पाठकक सम्मुख  ᮧस्तुत भ' रहल अिछ। सवर्ᮧथम िवदेहमे एकरा  धारावािहक रूप ेँ ई-\nᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ू नाटकक ᮧथम कल्लोलक दोसर खेप। \n2. शोध लेख: मायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आगाँ) \n3. उपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ) \n4. महाका᳞ महाभारत (आगाँ) 5. कथा(पसीधक काँट) \n6. प᳒  अ. िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी, \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n3  \n \nआ. ᮰ी गंगेश गुंजन, इ.ज्योित झा चौधरी \nआ' ई. गजेन्ᮤ ठाकु र \n7. संस्कृ त िशक्षा(आगाँ) \n8. िमिथला कला(आगाँ)  \n9.पाबिन ( जानकी नवमी पर िवशेष)-  न ूतन झा \n10. संगीत िशक्षा 11. बालानां कृ ते-  दानवीर दधीची(नाटक) \n12. पᲳी ᮧबंध  (आगाँ)  पᲳी-स ंᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी ) \n13. संस्कृ त िमिथला  14.मैिथली भाषापाक  15. रचना लेखन (आगाँ)  \n16. पोथी समीक्षा पोसपुत (कथा-संᮕह)-संतोष कु मार िम᮰- िमिथलाक्षरमे ᮧकािशत ᮧथम 21म सदीक \nमैिथली पोथी।     \n17. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS \na VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT.. \nb.VIDEHA FOR NRMs POEM \n \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n4  \n \nिवदेह (िदनांक 01 मई, 2008) \n          संपादकीय \n             वषर्: 1     मास: 5      अंक:9 \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अ ंक (अ ंक 9 िदना ंक  0 1  म ई  2 0 0 8 )  ई  प ि ब् ल श  भ ’  र ह ल  अ ि छ ।  ए ि ह  हेतु ल ॉ ग  ऑ न  क रू  \nhttp://www.videha.co.in | \nअहाँकेँ  स ूिचत कर ैत हष र् भ’ रहल अिछ, ज े ‘ ि व देह’ ᮧथम म ैि थ ल ी  प ा ि क्ष क  ई  प ि ᮢ क ा  के र 9 टा अ ंक \nhttp://www.videha.co.in/ प र  ई - ᮧ क ा ि श त  भ ’  चुकल अिछ। इ ंटरनेट पर ई-ᮧकािशत करबाक उ᳎ेश्य छल \nएकटा एहन फॉरम के र स्थापना जािहमे लेखक आ’ पाठकक बीच एकटा एहन माध्यम होए जे कतहुसँ चौबीसो \nघंटा आ’ सातो िदन उपलब्ध होए। जािहम े ᮧकाशनक िनयिमतता होए आ’ जािहस ँ िवतरण के र समस्या आ’ \nभौगोिलक दूरीक अंत भ’ जाय। फे र सूचना-ᮧौ᳒ोिगकीक क्षेᮢमे ᮓांितक फलस्वरूप एकटा नव पाठक आ’ ल ेखक \nवगर्क हेतु, प ुरान पाठक आ’ ल ेखकक संग, फॉरम ᮧदान कएनाइ सेहो एकर उ᳎ेश्य छ्ल। एिह हेतु दू टा काज \nभेल। नव अंकक संग पुरान अंक सेहो देल जा रहल अिछ। प ुरान अंक pdf स्वरूपम े डाउनलोड कएल जा सकै त \nअिछ आ’ जतए इंटरनेटक स्पीड कम छैक वा इंटरनेट महग छैक ओतहु ᮕाहक ब᲻ कम समयमे ‘िवदेह’ के र पुरान \nअंकक फाइल डाउनलोड कए अपन क ं प्युटरमे सुरिक्षत रािख सकै त छिथ आ’ अपना स ुिवधानुसारे एकरा पिढ़ \nसकै त छिथ। एकर अितिरᲦ स ंपकर् खोज स्तंभमे िवदेह आ' आन-आन िमिथला आ' म ैिथलीसँ संबंिधत साइटमे \nसचर् हेतु सचर् इंिजन िवकिसत कए राखल ग ेल अिछ। ओिह प ृ᳧ पर िमिथला आ' मैिथलीसँ संबंिधत समाचारक \nिलक िवकिसत कए स ेहो राखल ग ेल अिछ। स ंपकर्-खोज प ृ᳧  प र  ि म ि थ ल ा  आ '  मैिथलीसँ स ंबंिधत साइटक \nसंकलनकेँ  आर द ृढ़ कएल गेल अिछ। िवदेहक सभ पृ᳧केँ  10 िलिपमे देखल जा' सकै त अिछ आ' तािह ह ेित सभ \nपृ᳧ पर िलक देल गेल अिछ। भाषा म ैिथिलये रहत म ुदा आन भाषा-भाषी म ैिथलीक आनंद अपन िलिपम े पिढ \nकए लए सकै त छिथ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n5  \n \nनिचके त ा ज ी  अ प न  2 5  स ा ल क  चुप्पी तोिड़ नो ए ंᮝी: मा ᮧिवश नाटक मैिथलीक पाठकक समक्ष िवदेह ई-\nपिᮢकाक माध्यमसँ पहुँचा रहल छिथ। धारावािहक रू ँ पे ई नाटक िवद ेहमे पिछला अंकसँ ई-ᮧकािशत भ’ रहल \nअिछ। \n13 मई क ेँ  ए ि ह  बेर जानकी नवमी अिछ । एिह अवसर पर एिहस ँ स ंबंिधत िनब ंध द ेल जा' रहल अिछ।एिह \nिनबंधक लेिखका छिथ ᮰ीमित नूतन झा। ज्योित झा चौधरीक प᳒ मैिथली आ' अ ंᮕेजीमे सेहो एिह अ ंकमे देल \nजा' रहल अिछ।एिह िवशेष अवसर पर लहेिरयासराय, दरभंगामे मैिथली पुᮢ ᮧदीपक सामािजक उपन्यास सेहो \nिरलीज भ' रहल छिन्ह। \n᮰ी गंगेश गुंजन जीक किवता पाठकक समक्ष अिछ। एिह किवताक शीषर्क निह आयल छल, स े शीषर्क हम दए \nदेलहुँ, ज े ह म र ा  बुझायल, (िकछु न म ग र  श ी षर्क भ' ग ेल अिछ), कारण ग ंगेशजीक ई-म ेल बाउन्स क' रहल \nछलिन्ह।बालानां क ृ तेमे दानवीर दधीचीक व ैिदक स्वरूप ᮧस्तुत कएल ग ेल अिछ, अ ंतमे स ूᮢधारसँ ई ह ो  \nकहबएलहुँ जे कोना बादमे तथाकिथत पंिडत लोकिन ओिह कथाक बंटाधार कए देलिन्ह। \n᮰ी संतोष कुमार िम᮰ जीक मैिथली कथा स ंᮕह पोसपुत ᮧकािशत भेल अिछ, ज े देवनागरीक संग ितरहुतामे \nसेहो अिछ (एके  पोथीमे)। एिह पोथीक समीक्षा सेहो कएल गेल अिछ। \nिमिथलाक र᳀ स्तंभकेँ  नाम आ' वष र्सँ जतय तक स ंभव भ' सकल िवभ ूिषत कएल गेल अिछ। एकर पिरव᳍र्नक \nहेतु सुझाव आमंिᮢत अिछ। िमिथला र᳀मे बैकᮕाउन्ड संगीत सेहो अिछ, आ' ई अिछ िव᳡वक ᮧथम रा᳦भिक्ᱫ \nगीत (शुक्ल यजुवᱷद अध्याय 22, मंᮢ 22) जकरा िमिथलामे दूवार्क्षत आशीश मंᮢ सेहो कहल जाइत अिछ, एकर \nअथर् बालानां कृ ते स्तंभमे अिभनव रूपम े देल गेल अिछ, आ' िᮕिफथक देल अथर्सँ एकर िभ᳖ता देखाओल गेल \nअिछ। मुख्य पृ᳧क बैकᮕाउन्ड संगीत िव᳒ापितक बड़ सुख सार तँ अिछयेपिहनेसँ। \n'िवदेह' ई पिᮢकाक ᮧचार सचर् इंिजन ᳇ारा, गूगल आ' याहू ᮕुप ᳇ारा, वडर्ᮧेस आ' ब्लॉगस्पॉटमे देलगेल ब्लॉग \n᳇ारा, फे सबुक, आउटलूक, माय स्पेस, ओरकु ट आ' िचᲶाजगतक माध्यमसँ कएल गेल। मुदा जखन डाटा देखलहुँ \nतँ आधसँ बेशी पाठक सोझे http://www.videha.co.in पता टाइप कए एिह ई-पिᮢकाकेँ  पढ़लिन्ह।  \nअपनेक रचना आ’ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे। विर᳧ रचनाकार अपन रचना हस्तिलिखत रूपमे सेहो नीचाँ िलखल \nपता पर पठा सकै त छिथ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n6  \n \nगजेन्ᮤ ठाकु र 01 मई 2008 \n389,पॉके ट-सी, सेक्टर-ए, बसन्तकुं ज,नव देहली-110070. \nफै क्स:011-41771725 \nhttp://www.videha.co.in \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n(c)2008. सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गज ेन्ᮤ ठाकु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट ल ेखक लोकिनक लगम े \nरहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/आकार्इवक अिधकार एिह ई पिᮢकाकेँ  छैक। रचनाकार अपन मौिलक आ’ \nअᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक स ंपूणर् उᱫरदाियत्व ल ेख क  ग ण क  म ध् य  छ ि न् ह )  \nggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.co.in  केँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx \nआ’ .txt फॉम ᱷटमे पठा सकै त छिथ। रचनाक स ंग रचनाकार अपन स ंिक्ष᳙ पिरचय आ’ अपन स्कै न कएल ग ेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, ज े ई रचना मौिलक अिछ, आ’ पिहल ᮧकाशनक \nहेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ  देल जा रहल अिछ। म ेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक \nभीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाकेँ  ᮰ीमित ल᭯मी ठाकु र ᳇ारा मासक 1 आ’ \n15 ितिथकेँ  ई ᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \n \n1. नाटक   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n7  \n \n \n᮰ी उदय नारायण िसह ‘निचके ता’ जन्म-1951 ई. कलकᱫामे।1966 मे 15 वष र्क उ᮫मे पिहल का᳞ स ंᮕह \n‘कवयो वदिन्त’ | 1971 ‘अम ृतस्य पुᮢाः’(किवता संकलन) आ’ ‘नायकक नाम जीवन’(नाटक)| 1974 म े ‘एक \nछल राजा’/’नाटकक ल ेल’(नाटक)। 1976-77 ‘ᮧत्यावᱫर्न’/ ’रामलीला’(नाटक)। 1978म े ज न क  आ ’  अ न् य  \nएकांकी। 1981 ‘अन ुᱫरण’(किवता-संकलन)। 1988 ‘िᮧय ंवदा’ (नािटका)। 1997-‘रवीन्ᮤनाथक बाल-\nसािहत्य’(अनुवाद)। 1998 ‘अन ुकृ ित’- आध ुिनक म ैिथली किवताक ब ंगलामे अ नुवाद, स ंगिह ब ंगलामे द ूटा \nकिवता स ंकलन। 1999 ‘अ᮰ु ओ पिरहास’। 2002 ‘खाम ख ेयाली’। 2006म े ‘ म ध् य म पुरुष एकवचन’(किवता \nसंᮕह। भाषा-िवज्ञानक क्षेᮢमे दसटा पोथी आ’ द ू सयसँ बेशी शोध-पᮢ ᮧकािशत। 14 टा पी.एह.डी. आ’ 29 टा \nएम.िफल. शोध-कमर्क िदशा िनदᱷश। बड़ौदा, स ूरत, िदल्ली आ’ हैदराबाद िव.िव.मे अध्यापन। संᮧित िनदेशक, \nके न्ᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर। \n      नो एंᮝी : मा ᮧिवश  \n                                             (चािर-अंकीय मैिथली नाटक) \nनाटककार उदय नारायण िसह ‘निचके ता’ िनदेशक, कᱶᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर \n(मैिथली सािहत्यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचके ताजीक टटका नाटक, ज े िवगत 25 वष र्क मौन \nभंगक प᳟ात् पाठकक सम्मुख ᮧस्तुत भ’ रहल अिछ।) \nᮧथम कल्लोलक दोसर भाग  जारी....िवदेहक एिह नवम अंक 01 मई 2008 मे। \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n8  \n \n                     नो एंᮝी : मा ᮧिवश  \n  \nᮧथम कल्लोल (पिछला अंकसँ आँगा) \n[चोर-उचᲥा-पॉिकट-मार ताली दैत अिछ, स ुिन कए चᲅकै त िभख-म ंगनी आ ᮧेमी-\nयुगल िबनु िकछु बुझनिह ताली बजाब’ लागैत अिछ।] \nचोर       :      ई त’ नीक फकरा बिन गेल यौ! \nपॉिकट-मार   :      एम्हर तस्कर-राज त’ ओम्हर किव-राज! \nबाजारी     :      (खᲅझैत’) िकयै ? कोन गुण छह तोहर, जकर \nबखान करै अयलह एत’? \nपॉिकट-मार   :      (इंिगत करैत आ हँसैत) हाथक सफाई... अपन \nजेब मे त’ देखू , िकछुओ बाकी अिछ वा निञ... \nबाजारी     :      [बाजारी तुरंत अपन जेब टटोलैत छिथ – त’ हाथ \nपॉिकटक भूर देने बाहर आिब जाइत छिन। आ᳟यर् \nचिकत भ’ कए मुँह सँ माᮢ िवस्मयक आभास होइत छिन।] जा ! \n  \n[बीमा बाबूकेँ  आब रहल निञ गेलिन। ओ ठहᲥा पािड़  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n9  \n \nकए हँस’  लगलाह, हुनकर द ेखा–देखी कै क गोटे बाजारी िदिस हाथ स ँ इशारा कर ैत \nहँिस रहल छलाह।] \n  \nचोर       :      [हाथ उठा कए सबकेँ  थम्हबाक इशारा करैत] हँिस त’ \nरहल छी खूब ! \nउचᲥा    :      ई बात त’ स्प᳥ जे मनोरंजनो खूब भेल हैतिन। \nपॉिकट-मार   :      मुदा अपन-अपन पॉिकट मे त’ हाथ ध’ कए देखू ! \n  \n[िभखमंगनी आ ᮧेमी-युगल केँ  छोिड़ सब क्यो पॉिकट ट ेब’ लाग ैत ’  छ ि थ  आ  बैगक \nभीतर तािक-झाँिक कए देख’ लागैत छिथ त’ पता चल ैत छिन जे सभक पाइ, आ निह \nत’ बटुआ गायब भ’ गेल छिन। हुनका सबकेँ  ई बात बुिझते देरी चोर, उचᲥा, पॉिकट-\nमार आ िभख-म ंगनी ह ँस’ लाग ैत छिथ। बाकी सब गोट े ह त बुि᳍ भए टुकु र- ट ुकु र \nतािकते रिह जाइत छिथ] \n  \nिभखमंगनी  :      नंगटाक कोन डर चोर की उचᲥा ? \nजेम्हरिह तकै  छी लागै अिछ धᲥा ! \nधᲥा खा कए नाचब त’ नाचू ने ! \nखेल खेल हािर कए बाँचब त’ बाँचू ने !  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n10  \n \n  \n[चोर-उचᲥा–पॉिकट-मार, समवेत स्वर मे जेना धुन गािब रहल होिथ] \nनंगटाक कोन डर चोर िक उचᲥा ! \nआँिखएक सामने पलटल छᲥा ! \nिभख-मंगनी :     खेल–खेल हािर कए सबटा फᲥा ! \nसमवेत-स्वर :    नंगटाक कोन डर चोर िक उचᲥा ? \n  \n[कहैत चारू गोट े गोल-गोल घुर’ लागै छिथ आ नािच नािच कए कहै छिथ।] \n  \nसब गोटे        :           आब जायब, तब जायब, कत’ ओ कᲥा ?  \nपॉिकट मे हाथ दी त’ सब िकछु लक्खा ! \nनंगटाक कोन डर चोर िक उचᲥा ! \n  \nबीमा-बाबू       :           \n(चीत्कार करैत) हे थम्ह’  ! बंद कर’ ई तमाशा... \nचोर       :           (जेना बीमा-बाबूक चारू िदिस सपना म े भािस रहल \nहोिथ एहन भंिगमा मे) तमाशा निञ... हताशा....!  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n11  \n \nउचᲥा          :           (तािहना चलैत) हताशा निञ... िनराशा ! \nपॉिकट-मार :      [पॉिकट सँ छह-सातटा बटुआ बाहर क’  कए देखा – \nदेखा कए] ने हताशा आ ने िनराशा, माᮢ तमाशा... \nल’ लैह बाबू छह आना, हरेक बटुआ छह आना! \n[कहैत एक–एकटा बटुआ बॉल जकाँ तकर मािलकक \nिदिस फᱶकै त छिथ आ हुनका लोकिन मे तकरा \nसबटाकेँ  बटौर’ लेल हड़बड़ी मिच जाइत छिन। एिह \nमौकाक फायदा उठबैत चोर–उचᲥा-पॉिकटमार \nआ िभख-मंगनी कतारक सब सँ आगाँ जा’ कए ठाढ \nभ’ जाइत छिथ।] \nरद्दी-बला  :   [जकर कोनो न ुकसान निह भ ेल छल-ओ माᮢ मस्ती         क’ रहल छल आ घटनासँ भरपूर \nआनन्द ल’ रहल  छल।]  ह े बाबू– भ ैया  ल ोक िन !  एकर आनन्द  निञ  अि छ क ोनो  जे \n“भूलल-भटकल कहुना क’ कए घ ुिर आयल अिछ हमर बटुआ”। [कहैत दू डेग बढा’ कए \nनािचओ लैत’ छिथ।] ई जे बुझै छी जे अहाँक धन अहᱭ केँ  घुिर आयल... से सबटा फू िस \nिथक ! \n  \nबीमा-बाबू   :     (आ᳟यर् होइत) आँय ? से की ? \nबाजारी     :     (गरा सँ गरा िमला कए) सबटा फू िस ?  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n12  \n \nभᮤ-᳞िᲦ 1 :    की कहै छी ? \nभᮤ-᳞िᲦ 2          :      माने बटुआ त’ भेटल, मुदा भीतर ढन–ढन ! \nरद्दी-बला  :      से हम कत’ कहलहुँ ? बटुओ अहᱭक आ पाइयो \nछैहे! मुदा एखन ने बटुआक कोनो काज रहत’ आ \nने पाइयेक! \nबीमा-बाबू   :      माने ? \nरद्दी-बला  :      माने निञ बुझिलयैक ? औ बाबू ! आयल छी सब \nगोटे यमालय... ठाढ़ छी बन्द दरबᲯाक सामने... \nकतार सँ... एक–दोसरा सँ जूिझ रहल छी जे के \nपिहल ठाम मे रहत आ के  रहत तकर बाद...? \nतखन ई  पाइ आ बटुआक कोन काज ? \nभᮤ-᳞िᲦ1 :    सत्ये त’! भीतर गेलहुँ तखन त’ ई पाइ कोनो काज \nमे  निह लागत ! \nबाजारी     :     आँय ? \nभᮤ-᳞िᲦ2 :      निह बुिझिलयैक ? दोसर देस मे जाइ छी त’ थोड़े \nचलैत छैक अपन रुपैया ? (आन लोग सँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n13  \n \nसहमितक अपेक्षा मे-) छै िक निञ ? \nरमणी-मोहन :           (जेना दीघर् मौनता के  तोड़ैत पिहल बेिर िकछु ढंग \nके र बात बािज रहल छिथ एहन भंिगमा मे... एिह \nसँ पिहने ओ कखनहु ᮧेमी-युगलक लग जाय \nᮧेिमका केँ  िपयासल नजिर द’ रहल छलाह त’ \nकखनहु िभख-मंगिनये लग आिब आँिख सँ तकर \nशरीर केँ  जेना पीिब रहल छलाह...) अपन ᮧेिमका \nजखन अनकर िबयाहल प᳀ी बिन जाइत छिथ \nतखन तकरा सँ कोन लाभ ? (कहैत दीघर्-᳡ास \nत्याग करैत छिथ।) \nबीमा-बाबू   :      (डाँटैत) हे...अहाँ चुप्प रहू! क’ रहल छी बात \nरुपैयाक, आ ई कहै छिथ रूप दय...! \nरमणी-मोहन :    हाय! हम त’ कहै छलहुँ रूपा दय! (िभख-मंगनी \nरमणी-मोहन लग सटल चिल आबै छैक।) \nिभख-मंगनी :      हाय! के  िथकी रूपा ? \nरमणी-मोहन :    “कािन-कािन ᮧव᭯यािम रूपक्यािन   रमणी च... ! \nबाजारी     :      माने ?  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n14  \n \nरमणी-मोहन :    एकर अथर् अनेक गंभीर होइत छैक... अहाँ सन \nबाजारी निह बूझत! \nिभख-मंगनी :     [लास्य करैत] हमरा बुझाउ ने! \n  \n[तावत िभख-मंगनीक भंिगमा देिख कने-कने िबहुँसैत’          पॉिकट–मार लग आिब \nजाइत अिछ।] \n  \nिभख-मंगनी  :           [कपट ᮓोधेँ] हँसै िकयै छᱶ ? हे... (कोरा सँ पुतलाकेँ  \nपॉिकट-मारकेँ  थम्हबैत) हे पकड़ू त’ एकरा... (कहैत \nरमणी-मोहन लग जा कए) औ मोहन जी! अहाँ की \nने कहलहुँ, एखनहु धिर भीतर मे एकटा छटपटी \nमचल यै’! रमणी-धमनी कोन बात’ कहलहुँ ? \nरमणी-मोहन :         धूर मूखर्! हम त’ करै छलहुँ शकु न्तलाक गप्प, \nमन्दोदरीक ᳞था... तोँ की बुझबेँ ? \nिभख-मंगनी :          सबटा ᳞था के र गप बुझै छी हम... भीख मांिग- \nमांिग खाइ छी, तकर माने ई थोड़े, जे ने हमर शरीर \nअिछ आ ने कोनो ᳞था... ?  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n15  \n \nरमणी-मोहन :         धुत् तोरी ! अपन ᳞था–तथा छोड़, आ भीतर की \nछैक, तािह दय सोच ! (कहैत बंद दरबᲯा िदिस \nदेखबैत छिथ-) \nपॉिकट-मार :      (अवाक्  भ’ कए दरबᲯा िदिस देखैत) भीतर ? की \nछइ भीतरमे... ? \nरमणी-मोहन :      (नृत्यक भंिगमा करैत ताल ठोिक-      ठोिक कए) भीतर? \n“धा–िधन–िध᳖ा... भरल तम᳖ा ! \nतेरे-के रे-िधन-ता... आब निञ िचन्ता !” \nिभख-मंगनी :     \n(आ᳟यर् भए) माने ? की छैक ई ? \nरमणी-मोहन :    (गवर् सँ) ‘की’ निञ... ‘की’ निञ... ‘के ’ बोल ! \nबोल- भीतर ‘के ’ छिथ ? के , के  छिथ? \nपॉिकट-मार   :      के , के  छिथ? \nरमणी-मोहन :        एक बेिर अिह ᳇ारकेँ  पार कयलेँ त’ भीतर भेटती \nएक सँ एक सुर–नारी,उवर्शी–मेनका–रम्भा... (बाजैत- बाजैत जेना मुँहमे पािन आिब \nजाइत छिन--) \n  \nिभख-मंगनी  :    ईः! रंभा...मेनका... ! (मुँह दूसैत) मुँह-झरकी  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n16  \n \nसब... बᲯर खसौ सबटा पर! \nरमणी-मोहन :        (हँसैत) कोना खसतैक बᲯर ? बᮚ त’ छिन देवराज \nइन्ᮤ लग ! आ अप्सरा त’ सबटा छिथ हुनकिह \nनृत्यांगना। \n  \n[िभख-मंगनीक ᮧितिᮓया देिख कै क गोटे हँस’ लगैत छिथ] \n  \nपॉिकट-मार    :    हे....एकटा बात हम किह दैत छी – ई निह बूझू जे \nदरबᲯा खोिलतिह आनंदे आनंद ! \nबाजारी     :           तखन ? \nबीमा-बाबू   :           अहू ठाम छै अशांित, तोड़-फोड़, बािढ़ आ सूखार ? \nआ िक चारू िदिस छइ हिरयर, अकासस ँ झहरैत \nखुशी के र लहर आ मािटसँ उगलैत सोना ? \nपॉिकट-मार :    िकएक     ? जँ अशांित, तोड़-फोड़ होइत त’ नीक... की \nबूझै छी, एᱫहु अहाँ जीवन–बीमा चलाब’ चाहै छी की ? \nचोर       :           \n(एतबा काल उचᲥा सँ फु सुर-फु सुर क’ रहल  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n17  \n \nछल आ ओᱫिह, दरबᲯा लग ठाढ़ छल– एिह \nबात पर हँसैत आगाँ आिब जाइत अिछ) स्वगर्मे \nजीवन-बीमा ? वाह ! ई त’ ब᲻ नीक गप्प ! \nपॉिकट-मार :    देवराज इंᮤक बᮚ.. बोलू कतेक बोली लगबै छी? \nउचᲥा    :           पन्ᮤह करोड़! \nचोर       :           सोलह! \nपॉिकट-मार :    साढे-बाईस! \nबीमा-बाबू   :           पᲬीस करोड़! \nरमणी-मोहन :           हे हौ! तोँ सब बताह भेलह ? स्वगर्क राजा के र बᮚ, \nतकर बीमा ह ेतैक एक सय करोड़ स ँ कम मे ?                                          \n[कतहु \nसँ एकटा स्टूलक जोगाड़ क’ कए तािह पर चट दय  ठाढ़ भ’ कए-] \n  \n  \nपॉिकट-मार :    बोलू, बोलू भाई-सब ! सौ करोड़ ! \nबीमा-बाबू   :           सौ करोड़ एक ! \nचोर       :           सौ करोड़ दू – \nरमणी-मोहन :    एक सौ दस !  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n18  \n \nिभख-मंगनी  :    सवा सौ करोड़ ! \nचोर       :           डेढ़सौ करोड़... \nिभख-मंगनी  :    पचपन – \nचोर       :           सािठ – \nिभख-मंगनी  :    एकसिठ – \n  \n[दूनूक आँिख–मुँह पर ‘टेनशन’ क छाप स्प᳥ भ’ जाइत छैक। ] \n  \nचोर          :    \n(खᲅझैत)  एक सौ नब्बै... \n  \n[एतेक बड़का बोली पर िभख-मंगनी चुप भ’ जाइत अिछ।] \n  \nपॉिकट-मार :    त’ भाई-सब ! आब अंितम घड़ी आिब गेल अिछ – \n190 एक, 190 दू, 190... \n[ठहᲥा पािड़ कए हँस’ लगलाह बाजारी, दूनू भᮤ ᳞िᲦ आ रद्दी-बला-] \nपॉिकट-मार :    की भेल ?  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n19  \n \nचोर       :           हँस्सीक मतलब ? \nबाजारी     :           (हँसैते कहैत छिथ) हौ बाबू ! एहन मजेदार मोल- \nनीलामी हम कतहु निञ देखने छी ! \nभᮤ-᳞िᲦ 1 :           एकटा चोर... \nभᮤ-᳞िᲦ 2          :    त’ दोसर िभख-मंगनी... \nबाजारी     :           आ चलबै बला पॉिकट-मार... \n[कहैत तीनू गोटे हँस’ लागै छिथ] \nबीमा-बाबू   :           त’ एिह मे कोन अचरज? \nभᮤ-᳞िᲦ 1 :    आ कोन चीजक बीमाक मोल लािग रहल अिछ– \nत’ बᮚ के र ! \nभᮤ-᳞िᲦ 2          :    बᲯर खसौ एहन नीलामी पर ! \nबाजारी     :           (गीत गाब’ लागै’ छिथ) \nचोर िसखाबय बीमा–मिहमा, \nपॉिकट-मारो करै बयान ! \nमार उचᲥा झािड़ लेलक अिछ, \nपाट कपाट त’ जय िसयाराम !  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n20  \n \nदुनू भᮤ-᳞िᲦ  :      (एᲥिह संगे) जय िसयाराम ! \n  \n[पिहल खेप मे तीनू गोटे नाच’-गाब’ लाग ै छिथ। तकर बाद धीर े-धीरे बीमा बाब ू आ \nरद्दी-बला सेहो संग दैत छिथ।] \n  \nबाजारी     :           कौआ बजबै हंसक बाजा \nभᮤ-᳞िᲦ 1 :    हंस गबै अिछ मोरक गीत \nभᮤ-᳞िᲦ 2          :    गीत की गाओत ? छल बदनाम ! \nबाजारी     :           नाट-िवराटल जय िसयाराम ! \nसमवेत    :           मार उचᲥा झािड़ लेलक अिछ। \nपाट-कपाटक जय िसयाराम ! \n  \n[तावत् नचैत नंदी-भृंगीक ᮧवेश होइत छ ैक। द ुनूक नृत्य छलिन शाᳫीय तथा मुँहमे \nबोलो तबलेक-] \nनंदी       :           घर-घर–घरणी \nभृंगी      :           मर-झर जरनी \nनंदी       :           डाहक छाँह मे  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n21  \n \nभृंगी      :    स्याह िवशेष \nनंदी       :           कपटक छट-फट \nभृंगी      :           बगलक दल-दल \nनंदी       :           हुलिक-दुलिक कए \nभृंगी      :           भेल अवशेष ! \nदुनू गोटे   :           [एᲥिह संग गबैत-नचैत तरुआिर सँ चहुँिदिस \nलड़ैत, अगिणत मुदा अदृश्य यो᳍ाक गर काटैत- ] \nचाम-चिकत छी, भान-᮪िमत छी \nबेिर-बेिर बदनाम कू िपत छी \nगड़-गड़ िनगड़ ई हर-पवर्त पर \nतीन लोक चहुँ धाम किथत छी \n  \nकपटक छट-फट िᮢकट िवकट कट \nनट जट लट-कय अट-पट संशय \nनर-जर देहक बात िनशेष ! \nडाहक छाँह मे स्याह िवशेष ! \n   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n22  \n \n[जखन गीत-नाद आ न ृत्य समा᳙ भ’ जाइत अिछ तखन नंदी एकटा टूल पर ठाढ़ भ’ \nकए सब केँ  संबोिधत कर’ लागै छिथ।] \n  \nनंदी       :           \n[सभक दृि᳥-आकषर्ण करैत] \nसुनू सुनू सभटा भाइ-बहीन! नीक जका ँ सुिन िलय’ आ ज ँ िकछु िजज्ञासा हो त’ सेहो \nपूिछ िलय’  [सब गोटे गोल भ’ कए ठाढ़ भ’ जाइत छिथ।] \nभृंगी       :           हम सब जे िकछु कहब से अिह लेल कहब \nजरूरी अिछ, ज े आब दरबᲯा खोिलतिह ओिह पार जैबाक मौका भेटत सबकेँ । मुदा ई \nजानब जरूरी अिछ ज े ओ ि ह  प ा र  अ ह ाँ ल ेल  क ी  अ ि छ  ᮧ त ी क्ष ा  क रैत! (बाजैत सभक \nिदिस देिख लैत छिथ।) अहाँ सब जनै छी ,की छैक ओिह पार? \nचोर       :           स्वगर्! \nपॉिकट-मार   :           नरक! \nिभख-मंगनी  :           अकास! \nरद्दी-बला  :           पाताल! \nनंदी       :           ने क्यो  पूरापूरी  ठीके  बाजल... आ ने क्यो गलते \nबात कहल ! \nभृंगी      :           ई सबटा छैक ओिह पार– एᲥिह ठाम, एᲥिह \nस्थान पर...  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n23  \n \nनंदी       :           आब ई त’ अहाँ सभक अपन-अपन कृ तकमर्क फल \nभेटबाक बात िथक... ककरा भागमे की अिछ... \nबाजारी     :           (टोकै त) से के  कहत ? \nनंदी       :           महाकाल! \nभृंगी      :           ककरहु भेटत ढेर रास काज त’ ककरहु लेल रहत \nकतेको स्पधार्...! क्यो समय बीताओत नृत्य-गीत, \nका᳞-कलाक सङे, आ क्यो एिह सबसँ दूर \nरहत गंभीर शोध मे लागल ! \nनंदी       :           ककरहु लेल रहत पुष्प–शय्या...त’ ककरहु \nएखनहुँ चलबाक अिछ काँट पर दय... ! \nबीमा-बाबू   :           से कोना? \nनंदी       :           देखू ! ई त’ अपन-अपन भाग्य जे एत’ अहाँ-लोकिनमे \nबहुत कम्मे गोटे एहन छी जे संपूणर् उमिर \nजीबाक बाद तखन एत’ हािजर भ ेल छी। क्यो बजार सँ घुरैत काल गाड़ी तर कु चलल \nगेल छी (बाजारी हाथ उठबैत आ कहैत “हम...हम...” ) त’ क्यो चोिर करै काल पकड़ा \nगेलहुँ आ गाम-घरक लोग पीिट-पीिट कए पठा द ेलक एत’! ( चोर ई ᮧसंगक आरंभ \nहोइतिह ससिर कए पड़यबाक च े᳥ा क’ रहल छल त’ ओकरा दू-तीन गोटे पकिड़ कए \n“हे ई िथक ...इय ैह... !” आिद बजलाह)  क्यो अितिरᲦ ᳞स्तता आ काजक टेनशन मे \nअस्वस्थ भेल छलहु ँ (दुनू भᮤ ᳞िᲦ माᮢ हाथ उठबैत छिथ ज ेना स्कू ल ी  छ ा ᮢ  स ब   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n24  \n \nकक्षामे हािजर ी लगबैत अिछ), त’ क्यो र ेलक पटरी प र अपन अ ंितम क्षण मे आिब \nपहुँचल छलहुँ (रद्दी बला आ िभख-म ंगनी बाजल “ज ेना िक हम!” अथवा “हमरो त’ \nसैह भेल छल”। कतेको कारण भ’ सकै त छल। \n  \n[बाजैत बाजैत चािरटा मृत सैिनक मुइलो पर िविचᮢ जकाँ माचर् करैत करैत मंच पर \nआिब जाइत छिथ।] \n  \nबीमा-बाबू   :           \n(चारू गोट े केँ  देखबैत)  आ ई सब ? \nनंदी       :           समय सँ पिहनिह, कोनो ने कोनो सीमामे.... \nघुसपैठीक हाथेँ निह त’ लड़ाई के र मैदानमे... ! \nमृत सैिनक :     (समवेत स्वरेँ) लड़ाईक मैदानमे... ! \nबीमा-बाबू   :           बुझलहुँ ! मुदा... \nनंदी       :           मुदा ई निह बुझलहुँ जे बीमाक काजकेँ  छोिड़ कए \nअहाँ एत’ िकएक आयल छी? \nबीमा-बाबू   :           हम सब त’ सिदखन नव-नव माकᱷटक खोजमे \nकतहु पहुँिचये जाइ छी, एतहु तिहना बूझू... ! \nभृंगी      :           बुझलहुँ निह...आब एतेक रास ने बीमा कं पनी आिब \nगेल अिछ जे ई बेचारे...  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n25  \n \n[तावत् न ंदी-भृंगीक चारू कात जमा भ ेल भीड़ ओिह पार पाछा ँ ि द ि स  सँ ए क ट ा  \nखलबली जकाँ मिच गेल। पता चलल द ुनू ᮧेमी आपस मे झगड़ा क’ रहल छल। रास्ता \nबनाओल गेल त’ ओ दुनू सामने आिब गेल।] \nनंदी       :           (जेना मध्यस्थता क’ रहल छिथ) की बात िथक ? \nहमरो सब केँ  त’ बूझ’ िदयह! \nᮧेिमका     :           देखू ने... जखन   दुनू गोटेक पिरवार िबल्कु ल मान’ \nलेल तैयार निञ छल हमरा दुनूक संबंध तखन... \nᮧेमी       :           तखन िमिल कए िवचार कै ने छलहुँ जे संगिहसंग \nजान द’ देब... \nᮧेिमका     :           सैह भेल, मुदा…. \nनंदी       :           मुदा ? \nᮧेिमका     :           मुदा आब ई किह रहल छिथ...िहनका घुिर जैबाक \nछिन... \nᮧेमी       :           हँ...हम चाहै छी एक बेर आर जीबाक ᮧयास करी। \nमुदा ई निह घुर’ चाहै छिथ। \nᮧेिमका     :           हँ, हम निञ चाहै छी जे धुिर जाइ... ! \nरमणी-मोहन :           (अगुआ कए ᮧेिमका लग आिब कए) निञ जाय  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n26  \n \nचाहै छिथ त’ रह िदयौक ने... हम त’ छीहे ! (कहैत \nआर आगाँ बढ़बाक ᮧयास करैत’ छिथ।) \nभृंगी      :           धत् ! (रमणी-मोहन केँ  ितरस्कार करैत) अहाँ हँटू \nत’... ! आ चुप रहू ! \nनंदी       :           मुदा ई त’ अहाँ दुनू गोटे हमरा दुनू केँ  धमर्-संकट \nमे पहुँचा देलहुँ। \nभृंगी      :           आ घुरबे िकयै’ करब ? \nᮧेमी       :           एक बेर आर ᮧयास करी, जँ हमर दुनूक िववाहक \nलेल ओ लोकिन राजी भ’ जािथ। \nभृंगी      :           ओ– ई बात ? \nनंदी       :           त’ एकर िनदान त’ सहजेँ क’  सकै  छी हम सब? \nᮧेिमका     :           से कोना ? \nभृंगी      :           िकछुओ निह...बस, छोट-छीन- ‘ऐिक्सडᱶटे’ करबा \nिदय आ ल’ आनू दुनू जोड़ी माय-बाप केँ  \nएतिह...यमालय मे... \n  \nᮧेमी       :           निह-निह !  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n27  \n \nᮧेिमका     :           से कोना भ’ सकै  छइ ? \nᮧेमी       :           हम सब निञ चाहब जे हमरा सभक लेल हुनको \nलोकिनक ᮧाण हरल जाइन। \nनंदी       :           तखन त’ एकिह टा उपाय भ’ सकै त अिछ। \nᮧेमी-ᮧेिमका :          (एᲥिह संगेँ) की ? कोन उपाय ? \nभृंगी      :           इयैह...जे अहाँ दुनूक िववाह... \nनंदी       :           एतिह क’  देल जाय... \n  \n[सब ᮧस᳖ भ’ जाइत छिथ – स्प᳥तः सभक दुि᳟न्ता दूर  भ ’  ज ा इ त  छ ि न ।  ᮧेिमका \nलजा’ जाइत छिथ, ᮧेमी सेहो ᮧस᳖, मुदा कनेक शंिकत सेहो-] \nभृंगी      :           खाली इयैह सोच’ पड़त’ जे कन्यादान के  करत...?  \nबाजारी     :           (आगाँ बिढ़ कए) आ हम त’ छी ने ! (कहैत \nᮧेिमकाक माथ पर हाथ रखैत छिथ; ᳩेहक \nआभास– ᮧेिमका झुिक कए हुनक पैर धूबैत \nछिथ।) \nभृंगी      :           बस आब दरकार खाली ढोल-िपपही आ बाजा– \n                              गाजा... !  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n28  \n \nनंदी       :           सेहो भ’ जेतैक... ! \n  \n[दुनू हाथ सँ तीन बेर ताली दैत छिथ। एकटा कतार सँ ढोल–िपपही-बाजा बजौिनहार \nसब आब ैत छिथ आ बाजा-बजब’ लाग ै छिथ। सबटा पाᮢ हुनके  स भ क  प ा छ ाँ-पाछाँ \nएकटा पंिᲦ मे चलैत-नाचैत, आनन्द करैत बाहर चिल जाइत छिथ।] \n  \n[मंच पर रिह जाइत छैक माᮢ बंद िवशाल स्वगर्-᳇ार ! स्पॉट-लाईट दरबᲯा पर पड़ैत \nअिछ आ अन्हार भ’ कए ᮧथम कल्लोलक समाि᳙क घोषणा करैत अिछ।] \n                  ***************** \n                                                                 (ᮓमश:) \n (ᮓमश:) \n \n \n2.शोध लेख \n मायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \nᮧथमं शैल पुᮢी च/ मंᮢपुᮢ/ /पुरोिहत/ आ' ᳫी-धन के र संदभर्मे  \n᮰ी मायानान्द िम᮰क जन्म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 अगस्त 1934 ई.केँ भेलिन्ह। मैिथलीमे एम.ए. \nकएलाक बाद िकछ ु ि द न  ई  आ क ा श व ा न ी  प ट न ा क  च ौ प ा ल  सँ स ंब ᳍  र ह ल ा ह  ।  त क र ा  ब ा द  स ह र स ा  क ॉ लेजमे \nमैिथलीक  ᳞ाख्याता आ’ िवभागाध्यक्ष रहलाह। पिहने मायानन्द जी किवता िलखलिन्ह,पछाित जा कय िहनक \nᮧितभा आलोचनात्मक िनबंध, उपन्यास आ’ कथाम े सेहो ᮧकट भेलिन्ह। भाङ्क लोटा, आिग मोम आ’ पाथर  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n29  \n \nआओर चन्ᮤ-िबन्दु- िहनकर कथा संᮕह सभ छिन्ह। िबहािड़ पात पाथर , मंᮢ-पुᮢ ,खोता आ’ िचडै  आ’ स ूयार्स्त \nिहनकर उपन्यास सभ अिछ॥ िदशा ंतर िहनकर किवता स ंᮕह अिछ। एकर अितिरᲦ सोने की न ैय्या माटी के  \nलोग, ᮧथमं शैल पुᮢी च,मंᮢपुᮢ, पुरोिहत आ’ ᳫी-धन िहनकर िहन्दीक कृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िहन्दी आ’ मैिथली \nदुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ’ एकर म ैिथली संस्करणक हेतु िहनका सािहत्य अकादमी प ुरस्कारसँ सम्मािनत \nकएल गेलिन्ह। ᮰ी मायानन्द िम᮰ ᮧबोध सम्मानसँ सेहो पुरस्कृ त छिथ। पिहने मायानन्द जी कोमल पदावलीक \nरचना करैत छलाह , पाछाँ जा’ कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलिन्ह। \n  \n ᮧथमं शैल पुᮢी च/ मंᮢपुᮢ/ /पुरोिहत/ आ' ᳫी-धन के र संदभर्मे  \nमायानन्द िम᮰जी सािहत्यकारक दृि᳥कोण रिखतिथ आ’ पा᳟ात्य इितहासकारक गॉिसपसँ बिचतिथ त ँ आयर् \nआᮓमणक िस᳍ांतकेँ  नकािर सिकतिथ। सरस्वतीक धार ऋगवेदक सभ मंडलमे अपन िवशाल आ’ आह्लादकारी \nस्वरूपक संग िव᳒मान अिछ। िसन्धु आिक सरस्वती नदी घाटीक सभ्यता तखन खतम आिक ᮳ासक िस्थितमे \nआएल जखन सरस्वती सुखा गेलीह। अथवर्वेदमे सेहो सरस्वती जलमय छिथ। ऋगवेदमे जल-ᮧलयक कोनो चचर् \nनिह अिछ, आ’ अथव र्वेदमे तािह िदिश स ंके त अिछ। भरतवासी जखन पि᳟म िदिश ग ेलाह, तखन अपना स ंग \nजल-ᮧलयक िखस्सा अपना संग ल ेने ग ेल ा ह ।  ज ल - ᮧ ल य क  ब ा द  भ र त व ा स ी  स ा र स् व त  ᮧ देशसँ प ूब िदिश क ुरु-\nपांचालक ᮩᳬिष ᮧदेश िदिश आिब गेलाह।  \n  \nसरस्वती रिहतिथ तँ बात िकछु आर होइत, म ुदा सुखायल सरस्वती एकटा िवभाजन रेखा बिन ग ेलीह, आयर्-\nआᮓमणकारी िस᳍ांतवादी लोकिनकेँ  ओिह सुखायल सरस्वतीकेँ  लँघनाइ असंभव भ’ गेल। \nिसन्धु िलिपक िववेचन सेहो िबना ᮩाᳬीक सहायताक संभव निह भ’ सकल अिछ।  \n  \nिᮕिफथक ऋगवेदक अन ुवादक पादिटप्पणीमे प ि ह ल  बेर ई आश ंक ा  ᳞ क् ᱫ  क ए ल  गेल ज े आ यर् आᮓमणकारी \nपि᳟मोᱫरसँ आिब कए म ूल िनवासीक द ुगर् तोड़लिन्ह। दुगर्मे रहिनहार ब ेशी सभ्य रहिथ। 1947 मे ह्वीलर ई \nिस᳍ांत ल’ कए अएलाह ज े िवभािजत पािकस्तान सभ्यताक के न्ᮤ छल आ’ आयर् आᮓमणकारी िवदेशी छलाह। \nएकटा भारतीय िव᳇ान रामᮧसाद चंद तािहसँ पिहने ई किह देने रहिथ, जे एिह नगर सभक िनवासी ऋगव ेदक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n30  \n \nपिण छलाह। मुदा माशर्ल 1931 ई मे ई नव गप कहन े छलाह जे आयर्क भारतमे ᮧवेश 2000 ई.पूवर् भेल छल, \nआ’ तावत हड़प्पा आ’ मोहनजोदड़ोक िवनाश भ’ च ुकल छल। 1934 म े ग ॉ डर्न चाइल्ड कहलिन ज े आ यर् \nआᮓमणकारी संभवतः भ’ सक ै त छिथ। 1938 म े मकॉय मोहनजोदाड़ोक आᮓमणक ेँ  नकारलिन्ह, िकछ ु \nअिस्थपᲳड़क आधार पर एकरा िस᳍ कएनाय स ंभव निह। ड ेल्स 1964 म े एकटा िनबन्ध िलखलिन्ह ‘द \nिमिथकल मसेकर ऑफ मोह ंजोदाड़ो’ आ’ आᮓमणक दंतकथाक उपहास कएलिन्ह।तकर बाद ह्वीलर 1966 म े \nिकछु पाँछा हटलाह, म ुदा मकॉयक कबायलीक बदलाम े सभटा आᮓमणक िजम्मेदारी बाहरा आयर्गण माथ पर \nपटिक देलिन्ह। आब ओ’ कहए लगलाह जे आयर् आᮓमणकेँ  िस᳍ निह कएल जा’ सकै त अिछ, म ुदा जौ ँ ई संभव \nनिह अिछ, त ँ अ संभव स ेह ो  न ि ह  अ ि छ ।  स् टुआटर् ि प ग ॉ ट  1 9 6 2  त क  ह् व ी ल र क  संग ई द ुराᮕह करैत रहलाह। \nिपगॉट आय र्केँ  ि म त ᳖ ी सँ आएल कहलिन्ह। नॉम र्न ᮩाउनकेँ  स ेहो प ंजाब ᮧदेशक श ेष भारतक स ंग सा ंस्कृ ितक \nसंबंधक संबंधमे शंका रहलिन्ह। संस्कृ त आ’ ᮤिवड़ भाषाक अमेिरकी िवशेषज्ञ एमेनो िलखलिन्ह जे िसन्धु घाटी \nकखनो श ेष भारतस ँ त ेन ा  भ ’  क ए  स ांस्कृ ितक रूपस ँ ज ुड़ ल  न ि ह  छ ल ।  जे आ यर् ओ त य  अ ए ल ा ह  सेहो ईरानी \nसभ्यतासँ बेशी लग छलाह। \n  \nमुदा पॉिजटर 1922 मे भरत सािहित्यक परम्परासँ िस᳍ कएलिन्ह जे भारत पर आयर्क आᮓमणक कोनो ᮧमाण \nनिह अिछ। ओ’ िस᳍ कएलिन्ह, ज े भा र तसँ आ यर् पि᳟म िदिश ग ेलाह आ’ तकर सािहित्यक ᮧमाण उपलब्ध \nअिछ। ल ᱹगडन सेहो कहलिन्ह जे आ यर् भारतक ᮧाचीनतम िनवासी छलाह आ’ आय र्भाषा आ’ िलिपक ᮧयोग \nकरैत छलाह। िᮩजेट आ’ रेमण्ड ऑलिचन आ’ कौलीन रेनᮨीव आिद िव᳇ान ᮧाचीन भारतक पूवार्ᮕह िव᳣ेषण \nकएने छिथ।  \nिमत᳖ी शासक िमᮢ, वरुण, इन्ᮤ आ’ नासत्यक उपासक छलाह। िहᱫी राज्यमे सेहो वैिदक देवता लोकिनक पूजा \nहोइत छल।आलᮩाइट आ’ लᱹबिडन सेहो दू हजार साल पिहन े दिक्षण-पि᳟म एिशयामे इंडो आयर् भाषा बाजल \nजाइत छल आ’ संख्यासोचक शब्द सेहो भारतीय छल। \nई लोकिन भारतीय छलाह आ’ ऋगव ेद क  र च न ा क  ब ा द  भ ा र त सँ ब ा ह र  गेल छलाह। बहुवचन ᳫीिलग रूप \nऋगवेदक द ेव ग ण क  ि व ि श ᳥  रू प  अ न् य ᮢ  उ प ल ब् ध  न ि ह  अ ि छ ।  इंडो योरोिपयन द ेवतंᮢमे भ ा र त ी य  देवीगणक \nिवरलता प ूवर्वᱫᱮ भारतीय मातृसᱫात्मक व्य्वस्थाक बादक योरोपीय परवᱫᱮ िपतृसᱫात्मक ᳞वस्थाक \nपिरचायक अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n31  \n \n  \nआब आऊ स ुमेरक जल ᮧलय पर, जेिक 3100 ई.प ू. मे मानल जाइत अिछ। भारतीय किल स ंवत 3102 ई.प ू. \nमानल जाइत अिछ। अतः एिह ितिथसँ पूवर् ऋगवेदक पूणर् रचना भ’ गेल छल।    \n (अनुवतर्ते) \n \n3.उपन्यास  \nसह᮲बाढ़िन -गज ेन्ᮤ ठाकु र \n  \n  \n“काका यौ, हम निह लग ेिलअिन्ह कबकबाउछ”। ई गप कहैत हमर आ ँिखमे नोर आिब ग ेल छल। बनाइकेँ  िकछु \nगोटे छौड़ा स भ दलान पर स ुतलमे कबकबाउछ लगा’ द ेने छलिन्ह। कलम िदिशस ँ खेला-कु दा क ए सभ आिब \nरहल छल। महारक कातम े कबकबाउछक पात तोड़लक, आ’ एकर पातक ेँ  च म ड़ ा  प र  र ग ड़ ल ा सँ ह ो य ब ल ा  \nपऋणाम पर चचा र् होमय लागल। क्यो अपन चमड़ा पर लग ेबाक हेतु तैयार निह छल स े दलान पर बनाइक ेँ  \nसुतल देिख हुनके  देह पर पात रगिड़ द ेलकिन्ह। पाछाँसँ हम अब ैत छलहु ँ आ’ सभ छौड़ात ँ िनपᱫा भए गेल, \nबनाइक नजिर हमरा पर पड़लिन्ह। से ओ’ काकाकेँ  किह देलिखन्ह। काका हमर कोनो गप निह सुनलिन्ह आ’ दस \nबेर कान पकिड़ कए उᲶा-बैसी करबाक सजा भ ेटल। संगिह साँझमे संगी सभक स ंग खेलेबाक बदला काका आ’ \nहुनक भजार सभक संग खेत पथारक िदिश घूमबाक िनणर्य भेल जािहसँ हमर बदमस्ती कम होय। \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n32  \n \n  \nबािढ़क समय छल।नाओ पर बािढक द ृश्य आ’ िसल्लीक िशकार। बादमे तँ एकर िशकार पर सरकार ᮧितबंध \nलगा’ द ेलक। म ुद ा  म ो न  ह म र  ट ाँग ल  र ह ल  ग ा म  प र क  क ि ल् प त  खेल सभक िदिश, ज े ह म र  स भ क  संगी सभ \nखेलाइत होयताह। ई छल पिहल िदन। \nदोसर िदन बेरू पहर धिर हम एिह ᮧत्याशामे छलहुँ, जे आइ फे रसँ काकाक संग जाए पड़त। ओना स ंगी सभकेँ  \nहम ई भास निह होमय द ेिलयैक जे हम एको रᱫी िचिन्तत छी, आ’ नाओ आ’ िसल्लीक िखस्सा सभ तन्मयतासँ \nसुनैत रहलाह। म ुदा हमर म ुखाकृ ित देिख कए काका प ुछलिन्ह, जे आइ हमरा सभक स ंग जएबाक मोन निह \nअिछ? तँ हम निञ निह किह सकिलयिन्ह। म ुदा फे र अपनाकेँ  सम्हारैत कहिलयिन्ह, जे मोन तँ गामे पर लगैत \nअिछ। तखन काकाकेँ  व्दया लािग गेलिन्ह, आ’ एिह ᮧितबन्धक संग की हम बदमस्ती निह करब हमरा गाम पर \nरहबाक छूिट भेिट गेल। \n  \nगाममे ड ेढ़ साल धिर रहलहु ँ, आ’ जखन बाब ूजीक ᮝांसफर पटना भ’ ग ेलिन्ह, तखन बड़का भ ैयाक स ंगे \nपहलेजाघाट आ’ महेन्ᮤूघाट द’ कए पटना आिब ग ेलहुँ। ओतय स्कू ल सभमे ᮧवेश परीक्षा होइत छल आ’ बाबूजी \nभायकेँ  छठासँ सतमाक हेतु आ’ हमरा प ँचमासँ छठा आ’ सतमा द ुनू वगर्क हेतु ᮧवेश परीक्षामे बैसओलिन्ह। आ’ \nतकरा बाद हमरा ब ुझायल जे िकएक हमरा बाब ूजी पचमेमे छठाक िवज्ञान आ’ गिणत पिढ़ लेबाक हेतु कहने \nछलाह। ᮧवेश परीक्षामेमे ईएह दुनू िवषय पूछल जाइत छल। \nअस्तु हमरा छठा आ’ सतमा द ुनू वगर्क हेतु आ’ भाएकेँ  सतमाक हेतु चयन िजला स्कू लमे भए गेल। फे र शहरक \nसरकारीयो स्कू लमे ᮟेस छलैक। से दुनू गोटे बाबूजीक संग दोकान गेलहुँ आ’ ᮟेस िसयाओल गेल, दू-दू टा हाफ पᱹट \nआ’ एक-एकटा अ ंगा। स्कू लक पिहलुके  िदन मािर होइत-होइत बचल। एकटा चौड़ा हमरा द ेहाती कहल तँ से तँ \nहमरा कोनो खराप निह लागल। ओिह उ᮫मे देहाती शब्द हमरा नीके  लगैत छल, मुदा आइ सोचैत छी तँ ओ’ ई \nशब्द ᳞ंग्यात्मक रूपेँ कहने छल। फे र जखन ओ’ द ेखलक जे ई तँ निह खौ ँझायल तखन बंगाली-बंगाली कहनाइ \nशुरू कएलक। हम द ुनू भ ा इ  प ा त र  दुबर आ’ श ु᮪-शा᮪ िचᲥन-चुनमुन लग ैत छलहु ँ, तािहओ ᳇ारे ओ ’  ह म र ा   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n33  \n \nसभकेँ  बंगाली बुिझ रहल छल। हम ई ᳞ ंग्य निह सुिन सकलहुँ, आ’ ओकरा िदिश मार-मार कए छ ुटलहुँ। भाइ \nबीच-बचाओ कएलक। \n (अनुवतर्ते)                   \n4.महाका᳞  \n महाभारत –गजेन्ᮤ ठाकु र(आँगा)          ------ \n2.सभा पवर् \n  \nसंतोष भेलिन्ह पाण्डव-जनकेँ  ई सुिन, \nकथा धृतरा᳦क घुरलाह इन्ᮤᮧस्थ पुिन। \n  \nदुयᲃधन दुःिखत मंᮢणा कएल शकु िनसँ, \nसंग दुःशासन कणर्क मंᮢणा फे र जुआक, \nिवनाशक हिस्तनापुरक छल बेर खराप। \n  \nएिह बेरक िनयम राखल हारत जे से करत, \nबारह वषर्क वनवास आऽ एक वषर् अज्ञातवास। \n  \nधृतरा᳦ दूत पठाओल हिस्तनापुर फे र।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n34  \n \nयुिधि᳧र घुरलाह भायक संग बेर-अबेर, \nसुनाओल गेल शᱫर् सभ रोकल एक बेर। \n  \nमुदा भाग्यराजक आगाँ ककर अिछ चलल, \nनिह मानल कएल युिधि᳧र भाग्यक खेल। \n  \nचिल फे र पासा दुयᲃधनक,वैह खेरहा, \nफᱶिक गोटी िजताओल शकु िन ओकरा। \n  \nहािर हारल राज्य, पाओल छल बनबास, \nयुिधि᳧रक भाग्य चािल कु चािलक जीत, \nराज्यक िनणर्य जुआक गोटीक संगीत, \nकी होएत से निञ जािन सु᳖ अकास।  \n  \n३. वन पवर् \nधमर्राज सभ हािर, \nचलल फे र वैह पथ,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n35  \n \nधमर्क आ’ शािन्तक, \nछोिड़ सभ िबसािर। \n  \nमाता कु न्ती छिल वृ᳍ा भेिल कहल, \nकहल धमर्राज निञ जाऽ सकब अहाँ, \nिवदुर काक के र घर जा’ रहब, \nजाएब कमर् भोगए हम सभ। \n  \nᮤौपदीक पाँचू पुᮢ आ’ पुᮢ अिभमन्युक, \nसुभᮤा जएतीह अपन नैहर ᳇ारकापुर। \n  \nधौम्यक पुरिहत संग ᮤौपदी आऽ चारू भाए, \nकाटब हम संग तेरह वषर्क वनवास जाय। \n  \nनगरवासी सुिन गमनक ई समाचार, \nकएलिन्ह दुर्-दुर दुयᲃधनक अत्याचार। \n   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n36  \n \nजाएब हमहुँ सभ संग,धमर्राज आइ, \nधमर्राज घुराओल सभकेँ  बुझाए जाए। \n  \nसभ घुिर गेल मुदा,निह घुरल ᮩाᳬण जन, \nपुरिहत कहलिन्ह उपासना सूयर्क एिह क्षण। \nवैह दैत छिथ अ᳖-फल समᮕ आयर्, \nउपासनाक उपरान्त ᮧगट भेलाह सूयर्। \n  \nदेलिन्ह अक्षय पाᮢ निह कम होयत अ᳖, \nᮤौपदी सभ ᮩाᳬणकेँ  आऽ पाण्डवकेँ  खोआबिथ, \nफे र खािथ, सभ अघािथ, निञ होए खतम, \nजखन निञ होए खतम पाᮢसँ खा᳒ा᳖। \n  \nयुिधि᳧र पहुँिच सरस्वती धारक कात, \nकाम्यक वनमे कएलिन्ह िनवास। \n  \nएिह बीच सुनैत पाण्डव-ᮧशंसा मुँहसँ िवदुरक,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n37  \n \nधृतरा᳦ िनकािल हटाओल िवदुरकेँ  दरबार-मध्य। \n  \nओहो आिब लगलाह रहए काम्यकवनमे, \nपुिन पठाओल धृतरा᳦ ओतए संजयकेँ । \n  \nपाण्डव-जनक बुझओला उᱫर िवदुर, \nधृतरा᳦ सँग गेलाह पुिन दरबार घुिर। \n  \nऋिष-मुिनक सत्संगसँ लैत िशक्षा आऽदीक्षा, \nसुनैत छलाह कथा सिरता नल दमयन्तीक, \nअगस्त्यक,ऋिष ᮰ृंग,अ᳥ावᮓक,लोपामुᮤाक। \n  \nकृ ष्ण आिब बुझाओल ब्यास अएलाह, \nब्यास कहल यु᳍क हेतु करू त ैय्यारी, \nिबनु इन्ᮤक अमोघ िशवक पाशुपत्याह, \nकोना लड़ब संग भीष्म ᮤोण महारथी। \n   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n38  \n \n (अनुवतर्ते)  \n5. कथा \n9.          पसीधक काँट \n  \nमीत भाइक िखस्सा की कहब। गामस ँ िनकललिथ नोकरी करबाक ह ेतु मुदा यावत लाल काकाक लग रहलाह \nतावत कनैत-कनैत हुनका अकच्छ क’ देलिखन्ह। \n----------------------------------------------------------------------- \nमीत भाइ गाममे रहिथ तँ पसीधक काँटक रस पोखिड़मे द’ कए पोखिरक सभटा माँछ मािर देिथ। \n  \nएक ब ेर प ुबािड़ टोलक कोनो बᲬाक मोन खराप भ ेलैक त ँ ि ह न क ा  सँ अ ए ल ि न् ह  पुछबाक ह ेतु ज े क ो न  द ब ा इ  \nिदयैक। मीत भाइ पसीधक का ँटक रस िपयाबय कहलिखन्ह। फे र मँहीस चरेबाक हेतु डीह िदिश चिल ग ेलाह। \nएक गोट दोसर म ँहीसबार गाम परस ँ अबैत देखा’ पड़लिन्ह तँ पुछलिखन्ह जे हौ बाउ, प ुबािड़ टोल िदिश स ँ \nकोनो क᳖ारोहटो सुिन पड़ल छल अबैत काल? बुझू। ओ’ तँ धन रहल जे मरीजक बापकेँ  रस्तामे क्यो भेँिट गेलैक \nआ’ पूिछ देलकै क, निह तँ अपन बᲬासँ हाथ धोबय जा’ रहल छल। \nफे र मीत भाइ कं ठी ल’ ल ेलिन्ह, मुदा घरमे सभ क्यो माँछ खूब खाइत छलिन्ह। एक बेर भोरे- भोर खेत िदिश \nकोदािर आ’ िछᲵा लए िबदा भेलाह मीत भाइ। ब ु᳖ा-बा᳖ी होइत छल, मुदा आिड़केँ तड़पैत एकटा पैघ रोहुकेँ  \nदेिख कए कोदािर चला देलिन्ह आ’ रोहु दू कु Ჵी भ’ गेल। दुनू ट्कड़ीकेँ  माथ पर उठा कए िवदा भ ेलाह मीत भाइ \nगाम िदिश। तकरा देिख गोनर भाय गाम पर जाइत काल बाबा दोगही लग ठमिक कए ठाढ़ भए ग ेलाह, मोनमे \nई सोचैत जे वैष्णव जीसँ रोहु कोना कए लए ली। आ’ ‘बाबा दोगही’ मीत भाइक टोलक ेँ  गौ ँआ सभ तािह ह ेतु \nकहैत छल, जे क्यो बᲬो जे ओिह टोलमे जनमैत छ्ल से संबंधमे गौँआ सभक बाबा होइत छल।  \n“यौ मीत भाइ। ई की कएलहुँ। वैष्णव भ’ कए माछ उघैत छी”। \n”यौ माछा खायब ने छोड़ने िछयैक। मारनाइ तँ निञ ने”। \nअपन सनक मुँह लए गोनर भाइ िवदा भए गेलाह।   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n39  \n \nसे एक िदन गोनर झा टेलीफोन डायरी देिख रहल छलाह, तँ हुनका देिख मीत भाइ पुछलिखन्ह, “की देिख रहल \nछी”। \nगोनर झा कहलिखन्ह जे “टेलीफोन नंबर सभ िलिख कए रखने छी, तािहमे सँ एकटा नंबर तािक रहल छी”। \n“ आ’ जौँ बाहरमे रस्तामे कतहु पुिलस पूिछ देत जे ई की रखने छी तखन”। \n  \n“ ऐँ यौ से की कहैत छी। टेलीफोन नंबर सभ सेहो लोक निह राखय”। \n”से तँ ठीक म ुदा एतेक नंबर िकएक रखन े छी प ुछला पर जौ ँ जबाब निह द ेब तँ आतंकी बुिझ जेलमे निह धए \nदेत”। \n”से कोना धए देत। एखने हम एिह डायरीकेँ  टुकड़ी-टुकड़ी क’ कए फᱶिक दैत िछयैक”। \nआ’ से किह गोनर भाइ ओिह डायरीकेँ  पाड़-फू िड़ कए फᱶिक देलिखन्ह। \n  \nएक िदन मीत भाए भोर े-भोर पोखिड़ िदिश जाइत रहिथ त ँ जग᳖ाथ भेटलिखन्ह, गोबड़ कािढ़ रहल छलाह। \nकहलिखन्ह,” यौ मीत भाइ, अहूँ सभकेँ  भोरे-भोर गोबड़ काढ़य पड़ैत अिछ ?” \nमीत भाइ देखलिन्ह जे हुनकर किनयो ठािढ़ छलिखन्ह से एखन िकछु कहबिन्ह तँ लाज होएतिन्ह, से िबनु िकछु \nकहने आ गू ब ि ढ़  गेलाह। जखन घ ुरलाह त ँ ए क ा न् त  प ा ि ब  ज ग ᳖ ा थ केँ प ुछलिखन्ह, “भाइ, पिहने ि ब य ा ह मे प ा इ  \nदेबय पड़ैत छलैक, से अहाँकेँ  सेहो लागल होयत। तािह ᳇ारे ने उमिरगरमे िबयाह भेल”। \n”हँ से तँ पाइ लागले छल”। \n”मुदा हमरा सभकेँ  पाइ निह द ेबय पड़ल छल आ’ तािह ᳇ार े गोबरो निह काढ़य पड़ ैत अिछ, कारण किनया ँ \nओतेक दुलारू निह अिछ”। \nएक बेर बᲬा बाबूक ओिहठाम गेलाह मीत भाइ। ओ’ पैघ लोक आ’ तेँ ब᲻ कँ जूस। पिहने तँ सदर्मे गुरसँ होएबला \nलाभक चचर् कएलिन्ह, जे ई ठेही हँटबैत अिछ आ’ फे र गूरक चाह पीबाक आᮕह। मुदा मीत भाए किह देलिखन्ह \nजे गुरक चाह तँ हुनको ब᲻ नीक लगैत छिन्ह, मुदा परुकाँ जे पुरी जग᳖ाथजी गेल छलाह से कोनो एकटा फल  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n40  \n \nछ ो ड़ ब ा क  छ ल ि न् ह  से कु िसयार छोिड़ द ेलिन्ह, आ’ तकर ेसँ त ँ ग ुर बन ैत छैक ।  ओ ि ह  स म य मे च ुकन्दरक पातर \nरिसयन चीनी अबैत छल, से बᲬा बाबूकेँ  तकर चाह िपआबय पड़लिन्ह। \nिकछु िदन पिहने बᲬा बाबू एिह गपक चचर् कएने छलाह जे ओ’ जोमनी छो᭽ने छलाह तीथर्स्थानमे आ’ तैँ जोम \nखाइत छलाह। हरजे की एिहमे। मीत भाइ खूब जबाब देलिन्ह ऐ बेर एिह बातक। अिधक फलम् डूबाडूबी।  \n----------------------------------------------------------------------- \nमीत भाइक बेटा भािग गेलिन्ह। पुछला पर कोढ़ फािट जाइत छलिन्ह।  \n“यौ, लाल काका िबयाह तँ करा’ देलिन्ह, मुदा तखन ई कहाँ कहलिन्ह जे िबयाहक बाद बेटो होइत छैक”। \n  \nआब मीत भाइ बेटाकेँ  ताकए लेल आ’ अपना लेल नोकरी सेहो िदल्लीक रस्ता धेलिन्ह। \nमुदा एिह बेर तँ मीत भाइ फे रमे पिड़ गेलाह। जखने दरभंगासँ ᮝेन आगू बढ़ल तँ सरस्वती मंद पड़ए लगलिन्ह। \nकनेक ᮝेन आगू बढ़ल तँ एकटा बूढ़ी आिब गेलीह, मीत भाइकेँ  बचहोन्ह देखलिन्ह तँ कहए लगलीह  \n“बौआ कनेक सीट निञ छोिड़ देब”। \nतँ मीत भाइ जबाब देलिखन्ह, \n“माँ। ई बौआ निह। बौआक तीन टा बौआ”। \nआ’ बूढ़ी फे र सीट छोड़बाक लेल निह कहलिखन्ह। \nमीत भाइ मुगलसराय पहुँचैत पहुँचैत िशिथल भए ग ेलाह। तखने पुिलस आयल बोगीमे आ’ मीत भाइक झोड़ा-\nझपटा सभ द ेख ए  ल ग ल ि न् ह ।  त ा ि ह मे ि क छु न ि ह  भेटलैक ओकरा सभक ेँ । ह ँ ख ेसारी सागक िबिड़या बना कए \nकिनयाँ सनेसक हेतु देने रहिथन्ह लाल काकीक हेतु। मुदा पुिलसबा सभ लोिक लेलकिन्ह। \n”ई की छी”। \n”ई तँ सरकार, छी खेसारीक िबिड़या”। \n”अच्छा, बेकू फ बुझैत छी हमरा। मोहन िसह बताऊ तँ ई की छी”।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n41  \n \n” गाजा छैक सरकार। गजेरी बुझाइत अिछ ई”। \n”आब कहू यौ सवारी। हम त ँ मोहन िसहकेँ  निह कहिलय ैक, जे ई गाजा छी। म ुदा जेँ तँ ई छी गाजा, त ेँ मोहन \nिसह से कहलक”। \n”सरकार िछयैक तँ ई िबिड़या, हमर किनयाँ सनेस बन्हलक अिछ लाल काकीक..........” \n” ल’ चलू एकरा जेलमे सभटा किह देत”। मोहन िसह कड़कल। \nमीत भाइक आँिखसँ दहो-बहो नोर बहय लगलिन्ह। मुदा िसपाही छल बुझनुक। पुछलक  \n“कतेक पाइ अिछ सँगमे”। \nिदल्लीमे स्टेशनसँ लालकाकाक घर धिर दू बस बदिल कए जाए पड़ैत छैक। से सभ िहसाब लगा’ कए बीस टाका \nछोिड़ कए पुिलसबा सभटा ल’ लेलकिन्ह। हँ खेसारीक िबिड़या धिर छोिड़ देलकिन्ह। \n  \nतखन कोहुनाकेँ  लाल काकाक घर पहुँचलाह मीत भाइ। \nमुदा रहैत रहिथ, रहैत रहिथ की सभटा गप सोचा जाइत छलिन्ह आ’ कोढ़ फािट जाइत छलिन्ह। तावत गामसँ \nखबिर अएलिन्ह जे बेटा गाम पर पहु ँिच गेलिन्ह। लाल काकी लग सप्पथ खएलिन्ह मीत भाइ जे आब पसीधक \nकाँट बला हँसी निह करताह। “नोकरी-तोकरी निह होयत काकी हमरासँ” ई किह  मीत भाइ गाम घुिर कए जाय \nलेल तैयार भ’ गेलाह।  \n6. प᳒  \nअ.प᳒ िवस्मृत किव स्व. ᮰ी रामजी चौधरी (1878-1952)  \nआ.प᳒ गंगेश गुंजन  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n42  \n \nइ.प᳒ ज्योित झा चौधरी 1.मनुष्य आ' ओकर भावना 2.हम्मर गाम  \nई.प᳒ गजेन्ᮤ ठाकु र \nिवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल \nछल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक \nअᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई गोट-पचासेक प᳒ \nिवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। \nिवस्मृत किव- पं. रामजी चौधरी(1878-1952) जन्म स्थान- ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी,िजला-मधुबनी. \nमूल-पगुल्बार राजे गोᮢ-शािण्डल्य । \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलिन्ह, तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितिरक्ᱫ \nᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलिन्ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणर् अिछ, ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ \nᮧा᳙ पदावलीमे अिछ, ई ᮧभाव हुंकर बाबा जे गबैय्या छलाहसँ ᮧेिरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक \nपंच्देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेिट जायत, से रामजी चौधरी महे᳡ानी िलखलिन्ह आ’ चैत \nमासक हेतु ठुमरी आ’ भोरक भजन (पराती/ ᮧभाती) सेहो। जािह राग सभक वणर्न हुनकर कृ ितमे अबैत अिछ से \nअिछ:  \n1. राग रेखता 2 लावणी 3. राग झपताला 4.राग ᮥुपद 5. राग संगीत 6. राग देश 7. राग गौरी 8.ितरहुत 9. \nभजन िवनय 10. भजन भैरवी 11.भजन गजल 12. होली 13.राग श्याम कल्याण 14.किवता 15. डम्फक \nहोली 16.राग कागू काफी 17. राग िवहाग 18.गजलक ठुमरी 19. राग पावस चौमासा 20. भजन ᮧभाती \n21.महेशवाणी आ’ 22. भजन कीᱫर्न आिद। \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे िकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, तकर ᮧयोग सेहो किवजी \nकएलिन्ह। \nᮧस्तुत अिछ हुनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧस्तुित:- \n1. \nभजन िवनय  \nᮧभू िबनू कोन करत दुखः ᮢाणः॥ \nकतेक दुःखीके  तारल जगमे भव सागर िबनू जल जान, कतेक चूिक हमरासे भ’ गेल सोर ने िसनई छी कानः॥ \nअहाँ के  त बैिन परल अिछ पितत उधारन नाम ।नामक टेक राखू ᮧभू अब\nहूँ हम छी अधम महानः॥ जौँ नञ कृ पा \nकरब एिह जन पर कोना खबिर लेत आन। रामजी पिततके  नािह सहारा दोसर के  अिछ आनः॥ \n  \n2. \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n43  \n \nभजन ल᭯मी नारायण जीक िवनय \n  \nल᭯मी नारायण अहाँ हमरा ओर नञ तकइ छी यौ। \nदीनदयाल नाम अहाँके  सभ कहए अिछ यौ। \nहमर दुःख देिख िबकट अहाँ डरए छी यौ। \nब्याध गिणका िगध अजािमल गजके  उबारल यौ। \nकौल िकरात िभलनी अधमकेँ  उबारल यौ। \nकतेक पिततके  तारल अहाँ मािन के  सकत यौ। \nरुᮤपुरके  भोलानाथ अहाँ के  धाम गेलायो। \nज्यᲂ न हमरा पर कृ पा करब हम िक करब यौ। \nरामजी अनाथ एक दास राखु यौ। \n3. \nभजन िवनय भगवती \n  \nजय जय जनक निन्दनी अम्बे, िᮢभुवन के  तू ही अवलम्बेः। \nतुही पालन कारनी जगतके , शेष गणेश सुरन के ः। \nतेरो मिहमा किह न सकत कोउ, सकु चत सारभ सुरपित कोः। \nपरमदुखी एिह जगमे, के  नञ जनए अिछ िᮢभुवनमेः॥ \nके वल आशा अहाँक चरणके, राखू दास अधम के ः॥ \nिकयो निह रािख सकल शरणᲂमे, देख दुखी िदनन के ः॥ \nजौँ निह कृ पा करब जगजननी, बास जान िनज मनमे। \nतौँ मेरो दुख कौन हटावत, दोसर छािड़ अहाँके ः॥ \nकबहौँ अवसर पािब िवपित मेरो किहयो अवधपित को, \nरामजी क निह आन सहारा छािड़ चरण अहाँके ः॥ \n(अनुवतर्ते) \nगंगेश गुंजन(1942- )। जन्म स्थान- िपलखबाड़, मध ुबनी। एम.ए. (िहन्दी), र\nेिडयो नाटक प र \nपी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' उपन्यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबिटया नाटक ब ुिधबिधयाक\nलेखक। उिचतवᲦा (कथा स ंᮕह) क ल ेल सािहत्य अकादमी प ुर स् क ा र ।  ए क र  अ ि त ि र क् ᱫ  ह म  ए क ट ा  ि म थ् या\n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n44  \n \nपिरचय, लोक स ुनू ( क ि व त ा  संᮕह), अन्हार- इजोत (कथा स ंᮕह), पिहल लोक (उपन्यास), आइ भो ट \n(नाटक)ᮧकािशत। िहन्दीमे ि म ि थ ल ांचल की लोक कथाए ँ,  मिणप᳑क न ैका- बिनजाराक म ैिथलीसँ ि ह न् दी \nअनुवाद आ' शब्द तैयार है (किवता संᮕह)।  \nदेश छोिड़ कत' गेल, देश छोिड़ िकयेक गेलय ? \n  \nिदन के हन पहाड़ भेलय \nकत कहां ऋतु औनायल \nरस्ता अन्हार भेलय \n  \nचाही से गेल गाम \nअनचाहल फे र आयल \nबीच बाट पर तेना  \nआइ सूयर् ठाढ़ भेलय, \nआगां अन्हार भेलय \n  \nकोनो ने समाद \nकानो िकछुओ सनेस निह \nजािन निह के हन गँहᱭर उदेस की \nओना तं अयवाक िकछु िवशेष रहय \nमन तᱶ भदविरया मेघक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n45  \n \nअकास भेलय, \nएखनिह िबन पािनक \nकहार  गेलय \n  \nिकयेक एना कारी फू ल \nिकयेक एना कोकनल फल \nिकयेक एना उष्ण बसात \nएना िकयेक अपस्याँत \nगाम-घर,लोक, खेत-पथार \nलोकक स्तब्ध मुखाकृ ित \nडािर-पात हीन ठुᲸ गाछ \nएतेक एना िकयेक अनिचन्हार भेलय \n  \nहमर हृदय हमर ᮧाण के र आंगन \nछोिड़-छािड़ िबन कहने-सुनने \nकोन मृग मरीिचका मे आिखर से, \nचुपचाप घरसँ बहार भेलय \nदेश छोिड़ कत' गेल, \nदेश छोिड़ िकयेक गेलय ?   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n46  \n \n \n \n ज्योितकेँ www.poetry.comसँ स ंपादकक चॉयस अवाड र् ( अंᮕेजी प᳒क ह ेतु) आ' हुनकर \nअंᮕेजी प᳒ िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com के र मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -ब ेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी \nिववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गर्ल्सर् ह ा ई  स् कू ᬽ, िमसेज के  ए म  प ी  ए म  इ न् ट र  क ा लेज़, इिन्दरा \nगान्धी  ओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता-\n᮰ी शुभंकर झा, ज़मश ेदपुर ;  म ा त ा -  ᮰ ी म त ी  सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दाद ी \nनानी भाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \n1.मनुष्य आ' ओकर भावना \nकठोर हृदयमे भावुकता नुकायल भेटल, \nपुछिलयै, “ तोहर आब कोन स्थान ?” \nबड़ िनमर्लतासᱰ उᱫर देलक, \n''हमरा सᱰ निह तोरा सबके  ᮢाण। \n  \nᮓोध, ᮧेम, दु:ख, दया आिद जीवनक अंश  \nअिहसᱰ पूणर्त: िवमुᲦ भेनाई किठन; \nपरन्तु गलतकेँ  िबसरा कऽ नीक िवचारकेँ   \nआ᮰य देनाय अिछ अपन आधीन ।  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n47  \n \n  \nदया परोपकारक अिध᳧ाᮢी अिछ , \nदु:ख खुशीक महᱬव बुझाबए छै। \nᮓोध सᱰ हठ, ᮧेमसँ त्याग जनमैत अिछ, \nबस उिचत िदशा िनदᱷशन आवश्यक छै। \n  \nमानवक बुि᳍ भावनासᱰ  ᮧभािवत होइत अि़छ ; \nभने ओ स्वयम् केँ  िवधाता बनओने िफरैए। \nआधुिनकताक होड़मे िन᳧ुरता ओढ़ने अिछ, \nभावनाहीन भऽ कऽ जीिवत निह रिह सकै ए। \n2. \nहम्मर   गाम            \nगरमी मᱶ सुयᲃदय के  समय कतेक शान्त आ' शीतल, \nलू आ उमस सᱰ ओत ᮧोत दुपहिरया तेहने िबगड़ल; \nसᱼझ हुअ सऽ पिहने धूल धᲥड़ आ' िबहािर, \nराइत होित देरी अन्हार, तािह पर मच्छड़क मािर। \n  \nअिह सबहक बीच बसल बस एक माᮢ िमठास  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n48  \n \nअप्पन भाषाक ज देने अिछ गाम जायक प्यास \nजतऽ सभ्यता के  लाज मᱶ अपनापन निह नुकाइत छल \nलोक हाक दऽ कऽ हाल पूछऽ मᱶ निह सकु चाइत छल \n  \nअनार, शरीफा, खजूर, लताम, पपीता, जलेबी, के रा सिहत लीचीक बगान \nके सौर, कटहर, बेल, धाᮢी, जामुन, बेरक संग अप्पन पोखिरक मखान \nफे र आमक गाछी सेहो अिछ जतऽ गमᱮ िबतौनाई निह अखड़ल \nहवा िबहािर मᱶ खसल आम बीछऽ लेल भगनाई निह िबसरल \n  \nगजेन्ᮤ ठाकु र  \n  \nसपना \n  \nसपना, \nसपना सुन्दर सुन्दर? \n  \nनिञ, निञ छल ओतेक सुन्दर, \nबᲬामे ई खूब डरओलक तोड़ैत, \nआँिखसँ िछनैत सुतबाक उत्सुकता ,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n49  \n \nजखन मोन उखड़ैत छल घबड़ाइत। \n  \nदेश कालक सीमा बन्हलहुँ, \nपुरखाक ᮪मकेँ  अपनओने, \nमुदा ᮧथम बीजी-पुरुषक छ᳑, \nनिह छल जाइत मोनक ᮪म। \n  \nबचहनक मोनक-छाती धक-धक, \nकरैत छल खोज जगक जन्मक, \nनिह पओने कोनो ᮧ᳤ोᱫर, \nछोड़ैत ई᳡र पर ई शा᳡त। \n  \nमुदा ई᳡रक मोन आ’ शा᳡त स्वरूपक, \nनिह सोझ भेल ससरफानी पड़ल िगरह, \nछाती-मोनक करैछ, बढ़ल जे धकधकी, \nसपना सेहो निञ, जौँ अबैछ िन᳖ बेशी। \n  \nसंसारकेँ  सहबाक ईहो अिछ ᮧहेिलका,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n50  \n \nिबनु समस्या समाधानक करैत छी,  \nहँसैत िबहुँसैत बनबैत सवᲃपिर भाग्यराजकेँ , \nकरैत छी सभटा अपने, आ’ ई छी कहैत, \nकहैत जे हम छी भाग्यराजक कठपुतली। \nई᳡रक ई लीला? अिछ मोनक छातीक संग, \nभौितक छातीकेँ  सेहो, जे धकधकी ई बढ़बैत। \n  \nसपना सुन्दर आिक डरओन निह कोनो, \nअिछ आब अबैत। \n \n7. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n-गजेन्ᮤ ठाकु र \nकथा \nक᳟न् आ᮰मः तत धौम्यः इित महिषः पाठेित स्म। बहुिशष्याः तस्य समीपे पाठनाथर्म् आगच्छित स्म। एकदा \nमहती व ृि᳥ः आसीत्। क्षेᮢं स वर्म् अ ि प  ज ल पूणर्म् आ स ी त्। जलᮧवाहः आसीत्। धौम्यः िशष्यं व् द ि त -  ि श ष् य ा  \nकृ िषक्षेᮢं सवᲈ जलपूणर्म् अिस्त। सवर्ᮢ ᮧवाहः अिस्त। अतः कु ᮢािप जलबन्दः न᳥ः। अस्य भवान् कृ िषक्षेᮢं गत्वा \nतत् ि न व ा र य तु। इित वदित।िशष्यः क ृ िषक्षेᮢं ग च् छ ि त ।  स वर्ᮢ  प श् य ि त ।  ए क ᮢ  ज ल ब न् द ः  न ᳥ ः  अ ि स् त ।  ि श ष् य ः  \nिचन्तयित। यᮢ जलबन्दः न᳥ः अिस्त तᮢ मृिᱫकां स्थापयित। िकन्तु जलᮧावाहः अिधकः अिस्त। इित कारणतः \nतत न ित᳧ित। बहुजलं तᮢ गच्छित। अतः िशष्यः िचन्तयित, िकम् करोिम।आम्। एवं करोिम। इित िचन्तयित। \nस्वस्य शरीरमेव तᮢ स्थापयित, स्विशरः स्थापयित। जलबंधं सम्यक करोित। एवं जलबंधं सम्यक्  कᱫुᲈ स्वशरीरं \nस्थापियत्वा तᮢ जलबंधस्य समीकरणं करोित। ᳴किचत् समयानन्तरं िशष्यः न आगतः। ग ुरु िचन्तयित। िशष्यः \nकु ᮢ गतः। न आगतः। इित िचन्तियत्वा कृ िषक्षेᮢं गच्छित। तᮢ पश्यित। िशष्यः जलबंधे स्वशरीरं स्थापियत्वा  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n51  \n \nशयनं कृ तवान् अिस्त। गुरुः तम् पश्यित। गुरोः िशष्यं दृ᳥वा अतीव आनन्दः भवित। सः अतीव संतु᳥ः तस्मै ज्ञानं \nददाित। स ंतोषेण तम ् आ ि ल ङ् ग ि त  च  ए वं स् व श र ी रेण जलब ंधनं स म ी कृ त्य गुओ ः  व च् न स् य  प ि र प ा ल नं कृ तवान्। \nकᱫर्᳞ं सम्यक कृ त्वा समािपतवान्। स᳇ैत िशष्यः अिस्त आरुिणः इित। तस्य उ᳎ालकः इित अपर ं न ा म धेयम् \nअिस्त। अहो िशष्यस्य कᱫर्᳞परतः। कथायः अथर् ज्ञातः िकल। \n  \nसुभािषतम् \nवयम् इदानीम् एकं  सुभािषतं ᮰ुण्मः।  \n  \nछायामन्यस्य कु वर्िन्त ित᳧िन्त स्वयमातपे। \nफलान्यािप पराथार्य वृक्षाः सत्पुरुषाः इव॥ \n  \nवयम् इदानᱭ यत् सुभािषतं ᮰ुतवन्तः तस्य अथर्ः एवम् अिस्त। अिस्मन् सुभािषत सुभािषतकारः वदित, व ृक्षाः \nसत्पुरुषाः इव- व ृक्षाः सत्पुरु ष ा ः  य थ ा  प र ो प क ा रं कु वर्िन्त तथैव कु वर्िन्त। कथम् इ त् युक्ᱫे व ृक्षाः स्वयम् आ त पे \nित᳧िन्त, स्वयं क᳥म् अनुभविन्त, िकन्तु अन्येषां जनानां छायां कल्पयिन्त। छायाम् अन्यस्य कु वर्िन्त, ित᳧िन्त \nस्वयं आ त पे। तिस्मन् व ृक्षे यािन फलािन भविन्त तािन फलािन अिप व ृक्षाः स्वयं न खादिन्त। फलािन अिप \nपराथार्य। एवमेव सत्पुरुषाः यत ् सम्पादयिन्त तदिप अन्येषाम् िनिमᱫम्। समाजिनिमᱫमेव ते एतस्य उपयोगं \nकु वर्िन्त\\ अतः वृक्षाः सत्पुरुषा इव। \nवयं पूवर्तन् पाठे पुरतः पृ᳧तः, अधः,, वामतः इत्यािदनम् अभ्यासं कृ तवन्तः स्म। अथर्ः ज्ञातः एव पुनः एकवारं \nतस्य िवषये वयम् अभ्यासं कु मर्ः। \nभवत्याः नाम् िकम्। \nल᭯मीः कु ᮢ अिस्त। \nिवनोदः मम पृ᳧तः अिस्त।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n52  \n \nआकाशः उपिर अिस्त। \nभूिमः अधः अिस्त। \nसङ्गणकस्य उपिर अिस्त। \nिव᳒ालयः पुरुषस्य दिक्षणतः अिस्त। \nफलं शकटस्य उपिर अिस्त। \nकू पी अिस्त। \nइतः नयतु। \nभवान् ततः पुस्तकम् आनयतु। \nतत िकम।धनस्यूतः। \nधनस्यूतः तत । अᮢ ᮧेषयतु। \nमम न आवश्यकम्। \nइतः नयतु। \nइतः। ततः। \nचषकः कु तः पतित। \nचषकः हस्ततः पतित। \nउपनेᮢम् हस्ततः न पतित। \nफलं वृक्षतः पतित। \nअहं गृहतः आगच्छािम। \nभवित कु तः आगच्छित।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n53  \n \nभवान् कु तः आगच्छित। \nअहं िव᳒ालयतः आगच्छािम। \nमिन्दरतः/ िचᮢमंिदरतः/ ᮕामतः/ गृहतः/ ᮕंथालयतः/ अरण्यतः/ उᲯयनीतः/ काशीतः/ िदल्लीतः/ लखनऊतः/ \nचे᳖ैतः/ चन्ᮤलोकतः/ िवदेशतः/ आगच्छिम। \n  \nनगरम्/ नगरतः \nवनम्/ वनतः \nᮕामम्/ ᮕामतः \nस्वगर्ः/ स्वगर्तः \nगृहम्/ गृहतः \n  \nअहं िव᳒ालयतः आगच्छािम। \nन ᮰ुणोिम। \nइदानीम् एकम्-एकं  वाक्यं वदन्तु। \nभवती एकं  वाकयं वदतु। \nन ᮰ुणोिम। \nउᲬैः वदतु। \nशुभाङ्गी शनैः वदित। \nᮧस᳖ः उᲬैः वदित।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n54  \n \nसवᱷ उᲬैः वदन्तु। \nअहम् इदानीम् एकं  सुन्दरं संस्कृ त गीतं ᮰वयािम। \nसवᱷ ᮰ुण्वन्तु। उᲬैः। शनैः। \nकु क्कु रः उᲬैः भषित। \nकु क्कु रः कथं भषित। \nरेलयानं उᲬैः शब्दं करोित। \nिशशुः/ बालकः उᲬैः रोदनं करोित। \nᮧस᳖ः कथं वदित। \nᮧस्᳖ः उᲬैः/ शनैः वदित। \nिसहः गजर्ित। \nअहं शीᮖं गच्छािम। \nअहं मन्दम् आगच्छािम। \nअथर्ः ज्ञायेत्। उिᱫ᳧तु। आगच्छतु। \nएकं  वाकयं िलखतु। \nशीᮖं िलखतु। \nअहल्या शीᮖं िलखित। \nअहल्या कथं िलखित। \nवयम् इदानीम् एकां ᮓीडां ᮓीडामः। \nअहम् इदानीम् एकस्य गणस्य एकं  सुधाखण्डं ददािम।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n55  \n \nएतस्य गणस्य एकं  सुधाखण्डं ददािम। \nभवती सुधाखण्डं तस्यै ददातु।एवं दात᳞ं  सा तस्यै ददातु। \nभवान् तस्मै ददातु। \nसः तस्मै ददातु। \nशीघं दात᳞म्। यः गणः शीᮖं कायᲈ समापयित तस्य जयः। \nिकन्तु दान समये शीᮖम् इित वक्ᱫ᳞म्। \nसुधाखण्डः भᲨः न भवेत्। \nज्ञातम्। आरम्भं कु मर्ः। \nस्वीकरोतु। \nकथं गजर्ित। भषित एवं ᮧ᳤ः कु मर्ः। \nममः के शालंकारः अिस्त। \nइदानᱭ मम् के शालंकारः। \nकथम् अिस्त। सम्यक्  नािस्त। \nअहं कथं िलखािम। सम्यक िलखािम। \nमाधुरी सम्यक गायित। \nअहं ᮧातःकाले षटवादने उिᱫ᳧ािम। \nअहं दशवादने भोजनं करोिम। \nभोजने अहम् अ᳖ं/फलं खादािम। \nअहं भोजने रोिटकां/फलं/पायसं खादािम।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n56  \n \nअहम् अन्येन सह फलं खादािम। \nभोजनस्य अंते दुग्धं पीबािम। \n  \n  \nगीतम् \n  \nवषार् आगच्छित झम् झम् झम्, \nपतित िबन्दुः मम गृह मध्यम्। \nनौका िनिमतकागदम् तरिन्त, \nवषार्मध्ये बालाः ᳩानं कु वर्िन्त। \nन आगच्छित चेत् कृ षकाः, \nपश्यित आकशे पूजित पजर्न्यः। \nहे पजर्न्य ददातु वषार्, \nआ जायताम् पच्यन्ताम् फलवत्यः, \nकृ िषः व᳍र्िन्त बालाः हसिन्त, \nयत् वषार् आगच्छिन्त झम् झम् झम्। \n  (अनुवतर्ते)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n57  \n \n \n8. िमिथला कला \n(आँगा) \n \nिचᮢकार- ᮧीित, गाम-जगेली(िजला पूिणया),िबहार, भारत)। \n  \nएिहमे ४ १  ट ा  स् व ा ि स् त क  ज ो ड़ ल  गेल अिछ। स्विस्त भेल आशीवा र्द ।  ई  क ा ि ᱫ क  म ा स क  तुलसी-पूजा,शारदीय \nदुगार्पूजामे तुलसी-चौड़ा/ दुगार्-मिन्दरमे अ᳥मी िदन िपठारसँ बनाओल जाइत अिछ। ई व ैिदक यज्ञक ’सवर्तोभᮤ’ \nछिथ आऽ यज्ञक चौड़ा पर सेहो िलख्ल जाइत छिथ। \n  \nबनेबाक िविध- ४१ टा स्वािस्तक आऽ ओकर बीचमे ४१ टा िसन्दूरक ठोप। नीचाँमे पाँचटा शंख, चारू कात आठ \nअᳫक अंकन, अध्वर्मुख-अधोमुख िᮢकोण, षट्कोण, अ᳥कोण, ᮰ीयंᮢ बनाओल जाइत अिछ। \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n58  \n \n \n9. पाबिन \n न ूतन झा; गाम : बेल्हवार, मधुबनी, िबहार; जन्म ितिथ : ५ िदसम्बर १९७६; िशक्षा - बी \nएस सी, कल्याण कॉलेज, िभलाई; एम एस सी, कॉपᲃरेिटव कॉलेज, जमशेदपुर; फै शन िडजाइिनग, िनफ्ट, \nजमशेदपुर।“मैिथली भाषा आ' मैिथल संस्कृ ितक ᮧित आस्था आ' आदर हम्मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल अिछ। इंटरनेट \nपर ितरहुताक्षर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल संस्कृ ितक उᲰवल भिवष्यक हेतु अित आशािन्वत छी।” \n  \nजानकी नवमी)13 मई 2008)  पर िवशेष \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n59  \n \nिनबंध - नूतन झा \nजानकी-नवमी \nवैशाख मासक शुक्ल पक्षक नवमी ितिथ केँ  जानकी-नवमी मनाओल जाइत अिछ। लोक ओिह िदन ᮯत \nराखैत छिथ आ' सीताजीक प ूजा अचर्ना करैत छिथ। सीता माता ल᭯मीजीक अवतार मानल ग ेल छिथ, त ैँ ई \nमान्यता अिछ जे ई ᮯत कएलासᱰ सुख एवम्  सम्पिᱫक ᮧाि᳙ होइत अिछ। एिह वषर् ई पाबिन अंᮕेजी तािरख १३ \nमई, २००८ मंगलवार केँ  अिछ। \nकथा अिछ ज े राजिष जनकजी क ेँ  सीताजी श ैशवावस्थामे अह ी िद न  ᮧ ा᳙  भेल रहिथन्ह।राजा जनक \nजनकपुरक राजा छलाह आ' संतानहीन जािहसँ एिह दु:ख सᱰ पीिड़त छलाह।एक िदन कोनो शुभ कायर्क ᮧयोजन \nसᱰ ओ’ खेतमे हर जोतए गेलाह। ओही बीच हुनकर हरस ᱰ लािग एक स्वणर्क कलशमे सᱰ एक िद᳞ बािलका ᮧकट \nभेलीह, िजनका राजा जनक आ' हुनकर प᳀ी स ुनयना गोद लऽ ल ेलिखन। बािलकाक नाम सीता राखल ग ेल \nजकर अथर् होइत अिछ हर। देवी सीताक जानकी नाम सेहो पड़ल अिछ। \n    िकन्वदिन्त अिछ जे सीताजी ल᭯मी माताक अवतार देवी वेदवतीक पुनजर्न्म रूप छलीह। ऋिष क ु षध्वजक \nपुᮢी वेदवती परम स ुन्दरी छलीह आ स्वयम्  केँ  िवष्णु देव केँ  ᮧित अिपत कएने छलीह। अन ेको राजासᱰ आयल \nिववाहक ᮧस्ताव अस्वीकृ त कऽ द ैत छलीह। अिह कारणस ँ  ओ अह ंकारी रावण के  सेहो मना कऽ द ेलिन्ह जािह \n᳇ारे हुनका रावणक अत्याचार सहऽ पड़लिन्ह।दुःखी भय वेदवती ᮧितज्ञा लेलिन्ह जे ओ अपन पुनजर्न्ममे रावणक \nिवनाशक कारण बनतीह आ स्वयम ् केँ  अ ि Შ मे भ ष् म  क ’  लेलिन्ह।एिह बीच मन्दोदिर गभर्वती भ ेलीह। अपन \nपितक कु कृ त्य दऽ सुनलाक बाद ओ’ अपन भावी स ंतानकेँ  लऽ कऽ आश ंिकत भऽ ग ेलीह।ओ’ अपन नइहर ग ेलीह \nआ ’ अप न  मा त ा िप त ाक  संग तीथ र् क र य  ल गल ीह ।  जन् मक  स मय  न जदीक  अए ल ा  प र  ओ ’ अप न  संतानक ल ेल \nआ᮰य ताकए लगलीह। तखने संजोगसᱰ संतानहीन राज जनकक िखस्सा सुनलिन्ह आ' समय पािब अपन पुᮢीकँ  \nराजाक पथमे नुकाबएमे सक्षम भऽ गेलीह।िकछु लोक इहो कहैत छिथ, जे संभवत: सीताजीक जन्मक बाद हुनका \nपािनमे बहा’ देल गेल छल आ’ संयोगसँ ओ’ जनकजीक खेत लग कात लगलीह। \n    कथा इहो ᮧचिलत अिछ ज े राक्षसक अत्याचारसᱰ हताहत ऋिष म ुिनक शोिणत एक कलशम े एकिᮢत कऽ \nभूिममे ग ा ि ड़  देल ग ेल छल। बादम े ओ ि ह  क ल श सᱰ सीताजीक जन्म भ ेल। जन्मक पाछाँ ि ख स् स ा  च ा हे ज े ह ो ए  \nउ᳎ेश्य तऽ रावणक नाशे रहए। एकर सांके ितक अथर् यैह अिछ जे ‘यᮢ नायᱷस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तᮢ देवता’। अथार्त् \nजतए ᳫीक आदर होइत अिछ ततए द ेवताक िनवास होइत अिछ आ' ओकर िवपरीत ᳫीक अपमान करिनहार \nदुखद अंत पाबैत छिथ। \n    िकछु लोक मानैत छिथ जे सीताक जन्म फाल्गुन मासक कृ ष्ण पक्षक अ᳥मी ितिथकेँ  भेल छिन्ह।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n60  \n \n \n10. संगीत िशक्षा-गजेन्ᮤ ठाकु र \nतानक गित ᮤुत होइत अिछ आऽ ई दोबर गितसँ गायन/वादन कएल जाइत अिछ। \n  \nआब आउ ताल पर। स ंगीतक गितक अनूरूप ेँ ई झपताल- १० माᮢा, िᮢताल- १६ माᮢा, एक ताल- १२ माᮢा, \nक᮳वा- ८ माᮢा दादरा- ६ माᮢा होइत अिछ। \nगीत, वा᳒ आऽ नृत्यक लेल आवश्यक समय भेल काल आऽ जािह िनि᳟त गितक ई अनुसरण करैत अिछ, से भेल \nलय।जखन लय त्विरत अिछ तँ  भेल ᮤुत, जखन आस्ते-आस्ते अिछ, तँ भेल िवलिम्बत आऽ निञ आस्ते अिछ आऽ \nनिञ ᮤुत तँ भेल मध्य लय। \nमाᮢा ताल केर युिनट अिछ आऽ एिहसँ लय के र नापल जाइत अिछ। \nतालमे माᮢा संयुᲦ रूपस ँ उपिस्थत रहला उᱫर ओकरा िवभाग कहल जाइत अिछ- जेना दादरामे तीन माᮢा \nसंयुक्ᱫ रहला उᱫर २ िवभाग। \nतालक िवभागक िनयमब᳍ िवन्यास अिछ छन्द।आऽ तालक ᮧथम िवभागक ᮧथम माᮢा भेल सम आऽ एकर \nचेन्ह भेल + वा x आऽ जतय िबना तालीक तालकेँ  बुझाओल जाइत अिछ से भेल खाली आऽ एकर चेन्ह अिछ ०. \nओऽ सम्पूणर् रचना जािहस ँ तालक बोल इ ंिगत होइत अिछ, ज ेना माᮢा, िवभाग,ताली, खाली ई सभटा भ ेल \nठेका। \nचेन्ह- \nतालीक स्थान पर ताल चेन्ह आऽ संख्या। \nसम + वा x \nखाली  ० \nऽ अवᮕह/िबकारी \n- एक माᮢाक दू टा बोल U videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n61  \n \n- एक माᮢाक चािरटा बोल \n (अनुवतर्ते)  \n  \n11. बालानां कृ ते-गजेन्ᮤ ठाकु र \nदानवीर दधीची \nमंच सᲯा \nअ᮫ वन, पोखिर आ’ यु᳍ स्थल  \n  \nवेष-भूषा \nअधो वᳫ- आ᮰मवासीक हेतु \nआि᳡नक हेतु वै᳒क ᳡ेत वᳫ \n आ’ इन्ᮤक हेतु यो᳍ाक वᳫ  \nरथ आ’ अᳫ शᳫक िचᮢ पदार् पर छायांिकत कएल जा’ सकै त अिछ। \n  \n  \n                        ᮧथम दृश्य \n  \n( महिष दध्यङ आथवर्न दधीचीक तपोवनक द ृश्य। सूयᲃदयक स्विणम आभा, फू लक गाछक फू लक संग पवनक \nᮧभावसँ सूयर् िदिश झ ुकब। यज्ञक धूँआसँ  मिलन भ ेल गाछक पात। महिष स ूयᲃदयक दृश्यक आनन्द लए रहल \nछिथ। मुदा दृि᳥मे अतृ᳙ भाव छिन्ह। ओिह आ᮰मक कु लपित िथकाह महिष, दस सह᮲ छाᮢकेँ  िव᳒ादान करैत \nUU videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n62  \n \nछिथ, सभक नाम, गाम आ’ काय र्सँ पिरिचत छिथ। स े ओ ’  त ख ने ᮧ वेश करैत  ए क ट ा  अ प ि र ि च त  आ गंतुकक \nआगमन सँ साकांक्ष भ’ जाइत छिथ।) \n  \n  \nदध्यङ आथवर्न दधीची: अहाँ के  छी आगंतुक?  \n  \nअपिरिचत: हम एकटा अितिथ छी महिष, आ’ कोनो ᮧयोजनस ँ आयल छी। क ृ पा कए अितिथक मनोरथ प ूणर् \nकरबाक आ᳡ासन देल जाय। \nदध्यङ आथवर्न दधीची: एिह आ᮰मसँ क्यो िबना मनोरथ प ूणर् कएने अिह ग ेल अिछ आग ंतुक। हम अहा ँक सभ \nमनोरथ पूणर् होयबाक आ᳡ासन दैत छी। \n  \nअपिरिचत: हम द ेवता लोकिनक राजा इन्ᮤ छी। अहा ँसँ प र म त ᱬ व क  उ प देशक ह ेतु आ य ल  छ ी । ए ि ह सँ अ ह ाँक \nकीिᱫ स्वगर्लोक धिर पहुँचत।  \n  \n(दध्यङ आथवर्न दधीची सोचमे पड़ल मंच पर एम्हरसँ ओम्हर िवचिलत होइत घुमय लहैत छिथ। ओ’ म ंच पर \nघुमैत मोने- मोन, िबन ु इन्ᮤकेँ  देखने, बज ैत छिथ, ज े दशर्कगणकेँ  तँ सुनबामे अबैत अिछ, म ुदा इन्ᮤ एहन सन \nआकृ ित बनओने रहैत छिथ, जे ओ’ िकछु सुिनये निह रहल छिथ, आ’ मंचक एक दोगमे ठाढ़ भ’ जाइत छिथ।) \nदध्यङ आथवर्न दधीची: (मोने-मोन) हम िशक्षा देब तँ गिछ लेने छी, म ुदा की इन्ᮤ एकर अिधकारी छिथ। बᮚ \nलए घुमए बला, कामवासनामे िल᳙ अनिधकारी ᳞िक्ᱫकेँ  परमतᱬवक िशक्षा? मुदा गछने छी तँ अपन ᮧितज्ञाक \nरक्षणाथर् मधु-िव᳒ाक िशक्षा इन्ᮤकेँ  दैत िछयिन्ह। \n  \nइन्ᮤ: कोन सोिचमे पिड़ गेलहुँ महिष।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n63  \n \n  \nदध्यङ आथवर्न दधीची: इन्ᮤ हम अहाँकेँ  मधुिव᳒ाक िशक्षा दए रहल छी। भोगसँ दूर रहू। नाना ᮧकारक भोगक \nआ’ भोज्यक पदाथर् सभसँ। ई सभ ओहने अिछ, जेना फू ल सभक बीचमे साँप। भोगक अछैत स्वगर् अिधपित इन्ᮤ \nआ’ भूतलक िनकृ ᳥ कु कु रमे कोन अंतर रहत तखन? \n( इन्ᮤ अपन तुलना कु कु रसँ कएल ग ेल देिख कए तामस े िवख-सिबख भ’ ग ेल। मुदा अपना पर िनय ंᮢण रखैत \nमाᮢ एक गोट वाक्य बजैत मंच परसँ जाइत देखल जाइत अिछ।) \nइन्ᮤ: महिष अहाँक ई अपमान त ँ आइ हम सिह ल ेलहुँ। मुदा आजुक बाद जौ ँ अहाँ ई मध ु-िव᳒ा ककरो अनका \nदेलहुँ तँ अहाँक गरदिन पर ई मिस्तष्क जकर अहाँकेँ  घमण्ड अिछ, एिह भूिम पर खसत।  \n  \n  \nदृश्य 2: \n  \n( ऋिषक आ᮰म। आि᳡न बन्धुक आगमन।महिषसँ अिभवादनक उपरान्त वाᱫार्लाप। ) \n  \nआि᳡न बन्धु: महिष। आब हम सभ अहाँक मधु िव᳒ाक हेतु सवर्था सुयोग्य भ’ गेल छी। िहसा आ’ भोगक रस्ता \nहम सभ छोिड़ द ेलहुँ। इन्ᮤ सोमयागमे हमरा लोकिनकेँ  सोमपानक ह ेतु सवर्था अयोग्य मानलिन्ह, मुदा हमरा \nसभ ᮧितशोध निह लेलहुँ। कतेक पंगुकेँ  पैर, कतेक आन्हरकेँ  आँिख हमरा सभ देलहुँ। च्यवन मुिनक बुढ़ापाकेँ  दूर \nकएलहुँ। आ’ तकरे उपकारमे च्यवन हमरा लोकिनकेँ  सोमपीथी बना देलिन्ह। \n  \nदध्यङ आथवर्न दधीची: आि᳡नौ। ᮩᳬज्ञानककेँ  द ेब एकटा उपकारमयी काय र् अ ि छ ,  आ ’  अ ह ाँ लोकिन एिह \nिव᳒ाक सवर्था योग्य िशक्षाथᱮ छी। इन्ᮤ कहने अिछ, जे जािह िदन ई िव᳒ा हम किहयो ककरो देब तँ तिहये ओ’ \nहमर माथ शरीरस ँ कािट खसा द ेत। मुदा ई शरीरत ँ अिछ क्षणभंगुर। आइ निह त ँ कािल्ह एकरा न᳥ होयबाक \nछैक। तािह डरसँ हम ᮩᳬ िव᳒ाक लोप निह होए देबैक।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n64  \n \n  \nआि᳡नौ: म ह ि ष  अ ह ाँक ई उदारचिरत! म ुद हमरो सभ शल्यिᮓया जनैत छी आ’ पिहन े ह म र ा  स भ  घ ो ड़ ा क  \nमस्तक अहाँक गरदिन पर लगाए द ेब। जखन इन्ᮤ अपन घृिणत कायर् करत आ’ अहा ँक मस्तककेँ  काटत तखन \nअहाँक अस्ली मस्तक हमरा सभ पुनः अहाँक शरीरमे लगा देब। \n(मंच पर आबाजाही श ुरू भ’ जाइत अिछ, क्यो ट ेबुल अनैत अिछ त ँ क्यो चक्कू  िधपा रहल अिछ, ज ेना कोनो \nशल्य िचिकत्साक कायर् शुरू भ’ रहल होय। परदा खसए लग ैत अिछ, आ’ प ूरा खिसतो निह अिछ, आिक फ े र \nउठब ᮧारम्भ भ’ जैत अिछ। एिह बेर घोड़ाक गरदिन लगओने महिष आि᳡न बन्धुकेँ  िशक्षा दैत दृि᳥गोचर ओइत \nछिथ।) \nदध्यङ आथवर्न दधीची: एिह जगतक सभ पदाथ र् एक दोसराक उपकारी अिछ। ई ज े धरा अिछ स े सभ पदाथर्क \nहेतु मधु अिछ, आ’ सभ पदाथ र् ओकरा ह ेतु मधु। समस्त जन मधुरूपक अिछ। त ेजोमय आ’ अम ृतमय। सत्येक \nआधार पर सूयर् ज्योित पसारैत अिछ एिह िव᳡मे, आ’ चन्ᮤक धवल ᮧकाश दूर भगाबैत अिछ राितक गुमार आ’ \nआनैत अिछ शीतलता। ज्ञानक उदयसँ अन्हारमे बुझाइत साँप देखा पड़ैत अिछ रस्सा। िव᳡क सूᮢात्माकेँ  ओिह \nपरमात्माकेँ  अपन ब ुि᳍सँ पकड़ू। जािह ᮧकारेँ रथक न ेिममे अर रह ैत अिछ, तािह ᮧकारेँ परमात्मामे ई स ंपूणर् \nिव᳡। \n  \n( तखने मंचक पाछाँसँ ब᲻ बेशी कोलाहल शुरू भ’ जाइत अिछ। तखन े बᮚ लए इन्ᮤक आगमन होइत अिछ। एᲥे \nᮧहारमे ओ’ महिषक गरदिन कािट द ैत छिथ। फे र इन्ᮤ चिल जाइत छिथ। मंच पर आबाजाही श ुरू भ’ जाइत \nअिछ, क्यो टेबुल अनैत अिछ तँ क्यो चक्कू  िधपा रहल अिछ, ज ेना कोनो शल्य िचिकत्साक कायर् शुरू भ’ रहल \nहोय। परदा खसए लग ैत अिछ, आ’ प ूरा खिसतो निह अिछ, आिक फ े र उठब ᮧारम्भ भ’ जैत अिछ। एिह ब ेर \nमहिष पुनः अपन स्व-शरीरमे देखल जाइत छिथ। ओ’ बैसले छिथ आिक इन्ᮤ अपन मुँह लटकᲐने अबैत अिछ।) \n  \nइन्ᮤ: क्ष म ा  क र ब  म ह ि ष  ह म र  अ प र ा ध ।  आ इ  आ ि ᳡ न - ब न् धु हमरा नव-रस्ता द ेखओलिन्ह। गुरूस ँ ए क ो  अ क्ष र  \nिसखनहार ओकर आदर करैत छिथ मुदा हम की कएलहुँ। असल िशष्य तँ छिथ आि᳡न बन्धु। \n   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n65  \n \nदध्यङ आथवर्न दधीची : इन्ᮤ। अहाँकेँ  तािह ᳇ारे ह म  ि श क्ष ा  देबामे प र ा ङ मुख  भ ए  र ह ल  छ ल हुँ। म ुदा अहा ँक \nदृढ़िन᳟य आ’ सत्यक ᮧित िन᳧ाक ᳇ारे हम अहा ँकेँ  िशक्षा देल। हमरा मोनम े अहाँक ᮧित कोनो मिलनता निह \nअिछ। \nइन्ᮤ: धन्य छी अहाँ आ’ धन्य छिय्ह आि᳡नौ। आब हम ओ’ इन्ᮤ निह रहलहुँ। हमर अिभमानकेँ  आि᳡नौ खतम \nकए देलिन्ह। \n  \n(इन्ᮤ मंचसँ जाइत अिछ। परदा खसैत अिछ।) \n  \n  \nदृश्य 3: \n  \n( स्वगर्लोकक दृश्य। चारू िदिश व ृᮢ आ’ शम्बरक नामक चचार् करैत लोक आबाजाही कए रहल छिथ। ओ’ द ुनू \nगोटे आᮓमण कए देने अिछ भारतक स्वगर्भूिम पर। इन्ᮤ सहायताक हेतु महिषक आ᮰म अबैत छिथ।) \n  \nइन्ᮤ: वृᮢ आ ’ शम्बरक आ ᮓमण तँ एिह  बेर ब᲻ ᮧचंड अिछ। अहा ँक िवचार आ’ माग र्दशर्नक हेतु आयल छी \nमहिष। \n  \nदध्यङ आथवर्न दधीची: इन्ᮤ। कु रुक्षेᮢ लग एकटा जलाशय अिछ, जकर नाम अिछ, शय र्णा। अहाँ ओतए जाऊ, \nओतय घोड़ाक म ूड़ी राखल अिछ, जािहस ँ हम आि᳡नौकेँ  उपदेश देने छलहुँ। ᮩᳬिव᳒ा ओिह मुँहसँ बहरायल \nआ’ तािह ᳇ारे ओ ’  अ त् यंत कठोर आ’ द ृढ़ भ’ ग ेल अिछ। ओिहस ँ नाना-ᮧकारक शᳫ बनाऊ, अिᲨ आि᮰त \nिवध्वंसकक ᮧयोग करू, िᮢसंिध ᮯज, धनुष, इषु-बाण-अयोमुख-लोहाक सूचीमुख सुइयाबला आ’ िवकं कतीमुख- \nकठोर कन्ह सन एिह तरह्क शᳫक ᮧयोग करू, कवच आ’ िशरᳫाणक ᮧयोग करू, अ ंधकार पसारयबला आ’ \nजड़ैत रस्सी ᳇ारा दुगᲈधयुक्ᱫ धुँआ िनकलएबला शᳫक सेहो ᮧयोग करू आ’ यु᳍ कए िवजयी बनू।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n66  \n \n  \nइन्ᮤ: जे आज्ञा महिष। \n  \n( परदा खस ैत अिछ, आ’ जखन उठ ैत अिछ, त ँ पोखिडक कातम े घोड़ाक म ूड़ीसँ इन्ᮤ ᳇ारा वᮚ आ’ िविभ᳖ \nहिथयार बनाओल जा’ रहल अिछ, फ े र परदा खिस क’ जखन उठ ैत अिछ त ँ अिᲨयुᲦ शᳫ, जे फटᲥाक ᳇ारा \nउत्प᳖ कएल जा’ सकै त अिछ, देखबामे अबैत अिछ आ’ मंच धुँआसँ भिर जाइत अिछ। फे र परदा खसैत अिछ आ’ \nमंचक पाछाँसँ सूᮢधारक स्वर सुनबामे अबैत अिछ।) \n  \nसूᮢधार: इन्ᮤक िवजय भेलिन्ह आ’ दु᳥ सभ गुफामे भािग गेल। ईएह छल वैिदक नाटक बादमे एिह अथर्केँ  अनथर् \nकए देलिन्ह पौरािणक लोकिन, जािह कथामे दधीचीक ह᲻ीसँ इन्ᮤक वᮚ बनएबाक चचर् कएल गेल अिछ। \n  \n(पदार् ओ’ ई असल बात अिछ क े र फु सफु साहिटक संग खसले रहैत अिछ, आ’ लाइट क्षिणक ऑफ भेलाक बाद \nऑन भए जाइत अिछ।)   \n2.संस्कृ ित \nशुक्ल यजुवᱷद, अध्याय 22, मंᮢ 22 \nआ ᮩᳬि᳖त्यस्य ᮧजापितॠर्िषः। िलभोक्ᱫा देवताः। स्वराडुत्कृ ितश्छन्दः। षड्जः स्वरः॥ \nआ ᮩᳬ॑न् ᮩाᳬ॒णो ᮩ॑ᳬवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा᳦॒े रा॑ज॒न्यः शुरे॑ऽइष᳞ो॒ऽित᳞ा॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्ᮥᱭ \nधे॒नुवᲃढा॑न॒ड्वाना॒शुः सि᳙ः॒ पुर॑िन्ध॒यᲃवा॑ िज॒ष्णू र॑थे᳧॒ाः स॒भेयो॒ युवास्य यज॑मानस्य वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे \nनः प॒जर्न्यᲂ वषर्तु॒ फल॑वत्यो न॒ऽओष॑धयः पच्यन्तां योगेक्ष॒मो नः॑ कल्पताम्॥२२॥ \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िव᳒ाथᱮ उत्प᳖ होिथ, आ’ शुᮢुकेँ  नाश कएिनहार सैिनक उत्प᳖ \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा त्विरत रूपेँ दौगय \nबला होए। ᳫीगण नगरक नेतृत्व करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ नेतृत्व  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n67  \n \nदेबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवश्यक होय वषार् होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपᲤ होइत रहए। \nएवं ᮓमे सभ तरहेँ हमरा सभक कल्याण होए। शᮢुक बुि᳍क नाश होए आ’ िमᮢक उदय होए॥ \nमनुष्यकᱶ कोन वस्तुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंᮢमे कएल गेल अिछ।  \nएिहमे वाचकलु᳙ोपमाल᭽कार अिछ। \nअन्वय- \nᮩᳬ॑न् - िव᳒ा आिद गुणसँ पिरपूणर् ᮩᳬ \nरा᳦॒े - देशमे \nᮩ॑ᳬवचर्॒सी-ᮩᳬ िव᳒ाक तेजसँ युक्ᱫ \nआ जा॑यतां॒- उत्प᳖ होए \nरा॑ज॒न्यः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइष᳞ो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽित᳞ा॒धी-शᮢुकेँ  तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्ᮥᱭ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवᲃढा॑न॒ड्वाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वᲃढा॑न॒ड्वा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-त्विरत \nसि᳙ः॒-घोड़ा \nपुर॑िन्ध॒यᲃवा॑- पुर॑िन्ध॒- ᳞वहारकेँ  धारण करए बाली यᲃवा॑-ᳫी \nिज॒ष्णू-शᮢुकेँ  जीतए बला \nर॑थे᳧॒ाः-रथ पर िस्थर \nस॒भेयो॒-उᱫम सभामे  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n68  \n \nयुवास्य-युवा जेहन \nयज॑मानस्य-राजाक राज्यमे \nवी॒रो-शᮢुकेँ  परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िन᳟ययुक्ᱫ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्न्यᲂ-मेघ \nवषर्तु॒-वषार् होए \nफल॑वत्यो-उᱫम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यन्तां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलभ्य लभ्य करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकल्पताम्-समथर् होए \nिᮕिफथक अनुवाद- हे ᮩᳬण, हमर राज्यमे ᮩाᳬण नीक धािमक िव᳒ा बला, राजन्य-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जन्तु, उ᳒मी नारी होिथ। पाजर्न्य आवश्यकता पड़ला पर वषार् देिथ, फल देय बला गाछ \nपाकए, हम सभ संपिᱫ अिजत/संरिक्षत करी।  \nᮧातः काल ᮩᳬमुहूᱫर् (सूयᲃदयक एक घंटा पिहने) सवर्ᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई ᳣ोक बजबाक \nचाही। \n  \n  \nकराᮕे वसते ल᭯मीः करमध्ये सरस्वती।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n69  \n \nकरमूले िस्ततो ᮩᳬा ᮧभाते करदशर्नम्॥ \n  \nकरक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ, करक मध्यमे सरस्वती, करक मूलमे ᮩᳬा िस्थत छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक \nदशर्न करबाक थीक। \n  \n3.की अहाँकेँ  बुझल अिछ? \n  \n1.महात्मा गाँधी 15 अगस्त 1947 केँ  कलकᱫामे रहिथ आ’ भिर िदन उपास आ’ ᮧाथर्नामे िबतओलिन्ह। \n2.िव᳡क सभसँ पैघ कᱹटीलीवर पुल ( द ू टा ब ेम बीचमे योज्यसँ जुड़ल आ’ ऊपरम े लोहाक रस्सा सभसँ बैलᱶस \nकएल) कनाडाक क्यूबेक पुल छैक। ई पुल क्यूबेक नगरक पि᳟ममे सᱶट लॉरेन्स धार पर अिछ। \n3. िलिमटेड लायिबिलटी कं पनीक पाँछा ltd लगैत छैक। तिहना जमर्नीमे एकरा हेतु एिह हेतु Gmbh , इटलीम े \nSpA आ’ संयुक्ᱫ राज्य अमेिरकामे LLC लगैत छैक।   \n12. पᲳी ᮧबंध-गजेन्ᮤ ठाकु र \n \nपंजी-संᮕाहक- ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी) \n᮰ी िव᳒ानन्द झा पञीकार (ᮧिस᳍  मोहनजी) जन्म-09.04.1957,पण्ड ुआ, तत ैल, ककरौड़(मध ुबनी), \nरशाढ़य(पूिणया), िशवनगर (अरिरया) आ’ सम्ᮧित प ूिणया। िपता लब्ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫर्ण्ड पᲳीकार \nमोदानन्द झा, िशवनगर, अरिरया, प ूिणया|िपतामह-स्व. ᮰ी िभिखया झा | पᲳीशाᳫक दस वषर् धिर 1970 \nई.सँ 1979 ई. धिर अध्ययन,32 वष र्क वयससँ पᲳी-ᮧबंधक संव᳍र्न आ' स ंरक्षणमे संल्गन। कृ ित- पᲳी शाखा \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n70  \n \nपुस्तकक िलप्यांतरण आ' स ंव᳍र्न- 800 प ृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पᲳी नगरिमक िलप्यान्तरण ओ' संव᳍र्न- \nलगभग 600 प ृ᳧सँ ऊपर(ितरहुता िलिपस ँ द ेवनागरी िलिपम े)। ग ुरु- पᲳीकार मोदानन्द झा। ग ुरुक ग ुरु- \nपᲳीकार िभिखया झा, पᲳीकार िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा- सौराठ, पᲳीकार लूटन झा, सौराठ। ग ुरुक \nशाᳫाथर् प र ी क्ष ा -  द र भंगा महाराज क ु मार जीव े᳡र िसहक यज्ञोपवीत स ंस्कारक अवसर पर \nमहाराजािधराज(दरभंगा) काम े᳡र िसह ᳇ारा आयोिजत परीक्षा-1937 ई. जािहमे म ौ ि ख क  प र ी क्ष ा क  मुख्य \nपरीक्षक म.म. डॉ. सर गंगानाथ झा छलाह। \nकालक ᮧभावे अिᮢय लोकिनमे पᲳी समा᳙ भए गेल आऽ तािह ᳇ारे हुनका लोकिनम े पूरा गामेकेँ  छोिड़ द ेल \nजाइत अिछ, जािहसँ िस᳍ांतमे भाङठ निह होए। \nपᲳी-पुस्तकक हेतु एकटा ᳣ोक अिछ- जलात् रक्ष तैलात् रक्ष रक्ष स्थूल बन्धनात् माने पुस्तककेँ  जलसँ तेलसँ आऽ \nस्थूल बन्धनसँ बचाऊ।संगिह सूयर् जखन िसह रािशमे (मोटा-मोटी १६ अगस्त सँ १६ िसतम्बर धिर) रहए तखन \nएकरा सुखाऊ- एिह समयमे सभसँ बेशी कड़गर रौद रहैत अिछ। \nउतेढ- िस᳍ांत िलखबासँ पिहने वर ओऽ कन्या पक्षक अिधकार ताकल जाइत अिछ।कन्याक िववाहक ५-१० वषर् \nपूवर् कन्याक िपता पᲳीकारसँ अिधकार माला बनब ैत छिथ, जािहम े संभािवत आऽ उपलब्ध वरक स ूची रहैत \nछैक। पᲳीकार एिह एतु उतेढ बनबैत छिथ।वर कन्या दुनू पक्षक िपतृ कु लक ६ पुस्त आऽ मातृकु लक ५ पुरखाक \nयावेता पिरचय द ेल जाइत अिछ।याव ेता पिरचयक अथ र् भेल ३२ म ूलक उतेढ़ जे अिधकार तकबाम े ᮧयोजनीय \nथीक। कोनो कन्या मातृ वा िपत ृ पुरखा कु लमे १६ ᳞िक्ᱫसँ छठम स्थानमे रहैत छिथ। एिह १६ म े सँ १६ वा \nएको ᳞िक्ᱫ वरक िपतृपक्षमे अओिथन्ह तँ ओिह कन्या वरक मध्य वैवािहक अिधकार निह होएत।जौ ँ ओऽ १६ \n᳞िक्ᱫ वा एको ᳞िक्ᱫ मातृ पक्ष (वरक) मे अओिथन्ह तँ अिधकार भए जायत। \nमुदा एिहमे ई सेहो देखबाक थीक जे वर कन्या समान गोᮢ आऽ समान ᮧवरक निह होिथ।संगिह ई सेहो देखबाक \nथीक ज े व र क  म ा त ा म ह  आ ऽ  क न् य ा क  मूल ओऽ म ूल ᮕ ा म  स ि ह त  ए क  ह ो ए  तँ स ा त  पुस् त  ध ि र  म ा तृसािपण्डयक \nकारणेँ अिधकार निह होएत। ई सेहो देखए पड़त जे कन्या वरक िवमाताक भाइक सन्तान निह होए। \nपᲳी सात ᮧकारक होइत आिछ-मूल,शाखा,गोᮢ,पᮢ,दूषण उतेढ़ आऽ एकटा आर। \nपᲳीक ᮧारम्भसँ प ि ह ने सभ क्यो अपन-अपन व ंशावली स्वयं र ा खैत छलाह। हरिसह द ेव तािह ह ेतु ए क ट ा  \nसंस्थाक िनमार्ण कएलिन्ह। मैिथल ᮩाᳬणक हेतु गुणाकर झा, कण र् कायस्थक हेतु शंकरदᱫ आऽ क्षिᮢयक हेतु \nिवजयदᱫ पᲳीकार िनयुक्ᱫ भेलाह।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n71  \n \nदरभंगा नरेश माधव िसह शाखा ᮧणयन पुस्तकक आदेश देलिन्ह।एिहसँ पिहने मूल पᲳी सभक समान रूपेँ बनैत \nछल। आब सोित, जोग आऽ पᲳीब᳍क हेतु फराक शाखा पᲳी बनाओल जाए लागल। \nगोᮢ पᲳीमे सभ गोᮢ आऽ तकर ᮧाचीन मूल रहैत अिछ। \nपᮢ पᲳी लगभग ३०० वषर् पूवर्सँ ᮧचलनमे अिछ। एिहमे मूलᮕामक उल्लेख रहए लागल। \nदूषण पᲳीमे वंशमे आएल क्षरणक उल्लेख रहैत अिछ। ई गोपनीय पᲳी थीक आऽ एकरा सावर्जिनक निह कएल \nजाइत अिछ। बहुत बादमे एकर चचर् संभव होइत अिछ। \nउतेढ़ पᲳीमे सिपण्डक िनव ृिᱫ होइत अिछ- छह प ुरखक ᮧा᳙ होइत अिछ। माᮢ रसाढ़-अरिरयाक पᲳीमे \nमिहलाक पᲳी भेटैत अिछ। \n (अनुवतर्ते) \n 13. संस्कृ त िमिथला –गजेन्ᮤ ठाकु र \n म.म. शंकर िम᮰  \n  \nपन्ᮤहम शताब्दीमे भ व न ा थ  ि म ᮰ क  घ र मे म धुबनी िजलाक सिरसव ᮕाममे श ंकर िम᮰क जन्म भेल। भवनाथ \nिम᮰ बहुत पैघ नैय्याियक छलाह आऽ किहयो ककरोस ँ कोनो वस्तुक याचना निह कएलिन्ह, तािह ल ेल सभ \nहु न क ा  अ य ा च ी  ि म ᮰  क ह ए  ल ग ल ि न् ह ।  शँक र  ि म ᮰  ि प त ा सँ अ ध् य य न  ᮧ ा ᳙  क ए ल ि न् ह  आ ऽ  पैघ भाए जीवनाथ \nिम᮰ससँ िव᳒ाक अिधᮕहण कएलिन्ह। \nजखन शंकर िम᮰ पाँच वषर्क छलाह तँ महाराज िशव िसहक सबारी जाऽ रहल छल। राजा ओिह ᮧितभाशाली \nबालककेँ  देखलिन्ह आऽ हुनकासँ पिरचय पुछलिन्ह। तखन उᱫर भेटलिन्ह- \nबालोऽहं जगदानन्द न मे बाला सरस्वती। \nअपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणर्यािम जगत्ᮢयम् ॥ \n  \nफे र राजाक आᮕह पर ओऽ दोसर ᳣ोक पढ़लिन्ह-  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n72  \n \nचिलत᳟िकतᲭह᳖ः ᮧयाणे तव भूपते। \nसह᮲शीषार् पुरुषः सहᳫाक्षः सह᮲पात् ॥ \n  \nराजा ᮧस᳖ भए ᮤ᳞ देलिखन्ह जािहसँ, शंकरक माए पोखिर खुनबेलिन्ह, ओऽ पोखिर एखनो सिरसबमे अिछ। \nशंकर िम᮰ महाराज भैरव िसहक किन᳧ पुᮢ राजा पुरुषोᱫमदेवक आि᮰त छलाह। एकर वणर्न रसाणर्व ᮕंथमे \nभेटैत अिछ। \nशंकर िम᮰ किव, नाटककार, धमर्शाᳫी आऽ न्याय-वैशेिषक के र ᳞ाक्याकार रहिथ। \nशंकर िम᮰ ᮕंथावली- \n१.     १.गौरी िदगम्बर ᮧहसन \n२.    २.कृ ष्ण िवनोद नाटक \n३.    ३.मनोभवपराभव नाटक \n४.   ४.रसाणर्व \n५.   ५.दुगार्-टीका \n६.    ६.वािदिवनोद \n७.   ७.वैशेिषक सूᮢ पर उपस्कार \n८.    ८.कु सुमांजिल पर आमोद \n९.    ९.खण्डनखण्ड-खा᳒ टीका \n१०.१०.छन्दोगािह्नको᳍ार \n११.᮰ा᳍ ᮧदीप  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n73  \n \n१२.ᮧायि᳟त ᮧदीप। \nअंितम तीनू टा ᮕन्थ धमर्शाᳫ पर िलखल गेल आऽ ᮓमसँ सामवेदक अनुसारे दैिनक धािमक कृ त्यक िनयमावली, \n᮰ा᳍ कमर् आऽ ᮧायि᳟ितक अनु᳧ानसँ संबंिधत अिछ। \n14.   मैिथली भाषापाक \n भाषा आ’ ᮧौ᳒िगकी \n  \nकखनो काल मंगल फॉन्टमे टाइप कएलाक उᱫर pdf मे पिरविᱫत करबाक काल िकछु िदᲥत होइत छैक। एिह \nिस्थितमे दूटा काज करू। पिहल ज े वडर्क फाइल खोलू, फे र िᮧट िवकल्पमे जाऊ। िᮧटरमे एडोब एᮓोबेट सेलेक्ट \nकरू, फ े र आगू बढ़बासँ पिहने ᮧोपेटᱮजमे जाऊ। ओिहम े do not send fonts to acrobat distiller च ेक \nकएल होयत। एकरा अनच ेक करू( िटक क े र चेन्हकेँ  हटाऊ) । एकर बाद ओक े  करू त ँ pdf फाइल बिन जायत। \nएिह फाइलमे कखनो काल घ हलन्त आ’ ज कखनो काल चतुभुर्ज रूपम े निञ पढ़बा योग्य अबैत अिछ। एकरा दूर \nकरबाक ह ेतु शुरूम े कं ᮝोल ए सँ संपूणर् वडर् फाइलकेँ  खोललाक बाद स ेलेक्ट कए िलअ आ’ फᲂन्टमे मंगल के र \nबदलामे ‘एिरयल य ूनीकोड एम एस’ फॉन्ट स ेलेक्ट कए िलअ, तकरा बाद िᮧट ऑप्शन फ े र िᮧटरमे अ ड ो ब  \nएᮓोबेट आ’ आँगा ᮧोपेटᱮजमे  do not send fonts to  acrobat distiller च ेक कएल होयत। एकरा अनचेक \nकरू( िटक क े र चेन्हकेँ  हटाऊ)। आब ज े pdf फाइल बनत तािहम े कोनो ᮧकारक िदᲥत निह होयत। पी.डी.एफ. \nिस्प्लटर आ’ मज र्र सॉफ्टव ेयर ( ज ेना ᮨीवेयर सॉफ्टव ेयर ‘पी.डी.एफ. ह ेल्पर) के र मदितस ँ आ स ा न ी सँ \nपी.डी.एफ. फाइल जोिड़ आ’ तोिड़ सकै त छी। \n  \n                       \n.   मैिथली भाषापाक (२)- गजेन्ᮤ ठाकु र/ नागेन्ᮤ कु मार झा \n  \n    मूल्यांकन  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n74  \n \nअत्युᱫम-   14-15 \nउᱫम-      12-13 \nबड़-बिढ़या-  09-11 \n  \n1.गतानब: क. खाट तानब ख. खाट खोलब. ग. खाट तोड़ब घ. एिहमे सँ कोनो निह। \n2. पलािनकेँ :  क. कु मनसँ ख. य᳀पूबर्क ग. सोिच कए. घ. एिहमे सँ कोनो निह। \n3. टोनब: क. गाछ रोपब ख. गाछ जरायब ग.गाछ रोपब घ. डािर खण्ड करब। \n4. अकानब: क. कान काटब. ख.कान लग बाजब. ग. ध्यान निह देब. घ. कान पाथब ।  \n5. गुदानब: क. देखब. ख. ध्यान राखब. ग. उपेक्षा करब. घ. मोजर देब। \n6. उसनब: क. पािनमे आिगसँ िस᳍ करब  ख. भुजब. ग. सुखायब. घ. एिहमे सँ कोनो निह।। \n7.िबधुनब: क. सिरयायब  ख.फᱶकब. ग. उनटब-पुनटब घ. गᱶटब। \n8. पटब: क. लड़ब. ख. झगड़ा होएब. ग. िमलान निह होयब. घ. िमलान होयब। \n9. िबनब: क. नुआ बीनब-बनाएब. ख. नुआ सुखायब. ग. नुआ जराएब. घ. नुआ धोब। \n10. खुनब: क. कोड़ब ख. चास देब. ग. पटाएब. घ. जोतब। \n11. तुनब: क. कपड़ा बीनब. ख. कपड़ा सीब. ग. तूर तुनब. घ.भाड़ घᲂटब। \n12. बुनब: क. बीआ बाउग करब ख. बीआ उखाड़ब.ग. बीआ दहाएब. घ. एिहमे सँ कोनो निह। \n13. लुबधब: क. अरबधब. ख. सोहिड़ जाएब. ग. िवहीन होएब घ. दुलार करब। \n14. अरबधब: क. अवश्य करब. ख. फु तᱮ करब. ग. अनवरत कायर् करब. घ. एिहमे सँ कोनो निह। \n15. छपब: क. ितरोधान होएब. ख. दूर जायब. ग. दबाड़ब. घ. हँसायब। \nउᱫर   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n75  \n \n मैिथली भाषापाक  (२) के र उᱫर: \n1. क. खाट तानब । \n2. ख. य᳀पूबर्क । \n3. घ. डािर खण्ड करब। \n4. घ. कान पाथब ।  \n5.  ग. उपेक्षा करब । \n6. क. पािनमे आिगसँ िस᳍ करब  । \n7. ग. उनटब-पुनटब । \n8. घ. िमलान होयब। \n9. क. नुआ बीनब-बनाएब । \n10. क. कोड़ब । \n11. ग. तूर तुनब । \n12. क. बीआ बाउग करब । \n13. ख. सोहिड़ जाएब । \n14. क. अवश्य करब । \n15. क. ितरोधान होएब ।  \n    मूल्यांकन \nअत्युᱫम-   14-15 \nउᱫम-      12-13  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n76  \n \nबड़-बिढ़या-  09-11 \n \n15. रचना  लेखन-गजेन्ᮤ ठाकु र \nदेवनागरीक अितिरक्ᱫ समस्त उᱫरभारतीय भाषा न ेपाल आऽ दिक्षणम े ( त ि म ल केँ  छोिड़) सभ भाषा \nवणर्मालाक रूपम े स्वर आऽ कचटतप आऽ य, र ल व, श, स, ह के र वणर्मालाक उपयोग करैत अिछ। ग्वाण्ङ के र \nहेतु संस्कृ तमे दोसर वण र् छैक (छान्दोग्य एकर उᲬारण निह करैत छिथ म ुदा वाजसनेयी खूब करैत छिथ-जेना \nछान्दोग्य कहताह सभूिम त ँ व ा ज स नेय ी  क ह त ा ह  स भूमीग्वंङ), व ैिदक स ंस्कृ तमे उ द ा ᱫ ,  अ नुदाᱫ आऽ स्विरत \n(ᮓमशः क॑  क॒ क॓) उपयोग त ँ मराठीम े ळ आऽ अ᳍र् ऱ् के र सेहो ᮧयोग होइत अिछ। मैिथलीमे ऽ (िबकारी वा \nअवᮕह) के र ᮧयोग श्स्कृ त जेकाँ होइत अिछ आऽ आइ कािल्ह एकर बदलामे टाइपक सुिवधानुसारे आ’ (आऽ के र \nबदलामे) एहन ᮧयोग सेहो होइत अिछ। \nजेना फारसीमे अिलफ बे से आऽ रोमनमे ए बी सी होइत अिछ तिहना मोटा-मोटी सभ भारतीय भाषामे िलिपक \nिभ᳖तक अछैत वणर्मालाक स्वरूप एके  रङ अिछ। \nवणर्मालामे दू ᮧकारक वणर् अिछ- स्वर आऽ ᳞ंजन। वणर्क संख्या अिछ ६४ जािहमे २२ टा स्वर आऽ ४२ टा \n᳞Ჳन अिछ। \nपिहने स्वरक वणर्न दैत छी- जािह वण र्क उᲬारणमे दोसर वण र्क उᲬारणक अपेक्षा निह रहैत अिछ, स े भेल \nस्वर।  \nस् व र क  त ी न  ट ा  भेद अिछ- ᮳स्व, दीघर् आ ऽ  प् लुत। जािहम े एक माᮢाक समय लागय बाजयम े स े भ ेल ᮳स्व, \nजािहमे दू माᮢा समय लागल से भेल दीघर् आऽ जािहमे तीन माᮢा समय लागल से भेल प्लुत।  \n  \nमूलभूत स्वर अिछ- अ  इ  उ ऋ लृ \nपािणिनसँ पूवर्क आचायर् एकरा समानाक्षर कहैत छलाह। \nदीघर् िम᮰ स्वर अिछ- ए ऐ ओ औ \nपािणिनसँ पूवर्क आचायर् एकरा सन्ध्यक्षर कहैत छलाह। \nलृ दीघर् निह होइत अिछ आऽ सन्ध्यक्षर ᮳स्व निह होइत अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n77  \n \nअ इ उ ऋ एिह सभक ᮳स्व, दीघर् (आ ई ऊ ॠ) आऽ प्लुत (आ३ ई३ ऊ३ ॠ३) सभ िमला कए १२ वणर् भेल। लृ \nके र ᮳स्व आऽ प्लुत दू भेद अिछ (ल ॄ३) तँ २ टा ई भ ेल। ए ऐ ओ औ ई चारू दीघ र् िमि᮰त स्वर अिछ आऽ एिह \nचारूक प्लुत रूप स ेहो (ए३ ऐ३ ओ३ औ३) होइत अिछ, तँ ८ टा ई सेहो भेल। भऽ गेल सभटा िमला कए २२ टा \nस्वर। \n  \nएिह सभटा २२ स्वरक वैिदक रूप तीन तरहक होइत अिछ, उदाᱫ, अनुदाᱫ आऽ स्विरत। \nऊँ च भाग जेना तालुसँ उत्प᳖ अकारािद वणर् उदाᱫ गुणक होइत अिछ आऽ तेँ उदाᱫ कहल जाइत अिछ। \nनीँचा भागसँ उत्प᳖ स्वर अनुदाᱫ आऽ जािह अकारािद स्वरक ᮧथम भागक उᲬारण उदाᱫ आऽ दोसर भागक \nउᲬारण अनुदाᱫ रूपेँ होइत अिछ से भेल स्विरत। \nस्वरक दू ᮧकार आर अिछ, सानुनािसक जेना अँ आऽ िनरनुनािसक जेना अ। \nदᱫेन िनवृर्ᱫः कू पो दाᱫः। दᱫ ना᳜ा पुरुष ᳇ारा िवपाट्- ब्यास धारक उतरबिरया तट पर बनबाओल एल इनार \nभेल दाᱫ। अञ ᮧत्यान्त भेलासँ ’दाᱫ’ आ᳒ुदाᱫ भेल, अण् ᮧत्यायान्त होइत तँ ᮧत्यय स्वरसँ अन्तोदाᱫ होइत। \nरूपम े भेद निह भेलो पर स्वरमे भेद अिछ। एिहसँ िस᳍ भेल जे सामान्य कृ षक वगर् सेहो शब्दक सस्वर उᲬारण \nकरैत छलाह। \nस्विरतकेँ  दोसरो रूपम े बुिझ सकै त छी- जेना एिहमे अिन्तम स्वरक तीᮯस्वरमे पुनरुᲬारण होइत अिछ। \nआब ᳞Ჳन पर आऊ।  \n(अनुवतर्ते)  \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. जे शब्द मैिथली-सािहत्यक ᮧाचीन कालसँ आइ धिर जािह वᱫर्नीमे ᮧचिलत अिछ, से सामान्यतः तािह \nवᱫर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nᮕा᳭                                                       अᮕा᳭         \n    videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n78  \n \nएखन                              अखन,अखिन,एखेन,अखनी \nठाम                               िठमा,िठना,ठमा \nजकर,तकर                          जेकर, तेकर \nतिनकर                             ितनकर।(वैकिल्पक रूपेँ ᮕा᳭) \nअिछ                               ऐछ, अिह, ए। \n \n2. िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक रूप वैक्लिपकतया अपनाओल जाय: \nभ गेल, भय गेल वा भए गेल। \nजा रहल अिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। \nकर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. ᮧाचीन मैिथलीक ‘न्ह’ ध्विनक स्थानमे ‘न’ िलखल जाय सकै त अिछ यथा कहलिन वा कहलिन्ह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ स्प᳥तः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सद ृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा- देखैत, \nछलैक, बौआ, छौक इत्यािद। \n \n5. मैिथलीक िन᳜िलिखत शब्द एिह रूपे ᮧयुᲦ होयत: \nजैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ᯷स्व इकारांत शब्दमे ‘इ’ के  लु᳙ करब सामान्यतः अᮕा᳭ िथक। यथा- ᮕा᳭ देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुष्य माᮢमे)। \n \n7. स्वतंᮢ ᮳स्व ‘ए’ वा ‘य’ ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आिदमे त ँ य थ ा व त  र ा ख ल  ज ा य ,  ᳴ क तु आ धुिनक \nᮧयोगमे वैकिल्पक रूपेँ ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा \nजाए इत्यािद। \n \n8. उᲬारणमे दू स्वरक बीच जे ‘य’ ध्विन स्वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे स्थान वैकिल्पक रूपेँ देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n79  \n \n9. सानुनािसक स्वतंᮢ स्वरक स्थान यथासंभ व  ‘ ञ ’  ि ल ख ल  ज ा य  व ा  स ा नुन ा ि स क  स् व र ।  य थ ा : -  मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्ᱫक िन᳜िलिखत रूप ᮕा᳭:- \nहाथकेँ , हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। \n’मे’ मे अनुस्वार सवर्था त्याज्य िथक। ‘क’ क वैकिल्पक रूप ‘के र’ राखल जा सकै त अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िᮓयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अ᳞य वैकिल्पक रूपेँ लगाओल जा सकै त अिछ। यथा:- देिख \nकय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक स्थानमे माङ, भाङ इत्यािद िलखल जाय। \n \n13. अ᳍र् ‘न’ ओ अ᳍र् ‘म’ क बदला अन ुसार निह िलखल जाय(अपवाद-स ंसार सन्सार निह), ᳴कतु छापाक \nसुिवधाथर् अ᳍र् ‘ङ’ , ‘ञ’, तथा ‘ण’ क बदला अन ुस्वारो िलखल जा सकै त अिछ। यथा:- अङ्क, वा अ ंक, \nअᲱल वा अंचल, कण्ठ वा कं ठ। \n \n14. हलंत िचह्न िनयमतः लगाओल जाय, ᳴कतु िवभिᲦक संग अकारांत ᮧयोग कएल जाय। यथा:- ᮰ीमान्, \n᳴कतु ᮰ीमानक। \n \n15. स भ  ए क ल  क ा र क  ि च ह् न  श ब् द मे स ट ा  क ’  ि ल ख ल  ज ा य ,  ह ट ा  क ’  न ि ह ,  संयुᲦ िवभिᲦक हेतु फ र ा क  \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ  चन्ᮤिबन्दु ᳇ ार ा ᳞ Ღ  क य ल  जाय ।  प रंतु म ुᮤणक सुिवधाथर् िह  स मान  जिट ल  माᮢा प र \nअनुस्वारक ᮧयोग चन्ᮤिबन्दुक बदला कयल जा सकै त अिछ।यथा- िह के र बदला िह।  \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समस्त पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफे नसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शब्दमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n20.   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n80  \n \nᮕा᳭                                                      अᮕा᳭ \n \n1. होयबला/होबयबला/होमयबला/                          हेब’बला, हेम’बला \nहोयबाक/होएबाक \n2. आ’/आऽ                                             आ \n \n3. क’ लेने/कऽ लेने/कए लेने/कय लेने/ \nल’/लऽ/लय/लए \n \n4. भ’ गेल/भऽ गेल/भय गेल/भए गेल \n \n5. कर’ गेलाह/करऽ गेलह/करए गेलाह/करय गेलाह \n \n6. िलअ/िदअ                                             िलय’,िदय’,िलअ’,िदय’ \n \n7. कर’ बला/करऽ बला/ करय बला                           करै बला/क’र’ बला \n \n8. बला                                                   वला \n \n9. आङ्ल                                                  आंग्ल \n \n10. ᮧायः                                                   ᮧायह \n \n11. दुःख                                                    दुख \n \n12. चिल गेल                                                 चल गेल/चैल गेल \n \n13. देलिखन्ह                                                 देलिकन्ह, देलिखन \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n81  \n \n14. देखलिन्ह                                                देखलिन/ देखलैन्ह \n \n15. छिथन्ह/ छलिन्ह                                      छिथन/ छलैन/ छलिन \n \n16. चलैत/दैत                                                 चलित/दैित \n17. एखनो                                                    अखनो \n \n18. बढ़िन्ह                                                     बढिन्ह \n \n19. ओ’/ओऽ(सवर्नाम)                                            ओ \n \n20. ओ  (संयोजक)                                               ओ’/ओऽ \n21. फाँिग/फािङ्ग                                                 फाइंग/फाइङ \n22. जे                                                        जे’/जेऽ \n23. ना-नुकु र                                                   ना-नुकर \n \n24. के लिन्ह/कएलिन्ह/कयलिन्ह \n \n25. तखन तँ                                                     तखनतँ \n \n26. जा’ रहल/जाय रहल/जाए रहल \n \n27. िनकलय/िनकलए लागल \n बहराय/बहराए लागल                                  िनकल’/बहरै लागल \n \n28. ओतय/जतय                                      जत’/ओत’/जतए/ओतए \n \n29. की फू ड़ल जे                                               िक फू ड़ल जे \n \n30. जे                                                        जे’/जेऽ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n82  \n \n31. कू िद/यािद(मोन पारब)                                कू इद/याइद/कू द/याद \n \n32. इहो/ओहो                                     \n33. हँसए/हँसय                                                   हँस’ \n \n34. नौ आिक दस/नौ ᳴कवा दस/नौ वा दस \n \n35. सासु-ससुर                                                   सास-ससुर \n \n36. छह/सात                                                     छ/छः/सात \n \n37. की                                          की’/कीऽ(दीघᱮकारान्तमे विजत) \n \n38. जबाब                                                          जवाब \n \n39. करएताह/करयताह                                                  करेताह \n \n40. दलान िदिश                                                    दलान िदश \n \n41. गेलाह                                                           गएलाह/गयलाह \n \n42. िकछु आर                                                        िकछु और \n \n43. जाइत छल                                            जाित छल/जैत छल \n \n44. पहुँिच/भेिट जाइत छल                                  पहुँच/भेट जाइत छल \n \n45. जबान(युवा)/जवान(फौजी) \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n83  \n \n46. लय/लए क’/कऽ \n47. ल’/लऽ कय/कए \n \n48. एखन/अखने                                                    अखन/एखने \n \n49. अहᱭकेँ                                                             अहीँकेँ  \n \n50. गहᱭर                                                            गहीँर \n \n51. धार पार के नाइ                                     धार पार केनाय/के नाए \n \n52. जेकाँ                                                         जेँकाँ/जकाँ \n \n53. तिहना                                                        तेिहना \n \n54. एकर                                                         अकर \n \n55. बिहनउ                                                     बहनोइ \n \n56. बिहन                                                        बिहिन \n \n57. बिहिन-बिहनोइ                                                 बिहन-बहनउ \n \n58. निह/नै \n \n59. करबा’/करबाय/करबाए \n \n60. त’/त ऽ                                                      तय/तए \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n84  \n \n61. भाय                                                         भै \n \n62. भाँय                                                                         \n63. यावत                                                       जावत \n \n64. माय                                                         मै \n \n65. देिन्ह/दएिन्ह/दयिन्ह                                           दिन्ह/दैिन्ह \n \n66. द’/द ऽ/दए \n \nिकछु आर शब्द \n \nमानक मैिथली_३ \nतका’ कए तकाय  तकाए \nपैरे (on foot) पएरे \nताहुमे  ताहूमे \nपुᮢीक \nबजा कय/ कए \nबननाय \nकोला \nिदनुका िदनका \nततिहसँ \nगरबओलिन्ह  गरबेलिन्ह  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n85  \n \nबालु बालू \nचेन्ह िचन्ह(अशु᳍) \nजे         जे’ \nसे/ के      से’/के ’ \nएखुनका     अखनुका \nभुिमहार  भूिमहार \nसुगर     सूगर \nझठहाक  झटहाक \nछूिब \nकरइयो/ओ करैयो \nपुबािर       पुबाइ \nझगड़ा-झाँटी   झगड़ा-झाँिट \nपएरे-पएरे     पैरे-पैरे \nखेलएबाक     खेलेबाक \nखेलाएबाक \nलगा’ \nहोए-  हो \nबुझल    बूझल \nबूझल (संबोधन अथर्मे) \nयैह   यएह \nताितल \nअयनाय- अयनाइ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n86  \n \nिन᳖-  िनन्द \nिबनु   िबन \nजाए  जाइ \nजाइ(in different sense)-last word of sentence \nछत पर आिब जाइ \nने \nखेलाए (play) –खेलाइ \nिशकाइत- िशकायत \nढप- ढ़प \nपढ़- पढ \nकिनए/ किनये किनञे \nराकस- राकश \nहोए/ होय  होइ \nअउरदा- औरदा \nबुझेलिन्ह (different meaning- got understand) \nबुझएलिन्ह/ बुझयलिन्ह (understood himself) \nचिल- चल \nखधाइ- खधाय \nमोन पाड़लिखन्ह   मोन पारलिखन्ह \nकै क- कएक- कइएक \nलग ल’ग  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n87  \n \nजरेनाइ \nजरओनाइ-  जरएनाइ/जरयनाइ \nहोइत   \nगड़बेलिन्ह/ गड़बओलिन्ह \nिचखैत- (to test)िचखइत \nकरइयो(willing to do)  करैयो \nजेकरा-  जकरा \nतकरा-  तेकरा \nिबदेसर स्थानेमे/ िबदेसरे स्थानमे \nकरबयलहुँ/ करबएलहुँ/करबेलहुँ \nहािरक (उᲬारण हाइरक) \nओजन    वजन \nआधे भाग/ आध-भागे \nिपचा’/ िपचाय/िपचाए \nनञ/ ने \nबᲬा नञ (ने) िपचा जाय \nतखन ने (नञ) कहैत अिछ। \nकतेक गोटे/ कताक गोटे \nकमाइ- धमाइ  कमाई- धमाई \nलग ल’ग \nखेलाइ (for playing)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n88  \n \nछिथन्ह  छिथन \nहोइत  होइ \nक्यो   िकयो \nके श (hair) \nके स  (court-case) \nबननाइ/ बननाय/ बननाए \nजरेनाइ \nकु रसी  कु सᱮ \nचरचा   चचार् \nकमर्     करम \nडुबाबय/ डुमाबय \nएखुनका/ अखुनका \nलय (वाक्यक अितम शब्द)- ल’ \nकएलक   के लक \nगरमी    गमᱮ \nबरदी      वदᱮ \nसुना गेलाह  सुना’/सुनाऽ \nएनाइ-गेनाइ \nतेनाने घेरलिन्ह \nनञ \nडरो   ड’रो  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n89  \n \nकतहु-  कहᱭ \nउमिरगर- उमरगर \nभिरगर \nधोल/धोअल धोएल \nगप/गप्प \nके   के ’ \nदरबᲯा/ दरबजा \nठाम \nधिर  तक \nघूिर   लौिट \nथोरबेक \nब᲻ \nतोँ/ तूँ \nतोँिह( प᳒मे ᮕा᳭) \nतोँही/तोँिह \nकरबाइए   करबाइये \nएके टा  \nकिरतिथ   करतिथ \nपहुँिच  पहुँच \nराखलिन्ह  रखलिन्ह \nलगलिन्ह  लागलिन्ह \nसुिन (उᲬारण सुइन)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n90  \n \nअिछ (उᲬारण अइछ) \nएलिथ  गेलिथ \nिबतओने   िबतेने \nकरबओलिन्ह/ करेलिखन्ह \nकरएलिन्ह \nआिक   िक \nपहुँिच पहुँच \nजराय/ जराए  जरा’ (आिग लगा) \nसे  से’ \nहाँ मे हाँ   (हाँमे हाँ िवभिक्ᱫमे हटा कए) \nफे ल फै ल \nफइल(spacious)   फै ल \nहोयतिन्ह/ होएतिन्ह  हेतिन्ह \nहाथ मिटआयब/ हाथ मिटयाबय \nफे का  फᱶका \nदेखाए  देखा’ \nदेखाय   देखा’ \nसᱫिर   सᱫर \nसाहेब    साहब \n \n16.  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n91  \n \nपोसपुत कथा संᮕह ᮰ी संतोष कु मार िम᮰, िमिथला (नेपाल)।  \nिमिथलाक्षरमे ᮧकािशत ᮧथम 21म सदीक मैिथली पोथी। \n  \nसमीक्षा- गजेन्ᮤ ठाकु र. \n   \nपोथी समीक्षा \n  \nसन्तोष कु मार िम᮰ के र कथा संᮕह पोसपुत ᮧा᳙ भेल अिछ। नेपालक एिह कथाकारक सात गोट कथा पोसप ुत, \nएकटा ब्यथा पᮢमे, जखन किनञा भ ेलिखन िबमार, िसपािह, डाक्टर, भाग्य अप्पन-अप्पन आ’ दाग एिहमे \nसिम्मिलत अिछ। कथावस्तु ᮧस्तुत करबासँ पिहने एकर अन्य पक्ष पर चचर् करब आवश्यक। \n  \nपिहल गप जे एिह पुस्तकक समीक्षासँ एकर ᮧारम्भ भेल अिछ। ᮰ी कालीकान्त ‘तृिषत’, देपुरा रुपैठा, जनकपुर \nएकर सांगोपांग समीक्षा कएलिन्ह अिछ, आ’ ई कथाकारक उᲬ मानिसकता अिछ जे ओ’ एिह समीक्षाकेँ  उिचत \nरूपम े लेलिन्ह, कारण जौँ से निह रहैत तँ एकर एिह रूपम े स्थान पोथीमे निह भेटैत। \n  \nदोसर गप ज े ई  प ो थ ी  ए क  ि द ि श सँ द ेखला उᱫर देवनागरीमे आ ’  द ो स र  ि द ि श सँ द ेखला उᱫर \nिमिथलाक्षरमे \nिलखल बुिझ पड़ैत अिछ आ’ स े अिछयो। 21म शताब्दीक ई ᮧायः एिह तरहक ᮧथम ᮧयास अिछ, जे मैिथलीमे \nदेखबामे आएल अिछ। \n  \nआब पिहने तृिषत जीक समालोचना द ेखैत छी। ओ’ िलख ैत छिथ, जे कथाकारक कथाम े पलायनवादी सोच क \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n92  \n \nᮧधानता रहैत अिछ, स ंगिह ईहो गप उठबैत छिथ जे सािहत्य सृ᳥ाकेँ  तटस्थ ᮧस्तोता होयबाक चाही आिक पथ \nᮧदशर्क, पलायनवादे होयबाक चाही आिक संघषर्क ᮧेरणा᮰ोत?  \n‘पोसपुत’क िवषयम े त ृिषत जी कह ैत छिथ, ज े ए ि ह मे त ी न पुस्तक वणर्न अिछ, आ’ राजा मह ेन्ᮤ आ’ राजा \nिᮢभुवनक समयमे भेल घटनाक वणर्न जोड़बाक अिभᮧाय स्प᳥ निह अिछ। \n’एकटा ᳞था पᮢमे’ के र िवषयमे ऋिषत कह ैत छिथ ज े कालक  गित , लोकक िववशता आ’ अन ुभूितक वणर्न \nअिछ एिहमे। \nतेसर कथा ‘ जखन किनञा भेलिखन िबमार’ केँ  तृिषत जी िबमार कथा घोिषत करैत छिथ।  \n‘िसपाही’ कथाम े ओिह पदक िववरण अिछ ज े िववाह दानम े ᮧाथिमकता पबैत छल आ’ आब त्याज्य भ’ गेल \nअिछ। \n  \n‘डॉक्टर’ कथाकेँ  तृिषतजी पलायनवादी सोचक पराका᳧ा कहैत छिथ। त ृिषतजीक िवचारेँ डॉक्टरकेँ  मरैत दम\nतक रोगीकेँ  बचेबाक ᮧयास करबाक चाही। \n’भाग्य अपन अपन’ भाग्य चᮓ पर आधािरत अिछ। ‘दाग’मे क्षिणक आवेशमे उठाओल गेल डेग, अपिरपᲤ उ᮫मे \nभेल ᮧेमिववाह फे र तकरा बाद दोसराक संग भािग जायब ई सभ पथ᳥᮪ताक ᮧतीक अिछ।  \nपोसपुत आत्मकथात्मक शैलीमे िलखल ग ेल अिछ, म ुद ा  ए क र  स म ा प न  अ क स् म ा त् होइत अिछ, पोसपुतक \nिकरदानीसँ आ’ मायक नैहिर जएबासँ। \nदोसर कथा पᮢ श ैलीमे अ ि छ ,  ज त य  प ो स् पुत कथा ज ेकाँ प ा ᮢ  संतोष छिथ। एिह कथाक समापन स ेहो ब ᲻ \nहड़बड़ीमे भेल अिछ, आ’ घटनाक तारतम्य लेखकसँ पाठक धिर निह पहुँिच सकल। \nओिहना जखन किनञा भेलिखन िबमारमे लेखक अपन कथ्य स्प᳥ निह कए सकलाह।  \nिसपािह कथाम े स ेहो पाᮢक नाम संतोष छिन्ह, मुदा कथ्य आत्मकथात्मक निह अिछ। डॉक्टरकेँ  द ेशमे स ेवा\nकरबाक पुरस्कार भेटलैक ᮧमाण-पᮢक र᳎ होयब आ’ से ओकरा ह ेतु ᮧाणघातक िस᳍ भेल।भाग्य अपन-अपन \nपुरान िखस्सा कहबाक शैलीमे अिछ, जे राजा देशमे सवᱷक्षण करएबाक हेतु राजकु मारकेँ  पठबैत छिथ आ’ ई कथ \nनीक बिन पड़ल अिछ। दाग कथा कथात्मक अिछ आ’ हड़बड़ीमे िलखल भािषत होइत अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n93  \n \n  \nएिह कथा स ंᮕहकेँ  तृिषत जी समीक्षाक संग भाषायी रूपस ँ संपािदत निह कएलिन्ह, कारण एिहमे मानकताक \nअभाव अिछ। ᮧूफ रीिडग स ेहो नीक ज ेँका निह भ ेल अिछ। मानकताक ह ेतु िवदेह आ’ िमिथला मंथनसँ ᮧयास \nशुरू भ ेल अिछ, आ’ िवद ेहक रचना लेखन स्तंभमे एकरा स्थान देल गेल अिछ।के न्ᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, \nमैसूर ᳇ारा सेहो म ैि थ ल ी  स् ट ा इ ल  मैनुअलक िनमा र्ण भ’ रहल अिछ, आवश्यकता अिछ, जे न ेपालक िव᳇ान \nलोकिन सेहो अपन मत म ैिथली अकादमीक मानक िनधा र्रण शैलीक आधार पर बनाओल जा’ रहल शैली पर \nदेिथ, जािहसँ ई सवर्ᮕा᳭ होए। \n \n \n17. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS \na. VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT---  \n  \nThe period of Janaka dynasty and the Vajjian Republic are mutually exclusive. After the \ndeath of Karala Janaka it turned into a republic and became, one of the eight \nconstituent clans of the Vajjian Confederacy , which was later destroyed by King \nAjatasatru of Magadha.Videha continued to be a monarchy even after the death of \nKarala Janaka and this kingdom was conquered by Mahapadma Nanda and annexed to \nthe growing Magadhan empire.Vrijis, or any two together might be called Vrijis, as well \nas Samvrijis  or the \"United Vrijis\".The criminals were arraigned before the \natllinkula  \"eight clans\",  a jury composed of one member from each of the separate \ndivisions of the tribe.The name of SamVriji was a descriptive title of the whole nation of \neight clans. Buddha observed that they were accustomed to hold frequent meetings, to \nact in concert, and to uphold the ancient Vajji an institution.The ancient cities in this \nconnection are Vaisali, Kesariya, Janakpur, Navadgarh, Siihrun, Darbhanga, Purnea \nand Motihari. besides Alakappo (somewhere in the neighbourhood of the Gandak) \ninhabited by the Balaya. It has nothing to do with the eight clans of the Vajjian Republic.  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n94  \n \nThe earliest champion of the republics which flourished at the time of the Buddha. were-\n  the old Videhas, the Lichhavis, the Jnatrikas, the Vrijis proper, the Ugras, the Bhogas, \nthe Aikshvakas and the Kauravas. The humorous remark of the Lalitavistara about the \nme mbers of the Licchavian Assembly and all being called raja is applicable to the \nVidehas.The Mahanarada-Kassapa .- the Videhas had a council of four.The \nMahajanaka Jataka informs us that the senapati was to administer justice with the help \nof his chief judges.The Mahanarada  Kassapa Jataka also informs us that the king was \nassisted in the administration of justice by a council. Brahmanic tradition of Videha \nhaving been a kingdom and the Buddhist tradition of its being a republic with a king, \nchosen by the assembly. Out of these seven officers only four appear to be the public \nofficers, the raja, uparaja, senapati and bhandagarika, while the others were apparently \nthe personal servants and attendants of the king.Pingala, was  chosen to be the \ncourtesan of the republic. According to the Gandhara Jataka, Videha had 16000 \nvillages with filled storehouses, 16000 dancing girls. The existence of courtesans in a \nstate cannot automatically make it a republican state.The Dipavamsa gives a legendary \naccount of kings of some Indian States but it may contain some historical truth. It says \nthat Kalara Janaka's son was Samarhkara who was followed by king Asoka, an \ninaugurated prince.The last of the kings of Champanagara was Nagadeva. Dipavamsa \nsays that there were kings at Mithilanagara even after Kalara Janaka; twentyfive kings \nruled at Mithilanagara, the last of them being valiant Buddhadatta, that the kingdom \npassed on to the master of Rajagriha -Palaliputra, i.e., Magadha.The Lalitavistara gives \nan interesting account of king Sumitra of the very charming city of Mithila. The king has \na mighty army of elephants, horses, chariots and foot soldiers.He is rich in gold. The \nking is very old, unable to govern well his kingdom, and the parent of many \nchildren.Tibetan tradition says that a minister of King Virudhaka of Videha, named \nSakala, was compelled to flee to Vaisali from his own country owing to the jealousy of \nthe other ministers. The Gilgit Manuscripts where Khanda is the prime minister of an \nunnamed king of Videha . He was the head of 500 amatyas. Other ministers conspired \nto destroy him. \"Where shall I go ? If I go to Sravasti, it is under a king, and so there  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n95  \n \nwould be the same troubles. So would be the case in Varanasi, Rajagriha and Champa \nwhich are all subject to the authority of one person (ekadhina). Vaisali is under a gana \n(ganadhina). What is desired by ten is disliked by twenty. So by all means I must go to \nVaisali.\" Consequently he went to Vaisali where he was cordially received by the \nrepublican Lichchhavis.  \nBetween the compilation of the Puranas and the annihilation of Kshatriya states in India \nby Mahapadma Nanda there reigned among others 28 Maithilas ,i.e., 28 kings of \nMithila. Thus Ajatasatru, who destroyed the Vajjian Republic, did not extirpate Mithila \nwhich continued to be a monarchy till the time of Mahapadma Nanda.   \nThe king of Avanti, a contemporary of the Buddha, informs his wife in the course of a \nconversation regarding their daughter's marriage that he is connected with the rulers of \nMagadha, Kasi, Vanga, Surashtra, Mithila and Surasena.  Buddhudatta \n is indicated as the last king of Mithilanagara. Unlike Mahaviat Budha did not pass any \nrainy season at Mithila. The Majjhima Nikaya relate two visits of the Buddha to the \nVideha country. \nBuddha stayed with Ananda at the Makhadeva-Ambavana and preached the \nAfakhadera Sutta. The other relates to the conversion of Brahmayu, a Brahmana, \nforemost in Mithila in his knowledge of the Vedas. He was aged 120 years. He met the \nBuddha when the latter had come to Mithila and taken his residence in the Makhadeva \nAmbavana and having found thirtytwo marks of a great man in him he was converted \nalong with his pupil Uttara to the new faith. He entertained the Buddha and the monks \nfor a week. His death occurred not long after. The conversion of a Brahmana like \nBrahmayu, well versed in the Vedas, Itihasa (history), Vyakarana (grammar) and \nLokayata and endowed with all the marks of a great man, must have had tremendous \ninfluence upon the fortune of Buddhism in Videha in the time of the Buddha. \nDhaniyaa or Dhanika, a herdsman living on the bank of the river Mahi. Mithila was  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n96  \n \nconsidered fit by the Buddhists to have been associated with some of the previous \nBuddhas as well. Thus it is stated that in the time of Kopagamana Buddha Mithila was \nthe capital of king Pabbata and the Buddha preached there on his visit to the \ncity.Padumuttara Buddha preached his first sermon to his cousins, Devala and Sujata, \nin the park of Mithila\" and later to Ananda (a Khattiya king of Harh.savati and father of \nPadumuttara Buddha) and his retinue in the same spot.\" \n17.b. \nJyoti Jha Chaudhary, Date of Birth: December 30 1978,Place of Birth- \nBelhvar (Madhubani District), Education: Swami Vivekananda Middle School, Tisco \nSakchi Girls High School, Mrs KMPM Inter College, IGNOU, ICWAI (COST \nACCOUNTANCY); Residence- LONDON, UK; Father- Sh. Shubhankar Jha, \nJamshedpur; Mother- Smt. Sudha Jha- Shivipatti. \nJyoti  received editor's choice award from www.poetry.com and her poems were \nfeatured in front page of www.poetrysoup.com for some period. \n  \nA Temple Beside The Pond \nA temple beside the pond, \nSurrounded with date trees; \nAnd trees loaded with flowers, \nReceiving cold cool breeze. \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका 01 मई 2008 (वषर्1 मास 5 अंक 9) http://www.videha.co.in/\n \n \n97  \n \nComing across the acres of farmers land \nFrom grove of mango trees,  \nTo this holy peaceful place from home, \nA narrow spiral way leads. \nThe pond itself adorned with lotuses, \nMany water plants and weeds. \nHalt for thirsty castles and tired villagers, \nPleasure of fishing and diving exceeds; \nFragrances of flowers and fireflies at night \nStand the place in good stead. \n \n(c) 2008 सवा र्िधकार स ुरिक्षत। िवदेहमे ᮧ क ा ि श त  स भ ट ा  र च न ा  आ '  आ क ार्इवक सवा र्िधकार रचनाकार आ' \nसंᮕहकᱫार्क लगमे छिन्ह। रचनाक अनुवाद आ' प ुनः ᮧकाशन ᳴कवा आकार्इवक उपयोगक अिधकार िकनबाक \nहेतु ggajendra@videha.co.in पर स ंपकर् करू। एिह साइटक ेँ  ᮧीित झा ठाकु र, मधूिलका चौधरी आ' रिश्म \nिᮧया ᳇ारा िडजाइन कएल गेल। \n                                                िसि᳍रस्तु \n \n   ","size_mb":0.92,"has_text":true},"Videha 010.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 010.pdf","name":"Videha 010.pdf","text":"videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n1  \n \nिवदेह  १५  मई २००८  वषर् १  मास ५  अंक १० \n'िवदेह' १५  मई २००८  (वषर् १  मास ५  अंक १०)एिह अंकमे अिछ:- \n१.नो एंᮝी: मा ᮧिवश ᮰ी उदय नारायण िसह 'निचके ता' \nमैिथली सािहत्यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचके ताजीक टटका नाटक, जे िवगत 25 वषर्क \nमौनभंगक प᳟ात् पाठकक सम्मुख  ᮧस्तुत भ' रहल अिछ। सवर्ᮧथम िवदेहमे एकरा  धारावािहक रूप ेँ ई-\nᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ू नाटकक दोसर कल्लोलक पिहल खेप। \n२. शोध लेख: मायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आगाँ) \n३. उपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ) \n४. महाका᳞ महाभारत (आगाँ) ५. कथा(फू िस-फटक) \n६. प᳒  अ. िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी, \nआ. ᮰ी गंगेश गुंजन, इ.ज्योित झा चौधरी \nआ' ई. गजेन्ᮤ ठाकु र \n७. संस्कृ त –मैिथली िशक्षा(आगाँ) \n८. िमिथला कला(आगाँ)  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n2  \n \n९.पाबिन ( जानकी नवमी पर िवशेष)-  न ूतन झा \n१०. संगीत िशक्षा 1११. बालानां कृ ते-  बिगयाक गाछ \n१२. पᲳी ᮧबंध  (आगाँ)  पᲳी-स ंᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी ) \n१३. संस्कृ त िमिथला  १४ भाषापाक  १५. रचना लेखन (आगाँ)  \n१६VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS \nVIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT.. \nमहᱬवपूणर् सूचना:(१) िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-\nᮧकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-\nमधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई \nगोट-पचासेक प᳒ िवदेहमे नवम अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ' रहल अिछ। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर मैिथली-अंᮕेजी आऽ अंᮕेजी-मैिथली शब्द कोश \n(संपादक गजेन्ᮤ ठाकु र आऽ नागेन्ᮤ कु मार झा) ᮧकािशत करबाओल जा' रहल अिछ। ᮧकाशकक, ᮧकाशन \nितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजेन्ᮤ \nठाकु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास),  'गल्प-गुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां कृ ते', 'एकाङ्की \nसंᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चिरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ᮧकाशनक बाद िᮧट फॉमर्मे \nᮧकािशत होएत। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर \nशीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना(४): ᮰ी आ᳒ाचरण झा, ᮰ी ᮧफु ल्ल कु मार िसह 'मौन' ᮰ी कै लाश कु मार िम᮰ (इंिदरा गाँधी \nरा᳦ीय कला के न्ᮤ), ᮰ी श्याम झा आऽ डॉ. ᮰ी िशव ᮧसाद यादव जीक सम्मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक \nरचना अिगला १-२ अंकक बादसँ 'िवदेह' मे ई-ᮧकािशत होमय लागत। \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n3  \n \n  \nमहᱬवपूणर् सूचना(५): २० म शताब्दीक सवर्᮰े᳧ िमिथला र᳀ ᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग' िजनका लोक 'अिभनव \nभातखण्डे' के र नामसँ सेहो सोर करैत छिन्ह, 'िवदेह' के र हेतु अपन संदेश पठओने छिथ आऽ तािह आधार पर हुनकर जीवन आऽ कृ ितक \nिवषयमे िवस्तृत िनबंध िवदेहक संगीत िशक्षा स्तंभमे ई-ᮧकािशत करबाक हमरा लोकिनकᱶ सौभाग्य भेटल अिछ। \nिवदेह (िदनांक १५मई, २००८) \n          संपादकीय \n             वषर्: १    मास: ५      अंक:१० \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक १० िदनांक १५ मई २००८) ई पिब्लश भ’ रहल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू http://www.videha.co.in  \n| \nअहाँकेँ सूिचत करैत हषर् भ’ रहल अिछ, जे ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका केर १० टा अंक http://www.videha.co.in/ पर \nई-ᮧकािशत भ’ चुकल अिछ। इंटरनेट पर ई-ᮧकािशत करबाक उ᳎ेश्य छल एकटा एहन फॉरम केर स्थापना जािहमे लेखक आ’ पाठकक \nबीच एकटा एहन माध्यम होए जे कतहुसँ चौबीसो घंटा आ’ सातो िदन उपलब्ध होए। जािहमे ᮧकाशनक िनयिमतता होए आ’ जािहसँ \nिवतरण केर समस्या आ’ भौगोिलक दूरीक अंत भ’ जाय। फे र सूचना-ᮧौ᳒ोिगकीक क्षेᮢमे ᮓांितक फलस्वरूप एकटा नव पाठक आ’ \nलेखक वगर्क हेतु, पुरान पाठक आ’ लेखकक संग, फॉरम ᮧदान कएनाइ सेहो एकर उ᳎ेश्य छ्ल। एिह हेतु दू टा काज भेल। नव अंकक \nसंग पुरान अंक सेहो देल जा रहल अिछ। पुरान अंक pdf स्वरूपमे डाउनलोड कएल जा सकैत अिछ आ’ जतए इंटरनेटक स्पीड कम \nछैक वा इंटरनेट महग छैक ओतहु ᮕाहक ब᲻ कम समयमे ‘िवदेह’ केर पुरान अंकक फाइल डाउनलोड कए अपन कंप्युटरमे सुरिक्षत \nरािख सकैत छिथ आ’ अपना सुिवधानुसारे एकरा पिढ़ सकैत छिथ। एकर अितिरᲦ संपकर् खोज स्तंभमे िवदेह आ' आन-आन िमिथला \nआ' मैिथलीसँ संबंिधत साइटमे सचर् हेतु सचर् इंिजन िवकिसत कए राखल गेल अिछ। ओिह पृ᳧ पर िमिथला आ' मैिथलीसँ संबंिधत \nसमाचारक िलक िवकिसत कए सेहो राखल गेल अिछ। संपकर्-खोज पृ᳧ पर िमिथला आ' मैिथलीसँ संबंिधत साइटक संकलनकेँ आर दृढ़ \nकएल गेल अिछ। िवदेहक सभ पृ᳧केँ १० िलिपमे देखल जा' सकैत अिछ आ' तािह हेित सभ पृ᳧ पर िलक देल गेल अिछ। भाषा \nमैिथिलये रहत मुदा आन भाषा-भाषी मैिथलीक आनंद अपन िलिपमे पिढ कए लए सकैत छिथ। \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n4  \n \nनिचकेताजी अपन २५ सालक चुप्पी तोिड़ नो एंᮝी: मा ᮧिवश नाटक मैिथलीक पाठकक समक्ष िवदेह ई-पिᮢकाक माध्यमसँ पहुँचा \nरहल छिथ। धारावािहक रूँ पे ई नाटक िवदेहमे ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। \n३ जूनकेँ एिह बेर वट सािवᮢी अिछ। एिह अवसर पर एिहसँ संबंिधत िनबंध देल जा' रहल अिछ।एिह िनबंधक लेिखका छिथ ᮰ीमित \nनूतन झा।  \nबालानां कृतेमे बिगयाक गाछ शीषर्क लोककथाकेँ ज्योितजीक िचᮢसँ सुसिᲯत कएल गेल अिछ। \n᮰ी गंगेश गुंजन जीक किवता पाठकक समक्ष अिछ।  \n᮰ी ᮧफु ल्ल कुमार िसह मौन, ᮰ी आ᳒ाचरण झा आऽ डॉ. ᮰ी िशव ᮧसाद यादव जीक सम्मित आयल अिछ आऽ िवदेहमे एक-दू अंकक \nबाद िहनकर सभक रचना िवदेहक पाठकक लोकिनक समक्ष आबय लागत। \nिमिथलाक र᳀ स्तंभकेँ नाम आ' वषर्सँ जतय तक संभव भ' सकल िवभूिषत कएल गेल अिछ। एकर पिरव᳍र्नक हेतु सुझाव आमंिᮢत \nअिछ। िमिथला र᳀मे बैकᮕाउन्ड संगीत सेहो अिछ, आ' ई अिछ िव᳡वक ᮧथम रा᳦भिक्ᱫ गीत (शुक्ल यजुवᱷद अध्याय २२, मंᮢ २२) \nजकरा िमिथलामे दूवार्क्षत आशीश मंᮢ सेहो कहल जाइत अिछ, एकर अथर् िवदेह आकार्इव स्तंभमे अिभनव रूपम े देल गेल अिछ, आ' \nिᮕिफथक देल अथर्सँ एकर िभ᳖ता देखाओल गेल अिछ। मुख्य पृ᳧क बैकᮕाउन्ड संगीत िव᳒ापितक बड़ सुख सार तँ अिछये पिहनेसँ। \n'िवदेह' ई पिᮢकाक ᮧचार सचर् इंिजन ᳇ारा, गूगल आ' याहू ᮕुप ᳇ारा, वडर्ᮧेस आ' ब्लॉगस्पॉटमे देलगेल ब्लॉग ᳇ारा, फे सबुक, \nआउटलूक, माय स्पेस, ओरकुट आ' िचᲶाजगतक माध्यमसँ कएल गेल। मुदा जखन डाटा देखलहुँ तँ आधसँ बेशी पाठक सोझे \nhttp://www.videha.co.in पता टाइप कए एिह ई-पिᮢकाकेँ  पढ़लिन्ह।  \nअपनेक रचना आ’ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे। विर᳧ रचनाकार अपन रचना हस्तिलिखत रूपमे सेहो नीचाँ िलखल पता पर पठा सकैत \nछिथ। \nगजेन्ᮤ ठाकुर  \n389,पॉकेट-सी, सेक्टर-ए, बसन्तकुंज,नव देहली-११००७०. \nफै क्स:०११-४१७७१७२५ \n०१ मई २००८ नव देहली \nhttp://www.videha.co.in \nggajendra@videha.co.in  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n5  \n \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्ᮤ ठाकुर। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/आकार्इवक/अंᮕेजी-संस्कृत अनुवादक \nअिधकार एिह ई पिᮢकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आ’ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व लेखक गणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in \nआिक ggajendra@videha.co.in केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx आ’ .txt फॉमᱷटमे पठा सकैत छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्ष᳙ पिरचय आ’ अपन स्कैन \nकएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आ’ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल \nᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाकेँ ᮰ीमित ल᭯मी ठाकुर ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई \nᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \n \n१. नाटक  \n \n᮰ी उदय नारायण िसह ‘निचके ता’ जन्म-1951 ई. कलकᱫामे।1966 मे 15 वष र्क उ᮫मे पिहल का᳞ स ंᮕह \n‘कवयो वदिन्त’ | 1971 ‘अम ृतस्य पुᮢाः’(किवता संकलन) आ’ ‘नायकक नाम जीवन’(नाटक)| 1974 म े ‘एक \nछल राजा’/’नाटकक ल ेल’(नाटक)। 1976-77 ‘ᮧत्यावᱫर्न’/ ’रामलीला’(नाटक)। 1978म े ज न क  आ ’  अ न् य  \nएकांकी। 1981 ‘अन ुᱫरण’(किवता-संकलन)। 1988 ‘िᮧय ंवदा’ (नािटका)। 1997-‘रवीन्ᮤनाथक बाल-\nसािहत्य’(अनुवाद)। 1998 ‘अन ुकृ ित’- आध ुिनक म ैिथली किवताक ब ंगलामे अ नुवाद, स ंगिह ब ंगलामे द ूटा \nकिवता स ंकलन। 1999 ‘अ᮰ु ओ पिरहास’। 2002 ‘खाम ख ेयाली’। 2006म े ‘ म ध् य म पुरुष एकवचन’(किवता \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n6  \n \nसंᮕह। भाषा-िवज्ञानक क्षेᮢमे दसटा पोथी आ’ द ू सयसँ बेशी शोध-पᮢ ᮧकािशत। 14 टा पी.एह.डी. आ’ 29 टा \nएम.िफल. शोध-कमर्क िदशा िनदᱷश। बड़ौदा, स ूरत, िदल्ली आ’ हैदराबाद िव.िव.मे अध्यापन। संᮧित िनदेशक, \nके न्ᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर। \n      नो एंᮝी : मा ᮧिवश  \n                                             (चािर-अंकीय मैिथली नाटक) \nनाटककार उदय नारायण िसह ‘निचके ता’ िनदेशक, कᱶᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर \n(मैिथली सािहत्यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचके ताजीक टटका नाटक, ज े िवगत 25 वष र्क मौन \nभंगक प᳟ात् पाठकक सम्मुख ᮧस्तुत भ’ रहल अिछ।) \nदोसर कल्लोलक पिहल भाग  जारी....िवदेहक एिह दसम अंक १५ मई २००८ मे। \nनो एंᮝी : मा ᮧिवश  \n  \nदोसर कल्लोल पिहल खेप \n            \nदोसर कल्लोल \n[प᳟ाद्पट मे स् व गर्-᳇ारे ल ख ा  दैछ म ुदा म ंचक एक िदिस ᳇ारक बाम \nभागक द ेबार लग एकटा भाषण द ेबा जोकर कन ेक ऊँ च भाषण-मंच आ \nतािह पर एकटा माईक द ेखल जायत। भाषण-म ंच पर तीनटा नीक क ु सᱮ \nदेख ल  ज ा य त ।  ओ म ह र  द र ब Ჯ ा क  स ा म ने आ  भ ा ष ण - मंचक लग बाईस-\nचौबीस-टा भाड़ा क े र कुसᱮ सेहो राखल रहत जािह पर चािर-टा म ृत \nसैिनक सँ ल’ कए चािर-गोट बाजा बजौिनहार आ ᮧथम कल्लोल मे देखल  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n7  \n \nसब गोटे – नंदी– भृंगी केँ ल’ कए चौदहो गोट े बैसल ᮧतीक्षा करैत छिथ। \nलगैछ सब क्यो ᮧतीक्षा करैत-करैत परेशान भ’ गेल छिथ।] \n  \nअनुचर-1       :(नेताजी एखनहु धिर निह आयल छलाह। हुनक द ूटा अनुचर मे सँ एक \nगोटे कहुना माईक पर िकछु ने िकछु बजबाक ᮧयास क’ रहल छल – जािह \nसँ लोग ऊिब कए कतहु सरिक न े जाय!) त’ भाई – बिहन सब ! ज े हम \nकहै छ ल हुँ... आज ुक एिह अशा ंितमय पिरव ेश म े ए क म ा ᮢ  ब द र ी ये ब ा बू \nछिथ ज े श ांितक द ूत बिन कए मिथल े म ा ᮢ  न ि ह ,  स म स् त  भ ा र त क  \nआतंकवादी, कल ेसवादी, उᮕवादी, अत्यूᮕवादी, चंडवादी, ᮧचंडवादी स ँ \nल’ कए सब तरहक िववादीक झगड़ा-िववादकेँ मेटैबाक लेल ि᳇चᮓयान सँ \nल’ कए वाय ुयान  धिर ,  सभ तरहक वाहन म े अत्यंत क᳥ आ जोिखम \nउठा कए सफर करैत रहलाह। आ अिहना सब ठाम... सगर े, अपन बातक \nजादुई छड़ीकेँ चलबैत सभक द ुःख- ददर् केँ  द ूर करैत रहलाह। िमिथलाक \nमहान नेता एक बᮤी-िवशाल िसहे छिथ जे... \n  \nबाजारी     :           (परेशान भ’ कए) हौ, से सबटा त’ बुझिलयह मुदा \nई त’ बताब’ जे बᮤी बाबू छिथ कत’? \nबीमा-बाबू   :           आर कतेक देर ᮧतीक्षा करय पड़त ? \nअनुचर 2   :           (जे भाषण-मंचक कोना पर ठाढ़ रहैत अिछ आ \nबीच-बीच मे उतिर कए बाहर जा कए झाँिक कए \nदेखबाक ᮧयास क’ कए घुिर-घुिर आबैत छल।) हे,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n8  \n \nआब आिबये रहल हेताह ! \nबाजारी     :           हे हौ!  इयैह बात त’ हम सब बड़ी काल सँ सुिन \nरहल िछयह ! “आब आिबये रहल छिथ...” \nबीमा-बाबू   :           आ बैसल बैसल पैर मे बघा लािग रहल \nअिछ...हमरा सँ त’ बेसी देर धिर बैसले निह \nजाइत अिछ। \nअनुचर 1   :       (सब केँ शांत करैत) हे...बात सुनू... बात सुनू \nभाइ-सब ! बैसै जाउ, कने शांत भ’ कए बैसल ने \nजाइ जाउ! \nअनुचर 2     :        (बजबाक भ ंिगमा स ँ स् प ᳥  भ ’  ज ा इ त  छ ि न  जे फू ि स  ब ा ि ज  र ह ल  छ ि थ - )  \nकिनये काल प ूवर् ओ धम र्-िशला हैिलकॉप्टर पर सँ उतरल छिथ। आब ओ \nरास्ता मे छिथ– कखनहु पहुँिच सकै छिथ... ! \nअनुचर 1   :       आब जखन ओ आिबये रहल छिथ, ᮧायः पहुँिचये \nगेल छिथ, आजुक समय-समन्वय-सामान्यजन \nआ चारुकात चिल रहल अनाचार दय बᮤी बाबूकेँ  \nकी कहबाक छिन, से सुनैत जाय जाउ ! \nबाजारी     :           अच्छा त’ कह’ ने कोन नव बात कहब’!  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n9  \n \nअनुचर1    :       ओना अहᱭ िकयैक हम सब चाहै छी जे सब िकछु \nनव हो... ! रास्ता नव हो, ओ पथ जतय पहुँचत से \nल᭯य नव हो, एहन पथ पर सँ चलिनहार हमरा- \nअहाँ सनक पुरनका जमानाक लोग माᮢ निञ – \nनवीन युगक नवतुिरया सब हो ! पुरातन ग्लािन, \nपुरना दुःख-ददर् सब, ᮧाचीने इितहासक पृ᳧ पर \nहमसब ओझरायल जकाँ माᮢ ठाढ़ निह रही, \nिकछु नव करी... ! \n  \nबीमा-बाबू   :           ई बात त’ ठीके किह रहल छी। \nभᮤ ᳞िᲦ     :           (दुनू गोटे) ‘ठीक, ठीक ! एकदम ठीक”,आिद। \nअनुचर1    :       आ इयैह बात बᮤी िवशाल बाबू सेहो बाजैत छिथ- \nिवशाल जिनक हृदय, ᮰म-जीवी मनुक्खक लेल \nजिनक हृदय सँ सिदखन रᲦ झरै छिन, जिनका \nलेल पुरनका लोक, रीित-रेवाज ततबे महत्वपूणर् \nजतबा नवयौवनक ज्वार, नवीन पीढ़ीक आशा-  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n10  \n \nआकांक्षा - ई सब िकछु। आजुक युग मे वैह एकटा \nराजनेता छिथ जे नव आ पुरानक बीच मे एकटा \nसेतु बनल स्वयं ठाढ छिथ आ ओ सेतु जेना \nकिह रहल हो---  \nआउ पुरातन, आऊ हे नूतन। \nहे नवयौवन, आऊ सनातन ।। \nᮧाण-परायण, जीणर् जरायन। \nबᮚ-किठन ᮧण गौण गरायन।। \nसुतनु सुधनु सुख सँ गायन। \nजीणर् ई धरणी तटमुख ᮢायन ।। \nअघन सधन मन धन-दुख-दायन। \nजाऊ पुरातन, आऊ नवायन।। \n  \n[एहन उत्कृ ᳥ का᳞-पाठ सुिन रद ्दी-बला आ िभख-म ंगनी ᮧशंसा सूचक \n“वाह-वाह” कह ैत ताली बजाब’ लाग ै’ छिथ। त’ िहनका द ुनू केँ द ेिख \nअनुच र  2  आ  नंदी-भृंगी केँ छोिड़ बाकी सब सोट े ताली बजाब’ लाग ैत \nछिथ।] \n   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n11  \n \nचोर              :           (लगमे बैसल रद्दी-बला केँ) हे... िकछु बुझलह \nएकर किवता िक आिहना ? (रद्दी-बला आँिख उठा \nकए माᮢ देखैत अिछ, िजज्ञासा आँिख मे...) हमरा \nत’ िकछु निह बुझ’ मे आयल। \nरद्दी-बला   :          नव िकछु भिर िजनगी कैने रिहत’ तखन ने? एिह ठामक \nमाल ओम्हर...आ ओिह ठामक एम्हर... ! \nिभख-मंगनी  :           ठीके  त’! तोँ कोना बुझबह ? \nचोर       :           पिहल दूटा पाँती त’ बुिझये  गेल छलहुँ। मुदा तकर \nबाद सबटा कुहेस जकाँ अस्प᳥...एᱫेक नवीन छल \nजे बुझ’ मे निह आयल ! \nअनुचर 2   :           हे! के हल्ला क’ रहल छी ? \nिभख-मंगनी  :           हे ई चोरबा कहै छल... \n  \nचोर       :           (डाँटैत) चुप! िभख-मंगनी निहतन...हमरा ‘चोर’ \nकहैये! \nिभख-मंगनी  :           हाय गौ माय! ‘चोर’ केँ ‘चोर’ निह कहबै त’ की  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n12  \n \nकहू ? कोन नव नामे बजाऊ ? \nअनुचर 1   :           (माईक सँ, कनेक स्वर केँ ककर्श करैत) हे अहाँ \nसब एक दोसरा सँ झगड़ा निह करु! जे िकछु \nबितआबक अिछ, हमरे सँ पुछू ! (िभख-मंगनी केँ  \nदेखा कए) हे अहाँ... (िभख-मंगनी एम्हर-ओम्हर \nदेखैत अिछ) हँ,हँ – अही केँ कहै छी ! बाजू...की \nबाजै छलहुँ ? पिहने बाजू- अहाँ के छी ? \nचोर       :           (िबहुँसैत) िभख-मंग- (वाक्य अधूरे रिह जाइत \nछिन, िकयैक त’ िभख-मंगनी झपिट कए चोरक \nमुँह पर हाथ ध’  दैत     अिछ-बाँकी बाजै निह दैछ।) \n(तावत् दुनू अनुचर झपटा-झपटी देिख कए, \n“हे...हे...!” कहैत मना करबाक ᮧयास मे अगुआ अबैत अिछ।) \nिभख-मंगनी  :           (चोरक मुँह पर सँ अपन हाथ केँ हँटाबैत, ठाढ़ \nभ’ कए अपन पिरचय दैत, कने लजबैत...) हमर \nनाम भेल ‘अनसूया!’ \nअनुचर1    :       अच्छा, अच्छा! त’ अहाँ अवश्ये ᮰मजीवी वगर्क  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n13  \n \nछी...सैह लागैत अिछ ! \nिभख-मंगनी  :           हँ! \nअनुचर 2   :       कोन ठाम घर भेल ? \nिभख-मंगनी  :           घर त’ भेल सिरसवपाही...मुदा, \nअनुचर  2  :       मुदा? \nिभख-मंगनी  :           रहै छलहुँ िदल्ली मे... असोक नगर बस्ती मे... \nअनुचर 1   :           आ’ काज कोन करैत छलहुँ बिहन ? \nिभख-मंगनी  :           गेल त’ छलहुँ िमिथला िचᮢकलाक हुनर ल’ कए, \nअपन बनायल िकछु  कृित बेच’ लेल... मुदा,... \n(दीघर्-᳡ास त्यािग) के जानै  छल, जे ओ शहरे \nएहन छल जत’ कला-तला केर कोनो कदर निह...     अ ंतत: हमरा कोनो \nचौराहाक िभख-मंगनी बना कए \nछोिड़ देलक। \nअनुचर 2   :     आ-हा-हा,ई त’ घोर अन्याय भेल अहाँक संग। घोर \nअन्याय... अन्हेर भ’ गेल! \nअनुचर 1   :           (ᮧयास करैत ᮧसंगकेँ बदलैत छिथ– गला \nखखािड़ कए) मुदा ई निह बतैलहुँ जे अहाँ कह’  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n14  \n \nकी चाहैत छलहुँ ? \nिभख-मंगनी  :           हमरा लागल, अहाँ जे बात किह रहल छलहुँ तािह \nमे बहुत िकछु नव छल, तकर अलावे- \nरद्दी-बला :             हमरा सब केँ त’ बुझ’   मे कोनो िदᲥित निह \nभेल, मुदा \nअनुचर 2   :       मुदा ? \nिभख-मंगनी  :           (चोर केँ देखा कए) िहनकर कहब छिन जे माᮢ \nपिहल दूटा पाँतीक अथर् स्प᳥ छल, आ तकर \nबाद... \nअनुचर 1   :           ओ...आब बुझलहुँ। भ’ सकैछ...ई भ’ सकैछ जे \nिकनको-िकनको हमर सभक वᲦ᳞ किठन आ \nनिह त’ अपाच्य लगिन। ई संभव अिछ जे िहनका \nलेल नव-पुरानक संज्ञा िकछु आरे...  \n[बात प ूरा ह ैबाक प ूवᱷ र द ्दी-बला आ    िभख-म ंगनी ह ँिस     द ैत \nअिछ...संगिह उचᲥा आ बाजारी सेहो। अनुचर- \n᳇य बुिझ निह पबैत छिथ जे ओसब िकयैक हँिस रहल \nछलाह।] िकयैक ? की भेल ? हम िकछु गलत कहलहुँ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n15  \n \nकी ? \nरद्दी-बला :       अहाँ िकयैक गलत वा फू िस बाजब? \nिभख-मंगनी  :           अहाँ त’ उिचते कहिलयैक। \nबाजारी     :           मुदा िहनका पूिछ कए त’ देखू-ई कोन तरहक सेवा \nमे िनयुᲦ छिथ ! \nअनुचर 2   :       [अनुचर-᳇य बूिझ निह पबैत छिथ जे की कहताह।] \nक.. िकयैक? \nअनुचर 1     :         (चोर सँ) की सब बािज रहल छिथ ई-सब? \n  \n[चोर शांत-िचᱫेँ उिठ कए ठाढ होइत अिछ आ भाषण–म ंचक िदिस आगाँ \nबढैत जाइत अिछ। अंत मे मंच पर चिढ़ कए बजैत छिथ...] \n  \nचोर       :           (अनुचर 1 केँ) जँ ई चाहै छी हमर उᱫर सुनब,आ जँ सᱫे \n                                   िकछु नव सुन’ चाहै छी तखन हमरा कनीकाल माईक सँ \n                                   बाजै देमे पड़त। \n(अनुचर-᳇य केँ चुप देिख) कहू की िवचार!  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n16  \n \nअनुचर 1     :         (नवर्स भ’ जाइत छिथ) हँ-हँ, िकयै निञ? \nचोर       :       [माईक हाथ म े पािब चोर क ु तार् के र आस्तीन आिद                        समट ैत \nएकटा दीघर् भाषणक लेल ᮧस्तुत होइत \nछिथ।] अहाँ सब आ᳟यर्चिकत हैब आ भिरसक परेशान \nसेहो, जे हम कोन नव बात किह सकब। [अनुचर- \n᳇य केँ अपन पिरचय द ैत] आिखर छी त’ हम एकटा सामान्य चोरे, छोट-\nछीन चोिर कर ैत छलहु ँ, म ुदा भ ूलो स ँ क क र हु  ने ज ा न  नेने छ ी  आ  ने \nआघाते के ने छी। चोिर क ेँ हम अपन कम र् आ धम र् बुझैत छलहुँ – ई ज ेना \nहमर ढाल जकाँ छल हमरा कोनो बड़का अपराध स ँ बचैबाक! सोचै छलहुँ \nजे चोिर, माने तस्करता – एकटा ऊँ च दजार् केर कला सैह  िथक। सामान्य \nभᮤ ᳞िᲦक लेल एतेक सहजे ई काज संभव निह भ’ सकैत छिन। (दुनू भᮤ \n᳞िᲦकेँ द ेखा कए)  ि ह न के द ुनू क ेँ द ेिखऔन न े...त’ हमर बात ब ूिझ \nजायब।(हँसैत) िहनका द ुनूक समक्ष कोनो लोभनीय वस्तु रािख िदयन ु... \nतैय हु ,  इ च् छ ा  ह ो इ त हु  ई  ल ो क ि न  ओ ि ह  व स् तु केँ  ल ’  क ए  च म् प त् न ि ह  भ ’  \nसकैत छिथ। (गंभीर म ुᮤामे) कहबाक तात्पय र् ई  ज े ज ेना िमिथला \nिचᮢकला एकटा कला िथक, चोिर करब स ेहो चᲅसिठ कलाक भीतर \nएकटा कला होइत अिछ। \n  \nअनुचर 2     :       मानलहुँ। ई मािन गेलहुँ जे चौयर्कला एकटा \nमहत्वपूणर् वृिᱫ िथक, माᮢ ᮧवृिᱫ निह। मुदा... \nचोर       :         (हुनक बात केँ जेना हवा मे लोिक लैत छिथ) मुदा ई  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n17  \n \n               ᮧ᳤ उिठ सकैत अिछ जे हम चोिर किरते िकएक छी ? \nिवशेष...तखन, जखन िक पिरवारम े क्यो अिछये निह.. तखन एहन काय र् \nअथवा कलाक ᮧयोगक कोन ᮧयोजन छल? \nबाजारी    :           ठीक ! \nचोर       :          जँ आन-आन वृित सभ दय सोची त’ ई बूझब  \n              किठन भ’ जाइत अिछ ज े चोरी वा तस्करी कत’  निह अिछ ? आज ुक संगीतकार \nपिछलुका जमाना क े र गीत-स ंगीतसँ ‘ ᮧेरणा’ ल ैत छिथ। तिहयौका \nसंगीतकार प ुरनका स ंगीतकेँ नव शरीरम े ग ब बै छ ल ा ह ।  हु न क र  स भ क  \n‘ᮧेरणा’ छलिन कीत र्न आ लोक-स ंगीत। आ कीत र्िनञा लोकिन क ेँ  क थ ी  \nलेल िहचिकचाहिट हैतिन अपनहु सँ ᮧाचीन शाᳫीय संगीत सँ कनी-मनी \nनकल उतारबामे ? (थम्हैत सभक ‘मूड’ केँ बुझबाक ᮧयास करैत) सैह बात \nसनीमा मे  िथयेटर मे ... कथा, किवता मे सेहो....! \nबाजारी   :               तो ँ कहैत छह आज ुक सभटा ल ेखक कल्हुका सािहत्यकारक नकल करैत \nअिछ, आ कल्हुका लोक परसुका किव लेखकक रचनासँ चोरी करै छल...?  \nअनुचर 1  :                          माने चोिर पर चोिर...?                \nअनुचर 2 :               आ चोिरये पर िटकल अिछ दुिनयाँ ?       \nबाजारी   :        हे... ई त’ अन्हेर क’ देलह हौ...! \nचोर     :         अन्हेर िकयै हैत ? कोनो दू टा पाँित ल’ िलय’ ने- \n                              ‘मेघक बरखा....   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n18  \n \nबाजारी   :               ई त’ रवीन्ᮤनाथ ठाकु रक किवता भेल, नेना-भुटका सभ \n              लेल िलखल... \n  \nभᮤ ᳞िᲦ 1 :         (असंतु᳥ स्वरमे) एिहमे चोरी केर कोन बात भेल ? \nबाजारी      :   ओ ककर नकल उतािर रहल छलाह ?  \nभᮤ ᳞िᲦ 2 :        हुनका सन महान किवकेँ चोर कहै छी ? \nचोर        :   (जेन ा  ि ह न क ा  स भ क  ब ा त  सुन त ि ह  न ि ह  छ ि थ - ह ा थ सँ स भ ट ा  ब ा त  केँ झ ा रैत...) \nिव᳒ापितयेक पाँित िलय—“माधव बहुत िमनती करी तोय !” \nउचᲥा     :    एकरा लखे तँ सभ क्यो चोर... \nपॉिकट-मार :  (हँसैत) आ सबटा दुिनयाँ अिछ भरल फु िससँ...सबटा महामाया... \nबाजारी     :   ह े ए क र  ब ा त मे न ि ह  आ उ  !  (अनुचर ᳇यसँ) अ ह ाँसभ कोन नव बात कह ै द य  \nछलहुँ...सैह कहु । \nचोर       :    (उᲬ स्वरमे) कोना कहताह ओ नव बात ? िव᳒ापितक एिह एक पा ँितमे कोन \nएहन शब्द छल जे ने अहाँ जानै छी आ न े हम ?  ‘माधव’... ‘बहुत’... वा \n‘िमनती’... अथवा एहन कोन वाक्य ओ बाज ैत छलाह ज े हु न क ा सँ \nपिहनिह क्यो निह बािज देने छल ?  आ शत ेको एहन किव भेल हेताह जे \nमेघक बिरसब दय बजन े हेताह आ एहन सभटा शब्दसँ गढ़ने हेताह अपन \nकिवता केँ ?  \n                 videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n19  \n \n  \n               (सभ क्यो एिह तकर् पर कनेक चुप भ’ क’ सोच’ लेल बाध्य भ’ जाइत छिथ।) \n  \nअनुचर 1  :             माने...? \nचोर      :      मान े ई ज े दुिनयाँ मे एहन कोनो वाक्य निञ भ’ सक ै छ जकर एकटा बड़का टा \nअंश आन क्यो कखनहु कतहु कोनो न े कोनो उ᳎ेश्यसँ वा मजबूरीसँ बािज \nनिञ द ेने ह ो ि थ  !  भ ’  स कैछ अहा ँ तीन ᳞िᲦक तीनटा बातक ट ुकड़ी- \nटुकड़ी जोिड़ कय िकछ ु ब ा ि ज  र ह ल  ह ो इ क  !  ए ि ह मे नव कोन बात भ’ \nसकैछ ? \nबाजारी    :         हम सिदखन नव बात कहबा ल ेल  थोड़े बाजै छी ? हम त’ मोनक कोनो न े \nकोनो भावनाकेँ बस उगिड़ दैत छी....। \nचोर               :             आ त ैँ आइ धिर ज े िकछु बजलहुँ से सभटा बाजारम े.... माने एिह \nपृथ्वीक कोनो ने कोनो बाजारम े क्यो ने क्यो  अथवा क ै क गोटे पिहनहु ँ \nबजने छल ?      \nअनुचर 1  :             तखन अहाँ कह’ चाहै छी जे.... \nचोर               :             (पुन: बातकेँ काटैत) ने अहाँ िकछु नव बात किह सकै छी आ ने अहाँ \nकेर नेता...।  \n               \n   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n20  \n \n              (तावत नेपथ्यमे शोर होइत छ ैक ..”नेताजी अयलाह”, “ह े वैह छिथ न ेताजी” कतय, \nकतय यौ ! ह े देखै निञ छी ? आिद स ुनबामे अबैत अिछ।  क्यो नारा देम’ \nलागैत अिछ---‘न ेताजी िजन्दाबाद’ द ेशक न ेता बदरी बाब ू िजन्दाबाद, \nिजन्दाबाद ! आिद सुनल जाइछ। मंचपर बैसल सब गोटामे जेना खलबली \nमिच गेल हो इक। सभ उि ठ क य ठाढ़ भ’  जा इत छि थ। क्यो-क्यो  अ नका \nसभक परवािह कयने िबनु अगुआ ऐबाक ᮧयास करैत छिथ।  \n                      तावत गर म े एकटा गᱶदाक माला पिहरने आ कपार पर एकटा ललका ितलक \nलगौने कुतार् -  प ैजामामे स भ केँ न म स् क ा र  क रैत न ेताजी म ंच पर अब ैत \nछिथ...पाछू- पाछू प ाँच-सात गोट े आ र  अ बैत छिथ आ सब िमिल कए \nएकटा अकारण भीड़क कारण बिन जाइत छिथ। “नमस्कार ! नमस्कार ! \nजय िमिथला... जय जानकी माता..कह ैत ओ म ंच पर उपिस्थत होइत \nछिथ आ बगलिहमे माईक पर चोरकेँ पबैत छिथ। \n                              धीर े-धीरे सब क्यो अपन-अपन आसन पर ब ैिस जाइत छिथ, अन ुचर \nदुनू क ो न ा  क ी  क र त ा ह  नेताजीक ल ेल स े ब ुिझ निह पब ैत छिथ, कखनहु \nलोककेँ शांत करैत छिथ त’ कखनहु “न ेताजी िजन्दाबाद” ! किह छिथ त’ \nफे रो कखनहु ँ हुनक पाछ ू-पाछू आ ि ब  क ए  कुस ᱮ  आ ि द   स ि र आ ब ’  ल गैत \nछिथ। अितिरᲦ लोक सभ तावत् बाहर चिल जाइत छिथ।) \n  \n                                                      (ᮓमश:) \n                  ***************** \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n21  \n \n२.शोध लेख \n मायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आँगा) \nᮧथमं शैल पुᮢी च/ मंᮢपुᮢ/ /पुरोिहत/ आ' ᳫी-धन के र संदभर्मे  \n᮰ी मायानान्द िम᮰क जन्म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 अगस्त 1934 ई.केँ भेलिन्ह। मैिथलीमे एम.ए. \nकएलाक बाद िकछ ु ि द न  ई  आ क ा श व ा न ी  प ट न ा क  च ौ प ा ल  सँ स ंब ᳍  र ह ल ा ह  ।  त क र ा  ब ा द  स ह र स ा  क ॉ लेजमे \nमैिथलीक  ᳞ाख्याता आ’ िवभागाध्यक्ष रहलाह। पिहने मायानन्द जी किवता िलखलिन्ह,पछाित जा कय िहनक \nᮧितभा आलोचनात्मक िनबंध, उपन्यास आ’ कथाम े सेहो ᮧकट भेलिन्ह। भाङ्क लोटा, आिग मोम आ’ पाथर \nआओर चन्ᮤ-िबन्दु- िहनकर कथा संᮕह सभ छिन्ह। िबहािड़ पात पाथर , मंᮢ-पुᮢ ,खोता आ’ िचडै  आ’ स ूयार्स्त \nिहनकर उपन्यास सभ अिछ॥ िदशा ंतर िहनकर किवता स ंᮕह अिछ। एकर अितिरᲦ सोने की न ैय्या माटी के  \nलोग, ᮧथमं शैल पुᮢी च,मंᮢपुᮢ, पुरोिहत आ’ ᳫी-धन िहनकर िहन्दीक कृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िहन्दी आ’ मैिथली \nदुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ’ एकर म ैिथली संस्करणक हेतु िहनका सािहत्य अकादमी प ुरस्कारसँ सम्मािनत \nकएल गेलिन्ह। ᮰ी मायानन्द िम᮰ ᮧबोध सम्मानसँ सेहो पुरस्कृ त छिथ। पिहने मायानन्द जी कोमल पदावलीक \nरचना करैत छलाह , पाछाँ जा’ कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलिन्ह। \n  \n मायानन्द िम᮰ जीक इितहास बोध  \n ᮧथमं शैल पुᮢी च/ मंᮢपुᮢ/ /पुरोिहत/ आ' ᳫी-धन के र संदभर्मे  \n   \nि᳇तीय मण्डलमे राजाक सिमित ᳇ारा एिह गपक लेल पदच्युत कएल जएबाक चचार् \nअिछ, िक ध ेनुक चोिरक बादो ग᳞-यु᳍ ओऽ निह कएलिन्ह।अिभषेकक सङ्ग राजा \nसेहो ᮧायः िनि᳟त होमए लगलाह आऽ कौिलक परम्परा चिल गेल। पिहने सिमितक \nिनणर्यक बाद े क् य ो  स म थर्न-याचनामे जाइत छलाह, राजदण्ड सम्हार ैत छलाह। \nधेनुक हरण कएने छल अनास दस्यु सभ। सुवास्तु, ᮓु मु, िवतस्ता आऽ अक्खनीक तट \nपर ᮰ुित अभ्यास आऽ यु᳍-कायर् संगिह चलैत छल, एक े  संग ᮩाᳬण, क्षिᮢय आऽ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n22  \n \nवैश्य कमर् करैत छिथ, मुदा सरस्वतीक तट पर बात िकछु दोसरे भऽ गेल, ऋिषᮕाम \nफराक होमय लागल। सभटा अनास दस्य ु दास बिन ग ेल आऽ दासीस ँ आ यर्गणक \nसंतान उत्प᳖ होमय लगलिन्ह। दासीपुᮢ लोकिनकेँ  तँ गाममे घर बन ेबाक अनुमित \nचलिन्ह मुदा अनास दस्युकेँ  ओऽ अन ुमित निह छलिन्ह। एिह गपक चचा र् अिछ, ज े \nआयर् चमर् वᳫ पिहरैत छलाह आऽ अनास दस्य ु ओकिनक स ंपकर्सँ सूतक वᳫ आऽ \nलवणक ᮧयोग िसखलिन्ह। एिह दुनू चीजक आपूिᱫ एखनो अनास लोकिनक हाथमे \nछलिन्ह। अनायर् लोकिनक संपकर्सँ अपन शब्द कोश िबसरबाक आऽ तकर स ंकलनक \nआवश्यकताक पूिᱫक हेतु िनघण्टुक संकलनक चचार् सेहो अिछ। गंधवर् िववाहक सेहो \nचचार् अिछ।  \n  \nतृतीय मण्डल \n  \nअिᲨ᳥ोम यज्ञक चचार् अिछ। छागर आऽ महीँसक बिल के र चचर् अिछ। \nमाँस-भात महिष लोकिनकेँ  िᮧय लगलिन्ह, तकर चचार् अिछ, म ुदा भातक बदला \nगहूमक सोहारीक ᮧचलन एखनो बेशी होएबाक चचार् अिछ। \n  \nचतुथर् मण्डल \nराजाक अिभषेक यज्ञक चचार् आऽ ओिहम े अिर᳥नेिमक ᮩᳬा बनबाक चचार् अिछ। \nᮕामणी, रथकार, कम्मिर, सूत, सेनानी सेहो यज्ञमे सिम्मिलत छलाह।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n23  \n \n’अित ᮧाचीन कालमे सृि᳥ जलमय छल!’ एकर चचार् मायानन्द िम᮰जी निह जिन \nऋगवेिदक युगमे कोन कए देलिन्ह। \n  \nपᲱम मण्डल \n  \nअ᳡ारोहन ᮧितयोिगताक चचार् अिछ। अनास दास-र ंजक नाᲷव ृिᱫक चचार् स ेहो \nअिछ। राजा ᳇ारा एकर अिभषेक कायर्ᮓममे स्वीकृ ित आऽ एकर भ ेल िवरोधक सेहो \nचचार् अिछ ।  दासकेँ  स् व तंᮢ कृ िष अिधकार आऽ एकरा ह ेतु ि व द थ क  अ नुमित राजा \n᳇ारा लेल जाए आिक निह तकर चचार् अिछ। \n  \nष᳧ मण्डल \n  \nमहावैर ा ज ी  य ज्ञ क  च च ार् अ ि छ ।  स म स् त  द स् यु ᮕामक दास बिन जएबाक स ेहो चचार् \nअिछ, आऽ ओऽ सभ पश ुपालन आऽ पिण कायर् कऽ सकै त छिथ। नᲨिजतक ᮧसंग लए \nमंᮢ गायन के िनहार ᮩाᳬण, गिवि᳧ यु᳍ कएिनहार क्षिᮢय आऽ एᮓ अितिरक्ᱫ जे \nकृ िष िवकासमे बेशी ध्यान दैत छालाह स े िवश- सामान्य जन छलाह म ुदा एिहमे \nमायानन्द जी वैश्य शब्द सेहो जोिड़ देने छिथ। \nस᳙म मण्डल \nबबर्र उजरा आय र्क आᮓमणक चचा र् आ ब  ज ा ऽ  क ए  भेल अिछ। ᮧायः िवद ेशी \nिवशेषज्ञक संग मायानन्द जी सेहो पैशाची आᮓमणकेँ  बादमे जाऽ कए बूिझ सकलाह  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n24  \n \nआऽ एकरा स ेहो आयर्क दोसर भाग बना द ेलिन्ह। आयर् हिरयूिपयाकेँ  डािह कए न᳥ \nकए देने छलाह एकर फे र चचर् आिब गेल अिछ। मोहनजोदड़ो आत ंकसँ उजिड़ गेल, \nफे र भूकम्पो आयल ताहूसँ नगर ध्वस्त भेल। आब मायानन्दजी ओझड़ायल बुझाइत \nछिथ। वषार् कम होएबाक सेहो चचार् अिछ। \n  \nअ᳥म् मण्डल \n  \nऋिषᮕामक चचार् अिछ। कु लमे दास आऽ दासी होएबाक संके त अिछ। वृषभ पालनक \nसेहो संके त अिछ। मंᮢ-पुᮢक ᮕामांचल चिल जएबाक आऽ िवशः-वैश्य बिन जएबाक \nसेहो चचा र् अ ि छ ।  मुदा आगा ँ मायानन्दजी ओझराइत जाइत छिथ। कश्यप सागर \nतटसँ ᮧस्थान-पूवर् ᳒ौस आऽ त्वरा᳦ी के र गौण देव भऽ जएबाक चचार् अिछ। ᮩाᳬण \nआऽ क्षिᮢयक िवभाजन निह होएबाक चचर् अिछ आऽ क्यो कोनो कम र् करबाक ह ेतु \nस्वतंᮢ छल। देवासुर संᮕाम आऽ हेलमन्द तटक यु᳍ आऽ पशुपालनक चचार् अिछ। \nप᳟ात ᮩᳬण आऽ क्षिᮢयक कमर्क फराक होयब ᮧारम्भ भए गेल। प᳟ात् मंᮢ-ᮤ᳥ा \nऋिष ᳇ारा म ंᮢमे द ेवक आऽ अपन नाम रखबाक ᮧारम्भ भ ेल- एकर चचा र् \nअिछ।᮰ुित अभ्यासक ᮧारम्भ होएबाक चचार् अिछ कारण म ंᮢक संख्या बिढ़ गेल \nछल। \nनवम् मण्डल \nवस्तु िवनमयक ह ेतु ह ा ट  ᳞ व स् थ ा क  ᮧ ा र म् भ  भेल। हाटम े म ृिᱫका ᮧभागमे द ा स -\nिशल्पीक पाᮢक उपिस्थित आऽ वᳫ ᮧभागक चचार् अिछ। मृिᱫका, हिस्त-दन्त, ता᮫ \nसीपी आिदक बनल वस्तुजातक चचार् अिछ। िशशु-रंजनल्क वस्तु जात- जेना हिस्त, \nवृषभ आिदक मूिᱫक, लवणक, अ᳖क, का᳧क आऽ कम्बलक िबᮓीक चचार् अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n25  \n \n  \nदशम् मण्डल \n᳡ेत-जनक आगमनक -बबर्र ᳡ेत आयर्- सूचना नागजनकेँ  भेटबाक चचार् अिछ। नाग \nज्न ᳇ारा अपन दलपितकेँ  राजा कहल जायब, नागक प ूवर्-कालमे ससिर कए यम ुना \nतट िदिश आयब आऽ ओत ुका लोकक ेँ  ठ ेल कए पाछा ँ क ए  देबाक स ेहो चचा र् \nअिछ।कृ ष्ण जनक का᳧ दुगर् आऽ नागक संग हुनका लोकिनकेँ  सेहो अनास कहल गेल \nअिछ। मुदा ᭯ण लोकिन दीघर्काय छलाह आऽ नागजन कन ेक छोट। एिह मण्डलमे \nदासक संग शूᮤक आऽ गंगा तटक सेहो चचार् आिब गेल अिछ। आयर्, दास आऽ श ूᮤक \nबीचमे सहयोगक संके त अिछ। \nअंतमे ऋचालोक नामसँ भूिमका िलखल गेल अिछ। देवासुर संᮕामक बाद इन्ᮤ असुर \nउपािध त्यागलिन्ह, िहᱫी िमᱫानी चलल, आऽ आयर् पूवर् िदशा िदिश बढ़ल आिदक \nआधार पर िलखल ई मंᮢपुᮢ ऐितहािसकताक सभटा मानदण्ड निह अपनाऽ सकल।  \n(अनुवतर्ते) \n \n३.उपन्यास  \nसह᮲बाढ़िन -गज ेन्ᮤ ठाकु र \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n26  \n \n  \n  \nआ ब  ओ ऽ  छ ौ ड़ ा  क ा न य  ख ी ज य  ल ा ग ल ,  आ ऽ  पैघ वग र्क कोनो बदमाश िव᳒ाथᱮकेँ  \nबाजाबए ह ेतु गेल। फे र घुिर कए ज े आयल त ँ ओकर कानब-खीजब ब᳖ भए ग ेल \nछलैक, हमरा कहलक ज े हमर भाग्य नीक अिछ जे जकरा ओऽ बजाबए ग ेल छल से \nआइ स्कू ल निह आएल अिछ। \nदू तीन िदन धिर हम ई ग ुन-धुन करैत रहलहुँ जे ओऽ ओिह बदमाशक ेँ  बजाऽ कए \nनिह आिन लए। ओिहना िकछु िदनुका बाद ओकरा फे र कोनो दोसर छौड़ास ँ झगड़ा \nभेलैक आऽ ओिह िदन ओऽ हीरो छौड़ा स्क ू ल आएल छल। हमर े सोझाँमे ओऽ हमर \nकक्षामे आएल आऽ एक फै ट पेटमे दोसर िव᳒ाथᱮकेँ  मारलकै क। क्यो बचबए लेल तँ \nनिह गेलैक मुदा बादमे जखन एकटा क्लासम े िशक्षक निह अएलाह आऽ िव᳒ाथᱮ \nस भ  ख ा ल ी  ग प  श प  क ए  र ह ल  छ ल  त ख न  ए ि ह  ब ा त क  ि न णर्य भ ेल ज े आ ब  ओ ि ह  \nिव᳒ाथᱮसँ क् य ो  ग प  न ि ह  क र त  आ ऽ  क् ल ा स  ट ी च र सँ ए ि ह  ग प क  ि श क ा इ त  क ए ल  \nजायय जािहसँ ओऽ ओिह बदमाश िव᳒ाथᱮक क्लास टीचरकेँ  एिह घटनाक िवषयम े \nबताबिथ। आब ओऽ िपनकाह िव᳒ाथᱮ शुक-पाक करए लागल।फे र ओिह िव᳒ाथᱮक \nलग गेल ओकरा कान भिड़ कए आयल ज े सभ ओकरा िवरु᳍मे चािल चिल रहल \nअिछ। ओऽ बदमाश आिब कए सभक ेँ  उठबाक ल ेल कहलक, म ुदा क्यो निह उठल। \nतᲧ ओऽ हमरा कहलक जे उठू। हम उिठ गेलहुँ आऽ तखन ओिहना एक-एक कऽ कए \nतीन चािर गोत े केँ  उ ठेलक आऽ फे र सभकेँ  उ ठ ब ा क  लेल  क ह ल क ।  स भ  उ ि ठ  गेल। \nतखन सभकेँ  धमकी द ेमय लागल। म ुदा एिह ब ेर हमर सभक क्लास मोनीटर िकछु \nिहम्मतसँ क ा ज  लेल क  आ ऽ  ओ क र ा  ओ ि ह  छ ौ ड़ ा क  ि व ष य मे क ह ए  ल ा ग ल ।  ह म र ा  \nदेखाय कए कहलक जे एकरा देखैत छी? किनयो बदमाश लगैत अिछ, एकरो अहाँक \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n27  \n \nनाम लऽ कए दबािड़ रहल छल। ओऽ छौड़ा त ँ हुण्ड छल से ओकर पारा चिढ़ ग ेलैक \nआ ऽ  ह म र  व गर्क िपनकाहा छौड़ाक ेँ  च ेतौनी द ेलकै क ज े आ इ  ि द न सँ क नैत िखज ैत \nओकरा लग निह आओत आऽ ओकर नाम लऽ कए ककरोसँ झगड़ा निह करत। \nएिहना स्कू ल चिल रहल छल आिक एक िदन एकटा छौड़ा वग र्मे ि प ह क ी  म ा ि र  \nदेलकै क। ओऽ छौड़ा बीचिहम े बम्बई भािग गेल छल बाल कलाकार बिन कए। घ ुिर \nकए आयल त ँ वगर् िशक्षक पुछलिन्ह जे िकएक घ ुिर अएलहुँ तँ कहलकिन्ह जे सभ \nकहलक जे एतय तँ सभ बी.ए., एम.ए. अिछ, अहा ँ कमसँ कम मैिᮝको  कए िलअह। \nआब िपहकीक बाद वग र् ि श क्ष क  प ढ़ ा इ  छ ो ि ड़  क ए  ओ क र  अ न् वेषणमे लािग ग ेल। \nिपहकी कोन िदिशस ँ आयल। बहुमतक आधार पर एक कातक ेँ  छाँिट देल गेल। आब \nआगूसँ आयल आिक पाछ ूसँ। तािह आधार पर स ेहो एकटा ब ᱶच िनधार्रण भए ग ेल। \nओिह ब ᱶच पर छह गोट े छ ल ा ह ।  आ ब  ई  ि न ध ार्र ण  ह ो म ए  ल ा ग ल  जे ब ा म  क ा त सँ \nआयल आिक दिहनस ँ। फे र छहमे सँ दू गोटेक िनधार्रण बहुमतक आधार पर कएल \nगेल। ओिहम ेसँ एकटा हमरा लोकिनक बम्बइया हीरो छलाह, जिनकर बम्बइक \nिखस्सा िटिपनसँ लऽ कए लीजर क्लास धिर चल ैत रहैत छल। मुदा एिह द ुनू गोटेमे \n१:१ के र टाइ भए गेल कारण क्यो मानए हेतु तैयार निह जे िपहकी के  मारलिन्ह। \nएकर बाद डायरी खाली छल। नन्द बेटाकेँ  बजा कए डायरी दए द ेलिन्ह आऽ माᮢ ई \nकहलिन्ह जे पढ़ाई पर ध्यान िदअ। एिह बात पर लिᲯत होएबाक कोनो बात निह \nछल म ुदा आरुिणक ेँ  हु न क र  भ ा ए  ब ि ह न  ए ि ह  ग प क  लेल बहुत िदन धिर \nिकचिकचाबैत रहलाह। अस्त ु एक िदन ओऽ डायरीक ेँ  फ ा ि ड़  देलिन्ह, आऽ ई \nआत्मकथात्मक उपन्यास पूणर् होएबासँ पिहनिह खतम भए गेल। \n(अनुवतर्ते) \n४.महाका᳞  \n महाभारत –गजेन्ᮤ ठाकु र(आँगा)          ------  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n28  \n \n३. वन पवर् \n  \nपािब युिधि᳧रक आज्ञा चललाह अजुर्न, \nपवर्त कै लास पर पार कए कऽ गंधमदन। \nतूणीर आऽ धनुष हुनकर संगमे छल, \nसाधु जटाधारी तपस्वी अजुर्नसँ पुछल। \nई छी तपोभूिम शᳫक काज निह कोनो, \nअजुर्न कहल हम क्षाᮢ धमर् कहाँ छोड़ल। \nतावत शᳫ सेहो तािह ᳇ारे राखल अिछ, \nᮧस᳖ भए इन्ᮤ अपन असल रूप धरल। \nमाँगू वत्स वर हमरासँ ᮧस᳖ा छी हम, \nिशक्षाक संग िद᳞ाᳫ भेटय एिह क्षण। \nअजुर्न अहाँक ई लालसा पूणर् होयत मुदा, \nजाऊ िशवकेँ  ᮧस᳖ कए पाशुपत पाऊ। \nफे र देवगण देताह िद᳞ाᳫ अहाँकेँ , \nई शᳫ सभ मानव पर चलायब अिछ विजत,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n29  \n \nकहू अहाँ पािब करब की िद᳞ाᳫ सभ ई। \nशिक्ᱫ-संचय अिछ हमर उ᳎ेश्य माᮢ देव, \nकौरव छीनल अिछ राज्य छलसँ परᲱ, \nनिह करब एकर कोनो कु ᮧयोग निह हम। \nइन्ᮤक अन्तधार्न भेलाक उᱫर अजुर्नक, \nिशव तपस्या कठोर छल होमय लागल। \nतखन पावर्ती संग िशव चललाह तपोभूिम, \nअजुर्न पुष्प बीिछ रहल छलाह अबैत क्षण, \nवाराह वनसँ िनकिल कए सम्मुख आएल। \nजखनिह तूणीर धनुष रािख संधान कएलक, \nिकरात वराहकेँ  ल᭯य कएने दृि᳥ आएल। \nदुनू गोटे चलाओल वाण वाराह मारल, \nएिह बात पर दुहू गोटे झगड़ा बजारल। \nअजुर्नक गप पर जखन ठठाइत िकरात, \nअजुर्न ओकरा पर तखन वाण चलाओल,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n30  \n \nपरᲱ देिख निह घाव कोनो ᮧकारक, \nअजुर्न िकरात पर छल तलवार भाँजल। \nमुदा िकरातक देहसँ टकाराइत देरी, \nभेल अजुर्नक खड्गक टुकड़ी छुबैत देरी। \nमल्ल यु᳍ शुरू भ ेल भेल अचेत अजुर्न, \nउठल जखन शुरू कएल प ूजन कु लदेवक ओ;, \nपुष्प पिहराए िशवकेँ  उठल गर छल ओऽ माला, \nिकरातक गरदिन मध्य, देिख सा᳥ांग कएल तिहखन। \nिकरात वेशधारी िशव कहल वर माँग अजुर्न, \nपाशुपत अᳫ माँगल छोड़ब रोकब सीखल पुिन। \nिशव कहल बुझू मुदा ई तथ्य अिछ जे, \nमनुष्यक ऊपर एकर  ᮧयोग कखनहु करब निञ। \n  \nतखन अजुर्न िनकिल गेल इन्ᮤलोक िदशामे, \nपािब िद᳞ अᳫक िशक्षा मारल असुर ओिहसँ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n31  \n \nएक िदनुक गप उवर्शा आयिल करैत याचना ᮧेमक, \nअजुर्न कहल अहाँ तँ छी अप्सरा गुरु इन्ᮤक। \nमाता तुल्य भेलहुँ ओिह संबंधसँ अहाँ हमर, \nआयल छी हम एतय िशक्षा ᮧाि᳙क लेल शᳫक, \nतपस्या नृत्यक आऽ संगीतक करए भोग निह, \nतािह दृि᳥ये अहाँ भेलहुँ हमर माता गुरु दुनु। \n  \nउवर्शी तखन देलक ओकरा शाप ई टा, \nकािमनीक अहाँ शाप सुनू िनवᱮयर् रहब अहाँ, \nवषर् भिर मुदा िकएक तँ कहल माता, \nशाप ई पुिन बनत वरदान नुिक सकब अहाँ। \n  \nपाण्डव जन सेहो पािब रहल ऋिष मुिनसँ िशक्षा, \nसमाचार देलिन्ह नारद अजुर्नक कहल आएत, \nलोमश ऋिष आिब समाचार अजुर्नक सुनाएत।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n32  \n \nिकछु िदनमे लोमश ऋिष अएलाह ओतए, \nकहल ᮧा᳙ कए पाशुपत िशवसँ कै लासमे, \nअजुर्न देवलोकमे ᮧा᳙ िद᳞ाशᳫ कएल, \nनृत्य संगीतक िशक्षा अप्सरा गंधवर्गणसँ \nलए रहल िशक्षा अजुर्न देवलोकमे सनजमसँ। \n  \nतखन ऋिष तीथार्टन कराऊ हमरा लोकिनकेँ , \nलोमश तखन गेलाह नैिमषारण्य पाण्डव संग। \nᮧयाग गया गंगासागर पुिन टिप किलग पहुँचल, \nपिच्छम िदिश ᮧभासतीथर् यादवगण जतए छल। \nस्वागत भेल ओतए सुभᮤा िमलिल ᮤौपदीसँ, \nबलराम कृ ष्णक सांत्वना पािब बढ़ल आगाँ, \nसरस्वती पार कए कश्मीर आऽ गंधमादन पवर्त, \nपार कए चढ़ल पवर्त एक वषार् आऽ िशलापतन िबच। \nपहुँिच गेलाह बदिरका᮰म िव᮰ाम कएल ठहिर।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n33  \n \nओतिह दुःशला पित जयᮤथ काम्यक वनसँ, \nछल जाऽ रहल देखल ᮤौपदीकेँ  असगर ओतए, \nपाण्डवगण गेल छल िशकारक लेल तखन। \nबैसल कु टीमे िववाह ᮧस्ताव देल ᮤौपदीकेँ , \nनीचता देिख ᮤौपदी कठोर वचन जखन कहल, \nरथमे लए भागल अपहरण कए दु᳥ जयᮤथ। \nआ᮰म आिब पािब समाचार भीम ओकरा पर छुटल, \nतखनिह अजुर्न सेहो आएल पाछू जयᮤथक गेल, \nयुिधि᳧र कहल ᮧाणदान देब पित दुःशलाक छी ओऽ, \nजयᮤथ देखल अबैत दुनू भाएकेँ  ᮤौपदीकेँ  छोिड़ भागल, \nभीम पटिक बािन्ह आनल ओकरा ᮤौपदीक सोझाँ, \nᮤौपदी अपमािनत कए छोड़बाओल ओकरा। \nिशवक तपस्या कएल जयᮤथ वरदान माँगल, \nिजतबाक पाँचू पाण्डवसँ कहल िशव ई, \nनिह हारब अहाँ कोनो भाएसँ अजुर्नकेँ  छोिड़।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n34  \n \nकणर् छल तपस्या कए रहल अजुर्नकँ  हरएबाले, \nइन्ᮤ सोचल शरीरक कवच कु ण्डल अछैत ओऽ, \nहारत निह ककरहुसँ दानवीर पराᮓमी ओऽ छल। \nसोिच ओकरासँ हम माँगब कवच कु ण्डल, \nदेिख ई सूयर् कएलिन्ह होऊ सचेत अजुर्न, \nआिब रहल इन्ᮤ छ᳑ वेषमे याचना करत ई, \nकवच कु ण्डल छोिड़ िकछु माँगत निह ओऽ। \nकहल कणर् याचककेँ  हम निह निञ कहब ᮧण, \nᮧण हमर निह टूटत चाहे जे पिरणाम होमए। \nतखनिह िवᮧ वेशमे इन्ᮤ आिब दुहु वस्तु माँगल, \nठोढ़ पर ममर्क मुस्की कणर्क हाथ शᳫ आयल, \nकािट देहसँ कवच कु ण्डल समिपत कएल तखनिह, \nइन्ᮤ देल वर माँगू छोिड़ ई वᮚ हमर आर िकछुओ, \nअमोघ शिक्ᱫ माँगल कणर् इन्ᮤ देलिन्ह किह कए, \nमारत जकरा पर चलत पुिन घुरत लग हमर आयत।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n35  \n \n  \nशनैः-शनैः छल बीित रहल बारह वषर् एिहना, \nएक वषर्क अज्ञातवासक िवषयमे िवचािर रहल, \nिवचािर युिधि᳧र रहल  भाय आऽ ᮤौपदीक संग, \nतखने कनैत िखजैत एकटा िवᮧ आएल, \nकहल अरणीक लकु ड़ी छल कु टीक बाहर टाँगल, \nहिरण एक आिब कु रयाबय लागल ओिहसँ, \nजाए काल िसहमे ओझरायल अिरणी ओकर, \nिविस्मत भागल ओऽ लए हमर लकु ड़ी, \nकोना कए होमक अिᲨ आनब िचिन्तत छी। \nिवᮧक संग पाँचो भाँय हिरणकेँ  खेहारल, \nमुदा छल ओऽ चपल भए गेल ओझल। \nवरक गाछक नीचाँ ओऽ सभ लिᲯत िपयासल, \nठेिहआयल बैसल नकु ल गेल सरोवर पािन आनए। \nएकटा ध्विन आएल ई चभᲬा हमर छी,  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n36  \n \nउᱫर हमर ᮧ᳤क िबनु देने पािन निञ भेटत ई। \nनिह कान देल ओिह गप पर हकासल िपयासल, \nपािन जखने िपएल अरड़ा कए मृत ओऽ खसल। \nसहदेवक संग सेहो एहने घटना घटल छल, \nअजुर्न जखन आएल फे र वैह ध्विन सुनल, \nशब्दभेदी बाण छोड़ल मुदा निह कोनो ᮧितफल, \nपािन पीबैत देरी ओहो मृत भए खसल छल। \nयुिधि᳧र भए िचिन्तत भीमकेँ  पठाओल ताकए, \nपािन पीिब मृत भए निह घुरल ओतए। \nयुिधि᳧र जखन वन बीच सरोवर पहुँचल, \nमृत भाए सभकेँ  देिख ᳞ाकु ल पािनमे उतरल। \nवैह ध्विन आएल उᱫरक िबना प्यासल रहब, \nहोएत एिह तरहक पिरणाम जौँ धृ᳥ता करब। \nई अिछ कोनो यक्ष सोिच युिधि᳧र बाजल, \nपुछू ᮧ᳤ उᱫर सम्यक देब शुरू भ ेल यक्ष। \n   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n37  \n \nमनुष्यक संग के  अिछ दैत? ᮧथमतः ई बाजू, \nधैयर् टा दैछ संग मनुक्खक सिदखन सोकाजू। \nयशलाभक अिछ कोन उपाय एकटा? \nदान िबनु यश निह भेटैछ कोनोटा। \nवायुसँ त्विरत अिछ कोन वस्तु? \nमनक आगाँ वायुक गित निह कतहु । \nᮧवासीक संगी अिछ के  एके टा? \nिव᳒ाक इतर निह संगी एकोटा। \nककरा त्यिज कए मनुक्खकेँ  भेटैछ मुिक्ᱫ? \nअहं छोड़ल तखन भेटत िवमुिक्ᱫ। \nकोन वस्तुक हराएलासँ निह होइछ मन दुःिखत? \nᮓोधक हरएलासँ िकए होयय क्यो शोिकत। \nकोन वस्तुक चोिरसँ होइछ मनुक्ख धिनक? \nलोभक क्षित बनबैछ पु᳥ सबिह। \nᮩाᳬण जन्म, िव᳒ा, शील कोन गप पर अवलिम्बत? \nशील स्वभाव िबनु ᮩाᳬण रहत निह िकछु।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n38  \n \nधमर्सँ बिढ़ अिछ की जगतमे? \nउदार मनिस उᲬ पदस्थ सभसँ। \nकोन िमᮢ निह होइत अिछ पुरान? \nसᲯनसँ कएल गेल िमᮢाताक कोना अवसान। \nसभसँ पैघ अद्भुत की अिछ एिह जगमे? \nमृत्यु सभ िदनु देखनहु अछैतो जीवन लालसा, \nएिहसँ बिढ़ अद्भुत आ᳟यर् अिछ की? \nᮧस᳖िचᱫ भए यक्ष कहल युिधि᳧र कहू, \nकोनो एक भाएकेँ  हम जीिवत कए सकब। \nतखन नकु लकेँ  कए िदअ जीिवत, \nसुिन यक्ष पूछल कहब तँ भीम अजुर्न कोनोकेँ , \nजीिवत करब जकर रण कौशल करत रक्षा। \nधमर्राज कहल धमर्क िबना निह होइछ रक्षा, \nकु न्ती पुᮢ हम युिधि᳧र िजबैत छी, \nमाᮤी मातुक पुᮢ िजबथु नकु ल सैह उिचत।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n39  \n \nसुिन कहल िहरण वेशधारी यमराज हे पुᮢ, \nपक्षपात रिहत छी अहाँ तेँ सभ भाए जीबथु। \nपुᮢकेँ  देिख मोन तृ᳙ भेलिन्ह यमक, \nपाण्डव गण तखन घुिर ᮤौपदीक लग गेलाह। \n  \n४. िवराट पवर् \n (अनुवतर्ते)  \n५. कथा \n१०.फू िस-फटक \n“कोनो काज भेला पर हमरासँ कहब। कलक्टरक ओिहठाम भोर-साँझ बैसारी होइत \nअिछ हमर। घंटाक-घंटा बैसल रहैत छी, आबए लगैत छी तँ रोिक कए फे र बैसा लैत \nअिछ, दोसर-दोसर गप शुरू कए द ैत अिछ”। \n  \n“ठीक छैक भाइ जी। कोनो जरूरी पड़त त ँ कहब। नाम की छिन्ह हुनकर”। \n“ब᲻ नमगर नाम छिन्ह, भा.ᮧ.से. ᮧशांत। आब भा.ᮧ.से. के र पूणर् रूप हुनकास ँ के  \nपुछतिन्ह से ᮧशांते कहैत छिन्ह”।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n40  \n \n“भारतीय ᮧशासिनक सेवाक संिक्ष᳙ रूप छैक भा.ᮧ.से., ई हुनकर नामक अ ंग निह \nछिन्ह”। \n“अच्छा तँ फे र सैह होय। तािह ᳇ारे नेम-प्लेट पर नामक नीचाँ िलखल रहैत छैक”। \n“ठीक छैक भाइ जी। कोनो जरूरी पड़त त ँ अहाँकेँ  कहब”। \nम ी त  भ ा इ क  ग प  प र  भ ा ष् क र  ब ा ज ल ।  ओ न ा  भ ा ष् क र क  अ नुभव य ैह छ ैक ज े ज ख न  \nकोनो काज ककरोसँ पड़ैत छैक तँ यैह उᱫर भेटैत छैक- \n“परुकाँ साल िकएक निह कहलहुँ, ककर-ककर काज निह करएलहु ँ। मुदा एिह बेर तँ \nकोनो जोगारे निह अिछ। किहयो कोनो काज निह कहन े छलहुँ आऽ आइ कहलहु ँ तँ \nहमरासँ निह भऽ पािब रहल अिछ, से जािन कचोट भऽ रहल अिछ”। आऽ जखन ओऽ \nबहराइत छिथ, तखन ई बाजल जाइत अिछ- \n“फलनाक बाल-बᲬा सभ बड़ टेढ़। किहयो घुिर कए निह आयल छल भेँट करए। आऽ \nआइ काज पड़ल छैक तखन आयल अिछ”। \nभाष्करक बाबूजीक स ंगी एक िदन वात्सल्यस ँ ए क  बेर कोनो बङ्गाली बाब ूकेँ  \nिहनका सोँझा एक गोट बड़ नीक गप कहने छ्लाह- \n“देखू दादा। ई छिथ भाष्कर। हमर अत्यंत िᮧय िमᮢ सत्याथᱮक बेटा”। \n“हुनकर बेटा तँ ब᲻ छोट छल”। \n“यैह छिथ। अहाँ ब᲻ िदन पिहने देखने छिलयिन्ह तखन छोट छलाह, आब पैघ भए \nगेल छिथ। कहैत छलहुँ जे िहनकर िपता िहनका ल ेल िकछु निह छोिड़ ग ेलाह। मुदा \nहमर िपताक म ृत्यु १९६० ई. म े भ ेल  छ ल  आ ऽ  ह म र ा  लेल ओऽ नगरम े १२ कᲶा \nजमीन, एकटा घर आऽ एकटा स्कू टर ओिह जमानामे छोिड़ गेल छलाह। आऽ जौ ँ ई  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n41  \n \nबᲬा ककरो लग कोनो कजक हेतु जायत, तँ एकरा उᱫर भेटतैक जे परुकाँ िकएक नै \nअएलहुँ आऽ परोछम े कहतिन्ह, जे काज पड़लिन्ह तखन आयल छिथ। म ुदा एकरा \nसमस्या पड़लैक तखन अहाँकेँ  पुछबाक चाही छल, मुदा से तँ अहाँ निह कएलहुँ। आऽ \nअहाँक  ल ग  आ य ल  अ ि छ ,  त ख न  अ ह ाँ उ ल् ट ा  ग प  क रैत छी। आऽ जौ ँ ई  ब Წ ा  \nसहायताक लेल निह जायत आऽ अपन काज स्वय ं कए ल ेत आऽ ओिह ᮰ीमानकेँ  से \nबुझबामे आिब जएतिन्ह तँ उपकिर कए अओताह आऽ प ुछिथन्ह जे काज भऽ ग ेल \nआिक निह। कहलहुँ निह। आऽ तखन ई बᲬा कहत जे काज भऽ गेल, हगवानक दया \nरहल। से दादा क्यो कोनो काजक ल ेल आबए त ँ बुझू जे कु मोनसँ आऽ स मस्या भेले \nउᱫर आयल अिछ आऽ तेँ ओकर सहायता करू” । \n  \nअस्तु मीत भाइक कथा आगू बढ़बैत छी। भाष्कर कोनो काजे कलक्टरक ऑिफस गेल \nरहिथ। गपशप भइए रहल छलिन्ह आिक मीत भाइ धरधड़ाइत च ैम्बरमे अएलाह। \nभाष्करक पीठ सोझाँ छल तािह ल ेल चीिन्ह निह सकलिखन्ह। बाहर रूमसँ िनकिल \nस्टेनोक कक्षमे बैिस रहलाह। १०-१५ िमनटक बाद जखन भाष्कर बाहर िनकललाह \nतँ स्टेनोक रूमस ँ मीत भाइ बहराइत छलाह। एिह ब ेर मीत भाइक पीठ भाष्करक \nसोझाँ छलिन्ह आऽ तािह ᳇ारे एिह बेर सेहो सोझाँ-सोँझी निह भऽ सकल। \n  \nडेरा पर जखन पहुँचलाह भाष्कर तखन मीत भाइ सेहो पाछाँ-पाछाँ पहुँिच गेलाह। \n“कहू मीत भाइ। कतएसँ आिब रहल छी”। \n“ओह। की कहू कलक्टर साहेब रोिक लेलिन्ह। ओतिह देरी भऽ गेल”। \n“हुनकर स्टेनोसँ सेहो भेँट भेल रहय”।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n42  \n \n“निह। ओना बहरएबाक रस्ता स्टेनोक ᮧको᳧ेसँ छैक। मुदा ओऽ सभ तँ डरे सदर् रहैत \nअिछ”। \nफे र भाष्कर एकटा िखस्सा सुनबए लगलिन्ह मीत भाइकेँ । \nतीन टा कारी कु कु र छल। एके  रङ-रूपक। ओकरा सभक ेँ  मोन भेलैक जे गरमा-गरम \nिजलेबी मधुरक दोकान जाऽ कए खाइ। स े बेरा-बेरी ओतए जएबाक ᮧᮓम शुरू भऽ \nगेल। \nपिहने एकटा कु कु र पहुँचल ओिह दोकान पर। मािलक द ेखलकै क जे कु कु र दोकानमे \nपैिस रहल अिछ, से बटखरा फᱶिक कए ओकरा मारलक। बेचाराकेँ  बड़ चोट लगलैक। \nमुदा जखन गाम पर पहु ँचल तँ पुछला पर कहलक ज े बड़ सत्कार भेल। जोिख कए \nिजलेबी खएबाक ल ेल भ ेटल। दोसर क ु कु र अपनाकेँ  र ो ि क  न ि ह  स क ल  आ ऽ  अ प न  \nसतकार करएबाक ह ेतु प हुँिच ग ेल मध ुर क  द ो क ा न  प र ।  रू प - र ङ  तँ ए के  र ङ  र ह ए  \nओकरा सभक स े मधुरक दोकानक मािलककेँ  भेलैक जे वैह कु कु र फे रसँ आिब ग ेल \nअिछ। ओऽ पािन गरम कए रहल छल। भिर टोकना धीपल पािन ओिह क ु कु रक देह \nपर फे कलक। बेचारा कु कु र जान बचाऽ कए भागल। आब गाम पर पहुँचला पर फे रसँ \nओकरा पूछल गेलैक, जे के हन सत्कार भेल। \n“की कहू। गरमा-गरम िजल ेबी छािन कए ख ुएलक। बड़ नीक लोक अिछ मध ुरक \nदोकानक मािलक”। बेचारा अपन लाज बचबैत बाजल।  \n\"ई तँ ओहने सन छल जे एक बेर महादेवक दूध पीबाक सोर भेल छल। जे क्यो िनकलैत छल \nिशविलगकेँ  द ूध िपअओलाक बाद, प ुछला पर कह ैत छलाह ज े म ा ह देव हुनका हाथस ँ द ूध \nिपलिन्ह। हमहु गेल रही। मिन्दरक बाहरक गलीमे दूधक टघार देखने रही। जौ ँ भगवान द ूध \nपीिब रहल छिथ त ँ ई टघार कतएस ँ आयल। म ुदा जखन िशविलग पर द ूध चढ़ा कए बाहर \nिनकललहुँ तँ लोक सभ प ुछय लगलाह ज े भगवान द ूध पीिब रहल छिथ। आब किहतहु ँ जे \nनिह पीिब रह्ल छिथ त ँ सभ किहतए ज े ई पापी छिथ, स े सभक हाथसँ भगवान द ूध पीिब \nरहल छिथन्ह आऽ एकरा हाथस ँ पीबाक ल ेल मना कए द ेने छिथन्ह। सैह पिर ओिह क ु कु र \nसभक भेल छल। आब आगाँ सुनू”। भाष्कर आगाँक िखस्सा शुरू कएलिन्ह।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n43  \n \nदुनू कु कु र िजलेबी खाऽ कए आिब गेल। एक गोटेकेँ  जोिख कए देलकै क आऽ दोसरकेँ  तँ छानैत \nगेलैक आऽ दैत गेलैक जोखबो निह कएलकै क। तेसर कु कु र ई सोचैत दोकान िदिश िबदा भेल। \nसाँझ भऽ रहल छल। मध ुरक दोकानक मािलक दोकान ब᳖ करबाक सूरसार कए रहल छल। \nआब जे ओऽ कारी कु कु रकेँ  देखलिन्ह तँ िपᱫ लहिड़ गेलिन्ह। हुनका भेलिन्ह जे एके  कु कु र बेर-\nबेर एतेक नीक सत्कार भेटलो पर घुिर-िफिर कए आिब रहल अिछ। स े ओऽ एिह बेर ओकरा \nलेल िवशेष सत्कार करबाक ᮧण कएलिन्ह। जखने ओऽ कु कु र दोकानमे पैसल आिक दोकानक \nमािलक दरबᲯा भीतरस ँ ब ᳖  क ए  डंटासँ कु कु रकेँ  प ु᳥ ततारलिन्ह। फे र रस्सामे बािन्ह \nदोकानक भीतरमे छोिड़ दोकान बाहरस ँ ब᳖ कए गाम पर चिल ग ेलाह। बेचारा कु कु र ब᲻ \nमेहनितसँ बनहन तोिड़ बाहर भ ेल आऽ न ेङराइत गाम पर पहु ँचल। जखन सङी-साथी सभ \nसत्कारक मादी पुछलकिन्ह तखन ओऽ कहलिन्ह जे की  क हू , ख ो आ बैत-खोआबैत जान लए \nलेलक। जखन किहयैक जे गाम पर जाए िदयऽ तँ कहए जे आउर खाऊ, आउर खाऊ। आबइय े \nनिह दैत छल। ततेक खोअएलक जे चल निह भऽ रहल अिछ। \n“से मीत भाइ, जखन कलक्टर अहा ंकेँ  दबािड़ रहल छल तखन ओकरा सोझा ँ हमही ब ैसल \nछलहुँ। हमर पीठ अहा ँक सोझा ँ छ ल  तेँ अ ह ाँ ह म र ा  न ि ह  देिख सकलहु ँ। फे र अहा ँ स् टेनोक \nᮧको᳧मे िकछु काल बैसलहुँ आऽ जखन ओतएसँ बाहर िनकललहुँ तँ लोक सभकेँ  भ्ल होएतैक \nजे अ ह ाँ क ल क् ट र सँ ओ तेक काल धिर गप कए रहल छलहु ँ। म ुदा कोनो बात निह। हम ई \nककरो निह कहबैक। मुदा आजुक बाद िमथ्या कथनसँ अहाँ अपनाकेँ  दूर राखू। बाजू मुरहीक \nभुᲯा बनाऊ, माए आइये पठओलिन्ह अिछ,खाएब”? \nमीत भाइ मूरी गोतने हँ मे मूरी डोलओलिन्ह।  \n६. प᳒  \nअ.प᳒ िवस्मृत किव स्व. ᮰ी रामजी चौधरी (1878-1952)  \nआ.प᳒ गंगेश गुंजन  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n44  \n \nइ.प᳒ ज्योित झा चौधरी   \nई.प᳒ गजेन्ᮤ ठाकु र \nअ.प᳒ िवस्मृत किव स्व. ᮰ी रामजी चौधरी (1878-1952) \nिवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल \nछल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक \nअᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई गोट-पचासेक प᳒ \nिवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। \nिवस्मृत किव- पं. रामजी चौधरी(1878-1952) जन्म स्थान- ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी,िजला-मधुबनी. \nमूल-पगुल्बार राजे गोᮢ-शािण्डल्य । \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलिन्ह, तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितिरक्ᱫ \nᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलिन्ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणर् अिछ, ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ \nᮧा᳙ पदावलीमे अिछ, ई ᮧभाव हुंकर बाबा जे गबैय्या छलाहसँ ᮧेिरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक \nपंच्देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेिट जायत, से रामजी चौधरी महे᳡ानी िलखलिन्ह आ’ चैत \nमासक हेतु ठुमरी आ’ भोरक भजन (पराती/ ᮧभाती) सेहो। जािह राग सभक वणर्न हुनकर कृ ितमे अबैत अिछ से \nअिछ:  \n1. राग रेखता 2 लावणी 3. राग झपताला 4.राग ᮥुपद 5. राग संगीत 6. राग देश 7. राग गौरी 8.ितरहुत 9. \nभजन िवनय 10. भजन भैरवी 11.भजन गजल 12. होली 13.राग श्याम कल्याण 14.किवता 15. डम्फक \nहोली 16.राग कागू काफी 17. राग िवहाग 18.गजलक ठुमरी 19. राग पावस चौमासा 20. भजन ᮧभाती \n21.महेशवाणी आ’ 22. भजन कीᱫर्न आिद। \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे िकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, तकर ᮧयोग सेहो किवजी \nकएलिन्ह। \nᮧस्तुत अिछ हुनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧस्तुित:- \n4. \nभजन िवनय \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n45  \n \n  \nᮧभु िबनु कौन करत दुःख ᮢाणः।। \nकतेक दुखीके  तारल जगमे \nभवसागर िबनु जल जानः॥ \nकतेक चूिक हमरासे भ’ गेल, \nस्वर नञ सुनए छी कानः।। \nअहाँके  तौँ बािन पड़ल अिछ,पितत उधारण नामः। \nनामक टेक राखु अब ᮧभुजी हम छी अधम जोना। \nकृ पा करब एिह जन पर कोन खबिर लेत आन। \nरामजी पिततके  नािह सहारा दोसर के  अिछ आनः॥ \n  \n5. \nिवहाग \n  \nभोला हेरू पलक एक ब ेरः॥  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n46  \n \nकतेक दुखीके  तारल जगमे कतए गेलहुँ मेरो बेरः॥ \nभूतनाथ गौरीवरशंकर िवपिᱫ हरू एिह बेरः॥ \nजोना कृ पा करब िशवशंकर क᳥ िमटत के  औरः॥ \nबड़े दयालु जािन हम एलहुँ अहाँक शरण सुिन सोरः॥ \nरामजीके  निह आन सहारा दोसर के यो निह औरः॥ \n  \n6. \n  \nभजन महेशवाणी \n  \nभोला कखन करब दुःख ᮢान? \nिᮢिवध ताप मोिह आय सतावे लेन चहन मेरो ᮧाण॥ \nिनिशवासर मोिह युअ समवीने पलभर निह िव᮰ामः॥ \nबहुत उपाय किरके  हम हारल िदन-िदन दुःख बलबान, \nज्यौँ निह कृ पा करब िशवशंकर क᳥ के  मेटत आन॥  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n47  \n \nरामजीके  सरण राखू ᮧभु, अधम िशरोमिण जान॥भोला.॥ \n  \n7. \nिवनय िवहाग \n  \nराम िबनु कौन हरत दुःख आन \nकौशलपित कृ पालु कोमल िचत \nजािह धरत मुिन ध्यान॥ \nपितत अनेक तारल एिह जगमे, \nजग-गिणका परधान।। \nके वट,गृ᳍ अजािमल तारो, \nधोखहुषे िलयो नाम, \nनिह दयालु तुअ सम काउ दोसर, \nिकयो एक धनवान।।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n48  \n \nरामजी अशरण आय पुकारो, भव ले करू म ेरो ᮢाण॥रामिबनु॥ \n  \n(अनुवतर्ते) \n (अनुवतर्ते) \nआ.प᳒ गंगेश गुंजन \nगंगेश गुंजन(1942- )। जन्म स्थान- िपलखबाड़, मध ुबनी। एम.ए. (िहन्दी), र ेिडयो नाटक पर \nपी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' उपन्यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबिटया नाटक ब ुिधबिधयाक\nलेखक। उिचतवᲦा (कथा स ंᮕह) क ल ेल सािहत्य अकादमी प ुर स् क ा र ।  ए क र  अ ि त ि र क् ᱫ  ह म  ए क ट ा  ि म थ् या\nपिरचय, लोक स ुनू ( क ि व त ा  संᮕह), अन्हार- इजोत (कथा स ंᮕह), पिहल लोक (उपन्यास), आइ भो ट \n(नाटक)ᮧकािशत। िहन्दीमे ि म ि थ ल ांचल की लोक कथाए ँ,  मिणप᳑क न ैका- बिनजाराक म ैिथलीसँ ि ह न् दी \nअनुवाद आ' शब्द तैयार है (किवता संᮕह)।  \n2.पिरवᱫर्न \n  \nबदलू आंिख बाट बदलू \nगाछक छाहिर मागर् चलू \nबहुत गोटय भेटत ओिह ठाम \nआदशर्क बाना त्यागू \nमाᮢ शब्द धिर ल' ओढ़ू \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n49  \n \nमनपिस᳖ सुिवधा लोढ़ू \nबेमतलब िथक गुंजन जी, \nबाकी बेश रहओ िस᳍ान्त \nपोथी मे िकछु अवसर पर \nमंच, सभामे िकन्तु ने घर \nसगरे शीतल-शीतल छैक \nरौद निह बेश इजोिरया हैत \nठहाठही उᲯर मखमल  \nहिरयर घनगर गाछे गाछ \nमंद पवन सुरिभत सब बात \nजुिन झरकाउ, रहू सुिस्थर \nबड़ अमूल्य िथक इहो शरीर \nआत्मा तं पौतीक समान \nस᳖ुक मे जाँतल सामान \n \n \nइ.प᳒ ज्योित झा चौधरी \n \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n50  \n \n ज्योितकेँ www.poetry.comसँ स ंपादकक चॉयस अवाड र् ( अंᮕेजी प᳒क ह ेतु) आ' हुनकर \nअंᮕेजी प᳒ िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com के र मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -ब ेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी \nिववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गर्ल्सर् ह ा ई  स् कू ᬽ, िमसेज के  ए म  प ी  ए म  इ न् ट र  क ा लेज़, इिन्दरा \nगान्धी  ओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता-\n᮰ी शुभंकर झा, ज़मश ेदपुर ;  म ा त ा -  ᮰ ी म त ी  सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दाद ी \nनानी भाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \n िवकास \nिवकासशीलताक उᲬतम्  िशखर \nकतऽ आऽ कतेक दूर पर भेटत। \nई  एकमाᮢ मृगमरीिचका तऽ निह \nजे लग गेला पर िबला जायत । \nप्यासलकेँ  लोभ दऽ बजाबए लेल \nफे र किनक दूर पर देखायत। \nमनुष िवज्ञान आर तकनीकक नशामे \nआर कते िदन ओकरा िखहारइत रहत। \nयाᮢा माᮢसᱰ ᮧकृ ित दूिषत भेल  \nभेटऽ मे की जािन कतेक हािन हएत। \nपरन्तु अपन ज्ञानक सीमा संकु िचत कऽ \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n51  \n \nबुि᳍केँ  स्थूल तऽ निह कएल जायत। \nगित िनधार्रण आ' सामनजस्य चाही \nजतऽ िवकासक मागर् निह रोकल जायत। \nसंगिह ᮧगित आऽ ᮧकृ ित दुनुक भैयारी  \nिवज्ञानक नाम पर निह तोड़ल जायत। \n ई.प᳒ गजेन्ᮤ ठाकु र \nअखण्ड भारत \nधीर वीर छी मातु बेर की, \nअबेर होइत सङ्कल्पक क्षण ई, \nबुि᳍ वचर्िस पजर्न्य बिरसिथ, \nसभा िबच वाक् िनकसिथ, \nऔषधीक बूटी पाकए यथे᳧ा, \nअलभ्य लभ्यक योग रक्षा। \nआगाँ िन᳟येण कायर्क ᮓमक, \nपराभव होए सभ शᮢु सभक, \nवृि᳍ बुि᳍क होऽ नाश शᮢुत्वक, \nिमᮢक उदय होऽ भिर जगत। \nनगर चालन करिथ ᳫीगण, \nकृ िष सुफल होए करू ᮧय᳀।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n52  \n \nवृक्ष-जन्तुक संग बिढ आब, \nठाढ होऊ निह भारत भेल साँझ, \nदोमू वचर्िसक गाछ झहराऊ पाकल फलािन, \nनिञ सोचबाक अनुकरणक अिछ बेर ᮧाणी। \nवचर्स्व अखण्ड भरतक मनिसक जगतमे, \nपूणर् होएत मनोरथ सभक क्यो छुटत निञ। \n \n७. संस्कृ त िशक्षा \n(आँगा) \n-गजेन्ᮤ ठाकु र \nकािचत् वृ᳍ा आसीत्। तस्याः चत्वारः पुᮢाः आसन्। ते पुᮢाः अतीव सूराः आसन्। \nमाता वृ᳍ा सवर्दा अिप तान् मातृभूमेः िवशये कथाः ᮰ावयित स्म। अतः ते सवᱷ अिप \nरा᳦ िवषये, अस्माकम् द ेश िवषय े ब हु  ᮰ ᳍ ा ल व ः  आ स न्। एकदा द ेशस्य उपिर \nशᮢूणाम् आ ᮓ म णं भ व ि त ।  त द ा  स वर्िस्मन् ग ृहे अ ि प  ए कै कः य ु᳍ाथᲈ गच्छित। तदा \nवृ᳍ा माता ᮧथम् पुᮢम् आह्वयित। ितलकं  धारयित- भवान ् यु᳍ाथᲈ गच्छतु- इित \nवदित। अनन्तरं ᮧ थ म ः  पुᮢः यु᳍ाथᲈ ग च् छ ि त -  त ᮢ  श ौ यᱷन यु᳍ं क र ो ित ,  ि क न् तु व ी र  \nस्वगᲈ ᮧा᳘ोित। तदा एषा वृ᳍ा माता ᮧथमः पुᮢः मृतः- इित वाᱫाᲈ ᮰ुणोित। वृ᳍ा \nमाता ि᳇तीय पुᮢं आह्वयित- तमिप य ु᳍ाथᲈ ᮧेषयित। सः अिप शौय ᱷन् यु᳍ं करोित। \nसः अिप वीर स्वगᲈ ᮧा᳘ोित। तदा वृ᳍ा माता तृतीय पुᮢं आह्वयित। त ृतीय पुᮢम् \nआ ि ल ङ् ग ि त - ᮧ ीत् य ा  व द ित ।  पुᮢ, भवान् अ ि प  यु᳍ाथᲈ ग च् छ तु। द ेशस्य रक्षनं क र ो तु। \nअस्माकं  देशस्य कᱫर्᳞ं अिस्त, अतः भवान् गच्छतु- इित वदित। त ृतीयः पुᮢम् अिप \nयु᳍ाथᲈ ग च् छ ि त ।  व ी रं स् व गᲈ ᮧा᳘ोित। तृतीयः प ुᮢ ः  अ ि प  यु᳍ाथᲈ ग त व ा न्। तᮢािभ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n53  \n \nकमर्यु᳍ं ᮧवृᱫम्। ᳴किचत् िदन ानन् त रं वाᱫार् आगता- त ृतीयः पुᮢः  अिप मृतः। तदा \nᮕामस्ताः सवᱷ अिप वृ᳍ायाः समीपम् आगतवन्तः। ते सवᱷ वृ᳍ाम् उक्ᱫवन्तः- मातः- \nभवत्याः तृतीयः पुᮢः अिप रणरंगे मृतः अिस्त। भवत्याः अंितम समये सः भवत्याः \nरक्षणाथᲈ भवत्याः कᱫर्᳞पालनाथर्म् आवश्यकम् अिस्त। अतः भवती चत ुथᲈ पुᮢं मा \nᮧेषयतु। तदा वृ᳍ा माता तेषां वचनं न ᮰ुणोित। वृ᳍ा माता चतुथᲈ पुᮢम् आह्वयित। \nवीर ितलकं  धारयित- वदित अिप। प ुᮢः भवान् गच्छतु- िवजयं ᮧाप्यम् आगच्छतु। \nअस्माकं  द ेशस्य रक्षनम् अ स् म ा कं  क ᱫर्᳞म्। अतः भवान ् ग च् छ तु। इित चत ुथर् प ुᮢम् \nअिप ᮧेषयित। एवं रणरंगेिभ कमर्यु᳍ं ᮧवृᱫम्। अनन्तरं वाᱫार् आगच्छित- चतुथर् पुᮢः \nअिप म ृत ः  अ ि स् त ।  त द ा  म ा तुः न ेᮢे अ ᮰ुिण आगच्छित। तदा ᮕामस्य अिधकारी \nवृ᳍ायाः समीपम् आगच्छित। सः मातरं वदित- भोः मातः- वय ं पूवर्मेव उक्ᱫवन्तः- \nभवती चतुथᲈ पुᮢं न ᮧेषयेतु। परन्तु भवती न ᮰ुतवती। चतुथर्म् अिप पुᮢं ᮧेिषतवती। \nवयम् इदानᱭ िकम् कु मर्ः। भवती इदानᱭ रोदनं करोित च ेत्- िकम् ᮧयोजनम्- इित \nपृच्छित। तदा माता वदित- भो महाशया। मम् चतुथर्ः पुᮢः मृतः इित रोदनं नािस्त। \nदुःखं न ा ि स् त ।  म म् म ा तृभूमेः रक्षणम् अ व श् यं क र ण ी य म्-  इ ि त  इ च् छ ा  भ व ि त ।  ि क न् तु \nदेशस्य रक्षणाथᲈ ᮧेषियतुम् म म् प Ჱ म ः  पुᮢः नािस्त खलु इ ि त  दुःखं भ व ि त ।  ए व म् \nअस्माकं  देशस्य रक्षणाय कितचन् मातरः शत ् पुᮢाणां बिलदानं कृ तवत्याः- अतएव \nइदानीम् अिप अस्माकं  देशः सुरिक्षतः अिस्त। \n  \nसुभािषतम् \n  \nवयम् इदानीम् एकं  सुभािषतं ᮰ुण्मः। \nषड् दोषाः पुरुषेणेह ᳭ात᳞ा भूितिमिच्छता। \nिनᮤा तन्ᮤा भयं ᮓोधः आलस्य दीघर्सूᮢता॥  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n54  \n \n  \nवयम् इदानᱭ यत् सुभािषतं ᮰ुतवन्तः तस्य अथर्ः एवम् अिस्त। यः पुरुषः ऐ᳡य्यर्म् \nइच्छित, समृि᳍म् इच्छित, अिभवृि᳍म् इच्छित, संपदाम् इच्छित, सः एतान् सवार्न् \nदोषान् द ूरी िᮓयात्। के  के  दोषाः। िनᮤा- सवर्ᮢ  ि न ᮤ ा  न  क र ण ी य म्। त ंᮤा- सवर्दा \nिनᮤावस्थायामेव भवित तथा न भव ेत- तंᮤा न भवेत। भयम्- सवᱷषु िवषयेषु भयं न \nभवेत्। ᮓोधः/ कोपः- यᮢ-यᮢ आवश्यकता अिस्त, तᮢ कोपः करनीयः- यᮢ कोपस्य \nआवश्यकता नािस्त, तᮢ ᮓोधः न दशर्नीयः। आलस्यम्- वय ं त ु स वर्दा िव᳒ािथनः \nएव। जीवने सवर्िस्मन् क्षणे अिप वयं िशक्षणं ᮧा᳘ुमः, अतः अस्माषु कदा आलस्यं न \nभवेत्। दीघर्सूᮢम्- कायर्म् अ᳒ करोिम न ᳡ः करोिम पर᳡ः करोिम पर᳡ः सायंकाले \nकरोिम एवं िवलम्बः न भवेत् अ᳒तन् कायर्म् अ᳒ करोिम, इदानीमेव करोिम इित \nएवं भवेत्। \n  \nसम्भाषणम् \n  \nरामः ᮧीितम्/ लतां पृच्छित। \nरामः काम् पृच्छित। \n  \nअहं िवज्ञानं जानािम। \nअहं गृहतः आगच्छािम।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n55  \n \nअहं िवदेशतः/ िव᳒ालयतः/ मागर्तः/ कायार्लयतः/ िहमालयतः/ वािटकातः/ नदीतः/ \nमिन्दरतः/ पुष्पतः \nअहं पेिटकातः उपनेᮢं स्वीकरोिम। \nकू प्यां जलम् अिस्त। \nअहं कू पीतः जलं स्वीकरोिम। \nअहं संिचकातः पᮢं स्वीकरोिम। \nअहं शारदातः लेखनीम् स्वीकरोिम। \nअहं गजेन्ᮤतः करवᳫं स्वीकरोिम। \nअहं कोषतः लेखनᱭ स्वीकरोिम। \nअहं नदीतः जलम् आनयािम। \nभवन्तः कु तः िकम् आनयिन्त। \nगङ्गा िहमालयतः ᮧवहित। \nगङ्गा कु तः ᮧवहित।– ᮧ᳤ं कु वर्न्। \nरामः िव᳒ालयतः आगच्छित। \nरामः कु तः आगच्छित। \nअहं गच्छािम। अहम् आपणं गच्छािम। \nआपणतः गृहं गच्छािम। गृहतः िव᳒ालयं गच्छािम। िव᳒ालयतः गृहम् आगच्छािम। \nरमानन्दः कु तः कु ᮢ गच्छित।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n56  \n \nरमानन्दः लखनऊ गच्छित। लखनऊतः अहमदाबादं गच्छित। \nअहमदाबादतः बेङ्गलुरु गच्छित। \nज्ञानाथᲈ रामायणं पठािम। \nअहं पाठनाथᲈ पठािम। \nआनन्दाथᲈ नृत्यं करोिम। \nआनन्दाथᲈ गीतं गायािम। \nपठनाथᲈ ᮕंथालयं गच्छािम। \nओषधाथर्म् औषधालयं गच्छािम। \nअहम् उᱫरं वदािम।भवन्तः ᮧ᳤ं वदन्तु। \nराधाकृ ष्णः िकमथᲈ िव᳒लयं गच्छित। \nराधाकृ ष्णः पठनाथᲈ िव᳒ालयं गच्छित। \nरामः ध्यानाथᲈ मंिदरं गच्छित। \nरामः िकमथᲈ मंिदरं गच्छित। \nरामः िकमथᲈ दूरदशर्नं पश्यित। \nरामः आनन्दाथᲈ दूरदशर्नं पश्यित। \nभोजनाथर्म् उपहारमिन्दरं गच्छित। \nरवीन्ᮤ उिᱫ᳧ित। आिदत्यः अिप उिᱫ᳧ित।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n57  \n \nरवीन्ᮤ उपिवशित। आिदत्यः अिप उपिवशित। \nशारदा िलखित। िचᮢा अिप िलखित। \nनाटकं  पश्यित। िचᮢम् अिप पश्यित। \nअहं वाक्य᳇यम् अिप वदािम। \nभवन्तः वदन्तु। वदिन्तवा। \nअस्तु- अस्तु आगच्छािम। \nअस्तु िपबािम। \nिव᳒ां ददातु। तथास्तु। देवः िकम् वदित। \nदेवः ᮧत्यक्षः भवित। सः भवान्/ भवती पृच्छित। \n  \nपूवर्ः- ᮧाची- इन्ᮤः \nदिक्षणः- अवाची- यमः \nपि᳟मः-ᮧतीची- वरुणः \nउᱫरः-उदीची- कु बेरः \nपूवर्-दिक्षण कोणः- आᲨेयकोणः-अिᲨः \nदिक्षण-पि᳟म कोणः- नैऋर्त्यकोणः-नैऋत्य \nपि᳟म-उᱫरकोणः- वाय᳞कोणः- मरुतः  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n58  \n \nउᱫर-पूवर् कोणः- ईशानकोणः- ईशः शङ्करो \n  \n प᳒ \nसत्कायᲈ ᮧित रमणीयम्, \nअसत्य वचनं न वदनीयम्, \nपापकमर् न करणीयम्, \nᮓोधलोभ मम त्ययणीयम्। \nिवपिᱫकाले शᮢु आगता, \nतᮢ स्थािपता मम सहनीयम्, \nपूणर्िवजय मम करणीयम्, \nसत्कायᲈ ᮧित रमणीयम्। \n  \n  \n (अनुवतर्ते) \n \n८. िमिथला कला (आगां)  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n59  \n \n᮰ीमित ल᭯मी ठाकु र, उ᮫ 60 वषर्, ᮕाम- हैँठी-बाली, िजला मधुबनी। \nकोजगराक अिरपन \nकोजगरा िमिथलामे आि᳡न पूिणमाक राितमे मनाओल जाइत अिछ।संध्यामे ल᭯मीक पूजा कए मखानक भोग \nलगैत अिछ। रिᮢ जगरण कए चन्ᮤमाक देखबाक आनन्द लेल जाइत अिछ। नीचाँक लंब अिरपन पार कए देवता \nघरमे ᮧवेश करैत छिथ।कमलक फू ल आऽ पद िचन्ह एिह िनिमᱫ देल गेल अिछ। \n  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n60  \n \n  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n61  \n \n(अनुवतर्ते) \n९. पाबिन \n न ूतन झा; गाम : बेल्हवार, मधुबनी, िबहार; जन्म ितिथ : ५ िदसम्बर १९७६; िशक्षा - बी \nएस सी, कल्याण कॉलेज, िभलाई; एम एस सी, कॉपᲃरेिटव कॉलेज, जमशेदपुर; फै शन िडजाइिनग, िनफ्ट, \nजमशेदपुर।“मैिथली भाषा आ' मैिथल संस्कृ ितक ᮧित आस्था आ' आदर हम्मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल अिछ। इंटरनेट \nपर ितरहुताक्षर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल संस्कृ ितक उᲰवल भिवष्यक हेतु अित आशािन्वत छी।” \n \nिनबंध - नूतन झा \nवटसािवᮢी  \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n62  \n \n          िमिथलांचल मᱶ वटसािवᮢी ज्ये᳧ मासक अमावस्या ितिथ के र मनौल जाइत अिछ।अिह \nपाबिन के  अिहबाती ᳫी स्वयम्  के  वैध᳞ सᱰ मुᲦ राख लेल मनाबैत छिथ। अिह िदन नब वᳫ , \nसामियक फल, आम, अंकु िर, बड़क गाछ, बᱼसक िबयिन आिदक बड़ महᱬव अिछ।सब सधवा \nᳫी  भोरे-भोर ᳩानािद कऽ नव वᳫ धारण कऽ फू ल, नैवे᳒, िबयिन, अिछजल, सूत,  धूप-दीप लऽ \nबड़क गाछ लग जाइत छिथ।ओतऽ िनयमपूवर्क पूजा करैत छिथ। तदोपरान्त जल आ' अ᳖ ᮕहण करैत \nछिथ। ᮯत करिनहािर अिह िदन अनून खाइत छिथ ।  \n          नव᳞ाहता के  लेल ई पाबिन िविश᳥ अिछ। पिहल बेर पाबिन बड िवस्तृत रूप  सᱰ मनाओल \nजाइत अिछ। इक िदन पिहने पबनौितन अड़बा अड़बाइन खाइथ छिथ ।ओिह िदन राित कऽ भगवतीक \nगीत नाद संगे हड़िद के  गौर आ' उड़िद के  बड़ बनाक रािख लेल जाइत अिछ।मािटक िबसहरा बना \nओकरा चून सᱰ ढौरकऽ रंग सᱰ रᱼिग लेल जाइत अिछ।पाबिन के  िदन तीन पात अिड़पन पड़ैत छै। \nिबषहरा गौरी समेत सािवᮢीक पूजा होित अिछ।बड़क गाछ के  िᮢपेक्षण कै ल जाइत अिछ जािह मᱶ \nगाछक जिड़ मᱶ आम स लगाक जल ढािर सूत लपेट क िबयिन डोलैल जाइत अिछ।आरतीक बाद कथा \nकहल जाइत अिछ आ पबनौितन के  हाथे पᱼच टा अइहब के  अंकु िर आ नवेद पड़ोसाइल जाइत \nअिछ।अिह पाबिन मᱶ कहल जाइ वला कथाक सारांश यैह अिछ जे पितᮯता ᳫी मᱶ यमराज के  परािजत \nकरके  शिᲦ होइत अिछ।   \n१०. संगीत िशक्षा-गजेन्ᮤ ठाकु र \nएक माᮢाक दूटा बोलकेँ धागे आऽ चािर टा बोलकेँ  धागेितट सेहो कहल जाइत अिछ।  \n \nतालक पिरचय \nताल कहरबा \n४ टा माᮢा, एकटा िवभाग, आऽ पिहल माᮢा पर सम। \nधािग  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n63  \n \nनाित \nनक \nिधन। \n \nतीन ताल िᮢताल \n \n१६ टा माᮢा, ४-४ माᮢाक ४ टा िवभाग। १,५ आऽ १३ पर ताली आऽ ९ म माᮢा पर खाली \nरहैत अिछ। \nधा िध िध िध \nधा िध िध धा \nधा ित ित ता \nता िध िध धा \nझपताल \n१० माᮢा। ४ िवभाग, जे ᮓमसँ २,३,२,३ माᮢाक होइत अिछ। \n१ माᮢा पर सम, ६ पर खली, ३,८ पर ताली रहैत अिछ। \nधी ना \nधी धी ना \n \nती ना \nधी धी ना  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n64  \n \n \nताल रूपक  \n७ माᮢा। ३,२,२ माᮢाक िवभाग। \nपिहल िवभाग खाली, बादक दू टा भरल होइत अिछ। \nपिहल माᮢा पर सम आऽ खाली, चािरम आऽ छठम पर ताली होइत अिछ। \nधी धा ᮢक \nधी धी \nधा ᮢक  \n  \n११. बालानां कृ ते-गजेन्ᮤ ठाकु र \nबालानां कृ ते \n  \n -गजेन्ᮤ ठाकुर \nबिगयाक गाछ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n65  \n \n िचᮢ ज्योित झा चौधरी  \nएकटा मसोमात छलीह आ’ हुनका एके टा बेटा छलिन्ह। ओ’ छल ब᲻ चुस्त-चलाक। \nएक िदनुका गप अिछ। ओ’ ᳫी जे छलीह, अपना बेटाकेँ  बिगया बना कए देलिखन्ह। ओिह बालककेँ  \nबिगया ब᲻ नीक लगैत छलैक। से ओ’ एिह बेर ओ’ एकटा बिगया बाड़ीमे रोिप देलक। ओतए गाछ \nिनकिल आएल। बिगयाक गाछ, निञ देखल ने सुनल। \nमाय बेटा ओिह बिगयाक गाछक खूब सेवा करए लगलाह। कनेक िदनमे ओिह गाछमे खूब बिगया \nफड़य लागल। ओ’ बᲬा गाछ पर चिढ़ कए बिगया तोिड़ कए खाइत रहैत छल। \nएक िदनुका गप अिछ। एकटा डाइन बुिढ़या रस्तासँ जा’ रहल छल। ओकरा मनुक्खक मसुआइ बना \nकए खायमे ब᲻ नीक लगैत रहैक। से ओ’ जे बᲬाकेँ  गाछ पर चढ़ल देखलक, तँ ओकर मोन लुसफु स \nकरए लगलैक। आब ओ’ बु᭾या मोनसूबा बनबए लागल जे कोना कए ई बᲬाकेँ  फु िसयाबी आ’ \nएकरा घर ल’ जा कए एकर मसुआइ बना कए खाइ। \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n66  \n \nबᲬाकेँ  असगर देिख ओ’ लग गेल आ’ बᲬाकेँ  कहलक- \n  \n“ बौआ एकटा बिगया हमरा निह देब। ब᲻ भूख लागल अिछ। \nबᲬा ओकर हाथ पर बिगया देबय लागल। \n  \n“बौआ हम हाथसँ कोना लेब बिगया हथाइन भ’ जायत”। \nबᲬा बिगया माथ पर राखए लागल। \n“हँ हँ माथ पर निह राखू। मथाइन भ’ जायत”। \nबᲬो छल दस बुिधयारक एक बुिधयार। खोइछमे बिगया देबए लागल। \n”ई की करैत छी बौआ। बिगया खोँछाइन भ’ जायत, अहाँ झुिक कए बोरामे दए िदअ”। \nमुदा बᲬा तँ छल गोनू झाक बुझू जे गोनू झाक मूल-गोᮢेक। \nबाजल-  \n“निञ गए बुिढ़या। तोँ हमरा बोरामे बन्द कए भािग जेमह। माय हमरा ठग सभसँ सहचेत रहबाक \nहेतु कहने अिछ”। \n  \nमुदा बुिढ़यो छल ठिगन बुिढ़या। ठिक िफिसया कए बोली-बाली दए कए ओकरा मना लेलक। जखने \nबᲬा झुकल ओ’ ओकरा बोरामे किस कए चिल देलक। बुिढ़या रस्तामे थािक कए एकटा गाछक \nछहिरमे बैिस गेिल। \nकनेक कालमे ओकरा आँिख लािग गेलैक। बᲬा मौका देिख कोनहुना कए ओिह बोरासँ बाहर बहरा \nगेल आ’ भीजल मािट, पाथर आ’ काँट-कू स बोरामे ध’ कए ओिहना बािन्ह कए पड़ा गेल।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n67  \n \nबुिढ़या जखन सूित कए उठल आ’ बोरा ल’ कए आगू बढ़ल तँ ओकरा बोरा भिरगर बुझएलैक। मोने-\nमोन ᮧस᳖ भ’ गेिल ई सोिच जे हृ᳥-पु᳥ मसुआइ खएबाक मौका बहुत िदन पर भेटल छैक ओकरा। \nरस्तामे भीजल मािटसँ पािन खसए लागल तँ ओकरा लगलैक जे बᲬा लगही कए रहल अिछ। ओ’ \nकहलक जे- \n”माथ पर लहुशंका कए रहल छह बौआ। कोनो बात निह। घर पर तोहर मसुआइ बना कए खायब \nहम”। \n  \nकनेक कालक बाद काँट गरए लगलैक बुिढ़याकेँ । कहलक- \n”बौआ। िबट्ठू कािट रहल छी। कोनो बात निह कतेक काल धिर काटब”। \nबु᭾याक एकटा बेटी छलैक। गाम पर पहुँिच कए बुिढ़या ओकरा कहलक, जे आइ एकटा मोट-सोट \nिशकार अिछ बोरामे। माय बेटी जखन बोरा खोललक तँ िनकलल मािट, काँट आ’ पाथर। कोनो \nबात निह। \n  \nबुिढ़या भेष बदिल पहुँचल फे रसँ बिगयाक गाछ तर। \nएिह बेर बᲬा ओकरा निञ चीिन्ह सकल। मुदा जखन ओ’ झुिक कए बिगया बोरामे देबाक गप \nकहलक तँ बᲬाकेँ  आशंका भेलैक। \n”गए बुिढ़या। तोँही छँ ठिगन बुिढ़या”। \nमुदा बुिढ़या जखन सप्पत खएलक तँ ओ’ बᲬा झुिक कए बिगया बोरामे देबए लागल। आ’ फे र वैह \nबात। \nएिह बेर बुिढ़या कतहु ठाढ़ निह भेल। सोझे घर पहुँचल आ’ बेटी लग बोरा रािख नहाए-सोनाए \nचिल गेल।बेटी जे बोरा खोललक तँ एकटा झँटा बला बᲬाकेँ  देखलक। ओ’ पुछलक- \n”हमर के श नमगर निह अिछ िकएक”।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n68  \n \n”अहाँक माय अहाँक माथ ऊखिड़मे दए समाठसँ निह कु टने होयतीह। तैँ”।बᲬा तँ छल दस \nहोिसयरक एक होिसयार तैँ। \n  \nबुिढ़याक बेटी अपन के श बढ़ेबाक हेतु अपन माथ ऊखिड़मे देलिन्ह, आ’ ओ’ बᲬा ओकरा समाठसँ \nकॉटए लागल। ओकरा मािर ओकर मासु बनेलक। बुिढ़या जखन पोिᮔसँ नहा कए आयल तँ \nबुिढ़याक आगू ओ’ मासु परिस देलक। \nजखने ओ’ खेनाइ पर बैसिल तँ लगमे एकटा िबलािड़ छल से बािज उठल- \n”म्याँऊ। अपन धीया अपने खाँऊ।म्याँऊ”। \n”बेटी एकरा मासु निह देलहुँ की।तँ बािज रहल अिछ”। \nओ’ बᲬा िबलािड़क आँगा मासु रािख देलक मुदा िबलािड़ मासु निह खएलक। \nआब बुिढ़याक माथ घुमल। ओ’ बेटीकेँ  सोर कएलक तँ ओ’ बᲬा समाठ ल’ कए आयल आ’ ओकरा \nमािर देलक। \nफे रसँ बᲬा बिगयाक गाछ पर चिढ़ बिगया खए लागल। ब᲻ नीक लगैत छल ओकरा बिगया। \n        ------------------------------ \n  \n२ . ᮧ ा त ः  क ा ल  ᮩ ᳬ मुहूᱫर् ( सूयᲃदयक एक घंटा पिहन े) सव र्ᮧथम अपन दुनू हाथ \nदेखबाक चाही, आ’ ई ᳣ोक बजबाक चाही। \n  \n   videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n69  \n \nकराᮕे वसते ल᭯मीः करमध्ये सरस्वती। \nकरमूले िस्ततो ᮩᳬा ᮧभाते करदशर्नम्॥ \n  \nकरक आगा ँ ल ᭯ म ी  ब सैत छिथ, करक मध्यम े स र स् व त ी ,  क र क  मूलमे ᮩ ᳬ ा  ि स् थ त  \nछिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशर्न करबाक थीक। \n  \n१२. पᲳी ᮧबंध-गजेन्ᮤ ठाकु र \n \nपंजी-संᮕाहक- ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी) \n᮰ी िव᳒ानन्द झा पञीकार (ᮧिस᳍  मोहनजी) जन्म-09.04.1957,पण्ड ुआ, तत ैल, ककरौड़(मध ुबनी), \nरशाढ़य(पूिणया), िशवनगर (अरिरया) आ’ सम्ᮧित प ूिणया। िपता लब्ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫर्ण्ड पᲳीकार \nमोदानन्द झा, िशवनगर, अरिरया, प ूिणया|िपतामह-स्व. ᮰ी िभिखया झा | पᲳीशाᳫक दस वषर् धिर 1970 \nई.सँ 1979 ई. धिर अध्ययन,32 वष र्क वयससँ पᲳी-ᮧबंधक संव᳍र्न आ' स ंरक्षणमे संल्गन। कृ ित- पᲳी शाखा \nपुस्तकक िलप्यांतरण आ' स ंव᳍र्न- 800 प ृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पᲳी नगरिमक िलप्यान्तरण ओ' संव᳍र्न- \nलगभग 600 प ृ᳧सँ ऊपर(ितरहुता िलिपस ँ द ेवनागरी िलिपम े)। ग ुरु- पᲳीकार मोदानन्द झा। ग ुरुक ग ुरु- \nपᲳीकार िभिखया झा, पᲳीकार िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा- सौराठ, पᲳीकार लूटन झा, सौराठ। ग ुरुक \nशाᳫाथर् प र ी क्ष ा -  द र भंगा महाराज क ु मार जीव े᳡र िसहक यज्ञोपवीत स ंस्कारक अवसर पर \nमहाराजािधराज(दरभंगा) काम े᳡र िसह ᳇ारा आयोिजत परीक्षा-1937 ई. जािहमे म ौ ि ख क  प र ी क्ष ा क  मुख्य \nपरीक्षक म.म. डॉ. सर गंगानाथ झा छलाह। \n videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n70  \n \nमहाराजािधराज ५ मान् िमिथलेशक आज्ञानुसार पछबािरपारक लौिकक आऽ \n᮰ेिणक ᳞वस्था पᲳीकार लोकिन जे िस्थर कएलिन्ह से ᮧकािशत भेल छल आऽ \nईहो ᮧाथर्ना छल जे तािह मध्य जिनका िकछु वक्ᱫ᳞ होइन्ह से ᮧाथर्ना पᮢ ᳇ारा \n᮰ी ५ मान् मध्य िनवेदन करिथ, ततः िनदान िविश᳥ सभा मध्य एकर परामशर् कए \nपुनः ᮧकािशत कएल जायत। \nएतएसँ १ सँ १५ धिर ᮰ेणी बना देल गेल। ढेर िववाद उठल जे पाइ लए कए उᲬ \n᮰ेणी देल गेल।  \nपछबािरपारक लौिकक नाममे कतहु लौिकक तँ कतहु असल नाम छल। \nिकछु उदाहरण अिछ- \n१. िसहवाड़-मथुरेश ठाकु र \n२. मिनयारी- मधुपित िम᮰ \n३. अमौन-बालकराम पाठक \n४. भराम- धीतरी \n५. बसन्तपुर- माधव िम᮰ \n६. कोकडीही- रामे᳡र िम᮰ \n७. िनत्यानन्द चौधरी- िपण्डारुछ \n८. एडु- भैय्यो िम᮰ \n९. खुटौिनयाँ- भवानीदᱫ झा \n१०. लक्षमीपित िम᮰- धगजरी \n११. कन्त झा- चानपुरा \n१२. टङ्कवाल मिहधर झा-पेकपाड़ \n१३. िवष्णुदᱫपुरिचकनौट (मुजफ्फरपुर) \n१४. चान पाठक- गजहरा  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n71  \n \n१५. काकठाकु र- धमदाहा \n१६. खाशी ध्यामी- रंगपुरा(पूिणयाँ) \n (अनुवतर्ते) \n १३. संस्कृ त िमिथला –गजेन्ᮤ ठाकु र \n म.म. शंकर िम᮰  \n  \nशंकर िम᮰सँ स ंबंिधत बहुत रास जन᮰ ुित ᮧिस᳍ अिछ। अयाची व ृ᳍ भए ग ेल \nछलाह, परन्तु पुᮢिवहीन रहिथ। प᳀ी भवानी दुःखसँ काँट भए ग ेल छलीह। तखन \nअयाची िम᮰ बाबा वै᳒नाथसँ पुᮢक याचना कएलिन्ह आऽ हुनकर मनोकामना पूणर् \nभेलिन्ह-स्वयं शंकर भगवान अवतिरत भ ेलाह आऽ तािह ᳇ारे बालकक नाम श ंकर \nपड़ल। जन्म पर गामक आया ᳴कवा चमैन इनाम मँगलिखन्ह, मुदा पिरवारक लगमे \nिकछु न ि ह  छ ल  आ ऽ  त ा ि ह  हेतु भ व ा न ी  व च न  देलिखन्ह जे बालकक ᮧथम कमाइ \nअहाँकेँ  दए देब। से जखन एक बेर राजा िशव िसह खुशी भए बालककᱶ कहलिखन्ह जे \nअहाँ जतेक सोना-चाँदी लए जा सकी लए जाऊ। बालक माᮢ धिरया पिहरने छलाह \nतेँ म ा ᮢ  ि क छु सोनाक छड़ लए जाऽ सकलाह, आऽ स ेह ो  भ व ा न ी  अ प न  व च न क  \nअनुरूप ᱶ आ य ा - च मैनकेँ  द ए  देलिखन्ह। चमैन ओिह पाइस ँ ए क ट ा  पो ख ि र  स ि र स व मे \nखुनबएलिन्ह, जे चमिनयाँ पोिᮔक नामसँ एखनो िव᳒मान अिछ। \n१४.मैिथली भाषापाक (२)- गजेन्ᮤ ठाकु र/ नागेन्ᮤ कु मार झा \n  \n    मूल्यांकन  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n72  \n \nअत्युᱫम-   14-15 \nउᱫम-      12-13 \nबड़-बिढ़या-  09-11 \n  \n1.तग्गर: क. खाट ख. बाट. ग. पेय पदाथर् घ. एिहमे सँ कोनो निह। \n2. दोमब:  क. िहलायब ख. य᳀पूबर्क सोचब ग. सोिच कए करब . घ. एिहमे सँ कोनो निह। \n3. ओिध: क. बाँसक  जिड़ ख. गाछ जरायब ग.गाछ रोपब घ. डािर खण्ड करब। \n4. पेटाढ़: क. कान काटब. ख. गँहीर बासन. ग. ध्यान निह देब. घ. कान पाथब ।  \n5. दौरा: क. देखब. ख. ध्यान राखब. ग. उपेक्षा करब. घ. उत्थर् पाᮢ। \n6. मेघडम्बर: क. छाता  ख. भुजब. ग. सुखायब. घ. एिहमे सँ कोनो निह।। \n7.बँसिबᲵी: क. सिरयायब  ख.फᱶकब. ग. बाँसक बोन घ. गᱶटब। \n8. जाबी: क. लड़ब. ख. झगड़ा होएब. ग. जालाकार पाᮢ. घ. िमलान होयब। \n9. कनसुपती: क. नुआ बीनब-बनाएब. ख. नुआ सुखायब. ग. नुआ जराएब. घ. सुखायल बाँसक \nपात। \n10. िछᲵा: क. कोड़ब ख. चास देब. ग. पिथया. घ. जोतब। \n11. दािब: क. कपड़ा बीनब. ख. पैघ कᱫा. ग. तूर तुनब. घ.भाड़ घᲂटब। \n12. बोिन: क. बीआ बाउग करब ख. बीआ उखाड़ब.ग. बीआ दहाएब. घ. मजदूरी। \n13. छोँपब: क. अरबधब. ख. सोहिड़ जाएब. ग. ऊपरसँ काटब घ. दुलार करब। \n14.करची: क. अवश्य करब. ख. ऊपरसँ काटब. ग. बाँसक पातर शाखा. घ. एिहमे सँ कोनो निह। \n15. भालिर: क. ितरोधान होएब. ख. के राक पात. ग. दबाड़ब. घ. हँसायब।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n73  \n \nउᱫर  \n मैिथली भाषापाक  (२) के र उᱫर: \n1. ग. पेय पदाथर् । \n2. क. िहलायब । \n3. क. बाँसक  जिड़ । \n4. ख. गँहीर बासन ।  \n5.  उत्थर् पाᮢ। \n6. क. छाता   । \n7. ग. बाँसक बोन । \n8. ग. जालाकार पाᮢ । \n9. घ. सुखायल बाँसक पात। \n10. ग. पिथया । \n11. ख. पैघ कᱫा । \n12. घ. मजदूरी । \n13. ग. ऊपरसँ काटब । \n14 . ग. बाँसक पातर शाखा । \n15. ख. के राक पात ।  \n    मूल्यांकन \nअत्युᱫम-   14-15 \nउᱫम-      12-13  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n74  \n \nबड़-बिढ़या-  09-11 \n \n१५. रचना  लेखन-गजेन्ᮤ ठाकु र \n᳞Ჳन ४२ टा अिछ। \nक् ख् ग घ् ङ् \nच् छ् ज् झ् ञ् \nट् ठ् ड् ढ् ण् \nत् थ् द् ध् न् \nप् फ्  ब् भ् म्  \nय् र् ल् व्  \nश् ष् स्  \nह् \nय् व् ल् सानुनािसक सेहो होइत अिछ, यँ वँ लँ आऽ िनरुनािसक। \nएकर अितिरक्ᱫ दू टा आर ᳞Ჳन अिछ- अनुस्वार आऽ िवसजर्नीय वा िवसगर्। \nई दुनूटा स्वरक अनन्तर ᮧयुक्ᱫ होइत अिछ। \nिवसजर्नीय मूल वणर् निह अिछ, वरन् स् वा र् केर िवकार थीक। िवसजर्नीय िकछु ध्विन भेद आऽ \nिकछु रूपभ ेदसँ दू ᮧकारक अिछ- िजह्वामूलीय आऽ उपध्मानीय। िजह्वामूलीय माᮢ क आऽ ख \nसँ पूवर् ᮧयुक्ᱫ होइत अिछ, दोसर माᮢ प आऽ फ सँ पूवर्। \nअनुस्वार, िवसजर्नीय, िजह्वामूलीय आऽ उपध्मानीयकेँ अयोगवाह कहल जाइत अिछ। \nउपरोक्ᱫ वणर् सभकेँ छोिड़ ४ टा आर वणर् अिछ, जकरा यम कहल गेल अिछ।  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n75  \n \nकुँ खुँ गुँ घुँ (यथा- पिलक् Უी, चख ख्᳖ुतः, अग् िᲨः, घ् Ჩिन्त) \nपᲱम वणर् आगाँ रहला पर पूवर् वणर् सदृश जे वणर् बीचमे उᲬािरत होइत अिछ से यम भेल। \nयम सेहो अयोगवाह होइत अिछ। \n (अनुवतर्ते)  \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. जे शब्द मैिथली-सािहत्यक ᮧाचीन कालसँ आइ धिर जािह वᱫर्नीमे ᮧचिलत अिछ, से सामान्यतः तािह \nवᱫर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nᮕा᳭                                                       अᮕा᳭         \n   \nएखन                              अखन,अखिन,एखेन,अखनी \nठाम                               िठमा,िठना,ठमा \nजकर,तकर                          जेकर, तेकर \nतिनकर                             ितनकर।(वैकिल्पक रूपेँ ᮕा᳭) \nअिछ                               ऐछ, अिह, ए। \n \n2. िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक रूप वैक्लिपकतया अपनाओल जाय: \nभ गेल, भय गेल वा भए गेल। \nजा रहल अिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। \nकर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. ᮧाचीन मैिथलीक ‘न्ह’ ध्विनक स्थानमे ‘न’ िलखल जाय सकै त अिछ यथा कहलिन वा कहलिन्ह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ स्प᳥तः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सद ृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा- देखैत, \nछलैक, बौआ, छौक इत्यािद। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n76  \n \n5. मैिथलीक िन᳜िलिखत शब्द एिह रूपे ᮧयुᲦ होयत: \nजैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ᯷स्व इकारांत शब्दमे ‘इ’ के  लु᳙ करब सामान्यतः अᮕा᳭ िथक। यथा- ᮕा᳭ देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुष्य माᮢमे)। \n \n7. स्वतंᮢ ᮳स्व ‘ए’ वा ‘य’ ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आिदमे त ँ य थ ा व त  र ा ख ल  ज ा य ,  ᳴ क तु आ धुिनक \nᮧयोगमे वैकिल्पक रूपेँ ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा \nजाए इत्यािद। \n \n8. उᲬारणमे दू स्वरक बीच जे ‘य’ ध्विन स्वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे स्थान वैकिल्पक रूपेँ देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक स्वतंᮢ स्वरक स्थान यथासंभ व  ‘ ञ ’  ि ल ख ल  ज ा य  व ा  स ा नुन ा ि स क  स् व र ।  य थ ा : -  मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्ᱫक िन᳜िलिखत रूप ᮕा᳭:- \nहाथकेँ , हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। \n’मे’ मे अनुस्वार सवर्था त्याज्य िथक। ‘क’ क वैकिल्पक रूप ‘के र’ राखल जा सकै त अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िᮓयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अ᳞य वैकिल्पक रूपेँ लगाओल जा सकै त अिछ। यथा:- देिख \nकय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक स्थानमे माङ, भाङ इत्यािद िलखल जाय। \n \n13. अ᳍र् ‘न’ ओ अ᳍र् ‘म’ क बदला अन ुसार निह िलखल जाय(अपवाद-स ंसार सन्सार निह), ᳴कतु छापाक \nसुिवधाथर् अ᳍र् ‘ङ’ , ‘ञ’, तथा ‘ण’ क बदला अन ुस्वारो िलखल जा सकै त अिछ। यथा:- अङ्क, वा अ ंक, \nअᲱल वा अंचल, कण्ठ वा कं ठ। \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n77  \n \n14. हलंत िचह्न िनयमतः लगाओल जाय, ᳴कतु िवभिᲦक संग अकारांत ᮧयोग कएल जाय। यथा:- ᮰ीमान्, \n᳴कतु ᮰ीमानक। \n \n15. स भ  ए क ल  क ा र क  ि च ह् न  श ब् द मे स ट ा  क ’  ि ल ख ल  ज ा य ,  ह ट ा  क ’  न ि ह ,  संयुᲦ िवभिᲦक हेतु फ र ा क  \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ  चन्ᮤिबन्दु ᳇ ार ा ᳞ Ღ  क य ल  जाय ।  प रंतु म ुᮤणक सुिवधाथर् िह  स मान  जिट ल  माᮢा प र \nअनुस्वारक ᮧयोग चन्ᮤिबन्दुक बदला कयल जा सकै त अिछ।यथा- िह के र बदला िह।  \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समस्त पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफे नसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शब्दमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n20.  \nᮕा᳭                                                      अᮕा᳭ \n \n1. होयबला/होबयबला/होमयबला/                          हेब’बला, हेम’बला \nहोयबाक/होएबाक \n2. आ’/आऽ                                             आ \n \n3. क’ लेने/कऽ लेने/कए लेने/कय लेने/ \nल’/लऽ/लय/लए \n \n4. भ’ गेल/भऽ गेल/भय गेल/भए गेल \n \n5. कर’ गेलाह/करऽ गेलह/करए गेलाह/करय गेलाह \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n78  \n \n6. िलअ/िदअ                                             िलय’,िदय’,िलअ’,िदय’ \n \n7. कर’ बला/करऽ बला/ करय बला                           करै बला/क’र’ बला \n \n8. बला                                                   वला \n \n9. आङ्ल                                                  आंग्ल \n \n10. ᮧायः                                                   ᮧायह \n \n11. दुःख                                                    दुख \n \n12. चिल गेल                                                 चल गेल/चैल गेल \n \n13. देलिखन्ह                                                 देलिकन्ह, देलिखन \n \n14. देखलिन्ह                                                देखलिन/ देखलैन्ह \n \n15. छिथन्ह/ छलिन्ह                                      छिथन/ छलैन/ छलिन \n \n16. चलैत/दैत                                                 चलित/दैित \n17. एखनो                                                    अखनो \n \n18. बढ़िन्ह                                                     बढिन्ह \n \n19. ओ’/ओऽ(सवर्नाम)                                            ओ \n \n20. ओ  (संयोजक)                                               ओ’/ओऽ \n21. फाँिग/फािङ्ग                                                 फाइंग/फाइङ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n79  \n \n22. जे                                                        जे’/जेऽ \n23. ना-नुकु र                                                   ना-नुकर \n \n24. के लिन्ह/कएलिन्ह/कयलिन्ह \n \n25. तखन तँ                                                     तखनतँ \n \n26. जा’ रहल/जाय रहल/जाए रहल \n \n27. िनकलय/िनकलए लागल \n बहराय/बहराए लागल                                  िनकल’/बहरै लागल \n \n28. ओतय/जतय                                      जत’/ओत’/जतए/ओतए \n \n29. की फू ड़ल जे                                               िक फू ड़ल जे \n \n30. जे                                                        जे’/जेऽ \n31. कू िद/यािद(मोन पारब)                                कू इद/याइद/कू द/याद \n \n32. इहो/ओहो                                     \n33. हँसए/हँसय                                                   हँस’ \n \n34. नौ आिक दस/नौ ᳴कवा दस/नौ वा दस \n \n35. सासु-ससुर                                                   सास-ससुर \n \n36. छह/सात                                                     छ/छः/सात \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n80  \n \n37. की                                          की’/कीऽ(दीघᱮकारान्तमे विजत) \n \n38. जबाब                                                          जवाब \n \n39. करएताह/करयताह                                                  करेताह \n \n40. दलान िदिश                                                    दलान िदश \n \n41. गेलाह                                                           गएलाह/गयलाह \n \n42. िकछु आर                                                        िकछु और \n \n43. जाइत छल                                            जाित छल/जैत छल \n \n44. पहुँिच/भेिट जाइत छल                                  पहुँच/भेट जाइत छल \n \n45. जबान(युवा)/जवान(फौजी) \n \n46. लय/लए क’/कऽ \n47. ल’/लऽ कय/कए \n \n48. एखन/अखने                                                    अखन/एखने \n \n49. अहᱭकेँ                                                             अहीँकेँ  \n \n50. गहᱭर                                                            गहीँर \n \n51. धार पार के नाइ                                     धार पार केनाय/के नाए \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n81  \n \n52. जेकाँ                                                         जेँकाँ/जकाँ \n \n53. तिहना                                                        तेिहना \n \n54. एकर                                                         अकर \n \n55. बिहनउ                                                     बहनोइ \n \n56. बिहन                                                        बिहिन \n \n57. बिहिन-बिहनोइ                                                 बिहन-बहनउ \n \n58. निह/नै \n \n59. करबा’/करबाय/करबाए \n \n60. त’/त ऽ                                                      तय/तए \n \n61. भाय                                                         भै \n \n62. भाँय                                                                         \n63. यावत                                                       जावत \n \n64. माय                                                         मै \n \n65. देिन्ह/दएिन्ह/दयिन्ह                                           दिन्ह/दैिन्ह \n \n66. द’/द ऽ/दए \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n82  \n \nिकछु आर शब्द \n \nमानक मैिथली_३ \nतका’ कए तकाय  तकाए \nपैरे (on foot) पएरे \nताहुमे  ताहूमे \nपुᮢीक \nबजा कय/ कए \nबननाय \nकोला \nिदनुका िदनका \nततिहसँ \nगरबओलिन्ह  गरबेलिन्ह \nबालु बालू \nचेन्ह िचन्ह(अशु᳍) \nजे         जे’ \nसे/ के      से’/के ’ \nएखुनका     अखनुका \nभुिमहार  भूिमहार \nसुगर     सूगर \nझठहाक  झटहाक \nछूिब  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n83  \n \nकरइयो/ओ करैयो \nपुबािर       पुबाइ \nझगड़ा-झाँटी   झगड़ा-झाँिट \nपएरे-पएरे     पैरे-पैरे \nखेलएबाक     खेलेबाक \nखेलाएबाक \nलगा’ \nहोए-  हो \nबुझल    बूझल \nबूझल (संबोधन अथर्मे) \nयैह   यएह \nताितल \nअयनाय- अयनाइ \nिन᳖-  िनन्द \nिबनु   िबन \nजाए  जाइ \nजाइ(in different sense)-last word of sentence \nछत पर आिब जाइ \nने \nखेलाए (play) –खेलाइ \nिशकाइत- िशकायत  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n84  \n \nढप- ढ़प \nपढ़- पढ \nकिनए/ किनये किनञे \nराकस- राकश \nहोए/ होय  होइ \nअउरदा- औरदा \nबुझेलिन्ह (different meaning- got understand) \nबुझएलिन्ह/ बुझयलिन्ह (understood himself) \nचिल- चल \nखधाइ- खधाय \nमोन पाड़लिखन्ह   मोन पारलिखन्ह \nकै क- कएक- कइएक \nलग ल’ग \nजरेनाइ \nजरओनाइ-  जरएनाइ/जरयनाइ \nहोइत   \nगड़बेलिन्ह/ गड़बओलिन्ह \nिचखैत- (to test)िचखइत \nकरइयो(willing to do)  करैयो \nजेकरा-  जकरा \nतकरा-  तेकरा  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n85  \n \nिबदेसर स्थानेमे/ िबदेसरे स्थानमे \nकरबयलहुँ/ करबएलहुँ/करबेलहुँ \nहािरक (उᲬारण हाइरक) \nओजन    वजन \nआधे भाग/ आध-भागे \nिपचा’/ िपचाय/िपचाए \nनञ/ ने \nबᲬा नञ (ने) िपचा जाय \nतखन ने (नञ) कहैत अिछ। \nकतेक गोटे/ कताक गोटे \nकमाइ- धमाइ  कमाई- धमाई \nलग ल’ग \nखेलाइ (for playing) \nछिथन्ह  छिथन \nहोइत  होइ \nक्यो   िकयो \nके श (hair) \nके स  (court-case) \nबननाइ/ बननाय/ बननाए \nजरेनाइ \nकु रसी  कु सᱮ  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n86  \n \nचरचा   चचार् \nकमर्     करम \nडुबाबय/ डुमाबय \nएखुनका/ अखुनका \nलय (वाक्यक अितम शब्द)- ल’ \nकएलक   के लक \nगरमी    गमᱮ \nबरदी      वदᱮ \nसुना गेलाह  सुना’/सुनाऽ \nएनाइ-गेनाइ \nतेनाने घेरलिन्ह \nनञ \nडरो   ड’रो \nकतहु-  कहᱭ \nउमिरगर- उमरगर \nभिरगर \nधोल/धोअल धोएल \nगप/गप्प \nके   के ’ \nदरबᲯा/ दरबजा \nठाम \nधिर  तक  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n87  \n \nघूिर   लौिट \nथोरबेक \nब᲻ \nतोँ/ तूँ \nतोँिह( प᳒मे ᮕा᳭) \nतोँही/तोँिह \nकरबाइए   करबाइये \nएके टा  \nकिरतिथ   करतिथ \nपहुँिच  पहुँच \nराखलिन्ह  रखलिन्ह \nलगलिन्ह  लागलिन्ह \nसुिन (उᲬारण सुइन) \nअिछ (उᲬारण अइछ) \nएलिथ  गेलिथ \nिबतओने   िबतेने \nकरबओलिन्ह/ करेलिखन्ह \nकरएलिन्ह \nआिक   िक \nपहुँिच पहुँच \nजराय/ जराए  जरा’ (आिग लगा) \nसे  से’  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n88  \n \nहाँ मे हाँ   (हाँमे हाँ िवभिक्ᱫमे हटा कए) \nफे ल फै ल \nफइल(spacious)   फै ल \nहोयतिन्ह/ होएतिन्ह  हेतिन्ह \nहाथ मिटआयब/ हाथ मिटयाबय \nफे का  फᱶका \nदेखाए  देखा’ \nदेखाय   देखा’ \nसᱫिर   सᱫर \nसाहेब    साहब \n \n \n१६. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS \n VIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT---  \n  \nUruvela Kassapa is said to have been, in a previous birth,, a k ing\nof Videha. \nMahavira  spent no less than six rainy seasons at Mithila. Budd ha\ndid not spent any rainy season  in Videha.  \nAjlvika, Guna Kassapa , views like Maskarin Gosala lived in a\ndeer park adjoining Mithila.  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n89  \n \nVideha had a long tradition of Brahmanical learning. Upanishadi c\nphilosophy and expensive sacrifices.  \nThe conquest of Videha by Magadha was accomplished by\nMahapadma Nanda, the founder of the Nanda dynasty, which\npossessed immense wealth and a huge army capable o f\nfrightening a formidable forei gn invader like Alexander the Gre at\n(356 B.c.- 323 B.c.) in the reign of his son.s. \n \nTIRABHUKTI CIRCA 347 B.C.-A.D. 319 \nVideha under the Magadhan empire was successively ruled by\nkings of three dynasties,  the Nandas (347 b.c.-325 b.c.), the \nMauryas (325 b.c.-188 b.c.) and the early Sungas (188 B.C.circa  \n120 b.c.). The Maithila king (i.e., the king of Mithila) had be en\ndefeated. By Nandas . Kautilya mentions a word Vaidehaka.\n`trader' or `merchant’ ,`product of a Vaishya male and a\nBrahmana female'. Panini  knows the Vrijis only. By the time o\nf\nKautilya (last quarter of the fourth century B.c) there was a\npartition between the Lichchhavis Vrijis . \nPushyamitra Sunga (188 b.c.-152 b.c.), his contemporary the \ngreat grammarian Patanjali mentions Videha in his Mahahhashya\n. \n  videhaिवदेह Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ मई २००८ (वषर् १ मास ५ अंक १०)http://www.videha.co.in/\nमानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n90  \n \nAgnimitra, the son and successor of Pushyamitra, continued to \nrule over North Bihar including Videha, the discovery of a\nterracotta sealing (in grey colour, circular in area) in the Garh area \nof Basarh . Vaisali became in dependent under the resurgent \nLichchhavis; and soon  they freed Videha too and governed it fo r\nthemselves till the second Magadhan empire (Guptas).  \n(c) २००८ सवा र्िधकार स ुरिक्षत। िवदेहमे ᮧकािशत सभटा रचना आ' आका र्इवक/अंᮕेजी-संस्कृ त अन ुवादक \nसवार्िधकार रचनाकार आ' स ंᮕहकᱫार्क लगम े छिन्ह। रचनाक अन ुवाद आ' प ुनः ᮧकाशन ᳴कवा आकार्इवक \nउपयोगक अिधकार िकनबाक हेतु ggajendra@videha.co.in पर संपकर् करू। एिह साइटक ेँ  ᮧीित झा ठाकु र, \nमधूिलका चौधरी आ' रिश्म िᮧया ᳇ारा िडजाइन कएल गेल। \n                                                िसि᳍रस्तु   ","size_mb":0.75,"has_text":true},"Videha 011.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 011.pdf","name":"Videha 011.pdf","text":"Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n1  \n \n'िवदेह िवदेह िवदेह िवदेह'' ''    ०१ ०१ ०१ ०१ जून जून जून जून २००८ २००८ २००८ २००८    ( ( ( ( वषᭅवषᭅवषᭅवषᭅ    ११ ११    मास मास मास मास    ६६ ६६    अंक अंक अंक अंक    ११ ११ ११ ११    )) ))    एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ:: ::- \nमहᱬवपूणᭅ सूचना: २० म शता᭣दीक सवᭅ᮰े᳧ िमिथला र᳀ ᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग' िजनका लोक 'अिभनव भातख᭛डे' \nक े र नामसँ सेहो सोर करैत छि᭠ह, 'िवदेह' क े र हेतु अपन संदेश पठओने छिथ आऽ तािह आधार पर ᱟनकर जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे \nिव᭭तृत िनबंध िवदेहक संगीत िशᭃा ᭭तंभमे ई-ᮧकािशत करबाक हमर ा लोकिनक ᱶ  सौभा᭏य भेटल अिछ।  \n१.नो एंᮝी: मा ᮧिवश ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह    '' ''निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता'' '' \nमैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक  टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक  टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक  टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक  टटका नाटक,, ,,    जे िवगत जे िवगत जे िवगत जे िवगत २५ २५ २५ २५ वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक \nस᭥मुख स᭥मुख स᭥मुख स᭥मुख        ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ' ' ' ' रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा        धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई-- --ᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ूᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ूᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ूᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ू    नाटकक दोसर नाटकक दोसर नाटकक दोसर नाटकक दोसर \nक᭨लोलक दोसर खेप। क᭨लोलक दोसर खेप। क᭨लोलक दोसर खेप। क᭨लोलक दोसर खेप। \n२२ २२. . . . शोध लेख शोध लेख शोध लेख शोध लेख:: ::    मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध    (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n३३ ३३. . . . उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास    सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n४४ ४४. . . . महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाभारत महाभारत महाभारत महाभारत (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ) ) ) ) ५५ ५५. . . . कथा कथा कथा कथा     (( ((संसं संसं    गीत गीत गीत गीत)) )) \n६६ ६६. . . . प᳒ प᳒ प᳒ प᳒        अअ अअ. . . . िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी ,, ,, \nआआ आआ. . . . ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ,, ,,    इइ इइ.᭔योित झा चौधरी आऽ ᭔योित झा चौधरी आऽ ᭔योित झा चौधरी आऽ ᭔योित झा चौधरी आऽ     ई.    गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n७७ ७७. . . . सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n८८ ८८. . . . िमिथला कला िमिथला कला िमिथला कला िमिथला कला (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))  \n९९ ९९.. ..पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन -- --सं᭭कार सं᭭कार सं᭭कार सं᭭कार-तीथᭅतीथᭅतीथᭅतीथᭅ-- --     नूतन झा नूतन झा नूतन झा नूतन झा  \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n2  \n \n१० १० १० १०. . . . संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा     -- --᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग'    ११ ११ ११ ११. . . . बालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ ते-- --    गोनू झा आऽ दस ठोप बाबा गोनू झा आऽ दस ठोप बाबा गोनू झा आऽ दस ठोप बाबा गोनू झा आऽ दस ठोप बाबा  \n१२ १२ १२ १२.. ..    पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध         (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ) ) ) )     पᲳी पᲳी पᲳी पᲳी- - --संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार ( ( ((ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी    )) )) \n१३ १३ १३ १३. . . . सं᭭क ृ त सं᭭क ृ त सं᭭क ृ त सं᭭क ृ त मैिथली मैिथली मैिथली मैिथली िमिथला िमिथला िमिथला िमिथला                                                    १४ १४ १४ १४.. ..मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक  \n१५ १५ १५ १५. . . . रचना रचना रचना रचना    लेखन लेखन लेखन लेखन    (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))     \n16 16 16 16. . . . VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS     -- --Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut...  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(११ ११)) )) िव᭭मृत किव ᭭व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदे हक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल \nछल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी, ᮕाम-ᱧᮤपुर,थाना- अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप \nिवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट-पचासेक प᳒ िवद ेहमे नवम अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई-\nᮧकािशत भ' रहल अिछ।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(२२ २२)) )) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर मैिथली-अंᮕेजी आऽ अंᮕेजी -मैिथली श᭣द कोश (संपादक गजे᭠ᮤ \nठाक ु र आऽ नागे᭠ᮤ क ु मार झा) ᮧकािशत करबाओल जा' रहल अिछ। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पु᭭तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक \nमू᭨यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(३३ ३३)) )) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक ᱨपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गज े᭠ᮤ ठाक ु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उप᭠यास),  'ग᭨प-\nगु᭒छ'(कथा संᮕह) , 'भालसᳯर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां क ृ ते', ' एका᭑कᳱ संᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चᳯरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा व ृᱫांत' \nिवदेहमे संपूणᭅ ई-ᮧकाशनक बाद ᳲᮧट फॉमᭅमे ᮧकािशत होएत। ᮧकाशक क, ᮧकाशन ितिथक, पु᭭तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक \nमू᭨यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना    (( ((४४ ४४): ): ): ):     ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा, , , , ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह    '' ''मौन मौन मौन मौन' ' ' ' ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ (( ((इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला    क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ)) )), , , , ᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी \n᭫याम झा आऽ ᭫याम झा आऽ ᭫याम झा आऽ ᭫याम झा आऽ    डॉ डॉ डॉ डॉ. . . . ᮰ी िशव ᮰ी िशव ᮰ी िशव ᮰ी िशव    ᮧसाद ᮧसाद ᮧसाद ᮧसाद    यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक रचना यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक रचना यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक रचना यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक रचना    अिगला अिगला अिगला अिगला ११ ११-- --२ २ २ २ अंकक बादसँअंकक बादसँअंकक बादसँअंकक बादसँ    '' ''िव िव िव िवदेह देह देह देह'' ''    मेमे मेमे    ईई ईई-- --\nᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत।    \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना (( ((५५ ५५): ): ): ): महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना: : : : अिगला अंकमे मैिथली हैक ू  प᳒ देल जायत। अिगला अंकमे मैिथली हैक ू  प᳒ देल जायत। अिगला अंकमे मैिथली हैक ू  प᳒ देल जायत। अिगला अंकमे मैिथली हैक ू  प᳒ देल जायत।  \n \nिवदेह (ᳰदनांक ०१ जून, २००८) \n          संपादकᳱय \n             वषᭅ: १     मास: ६      अंक:११ \nमा᭠यवर, \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n3  \n \nिवदेहक नव अंक (अंक ११ ᳰदनांक ०१ जून २००८) ई पि᭣लश भ’ रह ल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन कᱨ http://www.videha.co.in  \n| \nनिचक े ताजीक नाटक  नो एंᮝी: मा ᮧिवश दोसर क᭨लोलक दोसर खेप ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। ग गेश गुंजन जीक किवता आऽ \nिव᭭मृत किव रामजी चौधरीक अᮧकािशत प᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भए र हल अिछ। \nएिहमे कोनो संदेह निह जे २०म शता᭣दीमे जतेक िमिथला िवभूित भ ेलाह ओिहमे ᮰ी रामा᮰य झा ’रामरंग’ सवᲃपᳯर छिथ। िवदेह ह ेतु \nᱟनकर ᭭पठाओल संदेशक आधार पर ᱟनक जीवनी आऽ क ृ ितक ेँ  िवदेहक संगीत िशᭃा ᭭तंभमे पाठकक समᭃ अनबामे हमरा सभ गवᭅ \nअनुभव कए रहल छी।  \nशेष ᭭थायी ᭭तंभ यथावत अिछ।  \nअपनेक रचना आ’ ᮧितᳰᮓयाक ᮧतीᭃामे। वᳯर᳧ रचनाकार अपन रचना ह᭭तिलिखत ᱨपमे सेहो नीचाँ िलखल पता पर पठा सक ै त \nछिथ। \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n389,पॉक े ट-सी, से᭍टर-ए, बस᭠तक ुं ज,नव देहली-११००७०. \nफ ै ᭍स:०११-४१७७१७२५ \n०१ जून २००८ नव देहली \nhttp://www.videha.co.in \n \nggajendra@videha.co.in  \nggajendra@yahoo.co.in  \n  \n(c)२००८. सवाᭅिधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािᭃक) संपादक- गजे᭠ᮤ ठाक ु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक  कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहति᭠ह, माᮢ एकर ᮧथम \nᮧकाशनक/आकाᭅइवक/अंᮕेजी-सं᭭क ृ त अनुवादक अिधकार एिह ई पिᮢकाक ेँ  छैक। रचनाकार अपन मौिलक आ’ अᮧकािशत रचना \n(जकर मौिलकताक संपूणᭅ उᱫरदािय᭜व लेखक गणक म᭟य छि᭠ह) ggaje ndra@yahoo.co.in \n आᳰक ggajendra@videha.co.in  \nक ेँ  मेल अटैचमे᭛टक ᱨपमे ँ\n .doc, .docx आ’ .txt फॉमᱷटमे पठा सक ै त छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिᭃ᳙ पᳯरचय आ’ अपन \n᭭क ै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आ’ पिहल ᮧकाशनक हेतु  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n4  \n \nिवदेह (पािᭃक) ई पिᮢकाक े ँ  देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात ᳰदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक \nसूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाक ेँ  ᮰ीमित ल᭯मी ठाक ु र ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथक ेँ  ई ᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \n    \n११ ११.. ..    नाटक नाटक नाटक नाटक  \n᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ‘ ‘ ‘‘निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता’’ ’’    ज᭠म ज᭠म ज᭠म ज᭠म-- --१९५१ १९५१ १९५१ १९५१ ईई ईई. . . . कलकᱫामे। कलकᱫामे। कलकᱫामे। कलकᱫामे।१९६६ १९६६ १९६६ १९६६ मे मे मे मे १५ १५ १५ १५ वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह ‘ ‘ ‘‘कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त’’ ’’    | | | | \n१९७१ १९७१ १९७१ १९७१ ‘‘ ‘‘अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः’( ’( ’( ’(किवता संकलन किवता संकलन किवता संकलन किवता संकलन) ) ) ) आआ आआ’ ‘ ’ ‘ ’ ‘ ’ ‘नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन’( ’( ’( ’(नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))|| ||    १९७४ १९७४ १९७४ १९७४ मे मे मे मे ‘‘ ‘‘एक छल राजा एक छल राजा एक छल राजा एक छल राजा’/’ ’/’ ’/’ ’/’नाटकक लेल नाटकक लेल नाटकक लेल नाटकक लेल’( ’( ’( ’(नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))। । । । \n१९७६ १९७६ १९७६ १९७६-- --७७ ७७ ७७ ७७ ‘‘ ‘‘ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन’/ ’/ ’/ ’/    ’’ ’’रामलीला रामलीला रामलीला रामलीला’( ’( ’( ’(नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))। । । । १९७८ १९७८ १९७८ १९७८मे जनक आ मे जनक आ मे जनक आ मे जनक आ’ ’ ’’    अ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। १९८१ १९८१ १९८१ १९८१ ‘‘ ‘‘अनुᱫरण अनुᱫरण अनुᱫरण अनुᱫरण’( ’( ’( ’(किवता किवता किवता किवता-- --संकलन संकलन संकलन संकलन)) ))। । । । १९८८ १९८८ १९८८ १९८८ \n‘‘ ‘‘िᮧयंवदा िᮧयंवदा िᮧयंवदा िᮧयंवदा’ ( ’ ( ’ ( ’ (नाᳯटका नाᳯटका नाᳯटका नाᳯटका)) ))। । । । १९९७ १९९७ १९९७ १९९७-- --‘‘ ‘‘रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल- - --सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य’( ’( ’( ’(अनुवाद अनुवाद अनुवाद अनुवाद)) ))। । । । १९९८ १९९८ १९९८ १९९८ ‘‘ ‘‘अनुक ृ ित अनुक ृ ित अनुक ृ ित अनुक ृ ित’’ ’’-- --    आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे \nअनुअनुअनुअनुवाद वाद वाद वाद,, ,,    संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। १९९९ १९९९ १९९९ १९९९ ‘‘ ‘‘अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास’ ’ ’’। । । । २००२ २००२ २००२ २००२ ‘‘ ‘‘खाम खेयाली खाम खेयाली खाम खेयाली खाम खेयाली’ ’ ’’। । । । २००६ २००६ २००६ २००६मे मे मे मे ‘‘ ‘‘म᭟यमपुᱧष म᭟यमपुᱧष म᭟यमपुᱧष म᭟यमपुᱧष \nएकवचन एकवचन एकवचन एकवचन’( ’( ’( ’(किवता संᮕह। भाषा किवता संᮕह। भाषा किवता संᮕह। भाषा किवता संᮕह। भाषा- - --िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आ िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आ िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आ िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आ’ ’ ’ ’ दू सयसँ बेशी शोध दू सयसँ बेशी शोध दू सयसँ बेशी शोध दू सयसँ बेशी शोध-- --पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। १४ १४ १४ १४ टा पी टा पी टा पी टा पी.. ..एह एह एह एह.. ..डी डी डी डी. . . . आआ आआ’ ’ ’ ’ २९ २९ २९ २९ टा टा टा टा \nएम एम एम एम.. ..ᳰफल ᳰफल ᳰफल ᳰफल. . . . शोध शोध शोध शोध-- --कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा, , , , सूरत सूरत सूरत सूरत, , , , ᳰद᭨ली आ ᳰद᭨ली आ ᳰद᭨ली आ ᳰद᭨ली आ’’ ’’    हैदराबाद िव हैदराबाद िव हैदराबाद िव हैदराबाद िव.. ..िव िव िव िव.. ..मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक, , ,,    क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा \nसं᭭थान सं᭭थान सं᭭थान सं᭭थान,, ,,    मैसूर। मैसूर। मैसूर। मैसूर।  \n                                                                                नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी : : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश     \n                                                                                                                                                                                    (( ((चाᳯर चाᳯर चाᳯर चाᳯर-- --अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक)) )) \nनाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह    ‘‘ ‘‘निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता’’ ’’    िनदेशक िनदेशक िनदेशक िनदेशक, , , , क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय भारतीय भारतीय भारतीय भारतीय भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान,, ,,    मैसूर मैसूर मैसूर मैसूर \n(( ((मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजी क टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक  टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक  टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक  टटका नाटक,, ,,    जे िवगत जे िवगत जे िवगत जे िवगत २५ २५ २५ २५ वषᭅक मौन वषᭅक मौन वषᭅक मौन वषᭅक मौन    भंगक प᳟ात् पाठकक भंगक प᳟ात् पाठकक भंगक प᳟ात् पाठकक भंगक प᳟ात् पाठकक \nस᭥मुख ᮧ᭭तुत भ स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ’ ’ ’’    रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ।)) )) \nदोसर क᭨लोल दोसर क᭨लोल दोसर क᭨लोल दोसर क᭨लोलक दोसर भाग क दोसर भाग क दोसर भाग क दोसर भाग        जारी जारी जारी जारी.... .... .... ....िवदेहक एिह िवदेहक एिह िवदेहक एिह िवदेहक एिह एगारहम एगारहम एगारहम एगारहम     अंक अंक अंक अंक ०१ ०१ ०१ ०१ जून जून जून जून    २००८ २००८ २००८ २००८ सँ। सँ। सँ। सँ। \n                                                                                    नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी : : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश     \n  \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n5  \n \nदोसर क᭨लोल दोसर दोसर क᭨लोल दोसर दोसर क᭨लोल दोसर दोसर क᭨लोल दोसर    खेप खेप खेप खेप  \n                                             \n  \nनेताजी    :          (अनुचर 1 सँ चोर क ेँ  देखा कए) ई क े  िथकाह ? \n  \n(दुनू अनुचर कᳱ कहताह से बुिझ निह पबैत छिथ।)     \n  \nचोर      :           \n(अपनिह अगुआ  कए अपन पᳯरचय दैत) जी, हम एकटा सामा᭠य कलाकार छी...? \nनेताजी    :           (उᳯठ कए अपन बात कहैत चोर क ेँ  आᳲलगन करैत) अरे...अरे.... अहोभा᭏य हमर...! \nचोर      :           (अपनाक ेँ  छोड़बैत) निञ, निञ अहाँ जे बुिझ रहल छी से निञ...  \nनेताजी    :     माने ? \nचोर      :          हमर कलाकारी त’ बड़ साधारण मानक थीक। \nबाजारी    :          औ नेताजी... अᱠँ कोन ᮪म मे पिड़ गेलᱟँ ‘चोर’  िथकाह ई.... ‘चोर’! \n ...(चोर माथ झुका लैत अिछ)। \nनेताजी    :          (चᲅक ै त मुदा अपन िव᭭मय पर ᮧयास  क’ कए काबू  पािब) आँय...तािहसँ कᳱ, ई त’ हमरे गाम-घरक पाᱟन \nछिथ.... (कनेक ‘मु᭭कᳱ’ दैत)  ᭍यो जनमे सँ त’ ‘चोर’ निह होइत अिछ....हमर समाजक ि᭭थित ये ककरो \nचोर त’ ककरो ‘पॉᳰकट-मार’  आ ककरᱟ-ककरᱟ ‘उचᲥा’ बना दैत अ िछ। \n                              \n                             \n(जखन ओ ‘पॉᳰकट-मार’ आ ‘उचᲥा’ दय बजैत छिथ  तखन एक-एक क ’ कए पॉᳰकट-मार एवं उचᲥा उᳯठ कए \nठाढ़ भ’ जाइत अिछ)  \nपॉᳰकट-मार :         ᱟजूर !  हम छी पॉᳰकट-मार ! \nउचᲥा    :         हम एकटा उचᲥा छी... लफ ं गा कही त’ सेहो चिल सक ै छ… गली-मोह᭨लाक ‘दादा’ छी ! \nनेताजी    :          \n( जेना संतु᳥ भेल होिथ)  वाह ,वाह.... एत’ त’ देिख रहल छी सब तरहक लोक उपि᭭थत  भेल छिथ। हमर माथा \nफोड़ैत काल िवरोधी पᭃक नेता ठीक े  कहने छलाह जे ᭭वगᭅ आ नक ᭅ क बीचमे हमरा अपन संसारक  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n6  \n \nएकटा छोट- छीन सिज᭨द सं᭭करण भेᳯट जायत....हमरा ऊकडू निञ  लागत दुिनयाँ छोिड़ कए \nजायमे...! (थ᭥हैत) एत त’ देिख रहल छी ᭍यो बाजारक झोरा नेने छिथ त’ ᭍यो ᮧेमक जीवैत पोथा नेने \nआ ᭍यो - ᭍यो रणभूिमसँ सोझे ब᭠दूक नेने उपि᭭थत भेल छिथ, बस ज े ᳰकछ ु  कमी अिछ से.... \n               \n              \n[िहनका बाजैत-बाजैत एकटा युवक ᮧवेश करैत अिछ, हाथमे एकटा लल का झंडा नेने—वामपंथी बातचीत हाव भाव तेहने] \nवामपंथी   :           जे ᳰकछ ु  कमी अिछ से हम पूरा क’ दैत छी।  \n               \n              \n(सभ ᭍यो चᲅᳰक कए ᱟनका ᳰदिस देखैत छिथ)  \n  \nउचᲥा   :     \n(जेना िच᭠हल लोक होिथ) रौ जीतो छीक ेँ  रौ ? िजते᭠दर ? \nवामपंथी   :           (उᮕ ᭭वरमे)  जीतो ? क े  जीतो ? कतᱟका जीतो? हम त’ सब ᳰदन हारले लोकक ᳰदिस झुकल छी।  \nनेता     :            हँ, हँ से सब त’ ठीक े  छैक—त’ अहाँ एत’ आउ न े मंच पर .... (वामपंथी युवक ᮧस᳖ भ’ कए मंच पर चढ़ैत छिथ—\nदुनू अनुचरसँ आ᭡याियत भ’ कए आर अिधक ᮧस᳖ होइत छिथ।) एत’ सᱫे अहाँ सन् महान युवा नेता \nक े र अभाव खटᳰक रहल छल अहाँ भने हारल लोकक नेता होइ, अहा ँ लोकिनक झंडाक रंग जे हो – \nलाल ᳰक हᳯरयर, हमरा सभक पीढ़ीक सबटा आशा, अहᱭ सब छी...  \nवामपंथी    :        से सब त’ ठीक अिछ, मुदा (चोर क ेँ  देखा क’) ई क े  िथकाह ? \nनेता       :                 ई एकटा पैघ कलाकार िथकाह। \nचोर       :        \n(टोक ै त) हम चोर िथकᱟँ सरकार। \nवामपंथी    :    आँय ? \nपॉᳰकट-मार  :        \n(भीड़मे ठाढ़ होइत) हम पॉᳰकट-मार ! \nउचᲥा    :          (ओहो लगलिह उᳯठ कए ठाढ होइत छिथ) आ हम उचᲥा ! \nिभख-मंगनी :        (उᳯठ कय) हम िभख-मंगनी ! \nरमणी मोहन :       हम बला᭜कारक सजा भोिग रहल छी—जनताक हा थे पीटा क’ एत’ आयल छी।  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n7  \n \nवामपंथी   :     (आᮓोश करैत)  छी,छी, छी ! एहन सभ लोक छैक एतय... (नेताक ेँ  पुछैत) आ’ अहाँ चोर-चोᲵा लोकिनक नेता िथकᱟँ ? \nअफसोस अइ..... \nनेता      :          आ- हा-हा ! एतेक अफसोस ᳰकएक क’ रहल छी ? जखन  दुिनयाँ मे हर तरहक लोक होइत छैक, तखन ई ᭭वाभािवक \nछैक  जे एᱫᱟ एकर पुनरावृित हैत । आ ईसा मसीह कᳱ कहैत छिथ ?  \nअनुचर  1 :          चोरीक िन᭠दा कᱨ ! \nअनुचर  2 :          चोरक निह ! \nचोर      :          ई बात ईसा मसीह निह कहने छिथ..... \nअनुचर  1  :         तखन ? \nअनुचर  2  :         कᳱ कहने छलाह ? \nचोर        :        पापक ᭜याग कᱨ, पापीक निह.....! \nवामपंथी    :         जाय ᳰदअ धाᳶमक गप-शप....! \n(चोर सँ) त’ अहाँ कᳱ कह’ चाहै छी ? चोरी पाप निह िथक ? \nचोर       :        (िबᱟँसैत) ‘पाप’ आ पु᭛यक िच᭠ता वामपंथीक  सी मासँ बाहरक ग᭡प भेल। हम कहै छलᱟँ दुिनयाँक सबटा \nजीबैत  किव-कथाकार मुइल किव-कथाकारक क ं धे पर अपन इमारत ठा ढ़ करैत छिथ....क े  क े हन \nकलाकारीसँ अनकर बात क ेँ  परोसत तकरे खेल छइ सबटा.....! \nअनुचर  1  :         ई कहै छिथ पीढी-दर-पीढी सब ᭍यो अनकिह बा त आ िख᭭सा पर गढैत अिछ अपन कहानी..... \nअनुचर  2 :          किह छिथ—ᳰकछ ु  निह नव अिछ एिह दुिनयाँमे.... सबटा पुराने बात ! \nनेता      :          अथाᭅत् चोरायब एकटा शा᳡त ᮧवृित िथक । \nवामपंथी   :     नॉन-से᭠स ! \nनेता      :     ᳰकयैक ? पृ᭝वीराज संयुᲦा क े ँ  ल’ कए च᭥पत निह भेल छलाह ? आ अजुᭅन िचᮢांगदाक ेँ  ? \n(युवा क ेँ  माथ डोलबैत देिख) \nआ ᳰकसुन भगवानक ेँ  कᳱ कहबिन ? कतᱟ ‘माखन’  चोराबैत छिथ त’ कतᱟ ‘कपड़ा लᱫा’ … \nवामपंथी  :            (खᲅझैत) इयैह भेल अहाँ सब सन नेताक सम᭭या... अिहना मारल गेल िह᭠ दु᭭तान! मौका भेटतिह ᮩᳬा- िव᭬णु-\nमहेश क ेँ  ल’ आबै छी उताᳯर क’ ताखा पर सँ.... \nबाजारी     :             (मजाक करैत) हे... आब आिब गेल छी हमहᱭ सब ताखा पर सँ उतᳯर ᭭वगᭅक ᳇ा र मे...चलब ओिह पार तँ ई सब \nभᱶट हैबे करताह।  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n8  \n \nनेता    :       मानू, आ ᳰक निह मानू.... छी त’ जािह   देशक  लोग तकर नामो मे त’ इितहासे–पुराण लेपल अिछ ᳰक निञ ? \n‘भारत’  कही त’  ‘भरत’ क कथा मोन पड़त आ ‘िह᭠दु᭭तान’  कह ी त’ ‘िह᭠दू’   क ेँ  कोना अलग क’  सक ै  \nछी ? \nबाजारी  :              (᳞ं᭏यक ᭭वरमे)  हे - ई सब अपन देश मे थोड़े ओझरायल रहताह ? ई सब त’ बस बामे कात दैखैत रहैत छिथ—\nने भारत कहता आ ने िह᭠दु᭭तान  ! ई सब त’ ‘इि᭛डया’ कहताह ‘ इि᭛डया’  !  \nपॉᳰकट-मार :         (कमर डोला कए दू डेग नािचयो लैत छिथ) “आइ लव माइ इि᭛डया.... आइ लव माइ इि᭛डया” ! \nवामपंथी  :            (डपटैत) थ᭥ᱠ ! (पॉᳰकट-मार जेना अधे नािच कए ᮧ᭭तरीभूत भ’ जाइत छिथ।)  ई सब ‘चीप’ बात कतᱟँ आन ठाम \nजा क’ कᱨ (नेतासँ) देश-ᮧेम अहᱭ सभक बपौती निह िथक !  \nनेता     :            निञ - निञ से हम सब कत’ कहलᱟँ ? \nअनुचर 1 :            हम सब त’ किह रहल छी— देश-ᮧेमो सँ बᳰढ कए भेल अहाँ सब लेखे-िव᳡-ᮧेम ! \nअनुचर 2 :            ‘यूिनवसᭅल ᮩदरᱠड’ ! \nअनुचर 1 :            \n(जेना नारा द’ रहल होिथ) दुिनयाँक मजदूर ...! \nअनुचर 2 :            एक हो ! \n                             \n(एकबेर आर नाराक ेँ  दोहराबैत छिथ। तेसर बेर जखन अनुचर 1 कहैत छिथ—दुिनयाँक ᳰ कसान तखन उचᲥा, \nपॉᳰकट-मार, िभख-मंगनी, र᳎ीवला अपन-अपन मुᲶी ब᳖ कएने सीना  तािन कए कहैत छिथ ‘लाल \nसलाम’)  \nवामपंथी  :            बंद कᱨ ई तमाशा ! \nनेता     :            \n(हाथसँ इशारा करैत) हे सब गोटे सुनू त’ पिहने ओ कᳱ कह’ चाहै छिथ....! \nवामपंथी  :            (गंभीर मुᮤामे)  अहाँ म᭭खरी कᱨ ᳰक तमाशा.... देशक बाहर ᳰदस देखबामे हजᱷ क ᳱ ? \nअनुचर  1 :          हजᭅ कोनो निह। \nवामपंथी   :           बाहरसँ जँ एकटा हवा क े र झᲂका आओत त’ अहाँ कᳱ िखड़कᳱ क ेँ  ब᳖ क’ कए रखबै ? \nअनुचर  2 :          कथमिप निह ! \nवामपंथी   :        कालᭅ मा᭍सᭅ सन महान ᳞िᲦक बात हम सब ᳰकएक नि ञ सुनै लै तैयार छी ?  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n9  \n \nअनुचर  1 :          ᳰकयै निह सुनब ? \nवामपंथी   :          दुिनयाँक सबटा मजदूर-ᳰकसान जँ एक ᭭वर मे ब ाजै त’ एिहमे अपराध कᳱ ? \nअनुचर ᳇य :         (एᲥिह ᭭वरमे) कोनो निह ! \nवामपंथी    :        लेिनन जे पथ दैखौलिन, तािह पर हम सब ᳰकयै न िञ चलब ? \nवामपंथी    :        इ᭠कलाब !  \nअनुचर ᳇य  :       िज᭠दाबाद !  \nवामपंथी    :        \n(मुᲶी तानैत)  िज᭠दाबाद, िज᭠दाबाद ! \nअनुचर ᳇य  :        ( नारा देबाक ᭭वरमे)  इ᭠कलाब िज᭠दाबाद ! (कहैत –कहैत दुनू अनुचर जेबी  सँ छोटका सन क ै कटा लाल पताका \nिनकािल क’ एक-एकटाक ेँ  हाथमे धरैत तथा धराबैत मंचक चाᱨकात नाराबाजी करैत चᲥर क ाटय लागै \nछिथ। दुनूक पाछाँ - पाछाँ पॉᳰकट-मार, िभख-मंगनी, उचᲥा, र ᳎ीवला सेहो सब जुᳯट जाइत छिथ, \nसभक हाथमे छोट-छोट लाल झंडी, सभ ᭍यो तरह-तरहक नारा दैत छ िथ। एकटा चᲥर काᳯट कए \nजखन ओ सभ पुन:  भाषण मंचक लग आिब जाइत छिथ। मुदा भाषण- मंच क लग पᱟँिच कए नारा क े र \nतेवर दोसरे भ’ जाइत अिछ।) \nउचᲥा  :             (जेना मजाक करै चाहैत छिथ) “ह᭥मर नेता चेयरमैन माओ” \nबाँकᳱ लोग :          “बाँकᳱ सब ᭍यो दूर जाओ !” \nचोर      :          \n(भाषण मंच पर सँ) एक िमनट ....थ᭥ᱠ, थ᭥ᱠ ! (सब ᭍यो चुप भ’ जाइत छिथ, आब वामपंथी युवा आ नेताजी ᳰदि स \nघुᳯर कए बाजैत छिथ--)  इयैह त’ हमᱠँ कह चाहैत छलᱠँ... ने हमरा लेिलन सँ िशकायत छिन ने \nचेयरमैन माओ सँ..... दुनू अपन देश, अपन लोगक लेल अनेक काज क यलिन अथक ᮰म कयने छलाह \nभᳯर िजनगी ; ने गीतासँ िशकायत ने गुᱨवाणी सँ दुनू अ᭡पन अ᭡पन  जगह मे अ᭜यंत मह᭜वपूणᭅ अिछ... \nमुदा एतबे कहै छलᱟँ जे एिहमे सँ ᭍यो अथवा ᳰकछ ु ओ हवा सँ निञ बिह कए आयल छल.... शू᭠य सँ \nनिह उगल छलाह ᭍यो ! \n              (सभ ᭍यो चु᭡प भ’ कए चोरक दलील क े ँ  सुनै  छिथ आ तकर तक ᭅ  क ेँ   बुझक’ ᮧयास करैत छिथ।)  सब एक दोसरासँ जुड़ल \nछिथ । मा᭍सᭅ निञ होइतिथ त’ भᳯरसक लेिलनो निञ, आ ओ अयलाह  तᱹ माओ सेहो... ᮧ᭜येक घटनाक \nपूवᭅपᭃ होइ छैक..... \nवामपंथी  :            (हँसैत) माने ᭍यो ‘ओᳯरिजनल’ निञ सबटा ‘डु᭡लीक े ट’, ᭍यो निह असली सबटा नकली ! \n                             (सभ हँिस दैत छिथ)  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n10   \n \nचोर     :            हम कत’ कहलᱟँ..... ‘सब ᭍यो नकली, सबटा च ोर !’ ई सब  त’ अहाँ लोकिन किह रहल छी। (थ᭥हैत) हम माᮢ \nकहल, कोनो बात पूणᭅ ᱨप सँ नव निञ होइत अिछ... ओिहमे कᱫेको  पुरनका ᮧसंग रहैत अिछ ठूसल !  \nनेता    :       (सभक ᳰदिस देखैत) तक ᭅ  त’ जबरद᭭त देने छिथ (वामपंथी युवाक ᳞ं᭏य करैत)  नीक-नीक क ेँ  पछािड़ देने छिथ । \nअनुचर 1  :            मुदा िहनकर ᭝योरीक नाम कᳱ भेलिन ? \nअनुचर 1  :            कोन नामसँ जानल जायत ई....? \nनेता     :            ᳰकयै ? ‘चोर पुराण’! \n                             (\nसब ᭍यो हँसैत छिथ—वामपंथी युवाक ेँ  छोिड़—ᱟनका अपन पराजय ᭭वीकायᭅ निञ छिन) \nबाजारी   :            त’ सुनै जाउ हमर गीत.... \n              नेता आ दुनू अनुचर: हँ ,हँ, भ’ जाय...! \nबाजारी  :       (गाबैत छिथ आ  कनी-मनी अंग संचालन सेहो करैत छिथ ) \n              एत’ चोर कोतवाल क ेँ  डाँटै, \n                   गाबै जाय जाऊ चोर-पुरान ! \n              कतबा नव छै कतेक पुरनका, \n                   क े  छै ᭄ानी क े  अ᭄ान ? \n                   गाबै जाय जाऊ चोर-पुरान ! \n              गतᭅक भीतर शᱫᭅ रहै छइ, \n                   शᱫᭅक भीतर भूर पुरान ! \nनाच नचै छै गीत गबै छइ, \n                   सब क े र बाहर भीतर ठान ! \n                   गाबै जाय जाऊ चोर-पुरान ! \n              नव त’ ᳰकछ ु ओ निञ छइ बौआ,  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n11   \n \n                   सबटा जानल छइ पिहचान ! \n          एक-दोसराक ेँ  जोिड़ दैत अिछ, \n                             धोख् िधनक-िधन् चोर पुरान! \nगाबै जाय जाऊ चोर-पुरान ! \n  \n(जखन ओ एकक बाद एक पाँित गािब रहल छलाह, धीरे-     \nधीरे आनो  लोग सब गाबै - नाचै मे अपनाक ेँ  जोिड़ रहल  \nछलाह। अनुचर 1 कतᱟ सँ एकटा गᱶदा क े र माला ल’ क’  \nचोरक गरा मे पिहरा दैत छिथ। अनुचर 2 एकटा थारी मे कपूᭅरक दीप बारैत चोरक आरती सेहो क’ दैत \nछिथ िभख-मंगनी आगाँ बᳰढ चोर क े ँ  ितलक सेहो लगा दैत अिछ। धीरे-धीरे चोर मंच सँ उतᳯर कए \nनचैत-गबैत लोग सभक बीच आिब जाइत अिछ—तावत् गीत चिलए रहल छल) \n  \n  \nबाजारी   :            हम छी चोर आ चोर अᱠँ छी, \n              साधु-संत घनघोर अᱠँ छी ! \n              च-छ-ज-झ छोर अहᱭ छी, \n              नदी ᳰकनारक जोर अहᱭ छी ! \n                   झोर बहइ यै करै बखान, \n                   गाबै जाय जाऊ चोर-पुरान ! \n              नऽव तिनक छै दऽ     ब तकर गर, \n              परिख-झरᳰक कए राख बराबर, \n              प-फ-ब-म मोर अहᱭ छी,   Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n12   \n \n              अ᭠हारो क े र छोर अहᱭ छी ! \n                   करै छी अहᱭक ेँ  कपट-ᮧणाम! \n                   गाबै जाय जाऊ चोर पुरान ! \n                    \n          \n[नाचैत-गाबैत, ढ़ोल िपपही बजबैत सब ᭍यो गोल-गोल घुमै छिथ। भ ाषण मंच पर माᮢ नेता आ वामपंथी युवा एक \nबेᳯर नचिनहार सभक ᳰदिस आ एक बेᳯर एक-दोसराक ᳰदिस देिख र हल छलाह धीरे-धीरे ᮧकाश मि᳍म \nभ’ जाइत अिछ आ अंतमे क᭨लोलक समाि᳙ भ’ जाइछ।]  \n                                                      \n  \n  \n                                                                *********  \n                                                                                                                                                                                                                        (( ((ᮓमश ᮓमश ᮓमश ᮓमश:: ::)) )) \n    \n२२ २२.. ..शोध शोध शोध शोध    लेख लेख लेख लेख    \nमायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध (( ((आँगा आँगा आँगा आँगा)) )) \nᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च/ / / / मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ/ / / / / / / /पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत/ / / / आआ आआ' ' ' ' ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी- - --धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे  \n᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 17 17 17 अग᭭त अग᭭त अग᭭त अग᭭त 1934 1934 1934 1934 ईई ईई.. ..क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम.. ..एए एए. . . . कएलाक बाद ᳰकछ ु  कएलाक बाद ᳰकछ ु  कएलाक बाद ᳰकछ ु  कएलाक बाद ᳰकछ ु  \nᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद  सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद  सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद  सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद  सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक        ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ’ ’ ’’    िवभागा᭟यᭃ रहलाह। िवभागा᭟यᭃ रहलाह। िवभागा᭟यᭃ रहलाह। िवभागा᭟यᭃ रहलाह। \nपिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह,, ,,पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध, , , , उप᭠यास आ उप᭠यास आ उप᭠यास आ उप᭠यास आ’’ ’’    कथामे सेकथामे सेकथामे सेकथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। हो ᮧकट भेलि᭠ह। हो ᮧकट भेलि᭠ह। हो ᮧकट भेलि᭠ह। \nभा᭑क लोटा भा᭑क लोटा भा᭑क लोटा भा᭑क लोटा, , , , आिग मोम आ आिग मोम आ आिग मोम आ आिग मोम आ’’ ’’    पाथर आओर च᭠ᮤ पाथर आओर च᭠ᮤ पाथर आओर च᭠ᮤ पाथर आओर च᭠ᮤ- - --िब᭠दुिब᭠दुिब᭠दुिब᭠दु-- --    िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात पाथर िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात पाथर िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात पाथर िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात पाथर , , , , मंᮢ मंᮢ मंᮢ मंᮢ-- --पुᮢ पुᮢ पुᮢ पुᮢ ,, ,,खोता आ खोता आ खोता आ खोता आ’’ ’’\nिचडैिचडैिचडैिचडै        आआ आआ’’ ’’    सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता स ंᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता सं ᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता सं ᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता सं ᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग, , ,,\nᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च, , ,,मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ, , , , पुरोिहत आ पुरोिहत आ पुरोिहत आ पुरोिहत आ’’ ’’    ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी- - --धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ’’ ’’    मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ \n’’ ’’    एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार सँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार सँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार सँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार सँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ \nसेहो पुसेहो पुसेहो पुसेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠द जी कोमल पदावलीक रचन ा करैत छलाह र᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠द जी कोमल पदावलीक रचना करैत छलाह र᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠द जी कोमल पदावलीक रचना करैत छलाह र᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠द जी कोमल पदावलीक रचना करैत छलाह ,, ,,    पाछाँ जा पाछाँ जा पाछाँ जा पाछाँ जा’’ ’’    कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो \nरचलि᭠ह। रचलि᭠ह। रचलि᭠ह। रचलि᭠ह।               Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n13   \n \n मायान᭠द िम᮰ जीक इितहास बोध  \n    ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च/ / / / मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ/ / / / / / / /पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत/ / / / आआ आआ' ' ' ' ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी- - --धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे  \n         \nदेवासुर संᮕामक बाद इ᭠ᮤ असुर उपािध देवासुर संᮕामक बाद इ᭠ᮤ असुर उपािध देवासुर संᮕामक बाद इ᭠ᮤ असुर उपािध देवासुर संᮕामक बाद इ᭠ᮤ असुर उपािध ᭜यागलि᭠ह आᳰद गप पोथीक समाि᳙ पर ऋचालोकमे मायान᭠द जी िलखैत छिथ। ᳰकछ ु ᭜यागलि᭠ह आᳰद गप पोथीक समाि᳙ पर ऋचालोकमे मायान᭠द जी िलखैत छिथ। ᳰकछ ु ᭜यागलि᭠ह आᳰद गप पोथीक समाि᳙ पर ऋचालोकमे मायान᭠द जी िलखैत छिथ। ᳰकछ ु ᭜यागलि᭠ह आᳰद गप पोथीक समाि᳙ पर ऋचालोकमे मायान᭠द जी िलखैत छिथ। ᳰकछ ु \nपा᳟ा᭜य िव᳇ान सेहो ऋगवेदक दाशᭅिनक महᱬवक े ँ  कम करबाक लेल ई गप कहैत छिथ जे यूनानमे देवतᮢ पूणᭅ ᱨ पसं प᭨लिवत छल पा᳟ा᭜य िव᳇ान सेहो ऋगवेदक दाशᭅिनक महᱬवक े ँ  कम करबाक लेल ई गप कहैत छिथ जे यूनानमे देवतᮢ पूणᭅ ᱨ पसं प᭨लिवत छल पा᳟ा᭜य िव᳇ान सेहो ऋगवेदक दाशᭅिनक महᱬवक े ँ  कम करबाक लेल ई गप कहैत छिथ जे यूनानमे देवतᮢ पूणᭅ ᱨ पसं प᭨लिवत छल पा᳟ा᭜य िव᳇ान सेहो ऋगवेदक दाशᭅिनक महᱬवक े ँ  कम करबाक लेल ई गप कहैत छिथ जे यूनानमे देवतᮢ पूणᭅ ᱨ पसं प᭨लिवत छल \nमुदा ऋगवेᳰदक समाज घुमतु छल आऽ देवतंᮢ तािह ᳇ारे िवकि सत निह छल। मुदा ऋगवेᳰदक समाज घुमतु छल आऽ देवतंᮢ तािह ᳇ारे िवकि सत निह छल। मुदा ऋगवेᳰदक समाज घुमतु छल आऽ देवतंᮢ तािह ᳇ारे िवकि सत निह छल। मुदा ऋगवेᳰदक समाज घुमतु छल आऽ देवतंᮢ तािह ᳇ारे िवकि सत निह छल।    ओऽ लोकिन ई सेहो कहैत छिथ जे ऋगवेदक रचना अ᳡ ओऽ लोकिन ई सेहो कहैत छिथ जे ऋगवेदक रचना अ᳡ ओऽ लोकिन ई सेहो कहैत छिथ जे ऋगवेदक रचना अ᳡ ओऽ लोकिन ई सेहो कहैत छिथ जे ऋगवेदक रचना अ᳡ \nपर घुमतु जीवन यािपत क े नहार पि᳟मी आᮓमणकारी कएने छिथ।  ऋगवेᳰदक किव लोकिन आरंिभक सामूिहक संपिᱫ आऽ र᭍ᱫ पर घुमतु जीवन यािपत क े नहार पि᳟मी आᮓमणकारी कएने छिथ।  ऋगवेᳰदक किव लोकिन आरंिभक सामूिहक संपिᱫ आऽ र᭍ᱫ पर घुमतु जीवन यािपत क े नहार पि᳟मी आᮓमणकारी कएने छिथ।  ऋगवेᳰदक किव लोकिन आरंिभक सामूिहक संपिᱫ आऽ र᭍ᱫ पर घुमतु जीवन यािपत क े नहार पि᳟मी आᮓमणकारी कएने छिथ।  ऋगवेᳰदक किव लोकिन आरंिभक सामूिहक संपिᱫ आऽ र᭍ᱫ \nसंबंध आधाᳯरत गणसमाज दुनूसँ पᳯरिचत छलाह मुदा ᭭वयं ओिह सँ बाहर आिब गेल छलाह आऽ ᳞ि᭍ᱫगत आऽ क ु टु᭥बक संसंबंध आधाᳯरत गणसमाज दुनूसँ पᳯरिचत छलाह मुदा ᭭वयं ओिह सँ बाहर आिब गेल छलाह आऽ ᳞ि᭍ᱫगत आऽ क ु टु᭥बक संसंबंध आधाᳯरत गणसमाज दुनूसँ पᳯरिचत छलाह मुदा ᭭वयं ओिह सँ बाहर आिब गेल छलाह आऽ ᳞ि᭍ᱫगत आऽ क ु टु᭥बक संसंबंध आधाᳯरत गणसमाज दुनूसँ पᳯरिचत छलाह मुदा ᭭वयं ओिह सँ बाहर आिब गेल छलाह आऽ ᳞ि᭍ᱫगत आऽ क ु टु᭥बक सं पिᱫक पिᱫक पिᱫक पिᱫक \nआधार बला ᳞व᭭था शुᱨ कए देने छलाह। संपिᱫ पुᱧष क ᱶ ᳰᮤत आऽ  पᳯरवार िपतृसᱫा᭜मक छल। मुदा मातृसᱫा᭜मक ᳞व᭭थाक े ँ  ओऽ आधार बला ᳞व᭭था शुᱨ कए देने छलाह। संपिᱫ पुᱧष क ᱶ ᳰᮤत आऽ  पᳯरवार िपतृसᱫा᭜मक छल। मुदा मातृसᱫा᭜मक ᳞व᭭थाक े ँ  ओऽ आधार बला ᳞व᭭था शुᱨ कए देने छलाह। संपिᱫ पुᱧष क ᱶ ᳰᮤत आऽ  पᳯरवार िपतृसᱫा᭜मक छल। मुदा मातृसᱫा᭜मक ᳞व᭭थाक े ँ  ओऽ आधार बला ᳞व᭭था शुᱨ कए देने छलाह। संपिᱫ पुᱧष क ᱶ ᳰᮤत आऽ  पᳯरवार िपतृसᱫा᭜मक छल। मुदा मातृसᱫा᭜मक ᳞व᭭थाक े ँ  ओऽ \nिबसरल निह छलाह िबसरल निह छलाह िबसरल निह छलाह िबसरल निह छलाह, , , , कारण ओऽ आपः मातरः किह बᱟवचनमे जलदेवीक उपासना आऽ ᭭म रण करैत छिथ कारण ओऽ आपः मातरः किह बᱟवचनमे जलदेवीक उपासना आऽ ᭭मरण  करैत छिथ कारण ओऽ आपः मातरः किह बᱟवचनमे जलदेवीक उपासना आऽ ᭭मरण  करैत छिथ कारण ओऽ आपः मातरः किह बᱟवचनमे जलदेवीक उपासना आऽ ᭭मरण  करैत छिथ, , , , संगिह मᱧतगण सᳰदखन संगिह मᱧतगण सᳰदखन संगिह मᱧतगण सᳰदखन संगिह मᱧतगण सᳰदखन \nगणक ᱨपमे ᭭मरण आऽ उपासना क गणक ᱨपमे ᭭मरण आऽ उपासना क गणक ᱨपमे ᭭मरण आऽ उपासना क गणक ᱨपमे ᭭मरण आऽ उपासना करैत छिथ। रैत छिथ। रैत छिथ। रैत छिथ। \nआब जाऽ कए एंगे᭨स कहैत छिथ जे यूनानमे मातृसᱫासँ िपतृस ᱫा ᮧाचीन कालक सभसँ पैघ ᮓाि᭠त छल। ई ᮓाि᭠त ऋगवेᳰदक काल मे आब जाऽ कए एंगे᭨स कहैत छिथ जे यूनानमे मातृसᱫासँ िपतृस ᱫा ᮧाचीन कालक सभसँ पैघ ᮓाि᭠त छल। ई ᮓाि᭠त ऋगवेᳰदक काल मे आब जाऽ कए एंगे᭨स कहैत छिथ जे यूनानमे मातृसᱫासँ िपतृस ᱫा ᮧाचीन कालक सभसँ पैघ ᮓाि᭠त छल। ई ᮓाि᭠त ऋगवेᳰदक काल मे आब जाऽ कए एंगे᭨स कहैत छिथ जे यूनानमे मातृसᱫासँ िपतृस ᱫा ᮧाचीन कालक सभसँ पैघ ᮓाि᭠त छल। ई ᮓाि᭠त ऋगवेᳰदक काल मे \nघᳯटत भए गेल ᭓ल। ᮰मक वैिश᳥ीकरणसँ उ᭜पादनमे गोᮢक भूिमका  घᳯट जाइत अिछ घᳯटत भए गेल ᭓ल। ᮰मक वैिश᳥ीकरणसँ उ᭜पादनमे गोᮢक भूिमका  घᳯट जाइत अिछ घᳯटत भए गेल ᭓ल। ᮰मक वैिश᳥ीकरणसँ उ᭜पादनमे गोᮢक भूिमका  घᳯट जाइत अिछ घᳯटत भए गेल ᭓ल। ᮰मक वैिश᳥ीकरणसँ उ᭜पादनमे गोᮢक भूिमका  घᳯट जाइत अिछ, , , , आऽ क ु टु᭥बक बᳰढ़ जाइत अिछ। गण आऽ क ु टु᭥बक बᳰढ़ जाइत अिछ। गण आऽ क ु टु᭥बक बᳰढ़ जाइत अिछ। गण आऽ क ु टु᭥बक बᳰढ़ जाइत अिछ। गण, , , , गोᮢ गोᮢ गोᮢ गोᮢ , , , , \nक ु ल आऽ क ु टु᭥बक क ु ल आऽ क ु टु᭥बक क ु ल आऽ क ु टु᭥बक क ु ल आऽ क ु टु᭥बक    ᮓमशः िवकास सामूिहक भूसंपिᱫक संगठनसँ होइत अिछ। ऋगवेद मे क ु ᭥भकार ᮓमशः िवकास सामूिहक भूसंपिᱫक संगठनसँ होइत अिछ। ऋगवेदम े क ु ᭥भकार ᮓमशः िवकास सामूिहक भूसंपिᱫक संगठनसँ होइत अिछ। ऋगवेदम े क ु ᭥भकार ᮓमशः िवकास सामूिहक भूसंपिᱫक संगठनसँ होइत अिछ। ऋगवेदम े क ु ᭥भकार,, ,,    कमार कमार कमार कमार(( ((का᳧कार का᳧कार का᳧कार का᳧कार)) )), , , , लोहार आऽ धातु लोहार आऽ धातु लोहार आऽ धातु लोहार आऽ धातु \nिश᭨पक चचᭅ अिछ। ᮧाचीन ईरानमे असुरक ᮧितᱨप अᱟरक ᮧयोग भ ेल िश᭨पक चचᭅ अिछ। ᮧाचीन ईरानमे असुरक ᮧितᱨप अᱟरक ᮧयोग भ ेल िश᭨पक चचᭅ अिछ। ᮧाचीन ईरानमे असुरक ᮧितᱨप अᱟरक ᮧयोग भ ेल िश᭨पक चचᭅ अिछ। ᮧाचीन ईरानमे असुरक ᮧितᱨप अᱟरक ᮧयोग भ ेल, , , , ओऽ लोकिन एकर उपासक छलाह ओऽ लोकिन एकर उपासक छलाह ओऽ लोकिन एकर उपासक छलाह ओऽ लोकिन एकर उपासक छलाह, , , , मुदा असुर मुदा असुर मुदा असुर मुदा असुर-- --उपासक उपासक उपासक उपासक \nभारतीय जनक ᮧभाव ईरान धᳯर सीिमत छल भारतीय जनक ᮧभाव ईरान धᳯर सीिमत छल भारतीय जनक ᮧभाव ईरान धᳯर सीिमत छल भारतीय जनक ᮧभाव ईरान धᳯर सीिमत छल, , , , आगाँ एकर आगाँ एकर आगाँ एकर आगाँ एकर ᮧसार निह भेल। भारतमे असुर दु᳥ छिथ मुदा ईरानमे देव द ु᳥ छिथ। ᮧसार निह भेल। भारतमे असुर दु᳥ छिथ मुदा ईरानमे देव द ु᳥ छिथ। ᮧसार निह भेल। भारतमे असुर दु᳥ छिथ मुदा ईरानमे देव द ु᳥ छिथ। ᮧसार निह भेल। भारतमे असुर दु᳥ छिथ मुदा ईरानमे देव द ु᳥ छिथ। \nअसुरक गᳯरमा स᭥पूणᭅ ऋगवेदमे अिछ। कोनो म᭛डल एहन निह अि छ जािहमे कोनो एक वा आन देवताक ेँ  असुर निह कहल गेल होए। असुरक गᳯरमा स᭥पूणᭅ ऋगवेदमे अिछ। कोनो म᭛डल एहन निह अि छ जािहमे कोनो एक वा आन देवताक ेँ  असुर निह कहल गेल होए। असुरक गᳯरमा स᭥पूणᭅ ऋगवेदमे अिछ। कोनो म᭛डल एहन निह अि छ जािहमे कोनो एक वा आन देवताक ेँ  असुर निह कहल गेल होए। असुरक गᳯरमा स᭥पूणᭅ ऋगवेदमे अिछ। कोनो म᭛डल एहन निह अि छ जािहमे कोनो एक वा आन देवताक ेँ  असुर निह कहल गेल होए। \nमुदा एहनो असुर छिथ जे देवक िवरोधमे छिथ आऽ इ᭠ᮤसँ एहन  अदेवाः असुराः क े र नाशक हेतुमुदा एहनो असुर छिथ जे देवक िवरोधमे छिथ आऽ इ᭠ᮤसँ एहन  अदेवाः असुराः क े र नाशक हेतुमुदा एहनो असुर छिथ जे देवक िवरोधमे छिथ आऽ इ᭠ᮤसँ एहन  अदेवाः असुराः क े र नाशक हेतुमुदा एहनो असुर छिथ जे देवक िवरोधमे छिथ आऽ इ᭠ᮤसँ एहन  अदेवाः असुराः क े र नाशक हेतु    आ᭮वाण कएल गेल अिछ।इ᭠ᮤक आ᭮वाण कएल गेल अिछ।इ᭠ᮤक आ᭮वाण कएल गेल अिछ।इ᭠ᮤक आ᭮वाण कएल गेल अिछ।इ᭠ᮤक \nसमान अिᲨ सेहो असुरक नाश करैत छिथ आऽ इ᭠ᮤ आऽ बृह᭭पित द ुनू गोटे ᭭वयं असुर छिथ। असुर देवताक उपािध छल। ऋगवेदमे  देव समान अिᲨ सेहो असुरक नाश करैत छिथ आऽ इ᭠ᮤ आऽ बृह᭭पित द ुनू गोटे ᭭वयं असुर छिथ। असुर देवताक उपािध छल। ऋगवेदमे  देव समान अिᲨ सेहो असुरक नाश करैत छिथ आऽ इ᭠ᮤ आऽ बृह᭭पित द ुनू गोटे ᭭वयं असुर छिथ। असुर देवताक उपािध छल। ऋगवेदमे  देव समान अिᲨ सेहो असुरक नाश करैत छिथ आऽ इ᭠ᮤ आऽ बृह᭭पित द ुनू गोटे ᭭वयं असुर छिथ। असुर देवताक उपािध छल। ऋगवेदमे  देव \nआऽ असुरक सदृश असुर एकट िभ᳖ वगᭅ छल आऽ असुरक सदृश असुर एकट िभ᳖ वगᭅ छल आऽ असुरक सदृश असुर एकट िभ᳖ वगᭅ छल आऽ असुरक सदृश असुर एकट िभ᳖ वगᭅ छल, , , , मुदा असुर ᳡ास लैत छला मुदा देव निह। देवसँ असुर बे शी ᮧचीन छिथ मुदा असुर ᳡ास लैत छला मुदा देव निह। देवसँ असुर बेशी  ᮧचीन छिथ मुदा असुर ᳡ास लैत छला मुदा देव निह। देवसँ असुर बेशी  ᮧचीन छिथ मुदा असुर ᳡ास लैत छला मुदा देव निह। देवसँ असुर बेशी  ᮧचीन छिथ, , , , तािह ᳇ा तािह ᳇ा तािह ᳇ा तािह ᳇ा रे रे रे रे \nअसुर वᱧण देव आऽ मनु᭬य दुᱠक राजा छिथ। असुर वᱧण देव आऽ मनु᭬य दुᱠक राजा छिथ। असुर वᱧण देव आऽ मनु᭬य दुᱠक राजा छिथ। असुर वᱧण देव आऽ मनु᭬य दुᱠक राजा छिथ। \nपुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत \nपुरोिहत िह᭠दीमे अिछ आऽ शृखलाक तेसर पोथी थीक। दूवाᭅᭃत  जकरा मायान᭠दजी सुिवधाᱨपे ँ आशीवᭅचन सेहो किह गेल छिथ सँ पुरोिहत िह᭠दीमे अिछ आऽ शृखलाक तेसर पोथी थीक। दूवाᭅᭃत  जकरा मायान᭠दजी सुिवधाᱨपे ँ आशीवᭅचन सेहो किह गेल छिथ सँ पुरोिहत िह᭠दीमे अिछ आऽ शृखलाक तेसर पोथी थीक। दूवाᭅᭃत  जकरा मायान᭠दजी सुिवधाᱨपे ँ आशीवᭅचन सेहो किह गेल छिथ सँ पुरोिहत िह᭠दीमे अिछ आऽ शृखलाक तेसर पोथी थीक। दूवाᭅᭃत  जकरा मायान᭠दजी सुिवधाᱨपे ँ आशीवᭅचन सेहो किह गेल छिथ सँ \nएकर ᮧार᭥भ भेल अिछ। एकर ᮧार᭥भ भेल अिछ। एकर ᮧार᭥भ भेल अिछ। एकर ᮧार᭥भ भेल अिछ। \n(( ((अनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅते)) )) \n \n३.उप᭠यास  \nसह᮲बाढ़िन -गजे᭠ᮤ ठाक ु र \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n14   \n \n  \n न᭠दक न᭠दक न᭠दक न᭠दक अ᳞᭪᭭थाक िवᱧ᳍ शुᱨ कएल गेल संघषᭅ ᳰकछ ु  ᳰदनका िवराम  लेने छल। गाममे बᲬा सभ डेढ़ साल रहल छलि᭠ह अ᳞᭪᭭थाक िवᱧ᳍ शुᱨ कएल गेल संघषᭅ ᳰकछ ु  ᳰदनका िवराम लेने  छल। गाममे बᲬा सभ डेढ़ साल रहल छलि᭠ह अ᳞᭪᭭थाक िवᱧ᳍ शुᱨ कएल गेल संघषᭅ ᳰकछ ु  ᳰदनका िवराम लेने  छल। गाममे बᲬा सभ डेढ़ साल रहल छलि᭠ह अ᳞᭪᭭थाक िवᱧ᳍ शुᱨ कएल गेल संघषᭅ ᳰकछ ु  ᳰदनका िवराम लेने  छल। गाममे बᲬा सभ डेढ़ साल रहल छलि᭠ह, , , , दरमाहा दरमाहा दरमाहा दरमाहा \nबᱟत ᳰदन धᳯर ब᭠द छलि᭠ह। गाममे पैघ भाय एकटा भावी राजन ीित᭄क ेँ  किह कए न᭠दक पद᭭थापन ᭃेᮢीय काजसँ हटा कए बᱟत ᳰदन धᳯर ब᭠द छलि᭠ह। गाममे पैघ भाय एकटा भावी राजन ीित᭄क ेँ  किह कए न᭠दक पद᭭थापन ᭃेᮢीय काजसँ हटा कए बᱟत ᳰदन धᳯर ब᭠द छलि᭠ह। गाममे पैघ भाय एकटा भावी राजन ीित᭄क ेँ  किह कए न᭠दक पद᭭थापन ᭃेᮢीय काजसँ हटा कए बᱟत ᳰदन धᳯर ब᭠द छलि᭠ह। गाममे पैघ भाय एकटा भावी राजन ीित᭄क ेँ  किह कए न᭠दक पद᭭थापन ᭃेᮢीय काजसँ हटा कए \nऑᳰफसमे िचᮢ पᳯरयोजना िडजाइनमे करबाए देऑᳰफसमे िचᮢ पᳯरयोजना िडजाइनमे करबाए देऑᳰफसमे िचᮢ पᳯरयोजना िडजाइनमे करबाए देऑᳰफसमे िचᮢ पᳯरयोजना िडजाइनमे करबाए देने छलिख᭠ह। संग े ईहो कहने छलिख᭠ह जे अपन ऑᳰफस जाऊ आऊ आऽ बᲬा सभ पर ने छलिख᭠ह। संगे ईहो कहने छलिख᭠ह जे अपन ऑᳰफस जाऊ आऊ आऽ बᲬा सभ पर ने छलिख᭠ह। संगे ईहो कहने छलिख᭠ह जे अपन ऑᳰफस जाऊ आऊ आऽ बᲬा सभ पर ने छलिख᭠ह। संगे ईहो कहने छलिख᭠ह जे अपन ऑᳰफस जाऊ आऊ आऽ बᲬा सभ पर \n᭟यान ᳰदअ। सभसँ िमिल जुिल कए रᱠ। ᭟यान ᳰदअ। सभसँ िमिल जुिल कए रᱠ। ᭟यान ᳰदअ। सभसँ िमिल जुिल कए रᱠ। ᭟यान ᳰदअ। सभसँ िमिल जुिल कए रᱠ। \nन᭠द पटना आिब कए भायक सभ गप पर ᭟यान देने छलिख᭠ह। पटन ामे बेटीक कॉलेजमे नामांकन करबाए महािव᳒ालयक पा᳡ᭅमे न᭠द पटना आिब कए भायक सभ गप पर ᭟यान देने छलिख᭠ह। पटन ामे बेटीक कॉलेजमे नामांकन करबाए महािव᳒ालयक पा᳡ᭅमे न᭠द पटना आिब कए भायक सभ गप पर ᭟यान देने छलिख᭠ह। पटन ामे बेटीक कॉलेजमे नामांकन करबाए महािव᳒ालयक पा᳡ᭅमे न᭠द पटना आिब कए भायक सभ गप पर ᭟यान देने छलिख᭠ह। पटन ामे बेटीक कॉलेजमे नामांकन करबाए महािव᳒ालयक पा᳡ᭅमे \nᳰकराया पर घर ताकलि᭠ह। दुनू बेटाक नामांकनक हेᳰकराया पर घर ताकलि᭠ह। दुनू बेटाक नामांकनक हेᳰकराया पर घर ताकलि᭠ह। दुनू बेटाक नामांकनक हेᳰकराया पर घर ताकलि᭠ह। दुनू बेटाक नामांकनक हेतु ᮧवेश  परीᭃा क े र फॉमᭅ सभ भरबाय सभक ेँ  पटना बजा लेलिख᭠ह। भाितजक ेँ  तु ᮧवेश परीᭃा क े र फॉमᭅ सभ भरबाय सभक ेँ  पटना बजा लेलिख᭠ह। भाितजक ेँ  तु ᮧवेश परीᭃा क े र फॉमᭅ सभ भरबाय सभक ेँ  पटना बजा लेलिख᭠ह। भाितजक ेँ  तु ᮧवेश परीᭃा क े र फॉमᭅ सभ भरबाय सभक ेँ  पटना बजा लेलिख᭠ह। भाितजक ेँ  \nकहलिख᭠ह जे सभक ेँ  लए कए आिब जाऊ कहलिख᭠ह जे सभक ेँ  लए कए आिब जाऊ कहलिख᭠ह जे सभक ेँ  लए कए आिब जाऊ कहलिख᭠ह जे सभक ेँ  लए कए आिब जाऊ, , , , आऽ पहलेजाघाटमे िबहार सरकारक ᭭टीमर पकड़बाक सेहो आदेश  देलिख᭠ह। कारण एकटा आऽ पहलेजाघाटमे िबहार सरकारक ᭭टीमर पकड़बाक सेहो आदेश द ेलिख᭠ह। कारण एकटा आऽ पहलेजाघाटमे िबहार सरकारक ᭭टीमर पकड़बाक सेहो आदेश द ेलिख᭠ह। कारण एकटा आऽ पहलेजाघाटमे िबहार सरकारक ᭭टीमर पकड़बाक सेहो आदेश द ेलिख᭠ह। कारण एकटा \nिनजी ᭭टीमर बᲬा बाबूक सेहो चलैत छल िनजी ᭭टीमर बᲬा बाबूक सेहो चलैत छल िनजी ᭭टीमर बᲬा बाबूक सेहो चलैत छल िनजी ᭭टीमर बᲬा बाबूक सेहो चलैत छल, , , , मुदा ओऽ बेशी पसे᭠जर लए कऽ चलैत छल मुदा ओऽ बेशी पसे᭠जर लए कऽ चलैत छल मुदा ओऽ बेशी पसे᭠जर लए कऽ चलैत छल मुदा ओऽ बेशी पसे᭠जर लए कऽ चलैत छल, , , , संगिह संगिह संगिह संगिह सरकारी ᭭टीमर अपन समयसँ चलैत सरकारी ᭭टीमर अपन समयसँ चलैत सरकारी ᭭टीमर अपन समयसँ चलैत सरकारी ᭭टीमर अपन समयसँ चलैत \nछल छल छल छल, , , , ओिहमे पैसᱶजर होए वा निह। सरकारी ᭭टीमरमे याᮢीक सं᭎ या सीिमत छल तािह हेतु ᳯटकट क े र िनयिमत िहसाब छाल आऽ सभ ओिहमे पैसᱶजर होए वा निह। सरकारी ᭭टीमरमे याᮢीक सं᭎या  सीिमत छल तािह हेतु ᳯटकट क े र िनयिमत िहसाब छाल आऽ सभ ओिहमे पैसᱶजर होए वा निह। सरकारी ᭭टीमरमे याᮢीक सं᭎या  सीिमत छल तािह हेतु ᳯटकट क े र िनयिमत िहसाब छाल आऽ सभ ओिहमे पैसᱶजर होए वा निह। सरकारी ᭭टीमरमे याᮢीक सं᭎या  सीिमत छल तािह हेतु ᳯटकट क े र िनयिमत िहसाब छाल आऽ सभ \nयाᮢीक बीमा होइत छल याᮢीक बीमा होइत छल याᮢीक बीमा होइत छल याᮢीक बीमा होइत छल, , , , ई बात िनजी ᭭टीमरमे निह छल। ई बात िनजी ᭭टीमरमे निह छल। ई बात िनजी ᭭टीमरमे निह छल। ई बात िनजी ᭭टीमरमे निह छल। \nभाितजक सग प᳀ी आऽ पुᮢ भाितजक सग प᳀ी आऽ पुᮢ भाितजक सग प᳀ी आऽ पुᮢ भाितजक सग प᳀ी आऽ पुᮢ- - --पुᮢी सभ आिब गेलिख᭠ह। गंगा िᮩज कॉलोनी पुᮢी सभ आिब गेलिख᭠ह। गंगा िᮩज कॉलोनी पुᮢी सभ आिब गेलिख᭠ह। गंगा िᮩज कॉलोनी पुᮢी सभ आिब गेलिख᭠ह। गंगा िᮩज कॉलोनीमे न᭠द एकाकᳱ रहैत  छलाह। पᳯरवारक लोकक े ँ  सेहो मे न᭠द एकाकᳱ रहैत छलाह। पᳯरवारक लोकक े ँ  सेहो मे न᭠द एकाकᳱ रहैत छलाह। पᳯरवारक लोकक े ँ  सेहो मे न᭠द एकाकᳱ रहैत छलाह। पᳯरवारक लोकक े ँ  सेहो \nआसपड़ोससँ बेशी मेल आसपड़ोससँ बेशी मेल आसपड़ोससँ बेशी मेल आसपड़ोससँ बेशी मेल-- --जोल करबाक अनुमित निह देने छलाह। मुदा पटनामे सभटा उ नᳯट गेल छल। पड़ोसमे एकटा ᳯरटायडᭅ फौजी जोल करबाक अनुमित निह देने छलाह। मुदा पटनामे सभटा उन ᳯट गेल छल। पड़ोसमे एकटा ᳯरटायडᭅ फौजी जोल करबाक अनुमित निह देने छलाह। मुदा पटनामे सभटा उन ᳯट गेल छल। पड़ोसमे एकटा ᳯरटायडᭅ फौजी जोल करबाक अनुमित निह देने छलाह। मुदा पटनामे सभटा उन ᳯट गेल छल। पड़ोसमे एकटा ᳯरटायडᭅ फौजी \nछलाह छलाह छलाह छलाह, , , , एकटा िबहार सरकारक पुिलस छलाह आ एकटा िबहार सिचवालय क कमᭅचारी। न᭠द दुनू बेटाक ेँ  लए अिगला ᳰदन तीनू गो एकटा िबहार सरकारक पुिलस छलाह आ एकटा िबहार सिचवालयक कमᭅचारी। न᭠द दुनू बेटाक ेँ  लए अिगला ᳰदन तीनू गो एकटा िबहार सरकारक पुिलस छलाह आ एकटा िबहार सिचवालयक कमᭅचारी। न᭠द दुनू बेटाक ेँ  लए अिगला ᳰदन तीनू गो एकटा िबहार सरकारक पुिलस छलाह आ एकटा िबहार सिचवालयक कमᭅचारी। न᭠द दुनू बेटाक ेँ  लए अिगला ᳰदन तीनू गोटेक टेक टेक टेक \nघर गेला आऽ सभसँ नम᭭कार घर गेला आऽ सभसँ नम᭭कार घर गेला आऽ सभसँ नम᭭कार घर गेला आऽ सभसँ नम᭭कार- - --पाती करबओलिख᭠ह। बेटा पाती करबओलिख᭠ह। बेटा पाती करबओलिख᭠ह। बेटा पाती करबओलिख᭠ह। बेटा-- --बेटी सभ ᭭क ू ल जाए लागल छलि᭠ह। न᭠द पाँच ᳰकलोमीटर ऑᳰफस  पएरे बेटी सभ ᭭क ू ल जाए लागल छलि᭠ह। न᭠द पाँच ᳰकलोमीटर ऑᳰफस पएरे बेटी सभ ᭭क ू ल जाए लागल छलि᭠ह। न᭠द पाँच ᳰकलोमीटर ऑᳰफस पएरे बेटी सभ ᭭क ू ल जाए लागल छलि᭠ह। न᭠द पाँच ᳰकलोमीटर ऑᳰफस पएरे \nजािथ आऽ घुरती काल घरक काज जािथ आऽ घुरती काल घरक काज जािथ आऽ घुरती काल घरक काज जािथ आऽ घुरती काल घरक काज- - --उ᳒म सेहो करैत आबिथ उ᳒म सेहो करैत आबिथ उ᳒म सेहो करैत आबिथ उ᳒म सेहो करैत आबिथ, , ,,    जेना बृह᭭पितक ेँ  हाट लगैत छल जेना बृह᭭पितक ेँ  हाट लगैत छल जेना बृह᭭पितक ेँ  हाट लगैत छल जेना बृह᭭पितक ेँ  हाट लगैत छल, , , , तँ ओतएसँ हᳯरएर तँ ओतएसँ हᳯरएर तँ ओतएसँ हᳯरएर तँ ओतएसँ हᳯरएर-- --तरकारी तरकारी तरकारी तरकारी, , , , चाउर चाउर चाउर चाउर \nदािल इ᭜याᳰद आनब ई सभ। हाट रिवक छ ु Ჵीक दािल इ᭜याᳰद आनब ई सभ। हाट रिवक छ ु Ჵीक दािल इ᭜याᳰद आनब ई सभ। हाट रिवक छ ु Ჵीक दािल इ᭜याᳰद आनब ई सभ। हाट रिवक छ ु Ჵीक    ᳰदन सेहो लगैत छल ᳰदन सेहो लगैत छल ᳰदन सेहो लगैत छल ᳰदन सेहो लगैत छल, , , , आऽ ओᱠ ᳰदन अपने जाऽ कए सभ टा घरक काज करैत छलाह। आऽ ओᱠ ᳰदन अपने जाऽ कए सभ टा घरक काज करैत छलाह। आऽ ओᱠ ᳰदन अपने जाऽ कए सभ टा घरक काज करैत छलाह। आऽ ओᱠ ᳰदन अपने जाऽ कए सभ टा घरक काज करैत छलाह। \nबᲬा सभक काज माᮢ पढ़बा धᳯर सीिमत छल। दूध पैक े ट बला अबै त छलि᭠ह बᲬा सभक काज माᮢ पढ़बा धᳯर सीिमत छल। दूध पैक े ट बला अबै त छलि᭠ह बᲬा सभक काज माᮢ पढ़बा धᳯर सीिमत छल। दूध पैक े ट बला अबै त छलि᭠ह बᲬा सभक काज माᮢ पढ़बा धᳯर सीिमत छल। दूध पैक े ट बला अबै त छलि᭠ह, , , , कारण उठाना दुहबाए कए अनबामे बᲬा सभक पढ़ाईमे कारण उठाना दुहबाए कए अनबामे बᲬा सभक पढ़ाईमे कारण उठाना दुहबाए कए अनबामे बᲬा सभक पढ़ाईमे कारण उठाना दुहबाए कए अनबामे बᲬा सभक पढ़ाईमे \nभाँगठ पड़ैत। बड़का बेटा जे गगा िᮩज भाँगठ पड़ैत। बड़का बेटा जे गगा िᮩज भाँगठ पड़ैत। बड़का बेटा जे गगा िᮩज भाँगठ पड़ैत। बड़का बेटा जे गगा िᮩज        कॉलोनीमे किहयो ककरो फ ू ल उखािड़ लैत छल आऽ किह कॉलोनीमे किहयो ककरो फ ू ल उखािड़ लैत छल आऽ किह कॉलोनीमे किहयो ककरो फ ू ल उखािड़ लैत छल आऽ किह कॉलोनीमे किहयो ककरो फ ू ल उखािड़ लैत छल आऽ किहयो ककरो िखड़कᳱ पर िगᲵी फ ᱶ ᳰक दैत यो ककरो िखड़कᳱ पर िगᲵी फ ᱶ ᳰक दैत यो ककरो िखड़कᳱ पर िगᲵी फ ᱶ ᳰक दैत यो ककरो िखड़कᳱ पर िगᲵी फ ᱶ ᳰक दैत \nछल छल छल छल,, ,,    डेढ़ सालक ᮕाम ᮧवासक बाद शा᭠त भए गेल छलि᭠ह। न᭠दक े ँ  मोन छि᭠ह जे कॉलोनीमे एक बेर बेटाक े ँ  लए कए पड़ोसीक डेढ़ सालक ᮕाम ᮧवासक बाद शा᭠त भए गेल छलि᭠ह। न᭠दक े ँ  मोन छि᭠ह जे कॉलोनीमे एक बेर बेटाक े ँ  लए कए पड़ोसीक डेढ़ सालक ᮕाम ᮧवासक बाद शा᭠त भए गेल छलि᭠ह। न᭠दक े ँ  मोन छि᭠ह जे कॉलोनीमे एक बेर बेटाक े ँ  लए कए पड़ोसीक डेढ़ सालक ᮕाम ᮧवासक बाद शा᭠त भए गेल छलि᭠ह। न᭠दक े ँ  मोन छि᭠ह जे कॉलोनीमे एक बेर बेटाक े ँ  लए कए पड़ोसीक \nओिहठाम गेल छालाह आऽ पड़ोसीक प᳀ीसँ बेटा ᭃमा याचना कएने  छलिख᭠ह ओिहठाम गेल छालाह आऽ पड़ोसीक प᳀ीसँ बेटा ᭃमा याचना कएने  छलिख᭠ह ओिहठाम गेल छालाह आऽ पड़ोसीक प᳀ीसँ बेटा ᭃमा याचना कएने  छलिख᭠ह ओिहठाम गेल छालाह आऽ पड़ोसीक प᳀ीसँ बेटा ᭃमा याचना कएने  छलिख᭠ह, , , , कारण कायाᭅलयसँ अएला उᱫर ᭄ात भेल छलि᭠ह कारण कायाᭅलयसँ अएला उᱫर ᭄ात भेल छलि᭠ह कारण कायाᭅलयसँ अएला उᱫर ᭄ात भेल छलि᭠ह कारण कायाᭅलयसँ अएला उᱫर ᭄ात भेल छलि᭠ह, , , , जे जे जे जे \nबेटा ᱟनका पर िगᲵी फ ेँ कने छलिख᭠ह बेटा ᱟनका पर िगᲵी फ ेँ कने छलिख᭠ह बेटा ᱟनका पर िगᲵी फ ेँ कने छलिख᭠ह बेटा ᱟनका पर िगᲵी फ ेँ कने छलिख᭠ह, , , , जखन ओऽ बेचारी िखड़कᳱ लग ठाᳰढ़ बाहर ᳰदिश ᳰकछ ु  देिख रहल छलीह। छोट बेटा कोनो पैघ जखन ओऽ बेचारी िखड़कᳱ लग ठाᳰढ़ बाहर ᳰदिश ᳰकछ ु  देिख रहल छलीह। छोट बेटा कोनो पैघ जखन ओऽ बेचारी िखड़कᳱ लग ठाᳰढ़ बाहर ᳰदिश ᳰकछ ु  देिख रहल छलीह। छोट बेटा कोनो पैघ जखन ओऽ बेचारी िखड़कᳱ लग ठाᳰढ़ बाहर ᳰदिश ᳰकछ ु  देिख रहल छलीह। छोट बेटा कोनो पैघ \nबᲬाक ेँ  पाथर फ ᱶ ᳰक कए मारने छलिख᭠ह बᲬाक ेँ  पाथर फ ᱶ ᳰक कए मारने छलिख᭠ह बᲬाक ेँ  पाथर फ ᱶ ᳰक कए मारने छलिख᭠ह बᲬाक ेँ  पाथर फ ᱶ ᳰक कए मारने छलिख᭠ह, , , , जखन ओऽ बᲬा साइᳰकल पर चढ़ल छल जखन ओऽ बᲬा साइᳰकल पर चढ़ल छल जखन ओऽ बᲬा साइᳰकल पर चढ़ल छल जखन ओऽ बᲬा साइᳰकल पर चढ़ल छल, , , , भेल ई छल जे ओऽ पैघ बᲬा कॉलोनीक एक चᲥर भेल ई छल जे ओऽ पैघ बᲬा कॉलोनीक एक चᲥर भेल ई छल जे ओऽ पैघ बᲬा कॉलोनीक एक चᲥर भेल ई छल जे ओऽ पैघ बᲬा कॉलोनीक एक चᲥर \nकाᳯट कए सायᳰकल लौटेबाक अपन वच काᳯट कए सायᳰकल लौटेबाक अपन वच काᳯट कए सायᳰकल लौटेबाक अपन वच काᳯट कए सायᳰकल लौटेबाक अपन वचनक पालन निह कएने छल आऽ  घुरलाक बाद दोसर चᲥर लगाऽ कए अबैत छी ई बजैत नक पालन निह कएने छल आऽ घुरलाक बाद दोसर चᲥर लगाऽ कए अबैत छी ई बजैत नक पालन निह कएने छल आऽ घुरलाक बाद दोसर चᲥर लगाऽ कए अबैत छी ई बजैत नक पालन निह कएने छल आऽ घुरलाक बाद दोसर चᲥर लगाऽ कए अबैत छी ई बजैत-- --बजैत बजैत बजैत बजैत \nसायᳰकल लए आगू बᳰढ़ रहल छल। छोटका बेटा ᭃमा याचना करबा सँ सेहो मना कए देने छलिख᭠ह कारण ओऽ सोचैत छलाह जे सायᳰकल लए आगू बᳰढ़ रहल छल। छोटका बेटा ᭃमा याचना करबा सँ सेहो मना कए देने छलिख᭠ह कारण ओऽ सोचैत छलाह जे सायᳰकल लए आगू बᳰढ़ रहल छल। छोटका बेटा ᭃमा याचना करबा सँ सेहो मना कए देने छलिख᭠ह कारण ओऽ सोचैत छलाह जे सायᳰकल लए आगू बᳰढ़ रहल छल। छोटका बेटा ᭃमा याचना करबा सँ सेहो मना कए देने छलिख᭠ह कारण ओऽ सोचैत छलाह जे \nᱟनकर कोनो गलती निह छलि᭠ह। बेश तखन एिह बेर बᲬा सभक े ँ  जखन न᭠द पड़ोसी सभसँ भेँट ᱟनकर कोनो गलती निह छलि᭠ह। बेश तखन एिह बेर बᲬा सभक े ँ  जखन न᭠द पड़ोसी सभसँ भेँट ᱟनकर कोनो गलती निह छलि᭠ह। बेश तखन एिह बेर बᲬा सभक े ँ  जखन न᭠द पड़ोसी सभसँ भेँट ᱟनकर कोनो गलती निह छलि᭠ह। बेश तखन एिह बेर बᲬा सभक े ँ  जखन न᭠द पड़ोसी सभसँ भेँट    करबाबए लेल गेल छलाह तावत धᳯर करबाबए लेल गेल छलाह तावत धᳯर करबाबए लेल गेल छलाह तावत धᳯर करबाबए लेल गेल छलाह तावत धᳯर \nबड़का बेटा तँ पूणᭅतया पन चᲱल ᭭वभावक िवपरीत ᭭वभावक भए  गेल छलाह बड़का बेटा तँ पूणᭅतया पन चᲱल ᭭वभावक िवपरीत ᭭वभावक भए  गेल छलाह बड़का बेटा तँ पूणᭅतया पन चᲱल ᭭वभावक िवपरीत ᭭वभावक भए  गेल छलाह बड़का बेटा तँ पूणᭅतया पन चᲱल ᭭वभावक िवपरीत ᭭वभावक भए  गेल छलाह, , , , मुदा छोट बेटा अपन ᭭वभाव पर दुराᮕह करैत ि᭭थर मुदा छोट बेटा अपन ᭭वभाव पर दुराᮕह करैत ि᭭थर मुदा छोट बेटा अपन ᭭वभाव पर दुराᮕह करैत ि᭭थर मुदा छोट बेटा अपन ᭭वभाव पर दुराᮕह करैत ि᭭थर \nछलाह। छलाह। छलाह। छलाह। \n(अनुवतᭅते) \n४४ ४४.. ..महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞     \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n15   \n \n    महाभारत महाभारत महाभारत महाभारत –– ––गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र(( ((आआ आआगाँगाँ गाँगाँ)) ))                                        ------ ------ ------ ------    \n४४ ४४.. ..िवराट पवᭅिवराट पवᭅिवराट पवᭅिवराट पवᭅ \n     \nपूणᭅ भेल वनवासक पूणᭅ भेल वनवासक पूणᭅ भेल वनवासक पूणᭅ भेल वनवासक वषᭅ बारह अतीत वषᭅ बारह अतीत वषᭅ बारह अतीत वषᭅ बारह अतीत,, ,, \nएक वषᭅक छल अ᭄ातवास बड़ कᳯठन एक वषᭅक छल अ᭄ातवास बड़ कᳯठन एक वषᭅक छल अ᭄ातवास बड़ कᳯठन एक वषᭅक छल अ᭄ातवास बड़ कᳯठन,, ,, \nदुयᲃधनक ेँ  यᳰद ᱟनक संक े तक चलए पता दुयᲃधनक ेँ  यᳰद ᱟनक संक े तक चलए पता दुयᲃधनक ेँ  यᳰद ᱟनक संक े तक चलए पता दुयᲃधनक ेँ  यᳰद ᱟनक संक े तक चलए पता,, ,, \nपुिन ᳇ादश वषᭅक वनवासक छल ᮧथा। पुिन ᳇ादश वषᭅक वनवासक छल ᮧथा। पुिन ᳇ादश वषᭅक वनवासक छल ᮧथा। पुिन ᳇ादश वषᭅक वनवासक छल ᮧथा। \n     \nᮧातःकाल सभ िवदा भेलाह िवराट नगर ᳰदिश ᮧातःकाल सभ िवदा भेलाह िवराट नगर ᳰदिश ᮧातःकाल सभ िवदा भेलाह िवराट नगर ᳰदिश ᮧातःकाल सभ िवदा भेलाह िवराट नगर ᳰदिश,, ,, \nक ं क ना᳜ा धमᭅराज ᮩाᳬण वेश धाᳯरत िमिल। क ं क ना᳜ा धमᭅराज ᮩाᳬण वेश धाᳯरत िमिल। क ं क ना᳜ा धमᭅराज ᮩाᳬण वेश धाᳯरत िमिल। क ं क ना᳜ा धमᭅराज ᮩाᳬण वेश धाᳯरत िमिल। \nकौड़ी आऽ चतुरंग गोटीसँ िवराटराजक मोन लगाएब कौड़ी आऽ चतुरंग गोटीसँ िवराटराजक मोन लगाएब कौड़ी आऽ चतुरंग गोटीसँ िवराटराजक मोन लगाएब कौड़ी आऽ चतुरंग गोटीसँ िवराटराजक मोन लगाएब,, ,, \nभीम बिन भीम बिन भीम बिन भीम बिन पाचक नाम व᭨लभक पाकशाला स᭥हारिथ। पाचक नाम व᭨लभक पाकशाला स᭥हारिथ। पाचक नाम व᭨लभक पाकशाला स᭥हारिथ। पाचक नाम व᭨लभक पाकशाला स᭥हारिथ। \nिवराटक पुᮢीक ेँ  संगीत नृ᭜य अजुᭅन िवराटक पुᮢीक ेँ  संगीत नृ᭜य अजुᭅन िवराटक पुᮢीक ेँ  संगीत नृ᭜य अजुᭅन िवराटक पुᮢीक ेँ  संगीत नृ᭜य अजुᭅन,, ,, \nनारी वृह᳖ला बिन िसखाबथुनारी वृह᳖ला बिन िसखाबथुनारी वृह᳖ला बिन िसखाबथुनारी वृह᳖ला बिन िसखाबथु, , ,, \nᮕंिथक नामसँ नक ु ल अ᳡क करए रखबाᳯर ᮕंिथक नामसँ नक ु ल अ᳡क करए रखबाᳯर ᮕंिथक नामसँ नक ु ल अ᳡क करए रखबाᳯर ᮕंिथक नामसँ नक ु ल अ᳡क करए रखबाᳯर,, ,, \nसहदेवक नाम तंᮢपाल भेल करिथ चरबािह। सहदेवक नाम तंᮢपाल भेल करिथ चरबािह। सहदेवक नाम तंᮢपाल भेल करिथ चरबािह। सहदेवक नाम तंᮢपाल भेल करिथ चरबािह। \nरानीक ेँ  सजाबिथ ᮤौपदी नाम धᳯर सैर᭠ᮥीक। रानीक ेँ  सजाबिथ ᮤौपदी नाम धᳯर सैर᭠ᮥीक। रानीक ेँ  सजाबिथ ᮤौपदी नाम धᳯर सैर᭠ᮥीक। रानीक ेँ  सजाबिथ ᮤौपदी नाम धᳯर सैर᭠ᮥीक। \nसभ ई सोिच नुकाओल अᳫ सभ ई सोिच नुकाओल अᳫ सभ ई सोिच नुकाओल अᳫ सभ ई सोिच नुकाओल अᳫ- - --शᳫ शᳫ शᳫ शᳫ, , ,, \nशाखा िबच शाखा िबच शाखा िबच शाखा िबच शमी शमी शमी शमी-- --वृᭃ एकटा िवशालमे। वृᭃ एकटा िवशालमे। वृᭃ एकटा िवशालमे। वृᭃ एकटा िवशालमे। \nजखन वेश धᳯर पᱟचलाह िवराट राजा लग जखन वेश धᳯर पᱟचलाह िवराट राजा लग जखन वेश धᳯर पᱟचलाह िवराट राजा लग जखन वेश धᳯर पᱟचलाह िवराट राजा लग,, ,, \n᭭वीकारलि᭠ह ओऽ सभटा ᮧाथᭅना ᭭वतः। ᭭वीकारलि᭠ह ओऽ सभटा ᮧाथᭅना ᭭वतः। ᭭वीकारलि᭠ह ओऽ सभटा ᮧाथᭅना ᭭वतः। ᭭वीकारलि᭠ह ओऽ सभटा ᮧाथᭅना ᭭वतः। \nᳰदन छल बीित रहल मुदा रानी सुदे᭬णाक ᳰदन छल बीित रहल मुदा रानी सुदे᭬णाक ᳰदन छल बीित रहल मुदा रानी सुदे᭬णाक ᳰदन छल बीित रहल मुदा रानी सुदे᭬णाक,, ,,  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n16   \n \nभाय छल कᳱचक दु᳥ देिख सैर᭠ᮥी भेल मु᭏ध। भाय छल कᳱचक दु᳥ देिख सैर᭠ᮥी भेल मु᭏ध। भाय छल कᳱचक दु᳥ देिख सैर᭠ᮥी भेल मु᭏ध। भाय छल कᳱचक दु᳥ देिख सैर᭠ᮥी भेल मु᭏ध। \nबिहनसँ पूछल कोन देशक राजक ु मारी छिथ ई बिहनसँ पूछल कोन देशक राजक ु मारी छिथ ई बिहनसँ पूछल कोन देशक राजक ु मारी छिथ ई बिहनसँ पूछल कोन देशक राजक ु मारी छिथ ई,, ,, \nकहल बिहन निह कहल बिहन निह कहल बिहन निह कहल बिहन निह, , , , छी िनक ृ ᳥ दासी ई। छी िनक ृ ᳥ दासी ई। छी िनक ृ ᳥ दासी ई। छी िनक ृ ᳥ दासी ई। \nमुदा मुदा मुदा मुदा कᳱचक पᱟँिच ᮤौपदी लग बाजल कᳱचक पᱟँिच ᮤौपदी लग बाजल कᳱचक पᱟँिच ᮤौपदी लग बाजल कᳱचक पᱟँिच ᮤौपदी लग बाजल, , ,, \nसु᭠दरी दास बनाऊ हम मु᭏ध पागल। सु᭠दरी दास बनाऊ हम मु᭏ध पागल। सु᭠दरी दास बनाऊ हम मु᭏ध पागल। सु᭠दरी दास बनाऊ हम मु᭏ध पागल। \nसैर᭠ᮥी कहलि᭠ह सैर᭠ᮥी कहलि᭠ह सैर᭠ᮥी कहलि᭠ह सैर᭠ᮥी कहलि᭠ह, , , , हम िववािहता एकदासी हम िववािहता एकदासी हम िववािहता एकदासी हम िववािहता एकदासी,, ,, \nअहाँक पािलता छी निह पुिन गप ई बाजी। अहाँक पािलता छी निह पुिन गप ई बाजी। अहाँक पािलता छी निह पुिन गप ई बाजी। अहाँक पािलता छी निह पुिन गप ई बाजी। \nमुदा कᳱचक बिहिनसँ पुिन अनुरोध कएलक। मुदा कᳱचक बिहिनसँ पुिन अनुरोध कएलक। मुदा कᳱचक बिहिनसँ पुिन अनुरोध कएलक। मुदा कᳱचक बिहिनसँ पुिन अनुरोध कएलक। \nपवᭅ ᳰदन सुदे᭬णा ᳰकछ ु  व᭭तु अनबा हेतु कहलक पवᭅ ᳰदन सुदे᭬णा ᳰकछ ु  व᭭तु अनबा हेतु कहलक पवᭅ ᳰदन सुदे᭬णा ᳰकछ ु  व᭭तु अनबा हेतु कहलक पवᭅ ᳰदन सुदे᭬णा ᳰकछ ु  व᭭तु अनबा हेतु कहलक,, ,, \nसैर᭠ᮥीक ेँ  कᳱचक लग जाए तकरा आनए पठेलक सैर᭠ᮥीक ेँ  कᳱचक लग जाए तकरा आनए पठेलक सैर᭠ᮥीक ेँ  कᳱचक लग जाए तकरा आनए पठेलक सैर᭠ᮥीक ेँ  कᳱचक लग जाए तकरा आनए पठेलक।। ।। \nमुदा ओतए देिख वासनाक आँिख भागिल मुदा ओतए देिख वासनाक आँिख भागिल मुदा ओतए देिख वासनाक आँिख भागिल मुदा ओतए देिख वासनाक आँिख भागिल,, ,, \nभीमसँ जाए बाजिल िधक पा᭛डवक ेँ  कहिल। भीमसँ जाए बाजिल िधक पा᭛डवक ेँ  कहिल। भीमसँ जाए बाजिल िधक पा᭛डवक ेँ  कहिल। भीमसँ जाए बाजिल िधक पा᭛डवक ेँ  कहिल। \nभीम बाजल आब जे ओऽ भेँट होअए भीम बाजल आब जे ओऽ भेँट होअए भीम बाजल आब जे ओऽ भेँट होअए भीम बाजल आब जे ओऽ भेँट होअए,, ,, \nनाᲷशालामे बजाऊ आध राित सोचब फ े र ई नाᲷशालामे बजाऊ आध राित सोचब फ े र ई नाᲷशालामे बजाऊ आध राित सोचब फ े र ई नाᲷशालामे बजाऊ आध राित सोचब फ े र ई,, ,, \nहमरा कᳱ करबाक अिछ ओिह दु᳥क ेँ  ओतए। हमरा कᳱ करबाक अिछ ओिह दु᳥क ेँ  ओतए। हमरा कᳱ करबाक अिछ ओिह दु᳥क ेँ  ओतए। हमरा कᳱ करबाक अिछ ओिह दु᳥क ेँ  ओतए। \nकᳱचक िवराटक सेनाक ᮧमुख सेहो छल कᳱचक िवराटक सेनाक ᮧमुख सेहो छल कᳱचक िवराटक सेनाक ᮧमुख सेहो छल कᳱचक िवराटक सेनाक ᮧमुख सेहो छल,, ,, \nसैर᭠ᮥीक आमंᮢणक े ँ  निह बूिझ पहँचल अभागल। सैर᭠ᮥीक आमंᮢणक े ँ  निह बूिझ पहँचल अभागल। सैर᭠ᮥीक आमंᮢणक े ँ  निह बूिझ पहँचल अभागल। सैर᭠ᮥीक आमंᮢणक े ँ  निह बूिझ पहँचल अभागल। \nᳫी ᳫी ᳫी ᳫी    वेष धरने भीम ओतए ᮧतीिᭃत वेष धरने भीम ओतए ᮧतीिᭃत वेष धरने भीम ओतए ᮧतीिᭃत वेष धरने भीम ओतए ᮧतीिᭃत, , ,, \nक े श पकिड़ पटकल क े श पकिड़ पटकल क े श पकिड़ पटकल क े श पकिड़ पटकल, , , , लात हाथ मारल खीचकक ेँ  ओतिह। लात हाथ मारल खीचकक ेँ  ओतिह। लात हाथ मारल खीचकक ेँ  ओतिह। लात हाथ मारल खीचकक ेँ  ओतिह। \nभोर होइत ई गप पसᳯर गेल चाᱨ ᳰदिश भोर होइत ई गप पसᳯर गेल चाᱨ ᳰदिश भोर होइत ई गप पसᳯर गेल चाᱨ ᳰदिश भोर होइत ई गप पसᳯर गेल चाᱨ ᳰदिश, , ,, \nकᳱचकक ेँ  मारल गंधवᭅपित सैरंᮥीक। कᳱचकक ेँ  मारल गंधवᭅपित सैरंᮥीक। कᳱचकक ेँ  मारल गंधवᭅपित सैरंᮥीक। कᳱचकक ेँ  मारल गंधवᭅपित सैरंᮥीक। \n   Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n17   \n \n    (अनुवतᭅते)  \n५५ ५५. . . . कथा कथा कथा कथा    \n११. \nसंगीत संगीत संगीत संगीत \n““ ““गबैया पᳯरबार छैक। तान जँ चढ़ैत छैक तँ उतᳯरते निञ छैकगबैया पᳯरबार छैक। तान जँ चढ़ैत छैक तँ उतᳯरते निञ छैक गबैया पᳯरबार छैक। तान जँ चढ़ैत छैक तँ उतᳯरते निञ छैक गबैया पᳯरबार छैक। तान जँ चढ़ैत छैक तँ उतᳯरते निञ छैक”” ””।। ।। \n““ ““एकसँ एक किबकाठी सभटा एकसँ एक किबकाठी सभटा एकसँ एक किबकाठी सभटा एकसँ एक किबकाठी सभटा, , , , पᳯरबारमे ᭍यो गप छोड़बामे ककरोसँ कम निह पᳯरबारमे ᭍यो गप छोड़बामे ककरोसँ कम निह पᳯरबारमे ᭍यो गप छोड़बामे ककरोसँ कम निह पᳯरबारमे ᭍यो गप छोड़बामे ककरोसँ कम निह”” ””।। ।। \n““ ““से कᳱ कहैत िछयैक। पᳯरबारक कोन कथा से कᳱ कहैत िछयैक। पᳯरबारक कोन कथा से कᳱ कहैत िछयैक। पᳯरबारक कोन कथा से कᳱ कहैत िछयैक। पᳯरबारक कोन कथा, , , , सौ ँसे टोल मे सभटा किबकाᳯठये भेटत सौँसे टोल मे सभटा किबकाᳯठये भेटत सौँसे टोल मे सभटा किबकाᳯठये भेटत सौँसे टोल मे सभटा किबकाᳯठये भेटत”” ””।। ।। \n     \nउᳰदतक हारमोिनयमक तानक िववेचन सौ ँसे गाम कए रहल छल। उᳰदतक हारमोिनयमक तानक िववेचन सौ ँसे गाम कए रहल छल। उᳰदतक हारमोिनयमक तानक िववेचन सौ ँसे गाम कए रहल छल। उᳰदतक हारमोिनयमक तानक िववेचन सौ ँसे गाम कए रहल छल। \nउᳰदतक बाबू आऽ काका दुनू गोटे ब᲻ पैघ गबै᭦या रहिथ। खा नदानी गायन आऽ वादन ᮧितभा ᱟनका लोकिन उᳰदतक बाबू आऽ काका दुनू गोटे ब᲻ पैघ गबै᭦या रहिथ। खा नदानी गायन आऽ वादन ᮧितभा ᱟनका लोकिन उᳰदतक बाबू आऽ काका दुनू गोटे ब᲻ पैघ गबै᭦या रहिथ। खा नदानी गायन आऽ वादन ᮧितभा ᱟनका लोकिन उᳰदतक बाबू आऽ काका दुनू गोटे ब᲻ पैघ गबै᭦या रहिथ। खा नदानी गायन आऽ वादन ᮧितभा ᱟनका लोकिनक र᭍ᱫमे छलि᭠ह। उ ᳰदत क र᭍ᱫमे छलि᭠ह। उᳰदत क र᭍ᱫमे छलि᭠ह। उᳰदत क र᭍ᱫमे छलि᭠ह। उᳰदत \nपाँचे वषᭅसँ संगीत सीखय लागल छलाह पाँचे वषᭅसँ संगीत सीखय लागल छलाह पाँचे वषᭅसँ संगीत सीखय लागल छलाह पाँचे वषᭅसँ संगीत सीखय लागल छलाह, , , , ᱟनकर ᭭वरक ᭭वाभािवक उदाᱫ आऽ अनुदाᱫ ᭭वᱨपसँ िपता मु᭏ ध भए जाइत छलाह। मुदा ᱟनकर ᭭वरक ᭭वाभािवक उदाᱫ आऽ अनुदाᱫ ᭭वᱨपसँ िपता मु᭏ध भए जाइत छलाह। मुदा ᱟनकर ᭭वरक ᭭वाभािवक उदाᱫ आऽ अनुदाᱫ ᭭वᱨपसँ िपता मु᭏ध भए जाइत छलाह। मुदा ᱟनकर ᭭वरक ᭭वाभािवक उदाᱫ आऽ अनुदाᱫ ᭭वᱨपसँ िपता मु᭏ध भए जाइत छलाह। मुदा \nगामक लोकक संगीतक ᭄ान अ᳥जाममे मृदंग गामक लोकक संगीतक ᭄ान अ᳥जाममे मृदंग गामक लोकक संगीतक ᭄ान अ᳥जाममे मृदंग गामक लोकक संगीतक ᭄ान अ᳥जाममे मृदंग, , , , झाइल आऽ हारमोिनयम बजेबा तक आऽ िन᳸द᳥ वा᭍यक े ँ  गएबा तक सीिमत छल झाइल आऽ हारमोिनयम बजेबा तक आऽ िन᳸द᳥ वा᭍यक े ँ  गएबा तक सीिमत छल झाइल आऽ हारमोिनयम बजेबा तक आऽ िन᳸द᳥ वा᭍यक े ँ  गएबा तक सीिमत छल झाइल आऽ हारमोिनयम बजेबा तक आऽ िन᳸द᳥ वा᭍यक े ँ  गएबा तक सीिमत छल, , , , आऽ आऽ आऽ आऽ \nसे ᮧा से ᮧा से ᮧा से ᮧायः सभ गोटे सहज ᱨपे ँ कए लैत छलाह। आ᭑ल लोकिनक रा᭔य ᭓ल यः सभ गोटे सहज ᱨपे ँ कए लैत छलाह। आ᭑ल लोकिनक रा᭔य ᭓ल यः सभ गोटे सहज ᱨपे ँ कए लैत छलाह। आ᭑ल लोकिनक रा᭔य ᭓ल यः सभ गोटे सहज ᱨपे ँ कए लैत छलाह। आ᭑ल लोकिनक रा᭔य ᭓ल, , , , मैकाले महोदय सं᭭क ृ त िशᭃाक ᭭थान पर आ᭑ल भाषा मैकाले महोदय सं᭭क ृ त िशᭃाक ᭭थान पर आ᭑ल भाषा मैकाले महोदय सं᭭क ृ त िशᭃाक ᭭थान पर आ᭑ल भाषा मैकाले महोदय सं᭭क ृ त िशᭃाक ᭭थान पर आ᭑ल भाषा \nअनबा पर उताᱨ छलाह। उᳰदतक िपताजी एिहसँ संबंिधत एकटा कथा कहैत छलाह। मैकाले महोदय जखन भारत अएलाह तँ एकटा अनबा पर उताᱨ छलाह। उᳰदतक िपताजी एिहसँ संबंिधत एकटा कथा कहैत छलाह। मैकाले महोदय जखन भारत अएलाह तँ एकटा अनबा पर उताᱨ छलाह। उᳰदतक िपताजी एिहसँ संबंिधत एकटा कथा कहैत छलाह। मैकाले महोदय जखन भारत अएलाह तँ एकटा अनबा पर उताᱨ छलाह। उᳰदतक िपताजी एिहसँ संबंिधत एकटा कथा कहैत छलाह। मैकाले महोदय जखन भारत अएलाह तँ एकटा \nगे᭭ट हाउसमे ठहरल छलाह। िखड़कᳱसँ बाहर देिख रहल छला गे᭭ट हाउसमे ठहरल छलाह। िखड़कᳱसँ बाहर देिख रहल छला गे᭭ट हाउसमे ठहरल छलाह। िखड़कᳱसँ बाहर देिख रहल छला गे᭭ट हाउसमे ठहरल छलाह। िखड़कᳱसँ बाहर देिख रहल छलाह तँ देखलि᭠ह जे गे᭭ट हाउसक मैनेजर पᳯरसरमे ᮧवेश कए रहल छला ह ह तँ देखलि᭠ह जे गे᭭ट हाउसक मैनेजर पᳯरसरमे ᮧवेश कए रह ल छलाह ह तँ देखलि᭠ह जे गे᭭ट हाउसक मैनेजर पᳯरसरमे ᮧवेश कए रह ल छलाह ह तँ देखलि᭠ह जे गे᭭ट हाउसक मैनेजर पᳯरसरमे ᮧवेश कए रह ल छलाह, , , , \nआऽ ᮧवेश कएला उᱫर गे᭭ट हाउसक दरबानक े ँ  पैर छ ु िब कए ᮧणाम कएलि᭠ह। बादमे जखन मैकाले ᱟनकासँ पु छलि᭠ह आऽ ᮧवेश कएला उᱫर गे᭭ट हाउसक दरबानक े ँ  पैर छ ु िब कए ᮧणाम कएलि᭠ह। बादमे जखन मैकाले ᱟनकासँ पु छलि᭠ह आऽ ᮧवेश कएला उᱫर गे᭭ट हाउसक दरबानक े ँ  पैर छ ु िब कए ᮧणाम कएलि᭠ह। बादमे जखन मैकाले ᱟनकासँ पु छलि᭠ह आऽ ᮧवेश कएला उᱫर गे᭭ट हाउसक दरबानक े ँ  पैर छ ु िब कए ᮧणाम कएलि᭠ह। बादमे जखन मैकाले ᱟनकासँ पु छलि᭠ह, , , , जे अहाँ जे अहाँ जे अहाँ जे अहाँ \nमैनेजर छी आऽ तखन सामा᭠य दरबानक ेँ  पैर छ ु िब ᳰकएक ᮧणाम कए रहल छलᱟँ। एिह पर ᱟ मैनेजर छी आऽ तखन सामा᭠य दरबानक ेँ  पैर छ ु िब ᳰकएक ᮧणाम कए रहल छलᱟँ। एिह पर ᱟ मैनेजर छी आऽ तखन सामा᭠य दरबानक ेँ  पैर छ ु िब ᳰकएक ᮧणाम कए रहल छलᱟँ। एिह पर ᱟ मैनेजर छी आऽ तखन सामा᭠य दरबानक ेँ  पैर छ ु िब ᳰकएक ᮧणाम कए रहल छलᱟँ। एिह पर ᱟनका ᮧ᭜युᱫर भ ेटलि᭠ह नका ᮧ᭜युᱫर भेटलि᭠ह नका ᮧ᭜युᱫर भेटलि᭠ह नका ᮧ᭜युᱫर भेटलि᭠ह, , , , जे ओऽ सामा᭠य जे ओऽ सामा᭠य जे ओऽ सामा᭠य जे ओऽ सामा᭠य \nदरबान निञ छल वरन् सं᭭क ृ त᭄ सेहो छल। तािह ᳰदन मैकाले स ोिच लेलि᭠ह जे भारतक ेँ  परािजत करबाक लेल भारतक सं᭭क ृ ितक ेँ  न᳥ दरबान निञ छल वरन् सं᭭क ृ त᭄ सेहो छल। तािह ᳰदन मैकाले स ोिच लेलि᭠ह जे भारतक ेँ  परािजत करबाक लेल भारतक सं᭭क ृ ितक ेँ  न᳥ दरबान निञ छल वरन् सं᭭क ृ त᭄ सेहो छल। तािह ᳰदन मैकाले स ोिच लेलि᭠ह जे भारतक ेँ  परािजत करबाक लेल भारतक सं᭭क ृ ितक ेँ  न᳥ दरबान निञ छल वरन् सं᭭क ृ त᭄ सेहो छल। तािह ᳰदन मैकाले स ोिच लेलि᭠ह जे भारतक ेँ  परािजत करबाक लेल भारतक सं᭭क ृ ितक ेँ  न᳥ \nकरए पड़त। आऽ एिह लेल सं᭭क ृ तक ेँ  न᳥ करबाक ᮧण लेलि᭠ह करए पड़त। आऽ एिह लेल सं᭭क ृ तक ेँ  न᳥ करबाक ᮧण लेलि᭠ह करए पड़त। आऽ एिह लेल सं᭭क ृ तक ेँ  न᳥ करबाक ᮧण लेलि᭠ह करए पड़त। आऽ एिह लेल सं᭭क ृ तक ेँ  न᳥ करबाक ᮧण लेलि᭠ह, , , , जकर अछैत भारतीय कला संगीत आऽ सं᭭क ृ ितसँ परा जकर अछैत भारतीय कला संगीत आऽ सं᭭क ृ ितसँ परा जकर अछैत भारतीय कला संगीत आऽ सं᭭क ृ ितसँ परा जकर अछैत भारतीय कला संगीत आऽ सं᭭क ृ ितसँ पराङमुख भए ङमुख भए ङमुख भए ङमुख भए \nजएताह। अ᭭तु तावत जएताह। अ᭭तु तावत जएताह। अ᭭तु तावत जएताह। अ᭭तु तावत, , , , उᳰदत एिह तरहक वातावरणमे आगाँ बढ़ए लगलाह। अङरेज लोक िन ᳇ारा पा᳟ा᭜य स᭑गीतक े ँ  अनबाक उᳰदत एिह तरहक वातावरणमे आगाँ बढ़ए लगलाह। अङरेज लोकिन  ᳇ारा पा᳟ा᭜य स᭑गीतक े ँ  अनबाक उᳰदत एिह तरहक वातावरणमे आगाँ बढ़ए लगलाह। अङरेज लोकिन  ᳇ारा पा᳟ा᭜य स᭑गीतक े ँ  अनबाक उᳰदत एिह तरहक वातावरणमे आगाँ बढ़ए लगलाह। अङरेज लोकिन  ᳇ारा पा᳟ा᭜य स᭑गीतक े ँ  अनबाक \nᮧयासक पलु᭭कर ᮧयासक पलु᭭कर ᮧयासक पलु᭭कर ᮧयासक पलु᭭कर, , , , भातख᭛डे आऽ रामामा᭜य ᳇ारा देल गेल समीचीन उᱫर िशᭃाक ᭃ ेᮢमे ᳰकएक निञ भए सकल भातख᭛डे आऽ रामामा᭜य ᳇ारा देल गेल समीचीन उᱫर िशᭃाक ᭃेᮢ मे ᳰकएक निञ भए सकल भातख᭛डे आऽ रामामा᭜य ᳇ारा देल गेल समीचीन उᱫर िशᭃाक ᭃेᮢ मे ᳰकएक निञ भए सकल भातख᭛डे आऽ रामामा᭜य ᳇ारा देल गेल समीचीन उᱫर िशᭃाक ᭃेᮢ मे ᳰकएक निञ भए सकल, , , , उᳰदतक बाल मोन उᳰदतक बाल मोन उᳰदतक बाल मोन उᳰदतक बाल मोन \nअक ु लाइत छल। अ᭭तु तावत उᳰदत अक ु लाइत छल। अ᭭तु तावत उᳰदत अक ु लाइत छल। अ᭭तु तावत उᳰदत अक ु लाइत छल। अ᭭तु तावत उᳰदत    संगीतो᳍ारक भातख᭛डेक े ँ  आदशᭅ बनाए आगाँ बढ़ए लगलाह। लोक गबै᭦या कहए तँ कोनो बात  संगीतो᳍ारक भातख᭛डेक े ँ  आदशᭅ बनाए आगाँ बढ़ए लगलाह। लोक गबै᭦या कहए तँ कोनो बात  संगीतो᳍ारक भातख᭛डेक े ँ  आदशᭅ बनाए आगाँ बढ़ए लगलाह। लोक गबै᭦या कहए तँ कोनो बात  संगीतो᳍ारक भातख᭛डेक े ँ  आदशᭅ बनाए आगाँ बढ़ए लगलाह। लोक गबै᭦या कहए तँ कोनो बात  \nनिह निह निह निह, , , , एक ᳰदन आएत जखन एिह गबै᭦याक सोझाँ सम᭭त अख᭛ड भारतक मनिस ᮰᳍ासँ देखत एक ᳰदन आएत जखन एिह गबै᭦याक सोझाँ सम᭭त अख᭛ड भारतक मन िस ᮰᳍ासँ देखत एक ᳰदन आएत जखन एिह गबै᭦याक सोझाँ सम᭭त अख᭛ड भारतक मन िस ᮰᳍ासँ देखत एक ᳰदन आएत जखन एिह गबै᭦याक सोझाँ सम᭭त अख᭛ड भारतक मन िस ᮰᳍ासँ देखत, , , , अ᭭तु तावत। अ᭭तु तावत। अ᭭तु तावत। अ᭭तु तावत। \nकाका आऽ िपताक संरᭃणमे गामक रामलीला मंडली ᳇ारा ᮧ᭭तुत कएल जायबला नाटकमे सेहो उᳰद काका आऽ िपताक संरᭃणमे गामक रामलीला मंडली ᳇ारा ᮧ᭭तुत कएल जायबला नाटकमे सेहो उᳰद काका आऽ िपताक संरᭃणमे गामक रामलीला मंडली ᳇ारा ᮧ᭭तुत कएल जायबला नाटकमे सेहो उᳰद काका आऽ िपताक संरᭃणमे गामक रामलीला मंडली ᳇ारा ᮧ᭭तुत कएल जायबला नाटकमे सेहो उᳰदत भाग लैत छलाह त भाग लैत छलाह त भाग लैत छलाह त भाग लैत छलाह, , , , ᱟनकर ᱟनकर ᱟनकर ᱟनकर \nगाओल गीत गाममे सभक ठोर पर आिब गेल छल। मुदा खेती बार ी तेहन सन निह छलि᭠ह। एक बीघा बटाइ करैत जाइत छलाह गाओल गीत गाममे सभक ठोर पर आिब गेल छल। मुदा खेती बार ी तेहन सन निह छलि᭠ह। एक बीघा बटाइ करैत जाइत छलाह गाओल गीत गाममे सभक ठोर पर आिब गेल छल। मुदा खेती बार ी तेहन सन निह छलि᭠ह। एक बीघा बटाइ करैत जाइत छलाह गाओल गीत गाममे सभक ठोर पर आिब गेल छल। मुदा खेती बार ी तेहन सन निह छलि᭠ह। एक बीघा बटाइ करैत जाइत छलाह, , , , सेहो सेहो सेहो सेहो \nसुनए पड़ि᭠ह जे गबै᭦याजी बुते कᳱ खेती कएल होएति᭠ह सुनए पड़ि᭠ह जे गबै᭦याजी बुते कᳱ खेती कएल होएति᭠ह सुनए पड़ि᭠ह जे गबै᭦याजी बुते कᳱ खेती कएल होएति᭠ह सुनए पड़ि᭠ह जे गबै᭦याजी बुते कᳱ खेती कएल होएति᭠ह, , , , मुँहसँ गओनाइ आऽ हाथसँ काज करबामे ब᲻ अंतर छैक। मुँहसँ गओनाइ आऽ हाथसँ काज करबामे ब᲻ अंतर छैक। मुँहसँ गओनाइ आऽ हाथसँ काज करबामे ब᲻ अंतर छैक। मुँहसँ गओनाइ आऽ हाथसँ काज करबामे ब᲻ अंतर छैक। \nजीवनक रथ आगाँ बढ़ैत रहैत मुदा जीवनक रथ आगाँ बढ़ैत रहैत मुदा जीवनक रथ आगाँ बढ़ैत रहैत मुदा जीवनक रथ आगाँ बढ़ैत रहैत मुदा    िवदेशीक शासनमे सेहो धᳯर संभव निह होइत छल। कखनो हैज ा तँ कखनो ᭡लेग तँ कखनो िवदेशीक शासनमे सेहो धᳯर संभव निह होइत छल। कखनो हैजा  तँ कखनो ᭡लेग तँ कखनो िवदेशीक शासनमे सेहो धᳯर संभव निह होइत छल। कखनो हैजा  तँ कखनो ᭡लेग तँ कखनो िवदेशीक शासनमे सेहो धᳯर संभव निह होइत छल। कखनो हैजा  तँ कखनो ᭡लेग तँ कखनो \nमलेᳯरआ। अिहना एक बेर गाममे ᭡लेग पसरल। लोक एक गोटाक े ँ  डािह कए आबय तँ गाम पर दोसर ᳞िᲦ मृत पड़ल रहैत छल। मलेᳯरआ। अिहना एक बेर गाममे ᭡लेग पसरल। लोक एक गोटाक े ँ  डािह कए आबय तँ गाम पर दोसर ᳞िᲦ मृत पड़ल रहैत छल। मलेᳯरआ। अिहना एक बेर गाममे ᭡लेग पसरल। लोक एक गोटाक े ँ  डािह कए आबय तँ गाम पर दोसर ᳞िᲦ मृत पड़ल रहैत छल। मलेᳯरआ। अिहना एक बेर गाममे ᭡लेग पसरल। लोक एक गोटाक े ँ  डािह कए आबय तँ गाम पर दोसर ᳞िᲦ मृत पड़ल रहैत छल। \nउᳰदतक मायक ेँ  सेहो पेट आऽ नाक चलय लगलि᭠ह उᳰदतक मायक ेँ  सेहो पेट आऽ नाक चलय लगलि᭠ह उᳰदतक मायक ेँ  सेहो पेट आऽ नाक चलय लगलि᭠ह उᳰदतक मायक ेँ  सेहो पेट आऽ नाक चलय लगलि᭠ह, , , , देह आिग जेकाँ जड़ैत रहि᭠ह देह आिग जेकाँ जड़ैत रहि᭠ह देह आिग जेकाँ जड़ैत रहि᭠ह देह आिग जेकाँ जड़ैत रहि᭠ह, , , , मुदा मुदा मुदा मुदा बेटाक ेँ  लग निह आबय देिथ᭠ह जे कतᱟ ᱟनको बेटाक ेँ  लग निह आबय देिथ᭠ह जे कतᱟ ᱟनको बेटाक ेँ  लग निह आबय देिथ᭠ह जे कतᱟ ᱟनको बेटाक ेँ  लग निह आबय देिथ᭠ह जे कतᱟ ᱟनको \n᭡लेग निह भए जाइ᭠ह। दू ᳰदनुका बाद बेचारी दुिनयाँ छोिड़ देलि᭠ह। दुनू᭡लेग निह भए जाइ᭠ह। दू ᳰदनुका बाद बेचारी दुिनयाँ छोिड़ देलि᭠ह। दुनू᭡लेग निह भए जाइ᭠ह। दू ᳰदनुका बाद बेचारी दुिनयाँ छोिड़ देलि᭠ह। दुनू᭡लेग निह भए जाइ᭠ह। दू ᳰदनुका बाद बेचारी दुिनयाँ छोिड़ देलि᭠ह। दुनू-- --बाप बेटा दाह सं᭭कार कए अएलाह। दुनू गोटेक आँिखमे नोर  बाप बेटा दाह सं᭭कार कए अएलाह। दुनू गोटेक आँिखमे नोर बाप बेटा दाह सं᭭कार कए अएलाह। दुनू गोटेक आँिखमे नोर बाप बेटा दाह सं᭭कार कए अएलाह। दुनू गोटेक आँिखमे नोर  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n18   \n \nजेना सुखा गेल छलि᭠ह। िपता गुम जेना सुखा गेल छलि᭠ह। िपता गुम जेना सुखा गेल छलि᭠ह। िपता गुम जेना सुखा गेल छलि᭠ह। िपता गुम-- --सुम रहए लगलाह। क᭛ठसँ ᭭वर निह िनकलि᭠ह सुम रहए लगलाह। क᭛ठसँ ᭭वर निह िनकलि᭠ह सुम रहए लगलाह। क᭛ठसँ ᭭वर निह िनकलि᭠ह सुम रहए लगलाह। क᭛ठसँ ᭭वर निह िनकलि᭠ह, , , , मुदा ह᭭त पᳯरचालनसँ मुदा ह᭭त पᳯरचालनसँ मुदा ह᭭त पᳯरचालनसँ मुदा ह᭭त पᳯरचालनसँ बेटाक ेँ  अ᭤यास कराबिथ। बेटाक ेँ  अ᭤यास कराबिथ। बेटाक ेँ  अ᭤यास कराबिथ। बेटाक ेँ  अ᭤यास कराबिथ। \nदूदू दूदू-- --तीन बषᭅ बीतल उᳰदतक बयस वैह तीन बषᭅ बीतल उᳰदतक बयस वैह तीन बषᭅ बीतल उᳰदतक बयस वैह तीन बषᭅ बीतल उᳰदतक बयस वैह १० १० १० १०-- --११ ११ ११ ११ साल होएति᭠ह आᳰक िपताक ेँ  मलेᳯरआ पकिड़ लेलकि᭠ह। साल होएति᭠ह आᳰक िपताक ेँ  मलेᳯरआ पकिड़ लेलकि᭠ह। साल होएति᭠ह आᳰक िपताक ेँ  मलेᳯरआ पकिड़ लेलकि᭠ह। साल होएति᭠ह आᳰक िपताक ेँ  मलेᳯरआ पकिड़ लेलकि᭠ह। \nराितमे िन᭠द निह होइ᭠ह। िसरमामे भातख᭛डे ᭭वरिलिप रहैत छलि᭠ह राितमे िन᭠द निह होइ᭠ह। िसरमामे भातख᭛डे ᭭वरिलिप रहैत छलि᭠ह राितमे िन᭠द निह होइ᭠ह। िसरमामे भातख᭛डे ᭭वरिलिप रहैत छलि᭠ह राितमे िन᭠द निह होइ᭠ह। िसरमामे भातख᭛डे ᭭वरिलिप रहैत छलि᭠ह, , , , तािह आधार पर बेटाक ेँ  ᳰकछ ु  गािब सुनाबए कहैत छलिख᭠ह। तािह आधार पर बेटाक ेँ  ᳰकछ ु  गािब सुनाबए कहैत छलिख᭠ह। तािह आधार पर बेटाक ेँ  ᳰकछ ु  गािब सुनाबए कहैत छलिख᭠ह। तािह आधार पर बेटाक ेँ  ᳰकछ ु  गािब सुनाबए कहैत छलिख᭠ह। \nउᳰदतक ेँ  आभास भए गेलि᭠ह जे माताक उᳰदतक ेँ  आभास भए गेलि᭠ह जे माताक उᳰदतक ेँ  आभास भए गेलि᭠ह जे माताक उᳰदतक ेँ  आभास भए गेलि᭠ह जे माताक संग िपता सेहो दूर भए जएताह।  ई सोिच कोढ़ फाᳯट जाइ᭠ह। क ु नैनक ᮧभाव सेहो आब िपता संग िपता सेहो दूर भए जएताह। ई सोिच कोढ़ फाᳯट जाइ᭠ह। क ु नैनक ᮧभाव सेहो आब िपता संग िपता सेहो दूर भए जएताह। ई सोिच कोढ़ फाᳯट जाइ᭠ह। क ु नैनक ᮧभाव सेहो आब िपता संग िपता सेहो दूर भए जएताह। ई सोिच कोढ़ फाᳯट जाइ᭠ह। क ु नैनक ᮧभाव सेहो आब िपता \nपर निह होइत छलि᭠ह। राितमे थरथरी पैस जाइत छलि᭠ह। उᳰद त सभटा क े थरी पर निह होइत छलि᭠ह। राितमे थरथरी पैस जाइत छलि᭠ह। उᳰद त सभटा क े थरी पर निह होइत छलि᭠ह। राितमे थरथरी पैस जाइत छलि᭠ह। उᳰद त सभटा क े थरी पर निह होइत छलि᭠ह। राितमे थरथरी पैस जाइत छलि᭠ह। उᳰद त सभटा क े थरी-- --ओढ़ना सभ ओढ़ा दैत छलिख᭠ह ओढ़ना सभ ओढ़ा दैत छलिख᭠ह ओढ़ना सभ ओढ़ा दैत छलिख᭠ह ओढ़ना सभ ओढ़ा दैत छलिख᭠ह,, ,,    मुदा तैयो थरथरी मुदा तैयो थरथरी मुदा तैयो थरथरी मुदा तैयो थरथरी \nनिह जाइत छलि᭠ह। लोक सभ ᳰदनमे आिब खोज निह जाइत छलि᭠ह। लोक सभ ᳰदनमे आिब खोज निह जाइत छलि᭠ह। लोक सभ ᳰदनमे आिब खोज निह जाइत छलि᭠ह। लोक सभ ᳰदनमे आिब खोज- - --पुछाड़ी कए जाइत छलि᭠ह। गामक नाटक पुछाड़ी कए जाइत छलि᭠ह। गामक नाटक पुछाड़ी कए जाइत छलि᭠ह। गामक नाटक पुछाड़ी कए जाइत छलि᭠ह। गामक नाटक    म᭛डली सेहो ब᭠दे छल कारण मु᭎य म᭛डली सेहो ब᭠दे छल कारण मु᭎य म᭛डली सेहो ब᭠दे छल कारण मु᭎य म᭛डली सेहो ब᭠दे छल कारण मु᭎य \nकायᭅकᱫाᭅ हᳶषत नारायण छलाह आऽ ओऽ बनारस चिल गेल छलाह को नो नाटक म᭛डलीमे। ओऽ गाम आयल छलाह आऽ जखन कायᭅकᱫाᭅ हᳶषत नारायण छलाह आऽ ओऽ बनारस चिल गेल छलाह को नो नाटक म᭛डलीमे। ओऽ गाम आयल छलाह आऽ जखन कायᭅकᱫाᭅ हᳶषत नारायण छलाह आऽ ओऽ बनारस चिल गेल छलाह को नो नाटक म᭛डलीमे। ओऽ गाम आयल छलाह आऽ जखन कायᭅकᱫाᭅ हᳶषत नारायण छलाह आऽ ओऽ बनारस चिल गेल छलाह को नो नाटक म᭛डलीमे। ओऽ गाम आयल छलाह आऽ जखन \nसुनलि᭠ह सुनलि᭠ह सुनलि᭠ह सुनलि᭠ह, , , , जे उᳰदतक िपताक मोन खराप छि᭠ह तँ पुछाड़ी करए अएलाह। जे उᳰदतक िपताक मोन खराप छि᭠ह तँ पुछाड़ी करए अएलाह। जे उᳰदतक िपताक मोन खराप छि᭠ह तँ पुछाड़ी करए अएलाह। जे उᳰदतक िपताक मोन खराप छि᭠ह तँ पुछाड़ी करए अएलाह। \n““ ““हᳶषत। हम तँ आब जाऽ रहल छी। उᳰदत नेना छिथ। काका पर बोझ बनताह हᳶषत। हम तँ आब जाऽ रहल छी। उᳰदत नेना छिथ। काका पर ब ोझ बनताह हᳶषत। हम तँ आब जाऽ रहल छी। उᳰदत नेना छिथ। काका पर ब ोझ बनताह हᳶषत। हम तँ आब जाऽ रहल छी। उᳰदत नेना छिथ। काका पर ब ोझ बनताह    तािहसँ नीक जे अपन पैर पर ठाढ़ भए जािथ तािहसँ नीक जे अपन पैर पर ठाढ़ भए जािथ तािहसँ नीक जे अपन पैर पर ठाढ़ भए जािथ तािहसँ नीक जे अपन पैर पर ठाढ़ भए जािथ, , , , संगीत संगीत संगीत संगीत \nसाधना करिथ। ई देवक लीला अिछ जे एिह समय पर अहाँ गाम आिब गेलᱟँ। गामक हबामे जेना रोगक कᳱटाणु आिब गेल छैक।  एतए साधना करिथ। ई देवक लीला अिछ जे एिह समय पर अहाँ गाम आिब गेलᱟँ। गामक हबामे जेना रोगक कᳱटाणु आिब गेल छैक।  एतए साधना करिथ। ई देवक लीला अिछ जे एिह समय पर अहाँ गाम आिब गेलᱟँ। गामक हबामे जेना रोगक कᳱटाणु आिब गेल छैक।  एतए साधना करिथ। ई देवक लीला अिछ जे एिह समय पर अहाँ गाम आिब गेलᱟँ। गामक हबामे जेना रोगक कᳱटाणु आिब गेल छैक।  एतए \nम᭜यु टा िनि᳟त छैक आर ᳰकछ ु  निह। एहना ि᭭थितमे संगीतक मृ᭜यु भए जाए तािहसँ नीक जे उᳰदत अहाँक संग बनारस म᭜यु टा िनि᳟त छैक आर ᳰकछ ु  निह। एहना ि᭭थितमे संगीतक मृ᭜यु भए जाए तािहसँ नीक जे उᳰदत अहाँक संग बनारस म᭜यु टा िनि᳟त छैक आर ᳰकछ ु  निह। एहना ि᭭थितमे संगीतक मृ᭜यु भए जाए तािहसँ नीक जे उᳰदत अहाँक संग बनारस म᭜यु टा िनि᳟त छैक आर ᳰकछ ु  निह। एहना ि᭭थितमे संगीतक मृ᭜यु भए जाए तािहसँ नीक जे उᳰदत अहाँक संग बनारस    नाटक नाटक नाटक नाटक \nम᭛डलीमे चिल जािथ। अहाँ बुते ई होएत हᳶषत म᭛डलीमे चिल जािथ। अहाँ बुते ई होएत हᳶषत म᭛डलीमे चिल जािथ। अहाँ बुते ई होएत हᳶषत म᭛डलीमे चिल जािथ। अहाँ बुते ई होएत हᳶषत”” ””?? ?? \n““ ““कᳱ कहैत छी गुलाब भाइ। उᳰदत अहाँक पुᮢ छी आऽ हमर ᭍यो न िह कᳱ कहैत छी गुलाब भाइ। उᳰदत अहाँक पुᮢ छी आऽ हमर ᭍यो नि ह कᳱ कहैत छी गुलाब भाइ। उᳰदत अहाँक पुᮢ छी आऽ हमर ᭍यो नि ह कᳱ कहैत छी गुलाब भाइ। उᳰदत अहाँक पुᮢ छी आऽ हमर ᭍यो नि ह? ? ? ? मुदा संगीतक पारखीक ᮧितभा नाटक म᭛डलीमे क ु ि᭛ठत निह मुदा संगीतक पारखीक ᮧितभा नाटक म᭛डलीमे क ु ि᭛ठत निह मुदा संगीतक पारखीक ᮧितभा नाटक म᭛डलीमे क ु ि᭛ठत निह मुदा संगीतक पारखीक ᮧितभा नाटक म᭛डलीमे क ु ि᭛ठत निह \nभए जएतैक। नाटक म᭛डली तँ हमरा लोकिनक सनक अ᭨प ᭄ानीक ले ल छैक भए जएतैक। नाटक म᭛डली तँ हमरा लोकिनक सनक अ᭨प ᭄ानीक ले ल छैक भए जएतैक। नाटक म᭛डली तँ हमरा लोकिनक सनक अ᭨प ᭄ानीक ले ल छैक भए जएतैक। नाटक म᭛डली तँ हमरा लोकिनक सनक अ᭨प ᭄ानीक ले ल छैक”” ””।। ।। \n““ ““निह हᳶषत। ओतए उᳰदतक ेँ  हनुनिह हᳶषत। ओतए उᳰदतक ेँ  हनुनिह हᳶषत। ओतए उᳰदतक ेँ  हनुनिह हᳶषत। ओतए उᳰदतक ेँ  हनुमानक आऽ रामक आशीवाᭅद भेटति᭠ह। संगीतक कतेक रास पᭃ छैक। नव मानक आऽ रामक आशीवाᭅद भेटति᭠ह। संगीतक कतेक रास पᭃ छै क। नव मानक आऽ रामक आशीवाᭅद भेटति᭠ह। संगीतक कतेक रास पᭃ छै क। नव मानक आऽ रामक आशीवाᭅद भेटति᭠ह। संगीतक कतेक रास पᭃ छै क। नव-- --नव बाधा पार करताह आऽ नव बाधा पार करताह आऽ नव बाधा पार करताह आऽ नव बाधा पार करताह आऽ \nअ᭨प समयमे संगीत फ ु रेति᭠ह। ओतएसँ िहनकर साधना आगाँ बढ़ति᭠ह अ᭨प समयमे संगीत फ ु रेति᭠ह। ओतएसँ िहनकर साधना आगाँ बढ़ति᭠ह अ᭨प समयमे संगीत फ ु रेति᭠ह। ओतएसँ िहनकर साधना आगाँ बढ़ति᭠ह अ᭨प समयमे संगीत फ ु रेति᭠ह। ओतएसँ िहनकर साधना आगाँ बढ़ति᭠ह”” ””।। ।। \nगुलाब जेना हᳶषतक बाट जोिह रहल छलाह। बिजतेगुलाब जेना हᳶषतक बाट जोिह रहल छलाह। बिजतेगुलाब जेना हᳶषतक बाट जोिह रहल छलाह। बिजतेगुलाब जेना हᳶषतक बाट जोिह रहल छलाह। बिजते-- --बिजते ᮧाण जेना उखड़ए लगलि᭠ह। बेटाक माथ पर थरथराइत ह ाथ रखलि᭠ह बिजते ᮧाण जेना उखड़ए लगलि᭠ह। बेटाक माथ पर थरथराइत हा थ रखलि᭠ह बिजते ᮧाण जेना उखड़ए लगलि᭠ह। बेटाक माथ पर थरथराइत हा थ रखलि᭠ह बिजते ᮧाण जेना उखड़ए लगलि᭠ह। बेटाक माथ पर थरथराइत हा थ रखलि᭠ह, , , , \nतँ दौ तँ दौ तँ दौ तँ दौिग कए हᳶषत गंगा जल आिन मुँहमे एक ᳰदिशसँ देलि᭠ह म ुदा जल मुँहक दोसर ᳰदिशसँ टघᳯर कए बाहर आिब गेल। िग कए हᳶषत गंगा जल आिन मुँहमे एक ᳰदिशसँ देलि᭠ह मुदा ज ल मुँहक दोसर ᳰदिशसँ टघᳯर कए बाहर आिब गेल। िग कए हᳶषत गंगा जल आिन मुँहमे एक ᳰदिशसँ देलि᭠ह मुदा ज ल मुँहक दोसर ᳰदिशसँ टघᳯर कए बाहर आिब गेल। िग कए हᳶषत गंगा जल आिन मुँहमे एक ᳰदिशसँ देलि᭠ह मुदा ज ल मुँहक दोसर ᳰदिशसँ टघᳯर कए बाहर आिब गेल। \n     \nकाशीक तट पर िव᳒ापितक बड़ सुख सार पाओल तुअ तीरे सँ लऽ  कए िभ᳖ काशीक तट पर िव᳒ापितक बड़ सुख सार पाओल तुअ तीरे सँ लऽ  कए िभ᳖ काशीक तट पर िव᳒ापितक बड़ सुख सार पाओल तुअ तीरे सँ लऽ  कए िभ᳖ काशीक तट पर िव᳒ापितक बड़ सुख सार पाओल तुअ तीरे सँ लऽ  कए िभ᳖- - --िभ᳖ धाᳶमक आऽ लौᳰकक गीत गाबिथ ओकर सुर िभ᳖ धाᳶमक आऽ लौᳰकक गीत गाबिथ ओकर सुर िभ᳖ धाᳶमक आऽ लौᳰकक गीत गाबिथ ओकर सुर िभ᳖ धाᳶमक आऽ लौᳰकक गीत गाबिथ ओकर सुर \nबनाबिथ आऽ तािह लेल उᳰदतक ेँ  ᮧशंसा सेहो भेटि᭠ह। आयुबनाबिथ आऽ तािह लेल उᳰदतक ेँ  ᮧशंसा सेहो भेटि᭠ह। आयुबनाबिथ आऽ तािह लेल उᳰदतक ेँ  ᮧशंसा सेहो भेटि᭠ह। आयुबनाबिथ आऽ तािह लेल उᳰदतक ेँ  ᮧशंसा सेहो भेटि᭠ह। आयुक ᭠यूनता सेहो किहयो काल उपलि ᭣धक मागᭅक ेँ  रोᳰक दैत छैक। उᳰदत माᮢ क ᭠यूनता सेहो किहयो काल उपलि᭣धक मागᭅक ेँ  रोᳰक दैत छैक। उᳰदत माᮢ क ᭠यूनता सेहो किहयो काल उपलि᭣धक मागᭅक ेँ  रोᳰक दैत छैक। उᳰदत माᮢ क ᭠यूनता सेहो किहयो काल उपलि᭣धक मागᭅक ेँ  रोᳰक दैत छैक। उᳰदत माᮢ \n११ ११ ११ ११ वषᭅमे काशी गेलाह आऽ तािह ᳇ारे ᱟनकर ᭭वरक आऽ सुरक ब ᱟत गोटे ᮕाहक बिन गेलि᭠ह वषᭅमे काशी गेलाह आऽ तािह ᳇ारे ᱟनकर ᭭वरक आऽ सुरक बᱟत गोटे ᮕाहक बिन गेलि᭠ह वषᭅमे काशी गेलाह आऽ तािह ᳇ारे ᱟनकर ᭭वरक आऽ सुरक बᱟत गोटे ᮕाहक बिन गेलि᭠ह वषᭅमे काशी गेलाह आऽ तािह ᳇ारे ᱟनकर ᭭वरक आऽ सुरक बᱟत गोटे ᮕाहक बिन गेलि᭠ह, , , , ᮕाहक निञ शोषक कᱠ। सभटा ᮕाहक निञ शोषक कᱠ। सभटा ᮕाहक निञ शोषक कᱠ। सभटा ᮕाहक निञ शोषक कᱠ। सभटा \nपᳯर᮰म िहनकासँ करबाए लैत छलि᭠ह आऽ नाम अपन दऽ दए जाइत  छलाह। मुदा उᳰदत समय पᳯर᮰म िहनकासँ करबाए लैत छलि᭠ह आऽ नाम अपन दऽ दए जाइत  छलाह। मुदा उᳰदत समय पᳯर᮰म िहनकासँ करबाए लैत छलि᭠ह आऽ नाम अपन दऽ दए जाइत  छलाह। मुदा उᳰदत समय पᳯर᮰म िहनकासँ करबाए लैत छलि᭠ह आऽ नाम अपन दऽ दए जाइत  छलाह। मुदा उᳰदत समय,, ,,    आयु आऽ गुᱧक आसमे ᳰदन काᳯट आयु आऽ गुᱧक आसमे ᳰदन काᳯट आयु आऽ गुᱧक आसमे ᳰदन काᳯट आयु आऽ गुᱧक आसमे ᳰदन काᳯट \nरहल छलाह। ᳰदन बड़ मुशᳰकलसँ कटैत छैक मुदा फ े र लागए लगैत  छैक रहल छलाह। ᳰदन बड़ मुशᳰकलसँ कटैत छैक मुदा फ े र लागए लगैत  छैक रहल छलाह। ᳰदन बड़ मुशᳰकलसँ कटैत छैक मुदा फ े र लागए लगैत  छैक रहल छलाह। ᳰदन बड़ मुशᳰकलसँ कटैत छैक मुदा फ े र लागए लगैत  छैक, , , , मुदा जौ ँ एकिह ढराᭅ पर चलैत जाइत छैक तँ लागए लगैत मुदा जौ ँ एकिह ढराᭅ पर चलैत जाइत छैक तँ लागए लगैत मुदा जौ ँ एकिह ढराᭅ पर चलैत जाइत छैक तँ लागए लगैत मुदा जौ ँ एकिह ढराᭅ पर चलैत जाइत छैक तँ लागए लगैत \nछैक जे सालक साल कोना बीित गेल। उᳰदत छैक जे सालक साल कोना बीित गेल। उᳰदत छैक जे सालक साल कोना बीित गेल। उᳰदत छैक जे सालक साल कोना बीित गेल। उᳰदत ११ ११ ११ ११ वषᭅसँ वषᭅसँ वषᭅसँ वषᭅसँ २६ २६ २६ २६ वषᭅ धᳯर नाटक क᭥पनीमे काज करैत रहलाह। वषᭅ धᳯर नाटक क᭥पनीमे काज करैत रहलाह। वषᭅ धᳯर नाटक क᭥पनीमे काज करैत रहलाह। वषᭅ धᳯर नाटक क᭥पनीमे काज करैत रहलाह। \n““ ““शाᳫी जी। ई सुर तँ हमही बनओ शाᳫी जी। ई सुर तँ हमही बनओ शाᳫी जी। ई सुर तँ हमही बनओ शाᳫी जी। ई सुर तँ हमही बनओने छी ने छी ने छी ने छी, , , , मुदा मोन कनेक िवचिलत अिछ तािह ᳇ारे दोसर सुर निञ बि न पािब रहल अिछ। उᳰदतक ेँ  मुदा मोन कनेक िवचिलत अिछ तािह ᳇ारे दोसर सुर निञ बिन पािब रहल अिछ। उᳰदतक ेँ  मुदा मोन कनेक िवचिलत अिछ तािह ᳇ारे दोसर सुर निञ बिन पािब रहल अिछ। उᳰदतक ेँ  मुदा मोन कनेक िवचिलत अिछ तािह ᳇ारे दोसर सुर निञ बिन पािब रहल अिछ। उᳰदतक ेँ  \nबजाऽ लैत छी। ओहो हमरासँ ᳰकछ ु  िसखने अिछ बजाऽ लैत छी। ओहो हमरासँ ᳰकछ ु  िसखने अिछ बजाऽ लैत छी। ओहो हमरासँ ᳰकछ ु  िसखने अिछ बजाऽ लैत छी। ओहो हमरासँ ᳰकछ ु  िसखने अिछ, , , , ᳰकछ ु  समाधान िनकािल लेत ᳰकछ ु  समाधान िनकािल लेत ᳰकछ ु  समाधान िनकािल लेत ᳰकछ ु  समाधान िनकािल लेत”” ””। महान संगीत उपासक भᲵ जीक सोझाँ हᳶषत बािज । महान संगीत उपासक भᲵ जीक सोझाँ हᳶषत बािज । महान संगीत उपासक भᲵ जीक सोझाँ हᳶषत बािज । महान संगीत उपासक भᲵ जीक सोझाँ हᳶषत बािज \nरहल छलाह। रहल छलाह। रहल छलाह। रहल छलाह। \n““ ““हँ हँ। अव᭫य बजा िलऔक हँ हँ। अव᭫य बजा िलऔक हँ हँ। अव᭫य बजा िलऔक हँ हँ। अव᭫य बजा िलऔक”” ””। भᲵ जी बजलाह। । भᲵ जी बजलाह। । भᲵ जी बजलाह। । भᲵ जी बजलाह। \nमुदा उᳰदत जखन मुदा उᳰदत जखन मुदा उᳰदत जखन मुदा उᳰदत जखन आिब कए संगीतक ेँ  जािह सरलतासँ िस᳍ कए सुर गािब देलि᭠ह आिब कए संगीतक ेँ  जािह सरलतासँ िस᳍ कए सुर गािब देलि᭠ह आिब कए संगीतक ेँ  जािह सरलतासँ िस᳍ कए सुर गािब देलि᭠ह आिब कए संगीतक ेँ  जािह सरलतासँ िस᳍ कए सुर गािब देलि᭠ह, , , , तािहसँ भᲵजीक ेँ  बुझबामे भाँगठ निह रहलि᭠ह तािहसँ भᲵजीक ेँ  बुझबामे भाँगठ निह रहलि᭠ह तािहसँ भᲵजीक ेँ  बुझबामे भाँगठ निह रहलि᭠ह तािहसँ भᲵजीक ेँ  बुझबामे भाँगठ निह रहलि᭠ह, , , , जे जे जे जे \nवा᭭तिवक कलाकार हᳶषत निह उᳰदत छिथ। भᲵ जी एकटा एहन िश ᭬यक ताᳰकमे छलाह जे ᮧितभावान आऽ साधक होिथ वा᭭तिवक कलाकार हᳶषत निह उᳰदत छिथ। भᲵ जी एकटा एहन िश ᭬यक ताᳰकमे छलाह जे ᮧितभावान आऽ साधक होिथ वा᭭तिवक कलाकार हᳶषत निह उᳰदत छिथ। भᲵ जी एकटा एहन िश ᭬यक ताᳰकमे छलाह जे ᮧितभावान आऽ साधक होिथ वा᭭तिवक कलाकार हᳶषत निह उᳰदत छिथ। भᲵ जी एकटा एहन िश ᭬यक ताᳰकमे छलाह जे ᮧितभावान आऽ साधक होिथ, , , , िजनका िजनका िजनका िजनका \nभᲵजी अपन सभटा कला सौ ँिप िनि᳟᭠त भए दए सकिथ भᲵजी अपन सभटा कला सौ ँिप िनि᳟᭠त भए दए सकिथ भᲵजी अपन सभटा कला सौ ँिप िनि᳟᭠त भए दए सकिथ भᲵजी अपन सभटा कला सौ ँिप िनि᳟᭠त भए दए सकिथ। आइ से िश᭬य भेᳯट गेलि᭠ह ᱟनका। उ ᳰदतक ेँ  अपना आ᮰ममे चलबाक जखन । आइ से िश᭬य भेᳯट गेलि᭠ह ᱟनका। उᳰदतक े ँ  अपना आ᮰ममे चलबाक जखन । आइ से िश᭬य भेᳯट गेलि᭠ह ᱟनका। उᳰदतक े ँ  अपना आ᮰ममे चलबाक जखन । आइ से िश᭬य भेᳯट गेलि᭠ह ᱟनका। उᳰदतक े ँ  अपना आ᮰ममे चलबाक जखन  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n19   \n \nओऽ नोत देलि᭠ह तँ उᳰदत दौिग कए अपन ᮧको᳧ चिल गेलाह ओऽ नोत देलि᭠ह तँ उᳰदत दौिग कए अपन ᮧको᳧ चिल गेलाह ओऽ नोत देलि᭠ह तँ उᳰदत दौिग कए अपन ᮧको᳧ चिल गेलाह ओऽ नोत देलि᭠ह तँ उᳰदत दौिग कए अपन ᮧको᳧ चिल गेलाह, , , , आऽ िपताक फोटोक ेँ  िनकािल कए जे कननाइ शुᱨ कएलि᭠ह आऽ िपताक फोटोक ेँ  िनकािल कए जे कननाइ शुᱨ कएलि᭠ह आऽ िपताक फोटोक ेँ  िनकािल कए जे कननाइ शुᱨ कएलि᭠ह आऽ िपताक फोटोक ेँ  िनकािल कए जे कननाइ शुᱨ कएलि᭠ह, , , , तँ तँ तँ तँ १५ १५ १५ १५ \nसालसँ रोकल धार छहर तोिड़ बहराए लागल। सालसँ रोकल धार छहर तोिड़ बहराए लागल। सालसँ रोकल धार छहर तोिड़ बहराए लागल। सालसँ रोकल धार छहर तोिड़ बहराए लागल। \nनाटक क᭥पनीमे जेहन एकᱨपता छल नाटक क᭥पनीमे जेहन एकᱨपता छल नाटक क᭥पनीमे जेहन एकᱨपता छल नाटक क᭥पनीमे जेहन एकᱨपता छल, , , , तकर िवपरीत तकर िवपरीत तकर िवपरीत तकर िवपरीत गुᱧआ᮰ममे वैिव᭟यता छल। सभ ᳰदन उᳰदत सूयᲃदय सँ पूवᭅ उठैत छलाह आऽ गुᱧआ᮰ममे वैिव᭟यता छल। सभ ᳰदन उᳰदत सूयᲃदयसँ पूवᭅ उठैत  छलाह आऽ गुᱧआ᮰ममे वैिव᭟यता छल। सभ ᳰदन उᳰदत सूयᲃदयसँ पूवᭅ उठैत  छलाह आऽ गुᱧआ᮰ममे वैिव᭟यता छल। सभ ᳰदन उᳰदत सूयᲃदयसँ पूवᭅ उठैत  छलाह आऽ \nसंगीत साधनामे लीन भए जाइत छलाह। िश᭬य गुᱧक े ँ  पािब ध᭠य छल आऽ गुᱧ िश᭬यक े ँ  पािब कए। ᳰदन बीतए लागल मुदा भातख᭛डे संगीत साधनामे लीन भए जाइत छलाह। िश᭬य गुᱧक े ँ  पािब ध᭠य छल आऽ गुᱧ िश᭬यक े ँ  पािब कए। ᳰदन बीतए लागल मुदा भातख᭛डे संगीत साधनामे लीन भए जाइत छलाह। िश᭬य गुᱧक े ँ  पािब ध᭠य छल आऽ गुᱧ िश᭬यक े ँ  पािब कए। ᳰदन बीतए लागल मुदा भातख᭛डे संगीत साधनामे लीन भए जाइत छलाह। िश᭬य गुᱧक े ँ  पािब ध᭠य छल आऽ गुᱧ िश᭬यक े ँ  पािब कए। ᳰदन बीतए लागल मुदा भातख᭛डे \nआऽ पलु᭭कर महाराज ᳇ारा सं᭭क ृ त सािह᭜यक आधार पर संगीतक कएल गेल पुनुरो᳍ा आऽ पलु᭭कर महाराज ᳇ारा सं᭭क ृ त सािह᭜यक आधार पर संगीतक कएल गेल पुनुरो᳍ा आऽ पलु᭭कर महाराज ᳇ारा सं᭭क ृ त सािह᭜यक आधार पर संगीतक कएल गेल पुनुरो᳍ा आऽ पलु᭭कर महाराज ᳇ारा सं᭭क ृ त सािह᭜यक आधार पर संगीतक कएल गेल पुनुरो᳍ार तँ ग᭑गाक धार जेकाँ िनमᭅल आऽ िचर छल । र तँ ग᭑गाक धार जेकाँ िनमᭅल आऽ िचर छल। र तँ ग᭑गाक धार जेकाँ िनमᭅल आऽ िचर छल। र तँ ग᭑गाक धार जेकाँ िनमᭅल आऽ िचर छल। \nजतेक गँहीर उᳰदत ओिह धारमे उतरिथ जतेक गँहीर उᳰदत ओिह धारमे उतरिथ जतेक गँहीर उᳰदत ओिह धारमे उतरिथ जतेक गँहीर उᳰदत ओिह धारमे उतरिथ, , , , मोन करि᭠ह जे आर गँहीर जाइ। मोन करि᭠ह जे आर गँहीर जाइ। मोन करि᭠ह जे आर गँहीर जाइ। मोन करि᭠ह जे आर गँहीर जाइ। २५ २५ २५ २५ साल धᳯर गुᱧक आ᮰ममे उᳰदत रहलाह। साल धᳯर गुᱧक आ᮰ममे उᳰदत रहलाह। साल धᳯर गुᱧक आ᮰ममे उᳰदत रहलाह। साल धᳯर गुᱧक आ᮰ममे उᳰदत रहलाह। ५१ ५१ ५१ ५१ वषᭅक वषᭅक वषᭅक वषᭅक \nजखन भेलाह तँ गुᱧ ई किह िबदा कएलि᭠ह जे उᳰदत आब अहाँ िश᭬य निह गुᱧक भूिमका कᱨ। संगीतशाᳫक पुनरो᳍ार भए जखन भेलाह तँ गुᱧ ई किह िबदा कएलि᭠ह जे उᳰदत आब अहाँ िश᭬य निह गुᱧक भूिमका कᱨ। संगीतशाᳫक पुनरो᳍ार भए जखन भेलाह तँ गुᱧ ई किह िबदा कएलि᭠ह जे उᳰदत आब अहाँ िश᭬य निह गुᱧक भूिमका कᱨ। संगीतशाᳫक पुनरो᳍ार भए जखन भेलाह तँ गुᱧ ई किह िबदा कएलि᭠ह जे उᳰदत आब अहाँ िश᭬य निह गुᱧक भूिमका कᱨ। संगीतशाᳫक पुनरो᳍ार भए चुकल  चुकल चुकल चुकल \nछैक छैक छैक छैक, , , , आ᭑ल लोकिनक पा᳟ा᭜य संगीत प᳍ित अनबाक ᮧयास िवफल भए च ुकल अिछ आ᭑ल लोकिनक पा᳟ा᭜य संगीत प᳍ित अनबाक ᮧयास िवफल भए चुकल  अिछ आ᭑ल लोकिनक पा᳟ा᭜य संगीत प᳍ित अनबाक ᮧयास िवफल भए चुकल  अिछ आ᭑ल लोकिनक पा᳟ा᭜य संगीत प᳍ित अनबाक ᮧयास िवफल भए चुकल  अिछ, , , , आऽ आब भारत ᭭वतंᮢ सेहो भए चुकल अिछ। आऽ आब भारत ᭭वतंᮢ सेहो भए चुकल अिछ। आऽ आब भारत ᭭वतंᮢ सेहो भए चुकल अिछ। आऽ आब भारत ᭭वतंᮢ सेहो भए चुकल अिछ। \nजाऊ आऽ शाᳫ ᳇ारा ᮧदᱫ संगीतक दोसर पुनजाᭅगरणक यो᳍ा बनू । जाऊ आऽ शाᳫ ᳇ारा ᮧदᱫ संगीतक दोसर पुनजाᭅगरणक यो᳍ा बनू । जाऊ आऽ शाᳫ ᳇ारा ᮧदᱫ संगीतक दोसर पुनजाᭅगरणक यो᳍ा बनू । जाऊ आऽ शाᳫ ᳇ारा ᮧदᱫ संगीतक दोसर पुनजाᭅगरणक यो᳍ा बनू । \n५१ ५१ ५१ ५१ वषᭅक आयुमे ᭭वतंᮢ भारतमे उᳰदत नोकरी तकनाइ शुᱨ कएलि ᭠ह। काशीक एकटा संगी वषᭅक आयुमे ᭭वतंᮢ भारतमे उᳰदत नोकरी तकनाइ शुᱨ कएलि᭠ह।  काशीक एकटा संगी वषᭅक आयुमे ᭭वतंᮢ भारतमे उᳰदत नोकरी तकनाइ शुᱨ कएलि᭠ह।  काशीक एकटा संगी वषᭅक आयुमे ᭭वतंᮢ भारतमे उᳰदत नोकरी तकनाइ शुᱨ कएलि᭠ह।  काशीक एकटा संगीत िव᳒ालय सहषᭅ ᱟनका ᭭वीकार कए त िव᳒ालय सहषᭅ ᱟनका ᭭वीकार कए त िव᳒ालय सहषᭅ ᱟनका ᭭वीकार कए त िव᳒ालय सहषᭅ ᱟनका ᭭वीकार कए \nलेलकि᭠ह। मुदा लेलकि᭠ह। मुदा लेलकि᭠ह। मुदा लेलकि᭠ह। मुदा ३६ ३६ ३६ ३६ वषᭅक संगीत साधनाक साधल ᭭वर काशी िव᳡िव᳒ालय तक पᱟँ िच गेलैक। िश᭬यक पंि᭍ᱫ लागए लगलि᭠ह। वषᭅक संगीत साधनाक साधल ᭭वर काशी िव᳡िव᳒ालय तक पᱟँिच गेलैक। िश᭬यक पंि᭍ᱫ लागए लगलि᭠ह। वषᭅक संगीत साधनाक साधल ᭭वर काशी िव᳡िव᳒ालय तक पᱟँिच गेलैक। िश᭬यक पंि᭍ᱫ लागए लगलि᭠ह। वषᭅक संगीत साधनाक साधल ᭭वर काशी िव᳡िव᳒ालय तक पᱟँिच गेलैक। िश᭬यक पंि᭍ᱫ लागए लगलि᭠ह। \n᮰᳍ाक ᮧतीक ᮰᳍ाक ᮧतीक ᮰᳍ाक ᮧतीक ᮰᳍ाक ᮧतीक, , , , मुदा भारतक नव ᭭वᱨपमे कतेको गोटे शाᳫीय संगीतक ᳞ापा र सेहो शुᱧ कएलि᭠ह मुदा भारतक नव ᭭वᱨपमे कतेको गोटे शाᳫीय संगीतक ᳞ापार सेहो शुᱧ कएलि᭠ह मुदा भारतक नव ᭭वᱨपमे कतेको गोटे शाᳫीय संगीतक ᳞ापार सेहो शुᱧ कएलि᭠ह मुदा भारतक नव ᭭वᱨपमे कतेको गोटे शाᳫीय संगीतक ᳞ापार सेहो शुᱧ कएलि᭠ह, , , , मुदा ᮧचारसँमुदा ᮧचारसँमुदा ᮧचारसँमुदा ᮧचारसँ    दूर माᮢ गुᱧ िश᭬य दूर माᮢ गुᱧ िश᭬य दूर माᮢ गुᱧ िश᭬य दूर माᮢ गुᱧ िश᭬य \nपर᭥पराक ेँ  आधार बनाऽ कए आगू बढ़बैत रहलाᲝ उᳰदत। ᱟनकर िश᭬य सभ देश  िवदेसमे नाम करए लागल। तखन काशी पर᭥पराक ेँ  आधार बनाऽ कए आगू बढ़बैत रहलाᲝ उᳰदत। ᱟनकर िश᭬य सभ देश  िवदेसमे नाम करए लागल। तखन काशी पर᭥पराक ेँ  आधार बनाऽ कए आगू बढ़बैत रहलाᲝ उᳰदत। ᱟनकर िश᭬य सभ देश  िवदेसमे नाम करए लागल। तखन काशी पर᭥पराक ेँ  आधार बनाऽ कए आगू बढ़बैत रहलाᲝ उᳰदत। ᱟनकर िश᭬य सभ देश  िवदेसमे नाम करए लागल। तखन काशी \nिव᳡िव᳒ालय िशᭃक ᱨपमे िहनका िनयु᭍ᱫ कए लेलकि᭠ह। मुदा ओतए  िनयम छल जे िबना पी िव᳡िव᳒ालय िशᭃक ᱨपमे िहनका िनयु᭍ᱫ कए लेलकि᭠ह। मुदा ओतए  िनयम छल जे िबना पी िव᳡िव᳒ालय िशᭃक ᱨपमे िहनका िनयु᭍ᱫ कए लेलकि᭠ह। मुदा ओतए  िनयम छल जे िबना पी िव᳡िव᳒ालय िशᭃक ᱨपमे िहनका िनयु᭍ᱫ कए लेलकि᭠ह। मुदा ओतए  िनयम छल जे िबना पी. . ..एच एच एच एच.. ..डी डी डी डी. . . . कएने ककरो िवभागक कएने ककरो िवभागक कएने ककरो िवभागक कएने ककरो िवभागक \nअ᭟यᭃ निह बनाओल जाऽ सक ै त अिछ अ᭟यᭃ निह बनाओल जाऽ सक ै त अिछ अ᭟यᭃ निह बनाओल जाऽ सक ै त अिछ अ᭟यᭃ निह बनाओल जाऽ सक ै त अिछ। मुदा िवभागमे उᳰदतसँ बेश ी ᮰े᳧ तँ ᭍यो छल निह। जेना आ᭑ल जन कए गेल छलाह । मुदा िवभागमे उᳰदतसँ बेशी ᮰े᳧ तँ ᭍यो छल निह। जेना आ᭑ ल जन कए गेल छलाह । मुदा िवभागमे उᳰदतसँ बेशी ᮰े᳧ तँ ᭍यो छल निह। जेना आ᭑ ल जन कए गेल छलाह । मुदा िवभागमे उᳰदतसँ बेशी ᮰े᳧ तँ ᭍यो छल निह। जेना आ᭑ ल जन कए गेल छलाह, , , , \nगुᱧक ु लसँ पढ़िनहारक ेँ  कोनो िडᮕी निह भेटैत छल आऽ ओऽ सरकारी नोकरीक यो᭏य नि ह होइत छल। उᳰदतक लगमे सेहो तािह गुᱧक ु लसँ पढ़िनहारक ेँ  कोनो िडᮕी निह भेटैत छल आऽ ओऽ सरकारी नोकरीक यो᭏य नि ह होइत छल। उᳰदतक लगमे सेहो तािह गुᱧक ु लसँ पढ़िनहारक ेँ  कोनो िडᮕी निह भेटैत छल आऽ ओऽ सरकारी नोकरीक यो᭏य नि ह होइत छल। उᳰदतक लगमे सेहो तािह गुᱧक ु लसँ पढ़िनहारक ेँ  कोनो िडᮕी निह भेटैत छल आऽ ओऽ सरकारी नोकरीक यो᭏य नि ह होइत छल। उᳰदतक लगमे सेहो तािह \nᮧकारक कोनो औपचाᳯरक िडᮕी निह छलि᭠ह। िव᳡िव᳒ालयक सीनेट क बैसकᳱ भेल ᮧकारक कोनो औपचाᳯरक िडᮕी निह छलि᭠ह। िव᳡िव᳒ालयक सीनेट क बैसकᳱ भेल ᮧकारक कोनो औपचाᳯरक िडᮕी निह छलि᭠ह। िव᳡िव᳒ालयक सीनेट क बैसकᳱ भेल ᮧकारक कोनो औपचाᳯरक िडᮕी निह छलि᭠ह। िव᳡िव᳒ालयक सीनेट क बैसकᳱ भेल आऽ तािहमे िव᳡िव᳒ालय अपन िनयमक े ँ आऽ तािहमे िव᳡िव᳒ालय अपन िनयमक े ँ आऽ तािहमे िव᳡िव᳒ालय अपन िनयमक े ँ आऽ तािहमे िव᳡िव᳒ालय अपन िनयमक े ँ \nिशिथल कएलक िशिथल कएलक िशिथल कएलक िशिथल कएलक, , , , आऽ उᳰदतक ेँ  संगीतक िवभागा᭟यᭃ बनाओल गेल। ओतए सेवािनवृिᱫ धᳯर उᳰदत  अपन ᮧशासिनक ᭃमताक पᳯरचय आऽ उᳰदतक ेँ  संगीतक िवभागा᭟यᭃ बनाओल गेल। ओतए सेवािनवृिᱫ धᳯर उᳰदत  अपन ᮧशासिनक ᭃमताक पᳯरचय आऽ उᳰदतक ेँ  संगीतक िवभागा᭟यᭃ बनाओल गेल। ओतए सेवािनवृिᱫ धᳯर उᳰदत  अपन ᮧशासिनक ᭃमताक पᳯरचय आऽ उᳰदतक ेँ  संगीतक िवभागा᭟यᭃ बनाओल गेल। ओतए सेवािनवृिᱫ धᳯर उᳰदत  अपन ᮧशासिनक ᭃमताक पᳯरचय \nदेलि᭠ह। भातख᭛डेक अनुᱨप कतेक ख᭛डमे संगीतक शाᳫक पᳯरचय द ेलि᭠ह उᳰदत। उᳰदतक िश᭬य सभक दृ᭫य देलि᭠ह। भातख᭛डेक अनुᱨप कतेक ख᭛डमे संगीतक शाᳫक पᳯरचय द ेलि᭠ह उᳰदत। उᳰदतक िश᭬य सभक दृ᭫य देलि᭠ह। भातख᭛डेक अनुᱨप कतेक ख᭛डमे संगीतक शाᳫक पᳯरचय द ेलि᭠ह उᳰदत। उᳰदतक िश᭬य सभक दृ᭫य देलि᭠ह। भातख᭛डेक अनुᱨप कतेक ख᭛डमे संगीतक शाᳫक पᳯरचय द ेलि᭠ह उᳰदत। उᳰदतक िश᭬य सभक दृ᭫य-- --᮰᳞ रेकाडᭅ ब ᮰᳞ रेकाडᭅ ब ᮰᳞ रेकाडᭅ ब ᮰᳞ रेकाडᭅ बहरा गेल हरा गेल हरा गेल हरा गेल \nछलि᭠ह छलि᭠ह छलि᭠ह छलि᭠ह, , , , मुदा उᳰदत ᭭टुिडयो आऽ जनताक समᭃ अपन कायᭅᮓमसँ अपन स ाधना भंग निह करैत छलाह। भोरक साधनासँ साँझक सुर मुदा उᳰदत ᭭टुिडयो आऽ जनताक समᭃ अपन कायᭅᮓमसँ अपन साध ना भंग निह करैत छलाह। भोरक साधनासँ साँझक सुर मुदा उᳰदत ᭭टुिडयो आऽ जनताक समᭃ अपन कायᭅᮓमसँ अपन साध ना भंग निह करैत छलाह। भोरक साधनासँ साँझक सुर मुदा उᳰदत ᭭टुिडयो आऽ जनताक समᭃ अपन कायᭅᮓमसँ अपन साध ना भंग निह करैत छलाह। भोरक साधनासँ साँझक सुर \nभेटि᭠ह आऽ साँझक साधनासँ भोरक। ᱟनकर िश᭬य सभ उᳰदतक े ँ  िबना कहने एकटा अिभन᭠दन कायᭅᮓम रखलि᭠ह। ओतए रेकाᳶड᭑ग भेटि᭠ह आऽ साँझक साधनासँ भोरक। ᱟनकर िश᭬य सभ उᳰदतक े ँ  िबना कहने एकटा अिभन᭠दन कायᭅᮓम रखलि᭠ह। ओतए रेकाᳶड᭑ग भेटि᭠ह आऽ साँझक साधनासँ भोरक। ᱟनकर िश᭬य सभ उᳰदतक े ँ  िबना कहने एकटा अिभन᭠दन कायᭅᮓम रखलि᭠ह। ओतए रेकाᳶड᭑ग भेटि᭠ह आऽ साँझक साधनासँ भोरक। ᱟनकर िश᭬य सभ उᳰदतक े ँ  िबना कहने एकटा अिभन᭠दन कायᭅᮓम रखलि᭠ह। ओतए रेकाᳶड᭑ग \nक े र ᳞व᭭था छल। उᳰदत अिभ क े र ᳞व᭭था छल। उᳰदत अिभ क े र ᳞व᭭था छल। उᳰदत अिभ क े र ᳞व᭭था छल। उᳰदत अिभन᭠दन कायᭅᮓममे अएलाह। आयु न᭠दन कायᭅᮓममे अएलाह। आयु न᭠दन कायᭅᮓममे अएलाह। आयु न᭠दन कायᭅᮓममे अएलाह। आयु ७५ ७५ ७५ ७५ वषᭅक छलि᭠ह ᱟनकर। ᮰ोता रहिथ देशक सवᭅ᮰े᳧ शाᳫीय वषᭅक छलि᭠ह ᱟनकर। ᮰ोता रहिथ देशक सवᭅ᮰े᳧ शाᳫीय वषᭅक छलि᭠ह ᱟनकर। ᮰ोता रहिथ देशक सवᭅ᮰े᳧ शाᳫीय वषᭅक छलि᭠ह ᱟनकर। ᮰ोता रहिथ देशक सवᭅ᮰े᳧ शाᳫीय \nसंगीतकार लोकिन आऽ उᳰदतक िश᭬य संगीतकार लोकिन आऽ उᳰदतक िश᭬य संगीतकार लोकिन आऽ उᳰदतक िश᭬य संगीतकार लोकिन आऽ उᳰदतक िश᭬य-- --म᭛डली। जखन उᳰदत शुᱨ भेलाह तखन ᱟनकर िश᭬य लोकिन चाᱨ ᳰ दिश ताᳰक रहल छलाह। म᭛डली। जखन उᳰदत शुᱨ भेलाह तखन ᱟनकर िश᭬य लोकिन चाᱨ ᳰद िश ताᳰक रहल छलाह। म᭛डली। जखन उᳰदत शुᱨ भेलाह तखन ᱟनकर िश᭬य लोकिन चाᱨ ᳰद िश ताᳰक रहल छलाह। म᭛डली। जखन उᳰदत शुᱨ भेलाह तखन ᱟनकर िश᭬य लोकिन चाᱨ ᳰद िश ताᳰक रहल छलाह। \nᱟनकर लोकिनक गुᱧक ᭭वर ᱟनका सभक े ँ  छोिड़ स᳒ः आर ᭍यो निह सुᱟनकर लोकिनक गुᱧक ᭭वर ᱟनका सभक े ँ  छोिड़ स᳒ः आर ᭍यो निह सुᱟनकर लोकिनक गुᱧक ᭭वर ᱟनका सभक े ँ  छोिड़ स᳒ः आर ᭍यो निह सुᱟनकर लोकिनक गुᱧक ᭭वर ᱟनका सभक े ँ  छोिड़ स᳒ः आर ᭍यो निह सुनने छल। मुदा िश᭬य लोकिनक े ँ  सुनला उᱫर सभक ेँ  अिभलाषा नने छल। मुदा िश᭬य लोकिनक ेँ  सुनला उᱫर सभक ेँ  अिभलाषा नने छल। मुदा िश᭬य लोकिनक ेँ  सुनला उᱫर सभक ेँ  अिभलाषा नने छल। मुदा िश᭬य लोकिनक ेँ  सुनला उᱫर सभक ेँ  अिभलाषा \nछलैक जे जखन िश᭬य लोकिन एहन छिथ तखन गुᱧ क े हन होएताह। छलैक जे जखन िश᭬य लोकिन एहन छिथ तखन गुᱧ क े हन होएताह। छलैक जे जखन िश᭬य लोकिन एहन छिथ तखन गुᱧ क े हन होएताह। छलैक जे जखन िश᭬य लोकिन एहन छिथ तखन गुᱧ क े हन होएताह। ७ ५ ७५ ७५ ७५ वषᭅक एिह यो᳍ाक ेँ  सुनैत सुनैत सगीतक महारथी नव रसक वषᭅक एिह यो᳍ाक ेँ  सुनैत सुनैत सगीतक महारथी नव रसक वषᭅक एिह यो᳍ाक ेँ  सुनैत सुनैत सगीतक महारथी नव रसक वषᭅक एिह यो᳍ाक ेँ  सुनैत सुनैत सगीतक महारथी नव रसक \nसंग हँसिथ आऽ कानिथ संग हँसिथ आऽ कानिथ संग हँसिथ आऽ कानिथ संग हँसिथ आऽ कानिथ, , , , मुदा िश᭬य लोकिन िवभोर भए माᮢ कानिथ। मुदा िश᭬य लोकिन िवभोर भए माᮢ कानिथ। मुदा िश᭬य लोकिन िवभोर भए माᮢ कानिथ। मुदा िश᭬य लोकिन िवभोर भए माᮢ कानिथ। \n६६ ६६. . . . प᳒ प᳒ प᳒ प᳒     \nअअ अअ.. ..प᳒ िव᭭मृत किव ᭭व. ᮰ी रामजी चौधरी (1878-1952)   \nआआ आआ.. ..प᳒ गंगेश गुंजन  \nइइ इइ.. ..प᳒ ᭔योित झा चौधरी   \nईई ईई.. ..प᳒ गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n20   \n \n \nअअ अअ.. ..प᳒ िव᭭मृत किव ᭭व प᳒ िव᭭मृत किव ᭭व प᳒ िव᭭मृत किव ᭭व प᳒ िव᭭मृत किव ᭭व. . . . ᮰ी रामजी चौधरी ᮰ी रामजी चौधरी ᮰ी रामजी चौधरी ᮰ी रामजी चौधरी (( ((1878 1878 1878 1878-- --1952 1952 1952 1952)) ))    \nिव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी (( ((1878 1878 1878 1878-- --1952) 1952) 1952) 1952)पर शोध पर शोध पर शोध पर शोध-- --लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-- --ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी \nदुगाᭅन᭠द चौधरी दुगाᭅन᭠द चौधरी दुगाᭅन᭠द चौधरी दुगाᭅन᭠द चौधरी, , , , ᮕाम ᮕाम ᮕाम ᮕाम-- --ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर, , ,,थाना थाना थाना थाना-- --अंधरा अंधरा अंधरा अंधरा-- --ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी, , , , िजला िजला िजला िजला-- --मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी        किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे \nᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट-- --पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई-- --ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ’ ’ ’ ’ रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ।    \nिव᭭मृत किव िव᭭मृत किव िव᭭मृत किव िव᭭मृत किव-- --    पंपं पंपं. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी(( ((1878 1878 1878 1878-- --1952) 1952) 1952) 1952) ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान-- --    ᮕाम ᮕाम ᮕाम ᮕाम-- --ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर, , ,,थाना थाना थाना थाना-- --अंधरा अंधरा अंधरा अंधरा-- --ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी,, ,,िजला िजला िजला िजला-- --मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी . . . . मूल मूल मूल मूल-- --पगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजे    गोᮢ गोᮢ गोᮢ गोᮢ -- --\nशाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य     ।। ।।    \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह, , , , तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेह ो रचना तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना \nरचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणᭅ अिछ रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणᭅ अिछ रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणᭅ अिछ रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणᭅ अिछ, , , , ओिहना जेना ओिहना जेना ओिहना जेना ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ, , , , ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा \nजे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पं᭒ देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पं᭒ देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पं᭒ देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पं᭒ देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत, , , , से रामजी से रामजी से रामजी से रामजी \nचौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ चौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ चौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ चौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ’ ’ ’ ’ चैत मासक हेतु ठुमरी आ चैत मासक हेतु ठुमरी आ चैत मासक हेतु ठुमरी आ चैत मासक हेतु ठुमरी आ’ ’ ’ ’ भोरक भजन भोरक भजन भोरक भजन भोरक भजन (( ((पराती पराती पराती पराती/ / / / ᮧभाती ᮧभाती ᮧभाती ᮧभाती) ) ) ) सेहो। जा सेहो। जा सेहो। जा सेहो। जा िह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे िह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे िह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे िह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे \nअबैत अिछ से अिछ अबैत अिछ से अिछ अबैत अिछ से अिछ अबैत अिछ से अिछ:: ::        \n11 11. . . . राग रेखता राग रेखता राग रेखता राग रेखता 2 2 2 2 लावणी लावणी लावणी लावणी 33 33. . . . राग झपताला राग झपताला राग झपताला राग झपताला 44 44.. ..राग ᮥुपद राग ᮥुपद राग ᮥुपद राग ᮥुपद 55 55. . . . राग संगीत राग संगीत राग संगीत राग संगीत 66 66. . . . राग देश राग देश राग देश राग देश 77 77. . . . राग गौरी राग गौरी राग गौरी राग गौरी 88 88.. ..ितरᱟत ितरᱟत ितरᱟत ितरᱟत 99 99. . . . भजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय 10 10 10 10. . . . \nभजन भैरवी भजन भैरवी भजन भैरवी भजन भैरवी 11 11 11 11.. ..भजन गजल भजन गजल भजन गजल भजन गजल 12 12 12 12. . . . होली होली होली होली 13 13 13 13.. ..राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण 14 14 14 14.. ..किवता किवता किवता किवता 15 15 15 15. . . . ड᭥फक होली ड᭥फक होली ड᭥फक होली ड᭥फक होली 16 16 16 16.. ..राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ 17 17 17 17. . . . राग िवहाग राग िवहाग राग िवहाग राग िवहाग \n18 18 18 18.. ..गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी 19 19 19 19. . . . राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा 20 20 20 20. . . . भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती 21 21 21 21.. ..महेशवाणी आ महेशवाणी आ महेशवाणी आ महेशवाणी आ’ ’ ’ ’ 22 22 22 22. . . . भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद।    \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछ ु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछ ु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछ ु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछ ु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, , , , तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह।    \nᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित: : ::-- --    \n88 88.. .. \nभजन भजन भजन भजन िवनय िवनय िवनय िवनय \n  \nल᭯मीनारायण हमर दुःख ᭍खन हरब औ॥ ल᭯मीनारायण हमर दुःख ᭍खन हरब औ॥ ल᭯मीनारायण हमर दुःख ᭍खन हरब औ॥ ल᭯मीनारायण हमर दुःख ᭍खन हरब औ॥ \nपितत उधारण नाम अहाँक े  सभ कए अिछ औ पितत उधारण नाम अहाँक े  सभ कए अिछ औ पितत उधारण नाम अहाँक े  सभ कए अिछ औ पितत उधारण नाम अहाँक े  सभ कए अिछ औ,, ,, \nहमरा बेर परम कठोर ᳰकयाक होइ छी औ।। हमरा बेर परम कठोर ᳰकयाक होइ छी औ।। हमरा बेर परम कठोर ᳰकयाक होइ छी औ।। हमरा बेर परम कठोर ᳰकयाक होइ छी औ।। \nिᮢिवध ताप सतत िनिश ᳰदन तनबै अिछ औ॥ िᮢिवध ताप सतत िनिश ᳰदन तनबै अिछ औ॥ िᮢिवध ताप सतत िनिश ᳰदन तनबै अिछ औ॥ िᮢिवध ताप सतत िनिश ᳰदन तनबै अिछ औ॥ \nअहाँ िबना दोसर क े  ᮢाण करत औ॥ अहाँ िबना दोसर क े  ᮢाण करत औ॥ अहाँ िबना दोसर क े  ᮢाण करत औ॥ अहाँ िबना दोसर क े  ᮢाण करत औ॥ \nदेव दनुज मनुज हम कतेक सेवल औ देव दनुज मनुज हम कतेक सेवल औ देव दनुज मनुज हम कतेक सेवल औ देव दनुज मनुज हम कतेक सेवल औ,, ,, \nᳰकयो ने सहाय भेला िवपित काल औ॥ ᳰकयो ने सहाय भेला िवपित काल औ॥ ᳰकयो ने सहाय भेला िवपित काल औ॥ ᳰकयो ने सहाय भेला िवपित काल औ॥ \nकतेक कहब अहाँक ेकतेक कहब अहाँक ेकतेक कहब अहाँक ेकतेक कहब अहाँक े     जौ ँ ने क ृ पा कर औ जौँ ने क ृ पा कर औ जौँ ने क ृ पा कर औ जौँ ने क ृ पा कर औ,, ,,  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n21   \n \nरामजीक े  चािड़ अहाँक क े  शरण राखन औ॥ रामजीक े  चािड़ अहाँक क े  शरण राखन औ॥ रामजीक े  चािड़ अहाँक क े  शरण राखन औ॥ रामजीक े  चािड़ अहाँक क े  शरण राखन औ॥ \n  \n99 99.. .. \nभजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय \nएक बेर ताक ू  औ भगवान एक बेर ताक ू  औ भगवान एक बेर ताक ू  औ भगवान एक बेर ताक ू  औ भगवान,, ,, \nअहाँक िबना दोसर दुःख क े हरनाअन॥ अहाँक िबना दोसर दुःख क े हरनाअन॥ अहाँक िबना दोसर दुःख क े हरनाअन॥ अहाँक िबना दोसर दुःख क े हरनाअन॥ \nिनिश ᳰदन कखनौ कल न पड़ै अिछ िनिश ᳰदन कखनौ कल न पड़ै अिछ िनिश ᳰदन कखनौ कल न पड़ै अिछ िनिश ᳰदन कखनौ कल न पड़ै अिछ,, ,, \nᳰकयो ने तक ै ये आन ᳰकयो ने तक ै ये आन ᳰकयो ने तक ै ये आन ᳰकयो ने तक ै ये आन \nक े वल आशा अहाँक चरणक े  आय कᱨ मेरे ᮢाण॥ क े वल आशा अहाँक चरणक े  आय कᱨ मेरे ᮢाण॥ क े वल आशा अहाँक चरणक े  आय कᱨ मेरे ᮢाण॥ क े वल आशा अहाँक चरणक े  आय कᱨ मेरे ᮢाण॥  \nकतेक अधमक े  तारल अहाँ गिन ने सकत ᳰकयो आन कतेक अधमक े  तारल अहाँ गिन ने सकत ᳰकयो आन कतेक अधमक े  तारल अहाँ गिन ने सकत ᳰकयो आन कतेक अधमक े  तारल अहाँ गिन ने सकत ᳰकयो आन,, ,, \nहमर वान ᳰकछ ुहमर वान ᳰकछ ुहमर वान ᳰकछ ुहमर वान ᳰकछ ु     नािह सुनए छी नािह सुनए छी नािह सुनए छी नािह सुनए छी,, ,, \nबिहर भेल कते कान॥ बिहर भेल कते कान॥ बिहर भेल कते कान॥ बिहर भेल कते कान॥ \nᮧबल ᮧताप अहाँक अिछ जगमेᮧबल ᮧताप अहाँक अिछ जगमेᮧबल ᮧताप अहाँक अिछ जगमेᮧबल ᮧताप अहाँक अिछ जगमे \nक े  निह जनए अिछ आन क े  निह जनए अिछ आन क े  निह जनए अिछ आन क े  निह जनए अिछ आन ,, ,, \nगिणका िग᳍ अजािमल गजक ेगिणका िग᳍ अजािमल गजक ेगिणका िग᳍ अजािमल गजक ेगिणका िग᳍ अजािमल गजक े  \nजलसे बचावल ᮧाण॥ जलसे बचावल ᮧाण॥ जलसे बचावल ᮧाण॥ जलसे बचावल ᮧाण॥ \nजौँ निह क ृ पा करब रघुन᭠दन जौँ निह क ृ पा करब रघुन᭠दन जौँ निह क ृ पा करब रघुन᭠दन जौँ निह क ृ पा करब रघुन᭠दन,, ,, \nिवपित परल िनदान िवपित परल िनदान िवपित परल िनदान िवपित परल िनदान,, ,, \nरामजीक े  अब नािह सहारा रामजीक े  अब नािह सहारा रामजीक े  अब नािह सहारा रामजीक े  अब नािह सहारा,, ,, \nदोसर क े  निह आन॥ दोसर क े  निह आन॥ दोसर क े  निह आन॥ दोसर क े  निह आन॥ \n  \n10 10 10 10.. ..  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n22   \n \nमहेशवानी महेशवानी महेशवानी महेशवानी \n  \nसुनू सुनू औ दयाल सुनू सुनू औ दयाल सुनू सुनू औ दयाल सुनू सुनू औ दयाल,, ,, \nअहाँ सन दोसर क ेअहाँ सन दोसर क ेअहाँ सन दोसर क ेअहाँ सन दोसर क े     छिथ क ृ पाल॥ छिथ क ृ पाल॥ छिथ क ृ पाल॥ छिथ क ृ पाल॥ \nजे अहाँ क े  शरण अबए अिछ जे अहाँ क े  शरण अबए अिछ जे अहाँ क े  शरण अबए अिछ जे अहाँ क े  शरण अबए अिछ \nसबक े  कयल िनहाल सबक े  कयल िनहाल सबक े  कयल िनहाल सबक े  कयल िनहाल,, ,, \nहमर दुःख कखन हरब अहाँहमर दुःख कखन हरब अहाँहमर दुःख कखन हरब अहाँहमर दुःख कखन हरब अहाँ,, ,, \nकᱠने झारी लाल॥ कᱠने झारी लाल॥ कᱠने झारी लाल॥ कᱠने झारी लाल॥ \nजटा बीच गंगा छिथ शोिभत च᭠ᮤ िवराजिथ भाल जटा बीच गंगा छिथ शोिभत च᭠ᮤ िवराजिथ भाल जटा बीच गंगा छिथ शोिभत च᭠ᮤ िवराजिथ भाल जटा बीच गंगा छिथ शोिभत च᭠ᮤ िवराजिथ भाल,, ,, \nझारीमे िनवास करए छी दुिखयो पर अित खयाल॥ झारीमे िनवास करए छी दुिखयो पर अित खयाल॥ झारीमे िनवास करए छी दुिखयो पर अित खयाल॥ झारीमे िनवास करए छी दुिखयो पर अित खयाल॥ \nरामजीक े  शरणमे राखूरामजीक े  शरणमे राखूरामजीक े  शरणमे राखूरामजीक े  शरणमे राखू,, ,, \nसुनू सुनू औ महाकाल सुनू सुनू औ महाकाल सुनू सुनू औ महाकाल सुनू सुनू औ महाकाल,, ,, \nिवपित हराऊ हमरो िशवजी कᱨ आय ᮧितपाल॥ िवपित हराऊ हमरो िशवजी कᱨ आय ᮧितपाल॥ िवपित हराऊ हमरो िशवजी कᱨ आय ᮧितपाल॥ िवपित हराऊ हमरो िशवजी कᱨ आय ᮧितपाल॥ \n  \n     \n11 11 11 11.. .. \nमहेशवानी महेशवानी महेशवानी महेशवानी \n     \nकाटू दुःख जंजाल काटू दुःख जंजाल काटू दुःख जंजाल काटू दुःख जंजाल,, ,, \nक ृ पा कᱨ च᭛डे᳡र दानी काअटू दुःख जंजाल॥ क ृ पा कᱨ च᭛डे᳡र दानी काअटू दुःख जंजाल॥ क ृ पा कᱨ च᭛डे᳡र दानी काअटू दुःख जंजाल॥ क ृ पा कᱨ च᭛डे᳡र दानी काअटू दुःख जंजाल॥ \nजौँ निह दया करब िशवशंकर जौँ निह दया करब िशवशंकर जौँ निह दया करब िशवशंकर जौँ निह दया करब िशवशंकर,, ,,  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n23   \n \nककरा कहब हम आन ककरा कहब हम आन ककरा कहब हम आन ककरा कहब हम आन,, ,, \nᳰदन ᳰदन ᳰदन ᳰदन-- --ᳰदन िवकल कतेक दुःख काटब ᳰदन िवकल कतेक दुःख काटब ᳰदन िवकल कतेक दुःख काटब ᳰदन िवकल कतेक दुःख काटब \nजौँ ने करब अहाँ खयाल॥ जौँ ने करब अहाँ खयाल॥ जौँ ने करब अहाँ खयाल॥ जौँ ने करब अहाँ खयाल॥ \nजटा बीच गंगा छिथ होिभत जटा बीच गंगा छिथ होिभत जटा बीच गंगा छिथ होिभत जटा बीच गंगा छिथ होिभत,, ,, \nच᭠ᮤ उदय अिछ भाल च᭠ᮤ उदय अिछ भाल च᭠ᮤ उदय अिछ भाल च᭠ᮤ उदय अिछ भाल,, ,, \nमृगछाला डामᱧ बजबैछी मृगछाला डामᱧ बजबैछी मृगछाला डामᱧ बजबैछी मृगछाला डामᱧ बजबैछी,, ,, \nभाँग पीिब ितनकाल॥ भाँग पीिब ितनकाल॥ भाँग पीिब ितनकाल॥ भाँग पीिब ितनकाल॥ \nलय लय लय लय िᮢशूलकाटू दुःख काटूिᮢशूलकाटू दुःख काटूिᮢशूलकाटू दुःख काटूिᮢशूलकाटू दुःख काटू,, ,, \nदुःख हमरो वेिग कᱨ िनहाल दुःख हमरो वेिग कᱨ िनहाल दुःख हमरो वेिग कᱨ िनहाल दुःख हमरो वेिग कᱨ िनहाल, , ,, \nरामजी क े  आशा क े वल अहाँक ेरामजी क े  आशा क े वल अहाँक ेरामजी क े  आशा क े वल अहाँक ेरामजी क े  आशा क े वल अहाँक े ,, ,, \nिवपित हᱨ कᳯर खयाल॥ िवपित हᱨ कᳯर खयाल॥ िवपित हᱨ कᳯर खयाल॥ िवपित हᱨ कᳯर खयाल॥ \n  \n     \n  \n12 12 12 12.. .. \nमहेशवानी महेशवानी महेशवानी महेशवानी \n  \nिशव कᱨ ने ᮧितपाल िशव कᱨ ने ᮧितपाल िशव कᱨ ने ᮧितपाल िशव कᱨ ने ᮧितपाल, , ,, \nअहाँ सन क े  अिछ दोसर दयाल॥ अहाँ सन क े  अिछ दोसर दयाल॥ अहाँ सन क े  अिछ दोसर दयाल॥ अहाँ सन क े  अिछ दोसर दयाल॥ \nभ᭭म अंग शीश गंग तीलक च᭠ᮤ भाल भ᭭म अंग शीश गंग तीलक च᭠ᮤ भाल भ᭭म अंग शीश गंग तीलक च᭠ᮤ भाल भ᭭म अंग शीश गंग तीलक च᭠ᮤ भाल,, ,, \nभाँग पीब खुशी रही भाँग पीब खुशी रही भाँग पीब खुशी रही भाँग पीब खुशी रही ,, ,,  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n24   \n \nरही दुिखया पर खयाल। रही दुिखया पर खयाल। रही दुिखया पर खयाल। रही दुिखया पर खयाल। \nबसहा पर घुमल ᳰफरी बसहा पर घुमल ᳰफरी बसहा पर घुमल ᳰफरी बसहा पर घुमल ᳰफरी,, ,, \nभूत गण साथ भूत गण साथ भूत गण साथ भूत गण साथ,, ,, \nडमᱨ बजाबी तीन डमᱨ बजाबी तीन डमᱨ बजाबी तीन डमᱨ बजाबी तीन \nनयन अिछ िवशाल॥ नयन अिछ िवशाल॥ नयन अिछ िवशाल॥ नयन अिछ िवशाल॥ \nझाड़ीमे िनवास करी झाड़ीमे िनवास करी झाड़ीमे िनवास करी झाड़ीमे िनवास करी,, ,, \nलुटबिथ हीरा लाल लुटबिथ हीरा लाल लुटबिथ हीरा लाल लुटबिथ हीरा लाल,, ,, \nरामजी क े  बेर िशव भेलाह क ं गाल॥ रामजी क े  बेर िशव भेलाह क ं गाल॥ रामजी क े  बेर िशव भेलाह क ं गाल॥ रामजी क े  बेर िशव भेलाह क ं गाल॥ \n  \n13 13 13 13.. .. \n  \nमहेशवानी महेशवानी महेशवानी महेशवानी \n  \nिशवजी क े हेन क ै लौँ दीन हमर क े हेन॥ िशवजी क े हेन क ै लौँ दीन हमर क े हेन॥ िशवजी क े हेन क ै लौँ दीन हमर क े हेन॥ िशवजी क े हेन क ै लौँ दीन हमर क े हेन॥ \nिनिशᳰदन चैन निह िनिशᳰदन चैन निह िनिशᳰदन चैन निह िनिशᳰदन चैन निह \nिच᭠ता रहे िभ᳖ िच᭠ता रहे िभ᳖ िच᭠ता रहे िभ᳖ िच᭠ता रहे िभ᳖, , ,, \nताᱠ पर िᮢिवध ताप ताᱠ पर िᮢिवध ताप ताᱠ पर िᮢिवध ताप ताᱠ पर िᮢिवध ताप \nकर चाहे िख᳖॥ कर चाहे िख᳖॥ कर चाहे िख᳖॥ कर चाहे िख᳖॥ \nपुᮢ दारा कहल ᳰकछ ु  ने सुनै पुᮢ दारा कहल ᳰकछ ु  ने सुनै पुᮢ दारा कहल ᳰकछ ु  ने सुनै पुᮢ दारा कहल ᳰकछ ु  ने सुनै अिछ काअ अिछ काअ अिछ काअ अिछ काअ \nताᱠ पर पᳯरजन लै अिछ हमर ᮧाण॥ ताᱠ पर पᳯरजन लै अिछ हमर ᮧाण॥ ताᱠ पर पᳯरजन लै अिछ हमर ᮧाण॥ ताᱠ पर पᳯरजन लै अिछ हमर ᮧाण॥ \nअित दयाल जािन अहाँक शरण अयलᱟँ कािन अित दयाल जािन अहाँक शरण अयलᱟँ कािन अित दयाल जािन अहाँक शरण अयलᱟँ कािन अित दयाल जािन अहाँक शरण अयलᱟँ कािन,, ,, \nरामजी क े  दुःख हᱨ अशरण जन जािन॥ रामजी क े  दुःख हᱨ अशरण जन जािन॥ रामजी क े  दुःख हᱨ अशरण जन जािन॥ रामजी क े  दुःख हᱨ अशरण जन जािन॥  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n25   \n \n(अनुवतᭅते) \nआआ आआ.. ..प᳒ गंगेश प᳒ गंगेश प᳒ गंगेश प᳒ गंगेश    गुंजन गुंजन गुंजन गुंजन     \nगंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन(( ((1942 1942 1942 1942-- --    )) ))। ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान-- --    िपलखबाड़ िपलखबाड़ िपलखबाड़ िपलखबाड़, , , , मधुबनी। एम मधुबनी। एम मधुबनी। एम मधुबनी। एम.. ..एए एए. . . . (( ((िह᭠दी िह᭠दी िह᭠दी िह᭠दी)) )), , , , रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी.. ..एच एच एच एच.. ..डी डी डी डी.. ..। किव । किव । किव । किव, , , , कथाकार कथाकार कथाकार कथाकार, , , , नाटककार नाटककार नाटककार नाटककार \nआआ आआ' ' ' ' उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक ले खक। उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक । उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक । उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक । उिचतवᲦा ( ( ((कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह) ) ) ) क लेल सािह᭜य अकादमी क लेल सािह᭜य अकादमी क लेल सािह᭜य अकादमी क लेल सािह᭜य अकादमी \nपुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम एकटा िम᭝या पᳯरचय पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम एकटा िम᭝या पᳯरचय पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम एकटा िम᭝या पᳯरचय पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम एकटा िम᭝या पᳯरचय, , , , लोक सुनू लोक सुनू लोक सुनू लोक सुनू ( ( ((किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह) ) )), , , , अ᭠हार अ᭠हार अ᭠हार अ᭠हार-- --    इजोत इजोत इजोत इजोत (( ((कथा कथा कथा कथा संᮕह संᮕह संᮕह संᮕह)) )), , , , पिहल लोक पिहल लोक पिहल लोक पिहल लोक \n(( ((उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास)) )), , , , आइ भोट आइ भोट आइ भोट आइ भोट (( ((नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक कथाएँᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक कथाएँᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक कथाएँᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक कथाएँ, , ,,        मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका- - --    बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी \nअनुवाद आ अनुवाद आ अनुवाद आ अनुवाद आ' ' ' ' श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है (( ((किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह)) ))। । । ।     \n३३ ३३. . . . गाम गाम गाम गाम \nचाᳯर पाँती मातृभूिम िमिथलाक नाम चाᳯर पाँती मातृभूिम िमिथलाक नाम चाᳯर पाँती मातृभूिम िमिथलाक नाम चाᳯर पाँती मातृभूिम िमिथलाक नाम \nपाँच फ ू ल देश क े र शहीदक नाम पाँच फ ू ल देश क े र शहीदक नाम पाँच फ ू ल देश क े र शहीदक नाम पाँच फ ू ल देश क े र शहीदक नाम \nनोर चाᳯर ठोप हमर ᮰म नोर चाᳯर ठोप हमर ᮰म नोर चाᳯर ठोप हमर ᮰म नोर चाᳯर ठोप हमर ᮰म क े र क े र क े र क े र \n᭭मतृितमे अ᳞तीतक नाम ᭭मतृितमे अ᳞तीतक नाम ᭭मतृितमे अ᳞तीतक नाम ᭭मतृितमे अ᳞तीतक नाम \n     \nमाᳯट माᳯट माᳯट माᳯट, , , , मेघ मेघ मेघ मेघ, , , , वायुवायुवायुवायु,, ,,    सौ ँस पवᭅतक ेँसौँस पवᭅतक ेँसौँस पवᭅतक ेँसौँस पवᭅतक ेँ  \nनदी नदी नदी नदी, , , , वृᭃ वृᭃ वृᭃ वृᭃ,, ,,    पᭃी आऽ िनझᭅरक ेँपᭃी आऽ िनझᭅरक ेँपᭃी आऽ िनझᭅरक ेँपᭃी आऽ िनझᭅरक ेँ  \nअपन सूयᭅ तारा आऽ च᭠ᮤमा अपन सूयᭅ तारा आऽ च᭠ᮤमा अपन सूयᭅ तारा आऽ च᭠ᮤमा अपन सूयᭅ तारा आऽ च᭠ᮤमा,, ,, \nᮕाम नगर गली क े र बसातक नाम ᮕाम नगर गली क े र बसातक नाम ᮕाम नगर गली क े र बसातक नाम ᮕाम नगर गली क े र बसातक नाम \nगुंजनक स᮰ु ᭭वाधीन ᮧणाम गुंजनक स᮰ु ᭭वाधीन ᮧणाम गुंजनक स᮰ु ᭭वाधीन ᮧणाम गुंजनक स᮰ु ᭭वाधीन ᮧणाम \nगᳰढ़ रहल छिथ फ े रसँ एखन ओऽ मुᱧत गᳰढ़ रहल छिथ फ े रसँ एखन ओऽ मुᱧत गᳰढ़ रहल छिथ फ े रसँ एखन ओऽ मुᱧत गᳰढ़ रहल छिथ फ े रसँ एखन ओऽ मुᱧत \nᱟनक मन ᱟनक मन ᱟनक मन ᱟनक मन, , , , बांिह आँिख अथक हौ ँसला बांिह आँिख अथक हौ ँसला बांिह आँिख अथक हौ ँसला बांिह आँिख अथक हौ ँसला \nचकचक देहक ᮰मकणक ेँचकचक देहक ᮰मकणक ेँचकचक देहक ᮰मकणक ेँचकचक देहक ᮰मकणक ेँ     सादर ᮧणाम सादर ᮧणाम सादर ᮧणाम सादर ᮧणाम \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n26   \n \nहे हमर िववेक हे हमर िववेक हे हमर िववेक हे हमर िववेक,, ,,    हमर दुःख हमर दुःख हमर दुःख हमर दुःख-- --सुख सुख सुख सुख,, ,, \nहे हमर गाम हे हमर गाम हे हमर गाम हे हमर गाम!! !! \n \n \nइइ इइ.. ..प᳒ ᭔योित झा चौधरी \n    \n    \n    \n᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com सँ सँ सँ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ संपादकक चॉयस अवाडᭅ संपादकक चॉयस अवाडᭅ संपादकक चॉयस अवाडᭅ (( ((अंᮕेजी अंᮕेजी अंᮕेजी अंᮕेजी    प᳒क हेतुप᳒क हेतुप᳒क हेतुप᳒क हेतु)) ))    भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ \nᳰकछ ु  ᳰदन धᳯर ᳰकछ ु  ᳰदन धᳯर ᳰकछ ु  ᳰदन धᳯर ᳰकछ ु  ᳰदन धᳯर    www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com     क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ।    ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ \nिहनकर िचᮢकलाक िहनकर िचᮢकलाक िहनकर िचᮢकलाक िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवे, , , , लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ।  \n᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी, , , , ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ -- --३० ३० ३० ३० ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९७८ १९७८ १९७८ १९७८; ; ; ; ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान -- --बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी ;; ;;    िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा-- --    ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम    िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ    \nᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ,, ,,    िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ कालेज़ कालेज़ कालेज़,, ,,    इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी        ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी, , , , आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ \n(( ((कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी)) )); ; ; ; िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान-- --    ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन,, ,,    यूयू यूयू.. ..क ेक े क ेक े .. ..;; ;;    िपता िपता िपता िपता-- --    ᮰ी शुभंकर झा ᮰ी शुभंकर झा ᮰ी शुभंकर झा ᮰ी शुभंकर झा,, ,,    ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर;; ;;    माता माता माता माता-- --    ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा,, ,,    िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी।    '' '' '' ''मैिथली मैिथली मैिथली मैिथली \nिलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँिलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँिलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँिलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँ     पᮢ पᮢ पᮢ पᮢ        िलखबामे कएने छी। िलखबामे कएने छी। िलखबामे कएने छी। िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ।    -- --᭔योित ᭔योित ᭔योित ᭔योित             \n  \nबाल᮰म बाल᮰म बाल᮰म बाल᮰म  \nबालपनक ᳰकलकारी भूखक ताप सऽ भेल मूक बालपनक ᳰकलकारी भूखक ताप सऽ भेल मूक बालपनक ᳰकलकारी भूखक ताप सऽ भेल मूक बालपनक ᳰकलकारी भूखक ताप सऽ भेल मूक,, ,,                 \nपोथी पोथी पोथी पोथी        बाᳯर कोदाᳯर पाडैत हाथक माᳯर अचूक। बाᳯर कोदाᳯर पाडैत हाथक माᳯर अचूक। बाᳯर कोदाᳯर पाडैत हाथक माᳯर अचूक। बाᳯर कोदाᳯर पाडैत हाथक माᳯर अचूक।     \nकादो रौद बसातमे ᮰म क े नाइ भेल मजबूरी कादो रौद बसातमे ᮰म क े नाइ भेल मजबूरी कादो रौद बसातमे ᮰म क े नाइ भेल मजबूरी कादो रौद बसातमे ᮰म क े नाइ भेल मजबूरी;; ;;         \nगरीबीक पराका᳧ा गरीबीक पराका᳧ा गरीबीक पराका᳧ा गरीबीक पराका᳧ा !! !!    पेट आ पीठक घटैत दूरी पेट आ पीठक घटैत दूरी पेट आ पीठक घटैत दूरी पेट आ पीठक घटैत दूरी,, ,, \nᳰकछ ु  धनहीनता आ ᳰकछ ु  धनहीनता आ ᳰकछ ु  धनहीनता आ ᳰकछ ु  धनहीनता आ’’ ’’    ᳰकछ ु  माता िपताक मूखᭅता ᳰकछ ु  माता िपताक मूखᭅता ᳰकछ ु  माता िपताक मूखᭅता ᳰकछ ु  माता िपताक मूखᭅता,, ,,     \nमुदा मुदा मुदा मुदा,, ,,    सभसँ बेसी ᭭वाथᱮ समाजक संवेदनहीनता सभसँ बेसी ᭭वाथᱮ समाजक संवेदनहीनता सभसँ बेसी ᭭वाथᱮ समाजक संवेदनहीनता सभसँ बेसी ᭭वाथᱮ समाजक संवेदनहीनता,, ,,         \nजे बालक क ेँ  माताक आ᮰य सᱰ विᲱत क े लक जे बालक क ेँ  माताक आ᮰य सᱰ विᲱत क े लक जे बालक क ेँ  माताक आ᮰य सᱰ विᲱत क े लक जे बालक क ेँ  माताक आ᮰य सᱰ विᲱत क े लक,, ,,         \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n27   \n \nलेखिन क े  छीन कोमल हाथमे करची धरेलक लेखिन क े  छीन कोमल हाथमे करची धरेलक लेखिन क े  छीन कोमल हाथमे करची धरेलक लेखिन क े  छीन कोमल हाथमे करची धरेलक,, ,,         \nमाल जालक सेवा करैत बा᭨य जीवन क ु दᱨप माल जालक सेवा करैत बा᭨य जीवन क ु दᱨप माल जालक सेवा करैत बा᭨य जीवन क ु दᱨप माल जालक सेवा करैत बा᭨य जीवन क ु दᱨप,, ,,         \nअपने भिव᭬यक ेँ  दᳯरᮤ करैत अ᭄ान आ अपने भिव᭬यक ेँ  दᳯरᮤ करैत अ᭄ान आ अपने भिव᭬यक ेँ  दᳯरᮤ करैत अ᭄ान आ अपने भिव᭬यक ेँ  दᳯरᮤ करैत अ᭄ान आ' ' ' ' अबूझ अबूझ अबूझ अबूझ,, ,,         \nिव᳒ोपाजᭅनक ककरा फ ु सᭅित िव᳒ोपाजᭅनक ककरा फ ु सᭅित िव᳒ोपाजᭅनक ककरा फ ु सᭅित िव᳒ोपाजᭅनक ककरा फ ु सᭅित ?? ??        ि᭭थित तऽ ि᭭थित तऽ ि᭭थित तऽ ि᭭थित तऽ तेहन भेल तेहन भेल तेहन भेल तेहन भेल,, ,,         \nचोर बनक आतुर अिछ बालपन दू दाना अ᳖ लेल। चोर बनक आतुर अिछ बालपन दू दाना अ᳖ लेल। चोर बनक आतुर अिछ बालपन दू दाना अ᳖ लेल। चोर बनक आतुर अिछ बालपन दू दाना अ᳖ लेल।  \n    ईई ईई.. ..प᳒ गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \nमोनक जिड़मेमोनक जिड़मेमोनक जिड़मेमोनक जिड़मे \nपंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍        पुनः ᳰकᲱ निञ जािन ᳰकए सेजल पुनः ᳰकᲱ निञ जािन ᳰकए सेजल पुनः ᳰकᲱ निञ जािन ᳰकए सेजल पुनः ᳰकᲱ निञ जािन ᳰकए सेजल \nमोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल। मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल। मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल। मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल। \n     \nपवᭅत िशखर सोझाँ अबैत िहयाऊ पवᭅत िशखर सोझाँ अबैत िहयाऊ पवᭅत िशखर सोझाँ अबैत िहयाऊ पवᭅत िशखर सोझाँ अबैत िहयाऊ गमाबिथ गमाबिथ गमाबिथ गमाबिथ,, ,, \nबल घटल जेकर पार दुःखक सागर करैत। बल घटल जेकर पार दुःखक सागर करैत। बल घटल जेकर पार दुःखक सागर करैत। बल घटल जेकर पार दुःखक सागर करैत। \nकरबाक िसि᳍ सोझाँ छिथ जे ᭍यो िवकल करबाक िसि᳍ सोझाँ छिथ जे ᭍यो िवकल करबाक िसि᳍ सोझाँ छिथ जे ᭍यो िवकल करबाक िसि᳍ सोझाँ छिथ जे ᭍यो िवकल, , ,, \nभोथलाइत ᭡यासल अर᭛यपथ मे हँ बेकल। भोथलाइत ᭡यासल अर᭛यपथ मे हँ बेकल। भोथलाइत ᭡यासल अर᭛यपथ मे हँ बेकल। भोथलाइत ᭡यासल अर᭛यपथ मे हँ बेकल। \n     \nमोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल,, ,, \nपंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍        पुनः ᳰकᲱ निञ जािन ᳰकए सेजल। पुनः ᳰकᲱ निञ जािन ᳰकए सेजल। पुनः ᳰकᲱ निञ जािन ᳰकए सेजल। पुनः ᳰकᲱ निञ जािन ᳰकए सेजल। \n     \nहाथ दए तीर आिन दए करोँट तखन तत हाथ दए तीर आिन दए करोँट तखन तत हाथ दए तीर आिन दए करोँट तखन तत हाथ दए तीर आिन दए करोँट तखन तत,, ,, \nमनिसक अ᭠हारक म᭟य िवचरणिह मनिसक अ᭠हारक म᭟य िवचरणिह मनिसक अ᭠हारक म᭟य िवचरणिह मनिसक अ᭠हारक म᭟य िवचरणिह    सतत। सतत। सतत। सतत। \nᮧकाशक ओतए कए उ᭜पिᱫ ठामिह तखन ᮧकाशक ओतए कए उ᭜पिᱫ ठामिह तखन ᮧकाशक ओतए कए उ᭜पिᱫ ठामिह तखन ᮧकाशक ओतए कए उ᭜पिᱫ ठामिह तखन, , ,,  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n28   \n \nिवपिᱫक पड़ल ᭍यो आब निञ होएत अबल। िवपिᱫक पड़ल ᭍यो आब निञ होएत अबल। िवपिᱫक पड़ल ᭍यो आब निञ होएत अबल। िवपिᱫक पड़ल ᭍यो आब निञ होएत अबल। \n     \nमोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓम भेटल,, ,, \nपंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍        कए पुनः ᳰकᲱ जािन ᳰकए सेजल। कए पुनः ᳰकᲱ जािन ᳰकए सेजल। कए पुनः ᳰकᲱ जािन ᳰकए सेजल। कए पुनः ᳰकᲱ जािन ᳰकए सेजल। \n     \nकरबाक अिछ लोक क᭨याणक मन वचन कमᭅिह करबाक अिछ लोक क᭨याणक मन वचन कमᭅिह करबाक अिछ लोक क᭨याणक मन वचन कमᭅिह करबाक अिछ लोक क᭨याणक मन वचन कमᭅिह ,, ,, \nनिञ अिछ अपन अिभमान छोड़ब अधः पथ ई। निञ अिछ अपन अिभमान छोड़ब अधः पथ ई। निञ अिछ अपन अिभमान छोड़ब अधः पथ ई। निञ अिछ अपन अिभमान छोड़ब अधः पथ ई। \nघुरत अिभमान देशक तखन अ घुरत अिभमान देशक तखन अ घुरत अिभमान देशक तखन अ घुरत अिभमान देशक तखन अिभमानी हमᱟँ छी िभमानी हमᱟँ छी िभमानी हमᱟँ छी िभमानी हमᱟँ छी,, ,, \nनिञ तँ फ ु िसयेक अिभमान लए करब पुनः कᳱ। निञ तँ फ ु िसयेक अिभमान लए करब पुनः कᳱ। निञ तँ फ ु िसयेक अिभमान लए करब पुनः कᳱ। निञ तँ फ ु िसयेक अिभमान लए करब पुनः कᳱ।  \nमोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓमक ई मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓमक ई मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓमक ई मोनक जिड़मे राखल सतत कायᭅक ᮓमक ई,, ,, \nपंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍ पंि᭍ᱫब᳍        पुनः ᳰकᲱ जािन कए सेजल छी। पुनः ᳰकᲱ जािन कए सेजल छी। पुनः ᳰकᲱ जािन कए सेजल छी। पुनः ᳰकᲱ जािन कए सेजल छी। \n    \n77 77. . . . सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा    चच चच \nमैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च (( ((मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् - - --    हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान- - --    मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्)) )) \n(( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n      \nगते शोक ं  न क ु वᱮत भिव᭬यं नैव िच᭠तयेत्। गते शोक ं  न क ु वᱮत भिव᭬यं नैव िच᭠तयेत्। गते शोक ं  न क ु वᱮत भिव᭬यं नैव िच᭠तयेत्। गते शोक ं  न क ु वᱮत भिव᭬यं नैव िच᭠तयेत्। \nवतᭅमानेषु कालेषु वतᭅयि᭠त िवचᭃणाः। वतᭅमानेषु कालेषु वतᭅयि᭠त िवचᭃणाः। वतᭅमानेषु कालेषु वतᭅयि᭠त िवचᭃणाः। वतᭅमानेषु कालेषु वतᭅयि᭠त िवचᭃणाः। \n     \nवयं इदानीम यत् सुभािषतं ᮰ुतव᭠तः त᭭य अथᭅः एवं अि᭭त वयं इदानीम यत् सुभािषतं ᮰ुतव᭠तः त᭭य अथᭅः एवं अि᭭त वयं इदानीम यत् सुभािषतं ᮰ुतव᭠तः त᭭य अथᭅः एवं अि᭭त वयं इदानीम यत् सुभािषतं ᮰ुतव᭠तः त᭭य अथᭅः एवं अि᭭त- - --    गते शोक ं  न क ु वᱮत। वयं गत िवषये ᮧौतᭅ िवषये दुःखम न करणीयं तथैव गते शोक ं  न क ु वᱮत। वयं गत िवषये ᮧौतᭅ िवषये दुःखम न करणीयं तथैव गते शोक ं  न क ु वᱮत। वयं गत िवषये ᮧौतᭅ िवषये दुःखम न करणीयं तथैव गते शोक ं  न क ु वᱮत। वयं गत िवषये ᮧौतᭅ िवषये दुःखम न करणीयं तथैव \nभिव᭬ये अिप ᭭वपनः न ᮤ᳥᳞ः। भिव᭬ये एवं भिव᭬यित एवं कᳯर ᭬यािम भिव᭬ये अिप ᭭वपनः न ᮤ᳥᳞ः। भिव᭬ये एवं भिव᭬यित एवं कᳯर ᭬यािम भिव᭬ये अिप ᭭वपनः न ᮤ᳥᳞ः। भिव᭬ये एवं भिव᭬यित एवं कᳯर ᭬यािम भिव᭬ये अिप ᭭वपनः न ᮤ᳥᳞ः। भिव᭬ये एवं भिव᭬यित एवं कᳯर ᭬यािम-- --    इित ᭭व᳘ः अिप न ᮤ᳥᳞ः। दुखम् अिप न करणीम्इित ᭭व᳘ः अिप न ᮤ᳥᳞ः। दुखम् अिप न करणीम्इित ᭭व᳘ः अिप न ᮤ᳥᳞ः। दुखम् अिप न करणीम्इित ᭭व᳘ः अिप न ᮤ᳥᳞ः। दुखम् अिप न करणीम्- - --    भूते यत् भूते यत् भूते यत् भूते यत् \nᮧवृᮧवृᮧवृᮧवृᱫम् अि᭭त ᱫम् अि᭭त ᱫम् अि᭭त ᱫम् अि᭭त- - --    पूवᭅम् यत् ᮧवृᱫम् अि᭭त पूवᭅम् यत् ᮧवृᱫम् अि᭭त पूवᭅम् यत् ᮧवृᱫम् अि᭭त पूवᭅम् यत् ᮧवृᱫम् अि᭭त- - --    तᮢ दुःखम् अिप न करणीयम्तᮢ दुःखम् अिप न करणीयम्तᮢ दुःखम् अिप न करणीयम्तᮢ दुःखम् अिप न करणीयम्- - --    अᮕे यत् भिव᭬यित त᭭य ᭭व᳘ः अिप न ᮤ᳥᳞ः। वतᭅमानकाले अᮕे यत् भिव᭬यित त᭭य ᭭व᳘ः अिप न ᮤ᳥᳞ः। वतᭅमानकाले अᮕे यत् भिव᭬यित त᭭य ᭭व᳘ः अिप न ᮤ᳥᳞ः। वतᭅमानकाले अᮕे यत् भिव᭬यित त᭭य ᭭व᳘ः अिप न ᮤ᳥᳞ः। वतᭅमानकाले  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n29   \n \nएव ᳞वहणᱮयंएव ᳞वहणᱮयंएव ᳞वहणᱮयंएव ᳞वहणᱮयं- - --    वᱫᭅमानकाले एव तात᳞ंवᱫᭅमानकाले एव तात᳞ंवᱫᭅमानकाले एव तात᳞ंवᱫᭅमानकाले एव तात᳞ं- - --    ति᭭मन् िव᭬ये एव यद करणीयं यत न करणीयं तदिवषये िच᭠त नीयम्ति᭭मन् िव᭬ये एव यद करणीयं यत न करणीयं तदिवषये िच᭠तन ीयम्ति᭭मन् िव᭬ये एव यद करणीयं यत न करणीयं तदिवषये िच᭠तन ीयम्ति᭭मन् िव᭬ये एव यद करणीयं यत न करणीयं तदिवषये िच᭠तन ीयम्-- --    एवं िवचᭃणाः नाम एवं िवचᭃणाः नाम एवं िवचᭃणाः नाम एवं िवचᭃणाः नाम \nबुि᳍ बुि᳍ बुि᳍ बुि᳍मान्मान्मान्मान्-- --    बुि᳍म᭠तः एवं क ु वᭅि᭠त। बुि᳍म᭠तः एवं क ु वᭅि᭠त। बुि᳍म᭠तः एवं क ु वᭅि᭠त। बुि᳍म᭠तः एवं क ु वᭅि᭠त। \n     \nकथा कथा कथा कथा \n  \nएकम् अर᭛यम् अि᭭त। अर᭛ये एकः सं᭠यासी अि᭭त। सः ᮧितᳰदन  िभᭃायाचनं क ृ ᭜वा जीवनं करोित। त᭭य ह᭭ते एक ं  सुवणᭅ क᭑कण म् एकम् अर᭛यम् अि᭭त। अर᭛ये एकः सं᭠यासी अि᭭त। सः ᮧितᳰदन  िभᭃायाचनं क ृ ᭜वा जीवनं करोित। त᭭य ह᭭ते एक ं  सुवणᭅ क᭑कण म् एकम् अर᭛यम् अि᭭त। अर᭛ये एकः सं᭠यासी अि᭭त। सः ᮧितᳰदन  िभᭃायाचनं क ृ ᭜वा जीवनं करोित। त᭭य ह᭭ते एक ं  सुवणᭅ क᭑कण म् एकम् अर᭛यम् अि᭭त। अर᭛ये एकः सं᭠यासी अि᭭त। सः ᮧितᳰदन  िभᭃायाचनं क ृ ᭜वा जीवनं करोित। त᭭य ह᭭ते एक ं  सुवणᭅ क᭑कण म् \nअि᭭त। सः िच᭠तयित सुवणᭅक᭑कन᭭य दान करोिम अि᭭त। सः िच᭠तयित सुवणᭅक᭑कन᭭य दान करोिम अि᭭त। सः िच᭠तयित सुवणᭅक᭑कन᭭य दान करोिम अि᭭त। सः िच᭠तयित सुवणᭅक᭑कन᭭य दान करोिम- - --    इित। सः एकि᭭मन् ᳰदने जनान् आ᭮वयित इित। सः एकि᭭मन् ᳰदने जनान् आ᭮वयित इित। सः एकि᭭मन् ᳰदने जनान् आ᭮वयित इित। सः एकि᭭मन् ᳰदने जनान् आ᭮वयित- - --    घोषणां घोषणां घोषणां घोषणां करोित। बहवः जनाः करोित। बहवः जनाः करोित। बहवः जनाः करोित। बहवः जनाः \nसि᭥मिलताः भवि᭠त। तदा सं᭠यासी घोषयित सि᭥मिलताः भवि᭠त। तदा सं᭠यासी घोषयित सि᭥मिलताः भवि᭠त। तदा सं᭠यासी घोषयित सि᭥मिलताः भवि᭠त। तदा सं᭠यासी घोषयित- - --    अहम् अ᭜य᭠त िनधᭅनाय सुवणᭅक᭑कणं ददािम। अᮢ कः िनधᭅनः अ ि᭭त अहम् अ᭜य᭠त िनधᭅनाय सुवणᭅक᭑कणं ददािम। अᮢ कः िनधᭅनः अि ᭭त अहम् अ᭜य᭠त िनधᭅनाय सुवणᭅक᭑कणं ददािम। अᮢ कः िनधᭅनः अि ᭭त अहम् अ᭜य᭠त िनधᭅनाय सुवणᭅक᭑कणं ददािम। अᮢ कः िनधᭅनः अि ᭭त-- --    इित। तदा बहवः इित। तदा बहवः इित। तदा बहवः इित। तदा बहवः \nजनाः जनाः जनाः जनाः-- --    अहं िनधᭅनाः अहं िनधᭅनाः अहं िनधᭅनाः अहं िनधᭅनाः, , , , अहं िनधᭅनाः इित सं᭠यासी समीपम् आग᭒छित। परि᭠त सं᭠यासी क᭭मै अिप सुवणᭅक᭑कणं न ददाित। एकि᭭मन् ᳰद अहं िनधᭅनाः इित सं᭠यासी समीपम् आग᭒छित। परि᭠त सं᭠यासी क᭭मै अिप सुवणᭅक᭑कणं न ददाित। एकि᭭मन् ᳰद अहं िनधᭅनाः इित सं᭠यासी समीपम् आग᭒छित। परि᭠त सं᭠यासी क᭭मै अिप सुवणᭅक᭑कणं न ददाित। एकि᭭मन् ᳰद अहं िनधᭅनाः इित सं᭠यासी समीपम् आग᭒छित। परि᭠त सं᭠यासी क᭭मै अिप सुवणᭅक᭑कणं न ददाित। एकि᭭मन् ᳰदने ने ने ने \nत᭭य देश᭭य महाराजः तेन् मागᱷन् आग᭒छित। सः सं᭠यासी वच नं ᮰ुणोित। सः सं᭠यासी आ᮰मं ग᭒छित। सं᭠यासी महाराजं सम ीपं त᭭य देश᭭य महाराजः तेन् मागᱷन् आग᭒छित। सः सं᭠यासी वच नं ᮰ुणोित। सः सं᭠यासी आ᮰मं ग᭒छित। सं᭠यासी महाराजं सम ीपं त᭭य देश᭭य महाराजः तेन् मागᱷन् आग᭒छित। सः सं᭠यासी वच नं ᮰ुणोित। सः सं᭠यासी आ᮰मं ग᭒छित। सं᭠यासी महाराजं सम ीपं त᭭य देश᭭य महाराजः तेन् मागᱷन् आग᭒छित। सः सं᭠यासी वच नं ᮰ुणोित। सः सं᭠यासी आ᮰मं ग᭒छित। सं᭠यासी महाराजं सम ीपं \nआ᭮वयित आ᭮वयित आ᭮वयित आ᭮वयित-- --    सुवणᭅक᭑कणं महाराजाय ददाित। सः सं᭠यासᱭ पृ᭒छित। अहं म हाराजा अि᭭म। मम समीपे ᮧभूतम् ऐ᳡यᭅम् अि᭭त। पर᭠तु सुवणᭅक᭑कणं महाराजाय ददाित। सः सं᭠यासᱭ पृ᭒छित। अहं मह ाराजा अि᭭म। मम समीपे ᮧभूतम् ऐ᳡यᭅम् अि᭭त। पर᭠तु सुवणᭅक᭑कणं महाराजाय ददाित। सः सं᭠यासᱭ पृ᭒छित। अहं मह ाराजा अि᭭म। मम समीपे ᮧभूतम् ऐ᳡यᭅम् अि᭭त। पर᭠तु सुवणᭅक᭑कणं महाराजाय ददाित। सः सं᭠यासᱭ पृ᭒छित। अहं मह ाराजा अि᭭म। मम समीपे ᮧभूतम् ऐ᳡यᭅम् अि᭭त। पर᭠तु \nभवान् मम क ृभवान् मम क ृभवान् मम क ृभवान् मम क ृ ते ᳰकमथᲈ सुवणᭅक᭑कणं ददाित। तदा सं᭠यासी वदि त ते ᳰकमथᲈ सुवणᭅक᭑कणं ददाित। तदा सं᭠यासी वदित ते ᳰकमथᲈ सुवणᭅक᭑कणं ददाित। तदा सं᭠यासी वदित ते ᳰकमथᲈ सुवणᭅक᭑कणं ददाित। तदा सं᭠यासी वदित-- --    य᭭य आशा अिधकम् अि᭭त त᭭मै एव अहं सुवणᭅक᭑कणं ददािम। य᭭य आशा अिधकम् अि᭭त त᭭मै एव अहं सुवणᭅक᭑कणं ददािम। य᭭य आशा अिधकम् अि᭭त त᭭मै एव अहं सुवणᭅक᭑कणं ददािम। य᭭य आशा अिधकम् अि᭭त त᭭मै एव अहं सुवणᭅक᭑कणं ददािम। \nय᳒िप भवान् महाराजः अि᭭त य᳒िप भवान् महाराजः अि᭭त य᳒िप भवान् महाराजः अि᭭त य᳒िप भवान् महाराजः अि᭭त- - --    तथािप भवतः आशा अिधका अि᭭त। भवतः इ᭒छा अि᭭त तथािप भवतः आशा अिधका अि᭭त। भवतः इ᭒छा अि᭭त तथािप भवतः आशा अिधका अि᭭त। भवतः इ᭒छा अि᭭त तथािप भवतः आशा अिधका अि᭭त। भवतः इ᭒छा अि᭭त- - --    अहम् अ᭠य᭭य राज᭭य उपᳯर आᮓमणं अहम् अ᭠य᭭य राज᭭य उपᳯर आᮓमणं अहम् अ᭠य᭭य राज᭭य उपᳯर आᮓमणं अहम् अ᭠य᭭य राज᭭य उपᳯर आᮓमणं \nकरोिम करोिम करोिम करोिम-- --    जयं स᭥पादयािम जयं स᭥पादयािम जयं स᭥पादयािम जयं स᭥पादयािम-- --    इतोिप अिधकम् ऐ᳡यᲈइतोिप अिधकम् ऐ᳡यᲈइतोिप अिधकम् ऐ᳡यᲈइतोिप अिधकम् ऐ᳡यᲈ    स᭥पादयािम। अतः भवान् िनधᭅनः एव। अतः अहम् एतद सुवणᭅक᭑कणं भवते दातुम् स᭥पादयािम। अतः भवान् िनधᭅनः एव। अतः अहम् एतद सुवणᭅक᭑ कणं भवते दातुम् स᭥पादयािम। अतः भवान् िनधᭅनः एव। अतः अहम् एतद सुवणᭅक᭑ कणं भवते दातुम् स᭥पादयािम। अतः भवान् िनधᭅनः एव। अतः अहम् एतद सुवणᭅक᭑ कणं भवते दातुम् \nइ᭒छािम। सं᭠यािसनः वचनं ᮰ु᭜वा महाराज᭭य ᭄ानोदयः भवित। सः लᲯया ᭭वरा᭔यं ᮧित गिम᭬यित। इ᭒छािम। सं᭠यािसनः वचनं ᮰ु᭜वा महाराज᭭य ᭄ानोदयः भवित। सः लᲯया ᭭वरा᭔यं ᮧित गिम᭬यित। इ᭒छािम। सं᭠यािसनः वचनं ᮰ु᭜वा महाराज᭭य ᭄ानोदयः भवित। सः लᲯया ᭭वरा᭔यं ᮧित गिम᭬यित। इ᭒छािम। सं᭠यािसनः वचनं ᮰ु᭜वा महाराज᭭य ᭄ानोदयः भवित। सः लᲯया ᭭वरा᭔यं ᮧित गिम᭬यित। \n     \nस᭥भाषणम्स᭥भाषणम्स᭥भाषणम्स᭥भाषणम् \n     \nनमोनमः। नमोनमः। नमोनमः। नमोनमः। \nक े चन् ᮧ᳤ाथᭅकाः सि᭠त। ᳰकछ ु  ᮧ᳤ाथᭅक श᭣द अिछ। क े चन् ᮧ᳤ाथᭅकाः सि᭠त। ᳰकछ ु  ᮧ᳤ाथᭅक श᭣द अिछ। क े चन् ᮧ᳤ाथᭅकाः सि᭠त। ᳰकछ ु  ᮧ᳤ाथᭅक श᭣द अिछ। क े चन् ᮧ᳤ाथᭅकाः सि᭠त। ᳰकछ ु  ᮧ᳤ाथᭅक श᭣द अिछ। \nतᮢ स᳙ ᮧ तᮢ स᳙ ᮧ तᮢ स᳙ ᮧ तᮢ स᳙ ᮧिस᳍ाः सि᭠त। ओतए सात टा ᮧिस᳍ छिथ। िस᳍ाः सि᭠त। ओतए सात टा ᮧिस᳍ छिथ। िस᳍ाः सि᭠त। ओतए सात टा ᮧिस᳍ छिथ। िस᳍ाः सि᭠त। ओतए सात टा ᮧिस᳍ छिथ। \nयथा। यथा। यथा। यथा। \nᳰकम्ᳰकम्ᳰकम्ᳰकम् \nक ु ᮢ क ु ᮢ क ु ᮢ क ु ᮢ \nकित कित कित कित \nकदा कदा कदा कदा \nक ु तः क ु तः क ु तः क ु तः \nकथम्कथम्कथम्कथम्  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n30   \n \nᳰकमथᭅम्ᳰकमथᭅम्ᳰकमथᭅम्ᳰकमथᭅम् \nअहम् इदानीम् उᱫरं वदािम। हम आब उᱫर बजैत छी। अहम् इदानीम् उᱫरं वदािम। हम आब उᱫर बजैत छी। अहम् इदानीम् उᱫरं वदािम। हम आब उᱫर बजैत छी। अहम् इदानीम् उᱫरं वदािम। हम आब उᱫर बजैत छी। \nभव᭠तः सवᱷिप एतेषाम् अथᲈ जानि᭠त। अहाँ सभ सेहो एिह सभक उᱫर जनैत छी। भव᭠तः सवᱷिप एतेषाम् अथᲈ जानि᭠त। अहाँ सभ सेहो एिह सभक उᱫर जनैत छी। भव᭠तः सवᱷिप एतेषाम् अथᲈ जानि᭠त। अहाँ सभ सेहो एिह सभक उᱫर जनैत छी। भव᭠तः सवᱷिप एतेषाम् अथᲈ जानि᭠त। अहाँ सभ सेहो एिह सभक उᱫर जनैत छी। \nअहम् उᱫरं वदािम। हम उᱫर बजैत छी। अहम् उᱫरं वदािम। हम उᱫर बजैत छी। अहम् उᱫरं वदािम। हम उᱫर बजैत छी। अहम् उᱫरं वदािम। हम उᱫर बजैत छी। \nभव᭠तः ᮧ᳤ंभव᭠तः ᮧ᳤ंभव᭠तः ᮧ᳤ंभव᭠तः ᮧ᳤ं पृ᭒छतु। अहाँ सभ ᮧ᳤ पूछ ू ।  पृ᭒छतु। अहाँ सभ ᮧ᳤ पूछ ू ।  पृ᭒छतु। अहाँ सभ ᮧ᳤ पूछ ू ।  पृ᭒छतु। अहाँ सभ ᮧ᳤ पूछ ू । \nयथा यथा यथा यथा-- -- \nरामः पु᭭तक ं  पठित। राम पु᭭तक पढ़ैत छिथ। रामः पु᭭तक ं  पठित। राम पु᭭तक पढ़ैत छिथ। रामः पु᭭तक ं  पठित। राम पु᭭तक पढ़ैत छिथ। रामः पु᭭तक ं  पठित। राम पु᭭तक पढ़ैत छिथ। \nरामः ᳰकम् पठित रामः ᳰकम् पठित रामः ᳰकम् पठित रामः ᳰकम् पठित? ? ? ? राम कᳱ पढ़ैत छिथ। राम कᳱ पढ़ैत छिथ। राम कᳱ पढ़ैत छिथ। राम कᳱ पढ़ैत छिथ। \nभवती ᳰकम् वद᭠त भवती ᳰकम् वद᭠त भवती ᳰकम् वद᭠त भवती ᳰकम् वद᭠त? ? ? ? अहाँ अहाँ अहाँ अहाँ (( ((ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग) ) ) ) कᳱ बजैत छी कᳱ बजैत छी कᳱ बजैत छी कᳱ बजैत छी?? ?? \nतत क ृ ᭬णफलकम्। ओतए क ृ ᭬णफलक अिछ। तत क ृ ᭬णफलकम्। ओतए क ृ ᭬णफलक अिछ। तत क ृ ᭬णफलकम्। ओतए क ृ ᭬णफलक अिछ। तत क ृ ᭬णफलकम्। ओतए क ृ ᭬णफलक अिछ। \nतत ᳰकम्तत ᳰकम्तत ᳰकम्तत ᳰकम्?? ??    ओतए कᳱ अिछ। ओतए कᳱ अिछ। ओतए कᳱ अिछ। ओतए कᳱ अिछ। \nलखनऊ उᱫरᮧदेशे अिछ। लखनऊ उᱫरᮧदेशमे लखनऊ उᱫरᮧदेशे अिछ। लखनऊ उᱫरᮧदेशमे लखनऊ उᱫरᮧदेशे अिछ। लखनऊ उᱫरᮧदेशमे लखनऊ उᱫरᮧदेशे अिछ। लखनऊ उᱫरᮧदेशमे अिछ। अिछ। अिछ। अिछ। \nलखनऊ क ु ᮢ अि᭭त लखनऊ क ु ᮢ अि᭭त लखनऊ क ु ᮢ अि᭭त लखनऊ क ु ᮢ अि᭭त? ? ? ? लखनऊ कतए अिछ लखनऊ कतए अिछ लखनऊ कतए अिछ लखनऊ कतए अिछ?? ?? \nअिधकारी कायाᭅलये अि᭭त। अिधकारी कायाᭅलयमे अिछ। अिधकारी कायाᭅलये अि᭭त। अिधकारी कायाᭅलयमे अिछ। अिधकारी कायाᭅलये अि᭭त। अिधकारी कायाᭅलयमे अिछ। अिधकारी कायाᭅलये अि᭭त। अिधकारी कायाᭅलयमे अिछ। \nभवती क ु ᮢ वसित भवती क ु ᮢ वसित भवती क ु ᮢ वसित भवती क ु ᮢ वसित? ? ? ? अहाँ अहाँ अहाँ अहाँ (( ((ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग) ) ) ) कतए बसैत छी कतए बसैत छी कतए बसैत छी कतए बसैत छी?? ?? \nअᮢ नव बालकाः सि᭠त। एतए नौ टा बालक छिथ। अᮢ नव बालकाः सि᭠त। एतए नौ टा बालक छिथ। अᮢ नव बालकाः सि᭠त। एतए नौ टा बालक छिथ। अᮢ नव बालकाः सि᭠त। एतए नौ टा बालक छिथ। \nअᮢ दश द᭛डदीपाः सि᭠त। एतए दस द᭛डदीप अिछ। अᮢ दश द᭛डदीपाः सि᭠त। एतए दस द᭛डदीप अिछ। अᮢ दश द᭛डदीपाः सि᭠त। एतए दस द᭛डदीप अिछ। अᮢ दश द᭛डदीपाः सि᭠त। एतए दस द᭛डदीप अिछ। \nमागᱷ नववाहनािन ग᭒छि᭠त। मागᭅमे मागᱷ नववाहनािन ग᭒छि᭠त। मागᭅमे मागᱷ नववाहनािन ग᭒छि᭠त। मागᭅमे मागᱷ नववाहनािन ग᭒छि᭠त। मागᭅमे नौ टा वाहन जाइत अिछ। नौ टा वाहन जाइत अिछ। नौ टा वाहन जाइत अिछ। नौ टा वाहन जाइत अिछ। \nमम समीपे दश पु᭭तकािन सि᭠त। हमरा लग दस टा पु᭭तक अिछ।मम समीपे दश पु᭭तकािन सि᭠त। हमरा लग दस टा पु᭭तक अिछ।मम समीपे दश पु᭭तकािन सि᭠त। हमरा लग दस टा पु᭭तक अिछ।मम समीपे दश पु᭭तकािन सि᭠त। हमरा लग दस टा पु᭭तक अिछ।  \nभव᭜याः गृहे कित जनाः सि᭠त भव᭜याः गृहे कित जनाः सि᭠त भव᭜याः गृहे कित जनाः सि᭠त भव᭜याः गृहे कित जनाः सि᭠त? ? ? ? अहाँक अहाँक अहाँक अहाँक (( ((ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग) ) ) ) लग क ै कटा पुसतक अिछ लग क ै कटा पुसतक अिछ लग क ै कटा पुसतक अिछ लग क ै कटा पुसतक अिछ?? ?? \nच᭜वारः। चाᳯरटा। च᭜वारः। चाᳯरटा। च᭜वारः। चाᳯरटा। च᭜वारः। चाᳯरटा। \nसूयᲃदयः ᮧातः काले भवित। सूयᲃदय ᮧातःकालमे होइत अिछ। सूयᲃदयः ᮧातः काले भवित। सूयᲃदय ᮧातःकालमे होइत अिछ। सूयᲃदयः ᮧातः काले भवित। सूयᲃदय ᮧातःकालमे होइत अिछ। सूयᲃदयः ᮧातः काले भवित। सूयᲃदय ᮧातःकालमे होइत अिछ। \nसूयाᭅ᭭त सायंकाले भवित। सूयाᭅ᭭त सा सूयाᭅ᭭त सायंकाले भवित। सूयाᭅ᭭त सा सूयाᭅ᭭त सायंकाले भवित। सूयाᭅ᭭त सा सूयाᭅ᭭त सायंकाले भवित। सूयाᭅ᭭त सायंकालमे होइत अिछ। यंकालमे होइत अिछ। यंकालमे होइत अिछ। यंकालमे होइत अिछ।  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n31   \n \nरमेशः दशवादने िव᳒ालयं ग᭒छित। रमेश दस बजे िव᳒ालय जाइत  अिछ। रमेशः दशवादने िव᳒ालयं ग᭒छित। रमेश दस बजे िव᳒ालय जाइत  अिछ। रमेशः दशवादने िव᳒ालयं ग᭒छित। रमेश दस बजे िव᳒ालय जाइत  अिछ। रमेशः दशवादने िव᳒ालयं ग᭒छित। रमेश दस बजे िव᳒ालय जाइत  अिछ। \nभवती कदा पाक ं  करोित भवती कदा पाक ं  करोित भवती कदा पाक ं  करोित भवती कदा पाक ं  करोित? ? ? ? अहाँ अहाँ अहाँ अहाँ (( ((ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग) ) ) ) कखन भोजन बनबैत छी कखन भोजन बनबैत छी कखन भोजन बनबैत छी कखन भोजन बनबैत छी?? ?? \nिमᮢः िवदेशतः आग᭒छित। िमᮢ िवदेशसँ अबैत छिथ। िमᮢः िवदेशतः आग᭒छित। िमᮢ िवदेशसँ अबैत छिथ। िमᮢः िवदेशतः आग᭒छित। िमᮢ िवदेशसँ अबैत छिथ। िमᮢः िवदेशतः आग᭒छित। िमᮢ िवदेशसँ अबैत छिथ। \nसखी चे᳖ईतः आग᭒छित। सखी चे᳖ईसँ अबैत छिथ। सखी चे᳖ईतः आग᭒छित। सखी चे᳖ईसँ अबैत छिथ। सखी चे᳖ईतः आग᭒छित। सखी चे᳖ईसँ अबैत छिथ। सखी चे᳖ईतः आग᭒छित। सखी चे᳖ईसँ अबैत छिथ। \nग᭑गा िहमालयतः ᮧवहित। ग᭑गा िहमालयतः ᮧवहित। ग᭑गा िहमालयतः ᮧवहित। ग᭑गा िहमालयतः ᮧवहित।    ग᭑गा िहमालयसँ ᮧवािहत होइत छिथ। ग᭑गा िहमालयसँ ᮧवािहत होइत छिथ। ग᭑गा िहमालयसँ ᮧवािहत होइत छिथ। ग᭑गा िहमालयसँ ᮧवािहत होइत छिथ। \nभवती क ु तः मोदकम् आनयित। अहाँ भवती क ु तः मोदकम् आनयित। अहाँ भवती क ु तः मोदकम् आनयित। अहाँ भवती क ु तः मोदकम् आनयित। अहाँ (( ((ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग) ) ) ) कतएसँ मोदक अनैत छी। कतएसँ मोदक अनैत छी। कतएसँ मोदक अनैत छी। कतएसँ मोदक अनैत छी। \n᭭वा᭭᭝यं उᱫमम् अि᭭त। ᭭वा᭭᭝य उᱫम अिछ। ᭭वा᭭᭝यं उᱫमम् अि᭭त। ᭭वा᭭᭝य उᱫम अिछ। ᭭वा᭭᭝यं उᱫमम् अि᭭त। ᭭वा᭭᭝य उᱫम अिछ। ᭭वा᭭᭝यं उᱫमम् अि᭭त। ᭭वा᭭᭝य उᱫम अिछ। \nभव᭜याः ᭭वा᭭᭝यं कथम् अि᭭त भव᭜याः ᭭वा᭭᭝यं कथम् अि᭭त भव᭜याः ᭭वा᭭᭝यं कथम् अि᭭त भव᭜याः ᭭वा᭭᭝यं कथम् अि᭭त? ? ? ? अहाँक अहाँक अहाँक अहाँक (( ((ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग ᳫीᳲलग) ) ) ) ᭭वा᭭᭝य क े हन अिछ ᭭वा᭭᭝य क े हन अिछ ᭭वा᭭᭝य क े हन अिछ ᭭वा᭭᭝य क े हन अिछ?? ?? \nअनीता पाठनाथᲈ िव᳒ालयं ग᭒छित। अनीता अनीता पाठनाथᲈ िव᳒ालयं ग᭒छित। अनीता अनीता पाठनाथᲈ िव᳒ालयं ग᭒छित। अनीता अनीता पाठनाथᲈ िव᳒ालयं ग᭒छित। अनीता पढ़ेबाक लेल िव᳒ालय जाइत छिथ। पढ़ेबाक लेल िव᳒ालय जाइत छिथ। पढ़ेबाक लेल िव᳒ालय जाइत छिथ। पढ़ेबाक लेल िव᳒ालय जाइत छिथ। \nअनीता औषधाथᭅम् औषधालयं ग᭒छित। अनीता औषिधक लेल औषधालय जाइत छिथ। अनीता औषधाथᭅम् औषधालयं ग᭒छित। अनीता औषिधक लेल औषधालय जाइत छिथ। अनीता औषधाथᭅम् औषधालयं ग᭒छित। अनीता औषिधक लेल औषधालय जाइत छिथ। अनीता औषधाथᭅम् औषधालयं ग᭒छित। अनीता औषिधक लेल औषधालय जाइत छिथ। \nगृहणी भोजनाथᲈ पाकशालां ग᭒छित। गृहणी भोजनक लेल भनसाघर जाइत छिथ। गृहणी भोजनाथᲈ पाकशालां ग᭒छित। गृहणी भोजनक लेल भनसाघर जाइत छिथ। गृहणी भोजनाथᲈ पाकशालां ग᭒छित। गृहणी भोजनक लेल भनसाघर जाइत छिथ। गृहणी भोजनाथᲈ पाकशालां ग᭒छित। गृहणी भोजनक लेल भनसाघर जाइत छिथ। \nभवती ᳰकमथᲈ पठित भवती ᳰकमथᲈ पठित भवती ᳰकमथᲈ पठित भवती ᳰकमथᲈ पठित? ? ? ? अहाँ ᳰकएक पढ़ैत छी अहाँ ᳰकएक पढ़ैत छी अहाँ ᳰकएक पढ़ैत छी अहाँ ᳰकएक पढ़ैत छी?? ?? \nभव᭠तः एतेषाम् अथᭅम् स᭥यक ᭄ातव᭠तः। इदानीम् भव᭠तः मा भव᭠तः एतेषाम् अथᭅम् स᭥यक ᭄ातव᭠तः। इदानीम् भव᭠तः मा भव᭠तः एतेषाम् अथᭅम् स᭥यक ᭄ातव᭠तः। इदानीम् भव᭠तः मा भव᭠तः एतेषाम् अथᭅम् स᭥यक ᭄ातव᭠तः। इदानीम् भव᭠तः माम्  ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। अहम् उᱫरं वदािम। इदानᱭ भवतु एकः आग᭒छतु।  म् ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। अहम् उᱫरं वदािम। इदानᱭ भवतु एकः आग᭒छ तु। म् ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। अहम् उᱫरं वदािम। इदानᱭ भवतु एकः आग᭒छ तु। म् ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। अहम् उᱫरं वदािम। इदानᱭ भवतु एकः आग᭒छ तु। \nअन᭠तरं भव᭠तः सवᱷ तम् ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। राजा उिᱫ᳧तु। भवान् आग᭒छतु। इदानᱭ भव᭠तः ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। सः उᱫरं वदित। अन᭠तरं भव᭠तः सवᱷ तम् ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। राजा उिᱫ᳧तु। भवान् आग᭒छतु। इदानᱭ भव᭠तः ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। सः उᱫरं वदित। अन᭠तरं भव᭠तः सवᱷ तम् ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। राजा उिᱫ᳧तु। भवान् आग᭒छतु। इदानᱭ भव᭠तः ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। सः उᱫरं वदित। अन᭠तरं भव᭠तः सवᱷ तम् ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। राजा उिᱫ᳧तु। भवान् आग᭒छतु। इदानᱭ भव᭠तः ᮧ᳤ं पृ᭒छ᭠तु। सः उᱫरं वदित। \n     \nभवान् कदा िनᮤां करोित। अहाँ कखन िनᮤा करैत छी। भवान् कदा िनᮤां करोित। अहाँ कखन िनᮤा करैत छी। भवान् कदा िनᮤां करोित। अहाँ कखन िनᮤा करैत छी। भवान् कदा िनᮤां करोित। अहाँ कखन िनᮤा करैत छी। \nभवान् क ु तः आग भवान् क ु तः आग भवान् क ु तः आग भवान् क ु तः आग᭒छित। अहाँ कतएसँ अबैत छी। ᭒छित। अहाँ कतएसँ अबैत छी। ᭒छित। अहाँ कतएसँ अबैत छी। ᭒छित। अहाँ कतएसँ अबैत छी। \nभवान् ᳰकम खादित। अहाँ कᳱ खाइत छी। भवान् ᳰकम खादित। अहाँ कᳱ खाइत छी। भवान् ᳰकम खादित। अहाँ कᳱ खाइत छी। भवान् ᳰकम खादित। अहाँ कᳱ खाइत छी। \nभवतः अ᭟ययनं कथं ᮧचलित। अहाँक अ᭟ययन क े हन चिल रहल अिछ।भवतः अ᭟ययनं कथं ᮧचलित। अहाँक अ᭟ययन क े हन चिल रहल अिछ।भवतः अ᭟ययनं कथं ᮧचलित। अहाँक अ᭟ययन क े हन चिल रहल अिछ।भवतः अ᭟ययनं कथं ᮧचलित। अहाँक अ᭟ययन क े हन चिल रहल अिछ। \nभवान् ᳰकमथᭅम् गीतं गायित। अहाँ ᳰकएक गीत गबैत छी। भवान् ᳰकमथᭅम् गीतं गायित। अहाँ ᳰकएक गीत गबैत छी। भवान् ᳰकमथᭅम् गीतं गायित। अहाँ ᳰकएक गीत गबैत छी। भवान् ᳰकमथᭅम् गीतं गायित। अहाँ ᳰकएक गीत गबैत छी। \nभवान् क ु ᮢ वसित। अहाँ कतए बसैत छी। भवान् क ु ᮢ वसित। अहाँ कतए बसैत छी। भवान् क ु ᮢ वसित। अहाँ कतए बसैत छी। भवान् क ु ᮢ वसित। अहाँ कतए बसैत छी। \nम᭖जुनाथः ग᭒छित। म᭖जुनाथ जैत अिछ। म᭖जुनाथः ग᭒छित। म᭖जुनाथ जैत अिछ। म᭖जुनाथः ग᭒छित। म᭖जुनाथ जैत अिछ। म᭖जुनाथः ग᭒छित। म᭖जुनाथ जैत अिछ। \nगृहं गतवान। गृह गृहं गतवान। गृह गृहं गतवान। गृह गृहं गतवान। गृह गेल। गेल। गेल। गेल। \nम᭖जुनाथः गृहं गतवान। म᭖जुनाथ गृह गेल। म᭖जुनाथः गृहं गतवान। म᭖जुनाथ गृह गेल। म᭖जुनाथः गृहं गतवान। म᭖जुनाथ गृह गेल। म᭖जुनाथः गृहं गतवान। म᭖जुनाथ गृह गेल।   Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n32   \n \nम᭖जुनाथः न गतवान। म᭖जुनाथ निह गेल। म᭖जुनाथः न गतवान। म᭖जुनाथ निह गेल। म᭖जुनाथः न गतवान। म᭖जुनाथ निह गेल। म᭖जुनाथः न गतवान। म᭖जुनाथ निह गेल। \nम᭖जुनाथः आगतवान। म᭖जुनाथः आिब गेल। म᭖जुनाथः आगतवान। म᭖जुनाथः आिब गेल। म᭖जुनाथः आगतवान। म᭖जुनाथः आिब गेल। म᭖जुनाथः आगतवान। म᭖जुनाथः आिब गेल। \nम᭖जुनाथः उपिव᳥वान। म᭖जुनाथ बैिस गेल। म᭖जुनाथः उपिव᳥वान। म᭖जुनाथ बैिस गेल। म᭖जुनाथः उपिव᳥वान। म᭖जुनाथ बैिस गेल। म᭖जुनाथः उपिव᳥वान। म᭖जुनाथ बैिस गेल। \nपठित पठित पठित पठित-- --    पᳯठतवान पᳯठतवान पᳯठतवान पᳯठतवान        पढ़ैत अिछ पढ़ैत अिछ पढ़ैत अिछ पढ़ैत अिछ-- --    पढ़लक पढ़लक पढ़लक पढ़लक \nिलखित िलखित िलखित िलखित-- --    िलिखतवान िलखैत अिछ िलिखतवान िलखैत अिछ िलिखतवान िलखैत अिछ िलिखतवान िलखैत अिछ-- --    िलखलक िलखलक िलखलक िलखलक \nकरोित करोित करोित करोित-- --    क ृ तवान क ृ तवान क ृ तवान क ृ तवान                        करैत अिछ करैत अिछ करैत अिछ करैत अिछ-- --    कएल कएल कएल कएलकक कक \nअि᭥बका पीतवती अि᭥बका पीतवती अि᭥बका पीतवती अि᭥बका पीतवती// //पीतवती अि᭥बका िपबैत आिच पीतवती अि᭥बका िपबैत आिच पीतवती अि᭥बका िपबैत आिच पीतवती अि᭥बका िपबैत आिच/ / / / पीलक पीलक पीलक पीलक \nअि᭥बका िलखित अि᭥बका िलखित अि᭥बका िलखित अि᭥बका िलखित/ / / / िलिखतवती िलिखतवती िलिखतवती िलिखतवती        अि᭥बका िलखैत अिछ अि᭥बका िलखैत अिछ अि᭥बका िलखैत अिछ अि᭥बका िलखैत अिछ/ / / / िलखलक िलखलक िलखलक िलखलक \nअि᭥बका ग᭒छित अि᭥बका ग᭒छित अि᭥बका ग᭒छित अि᭥बका ग᭒छित/ / / / गतवती गतवती गतवती गतवती        अि᭥बका जाइत अिछ अि᭥बका जाइत अिछ अि᭥बका जाइत अिछ अि᭥बका जाइत अिछ/ / / / गेल गेल गेल गेल \nअि᭥बका आग᭒छित अि᭥बका आग᭒छित अि᭥बका आग᭒छित अि᭥बका आग᭒छित/ / / / आगतवती अि᭥बका अबैत अिछ आगतवती अि᭥बका अबैत अिछ आगतवती अि᭥बका अबैत अिछ आगतवती अि᭥बका अबैत अिछ/ / / / अि᭥बका आिब गेल अि᭥बका आिब गेल अि᭥बका आिब गेल अि᭥बका आिब गेल \nबालकः गतवान बालकः गतवान बालकः गतवान बालकः गतवान            बालक गेल बालक गेल बालक गेल बालक गेल \nबािलका गतवती बािलका गतवती बािलका गतवती बािलका गतवती            बािलका गेिल बािलका गेिल बािलका गेिल बािलका गेिल \nᮓᳱिडतवान ᮓᳱिडतवान ᮓᳱिडतवान ᮓᳱिडतवान/ / / / ᮓᳱिडतवती ᮓᳱिडतवती ᮓᳱिडतवती ᮓᳱिडतवती            खेलेलक खेलेलक खेलेलक खेलेलक/ / / / खेलेलीह खेलेलीह खेलेलीह खेलेलीह \nपृ᭒छािम पृ᭒छािम पृ᭒छािम पृ᭒छािम-- --    ᮰ुणोिम ᮰ुणोिम ᮰ुणोिम ᮰ुणोिम     पुछैत छी पुछैत छी पुछैत छी पुछैत छी (( ((हम हम हम हम) / ) / ) / ) / सुनैत छी सुनैत छी सुनैत छी सुनैत छी (( ((हम हम हम हम)) )) \nवदािम वदािम वदािम वदािम-- --    उ᭍ᱫवान उ᭍ᱫवान उ᭍ᱫवान उ᭍ᱫवान –– ––उ᭍ᱫवती उ᭍ᱫवती उ᭍ᱫवती उ᭍ᱫवती     बजइत छी बजइत छी बजइत छी बजइत छी/ / / / बजलᱟँबजलᱟँबजलᱟँबजलᱟँ/ / / / बजलीह बजलीह बजलीह बजलीह \nअहम् अ᳒ प᭫यािम अहम् अ᳒ प᭫यािम अहम् अ᳒ प᭫यािम अहम् अ᳒ प᭫यािम        हम आइ देखैत छी हम आइ देखैत छी हम आइ देखैत छी हम आइ देखैत छी \nअहं ᳡ः ᮤ᭯यािम अहं ᳡ः ᮤ᭯यािम अहं ᳡ः ᮤ᭯यािम अहं ᳡ः ᮤ᭯यािम                हम काि᭨ह देखब हम काि᭨ह देखब हम काि᭨ह देखब हम काि᭨ह देखब \nम᭖जुनाथः गिम᭬यित म᭖जुनाथः गिम᭬यित म᭖जुनाथः गिम᭬यित म᭖जुनाथः गिम᭬यित            म᭖जुनाथ जायत। म᭖जुनाथ जायत। म᭖जुनाथ जायत। म᭖जुनाथ जायत। \nवेदव वेदव वेदव वेदवती गिम᭬यित ती गिम᭬यित ती गिम᭬यित ती गिम᭬यित                वेदवती जयतीह वेदवती जयतीह वेदवती जयतीह वेदवती जयतीह \nभव᭠तः ᳰकम् ᳰकम् कᳯर᭬यि᭠त भव᭠तः ᳰकम् ᳰकम् कᳯर᭬यि᭠त भव᭠तः ᳰकम् ᳰकम् कᳯर᭬यि᭠त भव᭠तः ᳰकम् ᳰकम् कᳯर᭬यि᭠त \nअहं का᳞ं लेिख᭬यािम अहं का᳞ं लेिख᭬यािम अहं का᳞ं लेिख᭬यािम अहं का᳞ं लेिख᭬यािम            हम का᳞ िलखब हम का᳞ िलखब हम का᳞ िलखब हम का᳞ िलखब \nवयं का᳞ं िलिख᭬यामः वयं का᳞ं िलिख᭬यामः वयं का᳞ं िलिख᭬यामः वयं का᳞ं िलिख᭬यामः            हम सभ का᳞ िलखब हम सभ का᳞ िलखब हम सभ का᳞ िलखब हम सभ का᳞ िलखब  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n33   \n \nत᭭य नाम ओमः त᭭य नाम ओमः त᭭य नाम ओमः त᭭य नाम ओमः                    ओकर नाम ओम अिछ ओकर नाम ओम अिछ ओकर नाम ओम अिछ ओकर नाम ओम अिछ \nओम उपिवशतुओम उपिवशतुओम उपिवशतुओम उपिवशतु                ओम बैसूओम बैसूओम बैसूओम बैसू \nत᭭याः नाम आ᭭था त᭭याः नाम आ᭭था त᭭याः नाम आ᭭था त᭭याः नाम आ᭭था            ओकर नाम आ᭭था अिछ ओकर नाम आ᭭था अिछ ओकर नाम आ᭭था अिछ ओकर नाम आ᭭था अिछ \nआ᭭थे उपिवशतुआ᭭थे उपिवशतुआ᭭थे उपिवशतुआ᭭थे उपिवशतु                            आ᭭था बैसू आ᭭था बैसू आ᭭था बैसू आ᭭था बैसू  \nगीतम्गीतम्गीतम्गीतम् \nबालोऽहम बालोऽहम बालोऽहम बालोऽहम  \nवणᭅ ᮧसारयतु होली आयाित वणᭅ ᮧसारयतु होली आयाित वणᭅ ᮧसारयतु होली आयाित वणᭅ ᮧसारयतु होली आयाित \nबालोऽहम जगत् ᮪मयािम बालोऽहम जगत् ᮪मयािम बालोऽहम जगत् ᮪मयािम बालोऽहम जगत् ᮪मयािम \nवणᲈ ᳩेहं सुखं ᮧसारयतुम वणᲈ ᳩेहं सुखं ᮧसारयतुम वणᲈ ᳩेहं सुखं ᮧसारयतुम वणᲈ ᳩेहं सुखं ᮧसारयतुम \nदुःखेन िनवारयतुम ग᭒छािम। दुःखेन िनवारयतुम ग᭒छािम। दुःखेन िनवारयतुम ग᭒छािम। दुःखेन िनवारयतुम ग᭒छािम। \nबालोऽहम जगत् ᮪मयािम। बालोऽहम जगत् ᮪मयािम। बालोऽहम जगत् ᮪मयािम। बालोऽहम जगत् ᮪मयािम। \nवाणी मधुरा पर᭠तु ᮧखरा वाणी मधुरा पर᭠तु ᮧखरा वाणी मधुरा पर᭠तु ᮧखरा वाणी मधुरा पर᭠तु ᮧखरा \nमेलयतुम उᲬैः ᭭वरेमेलयतुम उᲬैः ᭭वरेमेलयतुम उᲬैः ᭭वरेमेलयतुम उᲬैः ᭭वरे \nशा᭠तं समृᳲ᳍ उ᳖तः मागᱷशा᭠तं समृᳲ᳍ उ᳖तः मागᱷशा᭠तं समृᳲ᳍ उ᳖तः मागᱷशा᭠तं समृᳲ᳍ उ᳖तः मागᱷ \nसवᱷ िमिल᭜वा ग᭒छामः सवᱷ िमिल᭜वा ग᭒छामः सवᱷ िमिल᭜वा ग᭒छामः सवᱷ िमिल᭜वा ग᭒छामः \nबालोऽहम जगत ᮪मयािम। बालोऽहम जगत ᮪मयािम। बालोऽहम जगत ᮪मयािम। बालोऽहम जगत ᮪मयािम। \n  \n    (( ((अनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅते)) )) \n \n८. िमिथला कला (आगां) \nषडदल अᳯरपन \nिमिथलामे भगवती पूजाक अवसर पर ई अᳯरपन पाड़ल जाइत अिछ।एत य देवी भागवत पुरानक षटकोण यंᮢ पारल गेल अिछ।  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n34   \n \nछः टा कमल दल एिहमे अिछ। आᳰदशि᭍ᱫ भुवने᳡रीक पद िच᭠ह आऽ प Ჱोपचार पूजाक सामᮕीसँ यु᭍ᱫ ई अᳯरपन अिछ। \n \n    अनुवतᭅते) \n९९ ९९. . . . पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन सं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅ    \n नूतन नूतन नूतन नूतन    झा झा झा झा; ; ; ; गाम गाम गाम गाम :: ::    बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी,, ,,    िबहार िबहार िबहार िबहार; ; ; ; ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ :: ::    ५ ५ ५ ५ ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९७६ १९७६ १९७६ १९७६; ; ; ; िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा -- --    बी एस सी बी एस सी बी एस सी बी एस सी,, ,,    क᭨याण क᭨याण क᭨याण क᭨याण \nकॉलेज कॉलेज कॉलेज कॉलेज,, ,,    िभलाई िभलाई िभलाई िभलाई;; ;;    एम एस सी एम एस सी एम एस सी एम एस सी,, ,,    कॉपᲃरेᳯटव कॉलेज कॉपᲃरेᳯटव कॉलेज कॉपᲃरेᳯटव कॉलेज कॉपᲃरेᳯटव कॉलेज,, ,,    जमशेदपुर जमशेदपुर जमशेदपुर जमशेदपुर;; ;;    फ ै शन िडजाइᳲनग फ ै शन िडजाइᳲनग फ ै शन िडजाइᳲनग फ ै शन िडजाइᳲनग,, ,,    एन एन एन एन.. ..आइ आइ आइ आइ.. ..एफ एफ एफ एफ.. ..डी डी डी डी.. ..,, ,,    जमशेदपुर। जमशेदपुर। जमशेदपुर। जमशेदपुर।““ ““मैिथली मैिथली मैिथली मैिथली भाषा आ भाषा आ भाषा आ भाषा आ' ' ' ' \nमैिथल सं᭭क ृ ितक ᮧित आ᭭था आ मैिथल सं᭭क ृ ितक ᮧित आ᭭था आ मैिथल सं᭭क ृ ितक ᮧित आ᭭था आ मैिथल सं᭭क ृ ितक ᮧित आ᭭था आ' ' ' ' आदर ह᭥मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल अिछ। आदर ह᭥मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल अिछ। आदर ह᭥मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल अिछ। आदर ह᭥मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल अिछ।    इंटरनेट पर ितरᱟताᭃर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल इंटरनेट पर ितरᱟताᭃर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल इंटरनेट पर ितरᱟताᭃर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल इंटरनेट पर ितरᱟताᭃर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल \nसं᭭क ृ ितक उᲰवल भिव᭬यक हेतु अित आशाि᭠वत छी। सं᭭क ृ ितक उᲰवल भिव᭬यक हेतु अित आशाि᭠वत छी। सं᭭क ृ ितक उᲰवल भिव᭬यक हेतु अित आशाि᭠वत छी। सं᭭क ृ ितक उᲰवल भिव᭬यक हेतु अित आशाि᭠वत छी।”” ”” \n  \n Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n35   \n \nिनबंध - नूतन झा \n          \nबारातीस᭜कार बारातीस᭜कार बारातीस᭜कार बारातीस᭜कार \n     \n                                आजुक आधुिनक पᳯरवेशमे िववाहक पुरान आजुक आधुिनक पᳯरवेशमे िववाहक पुरान आजुक आधुिनक पᳯरवेशमे िववाहक पुरान आजुक आधुिनक पᳯरवेशमे िववाहक पुरान मा᭠यता आर िविध िवध ान अपन ᮧतीका᭜मक ᭭वᱨपमे शेष बचल अिछ। ᳰदन पर मा᭠यता आर िविध िवधान अपन ᮧतीका᭜मक ᭭वᱨपमे शेष बचल अिछ । ᳰदन पर मा᭠यता आर िविध िवधान अपन ᮧतीका᭜मक ᭭वᱨपमे शेष बचल अिछ । ᳰदन पर मा᭠यता आर िविध िवधान अपन ᮧतीका᭜मक ᭭वᱨपमे शेष बचल अिछ । ᳰदन पर \nᳰदन ओकर ᭭थान अप᳞य सँ पᳯरपूणᭅ पᳯरपाटी लऽ रहल अिछ। हम  सब पौरािणक आ ᳰदन ओकर ᭭थान अप᳞य सँ पᳯरपूणᭅ पᳯरपाटी लऽ रहल अिछ। हम  सब पौरािणक आ ᳰदन ओकर ᭭थान अप᳞य सँ पᳯरपूणᭅ पᳯरपाटी लऽ रहल अिछ। हम  सब पौरािणक आ ᳰदन ओकर ᭭थान अप᳞य सँ पᳯरपूणᭅ पᳯरपाटी लऽ रहल अिछ। हम  सब पौरािणक आ’’ ’’    तक ᭅ संगत िवचारक अवशेष माᮢ देिख रहल तक ᭅ संगत िवचारक अवशेष माᮢ देिख रहल तक ᭅ संगत िवचारक अवशेष माᮢ देिख रहल तक ᭅ संगत िवचारक अवशेष माᮢ देिख रहल \nछी। आब िनरंतर जीवनशैलीमे आधुिनकताक समावेष भऽ रहल अिछ । एकर ᳰकछ ु  ᮧ᭜यᭃ लाभो अिछ छी। आब िनरंतर जीवनशैलीमे आधुिनकताक समावेष भऽ रहल अिछ । एकर ᳰकछ ु  ᮧ᭜यᭃ लाभो अिछ छी। आब िनरंतर जीवनशैलीमे आधुिनकताक समावेष भऽ रहल अिछ । एकर ᳰकछ ु  ᮧ᭜यᭃ लाभो अिछ छी। आब िनरंतर जीवनशैलीमे आधुिनकताक समावेष भऽ रहल अिछ । एकर ᳰकछ ु  ᮧ᭜यᭃ लाभो अिछ, , ,,    जेनाᳰक बᳰढ़याँ िशᭃा आ जेनाᳰक बᳰढ़याँ िशᭃा आ जेनाᳰक बᳰढ़याँ िशᭃा आ जेनाᳰक बᳰढ़याँ िशᭃा आ' ' ' ' \n᭭वा᭭᭝य ᳞व᭭था। ᳰक᭠तु आधुिनकताक दु᭬पᳯरणामक सूिच बनाबी  तऽ ओ ᭭वा᭭᭝य ᳞व᭭था। ᳰक᭠तु आधुिनकताक दु᭬पᳯरणामक सूिच बनाबी  तऽ ओ ᭭वा᭭᭝य ᳞व᭭था। ᳰक᭠तु आधुिनकताक दु᭬पᳯरणामक सूिच बनाबी  तऽ ओ ᭭वा᭭᭝य ᳞व᭭था। ᳰक᭠तु आधुिनकताक दु᭬पᳯरणामक सूिच बनाबी  तऽ ओ’’ ’’    अन᭠त अन᭠त अन᭠त अन᭠त    रहत। रहत। रहत। रहत।     \n                                    िववाहाᳰदमे जे आडंबर आ िववाहाᳰदमे जे आडंबर आ िववाहाᳰदमे जे आडंबर आ िववाहाᳰदमे जे आडंबर आ' ' ' ' िवलािसतापूणᭅ ᮧदशᭅन होइत अिछ ओकर िनवाᭅह सवᭅ साधारणक लेल काफᳱ कᳯठन अिछ।पालन िवलािसतापूणᭅ ᮧदशᭅन होइत अिछ ओकर िनवाᭅह सवᭅ साधारणक लेल काफᳱ कᳯठन अिछ।पालन िवलािसतापूणᭅ ᮧदशᭅन होइत अिछ ओकर िनवाᭅह सवᭅ साधारणक लेल काफᳱ कᳯठन अिछ।पालन िवलािसतापूणᭅ ᮧदशᭅन होइत अिछ ओकर िनवाᭅह सवᭅ साधारणक लेल काफᳱ कᳯठन अिछ।पालन-- --\nपोषण पोषण पोषण पोषण,, ,,    िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा-- --दीᭃा कएलाक बाद एक साधारण क दीᭃा कएलाक बाद एक साधारण क दीᭃा कएलाक बाद एक साधारण क दीᭃा कएलाक बाद एक साधारण क᭠यापᭃ िववाह समारोहक उᲬवगᱮ य ᮧदशᭅनक आᳶथक आघात क ेँ  कोना सहत ᭠यापᭃ िववाह समारोहक उᲬवगᱮय ᮧदशᭅनक आᳶथक आघात क े ँ  कोना सहत ᭠यापᭃ िववाह समारोहक उᲬवगᱮय ᮧदशᭅनक आᳶथक आघात क े ँ  कोना सहत ᭠यापᭃ िववाह समारोहक उᲬवगᱮय ᮧदशᭅनक आᳶथक आघात क े ँ  कोना सहत?? ??    \nिविभ᳖ ᮧकारक ताम िविभ᳖ ᮧकारक ताम िविभ᳖ ᮧकारक ताम िविभ᳖ ᮧकारक ताम- - --झाम युᲦ महग ᳞व᭭थाक िनवाᭅह बᱟत क᳥कारी होइत छैक। ᳰकछ ु  घंटाक शोभा बढ़ाब झाम युᲦ महग ᳞व᭭थाक िनवाᭅह बᱟत क᳥कारी होइत छैक। ᳰकछ ु  घंटाक शोभा बढ़ाब झाम युᲦ महग ᳞व᭭थाक िनवाᭅह बᱟत क᳥कारी होइत छैक। ᳰकछ ु  घंटाक शोभा बढ़ाब झाम युᲦ महग ᳞व᭭थाक िनवाᭅह बᱟत क᳥कारी होइत छैक। ᳰकछ ु  घंटाक शोभा बढ़ाब’ ’ ’’    लेल वा िववाह लेल वा िववाह लेल वा िववाह लेल वा िववाह \nसमारोह क ेँ  किथत ᱨप सᱰ अिव᳡सनीय बनाबए क े र दवाब सᱰ लोग हजारᲂ लाखᲂ ᱨपैसमारोह क ेँ  किथत ᱨप सᱰ अिव᳡सनीय बनाबए क े र दवाब सᱰ लोग हजारᲂ लाखᲂ ᱨपैसमारोह क ेँ  किथत ᱨप सᱰ अिव᳡सनीय बनाबए क े र दवाब सᱰ लोग हजारᲂ लाखᲂ ᱨपैसमारोह क ेँ  किथत ᱨप सᱰ अिव᳡सनीय बनाबए क े र दवाब सᱰ लोग हजारᲂ लाखᲂ ᱨपैया पािनमे बहा दैत अिछ। नब पीढ़ीक सुिशिᭃत या पािनमे बहा दैत अिछ। नब पीढ़ीक सुिशिᭃत या पािनमे बहा दैत अिछ। नब पीढ़ीक सुिशिᭃत या पािनमे बहा दैत अिछ। नब पीढ़ीक सुिशिᭃत \nलोक क ेँ  बुझबाक चाही जे िववाहक ेँ  अिव᭭मरणीय बनाबैत छैक दू पᳯरवारक आपसी ᳩेह आ लोक क ेँ  बुझबाक चाही जे िववाहक ेँ  अिव᭭मरणीय बनाबैत छैक दू पᳯरवारक आपसी ᳩेह आ लोक क ेँ  बुझबाक चाही जे िववाहक ेँ  अिव᭭मरणीय बनाबैत छैक दू पᳯरवारक आपसी ᳩेह आ लोक क ेँ  बुझबाक चाही जे िववाहक ेँ  अिव᭭मरणीय बनाबैत छैक दू पᳯरवारक आपसी ᳩेह आ' ' ' ' स᭥ब᭠ध। िववाहक ेँ  अिव᭭मरणीय बनाबैत स᭥ब᭠ध। िववाहक ेँ  अिव᭭मरणीय बनाबैत स᭥ब᭠ध। िववाहक ेँ  अिव᭭मरणीय बनाबैत स᭥ब᭠ध। िववाहक ेँ  अिव᭭मरणीय बनाबैत \nछैक ओकर सफलता जािह लेल माᮢ िन᳧ा आ छैक ओकर सफलता जािह लेल माᮢ िन᳧ा आ छैक ओकर सफलता जािह लेल माᮢ िन᳧ा आ छैक ओकर सफलता जािह लेल माᮢ िन᳧ा आ' ' ' ' िव᳡ासक ᮧचुरता चाही िव᳡ासक ᮧचुरता चाही िव᳡ासक ᮧचुरता चाही िव᳡ासक ᮧचुरता चाही, , ,,    टᱶट हाउस भोज ᳞व᭭था वा महग कपड़ा ल टᱶट हाउस भोज ᳞व᭭था वा महग कपड़ा ल टᱶट हाउस भोज ᳞व᭭था वा महग कपड़ा ल टᱶट हाउस भोज ᳞व᭭था वा महग कपड़ा लᱫा आर गहना ᱫा आर गहना ᱫा आर गहना ᱫा आर गहना \nजेवर निञ। ई सभ क ृ िᮢम साधनक मॉँग म᭟यम वगᱮय पᳯरवारक लेल सीिमत रहय तखने क᭨याण अिछ। जेवर निञ। ई सभ क ृ िᮢम साधनक मॉँग म᭟यम वगᱮय पᳯरवारक लेल सीिमत रहय तखने क᭨याण अिछ। जेवर निञ। ई सभ क ृ िᮢम साधनक मॉँग म᭟यम वगᱮय पᳯरवारक लेल सीिमत रहय तखने क᭨याण अिछ। जेवर निञ। ई सभ क ृ िᮢम साधनक मॉँग म᭟यम वगᱮय पᳯरवारक लेल सीिमत रहय तखने क᭨याण अिछ। \n                                                अप᳞य सᱰ बिच कऽ यᳰद नवयुगक वर क᭠या अपन सूझ बूझ सᱰ गᳯ रमामय स᭥ब᭠धक शुᱨआत करिथ तऽ ई सभक िहतमे अप᳞य सᱰ बिच कऽ यᳰद नवयुगक वर क᭠या अपन सूझ बूझ सᱰ गᳯर मामय स᭥ब᭠धक शुᱨआत करिथ तऽ ई सभक िहतमे अप᳞य सᱰ बिच कऽ यᳰद नवयुगक वर क᭠या अपन सूझ बूझ सᱰ गᳯर मामय स᭥ब᭠धक शुᱨआत करिथ तऽ ई सभक िहतमे अप᳞य सᱰ बिच कऽ यᳰद नवयुगक वर क᭠या अपन सूझ बूझ सᱰ गᳯर मामय स᭥ब᭠धक शुᱨआत करिथ तऽ ई सभक िहतमे \nहोयत।क᭠यापᭃ पर वरपᭃ ᳇ारा बारातीक भ᳞ ᭭वा होयत।क᭠यापᭃ पर वरपᭃ ᳇ारा बारातीक भ᳞ ᭭वा होयत।क᭠यापᭃ पर वरपᭃ ᳇ारा बारातीक भ᳞ ᭭वा होयत।क᭠यापᭃ पर वरपᭃ ᳇ारा बारातीक भ᳞ ᭭वागतक दबाब देि ख बड़ा दुख होइत अिछ। ᭭वागत तऽ ᱡदय सᱰ ᱟअक चाही ᱨपैया गतक दबाब देिख बड़ा दुख होइत अिछ। ᭭वागत तऽ ᱡदय सᱰ ᱟअक  चाही ᱨपैया गतक दबाब देिख बड़ा दुख होइत अिछ। ᭭वागत तऽ ᱡदय सᱰ ᱟअक  चाही ᱨपैया गतक दबाब देिख बड़ा दुख होइत अिछ। ᭭वागत तऽ ᱡदय सᱰ ᱟअक  चाही ᱨपैया \nपैसा सᱰ नᳲह। एकटा गरीब पᳯरवारक ᳞था संवेदनशील ᳞िᲦक े ँ  आडंबरक ᮧित आर कठोर बनाबए लेल पयाᭅ᳙ अिछ। पैसा सᱰ नᳲह। एकटा गरीब पᳯरवारक ᳞था संवेदनशील ᳞िᲦक े ँ  आडंबरक ᮧित आर कठोर बनाबए लेल पयाᭅ᳙ अिछ। पैसा सᱰ नᳲह। एकटा गरीब पᳯरवारक ᳞था संवेदनशील ᳞िᲦक े ँ  आडंबरक ᮧित आर कठोर बनाबए लेल पयाᭅ᳙ अिछ। पैसा सᱰ नᳲह। एकटा गरीब पᳯरवारक ᳞था संवेदनशील ᳞िᲦक े ँ  आडंबरक ᮧित आर कठोर बनाबए लेल पयाᭅ᳙ अिछ। \nएक किवक किवताक ᳰकछ ु  पंिᲦ उ᭨लेिखत अिछ एक किवक किवताक ᳰकछ ु  पंिᲦ उ᭨लेिखत अिछ एक किवक किवताक ᳰकछ ु  पंिᲦ उ᭨लेिखत अिछ एक किवक किवताक ᳰकछ ु  पंिᲦ उ᭨लेिखत अिछ    :: :: \n'' '' '' ''कोना कᱨ बᳯरयाती जी अहᱼक स᭜कार यौ । कोना कᱨ बᳯरयाती जी अहᱼक स᭜कार यौ । कोना कᱨ बᳯरयाती जी अहᱼक स᭜कार यौ । कोना कᱨ बᳯरयाती जी अहᱼक स᭜कार यौ । \nधानो निह भेल हमरा रि᭣बयो क े  निञ आस यौ ॥ धानो निह भेल हमरा रि᭣बयो क े  निञ आस यौ ॥ धानो निह भेल हमरा रि᭣बयो क े  निञ आस यौ ॥ धानो निह भेल हमरा रि᭣बयो क े  निञ आस यौ ॥ \nकᳯठन समय छैक सुिनयउ भारी पᳯरवार यौ। कᳯठन समय छैक सुिनयउ भारी पᳯरवार यौ। कᳯठन समय छैक सुिनयउ भारी पᳯरवार यौ। कᳯठन समय छैक सुिनयउ भारी पᳯरवार यौ। \nᱨख सुख जे भेटए कऽ िलयउ ᭭वीकार यौ॥ ᱨख सुख जे भेटए कऽ िलयउ ᭭वीकार यौ॥ ᱨख सुख जे भेटए कऽ िलयउ ᭭वीकार यौ॥ ᱨख सुख जे भेटए कऽ िलयउ ᭭वीकार यौ॥ \nस᭥ब᭠ध बनाबऽ एलᱟँ अहᱼ राखू हमरो लाज यौ। स᭥ब᭠ध बनाबऽ एलᱟँ अहᱼ राखू हमरो लाज यौ। स᭥ब᭠ध बनाबऽ एलᱟँ अहᱼ राखू हमरो लाज यौ। स᭥ब᭠ध बनाबऽ एलᱟँ अहᱼ राखू हमरो लाज यौ। \nघर ᳇ारो टूटल फाटल दलान पर निह खाट यौ॥ घर ᳇ारो टूटल फाटल दलान पर निह खाट यौ॥ घर ᳇ारो टूटल फाटल दलान पर निह खाट यौ॥ घर ᳇ारो टूटल फाटल दलान पर निह खाट यौ॥ \nᳰदन राित पेट भरय लय कᳯर कऽ रोजगार यौ। ᳰदन राित पेट भरय लय कᳯर कऽ रोजगार यौ। ᳰदन राित पेट भरय लय कᳯर कऽ रोजगार यौ। ᳰदन राित पेट भरय लय कᳯर कऽ रोजगार यौ। \nखानिपयिन दऽ निह खानिपयिन दऽ निह खानिपयिन दऽ निह खानिपयिन दऽ निह सकलᱟँ छी बᱟत लाचार यौ॥ सकलᱟँ छी बᱟत लाचार यौ॥ सकलᱟँ छी बᱟत लाचार यौ॥ सकलᱟँ छी बᱟत लाचार यौ॥” ” ””  Videha  Õ/g466वदेह Õ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका ०१  जून  २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक ११ ) \nhttp://www.videha.co.in/ मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n36   \n \nआउ हम सब अिह आडंबरक समूल नाश कऽ िमिथलाक गᳯरमा बढ़ाबी।आउ हम सब अिह आडंबरक समूल नाश कऽ िमिथलाक गᳯरमा बढ़ाबी।आउ हम सब अिह आडंबरक समूल नाश कऽ िमिथलाक गᳯरमा बढ़ाबी।आउ हम सब अिह आडंबरक समूल नाश कऽ िमिथलाक गᳯरमा बढ़ाबी।  \n१० १० १० १०. . . . संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र    \n᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ’ ’ ’’रामरंग रामरंग रामरंग रामरंग’’ ’’ \n     \nभारतीय शाᳫीय संगीतक समᳶपत आऽ िवलᭃण ओऽ िव᭎यात संगीत᭄ पं रामा᮰य झा भारतीय शाᳫीय संगीतक समᳶपत आऽ िवलᭃण ओऽ िव᭎यात संगीत᭄ पं रामा᮰य झा भारतीय शाᳫीय संगीतक समᳶपत आऽ िवलᭃण ओऽ िव᭎यात संगीत᭄ पं रामा᮰य झा भारतीय शाᳫीय संगीतक समᳶपत आऽ िवलᭃण ओऽ िव᭎यात संगीत᭄ पं रामा᮰य झा ’ ’ ’’रामरंग रामरंग रामरंग रामरंग’’ ’’    क े र ज᭠म क े र ज᭠म क े र ज᭠म क े र ज᭠म ११ ११ ११ ११ अग᭭त अग᭭त अग᭭त अग᭭त १९२८ १९२८ १९२८ १९२८ ईई ईई. . . . \nतदनुसारभाᮤ क ृ ᭬णपᭃ एकादशी ितिथक ेँ  मधुबनी िजला᭠तगᭅत खजुरा नामक गाममे भेलि᭠ह। िहनकर िप ताक नाम पं सुखदेव झा आऽ तदनुसारभाᮤ क ृ ᭬णपᭃ एकादशी ितिथक ेँ  मधुबनी िजला᭠तगᭅत खजुरा नामक गाममे भेलि᭠ह। िहनकर िप ताक नाम पं सुखदेव झा आऽ तदनुसारभाᮤ क ृ ᭬णपᭃ एकादशी ितिथक ेँ  मधुबनी िजला᭠तगᭅत खजुरा नामक गाममे भेलि᭠ह। िहनकर िप ताक नाम पं सुखदेव झा आऽ तदनुसारभाᮤ क ृ ᭬णपᭃ एकादशी ितिथक ेँ  मधुबनी िजला᭠तगᭅत खजुरा नामक गाममे भेलि᭠ह। िहनकर िप ताक नाम पं सुखदेव झा आऽ \nकाकाक नाम पं मधुसदन झा छि᭠ह। रामा᮰यजीक संगीत िशᭃा ि हनका दुनू गोटेसँ हारमोिनयम आऽ गायनक ᱨपमे माᮢ काकाक नाम पं मधुसदन झा छि᭠ह। रामा᮰यजीक संगीत िशᭃा ि हनका दुनू गोटेसँ हारमोिनयम आऽ गायनक ᱨपमे माᮢ काकाक नाम पं मधुसदन झा छि᭠ह। रामा᮰यजीक संगीत िशᭃा ि हनका दुनू गोटेसँ हारमोिनयम आऽ गायनक ᱨपमे माᮢ काकाक नाम पं मधुसदन झा छि᭠ह। रामा᮰यजीक संगीत िशᭃा ि हनका दुनू गोटेसँ हारमोिनयम आऽ गायनक ᱨपमे माᮢ ५ ५ ५ ५ वषᭅक वषᭅक वषᭅक वषᭅक \nआयुआयुआयुआयुमे शुᱨ भए गेलि᭠ह। तकरा बाद ᮰ी अवध पाठकजीसँ गायनक  िशᭃा भेटलि᭠ह। मे शुᱨ भए गेलि᭠ह। तकरा बाद ᮰ी अवध पाठकजीसँ गायनक िश ᭃा भेटलि᭠ह। मे शुᱨ भए गेलि᭠ह। तकरा बाद ᮰ी अवध पाठकजीसँ गायनक िश ᭃा भेटलि᭠ह। मे शुᱨ भए गेलि᭠ह। तकरा बाद ᮰ी अवध पाठकजीसँ गायनक िश ᭃा भेटलि᭠ह। \n१५ १५ १५ १५ वषᭅ धᳯर बनारसक एकटा ᮧिस᳍ नाटक क᭥पनीमे रामा᮰य झा जी क᭥पोजरक ᱨपमे कायᭅ कएलि᭠ह। पं भोलानाथ भᲵ जी सँ वषᭅ धᳯर बनारसक एकटा ᮧिस","size_mb":1.65,"has_text":true},"Videha 012.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 012.pdf","name":"Videha 012.pdf","text":"Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n1  \n \n'िवदेह िवदेह िवदेह िवदेह'' ''    १५ १५ १५ १५    जून जून जून जून २००८ २००८ २००८ २००८    ( ( ( ( वषᭅवषᭅवषᭅवषᭅ    ११ ११    मास मास मास मास    ६६ ६६    अंक अंक अंक अंक    ११ ११२२ २२    )) ))    एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ:: ::- \nमहᱬवपूणᭅ सूचना: २० म शता᭣दीक सवᭅ᮰े᳧ िमिथला र᳀ ᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग' िजनका लोक 'अिभनव भातख᭛डे' क े र नामसँ सेहो सोर करैत \nछि᭠ह, 'िवदेह' क े र हेतु अपन संदेश पठओने छिथ आऽ तािह आधार पर ᱟनकर जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंध िवदेहक संगीत िशᭃा ᭭तंभमे ई-ᮧकािशत \nकरबाक हमरा लोकिनक ᱶ  सौभा᭏य भेटल अिछ।  \n१.नो एंᮝी: मा ᮧिवश ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह    '' ''निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता'' '' \nमैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक,, ,,    जे िवगत जे िवगत जे िवगत जे िवगत २५ २५ २५ २५ वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख        ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ' ' ' ' रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। \nसवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा        धारावािहक ᱨ धारावािहक ᱨ धारावािहक ᱨ धारावािहक ᱨपे ँ ई पेँ ई पेँ ई पेँ ई-- --ᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ूᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ूᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ूᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ू    नाटकक तेसर क᭨लोलक पिहल खेप। नाटकक तेसर क᭨लोलक पिहल खेप। नाटकक तेसर क᭨लोलक पिहल खेप। नाटकक तेसर क᭨लोलक पिहल खेप। \n२२ २२. . . . शोध लेख शोध लेख शोध लेख शोध लेख:: ::    मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध    (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n३३ ३३. . . . उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास    सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n४४ ४४. . . . महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाभारत महाभारत महाभारत महाभारत (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ) ) ) )  \n५५ ५५. . . . कथा कथा कथा कथा -- --    गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन-- --    गोबर गोबर गोबर गोबरक मू᭨य क मू᭨य क मू᭨य क मू᭨य  \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र-- --    पहरराित पहरराित पहरराित पहरराित  \n६६ ६६. . . . प᳒ प᳒ प᳒ प᳒      \nमैिथली हैक ू  प᳒ - रवी᭠ᮤनाथ ठाक ु र सेहो हैक ू  िलखलि᭠ह, मुदा मैिथलीमे पिहल बेर जापानी प᳒ िवधाक आधार पर \"िवदेह\" ᮧ᭭तुत कए रहल अिछ ई िवधा। \nप᳒:  \n    अअ अअ. . . . िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी ,, ,, \n    आआ आआ.᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी     आऽ आऽ आऽ आऽ इ.    गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n७७ ७७. . . . सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n2  \n \n८८ ८८. . . . िमिथला कला िमिथला कला िमिथला कला िमिथला कला (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))  \n९९ ९९.. ..पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन -- --सं᭭कार सं᭭कार सं᭭कार सं᭭कार-- --    तीथᭅतीथᭅतीथᭅतीथᭅ -- -- िड᭭कवरी ऑफ िमिथला \n१० १० १० १०. . . . संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा     -- --᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग'    ११ ११ ११ ११. . . . बालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ ते-- --    मूखाᭅिधराज मूखाᭅिधराज मूखाᭅिधराज मूखाᭅिधराज// //देवीजी देवीजी देवीजी देवीजी: : : : ᳲपजराक पᭃी ᳲपजराक पᭃी ᳲपजराक पᭃी ᳲपजराक पᭃी  \n१२ १२ १२ १२. . . . पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध         (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ) ) ) )     पᲳी पᲳी पᲳी पᲳी-- --संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार ( ( ((ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी    )) )) \n१३ १३ १३ १३. . . . सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला                                                    १४ १४ १४ १४.. ..मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक  \n१५ १५ १५ १५. . . . रचना रचना रचना रचना    लेखन लेखन लेखन लेखन    (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))     \n16 16 16 16. . . . VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS     -- --Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut...  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(११ ११)) )) िव᭭मृत किव ᭭व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द \nचौधरी, ᮕाम-ᱧᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट-\nपचासेक प᳒ िवदेहमे नवम अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई-ᮧकािशत भ' रहल अिछ।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(२२ २२)) )) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर मैिथली-अंᮕेजी आऽ अंᮕेजी-मैिथली श᭣द कोश (संपादक गजे᭠ᮤ ठाक ु र आऽ नागे᭠ᮤ क ु मार झा) \nᮧकािशत करबाओल जा' रहल अिछ। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पु᭭तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मू᭨यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(३३ ३३)) )) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक ᱨपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजे᭠ᮤ ठाक ु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उप᭠यास),  'ग᭨प-गु᭒छ'(कथा संᮕह) , 'भालसᳯर' (प᳒ \nसंᮕह), 'बालानां क ृ ते', 'एका᭑कᳱ संᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चᳯरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणᭅ ई-ᮧकाशनक बाद ᳲᮧट फॉमᭅमे ᮧकािशत होएत। \nᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पु᭭तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मू᭨यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना    (( ((४४ ४४): ): ): ):     ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा, , , , ᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह  ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह  ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह  ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह    '' ''मौन मौन मौन मौन' ' ' ' , , , , ᮰ी ᮧेमसकर िसह ᮰ी ᮧेमसकर िसह ᮰ी ᮧेमसकर िसह ᮰ी ᮧेमसकर िसह, , , , ᮰ीमित िवभा रानी ᮰ीमित िवभा रानी ᮰ीमित िवभा रानी ᮰ीमित िवभा रानी, , , , ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप,, ,,᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ \n(( ((इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला    क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ)) )), , , , ᮰ी ᭫याम ᮰ी ᭫याम ᮰ी ᭫याम ᮰ी ᭫याम ᮧकाश ᮧकाश ᮧकाश ᮧकाश झा आऽ झा आऽ झा आऽ झा आऽ    डॉ डॉ डॉ डॉ. . . . ᮰ी िशव ᮰ी िशव ᮰ी िशव ᮰ी िशव    ᮧसाद ᮧसाद ᮧसाद ᮧसाद    यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक रचना यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक रचना यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक रचना यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर सभक रचना    अिगला अिगला अिगला अिगला ११ ११-- --२ २ २ २ अंकक अंकक अंकक अंकक बादसँबादसँबादसँबादसँ    \n'' ''िव िव िव िवदेह देह देह देह'' ''    मेमे मेमे    ईई ईई-- --ᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत।    \nिवदेह (ᳰदनांक १५ जून, २००८) \n११ ११.. ..संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय २२ २२.. ..संदेश संदेश संदेश संदेश  \n११ ११.. ..संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय  वषᭅ: १     मास: ६      अंक:१२ \nमा᭠यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक १२ ᳰदनांक १५ जून २००८) ई पि᭣लश भ’ रहल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन कᱨ http://www.videha.co.in \n | \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n3  \n \nनिचक े ताजीक नाटक  नो एंᮝी: मा ᮧिवश तेसर क᭨लोलक पिहल खेप ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। ग गेश गुंजन जीक कथा आऽ िव᭭मृत किव रामजी चौधरीक अᮧकािशत \nप᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भए रहल अिछ। \nरवी᭠ᮤनाथ ठाक ु र सेहो हैक ू  िलखलि᭠ह, मुदा मैिथलीमे पिहल बेर जापानी प᳒ िवधाक आधार पर \"िवदेह\" ᮧ᭭तुत कए रहल अिछ ई िवधा। \nशेष ᭭थायी ᭭तंभ यथावत अिछ।  \nअपनेक रचना आऽ ᮧितᳰᮓयाक ᮧतीᭃामे। वᳯर᳧ रचनाकार अपन रचना ह᭭तिलिखत ᱨपमे सेहो नीचाँ िलखल पता पर पठा सक ै त छिथ। \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र \n३८९, पॉक े ट-सी, से᭍टर-ए, बस᭠तक ुं ज,नव देहली-११००७०.फ ै ᭍स:०११-४१७७१७२५ \nggajendra@videha.co.in \n  ggajendra@yahoo.co.in  \n                                                                                                    २२ २२.. ..संदेश संदेश संदेश संदेश  \n१.᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो. . . . उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह \"\" \"\"निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता\"\" \"\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक ᳰदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आन᭠द भए रहल अिछ, ई जािन कए \nजे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनᭅलक ेँ  पᳰढ़ रहल छिथ। \n२.᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ. . . . गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जनᭅल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकᳱ क े र उपयोग मैिथलीक हेतु कएल ई ᭭तु᭜य ᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबामे एिह ६५ वषᭅक \nउमᳯरमे क᳥ होइत अिछ, देवनागरी टाइप करबामे मदित देनाइ स᭥पादक, \"िवदेह\" क े र सेहो दािय᭜व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा \"\" \"\"रामरंग रामरंग रामरंग रामरंग\"\" \"\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय व᭭तुसँ अवगत भेलᱟँ।...शेष सभ क ु शल अिछ। \n४.᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी, , , , सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य अकादमी  अकादमी  अकादमी  अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािᭃक पिᮢका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई आऽ शुभकामना ᭭वीकार कᱨ। \n५.᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह \"\" \"\"मौन मौन मौन मौन\"\" \"\"- ᮧथम मैिथली पािᭃक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जा िन कनेक चᳰकत मुदा बेसी आ᭮लाᳰदत भेलᱟँ। कालचᮓक ेँ  पकिड़ \nजािह दूरदृि᳥क पᳯरचय देलᱟँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ. . . . िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषᭅ भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓाि᭠तक ᭃेᮢमे मैिथली पᮢकाᳯरताक ेँ ᮧवेश ᳰदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। \nपᮢकाᳯरतामे एिह ᮧकारक नव ᮧयोगक हम ᭭वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताᱠमे मैिथली पिᮢक ाक ᮧकाशनमे क े  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिव᭬य कहत। ई हमर ८८ वषᭅमे ७५ वषᭅक \nअनुभव रहल। एतेक पैघ महान य᭄मे हमर ᮰᳍ापूणᭅ आᱟित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी िवजय ठाक ु र  िवजय ठाक ु र  िवजय ठाक ु र  िवजय ठाक ु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलᱟँ, स᭥पूणᭅ टीम बधाईक पाᮢ अिछ। पिᮢकाक मंगल भिव᭬य हेतु हमर शुभकामना ᭭वीकार \nकएल जाओ। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n4  \n \n११ ११. . . . नाटक नाटक नाटक नाटक  \n᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ‘‘ ‘‘निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता’’ ’’    ज᭠म ज᭠म ज᭠म ज᭠म-- --१९५१ १९५१ १९५१ १९५१ ईई ईई. . . . कलकᱫामे। कलकᱫामे। कलकᱫामे। कलकᱫामे।    १९६६ १९६६ १९६६ १९६६ मे मे मे मे १५ १५ १५ १५ वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕ वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕ वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕ वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह ह ह ह ‘‘ ‘‘कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त’’ ’’।। ।।    १९७१ १९७१ १९७१ १९७१ ‘‘ ‘‘अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः’ ( ’ ( ’ ( ’ (किवता किवता किवता किवता \nसंकलन संकलन संकलन संकलन) ) ) ) आऽ आऽ आऽ आऽ ‘‘ ‘‘नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन’ ( ’ ( ’ ( ’ (नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))|| ||    १९७४ १९७४ १९७४ १९७४ मे मे मे मे ‘‘ ‘‘एक छल राजा एक छल राजा एक छल राजा एक छल राजा’/ ’ ’/ ’ ’/ ’ ’/ ’नाटकक लेल नाटकक लेल नाटकक लेल नाटकक लेल’ ( ’ ( ’ ( ’ (नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))। । । । १९७६ १९७६ १९७६ १९७६-- --७७ ७७ ७७ ७७ ‘‘ ‘‘ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन’/ ’/ ’/ ’/    ’’ ’’रामलीला रामलीला रामलीला रामलीला’( ’( ’( ’(नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))। । । । १९७८ १९७८ १९७८ १९७८मे जनक आऽ मे जनक आऽ मे जनक आऽ मे जनक आऽ \nअ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। १९८१ १९८१ १९८१ १९८१ ‘‘ ‘‘अनुᱫरण अनुᱫरण अनुᱫरण अनुᱫरण’( ’( ’( ’(किवता किवता किवता किवता-- --संकलन संकलन संकलन संकलन)) ))। । । । १९८८ १९८८ १९८८ १९८८ ‘‘ ‘‘िᮧयंवदा िᮧयंवदा िᮧयंवदा िᮧयंवदा’’ ’’    (( ((नाᳯटका नाᳯटका नाᳯटका नाᳯटका)) ))। । । । १९९ १९९ १९९ १९९७७ ७७-- --‘‘ ‘‘रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल-- --सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य’( ’( ’( ’(अनुवाद अनुवाद अनुवाद अनुवाद)) ))। । । । १९९८ १९९८ १९९८ १९९८ ‘‘ ‘‘अनुक ृ ित अनुक ृ ित अनुक ृ ित अनुक ृ ित’’ ’’-- --    आधुिनक मैिथली आधुिनक मैिथली आधुिनक मैिथली आधुिनक मैिथली \nकिवताक बंगलामे अनुवाद किवताक बंगलामे अनुवाद किवताक बंगलामे अनुवाद किवताक बंगलामे अनुवाद,, ,,    संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। १९९९ १९९९ १९९९ १९९९ ‘‘ ‘‘अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास’’ ’’। । । । २००२ २००२ २००२ २००२ ‘‘ ‘‘खाम खेयाली खाम खेयाली खाम खेयाली खाम खेयाली’’ ’’। । । । २००६ २००६ २००६ २००६मे मे मे मे ‘‘ ‘‘म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन’( ’( ’( ’(किवता संᮕह। किवता संᮕह। किवता संᮕह। किवता संᮕह। \nभाषा भाषा भाषा भाषा-- --िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शो िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शो िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शो िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोधध धध-- --पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। १४ १४ १४ १४ टा पी टा पी टा पी टा पी.. ..एच एच एच एच.. ..डी डी डी डी. . . . आऽ आऽ आऽ आऽ २९ २९ २९ २९ टा एम टा एम टा एम टा एम.. ..ᳰफल ᳰफल ᳰफल ᳰफल. . . . शोध शोध शोध शोध-- --कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा, , , , सूरत सूरत सूरत सूरत, , , , ᳰद᭨ली ᳰद᭨ली ᳰद᭨ली ᳰद᭨ली \nआऽ हैदराबाद िव आऽ हैदराबाद िव आऽ हैदराबाद िव आऽ हैदराबाद िव.. ..िव िव िव िव.. ..मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक,, ,,    क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान,, ,,    मैसूर। मैसूर। मैसूर। मैसूर।  \n                                                                                नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी : : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश     \n                                                                                                                                                                                    (( ((चाᳯर चाᳯर चाᳯर चाᳯर-- --अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक)) )) \nनाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह    ‘‘ ‘‘निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता’’ ’’    िनदेशक िनदेशक िनदेशक िनदेशक, , , , क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय भारतीय भारतीय भारतीय भारतीय भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान,, ,,    मैसूर मैसूर मैसूर मैसूर \n(( ((मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक,, ,,    जे िवगत जे िवगत जे िवगत जे िवगत २५ २५ २५ २५ वषᭅक मौन वषᭅक मौन वषᭅक मौन वषᭅक मौन    भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ’’ ’’    रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ।)) )) \nतेसर क᭨लोल तेसर क᭨लोल तेसर क᭨लोल तेसर क᭨लोल     जारी जारी जारी जारी.... .... .... ....िवदेहक एिह बारहम अंक िवदेहक एिह बारहम अंक िवदेहक एिह बारहम अंक िवदेहक एिह बारहम अंक १५ १५ १५ १५ जून जून जून जून २००८ २००८ २००८ २००८ सँ। सँ। सँ। सँ। \n                                                                                    नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी : : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश     \n  \nतेसर क᭨लोल पिहल तेसर क᭨लोल पिहल तेसर क᭨लोल पिहल तेसर क᭨लोल पिहल    खेप खेप खेप खेप  \n                                             \n  \nतेसर क᭨लोल तेसर क᭨लोल तेसर क᭨लोल तेसर क᭨लोल  \n[भाषण - मंचपर नेता आ वामपंथी युवा पूवᭅवत ठाढ़ छिथ—ᱟनक े  दुनू पर ᮧकाश पड़ैत छिन। बाकᳱ मंच पर लगइत अिछ एखनᱟ \nभोᱨका क ु हेस अिछ—सब ᭍यो अधᭅ- जाᮕत अधᭅ-मृत जकाँ पड़ल छिथ। माᮢ चाᳯर टा मृत सैिनक ब᭠दूक तानने भाषण - मंचक \nआस - पास पहरा दैत  नजᳯर आिब  रहल छलाह। तीनटा ᭭पॉट ला ईट—दूटा भाषण-मंच पर आ एकटा बुलंद दरबᲯा पर \nपड़ल।] \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n5  \n \n  \nवामपंथी  : \n          (ᭃुरधार ᭭वरमे) एकटा बात साफ-साफ बाजू त’... \nनेता     :      कोन बात ? \nवामपंथी  :      इयैह, ई चोरबा जे ᳰकछु बािज रहल छल... \nनेता     :      से ? \nवामपंथी  :      अहाँ तकर सभटा िव᳡ास करै छी ? \n(नेता हँिस दैत छिथ।      से  देिख वामपंथी युवा िखिसया जाइत छिथ।) हँिस ᳰकयै रहल छी ? \nनेता     :      ᳰकयै ? हँसी पर पानंदी छैक कᳱ ? \nवामपंथी  :      हँसी पर ᳰकयैक रहत पानंदी ? मुदा आर कतेको      बात पर पानंदी त’ छैक.. अहाँक पाटᱮ तकरा मानत तखन ने ?  \nनेता     :      हमर पाटᱮ जकरा मानलक अिछ, हमरा तािह पर कोन    आपिᱫ ? \nवामपंथी  :      \n(बातक ेँ काटैत) झूठ ! सबटा फ ू िस ! \nनेता     :      से कोना ? \nवामपंथी  :      \n(तक ᭅ  दैत) ᳰकयैक ? ई निञ िनि᳟त भेल जे हमसब बा᭠हल रहब एकटा बंधन मे ? \nनेता     :      हँ, गठ-बंधन त’ भेल छल, जेना िमलल-जुलल सरकार मे  \nहोइ छइ...? \nवामपंथी  :      (᳞ं᭏य करैत) आ तकर क ै कटा असूल सेहो होइत छैक.... \nनेता     :      जेना ? \nवामपंथी  :      जेना सबटा मह᭜वपूणᭅ बात पर आपसमे बातचीत क’ कए तखन दुिनयाक सामने मुँह खोलब... कᳱ ? एहन िन᳟य भेल छल वा निञ ? \nनेता     :      हँ...! \nवामपंथी  :      आ तािह बातपर हमसब सरकार क ेँ बाहर सँ समथᭅन द’ रहल छी... छै ᳰक निञ ? \nनेता     :      बेशक ! ठीक े  बात बािज देलᱟँ। \nवामपंथी  :      मुदा अहाँ कᳱ क’ रहल छी ? \nनेता     :      कᳱ ? \nवामपंथी  :      \n(आर धीरज निञ ध’ पबैत छिथ--)  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n6  \n \nतखन बात - बात पर हमरा सब सँ हँᳯट कए िब᭨क ु ल आने बात ᳰकयै करै लागै छी ? सᳰदखन िवरोध ᳰकयै करै चाहै छी ? \nनेता    :       “वाह रे भैया ! वाह क᭠हैया— \n               जैह कहै छी जतबे टा हो— \n               सब मे किह दी ता-ता-थैया ?” \n                        कᳱ बुझै छी , अहाँ सबक नाङᳯर धैने चलत हमर पाटᱮ ? \nवामपंथी  :      ᮧयोजन पड़त त’ सैह करै पड़त ! \nनेता     :      हँ ! से ᳲहछा ᭜यािगये दी त’ नीक ! कᳱ त’ हम सरकार क ेँ नैितक समथᭅन दै छी ? तकर माने कᳱ, इयैह जे अहाँ अंट - संट जैह ᳰकछु बाजब , हँ-मे-हँ कह’ \nपड़त ? \n(वामपंथी ᳰकछु  कह’ चाहैत छिथ) बात त’ ओ कलाकार लाख टाकाक किह रहल छल। चोरी करैत छल  तᱹ कᳱ ? तक ᭅ  त’ \nओ ठीक े  देने छल...झूठ त’ निञ बािज रहल छल ओ ! \nवामपंथी  :      तखन आर कᳱ ? चोर उचᲥ े  क ेँ  अपन पाटᱮ मे रािख िलयह। \nनेता     :      ᳰकयै ?  राजनीित मे एᱫेक बड़का-बड़का चोरी क’ कए  कतेको गोटे त’ ᮧ᭎यात भैये गेल छिथ। आब ᱟनका सभक पास हैरैबाक यो᭏य कतेको व᭭तु हेतिन ! \nमुदा तकरा लेल अहाँ आ अहाँक पाटᱮ ᳰकयै डरै छी ? \nवामपंथी  :      हम सब ᳰकयै डरब ? हम सब कᳱ सरकार चलबै छी जे डर हैत ? \nनेता     :      (हँसैत) ठीक े  कहलᱟँ ! सब सँ नीक त’ छी अहᱭ सब-ने कोनो काज करबाक दािय᭜व ने कोनो हेरैबाक दुि᳟᭠ता, माᮢ बीच-बीच मे िहन का सवाल पूछू  त’ \nᱟनका खेदािड़ क ेँ भगाउ ! निह त’ हमरा सभक पा᳷टये क ेँ खबरदार करै लागै छी...... डरा धमका क’ चाहै छी बाजी माᳯर ली---  \nवामपंथी  :      ई त’ अहाँक सोच भेल। हम सब त’ माᮢ सदथᭅक आलोचना करैत छी—“कॉ᭠सᮝि᭍टव ᳰᮓᳯटिस᭔म” ! \nनेता     :      आ हम सब अहाँ लोकिनक पाछाँ घुᳯरते फकरा कहै छी— \n“वाह रे वामा बम-बम भोले ! \nदािहना निञ जो बामा बोलै ! \nदि᭒छन घुरने ᮧाण रहत निञ ! \nअंकक जोरो साथ रहत निञ ! \nकतय चक े वा, सामा डोलै, \n“वाह रे वामा बम-बम बोलै !” \nवामपंथी  :      \n(एसगरे ᳞ं᭏य करैत थपड़ी पाड़ैत छिथ) वाह ! किवता त’ नीक े  क’ लै छी। \nनेता     :      हम सब छी राजनीितक उपज, हमरा सब बुते सबटा संभव अिछ.....  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n7  \n \nवामपंथी  :      छी त’ नेता, मुदा भ’ सक ै छी.... \nनेता     :      \n(बात क ेँ जेना लोᳰक लैत छिथ) अिभनेता सेहो ! \n  \n[किहते देरी बाहर ह᭨ला मचै लागैत अिछ—जेना उᲬ-᭭वरमे ᳰफ᭨मक गीत बािज रहल हो ; तकरिह संगे तालीक गड़गड़ाहᳯट, \nसीटीक आवाज सेहो ।  \nहो-ह᭨ला होइत देरी मंचो पर सु᭭तायल लोग सबटा मे जेना खलबल ी मिच गेल हो। सब ᭍यो हड़बड़ा कए उठैत \nएक–दोसरा सँ पूिछ रहल छिथ—‘कᳱ भेल, त’ कᳱ भेल ?’  \nतावत एकटा नमहर माला पिहरने एकटा ᳰफ᭨मी हीरो ᮧवेश करैत छिथ। पाछाँ-पाछाँ पाँच-दसटा धीया-पुता सब ‘ऑटोᮕाफ’क \nलेल धािवत होइत छिथ। दू-चाᳯर गोटेक खाता पर गवᭅक संग  अपन ह᭭ताᭃर करैत—“बस, आब निञ, बाँकᳱ बादमे....” कहैत \nअिभनेता मंचक ᳰदिस अगुआ आबैत छिथ। आँिखक कᳯरया च᭫मा खोिल ह ाथ मे लैत छिथ। मंच परक लोक सब तालीक \nगड़गड़ाहᳯट सँ ᱟनकर ᭭वागत करैत छिथ—तावत् धीया-पुता सभ धुᳯर जाइछ।] \nअिभनेता  :     (भाषण-मंच पर चढ़ैत) नम᭭कार बदरी  बाबू, जय िसयाराम ! \nनेता      :     नम᭭कार ! मुदा अहाँ क ेँ  कᳱ भेल छल जे एत’   आब’ पड़ल ? \nअिभनेता  :     वैह... जे होइते छैक... अपन ‘᭭टंट’ अपनिह क’ रहल छलᱟँ मोटर साइᳰकल पर सवार भ’ कए ....आ ᳰक ऐि᭍सडᱶट भ’ गेल... आ सोझे एत’ चल अयलᱟँ... \nनेता     :      अहो भा᭏य हमरा सभक। \nअिभनेता :      \n(हाथ सँ ᱟनक बात क ेँ नकारबाक मुᮤा दैखबैत) जाय ᳰदअ ओिह बात क ेँ, (वामपंथी युवा क ेँ  देखा कए) मुदा.. िहनका   निह िच᭠हिलयिन।  \nनेता     :      ओ-हो ! ई छिथ नवीन िन᭫छल ! कॉमरेड हमर सभक समथᭅक िथकाह। \nअिभनेता  :      (सलाम ठोक ै त) लाल सलाम, कॉमरेड ! \nवामपंथी  :      (हाथ जोिड़ कए नम᭭कार करैत छिथ—ततबा ᮧस᳖ निह बुझाइत छिथ।) नम᭭कार ! \nनेता     :      (अिभनेताक पᳯरचय कराबैत) िहनका त’ िच᭠हते हैबिन....! \n  \n[वामपंथी युवा क ेँ माथ िहलाबै सँ पिहनिह बाँकᳱ जनता ची᭜कार करैत कहैत अिछ—“ िववेक क ु मार !”आ पुनः ताली बजा कए \nिहनक अिभन᭠दन करैत अिछ। आिभनेता अपनᱟ कखनᱟ झुᳰक कए, कखनᱟ आधुिनक भंिगमामे हाथ िहला कए त’ ककरᱟ ᳰदिस \n“आदाब” करबाक अिभनय करैत छिथ—ᱟनक हाव-भाव सँ ᭭प᳥ अिछ जे अपन लोकिᮧयताक खूब उपभोग क’ रहल छिथ।] \n  \nवामपंथी  :      िहनका क े  निह जानत ? टी.वी. क े र छोट पदाᭅ सँ ल’ कए ᳰफ᭨मक पदाᭅ धᳯर ई त’ सᳰदखन लखा दैत छिथ--- \nअिभनेता :      \n(एकािधक अथᭅमे) छी त’ हम सबटा पदाᭅ पर, मुदा पदाᭅफाश करबा आ करैबा लेल निञ... माᮢ अिभनय  करबा लेल !  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n8  \n \nवामपंथी  :      ‘पदाᭅफाश’ ᳰकयै निञ.. \nअिभनेता  :     \n(वा᭍य क ेँ पूरा निह करै दैत छिथ) हम तँ माᮢ सैह बाजै छी जे बात आने ᭍यो गढ़ैत अिछ.... \nनेता     :            ठीक ! पदाᭅफाश त’ ओ करत जकरा सᳰदखन ᳰकछु नव कहबाक आ नव खबᳯर बेचबाक ‘टेनशन’ रहल हो ! (‘हेडलाइन’ दैखैबाक लेल दुनू हाथ क ेँ  \nपसाᳯर कए-) ‘ᮩे᳴कग ᭠यूज’ नवका खबᳯर, टटका खबᳯर, हेडलाइन ! \nअिभनेता  :     औ बाबू—हम ने नव बात कहै छी आ ने किह सक ै छी... हमर डोᳯर त’ कथाकार आ िनदᱷशकक हाथ मे रहैत अिछ... ओ कहैत छिथ ‘राम कᱠ’ त’ ‘राम’ \nकहै छी, कहै छिथ ‘नमाज़’ पढ़ू त’ सैह करै छी।  \nअनुचर 1  :      कहल जाइ छिन, बाम ᳰदिस घुᱨ आ खूब नारा लगाउ....     \nअनुचर 2  :          त’ शोर कर’ लागैत छिथ “मानछी ना” “मानबो ना” ! \nअनुचर 1  :      मानब निञ, जानब निञ... \n               तोरा आर क ेँ  गुदानब निञ... \nअनुचर 2 :      हम जे चाही मानै पड़त, \n               निञ त’ राज गमाबै पड़त ! \n                   \n(नेता आ दुनू अनुचर हँिस दैत छिथ। अिभनेता सेहो कौतुकक बोध करै छिथ) \nवामपंथी  :      (᳞ं᭏य करैत) माने ई बुझी जे अहाँ जे ᳰकछु  करै छी, सबटा घीसल-पीटल पुरनक े  कथा पर....? \nअिभनेता :       घीसल हो वा पीटल, तकर दािय᭜व हमर िथक थोड़बे ? \nवामपंथी  :      त’ ककर िथक ? \nअिभनेता :      तकर सभक दािय᭜व छिन आन-आन लोकक... हमर काज मे बाँकᳱ सबटा त’ पुराने होइ छइ...किहयᱟ- कखनᱟ ‘डायलॉग’ आ गीतक बोल सेहो ...मुदा \nᳰकछु  रिहते छइ नव, निञ त’ तकरा पि᭣लक ᳰकयै लेत ? \n(एतबा सुनतिह चोर उᳯठ कए ठाढ़ होइत अिछ) \nचोर   :        अरे, इहो त’ हमरिह बात दोहरा रहल छिथ...जे... \nअनुचर 1 :      नव निञ, ᳰकछु  निञ, ᳰकछु  नव निञ... \nअनुचर 2 :      बात पुराने, नव पᳯरचय... \nअनुचर 1 :      सौ मे आधा जानले बात... \nअनुचर 2 :      बाँकᳱ सेहो छइहे साथ ! \nचोर     :      (\nदुनूक किवता गढ़बाक ᮧयास क ेँ  अ᭭वीकार करैत आ अपन तक ᭅ  क ेँ  आगाँ बढ़बैत) निञ, निञ हम ‘मज़ाक’ निह करै चाहै छी...इयैह त’  हमᱠँ क है चाहै \nछलᱟँ जे संसार मे सबतᳯर पुराने बात पसरल अिछ...नव ᳰकछु होइ छइ... मुदा किहयᱟ - कखनᱟ...  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n9  \n \nबाजारी  :       (गला खखाᳯर कए...एतबा काल, जािग जैबाक बादो माᮢ ᮰ोताक  भूिमकाक िनवाᭅह क’ रहल छलाह) हँ-हँ, आब मािन लेिलयह तोहर बात नव- पुरान \nदय... मुदा कहै छह ‘संसार’ सँ बाहर िनकलू तखन नव-पुरानक सबटा िहसाब बदिल जाइ छइ ?  \nचोर    :       हमरा सन चोर कᳱ जानत आन ठामक खबᳯर ? \nअनुचर  1 :      ठीक ! \nअनुचर  2 :          चोर कᳱ जानत ᭭वगᭅक मिहमा ? \nचोर      :     जतय हम सब एखन छी, भ’ सक ै छ एतᱟका िनयम ᳰकछु  आर हो... \nअिभनेता  :     ठीक कहलह हौ ! भ’ सक ै छ, एतय ने ᳰकछु नव होइ छइ, आ ने कछु पुरान ! \nनेता     :      ने ᭍यो दि᭒छन रिह सक ै छ आ ने बाम ! \nचोर     :      आ ने नेता आ अिभनेताक बीच मे कोनो फक ᭅ  रिह जाइछ...  \nअिभनेता :      \n(हँसैत) ओᱟना, हमरा सभक पृ᭝वी पर नेता थोड़े कोनो नव बात कहै छिथ... खाली हमरे सब पर दोष ᳰकयै दै जाइ छइ लोक ? \nवामपंथी  :      आ िबनु अिभनेता भेने ᳰक ᭍यो नेता बिन सक ै त अिछ ? \nचोर     :      ᳰक᳖ᱟ निञ ! \nनेता     :      ओना देखल जाय त’ दुिनयाँ मे एखन ‘कॉ᭥पीटी शन’ बड़ बेसी छैक...सबटा अिभनेता चाहै छइ जे हमᱠँ नेता बिन जाइ... हमᱠँ ᳰकयै निञ देश चला सक ै \nछी ? \nचोर    :       खाली हमरे सभक जाित-िबरादरी छइ जे कखनᱟ  सपनो निञ दोिख सक ै  छइ नेता बनबाक....चोर- उचᲥा-िभखारी- र᳎ीवला छी...छलᱟँ आ सैह रिह \nजायब... \nवामपंथी  :      मुदा अᱠँ सब क ेँ  मोसᳰकल होमै वला अिछ.... \nचोर     :      ᳰकयै ? \nवामपंथी  :      ᳰकयै त’ चोर निहयो नेता बिन सकय, नेता-लो किन त’ चोरी करै मे ककरᱟ सँ पाछाँ निञ होइ छिथ। जे᭥हरे देखू... सब ठाम ‘᭭क ᱹ डल’ एक सँ बᳰढ़ कए \nएक... \nनेता    :       \n(खᲅझैत) मोन राखब...अᱠँक पाटᱮमे गुंडा-बदमाश भरल अिछ....सब छटल  चोर-उचᲥा...(एिह बात पर चोर-उचᲥा-िभख-मंगनी आᳰद सब हँि स दैत \nछिथ।) \nअिभनेता  :     (वामपंथी, नेता क ेँ  ᳰकछ कटु श᭣द बाजै लगताह से बूिझ , तकरा रोक ै त) औ बाबू ! हम त’ एत’ नव छी , मुदा हमरा त’ लागैये .... ए त’ ने ᳰकछु ‘ह᭥मर’ \nथीक आ ने कछु अनकर तᱹ ने चोरीक ᮧ᳤ उठै छइ आ ने सीना जोरीक ! \nचोर    :       ठीक...ठीक ! िब᭨क ु ल ठीक कहलᱟँ।  \n(अिभनेताक बात शुᱨ होइत देरी मंच पर एक गोट उᲬ- वंशीय मिहल ा  ᮧवेश करैत छिथ आ अिभनेताक बाद चोर क ेँ  उᳯठ कए \nठाढ़ भए बात करैत देिख सोझे चोरेक लग चिल आबै छिथ अपन ᮧ᳤ पूछै।)  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n10   \n \nमिहला      :   (चोर सँ) एकटा बात कᱠ... एत’ ᭭वगᭅक ᳇ार त’ इयैह िथक ᳰक निह ? (बंद दरबᲯा क ेँ  देखा कए) \nचोर        :   आँय ! \nमिहला      :   ᭭वगᭅक दरबᲯा.... ? \nरमणी मोहन :   \n(उ᭜सुकता देखबैत, उᳯठ कए लग अबैत) हँ-हँ ! इयैह त’ भेल ᭭वगᭅक ᮧवेश ᳇ार ! \nमिहला     :    (रमणी-मोहन ᳰदस सᮧ᳤) त’ एत’ कᳱ कोनो ᭍यू- ‘िस᭭टम’ छइ ? \nबाजारी     :    (उᳯठ कए ठाढ़ भ’ जाइत छिथ, जेना पुन: कतार बनाबै लेल जुᳯट जैताह) हँ से त’ छइहे.... \n                                                                                                                                                                                                                        (( ((ᮓमश ᮓमश ᮓमश ᮓमश:: ::)) )) \n    \n२२ २२.. ..शोध लेख शोध लेख शोध लेख शोध लेख    \nमायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध (( ((आँगा आँगा आँगा आँगा )) )) \nᮧथ ᮧथ ᮧथ ᮧथमं शैल पुᮢी च मं शैल पुᮢी च मं शैल पुᮢी च मं शैल पुᮢी च/ / / / मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ/ / / / / / / /पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत/ / / / आआ आआ' ' ' ' ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी-- --धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे  \n᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 17 17 17 अग᭭त अग᭭त अग᭭त अग᭭त 1934 1934 1934 1934 ईई ईई.. ..क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम.. ..एए एए. . . . कएलाक बाद ᳰकछु  ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक कएलाक बाद ᳰकछु  ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक कएलाक बाद ᳰकछु  ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक कएलाक बाद ᳰकछु  ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक \nचौपाल सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथली क चौपाल सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथली क चौपाल सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथली क चौपाल सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथली क        ᳞ा ᳞ा ᳞ा ᳞ा᭎याता आ ᭎याता आ ᭎याता आ ᭎याता आ’’ ’’    िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह,, ,,पछाित जा कय िहनक पछाित जा कय िहनक पछाित जा कय िहनक पछाित जा कय िहनक \nᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध, , , , उप᭠यास आ उप᭠यास आ उप᭠यास आ उप᭠यास आ’’ ’’    कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा, , , , आिग मोम आ आिग मोम आ आिग मोम आ आिग मोम आ’’ ’’    पाथर आओर च᭠ᮤ पाथर आओर च᭠ᮤ पाथर आओर च᭠ᮤ पाथर आओर च᭠ᮤ-- --िब᭠दुिब᭠दुिब᭠दुिब᭠दु-- --    िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ \nपात पाथर पात पाथर पात पाथर पात पाथर , , , , मंᮢ मंᮢ मंᮢ मंᮢ-- --पुᮢ पुᮢ पुᮢ पुᮢ ,, ,,खोता खोता खोता खोता आआ आआ’’ ’’    िचडैिचडैिचडैिचडै        आआ आआ’’ ’’    सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग,, ,,\nᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च,, ,,मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ, , , , पुरोिहत आ पुरोिहत आ पुरोिहत आ पुरोिहत आ’’ ’’    ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी-- --धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ’’ ’’    मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ’’ ’’    एकर मैएकर मैएकर मैएकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िथली सं᭭करणक हेतु िथली सं᭭करणक हेतु िथली सं᭭करणक हेतु \nिहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠द जी िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠द जी िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠द जी िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠द जी  कोमल पदावलीक रचना  कोमल पदावलीक रचना  कोमल पदावलीक रचना  कोमल पदावलीक रचना \nकरैत छलाह करैत छलाह करैत छलाह करैत छलाह ,, ,,    पाछाँ जा पाछाँ जा पाछाँ जा पाछाँ जा’’ ’’    कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह।              \n मायान᭠द िम᮰ जीक इितहास बोध  \n    ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च/ / / / मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ/ / / / / / / /पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत/ / / / आआ आआ' ' ' ' ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी-- --धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे  \n         \nपुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत \nपुरोिहत िह᭠दीमे अिछ आऽ शृखलाक तेसर पोथी थीक। दूवाᭅᭃत जकरा मायान᭠दजी सुिवधाᱨपेँ आशीवᭅचन सेहो किह गेल छिथ सँ एकर ᮧार᭥भ पुरोिहत िह᭠दीमे अिछ आऽ शृखलाक तेसर पोथी थीक। दूवाᭅᭃत जकरा मायान᭠दजी सुिवधाᱨपेँ आशीवᭅचन सेहो किह गेल छिथ सँ एकर ᮧार᭥भ पुरोिहत िह᭠दीमे अिछ आऽ शृखलाक तेसर पोथी थीक। दूवाᭅᭃत जकरा मायान᭠दजी सुिवधाᱨपेँ आशीवᭅचन सेहो किह गेल छिथ सँ एकर ᮧार᭥भ पुरोिहत िह᭠दीमे अिछ आऽ शृखलाक तेसर पोथी थीक। दूवाᭅᭃत जकरा मायान᭠दजी सुिवधाᱨपेँ आशीवᭅचन सेहो किह गेल छिथ सँ एकर ᮧार᭥भ भेल अिछ।  भेल अिछ।  भेल अिछ।  भेल अिछ। \nपुरोिहत क े र आर᭥भ दूवाᭅᭃत आशीवᭅचन मंᮢसँ होइत अिछ। शु᭍ल यजुवᱷदक अ᭟याय २२ क े र मंᮢ २२ “ॐ आᮩᳬन…” सँ “नः क᭨᳙ाम्” धᳯर अिछ। िमिथलामे एिह \nमंᮢक संग अि᭠तममे “ॐ मंᮢाथाᭅ िस᳍यः संतु मनोरथाः। शᮢूणां बुि᳍नाशोऽ᭭तु िमᮢाणामुदय᭭तव”॥ एकर सेहो मंᮢोᲬार होइत अिछ, आ ऽ एिह अि᭠त म दू ᳣ोकसँ ई मंᮢ \nआशीवᭅचनक ᱨप लए लैत अिछ। कारण यजुवᱷदीय २२/२२ मंᮢ सौसेँ भारतमे देशभि᭍ᱫ गीतक ᱨपमे मंᮢोᲬाᳯरत होइत अिछ। तकर बाद लेखकᳱय ᮧ᭭तावना जकरा \nपुरोिहतमे िविनयोगक नाम देल गेल अिछ, क े र ᮧार᭥भ होइत अिछ। पुरोिहत शतपथ ᮩाᳬणकालीन समाज पर आधाᳯरत अिछ। \nिविनयोगमे पूवᭅ आऽ उᱫर वैᳰदक युग, महाभारत काल इ᭜याᳰदक काल िनधाᭅरण पर चरचा कएल गेल अिछ। सं᭠यास आऽ मोᭃ धारणाक ᮧवेश, सूᮢ सािह᭜य, आर᭛यक \nआऽ उपिनषद आऽ ᮩाᳬण ᮕंथक रचनाक सेहो चरचा अिछ।कमᭅणा क े र ब दलामे ज᭠मना िस᳍ांतक ᮧार᭥भ आऽ शूᮤ श᭣दक उ᳊व, नगरक, आहत म ुᮤाक, उ᳒ोगक \nसुदृढ़ीकरणक आऽ लोहाक ᮧयोगक सेहो चरचा भेल अिछ। फ े र माय ान᭠द जी ई िलिख जाइत छिथ, जे दाशर᭄ यु᳍ ई.पू. १८०० मे भर त आऽ क ु िशक-क᭭साइटक \nसि᭥मिलत समूह सर᭭वती तटसँ ᳞ास नदी पार करैत इलावृत पवᭅत ᮧदेश होइत ओऽ लोकिन कोशल िमिथलाक राजतंᮢक, क ु ᱧ-पांचालक सं᭭क ृ ितक िवकिसत होएबासँ  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n11   \n \nपूवᭅिह, ᭭थापना कएने छलाह। \nपुरोिहत तेरह टा सगᭅमे िवभ᭍ᱫ अिछ आऽ एकर अ᭠त उपसंहारसँ होइत अिछ। ᮧथम सगᭅ दिᭃण पांचालक कांिप᭨यनगरसँ शुᱨ होइत अिछ। अथवᭅणप᭨लीक पशुशाला \n, \nसाँझ होइत देरी उठैत धुँआक चरचा अिछ। मेधा आऽ क ु शिब᭠दुसँ कथा आगू बढ़ैत अिछ। ऋिष गालबक आ᮰ममे ऋगवेदक ेँ  क ं ठाᮕ कराएल जएबाक आऽ बादमे जाऽ कए \nक ृ िष संबंधी िशᭃा देल जएबाक वणᭅन अिछ। \nदोसर सगᭅमे राजा ᮧवाहण जैबािलक मूखᭅ पुᮢ ᳇ारा ᮩाᳬणक अपमानक, ᮧथम ᮰ोिᮢय आऽ दोसर पुरोिहत ᮩाᳬणक वणᭅन अिछ। \nतेसर सगᭅमे आचायᭅ चाᮓायणक अपमानक कारण पुरोिहत वगᭅ ᳇ारा पौरिह᭜य कमᭅ निह करबाक िनणᭅयसँ ᮧजाजनक दैिनक अिᲨहोᮢ कायᭅ, \nआऽ िबना लᲨक क ृ िष आऽ \nवािण᭔य कायᭅमे होय बला भाङठक वणᭅन अिछ। \nचतुथᭅ सगᭅमे ᳞ास कथा आऽ भारत यु᳍क \nचचाᭅ अबैत अिछ आऽ एतय मायान᭠द जी पा᳟ा᭜य दृि᳥कोणक अनुसरण करैत छिथ। जय का᳞क ेँ भारत यु᳍ कथाक ᱨप दए \nदेल गेल- ई व᭍ᱫ᳞ अनायासिह दए रहल छिथ मायान᭠द िम᮰। \nपाँचम सगᭅमे वै᭫य ᳇ारा उपनयन सं᭭कार छोड़बाक चरचा अिछ, मुदा ᭃिᮢय पुᮢ आऽ पुᮢी दुनूक \nउपनयन करैत छलाह। वै᭫य क᭠या िशᭃासँ दूर जाऽ रहल छलीह आऽ \nᮩाᳬण क᭠या गुᱧक ु लक अितᳯरᲦ िपतासँ िशᭃा लए रहल छलीह। ᮩाᳬणक ेँ पौरिह᭜यसँ कम समय भेटैत छलि᭠ह। \nछठम सगᭅमे ᮩाᳬण पुरोिहत ᳇ारा अथवᭅ वेदक ेँ  निह मानबाक चरचा अिछ। \nसातम सगᭅमे अथवᭅनप᭨लीमे अथवᭅवेदीय सं᭭कारक िशᭃा आऽ ᮧथम ᮰ेणीक ᮩाᳬण ᳇ारा ओतए निह जएबाक चरचा अिछ। \nआठम सगᭅमे इᮤो᭜सवमे रथदौड़, अ᳡ारोहण, म᭨लयु᳍, अिसचालन, ल᭯यभेद आऽ िवलᭃण अनुक ृ ितक चरचा अिछ, आऽ ᳞ासप᭨लीक लोक ᳇ारा अनुक ृ ित करबाक \nचरचा अिछ। ᳞ासप᭨लीमे ᮯा᭜य कᱧष भारत यु᳍क कथा किह रहल छल ाह। भारत यु᳍क बᱟत पूवᭅ भरत, िᮢ᭜सु, ᳰकवी आऽ सृंजय िमि᮰त जनक आयᭅ᭪ᱫमे शूᮤ नामसँ \nसुमेᳯरयाक िजयसूᮤक ᭭मृितमे अपनाक ेँ  गौरव देबाक हेतु सूᮤ कहबाक वणᭅन अिछ। \nनवम सगᭅमे त᭠तुवाय ᳇ारा ᳫी िनिमᱫ वᳫमे तटीयता देल जएबाक क ारण भेल अ᭠तरक चरचा अिछ, पिहने ई अ᭠तर निह छल। अथवᭅण आऽ याि᭄क ᮩाᳬणमे भेदक \nचरचा अिछ। \nदशम् सगᭅमे िश᳤देवक पूजा अनायᭅ ᳇ारा होएबाक आऽ अथवᭅण पुरोिहत ᳇ारा एकर अनिभ᭄ताक चरचा अिछ। ᳞ासप᭨लीमे अᭃर िलिपक ᮧ \nयोग आऽ आचायᭅ गालबक \n᮰ुित आ᮰ममे अंक िलिपक अितᳯर᭍ᱫ ᳰकछु  अ᭠य देखब वᳶजत होएबाक गप कहल गेल अिछ। \nएगारहम सगᭅमे गालब आ᮰ममे द᭛डनीित पर चरचा िनिष᳍ होएबाक ब ादो दिᭃण पांचालक सभासदक आᮕह पर एतद संबंधी चरचा होएबा क गप अिछ। राजा \nिशलािजत ᳇ारा राजपद ᮧधान पुरोिहतक ेँ  देबाक चरचा अिछ। \nबारहम सगᭅमे भारत यु᳍क बाद िनयोग ᮧथाक अमा᭠य भऽ ब᭠द भऽ जएबाक बात अिछ। िश᳤देवक िशवदेवसँ एकाकारक चरचा सेहो अिछ। \nतेरहम सगᭅमेᮓ ै ᳞राजक अिभषेक उ᭜सवक चरचा अिछ। दूवाᭅᭃत मंᮢमे \n“ॐ मंᮢाथाᭅ िस᳍यः संतु मनोरथाः। शᮢूणां बुि᳍नाशोऽ᭭तु िमᮢाणामुदय᭭तव” आऽ दीघाᭅयुभᭅव क े र मेल शु᭍ल यजुवᱷदक २२/२२ \nमंᮢसँ कए दूिब अᭃत लए िवशेष लए \nताल गित यित मे गएबाक वणᭅन अिछ। अनुवाद सेहो मायान᭠द जी देने छिथ, जे िᮕᳰफथक अनुवादसँ ᮧेᳯरत अिछ। \nसम᭭त िव᳡मे ᮩाᳬण िव᳒ाक तेजक वचᭅ᭭व ᭭थािपत करए बला, सवᭅᮢ , वाण चएबामे िनपुण, िनरोिग, महारथी, शूर, यजमान रा᭔य सभ क ज᭠म होए, सवᭅᮢ \nअिधकािधक दूध दएबाली धेनु होए, शिᲦशाली वृषभ होए, तेज᭭वी अ᳡ होए, ᱨपवती स᭟वी युवती होिथ, िवजयकामी वीरपुᮢ होिथ, जखन हम कामना करी पजᭅ᭠य \nवषाᭅ देिथ, वन᭭पितक िवकास होए, औषिध फलवती आऽ सभ ᮧाणी योगᭃेमसँ ᮧस᳖ रहिथ।राजन शतंजीवी होिथ। \nᮓ ै ᳞राजक अिभषेकक लेल ई मंᮢ हाथमे अᭃत, अरबा, ᮩीिह आऽ दूवाᭅदल लए आऽ मंᮢ समाि᳙ प᳟ात राजा पर एकरा छी टबाक आऽ फ े र दहीक मटक ू रीसँ दही लए \nमहाराजक भाल पर एिहसँ ितलक लगएबाक वणᭅन अिछ। एिह ᮧकरणमे मायान᭠द जी िलखैत छिथ, जे एिह मंᮢक, जकरा िमिथलामे दूवाᭅᭃत मंᮢ कहल जाइत अिछ , \nरचना या᭄व᭨᭍य ᳇ारा वाजसनेयी संिहताक लेल कएल गेल। एिह मंᮢ क उपयोग िमिथलामे उपनयनक अवसर पर बटुकक लेल आऽ िववाहक अवसर पर वर-वधुकक ेँ \nआशीवᭅचनक ᱨपमे ᮧयुᲦ होए लागल।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n12   \n \nपुरोिहतक अ᭠त होइत अिछ उपसंहारसँ। एतय वᳶणत अिछ, जे काशीक  र᭭ताक अनायᭅ ᮕामक आयᱮकरण भेल आऽ ᮯा᭜य᳥ोम य᭄ भेल। िश᳤देवाः पर चरचा अिछ , \nशुनःशेष आ᭎याण आऽ भारत कथाक कहबाक पर᭥पराक ᮧार᭥भ आऽ मगध् ᳇ारा आयᭅ धमᭅक ᮧित िवतृ᭬णाक चचᭅ सेहो अिछ। \n(( ((अनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅते)) )) \n \n \n३.उप᭠यास  \nसह᮲बाढ़िन -गजे᭠ᮤ ठाक ु र \n  \nन᭠दक दुनू बेटा वगᭅमे ᮧथम अबैत छलि᭠ह। ᳰकछु ᳰदन धᳯर सभटा ठीक न᭠दक दुनू बेटा वगᭅमे ᮧथम अबैत छलि᭠ह। ᳰकछु ᳰदन धᳯर सभटा ठीक न᭠दक दुनू बेटा वगᭅमे ᮧथम अबैत छलि᭠ह। ᳰकछु ᳰदन धᳯर सभटा ठीक न᭠दक दुनू बेटा वगᭅमे ᮧथम अबैत छलि᭠ह। ᳰकछु ᳰदन धᳯर सभटा ठीक-- --ठाक चलैत रहल। पुरनका सभटा िच᭠ता ठाक चलैत रहल। पुरनका सभटा िच᭠ता ठाक चलैत रहल। पुरनका सभटा िच᭠ता ठाक चलैत रहल। पुरनका सभटा िच᭠ता-- --ᳰफᳰकर लगैत छल जेना खतम भए गेल होए। गामक ᳰफᳰकर लगैत छल जेना खतम भए गेल होए। गामक ᳰफᳰकर लगैत छल जेना खतम भए गेल होए। गामक ᳰफᳰकर लगैत छल जेना खतम भए गेल होए। गामक \nएक दू गोटे सेहो पटनामे रहैत छलाह। मिहनामे एकटा रिव िनि᳟त छ एक दू गोटे सेहो पटनामे रहैत छलाह। मिहनामे एकटा रिव िनि᳟त छ एक दू गोटे सेहो पटनामे रहैत छलाह। मिहनामे एकटा रिव िनि᳟त छ एक दू गोटे सेहो पटनामे रहैत छलाह। मिहनामे एकटा रिव िनि᳟त छलल लल, , , , जािह ᳰदन सभ गोटे कतᱟ घुमए लेल जाइत छलाह। एक रिव कोनो गौँआक अिहठाम तँ कोनो जािह ᳰदन सभ गोटे कतᱟ घुमए लेल जाइत छलाह। एक रिव कोनो गौँआक अिहठाम तँ कोनो जािह ᳰदन सभ गोटे कतᱟ घुमए लेल जाइत छलाह। एक रिव कोनो गौँआक अिहठाम तँ कोनो जािह ᳰदन सभ गोटे कतᱟ घुमए लेल जाइत छलाह। एक रिव कोनो गौँआक अिहठाम तँ कोनो \nआन बेर िचिड़याखानाक याᮢा। एक बेर िचिड़याखाना गेल रहिथ  सभ गोटे तँ आᱧिण न᭠दक ेँ पुछलिख᭠ह आन बेर िचिड़याखानाक याᮢा। एक बेर िचिड़याखाना गेल रहिथ  सभ गोटे तँ आᱧिण न᭠दक ेँ पुछलिख᭠ह आन बेर िचिड़याखानाक याᮢा। एक बेर िचिड़याखाना गेल रहिथ  सभ गोटे तँ आᱧिण न᭠दक ेँ पुछलिख᭠ह आन बेर िचिड़याखानाक याᮢा। एक बेर िचिड़याखाना गेल रहिथ  सभ गोटे तँ आᱧिण न᭠दक ेँ पुछलिख᭠ह-- --    ““ ““हमरा सभ आयल छी िचिड़याखाना हमरा सभ आयल छी िचिड़याखाना हमरा सभ आयल छी िचिड़याखाना हमरा सभ आयल छी िचिड़याखाना, , , , बाहरमे बोडᭅ लागल बाहरमे बोडᭅ लागल बाहरमे बोडᭅ लागल बाहरमे बोडᭅ लागल \nअिछ बोटेिनकल गाडᱷनक आऽ गेटक ऊपरमे िलखल अ अिछ बोटेिनकल गाडᱷनक आऽ गेटक ऊपरमे िलखल अ अिछ बोटेिनकल गाडᱷनक आऽ गेटक ऊपरमे िलखल अ अिछ बोटेिनकल गाडᱷनक आऽ गेटक ऊपरमे िलखल अिछ बायोलोिजकल गाडᱷन िछ बायोलोिजकल गाडᱷन िछ बायोलोिजकल गाडᱷन िछ बायोलोिजकल गाडᱷन”” ””।। ।। \n““ ““पिहने सोनपुरमेला सभमे अ᭭थायी िचड़ै सभक ᮧदशᭅन होइत छल आऽ लोकक जीह पर ओकरा लेल िचिड़याखाना श᭣द आिब गेल। मु दा एतए तँ कताक बीघा पिहने सोनपुरमेला सभमे अ᭭थायी िचड़ै सभक ᮧदशᭅन होइत छल आऽ लोकक जीह पर ओकरा लेल िचिड़याखाना श᭣द आिब गेल। मुद ा एतए तँ कताक बीघा पिहने सोनपुरमेला सभमे अ᭭थायी िचड़ै सभक ᮧदशᭅन होइत छल आऽ लोकक जीह पर ओकरा लेल िचिड़याखाना श᭣द आिब गेल। मुद ा एतए तँ कताक बीघा पिहने सोनपुरमेला सभमे अ᭭थायी िचड़ै सभक ᮧदशᭅन होइत छल आऽ लोकक जीह पर ओकरा लेल िचिड़याखाना श᭣द आिब गेल। मुद ा एतए तँ कताक बीघामे वृᭃ मे वृᭃ मे वृᭃ मे वृᭃ \nसभ लागल अिछ सभ लागल अिछ सभ लागल अिछ सभ लागल अिछ, , , , ᮧ᭜येक वृᭃ पर ओकर नाम आऽ वन᭭पितशाᳫीय िववरण सेहो िल खल अिछ ᮧ᭜येक वृᭃ पर ओकर नाम आऽ वन᭭पितशाᳫीय िववरण सेहो िलखल  अिछ ᮧ᭜येक वृᭃ पर ओकर नाम आऽ वन᭭पितशाᳫीय िववरण सेहो िलखल  अिछ ᮧ᭜येक वृᭃ पर ओकर नाम आऽ वन᭭पितशाᳫीय िववरण सेहो िलखल  अिछ, , , , आऽ तािह ᳇ारे ए आऽ तािह ᳇ारे ए आऽ तािह ᳇ारे ए आऽ तािह ᳇ारे एकर नाम अंᮕेजीमे वन᭭पित उ᳒ानक लेल बोटे िनकल कर नाम अंᮕेजीमे वन᭭पित उ᳒ानक लेल बोटेिनकल कर नाम अंᮕेजीमे वन᭭पित उ᳒ानक लेल बोटेिनकल कर नाम अंᮕेजीमे वन᭭पित उ᳒ानक लेल बोटेिनकल \nगाडᭅन पिड़ गेल। मुदा बादमे अनुभव कएल गेल जे ज᭠तु आऽ वन᭭पितक ᱨपमे दू तरहक जीविव᭄ान अिछ। एिह उ᳒ानमे वन᭭पितगाडᭅन पिड़ गेल। मुदा बादमे अनुभव कएल गेल जे ज᭠तु आऽ वन᭭पितक ᱨपमे दू तरहक जीविव᭄ान अिछ। एिह उ᳒ानमे वन᭭पितगाडᭅन पिड़ गेल। मुदा बादमे अनुभव कएल गेल जे ज᭠तु आऽ वन᭭पितक ᱨपमे दू तरहक जीविव᭄ान अिछ। एिह उ᳒ानमे वन᭭पितगाडᭅन पिड़ गेल। मुदा बादमे अनुभव कएल गेल जे ज᭠तु आऽ वन᭭पितक ᱨपमे दू तरहक जीविव᭄ान अिछ। एिह उ᳒ानमे वन᭭पित , , , , िचड़ै आऽ बाघ िचड़ै आऽ बाघ िचड़ै आऽ बाघ िचड़ै आऽ बाघ-- --ᳲसह इ᭜याᳰद सेहो ᳲसह इ᭜याᳰद सेहो ᳲसह इ᭜याᳰद सेहो ᳲसह इ᭜याᳰद सेहो \nᮧदᳶशत अिछ। तािह ᳇ारे एकर नाम बायोलोिजकल गाडᭅन वा जैिवक उ᳒ा ᮧदᳶशत अिछ। तािह ᳇ारे एकर नाम बायोलोिजकल गाडᭅन वा जैिवक उ᳒ा ᮧदᳶशत अिछ। तािह ᳇ारे एकर नाम बायोलोिजकल गाडᭅन वा जैिवक उ᳒ा ᮧदᳶशत अिछ। तािह ᳇ारे एकर नाम बायोलोिजकल गाडᭅन वा जैिवक उ᳒ान दए देल गेल। पुरनका बोडᭅ जतए न दए देल गेल। पुरनका बोडᭅ जतए न दए देल गेल। पुरनका बोडᭅ जतए न दए देल गेल। पुरनका बोडᭅ जतए-- --ततए रिहये गेल ततए रिहये गेल ततए रिहये गेल ततए रिहये गेल”” ””।। ।। \nएक बेर सभ गोटे गेल रहिथ एकटा गौ ँआक अिहठाम। ओतए चचाᭅ चलए लागल जे गंगा पुल क े र उ᳃ाटन दू तीन सालसँ एिह साल होयत एक बेर सभ गोटे गेल रहिथ एकटा गौ ँआक अिहठाम। ओतए चचाᭅ चलए लागल जे गंगा पुल क े र उ᳃ाटन दू तीन सालसँ एिह साल होयत एक बेर सभ गोटे गेल रहिथ एकटा गौ ँआक अिहठाम। ओतए चचाᭅ चलए लागल जे गंगा पुल क े र उ᳃ाटन दू तीन सालसँ एिह साल होयत एक बेर सभ गोटे गेल रहिथ एकटा गौ ँआक अिहठाम। ओतए चचाᭅ चलए लागल जे गंगा पुल क े र उ᳃ाटन दू तीन सालसँ एिह साल होयत, , , , अिगला साल होयत एिह अिगला साल होयत एिह अिगला साल होयत एिह अिगला साल होयत एिह \nतरहक चरचा अिछ। तरहक चरचा अिछ। तरहक चरचा अिछ। तरहक चरचा अिछ।  \nन᭠दसँ ओऽ लोकिन पुछलिख᭠ह न᭠दसँ ओऽ लोकिन पुछलिख᭠ह न᭠दसँ ओऽ लोकिन पुछलिख᭠ह न᭠दसँ ओऽ लोकिन पुछलिख᭠ह,, ,,    ““ ““अहाँक बुझने किहया धᳯर एिह पुलक अहाँक बुझने किहया धᳯर एिह पुलक अहाँक बुझने किहया धᳯर एिह पुलक अहाँक बुझने किहया धᳯर एिह पुलक उ᳃ाटन भए जएतैक। मु᭎यम᭠ᮢी तँ कहने छिथ जे एिह साल एकर उ᳃ाटन भए जएतैक उ᳃ाटन भए जएतैक। मु᭎यम᭠ᮢी तँ कहने छिथ जे एिह साल एकर उ᳃ाटन भए जएतैक उ᳃ाटन भए जएतैक। मु᭎यम᭠ᮢी तँ कहने छिथ जे एिह साल एकर उ᳃ाटन भए जएतैक उ᳃ाटन भए जएतैक। मु᭎यम᭠ᮢी तँ कहने छिथ जे एिह साल एकर उ᳃ाटन भए जएतैक”” ””।। ।। \n““ ““किहयो निह होएतैक। दूकिहयो निह होएतैक। दूकिहयो निह होएतैक। दूकिहयो निह होएतैक। दू-- --तीन सालसँ तँ सुिन रहल िछयैक। यावत एकटा पाया बनैत छ ैक तीन सालसँ तँ सुिन रहल िछयैक। यावत एकटा पाया बनैत छै क तीन सालसँ तँ सुिन रहल िछयैक। यावत एकटा पाया बनैत छै क तीन सालसँ तँ सुिन रहल िछयैक। यावत एकटा पाया बनैत छै क, , , , तँ ओिहमे ततेक न बालु देने रहैत छैक जे ᳰकछु  ᳰदनमे दराᳯर पिड़ जाइत तँ ओिहमे ततेक न बालु देने रहैत छैक जे ᳰकछु  ᳰदनमे दराᳯर पिड़ जाइत तँ ओिहमे ततेक न बालु देने रहैत छैक जे ᳰकछु  ᳰदनमे दराᳯर पिड़ जाइत तँ ओिहमे ततेक न बालु देने रहैत छैक जे ᳰकछु  ᳰदनमे दराᳯर पिड़ जाइत \nछैक। फ े र राता छैक। फ े र राता छैक। फ े र राता छैक। फ े र राता-- --राती ओकरा तोिड़ कए फ े रसँ न राती ओकरा तोिड़ कए फ े रसँ न राती ओकरा तोिड़ कए फ े रसँ न राती ओकरा तोिड़ कए फ े रसँ नव पाया बनेनाइ शुᱨ करैत जाइत अिछ व पाया बनेनाइ शुᱨ करैत जाइत अिछ व पाया बनेनाइ शुᱨ करैत जाइत अिछ व पाया बनेनाइ शुᱨ करैत जाइत अिछ”” ””।। ।। \nगंगा पुलक चरचा सुिन न᭠दक सोझाँ पाया परसँ गंगाजीमे ख सैत जोन गंगा पुलक चरचा सुिन न᭠दक सोझाँ पाया परसँ गंगाजीमे ख सैत जोन गंगा पुलक चरचा सुिन न᭠दक सोझाँ पाया परसँ गंगाजीमे ख सैत जोन गंगा पुलक चरचा सुिन न᭠दक सोझाँ पाया परसँ गंगाजीमे ख सैत जोन-- --मजदूर सभक िचᮢ नािच जाइत छलि᭠ह। न᭠दक िववाद ओिह समय ᳯठक े दार आऽ संगी मजदूर सभक िचᮢ नािच जाइत छलि᭠ह। न᭠दक िववाद ओिह समय ᳯ ठक े दार आऽ संगी मजदूर सभक िचᮢ नािच जाइत छलि᭠ह। न᭠दक िववाद ओिह समय ᳯ ठक े दार आऽ संगी मजदूर सभक िचᮢ नािच जाइत छलि᭠ह। न᭠दक िववाद ओिह समय ᳯ ठक े दार आऽ संगी \nअिभय᭠ता सभसँ काजक संबंधमे होइत रहैत छलि᭠ह। एकटा पाय ाक कायᭅक संबंधमे न᭠द अपन िवरोध ᮧकट अिभय᭠ता सभसँ काजक संबंधमे होइत रहैत छलि᭠ह। एकटा पाय ाक कायᭅक संबंधमे न᭠द अपन िवरोध ᮧकट अिभय᭠ता सभसँ काजक संबंधमे होइत रहैत छलि᭠ह। एकटा पाय ाक कायᭅक संबंधमे न᭠द अपन िवरोध ᮧकट अिभय᭠ता सभसँ काजक संबंधमे होइत रहैत छलि᭠ह। एकटा पाय ाक कायᭅक संबंधमे न᭠द अपन िवरोध ᮧकट    कएने छलाह कएने छलाह कएने छलाह कएने छलाह, , , , ᳰकछु  ᳰदनुका बाद ओऽ पाया फाᳯट गेल ᳰकछु  ᳰदनुका बाद ओऽ पाया फाᳯट गेल ᳰकछु  ᳰदनुका बाद ओऽ पाया फाᳯट गेल ᳰकछु  ᳰदनुका बाद ओऽ पाया फाᳯट गेल, , , , \nएकटा पैघ दराᳯर पिड़ गेल छल बीचो एकटा पैघ दराᳯर पिड़ गेल छल बीचो एकटा पैघ दराᳯर पिड़ गेल छल बीचो एकटा पैघ दराᳯर पिड़ गेल छल बीचो-- --बीच। राता बीच। राता बीच। राता बीच। राता-- --राती ᳯठक े दार राती ᳯठक े दार राती ᳯठक े दार राती ᳯठक े दार-- --अिभय᭠ता लोकिन ओकरा तोड़बेलि᭠ह। राितमे कतᱟसँ ओतेक िव शाल पाया टूᳯट सक ै त छल अिभय᭠ता लोकिन ओकरा तोड़बेलि᭠ह। राितमे कतᱟसँ ओतेक िवश ाल पाया टूᳯट सक ै त छल अिभय᭠ता लोकिन ओकरा तोड़बेलि᭠ह। राितमे कतᱟसँ ओतेक िवश ाल पाया टूᳯट सक ै त छल अिभय᭠ता लोकिन ओकरा तोड़बेलि᭠ह। राितमे कतᱟसँ ओतेक िवश ाल पाया टूᳯट सक ै त छल? ? ? ? से से से से \nअिगला ᳰदन दराᳯरक ᭭थान पर ितरपाल िबछाओल गेल अिगला ᳰदन दराᳯरक ᭭थान पर ितरपाल िबछाओल गेल अिगला ᳰदन दराᳯरक ᭭थान पर ितरपाल िबछाओल गेल अिगला ᳰदन दराᳯरक ᭭थान पर ितरपाल िबछाओल गेल, , , , जे ककरो नजᳯर निह पिड़ जाइ। जे ककरो नजᳯर निह पिड़ जाइ। जे ककरो नजᳯर निह पिड़ जाइ। जे ककरो नजᳯर निह पिड़ जाइ। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n13   \n \n(अनुवतᭅते) \n (अनुवतᭅते) \n४४ ४४.. ..महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞     \n    महाभारत महाभारत महाभारत महाभारत –– ––गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र(( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))                                        ------ ------ ------ ------    \nसैर᭠ᮥीक ᮧित भए ᮰᳍ा दुनू पसरल, \nदुयᲃधन छल बुझल अ᭄ातवासक कथा, \nछल ताᳰकमे तकबाक पा᭛डवक पता, \nछी ई ᮤौपदी सैर᭠ᮥीक भेषमे अभरल। \n \nपा᭛डव छ᳑-भेष बनओने छिथ गांधवᭅक, \nकᳱचकसँ अपमािनत राजा िᮢगतᭅ देशक, \nिमिल दुयᲃधनसँ कए गौ-हरणक िवचार \nिवराट राजसँ ओऽ लेत बदला आब। \n \nदुयᲃधन लए संग भी᭬म,ᮤोण,क ृ प, कणᭅ, \nआᮓमण िवराट पर लए अ᳡᭜थामा संग। \nिᮢगतᭅ राज सुशमाᭅ घेᳯर गौ-िवराटराजक, \nबाि᭠ह िवराटक ेँ जखन ओऽसोझाँ आयल। \n \nललकाᳯर कएल भीमक ेँ सोर युिधि᳧र-क ं क, \nव᭨लभ-भीम ᮕंिथक-नक ु ल तंिᮢपाल-सहदेव। \nखोिल ब᭠धन िवराटक बाि᭠ह देल सुशमᭅन्, \nवृह᳖ला बिन सारथी पुᮢ िवराटराज उᱫमक। \n \nरथ आनल रणᭃेᮢ उᱫमक ु मार भेल घबरायल, \nगेल अजुᭅन शमी गाछ लग उताᳯर शᳫ आयल, \nगा᭛डीव अᭃय तुणीर आिन पᳯरचय सुनाओल।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n14   \n \n \nउᱫमक ु मार बनल सारथी वृह᳖ला-अजुᭅनक संग, \nवेगशाली रथ देिख दुयᲃधन पुछल हे भी᭬म। \n \nअ᭄ातवासक काल भेल पूणᭅ वा न वा कᱠ, \nभी᭬म कहल पूणᭅ तेरह वषᭅक अविध भेल औ। \n \nअजुᭅन उतारल अपन रोष कणᭅ पुᮢ िवकणᭅ पर, \nमाᳯर ओकरा बढ़ल आगाँ कणᭅक ेँ  बेधल सेहो। \n \nᮤोण भी᭬मक धनुष काटल मूᳶ᭒छत कएल सेना सकल, \nᮤोण-क ृ प-कणᭅ-अ᳡᭜थामा-दुयᲃधनक मुक ु ट वᳫ सभ, \nउᱫमक ु मार उतारल सभटा गौ लए नगर तखन घुरल। \n \nमू᭒छाᭅ टूटल सभक जखन कहल करब यु᳍ पुनः, \nभी᭬म निह मनलाह दुयᲃधन घुᱧ बᱟ भेल आब अः। \n \nउᱫमक ु मार निह करब ᮧगट भेद हमर अजुᭅन कहल, \nिवराट भेल ᮧस᳖ वीरता सुिन उᱫमक आिब घर। \n \nपᲱ पा᭛डव ᮤौपदीक तखन पᳯरचय ᱟनका भेटल, \nᮧ᭭ताव कएल पुᮢी उᱫराक िववाह अजुᭅनसँ करब। \n \nअजुᭅन कहल पढ़ेने छी हमर िश᭬या अिछ ओऽ रहल, \nपुᮢ अिभम᭠युसँ होयत िववािहत उᱫरा ई ᮧ᭭ताव छल। \n \nक ृ ᭬ण-बलराम ᳇ारकासँ बᳯरयाती अिभम᭠युक लए अएलाह, \nउᱫराक िववाह अिभम᭠युक संग भेल बड़ टोप-टहंकारसँ।   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n15   \n \n \n \n५.उ᳒ोग पवᭅ \n \n \nछलाह आएल राजा वृ᭠द अिभम᭠युक िववाह पर, \nभेल राजाक सभा जतए क ृ ᭬ण कएल िवनती ओतए। \n \n᳒ूत खेल शक ु नीक अपमान ᮤौपदीक कएल जे, \nदुयᲃधन छीनल रा᭔य युिधि᳧रक अधमᭅसँ से। \n \nबाजू ᮧय᳀ रा᭔य-ᮧाि᳙क कोना होयत वा, \nदुयᲃधनक अ᭜याचार सहैत रहथु पा᭛डव सतत। \n \nᮤुपद उᳯठ कहल दुराचारी कौरवक ेँ  सभ जनञ छिथ, \nकतᭅ᳞ हमरा सभक िथक सहाय बनी पा᭛डव जनक। \n \n    (अनुवतᭅते)  \n५५ ५५कथा  \n1. गंगेश गुंजन \n -गोबरक मू᭨य  \n  \n2. गजे᭠ᮤ ठाक ु र- पहरराित \n \n1. गंगेश गुंजन  ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन(( ((१९४२ १९४२ १९४२ १९४२-- --    )) ))। ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान-- --    िपलखबाड़ िपलखबाड़ िपलखबाड़ िपलखबाड़,, ,,    मधुबनी। एम मधुबनी। एम मधुबनी। एम मधुबनी। एम.. ..एए एए. ( . ( . ( . (िह᭠दी िह᭠दी िह᭠दी िह᭠दी)) )), , , , रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी.. ..एच एच एच एच.. ..डी डी डी डी.. ..। किव । किव । किव । किव, , , , कथाकार कथाकार कथाकार कथाकार, , , , \nनाटककार आ नाटककार आ नाटककार आ नाटककार आ'' ''    उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा (( ((कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह) ) ) ) क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम \nएकटा िम᭝या पᳯरचय एकटा िम᭝या पᳯरचय एकटा िम᭝या पᳯरचय एकटा िम᭝या पᳯरचय, , , , लोक सुनू लोक सुनू लोक सुनू लोक सुनू (( ((किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह)) )), , , , अ᭠हार अ᭠हार अ᭠हार अ᭠हार-- --    इजोत इजोत इजोत इजोत (( ((कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह)) )), , , , पिहल लोक पिहल लोक पिहल लोक पिहल लोक (( ((उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास)) )), , , , आइ भोट आइ भोट आइ भोट आइ भोट (( ((नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथ ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथ ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथ ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक लांचल कᳱ लोक लांचल कᳱ लोक लांचल कᳱ लोक \nकथाएँकथाएँकथाएँकथाएँ,, ,,        मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका-- --    बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ' ' ' ' श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है (( ((किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह)) ))।। ।। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n16   \n \nगोबरक    मू᭨य     \nभागलपुर मे एकटा उनटा पुल कहबैत छैक। उनटा पुलसँ दिᭃण मुँह  जे सड़क जाइत छैक, तकरा बᲅसी◌े रोड कहल जाइत छैक। बᲅसी रोड पर कएक टा \nब᭭ती-मोह᭨ला लगे-लग पड़ैत छैक। बᱟत रास दोकान आ लोकक, ᮝक-बस, टमटम, ᳯर᭍शा सभक खूब घन आवाजाही। सुखायल मौसम मे भᳯर ठेᱟन ध्◌ूरा आ भदवाᳯर \nमे भᳯर ठेᱟन पािन-कादो। शहरी नाला सभक कारी गंदगीसँ सड़क भरल-पूरल। क ै क समय तं पयरे आयब-जायब कᳯठन ।  \nमुदा सड़क छैक पीच। मोजािहदपुर िमरजान हाट चौक, हबीबपुर आ ᱟसैनाबाद तथा अलीगंज। क ै क जाित आ पेशाक लोक । काठ गोदामसँ ल क तसरक \nउ᳒ोगी िᮥ आ जानवरक गंध् तोड़ैत ह᲻ीक टालसँ ल क हᳯरयर टटका  तरकारी सभक हाट िᮥ । तिहना ᳯटक ᳯटक घोड़ासँ ल क बड़दोसँ बᱫर ठेलासँ छातीतोड़ ᮰म \nकरैत घामे-पसेने तर माल उघैत मजूर सेहो। बᲬा, िसयान सभक भी ड़ भेटत । कतᱟ दोकानमे लागल पफलकल कोबीक छᱫा जकाँ कतᱟ अ लकतराक उनटल पीपा \nजकां। ई दृ᭫य िथक सड़कक दुनू कातक उनटा पुलसँ ता अलीगंज।  \nअलीगंजसँ ᳰकछु ए आगाँसँ सड़क खूब पकठोस छैक। िचᲥन कारी। तेहन जे क ै क टा पᳯरवार ओिहपर मक ै -गᱠम पयᭅ᭠त पथार द क सुखबैत भेटत।  \nओही इलाकाक एकटा घटना िथक। आने बीच सड़क परक अलीगंज ब᭭त ी जत खतम होइत छैक ताही ठाम सड़कक कातमे एकटा आर कल छै क जे हरदम \nअब᭠ड छौँड़ा जकाँ छुरछुरबैत रहैत छैक। य᳒िप भागलपुर मे पीबाक पािनक  क᳥ बड़ सामा᭠य बात अिछ, मुदा एत पािनक उदारता देिखक से सम᭭या अखबारी पफ ू िस \nबिन जाइत छैक। खैर, ताᱠ ᳰदन खूब तेजीसँ पािन छुरछुरा र हल छलैक। ᭍यो भरिनहार निह रहैक। खूब रौद रहैक। चािन खाप िड़ जकाँ तबैत। तेहन सन जे चािन पर \nयᳰद बेिलक रोटी ध् देल जाइक तँ पाᳰक जयतैक।  \nएहना मौसम मे कलसँ सटले दस गोटे बीस गोटे अपन चािन तबबै त यᳰद घोिलमािल करैत ठाढ़ हो तँ ᭟यान जायब ᭭वाभािवक े । हमᱠँ अपनाक े  ◌ँ रौद, लू \nआ उमसमे उलबैत पकबैत ओिह द क ल जाइत रही। एकटा उपयुᲦ कारण  बुझायल सु᭭तयबाक। भने ᳰकछु लोक  \nघोँ\nघाउज क रहल छलैक। लगमे कलसँ ओतेक ᮧवाह सँ जल झहᳯर रहल छलैक से एकटा मनोवै᭄ािनक शीतलता पसाᳯर रहल छलैक मने।   \nजखन ओिह गोल लग पᱟँचलᱟँ तँ ईहो देखबा यो᭏य भेल जे ओिह घोँ\nघाउिज म᭛डलीसँ आगाँ एक टा िमनी बस ठाढ़ छैक। स᭠देह निह र हल जे कोनो \nदुघᭅटना सँ पफराक ᳰकछु  बात निह छैक। एहन दुघᭅटना मे सड़कपर ककरो मृ᭜यु सामा᭠य बात िथक। डेग अनेरे ᳰकछु झटᳰक गेल।  लग पᱟँचलᱟँ आ ओिह घरेलू \nघᲂघाउिजक क᭠हापरसँ ᱟलᳰक क देखलᱟँ तँ बीचमे दू पिथया गोबर हेरायल बीच सड़कपर। एक टा छᲅ◌ँड़ा ᱟक ु र-ᱟक ु र करैत...। घᲂघाउिज खूब जोरसँ चिल रहल छल। \nओही लोकक गोलमे एक कात करीब १०-१२ बषᭅक दूठा छᲅड़ी आदंक ेँ चु᭡प ठाᳰढ़ आ कनैत... खरफकᳱ पिहरने खूजल देह, िछᲵा सन क ेश...। ओिहमे सँ एक टा छᲅड़ीक \nजमड़ी लागल अगंि◌ह मे पफाटल पᱹट, तािहपर टटका गोबर लेभरल। दुनू छौ ँड़ीक गालपर हाथमे, सौ ँसे देहपर गोबर लागल आ दुघᭅटनाᮕ᭭त छौँड़ाक छातीपर गोबर \nलागल । दू टा नाि᭠ह टा हाथक छाप य᳒िप ओिह कड़ा रौदमे सुखा गेल रहैक, मुदा ᭭प᳥ रहैक।  \nआदंकमे पड़िल दुनू छौ ँड़ी, अंदाज करैत छी, गोबरिबछनी छैक। बाट-घाट जाइत अबैत ग ाय-महᱭसक गोबर जमा अिछ, भᳯर ᳰदन तकर गोइठा थोपैत \nअिछ, माय वा पᳯरवारक ᭍यो लोक   तकरा सुखबैत अिछ आ बड़का पिथयामे सजाक शहर जाक बेचैत अिछ । जीिवकाक एक सा᳔ यैह ग ोइठाक आमदनी। गोइठा \nजािहसँ बनय से गोबर आबय कतसँ एिहना अिनि᳟त। किहयो एको पि थया किहयो ᳰकछु नᱶ। ते◌े◌ँ एिह सड़कपर गोइठा िबछनी छौँड़ी सभक आपस मे होइत झᲂटा-\nझᲂटीक दृ᭫य बड़ आम घटना रहैत छैक। आ ओकरा माय-बाप क ेँ गाᳯर-सराप देलक, ओ ओकरा माय बिहनक े  ◌ँ घोड़ासँ िवयाह करौलक... एकिह ᳰदन पिहने दूटा छौँड़ी \nबीच सड़कपर तेना पटकम-पटकᳱ करैत रहय आ एक दोसराक झᲂटाक े  ◌ँ तेना नोिच रहल छल जे दया आ ᮓोध् दुनू आबय मनमे, मुदा  समाधन कᳱ। गोबर जकर  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n17   \n \nजीिवका छैक तािह परक आपफत तँ ठीक े  नै सहल हेतैक ओकरा ताᱠमे एक ᳰदन हम एकटा छौँड़ी क े  ◌ँ पुछने रिहऐक-÷तोरा िसनी क े हने एना झगड़ा करै छे ◌ँ, जरी टा \nगोबर क े  वा᭭ते?'  \n- ÷जरी टा छलै? एतना छलै, ह᭥मे जमा करी क रखिलऐ आᱨ ई र ि᭟या मोटकᳱ-ध्◌ु᭥मी ने अपने िछᲵामे ᮥी लेलक। आय हमरा क े तना मारतै माय ? माय \nतँ इहे ने कहतै जे ह᭥मे गोबर निह बीछय छिलयै, कहᱭ ᳰदन भर खेली रहल छिलयै? कᳱ खयतै लोगᱶ?'  \nहमर ᮧ᳤ हमरे खूब भारी चमेटा जकाँ बुझायल, हम चोᲵिह ससᳯर गेल रही।  \nमुदा ओिह ᳰदनुका दृ᭫य बड़ भाᳶमक छलैक। आदंक े  ◌ँ चुपचाप दहो-बहो कनैत दुनू छौ ँड़ी एक बेर चाᱨ कातक लोकक े  ◌ँ एक बेर शोिणत बहैत बᲬाक े  ◌ँ \nदेखैत ठाᳰढ़ रहैक।  \n- ÷कᳱ होलै भाइ जी?' हम एकटा सᲯनसँ पुछिलयिन।  \n- ÷अरे किलयुग छᲅ भाई जी। बताब जरी टा गोबर क े  वा᭭ते एकरा िसनी मे आपसे मे झगड़ा होलै आᱨ हौ छौ ◌ँड़ी एकर छोट भाइक े  ◌ँ ᭟क े ली देलक ै  िमनी \nबसक े  आगूमे। देखै नै छहौ जे घड़ी मे दम टुटल छै छौँड़ाक े  आहा... \n- ÷जरी टा गोबर छलै उफ? माय ᳰकᳯरया खा क े  कही तँ लछिमिन याक े  ◌ँ जे हमर एक चोत गोबड़ छलय ᳰक नै ?' अचानक जेना खूब साहस करैत \nआदंᳰकत एक टा छᲅड़ी किनते बाजिल- \nहमरा अक᭭मात लोकसभपर खासक ओही भाइ साहेबपर ᮓोध् उठल।  \n- ÷िविचᮢा बात तोरा कᳱ निह देखाइ रहल छ जे ई बुतᱨ मᳯर रहल दै आ अ᭭पताल पᱟँचाबै क े  िपफᳰकर नै करीक दबᳰक बनल खाड़ छ ि᭟Ქार।' \nसभ जेना हमरेपर गु᭥हर लागल।  \n- ÷आब कᳱ ई बच पाड़तै? कᳱ पफयदा लय गेलासँ।' \n- ÷तैयो लै जायमे कᳱ हजाᭅ? भाइ-साहेब ठीक े  तँ कही रहल छै हौ।' एक गोटे अपन िवचार देलक ै क।  \nमुदा तकर कोनो ᮧयोजन निह भेलैक। घोल-पफचᲥा मिचते रहलैक,  ओ दुनू गोबरिबछनी छᲅड़ी आदंक े  ठाᳰढ़ए रहिल लोकसँ घेरायिल। बीच बाटपर ओिह \nघायल नेनाक ᮧाण छु ᳯट गेलैक। एक चुरफक पािनयो ने देलक ै  ᭍यो।  \nएिह संदभᭅमे एकटा लेखकक ᳯट᭡पणी ᮧ᭭ताव करैत छी जे ई दृ᭫य छल एकटा निह, क ै कटा गोबर पर िजनहार पᳯरवारक बᲬाक संघषᭅक। एक बिहन ककरो \nएक चोत गोबर चोरा लेलक ै  तँ तामसमे ओ चौरौिनहारक छोट भाइक े  ◌ँ सड़कपर ᭟Ქा द देलक ै  आ िमनीबस ओकरा पीिच देलक ै । पीचपर शोिणत आ गोबर बराबᳯर \nदामक भेल जे रौदमे सुखाइत रहलैक।  \nबᲅसी रोडक ई दृ᭫य जे देखने होयता सैह बुझने होयता - एतबे कहब।   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n18   \n \nहमरा तँ ईहो निह बुझल अिछ जे मुइल छᲅड़ाक मायो-बाप छलैक ᳰक निह? छलैको तँ ओकरा कखन खबᳯर भेल होयतैक जे ओकर बेटा िमनीबसमे िपचा क \nमᳯर गेलैक। वा िमनीबसक ᮟाइवर कोन थानामे जाक कहने होयतैक जे हम एकटा िनरीह छᲅड़ाक े  ◌ँ खून क क आिब रहल छी? \nहमरा तँ निह बूझल अिछ ओिह दुनू छᲅिड़यो क, मुदा ओिह घटना क बादसँ मनमे एिह बातक अंदेशा अव᭫य होइत रहैत अिछ जे कतᱟ दुनू छᲅड़ी पफ े र ने \nएिह बᲅसी रोडपर गोबर बीछैत भेᳯट जाय... कतᱟ पफ े र ने भेᳯट जाय।.....  \nआ, स᭜य पूछी तँ आब हमरा सभटा गोबर िबछनी एᲥ े  रंग लगैत अिछ।  \n2.. गजे᭠ᮤ ठाक ु र-  \nपहरराित पहरराित पहरराित पहरराित  \n  \n“सुनू। ᮧयोगशालाक ि᭭वच ऑफ कए ᳰदयौक”। चाᳯर डाइमे᭠शनक वातावरणमे अपन सभटा ि᳇ आऽ िᮢ डाइमे᭠शनक व᭭तुक ᮧयोग करबाक लेल  धौ᭥य ᮧयोगशालामे \nᮧयोग शुᱨ करए बला छिथ। ᱟनकर संगी-साथी सभ उ᭜सुकतासँ सभटा देिख रहल छिथ। \n“दू डाइमे᭠शनमे जीबए बला जीव तीन डाइमे᭠शनमे जीबए बला मनु᭍खक सभ कायᭅक ेँ  देिख तऽ निह सक ै त छिथ, मुदा ओकर सभटा पᳯरणामक अनुभव करैत छिथ। \nअपन एकटा जीवन-शैलीक ओऽ िनमाᭅण कएने छिथ। ओिह पᳯरणामसँ लड़बाक ᳞व᭭था कएने छिथ। तिहना हमरा लोकिन सेहो चाᳯर डाइमे᭠ शनमे रहए बला कोनो \nस᭥भािवत जीवक, वा ई कᱠ जे तीनसँ बेशी डाइमे᭠शनमे िजनहार जीवक ह᭭तᭃेपक ेँ  िच᭠हबाक ᮧयास करब”। धौ᭥य कहैत रहलाह। \nएक आऽ दू डाइमे᭠शनमे रहनहारक दू गोट ᮧयोगशालाक सफलताक बाद धौ᭥यक ई तेसर ᮧयोग छल। \n“एक िवमीय जीव जेना एकटा िब᭠दु। बᲬामे ओऽ पढ़ैत छलाह जे रे खा दू टा िब᭠दुक ेँ  जोड़ैत छैक। निञ तऽ िब᭠दुमे कोनो चौड़ाइ देखना जाइत अिछ आऽ निहये रेखामे। \nरेखा नमगर रहैत अिछ, मुदा िब᭠दुमे तँ चौड़ाइक संग ल᭥बाइ सेहो निह रहैत छैक। एक िवमीय िव᳡मे माᮢ अगाँ आऽ पाछाँ रहै त अिछ। निञ अिछ वान दिहनक बोध \nनिहये ऊपर नीचाँक। माᮢ सरल रेखा, वᮓता किनयो निह। आब ई निह बुिझ िलअ जे अहाँ जतय बैसल छी, ओतए एकटा रेखा िवचरण  करए लागत। वरण ई बुझू जे \nओऽ रेखा माᮢ अिछ, निह कोनो आन बिहः। \n“ि᳇ बीमीय ᮩᳬा᭛ड भेल जतए आगू पाछू क िवहाय वाम दिहन सेहो अिछ, मुदा ऊपर आऽ नीछाँ एतए निह अिछ। ई बुझू जे अहाँक सोझाँ राखल िसतलपाटीक सदृश ई \nहोयत, जािहमे चौड़ाइ िव᳒मान निह अिछ।“ \n“ मुदा ᮰ीमान् ई चलैत अिछ कोना। गप कोना करत एक दोसरक ेँ संदेश कोना देत”। \n“आऊ। पिहने एक िवमीय ᮩᳬा᭛डक अवलोकन करैत छी”। \nधौ᭥य एक िवमीय ᮧयोगशालाक लग जाइत छिथ। ओतए िब᭠दु आऽ ि ब᭠दुक सि᭥मलन ᭭वᱨप बनल रेखा सभ देखबामे अबैत अिछ। ई जी᭣व सभ अिछ। एक िवमीय \nᮩᳬा᭛डक जीव, जे एिह त᭝यसँ अिनिभ᭄ अिछ जे तीन िवमीय कोनो जीव ओकरा सभक ेँ  देिख रहल छैक। \n“देखू। ई सभ जीव एक दोसराक ेँ पार निह कए सक ै त अिछ। आगू बढ़त तँ तवत धᳯर जाऽ धᳯर कोनो िब᭠दु वा रेखासँ टᲥर निह भए जएतैक। आऽ पाछाँ हटत तावत धᳯर \nयावत फ े र कोनो जीवसँ भेँ\nट निह होयतैक। एक दोसराक ेँ संदेश सेहो माᮢ एकिह पँि᭍ᱫमे दए सकत, कारण पंि᭍ᱫक बाहर ᳰकछ ु  निह छैक। ओकर ᮩᳬा᭛ड एकिह \nपंि᭍ᱫमे समा᳙ भए जाइत अिछ। \n“आब चलू ि᳇ बीमीय ᮧयोगशालामे”। \nसभ ᭍यो पाछाँ-पाछाँ जाइत छिथ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n19   \n \n“एतय ᳰकछु रमण चमन अिछ। पिहल ᮧयोगशाला तँ दू तहसँ जाँतल छल, दुनू ᳰदिशसँ आऽ ऊपरसँ सेहो। माᮢ ल᭥बाइ अन᭠त धᳯर जाइत छल। मुदा एतय ऊपर आऽ \nनीचाँक सतह जाँतल अिछ। ई आगाँ पाछाँ आऽ वाम दिहन दुनू ᳰदिश अन᭠त ढᳯर जा रहल अिछ। तािह हेतु हम दुनू ᮧयोशालाक ेँ  पृ᭝वीक ऊपर ᭭वतंᮢ नभमे बनओने छी। \nएतुᲥा जीवक ेँ देखू। सीतलपाटी पर ᳰकछु ओ बना ᳰदयौक। जेना छोट बᲬा वा आधुिनक िचᮢकार बनबैत छिथ। एतय ओऽ सभ ᮧकार भेᳯट जायत। मुदा ऊ ँ चाइक ᭄ान \nएतए निह अिछ। एक दोसरक ेँ एक बेरमे माᮢ रेखाक ᱨपमे देखैत अिछ ई सभ। दोसर कोणसँ दोसर  रेखा आऽ तखन ᭭वᱨपक ᭄ान करैत जाइत अिछ। ल᭥बाइ आऽ \nचौड़ाइ सभ कोणसँ बदलत। मुदा वृᱫाकार जीव सेहो होइत अिछ। जेन ा देखू ओऽ जीव वाम कातमे। एक दोसराक ेँ  संदेश ओकरा लग जाऽ कए देल जाइत अिछ। पैघ \nसमूहमे संदेश ᮧसाᳯरत होयबामे ढ़ेर समय लािग जाइत अिछ”। \n“᮰ीमान, कᳱ ई संभव अिछ, जेना हमरा सभक सोझाँ रहलो उᱫर ओ ऽ सभ हमरा लोकिनक अि᭭त᭜वसँ अनिभ᭄ अिछ तिहना हमरा सभ सेह ो कोनो चाᳯर आऽ बेशी \nिवमीय जीवक अि᭭त᭜वसँ अनिभ᭄ होिञ”। \n“हँ तकरे चचाᭅ आऽ ᮧयोग करबाक हेतु हमरा सभ एतए एकᮢ भेल छी। अहाँने सँ चाᳯर गोटे हमरा संग एिह नव कायᭅक हेतु आिब सक ै त छी। ई योजना कनेक कᳯठनाह \nछैक। कतेक साल धᳯर ई योजना चलत आऽ पᳯरणाम किहया जाऽ कए भेटत, तकर कोनो सीमा िनधाᭅरण निह अिछ”। \nपाँच टा िव᳒ाथᱮ ᳡ेतक े तु, अपाला, स᭜यकाम, रैᲤ आऽ घोषा एिह कायᭅक हेतु सहषᭅ तैयार भेलाह। धौ᭥य पाँचू गोटेक ेँ अपन योजनामे सि᭥मिलत कए लेलि᭠ह। \n““ ““चाᳯर बीमीय िव᳡मे तीन बीमीय िव᳡सँ ᳰकछु  अ᭠तर अिछ। ती न बीमीय िव᳡ भेल तीन टा ल᭥बाइ चाᳯर बीमीय िव᳡मे तीन बीमीय िव᳡सँ ᳰकछु  अ᭠तर अिछ। तीन  बीमीय िव᳡ भेल तीन टा ल᭥बाइ चाᳯर बीमीय िव᳡मे तीन बीमीय िव᳡सँ ᳰकछु  अ᭠तर अिछ। तीन  बीमीय िव᳡ भेल तीन टा ल᭥बाइ चाᳯर बीमीय िव᳡मे तीन बीमीय िव᳡सँ ᳰकछु  अ᭠तर अिछ। तीन  बीमीय िव᳡ भेल तीन टा ल᭥बाइ, , , , चौड़ाइ आऽ गहराइ मुदा एिहमे समयक एकटा बीम सेहो चौड़ाइ आऽ गहराइ मुदा एिहमे समयक एकटा बीम सेहो चौड़ाइ आऽ गहराइ मुदा एिहमे समयक एकटा बीम सेहो चौड़ाइ आऽ गहराइ मुदा एिहमे समयक एकटा बीम सेहो \nसि᭥मिलत अिछ। तँ चाᳯर बीमीय िव᳡मे आᳰक पाँच बीमीय िव᳡ मे समयक एकसँ बेशी बीमक स᭥भावना पर सेहो िवचार कएल जा यत। मुदा पिहनेसि᭥मिलत अिछ। तँ चाᳯर बीमीय िव᳡मे आᳰक पाँच बीमीय िव᳡ मे समयक एकसँ बेशी बीमक स᭥भावना पर सेहो िवचार कएल जा यत। मुदा पिहनेसि᭥मिलत अिछ। तँ चाᳯर बीमीय िव᳡मे आᳰक पाँच बीमीय िव᳡ मे समयक एकसँ बेशी बीमक स᭥भावना पर सेहो िवचार कएल जा यत। मुदा पिहनेसि᭥मिलत अिछ। तँ चाᳯर बीमीय िव᳡मे आᳰक पाँच बीमीय िव᳡ मे समयक एकसँ बेशी बीमक स᭥भावना पर सेहो िवचार कएल जा यत। मुदा पिहने    चाᳯर बीमीय चाᳯर बीमीय चाᳯर बीमीय चाᳯर बीमीय \nिव᳡ पर हमरा सभ शोध आगाँ बढ़ायब एिहमे मूलतः समयक एकटा  बीम सेहो रहत आऽ तािहसँ बीमक सं᭎या पाँच भए जायत। समयक ेँ  िमलाकए चाᳯर बीम िव᳡ पर हमरा सभ शोध आगाँ बढ़ायब एिहमे मूलतः समयक एकटा  बीम सेहो रहत आऽ तािहसँ बीमक सं᭎या पाँच भए जायत। समयक ेँ  िमलाकए चाᳯर बीम िव᳡ पर हमरा सभ शोध आगाँ बढ़ायब एिहमे मूलतः समयक एकटा  बीम सेहो रहत आऽ तािहसँ बीमक सं᭎या पाँच भए जायत। समयक ेँ  िमलाकए चाᳯर बीम िव᳡ पर हमरा सभ शोध आगाँ बढ़ायब एिहमे मूलतः समयक एकटा  बीम सेहो रहत आऽ तािहसँ बीमक सं᭎या पाँच भए जायत। समयक ेँ  िमलाकए चाᳯर बीमक िव᳡मे क िव᳡मे क िव᳡मे क िव᳡मे \nहमरा सभ जीिब रहल छी। जेना वणᭅ अ᭠धतासँ ᮕिसत लोकक ेँ लाल आऽ हᳯरयरक अ᭠तर निह बुिझ पड़ैत छैक हमरा सभ जीिब रहल छी। जेना वणᭅ अ᭠धतासँ ᮕिसत लोकक ेँ लाल आऽ हᳯरयरक अ᭠तर निह बुिझ पड़ैत छैक हमरा सभ जीिब रहल छी। जेना वणᭅ अ᭠धतासँ ᮕिसत लोकक ेँ लाल आऽ हᳯरयरक अ᭠तर निह बुिझ पड़ैत छैक हमरा सभ जीिब रहल छी। जेना वणᭅ अ᭠धतासँ ᮕिसत लोकक ेँ लाल आऽ हᳯरयरक अ᭠तर निह बुिझ पड़ैत छैक, , , , ओिहना हमरा सभ एक ओिहना हमरा सभ एक ओिहना हमरा सभ एक ओिहना हमरा सभ एकटा बेशी बीमक िव᳡क क᭨पना टा बेशी बीमक िव᳡क क᭨पना टा बेशी बीमक िव᳡क क᭨पना टा बेशी बीमक िव᳡क क᭨पना \nकए सक ै त छी कए सक ै त छी कए सक ै त छी कए सक ै त छी,, ,,    अᮧ᭜यᭃ अनुभव सेहो कए सक ै त छी अᮧ᭜यᭃ अनुभव सेहो कए सक ै त छी अᮧ᭜यᭃ अनुभव सेहो कए सक ै त छी अᮧ᭜यᭃ अनुभव सेहो कए सक ै त छी”” ””। धौ᭥य बजलाह। । धौ᭥य बजलाह। । धौ᭥य बजलाह। । धौ᭥य बजलाह। \nसभा समा᳙ भेल आऽ सभ ᭍यो अपन सभा समा᳙ भेल आऽ सभ ᭍यो अपन सभा समा᳙ भेल आऽ सभ ᭍यो अपन सभा समा᳙ भेल आऽ सभ ᭍यो अपन-- --अपन ᮧको᳧मे चिल गेलाह। सै᳍ांितक शोध आऽ तकर बाद ओकर ᮧायोिगक ᮧयोगमे सभ गोटे लािग गेलाह। िᮢभुज धरातल पर अपन ᮧको᳧मे चिल गेलाह। सै᳍ांितक शोध आऽ तकर बाद ओकर ᮧ ायोिगक ᮧयोगमे सभ गोटे लािग गेलाह। िᮢभुज धरातल पर अपन ᮧको᳧मे चिल गेलाह। सै᳍ांितक शोध आऽ तकर बाद ओकर ᮧ ायोिगक ᮧयोगमे सभ गोटे लािग गेलाह। िᮢभुज धरातल पर अपन ᮧको᳧मे चिल गेलाह। सै᳍ांितक शोध आऽ तकर बाद ओकर ᮧ ायोिगक ᮧयोगमे सभ गोटे लािग गेलाह। िᮢभुज धरातल पर \nखᱶिच कए एक सय अ᭭सी अंशक को खᱶिच कए एक सय अ᭭सी अंशक को खᱶिच कए एक सय अ᭭सी अंशक को खᱶिच कए एक सय अ᭭सी अंशक कोण जोिड़ कए बनएबाक अितᳯर᭍ᱫ पृ᭝वीकार आक ृ ितमे खᱶचल गेल िᮢभुज जािह मे ᮧ᭜येक रेखा एक दोसरासँ न᭣बे अंशक कोण पर ण जोिड़ कए बनएबाक अितᳯर᭍ᱫ पृ᭝वीकार आक ृ ितमे खᱶचल गेल िᮢभुज जािह मे ᮧ᭜येक रेखा एक दोसरासँ न᭣बे अंशक कोण पर ण जोिड़ कए बनएबाक अितᳯर᭍ᱫ पृ᭝वीकार आक ृ ितमे खᱶचल गेल िᮢभुज जािह मे ᮧ᭜येक रेखा एक दोसरासँ न᭣बे अंशक कोण पर ण जोिड़ कए बनएबाक अितᳯर᭍ᱫ पृ᭝वीकार आक ृ ितमे खᱶचल गेल िᮢभुज जािह मे ᮧ᭜येक रेखा एक दोसरासँ न᭣बे अंशक कोण पर \nरहैत अिछ रहैत अिछ रहैत अिछ रहैत अिछ, , , , मुदा रेखा सोझ निह टेढ़ रहैत अिछ। ओिहना समय आऽ ᭭थानक ेँ  तेढ भेला पर एहन संभव भए सक ै त अिछ जे हमरा सभ ᮧकाशक गितसँ ओिह मागᱷ जा मुदा रेखा सोझ निह टेढ़ रहैत अिछ। ओिहना समय आऽ ᭭थानक ेँ  तेढ भेला पर एहन संभव भए सक ै त अिछ जे हमरा सभ ᮧकाशक गितसँ ओिह मागᱷ जा मुदा रेखा सोझ निह टेढ़ रहैत अिछ। ओिहना समय आऽ ᭭थानक ेँ  तेढ भेला पर एहन संभव भए सक ै त अिछ जे हमरा सभ ᮧकाशक गितसँ ओिह मागᱷ जा मुदा रेखा सोझ निह टेढ़ रहैत अिछ। ओिहना समय आऽ ᭭थानक ेँ  तेढ भेला पर एहन संभव भए सक ै त अिछ जे हमरा सभ ᮧकाशक गितसँ ओिह मागᱷ जाइ इ इ इ \nआऽ आऽ आऽ आऽ    पुनः घुᳯर आबी। ᮧकाश सूयᭅक लगसँ जाइत अिछ तँ ओकर र᭭ता कनेक बदिल जाइत छैक। पुनः घुᳯर आबी। ᮧकाश सूयᭅक लगसँ जाइत अिछ तँ ओकर र᭭ता कनेक बदिल जाइत छैक। पुनः घुᳯर आबी। ᮧकाश सूयᭅक लगसँ जाइत अिछ तँ ओकर र᭭ता कनेक बदिल जाइत छैक। पुनः घुᳯर आबी। ᮧकाश सूयᭅक लगसँ जाइत अिछ तँ ओकर र᭭ता कनेक बदिल जाइत छैक। \n᳡ेतक े तु आऽ रैᲤ एकटा िस᳍ा᭠त देलि᭠ह ᳡ेतक े तु आऽ रैᲤ एकटा िस᳍ा᭠त देलि᭠ह ᳡ेतक े तु आऽ रैᲤ एकटा िस᳍ा᭠त देलि᭠ह ᳡ेतक े तु आऽ रैᲤ एकटा िस᳍ा᭠त देलि᭠ह-- --    जेना कठफोरबा काठमे वृᭃमे खोह बनबैत अिछ जेना कठफोरबा काठमे वृᭃमे खोह बनबैत अिछ जेना कठफोरबा काठमे वृᭃमे खोह बनबैत अिछ जेना कठफोरबा काठमे वृᭃमे खोह बनबैत अिछ, , , , तिहना एकटा समय आऽ ᭭थानक ेँ जोड़एबला खोहक िनमाᭅण शुᱨ भए गेल। तिहना एकटा समय आऽ ᭭थानक ेँ जोड़एबला खोहक िनमाᭅण शुᱨ भए गेल। तिहना एकटा समय आऽ ᭭थानक ेँ जोड़एबला खोहक िनमाᭅण शुᱨ भए गेल। तिहना एकटा समय आऽ ᭭थानक ेँ जोड़एबला खोहक िनमाᭅण शुᱨ भए गेल। \nअपाला एकटा ᮩᳬा᭛डक डोरीक िनमाᭅअपाला एकटा ᮩᳬा᭛डक डोरीक िनमाᭅअपाला एकटा ᮩᳬा᭛डक डोरीक िनमाᭅअपाला एकटा ᮩᳬा᭛डक डोरीक िनमाᭅण कएलि᭠ह ण कएलि᭠ह ण कएलि᭠ह ण कएलि᭠ह, , , , जकरा बाि᭠ह कए ᮧकाश वा ओᱠसँ बेशी गितसँ उड़बाक स᭥भाव ना छल। स᭜यकाम एकटा एहन िस᳍ा᭠तक जकरा बाि᭠ह कए ᮧकाश वा ओᱠसँ बेशी गितसँ उड़बाक स᭥भावना  छल। स᭜यकाम एकटा एहन िस᳍ा᭠तक जकरा बाि᭠ह कए ᮧकाश वा ओᱠसँ बेशी गितसँ उड़बाक स᭥भावना  छल। स᭜यकाम एकटा एहन िस᳍ा᭠तक जकरा बाि᭠ह कए ᮧकाश वा ओᱠसँ बेशी गितसँ उड़बाक स᭥भावना  छल। स᭜यकाम एकटा एहन िस᳍ा᭠तक \nस᭥भावना पर कायᭅ शुᱨ कएने छलाह स᭥भावना पर कायᭅ शुᱨ कएने छलाह स᭥भावना पर कायᭅ शुᱨ कएने छलाह स᭥भावना पर कायᭅ शुᱨ कएने छलाह, , , , जकर मा᭟यमसँ तीन टा ᭭थािनक आऽ एकटा समयक बीमक अितᳯर᭍ᱫ कताक आर बीम छल जे बड़ लघु छल जकर मा᭟यमसँ तीन टा ᭭थािनक आऽ एकटा समयक बीमक अितᳯर᭍ᱫ कताक आर बीम छल जे बड़ लघु छल जकर मा᭟यमसँ तीन टा ᭭थािनक आऽ एकटा समयक बीमक अितᳯर᭍ᱫ कताक आर बीम छल जे बड़ लघु छल जकर मा᭟यमसँ तीन टा ᭭थािनक आऽ एकटा समयक बीमक अितᳯर᭍ᱫ कताक आर बीम छल जे बड़ लघु छल, , , , टेढ छल आऽ एिह टेढ छल आऽ एिह टेढ छल आऽ एिह टेढ छल आऽ एिह \nतरहेँ\n वᱫᭅमान िव᳡ तरहेँ\n वᱫᭅमान िव᳡ तरहेँ\n वᱫᭅमान िव᳡ तरहेँ\n वᱫᭅमान िव᳡ लगभग दस बीमीय छल। घोषा ᭭थान समयक मा᭟यमसँ भूतकालमे पᱟँचबासँ पूवᭅ देशक िविधमे ई पᳯरवᱫᭅन करबाक हेतु कहलि᭠ह जािहसँ कोनो  लगभग दस बीमीय छल। घोषा ᭭थान समयक मा᭟यमसँ भूतकालमे पᱟँचबासँ पूवᭅ देशक िविधमे ई पᳯरवᱫᭅन करबाक हेतु कहलि᭠ह जािहसँ कोनो  लगभग दस बीमीय छल। घोषा ᭭थान समयक मा᭟यमसँ भूतकालमे पᱟँचबासँ पूवᭅ देशक िविधमे ई पᳯरवᱫᭅन करबाक हेतु कहलि᭠ह जािहसँ कोनो  लगभग दस बीमीय छल। घोषा ᭭थान समयक मा᭟यमसँ भूतकालमे पᱟँचबासँ पूवᭅ देशक िविधमे ई पᳯरवᱫᭅन करबाक हेतु कहलि᭠ह जािहसँ कोनो    \nवै᭄ािनक भूतकालमे पᱟँिच कए अपन वा अपन शᮢुक ेँ ज᭠मसँ पूवᭅ निह माᳯर दए। घोषा िव᳡क िनमाᭅणमे भगवानक योगदानक चरचा करैत रहैवै᭄ािनक भूतकालमे पᱟँिच कए अपन वा अपन शᮢुक ेँ ज᭠मसँ पूवᭅ निह माᳯर दए। घोषा िव᳡क िनमाᭅणमे भगवानक योगदानक चरचा करैत रहैवै᭄ािनक भूतकालमे पᱟँिच कए अपन वा अपन शᮢुक ेँ ज᭠मसँ पूवᭅ निह माᳯर दए। घोषा िव᳡क िनमाᭅणमे भगवानक योगदानक चरचा करैत रहैवै᭄ािनक भूतकालमे पᱟँिच कए अपन वा अपन शᮢुक ेँ ज᭠मसँ पूवᭅ निह माᳯर दए। घोषा िव᳡क िनमाᭅणमे भगवानक योगदानक चरचा करैत रहैत छली त छली त छली त छलीह। जौ ँ िव᳡क ह। जौ ँ िव᳡क ह। जौ ँ िव᳡क ह। जौ ँ िव᳡क \nिनमाᭅण भगवान कएलि᭠ह िनमाᭅण भगवान कएलि᭠ह िनमाᭅण भगवान कएलि᭠ह िनमाᭅण भगवान कएलि᭠ह, , , , एकटा िव᭭फोट ᳇ारा एकटा िव᭭फोट ᳇ारा एकटा िव᭭फोट ᳇ारा एकटा िव᭭फोट ᳇ारा, , , , आऽ एकरा सापेᭃता आऽ अिनि᳟तताक िस᳍ांतक अ᭠तगᭅत छोिड़ देलि᭠ह बढ़बाक लेल आऽ एकरा सापेᭃता आऽ अिनि᳟तताक िस᳍ांतक अ᭠तगᭅत छोिड़ देलि᭠ह बढ़बाक लेल आऽ एकरा सापेᭃता आऽ अिनि᳟तताक िस᳍ांतक अ᭠तगᭅत छोिड़ देलि᭠ह बढ़बाक लेल आऽ एकरा सापेᭃता आऽ अिनि᳟तताक िस᳍ांतक अ᭠तगᭅत छोिड़ देलि᭠ह बढ़बाक लेल, , , , तँ फ े र समयक चाभी तँ ᱟनक े  तँ फ े र समयक चाभी तँ ᱟनक े  तँ फ े र समयक चाभी तँ ᱟनक े  तँ फ े र समयक चाभी तँ ᱟनक े  \nहाथमे छि᭠ह। जखन ओऽ चाहताह फ े रसँ सभटा शुᱨ भए जायत। जौँ से निह अिछ हाथमे छि᭠ह। जखन ओऽ चाहताह फ े रसँ सभटा शुᱨ भए जायत। जौँ से निह अिछ हाथमे छि᭠ह। जखन ओऽ चाहताह फ े रसँ सभटा शुᱨ भए जायत। जौँ से निह अिछ हाथमे छि᭠ह। जखन ओऽ चाहताह फ े रसँ सभटा शुᱨ भए जायत। जौँ से निह अिछ, , , , तखन समय ᭭थानक कोनो सीमा तखन समय ᭭थानक कोनो सीमा तखन समय ᭭थानक कोनो सीमा तखन समय ᭭थानक कोनो सीमा, , , , को को को कोनो तट निह अिछ नो तट निह अिछ नो तट निह अिछ नो तट निह अिछ, , , , तखन तँ ई ᮩᳬा᭛ड अपने तखन तँ ई ᮩᳬा᭛ड अपने तखन तँ ई ᮩᳬा᭛ड अपने तखन तँ ई ᮩᳬा᭛ड अपने \nसभ ᳰकछु  अिछ सभ ᳰकछु  अिछ सभ ᳰकछु  अिछ सभ ᳰकछु  अिछ, , , , िव᳡देव िव᳡देव िव᳡देव िव᳡देव, , , , तखन भगवानक कोन ᭭थान तखन भगवानक कोन ᭭थान तखन भगवानक कोन ᭭थान तखन भगवानक कोन ᭭थान? ? ? ? घोषा सोचैत रहलीह। घोषा सोचैत रहलीह। घोषा सोचैत रहलीह। घोषा सोचैत रहलीह। \nआब धौ᭥यक लेल समय आिब गेल छल। अपन पाँचू िव᳒ाथᱮक सभ िस᳍ांतक ेँ  ओऽ ᮧयोगमे बदिल देलि᭠ह। आऽ आब समय आिब गेल। पहरराित। आब धौ᭥यक लेल समय आिब गेल छल। अपन पाँचू िव᳒ाथᱮक सभ िस᳍ांतक ेँ  ओऽ ᮧयोगमे बदिल देलि᭠ह। आऽ आब समय आिब गेल। पहरराित। आब धौ᭥यक लेल समय आिब गेल छल। अपन पाँचू िव᳒ाथᱮक सभ िस᳍ांतक ेँ  ओऽ ᮧयोगमे बदिल देलि᭠ह। आऽ आब समय आिब गेल। पहरराित। आब धौ᭥यक लेल समय आिब गेल छल। अपन पाँचू िव᳒ाथᱮक सभ िस᳍ांतक ेँ  ओऽ ᮧयोगमे बदिल देलि᭠ह। आऽ आब समय आिब गेल। पहरराित। \nपु᭬पक िवमान तैयार भेल ᭭थान पु᭬पक िवमान तैयार भेल ᭭थान पु᭬पक िवमान तैयार भेल ᭭थान पु᭬पक िवमान तैयार भेल ᭭थान-- --समय समय समय समयक खोहसँ चलबाक लेल। ᮩᳬा᭛डीय डोरी बाि᭠ह देल गेल पु ᭬पक पर। धौ᭥य सभसँ िवदा लेलि᭠ह। ᮧकाशक गितसँ चलल िवमान क खोहसँ चलबाक लेल। ᮩᳬा᭛डीय डोरी बाि᭠ह देल गेल पु᭬पक पर। धौ᭥य सभसँ िवदा लेलि᭠ह। ᮧकाशक गितसँ चलल िवमान क खोहसँ चलबाक लेल। ᮩᳬा᭛डीय डोरी बाि᭠ह देल गेल पु᭬पक पर। धौ᭥य सभसँ िवदा लेलि᭠ह। ᮧकाशक गितसँ चलल िवमान क खोहसँ चलबाक लेल। ᮩᳬा᭛डीय डोरी बाि᭠ह देल गेल पु᭬पक पर। धौ᭥य सभसँ िवदा लेलि᭠ह। ᮧकाशक गितसँ चलल िवमान \nआऽ खोहमे ᭭थान आऽ समयक ेँ  टेढ़ करैत आगाँ बᳰढ़ गेल। ᮩᳬा᭛दक क े ᭠ᮤमे पᱟँिच गेलाह धौ᭥य। पहरराित बीतल छल। आगाँ कारी ग᭮वर सभ आऽ खोहमे ᭭थान आऽ समयक ेँ  टेढ़ करैत आगाँ बᳰढ़ गेल। ᮩᳬा᭛दक क े ᭠ᮤमे पᱟँिच गेलाह धौ᭥य। पहरराित बीतल छल। आगाँ कारी ग᭮वर सभ आऽ खोहमे ᭭थान आऽ समयक ेँ  टेढ़ करैत आगाँ बᳰढ़ गेल। ᮩᳬा᭛दक क े ᭠ᮤमे पᱟँिच गेलाह धौ᭥य। पहरराित बीतल छल। आगाँ कारी ग᭮वर सभ आऽ खोहमे ᭭थान आऽ समयक ेँ  टेढ़ करैत आगाँ बᳰढ़ गेल। ᮩᳬा᭛दक क े ᭠ᮤमे पᱟँिच गेलाह धौ᭥य। पहरराित बीतल छल। आगाँ कारी ग᭮वर सभ    एिह समय आऽ ᭭थानक ेँएिह समय आऽ ᭭थानक ेँएिह समय आऽ ᭭थानक ेँएिह समय आऽ ᭭थानक ेँ     \nटेढ़ कएल खोहमे चलए बला पु᭬पकक सोझाँ अपन सभटा भेद राि ख देलक। भोᱧका पहरक पिहने धौ᭥यक िवमान पुनः पृ᭝वी पर आ िब गेल। मुदा एतए आ टेढ़ कएल खोहमे चलए बला पु᭬पकक सोझाँ अपन सभटा भेद राि ख देलक। भोᱧका पहरक पिहने धौ᭥यक िवमान पुनः पृ᭝वी पर आ िब गेल। मुदा एतए आ टेढ़ कएल खोहमे चलए बला पु᭬पकक सोझाँ अपन सभटा भेद राि ख देलक। भोᱧका पहरक पिहने धौ᭥यक िवमान पुनः पृ᭝वी पर आ िब गेल। मुदा एतए आ टेढ़ कएल खोहमे चलए बला पु᭬पकक सोझाँ अपन सभटा भेद राि ख देलक। भोᱧका पहरक पिहने धौ᭥यक िवमान पुनः पृ᭝वी पर आ िब गेल। मुदा एतए आिब ᱟनका िब ᱟनका िब ᱟनका िब ᱟनका \nिव᳡ ᳰकछु  बदलल सन लगलि᭠ह। ᳡ेतक े तुिव᳡ ᳰकछु  बदलल सन लगलि᭠ह। ᳡ेतक े तुिव᳡ ᳰकछु  बदलल सन लगलि᭠ह। ᳡ेतक े तुिव᳡ ᳰकछु  बदलल सन लगलि᭠ह। ᳡ेतक े तु, , , , अपाला अपाला अपाला अपाला, , , , स᭜यकाम स᭜यकाम स᭜यकाम स᭜यकाम, , , , रैᲤ आऽ घोषा ᭍यो निह छलाह ओतए। िवमानपᲵी सेहो बदलल सन। िव᳡मेरैᲤ आऽ घोषा ᭍यो निह छलाह ओतए। िवमानपᲵी सेहो बदलल सन । िव᳡मेरैᲤ आऽ घोषा ᭍यो निह छलाह ओतए। िवमानपᲵी सेहो बदलल सन । िव᳡मेरैᲤ आऽ घोषा ᭍यो निह छलाह ओतए। िवमानपᲵी सेहो बदलल सन । िव᳡मे    समय समय समय समय-- --᭭थानक पᲵी सभ ᭭थानक पᲵी सभ ᭭थानक पᲵी सभ ᭭थानक पᲵी सभ \nभरल पड़ल छल। भरल पड़ल छल। भरल पड़ल छल। भरल पड़ल छल। \n““ ““यौ। समय बताऊ कतेक भेल अिछ यौ। समय बताऊ कतेक भेल अिछ यौ। समय बताऊ कतेक भेल अिछ यौ। समय बताऊ कतेक भेल अिछ”” ””।। ।। \n““ ““कोन समय। सोझ बला वा ᭭थान कोन समय। सोझ बला वा ᭭थान कोन समय। सोझ बला वा ᭭थान कोन समय। सोझ बला वा ᭭थान-- --समय िव᭭थापन बला। सोझ बला समय अिछ समय िव᭭थापन बला। सोझ बला समय अिछ समय िव᭭थापन बला। सोझ बला समय अिछ समय िव᭭थापन बला। सोझ बला समय अिछ, , , , सन् सन् सन् सन् ३१०० ३१०० ३१०० ३१०० मास मास मास मास... ... ... ...”” ””।। ।। \nओऽ बिजते रिह गेल छल मुदा धौ᭥य सोिच रहल छलाह जे ᭭थानओऽ बिजते रिह गेल छल मुदा धौ᭥य सोिच रहल छलाह जे ᭭थानओऽ बिजते रिह गेल छल मुदा धौ᭥य सोिच रहल छलाह जे ᭭थानओऽ बिजते रिह गेल छल मुदा धौ᭥य सोिच रहल छलाह जे ᭭थान -- --समय िव᭭थापनक पहरराितमे हजार साल ᳞तीत भए गेल। ककरा बतओताह समय िव᭭थापनक पहरराितमे हजार साल ᳞तीत भए गेल। ककरा ब तओताह समय िव᭭थापनक पहरराितमे हजार साल ᳞तीत भए गेल। ककरा ब तओताह समय िव᭭थापनक पहरराितमे हजार साल ᳞तीत भए गेल। ककरा ब तओताह ओऽ अपन ताकल ओऽ अपन ताकल ओऽ अपन ताकल ओऽ अपन ताकल \nरह᭭य। आᳰक एतुᲥा लोक ओऽ रह᭭य ताᳰक कए िनि᳟᭠त तँ निह भए गेल अिछ रह᭭य। आᳰक एतुᲥा लोक ओऽ रह᭭य ताᳰक कए िनि᳟᭠त तँ निह भए गेल अिछ रह᭭य। आᳰक एतुᲥा लोक ओऽ रह᭭य ताᳰक कए िनि᳟᭠त तँ निह भए गेल अिछ रह᭭य। आᳰक एतुᲥा लोक ओऽ रह᭭य ताᳰक कए िनि᳟᭠त तँ निह भए गेल अिछ?? ??     Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n20   \n \n६६ ६६.. ..    प᳒ प᳒ प᳒ प᳒     \n1. 1. 1. 1. \nमैिथली हैक ू  प᳒ \n- रवी᭠ᮤनाथ ठाक ु र सेहो हैक ू  िलखलि᭠ह, मुदा मैिथलीमे पिहल बेर जापानी प᳒ िवधाक आधार पर \"िवदेह\" ᮧ᭭तुत कए रहल अिछ ई िवधा। \n2. 2. 2. 2. \nअअ अअ.. ..प᳒ िव᭭मृत किव ᭭व. ᮰ी रामजी चौधरी (1878-1952) \nआआ आआ.. ..प᳒ ᭔योित झा चौधरी  \nइइ इइ.. ..प᳒ गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \nमैिथली मैिथली मैिथली मैिथली    हैक ूहैक ूहैक ूहैक ू \nहैक ू  सᲅदयᭅ आऽ भावक जापानी का᳞ िवधा अिछ, आऽ जापानमे ए करा का᳞-िवधाक ᱨप देलि᭠ह किव मा᭜सुओ बासो १६४४-१६९४। ए कर रचनाक लेल परम \nअनुभूित आव᭫यक अिछ। बाशो कहने छिथ, जे जे ᭍यो जीवनमे ३ सँ ५ टा हैक ू क रचना कएलि᭠ह से छिथ हैक ू  किव आऽ जे दस टा हैक ू क रचना कएने छिथ से छिथ \nमहाकिव। भारतमे पिहल बेर १९१९ ई. मे किववर रवी᭠ᮤनाथ ठा क ु र जापानसँ घुरलाक बाद बाशोक दू टा हैक ू क शाि᭣दक अनुवाद कएले रहिथ। \n \n  \nपुरनोपुक ु र \n᳞ंगेरलाफ \nजलेर श᭣द \nआऽ \nपचाएडािल \nएकटा क े  \nशर᭜काल। \nहैक ू क लेल मैिथली भाषा आऽ भारतीय सं᭭क ृ त आि᮰त िलिप ᳞व᭭था सवाᭅिधक उपयु᭍ᱫ अिछ। तिमल छोिड़ शेष सभटा दिᭃण आऽ सम᭭त उᱫर-पि᳟मी आऽपूवᱮ \nभारतीय िलिप आऽ देवनागरी िलिप मे वैह ᭭वर आऽ कचटतप ᳞Ჳन  िवधान अिछ जािहमे  जे िलखल जाइत अिछ सैह बाजल जाइत अिछ । मुदा देवनागरीमे ᮳᭭व 'इ' \nएकर अपवाद अिछ, ई िलखल जाइत अिछ पिहने, मुदा बाजल जाइत  अिछ बादमे। मुदा मैिथलीमे ई अपवाद सेहो निह अिछ- यथा 'अिछ ' ई बाजल जाइत अिछ अ \n᯷᭭व 'इ'  छ वा अ इ छ। दोसर उदाहरण िलअ- राित- रा इ त।  तँ िस᳍ भेल जे हैक ू क लेल मैिथली सवᲃᱫम भाषा अिछ। एकटा आर उदाहरण िलअ। सि᭠ध सं᭭क ृ तक \nिवशेषता अिछ? मुदा कᳱ इंि᭏लशमे संिध निह अिछ? तँ ई कᳱ अिछ- आइम गोइङ टूवा᭙सᭅदए᭠ड। एकरा िलखल जाइत अिछ- आइ एम गोइङ टूवा᭙सᭅ द ए᭠ड। मुदा \nपािणिन ᭟विन िव᭄ानक आधार पर संिधक िनअम बनओलि᭠ह, मुदा इंि᭏लशमे िलखबा कालमे तँ संिधक पालन निह होइत छैक , आइ एम क ेँ  ओना आइम फोनेᳯटकली \nिलखल जाइत अिछ, मुदा बजबा काल एकर ᮧयोग होइत अिछ। मैिथलीमे सेहो यथासंभव िवभि᭍ᱫ श᭣दसँ सटा कए िलखल आऽ बाजल जाइत अिछ। \nजापानमे ई᳡रक आ᭮वान टनका/ वाका ᮧाथᭅना ५ ७ ५ ७ ७ ᭭वᱨपमे होइत छल जे बादमे ५ ७ ५ आऽ ७ ७ दू लेखक ᳇ारा िलखल जाए ल ागल आऽ नव ᭭वᱨप ᮧा᳙ \nकएलक आऽ एकरा रे᭠गा कहल गेल। रे᭠गाक दरबारी ᭭वᱨप गांभी यᭅ ओढ़ने छल आऽ िबन गांभीयᭅ बला ᭭वᱨप विणकवगᭅक लेल छल। बाशो विणक वगᭅ बला रे᭠गा \nरचलि᭠ह। रे᭠गाक आर᭥भ हो᭍क ु सँ होइत छल आऽ हैकाइ एकर कोनो आन पंि᭍ᱫक ेँ  कहल जाऽ सक ै त छल। मसाओका िसकᳱ रे᭠गाक अ᭠तक घोषणा कएलि᭠ह १९म \nशता᭣दीक ᮧार᭥भमे जाऽ कए आऽ हो᭍क ु  आऽ हैकाइ क े र बदलामे हैक ू  प᳒क समि᭠वत ᱨप देलि᭠ह। मुदा बाशो ᮧथमतः एकर ᭭वतंᮢ ᭭वᱨपक िनधाᭅरण कए गेल छलाह। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n21   \n \nहैक ू  िनअम १. १७ अᭃरमे िलखू, आऽ ई तीन पंि᭍ᱫमे िलखल जाइत अिछ- ५ ७ आऽ  ५ क े र ᮓममे। रचना िलखबासँ पिहने ᭭तंभमे मािᮢक छ᭠दक वणᭅन ᮓममे हम \nिलखने रही जे संयु᭍ᱫाᭃरक ेँ  एक गानू आऽ हल᭠तक/ िबकारीक/ इकार आकार आᳰदक गणना निह कᱨ। \nहैक ू  िनअम २.᳞ं᭏य हैक ू  प᳒क िवषय निह अिछ, एकर िवषय अिछ ऋतु। जापानमे ᳞ं᭏य आऽ मानव दुबᭅलताक लेल ᮧयुᲦ िवधाक ेँ \"से᭠यूᭅ\" कहल जाइत अिछ आऽ एिहमे \nᳰकरेजी वा ᳰकगो  क े र ᳞करण िवराम निह होइत अिछ। \nहैक ू  िनअम ३. ᮧथम ५ वा दोसर ७ ᭟विनक बाद हैक ू  प᳒मे जापानमे ᳰकरेजी- ᳞ाकरण िवराम- देल जाइत अिछ। \nहैक ू  िनअम ४. जापानीमे ᳲलगक वचन िभ᳖ता निह छैक। से मैिथलीमे सेहो वचनक समानता राखी सैह उिचत होएत। \nहैक ू  िनअम ५. जापानीमे एकिह पंि᭍ᱫमे ५ ७ ५ ᭟विन देल जाइत अिछ। मुदा म ैिथलीमे तीन ᭟विनख᭛डक लेल ५ ७ ५ क े र तीन पंि᭍ᱫक ᮧयोग कᱨ। मुदा प᳒ पाठमे \nᳰकरेजी िवरामक ,जकरा लेल अ᳍ᭅिवरामक चे᭠ह ᮧयोग कᱨ, अितᳯर᭍ᱫ एकिह ᳡ासमे पाठ उिचत होएत। \nहैक ू  िनअम ६. हैबुन एकटा याᮢा वृᱫांत अिछ जािहमे संिᭃ᳙ वणᭅना᭜मक ग᳒ आऽ हैक ू  प᳒ रहैत अिछ। बाशो जापानक बौ᳍ िभᭃु आऽ हैक ू  किव छलाह आऽ वैह हैबुनक \nᮧणेता छिथ। जापानक याᮢाक वणᭅन ओऽ हैबुन ᳇ारा कएने छिथ। पाँचटा अनु᭒छेद आऽ एतबिह हैक ू  क े र ऊपरका सीमा राखी तखने हैबुनक आ᭜मा रिᭃत रिह सक ै त \nअिछ, नीचाँक सीमा ,१ अनु᭒छेद १ हैक ू  क े र, तँ रहबे करत। हैक ू  ग᳒ अनु᭒छेदक अ᭠तमे ओकर चरमक ᱨपमे रहैत अिछ।- स᭥पादक \nᮧ᭭तुत ᮧ᭭तुत ᮧ᭭तुत ᮧ᭭तुत    अिछ ᭔योितक अिछ ᭔योितक अिछ ᭔योितक अिछ ᭔योितक ९५ ९५ ९५ ९५ टा मैिथ टा मैिथ टा मैिथ टा मैिथली हैक ू । ᱟनकर ली हैक ू । ᱟनकर ली हैक ू । ᱟनकर ली हैक ू । ᱟनकर ९६ ९६ ९६ ९६ सँ सँ सँ सँ १०० १०० १०० १०० धᳯर हैक ू  अंᮕेजीसँ मैिथलीमे स᭥पादक ᳇ारा अनुवाᳰदत अिछ धᳯर हैक ू  अंᮕेजीसँ मैिथलीमे स᭥पादक ᳇ारा अनुवाᳰदत अिछ धᳯर हैक ू  अंᮕेजीसँ मैिथलीमे स᭥पादक ᳇ारा अनुवाᳰदत अिछ धᳯर हैक ू  अंᮕेजीसँ मैिथलीमे स᭥पादक ᳇ारा अनुवाᳰदत अिछ,, ,,        तकर अंᮕेजी अंश सेहो देल गेल अिछ। तकर अंᮕेजी अंश सेहो देल गेल अिछ। तकर अंᮕेजी अंश सेहो देल गेल अिछ। तकर अंᮕेजी अंश सेहो देल गेल अिछ। \nतकरा बाद गजे᭠ᮤ ठाक ु रक तकरा बाद गजे᭠ᮤ ठाक ु रक तकरा बाद गजे᭠ᮤ ठाक ु रक तकरा बाद गजे᭠ᮤ ठाक ु रक १२ १२ १२ १२ टा हैक ू  आऽ एकटा हैबुन देल गेल अिछ। टा हैक ू  आऽ एकटा हैबुन देल गेल अिछ। टा हैक ू  आऽ एकटा हैबुन देल गेल अिछ। टा हैक ू  आऽ एकटा हैबुन देल गेल अिछ। \n  \n᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ www.poetry.co www.poetry.co www.poetry.co www.poetry.comm mmसँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ (( ((अंᮕेजी अंᮕेजी अंᮕेजी अंᮕेजी    प᳒क हेतुप᳒क हेतुप᳒क हेतुप᳒क हेतु)) ))    भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर    \nwww.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com     क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ।    ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक    ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र \nअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवे, , , , लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ।  \n᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी, , , , ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ -- --३० ३० ३० ३० ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९७८ १९७८ १९७८ १९७८; ; ; ; ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान -- --बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी ;; ;;    िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा-- --    ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम    िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ    ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ,, ,,    \nिमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर    कालेज़ कालेज़ कालेज़ कालेज़,, ,,    इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी        ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी, , , , आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ (( ((कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी)) )); ; ; ; िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान-- --    ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन,, ,,    यूयू यूयू.. ..क ेक े क ेक े .. ..;; ;;    िपता िपता िपता िपता-- --    ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर \nझा झा झा झा,, ,,    ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर;; ;;    माता माता माता माता-- --    ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा,, ,,    िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी।    '' '' '' ''मैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँ     पᮢ पᮢ पᮢ पᮢ        िलखबामे कएने छी। बᲬेिलखबामे कएने छी। बᲬेिलखबामे कएने छी। बᲬेिलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ सँ मैिथलीसँ सँ मैिथलीसँ सँ मैिथलीसँ \nलगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ।    -- --᭔योित ᭔योित ᭔योित ᭔योित             \n(१) \nतारा  दूरसँ \nबुझाइत कतेक शीतल \nवा᭭तवमे जड़ैत \n(२) \nशाखासँ लागल \nपु᭬प आऽ पᮢसᱰ आ᭒छाᳰदत \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n22   \n \nअिछ झूलैत लता \n(३)  \nपᭃी िव᮰ाम कएल \nबड़का याᮢाक उपरा᭠त \nएखनो जे अपूणᭅ \n(४) \nअᮤभुत अपवाद छैक \nनागफनीक कॉँटक बीच \nक ु सुम िखलायल  \n(५) \nनीलांबरमे मेघ \nिवचरैत अिछ कोना जेना \nसागरमे होए शाक ᭅ  \n(६) \nभावी संकट क े र \nपशु पᭃीमे पूवाᭅभास \nᮧभुक ᳰद᳞ आिशष  \n(७) \nकोमल पंखुड़ी \nसुग᭠धक संग सजाओल \nएक पु᭬पक ᱨपमे \n(८) \nनदीक तरंग \nओिहना लागैत अिछ जेना  \nओकर घुरमल क े श  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n23   \n \n(९) \nदू टा पसरल पाँिख \nबाज उड़ऽ लेल तैयार अिछ \nपूणᭅ ᱨपसᱰ जागᱨक \n(१०) \nपहाड़ीक ढलान \nतािह पर एकमाᮢ गाछक छाह \nभेल याᮢीक िव᮰ाम \n(११)  \nसं᭟याक बेला \nसुनसान आऽ शा᭠त पोखᳯरक कात \nएक एका᭠त ᭭थान \n(१२) \n  \nमेघ ᱨपी बफ ᭅ मे \nअिछ हवाई जहाज िपछड़ैत \nआकाशमे िवचरैत  \n(१३) \nकठोरतम  भूिम \nसमुᮤक छोर पर बसल \nअिछ पाथरक ᳰकनार \n(१४) \nिवलᭃण अपवाद \nआकाश जरैत सं᭟याकाल \nसमुᮤक उपᳯर  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n24   \n \n(१५) \nपहाड़सᱰ उᳰदत \nसूयᭅसᱰ आकाश भेल जागृत \n᭔वालामुखी सन \n(१६) \nउगैत सूयᭅ संगे \nआयल अंधकारक उपरा᭠त \nअंतहीन ᳰदनक आस \n (१७) \nᳰदवस आब थकल \nराितक ᭭वागतमे लीन साँझ \nिमझाइत सूयᭅ दीप \n(१८) \nगाछ भने हᳯरयर \nᮕी᭬मोमे देखु पतझड़ \nभोरक आकाशमे \n(१९) \nपᭃीक चहक  \nआऽ आकाशक लाली संग \nᮧक ृ ित जागल \n(२०) \nअितसु᭠दर जाड़  \nमेघक िघस िघस िछड़यौलक  \nिहमपातक ᱨपमे \n(२१)  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n25   \n \nतैयार उड़ऽलेल \nपᭃी िव᮰ामसᱰ जागल \nवा अिछ शुᱨआत \n(२२) \nपᭃीक िनरीᭃण \nछू टल अ᳖क फ े रमे \nकटनी भेलाक बाद \n(२३) \nफ ू लक ᱟँजक बोझ  \nशाखा क ेँ  झुका रहल  \nबसंत आयल अिछ \n(२४) \nिततलीक पंख \nअंᳰकत रंग िबरंग आकार \nᮧभुक िचᮢकला \n(२५) \nमनुष लेल कᳯठन \nᳰक᭠तु जीवन ओतᱟ अिछ \nशीतलतम ᭭थान   \n(२६) \nउᲬतम िशखरसᱰ \nधु᭠ध भरल हᳯरयर घाटी   \nिनहारक इ᭒छा  \n(२७) \nिविभ᳖ ᮧकारक   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n26   \n \nघास पात  जमीन पर उगल \nआइरसँ दूर बᱰचल। \n(२८) \nओसक बूँद पािब अिछ  \nघासक फ ु नगी आᲝ लाᳰदत \nहीरा सन चमक ै त \n(२९) \nबाहर घूमऽ िनकलल \nबतख अपन बᲬा संग \nगमᱮक ᳰदनमे \n(३०) \nबतख हेल रहल अिछ \nपािनक ऊपरी सतह पर \nल᭯यक ᳰदस िनरंतर \n(३१) \n᭭ᮧेसो \nआ᭭ते िपब लेल \nगमᭅ देल गेल  \n(३२) \nई᳡र क ेँ तकनाइ \nनिह कᳯठन पाबू ओकरा \nपिवᮢ ᱡदयमे \n(३३) \nदृि᳥ ᮪मणमे \nघाटी पर दूर दूर धᳯर  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n27   \n \nभटᳰक सक ै त अिछ \n(३४) \nघोड़ा भटᳰक रहल \nउ᳎े᭫यहीन िबन घुड़सवार \nभेल अनुशासनहीन  \n(३५) \nि᭭थर पािनमे \nᮧक ृ ितक ᮧितिब᭥ब \nसाफ लेᳰकन उलटा \n(३६) \nᮧाक ृ ितक दृ᭬य  \nपािनक ᮧितᱨप िबना \nअपूणᭅ बुझाइत अिछ। \n(३७) \nपतझड़क पात \nपसारलक अ᭡पन सतरंजी \nहᳯरयर घास बदला।  \n(३८) \nसमुᮤक तहमे  \nिविभ᳖ आकार ᮧकारक  \nरंग िबरंग जीवन। \n(३९) \nनटखट समुᮤ  \nतटक आरामसँ वंिचत  \nकएने  बेर बेर तंग।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n28   \n \n(४०) \nपहाड़क चोटी \nआर बेसी ऊ ँ च लागैत अिछ \nगहीँर घाटीक बीच  \n(४१) \nपोखᳯरमे देखु \nᮧक ृ ितक ᮧितिब᭥ब \nउलटल बुझाइत अिछ \n(४२) \nिततलीगण उतरल  \nपंखᱨपी पैराशूट लऽ \nफ ु लक झु᭛ड पर। \n(४३) \nउᲬतम िशखर पर  \nगुफासँ दृि᳥गोचर \nहोइत रमणीय दृ᭬य \n(४४) \nबᲬाक संग खेलमे \nएक े टा खुशीक आभास \nओकर ᳰकलकारी  \n (४५) \nटेढ़ मेढ़ रेखा अिछ  \nबरसातक बहैत पािनसँ \nिखड़कᳱक काँच पर बनल \n(४६)  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n29   \n \nबादलसँ छनल \nसमुᮤक लहᳯरक तरंग  \nउपर चमक ै त ᳰकरण \n(४७) \nपािनक तरंग क ेँ \nपᭃी बदिल रहल अिछ \nकलरवक लयमे \n (४८) \nमᱧ᭭थलमे रेत  \nअिछ हवासँ बहारल \nसतह भेल समतल \n(४९) \nकतेक बेसी ᭟यान \nपातक ᮧाᱨप देबऽमे  \nई᳡र देने छिथ \n(५०) \nबरसात खतम भेल  \nपािन तइयो झᳯर रहल अिछ \nगाछक पात सब सऽ \n ५१ ५१ ५१ ५१ \nसमुᮤक लहᳯर \nलगातार टकरा रहल  \nपाथर तइयो ि᭭थर  \n५२ \nमनोरम दृ᭬य \nजेना िच᳖ीक चाशनीमे िल᳙  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n30   \n \nअिछ गाछ जाड़मे \n५३ \nअपने रंगहीन अिछ  \nगाछ क ेँ  रंगीन बनौलक \nनीचा गड़ल जिड़ \n५४ \nशीतल ᮧकाश युᲦ \nसुयᲃदयक पिहनेक समय \n सवᲃᱫम काल \n५५ \nपाँिखक शाल ओढ़ने \nᮧक ृ ितक ᮪मण हेतु \nपᭃी िनकलल जाड़मे   \n५६ \n िचडैय़ाक बᲬा \nमाए बाप संगे अिछ ताबञ \nजाबञ पंख निहक छैक। \n५७ \n  \nᮧवासी पᭃी \nमीलक मील उिड़क आयल \nगमᱮक आन᭠द लय।   \n५८ \nउछलैत पािन \nनदीसँ भेँ\nट लेल \nखसल झरनाक ᱨपमे ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n31   \n \n५९ \nनागफणीक गाछ सभ \nमᱧ᭭थ᭨मे सेहो अिछ \nमजबूतीसँ ठाढ़। \n६० \nकठोर पातसँ िल᳙ \nनागफनीक चोटी पर अिछ \nकोमल फ ू लक ताज \n६१ \nआर सजायल गेल  \nक ै क रंगक फ ू ल आऽ लाइटसᱰ \nᳰᮓसमसक साँझमे  \n६२ \n एक नाᳯरक े रक फल \nकठोर क े शयुᲦ कवचमे \nमीठ उᲯर फल अिछ \n६३ \nभुखाएल बगुला \nनदीक कातमे ठाढ़ अिछ \nमाछक ताᳰकमे \n६४ \nअितिथक आगमन \nकौआक कक ᭅ श काँव काँवसँ \nपूवᭅसूिचत भेल अिछ   \n६५ \nसागरमे डॉलᳰफन   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n32   \n \nखतरनाक जीवक बीचमे \nमनुषक साथी \n६६ \nिजग ज़ैग ᭟विन क ेँ \nगाड़ी दोहरा रहल अिछ  \nभीजल सड़क पर \n६७ \nभूक᭥पक ᮰ाप अिछ \nअ᭄ात अपराधक सजा \nमनुषक ेँ  भेटल \n६८ \nछोट ᳰक᭠तु तेज अिछ \nअपन ल᭯य िचनहऽमे  \nभड़ल भीड़क बीच \n६९ \nसमुᮤक नीचाँ \nकतओ जायकाल रहैअ \nछोट माछ सब झु᭛डमे \n७० \nअंगूरक फल अिछ \nमीठ जेल जमाकऽ रखने \nछोट छोट आकारमे \n७१ \n᭭वगᭅ सदृश दृ᭫य \nहᳯरयर ᮧाक ृ ितक संग \nिचड़ैआक कलरव  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n33   \n \n७२ \nराित ᱟअक पिहने \nआकाश दहᳰक रहल \nसूयाᭅ᭭तक पिहने \n७३ \nिखलिखलाइत झरना \nमधुर ᭟विन घोᳯर रहल \nचाᱨ ᳰदशामे \n७४ \nसूयᭅक अएलापर \nराितक अ᭠हार भािग गेल आऽ \nभोर शुᱧ भऽ गेल \n७५ \nछाया उपयुᭅᲦ अिछ \nगोबरछᱫा क ेँ  उगऽ \nआऽ पसरऽ लेल \n (७६) \nएकटा पओलाक बाद \nखरहा फ े र भािग रहल अिछ \nआर भोजन लेल \n  \n(७७) \nगाछक ᭭वᳶणम रंग \nपतझड़क आगमनक \nघोषणा अिछ करैत । \n(७८)  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n34   \n \nगरमीक ऋतु \nकहॉँ ओतेक दुखद अिछ \nशुᱧक ᳰदनमे   \n(७९) \n᭭वयम्  िस᳍ मकरा \nअपन सुरᭃा हेतु \nजाल अिछ बुनैत  \n(८०) \nकोनो आकारमे  \nढिल जाएत पािन मुदा गहराई \nएकर अपन गुण  \n(८१) \nआकाश अखनो ऊ ँ च \nबादल पᱟँचमे बुझाएल \nई धु᭠धक ᱨपमे  \n(८२) \nराितमे इजोत दैत \nबफ ᭅ सँ परावᳶतत होइत \nᮧकाशपुँज  जाड़मे \n (८३) \nलु᭍खी सब िनकलल \nअपन घड़सँ आलस ᭜यािग \nवस᭠त ऋतुमे  \n(८४) \nसोन सन सूरज भेल  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n35   \n \nउᲯर चमक ै त हीरा सन \nᳰदनक ेँ  अएला पर \n(८५) \nगाछ सब अिछ होड़मे \nसबसँ पिहने पाबऽ लेल \nसूरजक रोशनी \n(८६) \nएकटा मि᭠दर अिछ \nखजूरक गाछ भीड़मे \nएक पोखᳯर कातमे   \n(८७) \nसुखाएल छोट पातसभ \nगाछसँ नीचाँ खसैत अिछ \nनबक ेँ अवसर दैत \n(८८) \nगाछक शाखासभ \nअतेक ऊ ँ चाई पर पसरल \nजिड़ तत᭣बे ग᳾हर \n(८९) \nभोरक अयला पर \nगाछ पर लादल ओस भेल अिछ \nचमक ै त हॅँसी सन \n(९०) \nसोन सन क᭥बल अिछ \nओढ़ने गᱟमक खेत सभ  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n36   \n \nकटाइक पिहने \n(९१) \nचᮓवातीय पवन \nजीवनसंहारक बिन गेल \nजीवनरᭃक छल। \n(९२) \nᮧदान करैत अिछ \nपᭃी आऽ िहरण सभक ेँ \nगाछ आऽ वृᭃ आ᮰य  \n(९३) \nफ ू लसँ भरल अिछ \nएकटा घाटी एहन अिछ \nजेना खुशी मु᭭काइत।  \n (९४) \nपािन बᳰढ़ रहल \nर᭭ताक गाछ आऽ पाथर सभ \nिवदा करैत ठाढ़ \n(९५) \nजाड़क गाछ अिछ ठाढ़ \nवस᭠तक ᮧतीᭃामे \nपात सभसँ िभ᳖ भऽ \n(९६) \nIllusion of eye \nColourful appearance of \nRainbow in the sky  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n37   \n \nआँिखक ᮪म, \nआभास वणᭅमय  \nपिनसोखा ᳒ौ \n  \n(९७) \nRainbow declares \nBeginning of bright days and \nEnd of rainy ones \nपिनसोखाक, \nशु᮪ ᳰदन आबह \nिखचाहिन जाऽ \n  \n(९८) \nFilled with smoky fog \nThe wood seems to be burning \nThou'  it is winter \nधुँआ  क ु हेस \nजेना जड़ैत काठ, \nअिछ ई जाड़ \n(९९) \nThe words sound so sweet \nimitated by parrots \nLike baby babbles \nगुᲳ मधुर  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n38   \n \nसु᭏गाक अिभनय, \nतोतराइत ᭭वर \n(१००) \nThe sky is bright \nThe wind has cleared the clouds \nSome still needs force \nअकाश ᳡ेत \nवायु टारैत मेघ, \nकनेक बल \n(९६ सँ १०० धᳯर इंि᭏लशसँ मैिथली अनुवाद संपादक ᳇ारा कएल गेल) \nगजे᭠ᮤ ठाक ु रक गजे᭠ᮤ ठाक ु रक गजे᭠ᮤ ठाक ु रक गजे᭠ᮤ ठाक ु रक १२ १२ १२ १२ टा टा टा टा    हैक ूहैक ूहैक ूहैक ू  \n११ ११.. ..वास मौस वास मौस वास मौस वास मौसमी मी मी मी,, ,, \nमोजर लुबधल मोजर लुबधल मोजर लुबधल मोजर लुबधल  \nप᭨लव लु᳙ा प᭨लव लु᳙ा प᭨लव लु᳙ा प᭨लव लु᳙ा  \n२२ २२.. ..घोड़न छᱫा घोड़न छᱫा घोड़न छᱫा घोड़न छᱫा,, ,, \nरेतल खुरचन रेतल खुरचन रेतल खुरचन रेतल खुरचन  \nमोँछक झᲥा मोँछक झᲥा मोँछक झᲥा मोँछक झᲥा  \n    ३३ ३३. . . . कोइली िपᲥᳱ कोइली िपᲥᳱ कोइली िपᲥᳱ कोइली िपᲥᳱ,, ,, \nिगदरक िनरैठ िगदरक िनरैठ िगदरक िनरैठ िगदरक िनरैठ  \nराकश थान राकश थान राकश थान राकश थान  \n४४ ४४.. ..दुपहᳯरया दुपहᳯरया दुपहᳯरया दुपहᳯरया  \nभुतही गाछीक भुतही गाछीक भुतही गाछीक भुतही गाछीक  \nसधने ᳡ास सधने ᳡ास सधने ᳡ास सधने ᳡ास  \n५५ ५५.. ..सरही फल सरही फल सरही फल सरही फल  \nकलमी आम कलमी आम कलमी आम कलमी आम-- --गाछी गाछी गाछी गाछी,, ,,  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n39   \n \nओगरबाही ओगरबाही ओगरबाही ओगरबाही  \n६६ ६६.. ..कोलपित आऽ कोलपित आऽ कोलपित आऽ कोलपित आऽ  \nचोकरक टाल चोकरक टाल चोकरक टाल चोकरक टाल,, ,, \nगछप᭍क ू  टा गछप᭍क ू  टा गछप᭍क ू  टा गछप᭍क ू  टा  \n७७ ७७.. ..ल᭏गा तोड़ल ल᭏गा तोड़ल ल᭏गा तोड़ल ल᭏गा तोड़ल  \nगोरल उसरिग गोरल उसरिग गोरल उसरिग गोरल उसरिग  \nबाबाक सारा बाबाक सारा बाबाक सारा बाबाक सारा  \n८८ ८८.. ..तीतीक खेल तीतीक खेल तीतीक खेल तीतीक खेल  \nसतघᳯरया चािल सतघᳯरया चािल सतघᳯरया चािल सतघᳯरया चािल  \nअशोक अशोक अशोक अशोक-- --बीया बीया बीया बीया  \n९९ ९९.. ..कनसुपती कनसुपती कनसुपती कनसुपती,, ,, \nओइधक गे᭠द आऽ ओइधक गे᭠द आऽ ओइधक गे᭠द आऽ ओइधक गे᭠द आऽ  \nजूिड़शीतल जूिड़शीतल जूिड़शीतल जूिड़शीतल  \n१० १० १० १०.. ..मारा अबाड़ मारा अबाड़ मारा अबाड़ मारा अबाड़  \nडकहीक मछैड़ डकहीक मछैड़ डकहीक मछैड़ डकहीक मछैड़  \nओड़हा जाᳯर ओड़हा जाᳯर ओड़हा जाᳯर ओड़हा जाᳯर  \n११ ११ ११ ११.. ..कबइ स᳖ा कबइ स᳖ा कबइ स᳖ा कबइ स᳖ा  \nचाली बोकᳯर माᳯट चाली बोकᳯर माᳯट चाली बोकᳯर माᳯट चाली बोकᳯर माᳯट,, ,, \nकठफोड़बा कठफोड़बा कठफोड़बा कठफोड़बा  \n१२ १२ १२ १२.. ..शाहीक शाहीक शाहीक शाहीक-- --मौस मौस मौस मौस,, ,, \nकाँटो ओकर निह काँटो ओकर निह काँटो ओकर निह काँटो ओकर निह  \nिबधक लेल िबधक लेल िबधक लेल िबधक लेल  \nहैबून हैबून हैबून हैबून ११ ११ \nसोझाँ झंझारपुरक रेलवे-सड़क पुल। १९८७ सन्। झझा देलक कमला -बलानक पािनक धार, बाᳰढ़क दृ᭫य। फ े र अबैत छी छहर लग। हमरा सोझाँमे एकठामसँ पािन \nउगडुम होइत झझात बाहर अिछ अबैत। फ े र ओतएसँ पािनक धार काटए लगैत अिछ माᳯट। बढ़ए लगैत अिछ पािनक ᮧवाह, अबैत अिछ बाᳰढ़। घुᳯर गाम ᳰदिश अबैत \nछी। हेलीकॉ᭡टरसँ खसैत अिछ सामᮕी। जतए आयल जलक ᮧवाह ओतए सामᮕीक खसेबा लए सुखाएल उबेड़ भूिमख᭛ड अिछ बड़ थोड़। ओतए अिछ  जन- स᭥मदᭅ। \nहेलीकॉ᭡टर देिख भए जाइत अिछ घोल। अपघातक अिछ डर हेलीकॉ᭡टर निह खसबैत अिछ ओतए खा᳒ा᳖। बᳰढ़ जाइत अिछ आगाँ। खसबैत अ िछ सामᮕी जतए पािन \nिबनु पड़ैत छल दुᳶभᭃ, बाᳰढ़सँ भेल अिछ पटौनी। कारण एतए निह अिछ अपघातक डर। आँिखसँ हम ई देखल। १९८७ ई.।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n40   \n \nपएरे पार \nक े ने कमला धार, \nआइ िवशाल \n    \n    \nिव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी (( ((1878 1878 1878 1878-- --1952) 1952) 1952) 1952)पर शोध पर शोध पर शोध पर शोध-- --लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-- --ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी, , , , ᮕाम ᮕाम ᮕाम ᮕाम-- --\nᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर,, ,,थाना थाना थाना थाना-- --अंधरा अंधरा अंधरा अंधरा-- --ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी, , , , िजला िजला िजला िजला-- --मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी        किवजीक अᮧ किवजीक अᮧ किवजीक अᮧ किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट कािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट कािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट कािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट-- --पचासेक प᳒ पचासेक प᳒ पचासेक प᳒ पचासेक प᳒ \nिवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई-- --ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ’ ’ ’ ’ रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ।    \nिव᭭मृत किव िव᭭मृत किव िव᭭मृत किव िव᭭मृत किव-- --    पंपं पंपं. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी(( ((1878 1878 1878 1878-- --1952) 1952) 1952) 1952) ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान-- --    ᮕाम ᮕाम ᮕाम ᮕाम-- --ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर,, ,,थाना थाना थाना थाना-- --अंधरा अंधरा अंधरा अंधरा-- --ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी,, ,,िजला िजला िजला िजला-- --मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी \n. . . . मूल मूल मूल मूल-- --पगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजे    गोᮢ गोᮢ गोᮢ गोᮢ -- --शाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य     ।। ।।    \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह, , , , तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुतिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुतिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुतिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे लीमे सेहो रचना रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे लीमे सेहो रचना रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे लीमे सेहो रचना रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे \nरागक वणᭅ अिछ रागक वणᭅ अिछ रागक वणᭅ अिछ रागक वणᭅ अिछ, , , , ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ, , , , ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक \nपं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत पं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत पं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत पं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत, , , , से रामजी चौधरी महे᳡ानी से रामजी चौधरी महे᳡ानी से रामजी चौधरी महे᳡ानी से रामजी चौधरी महे᳡ानी    िलखलि᭠ह आ िलखलि᭠ह आ िलखलि᭠ह आ िलखलि᭠ह आ’ ’ ’ ’ चैत मासक हेतु ठुमरी आ चैत मासक हेतु ठुमरी आ चैत मासक हेतु ठुमरी आ चैत मासक हेतु ठुमरी आ’ ’ ’ ’ भोरक भजन भोरक भजन भोरक भजन भोरक भजन (( ((पराती पराती पराती पराती/ / / / ᮧभाती ᮧभाती ᮧभाती ᮧभाती) ) ) ) सेहो। सेहो। सेहो। सेहो। \nजािह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ जािह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ जािह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ जािह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ:: ::        \n11 11. . . . राग रेखता राग रेखता राग रेखता राग रेखता 2 2 2 2 लावणी लावणी लावणी लावणी 33 33. . . . राग झपताला राग झपताला राग झपताला राग झपताला 44 44.. ..राग ᮥुपद राग ᮥुपद राग ᮥुपद राग ᮥुपद 55 55. . . . राग संगीत राग संगीत राग संगीत राग संगीत 66 66. . . . राग देश राग देश राग देश राग देश 77 77. . . . राग गौरी राग गौरी राग गौरी राग गौरी 88 88.. ..ितरᱟत ितरᱟत ितरᱟत ितरᱟत 99 99. . . . भजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय 10 10 10 10. . . . भजन भैरवी भजन भैरवी भजन भैरवी भजन भैरवी 11 11 11 11.. ..भजन गजल भजन गजल भजन गजल भजन गजल 12 12 12 12. . . . \nहोली होली होली होली    13 13 13 13.. ..राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण 14 14 14 14.. ..किवता किवता किवता किवता 15 15 15 15. . . . ड᭥फक होली ड᭥फक होली ड᭥फक होली ड᭥फक होली 16 16 16 16.. ..राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ 17 17 17 17. . . . राग िवहाग राग िवहाग राग िवहाग राग िवहाग 18 18 18 18.. ..गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी 19 19 19 19. . . . राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा 20 20 20 20. . . . भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती \n21 21 21 21.. ..महेशवाणी आ महेशवाणी आ महेशवाणी आ महेशवाणी आ’ ’ ’ ’ 22 22 22 22. . . . भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद।    \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, , , , तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह।    \nᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित:: ::-- --    \n14 14 14 14.. .. \n  \nमहेशवानी महेशवानी महेशवानी महेशवानी \n  \nिविध बड़ दुःख देल िविध बड़ दुःख देल िविध बड़ दुःख देल िविध बड़ दुःख देल,, ,, \nगौरी दाइ क े  एहेन वर ᳰकयाक िलिख देल॥ गौरी दाइ क े  एहेन वर ᳰकयाक िलिख देल॥ गौरी दाइ क े  एहेन वर ᳰकयाक िलिख देल॥ गौरी दाइ क े  एहेन वर ᳰकयाक िलिख देल॥ \nिजनका जाित निह क ु ल निह पᳯरजन िजनका जाित निह क ु ल निह पᳯरजन िजनका जाित निह क ु ल निह पᳯरजन िजनका जाित निह क ु ल निह पᳯरजन,, ,, \nिगᳯरपर बसिथ अक े ल िगᳯरपर बसिथ अक े ल िगᳯरपर बसिथ अक े ल िगᳯरपर बसिथ अक े ल,, ,, \nडमᱨ बजाबिथ नाचिथ अपन ᳰक भूत ᮧेत से खेल॥ डमᱨ बजाबिथ नाचिथ अपन ᳰक भूत ᮧेत से खेल॥ डमᱨ बजाबिथ नाचिथ अपन ᳰक भूत ᮧेत से खेल॥ डमᱨ बजाबिथ नाचिथ अपन ᳰक भूत ᮧेत से खेल॥ \nभ᭭म अंग िशर शोिभत गंगा भ᭭म अंग िशर शोिभत गंगा भ᭭म अंग िशर शोिभत गंगा भ᭭म अंग िशर शोिभत गंगा,, ,, \nच᭠ᮤ उदय च᭠ᮤ उदय च᭠ᮤ उदय च᭠ᮤ उदय छिन भाल छिन भाल छिन भाल छिन भाल \nवᳫ एकोटा निह छिन तन पर वᳫ एकोटा निह छिन तन पर वᳫ एकोटा निह छिन तन पर वᳫ एकोटा निह छिन तन पर \nऊपरमे छिन बघछाल ऊपरमे छिन बघछाल ऊपरमे छिन बघछाल ऊपरमे छिन बघछाल,, ,,  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n41   \n \nिवषधर कतेक अंगमे लटकल िवषधर कतेक अंगमे लटकल िवषधर कतेक अंगमे लटकल िवषधर कतेक अंगमे लटकल,, ,, \nक ं ठ शोभे मुंडमाल क ं ठ शोभे मुंडमाल क ं ठ शोभे मुंडमाल क ं ठ शोभे मुंडमाल,, ,, \nरामजी ᳰकयाक झखैछी मैना रामजी ᳰकयाक झखैछी मैना रामजी ᳰकयाक झखैछी मैना रामजी ᳰकयाक झखैछी मैना \nगौरी सुख करती िनहाल॥ गौरी सुख करती िनहाल॥ गौरी सुख करती िनहाल॥ गौरी सुख करती िनहाल॥ \n     \n15 15 15 15.. .. \n  \nिवहाग िवहाग िवहाग िवहाग \n  \nवृ᭠दावन देिख िलअ चᱟओर॥ वृ᭠दावन देिख िलअ चᱟओर॥ वृ᭠दावन देिख िलअ चᱟओर॥ वृ᭠दावन देिख िलअ चᱟओर॥ \nकाली दह वंशीवट देखूकाली दह वंशीवट देखूकाली दह वंशीवट देखूकाली दह वंशीवट देखू,, ,, \nक ुं ज गली सभ ठौर क ुं ज गली सभ ठौर क ुं ज गली सभ ठौर क ुं ज गली सभ ठौर,, ,, \nसेवा क ुं जमे ठाक ु र दशᭅन सेवा क ुं जमे ठाक ु र दशᭅन सेवा क ुं जमे ठाक ु र दशᭅन सेवा क ुं जमे ठाक ु र दशᭅन,, ,, \nनािच िलअ एक बेर नािच िलअ एक बेर नािच िलअ एक बेर नािच िलअ एक बेर॥॥ ॥॥ \nजमुना तटमे घाट मनोहर जमुना तटमे घाट मनोहर जमुना तटमे घाट मनोहर जमुना तटमे घाट मनोहर,, ,, \nपिथक रहे कत ठौर पिथक रहे कत ठौर पिथक रहे कत ठौर पिथक रहे कत ठौर,, ,, \nकदम गाछक े  झुकल देखूकदम गाछक े  झुकल देखूकदम गाछक े  झुकल देखूकदम गाछक े  झुकल देखू,, ,, \nचीर धरे बᱟ ठौर॥ चीर धरे बᱟ ठौर॥ चीर धरे बᱟ ठौर॥ चीर धरे बᱟ ठौर॥ \nरामजी वैक ु ᭛ठ वृ᭠दावन रामजी वैक ु ᭛ठ वृ᭠दावन रामजी वैक ु ᭛ठ वृ᭠दावन रामजी वैक ु ᭛ठ वृ᭠दावन \nघूिम देखु सभ ठौर घूिम देखु सभ ठौर घूिम देखु सभ ठौर घूिम देखु सभ ठौर,, ,, \nरासम᭛ड ल रासम᭛ड ल रासम᭛ड ल रासम᭛ड ल’ ’ ’ ’ क े  शोभा देखूक े  शोभा देखूक े  शोभा देखूक े  शोभा देखू,, ,, \nरᱠ ᳰदवस ᳰकछु और।। रᱠ ᳰदवस ᳰकछु और।। रᱠ ᳰदवस ᳰकछु और।। रᱠ ᳰदवस ᳰकछु और।। \n16 16 16 16.. .. \nिवहाग िवहाग िवहाग िवहाग  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n42   \n \n  \nमथुरा देिख िलअ सन ठौर॥ मथुरा देिख िलअ सन ठौर॥ मथुरा देिख िलअ सन ठौर॥ मथुरा देिख िलअ सन ठौर॥ \nप᭜थल क े  जे घाट बनल अिछ प᭜थल क े  जे घाट बनल अिछ प᭜थल क े  जे घाट बनल अिछ प᭜थल क े  जे घाट बनल अिछ,, ,, \nबᱟत दूर तक शोर बᱟत दूर तक शोर बᱟत दूर तक शोर बᱟत दूर तक शोर,, ,, \nजमुना जीक े  तीरमेजमुना जीक े  तीरमेजमुना जीक े  तीरमेजमुना जीक े  तीरमे,, ,, \nस᳖ रहिथ कते ठौर॥ स᳖ रहिथ कते ठौर॥ स᳖ रहिथ कते ठौर॥ स᳖ रहिथ कते ठौर॥ \nअ᭭ट धातुक े  ख᭥भा देखूअ᭭ट धातुक े  ख᭥भा देखूअ᭭ट धातुक े  ख᭥भा देखूअ᭭ट धातुक े  ख᭥भा देखू,, ,, \nिबजली बरे सभ ठौर िबजली बरे सभ ठौर िबजली बरे सभ ठौर िबजली बरे सभ ठौर,, ,, \nसहर बी᭒मे सु᭠दर देखूसहर बी᭒मे सु᭠दर देखूसहर बी᭒मे सु᭠दर देखूसहर बी᭒मे सु᭠दर देखू,, ,, \nबालु भेटत बᱟ ढ़ेर॥ बालु भेटत बᱟ ढ़ेर॥ बालु भेटत बᱟ ढ़ेर॥ बालु भेटत बᱟ ढ़ेर॥ \nदुनू बगलमे नाला शोभेदुनू बगलमे नाला शोभेदुनू बगलमे नाला शोभेदुनू बगलमे नाला शोभे,, ,, \nप᭜थल क े  है जोर प᭜थल क े  है जोर प᭜थल क े  है जोर प᭜थल क े  है जोर \nक ं शराजक े  कᳱला देखूक ं शराजक े  कᳱला देखूक ं शराजक े  कᳱला देखूक ं शराजक े  कᳱला देखू \nदेवकᳱ वो वसुदेव॥ देवकᳱ वो वसुदेव॥ देवकᳱ वो वसुदेव॥ देवकᳱ वो वसुदेव॥ \nचाणूर मुि᳥क यो᳍ा देखूचाणूर मुि᳥क यो᳍ा देखूचाणूर मुि᳥क यो᳍ा देखूचाणूर मुि᳥क यो᳍ा देखू \nक ु बजा क े  घर और क ु बजा क े  घर और क ु बजा क े  घर और क ु बजा क े  घर और,, ,, \nराधा क ृ ᭬णक े  मि᭠दर देखूराधा क ृ ᭬णक े  मि᭠दर देखूराधा क ृ ᭬णक े  मि᭠दर देखूराधा क ृ ᭬णक े  मि᭠दर देखू,, ,, \nदाउ मि᭠द दाउ मि᭠द दाउ मि᭠द दाउ मि᭠दर शोर॥ र शोर॥ र शोर॥ र शोर॥ \nछोड़ िवभाग छोड़ िवभाग छोड़ िवभाग छोड़ िवभाग \nरामजी मधुबन रामजी मधुबन रामजी मधुबन रामजी मधुबन,, ,,    घूिम िलअ अब घूिम िलअ अब घूिम िलअ अब घूिम िलअ अब,, ,, \nक ृ ᭬ण बसिथ जेिह ठौर॥ क ृ ᭬ण बसिथ जेिह ठौर॥ क ृ ᭬ण बसिथ जेिह ठौर॥ क ृ ᭬ण बसिथ जेिह ठौर॥ \nगोक ु ल न᭠द यशोदा देखूगोक ु ल न᭠द यशोदा देखूगोक ु ल न᭠द यशोदा देखूगोक ु ल न᭠द यशोदा देखू \nक ृ ᭬ण झुलाउ एक बेर॥ क ृ ᭬ण झुलाउ एक बेर॥ क ृ ᭬ण झुलाउ एक बेर॥ क ृ ᭬ण झुलाउ एक बेर॥ \n17 17 17 17.. ..  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n43   \n \nमहेशवानी महेशवानी महेशवानी महेशवानी  \n  \nभोला क े हेन भेलौँ कठोर भोला क े हेन भेलौँ कठोर भोला क े हेन भेलौँ कठोर भोला क े हेन भेलौँ कठोर,, ,, \nएक बेर ताक ू  हमरᱟँ ओर॥ एक बेर ताक ू  हमरᱟँ ओर॥ एक बेर ताक ू  हमरᱟँ ओर॥ एक बेर ताक ू  हमरᱟँ ओर॥ \nभ᭭म अंग िशर गंग िवराजेभ᭭म अंग िशर गंग िवराजेभ᭭म अंग िशर गंग िवराजेभ᭭म अंग िशर गंग िवराजे,, ,, \nच᭠ᮤभाल छिव जोर।। च᭠ᮤभाल छिव जोर।। च᭠ᮤभाल छिव जोर।। च᭠ᮤभाल छिव जोर।। \nवाहन बसहा ᱧᮤमाल गर वाहन बसहा ᱧᮤमाल गर वाहन बसहा ᱧᮤमाल गर वाहन बसहा ᱧᮤमाल गर,, ,,  \n     \nभूत भूत भूत भूत-- --ᮧेतसँ खेल॥ ᮧेतसँ खेल॥ ᮧेतसँ खेल॥ ᮧेतसँ खेल॥  \n     \nिᮢभुवन पित गौरी िᮢभुवन पित गौरी िᮢभुवन पित गौरी िᮢभुवन पित गौरी-- --पित मेरो जौ ँ ने हेरब एक बेर पित मेरो जौँ ने हेरब एक बेर पित मेरो जौँ ने हेरब एक बेर पित मेरो जौँ ने हेरब एक बेर,, ,,  \n     \nतौँ मेरो दुःख कओन हरखत तौँ मेरो दुःख कओन हरखत तौँ मेरो दुःख कओन हरखत तौँ मेरो दुःख कओन हरखत  \n     \nसिह न सकत जीव मोर॥ सिह न सकत जीव मोर॥ सिह न सकत जीव मोर॥ सिह न सकत जीव मोर॥  \n     \nबड़े दयालु जािन हम अयलᱟँबड़े दयालु जािन हम अयलᱟँबड़े दयालु जािन हम अयलᱟँबड़े दयालु जािन हम अयलᱟँ,, ,,  \n     \nअहाँक शरण सूिन शोर अहाँक शरण सूिन शोर अहाँक शरण सूिन शोर अहाँक शरण सूिन शोर,, ,,  \n     \nराम राम राम राम-- --जी अ᮰ण आय पुकारो जी अ᮰ण आय पुकारो जी अ᮰ण आय पुकारो जी अ᮰ण आय पुकारो,, ,,  \n     \nᳰदजए दरस एक बेर॥ ᳰदजए दरस एक बेर॥ ᳰदजए दरस एक बेर॥ ᳰदजए दरस एक बेर॥  \n      Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n44   \n \n(अनुवतᭅते) \n \n \nइइ इइ.. ..प᳒ ᭔योित झा चौधरी \n    \n    \n    \n᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ ( ( ((अंᮕेअंᮕेअंᮕेअंᮕेजी जी जी जी    प᳒क हेतुप᳒क हेतुप᳒क हेतुप᳒क हेतु) ) ))    भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु ᳰदन धᳯर \nwww.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com     क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ।    ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢ कलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢक लाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢक लाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢक लाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क ेर र र र \nअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवे, , , , लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ।  \n᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी, , , , ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ -- --३० ३० ३० ३० ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९७८ १९७८ १९७८ १९७८; ; ; ; ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान -- --बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी ;; ;;    िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा-- --    ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम    िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ    ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ,, ,,\nिमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़,, ,,    इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी        ओपन यूओपन यूओपन यूओपन यूिनवᳶसटी िनवᳶसटी िनवᳶसटी िनवᳶसटी, , , , आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ (( ((कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी)) )); ; ; ; िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान-- --    ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन,, ,,    यूयू यूयू.. ..क ेक े क ेक े .. ..;; ;;    िपता िपता िपता िपता-- --    ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर \nझा झा झा झा,, ,,    ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर;; ;;    माता माता माता माता-- --    ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा,, ,,    िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी।    '' '' '' ''मैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक ेँ     पᮢ पᮢ पᮢ पᮢ        िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ \nलगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ।    -- --᭔यो ᭔यो ᭔यो ᭔योित ित ित ित             \n  \nमेघक मेघक मेघक मेघक    उ᭜पात उ᭜पात उ᭜पात उ᭜पात \nकिनक काल दऽ पािनक फ ु हार किनक काल दऽ पािनक फ ु हार किनक काल दऽ पािनक फ ु हार किनक काल दऽ पािनक फ ु हार \nफ े र लेलक फ े र लेलक फ े र लेलक फ े र लेलक        अपन ऑ ँजुर स᭥हाᳯर अपन ऑँजुर स᭥हाᳯर अपन ऑँजुर स᭥हाᳯर अपन ऑँजुर स᭥हाᳯर \nदेखूदेखूदेखूदेखू    मेघक मेघक मेघक मेघक        उ᭜पात उ᭜पात उ᭜पात उ᭜पात \nलोकक आशाक लोकक आशाक लोकक आशाक लोकक आशाक     उपहास करैत उपहास करैत उपहास करैत उपहास करैत \nकखनो दशᭅन दऽ बेर कखनो दशᭅन दऽ बेर कखनो दशᭅन दऽ बेर कखनो दशᭅन दऽ बेर-- --बेर नुकाइत बेर नुकाइत बेर नुकाइत बेर नुकाइत \nमौलाऽगेल गाछ आ मौलाऽगेल गाछ आ मौलाऽगेल गाछ आ मौलाऽगेल गाछ आऽऽ ऽऽ    पात पात पात पात \nकखनो गरिज भᳯर कऽ रिह गेल कखनो गरिज भᳯर कऽ रिह गेल कखनो गरिज भᳯर कऽ रिह गेल कखनो गरिज भᳯर कऽ रिह गेल \nकखनो बरिस कखनो बरिस कखनो बरिस कखनो बरिस-- --बरिस कऽ भᳯर गेल बरिस कऽ भᳯर गेल बरिस कऽ भᳯर गेल बरिस कऽ भᳯर गेल \nडूबल पोखᳯरक कात डूबल पोखᳯरक कात डूबल पोखᳯरक कात डूबल पोखᳯरक कात \nकोसीक ᮧवाह कोसीक ᮧवाह कोसीक ᮧवाह कोसीक ᮧवाह        सब बॉ ँ᭠ह सब बॉँ᭠ह सब बॉँ᭠ह सब बॉँ᭠ह    तोड़लक तोड़लक तोड़लक तोड़लक \nगामक गाम जलमᲨ कएलक गामक गाम जलमᲨ कएलक गामक गाम जलमᲨ कएलक गामक गाम जलमᲨ कएलक \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n45   \n \nततेक भेल बरसात ततेक भेल बरसात ततेक भेल बरसात ततेक भेल बरसात  \nᳰकसानक भिव᭬य मेघपर आि᮰त ᳰकसानक भिव᭬य मेघपर आि᮰त ᳰकसानक भिव᭬य मेघपर आि᮰त ᳰकसानक भिव᭬य मेघपर आि᮰त \nमेघक इ᭒छा पूणᭅतः अᮧ᭜यािशत मेघक इ᭒छा पूणᭅतः अᮧ᭜यािशत मेघक इ᭒छा पूणᭅतः अᮧ᭜यािशत मेघक इ᭒छा पूणᭅतः अᮧ᭜यािशत \nसभसालक अिनि᳟त अनुपात सभसालक अिनि᳟त अनुपात सभसालक अिनि᳟त अनुपात सभसालक अिनि᳟त अनुपात \n        \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र     \n  \nपथक पथ पथक पथ पथक पथ पथक पथ \n     \n᭭मृितक ब᭠धनमे᭭मृितक ब᭠धनमे᭭मृितक ब᭠धनमे᭭मृितक ब᭠धनमे \nतरेगणक पाछाँसँतरेगणक पाछाँसँतरेगणक पाछाँसँतरेगणक पाछाँसँ \nअ᭠हार ग᭮वरक सोझाँमेअ᭠हार ग᭮वरक सोझाँमेअ᭠हार ग᭮वरक सोझाँमेअ᭠हार ग᭮वरक सोझाँमे \nपथ िवकट। आशासँपथ िवकट। आशासँपथ िवकट। आशासँपथ िवकट। आशासँ!! !! \n     \nपथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम \nᮧयाण दीघᭅ भेᮧयाण दीघᭅ भेᮧयाण दीघᭅ भेᮧयाण दीघᭅ भेल आब। ल आब। ल आब। ल आब। \n     \nिव᳡क ᮧहेिलकाक िव᳡क ᮧहेिलकाक िव᳡क ᮧहेिलकाक िव᳡क ᮧहेिलकाक \nतोड़ भेᳯट जायत जौँतोड़ भेᳯट जायत जौँतोड़ भेᳯट जायत जौँतोड़ भेᳯट जायत जौँ \nइितहासक िनमाᭅणक इितहासक िनमाᭅणक इितहासक िनमाᭅणक इितहासक िनमाᭅणक \nक ू ट श᭣द ताकब ठाँ। क ू ट श᭣द ताकब ठाँ। क ू ट श᭣द ताकब ठाँ। क ू ट श᭣द ताकब ठाँ। \n     \nपथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n46   \n \nᮧयाण दीघᭅ भेल आब। ᮧयाण दीघᭅ भेल आब। ᮧयाण दीघᭅ भेल आब। ᮧयाण दीघᭅ भेल आब।  \n     \nिव᳡क मंथनमेिव᳡क मंथनमेिव᳡क मंथनमेिव᳡क मंथनमे \nहोएत ᳰकछु बहार आब होएत ᳰकछु बहार आब होएत ᳰकछु बहार आब होएत ᳰकछु बहार आब \nसमुᮤक मंथनमेसमुᮤक मंथनमेसमुᮤक मंथनमेसमुᮤक मंथनमे \nअनगᭅल छल व᭭तुअनगᭅल छल व᭭तुअनगᭅल छल व᭭तुअनगᭅल छल व᭭तु-- --जात जात जात जात \n     \nपथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम पथक पथ ताकब हम \nᮧयाण दीघᭅ भेल आब। ᮧयाण दीघᭅ भेल आब। ᮧयाण दीघᭅ भेल आब। ᮧयाण दीघᭅ भेल आब।  \n    \n77 77. . . . सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा    चच चच \nमैिथली मैिथली मैिथली मैिथली िशᭃा च िशᭃा च िशᭃा च िशᭃा च (( ((मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् -- --    हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान-- --    मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्)) )) \n(( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n      \nसुभािषतम् \n \nवयम् इदानीम एक ं  सुभािषतं ᮰ु᭛मः। \n \nआय᭜यां गुणदोष᭄ः \nतदा᭜वे िᭃᮧिन᳟यः। \nअतीते कायᭅशेष᭄ो \nिवपदा नािभभूयते॥ \nवयम् इदानीम यत सुभािषतम् ᮰ुतव᭠तः त᭭य अथᭅः एवम् अि᭭त। \n \nक᳟न् उᱫम कायᭅकताᭅ कथं ᳞वहारं करोित। भिव᭬यत् काले यत् कायᲈ करणीयम्। कायᭅ᭭य गुणाः क े  अवगुणाः क े  इित सः िच᭠तयित तदा᭜वे िᭃᮧिन᳟यः। यदा कायᲈ \nसि᳖हतं भिव᭬यित तदा अनुᭃणं िनणᭅयं करोित। अतीते कायᭅशेष᭄ः यद कायᲈ िश᳥ं भवित, त᭭य ᳰकम् इित िच᭠तयित, एवं यद् कायᭅम् अतीतम् अि᭭त तᮢ ᳰकम् िश᳥म् \nइित िच᭠तयित- िवपदा नािभभूयते।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n47   \n \n \nकथा \n \nपूवᲈ रायगढ़ दुगᭅम् आसीत्। िशवाजी महाराजः त᭭य पालनं करोित ᭭म। एका मिहला आसीत्। सा ᮧितᳰदनं ᭃीरिवᮓयणं करोित ᭭म। रा यगढ़ दुगᭅ᭭य अ᭠तः आग᭜य \nᭃीरिवᮓयणं करोित ᭭म। त᭭याः लघु पुᮢः आसीत्। तम् गृहे ितᲦवा  दुगᭅ᭭य अंतः आग᭜य ᭃीरिवᮓयणं करोित ᭭म। ᮧितᳰदनम् अंधकारात् पूवᲈ ᭃीरिवᮓयेण समापिय᭜व \nबिहः आग᭒छित ᭭म। एकि᭭मन् ᳰदने सा ᭃीरं िवᮓयेण क ु वᭅित आसीत् तदा िवल᭥बः जातः। अंधकारः जातः। यदा मिहला ᭃीर िवᮓयेणं समा᭡य ᳇ार समीपम् आगतवती- \nतदा दुगᭅ᭭य ᳇ारं िपिहतम् आसीत्। सा त᭞दृ᳥वा रᭃकवटम् उᲦवती- क ृ पया ᳇ारम् उ᳃ाटयतु। मम िशशुः गृहे अि᭭त। रᭃकवटः ᳇ारम् उ᳃ाटयतुं िनराक ृ तवान्। पुनः सा \nमिहला ᮧाᳶथतवती। रᭃकवटं सा ᮧाᳶथतवती- क ृ पया उ᳃ाटयतु। अहं बिहः ग᭒छािम। गृहे मम लघु-िशशुः अि᭭त। त᭭मै भोजनं दात᳞म् अि᭭त। क ृ पया उ᳃ाटयतु। भवान् \nᳰकमथᲈ न उ᳃ाटयित। सा पृ᳥वती। रᭃकवटः उᲦवान्- िशवाजी महा राज᭭य सूचना अि᭭त। अंधकार᭭य अन᭠तरं ᳇ार᭭य उ᳃ाटनं न करणीय म्। इित। तद् ᮰ु᭜वा सा \nमिहला ᳰद᭏᮪ा᭠ता जातः। अहम् इदानीम गृहं कथं ग᭒छािम। सा तᮢैव मागᭅ᭭य अ᭠वेषणं क ृ तवती। सवᭅᮢ अᳯटतवती। एकᮢ दुगᭅ᭭य िभिᱫः िशिथला आसीत्। सा मिहला \nिभिᱫम् आᱨढ़वती। पा᳡ᱷ एकः वृᭃः आसीत्। वृᭃ᭭य शाखां गृिह᭜वा उिᱫयᭅ सा कथमिप दुगाᭅत् बिहः आगतवती। अन᭠तर ᳰदने िशवाजी महाराजः एतां वाताᲈ ᮰ुतवान। \nसः ताम मिहलाम् आᱠतवान। ताम सः पृ᳥वान। भवती कथं गतवती। तदा सा उᲦवती। अहं ᳰकमिप न जानािम। तदा मम कणᭅयोः क े वलं मम िशशोः ᮓ᭠दनं ᮰ुयित ᭭म। \nअहं कथमिप दुगाᭅत् बिहः गतवती। तत ᮰ु᭜वा िशवाजी महाराजः संतु᳥ः अभवत्। त᭭यै मिहलायै सः पाᳯरितिषक ं  दᱫवान। \n \n \nस᭥भाषणम् \n \nएकवचनतः बᱟवचनं ᮧित पᳯरवᱫᭅनं क ृ तम् अि᭭त। \nबालकः िव᳒ालयं गतवान। बालक िव᳒ालय गेलाह। \nबालकाः िव᳒ालयं गतव᭠तः। बालक लोकिन िव᳒ालय गेलाह। \n \nइदानीम् एकवचनतः बᱟवचनं ᮧित पᳯरवतᭅनं क ु वᭅि᭠त एव। \n \nयुवकः योगा᭤यासं क ृ तवान। युवक योगा᭤यास कएलि᭠ह। \nयुवकाः योगा᭤यासं क ृ तव᭠तः। युवक लोकिन योगा᭤यास कएलि᭠ह। \nनतᭅकः नृ᭜यं क ृ तवान। नतᭅक नृ᭜य कएलि᭠ह। \nनतᭅकाः नृ᭜यं क ृ तवान। नतᭅक लोकिन नृ᭜य कएलि᭠ह। \nअलसं िनᮤां क ृ तवान। आलसी िनᮤा कएलि᭠ह। \nअलसाः िनᮤां क ृ तव᭠तः। आलसी लोकिन िनᮤा कएलि᭠ह। \nसैिनकः जयं ᮧा᳙वान। सैिनक जय ᮧा᳙ कएलि᭠ह। \nसैिनकाः जयं ᮧा᳙व᭠तः। सैिनक लोकिन जय ᮧा᳙ कएलि᭠ह। \nबालकः ᮕ᭠थं ᭭मृतवान। बालक ᮕंथ याᳰद कएलि᭠ह।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n48   \n \nबालकाः ᮕ᭠थं ᭭मृतवान। बालक लोकिन ᮕ᭠थ याᳰद कएलि᭠ह। \n \nबािलका पाठं पᳯठतवती। बािलका पाठ पढ़लि᭠ह। \nबािलकाः पाठं पᳯठतव᭜यः। बािलका लोकिन पाठ पढ़लि᭠ह। \nबािलका िव᳒ालयं गतवती। बािलका िव᳒ालय गेलीह। \nबािलकाः िव᳒ालयं गतव᭜यः। बािलका लोकिन िव᳒ालय गेलीह। \nवै᳒ा िचᳰक᭜सालयं गतवती। वै᳒ा िचᳰक᭜सालय गेलीह। \nवै᳒ाः िचᳰक᭜सालयं गतव᭜यः। वै᳒ा लोकिन िचᳰक᭜सालय गेलीह। \nसखी नगरं गतवती। सखी नगर गेलीह। \nस᭎याः नगरं गतव᭜यः। सखी लोकिन नगर गेलीह। \nलेिखका लेखं िलिखतवती। लेिखका लेख िलखलि᭠ह। \nलेिखका लेखं िलिखतव᭜यः। लेिखका लोकिन लेख िलखलि᭠ह। \nभिगनी गानं गीतवती। बिहन गीत गओलि᭠ह। \nभिग᭠यः गानं गीतव᭜यः। बिहन लोकिन गीत गओलि᭠ह। \nनटी नृ᭜यं क ृ तवती। नतᭅकᳱ नृ᭜य कएलि᭠ह। \nनᲷः नृ᭜यं क ृ तव᭜यः। नतᭅकᳱ लोकिन नृ᭜य कएलि᭠ह। \nअहं रामायणं, महाभारतं, भगवतगीतां च पठािम। \nहम रामायण, महाभारत आऽ भगवतगीता पढ़ैत छी। \nअहम् अ᳖ं, पायसं, ल᭙डूक ं  च खादािम। \nहम अ᳖, पायस आऽ ल᭙डू खाइत छी। \nसुᮩम᭛यं लेखनᱭ, करवᳫं च आनयतु। \nसुᮩम᭛यं कलमअ आऽ ᱧमाल आनू। \n \nसुᮩम᭛यं लेखनᱭ, करवᳫं च नयतु। \nसुᮩम᭛यं कलमअ आऽ ᱧमाल लए जाऊ। \n \nमम गृहे माता, िपता, ᮪ाता च सि᭠त। \nहमर गृहमे माता, िपता आऽ ᮪ाता छिथ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n49   \n \n \nभवतः गृहे क े  क े  सि᭠त। \nअहाँक गृहमे क े  क े  छिथ। \n \nभव᭜याः गृहे क े  क े  सि᭠त। \nअहाँसभक गृहमे क े  क े  छिथ। \n \nभव᭜याः ᳰकम् ᳰकम् खादि᭠त। \nअहाँ सभ कᳱ कᳱ खाइत छी। \n \nभव᭜याः कां कां भाषां जानि᭠त। \nअहाँ सभ कोन कोन भाषा जनैत छी। \n \nभव᭠तः ᳰकम् ᳰकम् क ु वᭅि᭠त। \nअहाँ सभ कᳱ कᳱ कᳯरत छी। \n \nभवती ᳰकम् ᳰकम् करोित। \nअहाँ कᳱ कᳱ करैत छी। \n \nइदानᱭ भव᭠तः च योजिय᭜वा वा᭍यािन वदि᭠त एव। \nआम् वदामः। \n \nअहं चे᳖ै नगरं, मु᭥बइ नगरं, ᳰद᭨ली नगरं च दृ᳥वान। \nहम चे᳖ै नगर, मु᭥बइ नगर आऽ ᳰद᭨ली नगर देखलᱟँ। \n \nअहं चे᳖ै नगरं, मु᭥बइ नगरं, ᳰद᭨ली नगरं च दृ᳥वती। \nहम चे᳖ै नगर, मु᭥बइ नगर आऽ ᳰद᭨ली नगर देखलᱟँ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n50   \n \n \nभव᭠तः ᳰकम् ᳰकम् दृ᳥व᭠तः। \nअहाँ लोकिन कᳱ कᳱ देखलᱟँ। \n \nअिभषेकः कोलाहलं करोित- अतः अहं ताडयािम। \nअिभषेक कोलाहल करैत छिथ- तािह ᳇ारे हम मारैत िछयि᭠ह। \n \nमम बᱟ िपपासा अतः अहं जलं पीबािम। \nहमरा बड़ ᭡यास लागल अिछ तािह ᳇ारे हम जल िपबैत छी। \n \nमम बᱟ बुभुᭃा अि᭭त, अतः भोजनं करोिम। हमरा बड़ भूख लागल अिछ, तािह ᳇ारे भोजन करैत छी। \n \nवाहने ᲊधनं नाि᭭त, अतः वाहनं न चलित। वाहनमे ᲊधन निह अिछ, तािह ᳇ारे वाहन निह चलैत अिछ। \n \nअतः- उपयोगं क ृ ᭜वा वा᭍यािन वदि᭠त एव। \n \nगोपालः ᱧᲨः अि᭭त, अतः सः शालां न ग᭒छित। \nगोपाल दुःिखत अिछ, तािह ᳇ारे पाठशाला निह जाइत अिछ। \nगोपालः ᱧᲨः अि᭭त, अतः िनᮤां करोित। \nगोपाल दुःिखत अिछ, तािह ᳇ारे सुतैत अिछ। \n \nगोपालः ᱧᲨः अि᭭त, अतः िचᳰक᭜सालयं ग᭒छित। \nगोपाल दुःिखत अिछ, तािह ᳇ारे िचᳰक᭜सालय जाइत अिछ। \n \nगोपालः ᱧᲨः अि᭭त, अतः न ᮓᳱडित। \nगोपाल दुःिखत अिछ, तािह ᳇ारे निह खेलाइत अिछ। \n  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n51   \n \nमंᮢी आग᭒छित, अतः कायᭅᮓमः भवित। \nमंᮢी अबैत छिथ, तािह ᳇ारे कायᭅᮓम होइत अिछ। \nमंᮢी आग᭒छित, अतः सवᱷ तम नमि᭠त। \nमंᮢी अबैत छिथ, तािह ᳇ारे सभ ᱟनका नम᭭कार करैत छिथ। \nमंᮢी आग᭒छित, अतः सवᱷ उिᱫ᳧ि᭠त। \nमंᮢी अबैत छिथ, तािह ᳇ारे सभ उठैत छिथ। \n \nपरीᭃा अि᭭त, अतः छाᮢाः िनᮤां न क ु वᭅि᭠त। \nपरीᭃा अिछ, तािह ᳇ारे सभ छाᮢ िनᮤा निह कᳯरत छिथ। \nपरीᭃा अि᭭त, अतः सवᱷ छाᮢाः शालां आग᭒छि᭠त। \nपरीᭃा अिछ, तािह ᳇ारे सभ छाᮢ पाठशाला अबैत छिथ। \nपरीᭃा अि᭭त, अतः वयं सवᱷ अिधकः पठामः। \nपरीᭃा अिछ, तािह ᳇ारे सभ छाᮢ अिधक पढ़ैत छिथ। \nउ᭜सवः अि᭭त, अतः अहं स᭥यक ्  मधुरं खादािम। \nउ᭜सव अिछ, तािह ᳇ारे हम बᱟत रास मधुर खाइत छी। \nउ᭜सवः अि᭭त, अतः सवᱷ जनाः उ᭜सुकाः भवि᭠त। \nउ᭜सव अिछ, तािह ᳇ारे सभ लोक उ᭜सुक होइत छिथ। \n \nउ᭜सवः अि᭭त, अतः सवᱷ जनाः देवालयं ग᭒छि᭠त। \nउ᭜सव अिछ, तािह ᳇ारे सभ लोक देवालय जाइत छिथ। \n \nमम ह᭭ते नानकम् अि᭭त। हमर हाथमे पाइ अिछ। \nनानकम वाम ह᭭ते अि᭭त वा दिᭃण ह᭭ते अि᭭त वा? \nपाइ बाम हाथमे अिछ आᳰक दिहन हाथमे अिछ? \nवद᭠तु। बाजए जाऊ। \nवाम ह᭭ते। न दिᭃण ह᭭ते। \nबाम हाथमे। निह दिᭃण हाथमे। \nनानक ं  वाम ह᭭ते एव अि᭭त। \nपाइ बाम हाथिहमे अिछ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n52   \n \n \nअहं चायम् एव िपबािम। \nहम चाहेटा िपबैत छी। \nमम िपता कायाᭅलय एव अि᭭त। \nहमर िपता कायाᭅलयअिह मे छिथ। \nअहं स᭜यमेव वदािम। \nहम स᭜ये टा बजैत छी। \nअहं ᮧातः रोᳯटकां खादािम। \nहम भोरमे सोहारी खैत छी। \n \nअᮢ एव योजिय᭜वा वा᭍यं वदि᭠त एव- यथा अहं ᮧातः एव रोᳯटकां खादािम। सायंकाले खादि᭠त। न। म᭟याᳮकाले खादि᭠त। न। \n \nमालती। आम। मम उपनेᮢं क ु ᮢ अि᭭त। \nमालती। हँ। हमर च᭫मा कतए अिछ। \nतᮢैव अि᭭त। ओतिह अिछ। \nअᮢ क ु ᮢािप नाि᭭त एव खलु। \nएतए कतᱟ निह अिछ। \nतᮢैव अि᭭त भः। \nओतिह अिछ, यौ। \nअᮢ नाि᭭त एव। एतए निह अिछ। \nअहं जानािम भोः। तᮢैव अि᭭त। \nहम जनैत छी। ओतिह अिछ। \nअᮢ नाि᭭त एव भोः। \nएतए निह अिछ। \nअहो प᭫यतु। अᮢैव अि᭭त। \nअहा। देखू। एतिह अिछ। \n \nअहं ᮧितᳰदनं शालां ग᭒छािम।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n53   \n \nहम सभ ᳰदन पाठाशाला जाइत छी। \n \nअहं न ᮰ुतवान। सः ᳰकम् इित उᲦवान। \nहम निह सुनलᱟँ। ओऽ कᳱ बजलाह। \nसः अहं ᮧितᳰदनं शालां ग᭒छािम इित उᲦवान। \nओऽ हम सभ ᳰदन पाठशाला जाइत छी ई बजलाह। \n \nसा ᳰकम् इित उᲦवती। \nओऽ कᳱ बजलीह। \nसा रमा ᮧितᳰदनं देवालयं ग᭒छित इित उᲦवती। \nओऽ रमा ᮧितᳰदन िव᳒ालय जाइत छिथ ई बजलीह। \nअहम् एक ं  श᭣दं िलखािम। \nहम एकटा श᭣द िलखैत छी। \n \nअहं ᳰकम् इित िलिखतवान। \nहम कᳱ िलखलᱟँ। \nभवान् परीᭃा इित िलिखतवान। \nअहाँ परीᭃा ई िलखलᱟँ। \n \nसः कणᱷ ᳰकम् वदित। \nओऽ कानमे कᳱ बजैत छिथ। \nएषः अहं शालां ग᭒छािम, इित उᲦवान। \nई हम पाठशाला जाइत छी, ई बजलाह। \n \n \nसाधयतु अथवा िवन᭫यतु, इित महा᭜मा गाँधी उᲦवान। \nकᱨ वा मᱨ ई महा᭜मा गाँधी बजलाह। \n(कः ᳰकम् इित उᲦवान।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n54   \n \nक े  कᳱ बजलाह।) \n \nअहं पᮢािण ᮧदशᭅयािम। \n \nशरीर मा᭟यं खलु धमᭅ साधनम् इित कािलदासः उᲦवान। \nशरीर माᮢ धमᭅक साधनक मा᭟यम ई कािलदास बजलाह। \n \nजय जवान जय ᳰकसान इित लाल बहादुर शाᳫी उᲦवान। \nजय जवान जय ᳰकसान ई लाल बहादुर शाᳫी बजलाह। \n \nगृहे माता अि᭭त। माता स᭥यक पठतु इित वदित। \nगृहमे माता छिथ। माता मोनसँ पढ़ᰛ ई बजैत छिथ। \n \nमम माता अिधक ं  दूरदशᭅनं न प᭫यतु इित उᲦवती। \nहमर माता बेशी दूरदशᭅन निह देखू ई बाजल/ बजलीह। \n \nमम िपता स᭜यं वद इित उᲦवान। \nहमर िपता स᭜य बाजू ई बजलाह। \n \nगृहे अ᭠य क े  क े  ᳰकम् वदि᭠त इित वदतु। \nघरमे आन क े  क े  कᳱ कᳱ बहैत छिथ से बाजू। \n८. िमिथला कला (आगां) ᮰ीमित ल᭯मी ठाक ु र, उ᮫ 60 वषᭅ, ᮕ ाम- हैँठी-बाली, िजला मधुबनी। \nनीचाँक िचᮢ  अँगनाक पि᳟ममे बनल क ु ल-देवताक घर जे ’गोसाउिन घर’ कहबैत अिछ, ओतए बनाओल जाइत अिछ। पि᳟म देबाल पर क ारी छोिड़ दोसर रंगसँ ई \nिचᮢ बनाओल जाइत अिछ। एकरे सरोवर कहल जाइत छैक। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n55   \n \n \n    अनुवतᭅते) \n९९ ९९. . . . पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन सं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅ    \nिड᭭कवरी ऑफ िमिथला िड᭭कवरी ऑफ िमिथला िड᭭कवरी ऑफ िमिथला िड᭭कवरी ऑफ िमिथला \n११ ११.. ..गौरी गौरी गौरी गौरी-- --शंकर ᭭थान शंकर ᭭थान शंकर ᭭थान शंकर ᭭थान-- --    मधुबनी िजलाक जमथᳯर गाम आऽ हᱹठी बाली गामक बीच ई ᭭थान  गौरी आऽ श᭑करक सि᭥मिलत मूᳶᱫ आऽ एिह पर िमिथलाᭃरमे िल खल मधुबनी िजलाक जमथᳯर गाम आऽ हᱹठी बाली गामक बीच ई ᭭थान गौरी आऽ श᭑करक सि᭥मिलत मूᳶᱫ आऽ एिह पर िमिथलाᭃरमे िलख ल मधुबनी िजलाक जमथᳯर गाम आऽ हᱹठी बाली गामक बीच ई ᭭थान गौरी आऽ श᭑करक सि᭥मिलत मूᳶᱫ आऽ एिह पर िमिथलाᭃरमे िलख ल मधुबनी िजलाक जमथᳯर गाम आऽ हᱹठी बाली गामक बीच ई ᭭थान गौरी आऽ श᭑करक सि᭥मिलत मूᳶᱫ आऽ एिह पर िमिथलाᭃरमे िलख ल \nपा पा पा पालवंशीय अिभलेखक कारणसँ िवशेष ᱨपसँ उ᭨लेखनीय अिछ। ई ᭭थल एकमाᮢ पुरातन ᭭थल अिछ जे पूणᭅ ᱨपसँ गामक उ᭜साही कायᭅकᱫाᭅ लोकिन लवंशीय अिभलेखक कारणसँ िवशेष ᱨपसँ उ᭨लेखनीय अिछ। ई ᭭थ ल एकमाᮢ पुरातन ᭭थल अिछ जे पूणᭅ ᱨपसँ गामक उ᭜साही कायᭅकᱫाᭅ लोकिन लवंशीय अिभलेखक कारणसँ िवशेष ᱨपसँ उ᭨लेखनीय अिछ। ई ᭭थ ल एकमाᮢ पुरातन ᭭थल अिछ जे पूणᭅ ᱨपसँ गामक उ᭜साही कायᭅकᱫाᭅ लोकिन लवंशीय अिभलेखक कारणसँ िवशेष ᱨपसँ उ᭨लेखनीय अिछ। ई ᭭थ ल एकमाᮢ पुरातन ᭭थल अिछ जे पूणᭅ ᱨपसँ गामक उ᭜साही कायᭅकᱫाᭅ लोकिनक सहोयोगसँ पूणᭅ क सहोयोगसँ पूणᭅ क सहोयोगसँ पूणᭅ क सहोयोगसँ पूणᭅ \nᱨपसँ िवकिसत अिछ। िशवरािᮢमे एिह ᭭थलक चुहचुही देखबा यो᭏य रहैत अिछ। िबदे᳡र᭭थानसँ ᱨपसँ िवकिसत अिछ। िशवरािᮢमे एिह ᭭थलक चुहचुही देखबा यो᭏य रहैत अिछ। िबदे᳡र᭭थानसँ ᱨपसँ िवकिसत अिछ। िशवरािᮢमे एिह ᭭थलक चुहचुही देखबा यो᭏य रहैत अिछ। िबदे᳡र᭭थानसँ ᱨपसँ िवकिसत अिछ। िशवरािᮢमे एिह ᭭थलक चुहचुही देखबा यो᭏य रहैत अिछ। िबदे᳡र᭭थानसँ २२ २२-- --३ ३ ३ ३ ᳰकलोमीटर उᱫर ᳰदशामे ई ᳰकलोमीटर उᱫर ᳰदशामे ई ᳰकलोमीटर उᱫर ᳰदशामे ई ᳰकलोमीटर उᱫर ᳰदशामे ई    ᭭थान अिछ। ᭭थान अिछ। ᭭थान अिछ। ᭭थान अिछ। \n२२ २२.. ..भीठ भीठ भीठ भीठ-- --भगवानपुर अिभलेख भगवानपुर अिभलेख भगवानपुर अिभलेख भगवानपुर अिभलेख-- --    राजा ना᭠यदेवक पुᮢ म᭨लदेवसँ संबंिधत अिभलेख एतए अिछ। मधुबनी िजलाक मधेपुर ठानामे ई ᭭थल अिछ। राजा ना᭠यदेवक पुᮢ म᭨लदेवसँ संबंिधत अिभलेख एतए अिछ। मधुबनी िजलाक मधेपुर ठानामे ई ᭭थल अिछ। राजा ना᭠यदेवक पुᮢ म᭨लदेवसँ संबंिधत अिभलेख एतए अिछ। मधुबनी िजलाक मधेपुर ठानामे ई ᭭थल अिछ। राजा ना᭠यदेवक पुᮢ म᭨लदेवसँ संबंिधत अिभलेख एतए अिछ। मधुबनी िजलाक मधेपुर ठानामे ई ᭭थल अिछ। \n३३ ३३.. ..ᱟलासपᲵी ᱟलासपᲵी ᱟलासपᲵी ᱟलासपᲵी-- --    मधुबनी िजलाक फ ु लपरास थानाक जागे᳡र ᭭थान लग ᱟलासपᲵी गाम अिछ। कारी पाथरक िव᭬णु भगवानक मूᳶᱫ एतए अिछ। मधुबनी िजलाक फ ु लपरास थानाक जागे᳡र ᭭थान लग ᱟलासपᲵी गाम अिछ। कारी पाथरक िव᭬णु भगवानक मूᳶᱫ एतए अिछ। मधुबनी िजलाक फ ु लपरास थानाक जागे᳡र ᭭थान लग ᱟलासपᲵी गाम अिछ। कारी पाथरक िव᭬णु भगवानक मूᳶᱫ एतए अिछ। मधुबनी िजलाक फ ु लपरास थानाक जागे᳡र ᭭थान लग ᱟलासपᲵी गाम अिछ। कारी पाथरक िव᭬णु भगवानक मूᳶᱫ एतए अिछ। \n४४ ४४.. ..िपप िपप िपप िपपराही राही राही राही-- --लौकहा थानाक िपपराही गाममे िव᭬णुक मूᳶᱫक चाᱨ हाथ भᲨ भए गेल अिछ। लौकहा थानाक िपपराही गाममे िव᭬णुक मूᳶᱫक चाᱨ हाथ भᲨ भए गेल अिछ। लौकहा थानाक िपपराही गाममे िव᭬णुक मूᳶᱫक चाᱨ हाथ भᲨ भए गेल अिछ। लौकहा थानाक िपपराही गाममे िव᭬णुक मूᳶᱫक चाᱨ हाथ भᲨ भए गेल अिछ। \n५५ ५५.. ..मधुबन मधुबन मधुबन मधुबन-- --    िपपराहीसँ िपपराहीसँ िपपराहीसँ िपपराहीसँ १० १० १० १० ᳰकलोमीटर उᱫर नेपालक मधुबन गाममे चतुभुᭅज िव᭬णुक मूᳶᱫ अिछ। ᳰकलोमीटर उᱫर नेपालक मधुबन गाममे चतुभुᭅज िव᭬णुक मूᳶᱫ अिछ। ᳰकलोमीटर उᱫर नेपालक मधुबन गाममे चतुभुᭅज िव᭬णुक मूᳶᱫ अिछ। ᳰकलोमीटर उᱫर नेपालक मधुबन गाममे चतुभुᭅज िव᭬णुक मूᳶᱫ अिछ। \n६६ ६६.. ..अंधरा अंधरा अंधरा अंधरा-- --ठाढ़ीक ᭭थानीय वाच᭭पित संᮕहालय ठाढ़ीक ᭭थानीय वाच᭭पित संᮕहालय ठाढ़ीक ᭭थानीय वाच᭭पित संᮕहालय ठाढ़ीक ᭭थानीय वाच᭭पित संᮕहालय-- --    गौड़ गामक यिᭃणीक भ᳞ मूᳶᱫ एतए राखल अिछ। गौड़ गामक यिᭃणीक भ᳞ मूᳶᱫ एतए राखल अिछ। गौड़ गामक यिᭃणीक भ᳞ मूᳶᱫ एतए राखल अिछ। गौड़ गामक यिᭃणीक भ᳞ मूᳶᱫ एतए राखल अिछ। \n७७ ७७.. ..कमला कमला कमला कमलाᳰद᭜य ᭭थान ᳰद᭜य ᭭थान ᳰद᭜य ᭭थान ᳰद᭜य ᭭थान-- --    अंधरा ठाढ़ी गामक लगमे कमलाᳰद᭜य ᭭थनक िव᭬णु मंᳰदर कणाᭅट राजा ना᭠यदेवक मंᮢी ᮰ीधर दास ᳇ारा ᭭थािपत भेल। अंधरा ठाढ़ी गामक लगमे कमलाᳰद᭜य ᭭थनक िव᭬णु मंᳰदर कणाᭅट राजा ना᭠यदेवक मंᮢी ᮰ीधर दास ᳇ारा ᭭थािपत भेल। अंधरा ठाढ़ी गामक लगमे कमलाᳰद᭜य ᭭थनक िव᭬णु मंᳰदर कणाᭅट राजा ना᭠यदेवक मंᮢी ᮰ीधर दास ᳇ारा ᭭थािपत भेल। अंधरा ठाढ़ी गामक लगमे कमलाᳰद᭜य ᭭थनक िव᭬णु मंᳰदर कणाᭅट राजा ना᭠यदेवक मंᮢी ᮰ीधर दास ᳇ारा ᭭थािपत भेल। \n८८ ८८.. ..झंझारपुर अनुम᭛डलक रखबारी गाममे वृᭃ नीचाँ राखल िव᭬णु मूᳶᱫ झंझारपुर अनुम᭛डलक रखबारी गाममे वृᭃ नीचाँ राखल िव᭬णु मूᳶᱫ झंझारपुर अनुम᭛डलक रखबारी गाममे वृᭃ नीचाँ राखल िव᭬णु मूᳶᱫ झंझारपुर अनुम᭛डलक रखबारी गाममे वृᭃ नीचाँ राखल िव᭬णु मूᳶᱫ, , , , गांधारशैली मे बनाओल गेल अिछ। गांधारशैली मे बनाओल गेल अिछ। गांधारशैली मे बनाओल गेल अिछ। गांधारशैली मे बनाओल गेल अिछ। \n९९ ९९.. ..पजेबागढ़ वनही टोल पजेबागढ़ वनही टोल पजेबागढ़ वनही टोल पजेबागढ़ वनही टोल-- --    एतए एकटा बु᳍ मूएतए एकटा बु᳍ मूएतए एकटा बु᳍ मूएतए एकटा बु᳍ मूᳶᱫ भेटल छल ᳶᱫ भेटल छल ᳶᱫ भेटल छल ᳶᱫ भेटल छल, , , , मुदा ओकर आब कोनो पता निह अिछ। ई ᭭थल सेहो रखबारी गाम लग अिछ। मुदा ओकर आब कोनो पता निह अिछ। ई ᭭थल सेहो रखबारी गाम लग अिछ। मुदा ओकर आब कोनो पता निह अिछ। ई ᭭थल सेहो रखबारी गाम लग अिछ। मुदा ओकर आब कोनो पता निह अिछ। ई ᭭थल सेहो रखबारी गाम लग अिछ। \n१० १० १० १०.. ..मुसहरिनयां डीह मुसहरिनयां डीह मुसहरिनयां डीह मुसहरिनयां डीह-- --    अंधरा ठाढ़ीसँ अंधरा ठाढ़ीसँ अंधरा ठाढ़ीसँ अंधरा ठाढ़ीसँ ३ ३ ३ ३ ᳰकलोमीटर पि᳟म प᭭टन गाम लग एकटा ऊ ं च डीह अिछ।बु᳍काल ीन एकजिनयाँ कोठली ᳰकलोमीटर पि᳟म प᭭टन गाम लग एकटा ऊ ं च डीह अिछ।बु᳍कालीन एकजिनयाँ कोठली ᳰकलोमीटर पि᳟म प᭭टन गाम लग एकटा ऊ ं च डीह अिछ।बु᳍कालीन एकजिनयाँ कोठली ᳰकलोमीटर पि᳟म प᭭टन गाम लग एकटा ऊ ं च डीह अिछ।बु᳍कालीन एकजिनयाँ कोठली, , , , बौ᳍कालीन मूᳶᱫ बौ᳍कालीन मूᳶᱫ बौ᳍कालीन मूᳶᱫ बौ᳍कालीन मूᳶᱫ, , , , पाइ पाइ पाइ पाइ, , , , बᱫᭅनक बᱫᭅनक बᱫᭅनक बᱫᭅनक \nटुकड़ी आऽ पजेबाक अवशेष एतए अिछ। टुकड़ी आऽ पजेबाक अवशेष एतए अिछ। टुकड़ी आऽ पजेबाक अवशेष एतए अिछ। टुकड़ी आऽ पजेबाक अवशेष एतए अिछ। \n११ ११ ११ ११.. ..भगी भगी भगी भगीरथपुर रथपुर रथपुर रथपुर-- --    प᭛डौल लग भगीरथपुर गाममे अिभलेख अिछ जािहसँ ओइनवार व ंशक अंितम दुनू शासक रामभᮤदेव आऽ ल᭯मीनाथक ᮧशासनक िवष यमे सूचना प᭛डौल लग भगीरथपुर गाममे अिभलेख अिछ जािहसँ ओइनवार वं शक अंितम दुनू शासक रामभᮤदेव आऽ ल᭯मीनाथक ᮧशासनक िवषय मे सूचना प᭛डौल लग भगीरथपुर गाममे अिभलेख अिछ जािहसँ ओइनवार वं शक अंितम दुनू शासक रामभᮤदेव आऽ ल᭯मीनाथक ᮧशासनक िवषय मे सूचना प᭛डौल लग भगीरथपुर गाममे अिभलेख अिछ जािहसँ ओइनवार वं शक अंितम दुनू शासक रामभᮤदेव आऽ ल᭯मीनाथक ᮧशासनक िवषय मे सूचना \nभेटैत अिछ। भेटैत अिछ। भेटैत अिछ। भेटैत अिछ। \n१२ १२ १२ १२.. ..अकौर अकौर अकौर अकौर-- --    मधुबनीसँ मधुबनीसँ मधुबनीसँ मधुबनीसँ २० २० २० २० ᳰकलोमीटर पि᳟म आऽ उᱫरमे अकौर गाममे एकटा ऊ ँ च डीह अिछ ᳰकलोमीटर पि᳟म आऽ उᱫरमे अकौर गाममे एकटा ऊ ँ च डीह अिछ ᳰकलोमीटर पि᳟म आऽ उᱫरमे अकौर गाममे एकटा ऊ ँ च डीह अिछ ᳰकलोमीटर पि᳟म आऽ उᱫरमे अकौर गाममे एकटा ऊ ँ च डीह अिछ, , , , जतए बौ᳍कालक मूᳶᱫ अिछ। जतए बौ᳍कालक मूᳶᱫ अिछ। जतए बौ᳍कालक मूᳶᱫ अिछ। जतए बौ᳍कालक मूᳶᱫ अिछ। \n१३ १३ १३ १३.. ..बिलराजपुर बिलराजपुर बिलराजपुर बिलराजपुर ᳰकला ᳰकला ᳰकला ᳰकला-- --    मधुबनी िजलाक बाबूबरही ᮧख᭛डसँ मधुबनी िजलाक बाबूबरही ᮧख᭛डसँ मधुबनी िजलाक बाबूबरही ᮧख᭛डसँ मधुबनी िजलाक बाबूबरही ᮧख᭛डसँ ३ ३ ३ ३ ᳰकलोमीटर पूब बिलराजपुर गाम अिछ। एकर दिᭃण ᳰदशामे ए कटा पुरान ᳰकलाक अवशेष अिछ। ᳰकलोमीटर पूब बिलराजपुर गाम अिछ। एकर दिᭃण ᳰदशामे एकट ा पुरान ᳰकलाक अवशेष अिछ। ᳰकलोमीटर पूब बिलराजपुर गाम अिछ। एकर दिᭃण ᳰदशामे एकट ा पुरान ᳰकलाक अवशेष अिछ। ᳰकलोमीटर पूब बिलराजपुर गाम अिछ। एकर दिᭃण ᳰदशामे एकट ा पुरान ᳰकलाक अवशेष अिछ। \nᳰकला पौन ᳰकलोमीटर नमगर आऽ आध ᳰकलोमीटर चाकर अिछ। दस फᳱटक मोट देबालसँ ई घेरल अिछ। ᳰकला पौन ᳰकलोमीटर नमगर आऽ आध ᳰकलोमीटर चाकर अिछ। दस फᳱटक मोट देबालसँ ई घेरल अिछ। ᳰकला पौन ᳰकलोमीटर नमगर आऽ आध ᳰकलोमीटर चाकर अिछ। दस फᳱटक मोट देबालसँ ई घेरल अिछ। ᳰकला पौन ᳰकलोमीटर नमगर आऽ आध ᳰकलोमीटर चाकर अिछ। दस फᳱटक मोट देबालसँ ई घेरल अिछ। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n56   \n \n१४ १४ १४ १४. . . . असुरगढ़ ᳰकला असुरगढ़ ᳰकला असुरगढ़ ᳰकला असुरगढ़ ᳰकला-- --    िमिथलाक दोसर ᳰकला मधुबनी िजलाक पूब आऽ उᱫ िमिथलाक दोसर ᳰकला मधुबनी िजलाक पूब आऽ उᱫ िमिथलाक दोसर ᳰकला मधुबनी िजलाक पूब आऽ उᱫ िमिथलाक दोसर ᳰकला मधुबनी िजलाक पूब आऽ उᱫर सीमा पर ितलयुगा धारक कातमे महादेव मठ लग र सीमा पर ितलयुगा धारक कातमे महादेव मठ लग र सीमा पर ितलयुगा धारक कातमे महादेव मठ लग र सीमा पर ितलयुगा धारक कातमे महादेव मठ लग ५० ५० ५० ५० एकड़मे पसरल अिछ। एकड़मे पसरल अिछ। एकड़मे पसरल अिछ। एकड़मे पसरल अिछ। \n१५ १५ १५ १५.. ..जयनगर ᳰकला जयनगर ᳰकला जयनगर ᳰकला जयनगर ᳰकला-- --    िमिथलाक तेसर ᳰकला अिछ भारत नेपाल सीमा पर ᮧाचीन जयप ुर आऽ वᱫᭅमान जयनगर नगर लग। दरभंगा लग पंचोभ गामसँ ᮧा ᳙ ता᮫ िमिथलाक तेसर ᳰकला अिछ भारत नेपाल सीमा पर ᮧाचीन जयपु र आऽ वᱫᭅमान जयनगर नगर लग। दरभंगा लग पंचोभ गामसँ ᮧा᳙  ता᮫ िमिथलाक तेसर ᳰकला अिछ भारत नेपाल सीमा पर ᮧाचीन जयपु र आऽ वᱫᭅमान जयनगर नगर लग। दरभंगा लग पंचोभ गामसँ ᮧा᳙  ता᮫ िमिथलाक तेसर ᳰकला अिछ भारत नेपाल सीमा पर ᮧाचीन जयपु र आऽ वᱫᭅमान जयनगर नगर लग। दरभंगा लग पंचोभ गामसँ ᮧा᳙  ता᮫ \nअिभलेख पर जयपुर क े र वणᭅन अिछ। अिभलेख पर जयपुर क े र वणᭅन अिछ। अिभलेख पर जयपुर क े र वणᭅन अिछ। अिभलेख पर जयपुर क े र वणᭅन अिछ। \n१६ १६ १६ १६.. ..न᭠दनगढ़ न᭠दनगढ़ न᭠दनगढ़ न᭠दनगढ़-- --    बेितयासँ बेितयासँ बेितयासँ बेितयासँ १२ १२ १२ १२ मील पि᳟ मील पि᳟ मील पि᳟ मील पि᳟मम मम-- --उᱫरमे ई ᳰकला अिछ। तीन पंि᭍ᱫमे उᱫरमे ई ᳰकला अिछ। तीन पंि᭍ᱫमे उᱫरमे ई ᳰकला अिछ। तीन पंि᭍ᱫमे उᱫरमे ई ᳰकला अिछ। तीन पंि᭍ᱫमे १५ १५ १५ १५ टा ऊ ँ च डीह अिछ। टा ऊ ँ च डीह अिछ। टा ऊ ँ च डीह अिछ। टा ऊ ँ च डीह अिछ। \n१७ १७ १७ १७.. ..लौᳯरया लौᳯरया लौᳯरया लौᳯरया-- --न᭠दनगढ़ न᭠दनगढ़ न᭠दनगढ़ न᭠दनगढ़-- --    न᭠दनगढ़सँ उᱫर ि᭭थत अिछ न᭠दनगढ़सँ उᱫर ि᭭थत अिछ न᭠दनगढ़सँ उᱫर ि᭭थत अिछ न᭠दनगढ़सँ उᱫर ि᭭थत अिछ, , , , एतए अशोक ᭭तंभ आऽ बौ᳍ ᭭तूप अिछ। एतए अशोक ᭭तंभ आऽ बौ᳍ ᭭तूप अिछ। एतए अशोक ᭭तंभ आऽ बौ᳍ ᭭तूप अिछ। एतए अशोक ᭭तंभ आऽ बौ᳍ ᭭तूप अिछ। \n१८ १८ १८ १८.. ..देक ु लीगढ़ देक ु लीगढ़ देक ु लीगढ़ देक ु लीगढ़-- --    िशवहर िजलासँ तीन ᳰकलोमीटर पूब हाइवे क े र कातमे दू टा ᳰकलाक अवशेष अिछ। चाᱨ ᳰदिश खाइ अिछ। िशवहर िजलासँ तीन ᳰकलोमीटर पूब हाइवे क े र कातमे दू टा ᳰकलाक अवशेष अिछ। चाᱨ ᳰदिश खाइ अिछ। िशवहर िजलासँ तीन ᳰकलोमीटर पूब हाइवे क े र कातमे दू टा ᳰकलाक अवशेष अिछ। चाᱨ ᳰदिश खाइ अिछ। िशवहर िजलासँ तीन ᳰकलोमीटर पूब हाइवे क े र कातमे दू टा ᳰकलाक अवशेष अिछ। चाᱨ ᳰदिश खाइ अिछ। \n१९ १९ १९ १९.. ..कटरागढ़ कटरागढ़ कटरागढ़ कटरागढ़-- --    मुज᭢फ मुज᭢फ मुज᭢फ मुज᭢फरपुरमे कटरा गाममे िवशाल गढ़ अिछ रपुरमे कटरा गाममे िवशाल गढ़ अिछ रपुरमे कटरा गाममे िवशाल गढ़ अिछ रपुरमे कटरा गाममे िवशाल गढ़ अिछ, , , , देक ु ली गढ़ जेकाँ चाᱨ कात खधाइ खुनल अिछ। देक ु ली गढ़ जेकाँ चाᱨ कात खधाइ खुनल अिछ। देक ु ली गढ़ जेकाँ चाᱨ कात खधाइ खुनल अिछ। देक ु ली गढ़ जेकाँ चाᱨ कात खधाइ खुनल अिछ। \n२० २० २० २०.. ..नौलागढ़ नौलागढ़ नौलागढ़ नौलागढ़-- --बेगुसरायसँ बेगुसरायसँ बेगुसरायसँ बेगुसरायसँ २५ २५ २५ २५ ᳰकलोमीटर उᱫर ᳰकलोमीटर उᱫर ᳰकलोमीटर उᱫर ᳰकलोमीटर उᱫर ३५० ३५० ३५० ३५० एकड़मे पसरल ई गढ़ अिछ। एकड़मे पसरल ई गढ़ अिछ। एकड़मे पसरल ई गढ़ अिछ। एकड़मे पसरल ई गढ़ अिछ। \n२१ २१ २१ २१.. ..मंगलगढ़ मंगलगढ़ मंगलगढ़ मंगलगढ़-- --बेगूसरायमे बᳯरयारपुर थानामे काबर झीलक म᭟य एकटा ऊ ँ च डीह अिछ। एतए ई गढ़ अिछ। बेगूसरायमे बᳯरयारपुर थानामे काबर झीलक म᭟य एकटा ऊ ँ च डीह अिछ। एतए ई गढ़ अिछ। बेगूसरायमे बᳯरयारपुर थानामे काबर झीलक म᭟य एकटा ऊ ँ च डीह अिछ। एतए ई गढ़ अिछ। बेगूसरायमे बᳯरयारपुर थानामे काबर झीलक म᭟य एकटा ऊ ँ च डीह अिछ। एतए ई गढ़ अिछ। \n२२ २२ २२ २२.. ..अलौलीगढ़ अलौलीगढ़ अलौलीगढ़ अलौलीगढ़-- --खगिड़यासँ खगिड़यासँ खगिड़यासँ खगिड़यासँ १५ १५ १५ १५ ᳰकलोमीटर ᳰकलोमीटर ᳰकलोमीटर ᳰकलोमीटर उᱫर अलौली गाम लग उᱫर अलौली गाम लग उᱫर अलौली गाम लग उᱫर अलौली गाम लग १०० १०० १०० १०० एकड़मे पसरल ई गढ़ अिछ। एकड़मे पसरल ई गढ़ अिछ। एकड़मे पसरल ई गढ़ अिछ। एकड़मे पसरल ई गढ़ अिछ। \n२३ २३ २३ २३.. ..कᳱचकगढ़ कᳱचकगढ़ कᳱचकगढ़ कᳱचकगढ़-- --पूᳶणया िजलामे डᱶगरघाटसँ पूᳶणया िजलामे डᱶगरघाटसँ पूᳶणया िजलामे डᱶगरघाटसँ पूᳶणया िजलामे डᱶगरघाटसँ १० १० १० १० ᳰकलोमीटर उᱫर महान᭠दा नदीक पूबमे ई गढ़ अिछ। ᳰकलोमीटर उᱫर महान᭠दा नदीक पूबमे ई गढ़ अिछ। ᳰकलोमीटर उᱫर महान᭠दा नदीक पूबमे ई गढ़ अिछ। ᳰकलोमीटर उᱫर महान᭠दा नदीक पूबमे ई गढ़ अिछ। \n२४ २४ २४ २४.. ..बेनूगढ़ बेनूगढ़ बेनूगढ़ बेनूगढ़-- --टेढ़गछ थानामे कवल धारक कातमे ई गढ़ अिछ। टेढ़गछ थानामे कवल धारक कातमे ई गढ़ अिछ। टेढ़गछ थानामे कवल धारक कातमे ई गढ़ अिछ। टेढ़गछ थानामे कवल धारक कातमे ई गढ़ अिछ। \n२५ २५ २५ २५.. ..वᳯरजनगढ़ वᳯरजनगढ़ वᳯरजनगढ़ वᳯरजनगढ़-- --बहादुरगंजसँ छह ᳰकलोमीटर दिᭃणमे लोनसवरी धारक कातमे ई गढ़ अिछ। बहादुरगंजसँ छह ᳰकलोमीटर दिᭃणमे लोनसवरी धारक कातमे ई गढ़ अिछ। बहादुरगंजसँ छह ᳰकलोमीटर दिᭃणमे लोनसवरी धारक कातमे ई गढ़ अिछ। बहादुरगंजसँ छह ᳰकलोमीटर दिᭃणमे लोनसवरी धारक कातमे ई गढ़ अिछ। \n२६ २६ २६ २६.. ..गौत गौत गौत गौतम तीथᭅम तीथᭅम तीथᭅम तीथᭅ-- --    कमतौल ᭭टेशनसँ कमतौल ᭭टेशनसँ कमतौल ᭭टेशनसँ कमतौल ᭭टेशनसँ ६ ६ ६ ६ ᳰकलोमीटर पि᳟म ᮩᳬपुर गाम लग एकटा गौतम क ु ᭛ड पु᭬कᳯरणी अिछ। ᳰकलोमीटर पि᳟म ᮩᳬपुर गाम लग एकटा गौतम क ु ᭛ड पु᭬कᳯरणी अिछ। ᳰकलोमीटर पि᳟म ᮩᳬपुर गाम लग एकटा गौतम क ु ᭛ड पु᭬कᳯरणी अिछ। ᳰकलोमीटर पि᳟म ᮩᳬपुर गाम लग एकटा गौतम क ु ᭛ड पु᭬कᳯरणी अिछ। \n२७ २७ २७ २७.. ..हलावᱫᭅहलावᱫᭅहलावᱫᭅहलावᱫᭅ-- --    जनकपुरसँ जनकपुरसँ जनकपुरसँ जनकपुरसँ ३५ ३५ ३५ ३५ ᳰकलोमीटर दिᭃण पि᳟ममे सीतामढ़ी नगरमे ᳰकलोमीटर दिᭃण पि᳟ममे सीतामढ़ी नगरमे ᳰकलोमीटर दिᭃण पि᳟ममे सीतामढ़ी नगरमे ᳰकलोमीटर दिᭃण पि᳟ममे सीतामढ़ी नगरमे     हलवे᳡र िशव मि᭠दर आऽ जानकᳱ मि᭠दर अिछ। एतएसँ देढ़ ᳰकलोमीटर पर पु᭛डरीक हलवे᳡र िशव मि᭠दर आऽ जानकᳱ मि᭠दर अिछ। एतएसँ देढ़ ᳰकलोमीटर पर पु᭛डरीक हलवे᳡र िशव मि᭠दर आऽ जानकᳱ मि᭠दर अिछ। एतएसँ देढ़ ᳰकलोमीटर पर पु᭛डरीक हलवे᳡र िशव मि᭠दर आऽ जानकᳱ मि᭠दर अिछ। एतएसँ देढ़ ᳰकलोमीटर पर पु᭛डरीक \nᭃेᮢमे सीताक ु ᭛ड अिछ। हला ᭃेᮢमे सीताक ु ᭛ड अिछ। हला ᭃेᮢमे सीताक ु ᭛ड अिछ। हला ᭃेᮢमे सीताक ु ᭛ड अिछ। हलावᱫᭅमे जनक ᳇ार हर चलएबा काल सीता भेटिल छलीह। राम नवमी वᱫᭅमे जनक ᳇ार हर चलएबा काल सीता भेटिल छलीह। राम नवम ी वᱫᭅमे जनक ᳇ार हर चलएबा काल सीता भेटिल छलीह। राम नवम ी वᱫᭅमे जनक ᳇ार हर चलएबा काल सीता भेटिल छलीह। राम नवम ी (( ((चैᮢ शु᭍ल नवमी चैᮢ शु᭍ल नवमी चैᮢ शु᭍ल नवमी चैᮢ शु᭍ल नवमी) ) ) ) आऽ जानकᳱ नवमी आऽ जानकᳱ नवमी आऽ जानकᳱ नवमी आऽ जानकᳱ नवमी (( ((वैशाख शु᭍ल नवमी वैशाख शु᭍ल नवमी वैशाख शु᭍ल नवमी वैशाख शु᭍ल नवमी) ) ) ) पर पर पर पर \nएतए मेला लगैत अिछ। एतए मेला लगैत अिछ। एतए मेला लगैत अिछ। एतए मेला लगैत अिछ। \n२८ २८ २८ २८.. ..फ ु लहर फ ु लहर फ ु लहर फ ु लहर-- --मधुबनी िजलाक हरलाखी थानामे फ ु लहर गाममे जनकक पु᭬पवाᳯटका छल जतए सीता फ ू ल लोढ़ैत छलीह। मधुबनी िजलाक हरलाखी थानामे फ ु लहर गाममे जनकक पु᭬पवाᳯटका छल जतए सीता फ ू ल लोढ़ैत छलीह। मधुबनी िजलाक हरलाखी थानामे फ ु लहर गाममे जनकक पु᭬पवाᳯटका छल जतए सीता फ ू ल लोढ़ैत छलीह। मधुबनी िजलाक हरलाखी थानामे फ ु लहर गाममे जनकक पु᭬पवाᳯटका छल जतए सीता फ ू ल लोढ़ैत छलीह। \n२९ २९ २९ २९.. ..जनकपुर जनकपुर जनकपुर जनकपुर-- --बृहद् िव᭬णुपुराणमे िम बृहद् िव᭬णुपुराणमे िम बृहद् िव᭬णुपुराणमे िम बृहद् िव᭬णुपुराणमे िमिथलामाहा᭜᭥यमे जनकपुर ᭃेᮢक वणᭅन अिछ। सᮢहम शता᭣दीमे संत सूर ᳰकशोरक ेँ  अयो᭟यामे सरयू धारमे राम आऽ जानकᳱक दू टा िथलामाहा᭜᭥यमे जनकपुर ᭃेᮢक वणᭅन अिछ। सᮢहम शता᭣दीमे संत सूर ᳰकशोरक ेँ  अयो᭟यामे सरयू धारमे राम आऽ जानकᳱक दू टा िथलामाहा᭜᭥यमे जनकपुर ᭃेᮢक वणᭅन अिछ। सᮢहम शता᭣दीमे संत सूर ᳰकशोरक ेँ  अयो᭟यामे सरयू धारमे राम आऽ जानकᳱक दू टा िथलामाहा᭜᭥यमे जनकपुर ᭃेᮢक वणᭅन अिछ। सᮢहम शता᭣दीमे संत सूर ᳰकशोरक ेँ  अयो᭟यामे सरयू धारमे राम आऽ जानकᳱक दू टा \nभ᳞ मूᳶᱫ भेटलि᭠ह भ᳞ मूᳶᱫ भेटलि᭠ह भ᳞ मूᳶᱫ भेटलि᭠ह भ᳞ मूᳶᱫ भेटलि᭠ह,, ,,    जकरा ओऽ जानकᳱ मि᭠दर जकरा ओऽ जानकᳱ मि᭠दर जकरा ओऽ जानकᳱ मि᭠दर जकरा ओऽ जानकᳱ मि᭠दर, , , , जनकपुरमे ᭭थािपत कए देलि᭠ह। वᱫᭅमान मि᭠दरक ᭭थापना टीकमगढ़क महारानी ᳇ारा जनकपुरमे ᭭थािपत कए देलि᭠ह। वᱫᭅमान मि᭠दरक ᭭थापना टीकमगढ़क महारानी ᳇ारा जनकपुरमे ᭭थािपत कए देलि᭠ह। वᱫᭅमान मि᭠दरक ᭭थापना टीकमगढ़क महारानी ᳇ारा जनकपुरमे ᭭थािपत कए देलि᭠ह। वᱫᭅमान मि᭠दरक ᭭थापना टीकमगढ़क महारानी ᳇ारा १९११ १९११ १९११ १९११ ईई ईई. . . . मे भेमे भेमे भेमे भेल। नगरक ल। नगरक ल। नगरक ल। नगरक \nचाᱨकात यमुनी चाᱨकात यमुनी चाᱨकात यमुनी चाᱨकात यमुनी, , , , गेᱧखा आऽ दु᭏धवती धार अिछ। राम नवमी गेᱧखा आऽ दु᭏धवती धार अिछ। राम नवमी गेᱧखा आऽ दु᭏धवती धार अिछ। राम नवमी गेᱧखा आऽ दु᭏धवती धार अिछ। राम नवमी (( ((चैᮢ शु᭍ल नवमी चैᮢ शु᭍ल नवमी चैᮢ शु᭍ल नवमी चैᮢ शु᭍ल नवमी)) )),, ,,जानकᳱ नवमी जानकᳱ नवमी जानकᳱ नवमी जानकᳱ नवमी (( ((वैशाख शु᭍ल नवमी वैशाख शु᭍ल नवमी वैशाख शु᭍ल नवमी वैशाख शु᭍ल नवमी) ) ) ) आऽ िववाह पंचमी आऽ िववाह पंचमी आऽ िववाह पंचमी आऽ िववाह पंचमी (( ((अगहन शु᭍ल पंचमी अगहन शु᭍ल पंचमी अगहन शु᭍ल पंचमी अगहन शु᭍ल पंचमी) ) ) ) पर पर पर पर \nएतए मेला लगैत अिछ। एतए मेला लगैत अिछ। एतए मेला लगैत अिछ। एतए मेला लगैत अिछ। \n३० ३० ३० ३०.. ..धनुषा धनुषा धनुषा धनुषा-- --    जनकपुरसँ जनकपुरसँ जनकपुरसँ जनकपुरसँ १५ १५ १५ १५ ᳰकलोमीटर उᱫर धनुषा ᭭थानमे पीपरक गाछक नीचाँ एकटा धनुषाकार ख᭛ड पड़ल ᳰकलोमीटर उᱫर धनुषा ᭭थानमे पीपरक गाछक नीचाँ एकटा धनु षाकार ख᭛ड पड़ल ᳰकलोमीटर उᱫर धनुषा ᭭थानमे पीपरक गाछक नीचाँ एकटा धनु षाकार ख᭛ड पड़ल ᳰकलोमीटर उᱫर धनुषा ᭭थानमे पीपरक गाछक नीचाँ एकटा धनु षाकार ख᭛ड पड़ल अिछ। रामक तोड़ल ई धनुष अिछ। एिहसँ पूब अिछ। रामक तोड़ल ई धनुष अिछ। एिहसँ पूब अिछ। रामक तोड़ल ई धनुष अिछ। एिहसँ पूब अिछ। रामक तोड़ल ई धनुष अिछ। एिहसँ पूब \nवाणगंगा धार बहैत अिछ जे ल᭯मण ᳇ारा वाणसँ उ᳃ाᳯटत भेल छल। वाणगंगा धार बहैत अिछ जे ल᭯मण ᳇ारा वाणसँ उ᳃ाᳯटत भेल छल। वाणगंगा धार बहैत अिछ जे ल᭯मण ᳇ारा वाणसँ उ᳃ाᳯटत भेल छल। वाणगंगा धार बहैत अिछ जे ल᭯मण ᳇ारा वाणसँ उ᳃ाᳯटत भेल छल। \n३१ ३१ ३१ ३१.. ..सु᭏गा सु᭏गा सु᭏गा सु᭏गा-- --जनकपुर लग जले᳡र िशवधामक समीप सु᭏गा ᮕाममे शुकदेवजीक आ᮰म अिछ। शुकदेवजी जनकसँ िशᭃा लेबाक हेतु िमिथला आयल ᭓ लाह जनकपुर लग जले᳡र िशवधामक समीप सु᭏गा ᮕाममे शुकदेवजीक आ ᮰म अिछ। शुकदेवजी जनकसँ िशᭃा लेबाक हेतु िमिथला आयल ᭓ल ाह जनकपुर लग जले᳡र िशवधामक समीप सु᭏गा ᮕाममे शुकदेवजीक आ ᮰म अिछ। शुकदेवजी जनकसँ िशᭃा लेबाक हेतु िमिथला आयल ᭓ल ाह जनकपुर लग जले᳡र िशवधामक समीप सु᭏गा ᮕाममे शुकदेवजीक आ ᮰म अिछ। शुकदेवजी जनकसँ िशᭃा लेबाक हेतु िमिथला आयल ᭓ल ाह-- --    एिह ठाम एिह ठाम एिह ठाम एिह ठाम \nᱟनकर ठहरेबाक ᳞व᭭था ᱟनकर ठहरेबाक ᳞व᭭था ᱟनकर ठहरेबाक ᳞व᭭था ᱟनकर ठहरेबाक ᳞व᭭था    भेल छल। भेल छल। भेल छल। भेल छल। \n३२ ३२ ३२ ३२.. ..ᳲसहे᳡र ᳲसहे᳡र ᳲसहे᳡र ᳲसहे᳡र-- --    मधेपुरासँ मधेपुरासँ मधेपुरासँ मधेपुरासँ ५ ५ ५ ५ ᳰकलोमीटर गौरीपुर गाम लग ᳲसहे᳡र िशवधाम अिछ। ᳰकलोमीटर गौरीपुर गाम लग ᳲसहे᳡र िशवधाम अिछ। ᳰकलोमीटर गौरीपुर गाम लग ᳲसहे᳡र िशवधाम अिछ। ᳰकलोमीटर गौरीपुर गाम लग ᳲसहे᳡र िशवधाम अिछ। \n३३ ३३ ३३ ३३.. ..किपले᳡र किपले᳡र किपले᳡र किपले᳡र-- --किपल मुिन ᳇ार ᭭थािपत महादेव मधुबनीसँ किपल मुिन ᳇ार ᭭थािपत महादेव मधुबनीसँ किपल मुिन ᳇ार ᭭थािपत महादेव मधुबनीसँ किपल मुिन ᳇ार ᭭थािपत महादेव मधुबनीसँ ६ ६ ६ ६ ᳰकलोमीटर पि᳟मम्ᳰकलोमीटर पि᳟मम्ᳰकलोमीटर पि᳟मम्ᳰकलोमीटर पि᳟मम्,, ,,मे अिछ। मे अिछ। मे अिछ। मे अिछ। \n३४ ३४ ३४ ३४.. ..क ु शे᳡र क ु शे᳡र क ु शे᳡र क ु शे᳡र-- --    सम᭭तीपुरसँ उᱫर ई एकटा ᮧिस᳍ िशव᭭थान अिछ। सम᭭तीपुरसँ उᱫर ई एकटा ᮧिस᳍ िशव᭭थान अिछ। सम᭭तीपुरसँ उᱫर ई एकटा ᮧिस᳍ िशव᭭थान अिछ। सम᭭तीपुरसँ उᱫर ई एकटा ᮧिस᳍ िशव᭭थान अिछ। \n३५ ३५ ३५ ३५.. ..िसमरदह िसमरदह िसमरदह िसमरदह-- --थलवारा ᭭टेशन लग िशवᳲस थलवारा ᭭टेशन लग िशवᳲस थलवारा ᭭टेशन लग िशवᳲस थलवारा ᭭टेशन लग िशवᳲसह ᳇ारा बसाओल िशवᳲसहपुर गाम लग ई िशवमि᭠दर अिछ। ह ᳇ारा बसाओल िशवᳲसहपुर गाम लग ई िशवमि᭠दर अिछ। ह ᳇ारा बसाओल िशवᳲसहपुर गाम लग ई िशवमि᭠दर अिछ। ह ᳇ारा बसाओल िशवᳲसहपुर गाम लग ई िशवमि᭠दर अिछ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n57   \n \n३६ ३६ ३६ ३६.. ..सोमनाथ सोमनाथ सोमनाथ सोमनाथ-- --    मधुबनी िजलाक सौराठ गाममे सभागाछी लग सोमदेव महादेव छिथ। मधुबनी िजलाक सौराठ गाममे सभागाछी लग सोमदेव महादेव छिथ। मधुबनी िजलाक सौराठ गाममे सभागाछी लग सोमदेव महादेव छिथ। मधुबनी िजलाक सौराठ गाममे सभागाछी लग सोमदेव महादेव छिथ। \n३७ ३७ ३७ ३७.. ..मदने᳡र मदने᳡र मदने᳡र मदने᳡र-- --    मधुबनी िजलाक अंधरा ठाढ़ीसँ मधुबनी िजलाक अंधरा ठाढ़ीसँ मधुबनी िजलाक अंधरा ठाढ़ीसँ मधुबनी िजलाक अंधरा ठाढ़ीसँ ४ ४ ४ ४ ᳰकलोमीटर पूब मदने᳡र िशव ᭭थान अिछ। ᳰकलोमीटर पूब मदने᳡र िशव ᭭थान अिछ। ᳰकलोमीटर पूब मदने᳡र िशव ᭭थान अिछ। ᳰकलोमीटर पूब मदने᳡र िशव ᭭थान अिछ। \n३८ ३८ ३८ ३८.. ..बसैटी अिभलेख बसैटी अिभलेख बसैटी अिभलेख बसैटी अिभलेख-- --    पूिणयाँमे ᮰ीनगर लग िमिथलाᭃर ई अिभलेख िमिथ पूिणयाँमे ᮰ीनगर लग िमिथलाᭃर ई अिभलेख िमिथ पूिणयाँमे ᮰ीनगर लग िमिथलाᭃर ई अिभलेख िमिथ पूिणयाँमे ᮰ीनगर लग िमिथलाᭃर ई अिभलेख िमिथलाक पिहल म िहला शासक रानी इᮤावतीक रा᭔यकालक वणᭅन करैत अिछ। एकर आधार पर लाक पिहल मिहला शासक रानी इᮤावतीक रा᭔यकालक वणᭅन करैत अिछ। एकर आधार पर लाक पिहल मिहला शासक रानी इᮤावतीक रा᭔यकालक वणᭅन करैत अिछ। एकर आधार पर लाक पिहल मिहला शासक रानी इᮤावतीक रा᭔यकालक वणᭅन करैत अिछ। एकर आधार पर \nमदने᳡र िम᮰ मदने᳡र िम᮰ मदने᳡र िम᮰ मदने᳡र िम᮰ ’ ’ ’’एक छलीह महारानी एक छलीह महारानी एक छलीह महारानी एक छलीह महारानी’’ ’’    उप᭠यास सेहो िलखने छिथ। उप᭠यास सेहो िलखने छिथ। उप᭠यास सेहो िलखने छिथ। उप᭠यास सेहो िलखने छिथ। \n३९ ३९ ३९ ३९.. ..च᭛डे᳡र च᭛डे᳡र च᭛डे᳡र च᭛डे᳡र-- --    झंझारपुरमे हररी गाम लग च᭛डे᳡र ठाक ु र ᳇ारा ᭭थािपतच᭛डे᳡र िशव᭭थान अिछ। झंझारपुरमे हररी गाम लग च᭛डे᳡र ठाक ु र ᳇ारा ᭭थािपतच᭛डे᳡र िशव᭭थान अिछ। झंझारपुरमे हररी गाम लग च᭛डे᳡र ठाक ु र ᳇ारा ᭭थािपतच᭛डे᳡र िशव᭭थान अिछ। झंझारपुरमे हररी गाम लग च᭛डे᳡र ठाक ु र ᳇ारा ᭭थािपतच᭛डे᳡र िशव᭭थान अिछ। \n४० ४० ४० ४०.. ..िबदे᳡र िबदे᳡र िबदे᳡र िबदे᳡र-- --मधुबनी िजलामे लोहनारोड मधुबनी िजलामे लोहनारोड मधुबनी िजलामे लोहनारोड मधुबनी िजलामे लोहनारोड    ᭭टेशन लग ि᭭थत िशवधाम ᭭थापना महाराज माधवᳲसह कएलि᭠ह। तािह युगक िमिथलाᭃरमे अिभलेख सेहो एतए अिछ। ᭭टेशन लग ि᭭थत िशवधाम ᭭थापना महाराज माधवᳲसह कएलि᭠ह। तािह युगक िमिथलाᭃरमे अिभलेख सेहो एतए अिछ। ᭭टेशन लग ि᭭थत िशवधाम ᭭थापना महाराज माधवᳲसह कएलि᭠ह। तािह युगक िमिथलाᭃरमे अिभलेख सेहो एतए अिछ। ᭭टेशन लग ि᭭थत िशवधाम ᭭थापना महाराज माधवᳲसह कएलि᭠ह। तािह युगक िमिथलाᭃरमे अिभलेख सेहो एतए अिछ। \n४१ ४१ ४१ ४१.. ..िशलानाथ िशलानाथ िशलानाथ िशलानाथ-- --    जयनगर लग कमला धारक कातमे िशलानाथ महादेव छिथ। जयनगर लग कमला धारक कातमे िशलानाथ महादेव छिथ। जयनगर लग कमला धारक कातमे िशलानाथ महादेव छिथ। जयनगर लग कमला धारक कातमे िशलानाथ महादेव छिथ। \n४२ ४२ ४२ ४२.. ..उᮕनाथ उᮕनाथ उᮕनाथ उᮕनाथ-- --मधुबनीसँ दिᭃण प᭛डौल ᭭टेशन लग भवानीपुर गाममे उगना मह ादेवक िशवᳲलग अिछ। िव᳒ापितक ेँ मधुबनीसँ दिᭃण प᭛डौल ᭭टेशन लग भवानीपुर गाममे उगना महा देवक िशवᳲलग अिछ। िव᳒ापितक ेँ मधुबनीसँ दिᭃण प᭛डौल ᭭टेशन लग भवानीपुर गाममे उगना महा देवक िशवᳲलग अिछ। िव᳒ापितक ेँ मधुबनीसँ दिᭃण प᭛डौल ᭭टेशन लग भवानीपुर गाममे उगना महा देवक िशवᳲलग अिछ। िव᳒ापितक ेँ ᭡यास लगलि᭠ह तँ उगनाᱨपी महादेव जटासँ ᭡यास लगलि᭠ह तँ उगनाᱨपी महादेव जटासँ ᭡यास लगलि᭠ह तँ उगनाᱨपी महादेव जटासँ ᭡यास लगलि᭠ह तँ उगनाᱨपी महादेव जटासँ \nगंगाजल िनकािल जल िपएलिख᭠ह। िव᳒ापितक हठ कएला पर एिह ᭭थान पर गना ᱟनका अपन असल िशवᱨपक दशᭅन देलिख᭠ह। गंगाजल िनकािल जल िपएलिख᭠ह। िव᳒ापितक हठ कएला पर एिह ᭭थान पर गना ᱟनका अपन असल िशवᱨपक दशᭅन देलिख᭠ह। गंगाजल िनकािल जल िपएलिख᭠ह। िव᳒ापितक हठ कएला पर एिह ᭭थान पर गना ᱟनका अपन असल िशवᱨपक दशᭅन देलिख᭠ह। गंगाजल िनकािल जल िपएलिख᭠ह। िव᳒ापितक हठ कएला पर एिह ᭭थान पर गना ᱟनका अपन असल िशवᱨपक दशᭅन देलिख᭠ह। \n४३ ४३ ४३ ४३.. ..उᲬैठ िछ᳖मि᭭तका भगवती उᲬैठ िछ᳖मि᭭तका भगवती उᲬैठ िछ᳖मि᭭तका भगवती उᲬैठ िछ᳖मि᭭तका भगवती-- --    कमतौल ᭭टेशनसँ कमतौल ᭭टेशनसँ कमतौल ᭭टेशनसँ कमतौल ᭭टेशनसँ १६ १६ १६ १६ ᳰकलोमीटर पूवᲃᱫर उᲬैठमे कािलदास भगवतीक पूजा करैत छलाह। भगवती ᳰकलोमीटर पूवᲃᱫर उᲬैठमे कािलदास भगवतीक पूजा करैत छला ह। भगवती ᳰकलोमीटर पूवᲃᱫर उᲬैठमे कािलदास भगवतीक पूजा करैत छला ह। भगवती ᳰकलोमीटर पूवᲃᱫर उᲬैठमे कािलदास भगवतीक पूजा करैत छला ह। भगवतीक मौिलक मूᳶᱫ म᭭तक िवहीन क मौिलक मूᳶᱫ म᭭तक िवहीन क मौिलक मूᳶᱫ म᭭तक िवहीन क मौिलक मूᳶᱫ म᭭तक िवहीन \nअिछ। अिछ। अिछ। अिछ। \n४४ ४४ ४४ ४४.. ..उᮕतारा उᮕतारा उᮕतारा उᮕतारा-- --म᭛डन िम᮰क ज᭠मभूिम मिहषीमे म᭛डनक गोसाउिन उᮕतारा छिथ। म᭛डन िम᮰क ज᭠मभूिम मिहषीमे म᭛डनक गोसाउिन उᮕतारा छिथ।म᭛डन िम᮰क ज᭠मभूिम मिहषीमे म᭛डनक गोसाउिन उᮕतारा छिथ।म᭛डन िम᮰क ज᭠मभूिम मिहषीमे म᭛डनक गोसाउिन उᮕतारा छिथ। \n४५ ४५ ४५ ४५.. ..भᮤकािलका भᮤकािलका भᮤकािलका भᮤकािलका-- --    मधुबनी िजलाक कोइलख गाममे भᮤकािलका मंᳰदर अिछ। मधुबनी िजलाक कोइलख गाममे भᮤकािलका मंᳰदर अिछ। मधुबनी िजलाक कोइलख गाममे भᮤकािलका मंᳰदर अिछ। मधुबनी िजलाक कोइलख गाममे भᮤकािलका मंᳰदर अिछ। \n४६ ४६ ४६ ४६.. ..चामु᭛डा चामु᭛डा चामु᭛डा चामु᭛डा-- --मुज᭢फपुᭅर िजलामे कटरगढ़ लग ल᭯मणा वा लखनदेइ धार लग दुगाᭅ ᳇ारा च᭛ड मुज᭢फपुᭅर िजलामे कटरगढ़ लग ल᭯मणा वा लखनदेइ धार लग दुगाᭅ ᳇ारा च᭛ड मुज᭢फपुᭅर िजलामे कटरगढ़ लग ल᭯मणा वा लखनदेइ धार लग दुगाᭅ ᳇ारा च᭛ड मुज᭢फपुᭅर िजलामे कटरगढ़ लग ल᭯मणा वा लखनदेइ धार लग दुगाᭅ ᳇ारा च᭛ड-- --मु᭛ड मु᭛ड मु᭛ड मु᭛डक वध कएल गेल। ओिह ᭭थान पर ई मि᭠दर अिछ। क वध कएल गेल। ओिह ᭭थान पर ई मि᭠दर अिछ। क वध कएल गेल। ओिह ᭭थान पर ई मि᭠दर अिछ। क वध कएल गेल। ओिह ᭭थान पर ई मि᭠दर अिछ। \n४७ ४७ ४७ ४७.. ..परसा सूयᭅ मि᭠दर परसा सूयᭅ मि᭠दर परसा सूयᭅ मि᭠दर परसा सूयᭅ मि᭠दर-- --    झंझारपुरमे सᮕामसँ पाँच ᳰकलोमीटर पूवᭅ परसा गाममे सढ़े चाᳯर फᳱटक भ᳞ सूयᭅ मूᳶᱫ भेटल अिछ। झंझारपुरमे सᮕामसँ पाँच ᳰकलोमीटर पूवᭅ परसा गाममे सढ़े चाᳯर फᳱटक भ᳞ सूयᭅ मूᳶᱫ भेटल अिछ। झंझारपुरमे सᮕामसँ पाँच ᳰकलोमीटर पूवᭅ परसा गाममे सढ़े चाᳯर फᳱटक भ᳞ सूयᭅ मूᳶᱫ भेटल अिछ। झंझारपुरमे सᮕामसँ पाँच ᳰकलोमीटर पूवᭅ परसा गाममे सढ़े चाᳯर फᳱटक भ᳞ सूयᭅ मूᳶᱫ भेटल अिछ। \n४८ ४८ ४८ ४८.. ..िबसफᳱ िबसफᳱ िबसफᳱ िबसफᳱ-- --    मधुबनी िजलाक बेनीपᲵी थानामे कमतौल रेलवे ᭭टेशनसँ मधुबनी िजलाक बेनीपᲵी थानामे कमतौल रेलवे ᭭टेशनसँ मधुबनी िजलाक बेनीपᲵी थानामे कमतौल रेलवे ᭭टेशनसँ मधुबनी िजलाक बेनीपᲵी थानामे कमतौल रेलवे ᭭टेशनसँ ६ ६ ६ ६ ᳰकलोमीटर पूब आऽ किपले᳡र ᭭थानसँᳰकलोमीटर पूब आऽ किपले᳡र ᭭थानसँᳰकलोमीटर पूब आऽ किपले᳡र ᭭थानसँᳰकलोमीटर पूब आऽ किपले᳡र ᭭थानसँ    ४ ४ ४ ४ ᳰकलोमीटर पि᳟म िबसफᳱ गाम अिछ। ᳰकलोमीटर पि᳟म िबसफᳱ गाम अिछ। ᳰकलोमीटर पि᳟म िबसफᳱ गाम अिछ। ᳰकलोमीटर पि᳟म िबसफᳱ गाम अिछ। \nिव᳒ापितक ज᭠म िव᳒ापितक ज᭠म िव᳒ापितक ज᭠म िव᳒ापितक ज᭠म-- --᭭थान ई गाम अिछ। एतए िव᳒ापितक ᭭मारक सेहो अिछ। ᭭थान ई गाम अिछ। एतए िव᳒ापितक ᭭मारक सेहो अिछ। ᭭थान ई गाम अिछ। एतए िव᳒ापितक ᭭मारक सेहो अिछ। ᭭थान ई गाम अिछ। एतए िव᳒ापितक ᭭मारक सेहो अिछ। \n४९ ४९ ४९ ४९.. ..मंदार पवᭅत मंदार पवᭅत मंदार पवᭅत मंदार पवᭅत-- --बांका ि᭭थत ᭭थलमे िमिथलाᭃरक गु᳙वंशीय बांका ि᭭थत ᭭थलमे िमिथलाᭃरक गु᳙वंशीय बांका ि᭭थत ᭭थलमे िमिथलाᭃरक गु᳙वंशीय बांका ि᭭थत ᭭थलमे िमिथलाᭃरक गु᳙वंशीय ७७ ७७म् शता᭣दीक अिभलेख अिछ। समुᮤ मंथनक हेतु मंदारक ᮧयोग भेल छल। म् शता᭣दीक अिभलेख अिछ। समुᮤ मंथनक हेतु मंदारक ᮧयोग भेल छल। म् शता᭣दीक अिभलेख अिछ। समुᮤ मंथनक हेतु मंदारक ᮧयोग भेल छल। म् शता᭣दीक अिभलेख अिछ। समुᮤ मंथनक हेतु मंदारक ᮧयोग भेल छल। \n५० ५० ५० ५०.. ..िवᮓमिशला िवᮓमिशला िवᮓमिशला िवᮓमिशला-- --भागलपुरमे ि᭭थत ई िव᳡ भागलपुरमे ि᭭थत ई िव᳡ भागलपुरमे ि᭭थत ई िव᳡ भागलपुरमे ि᭭थत ई िव᳡िव᳒ालय बौ᳍ नाल᭠दा िव᳡िव᳒ालयक िव परीत सनातन धमᭅक िशᭃाक क े ᭠ᮤ रहल। िव᳒ालय बौ᳍ नाल᭠दा िव᳡िव᳒ालयक िवपरीत सनातन धमᭅक िशᭃा क क े ᭠ᮤ रहल। िव᳒ालय बौ᳍ नाल᭠दा िव᳡िव᳒ालयक िवपरीत सनातन धमᭅक िशᭃा क क े ᭠ᮤ रहल। िव᳒ालय बौ᳍ नाल᭠दा िव᳡िव᳒ालयक िवपरीत सनातन धमᭅक िशᭃा क क े ᭠ᮤ रहल। \n५१ ५१ ५१ ५१.. ..िमिथलाक बीस टा िस᳍ पीठ िमिथलाक बीस टा िस᳍ पीठ िमिथलाक बीस टा िस᳍ पीठ िमिथलाक बीस टा िस᳍ पीठ- - --    १ १ ११.. ..िगᳯरजा᭭थान िगᳯरजा᭭थान िगᳯरजा᭭थान िगᳯरजा᭭थान(( ((फ ु लहर फ ु लहर फ ु लहर फ ु लहर,, ,,मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,२२ २२.. ..दुगाᭅ᭭थान दुगाᭅ᭭थान दुगाᭅ᭭थान दुगाᭅ᭭थान(( ((उचैठ उचैठ उचैठ उचैठ,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,३३ ३३.. ..रहे᳡री रहे᳡री रहे᳡री रहे᳡री(( ((दोखर दोखर दोखर दोखर,, ,,मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,४४ ४४.. ..भुवने᳡री भुवने᳡री भुवने᳡री भुवने᳡री \n᭭थान ᭭थान ᭭थान ᭭थान(( ((भगवतीपुर भगवतीपुर भगवतीपुर भगवतीपुर,, ,,मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,५५ ५५.. ..भᮤकािलका भᮤकािलका भᮤकािलका भᮤकािलका(( ((कोइलख कोइलख कोइलख कोइलख, , , , मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,६६ ६६.. ..चच चचमु᭛डा ᭭थान मु᭛डा ᭭थान मु᭛डा ᭭थान मु᭛डा ᭭थान( ( ((पचाही पचाही पचाही पचाही,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,७७ ७७.. ..सोनामाइ सोनामाइ सोनामाइ सोनामाइ(( ((जनकपुर जनकपुर जनकपुर जनकपुर, , , , नेपाल नेपाल नेपाल नेपाल)) )),, ,,८८ ८८.. ..योगिनᮤा योगिनᮤा योगिनᮤा योगिनᮤा(( ((जनकपुर जनकपुर जनकपुर जनकपुर, , , , \nनेपाल नेपाल नेपाल नेपाल)) ))९९ ९९.. ..कािलका ᭭थान कािलका ᭭थान कािलका ᭭थान कािलका ᭭थान(( ((जनकपुर ᭭थान जनकपुर ᭭थान जनकपुर ᭭थान जनकपुर ᭭थान)) )),, ,,१० १० १० १०.. ..राजे᳡री देवी राजे᳡री देवी राजे᳡री देवी राजे᳡री देवी(( ((जनकपुर जनकपुर जनकपुर जनकपुर, , , , नेपाल नेपाल नेपाल नेपाल)) )),, ,,११ ११ ११ ११.. ..िछनम᭭ता देवी िछनम᭭ता देवी िछनम᭭ता देवी िछनम᭭ता देवी(( ((उजान उजान उजान उजान, , , , मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,१२ १२ १२ १२.. ..बन दुगाᭅबन दुगाᭅबन दुगाᭅबन दुगाᭅ(( ((खररख खररख खररख खररख, , , , मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,१३ १३ १३ १३.. ..िसधे᳡री िसधे᳡री िसधे᳡री िसधे᳡री \nदेवी देवी देवी देवी(( ((सᳯरसव सᳯरसव सᳯरसव सᳯरसव, , , , मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,१४ १४ १४ १४.. ..देवी देवी देवी देवी-- --᭭थान ᭭थान ᭭थान ᭭थान(( ((अंधरा ठाढ़ी अंधरा ठाढ़ी अंधरा ठाढ़ी अंधरा ठाढ़ी,, ,,मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,१५ १५ १५ १५.. ..क ं काली देवी क ं काली देवी क ं काली देवी क ं काली देवी(( ((भारत नेपाल सीमा आऽ रामबाग ᭡लेस भारत नेपाल सीमा आऽ रामबाग ᭡लेस भारत नेपाल सीमा आऽ रामबाग ᭡लेस भारत नेपाल सीमा आऽ रामबाग ᭡लेस, , ,,    दरभंगा दरभंगा दरभंगा दरभंगा)) ))१६ १६ १६ १६.. ..उᮕतारा उᮕतारा उᮕतारा उᮕतारा(( ((मिहषी मिहषी मिहषी मिहषी, , , , सहरसा सहरसा सहरसा सहरसा)) )), , , , \n१७ १७ १७ १७.. ..का᭜यानी देवी का᭜यानी देवी का᭜यानी देवी का᭜यानी देवी(( ((बदलाघाट बदलाघाट बदलाघाट बदलाघाट, , , , सहरसा सहरसा सहरसा सहरसा)) )),, ,,१८ १८ १८ १८.. ..पुरन देवी पुरन देवी पुरन देवी पुरन देवी(( ((पूᳶणयाँपूᳶणयाँपूᳶणयाँपूᳶणयाँ)) )),, ,,१९ १९ १९ १९.. ..काली ᭭थान काली ᭭थान काली ᭭थान काली ᭭थान(( ((दरभंगा दरभंगा दरभंगा दरभंगा)) )),, ,,२० २० २० २०.. ..जैमंगला᭭थान जैमंगला᭭थान जैमंगला᭭थान जैमंगला᭭थान(( ((मुंगेर मुंगेर मुंगेर मुंगेर)) )) \n१० १० १० १०. . . . संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र    \nरामा᮰य झा “रामरग”     (( ((१९२८ १९२८ १९२८ १९२८-- --    )) )) िव᳇ान, वागयकार, िशᭃक आऽ मंच स᭥पादक छिथ। \nअिभनव गीतांजिल, ᱟनकर उᲬकोᳯटक शाᳫ रचना अिछ, जे पाँच भा गमे अिछ। अपन सािहि᭜यक वाणी, शाि᭣दक ᱨप जे होइत अिछ कोनो संगीत रचनाक, आऽ धातु \nजे अिछ ᭭वरक लयक रचना आऽ एिह सभ गुणसँ यु᭍ᱫ छिथ “रामरंग”।  रामरंगक बंᳰदश वा रचनामे अहाँक ेँ  भेटत ᭭वर, श᭣द आऽ माᮢाक लयब᳍ बंधन। पुरान ᮥुपद \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जून २००८  (वष/g91 १ मास ६ अंक १ २) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम्मानुषीिमह सं/u0903क ृ ताम् \n58   \n \nजेकाँ प᳒ आऽ ᭭वरक ेँ  ओऽ तेनाक ेँ  बाि᭠ह दैत छिथ, जे दुनू एक दोसरमे िमिल जाइत अिछ। ᱟनकर  रचना ᱟनकर उᲬारणसँ िमिल कए मौिलक तािᱬवक ᭭थायी भरण, \nसभ िबतैत ᳰदन एकटा नव आ᭜मिनरीᭃण एकटा नव ᭭थायी। \nरामरंगमे संगीतक लाᭃिणक तᱬव ᮧखर होइत छि᭠ह। संगीतक ᳞ाकर णक स᭥पूणᭅ पकड़ छि᭠ह, जािहसँ उिचत श᭣दक ᮧयोगक िनणᭅय ओऽ कए पबैत छिथ। छ᭠द \nशाᳫक, कोषक, अलंकारक, भावक आऽ रसक वृहत् ᭄ान छि᭠ह","size_mb":1.92,"has_text":true},"Videha 013.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 013.pdf","name":"Videha 013.pdf","text":"Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n1  \n \n'िवदेह िवदेह िवदेह िवदेह'' ''    १ १ १ १ जुलाई जुलाई जुलाई जुलाई २००८ २००८ २००८ २००८    ( ( ( ( वषᭅवषᭅवषᭅवषᭅ    ११ ११    मास मास मास मास    ७७ ७७    अंक अंक अंक अंक    १३ १३ १३ १३    )) ))    एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ:: ::- \n᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा '' ''रामरंग रामरंग रामरंग रामरंग'' ''    (( ((१९२८ १९२८ १९२८ १९२८ -- --    )) ))    ᮧिस᳍ ᮧिस᳍ ᮧिस᳍ ᮧिस᳍ '' ''    अिभनव भातख᭛डेअिभनव भातख᭛डेअिभनव भातख᭛डेअिभनव भातख᭛डे' ' ' ' क े र जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंधक अिगला भाग िवदेहक संगीत क े र जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंधक अिगला भाग िवदेहक संगीत क े र जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंधक अिगला भाग िवदेहक संगीत क े र जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंधक अिगला भाग िवदेहक संगीत िशᭃा ᭭तंभमे। िशᭃा ᭭तंभमे। िशᭃा ᭭तंभमे। िशᭃा ᭭तंभमे।  \nसंपादकᳱय संदेश: (एतय सािह᭜य अकादमी सभागारमे २७ जून २००८ क ेँ  भेल किव स᭥मेलन पर ᳯरपोताᭅज पढ़ू।) \n११ ११.. ..नो नो नो नो    एंᮝी एंᮝी एंᮝी एंᮝी: : : : मा मा मा मा    ᮧिवश ᮧिवश ᮧिवश ᮧिवश ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह    '' ''निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता'' '' \nमैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक,, ,,    जे िवगत जे िवगत जे िवगत जे िवगत २५ २५ २५ २५ वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख        ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ' ' ' ' रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा        धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई-- --ᮧकािशत कएल ᮧकािशत कएल ᮧकािशत कएल ᮧकािशत कएल \nजा रहल अिछ। पढ़ूजा रहल अिछ। पढ़ूजा रहल अिछ। पढ़ूजा रहल अिछ। पढ़ू    नाटकक तेसर क᭨लोलक दोसर खेप। नाटकक तेसर क᭨लोलक दोसर खेप। नाटकक तेसर क᭨लोलक दोसर खेप। नाटकक तेसर क᭨लोलक दोसर खेप। \n२२ २२. . . . शोध लेख शोध लेख शोध लेख शोध लेख:: ::    मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध    (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n३३ ३३. . . . उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास    सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n४४ ४४. . . . महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाभारत महाभारत महाभारत महाभारत (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ) ) ) )  \n५५ ५५. . . . कथा कथा कथा कथा -- --     \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र-- --    पहरराित पहरराित पहरराित पहरराित  \n६६ ६६. . . . प᳒ प᳒ प᳒ प᳒      \n    अअ अअ. . . . िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी ,, ,, \nआआ आआ. . . . ᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी    गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन      \n    इइ इइ.᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी     आऽ आऽ आऽ आऽ  \n    ई.    गजे᭠ᮤ ठाक ु र शैले᭠ᮤ मोहन झा गजे᭠ᮤ ठाक ु र शैले᭠ᮤ मोहन झा गजे᭠ᮤ ठाक ु र शैले᭠ᮤ मोहन झा गजे᭠ᮤ ठाक ु र शैले᭠ᮤ मोहन झा  \n७७ ७७. . . . सं᭭क ृ त मैिथली सं᭭क ृ त मैिथली सं᭭क ृ त मैिथली सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n८८ ८८. . . . िमिथला कला िमिथला कला िमिथला कला िमिथला कला (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n2  \n \n९९ ९९.. ..पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन -- --सं᭭कार सं᭭कार सं᭭कार सं᭭कार-- --    तीथᭅतीथᭅतीथᭅतीथᭅ -- -- पंचदेवोपासक भूिम िमिथला--डॉ ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ’मौन’  \n१० १० १० १०. . . . संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा     -- --᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग'  \n११ ११ ११ ११. . . . बालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ ते-- --    ११ ११.. ..कौआ आऽ कौआ आऽ कौआ आऽ कौआ आऽ    फ ु ᳎ी फ ु ᳎ी फ ु ᳎ी फ ु ᳎ी २२ २२. . . . देवीजी देवीजी देवीजी देवीजी (( ((भाग दूभाग दूभाग दूभाग दू)) )) \n१२ १२ १२ १२. . . . पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध         (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ) ) ) )     पᲳी पᲳी पᲳी पᲳी-- --संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार ( ( ((ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी    )) )) \n१३ १३ १३ १३. . . . सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला                                         \n१४ १४ १४ १४. . . . पोथी समीᭃा पोथी समीᭃा पोथी समीᭃा पोथी समीᭃा: : : : पंकज पराशर पंकज पराशर पंकज पराशर पंकज पराशर: : : : समयक ेँ  अकानैत समयक ेँ  अकानैत समयक ेँ  अकानैत समयक ेँ  अकानैत  \n१५ १५ १५ १५.. ..मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक  \n१६ १६ १६ १६. . . . रचना रचना रचना रचना    लेखन लेखन लेखन लेखन    (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))     \n11 1177 77. . . . VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS     -- --Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut...  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(११ ११)) )) िव᭭मृत किव ᭭व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी, ᮕाम-ᱧᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-\nमधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट-पचासेक प᳒ िवदेहमे नवम अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई-ᮧकािशत भ' रहल अिछ।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(२२ २२)) )) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर मैिथली-अंᮕेजी आऽ अंᮕेजी-मैिथली श᭣द कोश (संपादक गजे᭠ᮤ ठाक ु र आऽ नागे᭠ᮤ क ु मार झा) ᮧकािशत करबाओल जा' रहल अिछ। ᮧकाशकक, ᮧकाशन \nितिथक, पु᭭तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मू᭨यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(३३ ३३)) )) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक ᱨपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजे᭠ᮤ ठाक ु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उप᭠यास),  'ग᭨प-गु᭒छ'(कथा संᮕह) , 'भालसᳯर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां क ृ ते', 'एका᭑कᳱ संᮕह', 'महाभारत' \n'बु᳍ चᳯरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणᭅ ई-ᮧकाशनक बाद ᳲᮧट फॉमᭅमे ᮧकािशत होएत। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पु᭭तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मू᭨यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना    (( ((४४ ४४): ): ): ):     ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा, , , , ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप, , , , ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल ᮰ी ᮧफ ु ᭨ल    क ु मार ᳲसह क ु मार ᳲसह क ु मार ᳲसह क ु मार ᳲसह    '' ''मौन मौन मौन मौन' , ' , ' , ' , ᮰ी ᮧेम ᮰ी ᮧेम ᮰ी ᮧेम ᮰ी ᮧेमशंशं शंशंकर कर कर कर    ᳲसह ᳲसह ᳲसह ᳲसह, , , , ᮰ीमित िवभा रानी ᮰ीमित िवभा रानी ᮰ीमित िवभा रानी ᮰ीमित िवभा रानी, , , , ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ ᮰ी क ै लाश क ु मार िम᮰ (( ((इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला इंᳰदरा गाँधी रा᳦ीय कला    क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ क े ᭠ᮤ)) )), , , , ᮰ी ᭫याम ᮰ी ᭫याम ᮰ी ᭫याम ᮰ी ᭫याम ᮧकाश झा आऽ ᮧकाश झा आऽ ᮧकाश झा आऽ ᮧकाश झा आऽ    \nडॉ डॉ डॉ डॉ. . . . ᮰ी िशव ᮰ी िशव ᮰ी िशव ᮰ी िशव    ᮧसाद ᮧसाद ᮧसाद ᮧसाद    यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर यादव जीक स᭥मित आयल अिछ आऽ िहनकर    सभक रचना अिगला सभक रचना अिगला सभक रचना अिगला सभक रचना अिगला ११ ११-- --२ २ २ २ अंकक बादसँअंकक बादसँअंकक बादसँअंकक बादसँ    '' ''िव िव िव िवदेह देह देह देह'' ''    मेमे मेमे    ईई ईई-- --ᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत। ᮧकािशत होमय लागत।  \nिवदेह (ᳰदनांक १ जुलाई २००८) \n११ ११.. ..संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय २२ २२.. ..संदेश संदेश संदेश संदेश  \n११ ११.. ..संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय  वषᭅ: १     मास: ७      अंक:१३ \nमा᭠यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक १३ ᳰदनांक १ जुलाई २००८) ई पि᭣लश भ’ रहल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन कᱨ http://www.videha.co.in \n | आब एकटा सूचना। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n3  \n \n \n२७ जून २००८ क ेँ  सािह᭜य अकादमी, नई ᳰद᭨लीक सभागारमे मैिथली किव स᭥मेलनमे अएबाक नोत िवᳰदतजी ᳇ारा भेटल, से ओतए साँझ छह बजे पᱟँचलᱟँ । हॉलक सभटा क ु सᱮ भरल छल, हम आऽ क ै मरामेन दू गोटे \nछलᱟँ। नजᳯर घुमेलᱟँ तँ एकटा क ु सᱮ खाली छल, से क ै मरामेनक े ँ  िवदा कए ᭭वयं क ै मरा लए ओतए बैिस गेलᱟँ।  \nअमरनाथ माइक पकिड़ घोषणा उ᳃ोषणा कए रहल छलाह, लागल जेना  अशोक चᮓधर िह᭠दी छोिड़ मैिथली बािज रहल छिथ। सभसँ पिहने संजीव तम᳖ा जीक ेँ  का᳞-पाठक \nलेल बजाओल गेल। ओऽ “पीयर पो᭭टकार्” शीषᭅक किवताक पाठ कएलि᭠ह। तािह पर उ᳃ोषक टीप देलिख᭠ह जे एिह मोबाइलक युगमे पो᭭टकाडᭅक एतेक चरचा पर डाक िवभाग ᱟनका ध᭠यवाद देति᭠ह। फ े र उ᳃ोषणा भेल जे \nपंकज पराशरजी अपन किवताक पाठ करताह, मुदा ओऽ तावत धᳯर पᱟँचल निह छलाह, मुदा वीिडयोमे बादमे देखलᱟँ जे ओऽ आयल रहिथ, मुदा ᮧयः कतᱟ ए᭥हर-ओ᭥हर चिल गेल रहिथ। \nसे रमण क ु मार ᳲसहजी क ेँ  बजाओल गेल। ओ᭨ड होममे वृ᳍ आऽ एना ᳰकएक होइत छैक लोक शीषᭅक प᳒ सुनओलि᭠ह रमण जी। \nफ े र ᮰ीमित सुनीता झाक ेँ  ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी जीक िवशेष अनुरोध पर बजाओल गेल। \n ओऽ अपन किवता िनवेदन िमिथला आऽ भारत देश महान पर सुनओलि ᭠ह। संगे ईहो कहलीह जे ई ᮧथम अवसर छि᭠ह ᱟनका लेल मंच पर प᳒ पाठ करबाक। \n फ े र मंजर सुलेमान पढ़लि᭠ह, मोन पड़ैत अिछ गाम, आऽ अिवनाशजी  पढ़लि᭠ह िव᳒ापित ᭭मृित समारोहक उपलᭃमे दू टा किवता- \nई ᱟनकर ᭣लॉग पर सेहो बᱟत ᳰदनसँ अिछ। \n कािमनी कामायनीक े ँ  गाम मोन पड़लि᭠ह आऽ िव᭭थािपत लोक सेहो।  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n4  \n \nिबलट पासवान ’िवहंगम’ जी जौँ पुछू तँ सभसँ बेशी ᮧभावी रहिथ, कारण ओऽ देिख कए निह पढ़लि᭠ह। \nतावत प कज पराशर जी आिब गेल छलाह, आऽ ओऽ “समयक ेँ  अकानैत” जे ᱟनकर पिहल प᳒ संᮕह छि᭠ह, सँ ”हम पᳯरनाम िनरा सा’ शीषᭅक प᳒ पढ़लि᭠ह। ᱟनका एक बेर फ े र \nआबय पड़लि᭠ह िवहंगमजीक िवशेष अनुरोध पर  “महापाᮢ” शीषᭅक रचना पढ़बाक लेल। ’िवदेह’ क े र एिह अंकसँ ’समय क ेँ  अकानैत’ पोथीक समीᭃा/ पᳯरचय देल जा रहल अिछ। \n धीरे᭠ᮤ क ु मार िम᮰ महोदय एकटा प᳒ पढ़लि᭠ह, दोसर प᳒क स᭭ वर पाठ करबाक अनुमित माँिग रहल छलाह, मुदा उ᳃ोषक जी समय ाभावक कारणेँ से अनुमित निह देलिख᭠ह \nआऽ ᮧभात झा, म᭟य ᮧदेशसँ रा᭔यसभा सांसद, मु᭎य अितिथक ेँ  प᳒ पाठक लेल आमंᮢण देलि᭠ह। मुदा ओऽ तावत धᳯर पᱟँचल निह छलाह, बादमे जखन पᱟँचलाह तँ कहलिख᭠ह जे ओऽ किवता निह िलखैत छिथ, िह᭠दी ग᳒ \nिलखैत छिथ। ᱟनका एतए अएबाक छलि᭠ह दू टा ᳰकताबक लोकापᭅण करबाक हेतु, मैिथलीमे “इितहास” दशᭅन- लेिखका वीणा ठाक ु र आऽ िह᭠दीमे क े .बी. ᮧसादक “दुयᲃधन क े  रहते कहᱭ महाभारत ᱧका है” प᳒ संᮕहक। \nफ े र देवशंकर नवीन जी अएलाह। ओऽ िह᭠दे, मैिथली आऽ अ᭠य भाषाक किव स᭥मेलनक चचᭅ कएलि᭠ह आऽ कहलि᭠ह जे एतेक बेशी माᮢामे ᮰ोता-दशᭅकक उपि᭭थित िवलᭃण \nअिछ, कारण पिहने जे ओऽ िविभ᳖ ᮧदेशमे एिह तरहक आयोजन कएने रहिथ ओतए सं᭭था अपन दस टा लोकक ेँ  बैसा कए क ु रसी भड़ैत छल।  ᮧभात झा जाधᳯर पᱟँिचतिथ तावत रमण क ु मार ᳲसह आऽ अिवनाश जीक ेँ  दोसर \nराउ᭠डक लेल बजाओल गेल।  \nफ े र िवᳰदत जी प᳒ पाठक लेल पᱟँचलाह, मुदा यावत शुᱨ कᳯरतिथ तावत ᮧभात झाजी आिब गेलाह से ओऽ उतᳯर कए ᱟनकर ᭭वागत कएलि᭠ह। िवᳰदत जी मैिथलीमे दैिनक \n’मैिथली समाद’ क े र कोलकातासँ ताराका᭠त झा ᳇ारा अग᭭तसँ शुᱨ कएल जएबाक शुभ सूचना सेहो देलि᭠ह आऽ प᳒ पाठ सेहो कएलि᭠ह। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n5  \n \nफ े र ᮧभात जी अपन सं᭭मरण सुनओलि᭠ह आऽ दुनू पु᭭तकक लोपापᭅण भेल।  \n िचᮢकार सिच᭠ᮤनाथ झा ᳇ारा ᮰ी ᮧभात झा आऽ ᮰े िवᳰदत जीक ेँ  िव᳒ापितक िचᮢ ᮧदान कएल गेल, एिह िचᮢमे बैकᮕाउ᭠डमे िमिथला  िचᮢकलाक योग सेहो देल गेल \nछल। िवᳰदत जी ᮧस᳖ छलाह एिह सफल आयोजनसँ, जखन हम बधाइ देिलयि᭠ह तँ कहलि᭠ह जे मैिथली आब रोड पर आयत, कोठलीमे निह रहत। \nएिह अंकमे निचक े ताजीक नाटक  नो एंᮝी: मा ᮧिवश तेसर क᭨लोलक दोसर खेप ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। ग गेश गुंजन जीक प᳒ आऽ िव᭭मृत किव रामजी चौधरीक अᮧकािशत प᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भए रहल अिछ। \nशेष ᭭थायी ᭭तंभ यथावत अिछ।  \nअपनेक रचना आऽ ᮧितᳰᮓयाक ᮧतीᭃामे। वᳯर᳧ रचनाकार अपन रचना ह᭭तिलिखत ᱨपमे सेहो नीचाँ िलखल पता पर पठा सक ै त छिथ। \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र \n३८९, पॉक े ट-सी, से᭍टर-ए, बस᭠तक ुं ज,नव देहली-११००७०.फ ै ᭍स:०११-४१७७१७२५ \nggajendra@videha.co.in \n  ggajendra@yahoo.co.in  \n                                                                                                    २२ २२.. ..संदेश संदेश संदेश संदेश  \n१.᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो. . . . उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह \"\" \"\"निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता\"\" \"\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक ᳰदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आन᭠द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनᭅलक ेँ  पᳰढ़ रहल छिथ। \n२.᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ. . . . गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जनᭅल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकᳱ क े र उपयोग मैिथलीक हेतु कएल ई ᭭तु᭜य ᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबामे एिह ६५ वषᭅक उमᳯरमे क᳥ होइत अिछ, देवनागरी टाइप करबामे मदित \nदेनाइ स᭥पादक, \"िवदेह\" क े र सेहो दािय᭜व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा \"\" \"\"रामरंग रामरंग रामरंग रामरंग\"\" \"\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय व᭭तुसँ अवगत भेलᱟँ।...शेष सभ क ु शल अिछ। \n४.᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी, , , , सािह᭜य अकादमी सािह᭜य अकादमी सािह᭜य अकादमी सािह᭜य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािᭃक पिᮢका \"िवदेह\" क े र लेल बाधाई आऽ शुभकामना ᭭वीकार कᱨ। \n५.᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह \"\" \"\"मौन मौन मौन मौन\"\" \"\"- ᮧथम मैिथली पािᭃक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जाि न कनेक चᳰकत मुदा बेसी आ᭮लाᳰदत भेलᱟँ। कालचᮓक ेँ  पकिड़ जािह दूरदृि᳥क पᳯरचय देलᱟँ, ओिह लेल हमर \nमंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ. . . . िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषᭅ भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓाि᭠तक ᭃेᮢमे मैिथली पᮢकाᳯरताक ेँ  ᮧवेश ᳰदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पᮢकाᳯरतामे एिह ᮧकारक नव ᮧयोगक हम ᭭वागत \nकरैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताᱠमे मैिथली पिᮢक ाक ᮧकाशनमे क े  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिव᭬य कहत। ई हमर ८८ वषᭅमे ७५ वषᭅक अनुभव रहल। एतेक पैघ महान य᭄मे हमर ᮰᳍ापूणᭅ \nआᱟित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n6  \n \n८.᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलᱟँ, स᭥पूणᭅ टीम बधाईक पाᮢ अिछ। पिᮢकाक मंगल भिव᭬य हेतु हमर शुभकामना ᭭वीकार कएल जाओ। \n(c)२००८. सवाᭅिधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािᭃक) संपादक- गजे᭠ᮤ ठाक ु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहति᭠ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/आकाᭅइवक/अंᮕेजी-सं᭭क ृ त अनुवादक अिधकार एिह ई पिᮢकाक ेँ  छैक। रचनाकार \nअपन मौिलक आ’ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणᭅ उᱫरदािय᭜व लेखक गणक म᭟य छि᭠ह) ggajendra@yahoo.co.in  आᳰक ggajendra@videha.co.in  क ेँ  मेल अटैचमे᭛टक ᱨपमेँ .doc, .docx आ’ .txt \nफॉमᱷटमे पठा सक ै त छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिᭃ᳙ पᳯरचय आ’ अपन ᭭क ै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आ’ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह \n(पािᭃक) ई पिᮢकाक ेँ  देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात ᳰदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाक ेँ  ᮰ीमित ल᭯मी ठाक ु र ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथक ेँ  ई \nᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \n११ ११. . . . नाटक नाटक नाटक नाटक  \n᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ‘‘ ‘‘निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता’’ ’’    ज᭠म ज᭠म ज᭠म ज᭠म-- --१९५१ १९५१ १९५१ १९५१ ईई ईई. . . . कलकᱫामे। कलकᱫामे। कलकᱫामे। कलकᱫामे।    १९६६ १९६६ १९६६ १९६६ मे मे मे मे १५ १५ १५ १५ वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह ‘‘ ‘‘कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त’’ ’’।। ।।    १९७१ १९७१ १९७१ १९७१ ‘‘ ‘‘अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः’ ( ’ ( ’ ( ’ (किवता संकलन किवता संकलन किवता संकलन किवता संकलन) ) ) ) आऽ आऽ आऽ आऽ ‘‘ ‘‘नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन’ ( ’ ( ’ ( ’ (नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))|| ||    १९७४ १९७४ १९७४ १९७४ मे मे मे मे ‘‘ ‘‘एक एक एक एक \nछल राजा छल राजा छल राजा छल राजा’/ ’ ’/ ’ ’/ ’ ’/ ’नाटकक लेल नाटकक लेल नाटकक लेल नाटकक लेल’ ( ’ ( ’ ( ’ (नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))। । । । १९७६ १९७६ १९७६ १९७६-- --७७ ७७ ७७ ७७ ‘‘ ‘‘ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन’/ ’/ ’/ ’/    ’’ ’’रामलीला रामलीला रामलीला रामलीला’( ’( ’( ’(नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))। । । । १९७८ १९७८ १९७८ १९७८मे जनक आऽ अ᭠य एकांकᳱ। मे जनक आऽ अ᭠य एकांकᳱ। मे जनक आऽ अ᭠य एकांकᳱ। मे जनक आऽ अ᭠य एकांकᳱ। १९८१ १९८१ १९८१ १९८१ ‘‘ ‘‘अनुᱫरण अनुᱫरण अनुᱫरण अनुᱫरण’( ’( ’( ’(किवता किवता किवता किवता-- --संकलन संकलन संकलन संकलन)) ))। । । । १९८८ १९८८ १९८८ १९८८ ‘‘ ‘‘िᮧयंवदा िᮧयंवदा िᮧयंवदा िᮧयंवदा’’ ’’    (( ((नाᳯटका नाᳯटका नाᳯटका नाᳯटका)) ))। । । । १९९७ १९९७ १९९७ १९९७-- --‘‘ ‘‘रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल रवी᭠ᮤनाथक बाल-- --\nसािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य’( ’( ’( ’(अनुवाद अनुवाद अनुवाद अनुवाद)) ))। । । । १९९८ १९९८ १९९८ १९९८ ‘‘ ‘‘अनुक ृ ित अनुक ृ ित अनुक ृ ित अनुक ृ ित’’ ’’-- --    आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे अनुवाद आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे अनुवाद आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे अनुवाद आधुिनक मैिथली किवताक बंगलामे अनुवाद,, ,,    संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। १९९९ १९९९ १९९९ १९९९ ‘‘ ‘‘अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास’’ ’’। । । । २००२ २००२ २००२ २००२ ‘‘ ‘‘खाम खेयाली खाम खेयाली खाम खेयाली खाम खेयाली’’ ’’। । । । २००६ २००६ २००६ २००६मे मे मे मे ‘‘ ‘‘म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन’( ’( ’( ’(किवता संᮕह। किवता संᮕह। किवता संᮕह। किवता संᮕह। \nभाषा भाषा भाषा भाषा-- --िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोध िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोध िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोध िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोध- - --पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। पᮢ ᮧकािशत। १४ १४ १४ १४ टा पी टा पी टा पी टा पी.. ..एच एच एच एच.. ..डी डी डी डी. . . . आऽ आऽ आऽ आऽ २९ २९ २९ २९ टा एम टा एम टा एम टा एम.. ..ᳰफल ᳰफल ᳰफल ᳰफल. . . . शोध शोध शोध शोध-- --कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा, , , , सूरत सूरत सूरत सूरत, , , , ᳰद᭨ली आऽ हैदराबाद िव ᳰद᭨ली आऽ हैदराबाद िव ᳰद᭨ली आऽ हैदराबाद िव ᳰद᭨ली आऽ हैदराबाद िव.. ..िव िव िव िव.. ..मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक,, ,,    \nक े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान,, ,,    मैसूर। मैसूर। मैसूर। मैसूर।  \n    नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी : : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश     \n                                                                                                                                                                                    (( ((चाᳯर चाᳯर चाᳯर चाᳯर-- --अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक)) )) \nनाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह    ‘‘ ‘‘निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता’’ ’’    िनदेशक िनदेशक िनदेशक िनदेशक, , , , क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय भारतीय भारतीय भारतीय भारतीय भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान,, ,,    मैसूर मैसूर मैसूर मैसूर \n(( ((मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक,, ,,    जे िवगत जे िवगत जे िवगत जे िवगत २५ २५ २५ २५ वषᭅक मौन वषᭅक मौन वषᭅक मौन वषᭅक मौन    भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ’’ ’’    रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ।)) )) \nतेसर क᭨लोलक दोसर खेप तेसर क᭨लोलक दोसर खेप तेसर क᭨लोलक दोसर खेप तेसर क᭨लोलक दोसर खेप     जारी जारी जारी जारी.... .... .... ....िवदेहक एिह तेरहम अंक िवदेहक एिह तेरहम अंक िवदेहक एिह तेरहम अंक िवदेहक एिह तेरहम अंक 01 01 01 01 जुलाई जुलाई जुलाई जुलाई २००८ २००८ २००८ २००८    सँ। सँ। सँ। सँ। \n                                                                                    नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी : : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश     \n  \nतेसर क᭨लोल दोसर तेसर क᭨लोल दोसर तेसर क᭨लोल दोसर तेसर क᭨लोल दोसर    खेप खेप खेप खेप \n                                             \n[ई बात कहैत देरी जेना ‘भगदड़’ मिच जाइत अिछ  आ पुनः सब ᭍ यो क ु सᱮ पर सँ उᳯठ-उᳯठ क े  कतार मे जुᳯट जैबाक ᮧयास करैत छिथ। ᭍यो-᭍यो सबटा क ु सᱮ क ेँ  तह लगैबाक ᮧयास करैत अिछ त’ ᭍यो सबटाक ेँ  मंचक एक कात \nहँटा कए कतारक लेल जगह बनैबा मे जुᳯट जाइत अिछ....᭍यो ह᭨ला - गु᭨ला आरंभ क’ दैत छिथ। नेताजी माईक पर सँ “हे, सुनै जाउ” “शांत भ’ जाउ” आᳰद कहै छिथ, मुदा \nᱟनकर बात सभक ह᭨ला - गु᭨ला मे जेना डूिब जाइत छिन। दुनू अ नुचर नेताजीक देखा-देखी क ै क गोटे क ेँ  समझाबै - बुझाबैक ᮧयास करै छिथ, मुदा ᭍यो निह तैयार छिथ \nिहनका दुनूक बात मानै लेल। कनेक े  देर मे मंच पर सँ सब ᳰकछु हँᳯट जाइत अिछ आ पुनः एकटा कतार बिन जाइत अिछ..... पुनः ᮧ थमे दृ᭫य जकाँ कतᱟ-कतᱟ जेना संघषᭅ \nचिल रहल होइक गु᳙ ᱨप सँ। भाषणक मंच पर माᮢ तीन गोटे छिथ—ब ीच मे अिभनेता, बामा ᳰदिस वामपंथी युवा, आ अिभनेताक दिᭃण ᳰदिस बदरी बाबू.... चाᱨ मृत \nसैिनक पुनः कतारक लग ठाढ़ छिथ। माᮢ रमणी- मोहन, मिहला आ चोर छिथ मंचक बीचो-बीच, सबटा अवाक ्  भ’ कए देखैत।] \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n7  \n \n  \nमिहला      :   \n(चोर सँ) हे, अहाँ सभक एत’ ‘लेडीज’ सभक लेल अलग ‘᭍यू’ निह होइ छैक ? \nचोर        :    अलग ‘᭍यू’ ? \nरमणी-मोहन :     हँ-हँ, ᳰकयै निञ ? अहाँ कᳱ एकरा सभक संग धᲥा-मुᲥᳱ करब ? \n(मिहलाक हाथ ध’ कए) आउने—(एकटा पृथक ᭍यू बनबैत) अहाँ एत’ ठाढ़ भ’ जाउ वी.आई.पी. ᭍यू िथक ै ... जेना मंᳰदर मे निञ होइ छइ ? \nचोर        :    वी. आइ. पी.... एतᱟ ? \nवामपंथी    :     \n(भाषण मंच पर सँ उतरैत छिथ) बात त’ ई ठीक े  बजलाह।  \nअिभनेता   :      (अिधकतर फ ु तᱮ देखबैत वी.आई.पी. ᭍यू मे ठाढ़ होइत) ई त’ पृ᭝वीक मनु᭍खक लेल नव बात निहये िथक... (चोरसँ) तᱹ एिहमे आ᳟यᭅ ᳰकयै भ’ रहल छह ? \n                 \n              [तावत नेता, ᱟनक दुनू अनुचर आ वामपंथी युवा मे जेना ᭭पधाᭅ भ’ रहल होइक जे क े , वी. आई.पी. ᭍यू मे पिहने ठाढ़ हैताह। एकटा अनुचर रमणी-मोहनक ेँ  पकिड़ कए “हे ...अहाँ ओत’ कोना ठाढ़ छी”? कहैत वी. \nआई. पी. ᭍यू क े र पाछाँ आिन कए ठाढ़ क’ दैत छिथ। अिभनेता आ मिहला आपस मे गप-शप आ हँसी मजाक करै लागैत छिथ। रमणी-मोहन मूड़ी झुकौने ᭍यू क े र अंत मे ठाढ़ \nरहैत  छिथ। वामपंथी युवा छलाह अिभनेताक पाछाँ ठाढ़, ᱟनकर प ाछाँ बदरी बाबू आ एकटा अनुचर—जे बदरी बाबूक हाथ आ पीठ मे आर ाम द’ रहल छल। आ दोसर \nअनुचर ठीक क’ नेने छल- अपनिह मोने जे दोसर ᭍यू –साधारण मनु᭍ख  बाला- तकर देख-रेखक दािय᭜व तकरे पर छैक। तᱹ ओिह ᭍यू मे असंतोष आ छोट-मोट झगड़ा क ेँ  \nडाँᳯट-डपᳯट कए ठीक क’ रहल छल। आ हठात् मंच पर एिह िवशाल पᳯरवतᭅनक ᳰदिस अवाक भ’ कए देखैत चोर कोनो ᭍यू मे ठाढ़ निह रिह कए भाषण-मंचक पासे सँ दुनू \nकतार ᳰदिस देिख रहल छल।  \nयम आ पाछू-पाछू िचᮢगु᳙ ᮧवेश करैत छिथ। युवक हाथमे एकटा द ंड आ माथ पर मुक ु ट, पᳯरधेय छलिन राजकᳱय, हाव-भाव सँ दुनू कतार मे जेना एकटा \nखलबली मिच जाइत अिछ। कतेको गोटे “हे आिब गेलाह” वैह छिथ,  “हे इयैह त’ िथकाह !” आᳰद सुनल जा रहल छल। िचᮢगु᳙क हाथमे एकटा मोट पोथा छलिन जे खोिल-\nखोिल कए नाम-धाम िमला लेबाक आदित छलिन ᱟनकर। यमराज ᮧिव ᳥ भ’ कए सवᭅᮧथम साधारण मनु᭍खक कतार ᳰदिस देखैत छिथ आ जेना एक मुᱠतᭅक लेल ओत’ \nथ᭥हैत छिथ। सब ᭍यो शांत भ’ जाइत अिछ- सभक बोलती बंद—जे अ नुचर कतार क ेँ  ठीक क’ रहल छल—ओहो साधारण मनु᭍खक कतारक आगाँ ᳰदिस कतᱟ उचᲥ े  लग \nघुिसया कए ठाढ़ भ’ जाइत अिछ। यमराज पुनः आगाँ बढ़ैत छिथ त’  वी. आई. पी. कतारक पास आबै छिथ—ओत’ ठाढ़ सब गोटे ᱟनका न म᭭कार करैत छिथ। वामपंथी युवा \nअिभनेता सँ पूछैत छिथ “ई क े  िथकाह ?” उᱫर मे अिभनेता जो ᳰकछु कहैत छिथ से पूणᭅ ᱨपसँ ᭭प᳥ त’ निह होइछ मुदा दबले ᭭वरेँ बाजै छिथ “िच᭠हलᱟँ निह ?  “ईयैह त’ \nछिथ यमराज !” वामपंथी युवा घबड़ा कए एकटा लाल सलाम ठोᳰक दैत छिथ आ पुनः नम᭭कार सहो  करै लागैत छिथ। यमराज िहनकर सभक उपेᭃा करैत चोरक लग \nचिल आबै छिथ भाषण मंचक लग मे।] \n  \nयमराज      :  \n(चोर सँ) अहाँ एतय ᳰकयै छी महा᭜मन् ! (ᱟनक एिह बात पर, िवषेशतया ‘महा᭜मन् !’ एिह संबोधन सँ जेना दुनू कतार मे खलबली मिच जाइत अिछ। एतबा धᳯर जे चाᱨ म ृत सैिनक सँ ल’ कए सब ᭍यो एक \nदोसरा सँ पूछै लागैत छिथ....“महा᭜मन् ?” “महा᭜मा ᳰकयैक कहलाह ई ?” “ई स᭜ये महा᭜मा िथकाह कᳱ ?” “ई कᳱ किह रहल छिथ ? ” त’ ᭍यो-᭍यो उᱫर मे… “पता निह !” \nने जािन ᳰकयैक...। भ’ सक ै छ… आᳰद,आᳰद बाजै लागैत छिथ। पᳯरवेश जेना अशांत भ’ जाइत अिछ यमराज असंतु᳥ भ’ जाइत छिथ)  आ ! कᳱ ह᭨ला करै जाइ छी सब ? \nदेिख निह रहल छी जे िहनका सँ बात क’ रहल छी ? (ᱟनकर डाँट सुिन दुनू अनुचर ठोर पर आङुर धैने “श्-श्-श्-श् !” आᳰद कहैत सब क ेँ  चुप कराबैत अिछ। हठात् जेना \nखलबली मचल छलैक तिहना सब ᭍यो चुपचाप भ’ जाइत छिथ।) \nचोर       :    (िव᭮वल भ’ कए) महाराज ! \nयमराज    :    (चोर ᳰदिस घुरैत) ᱠँ त’ हम कᳱ किह रहल छलᱟँ ? (उᱫरक अपेᭃा छिन िचᮢगु᳙ सँ)   \nिचᮢगु᳙    :    ᮧभु, अपने िहनका सँ आगमनक कारण पूिछ रहल छ िलयिन... \nयमराज    :    (मोन पड़ैत छिन) हँ ! हम कहै छलᱟँ (चोर सँ) अहाँ एत’ ᳰकयैक ? \nचोर       :    (घबड़ाइत) निञ महाराज, हम त’ कतारे मे छलᱟँ....सब सँ पाछाँ... ओ त’ एत’ राजनीित क े र बात चिल रहल छल ... आ नेताजी लोकिन आिब गेल छलाह तᱹ.... \nयमराज   :     (आ᳟यᭅ होइत) ‘राजनीित’? ‘नेताजी’? माने ? \n                              \n(नेताजी घबड़ाबैत गला खखारैत कतार सँ बिहरा कए आगाँ आिब जाइत छिथ। पाछाँ-पाछाँ थरथरबैत दुनू अनुचर सेहो ठाड़ भ’ जाइत छिथ।)  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n8  \n \nनेता     :      (बाजबाक ᮧयास करैत छिथ साहस क’ कए मुदा गला सँ बोली निह िनकलैत छिन) जी… हम छी ‘बदरी-िवशाल’! \nचोर     :      इयैह भेला नेताजी ! \n              \n(तावत वामपंथी युवा सेहो अगुआ आबै छिथ।) आ ईहो छिथ नेताजी--- मुदा रंमे कने लाल ! \nिचᮢगु᳙  :      (मु᭭कᳱ लैत) िहनकर रंग लाल त’ ᱟनकर ? \n                             (नेताजी क ेँ  देखाबैत छिथ) \nचोर    :       ओ त’ कहैत छिथ ‘हᳯरयर’ मुदा...  \nिचᮢगु᳙ :       \n(जेना स᭜ये जानै चाहै छिथ) मुदा ? \nचोर    :       जे िन᭠दा करै छइ से कहै छइ रंग छिन  ‘कारी’! \nनेता    :       निञ, निञ....हम िब᭨क ु ल साफ छी, महाराज, िब᭨क ु ल सफ े द.... \nवामपंथी  :      (ितयᭅक दृि᳥एँ नेता क ेँ  दैखैत) ने ‘हᳯरयर’ छिथ आ निञ ‘कार’.... मुदा छिन िहनकिह सरकार ! (अंितम श᭣द पर जोर दैत छिथ नेताजी ᮓोधक अिभ᳞िᲦ क े ँ  गीिड़ जाइत छिथ) \nिचᮢगु᳙    :    बुझलᱟँ—ई छिथ नेता सरकार, अथाᭅत् ‘नायक’ आ (अिभनेता क ेँ  देखा) ई छिथ ‘अिभनेता’ अथाᭅत् ‘अिधनायक’ आओर अहाँ छी.... \nनेता       :    (वा᭍य क ेँ  समा᳙ निह होमै दैत छिथ) खलनायक ! \n                             (यमराज क ेँ  छोिड़ सभ ᭍यो हँिस दैत छिथ हँसीक धारा कम होइत बंद भ’ जाइत अिछ जखन यमराज अपन दंड उठा इशारा करैत छिथ सब शांत भ’ जाइत छिथ।) \nयमराज      :  (आवाज कम निह भेल अिछ से देिख) देिख रहल छी सब ᭍यो जुटल छी एत’—नेता सँ ल’ कए अनु-नेता धᳯर... \nचोर       :    उपनेता, छरनेता, परनेता - सब ᭍यो ! \nयमराज    :    मुदा ई निह ᭭प᳥ अिछ जे ओ सभ कतार मे ठाढ़ भ’ कए एना धᲥा-मुᲥᳱ ᳰकयै क’ रहल छिथ। \nअनुचर  1   :   \n(जा कए घᱶट पकिड़ कए पॉᳰकट-मार क ेँ  ल’ आनैत छिथ—पाछाँ-पाछाँ उचᲥा अिहना चिल आबैत अिछ)  हे हौ ! बताबह-- ᳰकयैक धᲥा-मुᲥᳱ क’ रहल छह ? \nपॉᳰकट-मार  :    हम कत’ धᲥा द’ रहल छलᱟँ, हमरे पर त’ सब ᭍यो गरजैत-बरसैत अिछ। \n              [तावत यमराज (अपन च᭫मा पिहᳯर कए) िचᮢगु᳙क खाता क ेँ  उ᭨टा-पु᭨टा कए दैखै चाहैत छिथ—अनुचर दुनू भाग- दौड़ कए कतᱟ ँ सँ एकटा ऊ ँ च टूल आिन दैत छिथ । टूल क ेँ  मंचक बाम ᳰदिस राखल जाइछ, \nतािहपर िवशालाकार रिज᳥र क ेँ  रािख कए यमराज देखब शुᱨ करै छिथ। नंदी-भृंगी अगुआ कए ᱟनक स हायताक लेल दुनू बगल ठाढ़ भ’ जाइत छिथ—अनुचर-दुनू क ेँ  पाछाँ \nᳰदिस धक े िल कए। निह त’ अनुचर ᳇य क ेँ  मोन छलैक रिज᳥र मे झाँᳰक कए देखी जे भाग मे कᳱ िलखल अिछ। म ुदा धᲥा खा कए अपन सन मुँह बनबैत पुनः नेताजीक दुनू \nᳰदिस जा कए ठाढ़ भ’ जाइत छिथ। यमराज अपन काज करै लागैत छिथ। ᱟनका कोनो ᳰदिस ᭟यान निह छिन। नंदी अपन जेब सँ एकट ा तह लगायल अथवा ‘रोल’ क ै ल \nकागज क ेँ  खोलैत छिथ आ जेना अपनिह तीनू मे एक-एक क’ कए नाम पᳰढ़ रहल छिथ एत’ उपि᭭थत लोग सभक आ भृंगी रिज᳥रक प᳖ा उ᭨टाबैत वणा ᭅनुᮓमक अनुसार ओ \nनाम खोिल कए बहार करैत छिथ—तखन यमराज ‘ᳯरकाडᭅ’ क ेँ  पढ़ै छिथ, िहनका तीनू  क ेँ  आन कोनो ᳰदिस ᭟यान निह छिन।] \n  \nिचᮢगु᳙   :     मुदा ई त’ बताऊ- ओना ओत’ कतार बना कए ठा ढ़ ᳰकयै छी ?     \nपॉᳰकट-मार :     ᱟजूर ᭭वगᭅ जाय चाहै छी.... \nउचᲥा    :    ई ! लुᲬा निहतन, मोन भेल त’ ‘चलल मुरारी ही रो बनय’.... ᭭वगᭅ जैताह...मुँह त’ देखू !      \nिचᮢगु᳙    :\n    (थ᭥हबैत) जाय ᳰदय᭠ᱟ िहनकर बात... मुदा ई बताऊ—एत’ कतारक ता᭜पयᭅ कᳱ ?  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n9  \n \nचोर       :    निञ बुझलᱟँ...कतार लगायब त’ हमर सभक आदितये बिन गेल अिछ.. \nपॉᳰकट-मार :     (उचᲥा ᳰदिस दैखबैत) आ कतार तोड़ब सेहो.... \nनेताजी    :     (जेना आब फ ु रलिन) ई सब त’ हमर सभक स᭤य समाजक िनयमे बिन गेल अिछ... धीरज धरी, अपन बेरी आबय तखने अहाँ क ेँ  सेवा भेटत...  \nअनुचर 1  :     चाहे ओ रेलक ᳯटकट हो... \nअनुचर 2  :     चाहे िबजली-पािनक िबल... \nचोर      :     कतᱟ फोन कᱨ त’ कहत “अब आप ᭍यू मᱶ हᱹ”... आ ᳰक बस बाजा बजबै लागत... \n(पॉᳰकट-मार टेिलफोनक ‘कॉल होᳲ᭨डग’  क कोनो सुर क ेँ  मुँह सँ बजा दैत छिथ।) \nिचᮢगु᳙   :     मुदा एत’ कोन सेवाक अपेᭃा छल ? \nनेताजी    :     माने ? \nचोर       :    निञ बुझिलयैक ? \nअनुचर 1   :    अहाँ बुझल ? \nअनुचर 2   :    जेना ई सब बात बुझै छिथ ! \nचोर        :   सब बात त’ निहये बुझै छी—मुदा ई पूिछ रहल छिथ, एत’ कोन ल᭙डू लेल कतार मे ठाढ़ छी अहाँ सभ ? \nिचᮢगु᳙    :    हम सैह जानै चाहै छलᱟँ... कोन बातक ᮧतीᭃा  करै छलाह ई सब गोटे ? \nचोर       :    \n(अनुचर 1 क ेँ ) अहाँ बताउ ने ᳰकयैक ठाढ़ छलᱟँ ? \nअनुचर 1   :    (तोतराबै लागै छिथ) हम..माने... \nचोर       :    (अनुचर 2 सँ) अ᭒छा त’ अहᱭ बताउ.... कथी लेल ठाढ़ छी एत’ ᭍यू मे...? \nअनुचर 2    :   सब ᭍यो ठाढ़ छिथ तँ हमᱠँ ...  \nअनुचर 1    :   हमर सभक महान नेता बदरी बाबू जखन कतार मे ठाढ़ रिह कए ᮧतीᭃा क’ सक ै  छिथ, तखन हम सब ᳰकयैक निह ? \nिचᮢगु᳙     :   \n(ᱟनक बात क ेँ  समा᳙ होमै निह द’ कए) मुदा ᮧतीᭃा कथीक छलिन ? \nचोर        :   ᳰकनकर  ᮧतीᭃा ?...सेहो किह सक ै  छी ! \nपॉᳰकट-मार  :    ई सब त’ कहै छलाह—रंभा—संभा... \nचोर       :    (हँसैत) धत् ! मेनका रंभा, उवᭅशी...(हँसैत छिथ) \nिचᮢगु᳙     :   ओ ! त’ ᮧतीᭃा करै छलᱟँ कखन दरबᲯा खुजत आ  \n                            अ᭡सरा सबटा अयतीह ? \n(हँसैत छिथ।) \nनेता       :    (ᮧितवादक ᭭वरमे) निह-निह... हम सब त’ इयैह ᮧतीᭃा क’ रहल छलᱟँ जे... \nअनुचर 1    :   .....कखन अपने लोकिन आयब... \nअनुचर 2   :    .....आ कखन ᭭वगᭅक ᳇ार खुजत....  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n10   \n \nनेता       :    आ कखन ओ घड़ी आओत जखन हम सब ᭭वगᭅ जा’ सकब ! \n               \n              \n[कहैत-कहैत मंचक पᳯरवेश ᭭वपिनल बिन गेल आ क ै कटा नृ᭜यांगना/अ᭡सरा नाचैत-गाबैत मंच पर आिब जाइत छिथ.... नृ᭜य-गीतक संगिह धीरे-धीरे अ᭠हार भ’ जाइछ।] \n                                                                                                                                                                                                                        (( ((ᮓमश ᮓमश ᮓमश ᮓमश:: ::)) )) \n    \n२२ २२.. ..शोध लेख शोध लेख शोध लेख शोध लेख    \nमायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध (( ((आँगा आँगा आँगा आँगा )) )) \nᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च/ / / / मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ/ / / / / / / /पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत/ / / / आआ आआ' ' ' ' ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी-- --धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे  \n᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 17 17 17 अग᭭त अग᭭त अग᭭त अग᭭त 1934 1934 1934 1934 ईई ईई.. ..क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम.. ..एए एए. . . . कएलाक बाद ᳰकछु ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संब᳍ रह लाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे कएलाक बाद ᳰकछु ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संब᳍ रह लाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे कएलाक बाद ᳰकछु ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संब᳍ रह लाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे कएलाक बाद ᳰकछु ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल सँ संब᳍ रह लाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे \nमैिथलीक मैिथलीक मैिथलीक मैिथलीक        ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ’ ’ ’’    िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह,, ,,पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध पछाित जा कय िहनक ᮧितभा आलोचना᭜मक िनबंध, , , , उप᭠यास आ उप᭠यास आ उप᭠यास आ उप᭠यास आ’’ ’’    कथा कथा कथा कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा मे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा मे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा मे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा, , , , आिग मोम आ आिग मोम आ आिग मोम आ आिग मोम आ’’ ’’    पाथर पाथर पाथर पाथर \nआओर च᭠ᮤ आओर च᭠ᮤ आओर च᭠ᮤ आओर च᭠ᮤ-- --िब᭠दुिब᭠दुिब᭠दुिब᭠दु-- --    िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात पाथर िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात पाथर िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात पाथर िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात पाथर , , , , मंᮢ मंᮢ मंᮢ मंᮢ-- --पुᮢ पुᮢ पुᮢ पुᮢ ,, ,,खोता आ खोता आ खोता आ खोता आ’’ ’’    िचडैिचडैिचडैिचडै        आआ आआ’’ ’’    सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े \nलोग लोग लोग लोग,, ,,    ᮧथमंᮧथमंᮧथमंᮧथमं    शैल पुᮢी च शैल पुᮢी च शैल पुᮢी च शैल पुᮢी च,, ,,मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ, , , , पुरोिहत आ पुरोिहत आ पुरोिहत आ पुरोिहत आ’’ ’’    ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी-- --धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ’’ ’’    मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ’’ ’’    एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत \nकएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृत छिथ। पिहने मायान᭠द जी कोमल पदावलीक रचना करैत छलाह कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृत छिथ। पिहने मायान᭠द जी कोमल पदावलीक रचना करैत छलाह कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृत छिथ। पिहने मायान᭠द जी कोमल पदावलीक रचना करैत छलाह कएल गेलि᭠ह। ᮰ी मायान᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृत छिथ। पिहने मायान᭠द जी कोमल पदावलीक रचना करैत छलाह ,, ,,    पाछाँ जा पाछाँ जा पाछाँ जा पाछाँ जा’’ ’’    कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह।              \n मायान᭠द िम᮰ जीक इितहास बोध  \n    ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च/ / / / मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ/ / / / / / / /पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत/ / / / आआ आआ' ' ' ' ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी-- --धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे  \n         \nपुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत \nमायान᭠दजी महाभारतक सम᭭याक समाधानमे सेहो पा᳟ा᭜य िवचारक लोकिनक अनुसरण करैत बुझना जाइत छिथ। ᮧोफ े सर वेबर पिहल बेर एिह िस᳍ांतक ेँ  लए कए आयल छलाह। ओऽ अपन िवचार \n᳞Ღ कएने छलाह जे \n८८०० प᳒क जय संिहता छल आऽ पिहने यु᳍ पवᭅ (१८ पवᭅ मे चाᳯर पवᭅ भी᭬म, ᮤोण, कणᭅ आऽ श᭨य पवᭅ) माᮢ छल। ओकर आधार ओऽ बनेने छलाह एकटा ᳣ोकक ेँ - \n अ᳥ौ᳣ोक सह᮲ािण..... अहं वेि᳑ शुको वेिᱫ सᲳयो वेिᱫ वा न व ा \n  \nसंजय, ᳞ास आऽ शुक तीनू गोटे ८८००-८८०० ᮧ᭜येक कए भारतक ᳣ो क माᮢ याᳰद कए सकल छलाह। माने भारत एतेक िवशाल छल जे ᮧ᭜ येक गोटे स᭥पूणᭅ याᳰद निह कए सकल छलाह, \nआऽ तािह दृि᳥सँ भारत किहयो \n२६४०० ᳣ोकसँ कम निह छल, जकरा ᳞ास िलखने छलाह। जय संिहता भारत आऽ महाभारत दुनूक ेँ  कहल जाइत छैक। यु᳍ पवᭅ (१८ पवᭅ मे चाᳯर पवᭅ भी᭬म, ᮤोण, कणᭅ आऽ श᭨य पवᭅ) तेना निञ पर᭭पर पुरान पवᭅ सभसँ \nजुड़ल अिछ, जे िबना पिछला पवᭅ पढ़ने अिगलाक कोनो भाँज निह लगैत छैक। इिलयडक यु᳍ १० साल धᳯर चलल छल, आऽ इिलयड माᮢ ᮝ ॉयक घेरा धᳯर सीिमत छल, मुदा महाभारत बᱟत पिहने सँ १८ ᳰदनुका यु᳍क \nकारणसँ शुᱧ होइत अिछ।भी᭬म पवᭅ छठम पवᭅ अिछ, ᮤोण पवᭅ सातम, कणᭅ पवᭅ आठम आऽ श᭨य पवᭅ नवम। तकरा बाद ९ टा पवᭅ आर अिछ। \nᳰकएक तँ क ै क बैसारीमे महाभारत क े र पाठ सुनाओल जाइत छल तािह ᳇ारे ई ᭭वाभािवक अिछ जे पुरान पाठ सभ जे भए चुकल छल क ेर फ े रसँ पुनः᭭मरण बेर-बेर कएल जाइत छल। तािहसँ ई अथᭅ िनकालब जे ई ᭃेपक अिछ , \nअनगᭅल होयत। तिहना गीता सेहो पा᳟ा᭜य िव᳇ान लोकिनक लेल ᭃेपक अिछ कारण ओऽ लोकिन भारतीय सं᭭क ृ ित, सािह᭜य आऽ कलाक अनुभव िवदेशी मानिसकतासँ करबाक कारण गलती करैत छिथ। िवदेशी िव᳇ान ई \nमानबामे क᳥ अनुभव करैत छिथ जे महाभारत ओतेक पुरान भेलाक बाद ो ओतेक वृहत् अिछ, आऽ इिलयड ओकर सोझाँ ᳰकछु निह अिछ। से एक गोट प᳒क वेबर ᳇ा रा कएल गेल िम᭝या ᳞ा᭎याक आधार पर जय संिहता क े र \nसंक᭨पना आयल। माᮢ भारत आऽ महाभारत क े र ᱨपमे एिह महाका᳞क  िवकासक ेँ  िबना कोनो कारणसँ जय संिहता, भारत आऽ महाभारत ᱨपी तीन चरणमे ᮧ᭭तुत कएल गेल। महाभारत क े र सभसँ छोट ᱨपमे सेहो \n२४६०० सँ कम ᳣ोक निह छल, आऽ जय संिहता भारत आऽ महाभारतकेँ  सि᭥मिलत ᱨपसँ कहल जाइत छल। \n  \nᳫीधन \n    (( ((अनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅते)) )) \n  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n11   \n \n \n३.उप᭠यास  \nसह᮲बाढ़िन -गजे᭠ᮤ ठाक ु र \n  \nएिह घटनाक चरचा बᱟत ᳰदन धᳯर होइत रहल। न᭠दक आदर अपन नीचाँक कमᭅचारीक बीच एिह घटनासँ बᳰढ़ गेल छलि᭠ह एिह घटनाक चरचा बᱟत ᳰदन धᳯर होइत रहल। न᭠दक आदर अपन नीचाँक कमᭅचारीक बीच एिह घटनासँ बᳰढ़ गेल छलि᭠ह एिह घटनाक चरचा बᱟत ᳰदन धᳯर होइत रहल। न᭠दक आदर अपन नीचाँक कमᭅचारीक बीच एिह घटनासँ बᳰढ़ गेल छलि᭠ह एिह घटनाक चरचा बᱟत ᳰदन धᳯर होइत रहल। न᭠दक आदर अपन नीचाँक कमᭅचारीक बीच एिह घटनासँ बᳰढ़ गेल छलि᭠ह, , , , मुदा आब ᳯठक े दार आऽ अिभय᭠ता लोकिनक बीच न᭠द रावण बिन गेल छलाह। मुदा आब ᳯठक े दार आऽ अिभय᭠ता लोकिनक बीच न᭠द रावण बिन गेल छलाह। मुदा आब ᳯठक े दार आऽ अिभय᭠ता लोकिनक बीच न᭠द रावण बिन गेल छलाह। मुदा आब ᳯठक े दार आऽ अिभय᭠ता लोकिनक बीच न᭠द रावण बिन गेल छलाह। \nसभ टा चीज ठीक सभ टा चीज ठीक सभ टा चीज ठीक सभ टा चीज ठीक-- --ठाक चिल रहल छल। न᭠दक बᲬा सभ गिणत आऽ िव᭄ानक ठाक चिल रहल छल। न᭠दक बᲬा सभ गिणत आऽ िव᭄ानक ठाक चिल रहल छल। न᭠दक बᲬा सभ गिणत आऽ िव᭄ानक ठाक चिल रहल छल। न᭠दक बᲬा सभ गिणत आऽ िव᭄ानक अंकगिणती य ᮧ᳤ सभ जनबरीसँ माचᭅ धᳯर बना लैत छलि᭠ह। मुदा घरक सभ काज ᳰकएक तँ न᭠द ᭭वयं कए लैत छलाह अंकगिणतीय ᮧ᳤ सभ जनबरीसँ माचᭅ धᳯर बना लैत छलि᭠ह। मुदा घरक सभ काज ᳰकएक तँ न᭠द ᭭वयं कए लैत छलाह अंकगिणतीय ᮧ᳤ सभ जनबरीसँ माचᭅ धᳯर बना लैत छलि᭠ह। मुदा घरक सभ काज ᳰकएक तँ न᭠द ᭭वयं कए लैत छलाह अंकगिणतीय ᮧ᳤ सभ जनबरीसँ माचᭅ धᳯर बना लैत छलि᭠ह। मुदा घरक सभ काज ᳰकएक तँ न᭠द ᭭वयं कए लैत छलाह, , , , न᭠दक बᲬा सभ ᭭क ू ल न᭠दक बᲬा सभ ᭭क ू ल न᭠दक बᲬा सभ ᭭क ू ल न᭠दक बᲬा सभ ᭭क ू ल \nगेनाइ आऽ घर अएनाइक अितᳯर᭍ᱫ बाहरी दुिनयासँ अनिभ᭄ छलाह। कतओ घुमए जािथ तँ न᭠दक संगेगेनाइ आऽ घर अएनाइक अितᳯर᭍ᱫ बाहरी दुिनयासँ अनिभ᭄ छलाह। कतओ घुमए जािथ तँ न᭠दक संगेगेनाइ आऽ घर अएनाइक अितᳯर᭍ᱫ बाहरी दुिनयासँ अनिभ᭄ छलाह। कतओ घुमए जािथ तँ न᭠दक संगेगेनाइ आऽ घर अएनाइक अितᳯर᭍ᱫ बाहरी दुिनयासँ अनिभ᭄ छलाह। कतओ घुमए जािथ तँ न᭠दक संगे, , , , एक तरहेँ बुझू जे न᭠दक बᲬा सभक ᳞ि᭍ᱫ᭜व एक तरहेँ बुझू जे न᭠दक बᲬा सभक ᳞ि᭍ᱫ᭜व एक तरहेँ बुझू जे न᭠दक बᲬा सभक ᳞ि᭍ᱫ᭜व एक तरहेँ बुझू जे न᭠दक बᲬा सभक ᳞ि᭍ᱫ᭜व    एकटा िविभ᳖ ᮧकारसँ िनᳶमत भए रहल छलि᭠ह। निञ तँ कोनो दो᭭त एकटा िविभ᳖ ᮧकारसँ िनᳶमत भए रहल छलि᭠ह। निञ तँ कोनो दो᭭त एकटा िविभ᳖ ᮧकारसँ िनᳶमत भए रहल छलि᭠ह। निञ तँ कोनो दो᭭त एकटा िविभ᳖ ᮧकारसँ िनᳶमत भए रहल छलि᭠ह। निञ तँ कोनो दो᭭त-- --\nमहीम महीम महीम महीम, , , , निञ तँ कोनो दो᭭तक घर अएनाइ निञ तँ कोनो दो᭭तक घर अएनाइ निञ तँ कोनो दो᭭तक घर अएनाइ निञ तँ कोनो दो᭭तक घर अएनाइ-- --गेनाइ। ओिह समयमे मीिडअम वेभक एकटा जापानी ᮝांिज᭭टर न᭠दक घरमे छलि᭠ह गेनाइ। ओिह समयमे मीिडअम वेभक एकटा जापानी ᮝांिज᭭टर न ᭠दक घरमे छलि᭠ह गेनाइ। ओिह समयमे मीिडअम वेभक एकटा जापानी ᮝांिज᭭टर न ᭠दक घरमे छलि᭠ह गेनाइ। ओिह समयमे मीिडअम वेभक एकटा जापानी ᮝांिज᭭टर न ᭠दक घरमे छलि᭠ह, , , , वैह मनोरंजनक एकमाᮢ साधन छल। ᱟनकर बᲬा सभ एकरा रेिड यो कहैत जाइ छलाह वैह मनोरंजनक एकमाᮢ साधन छल। ᱟनकर बᲬा सभ एकरा रेिडयो  कहैत जाइ छलाह वैह मनोरंजनक एकमाᮢ साधन छल। ᱟनकर बᲬा सभ एकरा रेिडयो  कहैत जाइ छलाह वैह मनोरंजनक एकमाᮢ साधन छल। ᱟनकर बᲬा सभ एकरा रेिडयो  कहैत जाइ छलाह,, ,,    आऽ आऽ आऽ आऽ \nन᭠द बुझबैत न᭠द बुझबैत न᭠द बुझबैत न᭠द बुझबैत    छलिख᭠ह जे रेिडयो ब᲻ पैघ होइत अिछ छलिख᭠ह जे रेिडयो ब᲻ पैघ होइत अिछ छलिख᭠ह जे रेिडयो ब᲻ पैघ होइत अिछ छलिख᭠ह जे रेिडयो ब᲻ पैघ होइत अिछ, , , , ᮝांिज᭭टर आकारमे छोट होइत अिछ। न᭠द जखन नोकरी शुᱨ क एने रहिथ तँ बुश क᭥पनीक एकटा रेिडयो गाम लए गेल छलाह।  सौ ँसे टोलबै᭦याक भी ᮝांिज᭭टर आकारमे छोट होइत अिछ। न᭠द जखन नोकरी शुᱨ कएन े रहिथ तँ बुश क᭥पनीक एकटा रेिडयो गाम लए गेल छलाह। स ौँसे टोलबै᭦याक भी ᮝांिज᭭टर आकारमे छोट होइत अिछ। न᭠द जखन नोकरी शुᱨ कएन े रहिथ तँ बुश क᭥पनीक एकटा रेिडयो गाम लए गेल छलाह। स ौँसे टोलबै᭦याक भी ᮝांिज᭭टर आकारमे छोट होइत अिछ। न᭠द जखन नोकरी शुᱨ कएन े रहिथ तँ बुश क᭥पनीक एकटा रेिडयो गाम लए गेल छलाह। स ौँसे टोलबै᭦याक भीड़ जुिम गेल छल ड़ जुिम गेल छल ड़ जुिम गेल छल ड़ जुिम गेल छल \nरेिडयो सुनबाक लेल। ओऽ जापानी मीिडअम वेभ रेिडयो मझोल ा आकारक बैटरीसँ चलैत छल रेिडयो सुनबाक लेल। ओऽ जापानी मीिडअम वेभ रेिडयो मझोल ा आकारक बैटरीसँ चलैत छल रेिडयो सुनबाक लेल। ओऽ जापानी मीिडअम वेभ रेिडयो मझोल ा आकारक बैटरीसँ चलैत छल रेिडयो सुनबाक लेल। ओऽ जापानी मीिडअम वेभ रेिडयो मझोल ा आकारक बैटरीसँ चलैत छल, , , , खूखू खूखूब बैटरी खाइत छल ई ᮝांिज᭭टर। बैटरी ᮧायशः मिहनाक दस ितिथ धᳯर चलैत छल। बैटरी एक मिहनामे एक बेर अबैत छल ब बैटरी खाइत छल ई ᮝांिज᭭टर। बैटरी ᮧायशः मिहनाक दस ितिथ धᳯर चलैत छल। बैटरी एक मिहनामे एक बेर अबैत छल ब बैटरी खाइत छल ई ᮝांिज᭭टर। बैटरी ᮧायशः मिहनाक दस ितिथ धᳯर चलैत छल। बैटरी एक मिहनामे एक बेर अबैत छल ब बैटरी खाइत छल ई ᮝांिज᭭टर। बैटरी ᮧायशः मिहनाक दस ितिथ धᳯर चलैत छल। बैटरी एक मिहनामे एक बेर अबैत छल, , , , \nमिहनबारी ᳰकरानाक व᭭तुजातक संग। से न᭠दक बᲬा लोकिनक मनोरंजनक ओऽ साधन मिहनामे बीस ᳰदन काज निह करैत छल मिहनबारी ᳰकरानाक व᭭तुजातक संग। से न᭠दक बᲬा लोकिनक मनोरंजनक ओऽ साधन मिहनामे बीस ᳰदन काज निह करैत छल मिहनबारी ᳰकरानाक व᭭तुजातक संग। से न᭠दक बᲬा लोकिनक मनोरंजनक ओऽ साधन मिहनामे बीस ᳰदन काज निह करैत छल मिहनबारी ᳰकरानाक व᭭तुजातक संग। से न᭠दक बᲬा लोकिनक मनोरंजनक ओऽ साधन मिहनामे बीस ᳰदन काज निह करैत छल, , , , आऽ तािह लेल बᲬा सभ पलंगक दुनू कात दू टा गोल आऽ तािह लेल बᲬा सभ पलंगक दुनू कात दू टा गोल आऽ तािह लेल बᲬा सभ पलंगक दुनू कात दू टा गोल आऽ तािह लेल बᲬा सभ पलंगक दुनू कात दू टा गोल पो᭭ट बन बैत छलाह। ई गोल पो᭭ट पो᭭ट बनबैत छलाह। ई गोल पो᭭ट पो᭭ट बनबैत छलाह। ई गोल पो᭭ट पो᭭ट बनबैत छलाह। ई गोल पो᭭ट \n᭡लाि᭭टकक एक ᭡लाि᭭टकक एक ᭡लाि᭭टकक एक ᭡लाि᭭टकक एक-- --दोसरामे जुड़य बला खेल सामᮕीसँ बनैत छल दोसरामे जुड़य बला खेल सामᮕीसँ बनैत छल दोसरामे जुड़य बला खेल सामᮕीसँ बनैत छल दोसरामे जुड़य बला खेल सामᮕीसँ बनैत छल, , , , ई खेल सामᮕी पता निह कतेक ᳰदनसँ घरमे पड़ल छल ई खेल सामᮕी पता निह कतेक ᳰदनसँ घरमे पड़ल छल ई खेल सामᮕी पता निह कतेक ᳰदनसँ घरमे पड़ल छल ई खेल सामᮕी पता निह कतेक ᳰदनसँ घरमे पड़ल छल, , , , ᮧायः गंगा िᮩज कॉलोनीमे ᭍यो गोटे देने छलिख᭠ह। न᭠दक दुनू बेटा दुनू ᳰदिश ककबाक ि᭭टकसँ खेलाइत ᮧायः गंगा िᮩज कॉलोनीमे ᭍यो गोटे देने छलिख᭠ह। न᭠दक दुनू बेटा दुनू ᳰदिश ककबाक ि᭭टकसँ खेलाइत ᮧायः गंगा िᮩज कॉलोनीमे ᭍यो गोटे देने छलिख᭠ह। न᭠दक दुनू बेटा दुनू ᳰदिश ककबाक ि᭭टकसँ खेलाइत ᮧायः गंगा िᮩज कॉलोनीमे ᭍यो गोटे देने छलिख᭠ह। न᭠दक दुनू बेटा दुनू ᳰदिश ककबाक ि᭭टकसँ खेलाइत \nछलाह। ए बी सी डी क कचकाराक खेछलाह। ए बी सी डी क कचकाराक खेछलाह। ए बी सी डी क कचकाराक खेछलाह। ए बी सी डी क कचकाराक खेल सामᮕी बॉल बनैत छल। ख ेलक िनअम सेहो िभ᳖ छल। माᮢ एक शॉटमे एक गोल पो᭭टसँ दोस र गोल पो᭭टमे गोल करए पड़ैत छल। एिह तरहक क ै कटा ल सामᮕी बॉल बनैत छल। खेलक िनअम सेहो िभ᳖ छल। माᮢ एक शॉटमे एक गोल पो᭭टसँ दोसर गोल पो᭭टमे गोल करए पड़ैत छल।  एिह तरहक क ै कटा ल सामᮕी बॉल बनैत छल। खेलक िनअम सेहो िभ᳖ छल। माᮢ एक शॉटमे एक गोल पो᭭टसँ दोसर गोल पो᭭टमे गोल करए पड़ैत छल।  एिह तरहक क ै कटा ल सामᮕी बॉल बनैत छल। खेलक िनअम सेहो िभ᳖ छल। माᮢ एक शॉटमे एक गोल पो᭭टसँ दोसर गोल पो᭭टमे गोल करए पड़ैत छल।  एिह तरहक क ै कटा नूतन ᮓᳱड़ाक जनक छलाह  नूतन ᮓᳱड़ाक जनक छलाह  नूतन ᮓᳱड़ाक जनक छलाह  नूतन ᮓᳱड़ाक जनक छलाह \nन᭠दक दुनू पुᮢ। न᭠दक दुनू पुᮢ। न᭠दक दुनू पुᮢ। न᭠दक दुनू पुᮢ। \nन᭠द सामा᭠य जीवन ᳞तीत कए रहल छलाह न᭠द सामा᭠य जीवन ᳞तीत कए रहल छलाह न᭠द सामा᭠य जीवन ᳞तीत कए रहल छलाह न᭠द सामा᭠य जीवन ᳞तीत कए रहल छलाह, , , , मुदा गंगा पुलक कोनो चरचा ᱟनकर अ᭠तरमनमे ᱟिलमािल मुदा गंगा पुलक कोनो चरचा ᱟनकर अ᭠तरमनमे ᱟिलमािल मुदा गंगा पुलक कोनो चरचा ᱟनकर अ᭠तरमनमे ᱟिलमािल मुदा गंगा पुलक कोनो चरचा ᱟनकर अ᭠तरमनमे ᱟिलमािल शुᱨ कए दैत छलि᭠ह। शुᱨ कए दैत छलि᭠ह। शुᱨ कए दैत छलि᭠ह। शुᱨ कए दैत छलि᭠ह।  \n  \n(अनुवतᭅते) \n४४ ४४.. ..महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞     \n    महाभारत महाभारत महाभारत महाभारत –– ––गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र(( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))                                        ------ ------ ------ ------    \n५.उ᳒ोग पवᭅ \nकरए लगलाह पांडव यु᳍क तैयारी िवराट ᮤुपदक संग पािब \nलगाए क ु ᱧᭃेᮢ लग पांडव ᱧकलाह िशिवर पसाᳯर। \nदुयᲃधनक ेँ  जखन लागल खबᳯर ओहो कएलक तैयारी, \nसंदेश पठाओल राजा सभक ेँ  कौरव पांडव तखन, \nअपन पᭃमे करबा लेल यु᳍ शुᱧ होएत जखन। \nक ु ᱧᭃेᮢक ᭭थलीमे सभटा जुटान लागल होए शुᱨ, \nयादव गणक ेँ  पᭃ करबा लए दुयᲃधन ᳇ारका गेल ᭭वयं। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n12   \n \nपᱟँिच दुयᲃधन गेल देखल क ॄ ᭬ण छलाह सुतल ओतए, \nअजुᭅन सेहो पᱟँचल पैर ᳰदिश बैिस गेल ओऽ ओतए। \nक ृ ᭬ण जखन उᳯठ देखल अजुᭅन छल ओतए, \nकᱠ व᭜स कᳱ चाही अहाँ आयल छी एतए। \nयु᳍मे संग अहाँक हमरा चाही हे नारायण, \nअजुᭅनक ेँ  बिजते दुयᲃधन टोकल अएलᱟँ पिहने एतए। \nक ृ ᭬ण कहल हम शᳫ निह उठाएब यु᳍मे, \nनारायणी सेना चाही वा हमरा करब अँह पᭃमे। \nदुयᲃधन नारायणी सेना चुिन भेल संतु᳥ ऒऽ, \nअजुᭅनक ेँ  नारायण भेटल छल ᮧफ ु ि᭨लत सेहो। \nपांडव मामा छलाह श᭨य माᮤीक भाइ जे, \nआिब रहल यु᳍क लेल दुयᲃधन सुिन गेल ओतए। \nर᭭तामे ᳞व᭭था-बात कएल तेहन छल, \nश᭨य कहल अिछ मोन पुर᭭क ृ त करी काज जकर। \nदुयᲃधन भेख बना जाए रहल छल ओतए, \nᮧकट भए माँगल यु᳍मे होऊ साहा᭦य हमर, \nएिह सभ ᳞व᭭थाक छी हमही िनमाᭅण कएल। \nश᭨य दए ᭭वि᭭त पᱟँचलाह जखन क ु ᱧᭃेᮢ, \nयुिधि᳧र सुनू छल भेल हमरा संग अतए। \nकौरवक पᭃमे यु᳍ करबा लए वचन ब᳍, \nकᱠ कोन िवध होए साहा᭦य अहाँक ᭪᭜स। \nयुिधि᳧र कहल बनू सारथी कणᭅक आऽ कᱨ ᭅ , \nहतो᭜सािहत कणᭅक ेँ  गुणगान गािब पांडवक। \nश᭨य कौरवक िशिवर ᳰदिश चललाह तखन, \nयु᳍ सि᳖कट अिछ क ृ ᭬ण अएलाह जािन सेहो, \nएतए सुनल ᮤुपदक पुरिहत गेल छल धृतरा᳦ लग। \nसंिधक ᮧ᭭ताव पर देलक ᭍यो निह टेर ओतए, \nदुयᲃधन कहल रा᭔य छोड़ू सुइयाक नोक देखने छी?  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n13   \n \nनिह भेटत पृ᭝वी ओतबो रा᭔यक तँ छोड़ू बात ई। \nयुिधि᳧र कहल ᮰ीक ृ ᭬णक ेँ  आध रा᭔य छोड़ैत छी, \nजाऊ क ृ ᭬ण पाँच गाम दुयᲃधन देत जौँ राखू ई ᮧ᭭ताव, \nओतबिहमे करब हम सभ भाँय मायक संग िनवाᭅह। \nसा᭜यकᳱक संग क ृ ᭬ण हि᭭तनापुरक लेल चलला जखन, \nᮤौपदी कहलि᭠ह देखू क े श फ ु जले अिछ ओिहना धᳯर एखन, \nकािन कहल सँिध होयत यु᳍ िबन खुजले रहत वेणी तखन। \n  \nक ृ ᭬ण कहल मानत निह सँिधक गप कखनᱟ दुयᲃधन, \nयु᳍ अिछ अिनवायᭅ मनोरथ पूणᭅ होयत ᮤौपदीक अहँक। \n  \nक ृ ᭬ण जखन गेलाह हि᭭तनापुर सभ ᮧस᳖ छल, \nधृतरा᳦, दुःशासन-दुयᲃधनक संग ᭭वागत कएल। \nमुदा क ृ ᭬ण ओतए निह ठहᳯर दीदी क ु ᭠तीक लग गेलाह, \nिवदुरक गृहमे छलीह ओतए गप िव᭭तृत भेल आब। \nकहल क ु ᭠ती दीदी जाऽ कए कणᭅक ेँ  पᳯरचए ᳰदअ, \nआिब जाएत ᮪ातृ-पा᭛डव लग स᭜य ओऽ जािन कए। \n  \nदोसर ᳰदन सभामे पᱟँचलाह क ृ ᭬ण छल ओतए मुदा, \nदुयᲃधन िवचारल बाि᭠ह राखब क ृ ᭬णक ेँ  अएताह जौँ। \nभी᭬म धृतरा᳥ ᮤोण क ृ प कणᭅ शक ु िन दुःशासन ओतए, \nक ृ ᭬ण कहल शक ु िनक चौपड़ दुयᲃधनक ᳰदिशसँ फ े कब, \nअ᭠यायपूणᭅ छल ओिहना ᮤौपदीक अपमान छल करब। \nिवराट पर आᮓमण पा᭛डवक ेँ  सतेबाक उपᮓम बनल, \nआध रा᭔य जौँ दए दी तखनो शाि᭠तसँ रिह सक ै छ सभ। \nसभ कएल ᭭वागत एकर दुयᲃधन मुदा ᮓोिधत बनल, \nक ृ ᭬णक ेँ  ब᭠हबाक आ᭄ा देलक भी᭬म तमसयलाह बड़। \nतेज क ृ ᭬णक मुखक देिख कौरव भयसँ छल िसहरल।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n14   \n \nदुयᲃधन कहल िपता ᭔ये᳧ हमर अंध छलाह से रा᭔य निह भेटलि᭠ह, \nᱟनक पुᮢ ᭔ये᳧ हम से अिधकार हि᭭तनापुर पर अिछ सुनलᱟँ। \nपा᭛डव अ᭠यायसँ लए रा᭔य करए छिथ तै᭦यारी यु᳍क, \nक ृ ᭬ण अिछ पाछाँ ओकर हम तँ रᭃा रा᭔यक करए छी। \nक ृ ᭬ण कहलि᭠ह तखन पाँच गाम ᳰदअ करबाऽ लए िनवाᭅह, \nमुदा दुयᲃधन कहल रा᭔यक भाग निह होएत गए आब। \nक ृ ᭬ण बािज जे हे दुयᲃधन मदा᭠ध छी बनल अहाँ, \nपा᭛डवक शि᭍ᱫक सोझाँ नाश िनि᳟त बुझू अहाँक। \n  \nक ु ᭠ती बादमे गेलीह कणᭅक ेँ  कहल दुवाᭅसाक मंᮢ भेटल, \nपढ़ल सूयᭅक ेँ  ᭭मरण कए पुᮢ हमर भेलᱟँ अहाँ तखन। \nᮧणाम कएल माताक ेँ  कणᭅ तखन बजलीह सुनू ई, \n᭔ये᳧ पा᭛डव छी अहाँ रा᭔य युिधि᳧र देत अहीक ेँ । \nजखन निह मानल कणᭅ क ु ᭠ती पुछल मातृऋणसँ, \nउबड़ब कोना कणᭅ बाजल हे माता तखन सुनू ई। \nअजुᭅनक ेँ  छोिड़ चाᱨ पा᭛डवसँ निह लड़ब पूणᭅ शि᭍ᱫयेँ, \nअजुᭅनक ेँ  मारब तखन बनब पुᮢ अहीक ेँ । \nवा मरब हम पुᮢ तैयो पाँच टा रहबे करत, \nई ᮧित᭄ा हम करए छी माता क ु ᭠ती अएलीह घुᳯर। \n  \nक ृ ᭬ण आिब घुᳯर पᱟँिच िशिवर पा᭛डवक जखन, \nपा᭛डव यु᳍क कएल ᮧᳰᮓया शुᱨ ओतए तखन। \nसात अᭃौिहणी सेना घोड़ा, रथ, हाथी, सैिनकक, \nअजुᭅन भीम साि᭜यᳰक धृ᳥᳒ु᳜ ᮤुपद िवराट लग। \nकौरव सेहो एगारह अᭃौिहणी सेना क ृ पाचायᭅ श᭨य भूᳯर᮰वा, \nभी᭬म ᮤोण कणᭅ अ᳡᭜थामा जयᮤथ क ृ तवमाᭅ भगदᱫ छल। \nधृ᳥᳒ु᳜ सेनापित पा᭛डवक भी᭬म कौरवक बनल, \nकणᭅ शᳫ निह उठेबाक कएल ᮧित᭄ा  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n15   \n \nभी᭬म यावत यु᳍ᭃेᮢमे रहताह गए। \nभी᭬म कहल मारब निह पा᭛डवक ेँ  एकोटा, \nसेनाक संहार करब यथा संभव होएत। \n  \n᭣यास धृतरा᳦क लग गेलाह कहल ᭣यासजी सुनू, \nअंध᭜व भेल वर हमर क ु ल संहार देखब निह ᳰकएक। \nमुदा वीरक गाथा सुनबाक अिछ इ᭒छा बᱟत, \n᭣यास देल योगसँ ᳰद᳞दृि᳥ संजयक ेँ  कहल, \nबैसले-बैसल देिख संजय वणᭅन करताह यु᳍क, \nबािज ई ᭣यास िबदा भए गेलाह ओतएसँ। \n  \n६. भी᭬म पवᭅ \n    (अनुवतᭅते)  \n५५ ५५कथा  \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र-  \nबैसाखी बैसाखी बैसाखी बैसाखी    \n““ ““गरमी ताितलक छुᲵीक गरमी ताितलक छुᲵीक गरमी ताितलक छुᲵीक गरमी ताितलक छुᲵीक बाद कॉलेज किहया खुजतैक बाद कॉलेज किहया खुजतैक बाद कॉलेज किहया खुजतैक बाद कॉलेज किहया खुजतैक”” ””। एकटा िव᳒ाथᱮ कॉलेजक एकटा कमᭅचारीक ेँ  पुछने छलाह। । एकटा िव᳒ाथᱮ कॉलेजक एकटा कमᭅचारीक ेँ  पुछने छलाह। । एकटा िव᳒ाथᱮ कॉलेजक एकटा कमᭅचारीक ेँ  पुछने छलाह। । एकटा िव᳒ाथᱮ कॉलेजक एकटा कमᭅचारीक ेँ  पुछने छलाह।    \n““ ““हमरा कपार पर िलखल छैक आᳰक नोᳯटस बोडᭅ पर जाऽ कए देखबैक हमरा कपार पर िलखल छैक आᳰक नोᳯटस बोडᭅ पर जाऽ कए देखबैकहमरा कपार पर िलखल छैक आᳰक नोᳯटस बोडᭅ पर जाऽ कए देखबैकहमरा कपार पर िलखल छैक आᳰक नोᳯटस बोडᭅ पर जाऽ कए देखबैक”” ””। ओल सनक बोल बाजल ओऽ कमᭅचारी जकर नाम गुणदेव छल। । ओल सनक बोल बाजल ओऽ कमᭅचारी जकर नाम गुणदेव छल। । ओल सनक बोल बाजल ओऽ कमᭅचारी जकर नाम गुणदेव छल। । ओल सनक बोल बाजल ओऽ कमᭅचारी जकर नाम गुणदेव छल।    \n““ ““ओहो गुणदेबा भय᭑करे छल। एडिमशन ᭍लक ᭅ  छल ओहो गुणदेबा भय᭑करे छल। एडिमशन ᭍लक ᭅ  छल ओहो गुणदेबा भय᭑करे छल। एडिमशन ᭍लक ᭅ  छल ओहो गुणदेबा भय᭑करे छल। एडिमशन ᭍लक ᭅ  छल, , , , तािह ᳇ारे चलतीमे छल तािह ᳇ारे चलतीमे छल तािह ᳇ारे चलतीमे छल तािह ᳇ारे चलतीमे छल”” ””।। ।।    \n““ ““निञ निञ निञ निञ यौ। चपरासी छल। एडिमशन ᭍लक ᭅ  तँ मुँहदु᭣बर छल आऽ तािह ᳇ारे सभ ओकरे एडिमशन ᭍लक ᭅ  बुझैत छलाह यौ। चपरासी छल। एडिमशन ᭍लक ᭅ  तँ मुँहदु᭣बर छल आऽ तािह ᳇ारे सभ ओकरे एडिमशन ᭍लक ᭅ  बुझैत छलाह यौ। चपरासी छल। एडिमशन ᭍लक ᭅ  तँ मुँहदु᭣बर छल आऽ तािह ᳇ारे सभ ओकरे एडिमशन ᭍लक ᭅ  बुझैत छलाह यौ। चपरासी छल। एडिमशन ᭍लक ᭅ  तँ मुँहदु᭣बर छल आऽ तािह ᳇ारे सभ ओकरे एडिमशन ᭍लक ᭅ  बुझैत छलाह”” ””।। ।।    \nरतीश आऽ फ ू लक बीचमे ई वाᱫाᭅलाप चिल रहल छल। बᱟत ᳰदनका बाद दुनू गोटेक ेँ  एक दोसरासँ भेँट भेल छलि᭠ह। ᭭क ू ल आऽ कॉलेजमे संगेरतीश आऽ फ ू लक बीचमे ई वाᱫाᭅलाप चिल रहल छल। बᱟत ᳰदनका बाद दुनू गोटेक ेँ  एक दोसरासँ भेँट भेल छलि᭠ह। ᭭क ू ल आऽ कॉलेजमे संगेरतीश आऽ फ ू लक बीचमे ई वाᱫाᭅलाप चिल रहल छल। बᱟत ᳰदनका बाद दुनू गोटेक ेँ  एक दोसरासँ भेँट भेल छलि᭠ह। ᭭क ू ल आऽ कॉलेजमे संगेरतीश आऽ फ ू लक बीचमे ई वाᱫाᭅलाप चिल रहल छल। बᱟत ᳰदनका बाद दुनू गोटेक ेँ  एक दोसरासँ भेँट भेल छलि᭠ह। ᭭क ू ल आऽ कॉलेजमे संगे-- --संग दुनू गोटे पढ़ने छलाह। मुदा तकरा बा संग दुनू गोटे पढ़ने छलाह। मुदा तकरा बा संग दुनू गोटे पढ़ने छलाह। मुदा तकरा बा संग दुनू गोटे पढ़ने छलाह। मुदा तकरा बाद सालक साल बीित  गेल छल द सालक साल बीित गेल छल द सालक साल बीित गेल छल द सालक साल बीित गेल छल, , , , आऽ आइ आऽ आइ आऽ आइ आऽ आइ \nच᭠ᮤधारी िमिथला कॉलेजमे अपन च᭠ᮤधारी िमिथला कॉलेजमे अपन च᭠ᮤधारी िमिथला कॉलेजमे अपन च᭠ᮤधारी िमिथला कॉलेजमे अपन-- --अपन बेटाक ेँ  अिभयाि᭠ᮢकᳱक ᮧवेश परीᭃा ᳰदअएबाक लेल दुनू गोटे आयल छलाह आᳰक अनायासिह एक अपन बेटाक ेँ  अिभयाि᭠ᮢकᳱक ᮧवेश परीᭃा ᳰदअएबाक लेल दुनू गोटे आयल छलाह आᳰक अनायासिह एक अपन बेटाक ेँ  अिभयाि᭠ᮢकᳱक ᮧवेश परीᭃा ᳰदअएबाक लेल दुनू गोटे आयल छलाह आᳰक अनायासिह एक अपन बेटाक ेँ  अिभयाि᭠ᮢकᳱक ᮧवेश परीᭃा ᳰदअएबाक लेल दुनू गोटे आयल छलाह आᳰक अनायासिह एक-- --दोसरासँ भेँट भए गेलि᭠ह। दुनू गोटेक बालक परीᭃा हॉलमे रहिथ से दुनू  गोटेक दोसरासँ भेँट भए गेलि᭠ह। दुनू गोटेक बालक परीᭃा हॉलमे रहिथ से दुनू  गोटेक दोसरासँ भेँट भए गेलि᭠ह। दुनू गोटेक बालक परीᭃा हॉलमे रहिथ से दुनू  गोटेक दोसरासँ भेँट भए गेलि᭠ह। दुनू गोटेक बालक परीᭃा हॉलमे रहिथ से दुनू  गोटेक \nलग गप करबाक लेल तीन घ᭛टा समय छलि᭠ह लग गप करबाक लेल तीन घ᭛टा समय छलि᭠ह लग गप करबाक लेल तीन घ᭛टा समय छलि᭠ह लग गप करबाक लेल तीन घ᭛टा समय छलि᭠ह।। ।।    \n        \nकरची कलमसँ िलखना िलखैत करची कलमसँ िलखना िलखैत करची कलमसँ िलखना िलखैत करची कलमसँ िलखना िलखैत-- --िलखैत रतीश आऽ फ ू ल दुनू गोटेक अᭃर सु᭠दर भए गेल छलि᭠ह। रोशनाइक गोटीक ेँ  गरम पािनमे दए दवातमे दए ओिहमे करची कलम डुबा कए िलख ना िलखैत रतीश आऽ फ ू ल दुनू गोटेक अᭃर सु᭠दर भए गेल छलि᭠ह। रोशनाइक गोटीक ेँ  गरम पािनमे दए दवातमे दए ओिहमे करची कलम डुबा कए िलख ना िलखैत रतीश आऽ फ ू ल दुनू गोटेक अᭃर सु᭠दर भए गेल छलि᭠ह। रोशनाइक गोटीक ेँ  गरम पािनमे दए दवातमे दए ओिहमे करची कलम डुबा कए िलख ना िलखैत रतीश आऽ फ ू ल दुनू गोटेक अᭃर सु᭠दर भए गेल छलि᭠ह। रोशनाइक गोटीक ेँ  गरम पािनमे दए दवातमे दए ओिहमे करची कलम डुबा कए िलख ना    िलखैत छलाह दुनू गोटा। अपन िलखैत छलाह दुनू गोटा। अपन िलखैत छलाह दुनू गोटा। अपन िलखैत छलाह दुनू गोटा। अपन-- --अपन अपन अपन अपन \nगामसँ क े जरीबाल हाइ ᭭क ू ल पᱟँचैत ᭓लाह दुनू गोटे। िव᭄ानक ᮧायोिगक गामसँ क े जरीबाल हाइ ᭭क ू ल पᱟँचैत ᭓लाह दुनू गोटे। िव᭄ानक ᮧायोिगक गामसँ क े जरीबाल हाइ ᭭क ू ल पᱟँचैत ᭓लाह दुनू गोटे। िव᭄ानक ᮧायोिगक गामसँ क े जरीबाल हाइ ᭭क ू ल पᱟँचैत ᭓लाह दुनू गोटे। िव᭄ानक ᮧायोिगक कᭃाक कॉपी रतीशक सेहो साफ आऽ ᭭प᳥ होइत छलि᭠ह कᭃाक कॉपी रतीशक सेहो साफ आऽ ᭭प᳥ होइत छलि᭠ह कᭃाक कॉपी रतीशक सेहो साफ आऽ ᭭प᳥ होइत छलि᭠ह कᭃाक कॉपी रतीशक सेहो साफ आऽ ᭭प᳥ होइत छलि᭠ह, , , , मुदा फ ू लक अᭃर फ ू ल सन सु᭠दर होइत छलि᭠ह। मैᳯᮝकमे रतीशक ेँ  ᮧथम ᮰ेणी आयल मुदा फ ू लक अᭃर फ ू ल सन सु᭠दर होइत छलि᭠ह। मैᳯᮝकमे रतीशक ेँ  ᮧथम ᮰ेणी आयल मुदा फ ू लक अᭃर फ ू ल सन सु᭠दर होइत छलि᭠ह। मैᳯᮝकमे रतीशक ेँ  ᮧथम ᮰ेणी आयल मुदा फ ू लक अᭃर फ ू ल सन सु᭠दर होइत छलि᭠ह। मैᳯᮝकमे रतीशक ेँ  ᮧथम ᮰ेणी आयल \nछलि᭠ह मुदा पूलक ेँ  ि᳇तीय ᮰ेणी अएलि᭠ह। आ छलि᭠ह मुदा पूलक ेँ  ि᳇तीय ᮰ेणी अएलि᭠ह। आ छलि᭠ह मुदा पूलक ेँ  ि᳇तीय ᮰ेणी अएलि᭠ह। आ छलि᭠ह मुदा पूलक ेँ  ि᳇तीय ᮰ेणी अएलि᭠ह। आ.. ..एस एस एस एस.. ..सी सी सी सी. . . . क े र बाद रतीशतँ इंजीिनयᳯरङमे नाम िलखा लेलि᭠ह मुदा रतीश पो᭭टऑᳰफसमे ᳰकरानीक नो क े र बाद रतीशतँ इंजीिनयᳯरङमे नाम िलखा लेलि᭠ह मुदा रतीश पो᭭टऑᳰफसमे ᳰकरानीक नो क े र बाद रतीशतँ इंजीिनयᳯरङमे नाम िलखा लेलि᭠ह मुदा रतीश पो᭭टऑᳰफसमे ᳰकरानीक नो क े र बाद रतीशतँ इंजीिनयᳯरङमे नाम िलखा लेलि᭠ह मुदा रतीश पो᭭टऑᳰफसमे ᳰकरानीक नोकरी पकिड़ लेने छलाह। आऽ तकर बाद करी पकिड़ लेने छलाह। आऽ तकर बाद करी पकिड़ लेने छलाह। आऽ तकर बाद करी पकिड़ लेने छलाह। आऽ तकर बाद १८ १८ १८ १८ साल धᳯर दुनू गोटेक ेँ  एक साल धᳯर दुनू गोटेक ेँ  एक साल धᳯर दुनू गोटेक ेँ  एक साल धᳯर दुनू गोटेक ेँ  एक \nदोसरासँ भेँट निह भेल छलि᭠ह। नोकरी लगलाक बाद फ ू लक िववाह भए गेलि᭠ह। दोसरासँ भेँट निह भेल छलि᭠ह। नोकरी लगलाक बाद फ ू लक िववाह भए गेलि᭠ह। दोसरासँ भेँट निह भेल छलि᭠ह। नोकरी लगलाक बाद फ ू लक िववाह भए गेलि᭠ह। दोसरासँ भेँट निह भेल छलि᭠ह। नोकरी लगलाक बाद फ ू लक िववाह भए गेलि᭠ह।    \n““ ““िववाहक बाद कᳱ भेल। हम तँ िववाहोमे निह जाऽ सकल छलᱟँ। पिहने ओतेक फोन िववाहक बाद कᳱ भेल। हम तँ िववाहोमे निह जाऽ सकल छलᱟँ। पिहने ओतेक फोन िववाहक बाद कᳱ भेल। हम तँ िववाहोमे निह जाऽ सकल छलᱟँ। पिहने ओतेक फोन िववाहक बाद कᳱ भेल। हम तँ िववाहोमे निह जाऽ सकल छलᱟँ। पिहने ओतेक फोन-- --फानक सेहो ᮧचलन निह छल। तािह ᳇ारे स᭥पक ᭅ  सेहो निह रहलफानक सेहो ᮧचलन निह छल। तािह ᳇ारे स᭥पक ᭅ  सेहो निह रहल फानक सेहो ᮧचलन निह छल। तािह ᳇ारे स᭥पक ᭅ  सेहो निह रहल फानक सेहो ᮧचलन निह छल। तािह ᳇ारे स᭥पक ᭅ  सेहो निह रहल”” ””।। ।।    \n““ ““नोकरीक बाद छोट भाय आऽ किनयाँक े ँ  लए नोकरी पर कोिहमा चल गेलᱟँ। छोट भाए एकटा हाथसँ लु ᭨ह रहिथ। दोसर हाथे ᮧयाससँ िलखैत छलाह। ᳰक नोकरीक बाद छोट भाय आऽ किनयाँक ेँ  लए नोकरी पर कोिहमा चल गेलᱟँ। छोट भाए एकटा हाथसँ लु ᭨ह रहिथ। दोसर हाथे ᮧयाससँ िलखैत छलाह। ᳰक नोकरीक बाद छोट भाय आऽ किनयाँक ेँ  लए नोकरी पर कोिहमा चल गेलᱟँ। छोट भाए एकटा हाथसँ लु ᭨ह रहिथ। दोसर हाथे ᮧयाससँ िलखैत छलाह। ᳰक नोकरीक बाद छोट भाय आऽ किनयाँक ेँ  लए नोकरी पर कोिहमा चल गेलᱟँ। छोट भाए एकटा हाथसँ लु ᭨ह रहिथ। दोसर हाथे ᮧयाससँ िलखैत छलाह। ᳰकछु ᳰदनुका ब ाद िवकलांगक लेल आरᭃणक अंतगᭅत ᱟनका सेहो छु ᳰदनुका बाद िवकलांगक लेल आरᭃणक अंतगᭅत ᱟनका सेहो छु ᳰदनुका बाद िवकलांगक लेल आरᭃणक अंतगᭅत ᱟनका सेहो छु ᳰदनुका बाद िवकलांगक लेल आरᭃणक अंतगᭅत ᱟनका सेहो \nᳰकरानीमे क े ᭠ᮤ सरकारक अंतगᭅत नोकरी लािग गेलि᭠ह ᳰकरानीमे क े ᭠ᮤ सरकारक अंतगᭅत नोकरी लािग गेलि᭠ह ᳰकरानीमे क े ᭠ᮤ सरकारक अंतगᭅत नोकरी लािग गेलि᭠ह ᳰकरानीमे क े ᭠ᮤ सरकारक अंतगᭅत नोकरी लािग गेलि᭠ह, , , , आऽ ओऽ पटना चिल गेलाह। ह आऽ ओऽ पटना चिल गेलाह। ह आऽ ओऽ पटना चिल गेलाह। ह आऽ ओऽ पटना चिल गेलाह। हमर माएक ेँ ᱟनकर िववाहक बड़ सौख छलि᭠ह। मुदा घटको आबए तखन ने। से  कतेक ᳰदनुका बाद जखन माए हमरा ओिहठाम आएल मर माएक ेँ ᱟनकर िववाहक बड़ सौख छलि᭠ह। मुदा घटको आबए तखन ने। से  कतेक ᳰदनुका बाद जखन माए हमरा ओिहठाम आएल मर माएक ेँ ᱟनकर िववाहक बड़ सौख छलि᭠ह। मुदा घटको आबए तखन ने। से  कतेक ᳰदनुका बाद जखन माए हमरा ओिहठाम आएल मर माएक ेँ ᱟनकर िववाहक बड़ सौख छलि᭠ह। मुदा घटको आबए तखन ने। से  कतेक ᳰदनुका बाद जखन माए हमरा ओिहठाम आएल \nछलीह छलीह छलीह छलीह, , , , तँ एक गोट मैिथल पᳯरवार हमरा ओिहठाम घुमए लेल आयल रह िथ। हमर मायक वयसक एक गोट मिहला छलीह जे अपन पुतोᱟक सं ग आयल छलीह। गपेतँ एक गोट मैिथल पᳯरवार हमरा ओिहठाम घुमए लेल आयल रहिथ । हमर मायक वयसक एक गोट मिहला छलीह जे अपन पुतोᱟक संग आयल छलीह। गपेतँ एक गोट मैिथल पᳯरवार हमरा ओिहठाम घुमए लेल आयल रहिथ । हमर मायक वयसक एक गोट मिहला छलीह जे अपन पुतोᱟक संग आयल छलीह। गपेतँ एक गोट मैिथल पᳯरवार हमरा ओिहठाम घुमए लेल आयल रहिथ । हमर मायक वयसक एक गोट मिहला छलीह जे अपन पुतोᱟक संग आयल छलीह। गपे-- --शपमे ᱟनका पता चिल गेलि᭠ह शपमे ᱟनका पता चिल गेलि᭠ह शपमे ᱟनका पता चिल गेलि᭠ह शपमे ᱟनका पता चिल गेलि᭠ह, , , , जे एिह घरमे एकटा जे एिह घरमे एकटा जे एिह घरमे एकटा जे एिह घरमे एकटा \nिवकलांग सरकारी नोकरी बला िववाहयो᭏य बालक छैक। से ओऽ हठात् अपन पुᮢीक िववाहक ᮧ᭭ताव सोझाँ आिन रखलि᭠ह। िवकलांग सरकारी नोकरी बला िववाहयो᭏य बालक छैक। से ओऽ हठात् अपन पुᮢीक िववाहक ᮧ᭭ताव सोझाँ आिन रखलि᭠ह। िवकलांग सरकारी नोकरी बला िववाहयो᭏य बालक छैक। से ओऽ हठात् अपन पुᮢीक िववाहक ᮧ᭭ताव सोझाँ आिन रखलि᭠ह। िवकलांग सरकारी नोकरी बला िववाहयो᭏य बालक छैक। से ओऽ हठात् अपन पुᮢीक िववाहक ᮧ᭭ताव सोझाँ आिन रखलि᭠ह।     Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n16   \n \nहमर माय बजलीह हमर माय बजलीह हमर माय बजलीह हमर माय बजलीह,, ,,    ““ ““बिहनदाइ। अिछ तँ हमर बेटा सरकारी नोकरी करैत मुदा ई पिहनिहये किह देनाइ ठीक बुझैत छी जे बादमे अहाँ निह कह ी। शील बिहनदाइ। अिछ तँ हमर बेटा सरकारी नोकरी करैत मुदा ई प िहनिहये किह देनाइ ठीक बुझैत छी जे बादमे अहाँ निह कही । शील बिहनदाइ। अिछ तँ हमर बेटा सरकारी नोकरी करैत मुदा ई प िहनिहये किह देनाइ ठीक बुझैत छी जे बादमे अहाँ निह कही । शील बिहनदाइ। अिछ तँ हमर बेटा सरकारी नोकरी करैत मुदा ई प िहनिहये किह देनाइ ठीक बुझैत छी जे बादमे अहाँ निह कही । शील-- --᭭वभाव सभ ᭭वभाव सभ ᭭वभाव सभ ᭭वभाव सभमे कोनो कमी निह छैक मे कोनो कमी निह छैक मे कोनो कमी निह छैक मे कोनो कमी निह छैक, , , , मुदा निह जािन ᳰकएक भगवान मुदा निह जािन ᳰकएक भगवान मुदा निह जािन ᳰकएक भगवान मुदा निह जािन ᳰकएक भगवान \nएक हाथसँ लु᭨ह कए देलिख᭠ह। गाममे लोक सभ लु᭨हा एक हाथसँ लु᭨ह कए देलिख᭠ह। गाममे लोक सभ लु᭨हा एक हाथसँ लु᭨ह कए देलिख᭠ह। गाममे लोक सभ लु᭨हा एक हाथसँ लु᭨ह कए देलिख᭠ह। गाममे लोक सभ लु᭨हा-- --लु᭨हा किह कए सोर करैत छैक। शुᱨमे तँ हमरा बरदा᭭त नि ह होइत छल लु᭨हा किह कए सोर करैत छैक। शुᱨमे तँ हमरा बरदा᭭त निह  होइत छल लु᭨हा किह कए सोर करैत छैक। शुᱨमे तँ हमरा बरदा᭭त निह  होइत छल लु᭨हा किह कए सोर करैत छैक। शुᱨमे तँ हमरा बरदा᭭त निह  होइत छल, , , , एिह गप पर झगड़ा भए जाइत छल। मुदा बादमे हमᱠ ई सोिच धैयᭅ धए लेलᱟँ जे जखन एिह गप पर झगड़ा भए जाइत छल। मुदा बादमे हमᱠ ई सोिच धै यᭅ धए लेलᱟँ जे जखन एिह गप पर झगड़ा भए जाइत छल। मुदा बादमे हमᱠ ई सोिच धै यᭅ धए लेलᱟँ जे जखन एिह गप पर झगड़ा भए जाइत छल। मुदा बादमे हमᱠ ई सोिच धै यᭅ धए लेलᱟँ जे जखन \nभगवाने नजᳯर घुमा लेलि᭠ह भगवाने नजᳯर घुमा लेलि᭠ह भगवाने नजᳯर घुमा लेलि᭠ह भगवाने नजᳯर घुमा लेलि᭠ह,, ,,    तँ ककरा कᳱ कहबैक तँ ककरा कᳱ कहबैक तँ ककरा कᳱ कहबैक तँ ककरा कᳱ कहबैक”” ””।। ।।    \n““ ““से तँ हमरा गप से तँ हमरा गप से तँ हमरा गप से तँ हमरा गप-- --शपमे बुझबामे आिब गेल छल। आऽ तािह ᳇ारे ई कथा करबाक साहसो भेल। अहाँ सँ कᳱ कᱠ। हमर बेटी पेदार अिछ। पैर छोट शपमे बुझबामे आिब गेल छल। आऽ तािह ᳇ारे ई कथा करबाक स ाहसो भेल। अहाँ सँ कᳱ कᱠ। हमर बेटी पेदार अिछ। पैर छोटशपमे बुझबामे आिब गेल छल। आऽ तािह ᳇ारे ई कथा करबाक स ाहसो भेल। अहाँ सँ कᳱ कᱠ। हमर बेटी पेदार अिछ। पैर छोटशपमे बुझबामे आिब गेल छल। आऽ तािह ᳇ारे ई कथा करबाक स ाहसो भेल। अहाँ सँ कᳱ कᱠ। हमर बेटी पेदार अिछ। पैर छोट-- --पैघ छैक। से सौ ँसे तेह᭨लाक ेँ  बुझल छैक। इलाकामे ककरो लग कथाक लेल जायब पैघ छैक। से सौ ँसे तेह᭨लाक ेँ  बुझल छैक। इलाकामे ककरो लग कथाक लेल जायब पैघ छैक। से सौ ँसे तेह᭨लाक ेँ  बुझल छैक। इलाकामे ककरो लग कथाक लेल जायब पैघ छैक। से सौ ँसे तेह᭨लाक ेँ  बुझल छैक। इलाकामे ककरो लग कथाक लेल जायब \nसेहो िह᭥मत निह होइत अिछ। भगवान छिथ᭠ह सेहो िह᭥मत निह होइत अिछ। भगवान छिथ᭠ह सेहो िह᭥मत निह होइत अिछ। भगवान छिथ᭠ह सेहो िह᭥मत निह होइत अिछ। भगवान छिथ᭠ह, , , , निञ नैनिञ नैनिञ नैनिञ नैहरे आऽ निहये सासुरमे ᭍यो पेदार भेल छल। भगवान भल करिथ᭠ह हरे आऽ निहये सासुरमे ᭍यो पेदार भेल छल। भगवान भल करिथ᭠ह हरे आऽ निहये सासुरमे ᭍यो पेदार भेल छल। भगवान भल करिथ᭠ह हरे आऽ निहये सासुरमे ᭍यो पेदार भेल छल। भगवान भल करिथ᭠ह, , , , देखबैक हमर बुिचयाक बᲬा सवᭅगुण स᭥प᳖ होयत देखबैक हमर बुिचयाक बᲬा सवᭅगुण स᭥प᳖ होयत देखबैक हमर बुिचयाक बᲬा सवᭅगुण स᭥प᳖ होयत देखबैक हमर बुिचयाक बᲬा सवᭅगुण स᭥प᳖ होयत”” ””।। ।।    \nई गप सुिनते हमर माय तँ स᳖ दए रिह गेलीह। कनेक काल धᳯ र गुम ई गप सुिनते हमर माय तँ स᳖ दए रिह गेलीह। कनेक काल धᳯ र गुम ई गप सुिनते हमर माय तँ स᳖ दए रिह गेलीह। कनेक काल धᳯ र गुम ई गप सुिनते हमर माय तँ स᳖ दए रिह गेलीह। कनेक काल धᳯ र गुम-- --सुम रहलाक बाद कहलि᭠ह जे सोिच कए खबᳯर पठाएब। घरमे ᳰकछु ᳰदन धᳯर एिह गप पर चरचा भेल आऽ आगाँ सुम रहलाक बाद कहलि᭠ह जे सोिच कए खबᳯर पठाएब। घरमे ᳰकछु ᳰदन धᳯर एिह गप पर चरचा भेल आऽ आगाँ सुम रहलाक बाद कहलि᭠ह जे सोिच कए खबᳯर पठाएब। घरमे ᳰकछु ᳰदन धᳯर एिह गप पर चरचा भेल आऽ आगाँ सुम रहलाक बाद कहलि᭠ह जे सोिच कए खबᳯर पठाएब। घरमे ᳰकछु ᳰदन धᳯर एिह गप पर चरचा भेल आऽ आगाँ जाऽ कए मायक िव चार भेलि᭠ह जाऽ कए मायक िवचार भेलि᭠ह जाऽ कए मायक िवचार भेलि᭠ह जाऽ कए मायक िवचार भेलि᭠ह, , , , जे जे जे जे \nिववाह भए जएबाक चाही। िववाहक उपरा᭠त कताक बेर बᲬा खरा प भए जाइत छल। तीन चाᳯर बेर एिहना भेल। हमर भाए तँ मो नक ेँ  बुझा लेलि᭠ह मुिववाह भए जएबाक चाही। िववाहक उपरा᭠त कताक बेर बᲬा खरा प भए जाइत छल। तीन चाᳯर बेर एिहना भेल। हमर भाए तँ मो नक ेँ  बुझा लेलि᭠ह मुिववाह भए जएबाक चाही। िववाहक उपरा᭠त कताक बेर बᲬा खरा प भए जाइत छल। तीन चाᳯर बेर एिहना भेल। हमर भाए तँ मो नक ेँ  बुझा लेलि᭠ह मुिववाह भए जएबाक चाही। िववाहक उपरा᭠त कताक बेर बᲬा खरा प भए जाइत छल। तीन चाᳯर बेर एिहना भेल। हमर भाए तँ मो नक ेँ  बुझा लेलि᭠ह मुदा दा दा दा, , , , भाबᱟ िविᭃ᳙ जेकाँ भए गेलीह। राित भाबᱟ िविᭃ᳙ जेकाँ भए गेलीह। राित भाबᱟ िविᭃ᳙ जेकाँ भए गेलीह। राित भाबᱟ िविᭃ᳙ जेकाँ भए गेलीह। राित- - --ᳰदन घरमे उठा ᳰदन घरमे उठा ᳰदन घरमे उठा ᳰदन घरमे उठा-- --पटकक पटकक पटकक पटकक \nअबाज पड़ोसी सभ सुनैत छल। मुदा आ᭭तेअबाज पड़ोसी सभ सुनैत छल। मुदा आ᭭तेअबाज पड़ोसी सभ सुनैत छल। मुदा आ᭭तेअबाज पड़ोसी सभ सुनैत छल। मुदा आ᭭ते-- --आ᭭ते ओ आ᭭ते ओ आ᭭ते ओ आ᭭ते ओहो मोनक ेँ  बहटाᳯर लेलि᭠ह। मुदा दस बरखक बाद भगवानक क ृपा जे एकटा बᲬा भेलि᭠ह हो मोनक ेँ  बहटाᳯर लेलि᭠ह। मुदा दस बरखक बाद भगवानक क ृपा जे एकटा बᲬा भेलि᭠ह हो मोनक ेँ  बहटाᳯर लेलि᭠ह। मुदा दस बरखक बाद भगवानक क ृपा जे एकटा बᲬा भेलि᭠ह हो मोनक ेँ  बहटाᳯर लेलि᭠ह। मुदा दस बरखक बाद भगवानक क ृपा जे एकटा बᲬा भेलि᭠ह, , , , सभ अंग दुᱧ᭭त। मुदा एक ᳰदन तेल सभ अंग दुᱧ᭭त। मुदा एक ᳰदन तेल सभ अंग दुᱧ᭭त। मुदा एक ᳰदन तेल सभ अंग दुᱧ᭭त। मुदा एक ᳰदन तेल-- --क ू र लगा कए बाहर हबामे देलिख᭠ह भाबᱟ। क ू र लगा कए बाहर हबामे देलिख᭠ह भाबᱟ। क ू र लगा कए बाहर हबामे देलिख᭠ह भाबᱟ। क ू र लगा कए बाहर हबामे देलिख᭠ह भाबᱟ। \nभाए हमर कहबो कएलि᭠ह भाए हमर कहबो कएलि᭠ह भाए हमर कहबो कएलि᭠ह भाए हमर कहबो कएलि᭠ह, , , , जे बᲬाक ेँ  भीतर कए िलअ जे बᲬाक ेँ  भीतर कए िलअ जे बᲬाक ेँ  भीतर कए िलअ जे बᲬाक ेँ  भीतर कए िलअ, , , , मुदा होनी जे कहैत छैक। साँझसँ बᲬाक ेँ  ᱟकᱟᲥᳱ लािग गेलैक। मुदा होनी जे कहैत छैक। साँझसँ बᲬाक ेँ  ᱟकᱟᲥᳱ लािग गेलैक। मुदा होनी जे कहैत छैक। साँझसँ बᲬाक ेँ  ᱟकᱟᲥᳱ लािग गेलैक। मुदा होनी जे कहैत छैक। साँझसँ बᲬाक ेँ  ᱟकᱟᲥᳱ लािग गेलैक। अिगला ᳰदन भोर धᳯर ओऽ एिह जगक ेँ  छोिड़ चिल गेल। हमरो पद᭭थापन ताधᳯर पटने भए गेल छल अिगला ᳰदन भोर धᳯर ओऽ एिह जगक ेँ  छोिड़ चिल गेल। हमरो पद᭭थापन ताधᳯर पटने भए गेल छल अिगला ᳰदन भोर धᳯर ओऽ एिह जगक ेँ  छोिड़ चिल गेल। हमरो पद᭭थापन ताधᳯर पटने भए गेल छल अिगला ᳰदन भोर धᳯर ओऽ एिह जगक ेँ  छोिड़ चिल गेल। हमरो पद᭭थापन ताधᳯर पटने भए गेल छल, , , , \nआऽ सभ गोटे संगे रहैत छलᱟँ। मुदा भगवानोक लीला। जखन सभ आस छोिड़ देने छल आऽ सभ गोटे संगे रहैत छलᱟँ। मुदा भगवानोक लीला। जखन सभ आस छोिड़ देने छल आऽ सभ गोटे संगे रहैत छलᱟँ। मुदा भगवानोक लीला। जखन सभ आस छोिड़ देने छल आऽ सभ गोटे संगे रहैत छलᱟँ। मुदा भगवानोक लीला। जखन सभ आस छोिड़ देने छल, , , , तखन फ े र एकटा बालक भेलि᭠ह छोट भाँयक ेँ । एिह बेर ᱟनकर सासु सेहो बᲬाक टहल तखन फ े र एकटा बालक भेलि᭠ह छोट भाँयक ेँ । एिह बेर ᱟनकर सासु सेहो बᲬाक टहल तखन फ े र एकटा बालक भेलि᭠ह छोट भाँयक ेँ । एिह बेर ᱟनकर सासु सेहो बᲬाक टहल तखन फ े र एकटा बालक भेलि᭠ह छोट भाँयक ेँ । एिह बेर ᱟनकर सासु सेहो बᲬाक टहल-- --ᳯटकोर करबाक लेल आिब गेलिख᭠ह। ᳯटकोर करबाक लेल आिब गेलिख᭠ह। ᳯटकोर करबाक लेल आिब गेलिख᭠ह। ᳯटकोर करबाक लेल आिब गेलिख᭠ह। आब तँ बेश आब तँ बेश आब तँ बेश आब तँ बेश \nट᭨हगर भए गेल अिछ ट᭨हगर भए गेल अिछ ट᭨हगर भए गेल अिछ ट᭨हगर भए गेल अिछ, , , , ᱡ᳥ ᱡ᳥ ᱡ᳥ ᱡ᳥-- --पु᳥ कोनो पैअ निह पु᳥ कोनो पैअ निह पु᳥ कोनो पैअ निह पु᳥ कोनो पैअ निह”” ””। फ ू ल बिजते रहलाह। । फ ू ल बिजते रहलाह। । फ ू ल बिजते रहलाह। । फ ू ल बिजते रहलाह।    \nरतीश कहलि᭠ह रतीश कहलि᭠ह रतीश कहलि᭠ह रतीश कहलि᭠ह-- --““ ““अहाँ परेशानीयेमे रहलᱟँ एतेक ᳰदन धᳯर। मुदा अहाँक ेँअहाँ परेशानीयेमे रहलᱟँ एतेक ᳰदन धᳯर। मुदा अहाँक ेँअहाँ परेशानीयेमे रहलᱟँ एतेक ᳰदन धᳯर। मुदा अहाँक ेँअहाँ परेशानीयेमे रहलᱟँ एतेक ᳰदन धᳯर। मुदा अहाँक ेँ         क ै कटा बᲬा अिछ क ै कटा बᲬा अिछ क ै कटा बᲬा अिछ क ै कटा बᲬा अिछ, , , , कᳱ करए जाइत छिथ से निह कहलᱟँकᳱ करए जाइत छिथ से निह कहलᱟँकᳱ करए जाइत छिथ से निह कहलᱟँकᳱ करए जाइत छिथ से निह कहलᱟँ”” ””।। ।।    \n““ ““एक े टा अिछ एक े टा अिछ एक े टा अिछ एक े टा अिछ, , , , से परीᭃा हॉलमे छिथ से परीᭃा हॉलमे छिथ से परीᭃा हॉलमे छिथ से परीᭃा हॉलमे छिथ, , , , कनेक कालमे देिखए लेबि᭠ह कनेक कालमे देिखए लेबि᭠ह कनेक कालमे देिखए लेबि᭠ह कनेक कालमे देिखए लेबि᭠ह। मुदा । मुदा । मुदा । मुदा अहाँ अपन बᲬाक ेँ  परीᭃा ᳰदआबए ᳰकएक आयल छी। आइ अहाँ अपन बᲬाक ेँ  परीᭃा ᳰदआबए ᳰकएक आयल छी। आइ अहाँ अपन बᲬाक ेँ  परीᭃा ᳰदआबए ᳰकएक आयल छी। आइ अहाँ अपन बᲬाक ेँ  परीᭃा ᳰदआबए ᳰकएक आयल छी। आइ.. ..एस एस एस एस.. ..सी सी सी सी. . . . पास कएने छिथ पास कएने छिथ पास कएने छिथ पास कएने छिथ,, ,,    बेश चेतनगर भए गेल होएताह बेश चेतनगर भए गेल होएताह बेश चेतनगर भए गेल होएताह बेश चेतनगर भए गेल होएताह”” ””। फ ू ल भाए कहलि᭠ह। । फ ू ल भाए कहलि᭠ह। । फ ू ल भाए कहलि᭠ह। । फ ू ल भाए कहलि᭠ह।    \n““ ““मुदा अᱠँ तँ आएल छी मुदा अᱠँ तँ आएल छी मुदा अᱠँ तँ आएल छी मुदा अᱠँ तँ आएल छी... ... ... ...”” ””।। ।।    \nरतीश बजैत चुप भए गेलाह। कारण एक गोट बालक वैशाखी पर चिल फ ू लक लग आिब ठाढ़ भए गेल छल। परीᭃा खतम भए गेल छल रतीश बजैत चुप भए गेलाह। कारण एक गोट बालक वैशाखी पर चिल फ ू लक लग आिब ठाढ़ भए गेल छल। परीᭃा खतम भए गेल छल रतीश बजैत चुप भए गेलाह। कारण एक गोट बालक वैशाखी पर चिल फ ू लक लग आिब ठाढ़ भए गेल छल। परीᭃा खतम भए गेल छल रतीश बजैत चुप भए गेलाह। कारण एक गोट बालक वैशाखी पर चिल फ ू लक लग आिब ठाढ़ भए गेल छल। परीᭃा खतम भए गेल छल,  , , , आऽ रतीशक ेँ  ई आऽ रतीशक ेँ  ई आऽ रतीशक ेँ  ई आऽ रतीशक ेँ  ई    बुझबामे बाङठ निह रहलि᭠ह बुझबामे बाङठ निह रहलि᭠ह बुझबामे बाङठ निह रहलि᭠ह बुझबामे बाङठ निह रहलि᭠ह, , , , जे ई बालक फ ू लक िछयि᭠ह। कालक जे ई बालक फ ू लक िछयि᭠ह। कालक जे ई बालक फ ू लक िछयि᭠ह। कालक जे ई बालक फ ू लक िछयि᭠ह। कालक \nिविचᮢ गित िविचᮢ गित िविचᮢ गित िविचᮢ गित, , , , भाए भाए भाए भाए-- --भाबᱟ िवकलांग छि᭠ह भाबᱟ िवकलांग छि᭠ह भाबᱟ िवकलांग छि᭠ह भाबᱟ िवकलांग छि᭠ह, , , , मुदा तᱫा मुदा तᱫा मुदा तᱫा मुदा तᱫा-- --िसहर देखेलाक बादो भगवान ᱡ᳥ िसहर देखेलाक बादो भगवान ᱡ᳥ िसहर देखेलाक बादो भगवान ᱡ᳥ िसहर देखेलाक बादो भगवान ᱡ᳥-- --पु᳥ नेना देलिख᭠ह पु᳥ नेना देलिख᭠ह पु᳥ नेना देलिख᭠ह पु᳥ नेना देलिख᭠ह, , , , आऽ फ ू ल सन िलखनहार फ ू ल भाइक लेल िवधनाक कलम निह चललि᭠ह। मुदा फ ू ल भाए शांत आऽ फ ू ल सन िलखनहार फ ू ल भाइक लेल िवधनाक कलम निह चललि᭠ह। मुदा फ ू ल भाए शांत आऽ फ ू ल सन िलखनहार फ ू ल भाइक लेल िवधनाक कलम निह चललि᭠ह। मुदा फ ू ल भाए शांत आऽ फ ू ल सन िलखनहार फ ू ल भाइक लेल िवधनाक कलम निह चललि᭠ह। मुदा फ ू ल भाए शांत-- --धैयᭅ धए बेटासँ धैयᭅ धए बेटासँ धैयᭅ धए बेटासँ धैयᭅ धए बेटासँ \nपरीᭃाक िव परीᭃाक िव परीᭃाक िव परीᭃाक िवषयमे पूिछ रहल छलाह। षयमे पूिछ रहल छलाह। षयमे पूिछ रहल छलाह। षयमे पूिछ रहल छलाह।    \n६६ ६६.. ..    प᳒ प᳒ प᳒ प᳒     \nअअ अअ.. ..प᳒ िव᭭मृत किव ᭭व. ᮰ी रामजी चौधरी (1878-1952) \nआ. ᮰ी गंगेश गुंजन  \nआआ आआ.. ..प᳒ ᭔योित झा चौधरी  \nइइ इइ.. ..प᳒ गजे᭠ᮤ ठाक ु र शैले᭠ᮤ मोहन झा   \nिव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व िव᭭मृत किव ᭭व. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी (( ((1878 1878 1878 1878-- --1952) 1952) 1952) 1952)पर शोध पर शोध पर शोध पर शोध-- --लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-- --ᮧकािशत भेल ᮧकािशत भेल ᮧकािशत भेल ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी, , , , ᮕाम ᮕाम ᮕाम ᮕाम-- --ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर,, ,,थाना थाना थाना थाना-- --अंधरा अंधरा अंधरा अंधरा-- --ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी, , , , िजला िजला िजला िजला-- --मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी        किवजीक अᮧकािशत किवजीक अᮧकािशत किवजीक अᮧकािशत किवजीक अᮧकािशत \nपा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट-- --पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई-- --ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ ᮧकािशत भ’ ’ ’ ’ रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ।  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n17   \n \nिव᭭मृिव᭭मृिव᭭मृिव᭭मृत किव त किव त किव त किव-- --    पंपं पंपं. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी(( ((1878 1878 1878 1878-- --1952) 1952) 1952) 1952) ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान-- --    ᮕाम ᮕाम ᮕाम ᮕाम-- --ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर ᱧᮤपुर,, ,,थाना थाना थाना थाना-- --अंधरा अंधरा अंधरा अंधरा-- --ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी ठाढ़ी,, ,,िजला िजला िजला िजला-- --मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी . . . . मूल मूल मूल मूल-- --पगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजेपगु᭨बार राजे    गोᮢ गोᮢ गोᮢ गोᮢ -- --शाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य शाि᭛ड᭨य     ।। ।। \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह जेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह, , , , तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणᭅ अिछ तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणᭅ अिछ तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणᭅ अिछ तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलि᭠ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणᭅ अिछ, , , , ओिहना जेना ओिहना जेना ओिहना जेना ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ िव᳒ापितक नेपालसँ िव᳒ापितक नेपालसँ िव᳒ापितक नेपालसँ \nᮧा᳙ पदावलीमे अिछ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ, , , , ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत, , , , से रामजी चौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ से रामजी चौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ से रामजी चौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ से रामजी चौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ’ ’ ’ ’ चैत मासक चैत मासक चैत मासक चैत मासक \nहेतु ठुमरी आ हेतु ठुमरी आ हेतु ठुमरी आ हेतु ठुमरी आ’ ’ ’ ’ भोरक भजन भोरक भजन भोरक भजन भोरक भजन (( ((पराती पराती पराती पराती/ / / / ᮧभाती ᮧभाती ᮧभाती ᮧभाती) ) ) ) सेहो। जा सेहो। जा सेहो। जा सेहो। जािह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ िह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ िह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ िह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ:: ::  \n11 11. . . . राग रेखता राग रेखता राग रेखता राग रेखता 2 2 2 2 लावणी लावणी लावणी लावणी 33 33. . . . राग झपताला राग झपताला राग झपताला राग झपताला 44 44.. ..राग ᮥुपद राग ᮥुपद राग ᮥुपद राग ᮥुपद 55 55. . . . राग संगीत राग संगीत राग संगीत राग संगीत 66 66. . . . राग देश राग देश राग देश राग देश 77 77. . . . राग गौरी राग गौरी राग गौरी राग गौरी 88 88.. ..ितरᱟत ितरᱟत ितरᱟत ितरᱟत 99 99. . . . भजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय 10 10 10 10. . . . भजन भैरवी भजन भैरवी भजन भैरवी भजन भैरवी 11 11 11 11.. ..भजन गजल भजन गजल भजन गजल भजन गजल 12 12 12 12. . . . होली होली होली होली 13 13 13 13.. ..राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण राग ᭫याम क᭨याण 14 14 14 14.. ..किवता किवता किवता किवता 15 15 15 15. . . . ड᭥फक ड᭥फक ड᭥फक ड᭥फक \nहोली होली होली होली 16 16 16 16.. ..राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ राग कागू काफᳱ 17 17 17 17. . . . राग राग राग राग    िवहाग िवहाग िवहाग िवहाग 18 18 18 18.. ..गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी गजलक ठुमरी 19 19 19 19. . . . राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा राग पावस चौमासा 20 20 20 20. . . . भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती भजन ᮧभाती 21 21 21 21.. ..महेशवाणी आ महेशवाणी आ महेशवाणी आ महेशवाणी आ’ ’ ’ ’ 22 22 22 22. . . . भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल िमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, , , , तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। \nᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित:: ::-- -- \n18 18 18 18.. .. \nभजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय भजन िवनय \n  \nसुनूसुनूसुनूसुनू-- --सुनू औ भगवान सुनू औ भगवान सुनू औ भगवान सुनू औ भगवान,, ,, \nअहाँक िबना जाइ अिछ अहाँक िबना जाइ अिछ अहाँक िबना जाइ अिछ अहाँक िबना जाइ अिछ \nआब अधम मोरा ᮧाण॥ आब अधम मोरा ᮧाण॥ आब अधम मोरा ᮧाण॥ आब अधम मोरा ᮧाण॥ \nकतेक शुरक े  मनाबल िनिशᳰदन कतेक शुरक े  मनाबल िनिशᳰदन कतेक शुरक े  मनाबल िनिशᳰदन कतेक शुरक े  मनाबल िनिशᳰदन \nᳰकयो न सुनलिन कान ᳰकयो न सुनलिन कान ᳰकयो न सुनलिन कान ᳰकयो न सुनलिन कान,, ,, \nअित दयालु सूिन अहाँक शरण अयलᱟँ जािन॥ अित दयालु सूिन अहाँक शरण अयलᱟँ जािन॥ अित दयालु सूिन अहाँक शरण अयलᱟँ जािन॥ अित दयालु सूिन अहाँक शरण अयलᱟँ जािन॥ \nब᭠धु वगᭅ क ु टु᭥ब सभ छिथ बᱟत धनवान ब᭠धु वगᭅ क ु टु᭥ब सभ छिथ बᱟत धनवान ब᭠धु वगᭅ क ु टु᭥ब सभ छिथ बᱟत धनवान ब᭠धु वगᭅ क ु टु᭥ब सभ छिथ बᱟत धनवान,, ,, \nहमर दुःख देिख हमर दुःख देिख हमर दुःख देिख हमर दुःख देिख-- --देिख ᱟनकौ होइ छिन हािन।। देिख ᱟनकौ होइ छिन हािन।। देिख ᱟनकौ होइ छिन हािन।। देिख ᱟनकौ होइ छिन हािन।। \nरामजी िनरास एक अहाँक आशा जािन रामजी िनरास एक अहाँक आशा जािन रामजी िनरास एक अहाँक आशा जािन रामजी िनरास एक अहाँक आशा जािन,, ,, \nक ृ पा क ृ पा क ृ पा क ृ पा करी हेᱧ नाथ करी हेᱧ नाथ करी हेᱧ नाथ करी हेᱧ नाथ,, ,, \nअशरण जन जािन॥ अशरण जन जािन॥ अशरण जन जािन॥ अशरण जन जािन॥ \n  \n19 19 19 19.. .. \n  \nमहेशवाणी महेशवाणी महेशवाणी महेशवाणी \n   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n18   \n \nदेखु देखु ऐ मैना देखु देखु ऐ मैना देखु देखु ऐ मैना देखु देखु ऐ मैना,, ,, \nगौरी दाइक वर आयल छिथ गौरी दाइक वर आयल छिथ गौरी दाइक वर आयल छिथ गौरी दाइक वर आयल छिथ,, ,, \nपᳯरछब हम कोना। पᳯरछब हम कोना। पᳯरछब हम कोना। पᳯरछब हम कोना। \nअंगमे भसम छिन अंगमे भसम छिन अंगमे भसम छिन अंगमे भसम छिन,, ,,भाल च᭠ᮤमा भाल च᭠ᮤमा भाल च᭠ᮤमा भाल च᭠ᮤमा \nिवषधर सभ अंगमेिवषधर सभ अंगमेिवषधर सभ अंगमेिवषधर सभ अंगमे,, ,, \nहम िनकट जायब कोना॥ हम िनकट जायब कोना॥ हम िनकट जायब कोना॥ हम िनकट जायब कोना॥ \nबाघ छाल ऊपर शोभिन बाघ छाल ऊपर शोभिन बाघ छाल ऊपर शोभिन बाघ छाल ऊपर शोभिन,, ,,मु᭛डमाल गहना मु᭛डमाल गहना मु᭛डमाल गहना मु᭛डमाल गहना,, ,, \nभूत ᮧेत संग अयलिन भूत ᮧेत संग अयलिन भूत ᮧेत संग अयलिन भूत ᮧेत संग अयलिन,, ,,बᳯरयाती कोना॥ बᳯरयाती कोना॥ बᳯरयाती कोना॥ बᳯरयाती कोना॥ \nकर िᮢशूल डामᱧ बघछाला कर िᮢशूल डामᱧ बघछाला कर िᮢशूल डामᱧ बघछाला कर िᮢशूल डामᱧ बघछाला नीन नयना नीन नयना नीन नयना नीन नयना \nहाथी घोड़ा छिड़ पालकᳱ वाहन बरद बौना॥ हाथी घोड़ा छिड़ पालकᳱ वाहन बरद बौना॥ हाथी घोड़ा छिड़ पालकᳱ वाहन बरद बौना॥ हाथी घोड़ा छिड़ पालकᳱ वाहन बरद बौना॥ \nकहिथ रामजी सुनु ऐ मनाइन कहिथ रामजी सुनु ऐ मनाइन कहिथ रामजी सुनु ऐ मनाइन कहिथ रामजी सुनु ऐ मनाइन,, ,, \nइहो छिथ परम ᮧवीणा इहो छिथ परम ᮧवीणा इहो छिथ परम ᮧवीणा इहो छिथ परम ᮧवीणा,, ,, \nतीन लोकक े  मािलक थीका तीन लोकक े  मािलक थीका तीन लोकक े  मािलक थीका तीन लोकक े  मािलक थीका,, ,, \nकᱧ जमाय अपना॥ कᱧ जमाय अपना॥ कᱧ जमाय अपना॥ कᱧ जमाय अपना॥ \n     \n20 20 20 20.. .. \n  \nमहेशवानी महेशवानी महेशवानी महेशवानी \n  \nएहेन वर करब हम गौरी दाइक े  कोना॥ एहेन वर करब हम गौरी दाइक े  कोना॥ एहेन वर करब हम गौरी दाइक े  कोना॥ एहेन वर करब हम गौरी दाइक े  कोना॥ \nसगर देह साँप छिन सगर देह साँप छिन सगर देह साँप छिन सगर देह साँप छिन, , , , बाघ छाल ओढ़ना बाघ छाल ओढ़ना बाघ छाल ओढ़ना बाघ छाल ओढ़ना,, ,, \nभ᭭म छिन देहमेभ᭭म छिन देहमेभ᭭म छिन देहमेभ᭭म छिन देहमे,, ,,िवकट लगिन कोना॥ िवकट लगिन कोना॥ िवकट लगिन कोना॥ िवकट लगिन कोना॥ \nजटामे गंगाजी ᱟ जटामे गंगाजी ᱟ जटामे गंगाजी ᱟ जटामे गंगाजी ᱟᱟआइ छिथ जेना ᱟआइ छिथ जेना ᱟआइ छिथ जेना ᱟआइ छिथ जेना,, ,, \nक᭛ठमे मु᭛डमाल शोभए छिन कोना॥ क᭛ठमे मु᭛डमाल शोभए छिन कोना॥ क᭛ठमे मु᭛डमाल शोभए छिन कोना॥ क᭛ठमे मु᭛डमाल शोभए छिन कोना॥ \nमाथे पर च᭠ᮤमा िवराजिथ ितलक जेकाँमाथे पर च᭠ᮤमा िवराजिथ ितलक जेकाँमाथे पर च᭠ᮤमा िवराजिथ ितलक जेकाँमाथे पर च᭠ᮤमा िवराजिथ ितलक जेकाँ,, ,,  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n19   \n \nहािथ घोड़ा छािड़ पालकᳱ हािथ घोड़ा छािड़ पालकᳱ हािथ घोड़ा छािड़ पालकᳱ हािथ घोड़ा छािड़ पालकᳱ,, ,,बड़द चढ़ल बौना॥ बड़द चढ़ल बौना॥ बड़द चढ़ल बौना॥ बड़द चढ़ल बौना॥ \nभनिथ रामजी सुनु ऐ मैना भनिथ रामजी सुनु ऐ मैना भनिथ रामजी सुनु ऐ मैना भनिथ रामजी सुनु ऐ मैना, , , , गौरी दाइ बड़े भागेगौरी दाइ बड़े भागेगौरी दाइ बड़े भागेगौरी दाइ बड़े भागे,, ,, \nपौलिन क ै लाशपित ऐना॥ पौलिन क ै लाशपित ऐना॥ पौलिन क ै लाशपित ऐना॥ पौलिन क ै लाशपित ऐना॥  \n     \n21 21 21 21.. .. \n  \nभजन िवहाग भजन िवहाग भजन िवहाग भजन िवहाग \n  \nराम िबनु िवपित हरे को मोर॥ राम िबनु िवपित हरे को मोर॥ राम िबनु िवपित हरे को मोर॥ राम िबनु िवपित हरे को मोर॥  \n     \nअित दयालु कोशल पै अित दयालु कोशल पै अित दयालु कोशल पै अित दयालु कोशल पै ᮧभुजी ᮧभुजी ᮧभुजी ᮧभुजी,, ,,  \n     \nजानत सभ िनचोर जानत सभ िनचोर जानत सभ िनचोर जानत सभ िनचोर,, ,,  \n     \nमो सम अधम क ु ᳯटल कायर खल मो सम अधम क ु ᳯटल कायर खल मो सम अधम क ु ᳯटल कायर खल मो सम अधम क ु ᳯटल कायर खल,, ,,  \n     \nभेटत निह ᭍यो ओर॥ भेटत निह ᭍यो ओर॥ भेटत निह ᭍यो ओर॥ भेटत निह ᭍यो ओर॥  \n     \nता ता ता ता’ ’ ’ ’ नञ शरण आइ हᳯरक े  हेᱨ ᭡लक एक बेर नञ शरण आइ हᳯरक े  हेᱨ ᭡लक एक बेर नञ शरण आइ हᳯरक े  हेᱨ ᭡लक एक बेर नञ शरण आइ हᳯरक े  हेᱨ ᭡लक एक बेर,, ,,  \n     \nगिणका िग᳍ अजािमल तारो गिणका िग᳍ अजािमल तारो गिणका िग᳍ अजािमल तारो गिणका िग᳍ अजािमल तारो  \n     \nपितत अनेको ढेर॥ पितत अनेको ढेर॥ पितत अनेको ढेर॥ पितत अनेको ढेर॥  \n     \nदुःख सागरमे हम पड़ल छी दुःख सागरमे हम पड़ल छी दुःख सागरमे हम पड़ल छी दुःख सागरमे हम पड़ल छी,, ,,  \n      Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n20   \n \nजौँ न करब ᮧभु खोज जौँ न करब ᮧभु खोज जौँ न करब ᮧभु खोज जौँ न करब ᮧभु खोज,, ,,  \n     \nनौँ मेरो दुःख कौन हारावन नौँ मेरो दुःख कौन हारावन नौँ मेरो दुःख कौन हारावन नौँ मेरो दुःख कौन हारावन,, ,,  \n     \nछिड़ अहाँ क ेछिड़ अहाँ क ेछिड़ अहाँ क ेछिड़ अहाँ क े     और॥ और॥ और॥ और॥  \n     \nिवपित िनदान पड़ल अिछ िनिश ᳰदन नािह सहायक और िवपित िनदान पड़ल अिछ िनिश ᳰदन नािह सहायक और िवपित िनदान पड़ल अिछ िनिश ᳰदन नािह सहायक और िवपित िनदान पड़ल अिछ िनिश ᳰदन नािह सहायक और,, ,,  \n     \nरामजी अशरण शरण राखु ᮧभुरामजी अशरण शरण राखु ᮧभुरामजी अशरण शरण राखु ᮧभुरामजी अशरण शरण राखु ᮧभु,, ,,  \n     \nक ृ पा दृि᳥ अब हेᳯर॥ क ृ पा दृि᳥ अब हेᳯर॥ क ृ पा दृि᳥ अब हेᳯर॥ क ृ पा दृि᳥ अब हेᳯर॥  \n     \n(अनुवतᭅते) \n2. गंगेश गुंजन  ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन(( ((१९४२ १९४२ १९४२ १९४२-- --    )) ))। ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान-- --    िपलखबाड़ िपलखबाड़ िपलखबाड़ िपलखबाड़, , , , मधुबनी। एम मधुबनी। एम मधुबनी। एम मधुबनी। एम.. ..एए एए. ( . ( . ( . (िह᭠दी िह᭠दी िह᭠दी िह᭠दी)) )), , , , रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी.. ..एच एच एच एच.. ..डी डी डी डी.. ..। किव । किव । किव । किव, , , , कथाकार कथाकार कथाकार कथाकार, , , , नाटककार आ नाटककार आ नाटककार आ नाटककार आ' ' ' ' \nउप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम \nचौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा ( ( ((कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह) ) ) ) क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम एकटा िम᭝या पᳯरचय क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम एकटा िम ᭝या पᳯरचय क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम एकटा िम ᭝या पᳯरचय क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम एकटा िम ᭝या पᳯरचय, , , , लोक सुनू लोक सुनू लोक सुनू लोक सुनू (( ((किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह)) )),, ,,    अ᭠हार अ᭠हार अ᭠हार अ᭠हार-- --    इजोत इजोत इजोत इजोत (( ((कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह)) )), , , , पिहल लोक पिहल लोक पिहल लोक पिहल लोक \n(( ((उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास)) )), , , , आइ भोट आइ भोट आइ भोट आइ भोट (( ((नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथ ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथ ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथ ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक कथाएँलांचल कᳱ लोक कथाएँलांचल कᳱ लोक कथाएँलांचल कᳱ लोक कथाएँ,, ,,        मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका-- --    बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ' ' ' ' श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है (( ((किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह)) ))।। ।। \nबीच बाट पर खसल लाल गमछा बीच बाट पर खसल लाल गमछा बीच बाट पर खसल लाल गमछा बीच बाट पर खसल लाल गमछा  \n  \nहमरा सं पिहने गेनहार लोक देिख , बᳰढ़ गेल हएत \nसड़क पर आगां। राजधानी जेना ᮧितᳰदन बᳰढ़ जाइत अिछ \nअपनिह िपछड़ल ᮧदेश सभक ᱶ  छोिड़ क' \nᮧगित जकां अमूᱫᭅ आगां।  \nहम देखिलयैक िच᭠हवाक कयिलयैक य᳀ \nकोनो दुघᭅटनाक िशकार नेना जकां बुझायल - \nहवा मे छटपटाइत-उिधयाइत-धूल धूसᳯरत भेल। \nएक ᭃण ᱧᳰक क' उठा लेवाक चाही एकरा, हमरा। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n21   \n \nमुदा पीठ पर , बामा दिहना पांतीक पांती गाड़ीक \nसंहार ᮧलापी ची᭜कार करैत पिथयाक पिथया  \nसड़कक भड़ भड़ ह᭨ला पाछां सं ठोकर जे माᳯर दैत।  \nसेक े ᭛डक दशांशो ᱧकवाक िवचार कयलᲅ ᳰक \n᭭वयं भ' जायब, बीच सड़क पर ओिहना थक ु चा-थक ु चा। \n  \nउठा िलयैक ओकरा कोरा, मन मे आयलए- \nएना कोना पड़ल रिह जाय ᳰदयैक असहाय-अनाथ! \nअसंभव बनल जा रहल, राजधानीक खुंखार ᳞᭭त सड़क पर। \nममता आ िच᭠ता आब ? \nआब ओ गाड़ी सभक गुड़क ै त पिहया सभ सं आंदोिलत हवाक \nदबाब मे दुघᭅटना सं चोटायल बीच बाट पर Აघड़ाएल \nछटपटा रहल अिछ। मोड़ाइत-थक ु चाइत-उिधयाइत पᳯरिध मे \nअसकर िबरड़ो जकां घुरमैत।  \nिविचᮢे आयल अनचोखे एकटा िवचार \nओ हमरा सोिवयत ᱨस बुझाय लागल। \nआब हमरा ᱨसे देखाइत रहल .... \nमुदा से कोना संभव  अिछ  ? \nतखन  कᳱ , िथक ई ढहल ओकर महान ᭟वजा ? \nभू-लुंᳯठत लाल ई ? कᳱ ? \nसोझां मे भूिम पर होइत लतखुदᭅिन ! \nसभक लेखᱶ धिन सन ,    \nबेशी स᭤य लोकिन क ᱶ  एतवो ने ᳰफᳰकर-  \nजे पैर निह पड़वाक चाही कथमिप ᭟वजा पर । \nएतवो निह ᭟यान !  \nबᱟत आगां धᳯर जा क' भ' पओलᱟं कनीक धीमा, फ े र ठाढ़, \nघुमैत पाछां,-चे᳥ा, फ े र चे᳥ा मुदा, जाः आब तं ओ   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n22   \n \n     कोनो गाड़ीक पिहया संगे लेपटाइत-लेढ़ाइत  \n     कतᱟ आगां चिल गेल। आब ? \nसोचैत छी, मने मन मूड़ी  झंटैत छी, \n     छातीफाड़ पछताइत छी-नािभ लग सं  \n     नाक-᳡ांस नली धᳯर Ბनाइत छी, \nअपन कोन हाथ ? \nउठा क' माथ सं लगाब' चौहत छी ,  \nᳰद᭨लीक एिह सड़क पर गामक मुरेठा जकां \nबा᭠ह'चाहैत छी ओकरा, \nसड़क पर खसल  ई लावाᳯरस लाल गमछा । \n  \nम᭭तक े  पर शोभैत छैक लाल रंग, \n᭟वजेक ᱨप मे रहैत छैक ओकर मान-मयाᭅदा ।  \nभने से कोनो हाड़तोड़ ᮰म सं   \nᲽूटीक झमारल बस पर Აघाइत जाइत मजूरक का᭠ह पर सं \nउिधया क'खिस पड़ल हो, चिल गेल होइ िखड़कᳱ सं बाहर, \nबाट मे,लेढ़ा रहल ललका गमछा- \nसड़क पर धांगल जाइत राᭃस ट्◌्रैᳰफक सं। \n  \nआ᭜मा, झकझोᳯर एना ᳰकयेक क' गेल , उि᳇Შ हमरा -   \nमाथ पर बाि᭠ह लेबा लेए मुरेठा  \nसड़क पर भू-लुंᳯठत ई रᲦधूᳯर वणᭅ गमछा !    \n    \n    \n    \n᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ सँ संपादकक चॉयस अवाडᭅ (( ((अंᮕेजी अंᮕेजी अंᮕेजी अंᮕेजी    प᳒क हेतुप᳒क हेतुप᳒क हेतुप᳒क हेतु)) ))    भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु ᳰदन धᳯर ᱟनकर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु ᳰदन धᳯर    www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com     क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n23   \n \nअिछ। अिछ। अिछ। अिछ।    ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕु᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕु᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕु᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवे, , , , लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ।  \n᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी, , , , ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ -- --३० ३० ३० ३० ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९७८ १९७८ १९७८ १९७८; ; ; ; ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान -- --बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी ;; ;;    िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा-- --    ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम    िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ    ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ,, ,,    िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़,, ,,    इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी        ओपन ओपन ओपन ओपन \nयूिनवᳶसटी यूिनवᳶसटी यूिनवᳶसटी यूिनवᳶसटी, , , , आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ (( ((कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी)) )); ; ; ; िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान-- --    ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन,, ,,    यूयू यूयू.. ..क ेक े क ेक े .. ..;; ;;    िपता िपता िपता िपता-- --    ᮰ी शुभंकर झा ᮰ी शुभंकर झा ᮰ी शुभंकर झा ᮰ी शुभंकर झा,, ,,    ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर;; ;;    माता माता माता माता-- --    ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा,, ,,    िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी।    '' '' '' ''मैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन मैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन मैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन मैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन \nसभक ेँसभक ेँसभक ेँसभक ेँ     पᮢ पᮢ पᮢ पᮢ        िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। अिछ। अिछ। अिछ।    -- --᭔योित ᭔योित ᭔योित ᭔योित             \n  \nबरखा    तू    आब    किहया    जेबᱹ \n1 \nबरखा तू आब किहया जेबै \nअक᭒छ भेलौ सब तोरा सᱰ \nबुझिलयौ तू छै बड जᱨरी \nलेᳰकन अतीव सवᭅᮢ वᳶजत छै \nआर कतेक तंग तू करबᱹ \nबरखा तू आब किहया जेबᱹ \n२ \nबᱶग सब फ ु दᳰक फ ु दᳰक कऽ \nघुिस रहल घर - ᲎गन मᱶ \nओकरा िखहारैत सᱼपो आयत \nतरह - तरह क े  िबमारीक जिड़ \nम᭒छड़ सभक े  खुशहाल क े लᱹ \nबरखा तू आब किहया जेबᱹ \n३ \nकतौ बाᳰढ़ सᱰ घर दहाइत अिछ \nकतौ गाछ उखिड़ खिस पड़ल \nकतेक खतरा तोरा संग आयल \nआन-जान दुलᭅभ तोरा कारण \nआᳰढ़ सभ कादो सऽ भरलᱹ \nबरखा तू आब किहया जेबᱹ \n४  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n24   \n \nटूटल फ ू टल खपरी सऽ छाड़ल  \nगरीबक क ु ᳯटया कोनाक सहत \nतोहर िनर᭠तर प्◌्रावाहक माᳯर \nपशु-पᭃी सेहो आ᮰यहीन  भेल \nनञहर क े  तू सासुर बुझलᱹ \nबरखा तू आब किहया जेबᱹ \n५ \nतोहर जाइत देरी शीतलहरी \nअ᭡पन प्◌्राकोप देखाबऽचाहत \nमुदा पिहने आयत शरद ऋतु \nकिनक े  ᳰदनक आन᭠दी लऽ कऽ \nपिनसोखा देखेनाई नञ िबसᳯरहᱹ \nबरखा तू आब किहया जेबᱹ। \n***** \n        \n1. शैले᭠ᮤ मोहन झा  2. गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n                         1.     शैले᭠ᮤ मोहन झा  \n \nसौभा᭏यसँ हम ओिह गोनू झाक गाम, भरवारासँ  छी, िजनका स᭥पूणᭅ भारत, हा᭭यिशरोमिणक नामसँ जनैत अिछ। वतᭅमानमे हम टाटा मोटसᭅ फाइने᭠स िलिमटेड, स᭥बलपुरमे ᮧब᭠धकक ᱨपमे कायᭅरत छी। \nचलला मुरारी छौरी फ़ ँ सबय चलला मुरारी छौरी फ़ ँ सबय चलला मुरारी छौरी फ़ ँ सबय चलला मुरारी छौरी फ़ ँ सबय !! !! \n  \nएक ᳰदनक ग᭡प अिछ, हमर िमᮢगण हमरा कहय लगला - \nशैले᭠ᮤ, अ᭠हां क े  कोनो गलᭅ ᯋ ै ᭠ड नᳲह? \n   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n25   \n \nहम कहिलयिन - दोस, ई भारत अिछ, इ᭠गलै᭠ड नᳲह! \nअखन गलᭅ ᯋ ै ᭠ड क जᱨरत नᳲह, \nअखन त पढय - िलखय क े  ᳰदन अिछ, ᮧेम करय क े  मुᱟरत नᳲह!! \n  \nसब िमᮢ कहय लगला, हम अनाडी छी \nजᲅ कोनो छौरी  फ़ ं साबी, तहने हम िखलाडी छी \n  \nई सब हमरा सहल नᳲह गेल, \nिबना ई दु᭭कमᭅ कयने रहल नᳲह गेल \nफ़ े र कᳱ ᭓ल? हम ताकय लगलᱟं एकटा ᯋ ै ᭠ड, \nᯋ ै ᭠ड नᳲह, गलᭅ ᯋ ै ᭠ड...... \n  \nमुदा एकटा मुि᭫कल ᭓ल -  \nहमरा छौरी सब स लगैत ᭓ल ब᲻ डर \nजᲅ ᱟनक सै᭠डल गेल पिड, त इᲯत जायत उतᳯर \nतैयो हमरा ᮧमािणत करय क े  ᭓ल, कᱟना कय एकटा छौडी पटबय के  ᭓ल \n  \nत क ु ᳰद पडलᲅ मैदान मᱶ, या ई कᱟ ᭫मशान मᱶ, \nᳰकयाᳰक, िपटला क े  बाद ओᱫिह जायब, फ़ᳱᳯर क मुंह नᳲह देखायब \nब᭠हलᱟं माथ पर कफन, कय सब डर क े  करेज मᱶ दफन \nिनकिल पडलᱟं हम बाट मᱶ, एक छौरी क े  ताक मᱶ \n  \nसब सं पिहने ᮧाथᭅना कयलᱟं - \nहे ᳰकशन क᭠हैया! आंहां त अिह कमᭅ मᱶ िखलाडी छी \nहमरो िखलाडी बना ᳰदअ, \nहमरा सोलह हजार गोपी नᳲह, क े वल एकटा छौडी फ़ ं सवा ᳰदअ   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n26   \n \nआंहाक े  ब᲻ गुणगान करब, \nफ़ ं िसते छौरी, सवा ᱧपैया क े  ᮧसाद चढायब \n  \nहम सोचलᱟं, शायद आंिख मारला सं छौरी पटै छैक! \nहमरा ᳰक बुझल छल, आंिख मारला सं छौरी पीटै छैक \nभािग कय घर अयलᱟं, आर पिहल स᭡पत खेलᱟं \nफ़ े र किहयो आंिख नᳲह मारब. \n  \nफ़ े र सोचलᱟं - पिहने बितयायब, फ़ े र घुमायब तहन फ़ ं सायब \nहं, ई ठीक रहत! \n  \nदेखलᱟं एकटा छौरी, त आंिख हमर फ़रकल.... \nफ़ े र कᳱ ᭓ल? हम कहलᲅ- \nपोखᳯर सन आंिख तोहर, क े श जेना मेघ, \nफ़ ू ल सन ठोढ तोहर, किहयो असगर मᱶ त भेट! \n  \nकहलᱟं हम एतबे कᳱ भय गेली ओ लाल, \nओ मारलीह एहन थ᭡पड, भेल गाल हमर लाल \nकनबोज सु᳖ भेल हमर, आंिख भेल अ᭠हार \nसूझय लागल तरेगन, भेल दुपहᳯरया मᱶ अ᭠हार \nसरधुआ, करमघ᭗टु, बपटुगरा आर अभागल \nदेखू कपार ह᭥मर,  ई िवशेषण हाथ लागल \n   \nएतबे नᳲह........ \nओ करय लगलीह ह᭨ला, जूटय लागल मोह᭨ला \nहम कहलᲅ - ई कोन काज क े लᱟं? ᳰकयक गाम क े  बजेलᱟं  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n27   \n \nनᳲह पᳯटतᲅ हमरा सं, ई आफ़त ᳰकयक बजेलᱟं \n  \nफ़ े र कᳱ छल? \nिपटय लगलᱟं हम आर पीटय लगला गᲅआं \nमुंह कान तोिड देलक, अधमᱧ कय क छोरलक \nई कोन काल घेरलक, मरय मᱶ नᳲह छल भांगठ, \n   \nहम भािग घर एलᱟं, दुबारा स᭡पत खेलᱟं - \nफ़ े र आंिख नᳲह मारब, नै गीत हम गायब, \nफ़ े र छौरी नᳲह फ़ ं सायब, नै जान हम गमायब, \nआर भूिल कय अंᮕेजी, हम मैिथल बिन जायब! \nआर भूिल कय अंᮕेजी, हम मैिथल बिन जायब!! \n   \n  \n                        \n                                 2. गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n  \n \nपुनः ᭭मृित \n  \nिबतल बखᭅ िबतल युग, \nिबतल सह᮲ाि᭣द आब, \nमोन पािड़ थाकल कᳱ, \nहोयत ᭭मृितक शाप।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n28   \n \n  \nवैह पुनः पुनः घᳯटत, \nहाᳯर हमर िवजय ओकर, \nनिह लेलᱟँ पाठ कोनो, \n᭭मृितसँ पुनः पुनः। \n  \nसभक योग यावत निह, \nहोएत गए सि᭥मलन, \nहाᳯर हमर िवजए ओकर, \nहोएत कखनᱟ निह ब᭠द। \n \n     \n77 77. . . .       \nसं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा    चच चच    मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च  \n(( ((मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् -- --    हनुम᭠तः हनुम᭠तः हनुम᭠तः हनुम᭠तः    उᲦवान उᲦवान उᲦवान उᲦवान-- --    मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्)) )) \n(( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n      \nवयम् इदानीम् एक ं  सुभािषतं ᮰ु᭛मः \n  \nअम᭠ᮢमᭃरं नाि᭭त \nनाि᭭त मूलमनौषधम्। \nअयो᭏यः पुᱧषो नाि᭭त \nयोजक᭭तᮢ दुलᭅभः। \n  \nवयं इदानीम् एक ं  सुभािषतं ᮰ुतव᭠तः। त᭭य अथᭅः एवम् अि᭭त। \nवणᭅमालायां बᱠिण अᭃरािण सि᭠त। तादृशम् एकम् अिप अᭃरं नाि᭭त मंᮢाय उपयोगः न भवित इित। एवमेव ᮧपंचे बᱟमूलािन सि᭠त। त ादृशम् एकमिप मूलं नाि᭭त औषधाय यो᭏यं न इित। एवमेव ᮧपंचे बᱟजनाः सि᭠त- ते \nसवᱷ अयो᭏याः न। यᳰद क᳟न् योजकः िमलित तᳶह ते सवᱷ यो᭏याः भिवतुम अहᭅि᭠त। \n   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n29   \n \nकथा \n  \nपूवᲈ कᳲलगदेशं अशोकमहाराजः पालयित ᭭म। एकदा सह मंिᮢणा सह िवहाराथᲈ बिहगᭅतवान् आसीत्। तᮢ मागᱷ कािचत् बौ᳍ िभᭃुः सह दृ᳥वान्। सः िभᭃोः समीपं गतवान्। भᲦया त᭭य पादारिव᭠दयोः िशर ः ᭭थापिय᭜वा \nनम᭭कारं क ृ तवान्। िभᭃुः आशीरवादं क ृ तवान्। पर᭠तु एतत् सवᭅमिप त᭭य मंᮢी आ᳟यᱷण प᭫यन् आसीत्। एतद् त᭭मै न अरोचत्। सः महाराजं पृ᳥वान्- भोः महाराज। भवान् एत᭭य राज᭭य चᮓवतᱮ अि᭭त। भवान् ᳰकमथᭅम् \nत᭭य पादारिव᭠दयोः िशरः ᭭थािपतवान्। इित। तदा महाराजः ᳰकमिप न उᲦवान्। मौनं हिसतवान्। काचन् ᳰदनािन अतीतािन एकदा  अशोकः मंिᮢणं उᲦवान्। भोः मंिᮢण। भवान् इदानीम् एव ग᭜वा एक ᭭य अज᭭य एक᭭य \n᳞ाᮖ᭭य एक᭭य मनु᭬य᭭य िशरः आनयतु। तदा मंᮢी अर᭛यं गतवान्। एक ᭭य ᳞ाᮖ᭭य िशरः आनीतवान्। मां᭭वापणं गतवान। तᮢ एक᭭य अज᭭य िशरः आनीतवान्। तथा एव ᭭मसानं गतवान्। तᮢ एकः मनु᭬यः मृतः आसीत्। \nत᭭य िशरः अिप आनीतवान्- महाराजाय दᱫवान्। महाराजः उᲦवा न्। भोः एतत् सवᭅम् अिप भवान् नी᭜वा िवᮓᳱय आग᭒छतु। मंᮢी िवपण ीम् गतवान्। तᮢ क᳟न् मांसभᭃकः अज᭭य िशरः ᮓᳱतवान्। अ᭠यः क᳟ न् \nअलंकारिᮧयः ᳞ाᮖ᭭य िशरः ᮓᳱतवान्। पर᭠तु मनु᭬य᭭य िशरः कोिप न ᮓᳱतवान्। अन᭠तरं मंᮢी िनराशया महाराज᭭य समीपम् आग᭜य िनवेᳰदतवान्। महाराजः उᲦवान्- भवतु भवान् एतद् िशरः दानᱨपेण ददातु। इित। पुनः \nमंᮢी िवपणीम् गतवान्। तᮢ सवाᭅण उᲦवान्- भोः एतद् िशरः दा नᱨपेण ददािम। ᭭वीक ु वᭅ᭠तु- ᭭वीक ु वᭅ᭠तु। पर᭠तु कोिप न ᭭वीक ृतवान्। मंᮢी आग᭜य-महाराजं सवᲈ िनवेᳰदतवान्। महाराजः उᲦवान्- इदानᱭ ᭄ातवान् खलु। \nयावत् जीवामः तावदेव मनु᭬य᭭य शरीर᭭य मह᭜वं भवित। जीवाभावे मनु᭬यशरीरं ᳞थᲈ भवित। तदा िशरसः अिप मह᭜वं न भवित। अतः जीिवतकालेएव वयं यᳰद सᲯनानां ᮰े᳧ानां पादारिब᭠दयोः िशरः सं᭭ था᭡य आशीवाᭅदं \n᭭वीक ु मᭅः तᳶह जीवनं साथᭅक ं  भवित। एतत् ᮰ु᭜वा मंᮢी समािहतः अभवत्। \n  \nकथायाः अथᲈ ᭄ातव᭠तः खलु। \n  \nस᭥भाषणम् \n  \n᭭वरा᭔यं ज᭠मिस᳍ अिधकारः- इित ितलकः उᲦवान्। \n᭭वरा᭔य ज᭠मिस᳍ अिधकार अिछ- ई ितलक कहलि᭠ह। \n  \nएतदैव वा᭍यं वयं पᳯरवतᭅनं क ृ ᭜वा वᲦ ुं  शᲣ ु मः। \n  \nमाता उᲦवती यत् एकाᮕतया पठतु। \nमाता कहलि᭠ह जे एकाᮕतासँ पढ़ू। \n  \nिशᭃकः उᲦवान् यत् ᳇ारं िपदधातु। \nिशᭃक कहलि᭠ह जे ᳇ार सटा ᳰदअ। \n  \nअहं वदािम यत् सं᭭क ृ तं पठतु। \nहम बजैत छी जे सं᭭क ृ त पढ़ू। \n  \nसेवक ं  वदित यत् ᳇ीपं ᭔वालयतु। \nसेवक कहैत छिथ जे दीप जड़ाऊ। \n  \nइदानीम् एकम् अ᭤यासं क ु मᭅः।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n30   \n \n  \nवै᳒म् उᲦवान् यत् फलं खादतु। \nवै᳒ कहलि᭠ह जे फल खाऊ। \nवै᳒म् उᲦवान् यत् स᭜यं वद धमᲈ चर। \nवै᳒ कहलि᭠ह जे स᭜य बाजू धमᭅ पर चलू। \n  \nबालकः शालां ग᭒छित। \nबालाक पाठशाला जाइत छिथ। \n  \nअहमिप शालां ग᭒छािम। \nहम सेहो पाठशाला जाइत छी। \n  \nअहं चायं िपबािम। अहमिप चायं िपबािम। \nहम चाह िपबैत छी। हम सेहो चाह िपबैत छी। \n  \nरोगी िचᳰक᭜सालयं ग᭒छित। अहमिप िचᳰक᭜सालयं ग᭒छािम। \nरोगी िचᳰक᭜सालय जाइत छिथ। हम सेहो िचᳰक᭜सालय जाइत छी। \n  \nमम नाम गजे᭠ᮤः। अहं िशᭃकः/ युवकः/ देशभᲦः अि᭭म। \nअहं बुि᳍मान्/ ᮓᳱडापटु/ ᮩᳬ अि᭭म। \nहमर नाम गजे᭠ᮤ छी। हम िशᭃक/ युवक/ देशभᲦ छी। \nहम बुि᳍मान/ ᮓᳱडापटु/ ᮩᳬ छी। \nक ृ ᭬णफलक े  कितचन् श᭣दाः सि᭠त। \n  \nअहं वै᳒ः/ क ृ षकः/ चालकः/ गाियका/ वै᭄ािनकः/ धिनकः/ अ᭟यापकः/ अि᭭म। \nहम वै᳒/ क ृ षक/ चालक/ गाियका/ वै᭄ािनक/ धिनक/ अ᭟यापक छी। \n  \nभवान् िशᭃकः अि᭭त। अहं िशᭃकः अि᭭म। \nअहाँ िशᭃक छी। हम िशᭃक छी।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n31   \n \n  \nअहं नायकः अि᭭म। वयं नायकाः ᭭मः। \nहम नायक छी। हम सभ नायक छी। \n  \nअहं देशभᲦः अि᭭म। वयं देशभᲦाः ᭭मः। \nहम देशभᲦ छी। हम सभ देशभᲦ छी। \n  \nअहं भारतीयः अि᭭म। वयं भारतीयाः ᭭मः। \nहम भारतीय छी। हम सभ भारतीय छी। \n  \nअहं गायकः अि᭭म। वयं गायकाः ᭭मः। \nहम गायक छी। हम सभ गायक छी। \n  \nअहं वै᳒ः अि᭭म। वयं वै᳒ाः ᭭मः। \nहम वै᳒ छी। हम सभा वै᳒ छी। \n  \nवाताᭅ \n  \n-हᳯरओम्। \n-हᳯरः ओम्। ᮰ीधरः खलु। \n-आम्। \n-अहं लिलतक ु मारः वदािम। \n-अहो लिलतक ु मारः। क ु तः वदित। \n-अहं भोपालतः वदािम। भवान् इदानᱭ क ु ᮢ अि᭭त। \n-अहं बे᭑गलूर नगरैव अि᭭म। \n-बे᭑लूरनगरे क ु ᮢ अि᭭त। \n-िगᳯरनगरैव अि᭭म। \n-त᳖मा गृहैव अि᭭त। \n-गृहतः ᮧि᭭थतवान्। मागᱷ अि᭭म।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n32   \n \n-एवं भव᭠तः सवᱷ कथं सि᭠त। \n-वयं सवᱷ क ु शिलनः। भव᭠तः। \n-वयं सवᱷ क ु शिलनः ᭭मः। \n-एवं कः िवशेषः। \n-िवशेषः कोिप नाि᭭त। क ु शल वाताᲈ ᭄ातमेव दूरभाषं क ृ तवान्। एवं ध᭠यवादः। \n-नमोनमः। \n  \nचाकलेहः। चाकलेहम् इ᭒छि᭠त। \nचाकलेट। चाकलेट लेबाक इ᭒छा अिछ। \nआम्। इ᭒छामः। \nहँ। इ᭒छा अिछ। \nअᮢ का इ᭒छित। यᳰद चाकलेहम् इ᭒छित तᳶह अᮢ आग᭒छतु। \nएतए कᳱ इ᭒छा अिछ। जौँ चॉकलेट लेबाक इ᭒छा अिछ तखन एतए आऊ। \n  \nयᳰद अहं तᮢ आग᭒छािम भवान् ददाित वा। \nजौँ हम ओतए अबैत छी अहाँ देब कᳱ। \n  \nआम्। अव᭫यं ददािम। \nहँ। अव᭫य देब। \n  \nध᭠यवादः। \nध᭠यवाद। \n  \n᭭वागतम्। \n᭭वागत अिछ। \n  \nफलम् इ᭒छि᭠त। \nफलक इ᭒छा अिछ? \n   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n33   \n \nआम्। इ᭒छामः। \nहँ। इ᭒छा अिछ। \n  \nकः फलम् इ᭒छित। \nक े  फलक इ᭒छा करैत अिछ। \n  \nअहम् इ᭒छािम। \nहम इ᭒छा करैत छी। \n  \nयᳰद फलम् इ᭒छित तᳶह अᮢ आग᭒छतु। \nजौँ फलक इ᭒छा अिछ तखन एतए आऊ। \n  \nयᳰद अहम् अᮢैव भवािम तᳶह तत् फलं न ददाित वा। \nजौँ हम एतिह रहैत छी तखन अहाँ फल निह देब कᳱ? \n  \nन ददािम। यᳰद फलम् आव᭫यकम् अᮢ आग᭒छतु। \nनिह देब। जौँ फल आव᭫यक अिछ तखन एतए आऊ। \n  \nआग᭒छािम। \nअबैत छी। \n  \n᭭वीकरोतु। \n᭭वीकार कᱨ। \n  \nध᭠यवादम्। \nध᭠यवाद। \n  \n᭭वागतम्।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n34   \n \n᭭वागत अिछ। \n  \nिपपासा अि᭭त वा। \nिपयास लागल अिछ कᳱ? \n  \nन िपपासा नाि᭭त। \nनिह। िपयास निह लागल अिछ। \n  \nअि᭭त। \nलागल अिछ। \n  \nक᭭य िपपासा अि᭭त। \nᳰकनका िपयास लागल छि᭠ह। \n  \nयᳰद िपपासा अि᭭त तᳶह जलं िपबतु। \nजौँ िपयास लागल अिछ तखन जल पीबू। \n  \nआग᭒छतु। ᭭वीकरोतु। \nआऊ। पीबू। \n  \nध᭠यवादः। \nध᭠यवाद। \n  \nयᳰद ᳞ाᮖः आग᭒छित तᳶह भवान् ᳴क करोित। \nजौँ बाघ आएत तँ अहाँ कᳱ करब। \n  \nयᳰद ᳞ाᮖः आग᭒छित तᳶह अहं ᳞ाᮖं ताडयािम। \nजौँ बाघ आएत तँ हम ओकरा मारब।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n35   \n \n  \nयᳰद ᳞ाᮖः आग᭒छित तᳶह अहं तᮢैव उपिवशािम। \nजौँ बाघ आएत तँ हम ओतिह बैसल रहब। \n  \nयᳰद ᳞ाᮖः आग᭒छित तᳶह अहं धावािम। \nजौँ बाघ आएत तँ हम भागब। \n  \nयᳰद ᳞ाᮖः आग᭒छित तᳶह अहं शवासनं करोिम। \nजौँ बाघ आएत तँ हम शवासन करब। \n  \nभवान् ᳰकम करोित? भवती ᳰकम् करोित? \nअहाँ कᳱ करब? अहाँ कᳱ करब? \n  \nयᳰद अहं िवदेशं ग᭒छािम तᳶह अहं तᮢ जनानां सं᭭क ृ तं पाठयािम। \nजौँ हम िवदेश जाएब तखन हम लोक सभक ेँ  सं᭭क ृ त पढ़ाएब। \n  \nयᳰद माता तजᭅयित तᳶह अहं िपतरम् आ᮰यािम। \nजौँ माता मारैत छिथ तखन हम िपताक शरणमे जाइत छी। \n  \nभव᭠तः तᳶह योजयि᭠त। \n  \nयᳰद धनम् अि᭭त तᳶह ददातु। \nजौँ धन अिछ तखन ᳰदअ। \n  \nयᳰद वृि᳥ः भवित तᳶह श᭭यािन आरोपयतु। \nजौँ बरखा होए तखन फिसल रोपू। \n  \nयᳰद परीᭃा आग᭒छित तᳶह स᭥यक पठित।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n36   \n \nजखन परीᭃा अबैत अिछ तखन नीक जेकाँ पढ़ैत अिछ। \n  \nयᳰद जलम् अि᭭त तᳶह ᳩानं करोित। \nजखन जल रहैत अिछ तखन ᳩान करैत छिथ। \n  \nयᳰद ᮧवासं करोिम तᳶह ᭄ानं स᭥पादयािम। \nजौँ ᮧवास करब तखन ᭄ानक स᭥पादन कए सकब। \n  \nयᳰद शाि᭠तम् इ᭒छािम तᳶह भगवदगीतां पठािम। \nजखन शाि᭠तक इ᭒छा होइत अिछ भगवदगीता पढ़ैत छी। \n  \nयᳰद ᭄ानम् इ᭒छित तᳶह वेदं पठतु। \nजौँ ᭄ानक इ᭒छा अिछ तखन वेद पढ़ू। \n  \nयᳰद देशसेवां करोित तᳶह संतोषः भवित। \nजखन देशसेवा करैत छी तखन संतोष भेटैत अिछ। \n  \nयᳰद उᱫमा लेखनी अि᭭त तᳶह मम क ृ ते ददातु। \nजौँ उᱫम कलम अिछ हमरा लेल ᳰदअ। \n  \nयᳰद सं᭭क ृ तं पठित तᳶह आन᭠दः भवित। \nजखन सं᭭क ृ र पढ़ैत छी तखखन आन᭠द पबैत छी। \n    (( ((अनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅते)) )) \n८. िमिथला कला (आगां) ᮰ीमित ल᭯मी ठाक ु र, उ᮫ 60 वषᭅ, ᮕ ाम- हैँठी-बाली, िजला मधुबनी। \nिविभ᳖ तरहक भार सभक िचᮢ नीचाँमे देल गेल अिछ। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n37   \n \n \n \n \n \n    अनुवतᭅते) \n९९ ९९. . . . पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन सं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅ    \nडॉ ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ‘मौन’ (1938- )- ᮕाम+पो᭭ट- हसनपुर, िजला-सम᭭तीपुर। नेपाल आऽ भारतमे ᮧा᭟यापन। मैिथलीमे १.नेपालक मैिथली सािह᭜यक \nइितहास(िवराटनगर,१९७२ई.), २.ᮩᳬᮕाम(ᳯरपोताᭅज दरभंगा १९७२ ई.), ३.’मैिथली’ ᮢैमािसकक स᭥पादन (िवराटनगर,नेपाल १९७०-७३ई.), ४.मैिथलीक नेनागीत (पटना, १९८८ ई.), ५.नेपालक आधुिनक मैिथली \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n38   \n \nसािह᭜य (पटना, १९९८ ई.), ६. ᮧेमच᭠द चयिनत कथा, भाग- १ आऽ २ (अनुवाद), ७. वा᭨मीᳰकक देशमे (महनार, २००५ ई.)। मौन जीक ेँ  सािह᭜य अकादमी अनुवाद पुर᭭कार, २००४ ई., िमिथला िवभूित स᭥मान, दरभंगा, \nरेणु स᭥मान, िवराटनगर, नेपाल, मैिथली इितहास स᭥मान, वीरगंज, नेपाल, लोक-सं᭭क ृ ित स᭥मान, जनकपुरधाम,नेपाल, सलहेस िशखर स᭥मान, िसरहा नेपाल, पूवᲃᱫर मैिथल स᭥मान, गौहाटी, सरहपाद िशखर स᭥मान, \nरानी, बेगूसराय आऽ चेतना सिमित, पटनाक स᭥मान भेटल छि᭠ह। वतᭅमानमे मौनजी अपन गाममे सािह᭜य शोध आऽ रचनामे लीन छिथ। \nपंचदेवोपासक भूिम िमिथला \n-डॉ ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ’मौन’ \n  \nिहमालयक पादᮧदेशमे गंगासँ उᱫर, कोशीसँ पि᳟म एवं ग᭛डकसँ पूवᭅक भूभाग सां᭭क ृ ितक िमिथलांचलक नामे ᭎यात अिछ। िमिथलांचलक ई सीमा लोकमा᭠य, शाᳫस᭥᭥त ओऽ पर᭥पᳯरत अिछ। स᭜पथᮩाᳬणक अंतःसा᭯यक \nअनुसारे आयᭅलोकिनक एक पूवाᭅिभमुखी शाखा िवदेह माथवक नेतृ᭜वमे सदानीरा (ग᭛डक) पार कऽ एिह भूिमक अिᲨ सं᭭कार कऽ बिसवास कएलिन, जे िवदेहक नामे ᮧिति᳧त भेल। काला᭠तरमे एकर िव᭭तार स ुिवदेह, पूवᭅ \nिवदेह, ओऽ अपर िवदेहक ᱨपे ँ अिभ᭄ात अिछ। िवदेहक ओऽ ᮧाथिमक ᭭थलक ᱨपमे पि᳟म च᭥पारणक लौᳯरयान᭠दनगढ़क पिहचान सुिनि᳟त भेल अिछ। आजुक लौᳯरयान᭠दनग ढ़ ᮧाचीन आयᭅ राजा लोकिन एवं \nबौ᳍लोकिनक ᭭तूपाकार समािध᭭थल सभक संगम बनल अिछ। कालᮓमे अ िह इᭃवाक ु  आयᭅवंशक िनिम पुᮢ िमिथ िमिथलापुᮢक ᭭थापना कयलिन। ᮧाचीन बौ᳍सािह᭜यमे िवदेहक ेँ  रा᳦ (देश) ओऽ िमिथलाक ेँ  राजधानीनगर \nकहल गेल अिछ। अथाᭅत् िमिथला िवदेहक राजधानी छल। मुदा ओिह भ᳞ िमिथलापुरीक अिभ᭄ान एखन धᳯर सुिनि᳟त निह भेल अिछ। तथाि प ᮧाचीन िवदेहक स᭥पूणᭅ जनपदक ेँ  आइ िमिथलांचल कहल जाइछ। \n  \nओऽ िमिथलांचलक भूिम महान अिछ, जकर माथेपर तप᭭वी िहमालयक सतत वरदह᭭त हो, पादᮧदेशमे पु᭛यतोया गंगा, पा᳡ᭅवािहनी अमृत कलश धाᳯरणी गंडक ओऽ कलकल िननाᳰदनी कौिशकᳱक धारसँ ᮧᭃािलत हो। एिह \nनदी मातृक जनपदक ेँ  पूवᭅ म᭟यकालीन ऐितहािसक पᳯरवेशमे तीरभुिᲦ अथाᭅत् ितरᱟत कहल गेल, जकर सांि᭭कितक मूलमे धमᭅ ओऽ दशᭅनक गांभीयᭅ, कलासभक रागा᭜मक उ᭜कषᭅ, ᭄ान-िव᭄ानक गᳯरमा ओऽ भाषा-सािह᭜यक \nसमृ᳍ पर᭥पराक अंतः सिलला अंतᮧᭅवािहत अिछ। एिह सभक साᭃात् िमिथलाक शैव-शाᲦ, वै᭬णव, गाणप᭜य, सौर (सूयᭅ) ओऽ बौ᳍-जैनक आ᭭था क े ᭠ᮤ एवं ऋिष-मुिनक साधना पर᭥परामे उपल᭤य अिछ। ᮧकारा᭠तरसँ ओिह \n᭭थल सभक ेँ  सां᭭क ृ ितक चेतनाक ऐितहािसक ᭭थलक सं᭄ा देल जाऽ सक ै छ, जकर आइ-काि᭨ह पयᭅटनक दृि᳥सँ मह᭜व बᳰढ़ गेल अिछ। \nिमिथलाक ᮧिसि᳍ ओकर पाि᭛ड᭜य पर᭥परा, दाशᭅिनक-नैयाियक िच᭠तन, सािह᭜य-संगीतक रागा᭜मक पᳯरवेश, लोकिचᮢक बᱟआयामी िव᭭तार, धाᳶमक आ᭭थाक ᭭थल, ऐितहािसक धरोहर आᳰदक कारणे िवशेष अनुशीलनीय \nअिछ। जनक-या᭄व᭨᭍य, किपल, गौतम, कणाद, मंडन, उदयन, वाच᭭ पित, क ु माᳯरल आᳰद सदृष िवभूित, गागᱮ, मैᮢेयी, भारती, लिखमा आᳰद सन आदशᭅ नारी चᳯरत, ᭔योितरी᳡र, िव᳒ापित, िवनय᮰ी, च᭠दा झा, लाल \nदास आᳰद सन आलोकवाही साधक लोकिनक ᮧसादे एिह ठामक जीवन-जगतमे आ᭟याि᭜मक सुखानुभूित ओऽ सार᭭वत चेतनाᳰदक मिणकांचन संयोग देखना जाइछ। िमिथला आ᭟या᭜म िव᳒ाक क े ᭠ᮤ मानल जाइछ। \nआजुक िमिथलांचलक सं᭭क ृ ित उᱫर िबहारमे अवि᭭थत वा᭨मीᳰकनगर (भैँसालोटन, पि᳟म च᭥पारण) सँ मंदार (बाँका, भागलपुर) धᳯर, चत रा-वाराह ᭃेᮢ (कोशी-अंचल, नेपाल) सँ जनकपुर-धनुषा (नेपाल) धᳯ र ओऽ कटरा \n(चामु᭛डा, मुज᭢फरपुर), वनगाँव-मिहषी, जयमंगला (बेगूसराय), व ारी-बसुदेवा (सम᭭तीपुर), किपले᳡र-क ु शे᳡र-ितलक े ᳡र (दरभंगा), अिहयारी-अकौर-कोथुᭅ(मधुबनी), आमी(अि᭥बका᭭थान, सारण), हᳯरहरᭃेᮢ (सोनपुर, \nसारण) वैशाली आᳰद धᳯर सूᮢब᳍ अिछ। एिह सभ धाᳶमक तीथᭅ᭭थल सभक पᳯरवेᭃणसँ ᮧमािणत होइछ जे िमिथलांचल पंचदेवोपासक ᭃेᮢ अिछ।  काला᭠तरमे एिहसँ बौ᳍ ओऽ जैन ᭭थल सभ सेहो अंतमुᭅᲦ भऽ आलो᭒य \nभूभागक ेँ  गौवाᭅि᭠वत कयलिन। \n  \nपंचदेवोपासक ᭃेᮢक अथᭅ भेल- गणेश, िव᭬णु, सूयᭅ, िशव ओऽ भगवतीक  ᭃेᮢ। एिहमे सूयᭅ सवᭅᮧाचीन देव छिथ एवं िशव सवᭅᮧाचीन ऐितहािसक देवता छिथ। िवᲩांतक गणेशक पूजन ᮧाथिमक ᱨपे ँ कयल जाइछ एवं \nमातृपूजनक संदभᭅमे भगवती अपन तीनू ᱨपमे लोकपूिजत छिथ अथाᭅत् दुगाᭅ, काली, महाल᭯मी एवं सर᭭वती। भगवती शिᲦक आᳰद ᮰ोत छिथ, जिनकामे सृि᳥, पोषण ओऽ संहार (लय) तीनू शिᲦ िनिहत अिछ।  मुदा लोकक \nलेल ओऽ क᭨याणकाᳯरणी छिथ। धनदेवी ल᭯मीक पᳯरक᭨पना वै᭬णव धमᭅक उ᭜कषᭅ कालमे भेल छल एवं ओऽ िव᭬णुक सेिवका (अनंतशायी िव᭬णु), िव᭬णुक शिᲦ (ल᭯मी नारायण) एवं देवािभिषᲦ (गजल᭯मी) भगव तीक \nᱨपमे अपन ᭭वᱨपक िव᭭तार कयलिन। ओना तँ ल᭯मी ओऽ सर᭭वतीक े ँ  िव᭬णुक प᳡ᭅदेवीक ᱨपमे पᳯरक᭨पना सवᭅ᳞ापक अिछ। ल᭯मी ओऽ गणेशक  पूजन सुख-समृि᳍क लेल कयल जाइछ। ᮧाचीन राजकᳱय ᭭थाप᭜यक \nसोहावटीमे ᮧायः गणेश अथवा ल᭯मीक मूᳶत उ᭜कᳱणᭅ अिछ। \n  \nपंचदेवोपासना व᭭तुतः धाᳶमक स᳊ावक ᮧतीक अिछ। िमिथलांचलमे एि ह पाँचो देवी-देवताक ᭭वतंᮢ िवᮕह सेहो ᮧा᳙ होइछ। भारतीय देवभ ावनाक िव᭭तारक मूलमे भगवती छिथ, जे कतᱟ स᳙मातृकाक ᱨपमे पूि जत छिथ \nतँ कतᱟ दशमहािव᳒ाक ᱨपमे। स᳙मातृका व᭭तुतः सात देवता सभक श िᲦ छिथ- ᮩᳬाणी (ᮩᳬा), वै᭬णवी (िव᭬णु), माहे᳡री (महेश),  इ᭠ᮤाणी (इ᭠ᮤ), कौमारी (क ु मार काᳶतक े य), वाराही (िव᭬णु-वाराह) ओऽ चामु᭛डा \n(िशव)। एिह स᳙मातृकाक अवधारणा दानव-संहारक लेल संयुᲦ शिᲦक ᱨपमे कयल गेल छल, जे आइ धᳯर िप᭛ड ᱨपे ँ लोकपूिजत छिथ। मुदा एक फलक पर स᳙मातृकाक िश᭨पांकनक आर᭥भ क ु षाणकालमे भऽ गेल छल। \nचामु᭛डाक ेँ  छोिड़ सभटा देवी ि᳇भुजी छिथ। सभक एक हाथमे अ᭥तकलश एवं दो सर अभयमुᮤामे उ᭜कᳱणᭅ अिछ। िमिथलांचलक लोकजीवनमे जनपदीय अवधारणाक अनुसार स᳙ मातृकाक नामावली िभ᳖ अिछ। मुदा \nिबि᭚ᭃया माइ (᭔ये᳧ा, आᳰदमाता, मातृᮩᳬ) सभमे समान ᱨपे ँ ᮧिति᳧त छिथ। य᳒ स᳙मातृकाक ऐितहािसक ᮧ᭭तर िश᭨पांकन एिह भूभागसँ अᮧा᭡य अिछ, मुदा दशमहािव᳒ाक ऐितहािसक मूᳶत सभ भीठ भगवानपुर \n(मधुबनी) एवं गढ़-बᱧआरी (सहरसा)मे उपल᭤य अिछ। \n१० १० १० १०. . . . संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र    \nरामा᮰य झा “रामरग”     (( ((१९२८ १९२८ १९२८ १९२८-- --    )) )) िव᳇ान, वागयकार, िशᭃक आऽ मंच स᭥पादक छिथ। \nरामरगजीसँ गप शप। (६ जुलाई २००८) \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n39   \n \n \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र: गोर लगैत छी। ᭭वा᭭᭝य क े हन अिछ। \nरामरंग: ८० बरख पार क े लᱟँ। संगीतमे बहटरल रहैत छी। \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र: संगीतक तँ अपन फराक भाषा होइत छैक। मैिथली संगीत िव᳒ापित आऽ लोचन सँ शुᱨ भए अहाँ धᳯर अबैत अिछ। मैिथलीम े अहाँ िलखनिहओ छी। \nरामरंग: अपन िमिथलासँ स᭥बि᭠धत हम तीन रागक रचना क े लᱟँ अिछ, जकर नाम ऐ ᮧकारसँ अि᭒ह। \n१.राग तीरभुिᲦ, राग िव᳒ापित क᭨याण तथा राग वैदेही भैरव। ऐ  तीनू रागमेसँ तीरभुिᲦ आर िव᳒ापित क᭨याणमे मैिथली भाषामे खया ल बनल अिछ। हमर संगीत रामायणक बालका᭛डमे रागभूपाली \nआर िबलावलमे सेहो मैिथली भाषामे खयाल छैक। आर स᭠गीत रामायणक पृ᳧ ३ पर िबलावलमे ᮰ी गणेशजीक व᭠दना तथा पृ᳧ २० पर राग भूपालीमे ᮰ी शंकरजीक व᭠दना अिछ। पृ᳧ ८७ पर राग \nतीरभुिᲦमे िमिथला ᮧदेशक व᭠दना अिछ आर पृ᳧ १२० पर राग वैदेही  भैरवक (िह᭠दीमे) रचना अिछ। “अिभनव गीताᲳलीक पंचम भागमे २६५ आर २६६ पृ᳧ पर िव᳒ापित क᭨याण रागमे िवलि᭥बत एवं \nᮤुत खयाल मैिथली भाषामे अिछ। िमिथला आऽ मैिथलीमे हम उपरोᲦ  सामᮕी बनओने छी। \n \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र: मुदा पूणᭅ रागशाᳫ िव᳒ापित क᭨याणक, तीरभुिᲦक वा वैदेही भैरवक निञ अिछ। मैिथलीमे आरो रचना अहाँ... \nरामरंग: बᱟत रचना मोन अिछ, मुदा क े  सीखत आऽ क े  लीखत। हाथ थरथराइत अिछ आब हमर। \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र: कमसँ कम ओिह तीनू रागक रचना शाᳫ िलिख दैितयैक तँ हम पु᭭तकाकार छािप सᳰकतᱟँ। \nरामरंग: जे रचना सभ हम देने छी ओकरा छािप ᳰदऔक। हाथ थरथराइत अिछ , तैयो हम तीनूक िव᭭ᰰत िववरण पठायब, िलखैत छी। \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र: ᮧणाम। \nरामरंग: िनक े ना रᱠ। \n \n \n    ११ ११ ११ ११. . . . बालानांबालानांबालानांबालानां    क ृ तेक ृ तेक ृ तेक ृ ते-- --     \n११ ११.. ..कौआ आऽ फ ु ᳎ी कौआ आऽ फ ु ᳎ी कौआ आऽ फ ु ᳎ी कौआ आऽ फ ु ᳎ी-गजे᭠ᮤ ठाक ु र \n    २२ २२. . . . देवीजी देवीजी देवीजी देवीजी: : : : िव᳒ाथᱮ बनल माली िव᳒ाथᱮ बनल माली िव᳒ाथᱮ बनल माली िव᳒ाथᱮ बनल माली-- --    ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी \n \n1.कौवा आऽ फ ु ᳎ी  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n40   \n \n \n  \nिचᮢ: ᭔योित झा चौधरी \nएकटा छिल कौआ आऽ एकटा छल फ ु ᳎ी। दुनूक बीच भजार-सखी क े र संबंध। एक बेर दुᳶभᭃ पड़ल। खेनाइक अभाव एहन भेल जे दुनू गोटे अपन-अपन बᲬाक ेँ  खएबाक िनणᭅय कएलि᭠ह। पिहने कोआक बेर आयल। फ ु ᳎ी आऽ \nकौआ दुनू िमिल कए कौआक बᲬाक ेँ  खाऽ गेल। आब फ ु ᳎ीक बेर आयल। मुदा फ ु ᳎ी सभ तँ होइते अिछ धूᱫᭅ।  \n“अहाँ तँ अखा᳒ पदाथᭅ खाइत छी। हमर बᲬा अशु᳍ भए जायत। से अहाँ गंगाजीमे मुँह धोिब कए आिब जाऊ”। \nकौआ उड़ैत-उड़ैत जंगाजी लग गेल- \n“हे गंगा माय, ᳰदए पािन, धोिब कए ठोढ़, खाइ फ ु ᳎ीक बᲬा”। \nगंगा माय पािनक लेल चुᲥा अनबाक लेल कहलिख᭠ह। \nआब चुᲥा अनबाक लेल कौआ गेल तँ ओतएसँ माᳯट अनबाक लेल क ु ᭥हार महाराज पठा देलिख᭠Ო। खेत पर माᳯटक लेल कौआ गेल तँ खेत ओकरा माᳯट खोदबाक लेल िहरिणक ᳲसघ अनबाक लेल िवदा कए देलकि᭠ह। िहरण \nकहलकि᭠ह जे ᳲसहक ेँ  बजा कए आनू जािहसँ ओऽ हमरा माᳯर कए अहाँक ेँ  हमर ᳲसघ दऽ दए। आब जे कौआ गेल ᳲसघ लग तँ ओऽ ᳲसह कहलक- “हम भेलᱟँ शि᭍ᱫहीन, बूढ़। गाञक दूध आनू, ओकरा पीिब कए हमर ामे ताकित \nआयत आऽ हम िशकार कए सकब”। \nगाञक लग गेल कौआ तँ गाञ ओकरा घास अनबाक लेल पठा देलिख᭠ह। घास कौआक ेँ  कहलक जे हाँसू आिन हमरा काᳯट िलअ। \nकौआ गेल लोहार लग, बाजल- \n“हे लोहार भाञ, \nᳰदअ हाँसू, काटब घास, खुआयब गाय, पािब दूध, \nिपआयब ᳲसहक ेँ , ओऽ मारत हᳯरण, \nभेटत हᳯरणक ᳲसघ, तािहसँ कोरब माᳯट, \nमाᳯटसँ क ु ᭥हार बनओताह चुᲥा, भरब ग᭑गाजल, \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n41   \n \nधोब ठोर, आऽ खायब फ ु ᳎ीक बᲬा”। \nलोहार कहलि᭠ह, “हमरा लग दू टा हाँसू अिछ, एकटा कारी आऽ एकटा लाल। जे पिस᳖ परए लए िलअ”। \nकौआक ेँ  ललका हाँसू पिस᳖ पड़लैक। ओऽ हाँसू धीपल छल, जहाँ कौआ ओकरा अ पन लोलमे दबओलक, छरपटा कए मᳯर गेल। \n  \n2.देवीजी िव᳒ाथᱮ बनल माली       \n  \n         एकटा बᲬा छलै जे छलै बड़ा खुरापाती।िव᳒ालय आबैत का ल ओ र᭭ताक सब फ ू ल पात नोचने आबै छलै।िव᳒ालयमे सेहो फ ू लक गाछ क े  नोइच कऽ राइख दैत छल।अतब्◌ै◌ा निह ओ आनो बᲬा सबक े  उकसाबै \nछल।ओकर संगी साथी सब सेहो संगतक प्◌्राभावे बड उपᮤवी भऽ गेल।तंग भऽ िव᳒ालय क े  माली प्◌्राधान᭟यापक लग अपन सम᭭या बाजल ''महोदय हम बᲬा सबहक खुरापात सऽ बड तंग छी।ह᭥मर ᳰदन भᳯरक िमहनत \nई सब ᭃण भᳯर मे मᳯटयामेट कऽ दैत अिछ आ ह᭥मर बातक मोजर सेहो निह दैत अिछ।᭒च् ताही पर प्◌्राधाना᭟यापक ओकरा आ᳡ासन देलिखन ''हम एिह पर अव᭫य कायᭅवाही करब।हम एहन बᲬा सभक े  दंिडत करब।᭒च्  \n        जखन देवीजी क े  अिह बातक खबᳯर लगलैन तऽ ओ ᭭वयम्  माली सᱰ बात क बालक क े  पता क े लीह फ े र ओकरा सभक े  बजा कऽ पुछलिखन ''अहॉ सभ एहेन काज ᳰकयैक करै छी। बेचारा माली रौद बसात मे काज करैत \nअिछ आ अहॉ सभ उारे ओकर पᳯरणाम निह आबैत छै। अहᱼ सभक े  निह ई᭒छा होइत अिछ िव᳒ालय क े  सु᭠दर बनाब क े ।᭒च् तािह पर ᳰकयो बजलै ''हमरा सभक े  िततली पकड़नाई नीक लागैत अिछ आ िततली सभत फ ू ले पर \nबैसैत छै।᭒च् आब देवीजीक े  फसादक जिड़ ᭄ात भेलैन।ओ प्◌्राधानाचायᭅ सᱰ आदेश पािब सभ बᲬा सभक े  छुᮝटी वला ᳰदन िव᳒ालय बजेलिखन। माली सेहो आयल। \n         देवीजी खेले खेलमे सभक े  बागवानी िसखेलिखन। सभक े  िमलकऽ काज क े नाइ ततेक नीक लागल जे ᭃण भᳯरमे सभ टूटल मरल गाछ सभ हटा नब फ ू लक गाछ लािग गेल। देवीजी सभक े  कहलिखन जे जᱰ ई गाछ सबक े  \nᳰकयो तोड़त निह त किञये ᳰदनमे अिह मे सु᭠दर सु᭠दर पु᭬प लागत जािह सᱰ आकᳶषत भऽ िततली क े  जमौड़ा लागत।संगिह देवीजी िततली क े  पकड़ सॅ मना क े लिखन।ओकरा सु᭠दरता दूर स देख क े  िशᭃा देलिखन।सभ बᲬा \nआᲝ लाᳰदत छल तᱹ उ᭜पात ब᭠द कऽ देलक। प्◌्राधानाचायᭅ अिह पᳯरवतᭅन सᱰ प्◌्राभािवत भेला। \n        ᳰकछुए ᳰदन बाद गाछमे फ ू ल लाग लगलै।आ संगिह िततलीक आगमण सेहो बᳰढ़ गेल। आब खाली समय िनकाइल कऽ देवीजी संग बᲬा सभ ओिह दृ᭬यक आन᭠द लेब लागल।उपᮤवी बᲬा सभसᱰ सकारा᭜मक काज \nकरबाबऽ लेल देवीजीक े  सभसᱰ प्◌्राशंसा भेटलैन। \n                                 ------------------------------ ------------------------------ ------------------------------ ------------------------------ \n    बᲬा लोकिन ᳇ारा ᭭मरणीय ᳣ोक बᲬा लोकिन ᳇ारा ᭭मरणीय ᳣ोक बᲬा लोकिन ᳇ारा ᭭मरणीय ᳣ोक बᲬा लोकिन ᳇ारा ᭭मरणीय ᳣ोक \n११ ११.. ..ᮧातः काल ᮧातः काल ᮧातः काल ᮧातः काल ᮩᳬमुᱠᱫᭅ ᮩᳬमुᱠᱫᭅ ᮩᳬमुᱠᱫᭅ ᮩᳬमुᱠᱫᭅ (( ((सूयᲃदयक एक घंटा पिहनेसूयᲃदयक एक घंटा पिहनेसूयᲃदयक एक घंटा पिहनेसूयᲃदयक एक घंटा पिहने) ) ) ) सवᭅᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही सवᭅᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही सवᭅᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही सवᭅᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, , , , आआ आआ’’ ’’    ई ᳣ोक बजबाक चाही। ई ᳣ोक बजबाक चाही। ई ᳣ोक बजबाक चाही। ई ᳣ोक बजबाक चाही। \nकराᮕे वसते ल᭯मीः करम᭟ये सर᭭वती। कराᮕे वसते ल᭯मीः करम᭟ये सर᭭वती। कराᮕे वसते ल᭯मीः करम᭟ये सर᭭वती। कराᮕे वसते ल᭯मीः करम᭟ये सर᭭वती। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n42   \n \nकरमूले ि᭭थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशᭅनम्॥ करमूले ि᭭थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशᭅनम्॥ करमूले ि᭭थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशᭅनम्॥ करमूले ि᭭थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशᭅनम्॥ \nकरक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ करक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ करक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ करक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ, , , , करक म᭟यमे सर᭭वती करक म᭟यमे सर᭭वती करक म᭟यमे सर᭭वती करक म᭟यमे सर᭭वती, , , , करक मूलमे ᮩᳬा ि᭭थत छिथ। करक मूलमे ᮩᳬा ि᭭थत छिथ। करक मूलमे ᮩᳬा ि᭭थत छिथ। करक मूलमे ᮩᳬा ि᭭थत छिथ।    भोरमे तािह ᳇ारे करक दशᭅन करबाक थीक। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशᭅन करबाक थीक। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशᭅन करबाक थीक। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशᭅन करबाक थीक। \n२२ २२.. ..सं᭟या काल दीप लेसबाक काल सं᭟या काल दीप लेसबाक काल सं᭟या काल दीप लेसबाक काल सं᭟या काल दीप लेसबाक काल-- -- \nदीपमूले ि᭭थतो ᮩᳬा दीपम᭟ये जनादᭅनः। दीपमूले ि᭭थतो ᮩᳬा दीपम᭟ये जनादᭅनः। दीपमूले ि᭭थतो ᮩᳬा दीपम᭟ये जनादᭅनः। दीपमूले ि᭭थतो ᮩᳬा दीपम᭟ये जनादᭅनः। \nदीपाᮕे श᭑करः ᮧो᭍ᱫः स᭠᭟या᭔योितनᭅमोऽ᭭तुते॥ दीपाᮕे श᭑करः ᮧो᭍ᱫः स᭠᭟या᭔योितनᭅमोऽ᭭तुते॥ दीपाᮕे श᭑करः ᮧो᭍ᱫः स᭠᭟या᭔योितनᭅमोऽ᭭तुते॥ दीपाᮕे श᭑करः ᮧो᭍ᱫः स᭠᭟या᭔योितनᭅमोऽ᭭तुते॥ \nदीपक मूल भागमे ᮩᳬा दीपक मूल भागमे ᮩᳬा दीपक मूल भागमे ᮩᳬा दीपक मूल भागमे ᮩᳬा, , , , दीपक म᭟यभागमे जनादᭅन दीपक म᭟यभागमे जनादᭅन दीपक म᭟यभागमे जनादᭅन दीपक म᭟यभागमे जनादᭅन (( ((िव᭬णुिव᭬णुिव᭬णुिव᭬णु) ) ) ) आऽ दीपक अᮕ भागमे श᭑कर ि᭭थत छिथ। आऽ दीपक अᮕ भागमे श᭑कर ि᭭थत छिथ। आऽ दीपक अᮕ भागमे श᭑कर ि᭭थत छिथ। आऽ दीपक अᮕ भागमे श᭑कर ि᭭थत छिथ।    हे सं᭟या᭔योित हे सं᭟या᭔योित हे सं᭟या᭔योित हे सं᭟या᭔योित! ! ! ! अहाँक ेँ  नम᭭कार। अहाँक ेँ  नम᭭कार। अहाँक ेँ  नम᭭कार। अहाँक ेँ  नम᭭कार। \n३३ ३३.. ..सुतबाक काल सुतबाक काल सुतबाक काल सुतबाक काल-- -- \nरामं ᭭क᭠दं हनूम᭠तं वैनतेयं वृकोदरम्। रामं ᭭क᭠दं हनूम᭠तं वैनतेयं वृकोदरम्। रामं ᭭क᭠दं हनूम᭠तं वैनतेयं वृकोदरम्। रामं ᭭क᭠दं हनूम᭠तं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः ᭭मरेि᳖᭜यं दुः᭭व᳘᭭त᭭य न᭫यित॥ शयने यः ᭭मरेि᳖᭜यं दुः᭭व᳘᭭त᭭य न᭫यित॥ शयने यः ᭭मरेि᳖᭜यं दुः᭭व᳘᭭त᭭य न᭫यित॥ शयने यः ᭭मरेि᳖᭜यं दुः᭭व᳘᭭त᭭य न᭫यित॥ \nजे सभ ᳰदन सुतबासँ पिहने राम जे सभ ᳰदन सुतबासँ पिहने राम जे सभ ᳰदन सुतबासँ पिहने राम जे सभ ᳰदन सुतबासँ पिहने राम, , , , क ु मार᭭वामी क ु मार᭭वामी क ु मार᭭वामी क ु मार᭭वामी, , , , हनूमान्हनूमान्हनूमान्हनूमान्, , , , गᱧड़ आऽ भीमक ᭭मरण करैत छिथ गᱧड़ आऽ भीमक ᭭मरण करैत छिथ गᱧड़ आऽ भीमक ᭭मरण करैत छिथ गᱧड़ आऽ भीमक ᭭मरण करैत छिथ, , , , ᱟनकर दुः᭭व᳘ न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर दुः᭭व᳘ न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर दुः᭭व᳘ न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर दुः᭭व᳘ न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। \n४४ ४४. . . . नहेबाक समय नहेबाक समय नहेबाक समय नहेबाक समय-- -- \nग᭑गे च यमुने चैव गोदावᳯर सर᭭वित। ग᭑गे च यमुने चैव गोदावᳯर सर᭭वित। ग᭑गे च यमुने चैव गोदावᳯर सर᭭वित। ग᭑गे च यमुने चैव गोदावᳯर सर᭭वित। \nनमᭅदे िस᭠धु कावेᳯर जलेऽि᭭मन् सि᳖ᳲध क ु ᱨ॥ नमᭅदे िस᭠धु कावेᳯर जलेऽि᭭मन् सि᳖ᳲध क ु ᱨ॥ नमᭅदे िस᭠धु कावेᳯर जलेऽि᭭मन् सि᳖ᳲध क ु ᱨ॥ नमᭅदे िस᭠धु कावेᳯर जलेऽि᭭मन् सि᳖ᳲध क ु ᱨ॥ \nहे गंगा हे गंगा हे गंगा हे गंगा,, ,,    यमुना यमुना यमुना यमुना, , , , गोदावरी गोदावरी गोदावरी गोदावरी, , , , सर᭭वती सर᭭वती सर᭭वती सर᭭वती, , , , नमᭅदा नमᭅदा नमᭅदा नमᭅदा, , , , िस᭠धु आऽ कावेरी िस᭠धु आऽ कावेरी िस᭠धु आऽ कावेरी िस᭠धु आऽ कावेरी        धार। एिह जलमे अपन साि᳖᭟य ᳰदअ। धार। एिह जलमे अपन साि᳖᭟य ᳰदअ। धार। एिह जलमे अपन साि᳖᭟य ᳰदअ। धार। एिह जलमे अपन साि᳖᭟य ᳰदअ। \n५५ ५५.. ..उᱫरं य᭜समुᮤ᭭य िहमाᮤे᳟ैव दिᭃणम्। उᱫरं य᭜समुᮤ᭭य िहमाᮤे᳟ैव दिᭃणम्। उᱫरं य᭜समुᮤ᭭य िहमाᮤे᳟ैव दिᭃणम्। उᱫरं य᭜समुᮤ᭭य िहमाᮤे᳟ैव दिᭃणम्। \nवषᲈ तत् भारतं नाम भार वषᲈ तत् भारतं नाम भार वषᲈ तत् भारतं नाम भार वषᲈ तत् भारतं नाम भारती यᮢ स᭠तितः॥ ती यᮢ स᭠तितः॥ ती यᮢ स᭠तितः॥ ती यᮢ स᭠तितः॥ \nसमुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिᭃणमे भारत अिछ आऽ ओतुका स᭠तित भारती कहबैत छिथ। समुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिᭃणमे भारत अिछ आऽ ओतुका स᭠तित भारती कहबैत छिथ। समुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिᭃणमे भारत अिछ आऽ ओतुका स᭠तित भारती कहबैत छिथ। समुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिᭃणमे भारत अिछ आऽ ओतुका स᭠तित भारती कहबैत छिथ। \n६६ ६६.. ..अह᭨या ᮤौपदी सीता तारा म᭛डोदरी तथा। अह᭨या ᮤौपदी सीता तारा म᭛डोदरी तथा। अह᭨या ᮤौपदी सीता तारा म᭛डोदरी तथा। अह᭨या ᮤौपदी सीता तारा म᭛डोदरी तथा। \nपᲱक ं  ना ᭭मरेि᳖᭜यं महापातकनाशकम्॥ पᲱक ं  ना ᭭मरेि᳖᭜यं महापातकनाशकम्॥ पᲱक ं  ना ᭭मरेि᳖᭜यं महापातकनाशकम्॥ पᲱक ं  ना ᭭मरेि᳖᭜यं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ ᳰदन अह᭨या जे सभ ᳰदन अह᭨या जे सभ ᳰदन अह᭨या जे सभ ᳰदन अह᭨या, , , , ᮤौपदी ᮤौपदी ᮤौपदी ᮤौपदी, , , , सीता सीता सीता सीता, , , , तारा आऽ म᭛दोदरी तारा आऽ म᭛दोदरी तारा आऽ म᭛दोदरी तारा आऽ म᭛दोदरी, , , , एिह पाँच सा᭟वी एिह पाँच सा᭟वी एिह पाँच सा᭟वी एिह पाँच सा᭟वी-- --ᳫीक ᭭मरण ᳫीक ᭭मरण ᳫीक ᭭मरण ᳫीक ᭭मरण करैत छिथ करैत छिथ करैत छिथ करैत छिथ, , , , ᱟनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। \n७७ ७७.. ..अ᳡᭜थामा बिल᳞ाᭅसो हनूमां᳟ िवभीषणः। अ᳡᭜थामा बिल᳞ाᭅसो हनूमां᳟ िवभीषणः। अ᳡᭜थामा बिल᳞ाᭅसो हनूमां᳟ िवभीषणः। अ᳡᭜थामा बिल᳞ाᭅसो हनूमां᳟ िवभीषणः। \nक ृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ क ृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ क ृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ क ृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ \nअ᳡᭜थामा अ᳡᭜थामा अ᳡᭜थामा अ᳡᭜थामा, , , , बिल बिल बिल बिल, , , , ᳞ास ᳞ास ᳞ास ᳞ास, , , , हनूमान्हनूमान्हनूमान्हनूमान्, , , , िवभीषण िवभीषण िवभीषण िवभीषण, , , , क ृ पाचायᭅ आऽ परशुराम क ृ पाचायᭅ आऽ परशुराम क ृ पाचायᭅ आऽ परशुराम क ृ पाचायᭅ आऽ परशुराम-- --    ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। \n८८ ८८.. ..साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी \nउᮕेन तपसा ल᭣धो यया पशुपितः पितः। उᮕेन तपसा ल᭣धो यया पशुपितः पितः। उᮕेन तपसा ल᭣धो यया पशुपितः पितः। उᮕेन तपसा ल᭣धो यया पशुपितः पितः। \nिसि᳍ः सा᭟ये सताम᭭तु ᮧसादा᭠त᭭य धूजᭅटेः िसि᳍ः सा᭟ये सताम᭭तु ᮧसादा᭠त᭭य धूजᭅटेः िसि᳍ः सा᭟ये सताम᭭तु ᮧसादा᭠त᭭य धूजᭅटेः िसि᳍ः सा᭟ये सताम᭭तु ᮧसादा᭠त᭭य धूजᭅटेः \nजा᭮नवीफ े नलेखेव य᭠यूिध शिशनः कला॥ जा᭮नवीफ े नलेखेव य᭠यूिध शिशनः कला॥ जा᭮नवीफ े नलेखेव य᭠यूिध शिशनः कला॥ जा᭮नवीफ े नलेखेव य᭠यूिध शिशनः कला॥ \n९९ ९९.. ..    बालोऽहं जगदान᭠द न मे बाला सर᭭वती। बालोऽहं जगदान᭠द न मे बाला सर᭭वती। बालोऽहं जगदान᭠द न मे बाला सर᭭वती। बालोऽहं जगदान᭠द न मे बाला सर᭭वती। \nअपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणᭅयािम जग᭜ᮢयम् ॥ अपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणᭅयािम जग᭜ᮢयम् ॥ अपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणᭅयािम जग᭜ᮢयम् ॥ अपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणᭅयािम जग᭜ᮢयम् ॥  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n43   \n \n  \n१२. पᲳी ᮧबंध-गजे᭠ᮤ ठाक ु र \nपᲳी ᮧबंध \n \nपंजी-संᮕाहक- ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी) \n᮰ी िव᳒ान᭠द झा पञीकार ᮰ी िव᳒ान᭠द झा पञीकार ᮰ी िव᳒ान᭠द झा पञीकार ᮰ी िव᳒ान᭠द झा पञीकार (( ((ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी) ) ) ) ज᭠म ज᭠म ज᭠म ज᭠म-- --09 09 09 09.. ..04 04 04 04.. ..1957 1957 1957 1957,, ,,प᭛डुआ प᭛डुआ प᭛डुआ प᭛डुआ, , , , ततैल ततैल ततैल ततैल, , , , ककरौड़ ककरौड़ ककरौड़ ककरौड़(( ((मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,    रशाढ़य रशाढ़य रशाढ़य रशाढ़य(( ((पूᳶणया पूᳶणया पूᳶणया पूᳶणया)) )), , , , िशवनगर िशवनगर िशवनगर िशवनगर (( ((अरᳯरया अरᳯरया अरᳯरया अरᳯरया) ) ) ) आआ आआ’ ’ ’ ’ स᭥ᮧित पूᳶणया। िपता ल᭣ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫᭅ᭛ड पᲳीकार मोदान स᭥ᮧित पूᳶणया। िपता ल᭣ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫᭅ᭛ड पᲳीकार मोदान स᭥ᮧित पूᳶणया। िपता ल᭣ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫᭅ᭛ड पᲳीकार मोदान स᭥ᮧित पूᳶणया। िपता ल᭣ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫᭅ᭛ड पᲳीकार मोदान᭠द झा ᭠द झा ᭠द झा ᭠द झा, , , , \nिशवनगर िशवनगर िशवनगर िशवनगर, , , , अरᳯरया अरᳯरया अरᳯरया अरᳯरया,, ,,    पूᳶणया पूᳶणया पूᳶणया पूᳶणया|| ||िपतामह िपतामह िपतामह िपतामह-- --᭭व ᭭व ᭭व ᭭व. . . . ᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी    िभिखया झा िभिखया झा िभिखया झा िभिखया झा    | | | | पᲳीशाᳫक दस वषᭅ धᳯर पᲳीशाᳫक दस वषᭅ धᳯर पᲳीशाᳫक दस वषᭅ धᳯर पᲳीशाᳫक दस वषᭅ धᳯर 1970 1970 1970 1970 ईई ईई.. ..सँ सँ सँ सँ 1979 1979 1979 1979 ईई ईई.. ..    धᳯर अ᭟ययन धᳯर अ᭟ययन धᳯर अ᭟ययन धᳯर अ᭟ययन,32 ,32 ,32 ,32 वषᭅक वयससँ पᲳी वषᭅक वयससँ पᲳी वषᭅक वयससँ पᲳी वषᭅक वयससँ पᲳी-- --ᮧबंधक संव᳍ᭅन आ ᮧबंधक संव᳍ᭅन आ ᮧबंधक संव᳍ᭅन आ ᮧबंधक संव᳍ᭅन आ' ' ' ' संरᭃणमे सं᭨गन। क ृ ित संरᭃणमे सं᭨गन। क ृ ित संरᭃणमे सं᭨गन। क ृ ित संरᭃणमे सं᭨गन। क ृ ित-- --    पᲳी शाखा पु᭭तकक पᲳी शाखा पु᭭तकक पᲳी शाखा पु᭭तकक पᲳी शाखा पु᭭तकक \nिल᭡यांतरण आ िल᭡यांतरण आ िल᭡यांतरण आ िल᭡यांतरण आ' ' ' ' संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन-- --    800 800 800 800 पृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पᲳी पᲳी पᲳी पᲳी    नगरिमक िल᭡या᭠तरण ओ नगरिमक िल᭡या᭠तरण ओ नगरिमक िल᭡या᭠तरण ओ नगरिमक िल᭡या᭠तरण ओ' ' ' ' संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन-- --    लगभग लगभग लगभग लगभग 600 600 600 600 पृ᳧सँ ऊपर पृ᳧सँ ऊपर पृ᳧सँ ऊपर पृ᳧सँ ऊपर(( ((ितरᱟता िलिपसँ देवनागरी ितरᱟता िलिपसँ देवनागरी ितरᱟता िलिपसँ देवनागरी ितरᱟता िलिपसँ देवनागरी    िलिपमेिलिपमेिलिपमेिलिपमे)) ))। गुᱧ । गुᱧ । गुᱧ । गुᱧ-- --    पᲳीकार मोदान᭠द झा। गुᱧक गुᱧ पᲳीकार मोदान᭠द झा। गुᱧक गुᱧ पᲳीकार मोदान᭠द झा। गुᱧक गुᱧ पᲳीकार मोदान᭠द झा। गुᱧक गुᱧ-- --    पᲳीकार िभिखया पᲳीकार िभिखया पᲳीकार िभिखया पᲳीकार िभिखया \nझा झा झा झा, , , , पᲳीकार पᲳीकार पᲳीकार पᲳीकार    िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा- - --    सौराठ सौराठ सौराठ सौराठ, , , , पᲳीकार लूटन झा पᲳीकार लूटन झा पᲳीकार लूटन झा पᲳीकार लूटन झा, , , , सौराठ। गुᱧक शाᳫाथᭅसौराठ। गुᱧक शाᳫाथᭅसौराठ। गुᱧक शाᳫाथᭅसौराठ। गुᱧक शाᳫाथᭅ    परीᭃा परीᭃा परीᭃा परीᭃा-- --    दरभंदरभंदरभंदरभंगा महाराज क ु मार जीवे᳡र ᳲसहक य᭄ोपवीत सं᭭कारक अवसर पर गा महाराज क ु मार जीवे᳡र ᳲसहक य᭄ोपवीत सं᭭कारक अवसर परगा महाराज क ु मार जीवे᳡र ᳲसहक य᭄ोपवीत सं᭭कारक अवसर परगा महाराज क ु मार जीवे᳡र ᳲसहक य᭄ोपवीत सं᭭कारक अवसर पर    महाराजािधराज महाराजािधराज महाराजािधराज महाराजािधराज(( ((दरभंगा दरभंगा दरभंगा दरभंगा) ) ) ) कामे᳡र ᳲसह कामे᳡र ᳲसह कामे᳡र ᳲसह कामे᳡र ᳲसह \n᳇ारा आयोिजत परीᭃा ᳇ारा आयोिजत परीᭃा ᳇ारा आयोिजत परीᭃा ᳇ारा आयोिजत परीᭃा-- --1937 1937 1937 1937 ईई ईई. . . . जािहमे मौिखक जािहमे मौिखक जािहमे मौिखक जािहमे मौिखक    परीᭃाक मु᭎य परीᭃक म परीᭃाक मु᭎य परीᭃक म परीᭃाक मु᭎य परीᭃक म परीᭃाक मु᭎य परीᭃक म.. ..मम मम. . . . डॉ डॉ डॉ डॉ. . . . सर गंगानाथ झा छलाह। सर गंगानाथ झा छलाह। सर गंगानाथ झा छलाह। सर गंगानाथ झा छलाह।  \nि᳇तीय छᳯठ \n \nवृ᳍ िपतामह राधानाथ झाक ᳡सुर माड़ᳯर विलयास मूलक इ᭠ᮤपित झाक बालक धनपित झा होएताह से एिह ᮧकारे गणना – धनपित-=१, जमाय=राधानाथ= २, तिनक बालक क ं टीर=पीता᭥बर=४, शिशनाथ-क᭠या=६ \n \nतृतीय छᳯठ \n (अनुवतᭅते) \n \n    १३ १३ १३ १३. . . . सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला –– ––गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र    \n \n  \nया᭄व᭨᭍य \nया᭄व᭨᭍य िमिथलाक दाशᭅिनक राजा क ृ ित जनकक दरबारमे छलाह। ᱟनकर माताक वा िपताक नाम स᭥भवतः वाजसनी छलि᭠ह। ओना ᱟनकर िपता देवरातक ेँ  मानल जाइत छि᭠ह। ᱟनकर माता ऋिष वैश᭥पायनक बिहन \nछलीह। वैश᭥पायन या᭄व᭨᭍यक मामा छलाह सं᭕गिह ᱟनकर गुᱧ सेहो। ᱟनकर िपता खेनाइ पुर᭭कारक ᱨपमे बँटैत रहिथ आऽ तेँ ᱟनकर नाम बाजसिन सेहो छि᭠ह। ᭣यासक चाᱨ पुᮢसँ ओऽ चाᱨ वेदक िशᭃा पओलि᭠ह। \nयजुवᱷद ओऽ वैश᭥पायनसँ सेहो िसखलि᭠ह, वेदा᭠त उ᳎ालक आᱧिणसँ आऽ योगक िशᭃा िहर᭛यनाभसँ लेलि᭠ह। \nया᭄व᭨᭍यक दू टा प᳀ी छलिथ᭠ह, १. का᭜यायनी आऽ दोसर मैᮢेयी। मᮢेयी ᮩᳬवाᳰदनी छलीह। का᭜यायनीसँ ᱟनका तीनटा पुᮢ छलि᭠ह- च᭠ᮤका᭠ता, महामेघ आऽ िवजय।  \n \nया᭄व᭨᭍य १. शु᭍ल यजुरवेद, २. शतपथ ᮩाᳬण, बृहदार᭛यक उपिनषद आऽ या᭄व᭨᭍य ᭭मृितक दृ᳥ा/लेखक छिथ। या᭄व᭨᭍य ᭭मृितमे आचार, ᳞वहार, आऽ ᮧायि᳟त अ᭟याय अिछ।राजधमᭅ, िसिवल आऽ ᳰᮓिमनल लॉ \nएिहमे अिछ।कौᳯट᭨य जेकाँ या᭄व᭨᭍य सेहो मानैत छिथ जे राजा आऽ पुरिहत दुनू द᭛डनीितक ᭄ान राखिथ। या᭄व᭨᭍य रा᭔यक स᳙ांग िस᳍ांतक चरचा सेहो िव᭭तारमे करैत छिथ। \n \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n44   \n \n१४. पोथी समीᭃा  \n    ᮰ी पंकज पराशर ᮰ी पंकज पराशर ᮰ी पंकज पराशर ᮰ी पंकज पराशर (( ((१९७६ १९७६ १९७६ १९७६-- --    )) ))। मोहनपुर । मोहनपुर । मोहनपुर । मोहनपुर, , , , बलवाहाट चपराँव कोठी बलवाहाट चपराँव कोठी बलवाहाट चपराँव कोठी बलवाहाट चपराँव कोठी, , , , सहरसा। ᮧारि᭥भक िशᭃासँ ᳩातक धᳯर गाम आऽ सहरसामे। फ े र पटना िव᳡िव᳒ालयसँ एम सहरसा। ᮧारि᭥भक िशᭃासँ ᳩातक धᳯर गाम आऽ सहरसामे। फ े र पटना िव᳡िव᳒ालयसँ एम सहरसा। ᮧारि᭥भक िशᭃासँ ᳩातक धᳯर गाम आऽ सहरसामे। फ े र पटना िव᳡िव᳒ालयसँ एम सहरसा। ᮧारि᭥भक िशᭃासँ ᳩातक धᳯर गाम आऽ सहरसामे। फ े र पटना िव᳡िव᳒ालयसँ एम. . ..एए एए. . . . िह᭠दीमे िह᭠दीमे िह᭠दीमे िह᭠दीमे \nᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम ᭭थान। जेᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम ᭭थान। जेᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम ᭭थान। जेᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम ᭭थान। जे.. ..एन एन एन एन.. ..यूयू यूयू.. ..,, ,,ᳰद᭨लीसँ एम ᳰद᭨लीसँ एम ᳰद᭨लीसँ एम ᳰद᭨लीसँ एम.. ..ᳰफल ᳰफल ᳰफल ᳰफल.. ..। जािमया िमिलया इ᭭लािमयासँ टी । जािमया िमिलया इ᭭लािमयासँ टी । जािमया िमिलया इ᭭लािमयासँ टी । जािमया िमिलया इ᭭लािमयासँ टी.. ..वी वी वी वी.. ..पᮢकाᳯरतामे ᳩातकोᱫर िड᭡लोमा। मैिथली आऽ िह᭠दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभ पᮢकाᳯरतामे ᳩातकोᱫर िड᭡लोमा। मैिथली आऽ िह᭠दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभ पᮢकाᳯरतामे ᳩातकोᱫर िड᭡लोमा। मैिथली आऽ िह᭠दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभ पᮢकाᳯरतामे ᳩातकोᱫर िड᭡लोमा। मैिथली आऽ िह᭠दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे किवता मे किवता मे किवता मे किवता, , , , समीᭃा आऽ आलोचना᭜मक िनबंध समीᭃा आऽ आलोचना᭜मक िनबंध समीᭃा आऽ आलोचना᭜मक िनबंध समीᭃा आऽ आलोचना᭜मक िनबंध \nᮧकािशत। अंᮕेजीसँ िह᭠दीमे ᭍लॉद लेवी ᭭ᮝॉस ᮧकािशत। अंᮕेजीसँ िह᭠दीमे ᭍लॉद लेवी ᭭ᮝॉस ᮧकािशत। अंᮕेजीसँ िह᭠दीमे ᭍लॉद लेवी ᭭ᮝॉस ᮧकािशत। अंᮕेजीसँ िह᭠दीमे ᭍लॉद लेवी ᭭ᮝॉस, , , , एबहाडᭅ ᳰफशर एबहाडᭅ ᳰफशर एबहाडᭅ ᳰफशर एबहाडᭅ ᳰफशर, , , , हक ु  शाह आ ᮩूस चैटिवन आᳰदक शोध िनब᭠धक अनुवाद। हक ु  शाह आ ᮩूस चैटिवन आᳰदक शोध िनब᭠धक अनुवाद। हक ु  शाह आ ᮩूस चैटिवन आᳰदक शोध िनब᭠धक अनुवाद। हक ु  शाह आ ᮩूस चैटिवन आᳰदक शोध िनब᭠धक अनुवाद। ’’ ’’गोवध और अंᮕेज गोवध और अंᮕेज गोवध और अंᮕेज गोवध और अंᮕेज’ ’ ’ ’ नामसँ एकटा ᭭वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे नामसँ एकटा ᭭वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे नामसँ एकटा ᭭वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे नामसँ एकटा ᭭वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे ’ ’ ’’दुिनया मेरे आगेदुिनया मेरे आगेदुिनया मेरे आगेदुिनया मेरे आगे’ ’ ’ ’ \n᭭तंभमे लेखन। प ᭭तंभमे लेखन। प ᭭तंभमे लेखन। प ᭭तंभमे लेखन। पराशरजी एखन िह᭠दी पिᮢका राशरजी एखन िह᭠दी पिᮢका राशरजी एखन िह᭠दी पिᮢका राशरजी एखन िह᭠दी पिᮢका ’’ ’’कादि᭥बनी कादि᭥बनी कादि᭥बनी कादि᭥बनी’’ ’’मे वᳯर᳧ कॉपी स᭥पादक छिथ। मे वᳯर᳧ कॉपी स᭥पादक छिथ। मे वᳯर᳧ कॉपी स᭥पादक छिथ। मे वᳯर᳧ कॉपी स᭥पादक छिथ। \n  \nसमयक ेँ  अकानैत \n  \nपंकज पराशरक पिहल मैिथली प᳒ संᮕह ’समयक ेँ  अकानैत’ मैिथली प᳒क भिव᭬यक ᮧित आ᳡ि᭭त दैत अिछ। एिहमे युव ा किवक ४८ गोट प᳒क संᮕह अिछ। एिहमे किवक १९९६ क े र ३ टा, १९९८ क े र ६ टा १९९९ क े र ६ \nटा, २००० क े र ५ टा, २००१ क े र ३ टा, २००२ क े र ३ टा, २००३ क े र ९ टा आऽ २००४ क े र १३ टा प᳒ संकिलत अिछ। किव निहये जोनापुरक ेँ  िबसरैत छिथ. निहये ᳇ारबंगक ेँ, निहये गणेसरक ेँ  निहये देवᳲसहक ेँ । ५ टा \nप᳒मे ओऽ बु᳍क ेँ  सेहो सोझाँ अनैत छिथ| मुदा एतए ई देखब सेहो उिचत होयत जे म हावीर िवदेहमे छह टा ब᭭सावास िबतेलि᭠ह मुदा बु᳍ एकोटा निह।  से किव जैन महावीरक ᮧसंग जौ ँ िबसरल छिथ, तँ हमरा सभ आशा \nकरैत छी जे ई ᮧसंग सभ किवक दोसर प᳒ संᮕहमे सि᭥मिलत कएल जए ति᭠ह, किव तािह तरहक रचना सेहो रचथु। \nएिह संᮕहक ४८म प᳒ थीक ’समयक ेँ  अकानैत’ जकर नाम पर एिह पोथीक नामकरण भेल अिछ। \n  \nसोहरक धुन पर समदाओन गबैत \nᳲपडदानक मंᮢक ेँ  सुभािषतािन कहैत \n  \nफ े र ᳰकिसम-ᳰकिसम क े  तांिᮢक सब \nछंदमे दैत अिछ िबᲥट-िबᲥट गाᳯर \n  \nआऽ अकानैत किव अ᭠तमे कहैत छिथ \n  \nकतेक आ᳟यᭅयक िथक ई बात \nᳰक एिह छ᭠दहीन समयमे \nछ᭠देमे िनकलैत अिछ \nई सबटा आवाज। \n  \n१.कजरौटी \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n45   \n \n  \nकाजर बनेबा लेल सᳯरसबक तेलक दीप जराओल जाइत अिछ। किव कहैत छिथ, \n  \nकाजरक लेल सु᳖ हमर आँिख \nकतेक ᳰदनसँ तक ै ए कजरौटी ᳰदस अहᳶनश \nमुदा मैञाक ᭭मृित दोषक कारणेँ वा सᳯरसबक तेलक \nअभावक कारणेँ \nहमर आँिख जकाँ आब कजरौटीयो \nसुखले रहैत अिछ सभ ᳰदन \n  \nकिवक संवेदना मोनक ेँ  सु᳖ आᳰक झुᲶ कए दैत अिछ, क े  एहन संवेदनाक अनुभव निह करत, किवताक पाठक निह बनत? \n  \n२.खबᳯर \n  \nओिहना खबᳯर देखैत रहब ᮧूफ \nभीजल जारिन जेकाँ धुँआइत-धुँआइत \nजᳯर जायब एिहना एक ᳰदन \n  \nएकटा समय अबैत अिछ सभक जीवननमे जखन अपन कायᭅᭃेᮢक नीरसताक ᮧित लोक सोचए लगैत अिछ, जिहना किव एिह प᳒मे कएने छिथ। \n  \n३.महापाᮢ \n  \nअ᭫पृ᭫यता जकर ᮧाचीन ᮕंथमे कोनो चरचा निह तकर वीभ᭜स ᱨपक वणᭅन १७ श᭣दमे (पंिᲦ ओना १२ टा अिछ) किव कएने छिथ। चमैन बᲬाक ज᭠मसँ छᳯठहाᳯर धᳯर सेवा करैत अिछ आऽ तकर बाद अ᭫पृ᭫य भए जाइत \nअिछ। \n  \n४.ᮧेममे पड़ल लोक \n  \nᮧेममे पड़ल लोकक वणᭅन मनोवै᭄ािनक दृि᳥कोणसँ किव कएने छिथ। \n   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n46   \n \n५.हमर गाम \nकिव ९ टा श᭣दक ेँ  १० टा पाँतीमे िलखने छिथ, दोसर ᱨपे ँ कही तँ ’मोनमे” ई एकटा श᭣द अिछ मुदा किव मोन आऽ मे क ेँ  दू पाँितमे दए गामक दृ᭫य उपि᭭थत कए देने छिथ। \n  \n६. माधव हम पᳯरणाम िनरासा \n  \nिव᳒ापितक जोनापुर (ᳰद᭨ली) आगमनक ᮧसंग लए किव िव᳒ापितक किवताक शᳫक बह᳖े अपन प᳒क शᳫ सᭃम ᱨपे ँ चला रहल छिथ। \n  \nशिᲦहीन सᱫाक दृि᳥हीन-चारण टहंकारसँ उठबैत \n  \n७.काᱟक क े ओ निह करए पुछारे \n  \nिव᳒ापितक ेँ  तुरंत कयल जाय \nदेशसँ बाहर... \n  \nसदाव᭜सले मातृभूिमक बदलामे \nकािमनीक नांगट देहक आ \nनव अनुगािमनी राधाक कोनो बाधा निह मानबाक \nकरैत अिछ रसपूणᭅ वणᭅन \n  \n८.बोधगया ९.पुनᳶन᭬कासन ११. वैशाली १२.᭭थिवर १३.सारनाथ बु᳍क ᮧसंग लए उठाओल गेल अिछ। \n  \n१०.सैिनकोपा᭎यानमे सैिनकक मनो᳞था एिह ᱨपमे आयल अिछ \n  \nिबसफᳱयो वला पंिडतजी तँ महाराजे टा ᮧ िलखलिन.. \n  \nआऽ \n  \nकास-पटपटीक जंगलमे  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n47   \n \nहम आइयो कटैत छी अᱟᳯरया \n  \n१४.जुᱫा \nहᳯरमोहन झाक जमाय पर िलखल कथा मोन पािड़ दैत अिछ। \n  \n१५.छᳯठहारसँ पिहने \nछᳯठहारक राित िबधना भा᭏य िलखैत छिथ, मुदा किव कहैत छिथ जे जे िबधना कᳱ िलखत से हमर चानी आ तरह᭜थ ची᭠हैत अिछ। \n  \n१६.बनारस : ᳰकछु िचᮢ \nकाशीक िव᳡नाथक िचᮢ सोझाँ अबैत अिछ वाराणसीक नाम लेने, मुद ा किव बनारसक िचᮢ खᱶिच दैत छिथ, \nबनारस \nबेर-बेर गनैत अिछ लहास \n१७.मिनयाडरक दूपितया \nडाकपीन दू टाका सैकड़ाक दरसँ कमीशन पिहने कटैए \nटाका दैत पᳰढ़ कए सुनबैए- \n  \nमिनयाडर पाइक संगे संदेश सेहो अनैत अिछ, ओिहमे जे छोट ᭭थान देल रहैत अिछ अंदेशक लेल तािहमे दुइये पाँित िलखल जा सक ै त अिछ तेँ किव िलखैत छिथ,दूपितया। \n  \n१८.आँिख \n  \nनोनछाह नोरक ᭭वाद बुझनेँ रही अनचोᲥ े  \nजखन िसरमा लग बैसल माय कनैत छलीह \n         िगरैत नोरसँ अनजान.. \nफ े र- \nअसहाय आ बेबस नजᳯरसँ दुलार करैत माय \nकोना ल’ सक ै त छलीह कोरामे हमरा \nसबहक सोझाँ  \nदादी आ दीदीक नजᳯरसँ बाँिच कए?  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n48   \n \n  \nआपात िचᳰक᭜सा कᭃसँ घुरैत बेटाक मायक ᮧित भावनाक ᭭फोट अिछ ई प᳒। \n  \n(पोथीक शेष किवता पर समीᭃा अिगला अंकमे- अनुवतᭅते) \n \n १५.\nमैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक         \nइंि᭏लश इंि᭏लश इंि᭏लश इंि᭏लश-- --मैिथली कोष मैिथली कोष मैिथली कोष मैिथली कोष                      \nमैिथली मैिथली मैिथली मैिथली-- --इंि᭏लश कोष इंि᭏लश कोष इंि᭏लश कोष इंि᭏लश कोष  \n                             \n    इंि᭏लश इंि᭏लश इंि᭏लश इंि᭏लश-- --मैिथली कोष मैिथली कोष मैिथली कोष मैिथली कोष         ᮧोजे᭍टक ेँ  आगू बढ़ाऊ ᮧोजे᭍टक ेँ  आगू बढ़ाऊ ᮧोजे᭍टक ेँ  आगू बढ़ाऊ ᮧोजे᭍टक ेँ  आगू बढ़ाऊ, , , , अपन सुझाव आऽ योगदान अपन सुझाव आऽ योगदान अपन सुझाव आऽ योगदान अपन सुझाव आऽ योगदान    ईई ईई-- --मेल ᳇ारा मेल ᳇ारा मेल ᳇ारा मेल ᳇ारा  ggajendra@yahoo.co.in   वा वा वा वा  ggajendra@videha.co.in   पर पठाऊ। पर पठाऊ। पर पठाऊ। पर पठाऊ। \nमैिथली मैिथली मैिथली मैिथली-- --इंि᭏लश इंि᭏लश इंि᭏लश इंि᭏लश    कोष कोष कोष कोष         ᮧोजे᭍टक ेँ  आगू बढ़ाऊ ᮧोजे᭍टक ेँ  आगू बढ़ाऊ ᮧोजे᭍टक ेँ  आगू बढ़ाऊ ᮧोजे᭍टक ेँ  आगू बढ़ाऊ, , , , अपन सुझाव आऽ योगदान अपन सुझाव आऽ योगदान अपन सुझाव आऽ योगदान अपन सुझाव आऽ योगदान    ईई ईई-- --मेल ᳇ारा मेल ᳇ारा मेल ᳇ारा मेल ᳇ारा  ggajendra@yahoo.co.in   वा वा वा वा  ggajendra@videha.co.in      पर पठाऊ। पर पठाऊ। पर पठाऊ। पर पठाऊ।     \n१६ १६ १६ १६. . . . रचना रचना रचना रचना     लेखन लेखन लेखन लेखन-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र    \nिव᳒ापित श᭣दावली \n एिह अंकमे िव᳒ापितक मैिथली पदावलीसँ ᱟनकर श᭣दावलीसँ पᳯरिचत करबाओल जाऽ रहल अिछ जािहसँ अहाँक लेखनी मृगमदमय भए जायत। \nमृगमद = क᭭तूरी \nवासर = ᳰदन \nरैन = राित \nिलधुर = रᲦ \nपुर नटी = नागर नटी \nअवतᱧ = अवतᳯरत होऊ \nकनक भूधर = सुमेᱧ पवᭅत \nचि᭠ᮤका चय = चि᭠ᮤकाक समूह \nिनपाितिन = नाश करएबाली \nभᲦ भयापनोदन = भᲦक भए दूर करएबाली \nदुᳯरत हाᳯरिण = िवपिᱫक भार हरण करएबाली \nदुगᭅमाᳯर = भय᭑कर शᮢु \nिवमदᭅ = िवन᳥ \nगािहनी = िवचरण करएबाली \nसायक = वाण  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n49   \n \nसुकर = सु᭠दर \nिपिसत = काँच मौस \nपारणा = तृि᳙ \nरभसे = आनि᭠दत करएबाली \nक ृ शानु = अिᲨ \nचु᭥᭣यमान = चु᭥बन करैत अिछ \nपᳯर᭒युित = न᳥ करैत अिछ \nआड़ = लाल \nभािग = वᮓ \nगोए = नुका कए \nसुधाए = अमृत \nक ु शेशय = शतपᮢ कमल \nअधबोली = असंपूणᭅ वा᭍य \nखनेखन = ᭃणे-ᭃण \nउिचक = चᳰकत भावेँ \nआरित = पीड़ा \nअनािन = अ᭄ानी \nद᭠द = झगड़ा \nहेरैत = देखैत \nमनिसज = कामदेव \nगौरव = गुᱧता \nखीन = ᭃीण \nअओक े  = दोसराक \nलᱟ = लघु \nपरगास = ᮧकाश \nसुरत िवहार = काम-ᮓᳱड़ा \nनवर᭑ग = संतोला \nस᭠तापिल = क᳥ देनाइ \nबा᭑क = वᮓ \nपसाह = ᮧसाधन  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n50   \n \nभीित = भयसँ \nितष = ती᭯ण \nिसझल = िस᳍ भेल \nकोᳯर = बैर फल \nससन = वायु \nधिन = नाियका \nअ᭥बर = वᳫ \nरेह = रेखा \nर᭑ग = आन᭠द \nअलका = लेप \nमिस = िसयाही \nसमरा = ᭫यामल \nकचोरा = कटोरा \nपᱠ = ᮧभू \nससधर = च᭠ᮤमा \nमनोभव = कामदेव \nसउदािमनी = िव᳒ुत \nकᳯरिन = हि᭭तनी \nवयन = मुख \nपᳯरमल = सुगि᭠ध \nतनᱧिच = शरीरक गोराइ \nअᱧझायल = ओझरा गेल \nिबलास-कानन = ᮧमद-वन \nिनिवल = घनगर \nिविह = िविध \nिनञ = िनज \nिवᮤुम दले = मौसरीक पातमे \nितᱟअन = िᮢभुवन \nम᭨ल = पहलबान \nहाटक = सोना  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n51   \n \nथ᭥भ = ᭭त᭥भ \nिचक ु र-िनकर = क े शपाश \nिवचᳯरत = िनअम िवᱧ᳍ \nकवरी = क े शपाश \nचामᳯर = चँवर गाय \nस᭥भिस = स᭥भाषण \nन जािस = निह कएल जाऽ सक ै छ \nᱟतासे = अिᲨ \nमो = हम \nपीहिल = झाँिप देलक \nपीिहत = आ᭒छाᳰदत \nक ु ᱟᳰक = मायािवनी \nजुड़ायब = शीतल करब \nदहइ = जड़ायब \nअवनत = नीचाँ झुकल \nबारल = िनवारण कएल \nधाओल = दौिग पड़ल \nपसािहम = ᮧसाधन \nफ ु लग = रोमांच \nबलाअ = वलय \nपेखिल = देखल \nबेढ़िल = िलपटल \nथीर = ि᭭थर \nपुछिस = पुछैत छह \nपरस = ᭭पशᭅ \nझुरए = ᳞ाक ु ल होइत अिछ \nअ᭥बुद = मेघ \nध᭠दा = संदेह \nपुतिल = मूᳶत \nइ᭠दु = च᭠ᮤमा  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n52   \n \nमिह = पृ᭝वी \nमाझ = म᭟य \nिखन = ᭃीण \nमधु = पु᭬प रस \nउपेिख = उपेᭃा करक े  \nतᱧअर = तᱧवर \nलेख = उ᭨लेख \nपᳯरहᳯर = छोड़कर \nतोᳯरए = तोहर \nपािछिल = पाछाँक \nसिन = सदृश \nअछिलᱟँ = हम छलᱟँ \nछाजत = शोिभत होएत \nघोिसनी – ᭏वािलन \nबथु = व᭭तु \nअरतल = अनुरᲦ \nरव = ह᭨ला \nरािह = राधा \nतािपिन = ᭔वाला \nबयने = वाणी \nधरिन = पृ᭝वी  \nइिथ = एकर \nजोितअ = ᭔योितष \nमुरछइ = मू᭒छाᭅ \nआइित = अधीनता \nमहते = महावतसँ \nनव = झुक ै त अिछ \nएहो = ई \nबटमारी = र᭭तामे लुटनाइ  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n53   \n \nतुलाएल = बढ़ाओल \nपसार = दोकान \nपढ़Აक = बोहनी \nक ुं गयाँ = गमार (क ु गामक) \nआिज = लगा देब \nआग = अ᭑ग \nगोए = नुका कए \nइ᭠दुमुखी = च᭠ᮤमुखी \nतᱟ = तािह परसँ \nपᳯरहᳯरहह = ᭜यािग देब \nसारी = साᳯरका \nसेचान = बाज \nभािम-भािम = ᮪मण कए \nिवरडा = िवडाल \nसुरते = काम-ᮓᳱड़ा \nकािहअ अवधाᳯर = िव᳡ासपूवᭅक कहैत अिछ \nअ᭠तर नारी = नारीक ᱡदय \nरोखए = रोष \nगंजए = गंजन \nरंजए = ᮧस᳖ \nसाह = ओऽ \nतरासे = भए \nपᱧष = कᳯठन \nसोस = शु᭬क \nचेतन = समथᭅ \nआिथ = अिछ \nसारी = संग \nदूषिल = दुःख \nिनमाल = िनमाᭅ᭨य \nअंसुक = वᳫ  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n54   \n \nवाँलभु = व᭨लभ \nनठल = न᳥ \nपरबोध = ᮧबोध \nपांगुर = पैरक आंगुर \nिखित = िᭃित \nगीभ = ᮕीवा \nअनुसए = प᳟ाताप \nअनुरᲳब = हम स᭥हाᳯर सकब \nिवरमाने = िवराम-᭭थल \nएहो पय = इस पर भी \nजार = जलाकर \nनखत = नᭃᮢ \nजुगुितिह = तक ᭅ सँ \nदोहाए = शपथ \nर᭑ग = अनुराग \nगᱧअ = गुᱧतर \nिपसुन = चुगलखोर \nअᱧझओहल = ओझरायल \nकञोनक ँ  = ककर ऊपर \nबाᳯर = बचा कए \nफ ु लधािल = फ ू ल धारण कए \nक ै तवे = छलसँ \nअह = ᳰदन \nसपजत = सपरज \nवथु = व᭭तु \nमोि᭠त = मोती \nधि᭥मल = क े शपाश \nधोएल = ᭭थािपत कएल \nअि᭑गᳯर = अंगीकार करब \nपुिनमाँ = पूᳶणमा  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n55   \n \nिविभनावए = अलग कए सक ै त अिछ \nआनन = मुख \nितिमशᳯर = अंधकारक बैरी \nचालक = ᮧेरक \nबम = उगिल रहल \nभीभ = भआवोन \nओल = अ᭠त \nकवल = ᮕास \nसᱨप = स᭜य \nिनिसअर = िनशाचर \nभुअ᭑गम = भुज᭑गम \nउजोर = ᮧकाश \nझाप = डुबनाइ \nमᱶदुर = घन \nमुᳰदर = मेघ \nपाउस = पावस \nिनसा = िनशा \nिनिबल = िनिवड़ \nिनचोल = साड़ी \nजािमक = ᮧहरी \nथैरेज = ᭭थैयᭅ \nथोइआ = ᭭थापिय᭜वा \nरञिन = रािᮢ \nिसरिह = शोभामे \nअिसलाइ = ᭥लान भऽ गेलाइ \nवालँभू = ᭭वामी \nमुसए = चोᳯर करबाक लेल \nछैलᳯर = छिलयाक \nअरिथत = याचनासँ \nजड़ाइअ = ठ᭛डा कᱨ  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n56   \n \nिवरत रस = जकर ᭭वाद खतम भए गेल \nअचेतन = मूखᭅ \nकक े  = ᳰकएक \nलाघव = अनादर \nिचᳯट-गुड़े = गुड़-चीटी \nचुपड़िल = ᭣याज \nलओले लोथे = बह᳖ा करलो उपरा᭠त \nझाल = शु᭬क \nदरिन = दराᳯर \nअसेिख = अशेष \nअसहित = असहनशील \nत᳀ = त᭠ᮢ \nभाझिह = म᭟य \nखीनी = ᭃीण \nझपावह = ढ़क ै त होए \nपᳯररि᭥भ = आिल᭑गन कए \nफ ु जिल = खुिज गेल \nघोषिस = घोषणा \nनखर = नख \nपाँच पाँच गुन दस गुन चौगुन आठ दुगुन = ५*५*१०*४*८*२=१६००० \nनखर = नख \nछाँद = शोभा \nिहया = ᱡदय \nसदय = सहाय \nकानुक = क ृ ᭬णाक \nिनरसाओल = नीरस कएल \nसिखता = सािᭃत कएल \nकरवाल = तलवार \nकाँढ़ = िनकलैत अिछ \nकार = कारी  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n57   \n \nउजागᳯर = उᲯर \nपᳯरपि᭠तिह = ᮧितपᭃीक ेँ  \nपयग᭠ड = ᮧौढ़ \nमधुमिखका = मधुमिᭃका \nउधारल = उ᳍ार कएल \nलागर = युᲦ \nपुरहर = िववाह अवसर पर मांगिलक कलश \nम᭠दाᳰकनी = ग᭑गाजल \nक े सु = ᳴कशुक \nिवथुरलᱟ = पसाᳯर देल \nिभित = दीवाᳯर \nपौञनाल = कमलनाल \nरात = लाल \nऐपन = अᳯरपन \nहथोदक = ह᭭तोदक \nिवधु = र᭭ताक ठकान \nकनए-क े आ = च᭥पा+क े रा = कनक+कदली \nजैतुक = दहेज \nिडᳯठ = दृि᳥ \nतुलइिलᱟँ = शीᮖतासँ \nअनुब᭠ध = लगओनाइ \nबोल छड़ = िम᭝यावादी \nमिᲯ = मᲯन कए \nिवथरओ = पसᳯर जाय \nपाड़ᳯर = गुलाब = पाटली \nभोपित = हमरा लेल \nवाउिल = पगली \nिवधु᭠तुद = राᱟ \nसेरी = शरणाथᱮ \nपरभृतक = कोᳰकल  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n58   \n \nमतेँ = म᭠ᮢ \nᳰक रहिस बोᳯर = कᳱ हा᭭यमे बािज रहल छी \nबालिह तोᳯर = अहाँक ᮧेिमकाक ेँ  \nभर बादर = मेघसँ भरल \nझि᭥प = रिह-रिह जोरसँ \nसघने खर = तीᮯ आऽ घन खर \nडाᱟᳰक = जोरसँ \nथेघा = टेक कए \nपख = पᭃ \nिपआञे = िᮧयतम \nप᭑का = लेप \nतथुᱟ = ओिहमे सेहो \nदर = अपूवᭅ \nअपद = िबना कारणक \nसाती = तीᮯ वेदना \nअवथाञे = अव᭭था \nपसाइल = पसारल \nरासे = रोष \nबालभु = व᭨लभ \nआएत = अधीन \nसपूने = स᭥पूणᭅ \nᳰदग᭠तर = दूर देशमे \nअᱧझाए = ओझरल \nआिधन = अधीन \nपलिल = भेल \nखेञोब = ᭃमा \nजल आजुᳯर = जलाᲳिल \nसुसेरा = सु᭠दर आ᮰य \nगोए = नुका कए \nस᭥᮪म = अत᳸कत  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n59   \n \nकराडहार = कड़ᰛआर (तकड़ा पकिड़ यमुना पार करब) \nलᱟ-लᱟ आखरे = लघु-लघु अᭃर \nतामरस = कमल \nघनसार = कपूᭅर \nवेपथु = क᭥प \nमसृण = िचᲥन \nसुदित = सु᭠दर दाँतबाली \nसुित = ᮰ुित \nजित = जतेक \nघिमअ = फ ूँ कल जाइत अिछ \nआनइित = परवशता \nदीब = शपथ \nबड़इ = बᱟत \nदेव देयािसिन = झाड़-फ ूँ क करए बाली ᳫी \nजᳯटला = कक ᭅ शा \nफ ु कᳯर = िचकᳯर \nबᱟᳯर = पुᮢवधू \nअ᭑गा = िच᭠ह \nबेसर = नाकक आभूषण \nयि᭠ᮢया = वीणा बजाबए बला \nय᭠ᮢ = वीणा \nफोटा = ठीका \nसमत = स᭥मत \nमौिल = म᭭तकमे \nमुसरेँ = मूसल \nजेमाओव = भोजन \nनवइते = उतरैत \nपिडचाँ = पᳯटआ \nमाड़व = मड़बा \nउगारल = घेᳯरकए पकड़ब  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n60   \n \nआँजल = अंजन \nडाढ़ल = द᭏ध कएल \nगौह = खोह/ गुफा \nिबलुिवअ = बाँटल जाए \nमउल = मुक ु ट \nडाढ़ित = जᳯर जायत \n᭫म᮰ु = दाढ़ी (मुँह बला खए बला निह) \nअधँगँ = अधाᭅ᭑ग \nगᱧअ = अिधक \nअभरन = पिहरबाक वᳫ \nबड़ाव = ᮧशंसा \nतौँ = तथािप \nिनसाकर = च᭠ᮤमा \nसᳯरस = सदृश \nतांतल = उᱫ᳙ \nसैकत = बालू \nहब = होएत \nिनधुवन = संभोग \nआरा = आन \nकहाओिस = कहबैत छिथ \nराजमराल = राजहंस \nसार᭑ग = हाथी \nसार᭑गवदन = गणेश  \n (अनुवतᭅते)  \nमैिथलीक मानक लेखन मैिथलीक मानक लेखन मैिथलीक मानक लेखन मैिथलीक मानक लेखन-- --शैली शैली शैली शैली \n    \n11 11.. .. जे श᭣द मैिथली जे श᭣द मैिथली जे श᭣द मैिथली जे श᭣द मैिथली-- --सािह᭜यक ᮧाचीन कालसँ आइ धᳯर जािह वᱫᭅनीमे ᮧचिलत अिछ सािह᭜यक ᮧाचीन कालसँ आइ धᳯर जािह वᱫᭅनीमे ᮧचिलत अिछ सािह᭜यक ᮧाचीन कालसँ आइ धᳯर जािह वᱫᭅनीमे ᮧचिलत अिछ सािह᭜यक ᮧाचीन कालसँ आइ धᳯर जािह वᱫᭅनीमे ᮧचिलत अिछ, , , , से से से से सामा᭠यतः तािह वᱫᭅनीमे िलखल जाय सामा᭠यतः तािह वᱫᭅनीमे िलखल जाय सामा᭠यतः तािह वᱫᭅनीमे िलखल जाय सामा᭠यतः तािह वᱫᭅनीमे िलखल जाय-- --    उदाहरणाथᭅउदाहरणाथᭅउदाहरणाथᭅउदाहरणाथᭅ-- --    \n    \nᮕा᳭                                                       अᮕा᳭   ᮕा᳭                                                       अᮕा᳭   ᮕा᳭                                                       अᮕा᳭   ᮕा᳭                                                       अᮕा᳭                                       \nएखन                              अखन एखन                              अखन एखन                              अखन एखन                              अखन,, ,,अखिन अखिन अखिन अखिन,, ,,एखेन एखेन एखेन एखेन,, ,,अखनी अखनी अखनी अखनी    \nठाम                               ᳯठमा ठाम                               ᳯठमा ठाम                               ᳯठमा ठाम                               ᳯठमा,, ,,ᳯठना ᳯठना ᳯठना ᳯठना,, ,,ठमा ठमा ठमा ठमा    \nजकर जकर जकर जकर,, ,,तकर                  तकर                  तकर                  तकर                                                  जेकर जेकर जेकर जेकर, , , , तेकर तेकर तेकर तेकर    \nतिनकर                             ितनकर। तिनकर                             ितनकर। तिनकर                             ितनकर। तिनकर                             ितनकर।(( ((वैकि᭨पक ᱨपेँ ᮕा᳭ वैकि᭨पक ᱨपेँ ᮕा᳭ वैकि᭨पक ᱨपेँ ᮕा᳭ वैकि᭨पक ᱨपेँ ᮕा᳭)) ))     Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १ जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १३) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n61   \n \nअिछ                               ऐछ अिछ                               ऐछ अिछ                               ऐछ अिछ                               ऐछ, , , , अिह अिह अिह अिह, , , , ए। ए। ए। ए।    \n    \n22 22.. .. िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक ᱨप वै᭍लिपकतया अपनाओल जाय िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक ᱨप वै᭍लिपकतया अपनाओल जाय िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक ᱨप वै᭍लिपकतया अपनाओल जाय िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक ᱨप वै᭍लिपकतया अपनाओल जाय:: ::    \nभ गेल भ गेल भ गेल भ गेल, , , , भय गेल वा भए गेल। भय गेल वा भए गेल। भय गेल वा भए गेल। भय गेल वा भए गेल।    \nजा रहल अिछ जा रहल अिछ जा रहल अिछ जा रहल अिछ, , , , जाय रहल अिछ जाय रहल अिछ जाय रहल अिछ जाय रहल अिछ, , , , जाए रहल अिछ। जाए रहल अिछ। जाए रहल अिछ। जाए रहल अिछ।    \nकर कर कर कर’ ’ ’ ’ गेलाह गेलाह गेलाह गेलाह, , , , वा करय गेलाह वा करए गेलाह। वा करय गेलाह वा करए गेलाह। वा करय गेलाह वा करए गेलाह। वा करय गेलाह वा करए गेलाह।    \n    \n33 33.. .. ᮧाचीन मैिथलीक ᮧाचीन मैिथलीक ᮧाचीन मैिथलीक ᮧाचीन मैिथलीक ‘‘ ‘‘᭠ह ᭠ह ᭠ह ᭠ह’ ’ ’ ’ ᭟विनक ᭭थानमे ᭟विनक ᭭थानमे ᭟विनक ᭭थानमे ᭟विनक ᭭थानमे ‘‘ ‘‘नन नन’ ’ ’ ’ िलखल जाय सक ै त अिछ यथा कहलिन वा कहलि᭠ह। िलखल जाय सक ै त अिछ यथा कहलिन वा कहलि᭠ह। िलखल जाय सक ै त अिछ यथा कहलिन वा कहलि᭠ह। िलखल जाय सक ै त अिछ यथा कहलिन वा कहलि᭠ह।    \n    \n44 44.. .. ‘‘ ‘‘ऐऐ ऐऐ’ ’ ’ ’ तथा तथा तथा तथा ‘‘ ‘‘औऔ औऔ’ ’ ’ ’ ततय िलखल जाय जत ततय िलखल जाय जत ततय िलखल जाय जत ततय िलखल जाय जत’ ’ ’ ’ ᭭प᳥तः ᭭प᳥तः ᭭प᳥तः ᭭प᳥तः ‘‘ ‘‘अइ अइ अइ अइ’ ’ ’ ’ तथा तथा तथा तथा ‘‘ ‘‘अउ अउ अउ अउ’ ’ ’ ’ सदृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा सदृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा सदृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा सदृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा-- --    देखैत देखैत देखैत देखैत, , , , छलैक छलैक छलैक छलैक, , , , बौआ बौआ बौआ बौआ, , , , छौक इ᭜याᳰद। छौक इ᭜याᳰद। छौक इ᭜याᳰद। छौक इ᭜याᳰद।    \n    \n55 55.. .. मैिथलीक िन᳜िलिखत श᭣द एिह ᱨपे ᮧ मैिथलीक िन᳜िलिखत श᭣द एिह ᱨपे ᮧ मैिथलीक िन᳜िलिखत श᭣द एिह ᱨपे ᮧ मैिथलीक िन᳜िलिखत श᭣द एिह ᱨपे ᮧयुᲦ होयत युᲦ होयत युᲦ होयत युᲦ होयत:: ::    \nजैह जैह जैह जैह,, ,,सैह सैह सैह सैह,, ,,इएह इएह इएह इएह,, ,,ओऐह ओऐह ओऐह ओऐह,, ,,लैह तथा दैह। लैह तथा दैह। लैह तथा दैह। लैह तथा दैह।    \n    \n66 66.. .. ᯷᭭व इकारांत श᭣दमे ᯷᭭व इकारांत श᭣दमे ᯷᭭व इकारांत श᭣दमे ᯷᭭व इकारांत श᭣दमे ‘‘ ‘‘इइ इइ’ ’ ’ ’ क े  लु᳙ करब सामा᭠यतः अᮕा᳭ िथक। यथा क े  लु᳙ करब सामा᭠यतः अᮕा᳭ िथक। यथा क े  लु᳙ करब सामा᭠यतः अᮕा᳭ िथक। यथा क े  लु᳙ करब सामा᭠यतः अᮕा᳭ िथक। यथा-- --    ᮕा᳭ देिख आबह ᮕा᳭ देिख आबह ᮕा᳭ देिख आबह ᮕा᳭ देिख आबह, , , , मािलिन गेिल मािलिन गेिल मािलिन गेिल मािलिन गेिल (( ((मनु᭬य माᮢमेमनु᭬य माᮢमेमनु᭬य माᮢमेमनु᭬य माᮢमे)) ))।। ।।    \n    \n77 77.. .. ᭭वतंᮢ ᮳᭭व ᭭वतंᮢ ᮳᭭व ᭭वतंᮢ ᮳᭭व ᭭वतंᮢ ᮳᭭व ‘‘ ‘‘एए एए’ ’ ’ ’ वा वा वा वा ‘‘ ‘‘यय यय’ ’ ’ ’ ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आᳰदमे तँ यथावत राखल जाय ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आᳰदमे तँ यथावत राखल जाय ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आᳰदमे तँ यथावत राखल जाय ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आᳰदमे तँ यथावत राखल जाय, , , , ᳴कतु आधुिनक ᳴कतु आधुिनक ᳴कतु आधुिनक ᳴कतु आधुिनक ᮧयोगमे वैकि᭨पक ᱨपेँ ᮧयोगमे वैकि᭨पक ᱨपे ँ ᮧयोगमे वैकि᭨पक ᱨपे ँ ᮧयोगमे वैकि᭨पक ᱨपे ँ ‘‘ ‘‘एए एए’ ’ ’ ’ वा वा वा वा ‘‘ ‘‘यय यय’ ’ ’ ’ िलखल जाय। यथा िलखल जाय। यथा िलखल जाय। यथा िलखल जाय। यथा:: ::-- --    कयल वा कएल कयल वा कएल कयल वा कएल कयल वा कएल, , , , अयलाह वा अएलाह अयलाह वा अएलाह अयलाह वा अएलाह अयलाह वा अएलाह, , , , जाय वा जाए जाय वा जाए जाय वा जाए जाय वा जाए \nइ᭜याᳰद। इ᭜याᳰद। इ᭜याᳰद। इ᭜याᳰद।    \n    \n88 88.. .. उᲬारणमे दू ᭭वरक बीच जे उᲬारणमे दू ᭭वरक बीच जे उᲬारणमे दू ᭭वरक बीच जे उᲬारणमे दू ᭭वरक बीच जे ‘‘ ‘‘यय यय’ ’ ’ ’ ᭟विन ᭭वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे ᭭थान वैकि᭨पक ᱨपेँ देल जाय। यथा ᭟विन ᭭वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे ᭭थान वैकि᭨पक ᱨपेँ देल जाय। यथा ᭟विन ᭭वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे ᭭थान वैकि᭨पक ᱨपेँ देल जाय। यथा ᭟विन ᭭वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे ᭭थान वैकि᭨पक ᱨपेँ देल जाय। यथा-- --    धीआ धीआ धीआ धीआ, , , , अढ़ैआ अढ़ैआ अढ़ैआ अढ़ैआ, , , , िवआह िवआह िवआह िवआह, , , , वा धीया वा धीया वा धीया वा धीया, , , , अढ़ैया अढ़ैया अढ़ैया अढ़ैया, , , , िबयाह। िबयाह। िबयाह। िबयाह।    \n    \n99 99.. .. सानुनािसक ᭭वतंसानुनािसक ᭭वतंसानुनािसक ᭭वतंसानुनािसक ᭭वतंᮢ ᭭वरक ᭭थान यथासंभव ᮢ ᭭वरक ᭭थान यथासंभव ᮢ ᭭वरक ᭭थान यथासंभव ᮢ ᭭वरक ᭭थान यथासंभव ‘‘ ‘‘ञञ ञञ’ ’ ’ ’ िलखल जाय वा सानुनािसक ᭭वर। यथा िलखल जाय वा सानुनािसक ᭭वर। यथा िलखल जाय वा सानुनािसक ᭭वर। यथा िलखल जाय वा सानुनािसक ᭭वर। यथा:: ::-- --    मैञा मैञा मैञा मैञा, , , , किनञा किनञा किनञा किनञा, , , , ᳰकरतिनञा वा मैआँᳰकरतिनञा वा मैआँᳰकरतिनञा वा मैआँᳰकरतिनञा वा मैआँ, , , , किनआँकिनआँकिनआँकिनआँ, , , , ᳰकरतिनआँ। ᳰकरतिनआँ। ᳰकरतिनआँ। ᳰकरतिनआँ।    \n    \n10 10 10 10.. .. कारकक िवभि᭍ᱫक िन᳜िलिखत ᱨप ᮕा᳭ कारकक िवभि᭍ᱫक िन᳜िलिखत ᱨप ᮕा᳭ कारकक िवभि᭍ᱫक िन᳜िलिखत ᱨप ᮕा᳭ कारकक िवभि᭍ᱫक िन᳜िलिखत ᱨप ᮕा᳭: : ::-- --    \nहाथक ेँहाथक ेँहाथक ेँहाथक ेँ , , , , हाथसँहाथसँहाथसँहाथसँ, , , , हाथेँहाथेँहाथेँहाथेँ, , , , हाथक हाथक हाथक हाथक, , , , हाथमे। हाथमे। हाथमे। हाथमे।    \n’’ ’’मेमे मेमे’ ’ ’ ’ मे अनु᭭वार सवᭅथा ᭜या᭔य िथक। मे अनु᭭वार सवᭅथा ᭜या᭔य िथक। मे अनु᭭वार सवᭅथा ᭜या᭔य िथक। मे अनु᭭वार सवᭅथा ᭜या᭔य िथक। ‘‘ ‘‘कक कक’ ’ ’ ’ क वैकि᭨पक ᱨप क वैकि᭨पक ᱨप क वैकि᭨पक ᱨप क वैकि᭨पक ᱨप ‘‘ ‘‘क े र क े र क े र क े र’ ’ ’ ’ राखल राखल राखल राखल जा सक ै त अिछ। जा सक ै त अिछ। जा सक ै त अिछ। जा सक ै त अिछ।    \n    \n11 11 11 11.. .. पूवᭅकािलक ᳰᮓयापदक बाद पूवᭅकािलक ᳰᮓयापदक बाद पूवᭅकािलक ᳰᮓयापदक बाद पूवᭅकािलक ᳰᮓयापदक बाद ‘‘ ‘‘कय कय कय कय’ ’ ’ ’ वा वा वा वा ‘‘ ‘‘कए कए कए कए’ ’ ’ ’ अ᳞य वैकि᭨पक ᱨपे ँ लगाओल जा सक ै त अिछ। यथा अ᳞य वैकि᭨पक ᱨपे ँ लगाओल जा सक ै त अिछ। यथा अ᳞य वैकि᭨पक ᱨपे ँ लगाओल जा सक ै त अिछ। यथा अ᳞य वैकि᭨पक ᱨपे ँ लगाओल जा सक ै त अिछ। यथा:: ::-- --    देिख कय वा देिख कए। देिख कय वा देिख कए। देिख कय वा देिख कए। देिख कय वा देिख कए।    \n    \n12 12 12 12.. .. माँग माँग माँग माँग, , , , भाँग आᳰदक ᭭थानमे माङ भाँग आᳰदक ᭭थानमे माङ भाँग आᳰदक ᭭थानमे माङ भाँग आᳰदक ᭭थानमे माङ, , , , भाङ इ᭜याᳰद िलखल जाय। भाङ इ᭜याᳰद िलखल जाय। भाङ इ᭜याᳰद िलखल जाय। भाङ इ᭜याᳰद िलखल जाय।    \n    \n13 13 13 13.. .. अ᳍ᭅ अ᳍ᭅ अ᳍ᭅ अ᳍ᭅ ‘‘ ‘‘नन नन’ ’ ’ ’ ओ अ᳍ᭅ ओ अ᳍ᭅ ओ अ᳍ᭅ ओ अ᳍ᭅ ‘‘ ‘‘मम मम’ ’ ’ ’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय क बदला अनुसार निह िलखल जाय क बदला अनुसार निह िलखल जाय क बदला अनुसार निह िलखल जाय(( ((अपवाद अपवाद अपवाद अपवाद-- --संसार स᭠सार निह संसार स᭠सार निह संसार स᭠सार निह संसार स᭠सार निह)) )), , , , ᳴कतु ᳴कतु ","size_mb":2.26,"has_text":true},"Videha 014.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 014.pdf","name":"Videha 014.pdf","text":"Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n1  \n \n'िवदेह िवदेह िवदेह िवदेह'' ''    १५ १५ १५ १५ जुलाई जुलाई जुलाई जुलाई २००८ २००८ २००८ २००८     ( ( ( ( वषᭅवषᭅवषᭅवषᭅ    ११ ११    मास मास मास मास    ७७ ७७    अंक अंक अंक अंक    १४ १४ १४ १४     )) ))    एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ एिह अंकमे अिछ:: ::- \n᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ' ' ''रामरंग रामरंग रामरंग रामरंग'' ''    (( ((१९२८ १९२८ १९२८ १९२८ -- --    )) ))    ᮧिस᳍ ᮧिस᳍ ᮧिस᳍ ᮧिस᳍ ' ' ''    अिभनव भातख᭛डेअिभनव भातख᭛डेअिभनव भातख᭛डेअिभनव भातख᭛डे' ' ' ' क े र जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंधक अिगला भाग िवदेहक संगीत क े र जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंधक अिगला भाग िवदेहक संगीत क े र जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंधक अिगला भाग िवदेहक संगीत क े र जीवन आऽ क ृ ितक िवषयमे िव᭭तृत िनबंधक अिगला भाग िवदेहक संगीत \nिशᭃा ᭭तंभमे। गजे᭠ᮤ ठाक ु र ᳇ारा लेल गेल साᭃा᭜कार सिहत।िशᭃा ᭭तंभमे। गजे᭠ᮤ ठाक ु र ᳇ारा लेल गेल साᭃा᭜कार सिहत।िशᭃा ᭭तंभमे। गजे᭠ᮤ ठाक ु र ᳇ारा लेल गेल साᭃा᭜कार सिहत।िशᭃा ᭭तंभमे। गजे᭠ᮤ ठाक ु र ᳇ारा लेल गेल साᭃा᭜कार सिहत।  \n \n.संपादकᳱय २.संदेश:  \n११ ११. . . . नाटक नाटक नाटक नाटक     नो नो नो नो    एंᮝी एंᮝी एंᮝी एंᮝी: : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ' ' ''निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता'' '' \nमैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक,, ,,    जे िवगत जे िवगत जे िवगत जे िवगत २५ २५ २५ २५ वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख वषᭅक मौनभंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख        ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ ᮧ᭭तुत भ' ' ' ' रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। \nसवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा सवᭅᮧथम िवदेहमे एकरा        धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई धारावािहक ᱨपे ँ ई-- --ᮧकािशत कएल जा रहल ᮧकािशत कएल जा रहल ᮧकािशत कएल जा रहल ᮧकािशत कएल जा रहल अिछ। पढ़ूअिछ। पढ़ूअिछ। पढ़ूअिछ। पढ़ू    नाटकक चाᳯरम क᭨लोलक पिहल खेप। नाटकक चाᳯरम क᭨लोलक पिहल खेप। नाटकक चाᳯरम क᭨लोलक पिहल खेप। नाटकक चाᳯरम क᭨लोलक पिहल खेप। \nमहᱬवपूणᭅ सूचना: ᮰ीमान् निचक े ताजीक नाटक \"नो एंᮝी: मा ᮧिवश\" क े र  'िवदेह' मे ई-ᮧकािशत ᱨप देिख कए एकर ᳲᮧट ᱨपमे ᮧक ाशनक लेल 'िवदेह' क े र समᭃ \"᮰ुित \nᮧकाशन\" क े र ᮧ᭭ताव आयल छल, एकर सूचना 'िवदेह' ᳇ारा ᮰ी न िचक े ताजीक ेँ  देल गेलि᭠ह। अहाँक ेँ ई सूिचत करैत हषᭅ भए रहल अिछ, जे ᮰ी निचक े ता जी एकर ᳲᮧट \nᱨप करबाक ᭭वीक ृ ित दए देलि᭠ह। एिहसँ संबंिधत नवीनतम सूचना पाठकक ेँ 'िवदेह'क सूचना-स᭥पक ᭅ -अ᭠वेषण ᭭तंभमे भेटैत रहति᭠ह।  \nनो ए᭠ᮝी मा ᮧिवश (४ अ कᳱय मैिथली नाटक) \n(c) ᮰ी उदय नारायण ᳲसह \"निचक े ता\" \nᮧकाशक: ᮰ुित पि᭣लक े शन (एिह पु᭭तकक ISBN No. शीᮖ 'िवदेह'क  सूचना-स᭥पक ᭅ -अ᭠वेषण ᭭तंभमे देल जायत) \n२२ २२. . . . ग᳒ ग᳒ ग᳒ ग᳒ -- --     \nअअ अअ.. ..११ ११. . . . कथा कथा कथा कथा            किनयाँकिनयाँकिनयाँकिनयाँ-- --पुतरा पुतरा पुतरा पुतरा-- -- ᮰ी सुभाष च᭠ᮤ यादव ᮰ी सुभाष च᭠ᮤ यादव ᮰ी सुभाष च᭠ᮤ यादव ᮰ी सुभाष च᭠ᮤ यादव २२ २२. . . . ᮧब᭠ध ᮧब᭠ध ᮧब᭠ध ᮧब᭠ध-- --    डॉ पालन झा डॉ पालन झा डॉ पालन झा डॉ पालन झा     (( ((साहेब रामदास साहेब रामदास साहेब रामदास साहेब रामदास)) )) \nआआ आआ. . . . आ᭟या᭜म आ᭟या᭜म आ᭟या᭜म आ᭟या᭜म-- -- ᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप २ २ २२. . . . दैिनकᳱ दैिनकᳱ दैिनकᳱ दैिनकᳱ-- --    ᭔योित ᭔योित ᭔योित ᭔योित  \n  \nइइ इइ. . . . उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास    सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन सह᮲बाढ़िन (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n2  \n \n  \nईई ईईशोध लेख शोध लेख शोध लेख शोध लेख: : : : मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध    (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \nसंगमे ᮰ी मायान᭠द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादवजी संगमे ᮰ी मायान᭠द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादवजी संगमे ᮰ी मायान᭠द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादवजी संगमे ᮰ी मायान᭠द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादवजी     ᳇ारा लेल गेल साᭃा᭜कार। ᳇ारा लेल गेल साᭃा᭜कार। ᳇ारा लेल गेल साᭃा᭜कार। ᳇ारा लेल गेल साᭃा᭜कार।  \n  \n३३ ३३. . . . प᳒ प᳒ प᳒ प᳒      \nिव᭭मृिव᭭मृिव᭭मृिव᭭मृत किव ᭭व त किव ᭭व त किव ᭭व त किव ᭭व. . . . रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी रामजी चौधरी,, ,,गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन    ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी  \nमहाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाका᳞ महाभारत महाभारत महाभारत महाभारत (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ) ) ) )  \n४४ ४४.. .. .. .. सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा सं᭭क ृ त मैिथली िशᭃा (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा  \n५५ ५५. . . . िमिथला कला िमिथला कला िमिथला कला िमिथला कला (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))  \n६६ ६६.. ..पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन -- --सं᭭कार सं᭭कार सं᭭कार सं᭭कार-- --    तीथᭅतीथᭅतीथᭅतीथᭅ -- -- पंचदेवोपासक भूिम िमिथला--डॉ ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ’मौन’  \nरᭃा रᭃा रᭃा रᭃा-- --ब᭠धनपर िवशेष ब᭠धनपर िवशेष ब᭠धनपर िवशेष ब᭠धनपर िवशेष नूतन झा नूतन झा नूतन झा नूतन झा     (( ((िमिथलाक िमिथलाक िमिथलाक िमिथलाक पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन-- --ितहारक क ै लᱶडर ितहारक क ै लᱶडर ितहारक क ै लᱶडर ितहारक क ै लᱶडर)) )) \n७७ ७७. . . . संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा     -- --᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग'  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n3  \n \n८८ ८८. . . . बालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ ते-- --    ११ ११.. ..नैका बिनजारा नैका बिनजारा नैका बिनजारा नैका बिनजारा २२ २२. . . . देवीजी देवीजी देवीजी देवीजी (( ((भाग भाग भाग भाग    तीन तीन तीन तीन)) )) \n९९ ९९. . . . पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध पᲳी ᮧबंध         (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ) ) ) )     पᲳी पᲳी पᲳी पᲳी-- --संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार ( ( ((ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी    )) )) \n१० १० १० १०. . . . सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला सं᭭क ृ त िमिथला                                         \n११ ११ ११ ११. . . . पोथी समीᭃा पोथी समीᭃा पोथी समीᭃा पोथी समीᭃा: : : : पंकज पराशर पंकज पराशर पंकज पराशर पंकज पराशर: : : : समयक ेँ  अकानैत समयक ेँ  अकानैत समयक ेँ  अकानैत समयक ेँ  अकानैत  \n१२ १२ १२ १२.. ..मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक मैिथली भाषापाक  \n१३ १३ १३ १३. . . . रचना रचना रचना रचना    लेखन लेखन लेखन लेखन    (( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) ))     \n14 14 14 14. . . . VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS     (Festivals of Mithila date (Festivals of Mithila date (Festivals of Mithila date (Festivals of Mithila date-- --list) list) list) list)-- -- \n1. 1. 1. 1.Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... Videha Mithila Tirbhukti Tirhut...  \n2.The Comet 2.The Comet 2.The Comet 2.The Comet-- --English translation of Gajendra Thakur's English translation of Gajendra Thakur's English translation of Gajendra Thakur's English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by Jyoti Maithili Novel Sahasrabadhani by Jyoti Maithili Novel Sahasrabadhani by Jyoti Maithili Novel Sahasrabadhani by Jyoti  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(११ ११)) )) िव᭭मृत किव ᭭व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेह क पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ ᮰ी दुगाᭅन ᭠द \nचौधरी, ᮕाम-ᱧᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पा᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट-\nपचासेक प᳒ िवदेहमे नवम अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई-ᮧकािशत भ' रहल अिछ।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(२२ २२)) )) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर मैिथली-अंᮕेजी आऽ अंᮕेजी -मैिथली श᭣द कोश (संपादक गजे᭠ᮤ ठाक ु र आऽ नागे᭠ᮤ क ु मार झा)  \nᮧकािशत करबाओल जा' रहल अिछ। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पु᭭त क-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मू᭨यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना:( :( :( :(३३ ३३)) )) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक ᱨपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गज े᭠ᮤ ठाक ु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उप᭠यास),  'ग᭨प-गु᭒छ'(कथा संᮕह) , 'भालसᳯर' (प᳒ \nसंᮕह), 'बालानां क ृ ते', 'एका᭑कᳱ संᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चᳯ रत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणᭅ ई-ᮧकाशनक बाद ᳲᮧट फॉमᭅमे ᮧकािशत होएत। \nᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पु᭭तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मू᭨य क सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत।  \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना    (( ((४४ ४४): ): ): ): महᱬवपूणᭅ सूचना: ᮰ीमान् निचक े ताजीक नाटक \"नो एंᮝी: मा ᮧिव श\" क े र  'िवदेह' मे ई-ᮧकािशत ᱨप देिख कए एकर ᳲᮧट ᱨपमे ᮧका शनक लेल \n'िवदेह' क े र समᭃ \"᮰ुित ᮧकाशन\" क े र ᮧ᭭ताव आयल छल, एकर स ूचना 'िवदेह' ᳇ारा ᮰ी निचक े ताजीक ेँ  देल गेलि᭠ह। अहाँक ेँ ई सूिचत करैत हषᭅ भए रहल अिछ, जे ᮰ी \nनिचक े ता जी एकर ᳲᮧट ᱨप करबाक ᭭वीक ृ ित दए देलि᭠ह। \nनो ए᭠ᮝी मा ᮧिवश (४ अ कᳱय मैिथली नाटक) (c) ᮰ी उदय नार ायण ᳲसह \"निचक े ता\" \nᮧकाशक: ᮰ुित पि᭣लक े शन (एिह पु᭭तकक ISBN No. शीᮖ देल जाय त) \nमहᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना महᱬवपूणᭅ सूचना (( ((५५ ५५): ): ): ): \n मैिथली    लोक रंग (मैलोरंग) सं᭭था ᳇ारा ६ अग᭭त २००८ क े ँ  ᮰ीराम से᭠टर, म᭛डी हाउस, नई ᳰद᭨लीमे साँझ साढ़े छ बजेसँ राि त ९ बजे धᳯर \nमैिथली नाटक-गीत-संगीत सं᭟याक आयोन भए रहल अिछ। फ े र ७ िसत᭥बर २००८ क ेँ  िमिथलांगन सं᭭था ᳇ारा ᮰ीराम से᭠टर, म᭛डी हाउस, नई ᳰद᭨ल ीमे साँझ पाँच \nबजेसँ मैिथली नाटक-गीत-संगीत सं᭟याक आयोजन होएत। \nिवदेह (ᳰदनांक १५ जुलाई २००८) \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n4  \n \n११ ११.. ..संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय २२ २२.. ..संदेश संदेश संदेश संदेश  \n११ ११.. ..संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय  वषᭅ: १     मास: ७      अंक:१४ \nमा᭠यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक १४ \n, ᳰदनांक १५ जुलाई सन् २००८ ) ई पि᭣लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन कᱨ http://www. videha.co.in  |  \nएिह अंकमे निचक े ताजीक नाटक  नो एंᮝी: मा ᮧिवश चाᳯरम क᭨ल ोलक पिहल खेप ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। ग गेश गुंजन जीक प᳒ आ ऽ िव᭭मृत किव रामजी \nचौधरीक अᮧकािशत प᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भए रहल अिछ। ᮰ी मौन ज ी, मैिथलीपुᮢ ᮧदीप, ᮰ी सुभाषच᭠ᮤ यादव, ᮰ी पालन झा आऽ ᮰ी आ᳒ाचरण झा जीक रचना \nसेहो ई-ᮧकािशत कएल गेल अिछ। \n᮰ी मायान᭠द जीक इ᭠टर᳞ू लेलि᭠ह ᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव। त कर पिहल भाग सेहो ᮧ᭭तुत अिछ। \nशेष ᭭थायी ᭭तंभ यथावत अिछ।  \nअपनेक रचना आऽ ᮧितᳰᮓयाक ᮧतीᭃामे। वᳯर᳧ रचनाकार अपन रचना  ह᭭तिलिखत ᱨपमे सेहो नीचाँ िलखल पता पर पठा सक ै त छिथ। \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र \n३८९, पॉक े ट-सी, से᭍टर-ए, बस᭠तक ुं ज,नव देहली-११००७०.फ ै ᭍स:०११-४१७७१७२५ \nggajendra@videha.co.in \n  ggajendra@yahoo.co.in  \n                                                                                                    २२ २२.. ..संदेश संदेश संदेश संदेश  \n१.᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो. . . . उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह \"\" \"\"निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता\"\" \"\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक ᳰदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आन᭠द भए रहल अिछ, ई जािन कए \nजे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनᭅलक ेँ  पᳰढ़ रहल छिथ। \n२.᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ. . . . गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जनᭅल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकᳱ क े र उपयोग मैिथलीक हेतु कएल ई ᭭तु᭜य ᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबामे एिह ६५ वषᭅक \nउमᳯरमे क᳥ होइत अिछ, देवनागरी टाइप करबामे मदित देनाइ स᭥प ादक, \"िवदेह\" क े र सेहो दािय᭜व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा \" \" \"\"रामरंग रामरंग रामरंग रामरंग\"\" \"\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय व᭭तुसँ अवगत भेलᱟँ।...श ेष सभ क ु शल अिछ। \n४.᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी, , , , सािह सािह सािह सािह᭜य अकादमी ᭜य अकादमी ᭜य अकादमी ᭜य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािᭃक पिᮢका \"िवदेह\"  क े र लेल बाधाई आऽ शुभकामना ᭭वीकार कᱨ। \n५.᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह \"\" \"\"मौन मौन मौन मौन\"\" \"\"- ᮧथम मैिथली पािᭃक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जाि न कनेक चᳰकत मुदा बेसी आ᭮लाᳰदत भेलᱟँ। कालचᮓक े ँ  पकिड़ \nजािह दूरदृि᳥क पᳯरचय देलᱟँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ. . . . िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषᭅ भए रहल अिछ, जे नव सूचना- ᮓाि᭠तक ᭃेᮢमे मैिथली पᮢकाᳯरताक े ँ  ᮧवेश ᳰदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। \nपᮢकाᳯरतामे एिह ᮧकारक नव ᮧयोगक हम ᭭वागत करैत छी, संगिह  \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n5  \n \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताᱠमे मैिथली पिᮢक ाक ᮧकाशनमे क े  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिव᭬य कहत। ई हम र ८८ वषᭅमे ७५ वषᭅक \nअनुभव रहल। एतेक पैघ महान य᭄मे हमर ᮰᳍ापूणᭅ आᱟित ᮧा᳙ होयत-  यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलᱟँ, स᭥पूणᭅ टीम बधाईक पाᮢ अिछ। पिᮢकाक मंगल भिव᭬य हेतु हमर शुभकामना ᭭वीकार \nकएल जाओ। \n९९ ९९.. ..    ᮰ी सुभाषच᭠ᮤ यादव ᮰ी सुभाषच᭠ᮤ यादव ᮰ी सुभाषच᭠ᮤ यादव ᮰ी सुभाषच᭠ᮤ यादव- - -- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनर ᭠तर प᭨लिवत-पुि᭬पत हो आऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१० १० १० १०.. ..᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप ᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क े र सफलताक भगवतीस ँ कामना। हमर पूणᭅ सहयोग रहत। \n११ ११ ११ ११.. ..डॉ डॉ डॉ डॉ. . . . ᮰ी भीमनाथ झा ᮰ी भीमनाथ झा ᮰ी भीमनाथ झा ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इ᭠टरनेट पर अिछ ते ँ\n ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक ᱨपे ँ एकर िववरण भए सक ै त अिछ। आइ-काि᭨ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा \nशीᮖ पूणᭅ सहयोग देब। \n१२ १२ १२ १२.. ..᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर ᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर ᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर ᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख र हल छी। मैिथलीक ेँ अ᭠तराᭅ᳦ीय जगतमे पᱟँचेलᱟँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ \nसभक संकलन अपूवᭅ। नेपालोक सहयोग भेटत से िव᳡ास करी। \n१३ १३ १३ १३. . . . ᮰ी राजन᭠दन लालदास ᮰ी राजन᭠दन लालदास ᮰ी राजन᭠दन लालदास ᮰ी राजन᭠दन लालदास-- -- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक मा᭟यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाि तक एिहठाम देखलᱟँ। एकर वाᳶषक अ क जखन िᮧ ट िनकालब तँ ह मरा \nपठायब। कलकᱫामे बᱟत गोटेक े ँ  हम साइटक पता िलखाए देने िछयि᭠ह। मोन तँ होइत अिछ जे ᳰद᭨ ली आिब कए आशीवाᭅद दैतᱟँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। \nशुभकामना देश-िवदेशक मैिथलक ेँ  जोड़बाक लेल। \n१४ १४ १४ १४. . . . डॉ डॉ डॉ डॉ. . . . ᮰ी ᮧेमशंकर ᳲसह ᮰ी ᮧेमशंकर ᳲसह ᮰ी ᮧेमशंकर ᳲसह ᮰ी ᮧेमशंकर ᳲसह- \"िवदेह\"क िनः᭭वाथᭅ मातृभाषानुरागसँ ᮧेᳯरत  छी,  एकर िनिमᱫ जे हमर सेवाक ᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। \n(c)२००८. सवाᭅिधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािᭃक) संपादक- गजे᭠ᮤ ठाक ु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक  कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहति᭠ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशन क/ आकाᭅइवक/ अंᮕेजी-\nसं᭭क ृ त अनुवादक ई-ᮧकाशन/ आकाᭅइवक अिधकार एिह ई पिᮢकाक े ँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकत ाक संपूणᭅ उᱫरदािय᭜व \nलेखक गणक म᭟य छि᭠ह) ggajendra@yahoo.co.in \n आᳰक ggajendra@videha.co.in  क ेँ  मेल अटैचमे᭛टक ᱨपमे ँ .doc, .docx आ’ .txt फॉमᱷटमे पठा सक ै त \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिᭃ᳙ पᳯरचय आ’ अपन ᭭क ै न कए ल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, \nआऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािᭃक) ई पिᮢकाक े ँ देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सा त ᳰदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना \nदेल जायत। एिह ई पिᮢकाक ेँ  ᮰ीमित ल᭯मी ठाक ु र ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथक ेँ  ई ᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \n११ ११. . . . नाटक नाटक नाटक नाटक  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n6  \n \n᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ᮰ी उदय नारायण ᳲसह ‘ ‘ ‘‘निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता’’ ’’    ज᭠म ज᭠म ज᭠म ज᭠म-- --१९५१ १९५१ १९५१ १९५१ ईई ईई. . . . कलकᱫामे। कलकᱫामे। कलकᱫामे। कलकᱫामे।    १९६६ १९६६ १९६६ १९६६ मे मे मे मे १५ १५ १५ १५ वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह वषᭅक उ᮫मे पिहल का᳞ संᮕह ‘ ‘ ‘‘कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त कवयो वदि᭠त’’ ’’।। ।।    १९७१ १९७१ १९७१ १९७१ ‘‘ ‘‘अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः अमृत᭭य पुᮢाः’ ( ’ ( ’ ( ’ (किवता किवता किवता किवता \nसंकलन संकलन संकलन संकलन) ) ) ) आऽ आऽ आऽ आऽ ‘‘ ‘‘नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन नायकक नाम जीवन’ ( ’ ( ’ ( ’ (नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))|| ||    १९७४ १९७४ १९७४ १९७४ मे मे मे मे ‘‘ ‘‘एक छल राजा एक छल राजा एक छल राजा एक छल राजा’/ ’ ’/ ’ ’/ ’ ’/ ’नाटकक लेल नाटकक लेल नाटकक लेल नाटकक लेल’ ( ’ ( ’ ( ’ (नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))। । । । १९७६ १९७६ १९७६ १९७६-- --७७ ७७ ७७ ७७ ‘‘ ‘‘ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन ᮧ᭜यावᱫᭅन’/ ’/ ’/ ’/    ’’ ’’रामलीला रामलीला रामलीला रामलीला’( ’( ’( ’(नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))। । । । १९७८ १९७८ १९७८ १९७८मे जनक आऽ मे जनक आऽ मे जनक आऽ मे जनक आऽ \nअ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। अ᭠य एकांकᳱ। १९८१ १९८१ १९८१ १९८१ ‘‘ ‘‘अनुᱫरण अनुᱫरण अनुᱫरण अनुᱫरण’( ’( ’( ’(किवता किवता किवता किवता-- --संकलन संकलन संकलन संकलन)) ))। । । । १९८८ १९८८ १९८८ १९८८ ‘‘ ‘‘िᮧयंवदा िᮧयंवदा िᮧयंवदा िᮧयंवदा’’ ’’    (( ((नाᳯटका नाᳯटका नाᳯटका नाᳯटका)) ))। । । । १९९७ १९९७ १९९७ १९९७-- --‘‘ ‘‘रवी᭠ᮤनाथक रवी᭠ᮤनाथक रवी᭠ᮤनाथक रवी᭠ᮤनाथक बाल बाल बाल बाल-- --सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य सािह᭜य’( ’( ’( ’(अनुवाद अनुवाद अनुवाद अनुवाद)) ))। । । । १९९८ १९९८ १९९८ १९९८ ‘‘ ‘‘अनुक ृ ित अनुक ृ ित अनुक ृ ित अनुक ृ ित’’ ’’-- --    आधुिनक मैिथली आधुिनक मैिथली आधुिनक मैिथली आधुिनक मैिथली \nकिवताक बंगलामे अनुवाद किवताक बंगलामे अनुवाद किवताक बंगलामे अनुवाद किवताक बंगलामे अनुवाद,, ,,    संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। १९९९ १९९९ १९९९ १९९९ ‘‘ ‘‘अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास अ᮰ु ओ पᳯरहास’ ’ ’’। । । । २००२ २००२ २००२ २००२ ‘‘ ‘‘खाम खेयाली खाम खेयाली खाम खेयाली खाम खेयाली’’ ’’। । । । २००६ २००६ २००६ २००६मे मे मे मे ‘‘ ‘‘म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन म᭟यमपुᱧष एकवचन’( ’( ’( ’(किवता संᮕह। किवता संᮕह। किवता संᮕह। किवता संᮕह। \nभाषा भाषा भाषा भाषा-- --िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोध िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोध िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोध िव᭄ानक ᭃेᮢमे दसटा पोथी आऽ दू सयसँ बेशी शोध- - --पᮢ ᮧकािशत पᮢ ᮧकािशत पᮢ ᮧकािशत पᮢ ᮧकािशत। । । । १४ १४ १४ १४ टा पी टा पी टा पी टा पी.. ..एच एच एच एच.. ..डी डी डी डी. . . . आऽ आऽ आऽ आऽ २९ २९ २९ २९ टा एम टा एम टा एम टा एम.. ..ᳰफल ᳰफल ᳰफल ᳰफल. . . . शोध शोध शोध शोध-- --कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा कमᭅक ᳰदशा िनदᱷश। बड़ौदा, , , , सूरत सूरत सूरत सूरत, , , , ᳰद᭨ली ᳰद᭨ली ᳰद᭨ली ᳰद᭨ली \nआऽ हैदराबाद िव आऽ हैदराबाद िव आऽ हैदराबाद िव आऽ हैदराबाद िव.. ..िव िव िव िव.. ..मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक मे अ᭟यापन। संᮧित िनदेशक,, ,,    क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान क े ᭠ᮤीय भारतीय भाषा सं᭭थान,, ,,    मैसूर। मैसूर। मैसूर। मैसूर।  \n    नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी : : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश     \n                                                                                                                                                                                    (( ((चाᳯर चाᳯर चाᳯर चाᳯर-- --अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक अंकᳱय मैिथली नाटक)) )) \nनाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह नाटककार उदय नारायण ᳲसह    ‘‘ ‘‘निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता’’ ’’    िनदेशक िनदेशक िनदेशक िनदेशक, , , , क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय क ᱶ ᮤीय भारतीय भारतीय भारतीय भारतीय भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान भाषा सं᭭थान,, ,,    मैसूर मैसूर मैसूर मैसूर \n(( ((मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक  टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक मैिथली सािह᭜यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचक े ताजीक टटका नाटक,, ,,    जे िवगत जे िवगत जे िवगत जे िवगत २५ २५ २५ २५ वषᭅक मौन वषᭅक मौन वषᭅक मौन वषᭅक मौन    भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ भंगक प᳟ात् पाठकक स᭥मुख ᮧ᭭तुत भ’ ’ ’’    रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ। रहल अिछ।)) )) \nचाᳯरम क᭨लोलक पिहल खेप चाᳯरम क᭨लोलक पिहल खेप चाᳯरम क᭨लोलक पिहल खेप चाᳯरम क᭨लोलक पिहल खेप     जारी जारी जारी जारी.... .... .... ....िवदेहक एिह चौदहम अंक िवदेहक एिह चौदहम अंक िवदेहक एिह चौदहम अंक िवदेहक एिह चौदहम अंक १५ १५ १५ १५ जुलाई जुलाई जुलाई जुलाई २००८ २००८ २००८ २००८    सँ। सँ। सँ। सँ। \n                                                                                    नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी नो एंᮝी : : : : मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश मा ᮧिवश     \nचाᳯरम क᭨लोल पिहल चाᳯरम क᭨लोल पिहल चाᳯरम क᭨लोल पिहल चाᳯरम क᭨लोल पिहल    खेप खेप खेप खेप \nचतुथᭅ क᭨लोल चतुथᭅ क᭨लोल चतुथᭅ क᭨लोल चतुथᭅ क᭨लोल \n  \n [जेना-जेना मंच पर ᮧकाश उजागर होइत अिछ त’ देखल जायत जे य मराज िचᮢगु᳙क रिज᳥र क े र चे᳴कग क’ रहल छिथ। आ \nबाँकᳱ सब गोटे सशंक िचᮢ लए ठाढ़ छिथ। ᳰकछु ये देर मे यमराजक सबटा ‘चे᳴कग’ भ’ जाइत छिन। ओ रिज᳥र पर सँ मुड़ी उठौने  \nअपन च᭫मा क ेँ  खोलैत नंदी क ेँ ᳰकछु  इशारा करैत छिथ।]  \nनंदी      :     (सीना तािन कए मलेᮝीक क᳙ान जकाँ उᲬ ᭭वरमे)  सब ᭍यो सुनै.... \nभृंगी      :     (आर जोर सँ) सुनू....सुनू...सनू- उ-उ-उ ! \nनंदी       :    (आदेश करैत छिथ) “आगे देखेगा....! आगे देख !” \n                             (कहैत देरी सब ᭍यो अगुआ कए सचेत भेने सामने देखै लागैत छिथ ; माᮢ यमराज आ िचᮢगु᳙ िव᮰ाि᭠तक मुᮤा मे छिथ।)  \nभृंगी      :     (जे एक-दू गोटे भूल क’ रहल छिथ ᱟनका स᭥हारैत छिथ---)  ‘हे यू ! ᭭टᱹड इरे᭍ट... ᭭टᱹड इन आ रो !’ (जे कनेको टेढ़-घᲂच जकाँ ठाढ़ो छलाह, से सोझ भ’ \nजाइत छिथ, सचेत सेहो आ लगैछ जेना एकटा दशᭅक ᳰदिस मुँह क ै ने ठाढ़ पंिᲦ बना नेने होिथ।)  \nनंदी     :            (पुनः सेनाक ेँ आदेश देबाक ᭭वर मे)  सा-व-धा-न! (सब ᭍यो ‘सावधान’ अथाᭅत् ‘अटेनशन’ क े र भंिगमा मे ठाढ़ भ’ जाइत छिथ।) िव-᮰ा-म! (सब ᭍यो \n‘िव᮰ाम’ क अव᭭थामे आिब जाइत छिथ।)  \nभृंगी     :      (दिहना ᳰदिस ‘माचᭅ’ क’ कए चलबाक आदेश दैत) दािहने मुड़ेगा--दािहने मोड़ ! (सभ ᭍यो त᭜ᭃण दिहना ᳰदिस घुᳯर जाइत छिथ।)  \n   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n7  \n \nनंदी     :      (आदेश करैत) आगे बढ़ेगा ! आ-गे-ए-ए बढ ! (सब ᭍यो बᳰढ़ जाइत छिथ।)  एक-दो-एक-दो-एक-दो-एक ! एक ! एक ! \n                              \n[सब गोटे माचᭅ करैत मंचक दिहना ᳰदिस होइत यमराज-िचᮢगु᳙ क ेँ  पार करैत संपूणᭅ मंचक आगाँ सँ पाछाँ होइत घुᳯर बाम ᳰदिस \nहोइत पुनः जे जतय छल तᱫिह आिब जाइत छिथ। तखनिह भृंगीक ᭭व र सुनल जाइछ ‘हॉ᭨ट’ त’ सब थि᭥ह जाइत छिथ.... निह \nत’ नंदी एक - दो चिलये रहल छल।] \nिचᮢगु᳙    :    (सभक ‘माचᭅ’ समा᳙ भ’ गेलाक बाद)  उपि᭭थत ᮧ᭜येक ᳞िᲦ सँ हम कहै चाहैत िछयिन जे एत’ उपि᭭थत  सब ᭍यो एकटा मूल धारणाक िशकार भेल \nछिथ—सभक मोन मे एकटा ᮪म छिन जे पृ᭝वी पर सँ एतय एक बेᳯर  आिब  गेलाक मतलबे इयैह जे आब ओ ᭭वगᭅक ᳇ार मे आिब \nगेल छिथ। आब माᮢ ᮧतीᭃा करै पड़तिन... धीरज ध’ लेताह आ तक र बादे सभक ेँ  भेटतिन ओ पुर᭭कार जकरा लेल कतेको ᮰म \n,कतेको क᳥—सबटा ᭭वीकायᭅ भ’ जाइछ। \nनेताजी    :     (आ᳟यᭅ होइत)  तखन कᳱ ई सबटा ᮪म माᮢ छल, एकटा भूल धारणा छल---जे किह यो स᭜य भ’ निह सक ै त अिछ ? \nिचᮢगु᳙   :     ठीक बुझलᱟँ आब---ई सबटा ᮪म छल। \nनंदी      :     सपना निह... \nभृंगी     :      माᮢ बुझबाक दोष छल...              \nवामपंथी  :      तखन ई दरबᲯा, दरबᲯा निह छल....ᳰकछु  आन  व᭭तु छल....? \nिचᮢगु᳙  :      ई दरबᲯा कोनो माया- ᳇ार निह िथक....आई सँ कतेको युग पिहने ई खुजतो छल, बंदो होइत छल...! \nनेताजी  :       मुदा आब? \nअनुचर 1 :      आब ई निञ खुजैत अिछ कᳱ ? \nअनचर 2 :      जँ हम सब सामने जा कए तार᭭वर मे पुकाᳯर- पुकाᳯर कए कही—‘खुिल जो िसमिसम्’ तैयᱟ निह ᳰकछु  हैत! \nनंदी     :      ई कोनो ‘अलीबाबा चालीस चोर’ क िख᭭सा िथक थोड़े… \nभृंगी    :       आ ई कोनो धन-र᳀क गुफा िथक थोड़े ! \nवामपंथी   :     त’ ई दरबᲯाक पाछाँ छइ कोन चीज ? \nनेता      :     कᳱ छइ ओिह पार ? \nअनुचर 1  :     मंदाᳰकनी ? \nअनुचर 2  :     वैतᳯरणी ? \nअिभनेता  :     आ ᳰक बड़का टा ᳰकला जकर सबटा कोठरी सँ आिब रहल हो दबल ᭭वरेँ ककरᱟ ᮓ᭠दनक आहᳯट...नोर बहाबैत आ᭜मा सब...! \nचोर      :     आ ᳰक एकटा नदी-ᳰकनारक िवशाल शमशान - घाट,जतय जᳯर रहल हो हजारक हजार िचता...हᲥन कानैत आ᭜मीय जन...?  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n8  \n \nबाजारी   :      निह त’ भ’ सक ै छ एकटा बड़का बजारे छइ जतय ᳰदन-राित जबरद᭭त खरीद-िबᮓᳱ चिल रहल हो। \nिभख-मंगनी :    इहो त’ भ’ सक ै छ जे घुᳯरते भेटत एकटा बड़का टा सड़क बाट काटैत एकटा आन राजपथक आ दुनूक मोड़ पर हाथ आ  झोरा पसारैत  ठाढ़ अिछ लाखो \nलोग- भुखमरी, बाᳰढ़ , दंगा फसाद सँ उजड़ल उपटल लोग.... \nर᳎ीवला   :     निञ त’ एकटा ब-ड़-कᳱ टा क े र  ‘डᳲ᭥पग ᮕा उंड’  जतय सबटा व᭭तु ᳞वहार क’ क’ कए लोग सब फ े क ै  जाय होइक—र᳎ी सँ ल’ कए जूठ-काँट, पुरनका \nटूटल भाँगल चीज सँ ल’ कए ताजा िबना वाᳯरसक लहास... \nᮧेिमका   :      ᳰक आयाितत अवांिछत स᳒ः जनमल कोनो िशशु. .. \nᮧेमी     :      क᭠या िशशु, हजारोक हजार, जकरा सबक ेँ ᮪ुणे क ेँ  कोिखसँ उपाᳯर कए फ ᱶ कल गेल हो... \nवामपंथी  :      अथवा हजारो हजार बंद होइत कारखानाक बजैत सीटी आ लाखो पᳯरवारक जरैत भूखल-थाकल चूि᭨ह-चपाटी.... \nनेताजी   :      ई त’ अहᱭ जानै छी जे दरबᲯाक ओिह पार कᳱ छइ... हम सब त’ माᮢ अ᭠दाजे क’ सक ै  छी जे भᳯरसक ओ᭥हर हज ारोक हजार अनकहल दुःखक कथा \nउमिड़-घुमिड़ रहल छइ अथवा छइ एकटा िवशाल आन᭠दक लहर जे अपनाक ेँ  रोᳰक नेने होइक ई देखबाक लेल जे  दरबᲯा देने क े \nआओत अिगला बेᳯर... \nिचᮢगु᳙    :    ई सबटा एक साथ छैक ओिह पार, ठीक जेना पृ᭝ वी  पर रचल जाय छइ ᭭वगᭅ सँ ल’ कए नक ᭅ  - सबटा ठाम ! जे ᭍यो नदीक एिह पार छइ तकरा लागै छइ \nने जािन सबटा खुशी भᳯरसक  छइ ओिह पार  ! \nनंदी     :      भᳯरसक नीक जकाँ  देखने निह हैब ओिह दरबᲯा आ देबार ᳰदिस ! \nभृंगी    :       एखनᱟ देखब त’ ऊपर एकटा कोना मे लटᳰक रहल  अिछ बोडᭅ—“नो ए᭠ᮝी!” \nनेताजी  :       (आ᳟यᭅ होइत)  आँय! \n                             (सब ᭍यो घुᳯर कय दरबᲯा ᳰदस दैखैत छिथ)  \nसब ᭍यो :             “नो एंᮝी ?” \n(ᮧकाश अथवा ᭭पॉट-लाइट ओिह बोडᭅ पर पड़ैत अिछ)  \nनेताजी  :       ई त’ निञ छल पता ककरᱟ.. निह त’... \nिचᮢगु᳙  :      निह त? \nनेताजी   :      \n(िवमषᭅ होइत) निह त’....पता निह....निह त’ कᳱ कᳯरतᱟँ.... \nवामपंथी  :      मुदा आब ? आब कᳱ हैत ? \nअिभनेता  :     आब कᳱ करब हम सब ? \nनेता     :      आब कᳱ हैत ? \n              \n(िचᮢगु᳙ ᳰकछु निह बाजैत छिथ आ नंदी-भृंगी सेहो चुप रहैत छिथ । एक पल क े र लेल जेना समय थि᭥ह गेल होइक।)  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n9  \n \nअनुचर 1 :      यमराजेसँ पूछल जाइन ! \nअनुचर 2  :     \n(घबड़ा कए) क े  पूछत गय ? अहᱭ जाउ ने ! (क े ᱟँनी सँ ठेलैत छिथ।) \nअनुचर 1  :     निञ-निञ.... हम निञ ? (पछु आ अबैत छिथ।) \nअनुचर 2  :     तखन नेताजीए सँ किहयिन जे ओ फᳯरछा लेिथ ! \nअनुचर ᳇य :     नेताजी ! \n(नेताजीक ेँ  घुᳯर कए देखैते देरी दुनू जेना इशारा क’ कए कहैत होिथ पूछबा दय।  \nनेताजी   :      (िविचᮢ श᭣द बजैत छिथ- क ं ठ सूिख जाइत छिन) ह..ह...! \n              [नेताजी ᳰकछु ने बािज पबैत छिथ आ ने पुिछए सक ै त छिथ। माᮢ यमराजक लग जा कए  \nठाढ़ भ’ जाइत छिथ। यमराज रिज᳥र मे एक बेᳯर दैखैत छिथ, एक ब ेᳯर नेताजी ᳰदस] \nयमराज  :      बदरी िवशाल िमसर ! \nनेताजी  :       \n(जेना कठघरामे ठाढ़ अपन ᭭वीकारोिᲦ दैत होिथ)  जी ! \nयमराज  :      आयु पचपन ! \nनेताजी   :      (अ᭭प᳥ ᭭वरे ँ) साढ़े ितरपन ! \nनंदी     :      असली उमᳯर बताउ ! \nभृंगी     :      स᳷टᳰफक े ट-बला निञ ! \nनेताजी   :      जी पचपन ! \nयमराज  :      ज᭠म भाᮤ मासे, क ृ ᭬ण पᭃे, ᮢयोदश घᳯटका, षड्-िᮢशंित पल, पंचदश िवपल... ज᭠म-रािश धनु...लᲨ-वृि᳟क, रोिहणी नᭃᮢ, गण-मनु᭬य, योिन-सपᭅ, \nयोग-शु᭍ल, वगᭅ माजाᭅर, करण- शक ु िन! \n               \n[जेना-जेना यमराज बाजैत चिल जाइत छिथ—ᮧकाश कम होइत मंचक ब ामे ᳰदिस माᮢ रहैत अिछ जािह आलोक मे यमराज आ \nमुड़ी झुकौने नेताजी ᭭प᳥ लखा दैत छिथ। बाँकᳱ सभक उपर मि᳍म ᮧ काश। नंदी यमराजक दंड क ेँ धैने ᱟनकर पाछाँ सीना तािन \nकए ठाढ़ छिथ, भृंगी टूल पर पोथीक िवशेष पृ᳧ पर आँगुर रखने र िज᳥रक ेँ  धैने छिथ। िचᮢगु᳙ लगे मे ठाढ़ छिथ, यमराजक ᭭वर \nमे धीरे-धीरे जेना ᮧित᭟विन सुनल जाइत छिन-एना लािग रहल ह ो।] \nनेताजी   :      जी ! \nयमराज  :      \n(ᱟंकार दैत)  अहाँ क ेँ दैखैत छी ‘शश योग’ छैक ...(᳣ोक पढ़ैत छिथ अथवा पाछाँ सँ ᮧित᭟व᭠त ᭭वरे ँ ‘िᮧ ᳯरकॉडᱷड’ उᲬारण सुनल जाइत अिछ-)  \n  \n“भूपो वा सिचवो वनाचलरतः सेनापितः ᮓक ू रधीःधातोवाᭅद-िवनोद-वंचनपरो दाता सरोषेᭃणः।   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n10   \n \n              तेज᭭वी िनजमातृभिᲦिनरत: शूरोऽिसतांग सुखी \n              जातः स᳙ितमायुरेित शशक े  जारᳰᮓयाशीलवान् \n              अथाᭅत—नेता बनब त’ अहाँक भागमे िलखल अिछ आ सᳰदखन सेवक आ अनुचर-अनुयायी सँ घेरल रहब सेहो िलखल अिछ.... छोट-मोट अ᭠याय निह क ै ने \nहोइ—से निह...मुदा बᱟत गोटे अहाँक नाम ल’ कए अपराध करै जाइ छल—से बात ᭭प᳥। वैह जे कतेको जननेता क े ँ होइ \nछिन..कखनᱟ देिखयो कए अनठा दैत छलᱟँ। बाजै मे बड़ पटु छी से त’ ᭭प᳥े अिछ.. मुदा ई कᳱ देिख रहल छी—नुका चोरा कए \nिववाहक अितᳯरᲦो ᮧेम करबा दय.. स᭜ये एहन ᳰकछु चिल रहल अि छ कᳱ?” \nनेता   :        \n(᭭प᳥त: एहन गोपनीय बात सब सुिन कए अ᭜यंत लिᲯत भ’ जाइत छ िथ। ᱟनक दुनू बगल मे ठाढ़ दुनू अनुचर अकास ᳰदिस मूड़ी  उठा कए ए᭥हर-ओ᭥हर \nदेखै लागै छिथ जेना ओसब ᳰकछु  निह सुिन रहल छिथ) निह...माने ..तेहन ᳰकछु  निह.. \nिचᮢगु᳙   :     (मु᭭कᳱ दैत) मुदा कनी-मनी...?.निह? \nनेता      :     हँ, वैह.... बुझू जे... \nयमराज   :     सब बुिझ गेलᱟँ.... \nिचᮢगु᳙   :     मुदा ओ कहै छिथ ᱟनकर उमर भेलिन पचपन और श श-योग कहै छइ जीिवत रहताह सᱫᳯर सँ बेसी उमᳯर धᳯर तखन ? \nयमराज   :     तखन बात त’ ᭭प᳥ जे समय सँ पिहनिह अहाँ कोन ो घृ᭛य राजनैितक चᮓांतक िशकार बनैत एतय पठाओल गेल छी। \n(मोटका रिज᳥र क ेँ  ब᳖ करैत छिथ-- \n) \nनेता      :     तकर माने ? \nयमराज   :     तकर माने ठीक तिहना जेना एिह चाᳯर गोट सैिनक क ेँ  एत’ ऐबाक आव᭫यकता निह छल... ओहो सब अहᱭ जकाँ .. माने इयैह जे अहाँ मुᲦ छी, घुᳯर सक ै  \nछी राजनीितक जगत मे... एतय कतारमे ठाढ़ रहबाक कोनो दरकारे निह... \nनेता     :      आँय ! \n(कहैत देरी दुनू अनुचर आन᭠दक अितᳯरᲦ ᮧकाश करैत ᱟनका भᳯर पाँज पकिड़ लैत छिथ। संगिह  कनेक देर मे नारेबाजी सेहो शुᱨ क दैत छिथ।)  \n  \n[नेताजीक आगाँ दूटा सैिनक सेहो मंच सँ िन᭬ᮓांत होइत छिथ।]  \n  \nयमराज  :      \n(नेताजीक संगिह िखसᳰक जा रहै चाहै छिथ से देिख कए, दुनू अन ुचर सँ) अहाँ सभ कत’ जा रहल छी ? (दुनूक पैर थि᭥ह जाइत छिन।)  कᳱ ? निह \nबाजलᱟँ ᳰकछु  ? \nअनुचर 1  :     आ.. जी.. हम सब..नेताजी... जा रहल छिथ तᱹ... \nयमराज   :     कोनो तᱹ-वᱹ निह चलत ..(घुᳯर कए) िचᮢगु᳙ ! \nिचᮢगु᳙   :     जी ? \nयमराज   :     नीक जकाँ उ᭨टा-पु᭨टा कए, देखू त’ रिज᳥र मे िहनका सब दय कᳱ िलखल छिन...  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n11   \n \nिचᮢगु᳙   :     जी !.... (अनुचर 1 क ेँ  देखा कए)  राजनीितक जगतमे बदरी िवशाल बाबू जतेक मार-काट क ै ने- कर ौने छिथ—से सबटा िहनक े  दुनूक क ृ पासँ  होइ \nछलिन.... \nअनुचर 1  :     (आपिᱫ जताबैत)  निह... माने... \nयमराज   :     (डाँटैत) चोप! कोनो-माने ताने निह... \nिचᮢगु᳙   :     (आदेश दैत) सोझे भुनै क े र कड़ाही मे ल’ जा कए फ ᱶ कल जाय ! \n              (कहैत देरी नंदी आ भृंगी अनुचर 1 आ अनुचर 2 क ेँ  दुनू ᳰदिस सँ ध’ कए बाहर ल’ जाइत छिथ—ओ᭥हर बाँकᳱ मृत सैि नक मे सँ दू गोटे िहनका ल’ कए आगाँ \nबढ़ैत छिथ आ नंदी-भृंगी अपन-अपन ᭭थान पर घुᳯर आबैत छिथ।) \nᮧेमी युगल :     (दुनू आर धीरज निह रािख पबैत छिथ) आ हम सब ? \nᮧेमी      :     हमरा दुनूक ेँ  कᳱ हैत ? \nᮧेिमका    :     ई हमरा कतेको कालसँ घुᳯर चलबा लेल  कहैत छलाह... मुदा हमही निह सुिन रहल छिलयिन ! \nᮧेमी      :     कᳱ एहन निह भ’ सक ै त अिछ जे..... \nबाजारी    :     \n(आगाँ बढ़ैत) हे.... िहनका दुनू क ेँ अव᭫य एकबेर िजनगी देबाक मौका देल जाइन... \nिचᮢगु᳙    :    से ᳰकयै ? \nबाजारी    :    देखू...एत त’ हम क᭠यादान क’ कए िववाह करबा देिलयिन... मुदा व᭭तुतः त’ ई दुनू गोटे अपन-अपन पᳯरवारक जे ᭍यो अिभभावक छिथ  तिनका सभक \nआशीवाᭅद निह भेᳯट सकलिन। \nभᮤ ᳞िᲦ 2 :   ...आ तᱹ दुनू गोटे िनि᳟त क ै ने छलाह जे जीयब त’ संगिह आ मरब त’ संगिह..मुदा आब त’ हम सब िववाह क ै ये देने छी... \nबाजारी ᳞िᲦ :   तᱹ हमरा लगैछ जे  दुनू पᳯरवारो आब मािन लेताह... \nभᮤ ᳞िᲦ 1  :  भ’ सक ै छ आब प᳟ातापो क’ रहल छिथ। \nयमराज      :  बड़ बेस... \nिचᮢगु᳙      :  आ जँ एखनᱟ अ᭍खड़ दैखौता त’ अहाँ सब ᱟनका ल ोकिनक ेँ  समझा बुझा’ सकबिन ᳰक निह ? \nभᮤ ᳞िᲦ 1,2 :  अव᭫य...अव᭫य ! \nयमराज     :   बेस... तखन \n(नंदी-भृंगीक ेँ ) एिह दुनू बालक-बािलका आ िहनका दुनूक एतᱟका अिभभावक लो किनक ेँ र᭭ता देखा ᳰदय᭠ᱟ... \n              [नंदी-भृंगी ᮧेमी-ᮧेिमका आ ओिह तीनू गोटेक े ँ  (दुनू भᮤ ᳞िᲦ आ बाजारी वृ᳍क े ँ ) र᭭ता देखा कए बाहर ल’ जाइत छिथ...पाछू-पाछू  ढोल-िपपह ी बजा कए \n‘माचᭅ’ करैत बाहर ल’ जाइत छिथ। तखन रिह जाइत छिथ जेसब तािह सबमे सँ अिभनेता अगुआ आबै छिथ।] \nिचᮢगु᳙   :     (जेना यमराज क ेँ अिभनेताक पᳯरचय द’ रहल छिथ) ई िववेक क ु मार भेलाह... (नंदी सँ) पृ᳧ पाँच सौ अड़तीस... \nअिभनेता  :     (आ᳟यᭅ-चᳰकत होइत, िचᮢगु᳙ सँ)  अहाँ क ेँ  हमर पृ᳧ो मोन अिछ...करोड़ो मनु᭍खमे....? ई त’ आ᳟यᭅक ग᭡प  भेल...  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n12   \n \nिचᮢगु᳙    :    एिह मे अचरजक कोन बात? एतेक ᳰकछु करैत रह ैत छी जे बेᳯर-बेᳯर ओिह पृ᳧ पर ‘ए᭠ᮝी’ करै-टा पड़ै अिछ...तᱹ..... \nनंदी     :      (जेना घोषणा क’ रहल होिथ...) पृ. 538, िववेक क ु मार उफ ᭅ .....? \nअिभनेता  :     (टोक ै त) हे कथी लय दोसर-दोसर नाम सब लै जाइ छी ? बड़ मोसᳰकल सँ त’ अपन जाित-पाित क ेँ पाछाँ छोड़ा सकल.... आ तखन एᱫᱟ आिब कए....? \nिचᮢगु᳙  :      आगाँ बढ़’! नाम छोिड़ दहक ! \nनंदी      :     आगाँ ᳯरकाडᭅ त’ ई कहै अिछ जे ओना ई छलाह त’ ब᲻ मामूली ᳞िᲦ, तखन अपन क ु शलता सँ, आओर सौभा᭏यो सँ,  पᱟँिच गेल छिथ िशखर पर... पाइ \nबᱟत कमौलिन.. \n(झुᳰक कए नीक जकाँ रिज᳥र मे सँ पढ़ैत...)  दान-᭟यान सेहो क ै ने छिथ... ततबा निह जतबा क’ सक ै त छलाह \nअनेक मिहला सँ िहनक नाम क ेँ  जोड़ल जाइ छिन...अफवािह क ेँ अपने पिस᳖ करै छिथ... एिह मामलामे बदनामे रहलाह... आ त ᱹ \nपाᳯरवाᳯरक जीवन सुखद निह छलिन... िनःसंतान छिथ, प᳀ीक े ँ  ᭜यािग देताह तािहसँ पिहनिह वैह छोिड़ कए चिल \nगेलीह...व᭭तुतः प᳀ीक कहब छलिन ई असलमे नपुंसक छलाह... \nअिभनेता   :    (नंदी क ेँ  थ᭥हबैत) कᳱ सभक सामने अंट-संट पᳰढ़ रहल छी पोथासँ ? प᳀ी छोिड़ कए च िल गेलीह… नीक क ै लीह, एखन सुखी छिथ एकटा अधेड़ उमरक \nनवयुवकक संगे.... मीिडया बला सभसँ पाइ भेटलिन आ ᳰक कहानी बनबै लगलीह... ‘अफसाना’.... जे िबकत ब᲻ बेसी। \nिचᮢगु᳙     :   से ओ सब जाय दहक ...ई कह आर कोन िवशेष बा त सभ दजᭅ छैक.. \nभृंगी        :   (ओहो झुᳰक कए देिख रहल छलाह रिज᳥र मे, आब रहल निह गेलिन- --) िहनक जᱫेक िमᮢ छिन, शᮢुक सं᭎या तािहसँ बᱟत गुना बेसी छिन।  \nयमराज     :   से त’ ᭭वाभािवक े ..... \nभृंगी       :    िहनक शᮢुपᭃ कहैत अिछ ई नुका–चोरा कए कतेक ो वामपंथी गो᳧ी क ेँ मदित करैत छलाह.... बᱟतो तािह तरहक संगठन क ेँ  .... \nवामपंथी    :    \n(ᮧितवादक ᭭वरमे)  कथमिप निह... ई सब फ ू िस बािज रहल छी अहाँसब.... \nभृंगी       :    बािज कहाँ रहल छी यौ कामरेड? हम त’ माᮢ  पᳰढ़ रहल छी--!   \nवामपंथी    :    िहनका सन ‘बुजᲃआ’ गो᳧ीक सद᭭य कखनᱟ करत गै मदित कोनो सा᭥यवादीक ?  असंभव ! \nअिभनेता   :    ᳰकयै ? सा᭥यवाद पर अहᱭसभक ज᭠मिस᳍ अिधकार  छै कᳱ ? आन ᭍यो ‘सा᭥य’ क क᭨पना निह क’ सक ै त अिछ  ? \nवामपंथी   :     (᳞ं᭏या᭜मक ᭭वरᱶ)  ᳰकयैक निह ? क᭨पनाक घोड़ा पर क े  लगाम  लगा सक ै त अिछ ? \n                             कᱨ, जतेक मजᱮ  क᭨पना करै  जाऊ !  मुदा हम सब छी वा᭭तिवक जगत् मे वा᭭तव क ेँ  भोिग रहल छी... \nअिभनेता  :     वा᭭तवमे भोगी  छी अहाँ सब, भोगक लालसा मे ‘सा᭥य’ दय गेलᱟँ िबसᳯर ‘वाद’टा मोन रहल ... वाद-िववाद मे काज मे आबैत अिछ....! \nिचᮢगु᳙   :     वाद-िववाद सँ काज कोन ? कहबाक ता᭜पयᭅ ई जे िववेक क ु मार जीक िववेक भᳯरसक बड़ बेसी काज करैत छिन...तᱹ..... \nयमराज  :      (गंभीर मुᮤामे)  ᱟम्-म्-म् ! (नंदी सँ) तखन देखै छी िवपᭃ सँ बैसी सपᭃे मे सबटा पᳰढ़ रहल छी... \nिचᮢगु᳙   :     तकर अलावे ...ई िहनक अकाल आगमन िथकिन.. .. ᭭टंटमैनक बालक छल अ᭭व᭭थ, गेल छल छुᲵी ल’ क’ अपन घर...  त’ ई अपनिह ᭭टंट करै लगलाह... \nअिभनेता    :   (िबᱟँसैत)  किनयᱶ टा चूक भ’ गेलैक ᳰक पहाड़ी पर सँ खिस पड़लᱟँ....  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n13   \n \nयमराज     :   किनये-किनये भूल-चूक मे बदिल जाइत अिछ इितहा स आ पुराण...सबटा पु᭛य बहा जाइत अिछ तिनक े  पापसँ ! मुदा जे हो (नंदी सँ) िहनका एखनᱟँ \nअनेक ᳰदन जीबाक छिन.. पठा ᳰदयौक पृ᭝वी पर... \nवामपंथी    :    (अगुआ कए) आ हम ? हमर कᳱ हैत ? (एक बेᳯर यमराज तँ एक बेᳯर िचᮢगु᳙ ᳰदिस देखैत छिथ। माᮢ भृंग ी सस᭥मान अिभनेताक ेँ  बाहर पᱟँचाबै जाइत \nछिथ।) \nयमराज    :    अहाँक कथा मे तँ ᭭वगᭅ-नक ᭅ  कोनो टा निह अिछ...ने छी हम आ ने िचᮢगु᳙... \nवामपंथी    :    जी, से त’...(कहै जाइत छलाह ‘अव᭫य !’ मुदा तािह सँ पिहनिह टोकल जाइत छिथ।) \nिचᮢगु᳙     :   सैह जखन बात छैक त’ अहाँ अपने िवचार कᱨ अप न भिव᭬य.... (पॉᳰकट सँ एकटा मुᮤाक ेँ  ‘टॉस’ करबाक भंिगमा मे.....)  कᱟ कᳱ कहै छी ‘िचत’ कᳱ ‘पट’? \nवामपंथी    :    हमर िव᳡ास आ हमर िशᭃा ᳰकछु आने तरहक छ ल, मुदा जे ᮧ᭜यᭃ क’ रहल छी (कहैत देवार....यमराज...िचᮢगु᳙ आᳰद क े ँ देखाबैत छिथ)  तकरे \nअ᭭वीकार कोना कᱨ ? \n  \n  \n  \nयमराज   :     ᳰकयैक ? ईहो त’ भ’ सक ै छ जे आँिख धोखा  द’ रहल अिछ...ई  सबटा एकटा दुः᭭व᳘ माᮢ िथक... क᭨पलोक माᮢ  िथक...ई, जतय घुसै जायब त’ देखब \nबोडᭅ पर टांगल अिछ---‘नो ए᭠ᮝी’! \nवामपंथी   :     तखन ? \nिचᮢगु᳙   :     तखन कᳱ ? \nवामपंथी   :           तखन हम कᳱ कᱨ ? \nयमराज   :      \n(गंभीर मुᮤामे)  पिहने ई कᱠ... िवषम क े  िथक ? मनु᭍ख ᳰक ᮧक ृ ित ?  \nवामपंथी   :           दुनू... \nयमराज    :          क े  कम क े  बेसी ? \nवामपंथी    :         ᮧक ृ ित मे तैयᱟ कᱫᱟ ‘ᮧाक ृ ितक ᭠याय’  (नैचरल जि᭭टस) \n                             काजक’ रहल अिछ, मुदा मनु᭍ खक ᭭वभावक आधारे \n                           अ᭠याय पर ठाढ़ अिछ... \nयमराज    :    कᳱ अहाँक राजनीित एहन अ᭠याय क ेँ  दूर निह क’ सक ै त अिछ ? \nवामपंथी   :     ᮧयास करैत अिछ...  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n14   \n \nयमराज    :    ठीक अिछ... तखन िहनको तीनू गोटे क ेँ नेने जाऊ ! (चोर उचᲥा आ पॉᳰकट-मारक ᳰदिस देखा क’ बाजैत छिथ)  आ देखू िहनका सब क ेँ बदिल सक ै  छी वा \nनिह ? \nवामपंथी   :     बेस.... \n              \n[कहैत पॉᳰकट-मार आ उचᲥा ᱟनका लग चिल आबै छिथ। चोर कनेक  इत᭭ततः करैत छिथ आ अंत मे पूिछ दैत छिथ जाय सँ पूवᭅ…]  \nचोर      :     तखन एिह सँ आगाँ ? \nयमराज-िचᮢगु᳙-नंदी :  \n(एᲥिह संग)  ‘नो एनᮝी’... \n              [कहैत देरी तीनू गोटे क ेँ साथ ल’ कए वामपंथी युवा वाहर जैबाक लेल उ᳒त होइत छिथ ᳰक  तावत् अिभनेता क ेँ छोिड़ कए भृंगी घुᳯर कए मंच पर ᮧवेश क’ \nरहल छलाह।] \nयमराज   :     मा ᮧिवश.... \nिचᮢगु᳙   :            कदाचन! \n               \n[चाᱨ गोटे एक पलक लेल चᲅक ै त थ᭥हैत छिथ ....तकर बादे िन᭬ᮓांत होइत छिथ। ᱟनका सभक ᮧ᭭थानक पाछाँ भृंगी आगाँ बढ़ैत \nछिथ यमराजक ᳰदिस।] \n                                                                                                                                                                                                                        (( ((ᮓमश ᮓमश ᮓमश ᮓमश:: ::)) )) \nग᳒  \nअ.१.कथा सुभाषच᭠ᮤ यादव २.ᮧब᭠ध (साहेबरामदास-डॉ.पालन झा)\n  \n   \n     \nआआ आआ.. ..११ ११. . . . मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- - --    आ᭟याि᭜मक आ᭟याि᭜मक आ᭟याि᭜मक आ᭟याि᭜मक    िनब᭠ध िनब᭠ध िनब᭠ध िनब᭠ध २२ २२.. ..दैिनकᳱ ᭔योित दैिनकᳱ ᭔योित दैिनकᳱ ᭔योित दैिनकᳱ ᭔योित  \nइइ इइ. . . . सह᮲बाढ़िन  \n  \nईई ईई.. ..    शोध लेख संगिह मायान᭠द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादव जीक लेल गेल साᭃा᭜कारक शोध लेख संगिह मायान᭠द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादव जीक ल ेल गेल साᭃा᭜कारक शोध लेख संगिह मायान᭠द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादव जीक ल ेल गेल साᭃा᭜कारक शोध लेख संगिह मायान᭠द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादव जीक ल ेल गेल साᭃा᭜कारक पिहल भाग पिहल भाग पिहल भाग पिहल भाग \n१. कथा - ᮰ी  सुभाषच᭠ᮤ  यादव  २. ᮧब᭠ध  डॉ . पालन  झा  (साहेब  रामदास )  \n१.᮰ी सुभाष च᭠ᮤ यादव, कथाकार, समीᭃक एवं  अनुवादक। जवाह रलाल नेहᱨ िव᳡िव᳒ालयसँ िह᭠दीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी. । \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n15   \n \nस᭥ᮧित अ᭟यᭃ, ᳩातकोᱫर िह᭠दी िवभाग, भूपे᭠ᮤ नारायण मंडल िव ᳡िव᳒ालय, पि᳟मी पᳯरसर, सहरसा, िबहार। छह टा पोथी ᮧकाि शत। मैिथलीमे लगभग सᱫᳯरटा \nकथा ᮧकािशत। िमिथली, बंगला तथा अंᮕेजीमे पर᭭पर अनुवाद ᮧक ािशत। भूतपूवᭅ सद᭭य, सािह᭜य अकादमी मैिथली परामशᭅ-मंडल, मैिथली अकादमी कायᭅ-सिमित,\nिबहार सरकार सां᭭क ृ ितक नीित-िनधाᭅरण सिमित।  \n                       \n  \nकथा   किनयाँ-पुतरा \n  \nजेना टांग छानै छिञ, तिहना ऊ लड़कᳱ हमर पएर पाँजमे धऽ लेलक  आ बादुर जकाँ लटᳰक गेल। ओकर हालत देख ममता लागल। ᮝेनक  ओइ िड᭣बामे ठाढ़ भेल-\nभेल \nलड़कᳱ थाᳰक कऽ चूर भऽ गेल रहय। किनयᱶ काल पिहने नीचेमे कᱟना बैठल आऽ बैठलो निञ गेलए तऽ लटᳰक गेल। \n  \nिड᭣बामे पएर रोपएक े  जगह निञ छिञ। लोग रेड़ कऽ चढ़ए-ए, रेड़ कऽ उतरए-ए। धीया-पूता हवा लय औनाइ छै, पाइन लय कानए छै। सबहक जी ᳞ाक ु ल \nछिञ। लोग \nछटपटा रहल-ए। \n  \nहम अपनो घंटो दू घंटा सऽ ठाढ़ रही। ठाढ़ भेल-भेल पएरमे दरद ᱟअय लागल। मन करय लुद िसन बैठ जाइ। तखैिनयᱶ दू टा सीट खाली भेलै, जइ पर तीन गोटय \nबैठल। \nतेसर हम रही जे बैठब कᳱ, बस कनेटा पोन रोपलᲅ। ऊ लड़कᳱ ससᳯ र कऽ हमरा लग चिल आयल। पिहने ठाढ़ रहल, फ े र बैठ गेल। फ ेर बैठले-बैठल हमर टांगमे लटᳰक \nगेल। जखिन ऊ ठाढ़ रहय तऽ बापक बाँिहमे लटकल रहय। ओकरा हम बड़ी काल लटकल देखने रिहऐ। ओकर बाप अखैिनयᲂ ठाढ़े छिञ। छो ट बहीन आ भाय ओकरे\nबगलमे नीचेमे बैठल Ბधा रहल छिञ। \n  \nऊ जे टांग छानने अिछ, से हमरा िबदागरी जकाँ लािग रहल-ए। जाइ काल बेटी जेना बापक टांग छािन लिञ छिञ, तेहने सन। ने ऊ , कानिञ-ए, ने हम कानिञ \nछी। \nलेᳰकन ओकर क᳥, ओकर असहाय अव᭭था उदास कऽ रहल-ए। हम िन᳟ल -िन᭭पंद बैठल छी। होइए हमर सुगबुगी सऽ ओकर िबसबास, ओकर अस रा कतौ िछना निञ \nजाइ। हाथ ससᳯर जाइ छिञ तऽ ऊ फ े र टांग पकिड़ लिञ-ए। \n  \nलड़कᳱ दुबड़-पातर आऽ पोरगर छिञ। हाथमे घड़ी। ᭡लाि᭭टकक झो रामे राखल मोबाइल। लागै छिञ नौ-दस सालक रहय। मगर कहलक जे बारह सालक े  \nअिछ। सतमामे\nपढ़ै-ए आऽ मिमऔत भाइक िबयाहमे जा रहल-ए। \n  \nबेर-बेर जे हाथ ससᳯर जाइत रहए से आब ऊ हमर ठᱶᱟन पर मूड़ी रािख देलक-ए। जेना हम ओकर माय होइअइ। ओकर माय संगमे निञ छिञ। कतय छिञ ओकर माय \n? \nजकर कनहा पर, पीठ पर, जाँघ पर कतओ ऊ मूड़ी रािख सक ै त रहय। हम ओकर माथपर हाथ देिलऐ। ऊ अओर िनचेन भऽ गेल जेना। \n   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n16   \n \nएक बेर गाड़ीक धᲥा सऽ ऊ ससᳯर गेल; सोझ भेल आऽ आँिख खोललक । एक गोटय कललकए- “दादा कय किस कय पकड़ने रह”। \nअंितम टीशन आिब रहल छिञ। सब उतरै लय सुरफ ु रा लागल-ए। अपन-अपन जुᱫा-च᭡पल, कᲬा-बᲬा आऽ सामान कय लोग ओिजयाबय लाग ल-ए। राित बᱟत भऽ \nगेल छिञ। सब कय अपन-अपन जगहपर जाइक े  िच᭠ता छिञ। बᱟत गोटे ठाड़ भऽ गेल अिछ। ऊ लड़ᳰकयो। हमᱠँ ठाढ़ भऽ कऽ अपन झोरा  ऊपर सऽ उतारै छी। तखैिनयᱶ\nनेबो सन कोनो कड़गर चीज बाँिह सऽ टकरायल। बुझा गेल ई लड़कᳱ क छाती िछऐ। हमर बाँिह कने काल ओइ लड़कᳱक छाती सऽ सटल र हल। ओइ ᭭पशᭅ सऽ लड़कᳱ \nिनᳶवकार छल; जेना ऊ ककरो आन संगे निञ, बाप-दादा या भाय-बहीन सऽ सटल हो। \nओकर जोबन फ ू इट रहल छिञ। ओकरा ᳰदस ताक ै त हम क᭨पना कऽ रहल छी। अइ लड़कᳱक अनमोल जोबनक कᳱ हेतै? सीता बनत कᳱ ᮤौप दी? ओकरा क े  बेचतै? हमरा \nराबन आ दुजᲃधनक आशंका घेरने जा रहल अिछ। \n  \nटीशन आिब गेलै। गाड़ी ठमᳰक रहल छिञ। लड़कᳱ हमरा देख िबᱟँसै— ए; जेना ᱧखसत माँिग रहल हो। ई क े हन रोकसदी अिछ। ने ऊ कानिञ छिञ, ने हम कानिञ \nछी। \nऊ हँसिञ-ए, हमᱠँ हँसिञ छी। लेᳰकन हमर हे ँ\nसीमे उदासी अय। \n  \n२.डॉ पालन झा , ᮕाम-हरौली, क ु शे᳡र᭭थान। \nएम. ए. ( मैिथली ), स᭠त साहेब रामदास पर डॉ दुगाᭅनाथ झा ’᮰ीश’ क े र िनदᱷशनमे पी.एच.डी.। संᮧित बी. डी. जे. कॉलेज, गढ़बनैलीमे मैिथली िवभागा᭟यᭃ। \n  \nस᭠त साहेब रामदास \n  \nसा᭥ᮧदाियक अथᱸ मैिथली सािह᭜यमे स᭠त किवक ᱨपमे साहेब रामद ासक ᮧमुख ᭭थान अिछ। पचाढ़ी ᭭थानक महंथ बंशीदासजीक सािन᭟य मे कवी᳡र च᭠दा झा \nिहनक \nपदावलीक संकलन कए १९०१ ई. मे ᮧकािशत कएने छिथ। एिह पदा वलीमे पᳯरचयक ᮓममे कवी᳡र च᭠दा झा िलखैत छिथ: \n  \n“िशवलोचन मुख िशव सन जखन, साहेब रामदास ितिथ तखन। \nᮧबल नरे᭠ᮤ ᳲसह िमिथलेश, शािसत छल भल ितᱟᭅत देश॥“ \n  \nअथाᭅत् ११५३ साल (१७४६ ई.) म᭟य महाराज नरे᭠ᮤ ᳲसहक रा᭔यकालमे ई रहिथ।  \n  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n17   \n \nछादनसँ ᭠याय-तᱬव-िच᭠तामिण कताᭅ गंगेश उपा᭟याय वंश क ु लो᳊व साहेब रामदास “क ु सुमौल” ᮕामक ( जरैल परगना, िजला- मधुबन ी ) एक मैिथल ᮩाᳬण \nछलाह।िहनक छोट भाइक नाम क ु नाराम ओऽ एकमाᮢ ᮧाणसमिᮧय पुᮢ  ’ᮧीतम’ छलिन। िहनक पूरानाम साहेब राम झा छलिन, मुदा अ᭠ य स᭠त किव जकाँ ईहो अपन \nनामक आगाँ भिᲦ-भावनासँ ’दास’ श᭣द जोिड़ लेलिन। साहेब रा मदासक पदावलीमे लगभग ४७८ टा पद संकिलत अिछ। एिह किवता म ᭟य ई अपन नाम साहेबराम,\nसाहेबदास, साहेब, साहेबजन सेहो रखने छिथ। \n  \nसाहेब रामदास आर᭥भिहसँ भिᲦ-ᮧवण िवचारक लोक छलाह। ई सᳰदख न ई᳡रिहक ᭟यान-िच᭠तनमे लीन रहैत छलाह। स᭠यास ई बादमे ᮕह ण कएलिन। एिह \nपाछाँ\nएकटा दुखद घटना घᳯटत भेल- िहनका एकमाᮢ पुᮢ ’ᮧीतम’ छलिन।  ओऽ अिधक समय दुिखत रहए लगलाह। उवाव᭭था छलिन। एकबेर ᮧ ीतम अिधक दुिखत भए गेल \nछलाह। िहनक जीवनक अि᭠तम कालक भान भए जएबाक कारणे ँ साहेबरामदासिवकल भए कानए लगलाह। मरण श᭦या पर रिहतᱟँ ᮧीतमक ेँ एहन दुःखद दृ᭫य देिख \nनिह रहल गेलिन आऽ ओऽ अपन िपतासँ पुछैत छिथन, “बाबूजी! अ पने एतेक िवकल ᳰकएक भए रहल छी? िपता उᱫर दैत छिथन “पुᮢक आव᭫यकता एिह चतुथᭅ\nअव᭭थामे होइत छैक, से तँ अपने हमरा पिहने छोिड़ कए जाए रहल छी, तैँ ई सोिच-सोिच िख᳖ िचᱫ भए ᳞ाक ु ल भए रहल छी”। पुᮢ ᮧीतम ᮧ ᭜युᱫर दैत कहैत छिथन,\n“ई संसार असार िथक, ᭃणभंगुर िथक, एिहमे ᳫी-पुᮢ-पुᮢी क े ओ अपन  निह िथक, ई सभटा अिन᭜य िथक, माया-मोह िथक। सभटा ᭭वाथ ᭅमूलक िथक तेँ एिह सभसँ\nमाया-मोह रखनाइ अनुिचत िथक। हम तँ अपनेक भगवन्-भजनमे िवᲩ  माᮢ छलᱟँ, आब अपने िनᳶवᲩपूवᭅक भगवन्-भजनमे लािग जाऊ”। ए तेक बात कहैत देरी \nᮧीतमक ᮧाण-पखेᱨ उिड़ गेलिन। साहेब रामदास िवकल भए कािन- कािन कए गाबए लगलाह- \n  \n“ᮧीतम ᮧीित तेिज भेल परदेिसआ हो” \nसाहेब रामदासक ेँ  ᮧीतमक देहावसानसँ बड़ आघात लगलिन, ᮧीतमक उपदेशक ेँ  धारण कए पᳯरवार-समाजक ेँ  ितलाᲳिल दए स᭠यास ᮕहण कए लेलिन। \n  \n११ ११. . . . मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- - --    आ᭟याि᭜मक िनब᭠ध आ᭟याि᭜मक िनब᭠ध आ᭟याि᭜मक िनब᭠ध आ᭟याि᭜मक िनब᭠ध    २२ २२. . . . ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी-- --दैिनकᳱ दैिनकᳱ दैिनकᳱ दैिनकᳱ    \n११ ११. . . . ᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप मैिथली पुᮢ ᮧदीप मैिथली पुᮢ ᮧदीप मैिथली पुᮢ ᮧदीप ( ( ((१९३६ १९३६ १९३६ १९३६-- --    )) ))। ᮕाम । ᮕाम । ᮕाम । ᮕाम-- --    कथवार कथवार कथवार कथवार, , , , दरभंगा। ᮧिशिᭃत एम दरभंगा। ᮧिशिᭃत एम दरभंगा। ᮧिशिᭃत एम दरभंगा। ᮧिशिᭃत एम. . ..एए एए.. .., , , , सािह᭜य र᳀ सािह᭜य र᳀ सािह᭜य र᳀ सािह᭜य र᳀, , , , नवीन शाᳫी नवीन शाᳫी नवीन शाᳫी नवीन शाᳫी, , , , पंचािᲨ साधक। िहनकर रिचत पंचािᲨ साधक। िहनकर रिचत पंचािᲨ साधक। िहनकर रिचत पंचािᲨ साधक। िहनकर रिचत \"\" \"\"जगद᭥ब जगद᭥ब जगद᭥ब जगद᭥ब \nअहᱭ अवल᭥ब हमर अहᱭ अवल᭥ब हमर अहᱭ अवल᭥ब हमर अहᱭ अवल᭥ब हमर’ ’ ’ ’ आऽ आऽ आऽ आऽ ’’ ’’सभक सुिध अहाँ लए छी हे अ᭥बे हमरा ᳰकए िबसरै छी यैसभक सुिध अहाँ लए छी हे अ᭥बे हमरा ᳰकए िबसरै छी यैसभक सुिध अहाँ लए छी हे अ᭥बे हमरा ᳰकए िबसरै छी यैसभक सुिध अहाँ लए छी हे अ᭥बे हमरा ᳰकए िबसरै छी यै\" \" \" \" िमिथलामे लेजᱶड भए गेल अिछ। िमिथलामे लेजᱶड भए गेल अिछ। िमिथलामे लेजᱶड भए गेल अिछ। िमिथलामे लेजᱶड भए गेल अिछ।    \n        \nॐ ॐ ॐ ॐ (( ((मा मा मा मा)) ))    \n        \nएकटा ᮧ᳤ एकटा ᮧ᳤ एकटा ᮧ᳤ एकटा ᮧ᳤ उᳯठ सक ै छ उᳯठ सक ै छ उᳯठ सक ै छ उᳯठ सक ै छ, , , , जे मोᭃ कामीक लेल वैᳰदक कमᭅक ᮧयोजन जे मोᭃ कामीक लेल वैᳰदक कमᭅक ᮧयोजन जे मोᭃ कामीक लेल वैᳰदक कमᭅक ᮧयोजन जे मोᭃ कामीक लेल वैᳰदक कमᭅक ᮧयोजन? ? ? ? एकर उᱫर ई भऽ सक ै छ जे य᭄ यागाᳰद कमᭅक फल᮰ुितमे ᭭वगᭅ ᮧा᳙ करबाक बात कहल गेल अिछ। एकर उᱫर ई भऽ सक ै छ जे य᭄ यागाᳰद कमᭅक फल᮰ुितमे ᭭वगᭅ ᮧ ा᳙ करबाक बात कहल गेल अिछ। एकर उᱫर ई भऽ सक ै छ जे य᭄ यागाᳰद कमᭅक फल᮰ुितमे ᭭वगᭅ ᮧ ा᳙ करबाक बात कहल गेल अिछ। एकर उᱫर ई भऽ सक ै छ जे य᭄ यागाᳰद कमᭅक फल᮰ुितमे ᭭वगᭅ ᮧ ा᳙ करबाक बात कहल गेल अिछ। \nमुदा जे ᳞िᲦ ᭭वगᭅ निह चाहैत होिथ मुदा जे ᳞िᲦ ᭭वगᭅ निह चाहैत होिथ मुदा जे ᳞िᲦ ᭭वगᭅ निह चाहैत होिथ मुदा जे ᳞िᲦ ᭭वगᭅ निह चाहैत होिथ, , , , मोᭃेटा चाहैत होिथ मोᭃेटा चाहैत होिथ मोᭃेटा चाहैत होिथ मोᭃेटा चाहैत होिथ, , , , ᱟनका लेल वैᳰदक कमᭅक आव᭫यकता ᱟनका लेल वैᳰदक कमᭅक आव᭫यकता ᱟनका लेल वैᳰदक कमᭅक आव᭫यकता ᱟनका लेल वैᳰदक कमᭅक आव᭫यकता, , , , ई वृहदार᭛यकोपिनषद क े र ई वृहदार᭛यकोपिनषद क े र ई वृहदार᭛यकोपिनषद क े र ई वृहदार᭛यकोपिनषद क े र वचनसँ पु᳥ होइत अिछ। यथा वचनसँ पु᳥ होइत अिछ। यथा वचनसँ पु᳥ होइत अिछ। यथा वचनसँ पु᳥ होइत अिछ। यथा-- --    “ “ “ “ तमेतं तमेतं तमेतं तमेतं \nवेदानु वचनेनं ᮩाᳬणाः िविवᳰदषि᭠त य᭄ेन वेदानु वचनेनं ᮩाᳬणाः िविवᳰदषि᭠त य᭄ेन वेदानु वचनेनं ᮩाᳬणाः िविवᳰदषि᭠त य᭄ेन वेदानु वचनेनं ᮩाᳬणाः िविवᳰदषि᭠त य᭄ेन, , , , दानेन तपसा नाशक े न दानेन तपसा नाशक े न दानेन तपसा नाशक े न दानेन तपसा नाशक े न”” ””।। ।।    \n        \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n18   \n \nअथाᭅत्अथाᭅत्अथाᭅत्अथाᭅत्-- --    ᮩाᳬणगण वेदा᭟ययनसँ कामनारिहत य᭄ ᮩाᳬणगण वेदा᭟ययनसँ कामनारिहत य᭄ ᮩाᳬणगण वेदा᭟ययनसँ कामनारिहत य᭄ ᮩाᳬणगण वेदा᭟ययनसँ कामनारिहत य᭄, , , , दान एवं तपसँ ओिह ᮩᳬक े ँ िच᭠हबाक इ᭒छा करैत छिथ। एिह वचनमे अनाशक े न अथाᭅत् कामनारिहत दान एवं तपसँ ओिह ᮩᳬक े ँ िच᭠हबाक इ᭒छा करैत छिथ। एिह वचनमे अनाशक े न अथाᭅत् कामनारिहत दान एवं तपसँ ओिह ᮩᳬक े ँ िच᭠हबाक इ᭒छा करैत छिथ। एिह वचनमे अनाशक े न अथाᭅत् कामनारिहत दान एवं तपसँ ओिह ᮩᳬक े ँ िच᭠हबाक इ᭒छा करैत छिथ। एिह वचनमे अनाशक े न अथाᭅत् कामनारिहत ““ ““य᭄ य᭄ य᭄ य᭄,, ,,    दान दान दान दान, , , , \nतप तप तप तप” ” ” ” िव िव िव िवशेष महᱬव रखैत अिछ। शेष महᱬव रखैत अिछ। शेष महᱬव रखैत अिछ। शेष महᱬव रखैत अिछ।    \n        \nता᭜पयᭅ जे वेदोᲦ य᭄ाᳰद कमᭅ जखन आशिᲦक संग कएल जाइत अि छ ता᭜पयᭅ जे वेदोᲦ य᭄ाᳰद कमᭅ जखन आशिᲦक संग कएल जाइत अि छ ता᭜पयᭅ जे वेदोᲦ य᭄ाᳰद कमᭅ जखन आशिᲦक संग कएल जाइत अि छ ता᭜पयᭅ जे वेदोᲦ य᭄ाᳰद कमᭅ जखन आशिᲦक संग कएल जाइत अि छ, , , , तखन ओिहसँ माᮢ ᭭वगᭅक भोग ᮧा᳙ होइत अिछ। पर᭠तु जखन ि बना आशिᲦ रखने िनः᭭वाथᭅ तखन ओिहसँ माᮢ ᭭वगᭅक भोग ᮧा᳙ होइत अिछ। पर᭠तु जखन िबन ा आशिᲦ रखने िनः᭭वाथᭅ तखन ओिहसँ माᮢ ᭭वगᭅक भोग ᮧा᳙ होइत अिछ। पर᭠तु जखन िबन ा आशिᲦ रखने िनः᭭वाथᭅ तखन ओिहसँ माᮢ ᭭वगᭅक भोग ᮧा᳙ होइत अिछ। पर᭠तु जखन िबन ा आशिᲦ रखने िनः᭭वाथᭅ \nभावसँ कयल जाइत अिछ भावसँ कयल जाइत अिछ भावसँ कयल जाइत अिछ भावसँ कयल जाइत अिछ,, ,,    तखन काम तखन काम तखन काम तखन काम-- --ᮓोधसँ मुᲦ भऽ कऽ कायᭅ क े िनहारक िचᱫ शु᳍ भऽ जाइत अिछ।  ओऽ मोᭃक अिधकारी भऽ जाइत छिथ। ᮓोधसँ मुᲦ भऽ कऽ कायᭅ क े िनहारक िचᱫ शु᳍ भऽ जाइत अिछ। ओऽ मोᭃक अिधकारी भऽ जाइत छिथ। ᮓोधसँ मुᲦ भऽ कऽ कायᭅ क े िनहारक िचᱫ शु᳍ भऽ जाइत अिछ। ओऽ मोᭃक अिधकारी भऽ जाइत छिथ। ᮓोधसँ मुᲦ भऽ कऽ कायᭅ क े िनहारक िचᱫ शु᳍ भऽ जाइत अिछ। ओऽ मोᭃक अिधकारी भऽ जाइत छिथ।    \n        \n᮰ीम᳊गवदगीतामे भगवान् ᮰ीक ृ ᭬णक उिᲦ अिछ ᮰ीम᳊गवदगीतामे भगवान् ᮰ीक ृ ᭬णक उिᲦ अिछ ᮰ीम᳊गवदगीतामे भगवान् ᮰ीक ृ ᭬णक उिᲦ अिछ ᮰ीम᳊गवदगीतामे भगवान् ᮰ीक ृ ᭬णक उिᲦ अिछ- - --    अ᭟याय अ᭟याय अ᭟याय अ᭟याय १८ १८ १८ १८ (( ((५५ ५५-- --६६ ६६)) ))    \n        \nय᭄दान तपः कमᭅ न सा᭔यं कायᭅमेव तत। य᭄दान तपः कमᭅ न सा᭔यं कायᭅमेव तत। य᭄दान तपः कमᭅ न सा᭔यं कायᭅमेव तत। य᭄दान तपः कमᭅ न सा᭔यं कायᭅमेव तत।    \nय᭄ो दानं तप᳟ैव पावनािन मनीिषणाम्॥ य᭄ो दानं तप᳟ैव पावनािन मनीिषणाम्॥ य᭄ो दानं तप᳟ैव पावनािन मनीिषणाम्॥ य᭄ो दानं तप᳟ैव पावनािन मनीिषणाम्॥    \nएता᭠यािपत क एता᭠यािपत क एता᭠यािपत क एता᭠यािपत कमाᭅिण संगं ᭜य᭍᭜वा फलािन च। माᭅिण संगं ᭜य᭍᭜वा फलािन च। माᭅिण संगं ᭜य᭍᭜वा फलािन च। माᭅिण संगं ᭜य᭍᭜वा फलािन च।    \nका᳞ाᭅनीित मे पाथᲈ िनि᳟तं मतमुᱫमम॥ का᳞ाᭅनीित मे पाथᲈ िनि᳟तं मतमुᱫमम॥ का᳞ाᭅनीित मे पाथᲈ िनि᳟तं मतमुᱫमम॥ का᳞ाᭅनीित मे पाथᲈ िनि᳟तं मतमुᱫमम॥    \n        \nअथाᭅत्अथाᭅत्अथाᭅत्अथाᭅत्-- --    य᭄ य᭄ य᭄ य᭄, , , , दान दान दान दान, , , , तप आᳰद कमᭅक ᭜याग निह करबाक चाही। मुदा ई सम᭭त कमᭅ िन᭬काम भावसँ करबाक चाही। अतएव उपिनषदक तप आᳰद कमᭅक ᭜याग निह करबाक चाही। मुदा ई सम᭭त कमᭅ िन᭬काम भावसँ करबाक चाही। अतएव उपिनषदक तप आᳰद कमᭅक ᭜याग निह करबाक चाही। मुदा ई सम᭭त कमᭅ िन᭬काम भावसँ करबाक चाही। अतएव उपिनषदक तप आᳰद कमᭅक ᭜याग निह करबाक चाही। मुदा ई सम᭭त कमᭅ िन᭬काम भावसँ करबाक चाही। अतएव उपिनषदक ’’ ’’अनाशक े न अनाशक े न अनाशक े न अनाशक े न’ ’ ’ ’ एिह पदक ेँ  एिहठाम एिह पदक ेँ  एिहठाम एिह पदक ेँ  एिहठाम एिह पदक ेँ  एिहठाम \nगीताक संगं ᭜य᭍᭜वा फलािन च पु᳥ करैत अ गीताक संगं ᭜य᭍᭜वा फलािन च पु᳥ करैत अ गीताक संगं ᭜य᭍᭜वा फलािन च पु᳥ करैत अ गीताक संगं ᭜य᭍᭜वा फलािन च पु᳥ करैत अिछ। िछ। िछ। िछ।    \n        \nअतएव जे मनु᭬य अपन आ᭠तᳯरक क᭨याण चाहैत छिथ अथाᭅत् ज᭠म अतएव जे मनु᭬य अपन आ᭠तᳯरक क᭨याण चाहैत छिथ अथाᭅत् ज᭠म अतएव जे मनु᭬य अपन आ᭠तᳯरक क᭨याण चाहैत छिथ अथाᭅत् ज᭠म अतएव जे मनु᭬य अपन आ᭠तᳯरक क᭨याण चाहैत छिथ अथाᭅत् ज᭠म-- --मृ᭜युक ब᭠धनसँ मुᲦ हेबाक इ᭒छा करैत छिथ मृ᭜युक ब᭠धनसँ मुᲦ हेबाक इ᭒छा करैत छिथ मृ᭜युक ब᭠धनसँ मुᲦ हेबाक इ᭒छा करैत छिथ मृ᭜युक ब᭠धनसँ मुᲦ हेबाक इ᭒छा करैत छिथ, , , , ᱟनका वैᳰदक कमᭅका᭛डक फल᭭वᱨप ᭭वगᭅक भोग ᱟनका वैᳰदक कमᭅका᭛डक फल᭭वᱨप ᭭वगᭅक भोग ᱟनका वैᳰदक कमᭅका᭛डक फल᭭वᱨप ᭭वगᭅक भोग ᱟनका वैᳰदक कमᭅका᭛डक फल᭭वᱨप ᭭वगᭅक भोग \nक े र इ᭒छा निह रािख कऽ िन᭬काम भावसँ भगवानक ᮧस᳖ताक लेल  माᮢ कायᭅ करबाक चाही। ई बात मु᭛डकोपिनषदमे क े र इ᭒छा निह रािख कऽ िन᭬काम भावसँ भगवानक ᮧस᳖ताक लेल  माᮢ कायᭅ करबाक चाही। ई बात मु᭛डकोपिनषदमे क े र इ᭒छा निह रािख कऽ िन᭬काम भावसँ भगवानक ᮧस᳖ताक लेल  माᮢ कायᭅ करबाक चाही। ई बात मु᭛डकोपिनषदमे क े र इ᭒छा निह रािख कऽ िन᭬काम भावसँ भगवानक ᮧस᳖ताक लेल  माᮢ कायᭅ करबाक चाही। ई बात मु᭛डकोपिनषदमे सेहो आयल अिछ। सेहो आयल अिछ। सेहो आयल अिछ। सेहो आयल अिछ। ११ ११,, ,,२२ २२,, ,,७७ ७७.. ..    \n        \nमनु᭬यक िचᱫ अनेक ᮧकारक क ु कमᭅसँ मिलन भऽ गेल रहैत अिछ। एिह सभ मैलक ेँ  हटेबाक लेल सत् कमᭅ करब आव᭫यक अिछ। एिह स᭜कमᭅक ेँ  कर मनु᭬यक िचᱫ अनेक ᮧकारक क ु कमᭅसँ मिलन भऽ गेल रहैत अिछ। एिह सभ मैलक ेँ  हटेबाक लेल सत् कमᭅ करब आव᭫यक अिछ। एिह स᭜कमᭅक ेँ  कर मनु᭬यक िचᱫ अनेक ᮧकारक क ु कमᭅसँ मिलन भऽ गेल रहैत अिछ। एिह सभ मैलक ेँ  हटेबाक लेल सत् कमᭅ करब आव᭫यक अिछ। एिह स᭜कमᭅक ेँ  कर मनु᭬यक िचᱫ अनेक ᮧकारक क ु कमᭅसँ मिलन भऽ गेल रहैत अिछ। एिह सभ मैलक ेँ  हटेबाक लेल सत् कमᭅ करब आव᭫यक अिछ। एिह स᭜कमᭅक ेँ  करबाक उ᳎े᭫य होइत अिछ बाक उ᳎े᭫य होइत अिछ बाक उ᳎े᭫य होइत अिछ बाक उ᳎े᭫य होइत अिछ \nवैᳰदक कमᭅ का᭛ड। वेदोᲦ कमᭅ कएलासँ िचᱫ शु᳍ होइत अिछ। जकर बाद ᮩᳬ िव᳒ा अथवा वैᳰदक कमᭅ का᭛ड। वेदोᲦ कमᭅ कएलासँ िचᱫ शु᳍ होइत अिछ। जकर बाद ᮩᳬ िव᳒ा अथवा वैᳰदक कमᭅ का᭛ड। वेदोᲦ कमᭅ कएलासँ िचᱫ शु᳍ होइत अिछ। जकर बाद ᮩᳬ िव᳒ा अथवा वैᳰदक कमᭅ का᭛ड। वेदोᲦ कमᭅ कएलासँ िचᱫ शु᳍ होइत अिछ। जकर बाद ᮩᳬ िव᳒ा अथवा    ᭄ानक बात सुनलासँ सुफल भेटैत छैक। ᭄ानक बात सुनलासँ सुफल भेटैत छैक। ᭄ानक बात सुनलासँ सुफल भेटैत छैक। ᭄ानक बात सुनलासँ सुफल भेटैत छैक।    \n        \nउपनयन सं᭭कारक बाद वेदोᲦ कमᭅ करबाक लोक अिधकारी होइत छिथ। वेदक अि᭠तम ल᭯य मोᭃे ᮧा᳙ करब थीक। ई᳡रक उपासना य ोगक अ᭤या उपनयन सं᭭कारक बाद वेदोᲦ कमᭅ करबाक लोक अिधकारी होइत छिथ। वेदक अि᭠तम ल᭯य मोᭃे ᮧा᳙ करब थीक। ई᳡रक उपासना य ोगक अ᭤या उपनयन सं᭭कारक बाद वेदोᲦ कमᭅ करबाक लोक अिधकारी होइत छिथ। वेदक अि᭠तम ल᭯य मोᭃे ᮧा᳙ करब थीक। ई᳡रक उपासना य ोगक अ᭤या उपनयन सं᭭कारक बाद वेदोᲦ कमᭅ करबाक लोक अिधकारी होइत छिथ। वेदक अि᭠तम ल᭯य मोᭃे ᮧा᳙ करब थीक। ई᳡रक उपासना य ोगक अ᭤यासस सस, , , , धमᭅक अनु᳧ान धमᭅक अनु᳧ान धमᭅक अनु᳧ान धमᭅक अनु᳧ान, , , , \nिव᳒ा ᮧाि᳙ िव᳒ा ᮧाि᳙ िव᳒ा ᮧाि᳙ िव᳒ा ᮧाि᳙, , ,,    ᮩᳬचयᭅ ᮯतक पालन तथा स᭜संग आᳰद मुिᲦक साधन गानल ᮩᳬचयᭅ ᮯतक पालन तथा स᭜संग आᳰद मुिᲦक साधन गानल ᮩᳬचयᭅ ᮯतक पालन तथा स᭜संग आᳰद मुिᲦक साधन गानल ᮩᳬचयᭅ ᮯतक पालन तथा स᭜संग आᳰद मुिᲦक साधन गानल गेल अि छ। कमᭅफलक ᮧाि᳙क हेतु पुनजᭅ᭠मक ᮧितपादन आ᭜मो᳖िᱫक लेल स ं᭭कारक गेल अिछ। कमᭅफलक ᮧाि᳙क हेतु पुनजᭅ᭠मक ᮧितपादन आ᭜मो᳖िᱫक  लेल सं᭭कारक गेल अिछ। कमᭅफलक ᮧाि᳙क हेतु पुनजᭅ᭠मक ᮧितपादन आ᭜मो᳖िᱫक  लेल सं᭭कारक गेल अिछ। कमᭅफलक ᮧाि᳙क हेतु पुनजᭅ᭠मक ᮧितपादन आ᭜मो᳖िᱫक  लेल सं᭭कारक \nिनᱨपण िनᱨपण िनᱨपण िनᱨपण, , , , समुिचत जीवन समुिचत जीवन समुिचत जीवन समुिचत जीवन-- --यापन हेतु वणाᭅ᮰मक ᳞व᭭था एवं जीवनक पिवᮢता हेतु भ᭯या यापन हेतु वणाᭅ᮰मक ᳞व᭭था एवं जीवनक पिवᮢता हेतु भ᭯या यापन हेतु वणाᭅ᮰मक ᳞व᭭था एवं जीवनक पिवᮢता हेतु भ᭯या यापन हेतु वणाᭅ᮰मक ᳞व᭭था एवं जीवनक पिवᮢता हेतु भ᭯या- - --भ᭯यक िनणᭅय करब वेदक मु᭎य िवशेषता थीक। कमᭅका᭛ड भ᭯यक िनणᭅय करब वेदक मु᭎य िवशेषता थीक। कमᭅका᭛ड भ᭯यक िनणᭅय करब वेदक मु᭎य िवशेषता थीक। कमᭅका᭛ड भ᭯यक िनणᭅय करब वेदक मु᭎य िवशेषता थीक। कमᭅका᭛ड, , , , उपासना उपासना उपासना उपासना-- --का᭛ड का᭛ड का᭛ड का᭛ड \nतथा ᭄ान तथा ᭄ान तथा ᭄ान तथा ᭄ान-- --का᭛ड एिह तीनूक व का᭛ड एिह तीनूक व का᭛ड एिह तीनूक व का᭛ड एिह तीनूक वणᭅन मु᭎यतया वेदमे भेटैत अिछ। य᭄ा᭠तग ᭅत देवताक पूजा णᭅन मु᭎यतया वेदमे भेटैत अिछ। य᭄ा᭠तगᭅत देवताक पूजा णᭅन मु᭎यतया वेदमे भेटैत अिछ। य᭄ा᭠तगᭅत देवताक पूजा णᭅन मु᭎यतया वेदमे भेटैत अिछ। य᭄ा᭠तगᭅत देवताक पूजा, , , , ऋिष ऋिष ऋिष ऋिष-- --महᳶषक स᭜संग तथा दान ई तीनू ᳰᮓया एक संग होइत अिछ। त िहना महᳶषक स᭜संग तथा दान ई तीनू ᳰᮓया एक संग होइत अिछ। ति हना महᳶषक स᭜संग तथा दान ई तीनू ᳰᮓया एक संग होइत अिछ। ति हना महᳶषक स᭜संग तथा दान ई तीनू ᳰᮓया एक संग होइत अिछ। ति हना \nᮩᳬचयᭅ पालनसँ ऋिष ᮩᳬचयᭅ पालनसँ ऋिष ᮩᳬचयᭅ पालनसँ ऋिष ᮩᳬचयᭅ पालनसँ ऋिष-- --ऋण ऋण ऋण ऋण,, ,,    य᭄ ᳇ारा देव य᭄ ᳇ारा देव य᭄ ᳇ारा देव य᭄ ᳇ारा देव- - --ऋण तथा संतानो᭜पिᱫसँ िपतृऋण मुᲦ हेबाक आदशᭅ वा᭍य वेद ेमे ᮧा᳙ होइत अिछ। ऋण तथा संतानो᭜पिᱫसँ िपतृऋण मुᲦ हेबाक आदशᭅ वा᭍य वेदेम े ᮧा᳙ होइत अिछ। ऋण तथा संतानो᭜पिᱫसँ िपतृऋण मुᲦ हेबाक आदशᭅ वा᭍य वेदेम े ᮧा᳙ होइत अिछ। ऋण तथा संतानो᭜पिᱫसँ िपतृऋण मुᲦ हेबाक आदशᭅ वा᭍य वेदेम े ᮧा᳙ होइत अिछ।    \n(( ((अनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅते)) ))    \n         Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n19   \n \n२२ २२. . . . ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com सँ संपादकक सँ संपादकक सँ संपादकक सँ संपादकक    चॉयस अवाडᭅ चॉयस अवाडᭅ चॉयस अवाडᭅ चॉयस अवाडᭅ (( ((अंᮕेजी प᳒क हेतुअंᮕेजी प᳒क हेतुअंᮕेजी प᳒क हेतुअंᮕेजी प᳒क हेतु) ) ))    भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। ᱟनकर ᱟनकर ᱟनकर ᱟनकर    अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर    \nwww.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com     क े र मु᭎य पृ᳧ पर क े र मु᭎य पृ᳧ पर क े र मु᭎य पृ᳧ पर क े र मु᭎य पृ᳧ पर    सेहो रहल अिछ। सेहो रहल अिछ। सेहो रहल अिछ। सेहो रहल अिछ।    ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢ कलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢक लाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢक लाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢक लाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᮕुप क े र \nअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेअंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवे, , , , लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ।     \n᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी, , , , ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ -- --३० ३० ३० ३० ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९७८ १९७८ १९७८ १९७८; ; ; ; ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान -- --बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी ;; ;;    िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा-- --    ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम    िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ    ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ,, ,,    \nिमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़,, ,,    इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी        ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी, , , , आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ (( ((कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी)) )); ; ; ; िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान-- --    ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन,, ,,    यूयू यूयू.. ..क ेक े क ेक े .. ..;; ;;    िपता िपता िपता िपता-- --    ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर \nझा झा झा झा,, ,,    ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर;; ;;    माता माता माता माता-- --    ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा, , ,,    िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी।    '' '' '' ''मैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक े ँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक े ँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक े ँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक े ँ     पᮢ पᮢ पᮢ पᮢ        िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ \nलगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ।    -- --᭔योित ᭔योित ᭔योित ᭔योित                \nिशᭃा मानवस᭤यताक मूलमंᮢ होइत अिछ। मुदा ᮧितयोिगताक सम यमे पढ़ाईक नामपर मोट िशᭃा मानवस᭤यताक मूलमंᮢ होइत अिछ। मुदा ᮧितयोिगताक सम यमे पढ़ाईक नामपर मोट िशᭃा मानवस᭤यताक मूलमंᮢ होइत अिछ। मुदा ᮧितयोिगताक सम यमे पढ़ाईक नामपर मोट िशᭃा मानवस᭤यताक मूलमंᮢ होइत अिछ। मुदा ᮧितयोिगताक सम यमे पढ़ाईक नामपर मोट-- --मोट पोथीक भारसᱰ िव᳒ाथᱮ सबहक जीवन कारावासमेमोट पोथीक भारसᱰ िव᳒ाथᱮ सबहक जीवन कारावासमेमोट पोथीक भारसᱰ िव᳒ाथᱮ सबहक जीवन कारावासमेमोट पोथीक भारसᱰ िव᳒ाथᱮ सबहक जीवन कारावासमे    \nपराधीन जीवन काटैत क ै दी सनक भऽ जाइत अिछ। अिह बातक ᭟यान रािख हमरा सभक ेँ  शैᭃिणक याᮢामे पठायल जाइत छल। एिह याᮢामे हमरा सभक े ँपराधीन जीवन काटैत क ै दी सनक भऽ जाइत अिछ। अिह बातक ᭟यान रािख हमरा सभक ेँ  शैᭃिणक याᮢामे पठायल जाइत छल। एिह याᮢामे हमरा सभक े ँपराधीन जीवन काटैत क ै दी सनक भऽ जाइत अिछ। अिह बातक ᭟यान रािख हमरा सभक ेँ  शैᭃिणक याᮢामे पठायल जाइत छल। एिह याᮢामे हमरा सभक े ँपराधीन जीवन काटैत क ै दी सनक भऽ जाइत अिछ। अिह बातक ᭟यान रािख हमरा सभक ेँ  शैᭃिणक याᮢामे पठायल जाइत छल। एिह याᮢामे हमरा सभक े ँ  दैिनकᳱ सभ  दैिनकᳱ सभ  दैिनकᳱ सभ  दैिनकᳱ सभ \nᳰदन िलखऽ पडै़त छल आऽ कतबो थाकल रहैत छलᱟँ हमरा सभक े ँ ओिहये ᳰदन संगे जायवला िशᭃक ᳰदन िलखऽ पडै़त छल आऽ कतबो थाकल रहैत छलᱟँ हमरा सभक े ँ ओिहये ᳰदन संगे जायवला िशᭃक ᳰदन िलखऽ पडै़त छल आऽ कतबो थाकल रहैत छलᱟँ हमरा सभक े ँ ओिहये ᳰदन संगे जायवला िशᭃक ᳰदन िलखऽ पडै़त छल आऽ कतबो थाकल रहैत छलᱟँ हमरा सभक े ँ ओिहये ᳰदन संगे जायवला िशᭃक    -- --    िशिᭃका सᱰ ह᭭ताᭃर करबाबऽ पड़ैिशिᭃका सᱰ ह᭭ताᭃर करबाबऽ पड़ैिशिᭃका सᱰ ह᭭ताᭃर करबाबऽ पड़ैिशिᭃका सᱰ ह᭭ताᭃर करबाबऽ पड़ैत छल। त छल। त छल। त छल।        ᳯट᭭कोक दस ᳯट᭭कोक दस ᳯट᭭कोक दस ᳯट᭭कोक दस \nिव᳒ालयमे कᭃा छह िव᳒ालयमे कᭃा छह िव᳒ालयमे कᭃा छह िव᳒ालयमे कᭃा छह, , , , सात सात सात सात, , , , आठ आऽ आठ आऽ आठ आऽ आठ आऽ    नौमे ᮧथम ᭭थान पाबवला एवम्नौमे ᮧथम ᭭थान पाबवला एवम्नौमे ᮧथम ᭭थान पाबवला एवम्नौमे ᮧथम ᭭थान पाबवला एवम्        ᮧ᭜येक िव᳒ालयसᱰ एकटा बᱟमुखी ᮧितभाशाली छाᮢ ᮧ᭜येक िव᳒ालयसᱰ एकटा बᱟमुखी ᮧितभाशाली छाᮢ ᮧ᭜येक िव᳒ालयसᱰ एकटा बᱟमुखी ᮧितभाशाली छाᮢ ᮧ᭜येक िव᳒ालयसᱰ एकटा बᱟमुखी ᮧितभाशाली छाᮢ- - --छाᮢाक ेँछाᮢाक ेँछाᮢाक ेँछाᮢाक ेँ         ई सुअवसर ᮧा᳙ होइत छल। ई सुअवसर ᮧा᳙ होइत छल। ई सुअवसर ᮧा᳙ होइत छल। ई सुअवसर ᮧा᳙ होइत छल। \nहमरा ई सौभा᭏य चाᱨ कᭃामे भेटल। चाᳯरम बेर सुअवसर तऽ भ ेटल ᳰक᭠तु हमरा ई सौभा᭏य चाᱨ कᭃामे भेटल। चाᳯरम बेर सुअवसर तऽ भ ेटल ᳰक᭠तु हमरा ई सौभा᭏य चाᱨ कᭃामे भेटल। चाᳯरम बेर सुअवसर तऽ भ ेटल ᳰक᭠तु हमरा ई सौभा᭏य चाᱨ कᭃामे भेटल। चाᳯरम बेर सुअवसर तऽ भ ेटल ᳰक᭠तु ६ ६ ६ ६ ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९९२ १९९२ १९९२ १९९२ क राजनैक राजनैक राजनैक राजनैितक हलचलक कारण हमर सबहक कायᭅᮓम र᳎ ितक हलचलक कारण हमर सबहक कायᭅᮓम र᳎ ितक हलचलक कारण हमर सबहक कायᭅᮓम र᳎ ितक हलचलक कारण हमर सबहक कायᭅᮓम र᳎- - --    भऽ गेल। भऽ गेल। भऽ गेल। भऽ गेल। \nपिहल बेर जून पिहल बेर जून पिहल बेर जून पिहल बेर जून १९८९ १९८९ १९८९ १९८९ मे उᱫर भारतक मह᭜वपूणᭅ ᭭थान गेलᱟँ लेᳰकन दैिनकᳱ हे रा गेल। दोसर बेर ᳰदस᭥बर मे उᱫर भारतक मह᭜वपूणᭅ ᭭थान गेलᱟँ लेᳰकन दैिनकᳱ हेरा गे ल। दोसर बेर ᳰदस᭥बर मे उᱫर भारतक मह᭜वपूणᭅ ᭭थान गेलᱟँ लेᳰकन दैिनकᳱ हेरा गे ल। दोसर बेर ᳰदस᭥बर मे उᱫर भारतक मह᭜वपूणᭅ ᭭थान गेलᱟँ लेᳰकन दैिनकᳱ हेरा गे ल। दोसर बेर ᳰदस᭥बर १९९० १९९० १९९० १९९० मे कोलकाता आऽ आसपासक जगह घूमलᱟँ। मे कोलकाता आऽ आसपासक जगह घूमलᱟँ। मे कोलकाता आऽ आसपासक जगह घूमलᱟँ। मे कोलकाता आऽ आसपासक जगह घूमलᱟँ। \nजािहमे िन᳜िलिखत ᭭थानक दशᭅन भेल जािहमे िन᳜िलिखत ᭭थानक दशᭅन भेल जािहमे िन᳜िलिखत ᭭थानक दशᭅन भेल जािहमे िन᳜िलिखत ᭭थानक दशᭅन भेल    \n११ ११.. ..    मेᮝो रेल मेᮝो रेल मेᮝो रेल मेᮝो रेल    \n२ २ २ २ अलीपुर जू़अलीपुर जू़अलीपुर जू़अलीपुर जू़    \n३ ३ ३ ३ िव᭍टोᳯर िव᭍टोᳯर िव᭍टोᳯर िव᭍टोᳯरया हाउस या हाउस या हाउस या हाउस    \n४ ४ ४ ४ िबरला ᭡लानेटोᳯरयम िबरला ᭡लानेटोᳯरयम िबरला ᭡लानेटोᳯरयम िबरला ᭡लानेटोᳯरयम    \n५ ५ ५ ५ िबरला टेकिनकल ए᭛ड इ᭛डि᭭ᮝयल ᭥यूिज़यम िबरला टेकिनकल ए᭛ड इ᭛डि᭭ᮝयल ᭥यूिज़यम िबरला टेकिनकल ए᭛ड इ᭛डि᭭ᮝयल ᭥यूिज़यम िबरला टेकिनकल ए᭛ड इ᭛डि᭭ᮝयल ᭥यूिज़यम    \n६ ६ ६ ६ नेहᱨ िचलᮟे᭠स ᭥यूिजयम नेहᱨ िचलᮟे᭠स ᭥यूिजयम नेहᱨ िचलᮟे᭠स ᭥यूिजयम नेहᱨ िचलᮟे᭠स ᭥यूिजयम    \n७ ७ ७ ७ दिᭃणे᳡र मि᭠दर दिᭃणे᳡र मि᭠दर दिᭃणे᳡र मि᭠दर दिᭃणे᳡र मि᭠दर    \n८ ८ ८ ८ बॉटेिनकल गाडᱷन बॉटेिनकल गाडᱷन बॉटेिनकल गाडᱷन बॉटेिनकल गाडᱷन    \n९ ९ ९ ९ इि᭛डयन ᭥यूिज़यम इि᭛डयन ᭥यूिज़यम इि᭛डयन ᭥यूिज़यम इि᭛डयन ᭥यूिज़यम    \n१० १० १० १० तारक े ᳡र तारक े ᳡र तारक े ᳡र तारक े ᳡र    \n११ ११ ११ ११ शाि᭠त िनक े तन शाि᭠त िनक े तन शाि᭠त िनक े तन शाि᭠त िनक े तन    \n१२ १२ १२ १२ तारापीठ तारापीठ तारापीठ तारापीठ    \n१३ १३ १३ १३ बकरे᳡र बकरे᳡र बकरे᳡र बकरे᳡र    \n१४ १४ १४ १४ ᳰद᭏घा ᳰद᭏घा ᳰद᭏घा ᳰद᭏घा    \n        \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n20   \n \nपिहल पिहल पिहल पिहल    ᳰदन ᳰदन ᳰदन ᳰदन    :: ::    \n२५ २५ २५ २५        ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर    १९९० १९९० १९९० १९९०    मंगलवार मंगलवार मंगलवार मंगलवार    :: ::    \nआइ ठीक आठ बजे भोरे हमर सबहक याᮢा एक बसमे ᮧारंभ भेल।  सबहक अिभभावक आयल रहिथ आऽ बड िचि᭠तत बुझाइत छलिथ। हमसभ अपन खुशी आइ ठीक आठ बजे भोरे हमर सबहक याᮢा एक बसमे ᮧारंभ भेल।  सबहक अिभभावक आयल रहिथ आऽ बड िचि᭠तत बुझाइत छलिथ। हमसभ अपन खुशी आइ ठीक आठ बजे भोरे हमर सबहक याᮢा एक बसमे ᮧारंभ भेल।  सबहक अिभभावक आयल रहिथ आऽ बड िचि᭠तत बुझाइत छलिथ। हमसभ अपन खुशी आइ ठीक आठ बजे भोरे हमर सबहक याᮢा एक बसमे ᮧारंभ भेल।  सबहक अिभभावक आयल रहिथ आऽ बड िचि᭠तत बुझाइत छलिथ। हमसभ अपन खुशी \nनिह नुका पािब रहल छलᱟँ लेᳰकन खुिल कऽ तहन हᱰसलᱟँ जहन बस  शहर पार कऽ निह नुका पािब रहल छलᱟँ लेᳰकन खुिल कऽ तहन हᱰसलᱟँ जहन बस  शहर पार कऽ निह नुका पािब रहल छलᱟँ लेᳰकन खुिल कऽ तहन हᱰसलᱟँ जहन बस  शहर पार कऽ निह नुका पािब रहल छलᱟँ लेᳰकन खुिल कऽ तहन हᱰसलᱟँ जहन बस  शहर पार कऽ        पहाड़ी आ जंगलाह र᭭ता पकड़लक। र᭭ता भᳯर एक दोसराक पᳯरच य एवम्पहाड़ी आ जंगलाह र᭭ता पकड़लक। र᭭ता भᳯर एक दोसराक पᳯरचय  एवम्पहाड़ी आ जंगलाह र᭭ता पकड़लक। र᭭ता भᳯर एक दोसराक पᳯरचय  एवम्पहाड़ी आ जंगलाह र᭭ता पकड़लक। र᭭ता भᳯर एक दोसराक पᳯरचय  एवम्        अपन अपन अपन अपन-- --\nअपन ᭭क ू लक टॉप ᭭कोरक तुलना करैत रहलᱟँ। दुनु तरहे अपन ᭭क ू लक टॉप ᭭कोरक तुलना करैत रहलᱟँ। दुनु तरहे अपन ᭭क ू लक टॉप ᭭कोरक तुलना करैत रहलᱟँ। दुनु तरहे अपन ᭭क ू लक टॉप ᭭कोरक तुलना करैत रहलᱟँ। दुनु तरहे –– ––एᮕीगेट एᮕीगेट एᮕीगेट एᮕीगेट(( ((पूणाᲈक पूणाᲈक पूणाᲈक पूणाᲈक)) ))आऽ अलग आऽ अलग आऽ अलग आऽ अलग-- --अलग िवषयमे। फ े र गाना बजाना अंतराᭃरीक अंतगᭅत सेहो भेलै। करीब अलग िवषयमे। फ े र गाना बजाना अंतराᭃरीक अंतगᭅत सेहो भेलै। करीब अलग िवषयमे। फ े र गाना बजाना अंतराᭃरीक अंतगᭅत सेहो भेलै। करीब अलग िवषयमे। फ े र गाना बजाना अंतराᭃरीक अंतगᭅत सेहो भेलै। करीब 1 1 1 1 बजे बजे बजे बजे \nदुपहᳯरयामे खड़गपुर पार क े लᱟँ। अढ़ाई बजे कोलाघाट पर ठहᳯर भोजन क े लᱟँ। िवशाल हावड़ा ᮩीजक ेँ  पार करैत जहन दुपहᳯरयामे खड़गपुर पार क े लᱟँ। अढ़ाई बजे कोलाघाट पर ठहᳯर भोजन क े लᱟँ। िवशाल हावड़ा ᮩीजक ेँ  पार करैत जहन दुपहᳯरयामे खड़गपुर पार क े लᱟँ। अढ़ाई बजे कोलाघाट पर ठहᳯर भोजन क े लᱟँ। िवशाल हावड़ा ᮩीजक ेँ  पार करैत जहन दुपहᳯरयामे खड़गपुर पार क े लᱟँ। अढ़ाई बजे कोलाघाट पर ठहᳯर भोजन क े लᱟँ। िवशाल हावड़ा ᮩीजक ेँ  पार करैत जहन बस कोलकाता शहरमे ᮧिव᳥ क े लक हम सभ बस कोलकाता शहरमे ᮧिव᳥ क े लक हम सभ बस कोलकाता शहरमे ᮧिव᳥ क े लक हम सभ बस कोलकाता शहरमे ᮧिव᳥ क े लक हम सभ \nिखड़कᳱपर भीड़ लगेने छलᱟँिखड़कᳱपर भीड़ लगेने छलᱟँिखड़कᳱपर भीड़ लगेने छलᱟँिखड़कᳱपर भीड़ लगेने छलᱟँ,, ,,    ओिह शहरक मकान सभक ेँ  देखऽ लेल। मकान सभ िᮩᳯटश ᭭टाइलक बेसी देखायल। सड़कक भीड़  तऽ अितशय छल। हम सभ ओिह शहरक मकान सभक ेँ  देखऽ लेल। मकान सभ िᮩᳯटश ᭭टाइलक बेसी देखायल। सड़कक भीड़  तऽ अितशय छल। हम सभ ओिह शहरक मकान सभक ेँ  देखऽ लेल। मकान सभ िᮩᳯटश ᭭टाइलक बेसी देखायल। सड़कक भीड़  तऽ अितशय छल। हम सभ ओिह शहरक मकान सभक ेँ  देखऽ लेल। मकान सभ िᮩᳯटश ᭭टाइलक बेसी देखायल। सड़कक भीड़  तऽ अितशय छल। हम सभ ६ ६ ६ ६ बजे सᱼझमे बजे सᱼझमे बजे सᱼझमे बजे सᱼझमे \nअᮕसेन ᭭मृित भवन नामक लॉजमे अपन घर जमेलᱟँ। ओकर पᱼचम मह लापर सभ लेल पᱼचटा कᭃ अनुबंअᮕसेन ᭭मृित भवन नामक लॉजमे अपन घर जमेलᱟँ। ओकर पᱼचम मह लापर सभ लेल पᱼचटा कᭃ अनुबंअᮕसेन ᭭मृित भवन नामक लॉजमे अपन घर जमेलᱟँ। ओकर पᱼचम मह लापर सभ लेल पᱼचटा कᭃ अनुबंअᮕसेन ᭭मृित भवन नामक लॉजमे अपन घर जमेलᱟँ। ओकर पᱼचम मह लापर सभ लेल पᱼचटा कᭃ अनुबंिधत छल। बािलका सभ लेल दू टा कᭃ देल गेल। ओतऽ अपन िधत छल। बािलका सभ लेल दू टा कᭃ देल गेल। ओतऽ अपन िधत छल। बािलका सभ लेल दू टा कᭃ देल गेल। ओतऽ अपन िधत छल। बािलका सभ लेल दू टा कᭃ देल गेल। ओतऽ अपन \nसमान पाती ᳞वि᭭थत कऽ अिगला ᳰदनक इंतजाम कऽ हमसभ राितक  साढ़े आठ बजे भोजन लेल होटल ᳰदस िवदा भेलᱟँ। एतेक बड़का टोलीक ेँ देिख सभ चौ समान पाती ᳞वि᭭थत कऽ अिगला ᳰदनक इंतजाम कऽ हमसभ राितक  साढ़े आठ बजे भोजन लेल होटल ᳰदस िवदा भेलᱟँ। एतेक बड़का टोलीक ेँ देिख सभ चौ समान पाती ᳞वि᭭थत कऽ अिगला ᳰदनक इंतजाम कऽ हमसभ राितक  साढ़े आठ बजे भोजन लेल होटल ᳰदस िवदा भेलᱟँ। एतेक बड़का टोलीक ेँ देिख सभ चौ समान पाती ᳞वि᭭थत कऽ अिगला ᳰदनक इंतजाम कऽ हमसभ राितक  साढ़े आठ बजे भोजन लेल होटल ᳰदस िवदा भेलᱟँ। एतेक बड़का टोलीक ेँ देिख सभ चौᳰक जाइत ᳰक जाइत ᳰक जाइत ᳰक जाइत \nछल। भोजनोपरा᭠त दैिनकᳱ िलिख िशᭃकसँ ह᭭ताᭃर करा सुइत गे लᱟँ। छल। भोजनोपरा᭠त दैिनकᳱ िलिख िशᭃकसँ ह᭭ताᭃर करा सुइत गे लᱟँ। छल। भोजनोपरा᭠त दैिनकᳱ िलिख िशᭃकसँ ह᭭ताᭃर करा सुइत गे लᱟँ। छल। भोजनोपरा᭠त दैिनकᳱ िलिख िशᭃकसँ ह᭭ताᭃर करा सुइत गे लᱟँ।    \nदोसर दोसर दोसर दोसर    ᳰद ᳰद ᳰद ᳰदनन नन    :: ::    \n२६ २६ २६ २६        ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर    १९९० १९९० १९९० १९९०    बु᳍वार बु᳍वार बु᳍वार बु᳍वार    :: ::    \n    \n२२ २२.. ..शोध लेख शोध लेख शोध लेख शोध लेख    \nमायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध मायान᭠द िम᮰क इितहास बोध (( ((आँगा आँगा आँगा आँगा)) )) \nᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च/ / / / मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ/ / / / / / / /पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत/ / / / आआ आआ' ' ' ' ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी- - --धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे  \n᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे ᮰ी मायाना᭠द िम᮰क ज᭠म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 17 17 17 अग᭭त अग᭭त अग᭭त अग᭭त 1934 1934 1934 1934 ईई ईई.. ..क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम क ेँ  भेलि᭠ह। मैिथलीमे एम.. ..एए एए. . . . कएलाक बाद कएलाक बाद कएलाक बाद कएलाक बाद ᳰकछु  ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल ᳰकछु  ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल ᳰकछु  ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल ᳰकछु  ᳰदन ई आकाशवानी पटनाक चौपाल \nसँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक सँ संब᳍ रहलाह । तकरा बाद सहरसा कॉलेजमे मैिथलीक        ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ ᳞ा᭎याता आ’ ’ ’’    िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह िवभागा᭟यᭃ रहलाह। पिहने मायान᭠द जी किवता िलखलि᭠ह, , ,,पछाित जा कय िहनक ᮧितभा पछाित जा कय िहनक ᮧितभा पछाित जा कय िहनक ᮧितभा पछाित जा कय िहनक ᮧितभा \nआलोचना᭜मक िनबंध आलोचना᭜मक िनबंध आलोचना᭜मक िनबंध आलोचना᭜मक िनबंध, , , , उप᭠यास आ उप᭠यास आ उप᭠यास आ उप᭠यास आ’’ ’’    कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा कथामे सेहो ᮧकट भेलि᭠ह। भा᭑क लोटा, , , , आिग मोम आ आिग मोम आ आिग मोम आ आिग मोम आ’’ ’’    पाथर पाथर पाथर पाथर    आओर च᭠ᮤ आओर च᭠ᮤ आओर च᭠ᮤ आओर च᭠ᮤ-- --िब᭠दुिब᭠दुिब᭠दुिब᭠दु-- --    िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात िहनकर कथा संᮕह सभ छि᭠ह। िबहािड़ पात \nपाथर पाथर पाथर पाथर , , , , मंᮢ मंᮢ मंᮢ मंᮢ-- --पुᮢ पुᮢ पुᮢ पुᮢ ,, ,,खोता आ खोता आ खोता आ खोता आ’’ ’’    िचडैिचडैिचडैिचडै        आआ आआ’’ ’’    सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता स ंᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग सूयाᭅ᭭त िहनकर उप᭠यास सभ अिछ॥ ᳰदशांतर िहनकर किवता संᮕह अिछ। एकर अितᳯरᲦ सोने कᳱ नै᭦या माटी क े  लोग, , ,,    ᮧथमं ᮧथमं ᮧथमं ᮧथमं \nशैल पुᮢी च शैल पुᮢी च शैल पुᮢी च शैल पुᮢी च,, ,,मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ, , , , पुरोिहत आ पुरोिहत आ पुरोिहत आ पुरोिहत आ’’ ’’    ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी- - --धन धन धन धन िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ िहनकर िह᭠दीक क ृ ित अिछ। मंᮢपुᮢ िह᭠दी आ’’ ’’    मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ’ ’ ’’    एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका एकर मैिथली सं᭭करणक हेतु िहनका \nसािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी माया न᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠ द जी कोमल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी माया न᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠ द जी कोमल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी माया न᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠ द जी कोमल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कारसँ स᭥मािनत कएल गेलि᭠ह। ᮰ी माया न᭠द िम᮰ ᮧबोध स᭥मानसँ सेहो पुर᭭क ृ त छिथ। पिहने मायान᭠ द जी कोमल    पदावलीक रचना करैत पदावलीक रचना करैत पदावलीक रचना करैत पदावलीक रचना करैत \nछछ छछलाह लाह लाह लाह ,, ,,    पाछाँ जा पाछाँ जा पाछाँ जा पाछाँ जा’’ ’’    कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह। कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलि᭠ह।              \n १. पिहने साᭃा᭜कारक पिहल भाग  \nसािह᭜य मनीषी मायान᭠द िम᮰सँ साᭃा᭜कार \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n21   \n \n-डॉ िशव ᮧसाद यादव ᳇ारा।डॉ. ᮰ी िशवᮧसाद यादव, मारवाड़ी महािव᳒ालय भागलपुरमे मैिथली िवभागा᭟यᭃ छिथ। \n  \nभागलपुरक नामी-गामी िवशाल सरोवर ’भैरवा तालाब’। जे परोपᲵामे रोᱟ माछक लेल ᮧिस᳍ अिछ। कारण एिह पोिᮔक माँछ बड़ ᭭व ाᳰद᳥। ᳰकएक ने! चौगामाक गाय \n-\nमहᱭसक एक माᮢ चारागाह आर ᳩानागार भैरबा पोखिड़क महाड़। द िᭃणबिड़या महाड़ पर मारवाड़ी महािव᳒ालय छाᮢावास। छाᮢावास क ᮧांगणमे हमर (अधीᭃक ) \nिनवास। आवासक ᮧवेश ᳇ार पर लुक-खुक करैत साँझमे बुलारोक धाप। हॉनᭅक ᭟विन सुिन दौिड़ कए घरसँ बहार भेलᱟँ। दशᭅन देलिन िमिथलाक िᮢपूᳶत, महान िवभूित -\nᳰद᳞ ᱨप। सौ᭥य ललाट। तािह पर चाननक ठोप, भ᳞ पᳯरधान। ता िह पर िमिथलाक पाग देिखतिह मोन भेल बाग-बाग। नᱟँ-नᱟँ उत रलिन- सािह᭜य मनीषी मायान᭠द , \nमहे᭠ᮤ ओऽ धीरे᭠ᮤ। गुᱧवर लोकिनक शुभागमनसँ घर- आँगन सोहावन भए गेल। ᱡदय उमंग आऽ उ᭨लाससँ भᳯर गेल। मोन ᮧ स᳖ ओऽ ᮧमुᳰदत भए उठल। गुᱧवर आसन \nᮕहण कएलिन, यथा सा᭟य ᭭वागत भेलिन। तदुपरा᭠त भᱶटवाताᭅक ᮓ म आर᭥भ भए गेल। ᮧ᭭तुत अिछ ᱟनक सम᭭त सािह᭜य-संसारमे समाि हत भᱶटवाताᭅक ई अंश:- \n  \nᮧ. ’िमिथ-मािलनी’ क ेँ  अपने आ᳒ोपा᭠त पढ़ल। एकर समृि᳍क लेल ᳰकछु सुझाव? \nउ. ’िमिथ मािलनी’ ᭭वयं सुिवचाᳯरत ᱨपᱶ चिल रहल अिछ। ᭭थानी य पिᮢका-ᮧसंग हमर सभ ᳰदनसँ िवचार रहल अिछ जे एिहमे ᭭थािप त लेखकक संगिह ᭭थानीय लेखक \n-\nमंडलक ेँ  सेहो अिधकािधक ᮧो᭜साहन भेटक चाही। एिहमे ᭭थानीय उपभाष ाक रचनाक सेहो ᮧकाशन होमक चाही। एिहसँ पार᭭पᳯरक संगठना᭜ मक भावना क िवकास \nहोयत। \nᮧ. ’िमिथला पᳯरषद’ ᳇ारा आयोिजत िव᳒ापित ᭭मृित पवᭅ समार ोहमे अपनेक ेँ  स᭥मािनत कएल गेल। ᮧितᳰᮓया? \nउ. हम तँ सभ ᳰदनसँ मैिथलीक िसपाही रहलᱟँ अिछ। स᭥मान तँ  सेनापितक होइत छैक, तथािप हमरा सन सामा᭠यक ᮧित अपने ल ोकिनक ᳩेह-भाव हमरा लेल गौरव \nक \nव᭭तु भेल आऽ िमिथला पᳯरषदक महानताक सूचक। हमरा ᮧस᳗ता अि छ। \nᮧ. अपने सािह᭜य सृजन ᳰदिश किहयासँ उ᭠मुख भेलᱟँ? \nउ. त᭜कालीन भागलपुर िजलाक सुपौलमे सन् ४४-४५ मे अᭃर पुᱧष  पं रामक ृ ᭬ण झा ’ᳰकसुन’ ᳇ारा िमिथला पु᭭तकालयक ᭭थापना भेल  छल तकर हम सातम-\nआठम \nवगᭅसँ मैᳯᮝक धᳯर अथाᭅत् ४६-४७ ई सँ ४९-५० ई.धᳯर िनयिमत पाठक रही। एिह अ᭟ययनसँ लेखनक ᮧेरणा भेटल तथा सन् ४९ ई. सँ मैिथलीमे लेख िलखऽ लगलᱟँ जे \nकाला᭠तरमे भाङक लोटाक नामे ᮧकािशतो भेल सन् ५१ ई. मे। हम तकर बादे मंच सभपर किवता पढ़ऽ लगलᱟँ। \nᮧ. अपने िह᭠दी एवं मैिथली दुनू िवषयसँ एम.ए. कएल। पिहल  एम.ए. कोन िवषयमे भेल? \nउ. मैᳯᮝकमे मैिथली छल ᳰक᭠तु सन् ५० ई. मे सी.एम. कॉलेज दरभंग ामे नाम िलखेबा काल कहल गेल जे मैिथलीक ᮧावधान निह अिछ। त ैँ िह᭠दी रखलᱟँ। तै ँ रेिडयो , \nपटनामे काज करैत, सन् ६० ई. मे पिहने िह᭠दीमे, तखन सन् ६१ ई. मे मैिथलीमे एम. ए. कएलᱟँ। \nᮧ. िह᭠दी सािह᭜यमे ᮧथम रचना कᳱ थीक आऽ किहया ᮧकािशत भे ल। \nउ. िह᭠दीक हमर पिहल रचना िथक, ’माटी क े  लोक: सोने कᳱ न या’ जे कोसीक िवभीिषका पर आधाᳯरत उप᭠यास िथक आऽ जे सन् ६ ७ ई. मे राजकमल ᮧकाशन , \nᳰद᭨लीसँ ᮧकािशत भेल। \nᮧ.अपनेक िह᭠दी सािह᭜यमे १. ᮧथम शैल पुᮢी च २. मंᮢपुᮢ ३. पु रोिहत ४. ᳫीधन ५. माटी क े  लोक सोने कᳱ नैया, \nपाँच गोट उप᭠यास ᮧकािशत अिछ। एिहमे सवाᭅिधक \nमहᱬवपूणᭅ उप᭠यास कोन अिछ आओर ᳰकएक? \nउ. अपन रचनाक ᮧसंग ᭭वयं लेखक कᳱ मंत᳞ दऽ सक ै त अिछ? ई क ाज तँ िथक पाठक आऽ समीᭃक लोकिनक। एना, \nिह᭠दी जगतमे हमर सभ ऐितहािसक उप᭠यास \nचᳶचत रहल अिछ। अिधक िह᭠दी समीᭃक ᮧशंसे कएने छिथ। गत वषᭅस ँ िह᭠दीक स᮫ाट ᮧो. नामवर ᳲसह जी िह᭠दीक ᮰े᳧ उप᭠यास पर एकटा िविश᳥ कायᭅ कऽ  रहल \nछिथ, जािहमे हमर ᮧथम शैल-पु ᮢी नामक ᮧगैितहािसक कालीन उप᭠यास सेहो संकिलत भऽ रहल अि छ। एिह उप᭠यास पर िव᭭तृत समीᭃा िलखने छिथ जयपुर \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n22   \n \nयुिनवᳶसटीक डॉ शंभु गु᳙ तथा हम ᭭वयं िलखने छी एिह उप᭠यासक ᮧसंग अपन मंत᳞। ई पु᭭तक राजकमल ᮧकाशनसँ छिप रहल अिछ। असल मे ᮧथम शैलपुᮢी’ मे अ िछ \nभारतीय आᳰदम मानव स᭤यताक िवकासक कथाᮓम- जे काला᭠तरमे हड़᭡पा अथवा सᱹधव स᭤यताक िनमाᭅण करैत अिछ जकर ᮓमशः अंत होइत अिछ। हम ᭭वयं एकरा \nअपन सफल रचना मानैत छी, समीᭃको मािन रहलाह अिछ। एना, प ुरोिहत अपना नीक लगैत अिछ। ’ᳫीधन’ िमिथलाक इितहास पर अि छ। \n  (अनुवतᭅते) \n२. आब धारावािहक शोधलेखक आगूक भाग।  \nमायान᭠द िम᮰ जीक इितहास बोध \n \nᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च ᮧथमं शैल पुᮢी च/ / / / मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ मंᮢपुᮢ/ / / / / / / /पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत पुरोिहत/ / / / आआ आआ' ' ' ' ᳫी ᳫी ᳫी ᳫी- - --धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे धन क े र संदभᭅमे     \nᳫीधन \n \nई ᮕ᭠थ मायान᭠द बाबूक इितहास बोधक अि᭠तम कड़ी (अखन धᳯरक ) अिछ। ᮧागैितहािसक “ᮧथम शैलपुᮢी च”, ऋगवेᳰदक कालीन “मंᮢप ुᮢ”, \nउᱫरवैᳰदककालीन \n“पुरोिहत” क े र बाद ई पु᭭तक सूᮢ-᭭मृितकालीन अिछ, ई ᮕंथ िह᭠दीमे अिछ। आऽ ई उप᭠यास सूᮢ ᭭मृितकालीन िमिथला पर  आधाᳯरत अिछ। ई पोथी ᮧार᭥भ होइत अिछ \nमायान᭠दजीक ᮧ᭭तावनासँ जकर नाम एिह ख᭛डमे “पॄ᳧भूिम” अिछ। ए तए मायान᭠दजी रामायण- महाभारत क े र काल गणनाक बाद इितहासकार लोकिनक एकमाᮢ \nसा᭯य शतपथ ᮩाᳬणक चचᭅ करैत छिथ। \nिमिथलाक ᮧाचीनतम नाम िवदेह छल, जकर ᮧथम वणᭅन शतपथ ᮩाᳬण मे आयल अिछ। साथᭅ-गमनक ᮧᳰᮓयाक िव᭭तृत वणᭅन एिह ᮕ᭠थमे अिछ,  \nसे मायान᭠द जी कहैत \nछिथ। \n \nई ᮕ᭠थ ᮧथम आऽ ि᳇तीय दू अ᭟यायमे अिछ आऽ अ᭠तमे उपसंहार अि छ। ᮧथम अ᭟यायमे ᮧथमसँ नवम नौ टा सᮢ अिछ। ि᳇तीय अ᭟यायमे \nᮧथमसँ अ᳥म ई आठ टा सगᭅ \nअिछ। \n \nᮧथम अ᭟याय \n \n \nᮧथम सᮢ \nएिहमे सृंजय ᳇ारा कएल जाऽ रहल धमᭅ-प᳟ाᱫाप᭭वᱨप िभᭃाटनक, प ᳀ी-\n᭜यागी होएबाक कारण छह मास धᳯर िनर᭠तर एकटा महाᮯत क े र पालन करबाक चरचा \nअिछ। \n \n“ि᳇तीय वर” क े र सेहो चरचा अिछ। \n \nि᳇तीय सᮢ \n \nराजा बᱟला᳡ जनकक ᭔ये᳧ पुᮢ कराल जनकक े ँ राजवंशक कौिलक पर᭥पराक अनुसार ᳲसहासन भेटलि᭠ह, तकर वणᭅन अिछ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n23   \n \n \nतृतीय सᮢ \nएतए पुरान आऽ नवक संघषᭅ देखबामे अबैत अिछ। वाᱧणी एक ठाम कहैत छिथ जे जखन पू᭔य तात ᱟनकर िविधवत उपनयन करबओलि᭠ह, \nᮩᳬचयᭅ आ᮰ममे िविधवत \nᮧाचीन कालक अनुसार ᮰ुितक िशᭃा देलि᭠ह, तँ आब हमᱠँ भᮤा क᭠य ा बिन अपन वरपाᮢक िनवाᭅचन ᭭वयं कए िववाह करए चाहैत छी। \n \nचतुथᭅ सᮢ \n \nएतए कराल जनकक िवᱧ᳍ िवᮤोहक सुगबुगाहᳯटक चरचा अिछ। क ृ ित  जनक आऽ बᱟला᳡ जनकक कालमे भेल ᭠यायपूणᭅ आऽ ᮧजािहतकारी क᭨ याणकारी \n कायᭅक चरचा \nभेल अिछ, तँ सँगिह सीर᭟वज जनकक समयसँ भेल िमिथलाक रा᭔य-िव ᭭तारक चरचा सेहो अिछ। बᱟला᳡ मरैत काल अपन पु ᮢ करालक ेँ आचायᭅ वरे᭛य अᮕामा᭜य \nख᭛डक उपेᭃा-अवहेलना निह करबाक लेल कहने छलिख᭠ह, मुदा काला ᭠तरमे वैह कराल जनक अᮕामा᭜यक उपेᭃा-अवहेलना करए लगलाह। आच ायᭅ वरे᭛य-ख᭛ड \nिमिथलासँ पलायन कए गेलाह।  \n \nपंचम सᮢ \nᮧिणपात, आशीवᭅचन आऽ क ु शल-ᭃेमक औपचाᳯरकताक वणᭅन अिछ आऽ ᳫी धनक चरचा सेहो गप-शपक ᮓममे आयल अिछ। ईहो वणᭅन आयल अिछ, \nजे वैशाली ᳰकछु \nᳰदन कौशलक अधीन छल, आऽ भारत-यु᳍मे ओऽ िमिथलाक अधीन छल। व᭠य भूिमक ेँ क ृ िष-यो᭏य बनेबाक उपरा᭠त पाँच बस᭠त तक कर-मुᲦ करबाक पर᭥पराक े ँ  राजा \nकराल जनक ᳇ारा तोिड़ देबाक चरचा अिछ। \n \nष᳧ सᮢ \n \nपांचाल-जन ᳇ारा अंधक वृि᭬णक नायक वासुदेव क ृ ᭬णक े ँ जय-का᳞क नायक मानल जएबाक चरचा अिछ। जय-का᳞ आऽ भारत-\nका᳞क पि᳟मक उि᭒छ᳥ भोज \nमायान᭠दजीक मोनसँ निह हटलि᭠ह, आऽ जय-का᳞मे मुिन वैश᭥पायन ᳞ास ᳇ारा बᱟत रास ᳣ोक जोिड़ वृहतकाय भारत का᳞ बनाओल जएबाक िम᭝या त᭝यक फ े रसँ \nचरचा अिछ। जयका᳞क लेखक क ृ ᭬ण ᳇ैपायन ᳞ासक े ँ  बताओल गेल अिछ। आऽ एकर बेर-बेर चरचा कएल गेल अिछ, जेना कोनो िवशेष त᭝य होए। \nफ े र देव᭜वक िवकासपर सेहो चरचा अिछ। सर᭭वती धारक अक᭭मात् सूिख जएबाक सेहो चरचा अिछ। \nसर᭭वतीक मूᳶतपूजनक ᮧार᭥भक आऽ मातृदेवीक सेहो चरचा भेल अि छ। \n \nस᳙म् सᮢ \n \nसर᭭वतीक ेँ मातृदेवी बनाकए का᭨पिनक सर᭭वती ᮧितमा-पूजनक चरचा अिछ। ि मिथलामे पितक नाम निह लेबाक पर᭥पराक सेहो चरचा भेल अिछ। \nअ᳥म् सᮢ \nराजाक अ᭜याचार चरम पर पᱟँिच गेल अिछ। अपूवाᭅ ᳇ारा िववशतापूवᭅक गाहᭅ᭭᭝य ᭜याग आऽ ᳫीधन सेहो छोड़बाक चरचा भेल अिछ। \nनवम् सᮢ  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n24   \n \n \nसएसँ बेशी ᮕाम-ᮧमुख ᳇ारा स᭥मेलन-उपवेशनक चरचा अिछ। \nपाँच वस᭠त धᳯर कर-मुिᲦ आऽ तािहसँव᭠यजन आऽशूᮤजनक स᭥भािवत पलायनक चरचा अिछ।सीर᭟वज जनकक प᳟ात् धेनु-हरण रा᭔यािभषे कक बा \nद माᮢ एकटा \nपर᭥परा रिह गेल, तकर चरचा अिछ। मुदा करल ᳇ारा अपन सगोᮢीय शोणभᮤक धेनु नि ह घुमेबाक चरचा अिछ। कराल ᳇ारा बीचमे ᮧधान पुरिहतक े ँ  हटेबाक चरचा \nअिछ।िचᳰक᭜साशाᳫ नवोᳰदत िचᳰक᭜सक बटुक क ृ ताथᭅक ेँ राजक ु मारीक िचᳰक᭜साक लेल बजाओल जाइत अिछ संगमे रा जक ु मारीक सखी आचायᭅ क ृ तक पुᮢी वाᱧणीक ेँ \nसेहो बजाओल जाइत अिछ, ओऽ अपन अनुज बटुकक संग जाइत छिथ आऽ कराल बलात् अपन कᭃ ब᭠द कए ᱟनकासँ गांधवᭅ- िववाह कए लैत छिथ। ᮧजा िवᮤोह आऽ \nराजाक घोड़ा पर चᳰढ़ कए पलायनक संग ᮧथम अ᭟यायक नवम आऽ अ ि᭠तम सᮢ खतम भए जाइत अिछ। \nि᳇तीय अ᭟याय  \n \nᮧथम सगᭅ \nिसत धारक चरचा अिछ। वाᱧिणक े ँ वᱧण साथᭅवाह सभक संग अंग जनपद चलबाक लेल कहैत छि᭠ह \n। आऽ संगे वᱧण ईहो कहैत छिथ जे अंग जनपदक आयᱮकरणक कायᭅ अखनो अपूणᭅ अिछ। \n \nि᳇तीय सगᭅ \nसाथᭅक संग धनुधᭅर लोकिन चलैत छलाह, अपन ᳡ानक संग। साथᭅक संग सामा᭠य जन सेहो जाइत छलाह।वᱧण आऽ वाᱧणी िहनका सभक संग अंग ᳰदिह िबदा भेलाह \n, \nएिह जनपदक राजधानी च᭥पा कहल गेल अिछ, आऽ एकरा गंगाक उᱫर मे ि᭭थत कहल गेल अिछ। \n \nतृतीय सगᭅ \nअंग ᭃेᮢमे धानसँ सोझे अरबा निह बनाओल जएबाक चरचा अिछ, ओतए  उसीन सुखा कए ढेकᳱसँ \nबनाओल अरबाक ेँ चाउर कहल जएबाक आऽ ᮩीिहक े ँ धान कहबाक \nवणᭅन भेल अिछ।  पूवᭅकालक ᮰े᳧ी ि᳇ज वै᭫य आऽ अि᳇ज नवीन वै᭫य क चरचा भेल अिछ। \nचतुथᭅ सगᭅ \nआयᱮकरणक बेर-बेर चरचा पा᳟ा᭜य िव᳇ानक मायान᭠दजी पर ᮧभाव  देखबैत अिछ। आयᭅ आऽ ᮤिवड़ श᭣द दुनू पा᳟ा᭜य \n लोकिन भारतमे अपन िनिहत ᭭वाथᭅक लेल अनने \nछलाह। कोशल आऽ िवदेहक ᮧसारक, देव᭜वक िवकासक स᭥पूणᭅ इितहास एतए देल गेल अिछ।िमिथलाक दही-चूड़ाक सेहो चचᭅ आएल अिछ। \n \nपᲱम सगᭅ \n \nᳰदनमे एकभुᲦ आऽ राितमे दु᭏धपान िमिथला आऽ पांचाल दुनू ठाम छल। तथाकिथत आयᭅ आऽ ᭭थानीय लोकिनक बीच छोट-\nमोट जीवनशैलीक अ᭠तर आऽ मायान᭠दजी \nआयᱮकरण कहैत छिथ ओकरा पाटब।  \n \nष᳧ सगᭅ \n \nअंगक गृह आयᭅᮕाम जेकाँ सᳯट कए निञ वरन् हᳯट-हᳯट कए होएबाक  वणᭅन अिछ। ᱟनकासभ ᳇ारा छोट-\nछोट वᳫ आऽ पशुचमᭅ पिहरबाक सेहो वणᭅन अिछ। व᭠यजनक  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n25   \n \nबीचमे नरबिल देबाक पर᭥पराक संक े त आऽ िन᭬कािसत व᭠यजनसँ भाषाक आदान-ᮧदान सेहो मायान᭠दजी पा᳟ा᭜य ᮧभावसँ ᮕहण कए लेन े छिथ। \nिवᮓय-थान खोलबाक जािहसँ भिव᭬यमे नगरक िवकास संभव होएत, तकर चचᭅ अिछ। \n \nस᳙म सगᭅ \n \nउसना चाउरक अिधक सुपा᭒य आऽ तािह ᳇ारे ओकर प᭝य देबाक गप कएल गेल अिछ।लौह-सीताक लेल लौहकार, हरक लेल का᳧कार, ब तᭅन-\nपाᮢक लेल क ु ᭥भकार \nइ᭜याᳰद िश᭨पीक आव᭫यकता आऽ तािह लेल आवास-भूिम आऽ भोजनक  सुिवधा देबाक गप आएल अिछ। \n \nअ᳥म सगᭅ \nक ृ िष उ᭜पादनक प᳟ात् लोक अ᳖क बदला सामᮕी बदलेन कए सक ै त छ िथ, वृषभ-गाड़ीसँ सामᮕीक संचरण, ए\nक मास धᳯर चलएबला य᭄क ᳞व᭭था भूदेवगण ᳇ारा \nकएल जएबाक ᮧसंग सेहो आयल अिछ। भाषा- िशᭃण ᮓममे ᮩाᳬणगामक अप᮪ंश बाभनगाम आऽ वनᮕामक वनगाम भए  गेल। भाषा िसखा कए घुरैत काल वाᱧणीपर \nतीरसँ आᮓमण भेल आऽ फ े र वाᱧिणक मृ᭜यु भए गेल। \n \nउपसंहार \n \nदोसर वस᭠त अबैत \nिमिथलामे गणतंᮢक ᭭वᱨपक ᭭थापना ि᭭थर भए गेल।वैशाली आऽ ि मिथलाक बीच पर᭭पर स᭥वाद एक गणतांिᮢक सूᮢमे जुड़बाक लेल होम ए \nलागल। िसतᮕाम ि᭭थत राजधानीमे पूवᭅमे िमिथलाक सीमा-िव᭭तार क चरचा भेल। राजधानी िसतᮕाम आऽ पूवᱮ िमिथलाक िजतᮕामक ब ीच एकटा महावन छल। एकरा \nᮩाᳬणᮕाम आऽ िᮢᮕाम ᳇ारा िमिलकए जड़ाकए हटाओल गेल।  \n \n    (( ((अनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅते)) )) \n \n \n३.उप᭠यास  \nसह᮲बाढ़िन -गजे᭠ᮤ ठाक ु र \n  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n26   \n \n \nएिह तरहेँ\n समय िबतैत गेल। बाहर एनाइ एिह तरहेँ\n समय िबतैत गेल। बाहर एनाइ एिह तरहेँ\n समय िबतैत गेल। बाहर एनाइ एिह तरहेँ\n समय िबतैत गेल। बाहर एनाइ-- --गेनाइ ᳰकछु कम भैये गेल छल। तकर बाद दूटा घटना भेल। एक तँ छल ग᭑गा पुलक उ᳃ाटन।  आऽ दोसर छमाही गेनाइ ᳰकछु कम भैये गेल छल। तकर बाद दूटा घटना भेल। ए क तँ छल ग᭑गा पुलक उ᳃ाटन।  आऽ दोसर छमाही गेनाइ ᳰकछु कम भैये गेल छल। तकर बाद दूटा घटना भेल। ए क तँ छल ग᭑गा पुलक उ᳃ाटन।  आऽ दोसर छमाही गेनाइ ᳰकछु कम भैये गेल छल। तकर बाद दूटा घटना भेल। ए क तँ छल ग᭑गा पुलक उ᳃ाटन।  आऽ दोसर छमाही परीᭃामे परीᭃामे परीᭃामे परीᭃामे \nन᭠दक दुनू बेटा पिहल बेर ᮧथम ᭭थान ᮧा᳙ निञ कए सकल छला ह। एकर बाद न᭠द असहज होमए लगलाह। ओना एिह दुनू घटनामे  कोनो आपसी स᭥ब न᭠दक दुनू बेटा पिहल बेर ᮧथम ᭭थान ᮧा᳙ निञ कए सकल छला ह। एकर बाद न᭠द असहज होमए लगलाह। ओना एिह दुनू घटनामे  कोनो आपसी स᭥ब न᭠दक दुनू बेटा पिहल बेर ᮧथम ᭭थान ᮧा᳙ निञ कए सकल छला ह। एकर बाद न᭠द असहज होमए लगलाह। ओना एिह दुनू घटनामे  कोनो आपसी स᭥ब न᭠दक दुनू बेटा पिहल बेर ᮧथम ᭭थान ᮧा᳙ निञ कए सकल छला ह। एकर बाद न᭠द असहज होमए लगलाह। ओना एिह दुनू घटनामे  कोनो आपसी स᭥ब᭠ध निह छल ᭠ध निह छल ᭠ध निह छल ᭠ध निह छल \nमुदा न᭠दक अ᭠तमᭅनक जे ᱟिलमािल छलि᭠ह से बढ़ए लगलि᭠ह। आ ब ओऽ ᳰकएक तँ सरकारी त᭠ᮢसँ ᭠याय निञ पािब सकल छलाह मुदा न᭠दक अ᭠तमᭅनक जे ᱟिलमािल छलि᭠ह से बढ़ए लगलि᭠ह। आ ब ओऽ ᳰकएक तँ सरकारी त᭠ᮢसँ ᭠याय निञ पािब सकल छलाह मुदा न᭠दक अ᭠तमᭅनक जे ᱟिलमािल छलि᭠ह से बढ़ए लगलि᭠ह। आ ब ओऽ ᳰकएक तँ सरकारी त᭠ᮢसँ ᭠याय निञ पािब सकल छलाह मुदा न᭠दक अ᭠तमᭅनक जे ᱟिलमािल छलि᭠ह से बढ़ए लगलि᭠ह। आ ब ओऽ ᳰकएक तँ सरकारी त᭠ᮢसँ ᭠याय निञ पािब सकल छलाह    आऽ पुᮢ लोकिन सेहो पढ़ाईमे आऽ पुᮢ लोकिन सेहो पढ़ाईमे आऽ पुᮢ लोकिन सेहो पढ़ाईमे आऽ पुᮢ लोकिन सेहो पढ़ाईमे \nिपछिड़ गेल छलि᭠ह िपछिड़ गेल छलि᭠ह िपछिड़ गेल छलि᭠ह िपछिड़ गेल छलि᭠ह, , , , से अदृ᭫य शिᲦक ᮧित ᱟनक आशिᲦ फ े रसँ बढ़ए लगलि᭠ह। सभ प ᳯरणामक कारण होइत छैक आऽ कारणक िनदान जखन दृ᭫य त᭠ᮢ ᳇ा रा निञ से अदृ᭫य शिᲦक ᮧित ᱟनक आशिᲦ फ े रसँ बढ़ए लगलि᭠ह। सभ पᳯर णामक कारण होइत छैक आऽ कारणक िनदान जखन दृ᭫य त᭠ᮢ ᳇ारा  निञ से अदृ᭫य शिᲦक ᮧित ᱟनक आशिᲦ फ े रसँ बढ़ए लगलि᭠ह। सभ पᳯर णामक कारण होइत छैक आऽ कारणक िनदान जखन दृ᭫य त᭠ᮢ ᳇ारा  निञ से अदृ᭫य शिᲦक ᮧित ᱟनक आशिᲦ फ े रसँ बढ़ए लगलि᭠ह। सभ पᳯर णामक कारण होइत छैक आऽ कारणक िनदान जखन दृ᭫य त᭠ᮢ ᳇ारा  निञ \nहोइत अिछ होइत अिछ होइत अिछ होइत अिछ, , , , तखन अदृ᭫यक ᮧित लोकक आकषᭅण बᳰढ़ जाइत छि᭠ह। आऽ न᭠द तँ अदृ᭫यक ᮧित पिहनिहसँतखन अदृ᭫यक ᮧित लोकक आकषᭅण बᳰढ़ जाइत छि᭠ह। आऽ न᭠द तँ अदृ᭫यक ᮧित पिहनिहसँतखन अदृ᭫यक ᮧित लोकक आकषᭅण बᳰढ़ जाइत छि᭠ह। आऽ न᭠द तँ अदृ᭫यक ᮧित पिहनिहसँतखन अदृ᭫यक ᮧित लोकक आकषᭅण बᳰढ़ जाइत छि᭠ह। आऽ न᭠द तँ अदृ᭫यक ᮧित पिहनिहसँ, , , , बा᭨यकालेसँ आकᳶषत छलाह। बा᭨यकालेसँ आकᳶषत छलाह। बा᭨यकालेसँ आकᳶषत छलाह। बा᭨यकालेसँ आकᳶषत छलाह।    \n““ ““न᭠द छिथ न᭠द छिथ न᭠द छिथ न᭠द छिथ”” ””?? ??    \nएक गोट अधवयसूएक गोट अधवयसूएक गोट अधवयसूएक गोट अधवयसू, , , , मुँहक दाँत पान िनर᭠तर खएलासँ कारी रंगक भेल मुँहक दाँत पान िनर᭠तर खएलासँ कारी रंगक भेल मुँहक दाँत पान िनर᭠तर खएलासँ कारी रंगक भेल मुँहक दाँत पान िनर᭠तर खएलासँ कारी रंगक भेल, , , , पातर दुबर िप᭛ड᭫याम रंगक पातर दुबर िप᭛ड᭫याम रंगक पातर दुबर िप᭛ड᭫याम रंगक पातर दुबर िप᭛ड᭫याम रंगक, , , , न᭠दक घरक ᮕील खटखटा कए पुछलि᭠ह। न᭠दक घरक ᮕील खटखटा कए पुछलि᭠ह। न᭠दक घरक ᮕील खटखटा कए पुछलि᭠ह। न᭠दक घरक ᮕील खटखटा कए पुछलि᭠ह।     \n    \n““ ““निह। ऑᳰफससँ निह आयल छिथ निह। ऑᳰफससँ निह आयल छिथ निह। ऑᳰफससँ निह आयल छिथ निह। ऑᳰफससँ निह आयल छिथ, , , , मुदा आबैये बला छिथ। भीतर आउ मुदा आबैये बला छिथ। भीतर आउ मुदा आबैये बला छिथ। भीतर आउ मुदा आबैये बला छिथ। भीतर आउ, , , , बैसूबैसूबैसूबैसू”” ””। न᭠दक बालक कहलिख᭠ह। । न᭠दक बालक कहलिख᭠ह। । न᭠दक बालक कहलिख᭠ह। । न᭠दक बालक कहलिख᭠ह।    \n““ ““हम आिब हम आिब हम आिब हम आिब रहल छी कनेक कालक बाद रहल छी कनेक कालक बाद रहल छी कनेक कालक बाद रहल छी कनेक कालक बाद”” ””।। ।।    \nᳰकछु  कालक बाद न᭠द सुरसुरायल अपन धुनमेᳰकछु  कालक बाद न᭠द सुरसुरायल अपन धुनमेᳰकछु  कालक बाद न᭠द सुरसुरायल अपन धुनमेᳰकछु  कालक बाद न᭠द सुरसुरायल अपन धुनमे, , , , जेना ओऽ अबैत छलाह जेना ओऽ अबैत छलाह जेना ओऽ अबैत छलाह जेना ओऽ अबैत छलाह, , , , िबना वाम िबना वाम िबना वाम िबना वाम-- --दिहन देखनेदिहन देखनेदिहन देखनेदिहन देखने, , , , घर पᱟँचलाह। पाछाँ लागल ओहो महाशय घर पᱟँचलाह। न᭠द ᱟन का घर पᱟँचलाह। पाछाँ लागल ओहो महाशय घर पᱟँचलाह। न᭠द ᱟनका  घर पᱟँचलाह। पाछाँ लागल ओहो महाशय घर पᱟँचलाह। न᭠द ᱟनका  घर पᱟँचलाह। पाछाँ लागल ओहो महाशय घर पᱟँचलाह। न᭠द ᱟनका  \nदेिख बािज उठलाह देिख बािज उठलाह देिख बािज उठलाह देिख बािज उठलाह-- --    \n““ ““शोभा बाबू। कतेक ᳰदनुका बाद शोभा बाबू। कतेक ᳰदनुका बाद शोभा बाबू। कतेक ᳰदनुका बाद शोभा बाबू। कतेक ᳰदनुका बाद”” ””।। ।।    \n““ ““िचि᭠ह गेलᱟँिचि᭠ह गेलᱟँिचि᭠ह गेलᱟँिचि᭠ह गेलᱟँ”” ””। शोभा बाबू बजलाह। । शोभा बाबू बजलाह। । शोभा बाबू बजलाह। । शोभा बाबू बजलाह।    \nआऽ एकर उᱫरमेआऽ एकर उᱫरमेआऽ एकर उᱫरमेआऽ एकर उᱫरमे    न᭠द बैिस गेलाह आऽ ᱟनकर आँिखसँ दहो न᭠द बैिस गेलाह आऽ ᱟनकर आँिखसँ दहो न᭠द बैिस गेलाह आऽ ᱟनकर आँिखसँ दहो न᭠द बैिस गेलाह आऽ ᱟनकर आँिखसँ दहो-- --बहो नोर चुबय लगलि᭠ह। बहो नोर चुबय लगलि᭠ह। बहो नोर चुबय लगलि᭠ह। बहो नोर चुबय लगलि᭠ह।    \n““ ““एह बताह एह बताह एह बताह एह बताह, , , , अखनो धᳯर बतहपनी गेल निञ अिछ अखनो धᳯर बतहपनी गेल निञ अिछ अखनो धᳯर बतहपनी गेल निञ अिछ अखनो धᳯर बतहपनी गेल निञ अिछ”” ””। शोभाबाबूक अ᭠तमᭅन एिह तरहक आदर पािब गदगद भए रहल छल। । शोभाबाबूक अ᭠तमᭅन एिह तरहक आदर पािब गदगद भए रहल छल। । शोभाबाबूक अ᭠तमᭅन एिह तरहक आदर पािब गदगद भए रहल छल। । शोभाबाबूक अ᭠तमᭅन एिह तरहक आदर पािब गदगद भए रहल छल।    \nशोभाबाबू छलाह कछबी गामक। न᭠दक सभसँ पैघ बिहनक ᳰदअर। बिहन बेचारी तँ मᳯरए गेल छलीह शोभाबाबू छलाह कछबी गामक। न᭠दक सभसँ पैघ बिहनक ᳰदअर। बिहन बेचारी तँ मᳯरए गेल छलीह शोभाबाबू छलाह कछबी गामक। न᭠दक सभसँ पैघ बिहनक ᳰदअर। बिहन बेचारी तँ मᳯरए गेल छलीह शोभाबाबू छलाह कछबी गामक। न᭠दक सभसँ पैघ बिहनक ᳰदअर। बिहन बेचारी तँ मᳯरए गेल छलीह, , , , भिगनी न᭠दक गाम मेहथक भिगनी न᭠दक गाम मेहथक भिगनी न᭠दक गाम मेहथक भिगनी न᭠दक गाम मेहथक मामागाममे पेट दुखएलासँ मामागाममे पेट दुखएलासँ मामागाममे पेट दुखएलासँ मामागाममे पेट दुखएलासँ \nअक᭭माते काल अक᭭माते काल अक᭭माते काल अक᭭माते काल-- --कविलत भए गेल छलीह। न᭠दक बिहनौउ बᳰढ़या चास कविलत भए गेल छलीह। न᭠दक बिहनौउ बᳰढ़या चास कविलत भए गेल छलीह। न᭠दक बिहनौउ बᳰढ़या चास कविलत भए गेल छलीह। न᭠दक बिहनौउ बᳰढ़या चास-- --बला घोड़ापर चᳰढ़ लगान वसूली लए िनकलैत छलाह। मुदा भिग नीक मुइलाक बाद बिहनौउसँ बला घोड़ापर चᳰढ़ लगान वसूली लए िनकलैत छलाह। मुदा भिगन ीक मुइलाक बाद बिहनौउसँ बला घोड़ापर चᳰढ़ लगान वसूली लए िनकलैत छलाह। मुदा भिगन ीक मुइलाक बाद बिहनौउसँ बला घोड़ापर चᳰढ़ लगान वसूली लए िनकलैत छलाह। मुदा भिगन ीक मुइलाक बाद बिहनौउसँ \nस᭥ब᭠ध कम होइत गेल छलि᭠ह। कोनो जािन बुिझ कए निह वरन् अनायासिह। आऽ आइ पचीस सालक बाद शोभाबाबूसँ पटनामे भेँस᭥ब᭠ध कम होइत गेल छलि᭠ह। कोनो जािन बुिझ कए निह वरन् अनायासिह। आऽ आइ पचीस सालक बाद शोभाबाबूसँ पटनामे भेँस᭥ब᭠ध कम होइत गेल छलि᭠ह। कोनो जािन बुिझ कए निह वरन् अनायासिह। आऽ आइ पचीस सालक बाद शोभाबाबूसँ पटनामे भेँस᭥ब᭠ध कम होइत गेल छलि᭠ह। कोनो जािन बुिझ कए निह वरन् अनायासिह। आऽ आइ पचीस सालक बाद शोभाबाबूसँ पटनामे भेँट भेल छलि᭠ह। ट भेल छलि᭠ह। ट भेल छलि᭠ह। ट भेल छलि᭠ह।    \n    \n““ ““ओझाजी कोना छिथ। हमरासभ बᱟत कहिलअि᭠ह जे दोसर िववाह कए िलअ मुदा निह मानलि᭠ह ओझाजी कोना छिथ। हमरासभ बᱟत कहिलअि᭠ह जे दोसर िववाह क ए िलअ मुदा निह मानलि᭠ह ओझाजी कोना छिथ। हमरासभ बᱟत कहिलअि᭠ह जे दोसर िववाह क ए िलअ मुदा निह मानलि᭠ह ओझाजी कोना छिथ। हमरासभ बᱟत कहिलअि᭠ह जे दोसर िववाह क ए िलअ मुदा निह मानलि᭠ह”” ””।। ।।    \n““ ““आब ओऽ पुरान चास आब ओऽ पुरान चास आब ओऽ पुरान चास आब ओऽ पुरान चास-- --बास खतम भए गेल। जमी᭠दारी खतम आऽ चास बास खतम भए गेल। जमी᭠दारी खतम आऽ चास बास खतम भए गेल। जमी᭠दारी खतम आऽ चास बास खतम भए गेल। जमी᭠दारी खतम आऽ चास-- --बास सेहो। मुदा खरचा वैह पुरनक े । से खेत बेिच बास सेहो। मुदा खरचा वैह पुरनक े । से खेत बेिच बास सेहो। मुदा खरचा वैह पुरनक े । से खेत बेिच बास सेहो। मुदा खरचा वैह पुरनक े । से खेत बेिच-- --बेिच कतेक ᳰदन काज चिलतए। सभ बाहर बेिच कतेक ᳰदन काज चिलतए। सभ बाहर बेिच कतेक ᳰदन काज चिलतए। सभ बाहर बेिच कतेक ᳰदन काज चिलतए। सभ बाहर \nᳰदस भागए लागल। मुदा हम ᳰदस भागए लागल। मुदा हम ᳰदस भागए लागल। मुदा हम ᳰदस भागए लागल। मुदा हम कहिलअि᭠ह जे अहाँ हमरा सभसँ बᱟत पैघ छी कहिलअि᭠ह जे अहाँ हमरा सभसँ बᱟत पैघ छी कहिलअि᭠ह जे अहाँ हमरा सभसँ बᱟत पैघ छी कहिलअि᭠ह जे अहाँ हमरा सभसँ बᱟत पैघ छी, , , , बᱟत सुख देखने छी बᱟत सुख देखने छी बᱟत सुख देखने छी बᱟत सुख देखने छी, , , , से अहाँ बाहर जाए कोनो छोट काज करब से हमरा सभक ेँ  नीक निह से अहाँ बाहर जाए कोनो छोट काज करब से हमरा सभक ेँ  नीक निह से अहाँ बाहर जाए कोनो छोट काज करब से हमरा सभक ेँ  नीक निह से अहाँ बाहर जाए कोनो छोट काज करब से हमरा सभक ेँ  नीक निह \nलागत लागत लागत लागत”” ””।। ।।    \nशोभा बाबू क ं ठमे पानक पात आिब जएबाक बह᳖ा कए चुप भए ग ेलाह मुदा स᭜य ई छल जे ᱟनकर आँिख आऽ क ं ठ दुनू भावाितरेकमे अवᱧ᳍ भए गेल शोभा बाबू क ं ठमे पानक पात आिब जएबाक बह᳖ा कए चुप भए ग ेलाह मुदा स᭜य ई छल जे ᱟनकर आँिख आऽ क ं ठ दुनू भावाितरेकमे अवᱧ᳍ भए गेल शोभा बाबू क ं ठमे पानक पात आिब जएबाक बह᳖ा कए चुप भए ग ेलाह मुदा स᭜य ई छल जे ᱟनकर आँिख आऽ क ं ठ दुनू भावाितरेकमे अवᱧ᳍ भए गेल शोभा बाबू क ं ठमे पानक पात आिब जएबाक बह᳖ा कए चुप भए ग ेलाह मुदा स᭜य ई छल जे ᱟनकर आँिख आऽ क ं ठ दुनू भावाितरेकमे अवᱧ᳍ भए गेल    छलि᭠ह। छलि᭠ह। छलि᭠ह। छलि᭠ह।    ᳰकछु ᳰकछु ᳰकछु ᳰकछु \nकाल चुप रिह फ े र आगाँ बाजए लगलाह काल चुप रिह फ े र आगाँ बाजए लगलाह काल चुप रिह फ े र आगाँ बाजए लगलाह काल चुप रिह फ े र आगाँ बाजए लगलाह-- --    \n““ ““से किह िबना ᱟनकर औपचाᳯरक अनुमित लेने घरसँ चूड़ा से किह िबना ᱟनकर औपचाᳯरक अनुमित लेने घरसँ चूड़ा से किह िबना ᱟनकर औपचाᳯरक अनुमित लेने घरसँ चूड़ा से किह िबना ᱟनकर औपचाᳯरक अनुमित लेने घरसँ चूड़ा-- --गूड़ लए िनकिल गेलᱟँ। रनेगूड़ लए िनकिल गेलᱟँ। रनेगूड़ लए िनकिल गेलᱟँ। रनेगूड़ लए िनकिल गेलᱟँ। रने-- --बने िसमᳯरया ᳩान कए नाओसँ गंगापार कएलᱟँ आऽ सोहमे पट ना पᱟँिच गेलᱟ। बने िसमᳯरया ᳩान कए नाओसँ गंगापार कएलᱟँ आऽ सोहमे पटन ा पᱟँिच गेलᱟ। बने िसमᳯरया ᳩान कए नाओसँ गंगापार कएलᱟँ आऽ सोहमे पटन ा पᱟँिच गेलᱟ। बने िसमᳯरया ᳩान कए नाओसँ गंगापार कएलᱟँ आऽ सोहमे पटन ा पᱟँिच गेलᱟ। \nपिहने एकटा चाहक दोकानपर ᳰकछु  ᳰदन काज कएलᱟँ। ओिह ᳰदनमे पटनामे अपन सभ ᳰदसका पिहने एकटा चाहक दोकानपर ᳰकछु  ᳰदन काज कएलᱟँ। ओिह ᳰदनमे पटनामे अपन सभ ᳰदसका पिहने एकटा चाहक दोकानपर ᳰकछु  ᳰदन काज कएलᱟँ। ओिह ᳰदनमे पटनामे अपन सभ ᳰदसका पिहने एकटा चाहक दोकानपर ᳰकछु  ᳰदन काज कएलᱟँ। ओिह ᳰदनमे पटनामे अपन सभ ᳰदसका    लोक ओतेक माᮢामे निह रहिथ।अव᭭थो कम छल। फ े र क ै क साल ओतए लोक ओतेक माᮢामे निह रहिथ।अव᭭थो कम छल। फ े र क ै क साल ओतए लोक ओतेक माᮢामे निह रहिथ।अव᭭थो कम छल। फ े र क ै क साल ओतए लोक ओतेक माᮢामे निह रहिथ।अव᭭थो कम छल। फ े र क ै क साल ओतए \nरहलᱟँरहलᱟँरहलᱟँरहलᱟँ, , , , बादमे पता चलल जे एिह बीच गाममे तरह बादमे पता चलल जे एिह बीच गाममे तरह बादमे पता चलल जे एिह बीच गाममे तरह बादमे पता चलल जे एिह बीच गाममे तरह-- --तरहक गप उड़ल। जे मरा गेल आᳰक साधु बिन गेल शोभा। फ े र जखन अपन चाहक दोकान खोललᱟँ तखन जाऽ कए तरहक गप उड़ल। जे मरा गेल आᳰक साधु बिन गेल शोभा। फ े र जखन अपन चाहक दोकान खोललᱟँ तखन जाऽ कए तरहक गप उड़ल। जे मरा गेल आᳰक साधु बिन गेल शोभा। फ े र जखन अपन चाहक दोकान खोललᱟँ तखन जाऽ कए तरहक गप उड़ल। जे मरा गेल आᳰक साधु बिन गेल शोभा। फ े र जखन अपन चाहक दोकान खोललᱟँ तखन जाऽ कए \nगाम एकटा पो᭭टकाडᭅ पठेिलयैक। आब तँ बीस सालसँ बी गाम एकटा पो᭭टकाडᭅ पठेिलयैक। आब तँ बीस सालसँ बी गाम एकटा पो᭭टकाडᭅ पठेिलयैक। आब तँ बीस सालसँ बी गाम एकटा पो᭭टकाडᭅ पठेिलयैक। आब तँ बीस सालसँ बी.. ..एन एन एन एन.. ..कॉलेिजएट ᭭क ूकॉलेिजएट ᭭क ूकॉलेिजएट ᭭क ूकॉलेिजएट ᭭क ू ल लग चाहक दोकान चला रहल छी। ओतिह पानक सेहो ᭭टॉल लगा देने िछयैक ल लग चाहक दोकान चला रहल छी। ओतिह पानक सेहो ᭭टॉल लगा देने िछयैक ल लग चाहक दोकान चला रहल छी। ओतिह पानक सेहो ᭭टॉल लगा देने िछयैक ल लग चाहक दोकान चला रहल छी। ओतिह पानक सेहो ᭭टॉल लगा देने िछयैक”” ””।। ।।    \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n27   \n \n““ ““सभटा दाँत टूᳯट गेल शोभा बाबूसभटा दाँत टूᳯट गेल शोभा बाबूसभटा दाँत टूᳯट गेल शोभा बाबूसभटा दाँत टूᳯट गेल शोभा बाबू”” ””।। ।।    \n““ ““चाहक दोकानमे रहैत चाहक दोकानमे रहैत चाहक दोकानमे रहैत चाहक दोकानमे रहैत-- --रहैत चाह पीबाक िह᭭सक भए गेल। मुदा तािहसँ कोनो ᳰदᲥत निह भेल। मुदा जखन पानक दोकान आिब गेल तखन गरम चाह िप िबयैक आऽ रहैत चाह पीबाक िह᭭सक भए गेल। मुदा तािहसँ कोनो ᳰदᲥत न िह भेल। मुदा जखन पानक दोकान आिब गेल तखन गरम चाह िपि बयैक आऽ रहैत चाह पीबाक िह᭭सक भए गेल। मुदा तािहसँ कोनो ᳰदᲥत न िह भेल। मुदा जखन पानक दोकान आिब गेल तखन गरम चाह िपि बयैक आऽ रहैत चाह पीबाक िह᭭सक भए गेल। मुदा तािहसँ कोनो ᳰदᲥत न िह भेल। मुदा जखन पानक दोकान आिब गेल तखन गरम चाह िपि बयैक आऽ \nतािहपरसँ ठंढ़ा पान दाँत तर तािहपरसँ ठंढ़ा पान दाँत तर तािहपरसँ ठंढ़ा पान दाँत तर तािहपरसँ ठंढ़ा पान दाँत तरमे धए ᳰदयैक से तािहसँ गरम मे धए ᳰदयैक से तािहसँ गरम मे धए ᳰदयैक से तािहसँ गरम मे धए ᳰदयैक से तािहसँ गरम-- --सदᭅ भेलासँ सभटा दाँत टूᳯट गेल सदᭅ भेलासँ सभटा दाँत टूᳯट गेल सदᭅ भेलासँ सभटा दाँत टूᳯट गेल सदᭅ भेलासँ सभटा दाँत टूᳯट गेल”” ””।। ।।    \nएिह गपपर न᭠द आऽ शोभा बाबू दुनू गोटे हँिस पड़लाह। एिह गपपर न᭠द आऽ शोभा बाबू दुनू गोटे हँिस पड़लाह। एिह गपपर न᭠द आऽ शोभा बाबू दुनू गोटे हँिस पड़लाह। एिह गपपर न᭠द आऽ शोभा बाबू दुनू गोटे हँिस पड़लाह।    \nफ े र गप फ े र गप फ े र गप फ े र गप-- --शप चलए लागल। शोभाक भौजी तँ मᳯर गेल छलीह मुदा जौ ँ भतीजी िजबैत रिहतिथ तँ मेहथ कछबीक बीच संबंध जीिवत र हैत शप चलए लागल। शोभाक भौजी तँ मᳯर गेल छलीह मुदा जौ ँ भतीजी िजबैत रिहतिथ तँ मेहथ कछबीक बीच संबंध जीिवत र हैत शप चलए लागल। शोभाक भौजी तँ मᳯर गेल छलीह मुदा जौ ँ भतीजी िजबैत रिहतिथ तँ मेहथ कछबीक बीच संबंध जीिवत र हैत शप चलए लागल। शोभाक भौजी तँ मᳯर गेल छलीह मुदा जौ ँ भतीजी िजबैत रिहतिथ तँ मेहथ कछबीक बीच संबंध जीिवत र हैत, , , , मुदा जे िवपिᱫ आएल तँ मुदा जे िवपिᱫ आएल तँ मुदा जे िवपिᱫ आएल तँ मुदा जे िवपिᱫ आएल तँ \nसभटा एक े  बेर। सभटा एक े  बेर। सभटा एक े  बेर। सभटा एक े  बेर। न᭠दक ेँ मोन पड़लि᭠ह जे भिगनी क े लाइत छलीह पड़ोसमे आऽ आिब कए न᭠दक माएक ेँ  कहलि᭠ह जे फलना न᭠दक ेँ मोन पड़लि᭠ह जे भिगनी क े लाइत छलीह पड़ोसमे आऽ आिब कए न᭠दक माएक ेँ  कहलि᭠ह जे फलना न᭠दक ेँ मोन पड़लि᭠ह जे भिगनी क े लाइत छलीह पड़ोसमे आऽ आिब कए न᭠दक माएक ेँ  कहलि᭠ह जे फलना न᭠दक ेँ मोन पड़लि᭠ह जे भिगनी क े लाइत छलीह पड़ोसमे आऽ आिब कए न᭠दक माएक ेँ  कहलि᭠ह जे फलना-- --अँगनाक फलना पेटपर हाथ रािख देलकि᭠ह अँगनाक फलना पेटपर हाथ रािख देलकि᭠ह अँगनाक फलना पेटपर हाथ रािख देलकि᭠ह अँगनाक फलना पेटपर हाथ रािख देलकि᭠ह \nआऽ तखने तेहन पेट आऽ तखने तेहन पेट आऽ तखने तेहन पेट आऽ तखने तेहन पेट-- --ददᭅ शुᱨ भेलि᭠ह जे कतबो ससारल गेलि᭠ह तैओ निह ठीक भेलि᭠ह आऽ न᭠दक आँिखक सोझाँमे बिचयाक रह᭭यमयी मृ᭜यु भए गेलैक। ददᭅ शुᱨ भेलि᭠ह जे कतबो ससारल गेलि᭠ह तैओ निह ठीक भेलि᭠ह आऽ न᭠दक आँिखक सोझाँमे बिचयाक रह᭭यमयी मृ᭜यु भए गेलैक। ददᭅ शुᱨ भेलि᭠ह जे कतबो ससारल गेलि᭠ह तैओ निह ठीक भेलि᭠ह आऽ न᭠दक आँिखक सोझाँमे बिचयाक रह᭭यमयी मृ᭜यु भए गेलैक। ददᭅ शुᱨ भेलि᭠ह जे कतबो ससारल गेलि᭠ह तैओ निह ठीक भेलि᭠ह आऽ न᭠दक आँिखक सोझाँमे बिचयाक रह᭭यमयी मृ᭜यु भए गेलैक।    \n \n \n६६ ६६.. ..    प᳒ प᳒ प᳒ प᳒     \n1. 1. 1. 1.  \nअअ अअ.. ..प᳒ िव᭭मृत किव ᭭व. ᮰ी रामजी चौधरी (1878-1952)आ.गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \nइ. ᮰ी गंगेश गुंजन ई.᭔योित झा चौधरी  \n2. महाका᳞- महाभारत  \n१.िव᭭मृत किव ᭭व. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२)   \n२. गजे᭠ᮤ ठाक ु र   \n   \n१.       िव᭭मृत किव ᭭व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शो ध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद ᱟनकर पुᮢ  ᮰ी दुगाᭅन᭠द चौधरी, ᮕाम -\nᱧᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पा ᭛डुिलिप िवदेह कायाᭅलयक ेँ डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथᭅ पठओलि᭠ह अिछ। ई गोट- पचासेक प᳒ \nिवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक ᱨपे ँ ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ।  \nिव᭭मृत किव- पं. रामजी चौधरी(1878-1952) ज᭠म ᭭थान- ᮕाम -ᱧᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी,िजला-मधुबनी . मूल-पगु᭨बार राजे गोᮢ -शाि᭛ड᭨य  । \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलि᭠ह, तिहना किव  रामजी चौधरी मैिथलीक अितᳯर᭍ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलि᭠ह। किव रामजीक सभ प᳒मे \nरागक वणᭅ अिछ, ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीम े अिछ, ई ᮧभाव ᱟंकर बाबा जे गबै᭦या छलाहसँ ᮧेᳯरत बुझना जाइत अिछ ।िमिथलाक लोक \nपं᭒देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेᳯट जायत, से रामज ी चौधरी महे᳡ानी िलखलि᭠ह आ’ चैत मासक हेतु ठुमरी आ’ भोरक  भजन (पराती/ ᮧभाती) सेहो। \nजािह राग सभक वणᭅन ᱟनकर क ृ ितमे अबैत अिछ से अिछ:  \n1. राग रेखता 2 लावणी 3. राग झपताला 4.राग ᮥुपद 5. राग  संगीत 6. राग देश 7. राग गौरी 8.ितरᱟत 9. भजन िवनय 10.  भजन भैरवी 11.भजन गजल 12 \n. \nहोली 13.राग ᭫याम क᭨याण 14.किवता 15. ड᭥फक होली 16.रा ग कागू काफᳱ 17. राग िवहाग 18.गजलक ठुमरी 19. राग पावस  चौमासा 20. भजन ᮧभाती \n21.महेशवाणी आ’ 22. भजन कᳱᱫᭅन आᳰद। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n28   \n \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे ᳰकछु  राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलि᭠ह। \nᮧ᭭तुत अिछ ᱟनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧ᭭तुित:- \n22. \nभजन िवहाग \n  \nिवपित मोरा काटू औ भगवान॥ \nएक एक ᳯरपु से भािसत जन, \nतुम राखो रघुवीर, \nहमरो अनेक शᮢु लतबै अिछ, \nआय कᱨ मेरो ᮢाण॥ \nजल िबच जाय गजे᭠ᮤ बचायो, \nगᱧड़ छिड़ मैदान, \nदौपित चीर बढ़ाय सभामे, \nढेर कयल असमान॥  \nक े वट वानर िमᮢ बनाओल , \nिग᳍ देल िनज धाम, \nिवभीषणक े  शरणमे राखल \nराज क᭨प भᳯर दान॥ \nआरो अधम अनेक अहाँ तारल \nसवरी ᭣याध िनधान, \nरामजी शरण आयल छिथ, \nदुखी परम िनदान॥  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n29   \n \n  \n23. \n  \nमहेशवानी \n  \nहम त’ झाड़ीख᭛डी झाड़ीख᭛डी हरदम कहबिन औ॥ \nकर-िᮢशूल िशर गंग िवराजे, \nभसम अंग सोहाई, \nडामᱧ-धारी डामᱧधारी हरदम कहबिन औ॥ \nच᭠ᮤभाल धारी हम कहबिन, \nिवषधरधारी िवषधरधारी हरदम कहबिन औ॥ \nबड़े दयालु ᳰदग᭥बर कहबिन,गौरी-शंकर कहबिन औ, \nरामजीक ेँ  िवपिᱫ हटाउ, \nअशरणधारी कहबिन औ॥ \n  \n24. \n  \nचैत नारदी जनानी \n  \nिबतल चैत ऋतुराज िचत भेल चᲱल हो, \nमदल कपल िनदान सुमन सर मारल हो॥ \nफ ू लल बेिल गुलाब रसाल कत मोजरल हो,  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n30   \n \nभंमर गुंज चᱟओर चैन कोना पायब हो॥  \nयुग सम बीतल रैन भवन निह भावे ओ, \nसुिन-सुिन कलरव सोर नोर कत झहरत हो॥ \nरामजी तेजब अब ᮧाण अविध कत बीतल हो, \nमधुपुर गेल भगवान, पलᳯट निह आयल हो॥ \n  \n25. \nभजन ल᭯मीनारायण \n  \nल᭯मीनारायण हमरा ओर निह तकय छी ओः॥ \nदीन दयाल नाम अहाँक सब कहैये यौ \nहमर दुखः देिख िवकट अᱠँ हरै छी योः॥ \n᭣याध गिणका गृध अजािमल गजक े  उबाड़ल यो \nकोल ᳰकरात भीलिन अधमक े  ऊबारल यो \nकतेक पैतक े  तारल अहाँ गिन क े  सकत यो \nᱧᮤपुरक े  भो᭨मनाथ अहाँ धाम गेलायोः॥ \nजौँ नञ हमरा पर क ृ पा करब हम कᳱ करब यौ \nरामजी अनाथ एक दास राखू योः॥ \n(अनुवतᭅते) \n \n(अनुवतᭅते) \n१. ᮰ी गंगेश गुंजन २. ᮰ीमित ᭔योित झा चौधरी  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n31   \n \n१.. गंगेश गुंजन  ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन ᮰ी गंगेश गुंजन( ( ((१९४२ १९४२ १९४२ १९४२-- --    )) ))। ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान । ज᭠म ᭭थान-- --    िपलखबाड़ िपलखबाड़ िपलखबाड़ िपलखबाड़, , , , मधुबनी। एम मधुबनी। एम मधुबनी। एम मधुबनी। एम.. ..एए एए. ( . ( . ( . (िह᭠दी िह᭠दी िह᭠दी िह᭠दी)) )), , , , रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी रेिडयो नाटक पर पी.. ..एच एच एच एच.. ..डी डी डी डी.. ..। किव । किव । किव । किव, , , , कथाकार कथाकार कथाकार कथाकार, , , , \nनाटककार आ नाटककार आ नाटककार आ नाटककार आ' ' ' ' उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक ले खक। उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक । उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक । उिचतवᲦा उप᭠यासकार। मैिथलीक ᮧथम चौबᳯटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक । उिचतवᲦा ( ( ((कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह) ) ) ) क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम क लेल सािह᭜य अकादमी पुर᭭कार। एकर अितᳯर᭍ᱫ हम \nएकटा िम᭝या पᳯरचय एकटा िम᭝या पᳯरचय एकटा िम᭝या पᳯरचय एकटा िम᭝या पᳯरचय, , , , लोक सुनू लोक सुनू लोक सुनू लोक सुनू (( ((किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह)) )), , , , अ᭠हार अ᭠हार अ᭠हार अ᭠हार-- --    इजोत इजोत इजोत इजोत (( ((कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह कथा संᮕह)) )), , , , पिहल पिहल पिहल पिहल लोक लोक लोक लोक (( ((उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास उप᭠यास)) )), , , , आइ भोट आइ भोट आइ भोट आइ भोट (( ((नाटक नाटक नाटक नाटक)) ))ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक ᮧकािशत। िह᭠दीमे िमिथलांचल कᳱ लोक \nकथाएँकथाएँकथाएँकथाएँ,, ,,        मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका मिणप᳑क नैका-- --    बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ बिनजाराक मैिथलीसँ िह᭠दी अनुवाद आ' ' ' ' श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है श᭣द तैयार है (( ((किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह किवता संᮕह)) ))।। ।। \nआयुदाᭅ ' \nई बात निह जे पकड़वाक ᮧयास मे बात-बसात, \nछू टल क े  छु टले रिह जाइत अिछ- \nअतीत जेबी-झोरा वा ᳰकताब-कॉपी पर  \nदकचल झगड़ाक साᭃी। \nआब इहो निह जकरा देब' पड़य मजूरी \nमािमला-मोकदमाक पᭃ आ िवपᭃ मे गवाही देवाक दाम। \n  \nदाम ल'क' ठाढ़ भइयो क' कहां भेटत बजारक आंिख, \nदोकानक आक ृ ित, दोकानदारक आगत-भागत, \nपिहले पिहल बुझाइत छैक सब क ᱶ  \nिथक सबटा बेकार। \nसबᳰकछु छोिड़ क' चिल गेल सुखाएल बालु पर \nपुरीक समुᮤ। द' मुदा गेल क े हन सुिनि᳟त भरोस \nबूझल अिछ मन अहांक ᱶ  किनक े  काल मे ओकर  \nउ᳎ाम उᱫाल लहᳯरक घुᳯर क' फ े र छू लेबाक \nधोखािड़ क' छोिड़ जयवाक ᳩेह। \n  \nसबᳰकछु छुटलाहा, सभᳰकछु  छु ᳯटये निह जाइत छैक \nजेना सब ᳰकछु  बांचल सबटा बांचले मे निह,  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n32   \n \nभीतरे भीतर िखया गेल, चनᳰक गेल आ कए बेर  \nᳯरᲦ भ' गेल सरबा सं झां◌ॅपल सुखाएल घैल जकां◌ॅ \nभᳯर दुपहᳯरया बांचल खुचल-जएह जतवे  से साफ देखार \nघैलची पर धएल रहैए। \n  \nमन ! अहां कᳱ छी आब ? \nघैल, घैलची , ᳰक दुपहर ? सां◌ॅझ ? \nपुरीक समुᮤ ᳰक भुवने᳡रक बजार ? \nकोणाक ᭅ क भᲨ ᮧ᭭तर पिहयाक अवसादᮕ᭭त सूयᭅ, \nएका᭠त मे बैसल गभᭅगृहक पा᳡ᭅ मे लᱹड ᭭क े प बनबैत पटनाक युवक, \nबा सागरक बालु सं तट पर बना रहल बालुक शृंगार सᲅदयᭅ दी᳙ \nतरह᭜थी पर गाल, आ क े ᱟनी  बले करोट पड़िल वᮚ᭭तनी मांसल ᳫी , \nगᳰढ़ रहल ओिड़या बालु-मूᳶᱫकार सुदशᭅन पटनायक ? \nकिनको निह उदास     \nसूयᲃदय माᮢ धᳯरक आयुदाᭅक अपन ᳰद᳞ कलाक  \nअकाल काल कवलनक ᮧसंग! \n◌ं \nकᳱ छी अहां मन ? \nकिहयो ने छोड़लᱟं हमरा एकᱟ ᭃण \nने भेलᱟं जीवन क ᱶ  एकᱟ पल \nआइ अहां छी- हेरायल ᳰक भेटल ?   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n33   \n \n२२ २२. . . . ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ᭔योितक ेँ www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com www.poetry.com सँ संपादकक सँ संपादकक सँ संपादकक सँ संपादकक    चॉयस अवाडᭅ चॉयस अवाडᭅ चॉयस अवाडᭅ चॉयस अवाडᭅ (( ((अंᮕेजी प᳒क हेतुअंᮕेजी प᳒क हेतुअंᮕेजी प᳒क हेतुअंᮕेजी प᳒क हेतु) ) ))    भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। भेटल छि᭠ह। ᱟनकर ᱟनकर ᱟनकर ᱟनकर    अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर अंᮕेजी प᳒ ᳰकछु  ᳰदन धᳯर    \nwww.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com www.poetrysoup.com     क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। क े र मु᭎य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ।    ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमि थला िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथ ला िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथ ला िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ ᭔योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथ ला िचᮢकलाक ᮧदशᭅनी ईᳲलग आटᭅ \nᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवेᮕुप क े र अंतगᭅत ईᳲलग ᮩॊडवे, , , , लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ। लंडनमे ᮧदᳶशत कएल गेल अिछ।  \n᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी, , , , ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ -- --३० ३० ३० ३० ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९७८ १९७८ १९७८ १९७८; ; ; ; ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान ज᭠म ᭭थान -- --बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार,, ,,    मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी ;; ;;    िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा-- --    ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम ᭭वामी िववेकान᭠द िम    िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ िडल ᭭क ू ᬽ    ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ ᳯट᭭को साकची ग᭨सᭅ हाई ᭭क ू ᬽ,, ,,    \nिमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़ िमसेज क े  एम पी एम इ᭠टर कालेज़,, ,,    इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी इि᭠दरा गा᭠धी        ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी ओपन यूिनवᳶसटी, , , , आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ आइ सी डब᭨यू ए आइ (( ((कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी कॉ᭭ट एकाउ᭛टे᭠सी)) )); ; ; ; िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान िनवास ᭭थान-- --    ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन ल᭠दन,, ,,    यूयू यूयू.. ..क ेक े क ेक े .. ..;; ;;    िपता िपता िपता िपता-- --    ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर ᮰ी शुभंकर \nझा झा झा झा,, ,,    ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर ज़मशेदपुर;; ;;    माता माता माता माता-- --    ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा ᮰ीमती सुधा झा, , ,,    िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी। िशवीपᲵी।    '' '' '' ''मैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक े ँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक े ँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक े ँमैिथली िलखबाक अ᭤यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभक े ँ     पᮢ पᮢ पᮢ पᮢ        िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ \nलगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ। लगाव रहल अिछ।    -- --᭔योित ᭔योित ᭔योित ᭔योित             \n  \nिमिथलाक    \nिव᭭तार \nहम सब ओिह समूहक लोक \nइितहास छानब जकर भाग \nसं᭭क ृ ित बड़ धनी \nमुदा संरᭃणक अभाव \nजिहया सभक नᱭद खुजत \nतिहया करब प᳟ाताप \nओिह स᭤यताक ेँ ताकब \nजे अखन लगैअ ᮰ाप \nउ᳖ितक पथ पर चलऽ लेल \nपिहरलᱟँ आधुिनकताक पाग \nिजनकासᱰ ई सुरिᭃत अिछ \nसे गाबैत बेरोजगारीक राग \nजे गरीबीक सीमा पार कएलाह \nसे ᳞᭭त ᮧितयोिगतामे ᳰदन राित \nएक संजीवनी बुटीक अिभलाषा \nजे स᭤यताक ेँ  ᳰदअए सुरिᭃत आधार \nिव᳡᭭तरीय सं᭭थाक िनमाᭅण होए \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n34   \n \nएकर िवशेषताक जे करए िव᭭तार \n६.भी᭬म-पवᭅ \n \nभेल भोर रणभूिममे कौरव-पा᭛डव सेना सिहत \nआगाँ भी᭬म कौरवक पा᭛डवक अजुᭅन-क ृ ᭬ण सिहत। \nभी᭬मक रथक दुᱟओर दुःशासन दुयᲃधन छलाह, \nपा᳡ᭅमे अ᳡᭜थामा गुᱧ ᮤोणक संग भा᭏य आह। \nयु᳍ कए रा᭔य पाएब माᳯर ᮪ाता िᮧयजनक े ँ, \nसोिच िव᭮वल भेल अजुᭅन गांडीव खसत क ृ ᭬ण हमर। \nकमᭅयोग उपदेश देल क ृ ᭬ण दूर कᱨ मोह-᮪म, \n᭭वजन ᮧित मोह कᳯर ᭃाᮢधमᭅसँ िवमुख न होऊ। \nअधमᭅसँ कौरवक अिछ नाश भेल देखू ई दृ᭫य। \nिवराटᱨप देिख अजुᭅन िवशाल अिᲨ ᭔वालमे, \nजीव-ज᭠तु आिब खसिथ भ᭭म होिथ ᭃणिह, \nकौरवगण सेहो भ᭭म भए रहल छलाह, \nचेतना जागल अजुᭅनक ᭭तुित कएल स᳒ः। \nफलक िच᭠ता छोिड़ कमᭅ करबाक ᭄ानसँ, \nआ᭜मा अमर अिछ शोक एकर लेल करब निह उिचत। \nयुᳰढि᳧र उतᳯर रथसँ भी᭬मक रथक ᳰदस गेलाह, \nगुᱧजनक आशीवाᭅद लए धमᭅपालन मोन राखल। \nभी᭬म ᮤोण क ृ पाचायᭅ पुलᳰकत िवजयक आशीष देल, \nधृतरा᳦ पुᮢ युयु᭜सु देिख रहल छल धमᭅनीित \nछोिड़ कौरव िमलल पा᭛डव पᭃमे त᭜काल, \nयुिषि᳧र िमलाओल गर ओकरसँ भेल शंखनाद।  \nअजुᭅन शंख देवदᱫ फ ू ᳰक कएल यु᳍क घोषणा, \nआᮓमण कौरवपर कए रथ हि᭭त घोटक पैदल, \nयु᳍मे पिहल ᳰदन मुइल उᱫर िवराटक पुᮢ छल। \nभी᭬म कएल भीषण ᭃित साँझमे अजुᭅनक शंख, \nबािज कएल यु᳍क समाि᳙ भी᭬म सेहो बजाओल अपन।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n35   \n \nपिहल ᳰदनक यु᳍सँ पा᭛दव शोᳰकत दुयᲃधन हᳶषत। \nदोसर ᳰदनक यु᳍ जखन शुᱨ भी᭬म आनल ᮧलय। \nक ृ ᭬ण एना भए हमर सेना मरत चलू भी᭬म लग। \nहँ धनᲳय रथ लए जाइत छी भी᭬मक समᭃ। \nदुᱟक बीच जे यु᳍ भेल िवकराल छल काँिप सकल। \nभीम सेहो संहारक बनल भी᭬म छोिड़ अजुᭅनक ेँ  ओ᭥हर दुगल, \nसाि᭜यकᳱक वाणसँ भी᭬मक सहीसक अपघात भेल, \nखसल भूिम तखन ओऽ भी᭬मक घोड़ा भागल वेगमान भए। \nसाँझ भेल शंख बाजल यु᳍ दू ᳰदनक समा᳙ भेल। \n \nतेसर ᳰदन साि᭜यकᳱ अिभम᭠यु कौरवपर टूटल, \nᮤोणपर सहदेव-नक ु ल युिधि᳧र आᮓमण कएल, \nदुयᲃधनपर टूटल भीम वाण माᳯर अचेत कएल, \nओकर सहीस दुयᲃधनक ेँ  लए चलल रणᭃेᮢसँ, \nकौरव सेना बुझल भागल छल ओऽ यु᳍ छोिड़ कए। \nभािग रहल सेनापर भीम कएलि᭠ह आᮓमण, \nसाँझ बिन रᭃक आएल दुयᲃधन क ु िपत भेल। \nभी᭬मक ेँ  रािᮢमे कहल अहाँक ᱡदय पᭃमे अिछ पांडवक, \nभी᭬म कहल छिथ ओऽ अजेय परᲱ यु᳍ भᳯरसक करब। \n \n \n \n77 77. . . .       \n    सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा    चच चच    मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च \n \n   Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n36   \n \n᮰ी आ᳒ाचरण झा (१९२०- )।मंगरौनी। सं᭭क ृ तक महान िव᳇ान। मैि थलीमे िमिहर, बटुक, वैदेहीमे रचना ᮧकािशत। दरभंगा सं᭭क ृ त िव.िव. क े र \nᮧितक ु लपित। रा᳦पितसँ स᭥मान ᮧा᳙। \n  \nभगव᭜याः सीतायाः संरᭃकोजनकः- “िवदेह”- एक ं  महनीयं िववरणम् \n- ᮰ी आ᳒ाचरण झा \n१.िमिथला राजधा᭠यां जनकपुरे एकदा महᳶषः अ᳥ावᮓः समायातः । तेषां वक ू  शरीरं दृ᭬᭗वा तᮢ समुपि᭭थताः जनाः हिसतव᭠तः।  तं दृ᭬᭗वा महᳶषः उᲦवान्- अᮢ᭜याः \nजनाः क े वलं व्आ᳭ ᱨपं शरीरं प᭫यि᭠त।आ᭜मानं न जानि᭠त। एतेष ां नागाᳯरकाणां भवान् कथं “िवदेहः” इित ᭄ातुं न शᲣोित। \n२.महाराजः जनकः उᲦवान्- यथाथᭅता इयं नाि᭭त। क े वलं वᮓ शरीरम् अवलो᭍य िव᳇ांसः हिसतव᭠तः, ᳰक᭠तु सवᱷ महा᭠तः ᭄ािनन ः सि᭠त। \n३.”िवदेह” उᲦवान्- भव᭠तां म᭭तक े  जटायां एकि᭭मन् पाᮢे जलं  ᮧपूयᭅ ᭭थापयािम। भवता सह एकः मनीषी ग᭒छित। भव᭠तः स᭥पू णᲈ राजभवनं ᮪म᭠तु (प᭫य᭠तु)। ᳰक᭠तु \nपाᮢ᭭थं जलं यᳰद एक ं  िव᭠दुं यᮢ पित᭬यित ततः एव परावतᭅिय᭬यित स िव᳇ान्। \n४.महᳶषः अ᳥ावᮓः समᮕं राजᮧासादं प᭫यन्-᮪मन् परावᳶततः। मह ाराजेन जनक े न पृ᳥म्। ᳴क राजभवनं दृ᳥व᭠तः भव᭠तः? महᳶषणा किथतम्- ’राजभवनं न ᮪िमतं, \nᳰक᭠तु मम ᭟यानं जलिव᭠दु पतने आसीत्, न ᳰकमिप दृ᳥म्। \n५.िवदेहः जनकः किथतवान्- ’भव᭠तः िज᭄ासायाः समाधानं तु जा तम्। भव᭠तः समᮕं राजभवनं ᮪म᭠तः न ᳰकमिप दृ᳥व᭠तः। तथᱷवाहं स वाᭅिण कायाᭅिण क ु वᭅन् न तᮢ \nमनसा- आ᭜मना च संलᲨः अि᭭म। \n  \n    महᳶषः समायाचनां क ृ ᭜वा परावᳶततवान्। उपयुᭅᲦ घटनाचᮓ ं ᮧमाणयित यत् मनः एव सवᲈ करोिम। ’मन एव मनु᭬याणां कारणं ब᭠ध मोᭃयोः”- ᮰ीमदभगव᳄ीता..” \nसं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा सं᭭क ृ त िशᭃा    चच चच    मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च मैिथली िशᭃा च \n \n(( ((मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् - - --    हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान हनुम᭠तः उᲦवान- - --    मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्)) )) \n(( ((आगाँआगाँआगाँआगाँ)) )) \n-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र  \n \nवयम् इदानीम् एक ं  सुभािषतं ᮰ु᭛मः। \n \nयथा िचᱫं तथा वाचो \nयथा वाच᭭तथा ᳰᮓया। \nिचᱫे वािच ᳰᮓयायां च \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n37   \n \nमहता मेकᱨपता॥ \n \nइदानीम ᮰ुत᭭य सुभािषत᭭य ता᭜पयᭅम् एवम् अि᭭त।  \nलोक े  िविवधाः जनाः भवि᭠त- सᲯनाः-दुजᭅनाः च। सᲯनानां िव चारः यः भवित सा एव वाणी भवित यथा िवचारः भवित तथा वा णी भवित-यथा वाणी भवित तथा \nतेषां ᳞वहारः भवित- ते यथा िच᭠तयि᭠त तथैव वदि᭠त- यथा वदि᭠ त तथैव ᳞वहारे आचरि᭠त- अतः सᲯनानां िवचारः वाणी अन᭠तरं  ᳞वहारः च समानाः भवि᭠त। \nएतएव सᲯनानां लᭃणः अि᭭त। \n \nयᳰद तपं करोित तᳶह मोᭃं ᮧा᳘ोित। यᳰद तप करब तँ मोᭃ ᮧा᳙ ह ोएत। \nअहं दशवादने िनᮤां करोिम। हम दस बजे सुतैत छी। \nष᭙वादने उिᱫ᳧ािम। छःबजे उठैत छी। \nअहं दशवादनतः ष᭙वादनपयᭅ᭠तं िनᮤां करोिम। हम दसबजेसँ छः बजे धᳯर सुतैत छी। \n \nभवान् कदा िनᮤां करोित। अहाँ कखन सुतैत छी। \nभवान् कदा अ᭟ययनं करोित। अहाँ कखन अ᭟ययन करैत छी। \nभवती कदा ᮓᳱडित। अहाँ कखन खेलाइत छी। \nगजे᭠ᮤ᭭य ᳰदनचरी \n \n०५०० – ०६०० योगासनं \nअ᭟ययनम् \nᳩानम् \nपूजा \nजलपानम् \nगृहकायᭅम् \nिव᳒ालयः \nᮓᳱडा \nअ᭤यासः \nभोजनम् \n१००० िनᮤा \nसोमवासरतः शुᮓवासरपयᭅ᭠तं िव᳒ालयः अि᭭त।सोमᳰदनसँ शुᮓᳰदन धᳯ र िव᳒ालय अिछ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n38   \n \nफ े ᮩुअरीतः मईमासं पयᭅ᭠तं िव᳒ालयः अि᭭त। फरबरीसँ मई मास धᳯर िव᳒ालय अिछ। \nभारतदेशः क᭠याक ु मारीतः क᭫मीरपयᭅ᭠तम् अि᭭त। भारतदेश क᭠याक ुमारीसँ क᭫मीर धᳯर अिछ। \nराजधानी ए᭍सᮧेस ᳰद᭨लीतः मु᭥बईनगरंपयᭅ᭠तम् ग᭒छित। राजधानी  ए᭍सᮧेस ᳰद᭨लीसँ मु᭥बइ धᳯर जाइत अिछ। \n \nध᭠यवादः। पुनᳶमलामः। ध᭠यवाद। फ े र भेँट होएत। \n \nसु᭠दरः क ु ᮢ अि᭭त। सु᭠दर कतए अिछ। \nआगत् ᮰ीमन्। आऊ ᮰ीमान्। \nजानाित-कः समयः। जनैत छी- कᳱ समय अिछ। \nक ु ᮢ गतवान। कतए गेलाह। \nसाधᭅ पंचवादनम्। एतावत कालपयᭅ᭠तम्। साढ़े पाँच। एखन धᳯर? \n᳴क क ु वᭅन् आसीत्? कᳱ करैत छलᱟँ? \nअᮢैव आसन्। ᮰ीमन्। बिहः। एतिह छलᱟँ। ᮰ीमान्। बाहरमे। \nह᭠यतं मा वदतु। झूठ निह बाजू। \nकदा कायाᭅलयं आगतवान्। कखन कायाᭅलय अएलᱟँ? \nसाधᭅ नववादने। साढ़े नौ बजे। \nतदा ᳴क क ृ तवान्? तखन कᳱ कएलᱟँ? \n᭭व᭒छतां क ृ तवान्। साफ-सफाई कएलᱟँ। \nकदा। कखन? \nनववादनतः साधᭅनववादनपयᭅ᭠तम्। नौ बजेसँ साढ़े नौ बजे धᳯर। \nततः ᳴क क ृ तवान्। तकर बाद कᳱ कएलᱟँ? \nततः साधᭅएकादशवादने चायपानाथᲈ गतवान्। तकर बाद चाहपािनक लेल गेलᱟँ। \nततः कदा आगतवान्। तकर बाद कखन अएलᱟँ? \nसपाद᳇ादशवादने। सबाबारह बजे। \nत᳖ैव साधᭅएकादशवादनतः साधᭅ ᳇ादशवादनपयᭅ᭠तम् अिप चायं पीतवान् वा। तकर बाद साढ़े एगारह बजेसँ साढ़े बारह बजे धᳯर सेहो चाहे िपबैत रहलᱟँ कᳱ? \nततः ᳰकम् क ृ तवान्? तकर बाद कᳱ कएलᱟँ? \nि᳇वादनतः िᮢवादनपयᭅ᭠तं भोजनिवरामः तदा भोजनं क ृ तवान् खलु। दू बजेसँ तीन बजे धᳯर भोजनिवराम छल तखन भोजन कएलᱟँ निञ?  \nआम् स᭜यम्। हँ ठीक। \nिᮢवादनतः चतुवाᭅदनपयᭅ᭠तं ᭭व᭭तािन एव िमᮢा क ृ तवान्, उ᳒ाने िवहारं क ृ तवान्। तीन बजेसँ चाᳯर बजे धᳯर िमᮢत कएलᱟँ, उ᳒ान िवहार कएलᱟँ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n39   \n \nतथा नैव ᮰ीमन्। िᮢवादनतः चतुवाᭅदनपयᭅ᭠तं पᮢािण संिचकाषु ᭭था िपतवान्। तेना निञ अिछ ᮰ीमान्। तीन बजेसँ चाᳯर बजे धᳯर पᮢ सभ संिचकामे रखलᱟँ। \nसवᭅमिप जानािम। सभटा जनैत छी।  \n᭭वार᭤यां अहं साधᭅनववादनतः भवान् ᳴क ᳴क करोित इित अहम् एव परीᭃां करोिम। काि᭨हसँ हम साढ़े नौ बजेसँ अहाँ कᳱ कᳱ करैत छी ई हम अपनेसँ िनरीᭃण करब। \nयᳰद आल᭭यं दशᭅ᭭यिस तᳶह उ᳒ोगात् िन᭬कासयािम। यᳰद आल᭭य देखा यब तँ रोजगारसँ हम िनकािल देब। \nग᭒छतु। जाऊ। \nभव᭜सु ᮧितᳰदनं योगासनं क े  क े  क ु वᭅि᭠त। अहाँमे सँ क े  क े  सभ ᳰदन योगासन करैत छी। \nअहं करोिम। हम करैत छी। \nभवान् करोित। अहाँ करैत छी। \nअव᭫यं करोतु। अव᭫य कᱨ। \nअ᳒ार᭤य ᮧितᳰदनं योगा᭤यासं करोतु। आइसँ शुᱨ कए सभᳰदन योगा᭤य ास कᱨ। \nअ᳒ार᭤य मा᭭तु। आइसँ निह। \n᳡ःआर᭤य योगासनं करोतु। काि᭨हसँ शुᱨ कए योगासन कᱨ। \nअ᳒ार᭤य भव᭠तः ᳴क ᳴क क ु वᭅि᭠त। आइसँ आर᭥भ कए अहाँ सभ कᳱ कᳱ करब। \nअहम् अ᳒ार᭤य अिधक ं  न ᮓᳱडािम। हम आइसँ बेशी निह खेलाएब। \nअहम् अ᳒ार᭤य आल᭭यं ᭜यजािम। हम आइसँ आल᭭य ᭜यािग देब। \nअहम् अ᳒ार᭤य स᭜यं वदािम। हम आइसँ आल᭭य ᭜यािग देब। \nअहम् अ᳒ार᭤य योगासनं करोिम। हम आइसँ योगासन करब। \nपर᳡ः आर᭤य। ᮧसूसँ आर᭥भ कए। \nअहम् अजुᭅन᭭यक ृ ते चमषं ददािम। हम अजुᭅनकलेल च᭥मच दैत छी। \nअहं यती᭠ᮤ᭭य क ृ ते सुधाख᭛डं ददािम। हम अजुᭅनक लेल चॉक दैत छी। \nअहं जय᭠त᭭य क ृ ते कारयानं ददािम। हम जय᭠तक लेल कार दैत छी। \nअहं िवᳰदशायाः क ृ ते दूरवाणᱭ ददािम। हम िवᳰदशाक लेल टेलीफोन दैत छी। \nअहं पिᮢकां ददािम। हम पिᮢका दैत छी। \nभव᭠तः मम क ृ ते ᳴क ᳴क य᭒छि᭠त। अहाँसभ हमरा लेल कᳱ कᳱ दए रहल छी। \nअहं िशिᭃकायाः क ृ ते चमषं ददािम। हम िशिᭃका लेल च᭥मच दैत छ ी। \nअहं भव᭜याः क ृ ते पिᮢकां ददािम। हम अहाँक लेल पिᮢका दैत छी। \nजय᭠त-जय᭠त᭭य क ृ ते। जय᭠त-जय᭠तक लेल। \nिवᳰदशा-िवᳰदशायाः क ृ ते। िवᳰदशा-िवᳰदशाक देल। \nलता गोपाल᭭य क ृ ते मधुरं ददाित। लता गोपालक लेल मधुर दैत अिछ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n40   \n \nलता िशᭃक᭭य क ृ ते पु᭭तक ं  ददाित। लता िशᭃकक लेल पु᭭तक दैत अिछ। \nलता पु᭬पायाः क ृ ते सूचनां ददाित। लता पु᭬पाक लेल सूचना दैत अिछ। \nलता भिग᭠याः क ृ ते धनं ददाित। लता बिहनक लेल धन दैत अिछ। \nलता ᮰ीम᭜याः क ृ ते उपायनं ददाित। लता ᮰ीमितक लेल पिहरना दैत अिछ। \nलता िमᮢ᭭य क ृ ते संदेशं ददाित। लता िमᮢक लेल संदेश दैत अिछ। \nमाता पुᮢ᭭य क ृ ते ᳴क ᳴क ददाित? माता पुᮢक लेल कᳱ कᳱ दैत छिथ? \nक᭭य क ृ ते ᳴क ᳴क य᭒छि᭠त? ककरा लेल कᳱ कᳱ दैत छिथ? \nअहं यथा करोिम भवान् तथा करोतु। हम जेना करैत छी अहाँ तेना कᱨ। \nअहं िलखािम। हम िलखैत छी। \nिवᳰदशे आग᭒छतु। िवᳰदशा आऊ। \nअहं यथा िलखािम तथा िलखित वा। हम जेना िलखैत छी तेना िलखब कᳱ। \nआम्। हँ। \nिलखतु। िलखू। \nअहं यथा िलखािम तथा िवᳰदशा िलखित। हम जेना िलखैत छी तेना िवᳰदशा िलखैत छिथ। \nचैᮢा उिᱫ᳧तु। चैᮢा उठू। \nअहं यथा वदािम तथा भवती करोित वा। हम जेना बजैत छी अहाँ तेना करब कᳱ? \nᭃीरः ह᭭पृ᭫यतु। क᭛डुयनं करोतु। खीरक े ँ हाथसँ डोलाऊ। \nउपनेᮢं स᭥यक करोतु। च᭫मा ठीक कᱨ। \nकणᲈ ᭭पृ᭫यतु। कान ᭭पशᭅ कᱨ। \nकािलदासः यथा का᳞ं िलखित तथा कोिप न िलखित। कािलदास जेन ा का᳞ िलखैत छिथ तेना ᭍यो निह िलखैत छिथ। \nयथा िचᮢकारः िचᮢं िलखित तथा कः िलखित। जेहन िचᮢकार िचᮢ  बनबैत छिथ तेहन क े  बनबैत छिथ। \nयथा िचᮢा अिभनयं करोित तथा यती᭠ᮤः न करोित। जेहन अिभनय िचᮢा करैत छिथ तेहन यती᭠ᮤ निह करैत छिथ। \nअहं वा᭍य᳇यं वदािम। भव᭠तः यथा तथा योजयि᭠त। \n \nरमा गीतं गायित। गीता अिप गायित। \nरमा गीत गबैत छिथ। गीता सेहो गबैत छिथ। \nयथा रमा गीतं गायित तथा गीता अिप गायित। \nजेना रमा गीत गबैत छिथ तेना गीता सेहो गबैत छिथ। \nभीमः खादित। क ृ ᭬णः न खादित।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n41   \n \nयथा भीमः खादित तथा क ृ ᭬णः न खादित। \nजेना भीम खाइत छिथ तेना क ृ ᭬ण निह खाइत छिथ। \nसुरेशः िचᮢं िलखित। रमेशः अिप िचᮢं िलखित। \nसुरेश िचᮢ बनबैत छिथ। रमेश सेहो िचᮢ बनबैत छिथ। \nयथा सुरेशः िचᮢं िलखित तथा रमेशः अिप िचᮢं िलखित। \nजेना सुरेश िचᮢ िलखैत छिथ तेना रमेश सेहो िचᮢ िलखैत छिथ। \nनतᭅकᳱ नृ᭜यं करोित। भवती नृ᭜यं करोित। \nनतᭅकᳱ नृ᭜य करैत छिथ। अहाँ नृ᭜य करैत छी। \nयथा नतᭅकᳱ नृ᭜यं करोित तथा भवती नृ᭜यं करोित। \nजेहन नतᭅकᳱ नृ᭜य करैत छिथ तेहन अहाँ नृ᭜य करैत छी। \n \nकथा \n \nरामपुरे सुᮩᳬ᭛यं शाᳫी इित क᳟न् गृह᭭थः आसीत्। त᭭य प᳀ी शा᭠ ता। त᳏ौयो अिप सवᭅदा अिप कलहः क ु ᱧतः ᭭म। एतेन् पा᳡ᭅगृह᭭या ः सवᱷ बᱟक᳥ः अनुभवि᭠त ᭭म। \nएकदा तम् ᮕामं क᳟न् योगी᳡रः आगतवान्। सः िसि᳍म् ᮧा᳙वान् इित  वाᱫाᭅ सवᭅᮢ ᮧ᮰ुता। तदा शा᭠ता तᮢ ग᭜वा योगी᳡रं दृ᳥वती। स ा वदित- भोः महा᭜मन्। अ᭭माक ं  \nगृहे सवᭅदा कोलाहलः भवित। एतेन् अहं बᱟक᳥म् अनुभवािम। पा᳡ᱷ सवᱷ जनाः माम् उपहसि᭠त। अतः एत᭭य िनवारणं क ृ पया वदतु। तदा योगी᳡रः नेᮢे िनमी᭨य ᳴किचत् \nकालम् उपिव᳥वान्। अन᭠तरम् उᲦवान्- भᮤे िच᭠तां न करोतु। एत᭭य पᳯरहारम् अहं वदािम। अहं भव᭜यै ᳰद᳞ं जलं ददािम। भवती गृहं ग᭜व ा एतद् जलं प᭜युः \nआगमनात् पूवᲈ मुखे ᭭थापिय᭜वा उपिवशतु। अन᭠तरं योगी᳡रः जल ं दᱫवान्। शा᭠ता गृहं गतवती। प᭜युः आगमनात् पूवᲈ जलं मुखे ᭭थापिय᭜वा उपिव᳥वती। सायंकाले \nसुᮩम᭠यः सवाᭅिण कायाᭅिण समा᭡य गृहम् आगतवान्। यदा गृहम् आगतवान् तदा शा᭠ता त᭭मै पानीयं दᱫवती। पानीयं पी᭜वा सः कोपेन् उᲦ वान्- एतद् ᳴क पानीयम्- \nएतद् पातुम् एव न श᭍यते। अन᭠तरं सः बिहः गतवान्- उपिव᳥वा न्। य᳒िप शा᭠तायाः कोपः आगतः तथािप सा मौनम् उपिव᳥वती-  यतः त᭭याः मुखे योगी᳡रेण दᱫं \nᳰद᳞ं जलम् आसीत्। एवमेव कािनचन् ᳰदनािन अतीतािन। तेषां गृहे को लाहलः एव न ᮰ुयित ᭭म। एतेन् पा᳡ᭅ गृह᭭याः सवᱷ संतोषम् अनुभ वि᭠त ᭭म। एक मासान᭠तरं \nयोग᳡रं दᱫं जलं समा᳙म्। अन᭠तरं शा᭠ता योगी᳡र᭭य समीपं गत वती- उᲦवती- भोः ᭭वामी। जलं सवᲈ समा᳙म् अि᭭त। अतः पुनः ᳰद ᳞ं जलं ददातु।  \nतदा योगी᳡रः म᭠दहासपूवᭅकम् उᲦवान्- मया दᱫं जलं सामा᭠यं जलम् एव। भवती यदा जलं पूरिय᭜वा उपिवशित ᭭म तदा ᳰकमिप व Ღ ु म न शᲣोित ᭭म। एतेन \nभव᭜याः पितः अिप ᳰकमिप वᲦ ुं  न शᲣोित ᭭म। यथा एक े न् ह᭭तेन ् करतारणं न भवित तथा एक े न् अिप कलहं न कतुᲈ श᭍यते। तथा एव अहं ᮰े᳥ः, अहं ᮰ेयाम् इ᭜यिप \n᭭पधाᭅ अिप न भवित। एतेन् गृहे शाि᭠तः भवित। योगी᳡र᭭य एतद ् वचनं ᮰ु᭜वा संतु᳥ा शा᭠ता गृहं ᮧ᭜यागतवती। \n \n \n \n \n \n    (( ((अनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅतेअनुवतᭅते)) )) \n८. िमिथला कला (आगां)  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n42   \n \n 7. िमिथला कला(आँगा) \nिचᮢकार- तूिलका, ᮕाम-ᱧᮤपुर, भाया-आ᭠ᮥा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी । \n  \nदेवो᭜थान एकादशी काᳶतक शु᭍ल एकादशीक ेँ  मनाओल जाइत अिछ, एिह ᳰदन ᭃीरसागरमे भगवान िन᳖सँ जागल छलाह। गोसाउन घरमे आऽ तुलसी लगमे अᳯरपन \nहोइत अिछ। अᳯरपन िपठारसँ होइत छैक, िस᭠दूर सेहो लगाओल जाइत छैक। तुलसी लगमे मखान, नाᳯरक े र, िम᮰ीक ᮧसाद चढ़ैत अिछ। \nभादव मासक एकादशीक ᳰदन भगवान शंखासुर राᭃसक ेँ माᳯर कए गाढ़ िन᳖मे सूित गेलाह, आऽ काᳶतक शु᭍ल एकादशीक े ँ  उठलाह, देवो᭜थान ईएह अथᭅ अिछ।तुलसी \nतरक देवो᭜थान अᳯरपन नीचाँक रीितए बनाओल जाइत अिछ। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n43   \n \n \n    अनुवतᭅते) \n \n \n \n \n    अनुवतᭅते) \n९९ ९९. . . . पाबिन पाबिन पाबिन पाबिन सं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅसं᭭कार तीथᭅ    \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n44   \n \nडॉ ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ‘मौन’ (1938- )- ᮕाम+पो᭭ट- हसनपुर,  िजला-सम᭭तीपुर। नेपाल आऽ भारतमे ᮧा᭟यापन। मैिथलीमे \n१.नेपालक मैिथली सािह᭜यक इितहास(िवराटनगर,१९७२ई.), २.ᮩᳬ ᮕाम(ᳯरपोताᭅज दरभंगा १९७२ ई.), ३.’मैिथली’ ᮢैमािसकक स᭥पा दन (िवराटनगर,नेपाल \n१९७०-७३ई.), ४.मैिथलीक नेनागीत (पटना, १९८८ ई.), ५.नेपाल क आधुिनक मैिथली सािह᭜य (पटना, १९९८ ई.), ६. ᮧेमच᭠द चयि नत कथा, भाग- १ आऽ २ \n(अनुवाद), ७. वा᭨मीᳰकक देशमे (महनार, २००५ ई.)। मौन जीक ेँ सािह᭜य अकादमी अनुवाद पुर᭭कार, २००४ ई., िमिथला िवभूित स᭥मान, दरभंगा, रेणु स᭥मान, \nिवराटनगर, नेपाल, मैिथली इितहास स᭥मान, वीरगंज, नेपाल, लो क-सं᭭क ृ ित स᭥मान, जनकपुरधाम,नेपाल, सलहेस िशखर स᭥मान, िस रहा नेपाल, पूवᲃᱫर मैिथल \nस᭥मान, गौहाटी, सरहपाद िशखर स᭥मान, रानी, बेगूसराय आऽ च ेतना सिमित, पटनाक स᭥मान भेटल छि᭠ह। वतᭅमानमे मौनजी अपन गाममे सािह᭜य शोध आऽ \nरचनामे लीन छिथ। \nपंचदेवोपासक भूिम िमिथला \nभारतीय देवभावनाक उ᳊व एवं िवकासक अनुᮓम शाᳫ-पुराणमे अिभ᳞ ंिजत अिछ, जकर ᮧ᭜यᭃ दशᭅन िमिथलांचलमे ᮧा᭡य देवी-देवताक ऐ ितहािसक मूᳶत सभमे \nहोइछ। एकटा ᮩᳬ (आᳰदᮩᳬ, परᮩᳬ)क पᳯरक᭨पनासँ सृि᳥ संभव निह।  अतः मातृᮩᳬक अवधारणाक ज᭠म भेल, मुदा ओऽ संयुᲦ अथाᭅत् अधᭅना री᳡रक ᱨपमे \nपैकि᭨पत भेलाह।, जे क ु सᱮ नᳰदयामी (बेनीपुर, दरभंगा/ राजनगर, मधुबनी) गामक अघोिषत ᮧाचीन मूᳶत संᮕहालयमे संरिᭃत अिछ। ए िह षटभुजी ᮧ᭭तर मूᳶतक वाम \nभाग नारीक एवं दिहन भाग पुᱧषक अिछ। एिह षटभुजी ᮧ᭭तर मूᳶत क वाम भाग नारीक एवं दिहन भाग पुᱧषक अिछ। िहनक हाथ सभम े िᮢदेव (ᮩᳬा-िव᭬णु-महेश)क \nआयुध व उपकरण सभ शोिभत अिछ- अᭃमाला, िᮢशल ओ वरमुदा एवं पोथी, गदा ओ भयमुᮤा। मुदा सृि᳥क लेल पाथᭅ᭍यक आव᭫यकता अनुभूत  कएल गेल। फलतः \nदेव᭭वᱨप ᮩᳬा-िव᭬णु-महेश (िᮢदेव)क पᳯरक᭨पना मूतᭅ कयल गेल। भ᭒ छी (बहेड़ी, दरभंगा)क  िᮢमूᳶत एकर उ᭜क ृ ᳥ उदाहरण अिछ। आल ो᭒य िᮢमूᳶतक मु᭎य ᱨप \nᮩᳬाक िथक। ᱨपिव᭠यासमे दाढ़ी, हाथमे अᭃमाला ओ कम᭛डलु, य᭄ ोपवीत, मुक ु ट ओ वाहनक ᱨपमे हंस उ᭜कᳱणᭅ अिछ। मूᳶत चतुभुᭅजी अिछ। भ᭒छीक िशवमि᭠दरमे \nपूिजत आलो᭒य मूᳶत य᳒िप मूलᱨपमे ᮩᳬाक अलावा िशव ओ िव᭬णुक ᮧ तीकसँ अलंक ृ त अिछ। िमिथलांचलमे ᮩᳬाक पूजा ᮧायः वᳶजत मानल गेल अिछ, तथािप ᮩᳬा \nभ᭒छी (दरभंगा) ओ िवथान (सम᭭तीपुर)मे अविश᳥ छिथ। भारतीय ᮧितमा िव᭄ानमे क᭨याणसु᭠दर (िशवपावᭅती पᳯरणय)क मूᳶतमे ᮩᳬा प ुरोिहतक ᱨपमे उ᭜कᳱणᭅ \nछिथ। \n \nसंयुᲦ मूᳶतक एिह पर᭥परामे हᳯरहर (िव᭬णु-िशव)क उ᭨लेख आव᭫यक अ िछ। मूᳶतक दिहन भागमे िशव ओ वाम भागमे िव᭬णु उ᭜कᳱणᭅ भेल छ िथ। िशवक अ᳍ाᭅ᭑गक \nसूचक अिछ जटा, िᮢशूल ओ नाग एवं अ᳍ाᭅ᭑ग िव᭬णु बोधक ᳰकरीट,  चᮓ ओ शंख अिछ। हᳯरहरक सवाᲈग सु᭠दर ओ अᭃत पालकालीन ᮧ᭭तर ᮧितमा वा᭨मीᳰकनगर \n(नेपाल ᳰदस) एवं हᳯरहरᭃेᮢ (सारण)मे संरिᭃत अिछ। शैव ओ वै᭬ णव स᭥ᮧदाय म᭟य सम᭠वयक एकटा उपᮓम बिन गेल हᳯरहरक पᳯरक᭨ पना। हᳯर ओ हर व᭭तुतः एक े  \nछिथ- “भल हर, भल हᳯर, भल तुअ कला। खनिह पीतवसन, खनिह ब घछला”। हᳯरहर ᭃेᮢ संगम तीथᭅ बनल अिछ। एिह ठाम ᮧितवषᭅ काᳶ तक पूᳶणमाक अवसरपर \nिवशाल मेला लगैत अिछ। पौरािणक कथाक अनुसार एिहठाम गज-ᮕाह क संघषᭅक अंत िव᭬णुक हाथे भेल छल। एवं ᮧकारे िᮢमूᳶतक पᳯरक᭨प नामे ᮧतीका᭜मक त᭜व \nिनिहत अिछ- सृजन, पालन ओ संहारक शिᲦ। ᮩᳬचायᭅ, गाहᭅ᭭᭝य ओ सं᭠यासक संग-संग साि᭜वक राजसी ओ तामसी वृिᱫक सम᭠वय। तिहना  हᳯरहरक पᳯरक᭨पनाक \nपृ᳧भूिममे अ᭠तᳶनिहत अिछ सा᭥ᮧदाियक स᳊ाव, जे ओिह युगक लेल अिनवायᭅ बिन गेल छल। सा᭥ᮧदाियक िवख᭛डनसँ सामािजक एकता खि᭛डत होइत अिछ। \n \nआलो᭒य िᮢदेवमे देवािधदेव महादेव िशवक ᭭थान सवᲃᲬ अिछ। िशव क पुराताि᭜वक सवᭅᮧाचीन अवशेषक ᱨपमे मोहनजोदड़ोक पशुपित िशव  अिछ, जे सम᭭त जीव-\nज᭠तुक अिधपित बनल छिथ। िशवक ेँ गाहᭅ᭭थ जीवनक अिध᳧ाता मानल गेल अिछ, फलतः ओ सम᭭त गृह᭭थ  लोकिनक पू᭔य बनल छिथ। िहनक लीला िव᭭तार पुराण-\nसािह᭜यक अितᳯरᲦ भारतीय मूᳶतकलामे सेहो देखना जाइछ। शैव प ᳯरवारमे िशवक अलावा पावᭅती, गणेश ओ काᳶतक े य सेहो शाᳫ ओ लोकपूिजत बनल छिथ। िᮢदेवमे \nमाᮢ िशवक गाहᭅ᭭᭝य जीवनक एकटा िवलᭃण अवधारणा बनल अिछ। ि शव औघरदानी छिथ, क᭨याणकारी देवता छिथ एवं कालानुसार ᮧलय ंकर िशव अ᭜यंत ᮧाचीन \nएवं िमिथलांचलक सवᭅिᮧय देवता छिथ। ओना तँ िशवक पᳯरक᭨पना वैᳰ दक िथक तथािप िशव-शिᲦक गौरवगान शैव पुराण सभमे िवशेष ᱨपे ँ\n भेल अिछ। तदनुसार \nिशव ᭭वᱨपक पᳯरक᭨पना ᮧाचीन मुदा अिहमे ᮧ᭜यᭃ ᱨपे अंᳰकत अिछ।  क ु षाणराज वसुदेवक मुᮤापर िशव ओ ᱟनक वाहन वृषभ उ᭜कᳱणᭅ अि छ। िहनक सौ᭥य ओ \nरौᮤᱨप दुनू ᮧ᭜यंᳰकत अिछ। माथपर च᭠ᮤमा, हाथमे िᮢशूल, िपन ाक व डमᱨ, िᮢनेᮢ, बघछला, ᱧᮤाᭃ, नागभूषण, वृषभ वाहन आᳰ द िविश᳥ पिहचान बनल अिछ। \nᱟनक सौ᭥य ᱨप क᭨याणसु᭠दर, लिलतᱨप उमामाहे᳡र ओ रौᮤᱨप महाक ालमे अिभ᳞ंिजत अिछ। िशव नृ᭜य देवता नरेशक ᱨपमे सेहो िव᭠य᭭त  छिथ। नटराज िशवक \nएकटा िवलᭃण पालकालीन ᮧ᭭तर मूᳶत तारालाही (दरभंगा)मे पूिजत  अिछ। एिह मूᳶतमे नटराज िशव दै᭜यपुᮢ अप᭭मारक का᭠हपर ठाढ़ भ ऽ नृ᭜यरत छिथ। चतुभुᭅजी \nिशवक उपरका दुनू हाथमे गजासुरक वध िन᳸द᳥ अिछ। गजक पीठप र गणेश आसीन छिथ। शेष चाᳯरटा हाथमे िᮢशूल, डमᱨ ओ नृ᭜यमुᮤा  सूिचत अिछ। एिह तरहक \nएकटा पालयुगीन ᮧ᭭तर मूᳶत पपौर(िसवान)मे सेहो हम देखने छलᱟ ँ। मूᳶत साढ़े चाᳯर फᳱटक अिछ। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n45   \n \nम᭟यकालीन पᳯरवेशमे शैव ᮧितमामे सवाᭅिधक लोकिᮧयता उमा-माह े᳡रक ेँ  ᮧा᳙ भेलैक। एिह तरहक मूᳶत सभ िमिथलांचलक भीठ-भगवानपुर, र᭍सौल राजे᳡र, बाथे, \nमहादेवमठ, ितरᱟता, सौराठ, भोजपरौल, वनवारी, गा᭛डीवे᳡र,  कोथᭅ, िसमᳯरया-िभ᭛डी, डोकहर, मंगरौनी ओ वसुदेवामे ᮧा᳙ अ िछ। एिह मूᳶतमे उमा(पावᭅती) िशवक \nवाम जांघपर बैसल छिथ। िशव वाम हाथसँ उमाक आᳲलगन कऽ रहल छ िथ। िशवक दिहन हाथमे िᮢशूल ओ वामहाथसँ देवीक वाम अंगक ᭭पश ᭅ कऽ रहल छिथ। \nपाठपीठमे िशव-पावᭅतीक वाहन ᮓमशः वृषभ ओ ᳲसह िव᮰ामक ि᭭थित मे उ᭜कᳱणᭅ अिछ। संभवतः एिह मूᳶतक पᳯरक᭨पना शंकराचायᭅक स᭠यासक िवपरीत गृह᭭था᮰म \nᳰदस उ᭜ᮧेᳯरत करैत अिछ। \nपावᭅतीक अिभिश᭨पन ᭭वतँᮢ ᱨपे ँ\n सेहो भेल अिछ। फ ु लहर (िगᳯरजा ᭭थान, मधुबनी), िमरजापुर (दरभंगा) ओ भरवारी (सम᭭तीपुर) क मि᭠दर सभमे ᭭थािपत ओ पूि जत \nिगᳯरजा व᭭तुतः पावᭅतीक ᮧितरोप छिथ, जािहमे फ ु लहर ओ िमरजापुरक िगरीजाक म᭟यकालीन ᮧ᭭तर ᮧितमा सभक पा᳡ᭅमे गणेश ओ काᳶ तक े य सेहो ᮧिति᳧त छिथ। \nदपᭅण िगᳯरजाक िविश᳥ पहचान बनल अिछ। ᳰकछु  उमा-माहे᳡रक ᮧा चीन ᮧितमामे सेहो पावᭅतीक हाथमे दपᭅण सुशोिभत छिन। दपᭅण ᮰ृंगा र सूचक ᮧतीक अिछ। \nसभटा मूᳶत ᭭थानक मुᮤामे बनल अिछ एवं नख-िशख िविभ᳖ आभूषणस भसँ अलंक ृ त अिछ। मूᳶतमे गणेश ओ काᳶतक े यक उपि᭭थित ᱟनक वा᭜ स᭨य बोधक अिछ। \nदरभंगाक िमरजापुर मोह᭨लामे अवि᭭थत एवं ᭥ले᭒छमदᭅनीक ᱨपे लोक ᭎यात ई , मूᳶत सवाᲈग सु᭠दर ओ कला᭜मक अिछ। फ ु लहरक िगरीजा ᱨपे ँ\n पूिजत पावᭅतीक िवशेष \nपूजा जानकᳱ करैत छलीह। ’रामचᳯरत मानस’क फ ु लवारी ᮧसंगक अनुᱨपे ँ\n िगरीजा आइयो क ु मारी क᭠या लोकिनक अभी᳥ बनल छिथ। \n \nिशव-पावᭅतीक ᮧतीकपूजन जलढरीमे अवि᭭थत िशवᳲलगक ᱨपमे सेहो लो कᮧचिलत अिछ। मुदा िशवᳲलगमे पावᭅतीमुखक अिभिश᭨पन एकमुखी िशव ᳲलग अथवा \nगौरीशंकरक ᱨपे ँ\n अिभ᭄ात अिछ। एकमुखी िशवᳲलगक सवᭅᮧाचीन ᮧ᭭तर मूᳶत (क ु षाण कालीन) च᭛डी᭭थान (अरेराज, प. च᭥पारण) मे हम देखने छलᱟँ। ए कमुखी \nिशवᳲलग जमथᳯर (मधुबनी), हाजीपुर (वैशाली), आᳰदक अितᳯरᲦ चतुमुᭅखी िशवᳲलगक गु᳙कालीन ᮧितमा क᭥मन छपरा ( अिभलेखयुᲦ, वै शाली)क अलावा बिनयाँ \n(वैशाली)क पालयुगीन चतुमुᭅखी िशवᳲलगक पर᭥परामे अरेराज (प.च ᭥पारण)क िशवमि᭠दरमे चतुमुᭅखी पशुपित िशवᳲलग संपूिजत अिछ। ए᭥ हर गढपुरा (बेगुसराय)क \nमंᳰदरमे एकटा ᮧाचीन चौमुखी महादेवक लोकपूजन पर᭥परीत अिछ। \n \nिशवᳲलगक पᳯरक᭨पना ᭔योितᳲलग (᳇ादश ᭔योितᳺलग), एकादशᱧᮤ (मंगरौनी), सह᮲मुखᳲलग (कटहᳯरया, वैशाली/ वारी, सम᭭तीपुर)क  अितᳯरᲦ िवशाल िशवᳲलग \n(ितलक े ᳡र, दरभंगा/ चेचर, वैशाली), घूᳶणत, िशवᳲलग (जमथᳯर , मधुबनी) आᳰद सूिचत अिछ। क ु श᭟वज जनक ᳇ारा ᭭थािपत क ु शे᳡ र, सीर᭟वज जनक ᳇ारा \nᮧित᳧ािपत ितलक े ᳡र, किपल ᳇ारा ᭭थािपत किपले᳡र, िवदे᳡रक अ ंक ु ᳯरत िशवᳲलग, अरेराजक सोमे᳡रनाथ, कलनाक क᭨याणे᳡र िशव,  ऋिषशृंग ᳇ारा ᭭थािपत \nᳲसहे᳡रनाथ, नेपाल तराइक जले᳡र आᳰद ᮧिस᳍ िशवतीथᭅ अिछ, जाि हठाम ᮧायः ᮧ᭜येक रिववार िशवरािᮢ आᳰदक अलावा सावनमे भᳯर मास िशवक जलािभषेक \nहोइछ। पᳯरसरमे िशवभᲦक बोलबमक जयघोष, कांवᳯरया सभक तीथ ᭅवास, मेलाᳰद लगैत अिछ। िशवरािᮢक मेला िवशेष मह᭜वक होइछ।  स᳒ोजात (अलौलीगढ़, \nबेगुसराय/ जनकपुर, नेपाल) मे िशव िशशु ᱨपमे ओ पावᭅती माता ᱨ पमे उ᭜कᳱणᭅ अिछ, तांिᮢक मूᳶत। गणेश य᳒िप िशवपुᮢ छिथ, मुदा पंच देवोपासनामे ओ ᮧथम छिथ। \nकोनो शुभ कायᭅक आर᭥भमे गणेश पूजन कयल जाइछ। ᳰकयेक तँ ओ िवᲩन ाशक ओ िसि᳍ दाता देव मानल जाइत छिथ। मु᭎य लᭃण मानल जाइछ -ᳯठगना कद, \nल᭥बोदर, सूढ़, हाथमे अंक ु श (परशु), कलम एवं ल᭙डू। हाथ सभक सं᭎या चाᳯरसँ बारह धᳯर मानल जाइछ। ओ ᭭थानक लिलतासनमे ब ैसल अथवा नृ᭜य मुᮤामे िनᳶमत \nपाओल जाइछ। मि᭠दरक ᮧवेश ᳇ारपर गणेशक ᮧित᳧ा देल जाइछ। ग णेशक ᭭वतंᮢ ᮧितमा कोथूᭅ, हावीडीह, भीठ-भगवानपुर, सौराठ, द ेक ु ली, फ ु लहर, कᳯरयन, भोज \nपरौल, बहेड़ा, भ᭒छी, िव᭬णु बᱧआर, लहेᳯरयासराय, रतनपुर आᳰद ᭭थान सभमे पूजल जाइत छिथ। माता िशशुक ᱨपमे पावᭅतीक गोदमे िशशु गणेशक अलावा गणेशक \nमूᳶत ल᭯मी (ल᭯मी गणेश, ᳰदपावली)क संग ओ मिहषासुरम᳸दनी द ुगाᭅ (पावᭅती ᱨपा)क प᳡ᭅ देवताक ᱨपमे संरचनाक लोकपर᭥परा अिछ।  िवजयाद᭫मीक अवसरपर \nपर᭥परासँ बनैत मिहषासुरम᳸दनी दुगाᭅक पा᳡ᭅदेवता गणेश ओ काᳶतके य मानल जाइत छिथ। काᳶतक े यक ᭭वतंᮢ ᮧ᭭तर ᮧितमा सभ (पालय ुगीन) बसाढ़ (वैशाली) एवं \nवसुआरा (मधुबनी)क मि᭠दरसभमे ᮧिति᳧त एवं पूिजत अिछ। काᳶतक े य यु᳍क देवता मानल जाइत छिथ। िहनका ᭭क᭠द ओ महासेनक ᱨपमे  सेहो जानल जाइत छिन। \nकाᳶतक े यक मूᳶतमे मोरक वाहन एवं हाथमे बरछी (शूल)क िवधान अिभिहत अिछ। दुनू ᮧ᭭तर ᮧितमा पाल कलाक कला᭜मक ᮧितमान अ िछ। पु᭛ᮟवधᭅनमे काᳶतक े यक \nमि᭠दरक उ᭨लेख सेहो ᮧा᳙ होइछ। पु᭛ᮟवधᭅनक भौगोिलक पिहचान पूᳶणयाँक(जनपदक)सँ कयल गेल अिछ। \n \nिशव पᳯरवारक एकटा िवशाल संगममᭅर मूᳶत लालगंज (वैशाली)क िशवमि᭠दरमे ᭭थािपत एवं पूिजत अिछ। वृषभक पीठपर िशव-पावᭅती  आसीन छिथ। गणेश ओ \nकाᳶतक े य अपन माता-िपता (िशव-पावᭅती)क गोदीमे बैसल छिथ। िश᭨प ओ शैलीमे आलो᭒य मूᳶत िवलᭃण अिछ। िशव पᳯरवारक एकटा आर  देवता छिथ भैरव, जिनक \nआक ृ ित भयानक, बढ़ल पेट, गरामे मु᭛डमाल, नागाभूषण, हाथमे ि ᮢशूल आᳰद शोिभत अिछ। भैरवक िवशाल ᮧ᭭तर मूᳶत वᳯठया (भैरव बिलया, सकरी, दरभंगा)मे \nपूिजत अिछ। भैरव ᭔वालमुक ु ट पिहरने छिथ। एिह भैरव मूᳶतक द ोसर ᮧित भमरलपुर संᮕहालयसँ ᮧा᳙ भेल अिछ। भैरवक े ँ  िशवक रौᮤᱨप कहल गेल अिछ। नेपाल \nउप᭜यका (काठमा᭛डू)मे भैरवक मूᳶतसभक अनेक ᮧकार देखने छलᱟँ - आकाश-भैरव, पाताल भैरव, काल भैरव, उ᭠मᱫ भैरव आᳰद। क ु मारी क᭠या लोकिनक हेतु उ᭠मᱫ \nभैरवक पूजन वᳶजत अिछ। िशवक काशीमे वचᭅ᭭व छिन (िव᳡नाथ) तँ भैरवक वचᭅ᭭व ितरᱟतमे मानल गेल अिछ। काशीक ेँ  िशव अपने रखलिन, भैरव ितरᱟत देल। \nिमिथलांचलमे िशव भिᲦक ᱨपमे नचारी गान ओ नᱫᭅनक िवधान अिछ।  मैिथलीमे बᱟतरास नचारी रचल गेल। आइने अकबरीमे नचारी गानक  उ᭨लेख ᮧा᳙ होइछ। \nनचारीक एकटा अथᭅ भेल- लचारी, अथाᭅत् नचारी गीतसभमे दुख- दै᭠यक भाव अिभ᳞ंिजत अिछ। दोसर अथᭅ भेल नृ᭜यक आचारसँ संविल त गीत अनु᳧ान। नचारी \nगयिनहार डमᱨक संगे नािच-नािच कए गबैत छिथ। गीत ओ नृ᭜य ए कटा आनु᳧ािनक क ृ ᭜य िथक। भिᲦपरक गीतसभमे नचारीक ᭭थान िवि श᳥ अिछ। “संगीत भा᭬कर”क \nअनुसार “गीतं वा᳒ं तथा नृ᭜यं ᮢयं संगीतमु᭒यते” अथाᭅत् गीत, नृ᭜य ओ वा᳒ िमलकए संगीत सृिजत होइछ। जँ एिहमे नाᲷक समावेश कए देल जाय तँ एिह ᮧकारक \nसांगीितक रचना कᳱतᭅिनयाँ बिन जाइछ। “हरगौरी िववाह” (जग᭔य ोितमᭅ᭨ल) िशव-भिᲦ िवषयक एकटा सांगितक रचना िथक जािहमे नच ारी गीत सेहो ᮧित᭟विनत \nअिछ।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n46   \n \n \n-डॉ ᮧफ ु ᭨ल क ु मार ᳲसह ’मौन’ \nनूतन झा नूतन झा नूतन झा नूतन झा; ; ; ; गाम गाम गाम गाम : : : : बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार बे᭨हवार, , , , मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी, , , , िबहार िबहार िबहार िबहार; ; ; ; ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ ज᭠म ितिथ : : : : ५ ५ ५ ५ ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर ᳰदस᭥बर १९७६ १९७६ १९७६ १९७६; ; ; ; िशᭃा िशᭃा िशᭃा िशᭃा -- --    बी एस सी बी एस सी बी एस सी बी एस सी, , , , क᭨याण कॉलेज क᭨याण कॉलेज क᭨याण कॉलेज क᭨याण कॉलेज, , , , िभलाई िभलाई िभलाई िभलाई; ; ; ; एम एस सी एम एस सी एम एस सी एम एस सी, , , , \nकॉपᲃरेᳯटव कॉलेज कॉपᲃरेᳯटव कॉलेज कॉपᲃरेᳯटव कॉलेज कॉपᲃरेᳯटव कॉलेज, , , , जमशेदपुर जमशेदपुर जमशेदपुर जमशेदपुर; ; ; ; फ ै शन िडजाइᳲनग फ ै शन िडजाइᳲनग फ ै शन िडजाइᳲनग फ ै शन िडजाइᳲनग, , , , एन एन एन एन.. ..आइ आइ आइ आइ.. ..एफ एफ एफ एफ.. ..डी डी डी डी.. .., , , , जमशेदपुर। जमशेदपुर। जमशेदपुर। जमशेदपुर।““ ““मैिथली मैिथली मैिथली मैिथली भाषा आ भाषा आ भाषा आ भाषा आ' ' ' ' मैिथल सं᭭क ृ ितक ᮧित आ᭭था आ मैिथल सं᭭क ृ ितक ᮧित आ᭭था आ मैिथल सं᭭क ृ ितक ᮧित आ᭭था आ मैिथल सं᭭क ृ ितक ᮧित आ᭭था आ' ' ' ' आदर ह᭥मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल आदर ह᭥मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल आदर ह᭥मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल आदर ह᭥मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल \nअिछ। इंटरनेट पर ितरᱟताᭃर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल स ं᭭क ृ ितक उᲰवल भिव᭬यक हेतु अित आशाि᭠वत छी। अिछ। इंटरनेट पर ितरᱟताᭃर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल स ं᭭क ृ ितक उᲰवल भिव᭬यक हेतु अित आशाि᭠वत छी। अिछ। इंटरनेट पर ितरᱟताᭃर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल स ं᭭क ृ ितक उᲰवल भिव᭬यक हेतु अित आशाि᭠वत छी। अिछ। इंटरनेट पर ितरᱟताᭃर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल स ं᭭क ृ ितक उᲰवल भिव᭬यक हेतु अित आशाि᭠वत छी।”” ”” \n                                 \nरᭃाब᭠धन \nरᭃाब᭠धन क े  पाबिन, जे भाई बिहनक पाबिन क े  ᱨपमे मानल गेल  अिछ,  िमिथलामे मूलतथ अिह ᱨपमे निह अिछ लेᳰकन, देखा-देखीम े ई पाबिन \nिमिथलामे भाय- बिहनक पाबिनक ᱨपमे बᱟᮧचिलत भय गेल अिछ।सा ओन पूᳶणमा ᳰदन राखी भगवान-भगवती क े  अᳶपत कऽ लोक मᱶ बा᭠हक े  ᮧथा अपन सबहक राखी \nकहाइत अिछ।ᳫी पुᱧष क े  राखी बा᭠हैत छैथ आ' बदले मᱶ ᱟनका ओ िह पुᱧष सᱰ संकटमे रᭃाक वचन भेटैत छिन। एक मैिथल पु᭭तकक अ नुसारे राखी बा᭠ह  बेरमे िन᳜ \nमंᮢ पढ़ल जाइत अिछ-   \n''येन  ब᳍ोबली  राजा  दानवे᭠ᮤ महाबल:। \nतेन᭜वां ᮧाितब᳔ािम रᭃे माचल माचल:॥ \nराखीक ᮧथाक े  उ᭜पिᱫ स स᭥बि᭠धत अनेक कथा ᮧचिलत अिछ।एक कथ ानुसार इ᭠ᮤदेव वृᮢ इ᭠ᮤ संग यु᳍ क े ला जािहसᱰ ᱟनका ᳰकछु हाि न भेलिन। तखन \nᱟनकर प᳀ी ᱟनका राखी ब᭠हलिखन जकर बाद ᱟनका िवजय भेटलैन।द ोसर कथा ᮧिस᳍ अिछ ᮤौपदी आ' क ृ ᭬णक।िशशुपालक ब᳍ क े लाक बा द क ृ ᭬ण भगवानक हाथ सᱰ \nरᲦ बहय लगलैन त ᮤौपदी क े  निह रहल गेलैन ओ अपन ᲎चर सᱰ कप ड़ा फािड़क ᱟनकर हाथमे बᱼिध देलिखन। भगवान ᱟ᭠कासᱰ ई उधार  चुकाबऽ क े  वचन \nदेलिखन।बादमे जखन छलसᱰ कौरव पᱼडवक राजपाट छीन ᮤौपदीक े  अपमािनत करऽ चाहल त क ृ ᭬ण भगवानक क ृ पा सᱰ ᱟनकर सारी अन᭠त भऽ गेल। तिहना जखन \nराᭃस राज बिल क े  भगवती ल᭯मी राखी बा᭠हलाक बाद भगवान िव᭬णु क े  वापस मंगलिखन तऽ बिल क े  ᱟनकर आᮕह मानऽ पड़लैन।   \nअिह वषᭅ राखी अथाᭅत्  साओन पूᳶणमा १६ अग᭭त, शिनᳰदन कऽ अिछ।  \n१० १० १० १०. . . . संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा संगीत िशᭃा-- --गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र गजे᭠ᮤ ठाक ु र    \nरामा᮰य झा “रामरग”     (( ((१९२८ १९२८ १९२८ १९२८-- --    )) )) िव᳇ान, वागयकार, िशᭃक आऽ मंच स᭥पादक छिथ। \nराग िव᳒ापित क᭨याण- एकताल (िवलि᭥बत) \n \nमैिथली  भाषामे ᮰ी रामा᮰य झा “रामरंग” क े र रचना। \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n47   \n \n᭭थाई- कतेक कहब गुण अहांक े  सुवन गणेश िव᳒ापित िव᳒ा गुण िन धान। \nअ᭠तरा- िमिथला कोᳰकला ᳰकᳶत पताका “रामरंग” अहां िशव भगत सुजान॥ \n \n᭭थायी \n- - रेग॒म॑प ग॒रेसा \nऽऽ क ते ऽऽ क क ऽ \n \nरे सा (सा) िन॒ध िनसा – रे िन॒ध प धिन सा सारे ग॒रे  रेग॒म॑ओअ  - म॑ \nह ब ऽ ऽ ऽ गु न ऽ अ हां, ऽऽ क े  ऽ ऽ सुव नऽ ऽऽऽऽ ऽ ग \n \nप प धिन॒ धप धिनसां - - रᱶ सां िन धप (प)ग॒ रे सा रे ग॒म॑प ग॒ रेसा \nने स िवऽ ᳒ाप ित ऽऽ ऽ ऽिव ᳒ा गुन िनधा न, क ते ऽऽऽ क, कऽ  \n \nअ᭠तरा \n \nपप िन॒ध िनसां सांरᱶ \nिमिथ लाऽ ऽऽ कोᳰक \n \nसां – िनसांरᱶगं॒ रᱶ सां  रᱶ िन सांरे िन॒ धप प (प) ग॒ रेसा \nलाऽ कᳱ ऽऽऽ ित प ता ऽ ऽऽ का ऽऽ रा म रं ग अ \n \nरे सासा धिन॒प ध िनसा  -सा रे ग॒म॑प  -ग॒  सारे सा,सा रेग॒म॑प ग॒, रेसा \nहां िशव भऽ, ग तऽ ऽसु जाऽऽऽ  ऽ ऽ न ऽ, क ते ऽऽऽ क,कऽ \n \n*गंधार कोमल, म᭟यम तीᮯ, िनषाद दुनू आऽ अ᭠य ᭭वर शु᳍। \n \n  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n48   \n \n \n    ११ ११ ११ ११. . . . बालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ तेबालानां क ृ ते-- --     \nबालानां क ृ ते \n  \n     \n१.नैका बिनजारा-गजे᭠ᮤ ठाक ु र \n    २२ २२. . . . देवीजी देवीजी देवीजी देवीजी: : : : गरीबक सहायता गरीबक सहायता गरीबक सहायता गरीबक सहायता-- --    ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी ᭔योित झा चौधरी \n \n१.नैका बिनजारा  \n \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n49   \n \n  \nिचᮢ: ᭔योित झा चौधरी \nनैका बिनजारा \n  \nशोभनायका छलाह एकटा विणकपुᮢ। ᱟनकर िववाह ितरᱟतक कोनो ᭭ थानमे बारी ना᳜ा ᳫीसँ भेल छलि᭠ह। शोभा ि᳇रागमन करबा कए किनयाँक ेँ अनलि᭠ह, आऽ \nिबदा भए गेलाह मोरंगक हेतु ᳞ापार करबाक लेल। प᳀ीक संग एक ो ᳰदन निह िबता सकल छलाह। राितमे एकटा गाछक नीचाँमे जखन ओऽ राित िबतेबाक लेल सु᭭ता \nरहल छलाह, तखन ᱟनका एकटा ᭟विन सुनबामे अएलि᭠ह। एकटा डकह र अपन भायाᭅक संग ओिह गाछ पर रहैत छल। दुनू गोटे गप कए रहल छलाह, जे ओऽ राित बड़ \nशुभ छल आऽ ओिह ᳰदन प᳀ीक संग जे रहत तकरा ब᲻ ᮧितभावान पुᮢक  ᮧाि᳙ होएतैक। \nई सुनतिह शोभा घर पᱟँिच गेल भायाᭅ लग। लोकोपवादसँ बचबाक ल ेल प᳀ीक ेँ  अिभ᭄ान᭭वᱨप एकटा औ ँठी दए देलि᭠ह आऽ चिल गेलाह मरंग। ओतए १२ बखᭅ धᳯर \n᳞ापार कएलि᭠ह, आऽ तेरहम बखᭅ िबदा भेला घरक लेल। \nए᭥हर ओकर किनयाक बड़ दुगᭅित भेलैक। ओऽ जखन गभᭅवती भए गेली ह, सासु-ससुर घरसँ िनकािल देलकि᭠ह ᱟनका। मुदा ओकर ᳰदअर जकर नाम छल चतुरगन, \nओकरा सभटा कथा बुझल छलैक। ओतए रहय लगलीह ओऽ। जखन शोभा घुरल तखन सभ रह᭭य बुझलक ै क आऽ सभ हँसी खुशी रहए लागल। \nतब बारी रे कानय जार बेजारो कानै रे ना। \nदुगाᭅ गे ᭭वामी क े  लैक े  कोहबर घर लेवा ने \n                 क े लही रे ना। \nकोहबर घर से हमरो िनकािलयो देलकइ रे ना \nदुगाᭅ गे क े ना बचबै अ᳖-पानी िबन क े ना \n                 रहबइ रे ना। \n२२ २२. . . . देवीजी देवीजी देवीजी देवीजी: : : : गरीबक सहायता गरीबक सहायता गरीबक सहायता गरीबक सहायता \n       Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n50   \n \n \n \n   \n  \nिचᮢ: ᭔योित झा चौधरी \n       \nदेवी    \nजी    :: ::    गरीबक        सहायता \n          एक बेर देवीजी िव᳒ालय आिब रहल छलीह तऽ ᳇ार लग ᱟनका एकटा िचिनया बदाम बेचऽवला  बड उदास देखेलिन। ᱟन का सऽ निह रहल गेलिन। ओऽ ओकरा \nलग जा कऽ पुछलिखन '' एिह उदासीक कᳱ कारण? जवाबमे जे सुनऽ भेटलिन तािह सऽ ᱟनकर मोन ᭃोभसᱰ भᳯर गेलिन। \n          ᱟनकर िव᳒ालयक ᳰकछु  छाᮢ ओकरा सऽ िचिनयाबदाम खरीदकऽ पाई निह देलक ै । अिगला ᳰदन ओऽ खुमचावला ओिह बेईमान सभक ेँ  समान बेचऽ सᱰ मना कऽ \nदेलक। तािहसᱰ उकता कए बᲬा सभ आर उᮕ भऽ गेल आर ओकरा सब स मानक ेँ  लुᳯट पाᳯट कऽ िछिड़या देलक। ओऽ खुमचावला गरीब छल, ओकर बड  नु᭍सान भेलैक। \nतािह लऽ कऽ ओऽ बड दुःखी छल। \n         देवीजी ओकरा ᮧधाना᭟यापक लग लऽ गेलिखन। ᮧधाना᭟ यापकक ेँ सेहो अपन िव᳒ालयक बᲬा सबहक ई क ु कमᭅ बड ᭃोिभत क े लकिन। ओऽ देवीजी संगे िमिलकऽ \nउपᮤवी बᲬा सभक े ँ  अपन अिभभावक संगे बजेलिखन। सभ उपᮤवी बᲬा सभक े ँ  िव᳒ालयसँ िन᭬कािसत  करबाक बात भेल। तहन बᲬा सभ माफᳱ मॅग लक। देवीजी \nओकरा सभक ेँ बुझेलिखन जे गरीबी ᳇ारे ओऽ खुमचावला िव᳒ालय लग खुमचा लगा कऽ दू पाई कमाइत अिछ जािह सᱰ ओकर पᳯरवार चलैत छञ। एिह घटनासॅ ओकर \nबड हािन भेलैक। ओकरा खेनाइ िपनाइ तकक क᳥ भऽ गेलैक।  \n Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n51   \n \n        तखन बᲬा सभ अपन एिह गलतीक प᳟ाताप करबाक िवचार  क े लक। देवीजीक आ᭄ा लऽ ओऽ सभ टूटल खुमचाक मर᭥मित क े लक आऽ चंदा जमाकऽ जतेक समान \nलुटने रहए तकरा कᳱिन लौटेलक। सभ ᳰकयो ई शपथ लेलक जे किहयो फ े र एहेन काज निह करत आऽ गरीबक यथास᭥भव सहायता करत ।  \n   \n    बᲬा लोकिन ᳇ारा ᭭मरणीय ᳣ोक बᲬा लोकिन ᳇ारा ᭭मरणीय ᳣ोक बᲬा लोकिन ᳇ारा ᭭मरणीय ᳣ोक बᲬा लोकिन ᳇ारा ᭭मरणीय ᳣ोक \n११ ११.. ..ᮧातः ᮧातः ᮧातः ᮧातः काल ᮩᳬमुᱠᱫᭅ काल ᮩᳬमुᱠᱫᭅ काल ᮩᳬमुᱠᱫᭅ काल ᮩᳬमुᱠᱫᭅ ( ( ((सूयᲃदयक एक घंटा पिहनेसूयᲃदयक एक घंटा पिहनेसूयᲃदयक एक घंटा पिहनेसूयᲃदयक एक घंटा पिहने) ) ) ) सवᭅᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही सवᭅᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही सवᭅᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही सवᭅᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, , , , आआ आआ’’ ’’    ई ᳣ोक बजबाक चाही। ई ᳣ोक बजबाक चाही। ई ᳣ोक बजबाक चाही। ई ᳣ोक बजबाक चाही। \nकराᮕे वसते ल᭯मीः करम᭟ये सर᭭वती। कराᮕे वसते ल᭯मीः करम᭟ये सर᭭वती। कराᮕे वसते ल᭯मीः करम᭟ये सर᭭वती। कराᮕे वसते ल᭯मीः करम᭟ये सर᭭वती। \nकरमूले ि᭭थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशᭅनम्॥ करमूले ि᭭थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशᭅनम्॥ करमूले ि᭭थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशᭅनम्॥ करमूले ि᭭थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशᭅनम्॥ \nकरक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ करक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ करक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ करक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ, , , , करक म᭟यमे सर᭭वती करक म᭟यमे सर᭭वती करक म᭟यमे सर᭭वती करक म᭟यमे सर᭭वती, , , , करक मूलमे ᮩᳬा ि᭭थत करक मूलमे ᮩᳬा ि᭭थत करक मूलमे ᮩᳬा ि᭭थत करक मूलमे ᮩᳬा ि᭭थत छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशᭅन कर बाक थीक। छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशᭅन करबाक थीक। छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशᭅन करबाक थीक। छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशᭅन करबाक थीक। \n२२ २२.. ..सं᭟या काल दीप लेसबाक काल सं᭟या काल दीप लेसबाक काल सं᭟या काल दीप लेसबाक काल सं᭟या काल दीप लेसबाक काल-- -- \nदीपमूले ि᭭थतो ᮩᳬा दीपम᭟ये जनादᭅनः। दीपमूले ि᭭थतो ᮩᳬा दीपम᭟ये जनादᭅनः। दीपमूले ि᭭थतो ᮩᳬा दीपम᭟ये जनादᭅनः। दीपमूले ि᭭थतो ᮩᳬा दीपम᭟ये जनादᭅनः। \nदीपाᮕे श᭑करः ᮧो᭍ᱫः स᭠᭟या᭔योितनᭅमोऽ᭭तुते॥ दीपाᮕे श᭑करः ᮧो᭍ᱫः स᭠᭟या᭔योितनᭅमोऽ᭭तुते॥ दीपाᮕे श᭑करः ᮧो᭍ᱫः स᭠᭟या᭔योितनᭅमोऽ᭭तुते॥ दीपाᮕे श᭑करः ᮧो᭍ᱫः स᭠᭟या᭔योितनᭅमोऽ᭭तुते॥ \nदीपक मूल भागमे ᮩᳬा दीपक मूल भागमे ᮩᳬा दीपक मूल भागमे ᮩᳬा दीपक मूल भागमे ᮩᳬा, , , , दीपक म᭟यभागमे जनादᭅन दीपक म᭟यभागमे जनादᭅन दीपक म᭟यभागमे जनादᭅन दीपक म᭟यभागमे जनादᭅन (( ((िव᭬णुिव᭬णुिव᭬णुिव᭬णु) ) ) ) आऽ दीपक अᮕ भागमे श᭑कर ि᭭थत आऽ दीपक अᮕ भागमे श᭑कर ि᭭थत आऽ दीपक अᮕ भागमे श᭑कर ि᭭थत आऽ दीपक अᮕ भागमे श᭑कर ि᭭थत छिथ। हे सं᭟या᭔योित छिथ। हे सं᭟या᭔योित छिथ। हे सं᭟या᭔योित छिथ। हे सं᭟या᭔योित! ! ! ! अहाँक ेँ नम᭭कार। अहाँक ेँ नम᭭कार। अहाँक ेँ नम᭭कार। अहाँक ेँ नम᭭कार। \n३३ ३३.. ..सुतबाक काल सुतबाक काल सुतबाक काल सुतबाक काल-- -- \nरामं ᭭क᭠दं हनूम᭠तं वैनतेयं वृकोदरम्। रामं ᭭क᭠दं हनूम᭠तं वैनतेयं वृकोदरम्। रामं ᭭क᭠दं हनूम᭠तं वैनतेयं वृकोदरम्। रामं ᭭क᭠दं हनूम᭠तं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः ᭭मरेि᳖᭜यं दुः᭭व᳘᭭त᭭य न᭫यित॥ शयने यः ᭭मरेि᳖᭜यं दुः᭭व᳘᭭त᭭य न᭫यित॥ शयने यः ᭭मरेि᳖᭜यं दुः᭭व᳘᭭त᭭य न᭫यित॥ शयने यः ᭭मरेि᳖᭜यं दुः᭭व᳘᭭त᭭य न᭫यित॥ \nजे सभ ᳰदन सुतबासँ पिहने राम जे सभ ᳰदन सुतबासँ पिहने राम जे सभ ᳰदन सुतबासँ पिहने राम जे सभ ᳰदन सुतबासँ पिहने राम, , , , क ु मार᭭वामी क ु मार᭭वामी क ु मार᭭वामी क ु मार᭭वामी, , , , हनूमान्हनूमान्हनूमान्हनूमान्, , , , गᱧड़ आऽ भीमक ᭭मरण करैत छिथ गᱧड़ आऽ भीमक ᭭मरण करैत छिथ गᱧड़ आऽ भीमक ᭭मरण करैत छिथ गᱧड़ आऽ भीमक ᭭मरण करैत छिथ, , , , ᱟनकर दुः᭭व᳘ न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर दुः᭭व᳘ न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर दुः᭭व᳘ न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर दुः᭭व᳘ न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। \n४४ ४४. . . . नहेबाक समय नहेबाक समय नहेबाक समय नहेबाक समय-- -- \nग᭑गे च यमुने चैव गोदावᳯर सर᭭वित। ग᭑गे च यमुने चैव गोदावᳯर सर᭭वित। ग᭑गे च यमुने चैव गोदावᳯर सर᭭वित। ग᭑गे च यमुने चैव गोदावᳯर सर᭭वित। \nनमᭅदे िस᭠धु कावेᳯर जलेऽि᭭मन् सि᳖ᳲध क ु ᱨ॥ नमᭅदे िस᭠धु कावेᳯर जलेऽि᭭मन् सि᳖ᳲध क ु ᱨ॥ नमᭅदे िस᭠धु कावेᳯर जलेऽि᭭मन् सि᳖ᳲध क ु ᱨ॥ नमᭅदे िस᭠धु कावेᳯर जलेऽि᭭मन् सि᳖ᳲध क ु ᱨ॥ \nहे गंगा हे गंगा हे गंगा हे गंगा,, ,,    यमुना यमुना यमुना यमुना, , , , गोदावरी गोदावरी गोदावरी गोदावरी, , , , सर᭭वती सर᭭वती सर᭭वती सर᭭वती, , , , नमᭅदा नमᭅदा नमᭅदा नमᭅदा, , , , िस᭠धु आऽ कावेरी िस᭠धु आऽ कावेरी िस᭠धु आऽ कावेरी िस᭠धु आऽ कावेरी        धार। एिह जलमे अपन साि᳖᭟य ᳰदअ। धार। एिह जलमे अपन साि᳖᭟य ᳰदअ। धार। एिह जलमे अपन साि᳖᭟य ᳰदअ। धार। एिह जलमे अपन साि᳖᭟य ᳰदअ। \n५५ ५५.. ..उᱫरं य᭜समुᮤ᭭य िहमाᮤे᳟ैव दिᭃणम्। उᱫरं य᭜समुᮤ᭭य िहमाᮤे᳟ैव दिᭃणम्। उᱫरं य᭜समुᮤ᭭य िहमाᮤे᳟ैव दिᭃणम्। उᱫरं य᭜समुᮤ᭭य िहमाᮤे᳟ैव दिᭃणम्। \nवषᲈ तत् भारतं नाम वषᲈ तत् भारतं नाम वषᲈ तत् भारतं नाम वषᲈ तत् भारतं नाम भारती यᮢ स᭠तितः॥ भारती यᮢ स᭠तितः॥ भारती यᮢ स᭠तितः॥ भारती यᮢ स᭠तितः॥ \nसमुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिᭃणमे भारत अिछ आऽ ओतुका स᭠त ित भारती कहबैत छिथ। समुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिᭃणमे भारत अिछ आऽ ओतुका स᭠त ित भारती कहबैत छिथ। समुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिᭃणमे भारत अिछ आऽ ओतुका स᭠त ित भारती कहबैत छिथ। समुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिᭃणमे भारत अिछ आऽ ओतुका स᭠त ित भारती कहबैत छिथ। \n६६ ६६.. ..अह᭨या ᮤौपदी सीता तारा म᭛डोदरी तथा। अह᭨या ᮤौपदी सीता तारा म᭛डोदरी तथा। अह᭨या ᮤौपदी सीता तारा म᭛डोदरी तथा। अह᭨या ᮤौपदी सीता तारा म᭛डोदरी तथा। \nपᲱक ं  ना ᭭मरेि᳖᭜यं महापातकनाशकम्॥ पᲱक ं  ना ᭭मरेि᳖᭜यं महापातकनाशकम्॥ पᲱक ं  ना ᭭मरेि᳖᭜यं महापातकनाशकम्॥ पᲱक ं  ना ᭭मरेि᳖᭜यं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ ᳰदन अह᭨या जे सभ ᳰदन अह᭨या जे सभ ᳰदन अह᭨या जे सभ ᳰदन अह᭨या, , , , ᮤौपदी ᮤौपदी ᮤौपदी ᮤौपदी, , , , सीता सीता सीता सीता, , , , तारा आऽ म᭛दोदरी तारा आऽ म᭛दोदरी तारा आऽ म᭛दोदरी तारा आऽ म᭛दोदरी, , , , एिह पाँच सा᭟वी एिह पाँच सा᭟वी एिह पाँच सा᭟वी एिह पाँच सा᭟वी-- --ᳫीक ᳫीक ᳫीक ᳫीक ᭭मरण करैत छिथ ᭭मरण करैत छिथ ᭭मरण करैत छिथ ᭭मरण करैत छिथ, , , , ᱟनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह। ᱟनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छि᭠ह।  Videha  Õ/g466वदेहÕ /u0942थम मैिथली पा/g468/g162क ई प/g466/u093Dका १५  जुलाई २००८  (वष/g91 १ मास ७ अंक १४) \nhttp://www.videha.co.in/ \n मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम्मानुषीिमह सं/u0903कृताम् \n52   \n \n७७ ७७.. ..अ᳡᭜थामा बिल᳞ाᭅसो हनूमां᳟ िवभीषणः। अ᳡᭜थामा बिल᳞ाᭅसो हनूमां᳟ िवभीषणः। अ᳡᭜थामा बिल᳞ाᭅसो हनूमां᳟ िवभीषणः। अ᳡᭜थामा बिल᳞ाᭅसो हनूमां᳟ िवभीषणः। \nक ृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ क ृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ क ृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ क ृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ \nअ᳡᭜थामा अ᳡᭜थामा अ᳡᭜थामा अ᳡᭜थामा, , , , बिल बिल बिल बिल, , , , ᳞ास ᳞ास ᳞ास ᳞ास, , , , हनूमान्हनूमान्हनूमान्हनूमान्, , , , िवभीषण िवभीषण िवभीषण िवभीषण, , , , क ृ पाचायᭅ आऽ परशुराम क ृ पाचायᭅ आऽ परशुराम क ृ पाचायᭅ आऽ परशुराम क ृ पाचायᭅ आऽ परशुराम-- --    ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। \n८८ ८८.. ..साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वा साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वा साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वा साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी िसनी िसनी िसनी \nउᮕेन तपसा ल᭣धो यया पशुपितः पितः। उᮕेन तपसा ल᭣धो यया पशुपितः पितः। उᮕेन तपसा ल᭣धो यया पशुपितः पितः। उᮕेन तपसा ल᭣धो यया पशुपितः पितः। \nिसि᳍ः सा᭟ये सताम᭭तु ᮧसादा᭠त᭭य धूजᭅटेः िसि᳍ः सा᭟ये सताम᭭तु ᮧसादा᭠त᭭य धूजᭅटेः िसि᳍ः सा᭟ये सताम᭭तु ᮧसादा᭠त᭭य धूजᭅटेः िसि᳍ः सा᭟ये सताम᭭तु ᮧसादा᭠त᭭य धूजᭅटेः \nजा᭮नवीफ े नलेखेव य᭠यूिध शिशनः कला॥ जा᭮नवीफ े नलेखेव य᭠यूिध शिशनः कला॥ जा᭮नवीफ े नलेखेव य᭠यूिध शिशनः कला॥ जा᭮नवीफ े नलेखेव य᭠यूिध शिशनः कला॥ \n९९ ९९. . . . बालोऽहं जगदान᭠द न मे बाला सर᭭वती। बालोऽहं जगदान᭠द न मे बाला सर᭭वती। बालोऽहं जगदान᭠द न मे बाला सर᭭वती। बालोऽहं जगदान᭠द न मे बाला सर᭭वती। \nअपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणᭅयािम जग᭜ᮢयम् ॥ अपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणᭅयािम जग᭜ᮢयम् ॥ अपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणᭅयािम जग᭜ᮢयम् ॥ अपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणᭅयािम जग᭜ᮢयम् ॥ \n                                 ------------------------------ ------------------------------ ------------------------------ ------------------------------ \n  \n१२. पᲳी ᮧबंध-गजे᭠ᮤ ठाक ु र \nपᲳी ᮧबंध \n \nपंजी-संᮕाहक- ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी) \n᮰ी िव᳒ान᭠द झा पञीकार ᮰ी िव᳒ान᭠द झा पञीकार ᮰ी िव᳒ान᭠द झा पञीकार ᮰ी िव᳒ान᭠द झा पञीकार ( ( ((ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी ᮧिस᳍ मोहनजी) ) ) ) ज᭠म ज᭠म ज᭠म ज᭠म-- --09 09 09 09.. ..04 04 04 04.. ..1957 1957 1957 1957,, ,,प᭛डुआ प᭛डुआ प᭛डुआ प᭛डुआ, , , , ततैल ततैल ततैल ततैल, , , , ककरौड़ ककरौड़ ककरौड़ ककरौड़(( ((मधुबनी मधुबनी मधुबनी मधुबनी)) )),, ,,    रशाढ़य रशाढ़य रशाढ़य रशाढ़य(( ((पूᳶणया पूᳶणया पूᳶणया पूᳶणया)) )), , , , िशवनगर िशवनगर िशवनगर िशवनगर (( ((अरᳯरया अरᳯरया अरᳯरया अरᳯरया) ) ) ) आआ आआ’ ’ ’ ’ स᭥ᮧित पूᳶणया। स᭥ᮧित पूᳶणया। स᭥ᮧित पूᳶणया। स᭥ᮧित पूᳶणया। \nिपता ल᭣ध धौत िपता ल᭣ध धौत िपता ल᭣ध धौत िपता ल᭣ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫᭅ᭛ड पᲳीकार मोदान᭠द झा पᲳीशाᳫ माᱫᭅ᭛ड पᲳीकार मोदान᭠द झा पᲳीशाᳫ माᱫᭅ᭛ड पᲳीकार मोदान᭠द झा पᲳीशाᳫ माᱫᭅ᭛ड पᲳीकार मोदान᭠द झा, , , , िशवनगर िशवनगर िशवनगर िशवनगर, , , , अरᳯरया अरᳯरया अरᳯरया अरᳯरया,, ,,    पूᳶणया पूᳶणया पूᳶणया पूᳶणया|| ||िपतामह िपतामह िपतामह िपतामह-- --᭭व ᭭व ᭭व ᭭व. . . . ᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी    िभिखया झा िभिखया झा िभिखया झा िभिखया झा    | | | | पᲳीशाᳫक दस वषᭅ धᳯर पᲳीशाᳫक दस वषᭅ धᳯर पᲳीशाᳫक दस वषᭅ धᳯर पᲳीशाᳫक दस वषᭅ धᳯर 1970 1970 1970 1970 ईई ईई.. ..सँ सँ सँ सँ 1979 1979 1979 1979 \nईई ईई.. ..    धᳯर अ᭟ययन धᳯर अ᭟ययन धᳯर अ᭟ययन धᳯर अ᭟ययन,32 ,32 ,32 ,32 वषᭅक वयससँ पᲳी वषᭅक वयससँ पᲳी वषᭅक वयससँ पᲳी वषᭅक वयससँ पᲳी-- --ᮧबंधक संव᳍ᭅन आ ᮧबंधक संव᳍ᭅन आ ᮧबंधक संव᳍ᭅन आ ᮧबंधक संव᳍ᭅन आ' ' ' ' संरᭃणमे सं᭨गन। क ृ ित संरᭃणमे सं᭨गन। क ृ ित संरᭃणमे सं᭨गन। क ृ ित संरᭃणमे सं᭨गन। क ृ ित-- --    पᲳी शाखा पु᭭तकक िल᭡यांतरण आ पᲳी शाखा पु᭭तकक िल᭡यांतरण आ पᲳी शाखा पु᭭तकक िल᭡यांतरण आ पᲳी शाखा पु᭭तकक िल᭡यांतरण आ' ' ' ' संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन-- --    800 800 800 800 पृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। पृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। \nपᲳी पᲳी पᲳी पᲳी    नगरिमक िल᭡या᭠तरण ओ नगरिमक िल᭡या᭠तरण ओ नगरिमक िल᭡या᭠तरण ओ नगरिमक िल᭡या᭠तरण ओ' ' ' ' संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन संव᳍ᭅन-- --    लगभग लगभग लगभग लगभग 600 600 600 600 पृ᳧सँ ऊपर पृ᳧सँ ऊपर पृ᳧सँ ऊपर पृ᳧सँ ऊपर(( ((ितरᱟता िलिपसँ देवनागरी ितरᱟता िलिपसँ देवनागरी ितरᱟता िलिपसँ देवनागरी ितरᱟता िलिपसँ देवनागरी    िलिपमेिलिपमेिलिपमेिलिपमे)) ))। गुᱧ । गुᱧ । गुᱧ । गुᱧ-- --    पᲳीकार मोदान᭠द झा। गुᱧक गुᱧ पᲳीकार मोदान᭠द झा। गुᱧक गुᱧ पᲳीकार मोदान᭠द झा। गुᱧक गुᱧ पᲳीकार मोदान᭠द झा। गुᱧक गुᱧ- - --    पᲳीकार िभिखया पᲳीकार िभिखया पᲳीकार िभिखया पᲳीकार िभिखया \nझा झा झा झा, , , , पᲳीकार पᲳीकार पᲳीकार पᲳीकार    िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा िनरसू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा- - --    सौराठ सौराठ सौराठ सौराठ, , , , पᲳीकार लूटन झा पᲳीकार लूटन झा पᲳीकार लूटन झा पᲳीकार लूटन झा, , ,,    सौराठ। गुᱧक शाᳫाथᭅसौराठ। गुᱧक शाᳫाथᭅसौराठ। गुᱧक शाᳫाथᭅसौराठ। गुᱧक शाᳫाथᭅ    परीᭃा परीᭃा परीᭃा परीᭃा-- --    दरभंगा महाराज क ु मार जीवे᳡र ᳲसहक य᭄ोपवीत दरभंगा महाराज क ु मार जीवे᳡र ᳲसहक य᭄ोपवीत दरभंगा महाराज क ु मार जीवे᳡र ᳲसहक य᭄ोपवीत दरभंगा महाराज क ु मार जीवे᳡र ᳲसहक य᭄ोपवीत \nसं᭭कारक अवसर पर सं᭭कारक अवसर पर सं᭭कारक अवसर पर सं᭭कारक अवसर पर    महाराजािधराज महाराजािधराज महाराजािधराज महारा","size_mb":3.19,"has_text":true},"Videha 015.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 015.pdf","name":"Videha 015.pdf","text":"Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n1  \n \n'िवदेह' १ अगस्त २००८ ( वषर् १ मास ८ अंक १५ ) एिह अंकमे अिछ:- \n᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग' (१९२८- ) ᮧिस᳍ ' अिभनव भातखण्डे' जीक मैिथली रचना \"िवदेह\"क लेल। \n१.नेपालवन आ मधेश स्पेशल २.संपादकीय ३.संदेश \n२. नाटक नो एंᮝी: मा ᮧिवश ᮰ी उदय नारायण िसह 'निचकेता' \nमैिथली सािहत्यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचकेताजीक टटका नाटक, जे िवगत २५ वषर्क मौनभंगक प᳟ात् पाठकक \nसम्मुख  ᮧस्तुत भेल। पढ़ू नाटकक अिन्तम खेप। \n३. ग᳒ -  \nअ.१. कथा  िवभा-रानी आऽ भालचन्ᮤ झा आ. आध्यात्म-᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप  \n२. साहेब रामदास-᮰ी पालन झा/ दैिनकी- ज्योित  \nइ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह  बीसम शताब्दीमे मैिथली सािहत्य \nउपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ)  \nईशोध लेख: मायानन्द िम᮰क इितहास बोध (आगाँ) संगमे ᮰ी मायानन्द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादवजी ᳇ारा लेल गेल साक्षात्कार। \n४. प᳒  \nिवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी,गजेन्ᮤ ठाकुर  \n᮰ी गंगेश गुंजन ज्योित झा चौधरी ᮰ी पंकज पराशर,  \nमहाका᳞ महाभारत (आगाँ) ᮰ी िजतमोहन -भिᲦ गीत \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n2  \n \n५. संस्कृ त मैिथली िशक्षा(आगाँ) \n६. िमिथला कला(आगाँ) \n७.पाबिन-संस्कार- तीथर् -पंचदेवोपासक भूिम िमिथला--डॉ ᮧफु ल्ल कुमार िसह ’मौन’ \nमधु᮰ावणीपर िवशेष िमिथलाक पाबिन-ितहारक कैलᱶडर) \n८. संगीत िशक्षा -᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग' \n९. बालानां कृ ते-  \n१०. पᲳी ᮧबंध  (आगाँ)  पᲳी-संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी ) \n११. संस्कृ त िमिथला           \n१२.मैिथली भाषापाक \n१३. रचना लेखन (आगाँ)  \n14. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila \ndate-list)- \n1.Videha Mithila Tirbhukti Tirhut... 2.Goa and Maithils by Ajay Thakur \nThe Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by Jyoti  \nमहᱬवपूणर् सूचना:(१) िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल \nछल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पाण्डुिलिप \nिवदेह कायार्लयकेँ डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई गोट-पचासेक प᳒ िवदेहमे नवम अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-\nᮧकािशत भ' रहल अिछ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n3  \n \nमहᱬवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर मैिथली-अंᮕेजी आऽ अंᮕेजी-मैिथली शब्द कोश (संपादक गजेन्ᮤ \nठाकुर आऽ नागेन्ᮤ कुमार झा) ᮧकािशत करबाओल जा' रहल अिछ। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक \nमूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजेन्ᮤ ठाकुरक  'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास),  'गल्प-\nगुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां कृते', 'एकाङ्की संᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चिरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' \nिवदेहमे संपूणर् ई-ᮧकाशनक बाद िᮧट फॉमर्मे ᮧकािशत होएत। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक \nमूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना (४):महᱬवपूणर् सूचना: ᮰ीमान् निचकेताजीक नाटक \"नो एंᮝी: मा ᮧिवश\" केर  'िवदेह' मे ई-ᮧकािशत रूप देिख कए \nएकर िᮧट रूपमे ᮧकाशनक लेल 'िवदेह' केर समक्ष \"᮰ुित ᮧकाशन\" केर ᮧस्ताव आयल छल, एकर सूचना 'िवदेह' ᳇ारा ᮰ी \nनिचकेताजीकेँ देल गेलिन्ह। अहाँकेँ ई सूिचत करैत हषर् भए रहल अिछ, जे ᮰ी निचकेता जी एकर िᮧट रूप करबाक स्वीकृित दए \nदेलिन्ह। \nनो एन्ᮝी मा ᮧिवश (४ अ कीय मैिथली नाटक) (c) ᮰ी उदय नारायण िसह \"निचकेता\" \nᮧकाशक: ᮰ुित पिब्लकेशन (एिह पुस्तकक ISBN No. शीᮖ देल जायत) \nमहᱬवपूणर् सूचना (५): मैिथली-भोजपुरी अकादमीक तᱬवाधानमे ६ अगस्त २००८ केँ ᮰ीराम सेन्टर, सफदर हाशमी मागर्, मण्डी \nहाउस, नई िदल्लीमे साँझ साढ़े पाँच बजेसँ राित लगभग ९ बजे धिर मैिथली नाटक-गीत-संगीत संध्याक आयोजन भए रहल अिछ। \nमैिथली लोक रंग (मैलोरंग) संस्था ᳇ारा एकर अंतगर्त साढ़े छह बजेसँ सवा आठ बजे धिर महेन्ᮤ मलंिगयाक नाटक \"काठक बनल \nलोक\" मंिचत कएल जाएत- एकर िनदᱷशक छिथ नेशनल स्कूल ऑफ ᮟामाक ᮰ी ᮧकाश झा। \nफे र ७ िसतम्बर २००८ केँ िमिथलांगन संस्था ᳇ारा ᮰ीराम सेन्टर, मण्डी हाउस, नई िदल्लीमे साँझ पाँच बजेसँ मैिथली नाटक-गीत-\nसंगीत संध्याक आयोजन होएत। \n \nिवदेह (िदनांक १ अगस्त सन् २००८) \n१.नेपाल वन आ मधेश स्पेशल २.संपादकीय ३.संदेश \nनेपाल वन आ मधेश स्पेशल  \n - िजतेन्ᮤ झा पताः जनकपुरधाम, नेपाल एखन ; नई िदल्ली \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n4  \n \nटेिलिभजनमे जं मैिथलीक मादे बात करी त नेपाल वन टेिलिभजनके एकटा अलग स्थान बिन \nचुकल अिछ । नेपाल वन टेिलिभजन राित पौने ८ बजे ᮧसािरत होब' बला मधेश स्पेशलक \nमाध्यमसं मैिथली बहुतो मैिथल धिर पंहुच रहल अिछ । नेपालमे सभसं बेशी बाजल जाए बला \nदोसर भाषा मैिथली रिहतंहु ओᱫ तािह अनुपातमे संचारमाध्यममे मैिथलीके स्थान नई भेट \nसकल छइ । एहन अवस्थामे पडोसी देश भारतसं सन्चािलत नेपाल वन टेिलिभजन मैिथलीमे \nकायर्ᮓम ᮧसारण क मैिथलीभाषा भाषी मध्य अपन अलग स्थान बनालेने अिछ । नेपालमे \nसरकारी स्तरपर संचािलत नेपाल टेिलिभजन सिहत िनजी टेिलिभजन च्यानलमे  मैिथली \nएखनो उपेिक्षते अिछ । य᳒िप बेर बेरके मधेश आन्दोलन आ संचारमाध्यमपर लाग बला \nसाम्ᮧदाियकताक आरोपक कारणे काठमाण्डुके िन्ᮤत टेिलिभजनसबमे आब मैिथलीके स्थान भेट \nलागल छइ । काठमाण्डुसं ᮧसािरत सगरमाथा टेिलिभजन सेहो सभिदन मैिथलीमे समाचार देल \nकरैत अिछ ।   \n  \nनेपाल वन ट ेिलिभजनक मध ेश स्प ेशल नामक 1 घण्टाक कायर्ᮓममे स म ा च ा र, नेपालक \nसमसामियक राजनीित , नेपालक ᮧमुख मु᳎ापर बातिचत आ गीत संगीत समेटल गेल अिछ । \nसमसामियक वस्तुिस्थित पर लोक अपन धारणा द क पिरचचार्के महत्वपूणर् बना देल करैत अिछ \n। ई काय र्ᮓम राित पौने आठ बज ेसं पौने नओ बज ेधिर ᮧसािरत होइत अिछ । न ेपाल के िन्ᮤत \nसमाचार रिहतो न ेपाल स ं ब ा ह र  इ  क ा यर्ᮓम देिखिनहार म ैि थ ल  क म ी  न ई  अ ि छ  ।  नेपालक \nसीमावतᱮ मधुवनी, दरभंगा, सीतामढी, सुपौल, सहरसासिहतके िजल्लासभमे सेहो एकर दशर्कके \nकमी निह अिछ । न ेपालक मैिथल जᱫ मैिथलीमे समाचार, गीत, आ पिरचचार् सुिन क सुसूिचत \nहोइत छैथ ततई भारत आ आन ठामक दश र्क मैिथली गीत आ स ंचारमाध्यममे मैिथलीक बोली \nसुिन हिषत भेल करैत अिछ ।  \n  \nमधेश स्पेशल न ेपालक मध ेशीके ए क ट ा  अ न् त र ार्ि᳦य संचारमाध्यममे म ुंह  ख ो ि ल  क  ब ज ब ा क  \nअवसर देलकै , सेहो अपने भाषामे । नेपालक संचारमाध्यमसं सेहो कटल कट्ल रहबला मध ेशके  \nछोट िछन घटना सेहो ᮧमुख समाचार बन लागल । मधेशीक मु᳎ापर खुिलक बहस शुरु भ गेल । \nमधेशक नेता सेहो धोती कुतार् पिहिरक काठमाण्डुएमे बैिस क कोनो ट ेिलिभजन पर ᮧत्यक्ष रुपᱶ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n5  \n \nजनतासं ब ा त ि च त  क र  ल ग ल ा ।  टेिलिभजनमे ज ᱫ  मैिथली श ुन् य ᮧ ा य  छ ल  त ा ि ह  अ ब स् थ ा मे \nएᲥिहबेर एक घण्टा मैिथलीक कायर्ᮓमके लोकिᮧय होब मे बेशी समय नइ लगल ै । एखन इ \nकायर्ᮓम दू बषर् पुरा कर लागल अइ।  \n  \nनेपाल 1 टेिलिभजन िडस िटभी आ टाटा स्काइपर उपलब्ध हएबाक कारण े इ द ेश िवदेशमे रह \nबला मैिथललग सहजिह प ंहुच बनालेने अिछ । एिह᳇ारे लगभग ७० टा द ेशमे रहबला म ैिथल \nभाषी मधेश स्पेशलके माध्यमसं मैिथलीमे सुचना आ मनोरन्जन ल रहल छ ैथ । मध ेश स्पेशल \nमैिथली आ भोजप ुरीक िमि᮰त कायर्ᮓम अिछ । एिहमे मैिथली भाषाक गीत नादक अितिरᲦ \nभोजपुरीक चौकी तोड आ आध ुिनक गीत सेहो ᮧसारण होइ छै । ई कायर्ᮓम तीन भागमे बाटल \nअिछ। पिहलमे नेपाल आ अन्तरार्ि᳦य समाचार रहैछै त दोसरमे समसामियक चचार्(टक शो)  आ \nतेसरमे मैिथली/भोजपुरी गीत ।  \n  \nदृश्य संचारमे मधेश स्पेशल मैिथलीके जगिजयार करम े बड प ैघ भूिमका िनवार्ह क रहल अिछ \nआ क सक ैत अिछ स े क ह न ा ई  अ ि त श य ो ि Ღ  न ई  ह ए त  ।  ड ो म  क छ  आ  ज ट  ज ि ट न क  न ा च सं ज ं \nमािटक सुगन्ध लेब चाहैत हुवए त हुनका सभहक लेल मधेश स्पेशल  सहायक भ सकैत छै ।  \n  \nमेधेश केिन्ᮤत कायर्ᮓम होइतो इ िमिथलान्चलके सवार्िङण िवकासमे कᱫेक सहायक हएत स े त \nआ व  ब ल ा  ि द ने ब त ा ओ त  मुदा एतवा िनि᳟त ज े ट ेिलिभजनमे म ैिथलीक िनयिमत ᮧसारणसं \nमैिथलके अपन बोली अपन भाषा याद िदयबैत रहैतै ।  \n  \n  \n२.संपादकीय (वषर्: १ मास: ८ अंक:१५) \nमान्यवर,  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n6  \n \nिवदेहक नव अंक (अंक १५, िदनांक १ अगस्त सन् २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु \nलॉग ऑन करू http://www.videha.co.in |  \nएिह अंकमे निचके ताजीक नाटक  नो एंᮝी: मा ᮧिवश अिन्तम खेप ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। \nग गेश गुंजन जीक प᳒ आऽ िवस्मृत किव रामजी चौधरीक अᮧकािशत प᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भए \nरहल अिछ। ᮰ी मौन जी, मैिथलीपुᮢ ᮧदीप, ᮰ी पालन झा ᮰ी पंकज पराशर आऽ परम ᮰᳍ेय \n᮰ी ᮧेमशंकर िसहजीक रचना सेहो ई-ᮧकािशत कएल गेल अिछ। \n᮰ी मायानन्द जीक इन्टर᳞ू लेलिन्ह ᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव। तकर दोसर भाग सेहो ᮧस्तुत \nअिछ। \nनेपाल १ टी.वीक मैिथली कायर्ᮓमक िवषयमे िववरण दए रहल छिथ िजतेन्ᮤजी आऽ भिᲦ-गीत \nᮧस्तुत कएने छिथ िजतमोहनजी। \nज्योितजी प᳒, बालानांकृते केर देवीजी शृंखला, बालानांकृ ते लेल िचᮢकला आऽ सह᮲बाढ़िनक \nअंᮕेजी अनुवाद ᮧस्तुत कएने छिथ। \nशेष स्थायी स्तंभ यथावत अिछ।  \nअपनेक रचना आऽ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे। विर᳧ रचनाकार अपन रचना हस्तिलिखत रूपमे \nसेहो नीचाँ िलखल पता पर पठा सकै त छिथ। \nगजेन्ᮤ ठाकु र \n३८९, पॉके ट-सी, सेक्टर-ए, बसन्तकुंज,नव देहली-११००७०. \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n                         ३.संदेश \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n7  \n \n१.᮰ी ᮧो. उदय नारायण िसह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन \nमैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \n\"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जनर्ल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकी के र उपयोग मैिथलीक हेतु \nकएल ई स्तुत्य ᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबामे एिह ६५ वषर्क उमिरमे क᳥ होइत \nअिछ, देवनागरी टाइप करबामे मदित देनाइ सम्पादक, \"िवदेह\" केर सेहो दाियत्व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वस्तुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष \nसभ कुशल अिछ। \n४.᮰ी ᮩजेन्ᮤ िᮢपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" \nकेर लेल बाधाई आऽ शुभकामना स्वीकार करू। \n५.᮰ी ᮧफु ल्लकु मार िसह \"मौन\"- ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार \nजािन कनेक चिकत मुदा बेसी आह्लािदत भेलहुँ। कालचᮓकेँ पकिड़ जािह दूरदृि᳥क पिरचय \nदेलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓािन्तक क्षेᮢमे \nमैिथली पᮢकािरताकेँ ᮧवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पᮢकािरतामे एिह \nᮧकारक नव ᮧयोगक हम स्वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताहूमे मैिथली पिᮢकाक ᮧकाशनमे के \nकतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवष्य कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक \nपैघ महान यज्ञमे हमर ᮰᳍ापूणर् आहुित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाकुर, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम \nबधाईक पाᮢ अिछ। पिᮢकाक मंगल भिवष्य हेतु हमर शुभकामना स्वीकार कएल जाओ। \n९. ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर \nपल्लिवत-पुिष्पत हो आऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n8  \n \n१०.᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ केर सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् \nसहयोग रहत। \n११.डॉ. ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूप ेँ एकर \nिववरण भए सकैत अिछ। आइ-कािल्ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा शीᮖ पूणर् सहयोग देब। \n१२.᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ \nअन्तरार᳦्ीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ सभक संकलन अपूवर्। \nनेपालोक सहयोग भेटत से िव᳡ास करी। \n१३. ᮰ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, \nनाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। \nकलकᱫामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत अिछ जे िदल्ली \nआिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ \nजोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह- \"िवदेह\"क िनःस्वाथर् मातृभाषानुरागसँ ᮧेिरत छी,  एकर िनिमᱫ जे \nहमर सेवाक ᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्ᮤ ठाकुर। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक \nलोकिनक लगमे रहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/ आकार्इवक/ अंᮕेजी-संस्कृत अनुवादक ई-\nᮧकाशन/ आकार्इवक अिधकार एिह ई पिᮢकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अᮧकािशत \nरचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व लेखक गणक मध्य छिन्ह) \nggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.co.in केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx \nआ’ .txt फॉमᱷटमे पठा सकैत छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्ष᳙ पिरचय आ’ अपन स्कैन \nकएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक \nअिछ, आऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ \nहोयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n9  \n \nएिह ई पिᮢकाकेँ ᮰ीमित ल᭯मी ठाकुर ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई ᮧकािशत कएल जाइत \nअिछ। \n१. नाटक  \n᮰ी उदय नारायण िसह ‘निचके ता’ जन्म-१९५१ ई. कलकᱫामे। १९६६ म े १५ वष र्क उ᮫मे पिहल का᳞ स ंᮕह ‘कवयो वदिन्त’। १९७१ ‘अमृतस्य पुᮢाः’ (किवता \nसंकलन) आऽ ‘नायकक नाम जीवन’ (नाटक)| १९७४ म े ‘एक छल राजा’/ ’नाटकक ल ेल’ (नाटक)। १९७६-७७ ‘ᮧत्यावᱫर्न’/ ’रामलीला’(नाटक)। १९७८म े जनक आऽ \nअन्य एकांकी। १९८१ ‘अनुᱫरण’(किवता-संकलन)। १९८८ ‘िᮧयंवदा’ (नािटका)। १९९७-‘रवीन्ᮤनाथक बाल-सािहत्य’(अनुवाद)। १९९८ ‘अनुकृ ित’- आधुिनक मैिथली \nकिवताक बंगलामे अनुवाद, संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन। १९९९ ‘अ᮰ु ओ पिरहास’। २००२ ‘खाम ख ेयाली’। २००६मे ‘मध्यमपुरुष एकवचन’(किवता स ंᮕह। \nभाषा-िवज्ञानक क्षेᮢमे दसटा पोथी आऽ द ू सयसँ बेशी शोध-पᮢ ᮧकािशत। १४ टा पी.एच.डी. आऽ २९ टा एम.िफल. शोध-कमर्क िदशा िनदᱷश। बड़ौदा, स ूरत, िदल्ली \nआऽ हैदराबाद िव.िव.मे अध्यापन। संᮧित िनदेशक, के न्ᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर। \n नो एंᮝी : मा ᮧिवश  \n                                             (चािर-अंकीय मैिथली नाटक) \nनाटककार उदय नारायण िसह ‘निचके ता’ िनदेशक, कᱶᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर \n(मैिथली सािहत्यक सुᮧिस᳍ ᮧयोगधमᱮ नाटककार ᮰ी निचके ताजीक टटका नाटक, जे िवगत २५ वषर्क मौन भंगक प᳟ात् पाठकक सम्मुख ᮧस्तुत भ’ रहल अिछ।) \nचािरम कल्लोलक पिहल खेप  जारी....िवदेहक एिह चौदहम अंक १५ जुलाई २००८ सँ। \n                     नो एंᮝी : मा ᮧिवश  \nचािरम कल्लोल पिहल खेप \nचतुथर् कल्लोल \n  \n [जेना-जेना मंच पर ᮧकाश उजागर होइत अिछ त’ देखल जायत जे यमराज िचᮢगु᳙क रिज᳥र के र चे᳴कग क’ रहल छिथ। आ \nबाँकी सब गोटे सशंक िचᮢ लए ठाढ़ छिथ। िकछुये देर मे यमराजक सबटा ‘चे᳴कग’ भ’ जाइत छिन। ओ रिज᳥र पर सँ मुड़ी उठौने \nअपन चश्मा केँ  खोलैत नंदी केँ  िकछु इशारा करैत छिथ।]  \nनंदी      :     (सीना तािन कए मलेᮝीक क᳙ान जकाँ उᲬ स्वरमे) सब क्यो सुनै.... \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n10  \n \nभृंगी      :     (आर जोर सँ) सुनू....सुनू...सनू- उ-उ-उ ! \nनंदी       :    (आदेश करैत छिथ) “आगे देखेगा....! आगे देख !” \n                             (कहैत देरी सब क्यो अगुआ कए सचेत भेने सामने देखै लागैत छिथ ; माᮢ यमराज आ िचᮢगु᳙ िव᮰ािन्तक मुᮤा मे छिथ।) \nभृंगी      :     (जे एक-दू गोटे भूल क’ रहल छिथ हुनका सम्हारैत छिथ---) ‘हे यू ! स्टᱹड इरेक्ट... स्टᱹड इन आ रो !’ (जे कनेको टेढ़-घᲂच जकाँ ठाढ़ो छलाह, स े सोझ भ’ \nजाइत छिथ, सचेत सेहो आ लगैछ जेना एकटा दशर्क िदिस मुँह कै ने ठाढ़ पंिᲦ बना नेने होिथ।) \nनंदी     :            (पुनः सेनाकेँ  आदेश देबाक स्वर मे) सा-व-धा-न! (सब क्यो ‘सावधान’ अथार्त् ‘अटेनशन’ के र भंिगमा मे ठाढ़ भ’ जाइत छिथ।) िव-᮰ा-म! (सब क्यो \n‘िव᮰ाम’ क अवस्थामे आिब जाइत छिथ।) \nभृंगी     :      (दिहना िदिस ‘माचर्’ क’ कए चलबाक आदेश दैत) दािहने मुड़ेगा--दािहने मोड़ ! (सभ क्यो तत्क्षण दिहना िदिस घुिर जाइत छिथ।) \n  \nनंदी     :      (आदेश करैत) आगे बढ़ेगा ! आ-गे-ए-ए बढ ! (सब क्यो बिढ़ जाइत छिथ।) एक-दो-एक-दो-एक-दो-एक ! एक ! एक ! \n                              \n[सब गोटे माचर् करैत मंचक दिहना िदिस होइत यमराज-िचᮢगु᳙ केँ  पार करैत संपूणर् मंचक आगाँ सँ पाछाँ होइत घुिर बाम िदिस \nहोइत पुनः जे जतय छल तᱫिह आिब जाइत छिथ। तखनिह भृंगीक स्वर सुनल जाइछ ‘हॉल्ट’ त’ सब थिम्ह जाइत छिथ.... निह \nत’ नंदी एक - दो चिलये रहल छल।] \nिचᮢगु᳙    :    (सभक ‘माचर्’ समा᳙ भ’ गेलाक बाद) उपिस्थत ᮧत्येक ᳞िᲦ सँ हम कह ै चाहैत िछयिन ज े एत’ उपिस्थत सब क्यो एकटा मूल धारणाक िशकार भ ेल \nछिथ—सभक मोन मे एकटा ᮪म छिन जे पृथ्वी पर सँ एतय एक बेिर आिब  गेलाक मतलबे इयैह जे आब ओ स्वगर्क ᳇ार मे आिब \nगेल छिथ। आब माᮢ ᮧतीक्षा करै पड़तिन... धीरज ध’ ल ेताह आ तकर बाद े सभकेँ  भेटतिन ओ पुरस्कार जकरा लेल कतेको ᮰म \n,कतेको क᳥—सबटा स्वीकायर् भ’ जाइछ। \nनेताजी    :     (आ᳟यर् होइत) तखन की ई सबटा ᮪म माᮢ छल, एकटा भूल धारणा छल---जे किहयो सत्य भ’ निह सकै त अिछ ? \nिचᮢगु᳙   :     ठीक बुझलहुँ आब---ई सबटा ᮪म छल। \nनंदी      :     सपना निह... \nभृंगी     :      माᮢ बुझबाक दोष छल...              \nवामपंथी  :      तखन ई दरबᲯा, दरबᲯा निह छल....िकछु आन वस्तु छल....? \nिचᮢगु᳙  :      ई दरबᲯा कोनो माया- ᳇ार निह िथक....आई सँ कतेको युग पिहने ई खुजतो छल, बंदो होइत छल...! \nनेताजी  :       मुदा आब? \nअनुचर 1 :      आब ई निञ खुजैत अिछ की ? \nअनचर 2 :      जँ हम सब सामने जा कए तारस्वर मे पुकािर- पुकािर कए कही—‘खुिल जो िसमिसम्’ तैयहु निह िकछु हैत!  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n11  \n \nनंदी     :      ई कोनो ‘अलीबाबा चालीस चोर’ क िखस्सा िथक थोड़े… \nभृंगी    :       आ ई कोनो धन-र᳀क गुफा िथक थोड़े ! \nवामपंथी   :     त’ ई दरबᲯाक पाछाँ छइ कोन चीज ? \nनेता      :     की छइ ओिह पार ? \nअनुचर 1  :     मंदािकनी ? \nअनुचर 2  :     वैतिरणी ? \nअिभनेता  :     आ िक बड़का टा िकला जकर सबटा कोठरी सँ आिब रहल हो दबल स्वरेँ ककरहु ᮓन्दनक आहिट...नोर बहाबैत आत्मा सब...! \nचोर      :     आ िक एकटा नदी-िकनारक िवशाल शमशान - घाट,जतय जिर रहल हो हजारक हजार िचता...हᲥन कानैत आत्मीय जन...? \nबाजारी   :      निह त’ भ’ सकै छ एकटा बड़का बजारे छइ जतय िदन-राित जबरदस्त खरीद-िबᮓी चिल रहल हो। \nिभख-मंगनी :    इहो त’ भ’ सकै छ जे घुिरते भेटत एकटा बड़का टा सड़क बाट काटैत एकटा आन राजपथक आ दुनूक मोड़ पर हाथ आ  झोरा पसारैत  ठाढ़ अिछ लाखो \nलोग- भुखमरी, बािढ़ , दंगा फसाद सँ उजड़ल उपटल लोग.... \nर᳎ीवला   :     निञ त’ एकटा ब-ड़-की टा के र  ‘डिम्पग ᮕाउंड’  जतय सबटा वस्तु ᳞वहार क’ क’ कए लोग सब फे कै  जाय होइक—र᳎ी सँ ल’ कए ज ूठ-काँट, पुरनका \nटूटल भाँगल चीज सँ ल’ कए ताजा िबना वािरसक लहास... \nᮧेिमका   :      िक आयाितत अवांिछत स᳒ः जनमल कोनो िशशु... \nᮧेमी     :      कन्या िशशु, हजारोक हजार, जकरा सबकेँ  ᮪ुणे केँ  कोिखसँ उपािर कए फᱶकल गेल हो... \nवामपंथी  :      अथवा हजारो हजार बंद होइत कारखानाक बजैत सीटी आ लाखो पिरवारक जरैत भूखल-थाकल चूिल्ह-चपाटी.... \nनेताजी   :      ई त’ अहᱭ जानै छी जे दरबᲯाक ओिह पार की छइ... हम सब त’ माᮢ अन्दाजे क’ सकै  छी जे भिरसक ओम्हर हजारोक हजार अनकहल दुःखक कथा \nउमिड़-घुमिड़ रहल छइ अथवा छइ एकटा िवशाल आनन्दक लहर जे अपनाकेँ  रोिक नेने होइक ई देखबाक लेल जे  दरबᲯा देने के  \nआओत अिगला बेिर... \nिचᮢगु᳙    :    ई सबटा एक साथ छैक ओिह पार, ठीक जेना पृथ्वी  पर रचल जाय छइ स्वगर् सँ ल’ कए नकर् - सबटा ठाम ! जे क्यो नदीक एिह पार छइ तकरा लागै छइ \nने जािन सबटा खुशी भिरसक  छइ ओिह पार  ! \nनंदी     :      भिरसक नीक जकाँ  देखने निह हैब ओिह दरबᲯा आ देबार िदिस ! \nभृंगी    :       एखनहु देखब त’ ऊपर एकटा कोना मे लटिक रहल अिछ बोडर्—“नो एन्ᮝी!” \nनेताजी  :       (आ᳟यर् होइत) आँय! \n                             (सब क्यो घुिर कय दरबᲯा िदस दैखैत छिथ)  \nसब क्यो :             “नो एंᮝी ?”  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n12  \n \n(ᮧकाश अथवा स्पॉट-लाइट ओिह बोडर् पर पड़ैत अिछ)  \nनेताजी  :       ई त’ निञ छल पता ककरहु.. निह त’... \nिचᮢगु᳙  :      निह त? \nनेताजी   :      (िवमषर् होइत) निह त’....पता निह....निह त’ की किरतहुँ.... \nवामपंथी  :      मुदा आब ? आब की हैत ? \nअिभनेता  :     आब की करब हम सब ? \nनेता     :      आब की हैत ? \n              (िचᮢगु᳙ िकछु निह बाजैत छिथ आ नंदी-भृंगी सेहो चुप रहैत छिथ । एक पल के र लेल जेना समय थिम्ह गेल होइक।) \nअनुचर 1 :      यमराजेसँ पूछल जाइन ! \nअनुचर 2  :     (घबड़ा कए) के  पूछत गय ? अहᱭ जाउ ने ! (के हुँनी सँ ठेलैत छिथ।) \nअनुचर 1  :     निञ-निञ.... हम निञ ? (पछुआ अबैत छिथ।) \nअनुचर 2  :     तखन नेताजीए सँ किहयिन जे ओ फिरछा लेिथ ! \nअनुचर ᳇य :     नेताजी ! (नेताजीकेँ  घुिर कए देखैते देरी दुनू जेना इशारा क’ कए कहैत होिथ पूछबा दय। \nनेताजी   :      (िविचᮢ शब्द बजैत छिथ- कं ठ सूिख जाइत छिन) ह..ह...! \n              [नेताजी िकछ ु न े ब ा ि ज  प ब ैत छिथ आ न े प ुिछए सक ै त  छ ि थ ।  म ा ᮢ  य म र ा ज क  ल ग  ज ा  क ए   \nठाढ़ भ’ जाइत छिथ। यमराज रिज᳥र मे एक बेिर दैखैत छिथ, एक बेिर नेताजी िदस] \nयमराज  :      बदरी िवशाल िमसर ! \nनेताजी  :       \n(जेना कठघरामे ठाढ़ अपन स्वीकारोिᲦ दैत होिथ) जी ! \nयमराज  :      आयु पचपन ! \nनेताजी   :      (अस्प᳥ स्वरेँ) साढ़े ितरपन ! \nनंदी     :      असली उमिर बताउ ! \nभृंगी     :      स᳷टिफके ट-बला निञ ! \nनेताजी   :      जी पचपन !  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n13  \n \nयमराज  :      जन्म भाᮤ मासे, कृ ष्ण पक्षे, ᮢयोदश घिटका, षड्-िᮢशंित पल, प ंचदश िवपल... जन्म-रािश धनु...लᲨ-वृि᳟क, रोिहणी नक्षᮢ, गण-मनुष्य, योिन-सपर्, \nयोग-शुक्ल, वगर् माजार्र, करण- शकु िन! \n               \n[जेना-जेना यमराज बाजैत चिल जाइत छिथ—ᮧकाश कम होइत मंचक बामे िदिस माᮢ रहैत अिछ जािह आलोक मे यमराज आ \nमुड़ी झुकौने नेताजी स्प᳥ लखा दैत छिथ। बाँकी सभक उपर मि᳍म ᮧकाश। नंदी यमराजक दंड केँ  धैने हुनकर पाछाँ सीना तािन \nकए ठाढ़ छिथ, भृंगी टूल पर पोथीक िवशेष पृ᳧ पर आँगुर रखने रिज᳥रकेँ  धैने छिथ। िचᮢगु᳙ लगे मे ठाढ़ छिथ, यमराजक स्वर \nमे धीरे-धीरे जेना ᮧितध्विन सुनल जाइत छिन-एना लािग रहल हो।] \nनेताजी   :      जी ! \nयमराज  :      (हुंकार दैत) अहाँ केँ  दैखैत छी ‘शश योग’ छैक...(᳣ोक पढ़ैत छिथ अथवा पाछाँ सँ ᮧितध्वन्त स्वरेँ ‘िᮧ िरकॉडᱷड’ उᲬारण सुनल जाइत अिछ-)  \n  \n“भूपो वा सिचवो वनाचलरतः सेनापितः ᮓकू रधीःधातोवार्द-िवनोद-वंचनपरो दाता सरोषेक्षणः।  \n              तेजस्वी िनजमातृभिᲦिनरत: शूरोऽिसतांग सुखी \n              जातः स᳙ितमायुरेित शशके  जारिᮓयाशीलवान् \n              अथार्त—नेता बनब त’ अहा ँक भागमे िलखल अिछ आ सिदखन स ेवक आ अनुचर-अनुयायी सँ घेरल रहब सेहो िलखल अिछ.... छोट-मोट अन्याय निह कै ने \nहोइ—से निह...म ुद ा  ब हु त  ग ो टे अ ह ाँक नाम ल’ कए अपराध कर ै ज ा इ  छ ल — से ब ा त  स् प ᳥ ।  वैह ज े क तेको जनन ेता केँ  ह ो इ  \nछिन..कखनहु देिखयो कए अनठा द ैत छलहुँ। बाजै मे बड़ पटु छी से त’ स्प᳥े अिछ.. मुदा ई की द ेिख रहल छी—नुका चोरा कए \nिववाहक अितिरᲦो ᮧेम करबा दय.. सत्ये एहन िकछु चिल रहल अिछ की?” \nनेता   :        (स्प᳥त: एहन गोपनीय बात सब सुिन कए अत्यंत लिᲯत भ’ जाइत छिथ। हुनक दुनू बगल मे ठाढ़ दुनू अनुचर अकास िदिस मूड़ी  उठा कए एम्हर-ओम्हर \nदेखै लागै छिथ जेना ओसब िकछु निह सुिन रहल छिथ) निह...माने ..तेहन िकछु निह.. \nिचᮢगु᳙   :     (मुस्की दैत) मुदा कनी-मनी...?.निह? \nनेता      :     हँ, वैह.... बुझू जे... \nयमराज   :     सब बुिझ गेलहुँ.... \nिचᮢगु᳙   :     मुदा ओ कहै छिथ हुनकर उमर भेलिन पचपन और शश-योग कहै छइ जीिवत रहताह सᱫिर सँ बेसी उमिर धिर तखन ? \nयमराज   :     तखन बात त’ स्प᳥ जे समय सँ पिहनिह अहाँ कोनो घृण्य राजनैितक चᮓांतक िशकार बनैत एतय पठाओल गेल छी। (मोटका रिज᳥र केँ  ब᳖ करैत छिथ--\n) \nनेता      :     तकर माने ? \nयमराज   :     तकर माने ठीक तिहना जेना एिह चािर गोट सैिनक केँ  एत’ ऐबाक आवश्यकता निह छल... ओहो सब अहᱭ जकाँ .. माने इयैह जे अहाँ मुᲦ छी, घुिर सकै  \nछी राजनीितक जगत मे... एतय कतारमे ठाढ़ रहबाक कोनो दरकारे निह... \nनेता     :      आँय ! (कहैत देरी दुनू अनुचर आनन्दक अितिरᲦ ᮧकाश करैत हुनका भिरपाँज पकिड़ लैत छिथ। संगिह  कनेक देर मे नारेबाजी सेहो शुरू क द ैत छिथ।)   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n14  \n \n  \n[नेताजीक आगाँ दूटा सैिनक सेहो मंच सँ िनष्ᮓांत होइत छिथ।] \n  \nयमराज  :      (नेताजीक संगिह िखसिक जा रह ै चाहै छिथ स े देिख कए, द ुनू अनुचर सँ) अहाँ सभ कत’ जा रहल छी ? (दुनूक पैर थिम्ह जाइत छिन।) की ? निह \nबाजलहुँ िकछु ? \nअनुचर 1  :     आ.. जी.. हम सब..नेताजी... जा रहल छिथ तᱹ... \nयमराज   :     कोनो तᱹ-वᱹ निह चलत..(घुिर कए) िचᮢगु᳙ ! \nिचᮢगु᳙   :     जी ? \nयमराज   :     नीक जकाँ उल्टा-पुल्टा कए, देखू त’ रिज᳥र मे िहनका सब दय की िलखल छिन... \nिचᮢगु᳙   :     जी !.... (अनुच र  1  केँ  द ेखा कए)  राजनीितक जगतम े बदरी िवशाल बाब ू ज तेक मार-काट क ै ने- करौन े छ ि थ — से सबटा िहनक े  द ुनूक कृ पासँ  होइ \nछलिन.... \nअनुचर 1  :     (आपिᱫ जताबैत) निह... माने... \nयमराज   :     (डाँटैत) चोप! कोनो-माने ताने निह... \nिचᮢगु᳙   :     (आदेश दैत) सोझे भुनै के र कड़ाही मे ल’ जा कए फᱶकल जाय ! \n              (कहैत देरी नंदी आ भृंगी अनुचर 1 आ अनुचर 2 केँ  दुनू िदिस सँ ध’ कए बाहर ल’ जाइत छिथ—ओम्हर बाँकी मृत सैिनक मे सँ दू गोटे िहनका ल’ कए आगाँ \nबढ़ैत छिथ आ नंदी-भृंगी अपन-अपन स्थान पर घुिर आबैत छिथ।) \nᮧेमी युगल :     (दुनू आर धीरज निह रािख पबैत छिथ) आ हम सब ? \nᮧेमी      :     हमरा दुनूकेँ  की हैत ? \nᮧेिमका    :     ई हमरा कतेको कालसँ घुिर चलबा लेल  कहैत छलाह... मुदा हमही निह सुिन रहल छिलयिन ! \nᮧेमी      :     की एहन निह भ’ सकै त अिछ जे..... \nबाजारी    :     (आगाँ बढ़ैत) हे.... िहनका दुनू केँ  अवश्य एकबेर िजनगी देबाक मौका देल जाइन... \nिचᮢगु᳙    :    से िकयै ? \nबाजारी    :    देखू...एत त’ हम कन्यादान क’ कए िववाह करबा देिलयिन... मुदा वस्तुतः त’ ई दुनू गोटे अपन-अपन पिरवारक जे क्यो अिभभावक छिथ  तिनका सभक \nआशीवार्द निह भेिट सकलिन। \nभᮤ ᳞िᲦ 2 :   ...आ तᱹ दुनू गोटे िनि᳟त कै ने छलाह जे जीयब त’ संगिह आ मरब त’ संगिह..मुदा आब त’ हम सब िववाह कै ये देने छी... \nबाजारी ᳞िᲦ :   तᱹ हमरा लगैछ जे  दुनू पिरवारो आब मािन लेताह...  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n15  \n \nभᮤ ᳞िᲦ 1  :  भ’ सकै छ आब प᳟ातापो क’ रहल छिथ। \nयमराज      :  बड़ बेस... \nिचᮢगु᳙      :  आ जँ एखनहु अक्खड़ दैखौता त’ अहाँ सब हुनका लोकिनकेँ  समझा बुझा’ सकबिन िक निह ? \nभᮤ ᳞िᲦ 1,2 :  अवश्य...अवश्य ! \nयमराज     :   बेस... तखन (नंदी-भृंगीकेँ ) एिह दुनू बालक-बािलका आ िहनका दुनूक एतहुका अिभभावक लोकिनकेँ  रस्ता देखा िदयन्हु... \n              [नंदी-भृंगी ᮧेमी-ᮧेिमका आ ओिह तीन ू गोटेकेँ  (दुनू भᮤ ᳞िᲦ आ बाजारी वृ᳍केँ ) रस्ता देखा कए बाहर ल’ जाइत छिथ...पाछ ू-पाछू ढोल-िपपही बजा कए \n‘माचर्’ करैत बाहर ल’ जाइत छिथ। तखन रिह जाइत छिथ जेसब तािह सबमे सँ अिभनेता अगुआ आबै छिथ।] \nिचᮢगु᳙   :     (जेना यमराज केँ  अिभनेताक पिरचय द’ रहल छिथ) ई िववेक कु मार भेलाह... (नंदी सँ) पृ᳧ पाँच सौ अड़तीस... \nअिभनेता  :     (आ᳟यर्-चिकत होइत, िचᮢगु᳙ सँ) अहाँ केँ  हमर पृ᳧ो मोन अिछ...करोड़ो मनुक्खमे....? ई त’ आ᳟यर्क गप्प भेल... \nिचᮢगु᳙    :    एिह मे अचरजक कोन बात? एतेक िकछु करैत रहैत छी जे बेिर-बेिर ओिह पृ᳧ पर ‘एन्ᮝी’ करै-टा पड़ै अिछ...तᱹ..... \nनंदी     :      (जेना घोषणा क’ रहल होिथ...) पृ. 538, िववेक कु मार उफर्.....? \nअिभनेता  :     (टोकै त) हे कथी लय दोसर-दोसर नाम सब लै जाइ छी ? बड़ मोसिकल सँ त’ अपन जाित-पाित केँ  पाछाँ छोड़ा सकल.... आ तखन एᱫहु आिब कए....? \nिचᮢगु᳙  :      आगाँ बढ़’! नाम छोिड़ दहक ! \nनंदी      :     आगा ँ िरकाडर् त’ ई कहै अिछ जे ओना ई छलाह त’ ब᲻ मामूली ᳞िᲦ, तखन अपन कु शलता सँ, आओर सौभाग्यो सँ, पहुँिच गेल छिथ िशखर पर... पाइ \nबहुत कमौलिन.. (झुिक कए नीक जका ँ रिज᳥र मे सँ पढ़ैत...) दान-ध्यान सेहो कै ने छिथ... ततबा निह जतबा क’ सक ै त छलाह \nअनेक मिहला सँ िहनक नाम केँ  जोड़ल जाइ छिन...अफवािह केँ  अपने पिस᳖ करै छिथ... एिह मामलामे बदनामे रहलाह... आ तᱹ \nपािरवािरक जीवन स ुख द  न ि ह  छ ल ि न . . .  ि न ः संतान छिथ, प᳀ीक ेँ  त् य ा ि ग  देताह तािहस ँ प ि ह न ि ह  वैह छोिड़ कए चिल \nगेलीह...वस्तुतः प᳀ीक कहब छलिन ई असलमे नपुंसक छलाह... \nअिभनेता   :    (नंदी केँ  थम्हबैत) की सभक सामने अंट-संट पिढ़ रहल छी पोथासँ ? प᳀ी छोिड़ कए चिल गेलीह… नीक कै लीह, एखन सुखी छिथ एकटा अधेड़ उमरक \nनवयुवकक संगे.... मीिडया बला सभसँ पाइ भेटलिन आ िक कहानी बनबै लगलीह... ‘अफसाना’.... जे िबकत ब᲻ बेसी। \nिचᮢगु᳙     :   से ओ सब जाय दहक ...ई कह आर कोन िवशेष बात सभ दजर् छैक.. \nभृंगी        :   (ओहो झुिक कए देिख रहल छलाह रिज᳥र मे, आब रहल निह गेलिन---) िहनक जᱫेक िमᮢ छिन, शᮢुक संख्या तािहसँ बहुत गुना बेसी छिन। \nयमराज     :   से त’ स्वाभािवके ..... \nभृंगी       :    िहनक शᮢुपक्ष कहैत अिछ ई नुका–चोरा कए कतेको वामपंथी गो᳧ी केँ  मदित करैत छलाह.... बहुतो तािह तरहक संगठन केँ  .... \nवामपंथी    :    (ᮧितवादक स्वरमे) कथमिप निह... ई सब फू िस बािज रहल छी अहाँसब.... \nभृंगी       :    बािज कहाँ रहल छी यौ कामरेड? हम त’ माᮢ पिढ़ रहल छी--!   \nवामपंथी    :    िहनका सन ‘बुजᲃआ’ गो᳧ीक सदस्य कखनहु करत गै मदित कोनो साम्यवादीक ?  असंभव !  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n16  \n \nअिभनेता   :    िकयै ? साम्यवाद पर अहᱭसभक जन्मिस᳍ अिधकार छै की ? आन क्यो ‘साम्य’ क कल्पना निह क’ सकै त अिछ  ? \nवामपंथी   :     (᳞ंग्यात्मक स्वरᱶ) िकयैक निह ? कल्पनाक घोड़ा पर के  लगाम  लगा सकै त अिछ ? \n                             करू, जत ेक मजᱮ  कल्पना करै जाऊ !  मुदा हम सब छी वास्तिवक जगत् मे वास्तव केँ  भोिग रहल छी... \nअिभनेता  :     वास्तवमे भोगी  छी अहाँ सब, भोगक लालसा मे ‘साम्य’ दय गेलहुँ िबसिर ‘वाद’टा मोन रहल ... वाद-िववाद मे काज मे आबैत अिछ....! \nिचᮢगु᳙   :     वाद-िववाद सँ काज कोन ? कहबाक तात्पयर् ई जे िववेक कु मार जीक िववेक भिरसक बड़ बेसी काज करैत छिन...तᱹ..... \nयमराज  :      (गंभीर मुᮤामे) हुम्-म्-म् ! (नंदी सँ) तखन देखै छी िवपक्ष सँ बैसी सपक्षे मे सबटा पिढ़ रहल छी... \nिचᮢगु᳙   :     तकर अलावे ...ई िहनक अकाल आगमन िथकिन.... स्टंटमैनक बालक छल अस्वस्थ, गेल छल छुᲵी ल’ क’ अपन घर... त’ ई अपनिह स्टंट करै लगलाह... \nअिभनेता    :   (िबहुँसैत) किनयᱶ टा चूक भ’ गेलैक िक पहाड़ी पर सँ खिस पड़लहुँ.... \nयमराज     :   किनय े-किनये भूल-चूक मे बदिल जाइत अिछ इितहास आ प ुराण...सबटा पुण्य बहा जाइत अिछ तिनके  पापसँ ! म ुदा जे हो (नंदी सँ) िहनका एखनहु ँ \nअनेक िदन जीबाक छिन.. पठा िदयौक पृथ्वी पर... \nवामपंथी    :    (अगुआ कए) आ हम ? हमर की ह ैत ? (एक बेिर यमराज तँ एक बेिर िचᮢगु᳙ िदिस देखैत छिथ। माᮢ भृंगी ससम्मान अिभनेताकेँ  बाहर पहुँचाबै जाइत \nछिथ।) \nयमराज    :    अहाँक कथा मे तँ स्वगर्-नकर् कोनो टा निह अिछ...ने छी हम आ ने िचᮢगु᳙... \nवामपंथी    :    जी, से त’...(कहै जाइत छलाह ‘अवश्य !’ मुदा तािह सँ पिहनिह टोकल जाइत छिथ।) \nिचᮢगु᳙     :   सैह जखन बात छैक त’ अहाँ अपने िवचार करू अपन भिवष्य....(पॉिकट सँ एकटा मुᮤाकेँ  ‘टॉस’ करबाक भंिगमा मे.....) कहु की कहै छी ‘िचत’ की ‘पट’? \nवामपंथी    :    हमर िव᳡ास आ हमर िशक्षा िकछु आने तरहक छल, म ुदा जे ᮧत्यक्ष क’ रहल छी (कहैत देवार....यमराज...िचᮢगु᳙ आिद केँ  देखाबैत छिथ) तकरे \nअस्वीकार कोना करू ? \n  \n  \n  \nयमराज   :     िकय ैक ? ईहो त’ भ’ सकै छ जे आँिख धोखा  द’ रहल अिछ...ई  सबटा एकटा द ुःस्व᳘ माᮢ िथक... कल्पलोक माᮢ िथक...ई, जतय घुसै जायब त’ देखब \nबोडर् पर टांगल अिछ---‘नो एन्ᮝी’! \nवामपंथी   :     तखन ? \nिचᮢगु᳙   :     तखन की ? \nवामपंथी   :           तखन हम की करू ?  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n17  \n \nयमराज   :      (गंभीर मुᮤामे) पिहने ई कहू... िवषम के  िथक ? मनुक्ख िक ᮧकृ ित ?  \nवामपंथी   :           दुनू... \nयमराज    :          के  कम के  बेसी ? \nवामपंथी    :         ᮧकृ ित मे तैयहु कᱫहु ‘ᮧाकृ ितक न्याय’ (नैचरल जिस्टस) \n                             काजक’ रहल अिछ, मुदा मनुक्खक स्वभावक आधारे \n                           अन्याय पर ठाढ़ अिछ... \nयमराज    :    की अहाँक राजनीित एहन अन्याय केँ  दूर निह क’ सकै त अिछ ? \nवामपंथी   :     ᮧयास करैत अिछ... \nयमराज    :    ठीक अिछ... तखन िहनको तीन ू गोटे केँ  नेने जाऊ ! (चोर उचᲥा आ पॉिकट-मारक िदिस देखा क’ बाजैत छिथ) आ देखू िहनका सब केँ  बदिल सकै  छी वा \nनिह ? \nवामपंथी   :     बेस.... \n              [कहैत पॉिकट-मार आ उचᲥा हुनका लग चिल आबै छिथ। चोर कनेक इतस्ततः करैत छिथ आ अंत मे पूिछ दैत छिथ जाय सँ पूवर्…]  \nचोर      :     तखन एिह सँ आगाँ ? \nयमराज-िचᮢगु᳙-नंदी :  (एᲥिह संग) ‘नो एनᮝी’... \n              [कहैत देरी तीनू गोटे केँ  साथ ल’ कए वामपंथी युवा वाहर जैबाक लेल उ᳒त होइत छिथ िक तावत् अिभनेता केँ  छोिड़ कए भृंगी घुिर कए मंच पर ᮧवेश क’ \nरहल छलाह।] \nयमराज   :     मा ᮧिवश.... \nिचᮢगु᳙   :            कदाचन! \n               \n[चारू गोट े एक पलक लेल चᲅकै त थम्हैत छिथ ....तकर बादे िनष्ᮓांत होइत छिथ। हुनका सभक ᮧस्थानक पाछाँ भृंगी आगाँ बढ़ैत \nछिथ यमराजक िदिस।] \n                                              \nअ.१. कथा  िवभा-रानी आऽ भालचन्ᮤ झा  \nआ. आध्यात्म-\n ᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n18  \n \n२. ᮰ी पालनिवदेह नूतन अंक ᮧदीप दैिनकी रामदास झा/ दैिनकी- ज्योित \nइ. उपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ)᮰ी ᮧेमशंकर िसह\nकथा   भालचन्ᮤ झा आऽ िवभा-रानी  \n᮰ी भालचन्ᮤ झा, ए.टी.डी., बी.ए., (अथर्शाᳫ), मुम्बईसँ िथएटर कलामे िडप्लोमा। मैिथलीक अितिरᲦ \nिहन्दी, मराठी, अᮕेजी आऽ गुजरातीमे िनष्णात। १९७४ ई.सँ मराठी आऽ िहन्दी िथएटरमे िनदेशक। महारा᳦ राज्य उपािध १९८६ \nआऽ १९९९ मे। िथएटर वकर्शॉप पर अितथीय भाषण आऽ नामी संस्थानक नाटक ᮧितयोिगताक हेतु न्यायाधीश। आइ.एन.टी. केर \nलेल नाटक “सीता” केर िनदᱷशन। “वासुदेव संगित” आइ.एन.टी.क लोक कलाक शोध आऽ ᮧदशर्नसँ जुड़ल छिथ आऽ नाᲷशालासँ जुड़ल \nछिथ िवकलांग बाल लेल िथएटरसँ। िन᳜ टी.वी. मीिडयामे रचनात्मक िनदेशक रूप ेँ कायर्- आभलमया (मराठी दैिनक धारावािहक \n६० एपीसोड), आकाश (िहन्दी, जी.टी.वी.), जीवन संध्या (मराठी), सफलता (रजस्थानी), पोिलसनामा (महारा᳦ शासनक लेल), \nमुन्गी उदाली आकाशी (मराठी), जय गणेश (मराठी), कᲬी-सौन्धी (िहन्दी डी.डी.), याᮢा (मराठी), धनाजी नाना चौधरी (महारा᳦ \nशासनक लेल), ᮰ी पी.के अना पािटल (मराठी), स्वयम्बर (मराठी), िफर नहᱭ कभी नहᱭ( नशा-सुधारपर), आहट (एड्सपर), बᱹगन \nराजा (बᲬाक लेल कठपुतली शो), मेरा देश महान (बᲬाक लेल कठपुतली शो), झूठा पालतू(बᲬाक लेल कठपुतली शो),  \nटी.वी. नाटक- बन्दी (लेखक- राजीव जोशी), शतकवली (लेखक- स्व. उत्पल दᱫ), िचᮢकाठी (लेखक- स्व. मनोहर वाकोडे), हृदयची \nगोस्ता (लेखक- राजीव जोशी), ह᳎ापार (लेखक- एह.एम.मराठे), वालन (लेखक- अज्ञात)। \nलेखन-  \nबीछल बेरायल मराठी एकांकी, िसहावलोकन (मराठी सािहत्यक १५० वषर्), आकाश (जी.टी.वी.क धारावािहकक ३० एपीसोड), \nजीवन सन्ध्या( मराठी सा᳙ािहक, डी.डी, मुम्बई), धनाजी नाना चौधरी (मराठी), स्वयम्बर (मराठी), िफर नहᱭ कभी नहᱭ( िहन्दी), \nआहट (िहन्दी), याᮢा ( मराठी सीरयल), मयूरपन्ख ( मराठी बाल-धारावािहक), हेल्थकेअर इन २०० ए.डी.) (डी.डी.)। \nिथएटर वकर्शॉप- कला िवभाग, महारा᳦ सरकार, अिखल भारतीय मराठी नाᲷ पिरषद, दिक्षण-मध्य क्षेᮢ कला केन्ᮤ, नागपुर, स्व. \nगजानन जहागीरदारक ᮧाध्यापकत्वमे चन्ᮤाक िफल्मक लेल अिभनय स्कूल, उस्ताद अमजद अली खानक दू टा संगीत ᮧदशर्न। \n᮰ी भालचन्ᮤ झा एखन ᯋी-लान्स लेखक-िनदेशकक रूपम े कायर्रत छिथ। \n  \nचूिल्ह \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n19  \n \n---: भालचन्ᮤ झा \n  \n'... चूिल्ह आ ᳫी - दुनूक ᮧारब्ध एके  जकाँ होइत छैक, बुझलहक? जरैत-जरैत जीबइए मᱶ दुनूक गुजिर होइत छैक... गै दाई !' \nजाबैत िजयलै - ई गप्प, माय हमरा सिदखन किहते रहलै। ई कह' मᱶ जे ममर् नुकाएल छलै, से बुझबाक उिमर त' निहए रहय, मुदा \nजािह तरहᱹ उसाँस ल' क' माय ई बात कहय, तािह स' ई त' लागबे करय जे ई गप्प अबस्से कोनो तरहक जीवन-मंᮢ हेतैक - अिह \nतरहक िवचार मोन मे आिब आिब जाय। \n... आ देिखयौ भाग्यक खेला, जे हमर आ चूिल्हक संग कहाँदिन जनिमते देरी िक धरा गेलै। \nमाइये कहिथन्ह जे हमर जनम अिहना जाड़ स' कनकनाइत राित मे भेलै। हे दाई - जनम त' भ' गेलै, मुदा मुँह स' पिहल केहां िनकाल' \nलेल चुिल्हएक सहारा लेब' पड़लै। \nअपन गरमी द' क' चूिल्हए हमरा बचा लेने रहय। आ तािह लेल वा की, जे घर-आँगनक लोक आओर हमर नामे ध' देलकै  चुिल्हया' ...। \nआब किहयौ त' भला, इहो कोनो रीत भेलै नाम जोड़बाक !  \nओ त' धन्यभाग हमर, जे बबा के की फु रेलिन्ह आ नामकरणक िदन हमर नाम रािख देलिखन्ह - 'िसया सु᳖िर'। \nतैयो घर-आँगन के  त' बूिझते िछयै ने' ... एक बेर जे कह' लगलै 'च्◌ु◌ूिल्हया' त' ओ िकयो बदलै भला! हे दाई, 'िसया-सु᳖िर'। ई नाम \nत' माᮢ कागजे लेल रिह गेलै। \nबबा त' ब᲻ िखिसयैिथन्ह मुदा लोको सभ थेथर भ' गेल रहै। हुनका सोझा मे त' सभ िकओ दम सािध लै, मुदा जखने परोछ भेलाह िक \nफे र सभके कोनो झरकबाही लािग जाय छलै... चुिल्हया, चूिल्हयाक से िकलोल मिच जाय जे की कही ... आई त' हँिसयो लािग जाइयै \n। मुदा छोटपन मे हमरा बड़् ड खराब लागय,  बुझलहुँ की? \nआई बैसल-बैसल जहन ओ गप्प सभ मोन पड़े◌ैयै त' िवचार' लागै छी जे वास्तव मᱶ, एहन आगांक िबचार करयबला पुरूख पाᮢ के \nरहब घर मᱶ कतेक जरूरी होई छ ै। निञ त' घूमैत रहू जनम भिर अपन एहने जरल धनकल सन नाम ल' क' ... चुिल्हया ..पनबसना \nदाई ... ताबा कुमारी ... चकला देबी ...!!! धुरर् जाउ, अहाँ के हँस्सी लगैय' ... \nआ हम सोचै छी जे देिखयौ त'। बेटी आओर के एक गोट नीक नामो टा नसीब निञ होई छै अइ समाज मे... तहन आर कथीक आस धरै \nओ...? कोन भरोस पर जीबय ओ?  \n... त' कह' जे लगलहुँ ... जे किन बूझ' सूझ' जोगर भेलहुँ त' देिखयैक जे हमरा घरक चूिल्ह जहाँ किनको किरयैलै िक हमर माय ओकरा \nलीप-पोइत क' ओकरा िचᲥिन चुनमुन बना दैक।  \nचूिल्ह सेहो ओकरा लेखे एकटा नािन्ह टाक बᲬे टा रहै। जािह माया आ ममित स' ओ हमरा आओर के  धोबै-पोछै छलै, ओिह स' कम \nमाया ममित निञ देखिलयै हम ओकरा चूिल्ह लीपैतकाल। आ, कने नीक स' सोिचयौ, त' चूिल्ह स' जे ओकर िसनेह रहय से अनगर्ल  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n20  \n \nनिञ छलै ने! यै! जे चूिल्ह आजन्म जिर धनिक क' लोग आओरक पेट भरै छै, ओकरे ᮧित लोक एतेक कृतᲩ कोना क' भ' जाइत छैक? \n... माउिग के ल' क' सेहो अपना समाज मे अिहना होबैत एलैये आई धिर। भिर िजनगी दोसरे लेल जिरतहु-धनिकतहु बेर पडला पर \nओकरो अही चूिल्ह जँका कात क' दै छैक लोक आओर। िजिबते जी मुँह मᱶ छाउर भरने पड़ल रहैत अिछ अपन भनसाघर क एकटा \nकोन्टा मे...। \nधुिर जो। हमहूँ ई कोन जरल धनकल सनक कथा ल' क' बैिस गेलहँ◌ु। त'...कहैत जे छलहुँ ...। रसे - रसे ई चूिल्ह लीप' पोतक काज \nहमरे िजम्मा लािग गेल। आ ओिह मᱶ हमर मोने सेहो लाग' लागल। बुझलहुँ ! फू िस िकयैक बाजब? आिह रे बा। ले बलैय्या के। एकटा \nबात त' कहब िबसिरए गेलहुँ। हमर माय ब᲻ लुिरगर आ तᱹ अपना लूिर-ढंगक कारणे पूरे परोपᲵा मᱶ नामी। सत्यनारायण भगवानक \nपूजा मे ओ जे अिरपन दै से की कहू। देिखतहुँ त' आँिख चोन्हरा जयितयैक। केहनो खरकᲵल बासन िकयैक निञ रहौ - से कहै छी जे \nयिद ओ माँिज दैक त' बतर्न चानी जकां झलमल क' उठै छलै। हे, छिठ मे अिहबातक पाितल जे ढेिरतै - तँ एहन, जे गाँम के  लोक कहै \nछी, भकचन्ह रिह जाइत छलै। माउिग बला कोनो एहेन लुिर बाँकी निञ छलै, जािह मे ओ ककरो स' पाछां भ' जइितयैक, कहै छी जे \nसे । िसआइयो-कढ़ाई सीख' लेल परोपᲵाक नवकिनञा सभ के  कहै छी जे से िसहंता लागल रहैत छलै जे किहया ओ हुनकर अंगना मे \nआबथु आ किहया ओ सभ हुनका स' अपन मनपसीनक चीज बतुस आओर बनाबय के  सीिख िलयए।  \nमाय मे बस कमी छलैक त' एकेटा, जे ओ नैहरक ब᲻ गरीब छलै ! आ गाँम-घर मे त' बुझले अिछ, जे जकरा लग टाका पूँजीक ढेर छै, \nसएह लोक मातबर कहल जाइत छैक। ओ मनुक्ख मे गनल जाइत छैक। आ िक निञ? लूिर-बेबहार त' बादक गप्प भेलै। टाका पूँजी \nरहलै त' बᱭगलो-बताह सभ बुिधयार भ' जाइ छै। आ से जे निञ रहलै त' आँिख-कान रिहतहु लोक आन्हरे-लांगड़ बुझल जाइ छै। \nयै, जᲅ सच-सच पूछी त' अपना सभ मे माउिग-मनुक्ख स' िबयाहदान थोड़बे कएल जाइत छैक? िबयाह-दान त' होइत छैक जर-जमीन \nस', टाका-पूँजी स', ᳴कवा धन-संपिᱫ, मान-मरातब स'। माउिग त' ओिह िबयाहक उलल᭯य मे देल गेल एकटा सनेसे (भᱶटवस्तु) छैक। \nसे िकयैक त' पूँजी-टाका कतबो िकयैक निञ रहौक, एकिदन त' खतम भइए जाइत छैक। तहन मोन कोना क' रहतैक जे अई घर मे \nिबयाहो भेल छै ककरो! से बस, माउिग नामक सनेस के  देिख क' ई बुझल जाइत रहैत छैक जे अहू घर मे एकटा िबयाह भेल छैक। तᱹ \nबूिझयौ जे माउिग भ' गेलै यादगारक एकटा समान। बुझलहुँ िक निञ। बस अिहना एकटा समान रहै हमर माय। \n    से िकयैक त' हमर दाई जे रहिथन - कहै छी जे ब᲻ लोभी। हुनका भगवान संतोषक नामक वस्तु जेना देनेिह निञ रहिथन्ह िजनगी \nमे। बार रौ बाप। चानी परक तेलो चाट' लेल तैयार रह' बला एहन लोभी ᳫी हम नहᱭ देखलहुँ आई धिर, से जे कहै छी। ओ त' हमर \nबाबा जाबित समंगगर रहिथन्ह, ताबित िहनकर िजतुए निञ  चलैिन्ह तᱹ, वरना हमर माय एिह घर मे अिबितयैक भला? बाबा अपना \nजुितए माय के  पुतोहु बनाक' ल' त' एलिखन, मुदा अँगना मे त' जे हाल ओकर करिथन दाई से दलान पर बैसल ओ बेचारे की जान' \nगेलिथन्ह। आ गरीबी जे आदमी के सहनशीलता िसखा दैत छै, से त' अहां के बुझले अिछ। हमर माय अपन करमक लेख बुिझ क' \nसभिकछु चुपचाप सहन कएने जाइ। ककरा किहितयैक! के  रहै ओकर अपन, जकरा किहक' दू छनक दु:खो बाँिट िलितयैक? नैहर बला \nसभ तँ छᲅरी सभके  ब्याह-दान करबा क' कहुना क' अपन पितया छोड़ा लैये ने। तकर बाद त' कहबी छै जे ओ आ ओकर तकदीर। जे जे \nपा्ररब्ध छै ओकरा लेल, तकरा स' ओकरा सभके कोन सरोकार । \n    आ दैबक रचना देिखयो, एकरे ओ सभ िहन्दू धमर्क महादान 'कन्यादान' कहै छिथ। दानो कर' लेल कन्ये भेटलिन्ह भगवानक ई भᲦ \nलोकिन के ।  बुझलहूँ। ओिह काल मे की अखनो। आिस्ᱫकता-नािस्तकताक सवाले निञ! माᮢ कतर्᳞ दुधारी चलेनाई आ नामे भ' गेलै ई  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n21  \n \nदानक कन्यादान त' अिह मे िकओ की क' सकैय'? बेटा के दान कर' के बात निह फु रैलिन। हँ, बेटाक िबᮓी त' होइते छलै, आइयो होइते \nछै। ओह, िबᮓी निञ, कन्यादान जकाँ एकरो सम्माननीय नाम छै - ितलक दहेज। बेटीक सुख लेल बेटीक भावी घर के खिलहान आ \nकोठी जकाँ भिर देबाक कतर्᳞ बोध ! निञ जािन हम सब किहया धिर एकरा सभके  करमक लेख किह-किह के  अपना आओर के  \nबहटारैत रहबै। \nत' कह' जे लगलहुँ ... \nहमरा माय मे आ गाय मे कोनो अंतर निञ रहै, बुझलहँ◌ु? सभ लाथे। हम जखन-जखन गाय के नबेद खुआब' जइयै - अकस्माते कहै छी \nजे हमर ध्यान ओकर आँिख िदस चिल जाय। सिदखन लागय जेना ओिह आँिख मᱶ करूणा भरल रह ै छै।  \nकरूणा छोिड़ क' ज ेना दोसर कोनो भाव भगवान भरनैये निञ रहिथन्ह गायक ऑिख मे! \nआ एम्हर हमरा माय के आँिख मे सेहो कोनो भय आ करुणाक िमि᮰त भाव एहन रिच-बिस गेल रहै जे भय ओकर देहक दोसर नाम भ' \nगेल रहै आ करुणा आंिखक। जखन देिखितयै, जेना डेराएले रहै आ दयनीये बनल रहै। लागै जेना अिह घर मे सिदखन ओ अपना के  \nअसुरिक्षते बुझै। आ सिरपहुं अही डरक खाितर ओकरा मे चौबीसो पहर खटैत रहबाक ताकित आिब गेल छलै। कखनो जे बैसल \nदेिखतीयै माय के! ओह! किहयो, कखनो, पलखितयो लेल!  \nहे... मुदा एकटा बात जे कहलहुँ - आँिख बला। सँ◌ाचे कहै छी, आँिख किहयो झूठ निञ बािज सकैयै। अहाँक मोनक छोट स' छोट छीन \nउथल-पुथल के  देखार क' दइत छै ई आँिख। तᱹ देखै नै िछयै जे अइ पुरूष-ᮧधान समाज मे िनयमे बिन गेल छै जे कोनो माउिग पुरूषक \nसोझा मे आिब क' ठाढ़ निञ भ' सकैय', ठाढ़ भ' क' निञ रिह सकै ये। डर बनले रहै छै आ िक नै। सिदखन तकरा नुकौने रही जे कतहु \nआँिख मे िकओ िकछु देिख लेलक, तहन तँ उधारे भ' जायब। कत' नुकाएब अपन ढ़ᲂगी स्वरूप...? तᱹ िनयमे बना देलकै धोधक आ नाम \nद' दैलकै संस्कृ ित आ परंपराक। यिद संस्कृित आ परंपराक एतबे धेयान रहै छै त' पुरूष पाᮢ िकयैक निञ करै छिथ ई सभ' परहेज, \nपाबिन ितहार, ᮯत उपवास, कोिख सेनूर लेल सभ थान-भगवती थान, दुगार्थान, महावीर थान गोहरबैत, हरतािलकाक िनजर्ला \nउपास करैत, बटसाइतक बड़ भगवानक 108 फे रा लगबैत। कहू त' भला जे इहो कोनो िनयम भेलै जे पुरूष पाᮢ  अपने त' सांढ़ जँका \nछुᲵा, अंबड बनल घूमैत रहौक आ माउिग आओर जोताएल रहौक अपन चूल्हा-चौकी मे...। \nधुरर् जो, हमहूँ की अनगर्ल बात ल' क' बैिस गेलहुँ। \nत' कह' लगलहुँ जे हमर माय बेदसा बेदसा भ' भ' क' काम करै। आ हमर दाई जखन अबै त' ओकरा संहारे करबाक पाछू लागल रहैक। \nिकयैक... त' नैहर स' िकछु दान-दहेज निञ आनलकै  ने, तᱹ! \nआ ताहू पर देिखयौ, कतबो राित बीत जाए... तैयो हमर माय दाई के  चािन पर तेल रगड़ने, हुनक गोड़ हाथ जाँतने बगैर निञ सूतै। \nबुझलहुँ। अपन ई कतर्᳞ ओ मिरतो दम धिर निञ  छोड़लकै। आ तैयो ई हडासंखनी के कहै िछयै जे करेज निह पिसजलै। \nआ... ई सभ देख क' हमर एकटा िवचार पᲥा भ' गेलै जे माउिगक मोजिर ओकर लूिर सँ बेसी कीमती छै ओकर नैहर स' आब' बला \nिबदाईक समान के। िबयाह दान आई कािल्ह ᳫी पुरूष म े निञ ने कएल जाई छै। ओ त' कयल जाई छै जर-जमीन सँ... टाका-पूँजी सँ \n... धन-दौलित सँ... मान मरजाद सँ... मातबरी स'। ओत' हमर भागक लेख जे हमर िबयाह माय के  रिहते भ' गेलै। बाबू त' निहए  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n22  \n \nरहिथन्ह। सासुर अयलाक बाद किहयो िकओ गाम घर से एम्हर-ओम्हर स' आिब जाय, त' माय के  समाचार कने-मने बुिझ जइयैक। \nमोन हुअए, जे भिर पोिख हुनका आओर स' गप्प करी। मुदा सासु बीच मे मिचया ल' क' बैिस जातिथ। त' जे आएल छल, ओकरा स' \nभᱶट घांट करबाक लेल हम जे भीतर स' छन भर लेल दलानक कोठरी मे आबी त' माᮢ औपचािरक हाल-चािल पूछलाक अितिरᲦ \nकइए की सकै  छलहुं। तइयो िकओ-िकओ सासुक परबािह निञ क' क' मायक ᳞था बखािनए जाए आ ई सभ सुिनक' त' हमर कᲂिढ \nफािट जाय...। सुिन क' हेहरू भ' भ' क' कान' लागी। ब ुझलहुँ। आर कइये की सकितयैक? हमहूँ त माउगे रिहयै ने ? ओम्हर जेना ओ \nबन्हाएल... ओिहना एम्हर हम बन्हाएल...। कोनो लाथे कोन्टाबला घर मे चिल जाइ आ मुंह मे अँचरा कᲂिच क' खूब... भिर मोन \nकानी।  \n    कहू त'... जािह घर मे अपन दु:खो के नुकाए क' भोग' पड़ै... ओकरा घर कहल जेतै। यािह टा होई छै अपन घर? माउिग लेल, \nमाउगक अपन घर लेल, जािह लेल शाᳫ सम्मत िशक्षा, जे जािह घर मे डोली उतरौ तािह घर स' अथᱮए उठौ गै बाउ। एहन एहन घर \n। मुदा उपाय? थू, एहन अपनापन पर! \n    हे दाई, अिहना होइते-होइते एक िदन इहो सुिन लेिलयैक जे माय अपन असावधानीक कारणे चूिल्ह मे जिर क' मिर गेलै...। \n    अँ ... यै .. जािह चूिल्ह के ओ अपन संतानᲂ स' बिढ़क पिरचयार् केलकै, सएह चूिल्ह ओकरा जरा देलकै। के  पितयेतै एहेन-एहेन कथा \nपर।  \n    आओर िकओ पितयाओ वा निञ, हमरा त' रᱫीयो भिर िव᯴वास निह भेलै अइ बात पर। \n    बूिझ त' गेिलयै सभ िकछु, मुदा जकर हेराई छै, ओकरा बाजब के अिधकार त' निहए रिह जाइ छै ने यौ! के  सुनतै ओकर आᮓोशक \nकथा? के  बू◌ुझतै ओकर मोनक ᳞था। भीतरे-भीतरे दाँत पर दाँत गस्सा क' क' इहो आघात पचा लेलहुँ...। \n    बुझा देिलयै मोन के जे अहू लाथे जरैत-जरैत जीब' स' त' ओ बिच गेलै। जीिबते मᱶ कोन सुख रहै जे मरला स' कम भ' जयतयिन्ह ! \nसोचै छी जे चूिल्हयो के नै देखल गेलै ओकर अवस्था। तᱹ ल' लेलकै ओकरा अपना कोरा मᱶ... जेना सा◌ीता के अिᲨ माता ल' लेने \nछलीह! सीता त' तइयो घुरा देल गेल छलीह अिᲨ ᳇ारा, मुदा चूिल्ह त' धरती माता जकाँ ओकरा अपना मे समेिट लेलकै - सिदखन \nलेल। सुता देलकै िचर-िनᮤा मे... \n    आ मोनक एकटा गप्प कहू..  \n    आब त' हमरो ओिह चूिल्ह स' ऐतेक नेह भ' गेल अिछ से की कहू ! किनको झरकल देखिलयै ने िक बस, लीप' लेल बैिस जाइत \nिछयै...। \nहर खन लगैत रहैये जे कतहु माय देख लेतै त' की कहतै - देिखयो त' कने। एना िकओ चूिल्ह के  राखैए! कहै छी जे जाबित लीपबै नै \nताबित कान मᱶ जेना माइयेक आवाज गॅूंजैत रहैत अिछ - 'हे िसया-सन्◌ुनिर... कने देखहक त'... केहेन किरया गेल छह चूिल्ह... लीप \nदेबहक से नै !' आ हम चाभी लागल मशीन जँका उठै छी... आ नूरा ल' क' चूिल्ह के  लीप' लागै छी। \nअँगना घर मᱶ सभ िकओ हँिसयो उड़बैत छिथ जे - ई कतहु बतािह त' निह भ' गेलीहए। चूिल्ह के िकओ एतेक जल्दी-जल्दी लीपय?  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n23  \n \nमुदा हमरा किनको रोष नै लगैये लोक आओर अइ हँसी ठᲶा पर...िकयैक त' हम जनैत छी जे माउिग आ चूिल्हक एके  ᮧारब्ध होईत \nछै... जरू आ जिर -जिर क' जीब ैत रहू। अही◌े मᱶ ओकरा आओरक  बास छै...।' \nजे कथा ई सभ िकओ निह बुझलिखन्ह, सएह कथा कहै छी जे नािन्ह टाक हमर छोटकी बेटी अही उिमर मे बुिझ गेल छै। \nएखने िकछु देर भेलै, हमर छोटकी आ ननटुनवा दुनू खेलाई छलै। की से बुझलहुँ ... घर-घर ! दुनू आपस मे खेलौना बाँटे छलै आ हम \nअिहना कोिनयाँ घर मे बैसल-बैसल देखै छिलयै जे देिखयो की करै जाई छै ओ सभ! \nथारी लेलकै ननटुनमाँ त' बाटी लेलकै हमर छोटकी। \nलाठी लेलकै ननटुनमा त' चकला-बेलनी लेलकै छोटकी। \nननटुनमाँ पँिजएलकै अपन सन्दूक, तँ छोटकी सम्हारलकै अपन घैल-तमघैल। अिहना करैत-करैत ननटुनमा के  हाथ पिड़ गेलै, कहै छी \nजे चूिल्ह पर...। आ ननटुनमाक हाथ पड़लाक देरी से कहै छी जे हमर छोटकी तेहेन ने चील जकाँ झपᲵा मारलकै आ खᱭच लेलकै चूिल्ह \nके  अपना दीस जे हम तािकते रिह गेलहुँ ओकरा। ओ कह' लागलै ननटुनमा के -'हे... चूिल्ह कतहु पुरूष पाᮢ लेल भेलैये। लेबइये के \nअिछ त' िदयासलाई ल' लीय'। अहाँ के काज आओत कतहु, कखनो ! चूिल्ह त' मौगी आओरक काज अबै छै ...। अहाँक कोन मतलिब \nएकरा आओर स' ! ओ सुिन क' जेना सु᳖ रिह गेलहँ◌ु... बुझलहँ◌ु। कतके जल्दी बूिझ गेलै हमर ई नन्हकी, अपन ई नािन्हपने मᱶ अइ \nदुिनयाँक  रीित रेबाज ! यै, आइ ओ एतेक बुिझ गेलैये त' भ' सकैये जे ᮧारब्ध हेतै त' एकरा स' सावधानो हेबाक  रस्ता खोिज लेतै ओ। \nजतेक अिधकार स' ओ चूिल्ह के  अपना िदिस क' क' िदयासलाई ओकरा िदिस बढ़ा देलकै, भ' सकै  छै, तिहना एक िदन ओिह \nिदयासलाइक जरैत तीली अपना िदिस बढैत देिख सएह अिधकार स' ओकरा फँ ◌ूिक क' िमझा देतै आ जरैत काठी बढ़ब' बलाक गस्सा \nओतबे किस क' पकिड़ लेतै, जतेक किसक' चूिल्हक पिरपाटी ओकरा धएने छै। मुदा एखिन त' चली... उठी। आब नोर त' सुखा गेलै। \nदेिखयै, चूिल्ह सुखेलै की निह... ।  \n                       \n२.  \n  \nिवभा रानी (लेखक- एक्टर- सामािजक कायर्कतार्) \n  \nबहुआयामी ᮧितभाक धनी िवभा रानी रा᳦ीय स्तरक िहन्दी व मैिथलीक लेिखका, अनुवादक, िथएटर एक्टर, पᮢकार छिथ, िजनक \nदज़र्न भिर से बेसी िकताब ᮧकािशत छिन्ह आ कएकटा रचना िहन्दी आ मᱺिथलीक कएकटा िकताबमे संकिलत छिन्ह। मैिथली के 3 \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n24  \n \nसािहत्य अकादमी पुरस्कार िवजेता लेखकक 4 गोट िकताब \"कन्यादान\" (हिरमोहन झा), \"राजा पोखरे मᱶ िकतनी मछिलयां\" (ᮧभास \nकुमार चाऊधरी), \"िबल टेलर की डायरी\" व \"पटाक्षेप\" (िलली रे) िहन्दीमे अनूिदत छिन्ह। समकालीन िवषय, िफ़ल्म, मिहला व बाल \nिवषय पर गंभीर लेखन िहनक ᮧकृित छिन्ह। रेिडयोक स्वीकृत आवाज़क संग ई िफ़ल्म्स िडिवजन लेल डॉक्यूमᱶटरी िफ़ल्म, टीवी चैनल्स \nलेल सीिरयल्स िलखल व वॉयस ओवरक काज केलिन्ह। िमिथलाक 'लोक' पर गहराई स काज करैत 2 गोट लोककथाक पुस्तक \n\"िमिथला की लोक कथाएं\" व \"गोनू झा के िकस्से\" के  ᮧकाशनक संगिह संग िमिथलाक रीित-िरवाज, लोक गीत, खान-पान आिदक \nवृहत खज़ाना िहनका लग अिछ। िहन्दीमे िहनक 2 गोट कथा संᮕह \"बन्द कमरे का कोरस\" व \"चल खुसरो घर आपने\" तथा मैिथली मᱶ \nएक गोट कथा संᮕह \"खोह स' िनकसइत\" छिन्ह। िहनक िलखल नाटक 'दूसरा आदमी, दूसरी औरत' रा᳦ीय नाᲷ िव᳒ालय, नई \nिदल्ली के अन्तरार᳦्ीय नाᲷ समारोह भारंगममे ᮧस्तुत कएल जा चुकल अिछ। नाटक 'पीर पराई'क मंचन, 'िववेचना', जबलपुर ᳇ारा \nदेश भरमे भ रहल अिछ। अन्य नाटक 'ऐ िᮧये तेरे िलए' के मंचन मुंबई व 'लाइफ़ इज नॉट अ ᮟीम' के  मंचन िफ़नलᱹडमे भेलाक बाद \nमुंबई, रायपुरमे कएल गेल अिछ। 'आओ तिनक ᮧेम करᱶ' के 'मोहन राकेश सम्मान' से सम्मािनत तथा मंचन ᮰ीराम सᱶटर, नई िदल्लीमे \nकएल गेल। \"अगले जनम मोहे िबिटया ना कीजो\" सेहो 'मोहन राकेश सम्मान' से सम्मािनत अिछ। दुनु नाटक पुस्तक रूप मᱶ ᮧकािशत \nसेहो अिछ। मैिथलीमे िलखल नाटक \"भाग रौ\" आ \"मदद करू स ंतोषी माता\" अिछ। िहनक नव मैिथली नाटक -ᮧस्तुित छिन्ह- \nबलचन्दा।  \n  \nिवभा 'दुलारीबाई', 'सावधान पुरुरवा', 'पोस्टर', 'कसाईबाड़ा', सनक नाटक के  संग-संग िफ़ल्म 'धधक' व टेली -िफ़ल्म 'िचᲶी'मे \nअिभनय केलिन्ह अिछ। नाटक 'िम. िज᳖ा' व 'लाइफ़ इज नॉट अ ᮟीम' (एकपाᮢीय नाटक) िहनक टटका ᮧस्तुित छिन्ह।  \n  \n'एक बेहतर िव᯴व-- कल के  िलए' के  पिरकल्पनाक संगे िवभा 'अिवतोको' नामक बहुउ᳎ेश्यीय संस्था संग जुड़ल छिथ,  िजनक अटूट \nिव᯴वास 'िथएटर व आटर्-- सभी के िलए' पर अिछ। 'रंग जीवन' के दशर्नक साथ कला, रंगमंच, सािहत्य व संस्कृित के माध्यम से \nसमाज के 'िवशेष' वगर्, यथा, जेल- बन्दी, वृद्ᮥा᮰म, अनाथालय, 'िवशेष' बᲬा सभके बालगृहक संगिह संग समाजक मुख्य धाराल \nलोकक बीच साथर्क हस्तक्षेप करैत छिथ। एतय िहनकर िनयिमत रूप स े िथएटर व आटर् वकर्शॉप चलित छिन्ह। करती हᱹ। अिह सभक \nअितिरᲦ कॉपᲃरेट जगत सिहत आम जीवनक सभटा लोक आओर लेल कला व रंगमंचक माध्यम से िविवध िवकासात्मक ᮧिशक्षण \nकायर्ᮓम सेहो आयोिजत करैत छिथ।  \nमाउिग \n- िवभा रानी. \n  \nमाउिग, माउिग, गे माउिग, गे माउिग! तᲂ माउिग, हम माउिग, ई माउिग, ऊ माउिग - सभ िकओ माउगे-माउिग। ऊँ हूँ - सभ िकओ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n25  \n \nभला माउिग हुअए। ई तय कर' बाली तᲂ के? अएं गे? तोरा किहया स' भेटलौ ई हक? ई सभ काज-धंधा हमरा आओरक अिछ - हमरे \nआओर के करे दᱶ। देख त' कने, तोहरो आओर के कतेक रंग-िबरंगा रूप िदया द ेिलयौ! माउिग, गे माउिग, बुझै छᱹ िक निञ गै! \nहँ यो! तᱹ त' हम भेलहुँ माउिग - माने ओकलाइन, डाक्टराइन, मास्टराइन - आ हड़ही-सुड़ही सभ भेल मौगी, जनी जाित, हमरा \nआओर स' हीन। निञ बुझिलयै। धुरर् जाऊ! हमरा आओर स' ऊपर भेलीह ᳫीसभ, जेना िकरण बेदी, मेधा पाटकर, फ्  लेिवया एᲨेस त' \nई सभ, त' ओ सभ आ सभ स' ऊपर नारी - आदरणीया, परमादरणीया; जेना सीता, जेना सािवᮢी, जेना गांधारी, जेना कुंती, जेना \nᮤौपदी ... उँह! ᮤौपदीक नाम निञ ली। हे! बड़ खेलायल मौगी छली। ओकरा नारीक पद पर ᮧिति᳧त केनाई! सᱫिर मूस गीिड़ के \nिबलड़ो रानी चललीह गंगा नहाए। ऋिष-मुिन आओर के कोन कथा - एतेक ताप-तेजबला साधु महातमा सभ आ माउिग के  देखतही \nवीयर् चूिब जाइ छै; घैल मᱶ त' पात पर त' माछक पेट मे त' कहाँ दिन, कोम्हर दिन दान द' देइत छिथ जेना हुनक वीयर्-वीयर् निञ भेलै \nकोनो र᳀क खान भ' गेलै। \nछोडू ई सभ कथा-पेहानी। आऊ असली बात पर - माने माउिग पर। की कहू, कतबो ई नारी, ᳫी, माउिग, मौगीक वगᱮकरण भ' गेल \nहुअए, मुदा वास्तिवकता त' ई छै जे मूलत: हम सभ माउगे छी - माउिग। \nअिहना दू गोट माउिग छली, माने मध्यवगᱮय पिरवारक दू गोट माउिग। अहाँ चाही त' सुभीता लेल हुनक नाम रािख सकै  छी - दीपा \nआ रेशमा। दुनू पड़ोिसया। एकदम दूध मे चीनी जकाँ बिहनपा, दुनू के  एक-दोसराक घरक हᱭग हरिदक पता, ई दुनूक घर मᱶ एक एकटा \nमौगी छल, किह िलय' जे ओकर दुनूक नाम छल भगवती आ जोहरा आ ओ दुनू ई दुनूक ओिहठाम चौका बासन करैत छली। संयोग \nछल, जोहरा दीपा ओिहठाम काज करै छलै आ भगवती रेशमा ओिहठाम. हौजी,  बड़का शहर मे ई सभ चलै छै। ओिहना, जेना आइ \nकािल्ह शहर मे दंगा आ खून-खराबा फटाखा जकाँ फु टैत रहै छै आ लोक आओर तीमन-तरकारी जकाँ कटाएत रहै छै। की कहू जे जािह \nशहर मे ई चारू माउिग रह ै छली, ओिह शहर मे दंगा संठीक आिग जकाँ धधिक उठलै। आ सभ माउिग एके  जकाँ भ' गेलै - मांिग आ \nकोिखक िचन्ता स' लहालोट। \nआब जेना दीपे के देिखयौ। शहर मे तनाव छलै। तइयो लोग अपन-अपन Ჽूटी पर िनकिल गेल छलै। मुदा बेरहिटया होबैत-होबैत पता \nलागलै जे शहरक िस्थित आओर खराब भ' गेलै त' सभ िकओ 'जइसे उिड जहाज कौ पंछी, पुिन जहाज पै आयौ' बिन बिन अपन अपन \nजहाज िदस पडाए लागल। रेशमा स' दीपा के ई समाचार भेटलै, ओम्हर ठीक दू बजेक बेरहिटया मे मनोज बाबू घर स' बिहरा गेलाह। \nदीपा टोकबो कएलकै - 'शौकत भाइक फोन आएल छलै रेशमा कत' जे शहरक हालित आओर खराब भ' गेल छै। लोग-बाग घर घुिर \nरहल अिछ आ अहाँ सभ िकछु जािन-बुिझक' तहयो बाहिर िनकिल रहल छी। जुिन जाऊ।'  \nआब ओ मरद मरदे की जे अपना घरवालीक कहल रािख िलयए। आ दीपा त' माउिग स' एक कदम आगां छली - ᳫी छली - पढ़ल-\nिलखल, सुंदर, स्माटर् आ अपन िबजनेस सेहो चलब' बाली, जकरा मे सभटा आिभजात्य भरल रहनाइ अपेिक्षते निय, परम आवश्यक \nअिछ। मुदा बावजूद एकटा सफल ᳫीक, ओ छली त' माउगे।  \nसᱫे, किहयो किहयो के मायक कहल ई कथा मोन पिडये जाइत अिछ जे माउिग कतबो पढ़ल हुअए िक सुंदर िक स्माटर् िक \nिबजनेसवुमन, रहत त' माउगे आ तᱹ चूिल्ह त' फूं कैये पडतै आ घर वा घरबलाक िचता मे सु᲻ािह होबैये पडतै ओकरा। तᱹ रातुक एगारह \nबािज गेलाक बादो मनोज के निह घुरलाक कारणे ओ अत्यन्त िचितत आ परेशान छलै। ओकरा रिह-रिह क' बुझाए जे कॉलबेल बजलै,  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n26  \n \nखने दरबᲯा फोलए त' खने िखड़की पर जा क' ठाढ़ भ' जाए। सांस भांथी जकाँ चिल रहल छलै आ मोनक सभटा परेशानी मुंह पर \nिलखा गेल छलै। मना कएलो पर जहन मनोज निञ रूकल छलाह त' कहन े छलै - जल्दीए आएब। जवाब भेटल छलै -'आइ त' फल्ना \nडेलीगेशन आएल अिछ।' \n'माने राितक एक-डेढ़ बजे धिरक छुᲵी।' दीपाक माउिग ओकर भीतरे-भीतरे बाजलै। तहन िकयैक एगारहे बजे स' एतेक बेचैनी छै? \nओकरा त' दू बजे राितक बाद परेशान होएबाक चाही। मनोज बाबू लेल दू बजे रातक घुरनाई कोनो नव कथा त' छलै निञ! मुदा दंगा \nजे नएं कराबए। \nहािर-थािक क' ओ घर स' िनकललै आ अपना बगले बला कॉलबेल दबेलकै। अहू मे एकटा माउिग छलै - रेशमा। परेशानी ओकरो संपूणर् \nदेह पर अक्षर-अक्षर िलखाएल। ओकरो घरबला घुरल निञ छलै। मुदा फोन कएने छलै -'हालित ब᲻ खराब छै। दरबᲯा आिद नीक स' \nलगाक' राखने रहब। हाथ मे सिदखन एकटा चक्कू  वा एहेने कोनो चीज सेहो राखने रहब। पितयाएब निञ ककरो पर चाहे ओ कतबो \nनजदीकी हुअए।' \nदुनू माउिग एक-दोसरा के देिख क' तेना चेहैली जेना एक-दोसरक सोझा मे दूध चीनी सनक संबंधवाली दीपा आ रेशमा निञ, गहुँमन \nआ िबज्झी हुअए। रेशमा एतेक देर राित मे ओकर आएब पर चेहैली त' दीपा रेशमाक गस्सा मे फं सल चक्कू देिख क'। \nमाउिग त' माउगे होइत छै - एतेक अिव᯴वास स' काज थोडबे छलै छैक। आ ई ᳫी माने दीपाक त' सᲅसे देहे पर परेशानी छपाएल \nछलै। शौकत त' फोनो क' देने छलाह। मुदा मनोज के  त' तकर कोनो परवािहए निञ छलै। रिहितयैक त' एतेक ᮧितकूल पिरिस्थित मे \nओकरा मना करबाक बादो जयितयिन्ह की? आ मािन िलय' जे ब᲻ खगता छलैन्हे जेबाक, तᱶ चिल गेलाह। मुदा चिल गेलाक माने ई त' \nनिय जे एकदमे स' िनि᳟न्त भ' क' बैिस जाइ; बेगर ई महसूस कएने जे दीपा कतेक िचितत आ परेशान हेतीह। धुरर्? माउिग आओर \nलेल िकओ एतके परेशान हुअए!  \nदुनक दुनू माउिगक मुंह मे जेना बकार निञ छलै। अंतत: रेशमा सेहे िचिनयाबदाम जकाँ एक-एक टा शब्द िचट िचट क' क' तोडैत-\nभांगैत बाजलै -  \n'बᲬे सो गए? मेरे तो अभी-अभी सोए हᱹ।' \n'हँ! हुनका आओर के की पता जे दंगा-फसाद की सभ होइ छै। स्कूल निञ गेनाई त' ओकरा आओर लेल िपकिनक भ' गेलै'। भिर िदन \nऊधम मचा-मचाक' थािक-हािरक' एखने सूतल अिछ।' \n'मनोज भैया लौटे?' \n'घुिर गेल रिहितयिन्ह त' हम की अईठां रिहतहुँ?' ᳫी मोने मे बाजलै। ᮧत्यक्षत: मूड़ी निय मे डोला देलकै।' \n'ये भी अभी तक नहᱭ लौटे हᱹ। मगर फोन कर िदया है िक लौटᱶगे। िफर भी गर हालात ज्यादा खराब हुए तो उधर ही कहᱭ िकसी \nिरश्तेदार के यहाँ रूक जाए ंगे।' माउिग बाजलै। \nᳫी चुपचाप ओकर मुंह तकैत रिह गेलै। ओिह दीपा रूपी ᳫीक चेहरा पल-पल बदिल रहल छलै। माउिग रेशमा कहलकै - 'उनका फोन  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n27  \n \nनहᱭ आया है तो तू ही पता कर ले न?' \n'कत'? ओ कत छिथ, हमरा किह के  जाइ छिथ जे कहै छी जे फोन करी आ की दिन करी, कहाँ दिन करी।' ᳫी अपन िववशता मे \nखᲅझैली।' \n'हौसला रखो। सब ठीक हो जाएगा।' \nमुदा सभ ठीक निञ भेलै। माउिगक मरद आिब गेलै। शौकत भाइ के देिख क' रेशमाक मुंह मुरझाएल फू ल पर मारल पािनक छᱭटा \nजकाँ तरोताजा भ' उठलै। दीपाक चेहरा पर सेहो आंिशक आ᯴विस्तक भाव उभरलै। बेस! एक गोट त' सकुशल आिब गेलाह। आब \nदोसरो आिब जािथ त' आ िनि᳟त भ' जयितयैक। अिहना सबहक सर समांग सकुशल अपना अपना बासा घुरिथ जाथु त' सबहक घरक \nजनी जाित के कतेक आ᯴विस्त भᱶटतैक! ओ शौकत भाइ स' शहरक मूड पर कनेक गप सप कर' चाहै छलै। मोन मे छलै जे आकर \nपरेशानी आ िचता स' शौकत भाइ सेहो कनेक सरोकार राखित। पूछिथ कनेक मनोजक मादे, कहिथ कनेक शहरक हालचािल। मुदा \nशौकत भाइ त' तेहेन ने सख्त नजिर स' घूिर क' रेशमा के  देखलिनह िक ओिह नजिरक कठोरता आ बेधकता दीपा सेहो बूिझ गेलै आ \nकहलकै -'चलै छी रेशमा, बᲬा सभ असगरे छै।' \nबाहर मे दंगा आ घर मे भूकंप आिब गेलै। मदर् ᮧितवादक गाड़ी पर फरार्टा स' सवार भ' गेलै -'कहा था न िक िकसी अपने कहे जानेवाले \nपर भी भरोसा मत करना। क्या जरूरत थी इतनी रात को इसे िबठाए रखना? इन कािफरᲂ का कोई भरोसा है क्या?' \n'रेशमा, ई कोफ्ता शौकत भाइ लेल। िदने मे बनौने छलहुं। हमरा बूझल अिछ जे िहनका कोफ्ता ब᲻ पसंद छै।' ᳫीक फे र ᮧवेश भेलै। \nमाउिग फे र सहिम गेलै। मदर् फे र तनतना गेलै।ओ अई लल्लो-चप्पो स' ᮧस᳖ निञ भेलै। ᳫीक गेलाक बाद गरजलै -'फᱶक दो इसे \nडस्टिबन मᱶ। क्या िठकाना, कुछ िमला-िवला कर लाई हो।' \nमाउिगक करेज कनछलै -'अहᱭ सभ एक-दोसरा लेल दुश्मन भ' सकै छी। माउिग त' माउगे होइत छै। सभटा दुख त' ओकरे माथ पर \nबजरै छै। ओकर मरद के िकछु भ' जेतै त' ओकरा अिहना अपन सगिर िजनगी काट' पड़तै। आ अहाँ आओरक घरवाली मरतै त' कᮩ मे \nदेह गललो निञ रहतै िक दोसर िनकाहक मुबारकबाद बरस' लागतै। यौ - माउिग िहन्दू-मुसलमान आ िक िᮓर्स्तान निञ होई छै। ओ \nखाली माउगे होइत छै।' \nमुदा निञ! माउिग खाली माउगे निञ होइ छै। ओ नारी, ᳫी, माउिग, मौगी सभ भ' जाइ छै। आ सेहो कठपुतरी बिनक'। आब देिखयौ \nने! शौकत भाइ एम्हर पिहने आिग जकां  बररसलिन्ह आ फे र कने ᮧेमक फूं ही खसबैत आस्ते आस्ते क' क' तेना ने बुझेलिखन्ह जे िक \nरेशमा सेहो पितया गेलै आ तय क' लेलकै जे ई कोफ्ता कािल्ह िभन्सर मे बतर्न मांजयबाली के  द' देल जेतै। ओम्हर दू बजे राित मे घुरल \nमनोज बाबू नामक मरदक फरमान सेहो िनकललै जे आओर कतहु जाइ त' जाइ, बगल बला घर मे कथमिप निञ। ठीक पुरना \nजमानाक राजकुमार बला कथा जकाँ - पूब जाउ, पिच्छम जाउ, उᱫर जाउ मुदा दिक्षण किहयो निञ जाउ आ अिह अितिरᲦ \nसावधानी मे ओ सभस' पिहल काज कएल जे अपन दरबᲯा पर साटल 'ऊँ ' िस्टकर के  नᲂिच-चोिथ क' उजािड़ देलिन्ह। \nआबी, कनेक एम्हर ईहो दुनू गोट मौगीक खोज खबिर ल' ली। ई दुनू मौगी ऊपरका दुनू ᳫी आ माउिग स' जुड़ल छली से त' अहां \nअओर के मोने हएत। ई दुनू छल भगवती आ जोहरा जे दीपा आ रेशमाक घर मे बतर्न चौका करै छल। ईहो एकटा संयोगे छल जे  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n28  \n \nभगवती नामक मौगी रेशमा नामक माउिगक घर मे काज करै छलै आ जोहरा नामक मौगी दीपा नामक ᳫीक घर मे। ईहो दुनू मौगी \nउपरकी दुनू माउगे जकां पड़ोिसया छलै। \n आइ भगवतीक घर मे भम्ह लोटै छलै। आध सेर आटा बांचल छलै। तकरे रोटी बनाक' अपन चारू िधया-प ुता के खुआ देने छलै - \nिभन्सरे मे। आब बेरहिटया स' ई अधरितया भ' गेलै। दोकान बंद आ पाइक खूँट खुल्ला। कोनो िदस स' रस्ता निञ! िधया-पुता के ठोक-\nठािक क', एक-दू चमेटा खᱭिच क' सुता देने छलै। आब जागल-जागल भिर पोख पिहने अपन मरद के गिरयौलकै जे ठरार् आ अढ़ाई सौ \nरूप ैयाक लालिच मे दंगा फोड़'बला लेल काज कर' चिल गेल छलै। ओिह ᳫी दीपे जकाँ ईहो भगवती मौगी अपना मरद के  रोकबाक \nᮧयास कएने छलै आ मनोजे बाबू जकाँ ओकरो मरद ओकर अिᲥल के  ओकर ठेहुन मे रोपैत चिल गेल छलै आ बाद मे चेथड़ी भेल देह \nओकर अिᲥल के  ओकर ठेहुन मे स' िनकािल क' माथ मे रािख देलकै। मुदा एखिन त' माथ मे राखल अिᲥल सेहो भुितयाएल छलै। हािर \nथािक क' ओ िधया-पुता लग ढेर भ' गेलै जे आब त' िभन्सरे मे भ' सकै  छै िकछु। करफू  लागल रहौ िक िकछु। पुिलसबला गोली मारौ िक \nडंडा। मेम साब ओिहठां त' जाइए पड़तै। दू गोट लोभ - पगार भेटबाक आ सिदखन जकाँ अहू बेर ततेक बचल-खुचल भेिट जेबाक आस \nजािह स' चारू िधया-प ुताक खᱭचखािच क' जलखई त' भइये जाइ छै। मुदा िभन्सर त' हुअए पिहने! हे सुरूज महराज! जल्दी बहार \nआबथु!' \nसुरूज महाराज त' ᮧकट भेलाह, मगर दोसर मौगी ई मौगीक रस्ता छोिप देलकै -'तुम बᲬावाली औरत! तुम िकधर कू  जाएगा ये \nआफत मᱶ। मेरे कू जाने दो। अपुन का क्या है? अकेला औरत। पुिलसबाला गोली मार भी िदया तो क्या हो जाएंगा। और जो नहᱭ मारा \nतो तेरा मेम साब का भी काम अपुन करके आ जाएंगा आउर तेरा पगार आउर खाने-पीने का जो कुछ भी दᱶगा वो सब लेके आ जाएंगा। \nठीक?' आ अंचरा मे स' गरम-गरम चािर टा भाखरी िनकािल क' थम्हा देलकै - एतबे बचल छलै, तᱹ एतबे ... \nजाबिथ भगवती िकछु सोचय, िकछु बाजय, जोहरा नामक ई दोसरकी मौगी िचड़ै जकाँ फु रर् स' उिड़ गेलै। भगवती मौगी थकमकाएले \nरिह गेलै, जेना जोहराक मरद दंगा बलाक बीच मे फं सल थकमकाएले रिह गेल छलै आ पछाित मे अपन टूटल - भांगल फलक ठेला आ \nओिह पर सजाओल सभटा फले जकाँ िपचा-िपचू के थौआ-थौआ भ' गेल छलै। दीन ईमानक पᲥा, पाँचो बेरक नमाजी आ सभटा \nजनानी के  दीदीए आ भाभी कहैबला ओकर मरद जोहरा िहरदै मᱶ  िजनगी भर लेल कांट छोिड़ गेलै - ओकर देह भिर पोख देखबाक \nसाध मोने मे रिह गेलै आ तिहये स' ई काँट किहयो ओकर पूरा देह मे गड़' लागै छै आ किहयो अपन मरदे जकाँ मौगीक अपनो सᲅसे \nमोन आ देह थौआ-थौआ भेल बुझाए लागै छै। \nनुका-चोरा क', झटकािर क' जोहरा दुनू ᳫी आ माउिगक घरक काज कर' पहुँिच गेलै। वाह रे पुिलसबलाक चौकस नजिर! अल्लाह! \nजोहरा शुᮓ मनौलकै। जाए बेर सेहो निञ पडए ओह दᳳरदा सभक नजिर त' बेस। आएल त' असगरे छलै, जाएत त' भगवतीक दरमाहा \nआ खाए-िपयक समान सेहो रहतै। खेनाइ-िपनाइ त' रोड पर चिल जेतै आ पाइ जािन निञ ककरा पािकट मे - दंगाबलाक िक \nपुिलसबलाक। \nमाउिग आ ᳫी कतेक बेर दुनू मौगी स' ठᲶा केने छलै - \"गै, दुनू अपन-अपन मेमसाब बदिल ले। िमयां िमयांक घर मे आ िहदू िहदूक घर \nमे। तिहयाक मजाक आइ दुनू माउिग आ ᳫी के वास्तिवक लािग रहल छलै - दुनू मरद जे झोटᱹला पंचक ई मजाक पर किहयो कान \nनिञ देलिन्ह, आइ गंभीर फै सलाक तीर, कटार ई दुनू माउिग पर संधािन देलिन्ह। फमार्न बंदूक स' गोली जकाँ बिहरा गेल छलै आ ई \nदुनू के  आब ओिह गोली के अपना-अपना करेज मे धँसा क, धँसलाक बाद अपना-अपना के जीिवत, चालू पुजार् राखैत ओिह फमार्न पर  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n29  \n \nअमल करबाक छलै। \nजिहया ठेला छलै, फल छलै आ फलक ताजगी जकाँ मुस्की मारैत ओकर मरद छलै, तिहया जोहरा के  काजक कोनो दरकार निञ छलै। \nदीपा ओकर चेहराक मासूिमयत आ खबसूरती देिख क' सोचै बेर-बेर - जे कोनो नीक घरक ᳫी रिहितयैक त' रूप-र ंग झाड़-फानूस \nजकाँ चमकितयैक। मुदा एखिन त' ओकर उदास मुंह, उड़ल रंग आ बेजान कपड़ा। हठात ओकरा जोहरा मे रेशमाक झलक भेटलै त' \nबड़ी जो स' ओ चेहा उठलै। मोने मोन अपना के लथाड़लकै। जतेक गािर अबै छल, सभटा अपना मोनक ऊपर खाली क' देलकै। जोहरा \nकाज क' क' रेशमा ओिहठां चिल गेल छलै। मनोज बाबू सुतले छलाह। दीपा िᮨज मे स' झब-झब समान सभ बाहर कर' लागलै।  \nफे र कॉलबेल। फे र दीपाक मुंह। फे र रेशमाक बदलैत रंग। रेशमा स' कोनो औपचािरक िरश्ता त' छलै निञ! तै धड़ाधिड़ भन्से मे चिल \nगेलै -'जोहरा! ई खाए िपयक समान सभ छै। भगवती के द' िदहᱶ।' \n'लेिकन मᱹ जो ये सब तुझे दे रही हूँ, ये सब केवल तेरे िलए हᱹ। िकसी कािफर-वािफर को नहᱭ देगी तू और सुन! कल से तू उधर नहᱭ, \nइधर काम करेगी। दस रूपए ज्यादे ले लेना। चलेगा। वो चाहे तो उधर करले। कल साहब यही कह रहे थे।'  \nथकमक भेल ᳫी दीपा देखलकै - भन्साघरक स्लैब पर जोहराक देल खा᳒ सामᮕी मे रतुᲥा कोफ्ता। ओम्हर कोफ्ता ओकरा अंगूठा \nदेखा रहल छलै आ एम्हर रेशमाक गप्प ओकर करेज पर आड़ी चला रहल छलै। त', कतेक पितᮯता ᳫी छै। पित जे कहलकै, तुरंत \nओकर ताबेदारी मे लािग गेलै। आ ओ? दू बजे राित मे घुरल मनाज् बाबू स' िफरकापरस्ती पर बहस केलकै आ जोहरा भगवतीक ᮧसंग \nपर मना क' देलकै  जे ओ निञ करतै काज कर' बालीक अदला-बदली। \nमुदा आब? जᲅ ई मौगी मािन गेलै त' ओकरा त' डबल फै दा। आ ओम्हर बेचारी भगवतीक काजक नोकसान। तहन त' नीके  छै ई \nअदलाबदली। तᱹ ओहो दही मᱶ सही िमलेलकै। ओना त' ओहो अदला-बदली के ᳞ावहािरकताक जामा त' पिहराइये देने छलै जहन िक \nिᮨज से खा᳒ सामᮕी िनकािल क' ओ भगवती लेल आनने छलै। किहयो ई निञ देखल-सुनल जे काज करए िकओ आन आ खाएक \nिपयक भेटै कोनो आन के। \nमुदा ई मौगी ! जोहरा मौगी! केहेन खरदार! के हेन जबदर्स्त! केहेन जोरगिर! ओ चकचक करैत दुनू माउिगक मुंह देखलकै। बाजलै िकछु \nनिञ। खाली रेशमा स' कहलकै -'करफू  लगा हुआ है। भोत मुिश्कल से आया मᱹ। कल आने को होएंगा िक नेई, मालूम नेई। भगवती \nअपना पगार वास्ते बोला है। आप दे दᱶगा तो मᱹ ले जाके  उसकू दे दᱶगा।' \n'बोल उसे वो खुद आकर ले जाएगी। जब तू आ सकती है तो वो क्यᲂ नहᱭ। और अच्छा है न! पुिलस की नजर चढ़ गई तो एक कािफर \nतो घटेगा कम से कम।' \nिक माउिग गै माउिग! हम माउिग, तᲂ माउिग, ई माउिग; ओ माउिग - सभ माउगे-माउिग! इहो चारो माउगे माउिग। मुदा ई मौगी - \nछोटहा लोग - मसोमात जोहरा त' जेना पुिलसक गोली आ दंगाबलाक ईंट, पत्थर, बोतल घासलेट तकरो सभ स' बेसी आᮓांत भ' \nउठलै। काली जकाँ, दुगार् जकाँ, चंडी जकाँ ! 'मेम साब! आप दोनᲂ अपना-अपना सामान रख लो। मेरे कू  नेई चािहए ऐसा खाना, \nिजसमᱶ शैतानी खून बोलता हो। ई दंगा - आप दोनᲂ का मन मे इतना फरक पैदा िकएला है िक आप दोनᲂ एक िमनट मᱶ अपना से गैर \nबना िदया। भगवती तो बᲬा लोग का खाितर आने को तैयार था। मईच रोका उसकू िक मेरा क्या! मइ अकेला माणस। पुिलस गोली \nमारᱶगा तो भी क्या चला जाएंगा मेरा। पण उसकू कुछ होएंगा तो उसका बᲬा लोग यतीम हो जाएंगा, जैसे मइ हो गया अपना मरद  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n30  \n \nका जाने से। आपलोग बड़ा लोग। इसिलए आपलोग का बड़ा बात। बड़ा समझदारी। मेरे कू तो खोपड़ी नेई। आपको भगवती को नेई \nरखना, मित रखो। उसका पगार नेई देने का, मित दो। लेिकन कल से मइ भी काम पर नेई आने का। लेिकन उसका पिहले अभी आपका \nघर मे मइ जो काम िकया, वो पइसा मेरे कू अब्भी का अब्भी देने का। वो मेरा हᲥ है। मइ उसकू लेके जाएंगा आउर जो मजᱮ आएंगा, \nकरᱶगा। आपका ई भीख नेई चािहए मेरे कू ।' \nमौिगयो आओर बािज सकै  छै, सोिच-समिझ सकै छै! एहेन अजगुत कथा ! बाप रौ बाप! दुनू माउिग के  साँप सुंघा गेलै। ई मौगी भ' क' \nएतेक नाटक! माउिगक सोझा मे एकर एतेक टनटनी छै ने। कनेक साहेबक सोझा मे पड़' िदयौक। सभटा िबलािडपन एके  क्षण मे घुसिड \nजेतै आ ओ फे र केथरी जकां गुिड़या-मुिड़या जेतै। रेशमा सोच लागलै। यिद शौकत िमयां उिठ क' आिब जाथु त' एकर मुंहक टनटनी \nएखने बंद भ' सकै छै। \nनीक भेलै। शौकत िमयां आिब गेलाह! भन्साघरक स' भोरुᲥा चाहक गन्धक बदला ई िखच-िखचक गंध बदार्श्त निञ भेलै आ अधकचरा \nभेल नीनक खᲅझ स' भरल ओ बाहर िनकललाह!  \n'क्या हुआ? सुबह-सुबह चाय देने के  बदले घर को कबर्ला का मैदान क्यᲂ बना रखा है?' ᮟाइंग रूम भड़कल ै। रेशमाक चेहरा चमकलै। \nदीपा शरीर स' एम्हर छलै आ मोन स' मनोज कत'। तᱹ ओ सं᮪िमत सेहो भेलै। मुदा जोहरा ओहीठां छलै - तन आ मोन दुनू स'। कतहु \nकोनो तरहक बनावटी चमक निञ, मुंह पर कोनो तरहक ᮪मक चेन्हासी निञ। ओ माथ पर ओढ़नी धेलकै आ भन्साघरक िखचिखच के  \nओतिह छोड़ैत ᮟाइंगरूम म ᱶ पहँ◌ुिच गेलै -'साब! मेरे कू बताओ, ये दंगा हम और आप कराया क्या? आओर जो कराया, उसका बदन \nका एक बाल भी िगरा क्या? भगवती का आदमी गया, मेरा मरद गया। तो क्या ये सब उसका, मेरा या आपका चाहने से हुआ? कल \nको खुदा न करे, आपको या वो साब को कुछ हो जाता तो वो सब आपका या आपका मेमसाब लोग का चाहने से होता था क्या? \nआओर ये मारामारी का फरक िकसका पर िगरᱶगा साब। हम औरत लोग पर। बेवा तो अपुन लोग होता है न साब! और बेवा खाली \nबेवाइच कहलाता - िहन्दू बेवा आ मुसलमान बेवा नेई। साब, मइ जाता। बस मेरा आज का काम का पइसा दे दो। उस पइसा से मेरे जो \nमजᱮ करᱶगा, िजसके िलए मन करेगा सामान खरीदᱶगा।' \nᮟाइंगरूम गरजल ै -'क्या बकवास लगा रखी है। रेशमा, तुम इनलोगᲂ को यहाँ से भगाती क्यᲂ नहᱭ? \nभन्साघर फे र डेराएल िचड़ई भ' गेलै। दीपा स' आब सहन निञ भेलै। ओ जाए लेल डेग उठेलकै। जोहरा एक पल भन्साघर मे मोजद \nदुनू माउिग के देखलकै। फे र ओकरो डेग उठलै। आ भन्साघर जेना भूकंप स' डोल' लागलै। आब कनेक िस्थर भेलै। स्वरक अरोह-अवरोह \nमे सेहो िस्थरता अएलै। उठल डेग स्वर स' िमलान कर' लागलै -'जोहरा, ये सब ले जाओ और भगवती की पगार भी। हालात ठीक होने \nपर ही उसे घर से िनकलने देना और तुम भी तभी आना। और दीपा, बैठो न! चाहो तो तबतक शौकत िमयां से बात करो या िफर यहᱭ \nिकचन मे मेरे साथ। मᱹ तुरंत चाय बनाती हूँ। जोहरा, तुम भी पीकर जाना।' \nवाह रे ितिरया चिरᱫर वाह! ऋिष मुिन सभ किहये गेलैिन्हए जे देवो निञ जािन सकलाह त' पुरूषक कथ े कोन? िकन्तु अईठां एहेन \nकोनो गुंिफत रहस्य निञ छलै, निञ त' काम के िलक कोनो नुका िछपी छलै, ने नैनक कटाक्ष आ बैनक मुस्कान छलै। अईठाँ त' एकेटा \nचीज पसरल छलै - चाह मे, पᱫी मᱶ, चीनी मे, कप मे - माउगे -माउिग। चाह, दूध, चीनी आिगक गरमी स' एके रंग ध' लेइत छै, \nएकमेक भ' जाएत छै। बनल चाह मे से चाहक रंग, दूध, चीनी के  अलग-अलग करब मोिश्कल। ईहो माउिग सभ चाहे जकाँ एक मेक भ'  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n31  \n \nगेल छलै।  \nशौकत साहब ᮟाइंगरूम म ᱶ चाहक चुस्की ल' रहल छलाह। चाहक भाफ ᮟाइंगरूम ठरल, बफर् भेल सदर्पना के तोड़लकै िक निञ, पता \nनिञ; मुदा सᲅसे भन्साघर मे भाफक नरम गरमी पसिर गेलै। आ ओिह नरम-गरम माहौल मे देखाई पड़लै जे एकटा मौगी चीज बतुस \nआ भगवतीक पगार ल' क' झटकल चलल जा रहल छै। एक गोट ᳫी आ दोसर माउिगक आँिखक पािन टघिर क' चाहक प्याली मे खिस \nरहल छलै। चाह नमकीन भेलै िक मीठे रहलै, सेहो निञ बुझेलै। खाली एक गोट स्वर ओिह भन्साघर मे बरिक गेलै - बरकैत गेलै - \n'दीपा हम औरतᲂ के दुख िकतने एक समान होते हᱹ न!' \n'भगवान निञ करथु ककरो माँिग आ कोिख उजड़ै।' \n'आ श्मशानक मनहूिसयत ककरो घर मे पᱹसए।' \nलोक आओर कहे छै, माउिग-माउिग अलग होई छै - नारी, ᳫी, मिहला, माउिग, मौगी, जनी - हौ जी ई एतेक नाम द' देने ओ सभ \nबदिल जाइ छै की ? कहू त' ! एहनो कतहु भेलैये ! \n१. मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- आध्याित्मक िनबन्ध २. ज्योित झा चौधरी-दैिनकी३.डॉ पालन झा-सन्त साहेब रामदास \n१. ᮰ी मैिथली पुᮢ ᮧदीप (१९३६- )। ᮕाम- कथवार, दरभंगा। ᮧिशिक्षत एम.ए., सािहत्य र᳀, नवीन शाᳫी, पंचािᲨ \nसाधक। िहनकर रिचत \"जगदम्ब अहᱭ अवलम्ब हमर’ आऽ ’सभक सुिध अहाँ लए छी हे अम्बे हमरा िकए िबसरै छी यै\" िमिथलामे \nलेजᱶड भए गेल अिछ। \nॐ (मा) \n  \nयज्ञ दू ᮧकारक होइत अिछ। एक िनत्य यज्ञ दोसर नैिमिᱫक यज्ञ। िनत्य यज्ञ केलासँ कोनो ᮧत्यक्ष फल देखबामे तँ निह अबैत अिछमुदा \nनिह केलासँ पाप लगैत अिछ। जेना सन्ध्या वन्दनमे ᳩान, ध्यान, गायᮢी, जप, सूयᲃपासना आिद िनत्यकमर् िथक। पᲱ-महायज्ञमे पिवᮢ \nᮕन्थक अध्ययन, हवन, देवाचर्न, माता-िपताक स ेवा, ग ुरु-िपतरक ᮧित ᮰᳍ा आिद भूत यज्ञमे सभ ᮧाणीक ᮧित दया एवं भूखलकेँ  \nभोजन आिद। िपतृ यज्ञ जेना िपण्डदान, ᮰ा᳍ एवं तपर्ण आिद। मनुष्य यज्ञ जेना अितिथ सेवा आिद। नैिमिᱫक यज्ञ दू ᮧकारक होइत \nअिछ-  (1) ᮰ा᳍- ई ᮰ुित ᮧितपािदत यज्ञ थीक। एिहमे माᮢ वैिदक मन्ᮢ ᳇ारा कमर् होइत अिछ। (२) स्मातर् यज्ञ- एिहमे वैिदक ओऽ \nपौरािणक एवं तांिᮢक एिह तीन मन्ᮢक ᮧयोग होइत अिछ। \n  \nवेदमे वैिदक देवताक स्तुितक संगिह लौिकक एव ं धािमक िवषयस ँ सम्बिन्धत अनेक आध्याित्मक एवं महᱬवपूणर् शिᲦ अिछ। एिहमे \nनासदीय सूᲦक िवषेष महᱬव अिछ। जतऽ सृि᳥क मूल तᱬव केर गूढ़ रहस्य ᮧितपािदत भेल अिछ। एकर ᮧथम भागमे सृि᳥सँ पूवर्क \nिस्थितक वणर्न अिछ। जािह समयम े सत्, असत्, मृत्यु, अमरत्व एवं राित-िदन िकछु निह छल। न े अन्तिरक्ष छल ने आकाश छल। न े \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n32  \n \nकोनो लोक छल न े जल छल। न े कोनो भोगक वस्तु छल न े िकयो भोग केिनहार छल। माᮢ सवर्स्व अन्हारे अन्हार छल। िकन्तु नाम \nरूपािद िवहीन एक माᮢ अदृश्य सᱫा छल। ओिह अदृश्य सᱫाक मिहमासँ संसारक कायर् ᮧपᲱक ᮧादुभूर्त भेल। \nएकर तेसर भागमे सृि᳥क दुज्ञᱷयताक िनरूपण अिछ। समस्त ᮩᳬाण्डमे एहन िकयो निह छिथ, जे ई किह सकिथ जे ई सृि᳥ कोना उत्प᳖ \nभेल। सृि᳥क पल गूढ़ तथ्यक रहस्यकेँ जे िकयो जनैत छिथ तँ माᮢ ओऽ जे एिह समस्त सृि᳥क अिध᳧ाता िथकाह। ओऽ स्वयं वेद स्वरूप \nᮩᳬ छिथ। \n  \nएिह नासदीय सूᮢक गणना िव᳡क िशखर सािहत्यमे होइत अिछ। एिहमे आध्याित्मक धरातल पर ᮩᳬाण्ड केर एकताक भावना स्प᳥ \nरूपस ँ अिभ᳞Ღ भेल अिछ। भारतीय िक्षितज पर िमिथलाक संस्कृ ितमे ई धारणा िनि᳟त अिछ ज े ᮩᳬाण्डमे एकेटा सᱫा िव᳒मान \nअिछ। जकर ने कोनो नाम अिछ, ने रूप अिछ। एिह स ूᲦमे एिह सᱫाक अिभ᳞िᲦ भेल अिछ। \n  \nगायᮢी मंᮢ जे व ेदक म ूल रूप थीक तकरा आइ ईष्या र्वशात् ᮧ ि त स् प ध ᱮ  भ ा व न ा सँ ि व ᮤूप  क ए ल  ज ा ऽ  र ह ल  अ ि छ ।  ज ि ह न ा  अ न ि भ ज्ञ  \nअनिधकािरक हाथमे आइ िवज्ञानक दुरूपयोग भऽ रहल अिछ।  \n  \nतत्सिवतुवर्रेण्यम् भगᲃ देवस्य धीमिह िधयो योनः ᮧचोदयात् – ऋगव ेदक एिह मन्ᮢक अथर् होइत अिछ ज े “ ह े सिᲬदानन्द परमात्म, \nअपनेक ᮧेरणादायी िवशु᳍ तेजकेँ हम अपन हृदयम े िनत्य ध्यान करैत छी। जािहसँ हमर सद्बुि᳍ िनरन्तर अपनेसँ ᮧेिरत होइत रहय \nएवं हमर कुमागर्सँ रोिक कऽ ᮧकाशमय शुभ मागर् िदस ᮧेिरत करैत रहय।ई समस्त वेद मन्ᮢमे सवᲃपिर अिछ। ᮰े᳧ ऋिषगण अिधकार \nᮧा᳙ ᮩाᳬणकेँ एिहसँ िवभूिषत कऽ जीव स ेवाक िनिमᱫ तैयार केलिन। एिहमे आदेश अिछ ज े ᮩाᳬणकेँ एिह महान साधनाक फलस ँ \nसमस्त समाजक कल्याण कामना करबाक चाही। कारण जे एकर् अिधकारी निह छिथ, म ुदा अिधकारीक ᮧित ᮰᳍ा रखैत छिथ तथा \nओिह अिधकारीकेँ अपन शारीिरक सेवासँ सहयोग करैत छिथ हुनको कल्याण हेबाक चाही। \n  \nएकर संगिह वेदमे िकछु एहन ᳞ावहािरक मन्ᮢ सभ अिछ जे समस्त समाजक लेल परम उपयोगी अिछ। \n  \nजेना ऋगवेदक १०, ३४/१३ म े अिछ अ᳡ैमार्दी᳞ः। अथार्त् जुआनिदᮕहनक तात्पयर् जे जुआ निह ख ेलेबाक चाही। िहन्दू िशरोमिण \nस᮫ाट युिधि᳧र जुआ खेलेलाह, समस्त राजपाटक स ंगिह प᳀ी तककेँ दाओ पर लगा द ेलिन आऽ हािर ग ेलाह। भगवान् ᮰ीकृष्ण जे \nभᲦक ᮧेममे रथक सहीस तक बिन ग ेल छला स े मूक-दशर्क रहलाह। िकय े जािन-बूिझ नर करिह-िढ़ठाई- ताको नक र् िलखा ह ै भाई॥ \nअवश्यमेव भोᲦ᳞ं िᮓतेक शुभाशुभम्। अशुभ कमर् करबैक तँ फल अशुभ हेबे करत। पिवᮢ कमर् करब तँ भगवान् मदित करबे करताह। \n  \nतिहना यजुवᱷदमे अिछ- ४०/९/ मा गृधः कस्यिस्व᳍नम। \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n33  \n \nअथार्त्- ककरो वस्तु निह चोर ेबाक चाही। प ुनः अथवर्वेदमे अिछ ६/२ “मा िहसी प ुरुषन्पशूं᳟” अथार्त्- मनुष्य सिहत कोनो जीवकेँ \n(पशु, पक्षी, कीट, पवर्तािद) केँ क᳥ निह दी। \nतिह सामवेदमे अिछ-१५/६० मे जे भᮤं मनः कृणुष्न। हे ᮧभु! अपने हमर मनकेँ कल्याण मागर् िदस ᮧेिरत करी। \n  \nएतावता भारतीय वेदमागर्क पिरशु᳎ रूप िमिथला ᮕहण कयने छल। तकरे ᮧितफलमे वेदजननी गायᮢी स्वयं सीता बिनकए िमिथलामे \nअवतिरत भऽ गेल छली। \n  \n२. ज्योितकेँwww.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंᮕेजी \nप᳒ िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com केर मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ \nआऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आटर् ᮕुप केर अंतगर्त ईिलग ᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी िववेकानन्द िम िडल स्कूᬽ \nिटस्को साकची गल्सर् हाई स्कूᬽ, िमसेज के एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ \n(कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के.; िपता- ᮰ी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली \nिलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \nदोसर िदन : \n२६  िदसम्बर १९९०, बु᳍वार : \nआई हम सब भोर े साढ़े पᱼच बजे उठलहुँ।सब तैयार छलहुँ िशक्षक सबहक आज्ञाक ᮧतीक्षामे। जखने आ देश भेटल हमसब \nदनदनाकऽ बसम े बैस गेलहुँ। आइ द ुगुना उत्साह छल। एकतऽ टूरक पिहल िदन तािह परस ᱰ मेᮝो रेलवेक दशर्न।जाबे ᮝेनके आबमे देर \nरहए ताबे हम सब बेर बेर एस्कलेटर पर चढ़ैत उतरैत रहलहुँ। स्टेशनक नाम एस्प्लाण्ड छलै।ओिह स्टेशन पर अण्डरᮕाउण्ड रेलवे पर \nचढ़लहुँ आ '  आ ठ म  स् टेशन टॉलीगंजमे उतिर ग ेलहुँ। ᮝेन अतेक तेज चलैत रहए ज े ठाढ भ ेनाई म ुिश्कल छलै।अिह याᮢा लेल जतब ै \nउत्सािहत छलहुँ ततबे जल्दी ई समा᳙ भऽ गेल। \n      अिगला स्थान छल अलीगढ़ जू़। अिह िचिड़याखानामे िविभ᳖ ᮧकारक पशु - पक्षी सिहत अनेकᲂ िविचᮢ सᱼप सेहो रहए। पशु - \nपक्षीक नाम िन᳜िलिखत अिछ : \n(1)याक, (2)सरप ेण्ट इगल, (3)िसयार, (4)इिण्डयन फॉक्स, (5)व्हाइट आइबीज, (6)हॉमर पीजन,  ( 7 ) ग य ल ,  ( 8 ) स ा र स ,  ( 9 ) ए मू, \n(10)कंगारू, (11)ᮩे᳴कग डीयर, (12)रंगीन सुग्गा, (13)उदिवलाव, (14)िविभ᳖ ᮧकारक बतख, आऽ (15)नीलगाय। \nअकर बाद सᱼपक िसलिसला शुरु भेल। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n34  \n \n(1)िवशाल अजगर, (2)कोबरा अथा र्त्  नाग, (3)साधारण कोबरा, (4)ट ुक्टू -  ई  देवार पर िछपकली जकᱼ सटल छल, (5)वाटर \nमॉनीटर - ई द ेखमे मगरमच्छ जकᱼ छल, (6)बैण्डेड करैत अथार्त्  धारीदार करैत - करैतक नाम तऽ गामो म ᱶ खूब सुनने छलहुँ। अकर \nपीठ पर कारी आऽ पीयर के धारी छलै आ अकरा िवषैला सᱼप मानल गेल छल। (7)वाइन ᳩेक - ई सᱼप हिरयर आ' एकदम पातर छल \nजेना कोनो लᱫी हुए।इहो कनी िवषवला सᱼप छल आ अंगूरक गाछमे भेटैत छल।गामिदस सुगवा सᱼपक नाम सुनने छलहुँ।(8)रैट ᳩेक \n- ई सᱼप िवषहीन होइत अिछ आ मूसक जनसंख्या कम करमे सहायक अिछ।(9) ᮩᱼजबैक ᮝी ᳩेक -  ई सᱼप कᱼसा जकᱼ भूर रंगक \nहोइत अिछ आऽ गाछक डािरम े िमलक न ुकायल रहैत अिछ।(10) र ेड सैण्ड ᳩेक बलुइ, (11)ऑना र्मᱶटल ᳩेक -िमिडल इहो गाछपर \nभेटैत अिछ आऽ अकर मुंह िछपिकली जकᱼ होईत अिछ। \n      अकर बाद हम सब द ू  टा हाथी आ िकछ ु बानर द ेखलहुं।हनुमान, िपगटेल्ड मैसेᲤी आर बबून मुख्य बानर छल। हनुमानक मुंह \nकारी आ पूंछ नमहर छलै।िपगटेल्ड मैसेᲤीके  पूंछ छोट छलै आऽ मुंह चपटल छलै।बबूनक मुंह उगल छलै मुदा कारी निह छलै।हम सब \nओकरा स ंगे ख ूब ख ेलेलᲅ।फे र िचल्ᮟर्ᱶस ज़ ू ग ेलहुं। ओ त ऽ  ह ा थ ी क  कंक ा ल क  प ड़ ल  ि न श ा न युᲦ  प ा थ र  छ ल ।  त र ह  - त र ह क  प क्ष ी क  अंडा \nदेखलहुं। ज ेना स ुगाक अ ंडा, ऑस्ᮝीचके अ ंडा, ह ंसक अण्डा आिद।ओतय हमसब उᲯर बाघ, उᲯर म ूस  आ र  उ Ჯ र  क ौ आ  सेहो \nदेखलहुं।अंतमे िज़राफ आ िवदेशी पक्षी सबहक आवास स्थान झीलक लग स होइत लौट गेलहुं। \n      ओतऽसऽ लौिट भोजन कऽ फ े र िवक्टोिरया मेमोिरयल िवदा भ ेलहुं।िवक्टोिरया मेमोिरयल के फाटक पर द ू टा प ैघ िसहक म ूित \nछल। मान ू ह म रे स ब ह क  स् व ा ग त  लेल  र ा ख ल  छ ल । त क र  ब ा द  ए क ट ा  त ो प  र ा ख ल  छ ल । क है छै ज े होनहार वीरवान क े ह ो त  च ी क ने \nपात।अᮕेजीमᱶ सेहो कहल गेल छई “morning  shows  the  day” हमरा पिहन े सऽ निह ब ूझल रहै तैयो अंदाज लािग गेल जे अत \nवीर-रसक दश र्न ह ैत।महल सद ृश मकान भ᳞ छल।अन्दर म ैरी, डलहौजी, ह ᱶिस्टग्स, वेलेस्लीक िवशाल मूिᱫ स्थािपत छल।अनेको \nᮧकारक हिथयार िवराजमान छल।औरंगजेब, मीरज़ाफर, टीपू, हैदर आिद महान्  यो᳍ा सबहक तलवार राखल छल।ऑिस्ᮝया स अंᮕेज \n᳇ारा छीनल ट᳸कश मशीन गन राखल छल।अब्दुल फ़जलक रिचत एितहािसक पुस्तक अकबरनामा सेहो देखलहुँ।उपर के महलके देवार \nपर रानी िवक्टोिरया के िवलािसता दशार्यल गेल छै। \n      अिह ठाम सऽ िनकिल हम सब िबरला तारामण्डल पहु ंचलहुं। किनक देर पंिᲦमे ठाढ़ भेलाक बाद अन्दर जाय भेटल।सब मजाक \nकरैत छल जे अतऽ िदनोमᱶ तारा देखायल जाइत छै। ओिहमे खगोलीय जानकारी देल गेल। लागल जेना आकाशक नीचा बैसल छी।अिह \nसब के  लेल जाइल्स प्लानेटोिरयम ᮧोजेक्टर नामक उपकरणके उपयोग कैल गेल छल। \nअिह तरहे हमर सबहक आिह क े ᮪मण सम्प᳖ भेल।हमसब अपन लॉजम े लौिट स ुस्ता भोजन कर होटल गेलहुं।रस्ता भिर \nहमरा सभके य ैह चचा र् र ह ल  जे अत िहन्दीक महᱬव कतेक कम छ ैक ।  स भ  ज ग ह  ज ा न क ा र ी  य ा  त  बंगाली या अ ंᮕेजीम िलखल \nछल।भोजनोपरान्त हम सभ डायरी िलिख िशक्षक सᱰ हस्ताक्षर करा सूतक कायर्ᮓम बनेलहुं। \n  \n३.डॉ पालन झा, ᮕाम-हरौली, कुशे᳡रस्थान। \nएम. ए. ( म ैिथली ), सन्त साह ेब रामदास पर डॉ द ुगार्नाथ झा ’᮰ीश’ क ेर िनद ᱷशनमे पी.एच.डी.। स ंᮧित बी. डी. जे. कॉल ेज, \nगढ़बनैलीमे मैिथली िवभागाध्यक्ष। \n  \nसन्त साहेब रामदास \n  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n35  \n \n  \nपुᮢ-िवयोगक कारणेँ ई  प Ქ ा  बैरागी भए ग ेलाह। गामस ँ ब ा ह र  भ ए  जंगले-जंगल एकान्तमे व ा स  क ए  भ ज न - क ी तर्न करए लगलाह। \nगामक लोकसभ बहुत िदन धिर पाछाँ कएलकिन जे अपने घुिर जाऊ, हमहु सभ अपनेक पुᮢक समान छी, अपनेकेँ कोनो क᳥ नै होएत। \nमुदा साहेब रामदास पर तकर कोनो ᮧभाव निह पड़लिन, उनटे जतए लोकक आवागमन देखिथन्ह, स्थानकेँ बदिल पुनः िनजर्नस्थानमे \nचिल जाइत छलाह। लोकसभ िकछु िदन धिर पाछाँ तँ केलकिन, मुदा अन्तमे हिर-थािक कए जे ई आब पᲥा बैरागी भए गेल छिथ, तेँ \nिहनका आब तंग निह कएल जाए, िवचािर कए पाछाँ करब छोिड़ देलकिन। \n  \nबैरागी भेलाक बाद ई द ेशक बहुतो भागम े ᮪मण कएलिन। भजन-कीतर्नक संग योग-साधनामे सेहो लीन भए ग ेलाह। योग-साधनामे \nिसि᳍ ᮧा᳙ कएलाक प᳟ात् केओटीक िनवासी बिलरामदासजीस ँ दीक्षा ᮕहण कएलिन। दीक्षा ᮕहण कएलाक प᳟ातो ई अनेक धमर् \nस्थानक ᮪मण करैत रहलाह। कहल जाइत अिछ ज े साहेबरामदास दण्ड-ᮧणाम करैत-करैत जग᳖ाथपुरी तक ग ेलाह। बाटमे बड़ क᳥ \nसहए पड़लिन, घाओ भए ग ेलिन, घाओम े पीब आिब ग ेलिन, म ुद ा  द ण् ड - ᮧ ण ा म  ओ ऽ  न ि ह  छ ो ड़ ल ि न ।  द ण् ड - ᮧ ण ा म  क रैत-करैत \nजग᳖ाथपुरी तक गेलाह। जकर ᮧमाण हुनकिह एक किवतासँ भेटैत अिछ- \n  \nसाधुके  संगत धिर गुरुक चरण धिर, \nआहे सजनी हमहु जाएब जगरनाथिह रेकी। \nनिह केओ अ᳖दाता संग निह सहोदर ᮪ाता, \nआहे सजनी माँिग भीिख िदवस गमाएब रे की। \nसभ जग भेल भाला गुरुआ अठारह नाला, \nआहे सजनी ओिहठाम केओ निह छोड़ाओल रे की। \nिसह दरबाजा देिख मन मोर लुबधल, \nआहे सजनी ओिहठाम पंडा पंडा बᱶत बजारल रे की। \nसाहेब जे गुिन धुिन बैसलहुँ िसर धुिन, \nआहे सजनी जगत जीवन िनअराएल रे की। \n  \nगुरु बिलरामदास मुिरया रामपुरक एक महात्मा िशष्य छलाह तथा अपन गाम केओटा (केओटी)क घनघोर जंगलमे योग साधना करैत \nछलाह। ई योग साधनामे िनष्णात् छलाह। कहल जाइत अिछ जे गुरुक िबना वास्तिवक ज्ञान असम्भव अिछ आऽ तेँ साहेबरामदास एक  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n36  \n \nयोग्य गुरुसँ दीक्षा लए, योग-साधनामे िसि᳍ ᮧा᳙ कए लेलिन। योग िᮓया पर िसि᳍ ᮧा᳙ कए लेलाक बाद जन्म-मरणसँ छुटकारा \nपािब जेबाक पूणर् िव᳡ास भए गेलिन, से गुरुक ᮧसादिहसँ। मोक्ष ᮧाि᳙मे आब कोनो सन्देह निह रिह ग ेलिन, जे जीवनक चरम ल᭯य \nिथक। बिलरामदास िहनक दीक्षा गुरु छलिथन, तकर ᮧमाण िहनकिह एक किवतासँ भेटैछ- \n  \n“गुरु बिलराम चरण धिर माथे, साहेब हिर अपनाया है। \nअब तौ जरा-मरण छुिट जैहे, संशय सकल मेटाया है”। \n  \nकृष्णक ई अनन्य भᲦ छलाह। जग᳖ाथपुरीक याᮢाक ᮓममे बाटिहमे िहनका स्वयं भगवान ᮰ी कृष्ण दशर्न देने छलिथन। आब त ँ ई \nकृष्णक ध्यानमे ि द न - र ाि त  ल ा ग ल  र हैत छलाह। समािधस्थ कालम े तँ द ुिनयाँक कोनो वस्तुक ध्यान निह रह ैत छलिन, ध्यान रह ैत \nछलिन त ँ ए क  म ा ᮢ  भ ग व ा न  ᮰ ी  कृष्ण। जन-᮰ुित त ँ ई ह ो  अ ि छ  जे भ ग व ा न क  भ ज न क  क ा ल मे ज ख न  ई  न ा च  क रैत छलाह त ँ स् व यं \nभगवान ᮰ी कृष्ण सेहो उपिस्थत भए संग दैत छलिथन। \n  \nसाहेब रामदास अन ेक तीथ र्-स्थलक दशर्न कएलिन। सा ंसािरक मोह-मायाकेँ  त् य ा ि ग  वैरागी भए ग ेलाह, म ुदा िमिथला भ ूिमकेँ  न ि ह  \nत्यािग सकलाह। एक पदमे ओऽ िलख ैत छिथ, “िमिथला नगरी तोर दान िबन ु साहेब होइछ ब ेहाल” तथा दोसर पदम े “साहेब करुणा \nकरए शीश धुिन िमिथला होइछ अन्धेिर”। एिह पद सभसँ िमिथलाक ᮧित हुनक ᮧेमक सहज अनुमान लगाओल जाए सकैत अिछ। धन्य \nई िमिथला भूिम ओऽ धन्य महात्मा साहेब रामदास। \n  \nपिहने किह चुकल छी जे ई जंगलमे एकान्त वास कए भजन-कीतर्न कएल करिथ। जतए-जतए ई जािथ तािह-तािह ठाम ई अपन खन्ती \nगािर कुिटयाक िनमार्ण कए एक पाकिड़क गाछ अवश्य रोिप द ैत छलाह। िहनक अन ेक जगह पर योगमढ़ी छल आऽ सबिह ठाम ई \nप ा क ि ड़ क  ग ा छ  अ व श् य  र ो ि प  दैत छलाह। िहनक अिन्तम योगमढ़ी दरभ ंगा िजलाक ’पचाढ़ी’ गामम े अ ि छ ,  जे प ूवर्मे ब ूढ़वनक नाम े \nिवख्यात छल। एहू ठाम पाकिड़क गाछ रोपन े छलाह, ज े अ᳒ाविध वतर्मान अिछ। पल्लिवत एिह गाछक शोध मानवशाᳫी लोकिन \nएखनहु कए रहल छिथ। \n  \nक मलाक  तट पर िस्थ त पचाढ़ी गामक  वन आऽ वृन्दावनक तुलना करब किठन भए जाइत छल। व ृन्दावनसँ एक ो रᱫी क म शोभा \nपचाढ़ी (बूढ़वनक) निह छल। मोरक नाच, सुगाक गान, नाना ᮧकारक वन्यजीव ᮧाणीक िनभर्य िवचरण करब, िभ᳖-िभ᳖ लता-पुष्पसँ \nशोिभत वनक दृश्य लोककेँ सहजिह आकृ ᳥ कए लैत छल। एिह स्थानक ᮧशंसामे कवी᳡र चन्दा झा िलखैत छिथ— \n“पाकिड़ वृक्ष सएह कमला तट जएह भजन कुटी िव᮰ाम। \nचन्ᮤ सुकिव मन धरम परमधन धन्य पचाढ़ी ᮕाम”॥  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n37  \n \n  \nपचाढ़ी स्थानक शोभा आब निह रिह सकल, ज े पिहने एक िनजर्न स्थान छल, तािह ठाम आब ᮕाम अिछ, खेती-पथारी कएल जाइत \nअिछ। वनक त ँ आब िनशानो निह रिह ग ेल अिछ, तथािप साह ेब रामदासजीक समािध-स्थलक चारूकात मिन्दर स ेहो एक-द ू निह \nछओ-सातटा अिछ। सभम े भोग-रागक ᳞वस्था, पुजेगरीक संग-संग सहायकक ᳞वस्था सभ मिन्दरमे फराक-फराक अिछ। लगभग \nपाँच कᲶा जमीनमे फु लबारी अिछ। आगत-अितिथक स्वागत यथासाध्य एखनहु कएल जाइत अिछ। साहेब रामदासक नाम पर एकटा \nसंस्कृत महािव᳒ालय अिछ, जािहमे िनधर्न छाᮢकेँ  स्थान िदससँ रहबाक ᳞वस्था ओ मुफ्त भोजनक ᳞वस्था कएल जाइत अिछ।  \nपचाढ़ीस्थान िमिथलाक वैभवशाली स्थानमेसँ स वर्ᮧमुख  अ ि छ ।  ए क र  वैभवशालीक पाछा ँ र ा ज द र भंगाक महत्वपूणर् य ो ग द ा न  अ ि छ ।  \nतत्कालीन दरभंगा िमिथल ेश नरेन्ᮤिसह िनःसन्तान छलाह। हुनक प᳀ी रानी प᳑ावती अितिथ-सत्कार, पूजा-पाठक िनिमᱫ ३०० \n(तीन सए) बीघा जमीन पचाढ़ी स्थानकेँ दानस्वरूप द ेने छलिथन। म ुदा कहल जाइत अिछ ज े साहेब रामदास ओिह जमीनक दान-\nपᮢकेँ ᮧज्विलत अिᲨमे फे िक देलिखन। िशष्य लोकिनकेँ िभक्षाटन वृिᱫसँ आगत-अितिथक सेवा सत्कार करए पड़ैत छलिन, जािहसँ ओ \nलोकिन तंग आिब ग ेलाह आऽ फलस्वरूप ओऽ दान-पᮢ पुनः महारानीसँ ᮧा᳙ कए चुप-चाप रािख ल ेलिन, जे एखनहु धिर सम्पिᱫक \nरूपम े िव᳒मान अिछ। िकछु जमीन भᲦ लोकिन वेितयामे सेहो देने छिथ। योग्य िशष्य सभ एिह सम्पिᱫकेँ बढ़ाए लगभग हजार बीघा \nबनाए देलिन। सरकार िकछु जमीनपर िसिलग लगाए देलक, मुदा ᳞वस्थापक लोकिन अिधकांश जमीनकेँ  वन-िवभागकेँ  दए गाछ-वृक्ष \nलगवाए देलिन। अपेक्षाकृत एखनहु ई स्थान समृ᳍ अिछ। \nसाहेबरामदास एक िस᳍ पुरुष छलाह आऽ तेँ िहनकामे चमत्कािरक गुण स्वाभािवक अिछ। चमत्कारसँ सम्बिन्धत अनेक कथा िहनकासँ \nजुड़ल अिछ, जािहमे एक चमत्कारक उल्लेख करब हम उिचत बुझैत छी, जे िहनक अन्तः सा᭯यसँ जुड़ल अिछ। \nराजा नरेन्ᮤ िसहक समयमे पटनाक कोनो म ुसलमान नवाब िमिथलापर आᮓमण कए द ेलक। राजा नर ेन्ᮤ िसहक सेना ओ नवाबक \nसेनाक बीच घोर संᮕाम भेल, जािहमे अपार धन-जनक क्षित भेल छल, मुदा राजा नरेन्ᮤ िसह ओिहमे स्वयं वीरतापूवर्क यु᳍ कएलिन \nआऽ शᮢु स ेनाकेँ  प रा ि ज त  क ए ल । ओ ि ह स म य मे महात्मा साहेब रामदास नर ेन्ᮤ िसहक िवजयी होएबाक कामना स्वरूप ᮰ीकृष्णसँ \nᮧाथर्ना कएलिन- \n“साहेब िगरधर हरहु नरेन्ᮤ दुःख, \nकरहु सुिखत िमिथलेशिह रे की”। \n  \nएिहपर ᮓु᳍ भए नवाब िहनका बन्दी बनाए पटनाक कारागारम े ब न् द क ए देलिन। साह ेब रामदास योगबल ेँ स भ  ि द न गंगा-ᳩान, \nसंध्या-तपर्ण, पूजा-पाठ आिद गंगिह तटपर कएल करिथ। कारागारमे रिहतहुँ ई ᮓम िहनक िनरन्तर चलैत रहलिन। लोक सभ िहनका \nगंगा तटपर सभ िदन देखैत छलिन। नवाबकेँ कोना ने कोना एिह बातक जानकारी भेट गेलिन। नवाबकेँ  तँ िव᳡ास निह भेलिन तथािप \nहुनका अपन कम र्चारी सभपर स ंदेह भेलिन आऽ ओऽ अपन ेसँ कारागारमे ताला लगाए द ेलिन। तथािप साह ेब रामदासक ग ंगा-ᳩानक \nᮓ म  न ि ह  टुटलिन। अन्तमे नवाब साह ेबरामदासक पएरम े ब ेड़ी बािन्ह कारागारम े ताला लगाए द ेलिन। साह ेबरामदास तत्क्षणिह \nकरुणाᮤ भए अपन आराध्य देव ᮰ी कृष्णकेँ पुकारलिन- \n“अब न चािहए अित देर ᮧभुजी, \nअब न चािहए अित देर।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n38  \n \nिवᮧ-धेनु-मिह िवकल सन्त जन, \nिलयो है असुरगण घेिर”। \nगिवते छलाह की पएरक ब ेड़ी ओ फाटकक ताला आिद सभ ट ूिटकए खिस पड़ल। नवाब आ᳟य र् चिकत भए ग ेल। ओ महात्माजीक \nपएरपर खिस पड़ल। साहेबरामदाससँ क्षमा माँगलक आऽ बादमे ससम्मान स्वागत कए िमिथला पहुँचाए देल। \nए ि ह  त र ह क  क ए क  ग ो ट  च म त् क ा र  अ ि छ ,  जेना राजा राघव िसहक समयम े र ा ज द र भंगामे ᮧेत-बाधाकेँ  शान्त करब, मािटक भीतक ेँ  \nहाँकब। कृष्णा᳥मी, जन्मा᳥मी आिद उत्सवक अवसरपर अिधक साधु-सन्तक भीड़ जुटलाक बादो थोड़बहु सामᮕीमे भोजनक अवसरपर \nभण्डारामे कोनो कमी निह होएब आिद कतोक चमत्कािरक घटना सभ अिछ, जे िहनकासँ जुड़ल अिछ। एिह िस᳍ पुरुषक चमत्कािरक \nघटनासभसँ लोकक िहनका ᮧित कतेक ᮰᳍ा छल से सहजिह अनुमान कएल जाए सकैत अिछ। \nसाहेबरामदास वैरागी वैष्णव-भᲦ-किव छलाह। पदक रचना करब िहनक साधन छल म ुदा साध्य तँ एकमाᮢ छल भगवान िवष्णुक \nभजन-कीतर्न  क र ब ।  क ह ल  ज ा इ त  अ ि छ  जे ओ ऽ  अ प न ि ह  प द क  र च न ा  क ए  स भ  ि द न  भ ग व ा न क  भ ज न - क ी तर्न कएल करिथ। ओऽ \nभिᲦमागᱮ छलाह आऽ तेँ भिᲦ-मागर्क िस᳍ांतक अनुरूप पदक रचना कएल करिथ। भिᲦ माग र्क सभ रसक पदरूपम े रचना कएलिन, \nमुदा ᮧधान रस “मधुरं” रस सएह अिछ। भगवानक कोनो एक रूपक ओऽ आᮕही निह, सगुण-िनगुर्ण दुनू रूपम े मानैत छलाह, जे अपन \nमनोगत भाव किवतामध्य ᳞Ღ कएने छिथ। \n“िनगुर्ण सगुण पुरुष भगवान, बुिझ कहु साहेब धरइछ ध्यान”। \n“धैरज धिरअ िमलत तोर कन्त, साहेब ओ ᮧभु पुरुष अनन्त”। \n  \nसाहेब रामदासक य᳒िप एकमाᮢ पदावली उपलब्ध अिछ, जािहमे ४७८ टा पद स ंकिलत अिछ। म ुदा ईएह पदावली हुनक यशक ेँ  \nअक्षुण्ण बनाए रखबामे सभ तरह ेँ समथर् अिछ। भिᲦक ᮧायः सभ िवषयपर पदक रचना कएन े छिथ, यथा- क ृष्ण-जन्म, वात्सल्य, \nवंशीवादन, संयोग-᮰ृंगार, रास-लीला, झ ुलोत्सव आिद। रासलीला परक जेहन पद सभक ई रचना कएने छिथ से ᮧायः मैिथलीमे आन \nकेओ किव निह कएन े छिथ। िहनक रास-लीला परक पदक िवव ेचन स्वतंᮢ रूपेँ कएल जाए सकैत अिछ। कृष्ण-ᮧेमक अनन्यता, भिᲦ \nᮧवणता ओ ᮧसाद गुण िहनक का᳞क म ुख्य गुण कहल जाए सक ैत अिछ। ऋत ुग ी त ,  ि द न - र ा ि त क  ि भ ᳖ - ि भ ᳖  स म य ो प य ो ग ी  प द क  \nरचना, जेना-ᮧाती, सारंग, लिलत, िवहाग आिदक रचना कएल करिथ। \nिमिथला पᲱदेवोपासक सभ िदनसँ रहल अिछ। साहेब रामदासक रचनामे सेहो भिᲦक िविवध-रूपक दश र्न होइत अिछ। कृष्णक तँ ई \nअनन्य भᲦ छलाह मुदा आनो-आन देवी-देवता परक पदक रचना कएन े छिथ। िहनक हनुमानक फागु परक किवता देखल जाए सकैत \nअिछ। एकरा सन्त लोकिनक फागु सेहो कहल जाए सकैछ- \n“ᮧवल अिनल किप कौतुक साजल लंका कएल ᮧयाण। \nकनक अटारी कए असवारी छाड़िथ अगिनक वाण॥ \nजरए लंक किप खेलए फगुआ, उड़ए गगन अंगार। \nधुँआ वािढ़ अकासिह लागल िदवसिह भेल अन्धार”।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n39  \n \n  \nिहनक रिचत एकटा महाद ेवक गीत स ेहो अिछ, जकर उल्ल ेख डॉ. रामद ेव झा अपन “श ैव सािहत्यक भूिमका” नामक ᮕन्थमे कएने \nछिथ- \n“ पुछइत िफरइत गौरा विटया हे राम। \nकहु हे माइ, जाइत देखल मोर भंिगया हे राम॥ \nहाथ भसम केर गोला हे राम। \nवरद रे चिढ़ कोन नगर गेल भोला हे राम”॥ \n  \nिवरिहणी ᮯजाङ्गनाक मनोदशाक एक िवलक्षण रूप एिह ठाम सेहो देखल जाए सकैत अिछ: \n“कमल नयन मनमोहन रे किह गेल अनेक। \nकतेक िदवस भए राखब रे हुिन वचनक टेक॥ \nके  पितआ लए जाएत रे जहँ वसु नन्दलाल। \nलोचन हमर सतओलिन रे छितआ दए शाल॥ \nजहँ-जहँ हिरक िसहासन आसन जेिहठाम। \nहमहु मरब हिर-हिर कै मेिट जाएत पीर॥ \nआिद” \nिमिथलाक सन्गीत परम्परा अित ᮧाचीन ओ समृ᳍ अिछ। संगीतक रचना त ँ िव᳒ापित ओ हुनकहुँसँ पूवर् होइत आएल अिछ, म ुदा \nरहस्यवादी संगीत-का᳞-रचना नवीन रूपम े आएल अिछ, जकर ᮧवतर्क साधु-सन्त लोकिन भेलाह। जािहमे सन्त साहेब रामदासक \nस्थान अᮕगण्य अिछ। िहनका लोकिनक रचनाक ᮧभाव ᮧायः सभ वगर्पर पड़ल। िहनक ᮧायः सभ किवतामे रागक उल्लेख अिछ। अतः \nएिहपर संगीत-शाᳫक अनुकूल शोध-कायर् कएल जएबाक आवश्यकता अिछ। \nसाहेब रामदास परम व ैरागी सुᲬा साधु छलाह, भᲦ छलाह आऽ त ेँ िहनक भाषापर सध ुᲥरी ओ तत्काल ᮧचिलत ᮯजभाषाक िकछु \nᮧभाव सेहो पड़ल अिछ, तथािप हुनक ज े पदावली उपलब्ध अिछ से मैिथली सािहत्यकेँ समृ᳍ बनएबामे अपन महᱬवपूणर् स्थान ᮧा᳙ \nकएने अ ि छ ।  भ ि Ღ - भ ा व न ा क  स र ल त ा  ओ  स ह ज त ा क  दृि᳥एँ ि ह न क  भ ा ष ा  स र ल  ओ  स ह ज  अ ि छ ।  भ ि Ღ - भ ा व न ा  प र क  ए ह न  क ि व त ा  \nमैिथली-सािहत्यमे ᮧायः दुलर्भ अिछ। िहनक भिᲦ परक गीत एखनहु िमिथलाक गाम-घरम े बुढ़-बुढ़ानुसक ठोरपर अनुवतर्मान अिछ, \nजकर संकलन करब परम आवश्यक अिछ।   \nबीसम शताब्दी मैिथली सािहत्यक स्विणम युग  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n40  \n \n-ᮧोफे सर ᮧेम शंकर िसह \n  \nअतीत आऽ भिवष्यक संग सम्बन्ध स्थािपत कऽ कए सािहत्य अपन अिस्तत्वक सत्यताक उ᳃ोषणा करैछ। िव᳡-मानव अत्यन्त \nउत्सुकतापूवर्क सािहत्यक गवाक्षसँ अतीतक िगिरगह्वरक गुफामे ᮧवािहत जीवन-धाराक अवलोकन करैछ आऽ अपन गम्भीरतम \nउ᳎ेश्यक िविवध ᮧकारक साधन भूल आऽ संशोधन ᳇ारा ᮧा᳙ करैत अपन भावी जीवनकेँ िसिचत होइत देखबाक उत्कट अिभलाषा \nरखैछ। अतीतक ᮧेरणा आऽ भिवष्यक चेतना निह तँ सािहत्य निह। अतीत, वतर्मान आऽ भिवष्यक कड़ीक अनन्त शृंखलाक रूपम े \nभावक सृि᳥ होइत चल जाइछ आऽ मानव अपन ᮧगितक िनयमािद, िस᳍ान्तािदकेँ अपन वास्तिवक सᱫाक िवकासक मंगल कंगन \nपिहिर कए अपन दुनू हाथसँ आवृᱫ कयने रहैछ। िव᳡किव रवीन्ᮤनाथ ठाकुर (१८६१-१९४१)क कथन छिन जे िव᳡-मानवक िवराट \nजीवन सािहत्य ᳇ारा आत्मᮧकाश करैछ। एहन सािहत्यक आकलनक तात्पयर् का᳞कार एवं ग᳒कारक जीवनी, भाषा तथा पाठ \nसम्बन्धी अध्ययन तथा सािहत्यक िविवध िवधािदक अध्ययन करब माᮢ निह, ᮧत्युत ओकर सम्बन्ध संस्कृितक इितहाससँ अिछ, \nमानव-मनसँ, सभ्यताक इितहासमे सािहत्य ᳇ारा सुरिक्षत मनसँ अिछ। \n  \nउ᳖ैसम शताब्दीमे भारतवषर्मे नवजागरणक ᮧबल ज्वार उठल। तकर कोनो ᮧभाव िमिथलांचलपर निह पड़ल, कारण िमिथलावासी \nᮧाचीन परम्पराक पृ᳧पोषक रहलाक कारणेँ संस्कृत िशक्षामे लागल रहलाह आऽ अंᮕेजी िशक्षा तथा पा᳟ात्य िवचारधाराक महत्वकेँ \nनिह स्वीकारलिन। नवजागरणक फलस्वरूप ष᳧ दशकमे भारतीय परतन्ᮢताक बेड़ीसँ मुᲦ होएबाक िनिमᱫ सन् १८३७ ई. मे \nिसपाही िवᮤोह कएलक। िमिथलाक नव शासक मैिथलीकेँ कोनो स्थान निह देलिन। एिह दशकक अिन्तम बेलामे िमिथलाक ᮧशासन \n“कोटर् ऑफ वाड्सर्”क अधीन चल गेल जकरᮧभाव िमिथलापर पड़लैक। जे एिहठामक िनवासीकेँ ᮧथमे-ᮧथम पि᳟मक स्पशार्नुभूित \nभेलिन। िकन्तु दुभार्ग्य भेलैक जे “कोटर् ऑफ वाड्सर्” ᳇ारा िमिथलाक भाषा मैिथली आऽ ओकर िलिपकेँ बिहष्कृत कऽ कए ओकरा \nस्थानाप᳖ कयलक उदुर् आऽ फारसी तथा देवनागरी। िमिथलेश महाराज ल᭯मी᳡र िसह (१८५८-१९९८)क ग᳎ेनशीन भेलापर उ᳖ैसम \nशताब्दीक अ᳥दशकोᱫर कालमे िमिथलावासीक सामािजक, सांस्कृितक एवं सािहित्यक जीवनमे नव चेतनाक संचार भेलैक। हुनक \nचुम्बकीय ᳞िक्ᱫत्व, कृपापूणर् ᳞वहार, िव᳒ा-᳞सन आऽ असीम देशभिᲦ एवं दानशीलताक फलस्वरूप िव᳇ान सािहत्य सजर्ककेँ \nआकृ᳥ कएलक। हुनक उᱫरािधकारी िमिथलेश महाराज रमे᳡र िसह (१८९८-१९२९) सेहो उᲦ परम्पराकेँ कायम रखलिन। \n  \nउ᳖ैसम शताब्दीक अ᳥दशकोᱫर कालमे भारतीयमे अभूतपूवर् जनजागरण भेलैक, जकर फलस्वरूप स्वतन्ᮢता संᮕामक नव स्फु िलग \nजागृत भेल आऽ ओऽ सभ स्वतन्ᮢताक िनिमᱫ अत्यिधक सचे᳥ताक संग स᳖᳍ भेलाह, जकर ᮧभाव सािहत्य सृजिनहारपर पड़लिन। \nय᳒िप शताब्दीक अिन्तम वषर् धिर धािमक आऽ सांस्कृितक िचन्तनपर रुिढ़वािदताक पुनः ᮧकोपक िवस्तृत छायासँ बौि᳍क आऽ \nसािहित्यक ᮧगितक समक्ष अवसादपूणर् वातावरणक पिर᳞ा᳙ भऽ गेलैक। तथािप मैिथली सािहत्य जगतमे उत्कषर् अनबाक िनिमᱫ \nअपन परम्परागत पिरधानक पिरत्याग कऽ नव ᮧवृिᱫक रचनाकारक ᮧादुभार्व भेल जािहमे मातृभाषानुरागी आऽ ᮧकाशनक सौिवध्यसँ \nसािहत्य नव रूप धारण करय लागल जकर नेतृत्व कयलिन कवी᳡र चन्दा झा (१८३०-१९०७), किववर जीवन झा (१८४८-\n१९१२), पिण्डत लालदास(१८५६-१९२१), परमे᳡र झा (१८५६-१९२४), तुलापित िसह (१८५९-१९१४), सािहत्य र᳀ाकर \nमुन्शी रघुनन्दन दास (१८६८-१९४५), मुकुन्द जा बक्शी (१८६०-१९३८), जीवछ िम᮰ (१८६४-१९२३), चेतनाथ झा (१८६६-\n१९२१), खु᳎ी झा (१८६६-१९२७), मुरलीधर झा (१८६८-१९२९), जनादर्न झा “जनसीदन”, सर गंगानाथ झा (१८७२-१९४१), \nदीनबन्धु झा (१८७३-१९५५), रामचन्ᮤ िम᮰ (१८७३-१९३८), बबुआजी िम᮰ (१८७८-१९५९), गुणवन्तलालदास (१८८०-\n१९४३), कुशे᳡र कुमर (१८८१-१९४३), िव᳒ानन्द ठाकुर (१८९०-१९५०), किवशेखर बᮤीनाथ झा (१८९३-१७४),  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n41  \n \nपुलिकतलालदास (१८९३-१९४३), गंगापित िसह (१८९४-१९६९), उमेश िम᮰ (१८९६-१९६७), धनुषधारीलालदास (१८९६-\n१९६५), भोलालालदास (१८९७-१९७७), अमरनाथ झा (१८९७-१९५५), राजपिण्डत बलदेव िम᮰ (१८९७-१९६५), कुमार \nगंगानन्द िसह (१८९८-१९७०), ᮩजमोहन ठाकुर (१८९९-१९७०) एवं रासिबहारीलालदास आिद-आिद जे िविवध सािहित्यक \nिवधािदक जन्म देलिन आऽ एकरा सम्विधत करबाक दृढ़ सन्कल्प कयलिन।  \n  \nवस्तुतः िवगत शताब्दी मैिथली सािहत्यक हेतु एक ᮓािन्तकारी युगक रूपम े ᮧस्तुत भेल। अंᮕेजी राज्यक स्थापना देशक सािहित्यक, \nवैज्ञािनक, राजनैितक, आिथक आऽ सामािजक क्षेᮢमे एक नव स्फू ित ᮧदान कऽ कए िमिथलांचलक जीवन-शैली आऽ सोचक पुनसᲈस्कार \nकयलक। एिह शताब्दीमे आधुिनक िशक्षा, छापाखाना आऽ सरल यातायातक सुिवधाक अभाव रिहतहुँ मैिथलीमे सािहत्य सृजनक \nपरम्परा वतर्मान रहल। बहुतो िदन धिर मैिथली सािहत्य संस्कृत सािहत्यक ᮧितछाया सदृश रहल। एिहमे सािहित्यक एवं अन्य \nᮧकारक लेखन िनरन्तर होइत रहल। दुइ िव᳡ यु᳍क बीचक कालमे मैिथली सािहत्यक सवाᲈगीन समु᳍ारक चेतना अनलक। एिह \nकालक लेखनमे ई नव मनोदशा ᮧितफिलत भेल आऽ सािहत्यक िविभ᳖ िवधामे उल्लेख्य योग्य पिरवतर्न भेल। \n  \nसह᮲बाढ़िन \n-गजेन्ᮤ ठाकुर \n  \n  \nएिह तरह ेँ स म य  ि ब तैत ग ेल। बाहर एनाइ-ग ेनाइ िकछु क म  भैये ग ेल छल। तकर बाद द ूटा घटना भ ेल। एक त ँ छल गङ्गा प ुलक \nउ᳃ाटन।  आऽ दोसर छमाही परीक्षामे नन्दक दुनू बेटा पिहल बेर ᮧथम स्थान ᮧा᳙ निञ कए सकल छलाह। एकर बाद नन्द असहज \nहोमए लगलाह। ओना एिह द ुनू घ ट न ा मे कोनो आपसी सम्बन्ध निह छल म ुदा नन्दक अन्तमर्नक ज े हुिलमािल छलिन्ह स े ब ढ़ ए  \nलगलिन्ह। आब ओऽ िकएक तँ सरकारी तन्ᮢसँ न्याय निञ पािब सकल छलाह आऽ पुᮢ लोकिन सेहो पढ़ाईमे िपछिड़ गेल छलिन्ह, से \nअदृश्य शिᲦक ᮧित हुनक आशिᲦ फे रसँ बढ़ए लगलिन्ह। सभ पिरणामक कारण होइत छ ैक आऽ कारणक िनदान जखन द ृश्य तन्ᮢ \n᳇ारा निञ होइत अिछ, तखन अदृश्यक ᮧित लोकक आकषर्ण बिढ़ जाइत छिन्ह। आऽ नन्द तँ अदृश्यक ᮧित पिहनिहसँ, बाल्यकालेसँ \nआकिषत छलाह। \n“नन्द छिथ”? \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n42  \n \nएक गोट अधवयसू, मुँहक दाँत पान िनरन्तर खएलासँ कारी रंगक भेल, पातर दुबर िपण्डश्याम रंगक, नन्दक घरक ᮕील खटखटा कए \nपुछलिन्ह।  \n  \n“निह। ऑिफससँ निह आयल छिथ, मुदा आबैये बला छिथ। भीतर आउ, बैसू”। नन्दक बालक कहलिखन्ह। \n“हम आिब रहल छी कनेक कालक बाद”। \nिकछु कालक बाद नन्द सुरसुरायल अपन धुनमे, जेना ओऽ अबैत छलाह, िबना वाम-दिहन द ेखने, घर पहु ँचलाह। पाछाँ लागल ओहो \nमहाशय घर पहुँचलाह। नन्द हुनका देिख बािज उठलाह- \n“शोभा बाबू। कतेक िदनुका बाद”। \n“िचिन्ह गेलहुँ”। शोभा बाबू बजलाह। \nआऽ एकर उᱫरमे नन्द बैिस गेलाह आऽ हुनकर आँिखसँ दहो-बहो नोर चुबय लगलिन्ह। \n“एह बताह, अखनो धिर बतहपनी गेल निञ अिछ”। शोभाबाबूक अन्तमर्न एिह तरहक आदर पािब गदगद भए रहल छल। \nशोभाबाबू छलाह कछबी गामक। नन्दक सभसँ पैघ बिहनक िदअर। बिहन ब ेचारी तँ मिरए गेल छलीह, भिगनी नन्दक गाम म ेहथक \nमामागाममे पेट दुखएलासँ अकस्माते काल-कविलत भए ग ेल छलीह। नन्दक बिहनौउ बिढ़या चास-बला घोड़ापर चिढ़ लगान वस ूली \nलए िनकल ैत छलाह। म ुदा भिगनीक म ुइलाक बाद बिहनौउस ँ स म् ब न् ध  क म  ह ो इ त  गेल छलिन्ह। कोनो जािन ब ुिझ कए निह वरन ् \nअनायासिह। आऽ आइ पचीस सालक बाद शोभाबाबूसँ पटनामे भेँट भेल छलिन्ह। \n  \n“ओझाजी कोना छिथ। हमरासभ बहुत कहिलअिन्ह जे दोसर िववाह कए िलअ मुदा निह मानलिन्ह”। \n“आब ओऽ पुरान चास-बास खतम भए ग ेल। जमीन्दारी खतम आऽ चास-बास सेहो। मुदा खरचा वैह पुरनके। से खेत बेिच-बेिच कतेक \nिदन काज चिलतए। सभ बाहर िदस भागए लागल। म ुदा हम कहिलअिन्ह जे अहाँ हमरा सभसँ बहुत पैघ छी, बहुत सुख देखने छी, से \nअहाँ बाहर जाए कोनो छोट काज करब से हमरा सभकेँ  नीक निह लागत”। \nशोभा बाबू कंठमे पानक पात आिब जएबाक बह᳖ा कए चुप भए गेलाह मुदा सत्य ई छल जे हुनकर आँिख आऽ कंठ दुनू भावाितरेकमे \nअवरु᳍ भए गेल छलिन्ह। िकछु काल चुप रिह फे र आगाँ बाजए लगलाह- \n“से किह िबना हुनकर औपचािरक अन ुमित ल ेने घ र सँ च ूड़ा-गूड़  ल ए  ि न क ि ल  गेलहुँ। रन े-बने ि स म ि र य ा ᳩ ा न  क ए  न ा ओ सँ ग ंगापार \nकएलहुँ आ ऽ स ो ह मे प ट न ा प हुँिच ग ेलहु। पिहन े ए क ट ा च ा ह क  द ो क ा न प र ि क छु ि द न  क ा ज  क ए ल हुँ। ओिह िदनम े प ट न ा मे अ प न  स भ  \nिदसका लोक ओतेक माᮢामे निह रहिथ।अवस्थो कम छल। फे र कैक साल ओतए रहलहुँ, बादमे पता चलल जे एिह बीच गाममे तरह-\nतरहक गप उड़ल। ज े मरा ग ेल आिक साध ु बिन ग ेल शोभा। फे र जखन अपन चाहक दोकान खोललहु ँ तखन जाऽ कए गाम एकटा \nपोस्टकाडर् पठेिलयैक। आब तँ बीस सालसँ बी.एन.कॉलेिजएट स्कूल लग चाहक दोकान चला रहल छी। ओतिह पानक स ेहो स्टॉल लगा \nदेने िछयैक”। \n“सभटा दाँत टूिट गेल शोभा बाबू”।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n43  \n \n“चाहक दोकानमे रहैत-रहैत चाह पीबाक िहस्सक भए गेल। मुदा तािहसँ कोनो िदᲥत निह भेल। मुदा जखन पानक दोकान आिब ग ेल \nतखन गरम चाह िपिबयैक आऽ तािहपरसँ ठंढ़ा पान दाँत तरमे धए िदयैक से तािहसँ गरम-सदर् भेलासँ सभटा दाँत टूिट गेल”। \nएिह गपपर नन्द आऽ शोभा बाबू दुनू गोटे हँिस पड़लाह। \nफे र गप-शप चलए लागल। शोभाक भौजी त ँ मिर गेल छलीह मुदा जौ ँ भतीजी िजबैत रिहतिथ तँ मेहथ कछबीक बीच स ंबंध जीिवत \nरहैत, मुदा जे िवपिᱫ आएल तँ सभटा एके बेर। नन्दकेँ  मोन पड़लिन्ह जे भिगनी केलाइत छलीह पड़ोसमे आऽ आिब कए नन्दक माएकेँ \nकहलिन्ह जे फलना-अँगनाक फलना पेटपर हाथ रािख देलकिन्ह आऽ तखने तेहन पेट-ददर् शुरू भ ेलिन्ह जे कतबो ससारल गेलिन्ह तैओ \nनिह ठीक भेलिन्ह आऽ नन्दक आँिखक सोझाँमे बिचयाक रहस्यमयी मृत्यु भए गेलैक। \n  \n(अनुवतर्ते) \nशोध लेख संगिह मायानन्द िम᮰जीसँ डॉ िशवᮧसाद यादव \nजीक लेल गेल साक्षात्कारक पिहल भाग \n᮰ी मायानान्द िम᮰क जन्म सहरसा िजलाक बनैिनया गाममे 17 अगस्त 1934 ई.केँ भेलिन्ह। मैिथलीमे \nएम.ए. कएलाक बाद िकछ ु ि द न  ई  आ क ा श व ा न ी  प ट न ा क  च ौ प ा ल  सँ स ंब ᳍  र ह ल ा ह  ।  त क र ा  ब ा द  स ह र स ा  क ॉ लेजमे\nमैिथलीक  ᳞ाख्याता आ’  िवभागाध्यक्ष रहलाह। पिहन े मायानन्द जी किवता िलखलिन्ह, पछाित जा कय िहनक ᮧितभ ा \nआलोचनात्मक िनबंध, उपन्यास आ’ कथामे सेहो ᮧकट भेलिन्ह। भाङ्क लोटा, आिग मोम आ’ पाथर आओर चन्ᮤ-िबन्दु- िहनकर कथा \nसंᮕह सभ छिन्ह। िबहािड़ पात पाथर , मंᮢ-पुᮢ ,खोता आ’ िचडै  आ’ सूयार्स्त िहनकर उपन्यास सभ अिछ॥ िदशांतर िहनकर किवता \nसंᮕह अिछ। एकर अितिरᲦ सोने की न ैय्या माटी के लोग, ᮧथमं शैल पुᮢी च,मंᮢपुᮢ, पुरोिहत आ’ ᳫी-धन िहनकर िहन्दीक कृित \nअिछ। मंᮢपुᮢ िहन्दी आ’ मैिथली दुनू भाषामे ᮧकािशत भेल आ’ एकर मैिथली संस्करणक हेतु िहनका सािहत्य अकादमी पुरस्कारसँ \nसम्मािनत कएल गेलिन्ह। ᮰ी मायानन्द िम᮰ ᮧबोध सम्मानसँ सेहो पुरस्कृत छिथ। पिहने मायानन्द जी कोमल पदावलीक रचना करैत \nछलाह , पाछाँ जा’ कय ᮧयोगवादी किवता सभ सेहो रचलिन्ह।  \n  \n१. पिहने साक्षात्कारक पिहल भाग  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n44  \n \nसािहत्य मनीषी मायानन्द िम᮰सँ साक्षात्कार  \n-डॉ िशव ᮧसाद यादव ᳇ारा।डॉ. ᮰ी िशवᮧसाद यादव, मारवाड़ी \nमहािव᳒ालय भागलपुरमे मैिथली िवभागाध्यक्ष छिथ। \n  \nᮧ. मैिथली सािहत्यमे ᮧथम ᮧकािशत पोथी कोन अिछ आऽ कतएसँ ᮧकािशत भेल? \n  \nउ. हमर म ैिथलीक ᮧथम ᮧकािशत पोथी िथक ’भाङक लोटा’ जे हास्य रसक कथा-संᮕह िथक। जकर ᮧकाशन \nसन् ५१ ई. मे दरभंगाक वैदेही ᮧकाशनक िदससँ भेल छल। ई सामान्य कोिटक रचना िथक, मुदा पिहल िथक। \n  \nᮧ. मैिथलीमे अपनेक लेल िवशेष रुिचगर िवधा कोन अिछ आऽ िकएक? \n  \nउ. मैिथलीमे गीत, किवता, ओऽ गीतल िलखलहु ँ आऽ ओऽ सभ म ंचपर ᮧशंिसतो भेल। सन् सािठ ई.मे मैिथलीमे \nनवीन का᳞ांदोलनकेँ  ᮧोत्सािहत करबाक लेल ’अिभ᳞ंजना’ नामक पिᮢकाक संपादन ᮧकाशन सेहो कयल, स्वयं \nसन् ५९ ई.सँ एिह ᮧकारक का᳞क रचना सेहो कयल। िकन्तु हमर िᮧय ओ मनोनुकू ल िवधा रहल कथा सािहत्य\nओ उपन्यास, जािहमे मानवीय स ंवेदनाक संगिह अन्तमर्नक सू᭯म मनोवैज्ञािनक िव᳣ेषण करबाक ल᭯य रहैत\nछल। तैँ हमर कथा-संᮕह ओ उपन्यास बेसी ᮧकािशत भेल। \n  \nᮧ. मैिथलीमे अपनेक ११ गोट ᮧकािशत पोथी उपलब्ध अिछ, एिहमे सवार्िधक संतुि᳥ कोन पोथीसँ भेटल? \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n45  \n \n  \nउ. लेखककेँ  अपन रचनास ँ पूणर् संतोष निह होइत अिछ, त ैँ ओऽ नरन्तर िलखैत जाइत अिछ, िलखबाक इच्छा \nिनरन्तर बनल रहैत अिछ। ओकर ᮰े᳧ताक िनणर्य तँ पाठक ओ समीक्षक होइत छिथ। हमरा लगैत अिछ जे हमर\nचिरᮢ कथा संᮕह जे एखन धिर अᮧकािशत अिछ, हमर िᮧय रचना होयत। एना- एखन धिरक ᮧकाशनमे ’चन्ᮤ \nिबन्दु’ कथा-संᮕह ओ ’मंᮢपुᮢ’ उपन्यास अपेक्षाकृ त अिधक संतोष दैत अिछ। \n  \nᮧ. अपनेक पिहल उपन्यास किहया आऽ कतएसँ ᮧकािशत भेल? \n  \nउ. हमर पिहल म ैिथली उपन्यास िथक, “िबहािड़, पात आऽ पाथर” जकरा हम सन ् ५४ ई.म े िलखलहुँ, आऽ जे \nसन् स ा ि ठ  ई .मे कलकᱫाक िमिथला दश र्नक म ैिथली सिमितक िदिसस ँ ᮧकािशत भेल। म ैिथली सिमित अन्य\nअनेक महत्वपूणर् कृ ित सभक ᮧकाशन के लक जे एकटा इितहास बिन गेल। \n  \nᮧ. मंᮢपुᮢपर सािहत्य अकादमी पुरस्कार भेटल। की एकर पूवार्नुमान छल? \n  \nउ. लेखक पुरस्कारक लेल निह िलखैत अिछ, ओऽ िलख ैत अिछ, ओऽ िलख ैत अिछ स्वान्तः सुखाय, अपन आत्म \nसंतोष ल ेल। िकन्तु क ा ᳞ क  उ ᳎ेश्यसँ ’ य शे अ थर्कृ ते . . . ’  क ह ल  गेल अिछ। वस्तुतः हम प ुरस्कारक लेल किहय ो \nउत्सुक निह भ ेलहुँ आऽ न े कोनो तकर च े᳥ो कयलहुँ। तखन लोकसभ चच र् करैत रहैत छलाह, से सुनबामे अबैत \nरहैत छल, से फू िस कोना कहू, नीके  लगैत छल। \n  \nᮧ. सुनैत छी जे पुरस्कार हेतु पोथी चयनमे गोलेशी चलैत अिछ, कतए धिर अपने सहमत छी? \n  \nउ. हौ! िशवᮧसाद! ई बात हमरहुँ सुनबामे अबैत अिछ, एकाध बेर अखबारोमे ई बात द ेखबामे आयल अिछ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n46  \n \nबस, हमरहुँ एिह ᮧसंग कोनो आिधकािरक ज्ञान निह अिछ, आऽ ने हम एिह सभमे समये दऽ पबैत छी। तैँ जिहना \nतोँ सुनैत छह, तिहना हमहूँ सुिन लैत छी। \n  \nᮧ. अपनेक अनुसारेँ मैिथली जगतमे की एहन कोनो सािहत्यकार छिथ? जे अहतार् रिहतहुँ सािहत्य अकादमी \nपुरस्कार पएबासँ वंिचत छिथ? \n  \nउ. िविश᳥ सािहत्यकारकेँ  तँ ध्यानमे राखले जाइत अिछ, िकन्तु पुरस्कार तँ कृ ित िवशेषपर भेटैत अिछ, जकर \nᮧकाशनक िनि᳟त अविध िनधार्िरत रहैत अिछ। कृ ित चयनक सेहो एकटा िनि᳟त िनअम अिछ। \n  \nᮧ. िबहार सरकारक िᮕयसर्न पुरस्कार किहया भेटल आऽ कोन पुस्तक पर? \n  \nउ. ई प ुरस्कार हमरा ’मंᮢपुᮢ’ नामक ऋगवैिदक कालीन उपन्यासपर सन् १९८८-८९ ई. मे भेटल छल। एि ह \nउपन्यासमे आयार्वतर्क जनभाषाक संगिह आयर् अनायर्क संस्कृ ितक िमलनक कथा अिछ। एिहमे रा᳦ीय एकता ओ \nभावात्मक एकताक सङिह िव᳡ शांितक ᮧसंग सेहो ᮧासंिगक चचर् भेल अिछ। \n  \nᮧ. मैिथली जगतमे िबहार सरकारक िᮕयसर्न पुरस्कार आओर िकनका भेटल अिछ? \n  \nउ. पुरस्कार ᮧसंग हम बहुत उत्सुक निह रहैत छी, तैँ ई बात हमरा ज्ञात निह अिछ। \n  \nᮧ. १९६० ई. मे अ प नेक सम्पादकत्वमे ’ अ ि भ ᳞ंजना’ पटना- सहरसासँ पिᮢका ᮧकािशत भेल ।  च ा ि र  प ाँचटा \nअंकक बाद बंद भए गेल। िकएक?  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n47  \n \n  \nउ. हौ िशव ᮧसाद। िमिथ मािलनीक सम्पादन ᮧकाशन तँ त ो हूँ क ऽ  र ह ल  छ ह ,  ᮕाहक स ंख्या भेटबामे क तेक \nअसुिवधा होइत छ ैक ज्ञाते ह ेतह। ताहूम े तखन, जखन तोरा पीठपर एकटा अित उत्सािहत ओ सुसंचािलत \nिमिथला पिरषद सन् संस्थाक हाथ छह। हमहूँ ᮕाहक संख्या निह बढ़ा सकलहुँ तैँ बन्द भऽ गेल। ᮧायः यैह िस्थित\nमैिथली-पᮢकािरताक रहल अिछ, तैँ अिधक पᮢ-पिᮢका अल्पकािलके  रहल। \n  \nᮧ. ’अिभ᳞ंजनवाद’ सँ की अिभᮧाय अिछ? \n  \nउ. सन् सािठ ई. म े ’अिभ᳞ंजना’ ᮧकाशन-योजनाक पाछू हमर उ᳎ेश्य छल मैिथलीमे नवीन का᳞ान्दोलनकेँ\nगित ओ ᮧोत्सािहत करब। एिह ᮧकारक का᳞केँ  म ैिथलीक िकछु ि व ᳇ ा न्, ’नव किवता’ अथवा ᮧयोगवाद ी \nकिवता कहऽ लागल छलाह, जे वाद-परम्परा िहन्दीमे चिल रहल छल। हम िहन्दीक अनुकरणक िवरोधी रही वा \nछी। तैँ मैिथलीक एिह ᮧकारक नवीन का᳞केँ  हम अिभ᳞जनावादी का᳞ कहलहुँ आऽ िलखलहुँ। एिह ᮧसंग हम\nअिभ᳞ंजनाक सम्पादकीय ओ िदशान्तर भ ूिमकामे ि व स् त ा र सँ ि ल ख नहुँ छ ी ।  संक्षेपमे ए त ब ि ह  जे ह मर\nअिभ᳞ंजनावादक संबंधमे ᮓोचेक अिभ᳞ंजनासँ अिछ आऽ ने अिभनवगु᳙क अिभ᳞ंजनावादसँ अिछ। मैिथलीक \nएिह ᮧकारक नवीन का᳞मे अिभ᳞िᲦ-िशल्प िवशेषता रहैत अिछ आऽ से अिभ᳞ंजना पिᮢका ᳇ारा ᮧोत्सािहत\nकएल गेल, तैँ अिभ᳞ंजनावाद। \n  \nᮧ. “िदशान्तर” आऽ “अवान्तर” किवता-संᮕहसँ की ध्विनत होइत अिछ? \n  \nउ. सन् सािठ ई.क आसपास अन ुभव भेल जे ᮧचिलत का᳞-लेखन-परम्परामे एकटा िदशा पिरवत र्न भऽ रह ल \nअिछ, जे नवीनताक लेल ओ युगधमर्क लेल अनुकू ल अिछ तैँ िदशान्तर। पाछू अनुभव भेल जे अंततोगत्वा का᳞मे\nका᳞ात्मकता तथा ओकर गीित-तत्व अित अिनवायर् तत्व िथक तैँ पुनः अवान्तर। आऽ तैँ ई द ुनू संᮕह ᮧकािशत \nकएल। अवान्तरमे हम गजलकेँ  गीतल कहल अिछ ज े उदूर् ओ मैिथली भाषा संस्कारपर आधािरत अिछ। ई बात\nहम अपन अवान्तरक भूिमकामे िवस्तारसँ िलखने छी। \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n48  \n \nᮧ. सािहित्यक रचना स्वान्तः सुखायक लेल करैत छी अथवा समाजक लेल? \n  \nउ. सािहित्यक रचना “स्वान्तः सुखाय” क ल ेल होइत अिछ, िकन्तु अंततोगत्वा ओकर उ᳎ेश्य भऽ जाइत अिछ \nसमाजे। सािहत्य, समाजेक पिरणाम िथक आऽ तैँ ओ समाजेक िहत िचन्तनकेँ  अपन ल᭯यो मानैत अिछ। \n  \nᮧ. कोशी अंचलमे जन्म भेल। कोशीक उत्थान-पतन देखल, कोशीक िवनाश-लीला देखल, मुदा िलखल निह? \n  \nउ. िलखलहु ँ निह कोना? म ैिथलीमे सन् ५९-६० ई.म े “मािटक लोक” नामक उपन्यास िलखलहु ँ जे ᮧकाशन-\n᳞वस्थाक अभावमे छिप निह सकल, आब त ँ ओकर पाण्डुिलिपयो न᳥ भऽ गेल। पुनः ओकर िहन्दीमे पुनलᱷखन\nकयल “माटी क े  ल ो क :  स ो ने क ी  नैया” क न ा म सँ ज े राजकमल ᮧकाशन िदल्लीसँ ᮧकािशत भेल आऽ ᳞ाप क\nस्तरपर िहन्दीमे चिचतो भेल। \n  \nᮧ. आकाशवाणी, पटनामे कतेक िदन सेवा कएल? \nउ. पटनाक आकाशवाणीमे हम सन् ५७ ई. सँ ६१ ई.क १४ नवम्बर धिर रहलहुँ। लगभग पाँच वषर्। \nᮧ. िकछु मैिथली पिᮢकामे अ᳣ीलताक िचᮢण भए रहल अिछ। तकर की ᮧितफल? \n  \nउ. सािहत्यमे अ᳣ील िचᮢण सवर्था अवांछनीय।एिहसँ अप-संस्कृ ितकेँ  ᮧोत्साहन भेटैत अिछ, से ने काम्य आऽ ने \nक्षम्य। सािहत्यक उ᳎ेश्ये िथक सत्यम् िशवम् सुन्दरम्। जहाँ धिर पिᮢका सभक ᮧ᳤ अिछ ओिहमे आरो सतकर्ताक\nᮧयोजन अिछ। कारण, पुस्तकक अपेक्षा पिᮢका सभ जनजीवनमे अिधक ᮧवेश करैत अिछ, िवशेषतः आजुक \n᳞स्त जीवन ᮓममे। तैँ एहन सािहत्यसँ अपसंस्कृ ितये केँ  ᮧोत्साहन भेटत। \n  \nᮧ. भावी लेखन-योजना की अिछ?  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n49  \n \nउ. िकछु लेखन-योजना एखनहुँ अिछ, म ुदा वाधर्क्य आब बाधा देबऽ लागल अिछ, तखन देखा चाही भिवष्यमे \nकी कऽ पबैत छी। मैिथलीमे िकछु अᮧकािशत पांडुिलिप अिछ। पांडुिलिप ᮧकािशत होइत जाइत छैक तँ लेखनमे \nसेहो गितशीलता अबैत रहैत छैक। \n२. आब धारावािहक शोधलेखक आगूक भाग।  \nमायानन्द िम᮰ जीक इितहास बोध  \nᮧथमं शैल पुᮢी च/ मंᮢपुᮢ/ /पुरोिहत/ आ' ᳫी-धन के र संदभर्मे  \n   \nᳫीधन \n  \nई ᮕन्थ मायानन्द बाबूक इितहास बोधक अिन्तम कड़ी (अखन धिरक) अिछ। ᮧागैितहािसक “ᮧथम शैलपुᮢी च”, \nऋगवेिदक कालीन “म ंᮢपुᮢ”, उᱫरवैिदककालीन “पुरोिहत” के र बाद ई प ुस्तक सूᮢ-स्मृितकालीन अिछ, ई ᮕंथ \nिहन्दीमे अिछ। आऽ ई उपन्यास स ूᮢ स्मृितकालीन िमिथला पर आधािरत अिछ। ई पोथी ᮧारम्भ होइत अि छ\nमायानन्दजीक ᮧस्तावनासँ ज क र  न ा म  ए ि ह  ख ण् ड मे “पॄ᳧भूिम” अिछ। एतए मायानन्दजी रामायण- महाभारत \nके र काल गणनाक बाद इितहासकार लोकिनक एकमाᮢ सा᭯य शतपथ ᮩाᳬणक चचर् करैत छिथ। \nिमिथलाक ᮧाचीनतम नाम िवदेह छल, जकर ᮧथम वणर्न शतपथ ᮩाᳬणमे आयल अिछ। साथर्-गमनक ᮧिᮓयाक \nिवस्तृत वणर्न एिह ᮕन्थमे अिछ, से मायानन्द जी कहैत छिथ। \n  \nई ᮕन्थ ᮧथम आऽ ि᳇तीय दू अध्यायमे अिछ आऽ अन्तमे उपसंहार अिछ। ᮧथम अध्यायमे ᮧथमसँ नवम नौ ट ा\nसᮢ अिछ। ि᳇तीय अध्यायमे ᮧथमसँ अ᳥म ई आठ टा सगर् अिछ। \n  \nᮧथम अध्याय \n  \nᮧथम सᮢ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n50  \n \nएिहमे सृंजय ᳇ारा कएल जाऽ रहल धम र्-प᳟ाᱫापस्वरूप िभक्षाटनक, प᳀ी-त्यागी होएबाक कारण छह मा स \nधिर िनरन्तर एकटा महाᮯत के र पालन करबाक चरचा अिछ। \n  \n“ि᳇तीय वर” के र सेहो चरचा अिछ। \n  \nि᳇तीय सᮢ \n  \nराजा बहुला᳡ जनकक ज्ये᳧ पुᮢ कराल जनककेँ  राजवंशक कौिलक परम्पराक अनुसार िसहासन भेटलिन्ह, तकर \nवणर्न अिछ। \n  \nतृतीय सᮢ \nएतए पुरान आऽ नवक स ंघषर् देखबामे अबैत अिछ। वारुणी एक ठाम कह ैत छिथ ज े जखन प ूज्य तात हुनकर\nिविधवत उपनयन करबओलिन्ह, ᮩᳬचयर् आ᮰ममे िविधवत ᮧाचीन कालक अनुसार ᮰ुितक िशक्षा देलिन्ह, तँ \nआब हमहूँ भᮤा कन्या बिन अपन वरपाᮢक िनवार्चन स्वयं कए िववाह करए चाहैत छी। \n  \nचतुथर् सᮢ \n  \nएतए कराल जनकक िवरु᳍ िवᮤोहक सुगबुगाहिटक चरचा अिछ। कृ ित जनक आऽ बहुला᳡ जनकक कालमे भेल\nन्यायपूणर् आऽ ᮧजािहतकारी कल्याणकारी कायर्क चरचा भ ेल अिछ, तँ सँगिह सीरध्वज जनकक समयसँ भेल \nिमिथलाक राज्य-िवस्तारक चरचा सेहो अिछ। बहुला᳡ मरैत काल अपन पुᮢ करालकेँ  आचायर् वरेण्य अᮕामात्य\nखण्डक उपेक्षा-अवहेलना निह करबाक ल ेल कहने छलिखन्ह, मुदा कालान्तरमे वैह कराल जनक अᮕामात्यक \nउपेक्षा-अवहेलना करए लगलाह। आचायर् वरेण्य-खण्ड िमिथलासँ पलायन कए गेलाह।  \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n51  \n \nपंचम सᮢ \nᮧिणपात, आशीवर्चन आऽ कु शल-क्षेमक औपचािरकताक वणर्न अिछ आऽ ᳫीधनक चरचा सेहो गप-शपक ᮓममे \nआयल अिछ। ईहो वण र्न आयल अिछ, ज े व ैशाली िकछु ि द न  क ौ श ल क  अ ध ी न  छ ल ,  आ ऽ  भ ा र त -यु᳍मे ओ ऽ \nिमिथलाक अधीन छल। वन्य भूिमकेँ  कृ िष-योग्य बनेबाक उपरान्त पाँच बसन्त तक कर-मुᲦ करबाक परम्पराकेँ  \nराजा कराल जनक ᳇ारा तोिड़ देबाक चरचा अिछ। \n  \nष᳧ सᮢ \n  \nपांचाल-जन ᳇ारा अंधक वृिष्णक नायक वासुदेव कृ ष्णकेँ  जय-का᳞क नायक मानल जएबाक चरचा अिछ। जय-\nका᳞ आऽ भारत-का᳞क पि᳟मक उिच्छ᳥ भोज मायानन्दजीक मोनसँ निह हटलिन्ह, आऽ जय-का ᳞मे मुिन \nवैशम्पायन ᳞ास ᳇ारा बहुत रास ᳣ोक जोिड़ व ृहतकायभारत का᳞ बनाओल जएबाक िमथ्या तथ्यक फे रसँ\nचरचा अिछ। जयका᳞क लेखक कृ ष्ण ᳇ैपायन ᳞ासकेँ  बताओल गेल अिछ। आऽ एकर बेर-बेर चरचा कएल गेल \nअिछ, जेना कोनो िवशेष तथ्य होए। \nफे र देवत्वक िवकासपर सेहो चरचा अिछ। सरस्वती धारक अकस्मात् सूिख जएबाक सेहो चरचा अिछ। \nसरस्वतीक मूितपूजनक ᮧारम्भक आऽ मातृदेवीक सेहो चरचा भेल अिछ। \n  \nस᳙म् सᮢ \n  \nसरस्वतीकेँ  म ा तृदेव ी  ब न ा क ए  क ा ल् प ि न क  स र स् व त ी  ᮧ ि त म ा -पूजनक चरचा अिछ। िमिथलाम े प ि त क  न ा म  न िह \nलेबाक परम्पराक सेहो चरचा भेल अिछ। \nअ᳥म् सᮢ \nराजाक अत्याचार चरम पर प हुँिच ग ेल अिछ। अप ूवार् ᳇ारा िववशतापूवर्क गाह र्स्थ्य त्याग आऽ ᳫीधन सेहो\nछोड़बाक चरचा भेल अिछ। \nनवम् सᮢ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n52  \n \n  \nसएसँ बेशी ᮕाम-ᮧमुख ᳇ारा सम्मेलन-उपवेशनक चरचा अिछ। \nपाँच वसन्त धिर कर-म ुिᲦ आऽ तािहस ँवन्यजन आऽशूᮤजनक सम्भािवत पलायनक चरचा अिछ।सीरध्व ज \nजनकक प᳟ात् धेनु-हरण राज्यािभषेकक बाद माᮢ एकटा परम्परा रिह गेल, तकर चरचा अिछ। म ुदा करल \n᳇ारा अपन सगोᮢीय शोणभᮤक धेनु निह घ ुमेबाक चरचा अिछ। कराल ᳇ारा बीचमे ᮧधान पुरिहतकेँ  हटेबाक\nचरचा अिछ।िचिकत्साशाᳫ नवोिदत िचिकत्सक बटुक कृ ताथर्केँ  राजकु मारीक िचिकत्साक लेल बजाओल जाइत\nअिछ स ंगमे र ा ज कु मारीक सखी आचाय र् कृ तक प ुᮢी वारुणीकेँ  स ेह ो  ब ज ा ओ ल  ज ा इ त  अ ि छ ,  ओ ऽ  अ प न  अ नुज \nबटुकक संग जाइत छिथ आऽ कराल बलात ् अपन कक्ष बन्द कए हुनकासँ गांधवर्-िववाह कए ल ैत छिथ। ᮧजा \nिवᮤोह आऽ राजाक घोड़ा पर चिढ़ कए पलायनक संग ᮧथम अध्यायक नवम आऽ अिन्तम सᮢ खतम भए जाइत\nअिछ। \nि᳇तीय अध्याय \n  \nᮧथम सगर् \nिसत धारक चरचा अिछ। वारुिणक ेँ  व रु ण  स ा थर्वाह सभक स ंग अ ंग जनपद चलबाक ल ेल कह ैत छिन्ह\n। आऽ संगे वरुण ईहो कहैत छिथ जे अंग जनपदक आयᱮकरणक कायर् अखनो अपूणर् अिछ। \n  \nि᳇तीय सगर् \nसाथर्क संग धनुधर्र लोकिन चलैत छलाह, अपन ᳡ानक संग। साथर्क संग सामान्य जन सेहो जाइत छलाह।वरुण\nआऽ वारुणी िहनका सभक स ंग अंग िदिह िबदा भ ेलाह, एिह जनपदक राजधानी चम्पा कहल ग ेल अिछ, आ ऽ \nएकरा गंगाक उᱫरमे िस्थत कहल गेल अिछ। \n  \nतृतीय सगर् \nअंग क्षेᮢमे धानसँ सोझे अरबा निह बनाओल जएबाक चरचा अिछ, ओतए उसीन स ुखा कए ढ ेकीसँ बनाओल \nअरबाकेँ  चाउर कहल जएबाक आऽ ᮩीिहकेँ  ध ान  क ह बाक  व णर्न भेल अिछ।  पूवर्कालक ᮰े᳧ी ि᳇ ज वैश्य आऽ \nअि᳇ज नवीन वैश्यक चरचा भेल अिछ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n53  \n \nचतुथर् सगर् \nआयᱮकरणक बेर-बेर चरचा पा᳟ात्य िव᳇ानक मायानन्दजी पर ᮧभाव देखबैत अिछ। आयर् आऽ ᮤिवड़ शब्द दुनू\nपा᳟ात्य लोकिन भारतमे अ प न  ि न ि ह त  स् व ा थर्क ल ेल अनन े छ ल ा ह ।  क ो श ल  आ ऽ  ि व देहक ᮧसारक, देवत्वक \nिवकासक सम्पूणर् इितहास एतए देल गेल अिछ।िमिथलाक दही-चूड़ाक सेहो चचर् आएल अिछ। \n  \nपᲱम सगर् \n  \nिदनमे ए क भुᲦ आऽ राित मे द ुग्धपान िमिथला आऽ पा ंचाल द ुनू ठ ा म  छ ल ।  त थ ा क ि थ त  आ यर् आ ऽ  स् थ ा न ीय\nलोकिनक बीच छोट-मोट जीवनशैलीक अन्तर आऽ मायानन्दजी आयᱮकरण कहैत छिथ ओकरा पाटब।  \n  \nष᳧ सगर् \n  \nअंगक गृह आयर्ᮕाम जेकाँ सिट कए निञ वरन ् हिट-हिट कए होएबाक वण र्न अिछ। हुनकासभ ᳇ारा छोट-छोट \nवᳫ आऽ पश ुचमर् पिहरबाक स ेहो वण र्न अिछ। वन्यजनक बीचम े न र ब ि ल  देबाक परम्पराक स ंके त आ ऽ\nिनष्कािसत वन्यजनसँ भाषाक आदान-ᮧदान सेहो मायानन्दजी पा᳟ात्य ᮧभावसँ ᮕहण कए लेने छिथ। \nिवᮓय-थान खोलबाक जािहसँ भिवष्यमे नगरक िवकास संभव होएत,तकर चचर् अिछ। \n  \nस᳙म सगर् \n  \nउ स न ा  च ा उ र क  अ ि ध क  सुप ा च् य  आ ऽ  त ा ि ह  ᳇ ा रे ओ क र  प थ् य  देब ा क  ग प  क ए ल  गेल अिछ।लौह- सीताक ल ेल \nलौहकार, हरक ल ेल का᳧कार, बतर्न-पाᮢक लेल कु म्भकार इत्यािद िशल्पीक आवश्यकता आऽ तािह ल ेल\nआवास-भूिम आऽ भोजनक सुिवधा देबाक गप आएल अिछ। \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n54  \n \nअ᳥म सगर् \nकृ िष उत्पादनक प᳟ात् लोक अ᳖क बदला सामᮕी बदलेन कए सकै त छिथ, व ृषभ-गाड़ीसँ सामᮕीक संचरण, \nएक मास धिर चलएबला यज्ञक ᳞वस्था भूदेवगण ᳇ारा कएल जएबाक ᮧसंग सेहो आयल अिछ। भाषा-िशक्षण \nᮓममे ᮩाᳬणगामक अप᮪ंश बाभनगाम आऽ वनᮕामक वनगाम भए ग ेल। भाषा िसखा कए घ ुरैत का ल\nवारुणीपर तीरसँ आᮓमण भेल आऽ फे र वारुिणक मृत्यु भए गेल। \n  \nउपसंहार \n  \nदोसर वसन्त अबैत िमिथलामे गणतंᮢक स्वरूपक स्थापना िस्थर भए गेल।वैशाली आऽ िमिथलाक बीच परस्पर\nसम्वाद एक गणतांिᮢक सूᮢमे जुड़बाक लेल होमए लागल। िसतᮕाम िस्थत राजधानीमे पूवर्मे िमिथलाक सीमा-\nिवस्तारक चरचा भेल। राजधानी िसतᮕाम आऽ पूवᱮ िमिथलाक िजतᮕामक बीच एकटा महावन छल। एकरा\nᮩाᳬणᮕाम आऽ िᮢᮕाम ᳇ारा िमिलकए जड़ाकए हटाओल गेल।  \nएिह ᮧबन्धक अंितम खण्डमे ई स्प᳥ करब आवश्यक जे एिह शोध-लेखक एकटा सीमा िनधार्िरत कएल चल, इितहास-बोध। से \nमायानन्दजीक ᳫीधन, पुरोिहत, मंᮢ-पुᮢ आऽ ᮧथम शैलपुᮢी च एिह चािर पोथीक जे कथा-िवधान आऽ सािहित्यक िववेचन छल \nतकरा यथा संभव निञ छुअल गेल। सािहित्यक रूपसँ ई चारू ᮕन्थ अपन िविश᳥ स्थान रखने अिछ आऽ एिहमे मंᮢपुᮢ पोथीक मैिथली \nसंस्करणपर मायानन्दजी केँ सािहत्य अकादमी पुरस्कार सेहो भेिट चुकल छिन्ह। \n  \nभाषा िवज्ञान- ऋगवैिदक ऋचामे ᮧाकृतक िकछु िवशेष शब्द, ध्विन, ᮧत्यय आऽ वाक्य रचना भेटैत अिछ। संस्कृतकेँ मानक भाषा आऽ \nᮧादेिशक तᱬवसँ मुᲦ भाषाक रूप ओऽ देने छलाह। कणार्टकमे पािनकेँ नीरू आऽ एम्हर जल कहल जाइत अिछ। पािनक ई दुनू रूप \nसंस्कृतमे भेटत। ᮧाकृितक तᱬवसँ मुᲦ भाषा बनेबाक लेल पािणनी कोनो क्षेᮢक अवहेलना निह कएने छलाह वरण सभक्षेᮢक शब्दकोष \nलए उᲬारणक भेदकेँ खतम कएने छलाह। बहुत रास ᮧाकृत शब्द संस्कृतमे लेल गेल ध्वन्यात्मक संशोधन कए आऽ तािहसँ बादमे ई \nधारणा भेल जे ᮧाकृतक शब्द सभ त᳊व छल। संस्कृतमे त᳊व तािह कारणसँ निह देखबामे अबैत अिछ। तिहना अप᮪ंश आऽ ᮧाकृत \nभाष सौँसे देशमे घुमए बलाक भाषा छल। \n  \nभारतमे देवतंᮢक िवकास पािन संबंधी धारणासँ जुड़ल अिछ। यावत िव᳡ अ᳞Ღ अिछ तँ अन्धकारमय अिछ, अकास अिछ, ᳞Ღ \nभेलापर ओऽ जल बिन जाइत अिछ। अकास आऽ जल दुनू भारतीय िचन्तनमे तᱬव अिछ। मूितपूजनक जे िचᮢ मायानन्दजी िचिᮢत \nकरैत अिछ ओऽ सरलीकरण अिछ। भाषा-ᮧसारक जे िविध ओऽ ᳫीधनमे देखबैत छिथ सेहो अित सरलीकरण अिछ। \n  \nएिह ᮧबन्धक अंितम खण्डमे ई स्प᳥ करब आवश्यक जे एिह शोध-लेखक एकटा सीमा िनधार्िरत कएल चल, इितहास-बोध। से  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n55  \n \nमायानन्दजीक ᳫीधन, पुरोिहत, मंᮢ-पुᮢ आऽ ᮧथम शैलपुᮢी च एिह चािर पोथीक जे कथा-िवधान आऽ सािहित्यक िववेचन छल \nतकरा यथा संभव निञ छुअल गेल। सािहित्यक रूपसँ ई चारू ᮕन्थ अपन िविश᳥ स्थान रखने अिछ आऽ एिहमे मंᮢपुᮢ पोथीक मैिथली \nसंस्करणपर मायानन्दजी केँ सािहत्य अकादमी पुरस्कार सेहो भेिट चुकल छिन्ह। \n (समा᳙) \nसूचना: अिगला अंकसँ स्व. ᮰ी हिरमोहन झा जीक समᮕ रचनापर िववेचन शुरु कएल जाए रहल अिछ। \n६. प᳒  \nिवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी,गजेन्ᮤ ठाकुर  \n᮰ी गंगेश गुंजन ज्योित झा चौधरी  \n᮰ी पंकज पराशर,  \nमहाका᳞ महाभारत (आगाँ) ᮰ी िजतमोहन -भिᲦ-गीत \n१.िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२)  \n२. गजेन्ᮤ ठाकुर  \n   \n१.       िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर \nपुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ डाकसँ \nिवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई गोट-पचासेक प᳒ िवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। \nिवस्मृत किव- पं. रामजी चौधरी(1878-1952) जन्म स्थान- ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी,िजला-मधुबनी. मूल-पगुल्बार राजे गोᮢ-\nशािण्डल्य । \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलिन्ह, तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितिरक्ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना \nरचलिन्ह।किव रामजीक सभ प᳒मे रागक वणर् अिछ, ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ, ई ᮧभाव हुंकर बाबा \nजे गबैय्या छलाहसँ ᮧेिरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक पंच्देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेिट जायत, से रामजी \nचौधरी महे᳡ानी िलखलिन्ह आ’ चैत मासक हेतु ठुमरी आ’ भोरक भजन (पराती/ ᮧभाती) सेहो। जािह राग सभक वणर्न हुनकर कृितमे \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n56  \n \nअबैत अिछ से अिछ:  \n1. राग रेखता 2 लावणी 3. राग झपताला 4.राग ᮥुपद 5. राग संगीत 6. राग देश 7. राग गौरी 8.ितरहुत 9. भजन िवनय 10. \nभजन भैरवी 11.भजन गजल 12. होली 13.राग श्याम कल्याण 14.किवता 15. डम्फक होली 16.राग कागू काफी 17. राग िवहाग \n18.गजलक ठुमरी 19. राग पावस चौमासा 20. भजन ᮧभाती 21.महेशवाणी आ’ 22. भजन कीᱫर्न आिद। \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे िकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलिन्ह। \nᮧस्तुत अिछ हुनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧस्तुित:- \n26. \nमहेशवानी \n  \nिशव हे हेरु पलक एक बेर \nहम छी पड़ल दुखसागरमे  \nखेिब उतारु एिह बेर॥ \nजौँ नञ कृपा करब िशवशंकर \nहम ने िजयब यिह और॥ \nितिवध ताप मोिह आय सतायो \nलेन चह्त जीव मोर॥ \nरामजीकेँ निह और सहारा, अशरण शरणमे तोर॥ \n  \n27. \n  \nसमदाउन  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n57  \n \n  \nगौनाके  िदन हमर लगचाएल \nसिख हे िमिल िलअ सकल समाजः॥ \nबहुिरिन हम फे र आयब एिह जग \nदूरदेश सासुरके  राजः॥ \nिनसे िदन भूिल रहलौँ सिखके संग \nनिह कएल अपन िकछु काजः। \nअविचत िचᱫ चंचल भेल बुिझ \nमोरा कोना करब हम काजः। \nकिह संग जाए संदेश संबल िकछु \nदूर देश अिछ बाटः॥ \nऋण पᱹच एको निह भेटत \nमारञमे कुश काँटः॥ \nहमरा पर अब कृपा करब सभ \nक्षमब शेष अपराध \nरामजी की पछताए करब अब \nहम दूर देश कोना जाएबः॥ \n  \n28. \n  \nमहेशवाणी  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n58  \n \n  \nकतेक किठन तप कएलहुँ गौरी \nएिह वर ले कोना॥ \nसाँप सभ अंगमे सह सह करिन कोना, \nबाघ छाल ऊपरमे देखल, \nमुण्डमाल गहना॥ \nसंगमे जे बाघ छिन,बरद चढ़ना, \nभूत ᮧेत संगमे नाचए छिन कोना॥ \nगंगाजी जटामे हुहुआइ छिथ कोना, \nचन्ᮤमा कपार पर शोभए छिथ कोना। \nभनिथ रामजी सुनुए मैना, \nशुभ शुभ के गौरी िववाह हठ छोड़ू अपना॥ \n(अनुवतर्ते) \n१. ᮰ी गंगेश गुंजन २. ᮰ीमित ज्योित झा चौधरी \n१.. गंगेश गुंजन  ᮰ी गंगेश गुंजन(१९४२- )। जन्म स्थान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. (िहन्दी), रेिडयो नाटक पर \nपी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' उपन्यासकार। म ैिथलीक ᮧथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक। उिचतवᲦा (कथा \nसंᮕह) क लेल सािहत्य अकादमी पुरस्कार। एकर अितिरक्ᱫ हम एकटा िमथ्या पिरचय, लोक सुनू (किवता स ंᮕह), अन्हार- इजोत \n(कथा स ंᮕह), पिहल लोक (उपन्यास), आइ भोट (नाटक)ᮧकािशत। िहन्दीम े ि म ि थ ल ांचल की लोक कथाए ँ,  मिणप᳑क न ैका- \nबिनजाराक मैिथलीसँ िहन्दी अनुवाद आ' शब्द तैयार है (किवता संᮕह)। \nभेटताह अनन्त ?'  \nहमरे िथक ओ मात्सयर्-अजर्क मुरूत।  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n59  \n \nहमरे , हमर ᳫीक ममताक चूणर् ᮤिवत हृदयक \nअवयव ढेरीक पुनरर्चनाक ᮧिᮓया िथक। \nखण्ड-पखण्ड भावत्वक ध्वस्त काया ,माया। \nभूिम पर जािह घड़ी बिलᮧदानक छागर भेल छल- \nसीरा आ धर दू कात छर छर शोिनतक फु चुᲥा मे , \nओ समस्त मनस्तत्व भेल छल-चूर चूर, धूरा गदार्। \nतं ओकरे ढेरी पर ठाढ़ भ' क' दुनू गोटय \nमाने हम आ हमर ᳫी, माने \nएकटा िपता आ माय, अपने दुख आ नोर सं चूर कᱶ सािन-सािन, \nबना लेने रही कोनो गणेश दुगार्क मूिᱫक मािट। \nबड़ मनोयोग सं गढ़ने रही, बैसल-बैसल ओिह मािटक मुरूत।  \nहमरा दुनू गोटय दुनू गोटय भ' गेल रही ओही मे, \nसोझांक ,पएर तरक, आ मन महक सभटा ममताहत क्लेश कᱶ, \nउपिछ-उपिछ क' बाहर करैत जीवन सं ,बड़ी काल अनुभवैत \nरिह गेल रही अपस्यांत, तथािप बना रखवा लेल संघात कᱶ मुरूत,  \nलागल रही लगातार लागल रही, \nके हन पागल रही ? \n  \nअपनिह दपार्हत अिस्तत्वक तौला सं खिस पड़ल  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n60  \n \nसबटा सुक्खा ᮧसाद कᱶ समेिट क' बैिस गेल रही  \nमािट जकां बनाबय मुरूत।  \nबुकनी-बुकनी क' देल गेल मन-ᮧाण-संवेदना कᱶ समटैत, \nसानैत आ फे र गढ़ैत काल  \nके हन भ' गेल रही तखन असकर-असहाय । \nआ आब आइ ? \n  \nअपनिह ध्वस्त ममताक मुरूत  रिच क' सोझां मे रखने, \nके हन छी िन᳇र्न्᳇, िनि᳟न्त, दुःख मुᲦ ! \nउताहुल । करवा लेल फे र, नव मूिᱫक ᮧाण ᮧित᳧ा ! \nᳫीक िरᲦ कोरा कᱶ नवजात िशशु सं भरवा लेल \nथर-थर देहᮧयोग मे िनसगर् ᳞ाकु ल ! \n \nिदल्ली\n नगर बस मे तामस :एक \n  \nमानल जे ई ६८० नंबर बस  \nलोक सभ सं कᲂचल भरल छैक, \nपैर ध्'क' िनचैन ठाढ़ भ' सकवाक निह छैक \nिमिसयो भिर जगह,  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n61  \n \nतᲂ सीट पर बैसल िनिपफिकर-िनि᳟न्त छ' ? \nजखन िक भिरसक अवस्से पᱶशन उठाब' जा रहल \nओइ बूढ़ कᱶ एहन ध्Ქम ध्◌ुᲥी खाइत,  \nहाथक मैल कु चैल अपन झोरीक \nरक्षा करैत डगमग ठाढ़ बुढ़ा कᱶ देिख रहलाक बादो, \nबैसले रिह जाय लगलहए तᲂ आब  \nगंगेश गुंजन ! निह होअ' लगल'हए बूढ़ो लोक कᱶ  \nअपन सीट देबा लेल आब ठाढ़! \nसावधन, खबरदार !  \n  \nिदल्ली नगर बस मे तामस : दू \n  \nई बस! नरको मे ठेल्लम ठेला ! \nआ ओ बुढ़ा कहुना करैत अपन ᮧाण-रक्षा \nपिछला कतोक स्टॉप सं क' रहल छिथ \nदुबर्ल पएर पर संतुिलत करैत अपन ई क᳥क याᮢा◌ा ! \nओ बािलग ᳫा◌ी ! \nठामिह बैसिल छिथ िनि᳟न्त,  \nमिहलाएंक सुरिक्षत खास अपन सीट पर सु᳞विस्थत।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n62  \n \nसोझिह मे संघषर् क' रहल छिथ वृद्ध्, बेचैन, अिस्थर \nकोनहुं अिगला ᮩेक पर िध्कया क' खिस पड़वा लेल िचितत   \nᳫा◌ी कᱶ देखाइत निह छिन बृद्ध्क लेल िकछुओ टा कतर्᳞। \nआरिक्षत ᳫा◌ी-सीट पर िनस्संग बैिस सकयवाली  \nअपना अिध्कार बोध्क एहन चेतना पर  \nिकएक ने उठओ ᮓोध्, \nकोना ने होअओ िपफिकर ? \n  \n  \n२. ज्योितकेँwww.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंᮕेजी \nप᳒ िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com केर मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ \nिहनकर िमिथला िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आटर् ᮕुप केर अंतगर्त ईिलग ᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी िववेकानन्द िम िडल स्कूᬽ \nिटस्को साकची गल्सर् हाई स्कूᬽ, िमसेज के एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ \n(कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के.; िपता- ᮰ी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली \nिलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \n  \n ईशक अराधना \n1 \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n63  \n \nहे ईश एहन हाथ िदअ \nजे कमर्ठ आ कुशल होई \nअहᱼ लग माᮢ जोिड़क  \nकमर् के  ितलांजली निह दई \nपूजाक संग काजक संगम \nजकरा लेल ᮕा᳭ होई \n२ \nहे ईश एहन पैर िदय \nजे अपन भार सिह सकय \n आनक जहन ᮧयोजन होई \nतऽ सभसᱰ आगᱼ बिढ़ सकै \nऔिचत्य सᱰ िवचिलत जकरा \nकोनो बाधा नञ कऽ सकै  \n३ \nहे ईश एहेन वािण िदअ \nजािह मᱶ िनवास करैथ शारदा \nिमठास होए आ' शीतल होय  \nनिह होए भय आ' लोलुपता \nअहᱼक अराधना भिᲦभावसऽ   \nदेववािणमे करक िदअ क्षमता \n४  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n64  \n \nहे ईश एहेन दृि᳥ िदअ \nअहᱼक रूपके  कराबै िचन् हार \nअहᱼक बास जखन घट-घट मे \nफे र िकयै जाउ िहमालय पहाड़ \nसत्कमर्के  हम पूजा मानी \nनिह रहै अज्ञानताक अन्हार   \n५ \nहे ईश एहन बुि᳍ िदअ \nअहᱼ पर सदैव रहै िव᳡ास  \nसंतोष आ' शािन्त पािब  \nबेसी के  निह हुए आस \nप्◌्रा◌ािणमाᮢक कल्याण लेल \nकऽ सकी आमरण ᮧयास \n***** \n᮰ी डॉ. पंकज पराशर (१९७६- )। मोहनपुर, बलवाहाट चपराँव कोठी, सहरसा। ᮧारिम्भक िशक्षासँ ᳩातक धिर गाम आऽ सहरसामे। \nफे र पटना िव᳡िव᳒ालयसँ एम.ए. िहन्दीमे ᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम स्थान। जे.एन.यू.,िदल्लीसँ एम.िफल.। जािमया िमिलया इस्लािमयासँ \nटी.वी.पᮢकािरतामे ᳩातकोᱫर िडप्लोमा। मैिथली आऽ िहन्दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे किवता, समीक्षा आऽ आलोचनात्मक िनबंध \nᮧकािशत। अंᮕेजीसँ िहन्दीमे क्लॉद लेवी स्ᮝॉस, एबहाडर् िफशर, हकु शाह आ ᮩूस चैटिवन आिदक शोध िनबन्धक अनुवाद। ’गोवध और \nअंᮕेज’ नामस ँ एकटा स्वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे ’दुिनया मेरे आगे’ स्तंभमे लेखन। पराशरजी एखन िहन्दी पिᮢका \n’कादिम्बनी’मे विर᳧ कॉपी सम्पादक छिथ। रघुवीर सहायक सािहत्यपर जे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \nराग माल-कोष \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n65  \n \nदूपहर राित धिर लैपटापपर अपस्यांत ओऽ िबसिर चुकल अिछ \nअपन प᳀ीक सेहन्ता \nआऽ गभर्स्थ िशशुक आगमनक िचन्ता \n  \nयोग्यताक समुᮤ-मंथनमे एखन एकाᮕिचᱫ ओऽ \nअंतिरक्षोसँ आगू जेबापर अिछ िबतर् \n  \nखेनाइ बनेबामे िनतान्त अपटु ओकर रोबोट फोन कऽ चुकल छैक \nफास्ट फू ड के र दोकानकेँ  \nत्विरत होम िडिलवरीक िनिमᱫ \n  \nउᲬ तकनीकसँ सम्प᳖ संचार ᳞वस्थाक बीच \nओकर मुᲶीसँ िबलाइत रहैत छैक समय \nसमय-ᮧबंधनक उᲬ िडᮕी के र अछैतो \n  \nओकर िक᳖हु सᲥ निह चलैत छैक समयपर \nनिह देन िबलमैत अिछ निह राित रुकै त अिछ \nकोनो अदृश्य लोकपर ओऽ अनेरो खᲅझाइत अिछ \n  \nᮣी-जी मोबाइलपर अठबारेँ-अठबारेँ फोन कयिनहािर \nओकर िनरक्षर मायक आवाज  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n66  \n \nजेना कोनो नरहा इनारसँ अबैत अिछ आह्लािदत- \nहाई लेवल मीᳳटगक ᳞ंग्योᮢीक बीचमे \nिनराशाक सीमान्त धिर ᳞िथत मायक स्वर \nपुᮢ के र एक्सक्यूज मीक िखिसयायल \nᮤुत िवलिम्बत भासमे हेरा जाइत अिछ \n  \nजकरा लेल चोिर कयलहुँ सएह कहलक चोरा... \nआऽ तकर तुरᱫे पंचम स्वर बाट धरैत अिछ धैवत िदस.. \nहमर अभाग हुनक निह दोष..हमर अभाग... \n  \nिबहािड़क बीच बाट तकै त \n  \nकोना हहाइत आयल काल-वैशाखी \nजे अनसम्हार कऽ देलक अिछ ठाढ़ो रहब- \nमांझ बाधमे आिड़ बन्हैत कहलिन जामुन महतो \n  \nरंग-िबरंगक पतᲥा सभ-जे उिड़या रहल अिछ एिह िबहािड़मे \nदेखार भऽ गेल जे िकछु छल झाँपल-तोपल एतेक िदनसँ \n  \nके हेन-के हेन मोटगर गाछ निह थिम्ह सकल \nगाछीक बीचोमे एिह रच्छछा जोर  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n67  \n \nमुदा एकसरुआ भेल गोटेक टा पीपर गाछ \nआइयो अिछ ओिहना ठाढ़ गामक सीमान्तपर \nकइक बरखसँ \n  \nहओ बाबू! \nगामक ठाम तँ िछयह ओएह \nमुदा लोक सभ कतय जाइ गेलैक हओ? \n  \n-चको᳖ा होइत कहैत छिथन जामुन महतो \nआऽ गाबऽ लगैत छिथन अकस्मात् आइ-माइ जकाँ िचकिर-िचकिर कए \nएक-पर-एक सोहर आऽ मूड़न-उपनयनक गीत \nबेश टहंकारसँ \n  \nचकिबदोर भेल हम देखैत छी हुनकर सभटा िकरदानी \n..आिक ताऽ हरो-हरो कऽ आबऽ लगैत छिथ कु हेसक धोिन्ह फािड़ कऽ \nहेरायल-भुितयायल हमरा गामक सािकन सभ \nलोककथासँ बहरा-बहराकेँ  ओिहना करे-कमान \n  \nअन्हिरया राितमे गोिरल्ला यु᳍क ओिरयाओनमे अपस्यांत \nगामक युवक सभ सकपंज भेल लोकक िदस तकै त अिछ \nतेहन नजिरसँ जेना फे र निह घुिर सकत ओऽ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n68  \n \nअपन गाम-ठाममे किहयो \n  \nजािन निह किहया होयत उᮕास हओ िदनकर-दीनानाथ! \nकिहया शान्त होयत काल-वैशाखीक रच्छछा जोर- \nपेटकु िनया देने हमर बाबी \nिलबलाहा एकचारीमे गोहरबैत छिथन देवता-िपतरकेँ  \n  \nजािन निह कतय-कतयसँ अबैत अिछ ई काल-वैशाखी \nकोन हवा के र दाब क्षेᮢमे साजैत अिछ ई एहेन-एहेन मारूख साज-बाज  \nहम बहार होइत छी तकर उत्स के र खोजमे \nमुदा भेटैत निह अिछ कोनहुना बाट \n  \nमारु(ख) िवहाग \n  \nश्मशानसँ घुिर कऽ लोह-पाथर छुबैत \nबारंबार करैत छी ᮧय᳀ एिह असार संसारमे हृदयकेँ  पाथर बनेबाक \nमुदा चचरीमे बान्हल एकटा आओर लहास हमर कान्ह केर ᮧतीक्षामे \nपिहनिहसँ रहैत अिछ रुदनांजिलसँ िसᲦ भेल \n  \nकोना फड़फड़ाएल बमवषर्क िवहग सभ महाशिᲦ के र िवरोधी आकाशमे- \nतिड़त लयमे खसैत रहल कलस्टर बम सभ िनरीह जन-अरण्यमे  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n69  \n \nआऽ घिषत होइत रहलाह हाहाकारी स्वर-साधनामे िनष्णात घराना के र गायकवृन्द! \n  \nमृत्यु-रागमे िनष्णात नाटो देशक संगितया सभ अपन-अपन तानपुराक संग \nमाᮢ एकटा संके तक ᮧतीक्षा कऽ रहल अिछ पिहनिहसँ तैयार मन्चपर बैसल \nतबला िमलेबाक ठकठकीसँ दलमिलत होइत रहैत अिछ मानवता के र आत्मा \n  \nठाटक बाट िबसरल अपन अ᳡मेधी टᱹकसँ मीिडयाकेँ  जवाब दैत \nसभटा कोमल स्वरकेँ  बजेबाक भार दैत अिछ “एंबेडेड जनर्िलज्म” के र \nनव-नव स्वरोत्सगᱮ साधक लोकिनकेँ  संपूणर् िव᳡ के र संगीत-िपता(ह) \n  \nकहरवापर कु हरबाक साधनामे दीिक्षत करौिनहार संगीताचायर् \nनगर-नगरमे पिहनिह खोिल चुकल छिथ हँसी मापक दोकान \nधोिध लु᳙क मशीन सभसँ भरल अनेक तरहक अंगतराश \nएम्हर कइक बरखसँ खाली अᮨीका आऽ एिशयामे तािक रहल छिथ \nिव᳡-सुन्दरी आऽ ᮩᳬाण्ड-सुन्दरी िसतारक तारपर सुता कऽ अखबारक पेज-ᮣीपर \n  \nकोन-कोन राग बाबा हिरदास निह िसखौलिखन तानसेनकेँ  \nमुदा अतृ᳙ अकबर आब ठᲂठपर चिढ़ कऽ िनकािल रहल छिन \nसभटा राग पेटᱶटक अपन सॉफ्टवेअरमे संरिक्षत करबाक लेल \n  \nछोट-छोट तानसेन सभ आँिख मुननेँ िनमᲨ भऽ कए गािब रहल अिछ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n70  \n \nिमनट-िमनटपर राग-मारू(ख) िवहाग ग ुरुहंत िदवस के र पूवर् संध्यापर \nिवकासशील ᮰ोता समूह केर नव-नव सेनाध्यक्षक फरमाइशकेँ  ध्यानमे रखैत। \n  \nसोहर \n  \nहहारोह करैत कोशीक कछेरमे गुड़गुिड़या कटैत पािनकेँ  देिख \nनिह जािन मोन कतेक िदनसँ गािब रहल अिछ \nसाओन मासक एिह बेकालमे दू बीत रुक्ख ठाम तकै त \nसमदाओनक भासमे सोहर कहरवा तालपर कू ही होइत \n  \nककरा देबैक छिठहारक हकार बाउ, \nजनिवहीन भेल एिह जल प्लािवत गाममे \nजतय डेग-डेगपर चािर टा कान्हक लेल \nकं कालवत लहास जन्मोत्सवी सोहरक ध्विन तरंगमे \nएिह असार संसारमे आगमन आऽ ᮧस्थानक बीच बीतल िजनगी के र अथर् \nतकै त रहैत अिछ मृत्युक भृतकवीथीमे बौआइत.. \n  \nएिह अथᲃत्कषᱮ समयमे हमरा गामक कतेक लोक छिथ अथर् संप᳖? \nशेयर बाजारमे उठैत सᱶ-सेक्सी लहिरक िकछु अथाᲈश \nजेना कोनो प्लूटो ᮕहसँ चलल ᮧकाश जकाँ कइक युग पिहनिह चलल छल  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n71  \n \nआओर कइक युग धिर बाटेमे रहत तकर कोन ठेकान? \n  \nजकरा सबहक भाषा आँिखक कोर बाटे सभ िदन बहैत रहैत अिछ \nजकरा सबहक जीवने एकटा अनन्त सओन बनल अिछ \nजकरा सबहक कं ठसँ फू टल बकार हाहाकारमे बदिल जाइत अिछ \nजकरा सबहक Ბठा कबालापर िनशानक पयार्य बिन गेल अिछ \nतकरा सबहक कइक पुरखाक जन्मोत्सवी सोहर समदाओनक पयार्य बिन जाइत अिछ \n  \nनिह जािन कोन बाटे अबैत अिछ पािन \nपािन-पािन भेल िजनगी सबहक शेष िदवसकᱶ गलेबाक लेल सभ बेर \nरहरहाँ जे हूक उठैत अिछ खराँतक बहीमे गमछी ओछबैत सीधे पंचममे \nआऽ बाबू-भैयाक लठैत बहा दैत कोशी पुᮢक कं कालवत लहास उदारतासँ \n  \nवृ᳍ाक कं ठसँ कतेक ᮧय᳀क प᳟ात् िनकसैत सोहरक खाँटी धुन \nकमला-कोशीक कछेरमे नोरक संग िमज्झर होइत समदाओनमे बदिल रहल अिछ \nनिह जािन ओऽ के  छिथ जे आइयो िमिथलामे गाम-गाममे पाग पिहरने \nजनम अविध रूप िनहार ैत अिछ आऽ किहयो ितरिपत निह होइत अिछ? \n  \n  \nमूल  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n72  \n \n  \nिबयाहक वेदीपर आतुरतासँ पुछैत छिथन पंिडत धुरंधर झा \nगोᮢक प᳟ात् हमर मूल, हमर पूवर्जक मूल स्थान \nपुछैत छिथन शनैः शनैः उᲬ होइत स्वरमे \nकमर्कांडज्ञताक अहंकारसँ भरल पंिडतजी \n  \nपंिडतजी बेर-बेर दौड़बैत छिथन हमरा धिर ᮧ᳤᳡ \n..मूल कहू बाऊ, मूल, अपन कु लक मूल \nके हेन छी अहाँ जे िपता मूलो धिर निह िसखौलिन \nिशक्षा देखू अंगरेिजया युवक सबहक \nके हेन आिब तुलायल अिछ दुष्काल \n  \nकनेक सोचैत हम कहिलयिन- सुनू पंिडतजी, सुनू \nओना हमर िपता मानैत छिथ पंचोभ किरयौन अपन मूल \nमुदा हम कोना किह सकब ठीक-ठीक िक इएह टा िथक हमर मूल? \n  \nकोना कहब पंिडतजी िक सृि᳥क आरम्भेसँ पंचोभे छलाह हमर पूवर्ज \nकोना कहब िक दू कौर अ᳖ आऽ पाँच हाथ वᳫ लेल \nकतहु आन ठामसँ निह आयल हेताह हमर पूवर्ज? \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n73  \n \nकोना किह सकब पंिडतजी िक हमर पंचोभेवला पूवर्जक पूवर्ज \nमौयर् आ शुंग वंशक प᳟ात् नान्यदेवक कालसँ हिरिसहदेव \nआऽ अहमद खाँ के र सूबेदार बनबा धिर पंचोभेमे छलाह? \n  \nओइनवार वंशक उत्थानसँ लऽ कए िदल्ली सल्तनत के र उठा-पटक वला समयमे \nकतय छलाह, कतय-कतय गेलाह \nसे कोना किह सकब हम एकदम ठीक-ठीक? \n  \nहमर पूवर्ज आयर् छलाह िक अनायर् हम निह जनैत छी \nजँ ओ आयर् छलाह तँ ईरान िदस होयत कतहु हमर मूल \nआऽ ओतहुसँ पूवर् तँ कतहु रहल हेताह हमर पूवर्ज \nजािह मूलक नाम िवलु᳙ अिछ हमरा सबहक स्मृित-कोषसँ \n  \nहमर ओऽ पूवर्ज लोकिन जे बकरी-छकरी जकाँ ठᲂिठया कए \nचढ़ाओल गेलाह कु िसयारक खेतीक लेल मॉरीशस \nिफजी आऽ सूरीनामक जहाजमे गदर के र िवᮤोहक प᳟ात् \nहुनका हम कोना अलग कऽ देबिन अपन मूलसँ? \n  \nसामूिहक सांस्कृ ितक इितहासमे कु हरैत हमर पूवर्ज \nकोना अलग हेताह हमर मूलसँ पंिडतजी?  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n74  \n \n  \nपंचोभ मूलक हमर पुरखा कहाँदन पंचोभसँ अयलाह मिहषी \nआऽ ओतयसँ परगना फरिकया के र एकटा गाम मोहनपुर, \nहम पटना-िदल्ली होइत एखन काशीमे िबलमल \nएकटा डेग हरदम उठौनिह रहैत छी कोनो आन नगरक लेल \n  \nजािह-जािह नगरक बसातमे साँस लेलहुँ \nजािह ठामक अ᳖-पािनसँ पोसायल अिछ ई देह \nजािह नगरक संस्थान दू कौर भातक लेल दैत अिछ मुᮤा  \nओऽ सभटा स्थान माᮢ पंचोभे टा मूलमे कोना समािहत हेतैक पंिडतजी? \n  \nपंचोभ-किरयौनसँ बहुत-बहुत िवशाल अिछ हमर आन-आन मूल सभ \nएखन बहुत ठाम जयबा लेल िववश करत पेट \nआऽ जाधिर जीयब ताधिर कतय-कतय जायब \nकोन-कोन नगरक थारीमे खायब से कोना किह सकब हम ठीक-ठीक? \n  \nमाᮢ एᲥे  टा मूल पंचोभ-किरयौन किह कए \nएतेक रास मूल सभसँ हम कोना िपड छोड़ा सकब पंिडतजी? \n  \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n75  \n \nशिनचरा \n  \nगपे-गपमे हमरा मुँहसँजखन िनकिल जाइत अिछ \nअपन स्कू लक कथा आऽ मोन पड़ैत अिछ \nशिनचराक जोगाड़मे अहुिरया कटैत मायक ᳞था \nतँ बुझायब किठन भऽ जाइत अिछ बेटीकेँ  \nशिनचरा शब्दक अथर् आऽ औिचत्य \n  \nमाउंट कारमेलक िव᳒ाथᱮ हमर बेटी \nजखन तैयार होइत अिछ स्कूलक लेल \nहाथमे थमर्स पीठपर बस्ता \nआऽ सुस्वादु जलखइ भरल िटिफनक संग \nतँ अनायासे हीनभावसँ ᮕस्त हमर मोनक नेना \nतुलना करऽ लगैत अिछ बेटीक नेनपनसँ अपन नेनपनक \n  \nचीनीक मोटका बोरापर पीपरक गाछ तर बैसल \nशिनचरा निह देबाक अपराधमे जिहया \nखजूरक कड़ची खा कए घुरी \nतँ ᮧण करी फे र किहयो स्कू ल निह जयबाक \n  \nमुदा बलजोरी पठाओल जाइ स्कू ल  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n76  \n \nजेलसँ भागल कोनो दुदाᲈत अपराधी जकाँ \nिमसरी नाम धरेबाक लेल गुरुजीक गंजन सहबाक हेतु \n  \n᳞ाकरणसँ लऽ कए जोड़-घटाव आऽ बाल भारती धिर \nएᲥे  संग पढ़बैत भरौलीवला मास्टर \nशिनचरा निह देिनहार िव᳒ाथᱮक ममरखाᮕस्त देहपर \nजखन मारैत छलिखन खजूरक कचका कड़ची \nतँ दस पैसा हमरा दुिनयाक सभसँ पैघ पाइ बुझाइत छल \nजािह लेल अिगला छओ िदन महाग मोसिगलमे बीतैत छल \n  \nहमर ओऽ दोस सभ जे शिनचरा देबामे असमथर् छल \nआऽ परीक्षा फीसक जोगाड़ तँ महाग मोसिकल \nसे सभ कड़चीक आदंकसँ िबसरैत चल गेल स्कू लक बाट \n  \nआदंकसँ कपसैत नोर-झोर भेल हमर ओऽ दोस सभ \nजे फीसक बदलामे पा~म्च टा घैल \nएकटा किचया वा दू टा पगहा \nसेर भिर दूध वा एकटा परबा देबाक ᮧस्ताव \nमायक िसखौलापर गुरुजी लग रखैत छल \nआइ य᭯माᮕस्त भेल िदल्लीमे िरक्शा घीचैत अिछ \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n77  \n \nᮧवासक क᳥ᮧद िजनगी आऽ देहक अशᲦताक कथाक बीच \nनंगोिटया दोस सभ जखन चचर् करैत अिछ \nस्कू ल आऽ शिनचरा कांडक तँ हँसैत अिछ \nय᭯मा जजर्िरत पाँजरकेँ  नुकबैत उकासीक सीमांत धिर \n  \nशिनचराक िखस्सा सुनैत जखन देखैत अिछ बेटी \nहमरा मुँहपर वएह असहायता आऽ िचन्ता \nतँ हँसैत अिछ भभा कए हमर जीवनक िखस्सापर \n  \nएिह अथर्-संप᳖ युगमे जनमल हमर बेटी \nएखन निह जनैत अिछ अथार्भावक अथर् \n  \nजतेक दरमाहा लेल भिर मास खटैत छलाह हमर िपता \nघर-आ᮰म चलबैत बेर-बेगरतामे सर-कु टुमक संग ठाढ़ \nओतबा टाका आइ बेटीक एक मासक स्कू लक फीस होइत अिछ \n  \nजिहया-जिहया पुछैत अिछ बेटी शिनचरा शब्दक अथर् \nतँ हमरा बेर-बेर मोन पड़ैत अिछ एिह अथर् युगमे  \nय᭯मा जजर्िरत दोस सबहक छाती \nआऽ िपताक एक मासक दरमाहा। \n1.भिᲦगीत 2. महाभारत  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n78  \n \n1.भिᲦगीत- िजतमोहन झा  \nमात िपता गुरु ᮧभु चरणमे ᮧणवत बारम्बार  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार,  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार। \n  \nमाताजी जे क᳥ उठेलिखन्ह ओऽ ऋण किहयो निञ चुकलऒ, \nआंगुर पकिड़ कs चलब िसखेिल्खन्ह ममताक देलिखन शीतल छाया,  \nिजनकर कोरामे पिलकए हम कहेलहुँ होिशया॥  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार,  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार। \n  \nिपताजी हमरा योग्य बनेलिथ कमा-कमा कऽ अ᳖ खुएलिथ, \nपढा िलखा गुणवान बनेलिथ, जीवन पथ पर चलब िसखेलिथ, \nजोिड़-जोिड़ अपन सम्पित केँ बनाऽ देलिथ हक़दा।  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार,  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार। \n  \nसत्य ज्ञान गुरूजी बत ेलिथ, अंधकार सभ दूर हटेलिथ, \n᮳दयमे भिᲦक दीप जरेलिथ,हरी दशर्नक मागर् बतेलिथ, \nिबना स्वाथ्कर् कृपा केला ओऽ कतेक पैघ उदार।  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार,  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार। \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n79  \n \nᮧभु कृपासँ नर तन पेलहुँ संत िमलनक साज सजेलहुँ, \nबल बुि᳍ आर िव᳒ा दऽ कs सभ जीवमे ᮰े᳧ बनेलहुँ, \nजे िकयो िहनकर शरणमे एिल्खन,भेलिन्ह हुनकर उ᳍ार।   \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार,  \nहमरा पर कएलहुँ बड़ उपकार। \n  \n2. महाभारत \nमहाभारत (आँगा) \n-गजेन्ᮤ ठाकुर \n६.भीष्म-पवर् \n  \nभेल भोर रणभूिममे कौरव-पाण्डव सेना सिहत \nआगाँ भीष्म कौरवक पाण्डवक अजुर्न-कृष्ण सिहत। \nभीष्मक रथक दुहुओर दुःशासन दुयᲃधन छलाह, \nपा᳡र्मे अ᳡त्थामा गुरु ᮤोणक संग भाग्य आह। \nयु᳍ कए राज्य पाएब मािर ᮪ाता िᮧयजनकेँ, \nसोिच िवह्वल भेल अजुर्न गांडीव खसत कृष्ण हमर। \nकमर्योग उपदेश देल कृष्ण दूर करू मोह-᮪म, \nस्वजन ᮧित मोह किर क्षाᮢधमर्सँ िवमुख न होऊ। \nअधमर्सँ कौरवक अिछ नाश भेल देखू ई दृश्य। \nिवराटरूप द ेिख अजुर्न िवशाल अिᲨ ज्वालमे, \nजीव-जन्तु आिब खसिथ भस्म होिथ क्षणिह,  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n80  \n \nकौरवगण सेहो भस्म भए रहल छलाह, \nचेतना जागल अजुर्नक स्तुित कएल स᳒ः। \nफलक िचन्ता छोिड़ कमर् करबाक ज्ञानसँ, \nआत्मा अमर अिछ शोक एकर लेल करब निह उिचत। \nयुिढि᳧र उतिर रथसँ भीष्मक रथक िदस गेलाह, \nगुरुजनक आशीवार्द लए धमर्पालन मोन राखल। \nभीष्म ᮤोण कृपाचायर् पुलिकत िवजयक आशीष देल, \nधृतरा᳦ पुᮢ युयुत्सु देिख रहल छल धमर्नीित \nछोिड़ कौरव िमलल पाण्डव पक्षमे तत्काल, \nयुिषि᳧र िमलाओल गर ओकरसँ भेल शंखनाद।  \nअजुर्न शंख देवदᱫ फू िक कएल यु᳍क घोषणा, \nआᮓमण कौरवपर कए रथ हिस्त घोटक पैदल, \nयु᳍मे पिहल िदन मुइल उᱫर िवराटक पुᮢ छल। \nभीष्म कएल भीषण क्षित साँझमे अजुर्नक शंख, \nबािज कएल यु᳍क समाि᳙ भीष्म सेहो बजाओल अपन। \nपिहल िदनक यु᳍सँ पाण्दव शोिकत दुयᲃधन हिषत। \nदोसर िदनक यु᳍ जखन शुरू भीष्म आनल ᮧलय। \nकृष्ण एना भए हमर सेना मरत चलू भीष्म लग। \nहँ धनᲳय रथ लए जाइत छी भीष्मक समक्ष। \nदुहुक बीच जे यु᳍ भेल िवकराल छल काँिप सकल। \nभीम सेहो संहारक बनल भीष्म छोिड़ अजुर्नकेँ ओम्हर दुगल, \nसाित्यकीक वाणसँ भीष्मक सहीसक अपघात भेल,  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n81  \n \nखसल भूिम तखन ओऽ भीष्मक घोड़ा भागल वेगमान भए। \nसाँझ भेल शंख बाजल यु᳍ दू िदनक समा᳙ भेल। \n  \nतेसर िदन साित्यकी अिभमन्यु कौरवपर टूटल, \nᮤोणपर सहदेव-नकुल युिधि᳧र आᮓमण कएल, \nदुयᲃधनपर टूटल भीम वाण मािर अचेत कएल, \nओकर सहीस दुयᲃधनकेँ लए चलल रणक्षेᮢसँ, \nकौरव सेना बुझल भागल छल ओऽ यु᳍ छोिड़ कए। \nभािग रहल सेनापर भीम कएलिन्ह आᮓमण, \nसाँझ बिन रक्षक आएल दुयᲃधन कुिपत भेल। \nभीष्मकेँ रािᮢमे कहल अहाँक हृदय पक्षमे अिछ पांडवक, \nभीष्म कहल छिथ ओऽ अजेय परᲱ यु᳍ भिरसक करब। \n (अनुवतर्ते)  \nसंस्कृ त िशक्षा च मैिथली िशक्षा च \n  \n(मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् - हनुमन्तः उᲦवान- मानुषीिमह संस्कृ ताम्) \n(आगाँ) \n-गजेन्ᮤ ठाकु र \n वयम् इदानीम् एकं  सुभािषतं ᮰ुण्मः।  \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n82  \n \nयथा िचᱫं तथा वाचो \nयथा वाचस्तथा िᮓया। \nिचᱫे वािच िᮓयायां च \nमहता मेकरूपता॥  \n  \nइदानीम ᮰ुतस्य सुभािषतस्य तात्पयर्म् एवम् अिस्त।  \nलोके  िविवधाः जनाः भविन्त- सᲯनाः-दुजर्नाः च। सᲯनानां िवचारः यः भवित सा एव वाणी भवित यथा िवचारः भवित तथा वाणी भवित-य था वाणी भवित तथा \nतेषां ᳞वहारः भवित- ते यथा िचन्तयिन्त तथैव वदिन्त- यथा वदिन्त तथैव ᳞वहारे आचरिन्त- अतः सᲯनानां िवचारः वाणी अनन्तरं ᳞वहारः च समानाः भविन्त। \nएतएव सᲯनानां लक्षणः अिस्त। \n  \nयिद तपं करोित तिह मोक्षं ᮧा᳘ोित। यिद तप करब तँ मोक्ष ᮧा᳙ होएत। \nअहं दशवादने िनᮤां करोिम। हम दस बजे सुतैत छी। \nषड्वादने उिᱫ᳧ािम। छःबजे उठैत छी। \nअहं दशवादनतः षड्वादनपयर्न्तं िनᮤां करोिम। हम दसबजेसँ छः बजे धिर सुतैत छी। \n  \nभवान् कदा िनᮤां करोित। अहाँ कखन सुतैत छी। \nभवान् कदा अध्ययनं करोित। अहाँ कखन अध्ययन करैत छी। \nभवती कदा ᮓीडित। अहाँ कखन खेलाइत छी। \nगजेन्ᮤस्य िदनचरी \n  \n०५०० – ०६०० योगासनं \nअध्ययनम् \nᳩानम् \nपूजा \nजलपानम् \nगृहकायर्म् \nिव᳒ालयः  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n83  \n \nᮓीडा \nअभ्यासः \nभोजनम् \n१००० िनᮤा \nसोमवासरतः शुᮓवासरपयर्न्तं िव᳒ालयः अिस्त।सोमिदनसँ शुᮓिदन धिर िव᳒ालय अिछ। \nफे ᮩुअरीतः मईमासं पयर्न्तं िव᳒ालयः अिस्त। फरबरीसँ मई मास धिर िव᳒ालय अिछ। \nभारतदेशः कन्याकु मारीतः कश्मीरपयर्न्तम् अिस्त। भारतदेश कन्याकु मारीसँ कश्मीर धिर अिछ। \nराजधानी एक्सᮧेस िदल्लीतः मुम्बईनगरंपयर्न्तम् गच्छित। राजधानी एक्सᮧेस िदल्लीसँ मुम्बइ धिर जाइत अिछ। \n  \nधन्यवादः। पुनिमलामः। धन्यवाद। फे र भेँट होएत। \n  \nसुन्दरः कु ᮢ अिस्त। सुन्दर कतए अिछ। \nआगत् ᮰ीमन्। आऊ ᮰ीमान्। \nजानाित-कः समयः। जनैत छी- की समय अिछ। \nकु ᮢ गतवान। कतए गेलाह। \nसाधर् पंचवादनम्। एतावत कालपयर्न्तम्। साढ़े पाँच। एखन धिर? \n᳴क कु वर्न् आसीत्? की करैत छलहुँ? \nअᮢैव आसन्। ᮰ीमन्। बिहः। एतिह छलहुँ। ᮰ीमान्। बाहरमे। \nहन्यतं मा वदतु। झूठ निह बाजू। \nकदा कायार्लयं आगतवान्। कखन कायार्लय अएलहुँ? \nसाधर् नववादने। साढ़े नौ बजे। \nतदा ᳴क कृ तवान्? तखन की कएलहुँ? \nस्वच्छतां कृ तवान्। साफ-सफाई कएलहुँ। \nकदा। कखन? \nनववादनतः साधर्नववादनपयर्न्तम्। नौ बजेसँ साढ़े नौ बजे धिर।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n84  \n \nततः ᳴क कृ तवान्। तकर बाद की कएलहुँ? \nततः साधर्एकादशवादने चायपानाथᲈ गतवान्। तकर बाद चाहपािनक लेल गेलहुँ। \nततः कदा आगतवान्। तकर बाद कखन अएलहुँ? \nसपाद᳇ादशवादने। सबाबारह बजे। \nत᳖ैव साधर्एकादशवादनतः साधर् ᳇ादशवादनपयर्न्तम् अिप चायं पीतवान् वा। तकर बाद साढ़े एगारह बजेसँ साढ़े बारह बजे धिर सेहो चाहे िपबैत रहलहुँ की? \nततः िकम् कृ तवान्? तकर बाद की कएलहुँ? \nि᳇वादनतः िᮢवादनपयर्न्तं भोजनिवरामः तदा भोजनं कृ तवान् खलु। दू बजेसँ तीन बजे धिर भोजनिवराम छल तखन भोजन कएलहुँ निञ? \nआम् सत्यम्। हँ ठीक। \nिᮢवादनतः चतुवार्दनपयर्न्तं स्वस्तािन एव िमᮢा कृ तवान्, उ᳒ाने िवहारं कृ तवान्। तीन बजेसँ चािर बजे धिर िमᮢत कएलहुँ, उ᳒ान िवहार कएलहुँ। \nतथा नैव ᮰ीमन्। िᮢवादनतः चतुवार्दनपयर्न्तं पᮢािण संिचकाषु स्थािपतवान्। तेना निञ अिछ ᮰ीमान्। तीन बजेसँ चािर बजे धिर पᮢसभ संिचकामे रखलहुँ। \nसवर्मिप जानािम। सभटा जनैत छी।  \nस्वारभ्यां अहं साधर्नववादनतः भवान् ᳴क ᳴क करोित इित अहम् एव परीक्षां करोिम। कािल्हसँ हम साढ़े नौ बजेसँ अहाँ की की करैत छी ई हम अपनेसँ िनरीक्षण करब। \nयिद आलस्यं दशर्स्यिस तिह उ᳒ोगात् िनष्कासयािम। यिद आलस्य देखायब तँ रोजगारसँ हम िनकािल देब। \nगच्छतु। जाऊ। \nभवत्सु ᮧितिदनं योगासनं के  के  कु वर्िन्त। अहाँमे सँ के  के  सभ िदन योगासन करैत छी। \nअहं करोिम। हम करैत छी। \nभवान् करोित। अहाँ करैत छी। \nअवश्यं करोतु। अवश्य करू। \nअ᳒ारभ्य ᮧितिदनं योगाभ्यासं करोतु। आइसँ शुरू कए सभिदन योगाभ्यास करू।  \nअ᳒ारभ्य मास्तु। आइसँ निह। \n᳡ःआरभ्य योगासनं करोतु। कािल्हसँ शुरू कए योगासन करू।  \nअ᳒ारभ्य भवन्तः ᳴क ᳴क कु वर्िन्त। आइसँ आरम्भ कए अहाँ सभ की की करब। \nअहम् अ᳒ारभ्य अिधकं  न ᮓीडािम। हम आइसँ बेशी निह खेलाएब। \nअहम् अ᳒ारभ्य आलस्यं त्यजािम। हम आइसँ आलस्य त्यािग देब। \nअहम् अ᳒ारभ्य सत्यं वदािम। हम आइसँ आलस्य त्यािग देब। \nअहम् अ᳒ारभ्य योगासनं करोिम। हम आइसँ योगासन करब।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n85  \n \nपर᳡ः आरभ्य। ᮧसूसँ आरम्भ कए। \nअहम् अजुर्नस्यकृ ते चमषं ददािम। हम अजुर्नकलेल चम्मच दैत छी। \nअहं यतीन्ᮤस्य कृ ते सुधाखण्डं ददािम। हम अजुर्नक लेल चॉक दैत छी। \nअहं जयन्तस्य कृ ते कारयानं ददािम। हम जयन्तक लेल कार दैत छी। \nअहं िविदशायाः कृ ते दूरवाणᱭ ददािम। हम िविदशाक लेल टेलीफोन दैत छी। \nअहं पिᮢकां ददािम। हम पिᮢका दैत छी। \nभवन्तः मम कृ ते ᳴क ᳴क यच्छिन्त। अहाँसभ हमरा लेल की की दए रहल छी। \nअहं िशिक्षकायाः कृ ते चमषं ददािम। हम िशिक्षका लेल चम्मच दैत छी। \nअहं भवत्याः कृ ते पिᮢकां ददािम। हम अहाँक लेल पिᮢका दैत छी। \nजयन्त-जयन्तस्य कृ ते। जयन्त-जयन्तक लेल। \nिविदशा-िविदशायाः कृ ते। िविदशा-िविदशाक देल। \nलता गोपालस्य कृ ते मधुरं ददाित। लता गोपालक लेल मधुर दैत अिछ। \nलता िशक्षकस्य कृ ते पुस्तकं  ददाित। लता िशक्षकक लेल पुस्तक दैत अिछ। \nलता पुष्पायाः कृ ते सूचनां ददाित। लता पुष्पाक लेल सूचना दैत अिछ। \nलता भिगन्याः कृ ते धनं ददाित। लता बिहनक लेल धन दैत अिछ। \nलता ᮰ीमत्याः कृ ते उपायनं ददाित। लता ᮰ीमितक लेल पिहरना दैत अिछ। \nलता िमᮢस्य कृ ते संदेशं ददाित। लता िमᮢक लेल संदेश दैत अिछ। \nमाता पुᮢस्य कृ ते ᳴क ᳴क ददाित? माता पुᮢक लेल की की दैत छिथ? \nकस्य कृ ते ᳴क ᳴क यच्छिन्त? ककरा लेल की की दैत छिथ? \nअहं यथा करोिम भवान् तथा करोतु। हम जेना करैत छी अहाँ तेना करू।  \nअहं िलखािम। हम िलखैत छी। \nिविदशे आगच्छतु। िविदशा आऊ। \nअहं यथा िलखािम तथा िलखित वा। हम जेना िलखैत छी तेना िलखब की। \nआम्। हँ। \nिलखतु। िलखू। \nअहं यथा िलखािम तथा िविदशा िलखित। हम जेना िलखैत छी तेना िविदशा िलखैत छिथ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n86  \n \nचैᮢा उिᱫ᳧तु। चैᮢा उठू। \nअहं यथा वदािम तथा भवती करोित वा। हम जेना बजैत छी अहाँ तेना करब की? \nक्षीरः हस्पृश्यतु। कण्डुयनं करोतु। खीरकेँ  हाथसँ डोलाऊ। \nउपनेᮢं सम्यक करोतु। चश्मा ठीक करू। \nकणᲈ स्पृश्यतु। कान स्पशर् करू।  \nकािलदासः यथा का᳞ं िलखित तथा कोिप न िलखित। कािलदास जेना का᳞ िलखैत छिथ तेना क्यो निह िलखैत छिथ। \nयथा िचᮢकारः िचᮢं िलखित तथा कः िलखित। जेहन िचᮢकार िचᮢ बनबैत छिथ तेहन के  बनबैत छिथ। \nयथा िचᮢा अिभनयं करोित तथा यतीन्ᮤः न करोित। जेहन अिभनय िचᮢा करैत छिथ तेहन यतीन्ᮤ निह करैत छिथ। \nअहं वाक्य᳇यं वदािम। भवन्तः यथा तथा योजयिन्त। \n  \nरमा गीतं गायित। गीता अिप गायित। \nरमा गीत गबैत छिथ। गीता सेहो गबैत छिथ। \nयथा रमा गीतं गायित तथा गीता अिप गायित। \nजेना रमा गीत गबैत छिथ तेना गीता सेहो गबैत छिथ। \nभीमः खादित। कृ ष्णः न खादित। \nयथा भीमः खादित तथा कृ ष्णः न खादित। \nजेना भीम खाइत छिथ तेना कृ ष्ण निह खाइत छिथ। \nसुरेशः िचᮢं िलखित। रमेशः अिप िचᮢं िलखित। \nसुरेश िचᮢ बनबैत छिथ। रमेश सेहो िचᮢ बनबैत छिथ। \nयथा सुरेशः िचᮢं िलखित तथा रमेशः अिप िचᮢं िलखित। \nजेना सुरेश िचᮢ िलखैत छिथ तेना रमेश सेहो िचᮢ िलखैत छिथ। \nनतर्की नृत्यं करोित। भवती नृत्यं करोित। \nनतर्की नृत्य करैत छिथ। अहाँ नृत्य करैत छी। \nयथा नतर्की नृत्यं करोित तथा भवती नृत्यं करोित। \nजेहन नतर्की नृत्य करैत छिथ तेहन अहाँ नृत्य करैत छी। \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n87  \n \nकथा \n  \nरामपुरे सुᮩᳬण्यं शाᳫी इित क᳟न् गृहस्थः आसीत्। तस्य प᳀ी शान्ता। त᳏ौयो अिप सवर्दा अिप कलहः कु रुतः स्म। एतेन् पा᳡र्गृहस्याः सवᱷ बहुक᳥ः अनुभविन्त स्म। \nएकदा तम् ᮕामं क᳟न् योगी᳡रः आगतवान्। सः िसि᳍म् ᮧा᳙वान् इित वाᱫार् सवर्ᮢ ᮧ᮰ुता। तदा शान्ता तᮢ गत्वा योगी᳡रं दृ᳥वती। सा वदित- भोः महात्मन्। अस्माकं  \nगृहे सवर्दा कोलाहलः भवित। एतेन् अहं बहुक᳥म् अनुभवािम। पा᳡ᱷ सवᱷ जनाः माम् उपहसिन्त। अतः एतस्य िनवारणं कृ पया वदतु। तदा योगी᳡रः नेᮢे िनमील्य ᳴किचत् \nकालम् उपिव᳥वान्। अनन्तरम् उ Ღ व ा न्- भᮤे ि च न् त ां न  क र ो तु। एतस्य पिरहारम् अ हं व द ा ि म ।  अ हं भ व त् यै ि द ᳞ं ज लं द द ा ि म ।  भ व त ी  गृहं गत्वा एतद् ज लं प त् युः \nआगमनात् पूवᲈ मुखे स्थापियत्वा उपिवशतु। अनन्तरं योगी᳡रः जलं दᱫवान्। शान्ता गृहं गतवती। पत्युः आगमनात् पूवᲈ जलं मुखे स्थापियत्वा उपिव᳥वती। सायंकाले \nसुᮩमन्यः सवार्िण कायार्िण समाप्य गृहम् आगतवान्। यदा ग ृहम् आगतवान् तदा शान्ता तस्मै पानीयं दᱫवती। पानीयं पीत्वा सः कोपेन् उᲦवान्- एतद् ᳴क पानीयम्- \nएतद् पातुम् एव न शक्यते। अनन्तरं सः बिहः गतवान ्- उपिव᳥वान्। य᳒िप शान्तायाः कोपः आगतः तथािप सा मौनम् उपिव᳥वती- यतः तस्याः मुखे योगी᳡रेण दᱫं \nिद᳞ं जलम् आसीत्। एवमेव कािनचन् िदनािन अतीतािन। त ेषां गृहे कोलाहलः एव न ᮰ुयित स्म। एतेन् पा᳡र् गृहस्याः सवᱷ संतोषम् अनुभविन्त स्म। एक मासानन्तरं \nयोग᳡रं दᱫं जलं समा᳙म्। अनन्तरं शान्ता योगी᳡रस्य समीपं गतवती- उᲦवती- भोः स्वामी। जलं सवᲈ समा᳙म् अिस्त। अतः पुनः िद᳞ं जलं ददातु।  \nतदा योगी᳡रः मन्दहासपूवर्कम् उ Ღ व ा न्- मया दᱫं ज लं सामान्यं जल म् ए व । भ वत ी  य दा  ज लं पूरियत्वा उपिवशित स्म तदा िकमिप वᲦु म  न श Უ ो ि त स् म।  एतेन \nभवत्याः पितः अिप िकमिप वᲦुं  न शᲣोित स्म। यथा एके न् हस्तेन् करतारणं न भवित तथा एक े न् अिप कलह ं न कत ुᲈ शक्यते। तथा एव अह ं ᮰े᳥ः, अहं ᮰ेयाम् इत्यिप \nस्पधार् अिप न भवित। एतेन् गृहे शािन्तः भवित। योगी᳡रस्य एतद् वचनं ᮰ुत्वा संतु᳥ा शान्ता गृहं ᮧत्यागतवती। \n (अनुवतर्ते) \nिमिथला कला(आँगा) \nिचᮢकार- तूिलका, ᮕाम-रुᮤपुर, भाया-आन्ᮥा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी। \n  \nएक बेर कु बेर कोनहुना ल᭯मीकेँ  प᳀ीक रूपमे ᮧा᳙ कए लेलिन्ह आऽ हुनका लेल समुᮤमे एकटा’कोवर’ घर बनेने \nरहिथ। कोबर िचᮢमे पुरैनक पात, पुिष्पत बांस, मत्स्य,सांप, काछु, नवᮕह, शंख आिदक ᮧयोग होइत अिछ। \nधारावािहक रूप ᱶ िविभ᳖ ᮧकारक कोबरक िचᮢ देल जायत। एिह अंकमे कोबर (पुरैन) देल जाऽ रहल अिछ। \n  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n88  \n \n \n अनुवतर्ते) \nडॉ ᮧफु ल्ल कुमार िसह ‘मौन’ (1938- )- ᮕाम+पोस्ट- हसनपुर, िजला-समस्तीपुर। नेपाल आऽ भारतमे \nᮧाध्यापन। मैिथलीमे १.नेपालक मैिथली सािहत्यक इितहास(िवराटनगर,१९७२ई.), २.ᮩᳬᮕाम(िरपोतार्ज दरभंगा १९७२ ई.), \n३.’मैिथली’ ᮢैमािसकक सम्पादन (िवराटनगर,नेपाल १९७०-७३ई.), ४.मैिथलीक नेनागीत (पटना, १९८८ ई.), ५.नेपालक आधुिनक \nमैिथली सािहत्य (पटना, १९९८ ई.), ६. ᮧेमचन्द चयिनत कथा, भाग- १ आऽ २ (अनुवाद), ७. वाल्मीिकक देशमे (महनार, २००५ \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n89  \n \nई.)। मौन जीकेँ सािहत्य अकादमी अनुवाद पुरस्कार, २००४ ई., िमिथला िवभूित सम्मान, दरभंगा, रेणु सम्मान, िवराटनगर, नेपाल, \nमैिथली इितहास सम्मान, वीरगंज, नेपाल, लोक-संस्कृित सम्मान, जनकपुरधाम,नेपाल, सलहेस िशखर सम्मान, िसरहा नेपाल, \nपूवᲃᱫर मैिथल सम्मान, गौहाटी, सरहपाद िशखर सम्मान, रानी, बेगूसराय आऽ चेतना सिमित, पटनाक सम्मान भेटल छिन्ह। \nवतर्मानमे मौनजी अपन गाममे सािहत्य शोध आऽ रचनामे लीन छिथ। \nभारतीय देवभावनाक उ᳊व एवं िवकासक अनुᮓम शाᳫ-पुराणमे अिभ᳞ंिजत अिछ, जकर ᮧत्यक्ष दशर्न िमिथलांचलमे ᮧाप्य देवी-\nदेवताक ऐितहािसक म ूित सभम े ह ो इ छ ।  ए क ट ा  ᮩ ᳬ  ( आ ि द ᮩ ᳬ ,  प र ᮩ ᳬ ) क  प ि र क ल् प न ा सँ स ृि᳥ संभव निह। अतः मात ृᮩᳬक \nअ व ध ा र ण ा क  ज न् म  भेल, म ुदा ओऽ स ंयुᲦ अथार्त् अ धर्नारी᳡रक रूपम े प ैकिल्पत भेलाह।, ज े कुस ᱮ  न ि द य ा म ी  ( बेनीपुर, दरभ ंगा/ \nराजनगर, मधुबनी) गामक अघोिषत ᮧाचीन मूित संᮕहालयमे संरिक्षत अिछ। एिह षटभुजी ᮧस्तर मूितक वाम भाग नारीक एवं दिहन \nभाग पुरुषक अिछ। एिह षटभ ुजी ᮧस्तर मूितक वाम भाग नारीक एव ं दिहन भाग प ुरुषक अिछ। िहनक हाथ सभम े िᮢदेव (ᮩᳬा-\nिवष्णु-महेश)क आयुध व उपकरण सभ शोिभत अिछ- अक्षमाला, िᮢशल ओ वरमुदा एवं पोथी, गदा ओ भयम ुᮤा। मुदा सृि᳥क लेल \nपाथर्क्यक आवश्यकता अनुभूत कएल गेल। फलतः देवस्वरूप ᮩᳬा-िवष्णु-महेश (िᮢदेव)क पिरकल्पना मूतर् कयल गेल। भच्छी (बहेड़ी, \nदरभंगा)क  िᮢमूित एकर उत्कृ᳥ उदाहरण अिछ। आलोच्य िᮢमूितक मुख्य रूप ᮩᳬाक िथक। रूपिवन्यासमे दाढ़ी, हाथमे अक्षमाला ओ \nकमण्डलु, यज्ञोपवीत, मुकुट ओ वाहनक रूपम े हंस उत्कीणर् अिछ। म ूित चतुभुर्जी अिछ। भच्छीक िशवमिन्दरमे पूिजत आलोच्य मूित \nय᳒िप मूलरूपम े ᮩᳬाक अलावा िशव ओ िवष्णुक ᮧतीकसँ अलंकृत अिछ। िमिथलांचलमे ᮩᳬाक पूजा ᮧायः विजत मानल गेल अिछ, \nतथािप ᮩᳬा भच्छी (दरभंगा) ओ िवथान (समस्तीप ुर)मे अ व ि श ᳥  छ ि थ ।  भ ा र त ी य  ᮧ ि त म ा  ि व ज्ञ ा न मे क ल् य ा ण सुन्दर (िशवपावर्ती \nपिरणय)क मूितमे ᮩᳬा पुरोिहतक रूपम े उत्कीणर् छिथ। \n  \nसंयुᲦ मूितक एिह परम्परामे हिरहर (िवष्णु-िशव)क उल्लेख आवश्यक अिछ। मूितक दिहन भागमे िशव ओ वाम भागमे िवष्णु उत्कीणर् \nभेल छिथ। िशवक अ᳍ार्ङ्गक सूचक अिछ जटा, िᮢशूल ओ नाग एव ं अ᳍ार्ङ्ग िवष्णु बोधक िकरीट, चᮓ ओ श ंख अिछ। हिरहरक \nसवाᲈग सुन्दर ओ अक्षत पालकालीन ᮧस्तर ᮧितमा वाल्मीिकनगर (नेपाल िदस) एव ं हिरहरक्षेᮢ (सारण)मे संरिक्षत अिछ। शैव ओ \nवैष्णव सम्ᮧदाय मध्य समन्वयक एकटा उपᮓम बिन गेल हिरहरक पिरकल्पना। हिर ओ हर वस्तुतः एके छिथ- “भल हर, भल हिर, \nभल त ुअ  क ल ा ।  ख न ि ह  प ी त व स न ,  ख न ि ह  ब घ छ ल ा ” ।  ह ि र ह र  क्षेᮢ संगम तीथ र् ब न ल  अ ि छ ।  ए ि ह  ठ ा म  ᮧ ि त व षर् काितक प ूिणमाक \nअवसरपर िवशाल मेला लगैत अिछ। पौरािणक कथाक अन ुसार एिहठाम गज-ᮕाहक संघषर्क अंत िवष्णुक हाथे भेल छल। एवं ᮧकारे \nिᮢमूितक पिरकल्पनामे ᮧतीकात्मक तत्व िनिहत अिछ- सृजन, पालन ओ स ंहारक शिᲦ। ᮩᳬचायर्, गाह र्स्थ्य ओ संन्यासक संग-संग \nसाित्वक राजसी ओ तामसी व ृिᱫक समन्वय। तिहना हिरहरक पिरकल्पनाक पृ᳧भूिममे अन्तिनिहत अिछ साम्ᮧदाियक स᳊ाव, जे \nओिह युगक लेल अिनवायर् बिन गेल छल। साम्ᮧदाियक िवखण्डनसँ सामािजक एकता खिण्डत होइत अिछ। \n  \nआलोच्य िᮢदेवमे द ेवािधदेव महाद ेव िशवक स्थान सवᲃᲬ अिछ। िशवक पुराताित्वक सवर्ᮧाचीन अवशेषक रूपम े मोहनजोदड़ोक \nपशुपित िशव अिछ, ज े समस्त जीव-जन्तुक अिधपित बनल छिथ। िशवक ेँ गाहर्स्थ जीवनक अिध᳧ाता मानल गेल अिछ, फलतः ओ \nसमस्त गृहस्थ लोकिनक पूज्य बनल छिथ। िहनक लीला िवस्तार पुराण-सािहत्यक अितिरᲦ भारतीय मूितकलामे सेहो देखना जाइछ। \nशैव पिरवारम े िशवक अलावा पाव र्ती, गण ेश ओ काितकेय स ेह ो  श ा ᳫ  ओ  ल ो क पूिजत बनल छिथ। िᮢदेवमे माᮢ िशवक गाहर्स्थ्य \nजीवनक एकटा िवलक्षण अवधारणा बनल अिछ। िशव औघरदानी छिथ, कल्याणकारी द ेवता छिथ एव ं कालानुसार ᮧलयंकर िशव \nअत्यंत ᮧाचीन एवं िमिथलांचलक सवर्िᮧय देवता छिथ। ओना त ँ िशवक पिरकल्पना वैिदक िथक तथािप िशव-शिᲦक गौरवगान शैव \nपुराण सभमे िवशेष रूप ेँ भेल अिछ। तदन ुसार िशव स्वरूपक पिरकल्पना ᮧाचीन मुदा अिहमे ᮧत्यक्ष रूपे अंिकत अिछ। कुषाणराज \nवसुदेवक मुᮤापर िशव ओ हुनक वाहन वृषभ उत्कीणर् अिछ। िहनक सौम्य ओ रौᮤरूप द ुनू ᮧत्यंिकत अिछ। माथपर चन्ᮤमा, हाथमे  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n90  \n \nिᮢशूल, िपनाक व डमरू, िᮢन ेᮢ, बघछला, रुᮤाक्ष, नागभूषण, व ृषभ वाहन आिद िविश᳥ पिहचान बनल अिछ। हुनक सौम्य रूप \nकल्याणसुन्दर, लिलतरूप उमामाहे᳡र ओ रौᮤरूप महाकालमे अिभ᳞ंिजत अिछ। िशव नृत्य देवता नरेशक रूपम े सेहो िवन्यस्त छिथ। \nनटराज िशवक एकटा िवलक्षण पालकालीन ᮧस्तर मूित तारालाही (दरभ ंगा)मे प ूिजत अिछ। एिह म ूितमे न ट र ा ज  ि श व  दैत्यपुᮢ \nअपस्मारक कान्हपर ठाढ़ भऽ नृत्यरत छिथ। चतुभुर्जी िशवक उपरका द ुनू हाथमे गजासुरक वध िन᳸द᳥ अिछ। गजक पीठपर गणेश \nआसीन छिथ। शेष चािरटा हाथमे िᮢशूल, डमरू ओ न ृत्यमुᮤा सूिचत अिछ। एिह तरहक एकटा पालयुगीन ᮧस्तर मूित पपौर(िसवान)मे \nसेहो हम देखने छलहुँ। मूित साढ़े चािर फीटक अिछ। \nमध्यकालीन पिरवेशमे शैव ᮧितमामे सवार्िधक लोकिᮧयता उमा-माहे᳡रकेँ ᮧा᳙ भेलैक। एिह तरहक म ूित सभ िमिथला ंचलक भीठ-\nभगवानपुर, रक्सौल राज े᳡र, बाथे, महाद ेवमठ, ितरहुता, सौराठ, भोजपरौल, वनवारी, गाण्डीव े᳡र, कोथर्, िसमिरया-िभण्डी, \nडोकहर, म ंगरौनी ओ वस ुदेवामे ᮧा᳙ अिछ। एिह मूितमे उमा (पावर्ती) िशवक वाम जा ंघपर बैसल छिथ। िशव वाम हाथस ँ उमाक  \nआिलगन कऽ रहल छिथ। िशवक दिहन हाथमे िᮢशूल ओ वामहाथसँ देवीक वाम अंगक स्पशर् कऽ रहल छिथ। पाठपीठमे िशव-पावर्तीक \nवाहन ᮓमशः वृष भ  ओ  ि स ह  ि व ᮰ ा म क  ि स् थ ि त मे उत्कीणर् अ ि छ ।  संभ व त ः  ए ि ह  मूितक पिरकल्पना शंकराचायर्क सन्यासक िवपरीत \nगृहस्था᮰म िदस उत्ᮧेिरत करैत अिछ। \nपावर्तीक अिभिशल्पन स्वतँᮢ रूपेँ सेहो भेल अिछ। फु लहर (िगिरजा स्थान, मधुबनी), िमरजापुर (दरभंगा) ओ भरवारी (समस्तीपुर) \nक मिन्दर सभमे स्थािपत ओ पूिजत िगिरजा वस्तुतः पावर्तीक ᮧितरोप छिथ, जािहमे फु लहर ओ िमरजापुरक िगरीजाक मध्यकालीन \nᮧ स् त र  ᮧ ि त म ा  स भ क  प ा ᳡र्मे ग णेश ओ काितक ेय स ेहो ᮧिति᳧त छिथ। दपर्ण िगिरजाक िविश᳥ पहचान बनल अिछ। िकछ ु उ म ा -\nमाहे᳡रक ᮧाचीन ᮧितमामे सेहो पावर्तीक हाथमे दपर्ण सुशोिभत छिन। दपर्ण ᮰ृंगार सूचक ᮧतीक अिछ। सभटा मूित स्थानक मुᮤामे \nबनल अिछ एवं नख-िशख िविभ᳖ आभूषणसभसँ अलंकृत अिछ। मूितमे गणेश ओ काितकेयक उपिस्थित हुनक वात्सल्य बोधक अिछ। \nदरभंगाक िमरजापुर मोहल्लामे अविस्थत एवं म्लेच्छमदर्नीक रूप े लोकख्यात ई , म ूित सवाᲈग सुन्दर ओ कलात्मक अिछ। फु लहरक \nिगरीजा रूप ेँ प ूिजत पाव र्तीक िवश ेष प ूज ा  ज ा न क ी  क रैत छलीह। ’रामचिरत मानस’क फ ु लवारी ᮧसंगक अन ुरूप ेँ िगरीजा आइयो \nकुमारी कन्या लोकिनक अभी᳥ बनल छिथ। \n  \nिशव-पावर्तीक ᮧतीकपूजन जलढरीमे अविस्थत िशविलगक रूपमे सेहो लोकᮧचिलत अिछ। मुदा िशविलगमे पावर्तीमुखक अिभिशल्पन \nएकमुखी िशविलग अथवा गौरीशंकरक रूप ेँ अिभज्ञात अिछ। एकमुखी िशविलगक सवर्ᮧाचीन ᮧस्तर मूित (कुषाणकालीन) चण्डीस्थान \n(अरेराज, प. चम्पारण) मे हम द ेखने छलहुँ। एकमुखी िशविलग जमथिर (मध ुबनी), हाजीपुर (वैशाली), आिदक अितिरᲦ चतुमुर्खी \nिशविलगक गु᳙कालीन ᮧितमा कम्मन छपरा ( अिभलेखयुᲦ, वैशाली)क अलावा बिनयाँ (वैशाली)क पालयुगीन चतुमुर्खी िशविलगक \nपरम्परामे अ रेराज (प.चम्पारण)क िशवमिन्दरमे च तुमुर्खी पश ुपित िशविलग स ंपूिजत अिछ। एम्हर गढप ुरा (ब ेगुसराय)क म ंिदरमे \nएकटा ᮧाचीन चौमुखी महादेवक लोकपूजन परम्परीत अिछ। \n  \nिशविलगक पिरकल्पना ज्योितिलग (᳇ादश ज्योितिलग), एकादशरुᮤ (म ंगरौनी), सह᮲म ुखिलग (कटहिरया, व ैशाली/ वारी, \nसमस्तीपुर)क अितिरᲦ िवशाल िशविलग (ितलके᳡र, दरभंगा/ चेचर, वैशाली), घूिणत, िशविलग (जमथिर, मध ुबनी) आिद सूिचत \nअिछ। कुश ध् व ज  ज न क  ᳇ ा र ा  स् थ ा ि प त  कुशे᳡र, सीरध्वज जनक ᳇ारा ᮧित᳧ािपत ितलके᳡र, किपल ᳇ारा स्थािपत किपल े᳡र, \nिवदे᳡रक अंकुिरत िशविलग, अर ेराजक सोम े᳡रनाथ, कलनाक कल्याणे᳡र िशव, ऋिषश ृंग ᳇ारा स्थािपत िसहे᳡रनाथ, नेपाल \nतराइक जले᳡र आिद ᮧिस᳍ िशवतीथर् अिछ, जािहठाम ᮧायः ᮧत्येक रिववार िशवरािᮢ आिदक अलावा सावनमे भिर मास िशवक \nजलािभषेक होइछ। पिरसरमे िशवभᲦक बोलबमक जयघोष, कांविरया सभक तीथर्वास, मेलािद लगैत अिछ। िशवरािᮢक मेला िवशेष \nमहत्वक होइछ। स᳒ोजात (अलौलीगढ़, ब ेगुसराय/ जनकप ुर, न ेपाल) म े ि श व  ि श शु रू प मे ओ  प ा वर्ती माता रूपम े उत्कीणर् अ ि छ ,   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १५) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n91  \n \nतांिᮢक मूित। गणेश य᳒िप िशवपुᮢ छिथ, मुदा पंचदेवोपासनामे ओ  ᮧ थ म  छ ि थ । क ो न ो  शुभ कायर्क आरम्भमे ग णेश पूजन कयल \nजाइछ। िकयेक तँ ओ िवᲩनाशक ओ िसि᳍ दाता द ेव मानल जाइत छिथ। म ुख्य लक्षण ","size_mb":2.45,"has_text":true},"Videha 016.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 016.pdf","name":"Videha 016.pdf","text":"Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n1  \n \n'िवदेह' १५ अगस्त २००८ ( वषर् १ मास ८ अंक १६ ) एिह अंकमे अिछ:- \n     \n᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग' (१९२८- ) ᮧिस᳍ ' अिभनव भातखण्डे' जीक मैिथली रचना \"िवदेह\"क लेल। \n१.संपादकीय २.संदेश \n३.िजतेन्ᮤ झा िरपो᳻टग--मैिथली िरपोतार्ज \nनेपालक (िकछु भारतक) िमिथला मैिथल मैिथलीक सामािजक-आिथक-राजनीितक-सांस्कृ ितक समाचार \n४. ग᳒ -  \nिवज्ञानपर-ज्योितᮧकाश लाल पुरातᱬवपर-सुशांत झा \n᮰ी ᮧेमशंकर िसह  बीसम शताब्दीमे मैिथली सािहत्य \nउपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ) ज्योितक दैिनकी \nशोध लेख:हिरमोहन झा समᮕ/ सामािजक लेख-वृ᳍ समस्या िजतमोहन झा  \n५. प᳒  \nिवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी,निचके ता िवनीत उत्पल \n᮰ी गंगेश गुंजनजीक-राधा ज्योित झा चौधरी  \nपंकज पराशर शैलेन्ᮤ मोहन झा \nᮧकाश झा आऽ महाका᳞ महाभारत (आगाँ)  \n६. संस्कृ त मैिथली िशक्षा(आगाँ) \n७. िमिथला कला(आगाँ) \n८.पाबिन-संस्कार-तीथर् -कृ ष्णा᳥मी/ कु शी अमावस्या पर िवशेष नूतन झा  \n९. संगीत िशक्षा -᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग' \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n2  \n \n१०. बालानां कृ ते-  \n११. पᲳी ᮧबंध  (आगाँ)  पᲳी-संᮕाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी ) \n१२. संस्कृ त िमिथला           \n१३. भाषापाक रचना लेखन (आगाँ)  \n14. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \nVideha Mithila Tirbhukti Tirhut... \nThe Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by Jyoti  \nमहᱬवपूणर् सूचना:(१) िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द \nचौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई गोट-\nपचासेक प᳒ िवदेहमे नवम अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ' रहल अिछ। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंᮕेजी  शब्द कोश २.अंᮕेजी-मैिथली शब्द कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी \nपाण्डुिलिप िलप्यान्तरण-पᲳी-ᮧबन्ध डाटाबेश ᮰ुित पिब्लके शन ᳇ारा िᮧन्ट फॉमर्मे ᮧकािशत करबाक आᮕह स्वीकार कए लेल गेल अिछ। पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ \nपोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजेन्ᮤ ठाकु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास), 'गल्प-गुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ \nसंᮕह), 'बालानां कृ ते', 'एकाङ्की संᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चिरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ᮧकाशनक बाद िᮧट फॉमर्मे ᮧकािशत होएत। \nᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना (४):महᱬवपूणर् सूचना: ᮰ीमान् निचके ताजीक नाटक \"नो एंᮝी: मा ᮧिवश\" के र  'िवदेह' मे ई-ᮧकािशत रूप देिख कए एकर िᮧट रूपमे ᮧकाशनक लेल \n'िवदेह' के र समक्ष \"᮰ुित ᮧकाशन\" के र ᮧस्ताव आयल छल, एकर सूचना 'िवदेह' ᳇ारा ᮰ी निचके ताजीकेँ  देल गेलिन्ह। अहाँकेँ  ई सूिचत करैत हषर् भए रहल अिछ, जे ᮰ी \nनिचके ता जी एकर िᮧट रूप करबाक स्वीकृ ित दए देलिन्ह। \nमहᱬवपूणर् सूचना (५): ७ िसतम्बर २००८ केँ  िमिथलांगन संस्था ᳇ारा ᮰ीराम सेन्टर, मण्डी हाउस, नई िदल्लीमे साँझ पाँच बजेसँ मैिथली नाटक-गीत-संगीत संध्याक \nआयोजन होएत। \n१२-१४ िसतम्बर २००८ केँ  राजेन्ᮤ भवन आऽ ᮰ीराम सेन्टर, मण्डी हाउस, नई िदल्लीमे, मैलोर ग संस्था ᳇ारा िᮢिदवसीय कायर्ᮓम नीचाँक सूचना अनुसार होएत। \n१२ िसतम्बर- उ᳃ाटन समारोह, (राजेन्ᮤ भवन, दीनदयाल उपाध्याय मागर्,नई िदल्ली-२)-लोकगीत/ मैलोरंगक नव अंक आऽ कतेको पुस्तकक लोकापर्ण/ रंगकमᱮ \nᮧमीला झा नाᲷ वृिᱫक िवतरण/ एकल एवं एकांकी ᮧस्तुित/ मधुबनी पᱶᳳटग ᮧदशर्न। साँझ ६.३० बजेसँ। \n१३ िसतम्बर २००८- नाटक गोरखधंधा (᮰ीराम सᱶटर, सफदर हासमी मागर्, नई िदल्ली-०१)साँझ ६.३० बजेसँ। \n१४ िसतम्बर २००८: सेमीनार: िमिथलाक सांस्कृ ितक िवरासत: संरक्षण आऽ िवकासक सम्भावना १० बजेसँ चािर बजे धिर (सािहत्य अकादमी सभागार, िफरोजशाह \nमागर्, नई िदल्ली-१) \nनाटक बलचन्दा (अिवतोको, मुम्बई ᳇ारा) नाटक पाँच पᮢ (मैलोरंग, िदल्ली)।साँझ ६.३० बजेसँ।  \nएकर अितिरᲦ पुस्तक-ᮧदशर्नी, वाद-िववाद, चचार् आिद आयोजन संग-संग चलत।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n3  \n \n१५-१६ िसतम्बर २००८ केँ  इिन्दरा गाँधी रा᳦ीय कला के न्ᮤ, मान िसह रोड नई िदल्लीमे अहिनश िबहार महोत्सवक आयोजन भऽ रहल अिछ। \nमहत्वपूणर् सूचना (६): \"िवदेह\" के र २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ᮧकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िᮧट संस्करण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल \nरचना सिम्मिलत कएल जाएत। \n \nिवदेह (िदनांक १५ अगस्त सन् २००८) \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास: ८ अंक:१६) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक १६, िदनांक १५ अगस्त सन् २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू http://www.videha.co.in  |  \nएिह अंकसँ ᮰ी ग गेश गुंजन जीक ग᳒-प᳒ िमि᮰त \"राधा\" जे िक मैिथली सािहत्यक एकटा नव कीितमान िस᳍ होएत शुरू भए रहल अिछ, \"िवद ेह\" मे पिहल खेप \nपढ़ू।िवस्मृत किव रामजी चौधरीक अᮧकािशत प᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भए रहल अिछ। ᮰ी मौन जी, ᮰ी पंकज पराशर, ᮰ी सुशान्त, ᮧकाश, ज्योितᮧकाश लाल, \nिजतमोहन, िवनीत उत्पल शैलेन्ᮤ मोहन झा आऽ परम ᮰᳍ेय ᮰ी ᮧेमशंकर िसहजीक रचना सेहो ई-ᮧकािशत कएल गेल अिछ।एिह अंकमे निचके ताजीक टटका िलखल \nकिवता सेहो ई-ᮧकािशत भए रहल अिछ।  \nमैिथली िरपोतार्जक नव िवधाक ᮧारम्भ कए रहल छिथ पुण्यधाम जनकपुरधामक युवा पᮢकार ᮰ी िजतेन्ᮤ झा। \n᮰ी हिरमोहन झाजीक सम्पूणर् रचना संसारक अवलोकन सेहो शुरू भए रहल अिछ। \nज्योितजी प᳒, बालानांकृ ते के र देवीजी शृंखला, बालानांकृ ते लेल िचᮢकला आऽ सह᮲बाढ़िनक अंᮕेजी अनुवाद ᮧस्तुत कएने छिथ। \nशेष स्थायी स्तंभ यथावत अिछ।  \nअपनेक रचना आऽ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे।  \nगजेन्ᮤ ठाकु र \n  \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n                         २.संदेश \n१.᮰ी ᮧो. उदय नारायण िसह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए \nजे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ  पिढ़ रहल छिथ। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n4  \n \n२.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जनर्ल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकी के र उपयोग मैिथलीक हेतु कएल ई स्तुत्य ᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबामे एिह ६५ वषर्क \nउमिरमे क᳥ होइत अिछ, देवनागरी टाइप करबामे मदित देनाइ सम्पादक, \"िवदेह\" के र सेहो दाियत्व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वस्तुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कु शल अिछ। \n४.᮰ी ᮩजेन्ᮤ िᮢपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई आऽ शुभकामना स्वीकार करू। \n५.᮰ी ᮧफु ल्लकु मार िसह \"मौन\"- ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा बेसी आह्लािदत भेलहुँ। कालचᮓकेँ  पकिड़ \nजािह दूरदृि᳥क पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓािन्तक क्षेᮢमे मैिथली पᮢकािरताकेँ  ᮧवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। \nपᮢकािरतामे एिह ᮧकारक नव ᮧयोगक हम स्वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताहूमे मैिथली पिᮢकाक ᮧकाशनमे के  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवष्य कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क \nअनुभव रहल। एतेक पैघ महान यज्ञमे हमर ᮰᳍ापूणर् आहुित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाᮢ अिछ। पिᮢकाक मंगल भिवष्य हेतु हमर शुभकामना स्वीकार \nकएल जाओ। \n९. ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पल्लिवत-पुिष्पत हो आऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूप ेँ एकर िववरण भए सकै त अिछ। आइ-कािल्ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा \nशीᮖ पूणर् सहयोग देब। \n१२.᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ  अन्तरार᳦्ीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ \nसभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत से िव᳡ास करी। \n१३. ᮰ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा \nपठायब। कलकᱫामे बहुत गोटेकेँ  हम साइटक पता िलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत अिछ जे िदल्ली आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। \nशुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ  जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह- \"िवदेह\"क िनःस्वाथर् मातृभाषानुरागसँ ᮧेिरत छी,  एकर िनिमᱫ जे हमर सेवाक ᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्ᮤ ठाकु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/ आकार्इवक/ अंᮕेजी-\nसंस्कृ त अनुवादक ई-ᮧकाशन/ आकार्इवक अिधकार एिह ई पिᮢकाकेँ  छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व \nलेखक गणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.co.in केँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमᱷटमे पठा \nसकै त छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्ष᳙ पिरचय आ’ अपन स्कै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक \nअिछ, आऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ  देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक \nसूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाकेँ  ᮰ीमित ल᭯मी ठाकु र ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ  ई ᮧकािशत कएल जाइत अिछ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n5  \n \n \n-िजतेन्ᮤ झा पताः जनकपुरधाम, नेपाल एखन ; नई िदल्ली \nस्तंभ - िजतेन्ᮤ झा िरपो᳻टग   -मैिथली िरपोतार्ज \nनेपालक (िकछु भारतक) िमिथला मैिथल मैिथलीक सामािजक-आिथक-राजनीितक-सांस्कृ ितक समाचार \nभाषा िहत िक भोट्क लोभ  \nनयी िदल्लीक मैिथली भोजपुरी एके डमीक अध्यक्ष एवं िदल्लीक मुख्यमन्ᮢी शीला दीिक्षत मैिथली भोजपुरी एके डमीकेँ  आन एके डमीसँ आगू बढल देखऽ चाहैत छी, से \nकहलिन अिछ । मैिथली भोजपुरी एके डमी ᳇ारा आयोिजत िभखारी ठाकु रक िवदेिशया नाटक मन्चन कायर्ᮓममे दीिक्षत ई बात कहलिन । मैिथलीक लेल अलग \nएके डमीक माँगक ᮧित दीिक्षत कहलिन जे हमरा सभकेँ  जोड़क बात करक चाही तोडक निञ । एकताक दोहाइ दैत मुख्यमन्ᮢी भने अलग एके डमीक्  बातसँ क᳖ी कटने \nहोिथ मुदा मैिथली भाषा सािहत्यमे लागल ᮧबु᳍बगर् मानैत छिथ जे अलग एके डमीसँ माᮢ मैिथलीक वास्तिवक िवकास भऽ सकत । ओना एके डमी भोट बटोरबाक \nसाधन माᮢ निञ बनए तािह िदश सेहो ध्यान देब जरुरी अिछ । एके डमीक आयोजनमे ६ अगस्त मंगलक राित िवदेिशया आऽ ७ अगस्त बुधक राित महेन्ᮤ मलंिगयाक \nकाठक लोक मिन्चत कएल गेल छल। मैिथली भोजपुरी एके डमी आन एके डमीसँ आगू बढय से दीिक्षतके  कहब रहिन । सरकारी िढलासुस्तीकेँ  स्वीकारैत ओऽ एक िदन \nसबहक आवाज सुनल जायत, कहलिन । नव िदल्लीमे एके डमी ᳇ारा आयोिजत कायर्ᮓममे भोजपुरी नाटक िवदेिशया देखलाक बाद दीिक्षत नाटक खेलिनहार रंगकमᱮकेँ  \nᮧशंसा के ने रहिथ । नाटयशालामे भोजपुरी आऽ मैिथली भाषीक भीड़ लागल छल । तिहना मैिथली भोजपुरी एके डमीक उपाध्यक्ष अिनल िम᮰, एके डमी, िवहारक \nसमॄ᳍ संस्कॄ ितकेँ  बखानैत एहन ᮧस्तुित िनरन्तर होइत रहत, से जनतब देलिन।  \n  \n\"हमर िसहासन अटल अिछ\" मलंिगया  \n 'जाधिर हमर कलम चलैत रहत ताधिर मैिथली नाटककारक रुपमे  हमर ऊँ चाइ धिर िकयो निञ पहुँिच सकै त अिछए। ई िसहनाद छिन मैिथलीक ᮧख्यात नाटककार \nमहेन्ᮤ मलंिगयाक । समकालीन मैिथली सािहत्यकारकेँ  चुनौती दैत, ओ नाटककार अपन िसहासन िकनको बुते डोलाएल पार निञ लगतए से दाबी करैत छिथ।  मैिथली \nनाटककार महेन्ᮤ मलंिगया एखन मैिथलीक सभसँ लोकिᮧय आऽ ख्याितᮧा᳙ नाटककारमे िचन्हल जाइत छिथ। चुनौतीपुणर् शैलीमे मलंिगया कहैत छिथ, हमर हाथमे \nजाधिर कलम अिछ, हम अपन स्थानपर िटकले रहब, हमर िसहासन अटल अिछ। मैिथली नाटकक भीष्मिपतामह कहल जाए तँ के हन लगैए, तािह िजज्ञासामे मलंिगया \nमुिस्कयाइत कहलिन जे हमर नाटक लोककेँ  पिसन छिञ हमरा तािह पर गवर् अिछ, हम जािह स्तरक नाटक िलखैत छी, तेहन रचना एखन निञ भऽ रहल छिञ। \nओऽ  जनकपुरक रंगकमᱮक खुिलकऽ ᮧशंसा करैत छिथ। मैिथली रंगकमर्मे लागल जनकपुरक कलाकारक मलंिगया ᮧसंशा करैत कहलिन, जनकपुरक कलाकारसँ बहुत \nआशा कएल जाऽ सकै त अिछ ।  मैिथली नाटकमे शेक्सिपयर कहल जाएबला मलंिगया ४ दशकसँ बेशी समय  नेपालमे  िबता देने छिथ। ओऽ नेपालमे मैिथली सािहत्यक \nसंरक्षण लेल सन्तोषᮧद काज निञ भऽ सकल, बतौलिन । नेपालमे  दोसर सभसँ बेशी बाजल जाएबला भाषा मैिथलीमे रंगकमर्क समयसापेक्ष िबकास निञ भऽ सकल \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n6  \n \nमलंिगयाक कहब छिन। लोकतन्ᮢ बहालीक बाद सेहो नेपाल सरकार मैिथलीक लेल िकछु निञ कऽ सकल हुनक आरोप छिन्ह। नेपाल ᮧज्ञा ᮧित᳧ान ᳇ारा मैिथली भाषा, \nसािहत्यक लेल भेल काजके  ओऽ कौराके  संज्ञा देलिन । ᮧित᳧ान᳇ारा मैिथलीलेल भऽ रहल काज ᮧित मलंिगया असन्तुि᳥ ब्यᲦ कएलिन । मैिथली रंगकमर्मे िनरन्तर \nकायर्रत संस्थाकेँ  सरकार िदशसँ कोनो तरहक सहयोग निञ भेट रहल बतबैत, तािह ᮧित खेद ब्यᲦ कएलिन। सरकारी उपेक्षाक कारण सेहो मैिथली रंगकमर् \nओझराहिटमे पडल, मलंिगया मानैत छैथ ।  \nमैिथली सािहत्यमे नाटककार आऽ िनदᱷशकक रुपमे ख्याितᮧा᳙ मलंिगया रंगकमर्केँ  रोजीरोटीसेँ जोडल जाए, से कहैत छिथ। जाऽ धिर रोजीरोटीसँ रंगकमर् निञ जुटत \nताऽ धिर िबकास सम्भव निञ, मलंिगया स्प᳥ कहैत छिथ।  जनकपुरमे िमिथला नाटय कला पिरषदसँ आब᳍ भऽ मैिथली नाटककेँ  जन-जन धिर पंहुचएबाक अिभयानमे \nलागल मलंिगया राजतन्ᮢमे मैिथली भाषा संस्कृ ितक संरक्षणक लेल कोनो काज निञ भेलाक कारणे सेहो मैिथली पछुआएल अिछ, से कहलिन ।  \nमैिथली भाषामे आम दशर्कक मोनमे गिड जाएबला नाटक िलिखकऽ मैिथली सािहत्यक ᮰ी बृि᳍मे  योगदान देिनहार मलंिगया नाटककार नाटक िलखैत काल दशर्कक \nमानिसकता, उमेर , िशक्षा आऽ पेशाकेँ  ध्यानमे राखए से सलाह दैत छिथ। 'हम दशर्ककेँ  लिक्षत कऽ नाटक िलखैत छी, तेँ हमर िलखल नाटक लोककेँ  नीक लगैत छिञ, \nमलंिगया अपन सफ़लताक रहस्य बतबैत कहलिन ।   \n िबदेिशया नाटक \nिबदेिशया घुिर जो  \nिवदेश जएवाक बाध्यता समाजक एकटा कटु सत्य अिछ । अपन गामघर छोिडकऽ िकयो िवदेश जाय निञ चाहै-ए, मुदा पिरिस्थितक आगू ककरो िकछु निञ चलए \nछिञ। िकछु एहने पिरवेशकेँ  पदार्पर देखेबाक ᮧयास कएल गेल िवदेिशया नाटकमे । मैिथली भोजपुरी एके डमी᳇ारा िदल्लीमे आयोिजत िवदेिशया नाटकमे िकछु एहने \nदेखल गेल । िवयाह भेलाक िकछुए िदनक बाद िवदेिशया गाम छोिड दैत छिञ, िवदेश जाऽ कऽ पैसा कमाय लेल। गाम संगिह िवदेिशयाकेँ  छुिट जाइत छिञ, अपन \nनवकी किनयाँ, गामक संगी-साथी आऽ याद सेहो । ओ पाईक लोभसँ घर छोडने रहैया, मुदा ओऽ पाई तँ नईहे कमासकल शहरमे अपन जीवनके  एकटा आओर साथी \nबनालैयऽ।  एम्हर ओकर पिहल किनयां िवदेिशयाके  बाट जोहैत रहैयऽ। िवदेिशयाक यादमे ओऽ कखनो बटुवाके  पुछैयऽ तँ कखनो बारहमासा गबैयऽ । नाटकक िनदᱷशक \nसंजय उपाध्याय िवदेश जएबाक ᮕामीण ᮧबॄितकेँ  सुखान्त बनेलहुँ से कहलिन। गामक सोझ आऽ सुशील किनयाकेँ  छोिड िवदेिशया िवदेशमे रइम जाइयऽ । ओकरा आब \nशहिरया संगी िनक लगै छइ, जे दुगोट बᲬाक माय सेहो अइ। िवदेिशया अपना आपके  िबसिर जाइयऽ। गामक किनया नइ शहरक छम्मकछल्लो आब ओकर ᮧाण भऽ गेल \nछिञ । एिहबीच िभखारी िवदेिशयाकेँ  िन᳖सँ जगबैत अिछ। नाटकमे िभखारी बनल रंगकमᱮ अिभषेक शमार् नाटकक माध्यमसँ लोक अपन गाम घरके  याद करलेल \nिववश भऽ जाइयऽ, से कहलिन । िवहारक सुपौल िजलाक रंगकमᱮ शारदा िसह नाटकमे देखाएल गेल िवषय बस्तु समाजक सत्य रुप रहल बतौलिन । िवदेिशया गाम तँ \nघुरैयऽ मुदा असगरे नई चािर गोटेक संगे , दूटा बालगोपाल आऽ तकर माय। िकछु झᲂटाझᲂटी आऽ कलहक बाद दु्नू सौितन आऽ िवदेिशया गामेमे रहऽ लगैयऽ । नाटक \nअन्ततः सुखान्त भऽ कऽ समा᳙ होइत अिछ । ई कथा गामसँ बाहर रहिनहार एकटा िन᳜ मध्यमबगᱮय युवककेँ  िजनगीक माᮢे निञ अिछ । बहुतो युवक गाम देहात \nछोिडते अपन मािट पािनकेँ  िबसिर जाइत अिछ । शरीरसँ माᮢ निञ मोनसँ सेहो िवदेिशया भेिनहारकेँ  ई नाटक अपन गाम अपन वास्तिवक पिहचानक याद िदयबैत \nरहत ।  \nआब चलू नेपाल िदस \n  \n  \nसशᳫक सनसनी  \nमधेश एखन दू दजर्नसँ बेशीक संख्यामे रहल सशᳫ समूहसँ आᮓान्त अिछ। किहयो सशᳫक िवरोधमे जनकपुरक जानकी मिन्दरमे पᮢकार रैली िनकालैत अिछ तँ \nकिहयो िसरहाक कमर्चारी कायार्लयमे ताला लगाकऽ सशᳫक िवरोध ᮧदशर्न करैत अिछ । तिहना सलार्हीमे बस चालकक हत्या भेलासँ शुरु भेल यातायात बन्दसँ \nजनजीवन क᳥कर भऽ रहल अिछ । मधेशक माँगकेँ  अपन नारा बनाकऽ खुलल दू दजर्नसँ बेशी संगठनकेँ  एखन मधेशमे तीᮩ िबरोधक सामना करऽ पिड़ रहल छिन्ह ।   \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n7  \n \nचालकक हत्या  \nसलार्ही । राजमागर्मे एखनो शािन्त सुरक्षाक अबस्था बेहाळे अिछ । सलार्ही िजलामे हिथयारधारी लुटेरा समुह ७ तािरखक राितमे एकटा बस चालकक  गोली मािर \nहत्या कऽ देलक । राजधानी काठमाण्डू जाऽ रहल बसक चालक कॄ ष्ण खवासक गोली लािग मॄत्यु भेल छल । पूवर् पि᳟म राजमागर् अन्तगर्त सलार्हीक जंगलमे राित ९ बजे \nओऽ समुह बसमे लूटपाटक ᮧयास कएने रहए । बस निञ रोिक भागऽ लगलाक बाद लुटेरा समूह गोली चलौने छल। गोली लािग घायल भेिनहार चालक खवासकेँ  \nउपचारक बास्ते लालबन्दी अस्पताल लऽ जाइत अबस्थामे  बाटेमे मृत्यु भेल, से स्थानीय ᮧहरी जनौलक अिछ । चालकक गोली लगलाक बाद खलासी बसकेँ  िनयन्ᮢणमे \nलऽ कए दुघर्टना होबऽ सँ बचौने छल। ᮧहरी घटनामे संलᲨ होएबाक आशंकामे सात गोटेकेँ  पकडलक अिछ । दोसर यातायात ᳞वसायी आऽ मजदुर चालक हत्याक \nिबरोधमे चᲥाजाम जारी रखने अिछ। सरकार समस्या समाधान लेल आगू निञ आएल, कहैत यातायात मजदूर देश᳞ािप आन्दोलनक चेतावनी देलक अिछ । मजदूर \nआऽ ᳞वसायी पुवार्न्चलक तीन अन्चल आऽ जनकपुर अन्चलमे चᲥाजाम कएलाक बाद जनजीवन ᮧभािवत भेल अिछ । बन्दक कारण उपभोग्य वस्तुक अभाव होबऽ \nलागल अिछ ।  \nकायार्लय बन्द \nिसरहा । िसराहामे ११ िदनक आन्दोलनक बाद कमर्चारी काज करब शुरु कएलक अिछ। १३ तािरखकऽ भेल सवर्पक्षीय बैसारमे ᮧशासन आऽ राजनीितक दलक \nᮧितिनिध समस्या समाधान करबाऽ लेल ᮧयास करबाक ᮧितब᳍ता जनेलाक बाद कमर्चारी आन्दोलन स्थगन कएलक अिछ ।  \nिविभ᳖ समूह ᳇ारा कमर्चारीक ऊपर भऽ रहल चन्दा आतंक, धमकी, अपहरण जेहन घटना िनयन्ᮢण हुअए से माँग करैत िसरहाक कमर्चारी िजलाक आकिस्मक सेवा \nछोिड़ सम्पूणर् कायार्लय बन्द कएने छल। स्थानीय ᮧशासन समस्या समाधान लेल कोनो ᮧयास निञ कएलक, से कहैत कमर्चारी कायार्लय बन्द कएने छल। कायार्लय \nबन्द भेलासँ सेवाᮕाहीकेँ  समस्या झेलऽ पडल छल। सशᳫ समूह किहयो कमर्चारी अपहरण ,तँ किहयो कायार्लयमे आिब हुलहुᲯत करैत अिछ - कमर्चारीक कहब छिञ । \nकमर्चारीक एहन समस्या रिहतो सुरक्षािनकाय मूकदशर्क बनल, आरोप लगाओल गेल अिछ ।  \nधमकी बन्द निञ भेल  \nजनकपुर । नेपाल पᮢकार महासंघ धनुषा सशᳫ समूहक समाचार बिहष्कार कऽ देलक अिछ। संचारकमᱮकेँ  धमकी आऽ चेतावनी निञ रुकलाक बाद बाध्य भऽ पᮢकार \nसशᳫ समूहक समाचार बिहष्कार कएलक, से कहल गेल अिछ । नेपाल पᮢकार महासंघ धनुषाक सिचव अिजत ितवारी ᳇ारा जारी िवज्ञि᳙मे पᮢकारपर धमकी आऽ \nचेतावनी बन्द निञ हएबा धिर जनकपुरक सम्पूणर् संचार माध्यममे सशᳫ समूहक समाचार बिहष्कार जारी रहत। पᮢकार महासंघ के न्ᮤीय सिमित आऽ धनुषा सिमित \nबेर-बेर सशᳫ समूहक एहन िᮓयाकलाप रोिक ᮧेस स्वतन्ᮢताक ᮧित ᮧितब᳍ होबए लेल आᮕह किरतो, तकरा अनदेखी कएल गेल, िवज्ञि᳙मे जनाओल गेल अिछ । \nस्थानीय ᮧहरी ᮧशासनकेँ  सश᮲ िदशसँ भेिट रहल धमकीक िबषयमे जानकारी करिबतो सुरक्षा िनकायसँ कोनो पहल निञ भऽ सकल, महासंघ जनौलक अिछ। सशᳫ \nसमूहक धमकी आऽ चेतावनीक िवरु᳍ महासंध धनुषा शाखा िवरोध जुलूस ᮧदशर्न सेहो कएलक। जानकी मिन्दरसँ शुरु भेल पᮢकारक रैली जनकपुरक ᮧमुख चौकपर \nᮧदशर्न कएने छल । समाचार बिहष्कार भेलाक बादो सशᳫ समूह ᮧेस स्वतन्ᮢताक ᮧित ᮧितब᳍ होएत िक निञ से देखब बाँकी अिछ।  \nराजनीितक दल चुप िकए ?  \nजनकपुर । नेपाल पᮢकार महासंघक अध्यक्ष धमᱷन्ᮤ झा पᮢकारकेँ  धाक-धमकी आऽ दवावसँ पीिडत होइतो  राजनीितक दल एिह ᮧित अपन धारणा स्प᳥ निञ दऽ सकल \nबतौलिन अिछ । पिरवतर्नक हरेक मोचाᲈमे राजनीितक दलक संगे पᮢकार रिहतो पᮢकार समस्यामे  रहल अबस्थामे राजनीितक दल चुप्पी सधने, आरोप झा लगौलिन \nअिछ । धनुषा पᮢकार महासंघ᳇ारा १३ अगस्तकऽ जनकपुरमे आयोिजत िवचार गो᳧ीमे सभापित झा राजनीितक दलकेँ  ᮧेसक ᮧित अपन धारणा स्प᳥ करबाक चाही, \nसे कहलिन ।  \nकै दी पडाएल   \nिसराहा । िसराहा िजला कारागारसँ ५४ गोटे कै दी फरार भऽ गेल अिछ।  डयुटीमे  रहल ᮧहरीकेँ  िनयन्ᮢणमे लऽ कऽ १३ अगस्तक साँझमे  ५४ कै दी भागल बताओल \nगेल अिछ। भगबाक ᮓममे ᮧहरीक गोली लािग एक गोटे कै दी सोनेलाल यादवक मृत्यु भेल अिछ। एिह बीच िसरहा कारागारसँ फ़रार भेिनहार ५४ कै दी मध्य पाँच \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n8  \n \nगोटेकेँ  ᮧहरी पकडलक अिछ। िजला ᮧहरी कायार्लय िसरहाक अनुसार पकडेिनहारमे  ᮧमोद ᮧधान, िवन्दे᯴वर सदा, कामे᯴वर यादव, अिमिर साफ़ी आऽ उमरुि᳇न िमयां \nअिछ।  कै दी  गिन्त करऽ आएल ᮧहरीकेँ  िनयन्ᮢणमे लऽ कऽ कै दी कारागारक मूल᳇ार तोिड भागल छल ।  \n३. ग᳒ -  \n ज्योितᮧकाश लाल सुशांत झा \n ᮰ी ᮧेमशंकर िसह  बीसम शताब्दीमे मैिथली सािहत्य \nउपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ)ज्योितक दैिनकी \nशोध लेख:हिरमोहन झा समᮕ/ सामािजक लेख िजतमोहन झा  \n१. िवज्ञानपर-ज्योित ᮧकाश लाल २.पुरातᱬवपर- सुशान्त झा \nज्योित ᮧकाश लाल, ᮕाम-जगतपुर, सुपौल, िबहार (भारत)। \nज्योितᮧकाश लाल िवᮧो टेᲣोलोजी, हैदराबादमे स ॉ फ् ट वेअ र  अ ि भ य न् त ा  छ ि थ ,  स् पेन आऽ य ू.एस.ए.मे प ि ह ने क ा ज  क ए  चुकल छिथ। एिप्लके शन आऽ व ेब आधािरत \nसॉफ्टवेअरक िनमा र्णमे संलᲨ। माइᮓोसॉफ्ट कॉरपोरेशन, वािशगटनम े ि वन्डोज ऑपेरेᳳटग िसस्टमपर शोध आऽ िवकासमे यो गदा न। स्कू ल, कम्प्य़ुटर इंस्टीᲷूट आऽ \nसरकारी पोलीटेकिनकमे िशक्षणक पूवर् अनुभव। वतर्मानमे साक्षातकार आऽ ᳞िᲦत्व िवकासपर पोथी िलखबामे ᳞स्त। \n᮰ी लालमे संगठनात्मक शिᲦ छिन्ह आऽ ओऽ िविभ᳖ ᮕुप आऽ फोरमसँ जुड़ल छिथ। िकछु आर अनुभवी सहयोगीक संग ओऽ www.jyoticonsultant.com ᳇ारा मुफ्त \nकै िरअर सुझाव दए रहल छिथ। \nआजुक समय मे कम्प्युटर िशक्षाक महत्व \n(Importance of Computer Education in Modern Days) \n कम्प्युटर: िक आ िकएक? \nआजुक िदन मड कम्प्युटर शब्द िकनको सँ बाँचल निह अिछ। ओना तँ िहन्दी वा मैिथली मँ कम्प्युटरक नािम अिछ “संगणक” मुदा ऍिह नािम सँ बहुतो लोकिन अनिभञ \nहोयब आओर ई शब्द िकछ अनगराईल ब ुझायल जायित। ख ैर…. अपन मात ृभाषा मैिथली मे एहेन ढेर अंᮕेजी शब्दक ᮧयोग करैत छी ज े िवशु᳍ मैिथली मे िविचᮢ \nबुझाएल जायित छैक। आइ केँ  िदन मे सभ केँ  ‘कम्प्युटर साक्षर‘ (Computer Literate) होवाक चाही। ‘कम्प्युटर साक्षरता‘ (Computer Literacy)  सँ मतलब जेँ \nकोनो भी आदमी ‘कम्प्युटर अनुᮧयोग‘ (Computer Applications) कँ  ᮧयोग मे लािब सकै िथ। दोसर तरहेँ यिद इ बात केँ  कही तँ एकटा ऐहेन आदमी जेँ कम्प्युटर कँ  \nᮧयोग कड केँ  कोनो काम कड सकै िथ।  \n            कम्प्युटर सँ लगभग सभ काम भड सकै ित अिछ। जािह कारणे वतर्मान समय मे कम्प्युटर एकटा महत्वपुणर् अंग बैिन गेइल छैक। आजुक छोट – मोट ᳞ापारीयो \nएकटा कम्प्युटर खरीदबाक आ कम्प्युटर ऑपरेटर रखवाक िहम्मत करैत छैिथ। एकर लोकिᮧयता आ माँगक पाँछा ढेर कारण अिछ। उदाहरणक तौर पर द ेिख तड: जेना \nकोनो दरख्वास्त वा िचᲸी कोनो ओिफस मे देबाक जरुरत होयत अिछ तड दरख्वास्त कँ  टाइपराइटर (Typewriter) पर टाइप करा कँ  देित छी, मुदा इ टाइप करायल \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n9  \n \nदरख्वास्त मे बहुतो कमी आ अप ुणर्ताक स ंभावना रह ैित छैक, ज ेना Spelling Mistakes क े  संभावना, पाराᮕाफक Alignment म े समस्या, पृ᳥क Margins मे \nसमस्या, इत्यािद। \n            इ सभटा समस्याक समाधान अपने कम्प्युटर सँ  िबना बहुत किठनाई स ँ कँ  सकै ित छी। कम्प्युटर मे Spelling Checking केँ  सुिबधा अिछ जेँ अपने – आप \nबता दैित जेँ कोन – कोन शब्द्क िहᲯै (Spelling) गलत अिछ। एकर अलावा कम्प्युटर Grammatical Errors स ेहो पकै र सकै ित अिछ। इ सब सुिवधा (Facilities) \nसँ िलखल दरख्वास्त वा िचᲸी मे कोनो Spelling Mistakes आ Grammatical Errors क ेँ  संवाभना कम अिछ। पाराᮕाफक Alignment आ Margins केँ  तरीका \nबहुत ही सुिवधाजनक अिछ। एकर अलावे एकटा दरख्वास्त वा िचᲸी िलखवाक आ ओकर छायाᮧित (Printouts) िनकलवाक तक जेँ – जेँ सुिवधा (Facilities) होवाक \nचािह वो सभटा कम्प्युटरक सोᮆट्वेयर पैके ज (Software Package) मे छैक।  \n            वतर्मान समय मे कम्प्युटर बहुत आँगा बिढ गेल अिछ। Banking Sector म े जिहना धुम – धडाका स ँ ᮧयोग मे अिछ तिहना Medical केँ  क्षैᮢ मे। जिहना \nरेलक सवारी केँ  आरक्षण मेँ कम्प्युटरक Whistle बािज रहल अिछ तिहना हवाई जहाज क ेँ  सेहो उड़ा रहल अिछ। मोटा – मोटी यिद एक लाईन म े कही तँ नवयुग मे \nकम्प्युटर ओिहना सब क्षैᮢ मे जरुरी अिछ जिहना तरकारी मे नोन। \n            वतर्मान समय मे कम्प्युटरक आवश्यकता केँ  आधार पर इ कहल जा सकै ित अिछ जेँ यिद अहाँ कम्प्युटर निह जानैत छी तँ अहाँ िनरकक्षर छी। अंᮕेजी मे सेहो \nमुहावरा (Proverb) बिन गेल अिछ – “If you are not a computer literate it means you are illiterate.”  \n            आइ के र समय मे िजनका पास Internet केँ  सुिवधा उपलव्ध अिछ तँ हुनका लेल बहुतो चीज बदैिल गेल छैिक। यिद आइ केँ  समय सँ दस – बारह साल पाँछा \nकेँ  समय मे जाई आ पᮢाचारक माध्यम केँ  बारे मे सोची त ँ पिहले स्मृित-पट्ल पर थोक म े पोस्टकाडर्, अन्तरदेशी आ िलफाफाक खरीदवाक बात आिब जायित। एकर \nपाँछा एकटा कारण अिछ ज ेँ ओिह समय मे पᮢाचारक माध्यम लेल पोस्ट – ऒिफश केँ  ᮧखर भुिमका छिल। आओर सबहक ल ेल डाकक माध्यमे सुगम आ सरल छिल। \nपᮢ कᱶ अलावे गाम – गाम म े मनीओडर पहुँचेबाक मे सेहो डाक अᮕणी छिळ। एवम ᮧकारे डाक पᮢाचारक आ मनीओडर वास्ते एक माᮢ साधन बुझला जायित छिल। \nमुदा नहुँए – नहुँए समय आ दुिनया मे पिरवतर्नक लीला जारी रहैत अिछ। ई पᮢाचारक पिरवतर्नक लीला मे कु िरयर (Courier) आ ई-मेल (E – mail / Electronic \n- Mail) आयिल आ ध ुम – धड़ाका स ँ पᮢाचारक माध्यम पर कब्जा कँ  लेलक। आजुक िदन मे िजनका कु िरयर वा ई – म ेलक सुिवधा अिछ वो सब पोस्ट – ऒिफश के र \nरास्ता – पेरा िबसिर गेल छैिथ। सब लोकिन ज ेँ ᮧत्येक िदन डािकया के र इंतजार मे दरवाजा पर एकटक लगा क ेँ  बैठल रहैित छलाह वो सब आई डािकया केँ  िचन्हेतो \nनिह छैिथ। कारण बहुतो पᮢाचार ई – मेल सँ ही सम्भव भड जायित अिछ, खास कड केँ  शहरी पिरवेश मे।  \n            िकएक?? आ ई – म ेल केँ  ᮧखर जगह बनेवाक कारण की? एकर कारण त ँ बहुत अिछ आ तािह मे सब सँ पैघ कारण अिछ जेँ ई – मेल बहुत ही सस्ता आ तेज \nअिछ। सस्ता सँ मतलब अिछ ज ेँ यिद हम एकटा दस प᳖ा केँ  पᮢ कतोँ डाक स ँ भेजब तँ जेँ भेजबा मे पाय लागत वो पाय ई – म ेल भेजबा मे लागल पाय स ँ बहुत ही \nज्यादा होयत। आओर तेज सँ मतलब जेँ डाक स ँ भेजल पᮢ यिद गन्त᳞ स्थान पर चािर िदन मे पहुँचत तँ ई – म ेल कयिल पᮢ दुइ िमनट मे गन्त᳞ स्थान पर पहुँिच \nजायित। एकर अलावा डाक स ँ भेजल पᮢ कँ  गन्त᳞ स्थान सँ ही पािव सकै ित छी मुदा ई – म ेल केँ  कोनो स्थान पर पािव सकै त छी। मतलब डाक स ँ भेजल पᮢ यिद \nकोलकᱫाक केँ  अिछ तँ वो पᮢ कोलकᱫा मे ही ᮧा᳙ भड सकै त अिछ, मुदा ई – मेल मे वो बात निह अिछ; ई – म ेल कँ  िव᳡ केँ कोनो जगह मे पािव सकैत छी। आइ यिद \nकोनो शहर म े नौकरी खोजवा ल ेल जाइ त ँ साक्षात्कार (Interview) लेबे बलाक पिहल ᮧ᳤ यैिह होयत ज ेँ “कम्प्युटर केँ  जानकारी अिछ? ” वा “Do you know \ncomputers?”.  आइ छोट – मोट अस्पतालो म े िबल वा रसीद कम्प्युटर सँ िनकालल जायित अिछ। य ैिह काम पिहल समय म े िबना कम्प्युटर सँ होयित छिल। यिद \nिवकिसत शहर केँ  िकराना द ुकान कँ  देिख तँ वो दुकान सँ भी कोनो समान खरीदवाक वाद कम्प्युटर सँ ही िनकलल रसीद भ ेटत। दैिख तँ कम्प्युटर पुरा दुिनया मे छा \nरहल अिछ चाहे वो दवाई केँ  दुकान मे हो वा बैक मे।  \n  \nकम्प्युटर ᮧयोग करवा सँ मुख्य लाभ: \n(अ)  समयक बचत (Saving of Time): कम्प्युटर ᮧयोग करवा सँ समयक बहुत बचत होयित अिछ। ज ेँ कोनो िहसाब – िकताब करवा म े ७ – ८ घ ंटा लगैित अिछ, \nओिह काम कड कम्प्युटर ७ – ८ िमनट मे कड सकै ित अिछ।   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n10  \n \n  \n(ब) एकदम सही पिरणाम (Accuracy in Results):कम्प्य ुटर कोनो भी िहसाब – िकताबक पिरणाम सही द ैित अिछ। कोनो तरह क ेँ  िहसाब म े गलती निह कर ैत \nअिछ।  \n  \n(स) दुबारा काम करवाक जरुरत निह (Elimination of Repeatitive Tasks): कोन ो काम एक ब ेर जँ कम्प्युटर सँ भड गेल अिछ त ँ ओिह काम केँ  Save कड केँ  \nरखवाक बाद दुबारा ओिह काम केँ  िबना करनाय पिरणाम पािव सकै ित छी।  \n  \n(द) आदमी केँ  मेहनतक बचत (Saving of Man Powers): यिद एक आदमी स ँ कम्प्युटर ᮧयोगक उपरांत आठ घंटा मे सँ छः घंटाक बिच जायित अिछ त ँ वो छः \nघंटाक उपयोग कोनो दोसर काम मे भड सकै ित अिछ जािह सँ उत्पादन (Production) बिढ़ सकै ित अिछ। \n(म) थकावटक स ंभावना निह (Lack of Tiredness or A lways attentive): आदमी लगातार ४ – ५ घ ंटा काम करत त ँ छःटम घंटा मे काम करवाक रफ्तार आ \nफु तᱮ कम भड जायित अिछ। मतलब आदमी मे थकान महस ुस करवाक अवग ुण वा ग ुण अिछ म ुदा कम्प्युटर एक मशीन रुप म े थकान अन ुभव निह कड सकै ित \nअिछ। कम्प्युटर आठ घ ंटा लगातार काम करक उपरा ंतो नंवम घंटा मे काम ओिहन े रफ्तार आ फु तᱮ सँ करैत अिछ जािह रफ्तार आ फु तᱮ सँ वो पिहल घ ंटा मे \nकरल छिल। \n  \nकना पािब कम्प्युटरक िशक्षा: \nसब नौकरी कर ैय बला द ुइ तरहेँ क म् प् युटरक िशक्षा पावैित अिछ। पिहल, रोजगार कर ैय बला केँ  अपन कम्पनी सँ खुद कोनो – कोनो कम्प्युटर साक्षरता योजना केँ \nअन्तरगᱫर् िशक्षा वा ᮝेिनग (Training) िमल जायित अिछ। दोसर, नौकरी खोजिनहार केँ  नौकरी ढुढ़वा सँ पिहले कोनो िडपलोमा (Diploma) केँ कोसर् (Course) करै \nपरैित छैक।  \n            कम्प्युटर िशक्षा (Computer Education) आजुक िदनक जरुरत बिन ग ेइल छैक। िजनका – िजनका नौकरी ल ेवाक अिछ हुनका सभकेँ  ᮧारंिभक जानकारी \n(Fundamental Knowledge of Basic Computer Operation) चाहवे करी। कम्प्युटर िशिक्षत (Computer Literate) होवाक लेल अनेको साघन अिछ, जेना:  \n  \n(अ)         Short - term Computer Course or Diploma: आज ुक िदन शहर – शहर म े अनेको कम्प्युटर सँस्थान खुजिल अिछ। जािह स ँ तीन, छः वा बारह \nमहीना केँ  कोसर् (Course) कड सक ै ित छी। कु छ कोिचग स ँस्थान (Coaching Institute) वग ैरह सेहो खुजिल अिछ जािह जगह स ँ जरुरतक ᮓै श कोसर् (Crash \nCourse) सेहो कड सकै ित छी।  \n  \n(ब) कोनो कम्प्युटर कोच (Computer Coach) स ँ: अगर स ुिवधा भड सकै तँ कोनो कम्प्युटर जािनहार कड पकै र सकै ित छी। जेना घर मे के ओ भाई, कोनो चाची वा \nकोनो दोस्त, तँ हुनका सँ सेहो कम्प्युटर सीख सकै ित छी। Privite Jobs म े तत्कािलक रुप सँ कोनो स᳷टिफके टक (Certificate) केँ  जरुरत निह होयत। बाद म े मँगला \nपर कम्प्युटर कोसर् कड केँ  स᳷टिफके ट द्ड देबैिक।  \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n11  \n \n(स) िकताबक मदद सँ: अगर घर मे कम्प्युटर अिछ तँ, जे िवषय वा सोफ्ट्वेयर पैके ज (Software Package) िसखवाक अिछ, वो िकताव बाजार सँ खरीद केँ कम्प्युटर \nसीख सकै ित छी। \n  \n(द) CD - Rom क ेँ  सहायता स ँ: बाजार म े बहुतो CD – ROM (Compact Disk – Read Only Memory) वा CD बहुतो कम्प् युटरक Basic Courses वा \nOperations केँ  लेल िमलैत अिछ। जािह सँ लगभग सभटा Basic Computer Operations सीखल जा सकै ित अिछ।  \n  \nगाँव – देहहात मे कम्प्युटरक उपयोग  \nआजुक समय म े ओ र गेिनक ख ेती (Organic Farming) क ेँ  ब हु त  ब ो ल  –  ब ा ल ा  अ ि छ ।  आ ओ र  ढ़ेर Software Packages क ृ िष केँ  ल ेल Applied Computer \nScience केँ  आधार पर उपल्ब्ध अिछ जािह सँ ध ा न ,  गेहुँ इत्यािद फसल सभ केँ  उत्पादन मे नया रुप द ेल जा सकै त अिछ। साथ े –  स ा थ  P e s t  C o n t r o l ,  W e e d  \nControl, Plant diseases इत्यािद के  सेहो पह्चािन सकै  छी। इ सभक वास्ते Multi - Media (ज ेँही सँ फोटो देखल जा सकै ित अिछ आ सँगे – सँग आवाजो सुनल \nजा सकै त अिछ)  आधािरत Software Package (Software Application) बनल अिछ आओर स ुिबधापुवर्क देखल आ स ुनल जा सकै ित अिछ। एकर अलावा इ \nSoftware केँ  मदद सँ िभ᳖ ᮧकारक कृ िष – संबंधी Decision - Making सेहो भड सकै ित अिछ। \n            यिद कम्प्युटर िशिक्षत छी तँ आइ केँ  िदन मे बᱹिकग ए.टी. एम (ATM), ज ेँ छोट – छोट शहर आ बाजार मे उपलब्ध अिछ, कँ  ओपेरेट करवा मे आसानी होयत। \nपैसा िनकाल – बाहर कर ैय मे कोनो िदᲥत निह होयित। एकर अलाव े लगभग सभ ब ᱹक मे Internet Banking क ेँ  सुिबधा उपलब्ध अिछ। इ स ुिबधाक उपयोग वो \n᳞िᲦ कँ  सकै ित छैिथ िजनका Computer Operation बुझल होय। \n            आइ केँ  समय म े ए.टी. एम (ATM) आकारक र ेलवे आरक्षण मशीन लगभग ᮧत्येक रेलवे स्टेशन पर िमल जायित। आ ओकर Operation कम्प्य ुटर जँका \nहोयित छैक। कम्पुटर िसखला उपराँत आरक्षण करवा मे सुिवधा होयित। इ एकटा कम्पुटर सीखल ᳞िᲦ कँ Indirect फायदा होयत।  \n            आजुक िदन मे गाँव – देहहात मे Teachers Training म े काफी िदᲥत आ Staff केँ  कमी होयित अिछ। यिद कम्पुटर सँ Training देल जाय तँ Training \nज्यादा ᮧभावी आ सफल होयित। कम्पुटर सँ Video - Conferencing भ सकै ित अिछ। Video - Conferencing सभ क्षैᮢ मे बिढ़या भुिमका िनभायत, चाहे Pest \nControl वा Teachers Training होय। \n            कम्पुटर िशिक्षत ᳞िᲦ यिद कोनो बाहरक याᮢा (Tour and Travels) करवा लेल सोचेत छैिथ तँ हुनका इन्टरनेट सँ सभटा Tourism Department क ेँ  \nजानकारी ᮧा᳙ भ सकै ित अिछ। वो Online Hotel Booking, Ticket Booking इत्यािद कँ  सकै ित छैिथ। \n            गा ँव मे िकयो Printing Press स्थािपत करवा ल ेल सिᮓय छैिथ तँ हुनक बिढ़या Publishing क ेँ  लेल कम्पुटर आ Publishing Software क े  ᳞वस्था \nकरैक चाही। \n  \nगृहणी / अवकाश – ᮧा᳙ ᳞िᲦ के  लेल कम्प्युटर िशक्षा  \nहम एक बेर गाम पर एकटा एम. ए. (M. A.)  पास भौजी, ज ेँ पटना मे रहैित छिथन्ह, सँ पुछ्लहु, ’ये भौजी, य े भौजी, अहाँ पटना मे रहैत छी, खाली समय म े जखन \nबᲬा सब स्कू ल मे रहैत अिछ, कम्पुटर िकएक निह सीख लैत छी, आगु काम दैित’। जबाब मे भौजी बाजिलह, ’धोिड़ जाउ, हम की करब कम्पुटर – फम्प्युटर सीख कैय’। \nमुदा आइ छोट – छोट शहरक नजिरया बदिल गेल छैिक। छोट – छोट शहर मे कौल – सेन्टर (Call - Centre), डाटा – ईन्ᮝी (Data - Entry) इत्यािद खुिज गेल छैक  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n12  \n \nआ ओकर काम िमलैत छैक। कौल – स ेन्टर मे अँᮕेजी के  अलावा िहन्दी मे सेहो Customer Handling होयत छ ैक। डाटा – ईन्ᮝी जेँ एकटा प᭾ल – िलखल औरत िभ \nअपन ४ – ५ घ ंटा समय द्ड कड प ुरा कड सकै ित छैिथ। इ काम एकटा अवकाश – ᮧा᳙ ᳞िᲦ िभ कड सकै ित छैिथ। छोट – मोट जगह पर DTP, Accounting \nPackage वा Graphics Designing जानकार आदमी क ेँ  जरुरत होयित छ ैक आ इ कोस र् करवा मे कोनो ज्यादा समय निह लागैित छैक। ३ – ६ मिहना म े िकयो \nआदमी इक बिढ़या Trainer केँ  Guidance मे Expert भड सकै ित छैिथ। \n  \nकोन कम्प्युटर खरीदी? Branded वा Assembled Computer? \nपिहल चीज ज ेँ अहाँक जरुरत आ बजट क े हेन अिछ? Branded कम्प्युटर मे fixed type क ेँ  Machinery रह ैित छैक आ Assembled म े अपन जरुरतक म ुतािबक \nMachinery लगवा सकै ित छी। तुल्नात्मक ढ़ंग सँ देिख तँ Assembled कम्प्युटर सस्ता परत। मुदा जखन कम्प्युटर Assemble कराबी त ँ जान-पह्चान बला द ुकान \nवा आदमी सँ करायब तँ बिढ़या रहत। \n  \nकोन Type केँ  कम्प्युटर खरीदी? Laptop वा Desktop कम्प्युटर खरीदी? \nLaptop ऐहेन कम्प्युटर अिछ जकरा अहा ँ कतᲂ आराम सँ Move कड सकै ित छी, स ुतैत – बैठेित काम कड सकै ित छी। मोटा – मोटी कही त ँ Laptop वो ᳞िᲦ कड \nबिढ़या सँ Suit करैित छैक जेँ ᳞िᲦ कड सिदखन Mobile रहै पड़ेित छैक। िव᳎ाथᱮ लोकिन लड Desktop Computer िह बिढ़या होयित छैक। कु सᱮ पर बैठ कड केँ  \nकाम करवा मे आलस आ सुस्ती ऐवाक संभावना कम रहैित छैक। िव᳎ाथᱮ लोकिन केँ  आलस कम होयतैन तड पढ़वा मे ज्यादा मन लागतैन। \n  \nके हेन Configuration केँ  कम्प्युटर खरीदी? \nजखन कम्प्युटर खरीदवाक हुए त ँ इ बात ध्यान मे राखल जाय ज ेँ कम्प्युटर लेबे केँ  िक उ᳎ेश्य अिछ? आ कम्प्युटर सँ िक काम करवाक अिछ? कोनो सामान्य Data \nEntry आ Composing केँ  वास्ते Hi - Fi कम्प्युटर केँ  जरुरत निह अिछ। हा ँ, जेँ के यो D.T.P. (Desk Top Publishing) वा Publisher क ेँ  कामक लेल कम्प्युटर \nखरीदवाक इच्छुक छैिथ तँ हुनका लेल उᱫम कम्प्युटर होवाक चािह।  \n            ओना एकटा बात इल ेक्ᮝोिनक सामान (Electronic Goods) मे सिदखन ध्यान मे रािख जेँ आइ ज ेँ समान के यो खरीद कड रहल छ ैिथ, छः मासक उपरा ंत \nओिह समान स ँ उत्कृ ᳥ समान आ सस्ता सेहो बाजार म े उपलब्ध भड जायित। तािह कारण े कम्प्युटर जखन खरीदी त ँ Advanced  वा Latest Configuration क ेँ \nसाथ खरीदी। जािह कारणे भिवष्य मे २ - ३ सालक उपरांत Compatibility बनल रहत। \n            कम्प्युटर खरीदवा म े मुख्यतः CPU आ ओकर Speed, RAM क ेँ  क्षमता (Capacity), Hard Disk केँ  Storage Capacity आ Monitor क ेँ  ध्यान मे \nराखवाक ᮧयास होयवाक चािह। \nHardware Recommendation for a new computer(एकटा सलाह) CPU:2.0/ 2.6 GHz Pentium IV RAM: 512 MB/ 1 GB \nWarranty: सब Hardware पर १ – ५ सालक वारंटी िमलत, इ लेल दुकानदार सँ खुलाशा कड केँ  बात कड लेबा सँ बिढ़या रहत। सँगे – सँगे कम्प्युटर पर जेँ िभ \nSoftware Package वा Operating System चाहैत छी वोिह लेल सेहो दुकानदार के  पिहले बता देला सँ ठीक रह्त।  \nकम्प्युटर बना रहल अिछ आदमी केँ  जीवन सरल:   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n13  \n \nपिहले िह ढ़ ेर गप – शप कम्प्युटर केँ  उपयोिगता आ लाभ पर भड च ुकल अिछ, जािह म े देखल गेल जेँ क म् प् युटरक सहयोग स ँ शीᮖता, सही आ संगिठत रुप ेन काम \nसम्भव अिछ। मुदा िकछ बात और अिछ ज ेँ सभ ᳞िᲦ केँ  लेल उपयोगी अिछ। ज ेना ई-मेल एकटा ऐह ेन बिढ़या स ुिवधा अिछ जकरा स ँग सुबह, द ुपहिरया, सा ँझ वा \nराित, सिदखन उपयोग मे ला सकै ित छी।  \n            िव᳎ाथᱮ लोकिन खाितर बिढ़या – बिढ़या पुस्तक CD केँ  रुप म े उपलब्ध अिछ जािह सँ सभ िवषयक त ैयारी आ Exercise इक सही (Systematic) रुप ेन \nसम्भव अिछ। बहुतो संख्या मे इन्टरनेट पर Online Books आ Exercise सेहो उपलब्ध अिछ। जािह सँ िव᳎ाथᱮ लोकिन केँ  पढ़ाई – िलखाई सुगम भड सकै ित अिछ।  \n            अखबार घर पर मँगावी वा निह मँगावी, सँगे – सँगे घर पर अखबार पढ़वाक मौका लागे वा निह लागे, मुदा इन्टरनेट केँ  ᳇ारा सभटा अखबार, चाहे िहन्दी मे \nहो वा अ ंᮕेजी मे, पिढ़ सक ै ित छी। मतलब अन ेको अखबार आ E-Journels इक कम्प्य ुटरक माउस (Mouse) क ेँ  Click स ँ प ा ि ब  स कै ित छी। एकर अलाव े सभटा \nटी.वीक (TeleVision) News Channels क ेँ  Website स ेहो उपलब्ध अिछ, वो Website स ँ Audio आ Video द ुनु तरहक समाचारक आन ंद लड सकै ित छी। \nऐतवे निह Online Channels सेहो उपलब्ध अिछ, जे ठीक TV केँ  ᮧितरुप अिछ। \n            बाजार म े TV Tunner Card स ेहो उपलब्ध छैक। इ Card कम्प्युटर मे लगा कड TV केँ  आनंद कम्प्युटर सँ िह भेट सकै ित अिछ। मनोरंजन केँ  बहुतो साधन \nमे कम्प्युटर सँ FM Radio वगैरह सेहो सुनल जा सकै ित छैक। \n            आइ – कािल बहुतो Online Games आ Games CD बाजार म े उपलब्ध छैक जािह स ँ बᲬा लोकिन सिहत सभ समुह केँ  ᳞िᲦ बिढ़या मनोरंजन कड \nसकै ित छैिथ।  \n            एकर अलावा अन ेका – न ेक सुिवधा अिछ जािह क ेँ  िववरण इ Article क ेँ  Coverage स ँ बाहिर अिछ। आशा अिछ अपन ेक लोकिन कड इ ल ेख उपयोगी \nहोयित। \nएकर अितिरᲦ हम इक मैिथल होवाक नाते अहाँ केँ  कोन तरहेँ, कोनो सहायता वा िदशा – िनद ᱷश कम्प्युटरक क्षैᮢ मे कड सकै ित छी? हमर शोभाग्य होयित अपनेक \nकोनो सहायता करवा म े। िजनको कोनो जानकारी ल ेवाक हुए त ँ हमर E-Mail (JYOTIPRAKASH.LAL@GMAIL.COM) पर स ंपकर् क ड  स कै ित छी। हमर \nिन:स्वाथर् इच्छा अिछ जेँ िमिथलाक घरे – घरे कम्प्युटर जािनहार हुए। आशा अिछ जल्द िह अपनेक लोकिनक समच्छ हमर िलखल एकटा िकताब, जकर नािम अिछ “\nHOW TO GET A JOB”, ᮧस्तुत होयित आ जािह सँ सब लोकिन (रोजगार वा वेरोजगार) केँ  इक बिढ़या नौकरी (Job) पािब मे मागर्दशर्न करत। \n            अंत मे कहल जा सकै ित अिछ जेँ कम्प्युटर के वल उपयोगी निह अिछ साथे – साथे नौकरी पावैक लेल एकटा साधनो बिन गेल अिछ। \n  \nसुशांत झा,ᮕाम+पᮢालय-खोजपुर, मधुबनी(िबहार),िहनकर िपता ᮰ी प᳑नारायण झा 'िवरंिच' तािह समयक िमिथला िमिहर \nआऽ आयार्वतर्क ᮧिस᳍ स्थाई स्तंभकार। पठन-लेखन िवरासतमे भेटल छिन्ह सुशान्तजीकेँ ।  \nसम्ᮧित सुशांत जी इंिडया न्यूजमे कॉपी राईटर छिथ,-िमिथला िव᳡िव᳒ालयसँ ᳩातक(इितहास), तकर बाद आईआईएमसी(भारतीय जनसंचार संस्थान) जेएनयू \nकै म्पससँ टेिलिवजन पᮢकािरतामे िडप्लोमा(2004-05) ओकरबाद िकछु पᮢ-पिᮢका आऽ न्यूज वेबसाईटमे काज,दूरदशर्नमे लगभग साल भिर काज। संᮧित इंिडया \nन्यूजसँ जुड़ल| \n  \nकी बिलराज गढ़ िमिथलाक ᮧाचीन राजधानी अिछ? \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n14  \n \n  \nहमर गाम खोजपुरसँ करीब एक िकलोमीटर दिक्षण िदस बिलराजपुर नामक एकटा गाम छैक। ई गाम मुधुबनी िजला मुख्यालयसँ करीब 34 िकलोमीटर उᱫर-पूब \nिदसामे छैक। एतय एक टा ᮧाचीन िकला छैक जे 365 िबगहामे पसरल छैक आऽ एकर देखभाल भारत सरकारक पुरातत्व िवभाग कऽ रहल अिछ। िकलाक खुदाई \nभेलापर एिहमे सँ मृदभांड आऽ िविभ᳖ तरहक बस्तु िनकललए आऽ सोनाक िसᲥा सेहो भेटलैक। िकलाक बाहर जे बोडर् लागल छैक तािह के  मुतािबक ई िकला \nमौयर्कालीन हुअक चाही। िकला के  कात करोटमे जे गाम छैक ओिहमे भांित-भांितक ᳴कवदिन्त पसरल छैक, िकलाक िवषयमे। जतेक लोक, ततेक तरहक बात। िकछु \nलोकक कथन छिन्ह जे ई िकला राक्षस राज बिलक राजधानी छलै -आऽ िकछु गोटा तँ राजा बिलकेँ  देखबाक सेहो दावा के लिन्ह अिछ। साँझ भेलाक बाद लोक सभ िकला \nिदस जाइसँ बचए चाहैत छिथ। भऽ सकै त अिछ जे ई अफवाह सरकारी कमर्चारी लोकिन्ह फै लेने हुए-कारण जे ओकरा सभकेँ  Ჽूटी करएमे कनी आराम भऽ जाइत छैक। \nलोक सभ राजा बिलक डरे िकछु चोरबऽ निञ चाहए छैक। \n  \nिकला अद्भुत छैक। िकलाक देबार भᲨावस्थामे रिहतहु अपन यौवनक याद िदआ रहल अिछ। िकलाक देबार एतेक चाकर छैक जे ओहपर तँ आसानी सँ एकटा रथ \nिनकिलये जाइत हेतैक। देबारमे लागल ईंटा दू-दू फीट नमहर आऽ लगभग गोटेक फु ट चाकर छैक। चीनक देबारसँ कम मोट निह हेतैक ई अपन यौवन कालमे। िकलामे \nएकटा पोखिर छैक, ककरो निह बूझल छैक, जे किहया खुनेलय ई पोखिर। बूढ़-पुरानक कहब छिन्ह जे ई पोखिर राक्षसक कोरल अिछ। िकछु लोकिनक तँ ई मत छिन्ह जे \nएिहमे एकटा सुरंग सेहो छैक-जकर रस्ता कतओ आर िनकलैत छैक। सुनैत िछयैक जे राज-पिरवारक सदस्यकेँ  आपतकालमे बाहर िनकालैक लेल एहन सुरंग बनायल \nजाित छलैक। िकलाक कात-करोटमे जे गाम छैक तकर नाम सेहो ऐितहािसक। िकलाक पूब िदस छैक फु लबिरया नामक गाम आऽ ओकर बगलमे सटल छैक गढ़ी गाम..जे \nआब अᮧभंश भऽ कऽ गरही भऽ गेलैए। िकलाक पच्छीम िदस छैक रमणी पᲵी नामक गाम आऽ ओिहसँ सटल छैक भुपᲵी। िकलाक दिक्षणमे छैक िबᮓमशेर, जतय ᮧाचीन \nसूयर् मंिदरक अवशेष भेटलैए। ई बात ध्यान देबाक जोग जे सूयर् मंिदर देशमे ब᲻ कम जगह छैक। बिलराज गढ़क खुदाई पिहल बेर 1976 मे भेलैक, जखन के न्ᮤमे साइत \nडॉ कणर् िसह एिह िबभागक मंᮢी छलाह। गढ़क उ᳍ारक लेल मधुबनीक पूवर् सांसद भोगेन्ᮤ झा आऽ कु दाल सेनाक अध्यक्ष सीताराम झाक ब᲻ योगदान छिन्ह। िकछु \nइितहासकार लोकिनक कहब छिन्ह, जे ई िकला बंगालक पालवंशीय राजा लोकिनक िकला भऽ सकै त अिछ वा फे र मौयर् स᮫ाटक उᱫरी सुरक्षा िकला भऽ सकै त अिछ। \nओना िकछु गोटेक कहब छिन्ह जे एकर ब᲻ संभावना- जे ई िकला िमिथलाक ᮧाचीन राजधानी सेहो भऽ सकै त अिछ।  \n  \nएकर पाछू ओऽ ई तकर् दैत छिथन्ह, जे एखुनका जे जनकपुर अिछ, ओऽ नव जगह अिछ आऽ ओतुᲥा मंिदर १८हम शताव्दीमे इंदौरक महाराणी दुगार्वतीक ᳇ारा \nबनबाएल गेल अिछ। िव᳇ान लोकिन जनकपुरक ऐितहािसकताक संिदग्ध मानैत छिथ। हमरा एिह संबंधमे एकटा घटना मोन पिड़ रहल अिछ। १० साल पिहने पटनामे \nवैशालीक एकटा सᲯन हमरा भेटलाह आऽ कहलिन्ह जे बिलराज गढ़ वास्तबमे िमिथलाक ᮧाचीन राजधानी अिछ। हुनकर कहब छलिन्ह जे ह्वेनसांगक एकटा \nिववरणक मुतािबक पाटिलपुᮢँस एकटा खास दूरी पर वैशाली अिछ, वैशालीसँ एतेक दूरीपर कांठमांडू (का᳧मंडप) अिछ आऽ काठमांडूक दिच्छन आऽ पूब िदशामे \nिमिथलाक ᮧाचीन राजधानी छैक। एखुनका जनकपुर ओिह मापदंडपर सही निञ उतिर रहल अिछ। पता निञ एिह बातमे कतेक सत्यता छैक। एकर अलावा, \nरामायणमे सेहो िमिथलाक ᮧाचीन राजधानीक संदभर्मे िकछु संके त छैक। रामायणक संके त सेहो बिलराजपुरकेँ  िमिथलाक राजधानी होएबाक संके त कय रहल अिछ। \n  \nसांसद भोगेन्ᮤ झाक मुतािबक, राजा बिलक राजधानी महाबलीपुरम भय सकै त अिछ, जे दिच्छन भारतमे छैक। सभसँ पैघ बात ई जे पूरा िमिथलामे बिलराजपुरसँ \nपुरान कोनो िकला निह अिछ, जे िमिथलाक ᮧाचीन राजधानी होएबाक दावा कय सकए। िकलाक भीतर उबड़-खाबड़ मैदान छैक, जे राजमहलक जमीनक भीतक धँिस \nजएबाक ᮧमाण अिछ। एतय एकाध जगह खुदाई भेलैए आऽ ओहीमे काफी कीमती धातु आऽ समान भेटलैक अिछ। अगर एकर ढ़ंगसँ खुदाई कएल जाय तँ निञ जािन \nकतेक रहस्य परसँ आवरण उिठ जायत। एखन धिर सरकारक तरफसँ कोनो ठोस ᮧयास निह भऽ पाओल अिछ, जिञसँ बिलराज गढ़क ᮧाचीनताकेँ  दुिनयाक सोझाँ \nरखबाक कोसीस कएल जाय। बस एकटा कामचलाऊ सड़कसँ एकरा बगलक गाम खोजपुरसँ जोिड़ देल गेलैक आऽ इित᮰ी कय देल गेलैक। \n  \nयिद बिलराज गढ़क खुदाई ढ़ंगसँ कएल जाय आऽ एतय एकटा नीक संᮕहालय बना देल जाय तँ बिढ़या काज होयत। िमिथलांचलक हृदयस्थलीमे रहबाक कारणेँ एतय \nिमिथला पᱶᳳटगक कोनो संस्थान वा आटर् गैलरी सेहो खोलल जाऽ सकै त अिछ। एकटा नीक(चाकर आऽ िचᲥन हाईवे) क संग नीक िवज्ञापन बिलराजगढ़क पयर्टक सभकेँ  \nिनगाहमे आिन सकै त अिछ। एिहसँ इलाकाक गरीबी दूर करबामे सेहो मदद भेटत। यिद एकरा बु᳍ा स᳸कट वा रामायण स᳸कटक अंग बना लेल जाय तँ आर उᱫम।   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n15  \n \nबीसम शताब्दी मैिथली सािहत्यक स्विणम युग \n-ᮧोफे सर ᮧेम शंकर िसह \n  \nडॉ. ᮧेमशंकर िसह (१९४२- ) ᮕाम+पोस्ट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। मैिथलीक विर᳧ सृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ᮧितभाक धनी सािहत्य-\nिचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनष्णात गवेषक, मैिथली ग᳒केँ  नव-स्वरूप देिनहार, कु शल अनुवादक, ᮧवीण सम्पादक, मैिथली, िहन्दी, \nसंस्कृ त सािहत्यक ᮧखर िव᳇ान् तथा बाङला एवं अंᮕेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत ᮧोफे सर डॉ. ᮧेमशंकर िसह ( २० जनवरी १९४२ )क िवलक्षण लेखनीसँ \nएकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूल्य गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत आऽ सम्पािदत कृ ित रहल अिछ अिवरल चिचत-अिचत। ओऽ अदम्य उत्साह, \nधैयर्, लगन आऽ संघषर् कऽ तन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूल्य धरोरािदक अन्वेषण कऽ देलिन पुस्तकाकार रूप। िहनक अन्वेषण पूणर् ᮕन्थ आऽ ᮧबन्धकार आलेखािद \n᳞ापक, िचन्तन, मनन, मैिथल संस्कृ ितक आऽ परम्पराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुᮧािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सम्मान (ता᮫-पᮢ) \nएवं िमिथला-दपर्ण, मुम्बई विर᳧ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अलंकृ त। सम्ᮧित चािर दशक धिर भागलपुर िव᳡िव᳒ालयक ᮧोफे सर एवं मैिथली िवभागाध्यक्षक \nगिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ  अिभवि᳍त करबाक िदशामे \nसंलᲨ छिथ, स्वतन्ᮢ सारस्वत-साधनामे।  \nकृ ित- \nिलप्यान्तरण-१. अङ्कीयानाट, मनोज ᮧकाशन, भागलपुर, १९६७। \nसम्पादन- १. ग᳒वल्लरी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पᮢ-पुष्प, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९७०, \n४.पदलितका, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गो᳧ी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल \nछल, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक इितहास, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, १०.िचᮢा-\nिविचᮢा, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ११. सािहत्यकारक िदन, िमिथला सांस्कृ ितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिᲦतरिङ्गणी, ऋचा ᮧकाशन, \nभागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिᲦ कोश, भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर, २००८, १४.रूपा सोना हीरा, कण र्गो᳧ी, कोलकाता, २००८। \nपिᮢका सम्पादन- भूिमजा २००२ \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िव᳒ापित, \nऋचा ᮧकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, १९८७५.नाᲷान्वाचय, शेखर ᮧकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक \nमैिथली सािहत्यमे हास्य-᳞ंग्य, मैिथली अकादमी, पटना, २००४ ७.ᮧपािणका, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा ᮧकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक \nᮧितमान, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाᲷमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहन्दी: १.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ᮧथमखण्ड, िबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७१ २.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ि᳇तीय खण्ड, \nिबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहन्दी नाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदल्ली १९७६. \nअनुवाद: िहन्दी एवं मैिथली- १.᮰ीपादकृ ष्ण कोल्हटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली १९८८, २.अरण्य फिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१ ३.पागल \nदुिनया, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१, ४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००७ ५.रᲦानल, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर २००८. \nबीसम शताब्दी: मैिथली सािहत्यक स्विणम युग (आगाँ) \nयथाथर्तः मैिथली सिहत्य अपन परम्परावादी ᮧशस्त मागर्क पिरत्याग कऽ कए ग᳒क आ᮰य ᮕहण कऽ नवीन मागर्पर डेग रािख शनैः-शनैः अᮕसर भेल तकर ᮰ेय आऽ \nᮧेय दुनू िवगत शताब्दीकेँ  छैक जे सािहत्य सिरताक ᮧवहमान धारा सदृश कलकल छलछल करैत अᮕसर भेल, तकर साक्षी िथक िविभ᳖ िवधािदक सािहत्येितहासक \nᮧकाशन। एिह स्विणम कालक सह᮲ाब्दीक सम्पूणर् सािहत्यकेँ  स्थूल रूप ेँ दू धारामे िवभािजत कयल जा सकै छ- का᳞-धारा अऽ ग᳒ धारा। युग संिधक उत्कषर् बेलामे \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n16  \n \nसािहित्यक गितिविधक क्षेᮢ का᳞सँ बेशी ग᳒केँ  ᮧधानता भेटल। लोकक ध्यान राजनीित आऽ सामािजक सुधार िदस गेलैक आऽ का᳞क िवकासक लेल अनुकू ल आराम \nवा पलखितक वातावरण आब निह रहलैक। नवोिदत रचनाकारकेँ  किवता सदृश िवलास-वस्तुक लेल साधन आऽ समय निह रहलिन। युग-सिन्धक उत्कषर् बेलामे उद्भूत \nिविभ᳖ सािहित्यक िवधािद भीितपर दृि᳥िनक्षेप अकारान्त ᮓमसँ कयल जाइत अिछ, जे िवगत शताब्दी कोन रूपेँ एकरा स्वणर्काल उ᳃ोिषत करबाक िदशामे अवदान \nकयलक तकर संिक्ष᳙ रूपरेखा अपनेक समक्ष ᮧस्तुत कयल जाऽ रहल छल। \n  \nकिवता सकल जीवनकेँ  अपनामे समािहत करैत अिछ आऽ मैिथली किवता एकर अपवाद निह। िवगत शताब्दीक मैिथली का᳞धाराक सवᱷक्षणसँ ज्ञात होइछ जे \nका᳞कार दुइ भागमे िवभᲦ छिथ- िकछु तँ परम्परागत रूपक अनुयायी छिथ तँ िकछु नव ᮧयोग कयिनहार सेहो। शताब्दीक सिन्ध बेलामे मैिथली का᳞केँ  पारम्पिरक \nएवं नवीन दुनू रूपम े अिभ᳞िᲦ भेटलैक। पारम्पिरक एवं आधुिनक का᳞ जिटल रूप ेँ िमझरा गेल अिछ। का᳞कार लोकिन लोकिᮧय धुन एवं शैलीपर आधािरत गीतक \nरचनाक सामािजक, राजनीितक चेतना जगयबाक ᮧयास कयलिन। स्वाधीनताक प᳟ात् मैिथली का᳞केँ  आगू बढ़यबामे मैिथली पिᮢकािद महᱬवपूणर् भूिमकाक िनवार्ह \nकयलक। स्वाधीनोᱫर का᳞क ᮧवृिᱫ सामािजक, आिथक एवं राजनीितक िस्थितक कारणेँ आऽ समाजवादी िवचारधाराक ᮧसादक कारणेँ ᮧगितशील कहल गेल अनेक \nका᳞क रचना भेल। चीनी आᮓमण तथा पािकस्तानक संग भेल यु᳍सँ रा᳦वादी जोश, एकताक भावना एवं देश-भिᲦक स्फु रण भेल। रा᳦ीय जागरण एवं वीरताक \nिचᮢण करैत कतोक का᳞क रचना भेल। मैिथली का᳞धारा भारतीय भाषाक समकालीन ᮧवृिᱫसँ सेहो ᮧभािवत भेल। िकछु किव एहनो दृि᳥गोचर भऽ रहल छिथ \nजिनक रचनामे कोनो िवशेष ᮧवृिᱫक कारणेँ हुनका फराक कयल जाऽ सकै छ। आलोच्यकालक का᳞-सािहत्यकेँ  िन᳜स्थ वगर्मे िवभािजत कयल जा सकै छ: \n  \n१.महाका᳞, खण्डका᳞, ᮧबन्ध का᳞। \n२.पारम्पिरक गीित का᳞। \n३.मुᲦक का᳞। \n४.नव रूप आऽ नव िवषय एव ं अन्यान्य जकरा अन्तगर्त प᳒ब᳍ कथा, हास्य ओ ᳞ंग्य, ᮧगितशील, देशᮧेम, देशभिᲦपरक सम्बोधगीत एवं शोक गीत, ᮧेम ओ शृंगार \nतथा नव किवता। \n  \nिवगत शताब्दीक सᱫिरक दशकक मध्यमे िकछु युवा किव नवकिवताक रचना करब ᮧारम्भ कयलिन। जीवनक ᮧित रुिच, मानवीय मूल्य आऽ वातावरणमे पिरवतर्न \nतथा ᳞िᲦवादी ᮧवृिᱫ एहन किवताक ᮧमुख स्वर अिछ। एिह आन्दोलनक फलस्वरूप का᳞ सािहत्यमे पिरवतर्नक स्वर गुंिजत होमय लागल जे सम्पूणर् सािहत्यमे \nदृि᳥गोचर होइछ। \n  \nिववेच्य शताब्दीमे किवक ध्यान आजुक मानव एवं ओकर बहुिवध समस्या तथा ओकर बहुिवध तत्व िदस िवशेष रूप ेँ आकृ ᳥ भेल अिछ, तथािप ᮧाचीन िवषय-वस्तु जेना \nसत्यता, वीरता, ᮧेम, पराᮓम आिद तँ आदशर् रूप ेँ रहबे करत। एिह ᮧकारेँ आधुिनक का᳞-धारा िवषय-वस्तुक क्षेᮢमे िनस्संदेह समृ᳍ भेल अिछ, तथा नव-नव का᳞ \nरूपक स ेहो स्थािपत भेल अिछ। अिमᮢाक्षर वामुᲦवृᱫ तथा अनेक नव-नव लय तथा छन्द-बन्धनक सफल ᮧयोग एिह युगक ᮧवृिᱫ भऽ गेल अिछ। \n  \nछन्दकेँ  वतर्मान पीढ़ीक किव पूणर्तः त्यािग देलिन से एक ध्यानाकषर्क वैलक्षण्य िथक। स्वयं कोनो मौिलक छन्द उ᳊ािषत करबाक एकोगोट ᮧयोग निह देिख पड़ैछ। \nएहन का᳞कारक संदभर्, संके त, उपमा, ᮧतीक सभ नव-नव आऽ पारम्पिरक किवताक रिसक लोकिनकेँ  का᳞ोपयुᲦ शब्द रािश छलिन तँ ᲍स्ट युगक बहुतो किव अपन \nनव शब्द भण्डार बनौलिन। एकर कारण िथक जे किव लोकिन कृ िᮢमताक कोनो खास दशर्न अपनौलिन। नव तूरक कोनो किवक िवषयमे ई निह कहल जाऽ सकै छ, जे \nआयािमक वा अन्य ᮧकारक कोनो खासवादक ᮧभाव हुनकापर पड़लिन अिछ। तथािप बहुतो दृ᳥ान्त, सन्दभर्, संके त, ᮧतीक, िमथकक ᮧयोग तथा शब्दावलीमे िकछु \nᮧभाव ताकल जाऽ सकै छ। का᳞क भाषा, िबम्ब आऽ अलंकारक क्षेᮢमे हुनका सभकेँ  नव-नव उ᳊ावना करबाक छिन। \n  \nग᳒ धारा-  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n17  \n \nआधुिनक भारतीय भाषामे ग᳒-सािहत्यक आिवभार्व भारतीय जीवनमे ओिह मंिजलक ᳒ोतक िथक, जखन मध्ययुगीन वातावरणसँ बहरा कऽ वैज्ञािनकताक ᮧतीक \nबनल। हमर समᮕ ग᳒ सािहत्य जीवनक पिरष्करण आऽ उत्थानक सािहत्य िथक। आइ एकरा माध्यमे हम अन्तरार᳦्ीय ज्ञान-िवज्ञानक सम्पकर्मे अयलहुँ। मुसलमानी \nशासन कालमे अरबी-फारसी सािहत्यक सम्पकर् भेलासँ ग᳒ रचनाकेँ  ᮧोत्साहन निह भेिट सकल। पूवर् आऽ पि᳟मक सम्पकर्क फलस्वरूप नवचेतना उत्प᳖ भेल, समाज \nअपन हेरायल शिᲦकेँ  जमाकऽ गितशील भेल, सािहत्यमे ग᳒क ᮰ीवृि᳍ भेल। अतएव िवगत शताब्दी मैिथली ग᳒क स्वणर्काल िथक। आब तेँ ई सािहत्यक ᮧधान अंग \nबिन गेल अिछ। एिह समयमे िमिथलांचलवासी पि᳟मक एक सजीव आऽ उ᳖िᱫशीलजाितक सम्पकर्मे अयलाह आऽ ओऽ जाित अपना संग यूरोपीय औ᳒ोिगक ᮓािन्तक \nप᳟ात् सभ्यता लऽ कए आयल। नवीन िशक्षा प᳍ित, वैज्ञािनक आिवष्करािदक ᮧवृिᱫसँ मैिथली सािहत्य अछूत निह रहल। शासन सम्बन्धी आवश्यकता तथा जीवन \nपिरिस्थितक कारणेँ ग᳒ सदृश नवीन सािहत्यक माध्यमक आवश्यकता भेल आऽ वास्तवमे ग᳒ ᳇ारा मैिथलीमे आधुिनकताक बीज वपन भेलैक। वस्तुतः नवयुगमे नव \nिशक्षा-प᳍ितमे पािलत-पोिषत िशिक्षत समुदायक आिवभार्वक कारणेँ मैिथली ग᳒-परम्पराक ᮓमब᳍ इितहास िवगत शताब्दीसँ उपलब्ध भऽ रहल अिछ। नवीनता जँ \nभेटैत अिछ माᮢ ग᳒क रूपमे- नवीनता एिह अथर्मे जे ई सािहत्यक ᮧमुख आऽ स्थायी अंग बिन गेल अिछ। ग᳒क अटूट परम्परा भेटैछ जे एकर उᲯवल भिवष्यक संके त \nकरैछ। िमिथलांचलमे आधुिनकताक बीजवपन ग᳒ रचनासँ मानल जयबाक चाही। वास्तवमे ग᳒क इितहासिमिथलांचलक जीवनमे बढ़ैत पा᳟ात्य ᮧभावक इितहास \nकही तँ अनुिचत निह हैत। \n  \nग᳒-सािहत्यक ᮧसंगमे ई बात स्मरण रखबाक चाही जे िवगत शताब्दीमे अिधकांश उपयोगी आऽ ᳞ावहािरक िवषयसँ सम्बिन्धत रचना भेल। वतर्मान समयमे ग᳒मे \nअनुनाद, आलोचना, इितहास, उपन्यास, कथा, नाटक-एकांकी, िनबन्ध, पिᮢका तथा िविवध रूपमे रिचत ग᳒ सािहत्यक रचना भऽ रहल, कारण जािह-जािह साधन \n᳇ारा ग᳒क िवकास भेल अिछ ओऽ सभ नवीन आवश्यकताक पूितक लेल ᳞ावहािरक दृि᳥कोणमे सि᳖िहत अिछ। सािहत्यकार सभक ᳇ारा एकरा सजयबाक आऽ \nसँवारक कायर् कयल गेल। मैिथली ग᳒क गाथा िमिथलांचलक नवजीवनक ᮧभातकालीन चेतना, स्फू ित, ᮕािहका शिᲦ आऽ गितशीलताक आशा भरल गाथा िथक। जािह \nिदन ग᳒क कोनो ᮧथम पृ᳧ ᮧेसमे मुिᮤत भेल हैत से िदन िनस्सन्देह सािहत्यक ᮓािन्तक िदन रहल हैत। \n  \nअनुवाद \n  \nिवगत शताब्दीक चतुथर् दशकमे मैिथली सािहत्यान्तगर्त अनुवादक सूᮢपात भेल। आरिम्भक कालमे ओकर गित मन्थर रहलैक; िकन्तु स्वाधीनताक प᳟ात् एकर \nिवकासमे गित आयल आऽ वतर्मान समयमे ई एक अत्यन्त सशᲦ िवधाक रूपमे ᮧितफिलत भेल अिछ तथा एकर सवᲃपिर उपलिब्ध िथक जे ᮧचुर पिरमाणमे ग᳒ आऽ \nप᳒ ᮧकाशमे आयल अिछ। एिह ᮧकारक सिहित्यक उपलिब्ध अतीतमे निह छल। आधुिनक, ᮧाचीन भारतीय भाषाक संगिह संग पा᳟ात्य भाषा आऽ सािहत्यक \nसह᮲ािधक ग᳒-प᳒ मैिथली ग᳒ सािहत्यक ᮰ीवृि᳍मे सहायक भेल अिछ। \n  \nआलोचना \n  \nसािहित्यक सृजन आऽ ओकर आलोचनाक धारा समानान्तर चलैछ। ᮧत्येक युगक सािहत्य एक एहन आलोचनाक उ᳊ावना करैछ जे ओकर अनुरूप होइछ। एिह ᮧकारेँ \nᮧत्येक युगक आलोचना सेहो ओिह युगक रचनाकेँ  अनुकू ल स्वरूप ᮧदान करैछ। वस्तुतः देश आऽ समाजक पिरवतर्नशील ᮧवृिᱫ एक भाग सािहत्य िनमार्णकेँ  िदशा दैछ \nआऽ समीक्षा ओकर स्वरूप िनधार्िरत करैछ। अतएव रचनात्मक सािहत्यक इितहास आऽ समीक्षाक इितहासमे धारावािहकताक समानता रहैछ। \n  \nमैिथलीमे आलोचनाक उदय िवगत शताब्दीमे भेल आऽ एकर िविचᮢ िस्थित अिछ तथा ई ओकर सभसँ दुबर्ल अंग िथक। िववेच्य कालक मैिथली आलोचना िवधाक \nसम्पूणर् िवकास याᮢाकेँ  दृि᳥मे रािख हम एकर तीन रूप िनधा र्िरत कयल अिछ। ᮧथम रूप संस्कृ त समालोचना िस᳍ांत वा िनणर्यात्मक अिछ। एिह ᮧणालीक अनुगमन \nकयिनहार संस्कृ त आचायर् लोकिनक रूप िथक। ि᳇तीय अिछ पा᳟ात्य समालोचना िस᳍ांत। तृतीय रूप अिछ जािहम े ᮧाचीन भारतीय आऽ पा᳟ात्य िस᳍ान्तक समन्वय \nकयल गेल अिछ। जीवनक नव पिरिस्थित एवं नव सामािजक चेतनाक कारणेँ िवशु᳍ भारतीय दृि᳥कोण अपनायब तँ असम्भव िथक। िकन्तु दुभार्ग्यवश अन्य दू रूपक \nकोनो िविश᳥ आऽ िनि᳟त परम्परा स्थािपत निह भऽ सकल अिछ। सािहत्यक उत्कषर्क सिन्ध बेलामे आलोचना शाᳫ िविभ᳖ मत वादक अजायब घर बिन गेल अिछ। \nओकर ᮧधान आधार वैयिᲦक रुिच-अरुिच अिछ ने िक कोनो िस᳍ान्तक आधार। एकिह आलोचकक समीक्षामे परस्पर िवरोधी बात आऽ ओकर सुसंगत रूप निह भ ेटैछ। \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n18  \n \nवतर्मानमे ᮧवणता सभसँ बेशी देखल जाइछ जे भारत एवं पा᳟ात्यक िविभ᳖ िव᳡िव᳒ालयमे मैिथली िवषयपर अनुसंधान भेल अिछ आऽ भऽ रहल अिछ, जकर संख्या \nलगभग तीन सह᮲ािदसँ अिधक अिछ। िकन्तु मैिथली अनुसंधानक जे िस्थित अिछ तािहपर कितपय ᮧ᳤ िचन्ह लािग गेल अिछ। अिधकांशतः अनुसंधान अᮧकािशत \nअिछ। वतर्मान पिरᮧे᭯यमे ओकर ᮧकाशनक ᮧयोजन अिछ, जािहसँ यथाथर् िस्थितक रहस्यो᳃ाटन भऽ सकय तथा ई िवधा अिभवि᳍ित भऽ सकय। \n  \nइितहास-लेखन \n  \nसािहत्येितहासक लेखन तँ ओिह सािहत्यक दपर्ण समान होइछ जकर अवलोकनिह सँ सािहत्यक यथाथर्ताक पिरज्ञान पाठककेँ  होइछ। िवगत शताब्दीकेँ  स्वणर्काल \nउ᳃ोिषत करबाक आऽ मातृभाषानुरागी ᮧबु᳍ पाठककेँ  अपन मातृभाषाक गौरव-गिरमाक आख्यान ᮧस्तुत करबाक लेल कितपय इितहासकार एकर सािहित्यक \nपरम्पराक पुनराख्यान िनिमᱫ सािहत्येितहािसक ᮕन्थक रचना आऽ ओकर ᮧकाशन कयलिन। िकन्तु एिह सािहत्येितहासक ᮕन्थक अवलोकनोपरान्त िनराश होमय \nपड़ैछ, कारण िनष्पक्ष भावेँ मैिथलीक वैज्ञािनक प᳍ितक अनुसरण कऽ कए अ᳒ािप इितहास निह िलखल गेल अिछ जे िचन्तनीय िवषय िथक। ᮧत्येक इितहासकार \nदलगत भावनासँ उत्ᮧेिरत छिथ जािह कारणेँ  महᱬवपूणर् कृ ितकारक चरचा पयर्न्त निह भऽ सकल अिछ। एिह सन्दभर्मे हम दुइ इितहासक चचार् करब। सािहत्य \nअकादमीक सत्ᮧयाससँ “इिण्डयन िलटरेचर िसन्स इिण्डपेनडेन्स” (१९७३) ᮧकािशत भेल जकर ᮢुिटक िवषयमे िमिथला िमिहरक कतोक अंकमे एकर भत्सर्ना कयल \nगेल। युग-संिधक उत्कषर् बेलामे “ए िहस्ᮝी ऑफ मोडनर् मैिथली िलटेरेचर”(२००४) ᮧकाशमे आयल अिछ जकरा कितपय कारणेँ सािहत्य जगतमे िववादास्पद ओ अपूणर् \nसेहो अिछ जकरा इितहास कहबामे संकोचक अवबोध होइछ। वतर्मान संदभर्मे ᮧयोजन अिछ एक एहन सािहत्येितहासक जािहमे सािहित्यक यथाथर् स्वरूपक उ᳃ाटन हो \nतथा उपेिक्षत लेखक लोकिनक कृ ितत्वक सम्यक रूपेण उल्लेख ᮧवृिᱫक अनुरूप हो। \n  \nउपन्यास \n  \nआधुिनक भारतीय भाषा सािहत्यक अन्तगर्त उपन्यास लेखनक ᮧादुभार्व पि᳟मक नव सभ्यता आऽ िᮧᳳटग ᮧेसक देन िथक आऽ मानव जीवनकेँ  समᮕ रूपसँ देखबाक \nᮧयास मैिथली उपन्यासान्तगर्त िवगत शताब्दीक ᮧथम दशकमे भेल। ई.एम.फॉस्टर (१८७९- ) क कथन छिन जे जीवनक गु᳙ रहस्यकेँ  समᮕ रूपसँ अिभ᳞िᲦक क्षमता \nजतेक उपन्यासमे अिछ ओतेक अन्य कोनो िवधामे निह। इएह कारण अिछ जे िवगत शताब्दीमे उपन्यास अपन सीमाक कारणेँ महᱬवपूणर् िवधाक रूपम े सािहत्यमे ᮧवेश \nपौलक तथा ᮧधान सािहित्यक रूप बिन गेल जकर ᳇ारा मानव अपन वा᳭ एवं आन्तिरक समस्यािदकेँ  सोझरयबाक ᮧयासमे संलᲨ अिछ। \n  \nिमिथलांचलक नव-चेतना, आकांक्षा आऽ िवषमता, रा᳦ीय संᮕामक िविभ᳖ मतवाद सामािजक, आिथक, मनोवैज्ञािनक िवषमता आिदक अिभ᳞िᲦ मैिथली उपन्यासक \nᮧमुखरूप ेँ मुखिरत भेल। िवगत शताब्दीक चतुथर् दशकक आरिम्भक साल मैिथली उपन्यास जगतमे िवशेष महᱬव रखैत अिछ। “िमिथला” (१९२९) मािसक पᮢमे \nहिरमोहन झा (१९०८-१९८९)क “कन्यादान” धारावािहक रूपेँ उपन्यास ᮧकािशत होमय लागल। उपन्यास िलखबाक ᮧेरणा हुनका जनादर्न झा “जनसीदन” सँ \nभेटलिन। ᳫी-िशक्षाक आवश्यकता तथा नव-पुरान सम्बन्धी िवचारक संघषर् देखयबाक लेल एकर रचना कयल गेल छल। पुस्तकाकार ᮧकािशत होइतिह ई उपन्यास \nलोकिᮧय भऽ गेल। सामािजक जीवनक एतेक ᳞ापक िचᮢण एिहसँ पूवर् निह भेल छल। सामािजक कु रीितक पदार्फाश होइत देिख कए रुिढ़वादी ितलिमला गेलाह, िकन्तु \nनवयुवक वृन्द एकर स्वागत कयलिन। एिह उपन्यासक ᮧभाव मुख्यतः तीन रूपमे पड़ल- ᮧथम समाजक मनोवृिᱫकपर, ि᳇तीय कन्या लोकिनक ᳞िᲦगत जीवनपर \nतथा तृतीय मैिथली लेखक समुदायपर। \n  \nजतय स्वाधीनतापूवर् मैिथली उपन्यासक संख्याअत्यल्प छल ततय स्वाधीनोᱫर युगक ᮧवेश एिह िवधामे नव स्पन्दन आिन देलक आऽ एकर सह᮲मुखी धारा ᮧवािहत \nभेल आऽ युग संिधक उत्कषर् बेलामे अनेक उपन्यासकार ᮧादुभूर्त भऽ अपन ᮧितभाक िकरण िबखेिर कऽ एकरा समु᳖तशील बनौलिन तथा संदभर्मे बना रहल छिथ। \nउपन्यास-लेखनक क्षेᮢमे एक कीितमान स्थािपत कयलिन िवलक्षण ᮧितभासम्प᳖ उपन्यासकार ᮩजिकशोर वमार् “मिणप᳑” (१९१८-१९८६) जे Ფािलटी आऽ \nᲤािन्टटीक दृि᳥एँ डेढ़ दजर्न उपन्यास एिह सािहत्यकेँ  भᱶट देलिन जे अ᳒ािप कोनो उपन्यासकार ᳇ारा सम्भव निह भऽ सकल अिछ। िहनक एक नवतम् उपन्यास “सोना \nरूपा हीरा” ᮧकाशनक पथपर अिछ। \nदुइ शताब्दीक संिध बेलामे उपन्यास सािहत्यमे नव-नव मागर् ᮧशस्त भेल अिछ, जािहसँ ई एक सशᲦ िवधाक रूपमे चिचत-अिचत भऽ रहल अिछ। ᮧथम िवसशव-यु᳍क \nप᳟ात् कांᮕेसक नेतृत्वमे राजनीितक चेतनाक जागरण भेल संगिह सामािजक आऽ आिथक आन्दोलनक जन्म भेल। उपन्यासकार जमीन्दारीक अत्याचार, दिरᮤ िकसान,  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n19  \n \nअंᮕेज शासक नीित, नागिरक जीवन, नारी समस्या, समाजमे ᳞ा᳙ कु संस्कार, िववाह ᮧथा, िशक्षा आिद अनेक िवषयकेँ  लऽ कए उपन्यासक िनमार्ण कयलिन। \nिमिथलांचलक ᮕामीण जीवनक िचᮢणक ᮧमुखता आरिम्भक कालमे अवश्य रहलैक, िकन्तु आब ओिहमे शहरी मध्यवगर्क मजदूरक जीवनक आिथक, राजनैितक आऽ \nमनोवैज्ञािनक समस्याक ᮧमुखता भऽ गेल अिछ। एिह दृि᳥एँ उपन्यास क्षेᮢमे अनेक ᮧयोग भेल अिछ तथा पा᳟ात्य िवचरक ᮧभाव सािहत्यपर स्प᳥ लिक्षत भऽ रहल \nअिछ। अधुनातन समयमे मैिथलीक अनेक आधुिनक जीवनक िवसंगित, अनेक जिटल राजनीितक, आिथक आऽ मनोवैज्ञािनक यथाथर्ताकेँ  लऽ कए अपन कृ ितक िनमार्ण \nकऽ रहक छिथ आऽ शैली आऽ ᳞िᲦत्वक दृि᳥सँ नवीनता उ᳊ािसत कऽ रहल छिथ। \n(अनुवतर्ते) \n१. हिरमोहन झा समᮕ २.वृ᳍-बुजुगर् समस्यापर लेख-िजतमोहन झा  \n  \nस्व. ᮰ी हिरमोहन झा (१९०८-१९८४) \nजन्म १८ िसतम्बर १९०८ ई. ᮕाम+पो.- कु मर बािजतपुर , िजला- व ैशाली, िबहार, भारत। िपता- स्वगᱮय पं. जनादर्न झा “जनसीदन” मैिथलीक अितिरᲦ िहन्दीक \nलब्धᮧित᳧ ि᳇वेदीयुगीन किव-सािहत्यकार। िशक्षा- दशर्नशाᳫमे एम.ए.- १९३२, िबहार-उड़ीसाम े सवᲃᲬ स्थान लेल स्वणर्पदक ᮧा᳙। सन् १९३३ स ँ बी.एन.कॉलेज \nपटनामे ᳞ाख्याता, पटना कॉल ेजमे १९४८ ई.स ँ ᮧ ा ध् य ा प क ,  स न् १९५३ स ँ पटना िव᳡िव᳒ालयमे ᮧ ो फे स र  त थ ा  ि व भ ा ग ा ध् य क्ष  आ ऽ  स न् १९७० स ँ १९७५ धि र \nयू.जी.सी. िरसचर् ᮧोफे सर रहलाह। िहनकर मैिथली कृ ित १९३३ मे “कन्यादान” (उपन्यास), १९४३ मे “ि᳇रागमन”(उपन्यास), १९४५ मे “ᮧणम्य देवता” (कथा-संᮕह), \n१९४९ मे “रंगशाला”(कथा-संᮕह), १९६० मे “चचर्री”(कथा-संᮕह) आऽ १९४८ ई. मे “खᲵर ककाक तरंग” (᳞ंग्य) अिछ। “एकादशी” (कथा-संᮕह)क दोसर स ंस्करण \n१९८७ ए. मे आयल जािहमे ᮕेजुअट पुतोहुक बदलाने “᳇ादश िनदान” सिम्मिलत कएल गेल जे पिहने “िमिथला िमिहर”मे छपल छल मुदा पिहलुका कोनो संᮕहमे निह \nआएल छल।᮰ी रमानथ झाक अनुरोधपर िलखल ग ेल “बाबाक स ंस्कार” सेहो एिह स ंᮕहमे अिछ।  आऽ हुनकर “खᲵर काका” िहन्दीमे सेहो १९७१ ई. मे पुस्तकाकार \nआएल। एकर अितिरᲦ िहनकक स्फु ट ᮧकािशत-िलिखत प᳒क संᮕ क  “ ह ि र म ो ह न  झ ा  र च न ा व ल ी  ख ण् ड  ४  ( क ि व त ा ) ”  ए ि ह  न ा म सँ १९९९ ई. मे छ प ल  आ ऽ  ि ह न कर \nआत्मचिरत “जीवन-याᮢा” १९८४ ई.मे छपल। हिरमोहन बाब ूक “जीवन याᮢा” एकमाᮢ पोथी छल जे मैिथली अकादमी ᳇ारा ᮧकािशत भेल छल आऽ एिह ᮕंथपर \nिहनका सािहत्य अकादमी पुरस्कार १९८५ ई. मे मृत्योपरान्त देल गेलिन्ह। सािहत्य अकादमीसँ १९९९ ई. म े “बीछल कथा” नामसँ ᮰ी राजमोहन झा आऽ ᮰ी सुभाष \nचन्ᮤ यादव ᳇ारा चयिनत िहनकर कथा सभक संᮕह ᮧकािशत कएल गेल, एिह संᮕहमे िकछु कथा एहनो अिछ ज े िहनकर एखन धिरक कोनो प ुरान संᮕहमे सिम्मिलत\nनिह छल। िहनकर अन ेक रचना िहन्दी, गुजराती, मराठी, क᳖ड़, तेलुगु आिद भाषामे अनुवािदत भेल। िहन्दीमे “न्याय दषर्न”, “वैशेिषक दशर्न”, “तकर्शाᳫ”(िनगमन), \nदᱫ-चटजᱮक “भारतीय दशर्नक” अंᮕेजीसँ िहन्दी अनुवादक संग िहनकर सम्पािदत “दाशर्िनक िववेचनाएँ” आिद ᮕन्थ ᮧकािशत अिछ। अंᮕेजीमे िहनकर शोध ᮕंथ अिछ-\n“ᮝेन्ड्स ऑफ िलिग्विस्टक एनेिलिसस इन इंिडयन िफलोसोफी”। \nᮧाचीन युगमे िव᳒ापित मैिथली का᳞केँ  उत्कषर्क जािह उᲬ िशखरपर आसीन कएलिन, हिरमोहन झा आध ुिनक मैिथली ग᳒केँ  तािह स्थानपर पहुँचा देलिन। हास्य \n᳞ंग्यपूणर्शैलीमे सामािजक-धािमक रूिढ़, अ ंधिव᳡ास आऽ पाखण्डपर चोट िहनकर लेखनक अन्यतम वैिशष्Ჷ रहलिन। मैिथलीमे आइयो सवा र्िधक कीनल आऽ पढ़ ल\nजायबला पीसभ िहनकिह छिन। \nहिरमोहन झा समᮕ \n  \nहिरमोहन झा जीक समᮕ रचनाक एक बेर िसहावलोकन कएल जाए। \n कथा-एकांकी \n१.अयाची िम᮰ (एकाङ्की) २.   मंडन िम᮰ (एकाङ्की) ३.   महाराज िवजय (एकाङ्की)४.  बौआक दाम (एकाङ्की)५.रेलक झगड़ा (एकाङ्की) ६. संगठनक समस्या- \nपᮢ शैली  ७. “रसमयी”क ᮕाहक – पᮢ-शैली  ८.पाँच पᮢ –पᮢ-शैली  ९. दलानपरक गप्प१०.घूरपरक गप्प११.पोखिड़परक गप्प  १२. चौपािड़परक गप्प \n१३.धमर्शाᳫाचायर् १४.ज्योितषाचायर् १५.पंिडतजी \n१६.किवजी १७.पिरवतर्न १८.युगक धमर् १९.महारानीक रहस्य २०.सात रंगक देवी २१.नौ लाखक गप्प २२.रंगशाला २३.अँचारक पाितल २४.िचिकत्साक चᮓ \n२५.रेशमी दोलाइ २६.धोखा २७.ᮧेसक लीला २८.देवीजीक संस्कार २९.एिह बाटे अबै छिथ सुरसिर धार ३०. कन्याक जीवन ३१. रेलक अनुभव ३२. ᮕामसेिवका \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n20  \n \n३३. मयार्दाक भंग ३४. ितरहुताम ३५.टोटमा ३६.तीथर्याᮢा ३७.अलंकार-िशक्षा ३८.बाबाक संस्कार ३९.᳇ादश िनदान ४०.ᮕेजुएट पुतोहु ४१.ᮩᳬाक शाप \n४२.आदशर् भोजन ४३.सासुरक िचन्ह ४४.कालीबाड़ीक चोर ४५.कालाजारक उपचार४६.िविनमय ४७.दरोगाजीक मᲂछ ४८.शाᳫाथर् ४९.िवकट पाहुन ५०.आदशर् \nकु टुम्ब ५१.साझी आ᮰म ५२.घरजमाय५३.भदेशक नमूना ५४.बीमाक एजेन्ट ५५.अंगरेिजया बाबू \n प᳒ \n१.सनातनी बाबा ओ किलयुगी सुधारक २.कन्याक नीलामी डाक ३.िमिथलाक िमिहर सँ ४.ढाला झा \n५.टी. पाटᱮ ६.बुचकु न झा ७.पंिडत लोकिन सँ ८.िनरसन मामा ९.आिग १०.अङरेिजया लड़कीक समदाउिन \n११.गरीबनीक बारहमासा १२.᮰ी याᮢीजीक ᮧित : मैिथलीक उिᲦ १३.सौराठ १४.अलगी १५.अशोक-वािटकामे \n१६.पटना-स्तोᮢ १७.᮰᳍ेय अमरनाथ झाक ᮧित ᮰᳍ांजिल \n१८.िहन्दी ओ मैिथली १९.बुचकु न बाबाक िचᲶी \n२०.जगमग-जगमग दीप जराऊ २१.कलकᱫा गेला उᱫर \n२२.अकाल २३.कलकᱫा हमरा बड़ पसन्द २४.सलगमक खण्ड २५.बूढ़ानाथ २६.नवकी पीढ़ीसँ २७.पंिडत ओ मेम \n२८.पंिडत-िवलाप २९.गंगाक घाटपर ३०.समयक चᮓ \n३१.महगी-माहात्म्य ३२.रस-िनमन्ᮢण ३३.अकिवताक ᮧित : किवताक उिᲦ ३४.हम पाहुन छी ३५.अनागत ᮧेयसीसँ \n३६.मत्स्य-तीथर् ३७.िम᳥ा᳖ ३८.हे राजकमल ३९.घटक सᲅ ४०.पंिडतजी सᲅ ४१.किनयाँक समस्या ४२.मुᲦक \n४३.गजल ४४.मातृभूिम ४५.नारी-वन्दना ४६.हे दुलही के  माय ४७.माᮢूभूिम वन्दना ४८.चन्ᮤमाक मृत्यु ४९.िमिथला वन्दना ५०.किव हे! आब कोदािर धरु \n५१.महगी ५२.नव पराती ५३.चािलस आ चौहᱫिर \n५४.ᮧयोगवादी किवता ५५.स्व. लिलत नारायण िम᮰क स्मृितमे ५६.उ᳄ार ५७.अिन्तम सत्य ५८.मधुर भाषा मैिथली छी ५९.छगुन्ता ६०.िव᳒ापित पवर् महान हमर\n६१.आठ संकल्प ६२.घूटर काका ६३.वनगाम-मिहषी स्मृित \n६४.मैिथली-वन्दना ६५.हे मातृभूिम के र मािट \n६६.कहू की औ बाबू ६७.कश्मीर हमर थीक ६८.मंगल ᮧभात ६९.बुचकु न बाबाक स्व᳘ ७०.जय िव᳒ापित \n७१.शुभांशसा ७२.पािरचािरका स्तोᮢ ७३.मनचन बाबा \n७४.एिह बेरक फगुआ ७५.परतारु जुिन ७६.हे मजूर! क᳥ लिख अहाँक (किवजी: ᮧणम्य देवता) ७७.हे हे मजूर! (किवजी: ᮧणम्य देवता) ७८.अिब! अनन्त कोमल \nकरुणे! (किवजी: ᮧणम्य देवता) ७९.हे वीर! हलायुध धर खड्ग(किवजी: ᮧणम्य देवता) ८०.अिय! ᮧचंड चंिडके ! (किवजी: ᮧणम्य देवता) ८१.झाँसीक रानी(किवजी: \nᮧणम्य देवता) \n८२.हे ᮧगितशील मिहला समाज(किवजी: ᮧणम्य देवता) \n८३.िᮧये! हम जाइत छी ओिह पार(किवजी: ᮧणम्य देवता) \n८४.धन्य-धन्य मातृभूिम (अयाची िम᮰ : चचर्री) \n८५.धन्य ई िमिथलेशक दरबार(अयाची िम᮰ : चचर्री)  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n21  \n \n८६.हे डीह! अमर कीितक िनधान! (अयाची िम᮰ : चचर्री) \n८७.हिरहर जन्म िकएक लेल (माछक महत्व : खᲵर ककाक तरंग) \n८८.के हन भेल अन्हेर(खᲵर ककाक टटका गप्प : खᲵर ककाक तरंग) \nखᲵर ककाक तरंग (कथा-᳞ंग्य) \nकन्यादान (उपन्यास) \nि᳇रागमन (उपन्यास) \nजीवनयाᮢा (आत्मकथा) \n(अनुवतर्ते) \n  \n2.िजतमोहन झा-  वृ᳍-बुजुगर्क सामािजक िस्थितपर \nथम्हने राखू ई डोरी (वृ᳍-बुजुगर् समस्यापर लेख)   \nटूटल ऐनक (चश्मा),  फाटल-पुरान िकताब आर कपड़ा की इएह अिछ बुजुगर्क पहचान?  कािल्ह तक हमर आँगुर थािम्ह कए  हमरा चलब िसखाबएबला हमर माँ- \nबाबूजी आइ अपन लरखड़ाबैत कदमसँ बेर-बेर खिस कए सम्हिर कए  चलब सीिख रहल छिथ !   \nबुढापा िजनगीक एक एहन कटु सत्य अिछ जकरा ज़हरक घूँट बूिझ कए  आजुक बुजुगर् पीिब रहल छिथ! अपनेक अनदेखीसँ परेशान बुजुगर् आइ ितरस्कृ त आऽ अपमािनत \nभए जीबाक लेल िववश छिथ ! घरसँ  वृधा᮰मक िदस पलायन करैत बुजुगर् िजदगीक एक कड़वा सत्यकेँ  उजागर करैत छिथ! कहल गेल अिछ \n \"जे माँ हमरा जन्म देलिखन हुनकर िदल (आत्मा) निञ दुखेबाक चाही ........”  \nमुदा ई बात आइ खाली िखस्से-िपहानी धिर सीिमत अिछ! छोट बᲬाक डरलापर तुरंत झटसँ  अपन हृदयसँ लगाबएबला, अपन आँचलसँ हुनकर आँिख पोछए वाला, \nस्वयं भूखल-प्यासल रिह कए  अपन बᲬाकेँ  पेट पालए वाला बुजुगर् आइ अपने घरमे अपन पहचान खोजैत नज़िर अबैत छिथ!  \nएक िनरीक्षणसँ पता चलल की अपन देशमे  १२ ᳞स्कक पाछाँ एक बुजुगर् छिथ! जािहमे ७ करोड़क उ᮫ ६० सालसँ बेशी छिन! हुनकामे सँ २.७ करोड़क अनुपातमे \nबुजुगर् कु नू ने कु नू बीमारीसँ ᮕिसत छिथ!   \nबुजुगर् लोकिनक ई अनदेखी युवा वगर्क भिवष्यकेँ   कतेक अंधकारमय बनेतिन, ई हम सभ िनक जेकाँ जनैत छी ! कनी सोचू जे कािल्ह तक िजनकर एक आवाज़ पर घरक \nसदस्य काँिप उठैत रहिथ ! आइ हुनका \"पागल\" किह कए संबोिधत कएल जाइत छिन! आब हुनकर आवाज़ घरक सदस्य तँ  दूर वरन सून िदवार, िखड़की आर \nदरवाजासँ टकरा कए स्वयं हुनके  तक पहुँचैत छिन !    \nहमर कहबाक मतलब ई जे हमरा सभ केँ  िकछु एहन करबाक चाही जािहसँ वतर्मान आिक भिवष्य सुधरए निञ की ऐहेन करी जािहसँ आगा चिलकए  हमरा सभकेँ  \nअपन भिवष्यसँ मुँह नुकाबए पड़ए! बुजुगर् माँ-बाबूजी कु नू कू ड़ा-करकट निञ बिल्क हमर घर-आँगनक शोभा छिथ! िजनका हमर प्यार,  देखभाल आिक अपनापनक \nजरुरत छिन, ओतय आँगनक घन गाछ (पेड़) छिथ, हमसभ ओई गाछक टहनी -पᱫा छी, जखन ओऽ गाछ मजबूत रहत तखने हम सब हरल-भरल रहब .........  \nबुजुगर् माँ-बाबूजी िरश्ताक मजबूत डोरी छिथ, हुनका थम्हने रहू। ....... \nसह᮲बाढ़िन  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n22  \n \n-गजेन्ᮤ ठाकु र \n  \nशोभाबाबू कहलिन्ह- “ओऽ बिचयो जौँ जीबित रिहतए तँ सम्बन्ध जुड़ल रिहतए”। \nमुदा नन्द जेना कतहु दोसर ठाम चिल ग ेल छलाह। अपन ओिह िवषयपर, ज े हुनका िᮧतगर छलिन्ह बᲬेसँ। ई ज े पािरवािरक ज ंजाल, हाटस ँ तरकारी आनब, बᲬाक \nपरीक्षाक पिरणामक िचन्ता करब, ई सभ अपन अᮕजक कहलासँ कु मोनसँ कए रहल रहिथ।  \n  \nगंगा िᮩजक उ᳃ाटन भए गेल आऽ दुनू पुᮢ वगर्मे ᮧथम निह के लिखन्ह। फे र पुᮢी सेहो िवज्ञान लेने छलीह, अन्तर ᳩातकमे ताहूमे जीविवज्ञान। मुदा शनैः-शनैः छमाही \nआएल, वािषक परीक्षा आएल मुदा सभकेँ  अंक तँ नीक आबिन्ह, मुदा ᮧथम स्थान निह ᮧा᳙ होइत छलिन्ह। गंगा-िᮩज आऽ परीक्षाक अंकमे तँ कोनो परस्पर संबंध निह \nछल, मुदा नन्दक लेल माता-िपताक कमर्सँ पुᮢ-पुᮢीक आगाँ बढ़बाक सम्बन्ध छल। गंगा-पुल िनमार्णमे जे ᳥᮪ाचार छल ओकर िवरु᳍ अिभयानमे हुनकर िवफलता आऽ \nअᮕजक कहलापर पािरवािरक उᱫरादाियत्व पूरा करबाक ᮧयास एकर कारण छल।  \n  \nएिह बीच एक बेर बᲬा सभक काका आऽ नन्दक अᮕज पटना डेरापर अयलाह। नन्द गोर लािग कए कहलिन्ह- \n“गंगा पुल देने आयल छी आिक स्टीमरसँ”। \n“आयल तँ छी स्टीमरसँ, बुझले निह छल ए जे गंगा पुलक उ᳃ाटन भए गेल छैक। से घुरब तँ पुलक रस्ते जाएब। सुनैत िछयैक जे नबका-नबका डीलक्स कोच सभ ढेरक-\nढेर खुजल छैक”। \n  \n“निह कोनो जरूरी निह अिछ प ुलसँ जएबाक। ब᲻ गड़बरी भेल छैक एकर िनमार्णमे। किहयो ढिस जएतैक”। \n  \nअᮕजकेँ  िकछु बुिझ निह पड़लिन्ह जे की भेल अिछ नन्दकेँ । \n  \n“मोन ठीक रहैत छह ने। दमा बेशी तंग तँ निह कए रहल छह”। दुनू भाँए दमाक रोगी छलाह। \n“निञ से सभ ठीक अिछ। म ुदा अहाँक कहलासँ सभटा पुरान गप िबसरबाक च े᳥ा कएलहुँ। ओिह पुल िनमार्णमे जे सभ भेल, मजद ूर सभ पायापरसँ घुरछाही खाऽ कए \nखसैत देखैत रहलहुँ, सैकड़ामे मजदूरसभ मिर गेल। आऽ ᳥᮪ाचारमे घर भरलिन्ह अिभयन्ता लोकिन। आब जखन पुलक उ᳃ाटन भेल तखन माᮢ १७ टा मजदूरक नाम \nिशलापर िलिख कए टाँिग देलिन्ह आऽ सभ अिभयन्ताकेँ  पुरस्कारक घोषणा भए गेल। किहया ई पुल टूिट कए खिस पड़त तकर कोनो ठेकान निह। हम संघषर् शुरू कएलहु ँ \nतँ दरमाहा बन्द कराऽ दिञ गेल। सभ स्थानांतरणक बाद दरमाहा बन्द भए जाइत अिछ आऽ पिरवारकेँ  गाममे छोड़ए पड़ैत अिछ। अहाँक कहलासँ संघषर्केँ  छोिड़ एिह \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n23  \n \nस्थानांतरणमे अयलहु ँ। िबसरए चाहलहु ँ सभटा । खसैत लहास, कन ैत हुनकर सभक पि रवा र। सपनामे अब ैत रहल ई सभ। आब द ेखू ती नू बᲬाक परीक्षा पिरणाम, \nसभिदन ᮧथम करैत अबैत रहिथ, आब की भए गेलिन्ह। हम जे संघषर् बीचेमे छोड़लहुँ तकर छी ई पिरणाम”। नन्द हबोढ़कार भए कानए लगलाह। \n  \n“धुर बताह। जे ᳥᮪ाचार कएलिन्ह से ने जानताह। जे मजदूर लोकिनक अिधकार मारलिन्ह ितनका ने फल भेटतिन्ह। अहाँ तँ अपना भिरसक स ंघषर् करबे कएलहुँ। आऽ \nअपन पािरवािरक जीवन के  निञ चलबैत अिछ। दोसराक गलतीक ᳇ारे अपन बᲬासभकेँ  िबलटऽ देबैक। एिहमे एकर सभक कोन कसूर छैक?” \n  \nफे र दुनू भाएँक गाम घरक गप-शप श ुरू भ ेलिन्ह। नन्द बजैत-बजैत कतहु बीचमे गुम भए जाइत छलाह। अᮕजकेँ  बुझल छलिन्ह जे ई िबहािर आब निह थम्हत। बोल-\nभरोस दैत रहलाह, म ुदा बᲬेसँ देखने छिथ नन्दक िजदपना, निह जािन आब की करत। भाबहुस ँ सोझाँ-सोँझी गप निह होइत छलिन्ह। म ुदा अपरोक्ष सम्बोधन कए \nकहलिन्ह- \n“किनयाँ आब अहᱭपर अिछ। बᲬा सभपर ध्यान राखब”। \n  \nनन्द अᮕजकᱶ संग लऽ जाऽ कए मह ेन्ᮤूघाटमे स्टीमरपर छोिड़ अएलाह, कारण हुनका डर छलिन्ह जे कतहु ई बीच ेमे बससँ पुलक रस्ते निह िबदा भए जािथ आऽ प ुल तँ \nआइ निह तँ कािल्ह धसबे करत। \n  \nतकर बाद ज्योितष कुण्डली इत्यािदक खोज-बीन ᮧारम्भ के लिन्ह नन्द। िभ᳖-िभ᳖ तरहक पाथर सभ, र᳀ सभ बᲬा सभक आऽ अपन आँगुरमे पिहरए लगलाह। एक बेर \nहनुमान चलीसा कीिन कए अनलिन्ह तँ जतेक गोटे घरमे छल सभक लेल एक-एकटा। पाँच-दस टा फािजले घरमे रहैत छल, लोक सभक लेल। जे बाहरसँ आबिथ हुनका \nएक-एक टा हन ुमान चलीसा पकड़ा द ेल जाइत छलिन्ह। एिह धोखा-धोखीमे एक िदन नन्दकेँ  एकटा ठक तािन्ᮢकसँ भेँट भए गेलिन्ह। नन्दक मनोिवज्ञानकेँ  ओऽ तेनाकेँ  \nपकड़लक जे नन्द ओकरा भगवानक दूत बुझए लगलाह। ओऽ सभ वस्तुक समाधान रखने छल। \n(अनुवतर्ते) \n२. ज्योितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंᮕेजी प᳒ िकछु िदन धिर \nwww.poetrysoup.com के र मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आटर् ᮕुप के र \nअंतगर्त ईिलग ᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला पᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झासँ बसेरा इंस्टीᲷूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला तूिलका, साकची, जमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे \nअवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी िववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कू ᬽ, \nिमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी शुभंकर \nझा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ \nलगाव रहल अिछ। -ज्योित    \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n24  \n \nतेसर िदन : \n२७ िदसम्बर १९९०, वृहस्पितवार : \nआइ जखन उठलहुँ तँ पᱼच बाजल छल। आधा घंटाक अन्दर सभ जािग जएता तैँ हमसभ िकछु सहेली सभ िमिलकए जल्दीसᱰ िनत्यिᮓयासᱰ िनवृᱫ भऽ गेलहुँ, लाइन लागऽ \nसँ बचए लेल। नास्ताक बाद सभ करीब साढ़े सात बजे िखिदरपुर डॉक िदस िवदा भेलहुँ। मागर्मे हाइकोटर्, नेताजी स्टेिडयम, आकाशवाणी भवन, इिण्डयन गाडᱷन, \nमोहन बगान, मलेटरी छावनी फोटर् िविलयम (जतए १९७१ क लड़ाईमे भारतीय सेना ᳇ारा न᳥ कएल पैटण्ट टᱹक राखल छैक) , हॉसर् रेस कोड देखैत िखिदरपुर डॉक \nपहुचलहुँ। ओतए बहुत तरहक ᳞ापािरक जहाज सभ छलैक। जेना िक जापान जाए लेल कै मेलवटर् लाइन्स, ब्लू ओिशयन, अकबर इत्यािद। दू टा फोिल्डग िᮩज  जे ऊँ च \nजहाजकेँ  रस्ता दैक लेल बीचसँ अलग भऽ दुनु कातमे लम्बवत ठाढ़ भऽ जाइत छल। एक िᮩजक नाम बास्कल छलैक आर दोसरकेँ  सभ मूिवग िᮩज कहैत छल। \n   डॉकक बाद हमसभ िबरला औ᳒ौिगक एवम्  तकनीकी संᮕहालय (Birla Industrial and Technical Museum) पहुचलहुँ। एतय सभसँ पिहने हम सभ बोन्शाई \nगाडᱷन पहुचलहुँ। एतय िवशालकाय वृक्षक ᮧजाितकेँ  िवशेष ᮧिᮓयासँ ओकरा छोट आकार दऽ गमलामे जीिवत राखल गेल छलैक। ४५ वषर्क उ᮫ वला बड़क गाछ राखल \nगेल छलैक, एक गमलामे। बाहरक बगानक बाद हमसभ अन्दर ᮧवेश के लहुँ। आइिस्टन न्यूटन गैिलिलयो आिद वैज्ञािनकक ᮧितमा िवरािजत छल। पिहल कमरामे \nडायनेमो छलैक, जािहसँ ज्ञात होइत अिछ, जे मनुष चालन शिᲦकेँ  ᮧथम ᳫोतक रूपमे पशु जल एवम्  वायुकेँ  शिᲦक कोना ᮧयोग करैत छल। अन्य कमरा सभमे \nअनेकानेक मॉडल राखल भेटल। आइ ई याᮢा वस्तुत: शैक्षिणक याᮢा लािग रहल छलै। एकर बाद भोजनक लेल कनी िवराम लेल गेल। \n   हमर सबहक  अिगला ल᭯य छल नेहरू िचल्ᮟन्स म्यूिज़यम। ई तीन मंिजला भवन छल। सभसँ ऊपरमे सम्पूणर् रामायणक ६१ ᮧसंगक ᮓिमक रूपसँ पुतला ᳇ारा \nᮧदिशत कएल गेल रहैक। शेषमे अलग-अलग देशक ᮧिस᳍ गुिड़या सभ राखल गेल रहैक। गुिड़या सभ देिख अपन बचपन मोन पड़ैत छल जखन किनया-पुतरा खेलाइत \nछलहुँ। बचपन तँ एखनो निह गेल छल कारण िदन भिर ᳞स्ततामे भने माता िपताकेँ  िबसिर जाइत छलहुँ लेिकन लॉज पहुँचलापर घरक मोन जरूर पड़ ै-ए। ओतएसँ \nलौिट कए फे र सभ िकछु यथावत भोजन, अिगला िदनक तैयारी, दैिनकी आऽ फे र िव᮰ाम।  \n६. प᳒  \nिवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी,  \n᮰ी गंगेश गुंजन ज्योित झा चौधरी  \n᮰ी पंकज पराशर,  \nमहाका᳞ महाभारत (आगाँ) ᮰ी िजतमोहन -भिᲦ-गीत \n१.᮰ी उदय नारायण िसह ‘निचके ता’ .२.िवनीत उत्पल३.िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२)  \n   \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n25  \n \n \n१.᮰ी उदय नारायण िसह ‘निचके ता’ जन्म-१९५१ ई. कलकᱫामे। १९६६ म े १५ वष र्क उ᮫मे पिहल का᳞ स ंᮕह ‘कवयो वदिन्त’- १९७१ ‘अमृतस्य पुᮢाः’ (किवता \nसंकलन) आऽ ‘नायकक नाम जीवन’ (नाटक)- १९७४ म े ‘एक छल राजा’/ ’नाटकक ल ेल’ (नाटक)- १९७६-७७ ‘ᮧत्यावᱫर्न’/ ’रामलीला’(नाटक)- १९७८ मे जनक आऽ \nअन्य एकांकी- १९८१ ‘अनुᱫरण’(किवता-संकलन)- १९८८ ‘िᮧयंवदा’ (नािटका)- १९९७-‘रवीन्ᮤनाथक बाल-सािहत्य’(अनुवाद)। १९९८ ‘अनुकृ ित’- आधुिनक मैिथली \nकिवताक बंगलामे अनुवाद- संगिह बंगलामे दूटा किवता संकलन- १९९९ ‘अ᮰ु ओ पिरहास’- २००२ ‘खाम ख ेयाली’- २००६मे ‘मध्यमपुरुष एकवचन’(किवता संᮕह। \nभाषा-िवज्ञानक क्षेᮢमे दसटा पोथी आऽ द ू सयसँ बेशी शोध-पᮢ ᮧकािशत। १४ टा पी.एच.डी. आऽ २९ टा एम.िफल. शोध-कमर्क िदशा िनदᱷश। बड़ौदा, स ूरत, िदल्ली \nआऽ हैदराबाद िव.िव.मे अध्यापन। संᮧित िनदेशक, के न्ᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर। \nअन्त᳇र्न्᳇ \n  \nज्वालामुखी के र तरजुमा करै कहै छी \nतऽ सोचमे पिड़ जाइ छी... \nजे कोना-कोनाकेँ  जोड़ब िछ᳖-िभ᳖ शब्दकेँ  \nटुकड़ी-टुकड़ी भेल ध्विन आ अथर्केँ  \nअहाँक नाियकाकेँ  बना देलहुँ अिछ \nअपन उपन्यासक मुख्य पाᮢ! \nठीक जेना हमर खूँखार खूनी पाᮢकेँ \nअहाँ बनौने छलहुँ अपन हीरो! \nनाग कन्याकेँ  बजा कए लऽ अनिलयिन \nहुनकासँ िबयाह रचबा लय \nता िक अिगला ᮧजन्म संग जुिड़ जाय \nपाताल आ पृथ्वीक सबटा भीषणता \nआब अहाँ कहू ई सबटा गप जे कहलहुँ \nसे कोना-कोना कए ज्वालामुखीकेँ  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n26  \n \nअपन पेट आ हृदयक तर दबा कए \nशब्दमे उगरैत रही सबटा लावा \nकथा-िपहानी अन्य पृथ्वी के र \nआ जोिड़ अपनाकेँ  ᮓोिधत िव᳡के र संग \nतनावकेँ  लऽ आनी अपन कलम के र िसयाही बना कए \nआ ᮧयास करैत रही ता िक तरजुमा कऽ सकी \nज्वाला के र, दहन के र, “आह” के र \nआ खोज कऽ सकी ओिह मुखकेँ  \nजे हमरहुँ मािट पर उिग सकै  छल \nमुदा कथा बिन कए जािग उठल छिथ अनकर “जुबान” मे। \n (उदयपुर, १४.०७.२००८) \n   \n \n२.िवनीत उत्पल (१९७८- )। आनंदपुरा, मधेपुरा। ᮧारंिभक िशक्षासँ  इंटर धिर मुंगेर िजला अंतगर्त रणगांव आs तारापुरमे। ितलकामांझी भागलपुर, िव᳡िव᳒ालयसँ\nगिणतमे बीएससी (आनसर्)। गुरू जम्भे᳡र िव᳡िव᳒ालयसँ जनसंचारमे मास्टर िडᮕी। भारतीय िव᳒ा भवन, नई िदल्लीसँ अंगरेजी पᮢकािरतामे ᳩातकोᱫर िडप्लोमा।\nजािमया िमिल्लया इस्लािमया, नई िदल्लीसँ जनसंचार आऽ रचनात्मक लेखनमे ᳩातकोᱫर िडप्लोमा। नेल्सन मंडेला सᱶटर फॉर पीस ए ंड कनिफ्लक्ट िरजोल्यूशन, \nजािमया िमिलया इस्लािमयाक पिहल ब ैच क  छ ा ᮢ  भ s  स ᳷ ट ि फ के ट ᮧा᳙। भारतीय िव᳒ा भवनक ᮨ ᱶच कोस र्क छाᮢ।\nआकाशवाणी भागलप ुरसँ किवता पाठ, पिरचचा र् आ ि द  ᮧ स ा ि र त ।  देशक ᮧिति᳧त पᮢ-पिᮢका सभमे ि व ि भ ᳖  ि व ष य प र  स् व तंᮢ लेखन। पᮢकािरता कै िरयर- दैिनक\nभास्कर, इंदौर, रायपुर, िदल्ली ᮧेस, द ैिनक िहदुस्तान, नई िदल्ली, फरीदाबाद, अ᳴कचन भारत, आगरा, देशबंधु, िदल्ली मे। एखन रा᳦ीय सहारा, नोएडा मे विर᳥\nउपसंपादक .। \nककर गलती \nकतेक िदवससँ \nसोचैत रही  \nजे  \nगाम जाएब \nपरᲱ \nिदल्लीक उथल-धᲥासँ  \nमुᲦ होएब तखन निञ। \n  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n27  \n \nिपछला दशहरामे  \nजखन गाम पहुँचलहुँ  \nतs आिड़ पकिड़ टोल \nघुसैत रही। \n  \nओिह ᮩᳬबाबाक ठामपर  \nएकटा िᳫगन बैसल रहिथ \nकी कहू, धᲥसँ रिह गेलहुँ  \nकं ठक थूक कं ठिहमे सूिख गेल  \n \nिᳫगन कोनो भूत निह छलीह  \nओऽ कोनो डायन-जोिगन निह रहिथ  \nओऽ गौरी दाई छलीह  \nिबयाहक ठामे साल  \nिवधवा भs गेलीह  \n \nतािह िदनसँ ओऽ नवयुवती  \nउजरा नुआ पिहरैत छिथ  \nसीथमे चुटकी भिर सेनूर निह  \nगुमसुम रहैत समय कािट रहल छिथ।  \n \n  \nतs हुनका देिख कs \nहरदम सोचैत छी  \nकी यैह िमिथला िथक \nयैह हमर संस्कृ ित िथक  \nजे मन केँ  मािर कए एकटा \nनवयुवती जीवन कािट रहल अिछ  \nओकरा िकयो देखिनहार निह छैक  \n  \nओ नवयुवतीक मांग  \nजुआनीमे उजिड़ गेल  \nतािह िदनसँ हुनकापर  \nकी िबतैत होयत  \nपित बीमारीसँ मिर गेलिखन  \n  \nएकरामे गौरी दायक की दोष  \nदोष तs हुनक िपताक छिन  \nिजनका वरक बीमारीक जानकारी निह छल  \nमुदा ओहो की करताह   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n28  \n \nघटक बिन कs गेल रहिथ  \nि᳇तीकार जे बतोलिथ  \nसैह ने सत्य मािनतिथ \n  \nई गप सच छल  \nजे गौरी दाय \nअपन िपताक गलतीक  \nसजा भोिग रहल छिथ \nभाग्यकेँ  कोिस रहल छिथ \n  \nआब की कही  \nदेश-परदेशमे तs  \nवर- किनया बदिल जाइत अिछ \nजेना हर छः मास पर  \nबदलैत छी हम अपन अंगा  \n  \nमुदा, ई गौरी दाय  \nबीसेक साल बादो  \nनिह बदललीह  \nओिह िदनसँ  \nपितक िवयोगमे  \nिदन-राित घुटैत छिथ  \n  \nिकयो कतहुसँ खुिशयोमे \nहुनका नोत निह दैत छिथ \nिकयो अपन नवजातकेँ  \nखेलाबए ले  \nनिह दैत छिथ \n  \nकी करती गौरी दाय \nिकयो हुनका देवी कहैत अिछ \nतऽ डायन-जोिगन कहबासँ  \nलोक-वेद पाछुओ निह रहैत छिथ।  \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n29  \n \nमनुखो निह भेल \nओई िदन जखन  \nिभनसरे काल  \nसूयर् उगयसँ पिहने  \nजखन आिफ़ससँ डेरा पहुचलहुँ \nडेिड़या पर एकाएक  \nडेग अटिक गेल \n  \nसोचय लगलहुँ \nदेखुत्, सांझ काल  \nजाइत छी आिफ़स  \nभोर-िभनसरे डेरा घुरैत छी  \n  \nई देशक राजधानी छी  \nमीिडयामे काज करैत छी  \nमुदा,  \nराितक घरमे निह रहैत छी  \nजखन िक िचड़ै-चुनमुन सेहो  \nसांझ पड़ैत घर लौटैत अिछ \n  \nएिह ठाम अपन बाबा सेहो  \nमोन पडैत छिथ  \nबाबा कतेक तमसाइत रहिथ   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n30  \n \nजखन हम अनहार  \nभेलापर घर निह लौटैत रही \n  \nकहिथन ई बेहुदा भs गेल  \nसाँझक बेला बीतलाक  \nबादो घर निह लौटैत अिछ  \nकोना सुधरब अहाँ  \nआई, पापा स िशकाइत हम करब \n  \nओिह छुतपनमे हम  \nबाबा कs मनाबी  \nहुनका पैर जाँती आऽ  \nशपथ खाइ,  \nकही बाबा कािल्हसँ जल्द आयब  \nकतैक ताम-झाम करैत रिह आऽ  \nिकएक िक पापाक थाप᭽क  \nनामसँ कांिप जाइत छल  \nहमर रᲅआ \n  \nमुदा, आब जखन बाबा निह छिथ  \nपापा िकछु निह कहैत छिथ  \nहम आइ अपन पैरपर ठाढ़ छी  \nचािहयो के  सांझ खन घर निह   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n31  \n \nलौिट सकै त छी \n  \nसोचैत छी,  \nस्वगर्मे बाबा  \nबैसल हेता आओर सोचैत हेता \nई बेहुदा  \nहमर गप निहए मानलक  \nसाँझ खन िचिडया-चुनमुन सेहो घर  \nलौिट अबैत अिछ  \nमुदा ई मनुखो भऽ मनुखो निह भेल. \nकी फ़कर् पड़ैत अिछ \n \n  \nओिह िदन  \nसंपूणर् वैशालीमे  \nश्मशान सनक  \nशांित छल  \n  \nजिह िदनक  \nआ᮫पालीक तथागत  \nकलयुगक यथाथर्  \nबतौलिखन आs कहलिखन \n  \nनिह चािह के कड़ो   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n32  \n \nतँ की फ़कर् पड़ैत अिछ  \nचािह के कड़ो  \nतs की फ़कर् पड़ैत अिछ  \n  \nकहब  \nएक बेर धोखा देलहुँ  \nकहब  \nएक बेिर धोखा खएलहुँ। \n  \n   \n३..       िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-\nरुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई गोट-पचासेक प᳒ \nिवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। \nिवस्मृत किव- पं. रामजी चौधरी(1878-1952) जन्म स्थान- ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी,िजला-मधुबनी. मूल-पगुल्बार राजे गोᮢ-शािण्डल्य । \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलिन्ह, तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितिरक्ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलिन्ह।किव रामजीक सभ प᳒मे \nरागक वणर् अिछ, ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ, ई ᮧभाव हुंकर बाबा जे गबैय्या छलाहसँ ᮧेिरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक \nपंच्देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेिट जायत, से रामजी चौधरी महे᳡ानी िलखलिन्ह आ’ चैत मासक हेतु ठुमरी आ’ भोरक भजन (पराती/ ᮧभाती) सेहो। \nजािह राग सभक वणर्न हुनकर कृ ितमे अबैत अिछ से अिछ:  \n1. राग रेखता 2 लावणी 3. राग झपताला 4.राग ᮥुपद 5. राग संगीत 6. राग देश 7. राग गौरी 8.ितरहुत 9. भजन िवनय 10. भजन भैरवी 11.भजन गजल 12. \nहोली 13.राग श्याम कल्याण 14.किवता 15. डम्फक होली 16.राग कागू काफी 17. राग िवहाग 18.गजलक ठुमरी 19. राग पावस चौमासा 20. भजन ᮧभाती \n21.महेशवाणी आ’ 22. भजन कीᱫर्न आिद। \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे िकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलिन्ह। \nᮧस्तुत अिछ हुनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧस्तुित:- \nिविवध भजनावली \n  \n॥ ᮰ी गणेशाय नमः ॥  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n33  \n \n१. \n॥ िवनय ॥ \n  \nजय गणेश शंकर सुत सुन्दर अित कृ पालु दीनन जन \nपालक लम्बोदर अित रूप गजानन, युअ यश किह न सकत सहसानन। \nहमछी अित गमार कछु जानन िनज पद कमल देहु उर ध्यानन॥ \nरामजी अरज सुनहु कछु कानन। वणर्त चहत राम गुण आनन॥ \n  \n२. \n  \n॥ राग ᮥुपद ॥ \n  \nसेवो मन शंकर अित कृ पाल सेवक दुःख भंजन हौ दयाल, \nजटा शोिभत गंग धार तन छाय भस्म उर मुंड माल \nउपिवत भुजंगम दृग िवशाल िबजया िनत पीबत िफरत मतवाल। \nकर िᮢशूल बघ छाल िबरािजत दास आस राखन के  सुर ररु \nकै लाश वास िगरजा िलअ संग बहुवजत ताल शोभए शिशभाल॥ \nकाशीपित तेरो यश अपार सुिन आय धाय तेरो ᳇ार \nरामजी अित दीन कर नेहाल िजिम वेिग िमलए अव्धेश लाल॥ \n  \n३. \n  \nराग संगीत  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n34  \n \n  \nनाचत स्वयंग ये॥ \nकुं ज बन चहुं ओर सुन्दर सघन बृक्ष बनाय मिण्डत लकत सुमन लजाय सुर तरु जगमगात मयंक॥१॥ \nकठताल डम्फ मंजीर बाजत गोपी गण चहुं िदिस छाजत कु िहिक कलरव मोर नाचत राधा लेत मृदंग॥२॥ \nबेनु आिद स्वराग बाजत षट िᮢशरािगन राग गावत गण सब सुनत धावत यमुना बढ़त तरंग॥३॥ \nितहुं लोक आनन्द होत सुिन-सुिन पवनजल सब िफरत पुिन-पुिन रामजी गृह कायर् झाँकत कौतुक रंग॥४॥ \n  \n४. \n  \nितरहुत \n  \nवािर वयस पहु तेजल सजनी गे िक कहु तिनक िववेक, \nकबहु नैन निह देखल सजनीगे अविध िबतल दुई एक। \nभावैन भवन शयन सुख सजनीगे ज्यᲅ िमलत भिर अंक। \nएहेन जीवन लय िक करव सजनीगे आनो कहत कलंक। \nभूषण वसन भिर सम सजनी ᮧाण रहत अब से शेष। \nिनदर्य भय पहु वैसल सजनीगे रामजी सहत कत शोक॥ \n  \n५. \n  \nितरहुत \n  \nिनठुर श्याम निह बहुरल सजनीगे कै लिन बचन ᮧमाण।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n35  \n \nकओन िविध िदवस मनायव सजनीगे िहत निह दोसर आन॥ \nनयन विरस तन भीजल सजनीगे िदन िदन मदन मलान। \nिशर िसन्दूर भावै सजनीगे भूषण भावे न कान॥ \nके हेन िबधाता िनदर्य भेल सजनीगे आनक दुख निह जान। \nरामजीके  आश निह पुरत सजनी मदन कयल िनदान॥ \n १. ᮰ी गंगेश गुंजन                       २. ᮰ीमित ज्योित झा चौधरी \n१. ᮰ ी  ड ॉ .  गंगेश ग ुंजन(१९४२- )। जन्म स्थान- िपलखबाड़, मध ुब न ी ।  ए म . ए .  ( ि ह न् द ी ) ,  रेिडयो नाटक पर पी.एच.डी.। किव, कथाकार, \nनाटककार आ' उपन्यासकार।१९६४-६५ मे पाँच गोटे किव-लेखक “काल पुरुष”(कालपुरुष अथार्त् आब स्वगᱮय ᮧभास कु मार चौधरी, ᮰ी गंगेश गुन्जन, ᮰ी साके तानन्द, \nआब स्वगᱮय ᮰ी बाले᳡र तथा गौरीकान्त चौधरीकान्त, आब स्वगᱮय) नामसँ सम्पािदत करैत मैिथलीक ᮧथम  नवलेखनक अिनयिमतकालीन पिᮢका  “अनामा”-जकर \nई नाम साके तानन्दजी ᳇ारा देल गेल छल आऽ बाकी चारू गोट े ᳇ारा अिभिहत भेल छल- छपल छल। ओिह समयम े ई ᮧयास तािह समयक यथािस्थितवादी मैिथलीमे \nपैघ दुस्साहस मानल गेलैक। फणी᳡रनाथ “रेणु” जी अनामाक लोकाप र्ण करैत काल कहलिन्ह, “ िकछु िछनार छौरा सभक ई सािहित्यक ᮧयास अनामा भावी मैिथली \nलेखनमे युगचेतनाक जरूरी अन ुभवक बाट खोलत आऽ आध ुिनक बनाओत”। “िकछु िछनार छौरा सभक” र ेणुजीक अपन अन्दाज छलिन्ह बजबाक, जे हुनकर सन्सगर्मे \nरहल आऽ स ुनने अिछ, तकरा एकर ᳞Ჳना आऽ रस ब ूझल हेतैक। ओना “अनामा”क कालपुरुष लोकिन कोनो रूपम े सािहित्यक मान्य मयार्दाक ᮧित अवहेलना वा \nितरस्कार निह कएन े र ह ि थ ।  ए क ा ध  ि ट प् प ण ी मे म ैिथलीक प ुरानपंथी का᳞रुिचक ᮧित कितपय म ुखर आिवष्कारक स्वर अवश्य रह ैक, ज े स भ  युगमे न व -पीढ़ीक \nस्वाभािवक ᳞वहार होइछ। आओर जे पुरान पीढ़ीक लेखककेँ  िᮧय निह लगैत छिन आऽ सेहो स्वभािवके । मुदा अनामा के र तीन अंक माᮢ िनकिल सकलैक। सैह अनाम्मा\nबादमे “ क थ ा ि द श ा ” क  न ा म सँ स् व . ᮰ ी  ᮧ भ ा स  कु मार चौधरी आऽ ᮰ी ग ंगेश ग ुंजन द ू ग ो टेक सम्पादनमे -तकनीकी-᳞वहािरक कारणस ँ-छपैत रहल। कथा- िदशाक \nऐितहािसक कथा िवशेषांक लोकक मानसमे एखनो ओिहना छिन्ह।  ᮰ी गंगेश गुंजन मैिथलीक ᮧथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक छिथ आऽ िहनका उिचतवᲦा\n(कथा संᮕह) क लेल सािहत्य अकादमी पुरस्कार भेटल छिन्ह। एकर अितिरक्ᱫ मैिथलीमे हम एकटा िमथ्या पिरचय, लोक स ुनू (किवता संᮕह), अन्हार- इजोत (कथा \nसंᮕह), पिहल लोक (उपन्यास), आइ भोर (नाटक)ᮧकािशत। िहन्दीमे िमिथलांचल की लोक कथाए ँ,  मिणप᳑क नैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहन्दी अनुवाद आऽ शब्द \nतैयार है (किवता संᮕह)। ᮧस्तुत अिछ गुᲳनजीक मैगनम ओपस  \"राधा\" जे मैिथली सािहत्यकेँ  आबए बला िदनमे ᮧेरणा तँ देबे करत सँगिह ई ग᳒-प᳒-ᮩजबुली िमि᮰त \nसभ द ुःख सहए बाली - राधा श ंकरदेवक परम्परामे एकटा नव-परम्पराक ᮧारम्भ करत, से आशा अिछ। पढ़ ू पिहल ब ेर \"िवदेह\"मे गुᲳनजीक \"राधा\"क पिहल खेप।-\nसम्पादक। मैिथलीक ᮧथम चौबिटया नाटक पढबाक लेल िक्लक करू बुिधबिधया । \nगुंजनजीक राधा \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ युग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-भावपर िकछु-िकछु मनो᳇ेग, बड़ बेचैन कएने रहल।  \nअनवरत िकछु कहबा लेल बाध्य करैत रहल। करिह पड़ल। आब तँ तकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद अिछ। माने से मन एखन छोिड़ देने अिछ। जे ओकर मजᱮ। मुदा \nस्वतंᮢ निह कए देने अिछ। मनुखदेवा सवारे अिछ। करीब सए-सवा सए पात किह चुकल िछयैक। माने िलखाएल छैक ।  \nआइ-कािल्ह मैिथलीक महांगन (महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ डगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुस्वागतम!    \nलोक मानसकᱶ अिभजन-बुि᳍ फे र बेदखल कऽ रहल अिछ। मजा के र बात ई जे से सब भऽ रहल अिछ- मैिथलीयेक नाम पर शहीद बनवाक उपᮓम ᮧदशर्न-िवन्याससँ। \nिमिथला राज्यक मान्यताक आंदोलनसँ लऽ कतोक अन्यान्य ल᭯याभासक एन.जी.ओ.यी उ᳒ोग मागᱷ सेहो। एखन हमरा एतवे कहवाक छल । से एहन कालमे हम ई \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n36  \n \nिवह᳖ास िलखवा लेल िववश छी आऽ अहाँकेँ  लोक धिर पठयवा लेल राधा किह रहल छी। िवचारी।   \n \nराधा    \nराधा कतेक िदनक बाद ई एहन क्षण  \nकतेक युगक बाद ई अलौिकक मन  \nकतेक िदनक बाद मन पड़ले सब टा  \nकतेक िदनक बाद एहन हतल तन    \nकोना क सम्हारल हो,  \nकोना योगा क' राखी  \nकहां ओहन बासन बाकस बा घैल,  \nरािख दी िनहारी; ताही मे एकरा  \nई सभटा दुलर्भ आ िद᳞ बोध सभ-टटका  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n37  \n \nसᲅसे पृथ्वी, भिर ᮩह्  माण्ड  \nक्यो निह जागल हो कᱫहु क्यो निह,  \nमाᮢ महाअनुभूित य᳀,  \nस्वच्छ अनन्त नील मेघ मध्य हंसिथ  \nजेना िदनकर  \nकनिथ जेना आसन्ध्या दीनानाथ,  \nआर कतहु िकछुओ निह दृश्य-᮰᳞  \nमाᮢ अन्तहीन सुरिक्षत एकान्त,  \nमाᮢ सूयर् जकां, हुनके  सन धधकै त एकसर  \nएकटा हिरयर फलगर गाछ,  \nकात मे यमुना धार ,  \nअपन कदमक गाछ जकाँ रही ठाढ़  \nभिर जीवन  \nकतेक युगक बाद ई एहन सन मन!    \nहतᮧभ अिछ मन भेल आ िक हत आस  \nएना िकयेक कं ठ सुखाय, एतेक िकये िपयास  \nए ना िकयेक वाक हरण भेल अनायास  \nआंिखक सोझां पसरल ई के हन अन्हार  \nकान सेहो भऽ गेलय बᮚ-बहीर  \nसबिकछु अिछ बौक िवकट िनिवकार  \nए ना कोना भऽ गेल िनस्ब᳎ ई संसार  \nबीच दुपहिर-िदन देखार  \nबसातो अिछ जत कतहु स्तब्ध ठाढ़     Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n38  \n \nकत छी हम ककरा लग कथी लेल  \nभने तँ िनबिह रहल छल जीवन सोझ साझ!  \nएिह हृदय कᱶ ई की भेलैक  \nहमरा संग ई की भेल ?     \nई जीवन की माᮢ कालक गायक दूध  \nएक रती ताक मे हो तल िवचल  \nᲑट मे हो िवलम्ब,  \nफािट जाय, बा रिह जाय जँ चूिल्ह पर  \nलिग जाय एको रती िक स्वाद सब बेकार  \nरस सब बेरस तकर पौड़ल दही  \nसेहो बेस्वाद  \nई एहन दुलर्भ मनुख-जीवनक एहनो सार!  \nफाटल दूध जनमल दही सन बेकार स्वादक  \nजबरदस्ती भोग आ दुखताह मने  \nऊघब एके क पल, िदन आ मास वषर् \nकांच जाड़िन सँ जरैत चूिल्ह,  \nधुंआइत आंिख कᱶ नोरबैत  \nिनमर्मताक कमर्क कमर् िसज्झू-अधिसज्झू  \nकरैत भानस उतारैत त᳙ बासन  \nकछमछ करैत बदलैत ताकै त  \nबैसवा लेल सुभीतगर आसन  \nअित सीिमत भूिम पर घुसकबैत  \nफे र सिरयबैत पोन तऽरक चटकु ᳖ी   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n39  \n \nसम्हारैत देह पर आंचर,  \nझंपैत मृदु अंग िनज  \nघामे नहायल ताप िसिचत सुकोमल  \nआंगी िवहीन यौवन कᱶ झांपब  \nमाᮢ बेर-बेर लोक के र आंिखक कौआ दुआरे  \nिभजल नूआ सँ सटल यौवन देखाइत पार  \nतकरा लोक लᲯे अनवरत  \nनुकवैत झँपैत  रहवाक  \nक उपᮓम,  \nई की ओ  \nिक ओ  \nहमर सिख, हम  \nएतेक टा ई महान मानुह᳖ा-तन बनल की  \nकरय लेल भानस आ झांपय लेल युवा तन  \nलोक-संबंधीक धाखᱶ सम्हारैत रहबा लेल  \nभिर िजनगी आंचर !  \nयैह सब टा अथर्, बाकी  ?  \nसमाज आ लोक लᲯा....  \n  ६/४/०५ \n  \n२. ज्योित केँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंᮕेजी प᳒ िकछु िदन धिर \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n40  \n \nww.poetrysoup.com के र मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथला िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आटर् ᮕुप \nर अंतगर्त ईिलग ᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला पᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झासँ बसेरा इंस्टीᲷूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला तूिलका, साकची, जमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे \nवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी िववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कू ᬽ, \nिमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी शुभंकर \nझा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ \nलगाव रहल अिछ। -ज्योित    \nखरहाक भोज \nखरहा सब भािम-भािम \nबाड़ीमे अिछ भोज करैत \nजतेक छल रोपल साग-पात \nकु चिर-कु चिर कऽ चरैत \nएहन असहित दृष्य देख \nगृहस्थक तामसे मोन जरैत \nᮧितिदनक िनरंतर ᮧयास \nबाड़ी छल फू लैत-फलैत \nअतेक िदनका कएल धैल \nपर ई सभ पािन फे रैत \nभीड़ल सब ओकरापर \nचारू िदसस ᱰ िखहारैत \nिकयै ओ ककरो हाथ आयत \nनिह देरी भेल ओकरा पड़ाइत। \nिबन मेहनित आ' िबन धैयर् \nमनुषकेँ  अिछ िकछु निह भेटैत  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n41  \n \nपशु - पक्षी सब लुिझकऽ \nअपन जीवन अिहना िबता लेत। \n1.भिᲦगीत 2. महाभारत \nᮧकाश झा, ᮕाम+पो.- कठरा, भाया-पुटाई, थाना- मनीगाछी, दरभंगा, िबहार (भारत) \nहमर िमिथलाक दशर्न \n  \nमैिथल छी हम, मैिथली बजबामे अिछ कोन लाज \nदेश हो वा परदेश ज्यो हम करै छी ओऽ तऽ काज \nिमिथला के  याद करबैछ सिदखन, िव᳒ापितजी माथपर शोभैत पाग। \n  \nहमरा लोकिनक िपता जनक, बिहन सीता, बहनोइ छिथ राम \nकमला-कोशी अिछ चरण जकर पखारैत ओ अिछ हमर िमिथला धाम। \n  \nमैिथल किव लोकिनक पोथीमे पढ़ैत रहए छी जे िखस्सा \nमनमे उठैत रहैत अिछ िजज्ञासा जे आओर कतेक बाकी अिछ ᮧशंसा \n  \nकोइिलक कु -कू  राग सुिन मोन म मारऽ...लगैत अिछ टीस \nतखने िकछु काल बाद न᮫ हृदय सऽ िनकलैत अिछ गोसाउिनक गीत \n  \nिव᳒ापित, मण्डन, अयाची आऽ मैिथलपुᮢ ᮧदीप \nिहनकर लोकिनक सुन्दर लेखन पिढ़ मोनमे जड़ैत अिछ शब्दक दीप \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n42  \n \n  \nएिह मातृभूिमपर पान, मखान, खराम कऽ अिछ एकटा इितहास \nबाढ़-बोन के  आिड़-धुरपर बैस, नीक लगैछ मड़ुआ रोटी- सागक स्वाद। \n  \nचहु ओर हिरयाली, घर फू सक, लच-लच करैत ओऽ खरहीक टाट। \nभोरे सुइत-उिठ कए बाधमे सुन्दर लगैत अिछ शीतल घास। \nघरक चारपर कु म्हर, कदीमा आओर सजमिनक अिछ लᱫी पसरल \nनजिर निञ लागए कोनो डैिनयाहीके , तािह लऽ एकटा खापैड़मे कारी-चून लेपल राखल। \nपछबािड़ कातक बारीमे राखल एकटा कटही गाड़ी पुरान \nबाबू-कᲥा चौकपर बैसल, बाबा धेने छिथ दलान। \n  \nआब कतेक हम िववरण करबए, शब्दसँ अिछ ठेक भरल \nिमिथलांचलमे मैिथली भाषाक लेल छी हम मैिथल िभड़ल \n  \nिमिथला िचᮢकला एखनो धिर के ने अिछ राज देश-िवदेश \nसंगिह ᮧकाशझाक ई ᮧस्तुित पिढ़ बुझबइ एकटा छोट सनेस। \n2. महाभारत \nमहाभारत (आँगा) \n-गजेन्ᮤ ठाकु र \n६.भीष्म-पवर् \n  \nभीष्म कहल छिथ ओऽ अजेय परᲱ यु᳍ भिरसक करब। \nसक भिर यु᳍ करबाक बात कहल भीष्म दुयᲃधनकेँ , \nचािरम िदन कएल आᮓमण ᮧबल वेगेँ,  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n43  \n \nअजुर्न कएल ᮧय᳀ रोकबाक हुनका ᳞थर्, \nपाँचम छठम आऽ सातम िदन सेहो बीतल। \n  \nआठम िदनक यु᳍ भेल घनघोर, \nअजुर्नक दोसर प᳀ी उलूपीक पुᮢ इरावान, \nयुध्य  मध्य मरल अजुर्न भेल अधैयर्। \nकएल यु᳍ भयंकर भीष्मकेँ  निह टेरल, \nदुयᲃधन छल िचिन्तत कणर्क ठाम गेल, \nघुिर भीष्मकेँ  कहल अहाँ छी अन्हेर कएल। \nएहन रहत तखन बनाएब कणर्केँ  सेनाध्यक्ष, \nभीष्म कहल बताह छी अहाँ भेल, \nकणर्क वीरता िवराटयु᳍मे निह देखल? \nनवम िदनक यु᳍ छल भयङ्कर, \nअजुर्नक रथकेँ  भीष्म वाणसँ तोपल, \nकृ ष्ण-अजुर्न अपघात रथ क्षितᮕस्त, \nघोटक रुकल अजुर्न िशिथल पस्त। \nकौरवक उत्साह छल देखबा जोगर, \nकृ ष्ण ᮓोिधत रथक पिहया लए छूटल, \nमारब भीष्म खतम करब ई यु᳍। \nअजुर्न पैर पकिड़ कए कहल हे कृ ष्ण \nशᳫ निह उठएबाक कएने ᮧितज्ञा छी  \nलिᲯत रथसँ कू िद छी हम आएल, \nभीष्म सेहो देखल भए भाव-िवह्वल। \nरूप त ेजमय शᳫ लेने कृ ष्ण।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n44  \n \nकृ ष्णक ᮓोध भेल जा कए शान्त, \nसाँझक शंख कएल िदनक यु᳍ांत। \nराितमे युिढि᳧र पुछलिन्ह हे नन्दक नन्द, \nभीष्मक पराजयक अिछ की रहस्य, \nभीम कहल अजुर्न निह जािन िकएक, \nनिह ᮧयोग कए रहल िद᳞ाᳫ भीष्मपर। \nकृ ष्ण कहलिन्ह चलू पाँचू भाँय, \nपूिछ आबी हुनकिहसँ हुनक उपाय। \nसभ पहुँिच पूछल बताऊ हे भीष्म, \nअहाँक रहैत निह हारत कौरव कथमिप। \nसत्य धमर् दुहु भए जाएत अलोिपत, \nभीष्म कह छी देिख रहल भए ᮢस्त। \nअजुर्न निह किर रहल ᮧयोग िद᳞ाᳫ, \nमुदा हिस्तनापुरक िसहासनसँ किटब᳍, \nहा दुभार्ग्य! असत्यक मयार्दाक रक्षाथर्! \nअिछ िशखण्डी ᮤुपदक पुᮢ अहाँक पक्ष, \nपूवर्जन्मक ᳫी अिछ िशवक कएल ᮯत, \nहमर वधक लेल अिछ सतत ᮧितपल। \nᮤुपदक घरमे ᳫीक रूप जन्म छल लेल, \nदानवक वरसँ पुरुष रूप बिन ग ेल। \nगुण ᳫीत्वक अिछ ओकरामे पाथर्, \nᳫीगण हमर वाणक निह छिथ पाᮢ। \nिशखण्डीकेँ  सोझाँ कए जे वाण अहाँ चलाएब, \nपूणर् िववश तखने हम पाथर् भए जाएब।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n45  \n \nभए आस्वस्त ᮧणाम कए भीष्म पांडवगण, \nघुरल दसम िदनुका यु᳍क छल अयोजन। \nआइ सेहो भीष्मक वाणक भेल बरखा, \nमुदा िशखण्डी आएल सोझाँ हुनकर। \nराखल अᳫ भीष्म चलाओल वाण िशखण्डी, \nमुदा कोनो निह जोड़ ओकर वाणक छल िकन्तु, \nकृ ष्ण कहल लए अढ़ िशखण्डीक अजुर्न, \nभीष्मक देहकेँ  गाँथू करू निह िचन्तन। \nअजुर्नक शंका सुिन कहल तखन कृ ष्ण, \nअᳫ-शᳫ संग जीतत क्यो निह भीष्म, \nअपनिह छिथ ओऽ उपाय एहन बताओल, \nिबनु िवलम्ब कए वाण अहाँ चलाऊ। \nअजुर्नक वाणक शुरू भ ेल बरखा, \nखसल भीष्म पृथ्वी निह शय्या छल वाणक, \nशरशय्यापर खसैत भीष्मक देरी छल, \nयु᳍ खतम भेल ओिह िदनक तत्काल। \n  \nकौरव पाण्डव जुिम अएलाह समक्ष, \nभीष्म कहल िदअ गेरुआ माथतर। अह। \nमहग गेरुआ लए ᮧस्तुत दुयᲃधन छल, \nताकल भीष्म अजुर्न िदस अजुर्न भए साकांक्ष, \nतीन वाण चलाओल आधार माथक भेल, \nप्यासल भीष्म जलक लेल कहल पुनः ई,  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n46  \n \nदुयᲃधन स्वणर्-पाᮢमे जल अनबाओल, \nताकल भीष्म अजुर्न िदस फे र पाथर् चलाओल, \nवाणसँ सोत िनकलल जलक ऊपर िदस, \nपािन खसल मुख भीष्म भेलाह फे र ितरिपत। \nसूयर् छिथ अखन दिक्षणायणमे जाओ सभ क्यो, \nᮧाण त्यागब हम उᱫरायणमे पहुँचल कणर् सेहो। \nकरब᳍ ᮧणाम कए लए आशीवार्द ठाढ़ ओतए । \nभीष्म कहल हे कणर् यु᳍केँ  रोकू  कु न्तीपुᮢ अहाँ छी, \nअजुर्नकेँ  निह हरा सकब अहँक तुच्छ इच्छा ई। \nकोन यु᳍मे अजुर्नसँ छी बलशाली देलहुँ ᮧमाण? \nअहाँ बुझाएब दुयᲃधन मानत छी हम जािन। \nकणर् कहल हम सारथीपुᮢ दुयᲃधनक पाओल सम्मान, \nराजा भेलहुँ दुयᲃधनक ऊँ च उठाओल हमरा, \nपाण्डव पौᮢ अहाँक रहिथ शᳫ उठाओल िकएक? \nकौरवगणकेँ  अहाँ िकएक निह बुझाओल, \nयु᳍ बढ़ल अिछ आगाँ हम निह छोड़ब दुयᲃधन मजधार। \n  \n७. ᮤोण-पवर् \n  \n (अनुवतर्ते)  \n1.᮰ी डॉ. पंकज पराशर      2.     शैलेन्ᮤ मोहन झा  \n᮰ी डॉ. पंकज पराशर (१९७६- )। मोहनप ुर, बलवाहाट चपरा ँव कोठी, सहरसा। ᮧारिम्भक िशक्षासँ ᳩातक धिर गाम आऽ सहरसाम े। फे र पटना \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n47  \n \nिव᳡िव᳒ालयसँ एम.ए. िहन्दीमे ᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम स्थान। जे.एन.यू.,िदल्लीसँ एम.िफल.। जािमया िमिलया इस्लािमयासँ टी.वी.पᮢकािरतामे ᳩातकोᱫर िडप्लोमा। \nमैिथली आऽ िहन्दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे किवता, समीक्षा आऽ आलोचनात्मक िनबंध ᮧकािशत। अंᮕेजीसँ िहन्दीमे क्लॉद लेवी स्ᮝॉस, एबहाडर् िफशर, हकु  शाह आ \nᮩूस चैटिवन आिदक शोध िनबन्धक अनुवाद। ’गोवध और अ ंᮕेज’ नामसँ एकटा स्वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे ’दुिनया मेरे आगे’ स्तंभमे लेखन। रघुवीर \nसहायक सािहत्यपर जे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \nस्वर \n  \nसुर साधनाक शूर सबहक दाबी छिन \nिक सम्पूणर् ᮩᳬाण्डक स्वर माᮢ साते टा स्वरमे अिछ िमज्झर \n  \nदाबीक िनसांमे मातल ओ लोकिन निह जनैत छिथ \nआइ कतेक तरहक रंग बनाकए रसायनज्ञ लोकिन \nहटा चुकल छिथ सतरंगा अवधारणाक आवरण \n  \nसुरक शूरवीर सब िकएक निह िस्य्न पबैत छिथ \nगभर्क सुरिक्षत लोकसँ आिगमे झᲂकाइत ओिह िशशुक आकु ल पुकार \nजकर मायक भयाᮓान्त स्वर सᱫाक चᮓवतᱮत्वक अनघोलमे हेरा गेल? \n  \nओहो िचल्का दुिनयाक सारेगामामे कऽ सकै त छल िनब᳍ \nअपन दुधहा िकलकारीक स्वर धैवत आ पंचममे \n  \nकोना अ᳣ील गवᲃिᲦ करैत गछलक अिछ भाइ \nिवशाल अ᳡मेधी अिभयानमे अपसयाँत स᮫ाट बुश \nजे जँ ईराकपर ओ नइ कएनेँ रिहितयैक आᮓमण \nतँ छओ लाख पचपन हजार इराकी आइ जीिवत रिहतिथ \nतकर सबहक ᮧाणांतक स्वर सुनिलयै गवैय्या लोकिन? \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n48  \n \nकलस्टर बम के र िवस्फोटक बाद िछिड़याएल सह᮲ो लोकक \nअंग-अंगसँ बहराएल जीवनक सेहेन्ता \nआ लेबनानमे उड़ैत बमवषर्क यानक आसुरी स्वर \nसंगीतक कोन स्वर िलिपमे िलिपब᳍ करबैक \nिमयाँ तानसेन? \n  \nकोन राग-भासमे गाओल जा सकै त अिछ \nसल्फास खा-खा कए आत्महत्या कएिनहार िकसानक कथा \nकोन तालमे बजतै छटपटाहिटक तबला? \n  \nओिह संगीत के र की हेतैक संचारी भावक स्थायी भाव? \n  \n      *    *    * \n  \nककरा-ककरा लग निह हाथ पसारलक लगमावाली \nदू सय टाकाक लेल हैजामे रद-दस करैत घरवलाक लेल \nिजनका अठारह धूर बाड़ीयोपर क्यो निह देलकिन \nदू सय टाका डागडरकेँ बजेबाक लेल कजर् \n  \nआ निह फटलैक गामक छाती ओकर मुइलोपर \nआसन जमा कए ᮰ा᳍क भोज खाइत ओिह आँगनमे \n  \nहाᮓोसकेँ  कोन-कोन राग आ कोन तालमे गाओल जा सकै ए \nबाबा हिरदास?  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n49  \n \n  \nजकर साओनोमे जाँकल रहैत छलै गोठुल्ला \nतािह िकसनीक लहास दस टा गोइठामे झरका कए भसा देल गेल \nगामक डबरामे दू टा घैलमे पाथर भिर कऽ ओकरा गऽरमे \n  \nलहास डुबबाक ओ स्वर कोन जलतरंगक छल \nअमता घरानाक गायक लोकिन कनेँ कहबैक? \n  \nस्वर साधनाक ओ कोन अवस्था िथकै  जािहमे \nभोलानाथसँ दुःख हरबाक कौलैत करैत \nअसंख्य मैिथल जन नोर-झोर भेल \nगीतसँ इितहासक अन्हारमे हेरा जाइत छिथ \nजतयसँ सुरहीन भेल घुरैत छिथ आँिख पोछैत, नाक सुड़कै त \nफे र एिह असार संसारमे \n  \nिविचᮢवीणापर ई कोन राग बािज रहल अिछ \nजकर श्मशानोन्मुखी स्वर मागर्पर तांडव करैत \nओ हᱶजक-हᱶज लोककेँ  लऽ जा रहल अिछ ओिह गुफामे \nजतयसँ घुरबाक सभटा हाहाकारी स्वर \nअ᳡मेधी आकांक्षामे िबलाइत रहैत अिछ! \n  \n                         2.     शैलेन्ᮤ मोहन झा  \nरसमय किव चतुर चतुरभुज- िव᳒ापित कालीन किव। माᮢ १७ टा प᳒ उपलब्ध, मुदा ई १७ टा पद िहनकर कीितकेँ  अक्षय रखबाक लेल पयार्᳙ अिछ। उदाहरण देखू-\nिदन-िदन दुहु-तन छीन, माधव,एकओ ने अपन अधीन। \nहे कृ ष्ण! िदनपर िदन दुनूक तन िवरहसँ क्षीण भेल जाऽ रहल अिछ, आऽ दुनूमे के ओ अपन अधीन निह छिथ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n50  \n \nमुदा \"िवदेह\" ᮧस्तुत कए रहल अिछ आधुिनक रसमय किव शैलेन्ᮤ मोहन झाक िवदेहमे दोसर रचना \n \nसौभाग्यसँ हम ओिह गोनू झाक गाम, भरवारासँ  छी, िजनका सम्पूणर् भारत, हास्यिशरोमिणक नामसँ जनैत अिछ। वतर्मानमे हम टाटा मोटसर् फाइनेन्स िलिमटेड, \nसम्बलपुरमे ᮧबन्धकक रूपमे कायर्रत छी। \n  \nसपना\n \n  \nसुतल रही दुपहिरयामे तँ देखलौ हम एक सपना \nभयल िववाह हमर यै भौजी किनया चान्द के  जेना \nहम्मर, टुिट गेल सपना ये भौजी, भरल दुपहिरयामे... \n  \nजहन भेँट भेल हुनकर हम्मर, भेलहुँ हम ᮧस᳖ \nदेिख कऽ हुनकर रूप ह े भौजी, भय गेलौँ हम दङ \nनाम पुछिलयिन हुनकर हम तँ कहलिन ओऽ जे रजनी \nस्व᳘ सुन्दरी ओऽ बिन गेिल हम्मर हृदयक रानी \n  \nहमरा पुछली कहु हे साजन के हन हम लगै छी? \nहम कहिलयिन सुनु हे सजनी आहाँ चान्द लगै छी \nचन्दामे तँ दागो छिञ, आहाँ बेदाग लगै छी \nआँिख अहाँक ऐ᳡यार् जेहन नाक अिछ जुही चावला \nके श अहाँक अिछ नीलम जेहन गाल वैजिन्तमाला \n  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n51  \n \nएिह के  बाद पुछिलयिन हमहू के हन हम लगै छी? \nकहय लगिल खराब छी, छी अहूँ ठीक-ठाक \nलेिकन एिह यौवनमे साजन भेलहुँ कोन टाक* \nकिनक लगै छी स᳖ी जेना, िकछु-िकछु राहुल राय \nिकछु-िकछु गुण गोिवन्दा बाला, यैह अिछ हम्मर राय \n  \nतहन कहिलयिन चलु हे सजिन घुरए लेल दरभंगा \nआहाँ लेल हम सारी िकनब, अपनो लेल हम अंगा \nदू टा िटकट अिछ उमा टाकीजक, अगले-बगले सीट \nदुनू गोटे बैस कऽ देखब “ममता गाबय गीत”** \nहुनक हाथ लेल अपन हाथमे उिठ िवदाय हम भेलहुँ \nहुनक हाथ लेल अपन हाथमे उिठ िवदाय हम भेलहुँ \nतखने जगा देलक िपटूआ, तखने जगा देलक िपटुआ***, नीन्दसँ हम उिठ गेलहुँ \nहम्मर टूिट गेल सपना ये भौजी, भरल दुपहिरयामे...... \n  \n*= हमर के श िकछु बेशी कम अिछ \n**= ᮧिस᳍ मैिथली िसनेमा \n***= हमर छोट भाई \nसंस्कृ त िशक्षा च मैिथली िशक्षा च\n \n  \n(मैिथली भाषा जगᲯननी सीतायाः भाषा आसीत् - हनुमन्तः उᲦवान- मानुषीिमह संस्कृ ताम्) \n(आगाँ) \n-गजेन्ᮤ ठाकु र \nवयम् इदानीम् एकं  सुभािषतं ᮰ुण्मः।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n52  \n \n आचायार्त् पादमादᱫे \nपादं िशष्यः स्वमेधया। \nपादं सᮩᳬचािरभ्यः \nपादं कालᮓमेण च। \n  \nइदानᱭ ᮰ुतस्य सुभािषतस्य तात्पयर्म् ए व म् अ ि स् त ।  ए क ः  छ ा ᮢ ः  संपूणर् ज्ञ ा न ᮧ ा ि ᳙  स म ये ᮧ क ा र  च तु᳥येन ज्ञानं ᮧा᳘ोित। ᮧथम् प ा द भ ा ग म् आ च ा य ार्त् ᮧा᳘ोित- पुनः \nपादभागम् सअध्ययनेन ᮧा᳘ोित- पुनः पादभागम ् स त ी थᱷिह सः िवचार िवनमय ेन् ि च न् त नेन च ᮧा᳘ोित- पुनः पादभागम ् कालᮓमेण ᮧा᳘ोित, एवं छा ᮢः संपूणᲈ ज्ञानं\nᮧा᳘ोित। \n  \nसम्भाषणम्  \n  \nवाणः यथा ग᳒ं िलखित तथा अन्यः न िलखित। \nवाण जेना ग᳒ िलखैत छिथ तेना क्यो आन निह िलखैत छिथ। \n  \nयथा रिववमार् िचᮢं िलखित तथा अन्यः न िलखित। \nजेना रिववमार् िचᮢ बनबैत छिथ तेना क्यो आन निह िलखैत छिथ। \n  \nᮧातः काले कू प्यां जलम् आसीत्। \nभोरमे बतर्नमे जल छल। \n  \nस्वातं᯦यसंᮕाम काले कः कः आसीत्। \nस्वतंᮢता संᮕाममे के  के  रहिथ। \n  \nगांधीजी सुभाषचन्ᮤ बोसः भगवत िसहः बल्ल्भभाई \n  \nᮧातः काले मिन्दरे पूजा आसीत्।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n53  \n \nᮧातः काल मिन्दरमे पूजा छल ए। \n  \nजवाहरलाल नेहरू ᮧधानमंᮢी आसीत्। \nजवाहरलाल नेहरू ᮧधानमंᮢी छलाह। \n  \nकन्याकु मारीम्/ मथुराभ्यां/ धारानगरे िववेकानन्दः/ कृ ष्णः/ भोजः आसीत्। \nकन्याकु मारीमे/ मथुरामे/ धारानगरीमे िववेकानन्द/ कृ ष्ण/ भोज छलाह। \n  \nसंᮕामकाले बहुजनाः सैिनकाः आसन्। \nसंᮕाम कालमे बहुत गोट सैिनक छलाह। \n  \n᳇ापरयुगे कौरवाः आसन्। \n᳇ापरयुगमे कौरव छलाह। \n  \nपर᳭ः अहं महारा᳦ः आसम्। \nपरसू हम महारा᳦मे छलहुँ। \n  \nअहं पिण्डतः अिस्म। \nहम पंिडत छी। \n  \nवयं िशशवः आसम्। \nहमसभ िशशु छलहुं। \n  \nएकं  कारयानम्/ दूरदशर्नम्/  \nएकटा कार/ दूरदशर्न  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n54  \n \n  \nगोिवन्दः पूवᲈ महाधिनकः आसीत्। \nगोिवन्द पूवर्मे महाधिनक छल। \n  \nिकम् िकम् आसीत् कािन कािन आसन्। \nकी की छल। \n  \nगोिवन्दस्य गृहे शुनकः/ दूरदशर्नम्/ िवदेशीयघटकः/ रजतपाᮢम्/ सुवणर्हारः आसीत्। \nगोिवन्दक घरमे कु कु र/ दूरदशर्नम्/ िवदेशी घड़ी/ रजतपाᮢ/ स्वणर्हार छल। \n  \nसेवकाः/ धेनवः/ ᮕंथाः/ कपािटकाः/ यंᮢािण/ पिक्षणः/ कम्बलाः/ सङ्गणकािण आसन्। \nसेवकसभ/ गायसभ/ कपािटकासभ/ यन्ᮢसभ/ िचड़ै सभ/ कम्बल सभ/ कम्प्युटर सभ छल। \n  \nअहं गृिहणी अिस्म। \nहम गृहणी छी। \n कथा  \nपूवᲈ किलगदेशे सत्यगु᳙ः नाम एकः महाराजः आसीत्। तस्य पुᮢः कमलापीडः। कमलापीडः अतीव बुि᳍मान्- चतुरः ᳴कन्तु \nसह बहुअहंकारी आसीत्। सः महाराजाम् अिप \nउपहािसत स्म। पुᮢस्य स्वभावं दृष्ट्वा महाराजः बहु दुःिखतः आसीत्। महाराजस्य बहु दुःखम् अिस्त। िकमथᲈ मम प ुᮢः बहुअहंकारी आसीत्। इित महाराजस्य दुःखम् \nआसीत्। कदािचत ् र ा ज कु मारः महाराजस्य समीपम ् आ ग त् य  पृ᳥वान्। अस्माकम् स म ी पे म ह त् स ैन्यम् अ ि स् त ।  सैन्यस्य का आवश्यकता। वृथ ा  ध न ᳞ य ः  भ व ि त ।  त दा \nमहाराजः पुᮢम् वदित। यु᳍काले सैन्यस्य बहु आवश्यकता अिस्त। सैन्यस्य पोषणाथᲈ धन᳞यं कु मर्ः चेत् हािनः नािस्त। अनन्तरम् राजकु मारः वदित। यु᳍काले यिद धनं \nद᳑ः बहवः सैिनकाः लभ्यन्ते। इदानᱭ सैन्यपोषणस्य आवश्यकता नािस्त। तदा महाराजः िकमिप न वदित। तिस्मन िदने राᮢौ महाराजः पुᮢम् आह्वयित। ᳴किचत् आहारं\nस्वीकरोित- एकᮢ स्थापयित। महाराजः पुᮢं वदित। काकान् आह्वयतु। तदा राजकु मारः वदित। िकम् भवान् मूखर्ः वा। रािᮢ समये काकाः आगच्छिन्त वा। इित पृच्छित। \nतदा महाराजः वदित। अ᳖ं दᱫं चेत् अिप यथा काकाः न आगच्छिन्त, रािᮢ समये तथा यु᳍काले धनं द᳑ः चेत् अिप सैिनकाः न लभ्यन्ते। सैिनकस्य पोषणाथᲈ धनं ᳞थᲈ न\nभवित। तदा राजकु मारस्य दुःखं भवित। राजकु मारः स्वस्य अिववेकं  ज्ञातवान्। िपतुः समीपे क्षमां ᮧािथतवान्। \n  \nधन्यवादः। \n (अनुवतर्ते) \n \nिमिथला कला(आँगा)  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n55  \n \nिचᮢकार- तूिलका, ᮕाम-रुᮤपुर, भाया-आन्ᮥा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी। \n  \nएक बेर कु बेर कोनहुना ल᭯मीकेँ  प᳀ीक रूपमे ᮧा᳙ कए लेलिन्ह आऽ हुनका लेल समुᮤमे एकटा’कोवर’ घर बनेने रहिथ। कोबर िचᮢमे पुरैनक पात, पुिष्पत बांस, \nमत्स्य,सांप, काछु, नवᮕह, शंख आिदक ᮧयोग होइत अिछ। धारावािहक रूपᱶ िविभ᳖ ᮧकारक कोबरक िचᮢ देल जायत। एिह अंकमे कोबर (पुरैन) देल जाऽ रहल अिछ। \n  \n7. िमिथला कला(आँगा) \nिचᮢकार- तूिलका, ᮕाम-रुᮤपुर, भाया-आन्ᮥा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी। \n  \n \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n56  \n \n( अनुवतर्ते) \n1.जन्मा᳥मी/ कृ ष्णा᳥मी 2.कु शी अमावस्या  \n  \nभादवमास कृ ष्णपक्ष अ᳥मी ितिथक १२ बजे राितमे कृ ष्णक जन्म भेलिन्ह। \nसतयुगमे के दार ना᳜ा राजा परम्परानुसार वृ᳍ावस्था ᮧा᳙ भेलापर पुᮢकेँ  राज्यभार दए तपस्याक लेल बोन चिल गेलाह। के दारक एके टा पुᮢी छलिन्ह वृन्दा ना᳜ा। ओऽ \nभिर िजनगी यमुना तटपर घोर तपस्या के लिन्ह। अन्तमे भगवान ᮧकट भए वर मँगबाक लेल कहलिन्ह। वृन्दा कहलिखन्ह जे अहाँ हमर वर बन ू। ओऽ बोन जतए ब ृन्दा \nतपस्या कएलिन्ह वृन्दावनक नामसँ ᮧ ि स ᳍  भेल ।  ओ त ए  य मुनाक नदीक िनच ुलका दिक्षण तटपर मधुपुरी नामक नगर बस ेलक। शᮢुघ न  ओ ि ह  दैत्यकेँ  म ा ि र  म धुपर \n(मथुरा) िजतलिन्ह। ᳇ापरमे ई शूरसेनक राजधानी बनल। यादव,अंधक भोज एतए राज के लिन्ह। भोजराज उᮕसेनकेँ  हुनकर बेटा कं स ग᳎ीपरसँ उतािर देलकिन्ह। हुनकर \nबिहन यदुवंशी क्षिᮢय वासुदेवसँ िबयाहल छलीह। एक िदन कं स देवकीकेँ  सासुर पहुँचाबए जाऽ रहल छलाह मुदा आकाशवाणी भेल जे देवकीक आठम बᲬा कं सकेँ  मारत \nसे ओऽ अपन बिहन बिहनोईकेँ  कारागारमे धऽ देलक। देवकीक सात टा सन्तानकेँ  ओऽ मरबा देलक। भादव मासक रोिहणी नक्षᮢक कृ ष्णपक्षक अ᳥मी ितिथक अन्हिरयामे \nमूसलधार बरखामे कारागारमे ᮧकाश भए गेल आऽ भगवान शंख-चᮓ-गदा-प᳑ लए ठाढ़ भए गेलाह, कहलिन्ह जे हमरा जन्म होइत देरी वृन्दावन नन्दक घर दए आउ \nआऽ ओतए एकटा बिचया चिण्डका जन्म लेने अिछ, ओकरा आिन कए क ं सकेँ  दए िदऔक। मायास ँ सभ पहरेदार सूित जाएत, फाटक सभ अपन े खुिज जाएत, यम ुना \nमैय्या स्वयं रस्ता दए देतीह। वासुदेव सएह कएलिन्ह। भोरमे कं स एकटा पाथरपर एकटा रजक ᳇ारा पटकबाय जखने ओिह बिचयाकेँ  मारए चाहलिन्ह उिड़ गेलीह आऽ \nकहलिन्ह जे हुनका मारए बला व ृन्दावन पहुँिच गेल अिछ। कं स कतेको राक्षसकेँ  पठेलक कृ ष्णकेँ  मारबाक ल ेल मुदा वैह सभ मारल ग ेल। पैघ भए कृ ष्ण मथुरा आिब \nकं सकेँ  मािर माता-िपताकेँ  कारागारसँ छोड़ाओल आऽ फे र िकछु िदनका बाद गोपी-सखाकेँ  छोिड़ ᳇ारका चिल गेलाह। \n  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n57  \n \n नूतन झा; गाम : बेल्हवार, मधुबनी, िबहार; जन्म ितिथ : ५ िदसम्बर १९७६; िशक्षा - बी एस सी, कल्याण कॉलेज, िभलाई; एम एस सी, \nकॉपᲃरेिटव कॉलेज, जमशेदपुर; फै शन िडजाइिनग, एन.आइ.एफ.डी., जमशेदपुर।“मैिथली भाषा आ' मैिथल संस्कृ ितक ᮧित आस्था आ' आदर हम्मर मोनमे बᲬेसᱰ बसल \nअिछ। इंटरनेट पर ितरहुताक्षर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल संस्कृ ितक उᲰवल भिवष्यक हेतु अित आशािन्वत छी।” \n      \nकृ ष्णा᳥मी / जन्मा᳥मी \nकं सक ᮧकोपसँ मनुषक रक्षालेल ᳇ापरयुगमे स्वयं िवष्णुदेव भगवान ᮰ीकृ ष्णक रूपलऽ मथुराक कारावासमे देवकीक कोखसँ जािह िदन पृथ्वी पर अवतिरत \nभेलाह, तािह िदनकेँ  कृ ष्णा᳥मीक रूपमे मनओल जाइत अिछ। सावन मासक कृ ष्णपक्षक अ᳥मीकेँ  अधर्रािᮢकऽ भगवानक जन्म भेल छिन। जन्मक पिहल िदन कृ ष्णा᳥मी \nकहाइत छैक आऽ जन्मक बादक िदन जन्मा᳥मी। तािह कारणेँ ᮯतो दू ᮧकारक होइत अिछ, कृ ष्णा᳥मी ᮯत आऽ जन्मा᳥मी वा जयन्ती ᮯत। \n शाᳫक अनुसारे एिह िदन पूजाक बेसी महत्व अिछ ᮯतसँ परन्तु िमिथलावासी  द ुनुकेँ  बराबरे महत्व देने छिथ। कृ ष्णा᳥मी ᮯतसँ एक िदन पिहने  अरबा-\nअरबाइन खाइत छिथ आऽ ᮯतक िदन िनराहार रिह सᱼझमे फलाहार करैत छिथ। कतेक लोक सेहो राितकऽ जगरना करैत छिथ। ठाम-ठाम बालकृ ष्णक ᮧितमाकेँ  सुन्दर \nपीताम्बर पिहना पालनामे झुलायल जाइत अिछ। तकर बाद भोरे पारणा करैत छिथ। कतेक लोक कृ ष्णा᳥मी निह कऽ जन्मा᳥मी ᮯत करैत छिथ। \nस्कन्दपुराणमे जयन्तीᮯतक िवशेषता मानल ग ेल अिछ।सूयᲃदयसᱰ चन्ᮤोदय तक अ᳥मी रहए आऽ िनशाभाग राितमे रोिहणी नक्षᮢक योग होए तँ ई ᮯत \nअवश्य करबाक चाही। यिद सोम वा बु᳍ िदनक पड़ैत अिछ तथा नवमीयुᲦ होए तँ बेसी ᮧशस्त होइत अिछ।जᱰ  रोिहणी नक्षᮢक योग निह होए तँ जन्मा᳥मी ᮯतक संगे \nजयन्ती ᮯत सेहो करबाक चाही निह तँ जन्मा᳥मी ᮯतक महत्व निह रिह जाएत ई धारणा अिछ। \nएिह वषर् कृ ष्णा᳥मी-जन्मा᳥मी २३/२४ अगस्तकेँ  अिछ। महारा᳦मे एिहिदन दही-हांडीक ᮧथा बहुत ᮧचिलत अिछ।  \n कु शोत्पतन / कु शी अमावस्या \nभादवमासक अमावस्याकेँ  कु शी अमावस्या कहल जाइत अिछ। एिह िदनक िविश᳥ता यैह अिछ जे एिह िदनक उखाड़ल कु शक उपयोग वषर्पयर्न्त भऽ सकै त \nअिछ। कु श िमिथलांचलमे ᮧत्येक पूजा पाठमे काज आबैत अिछ। तािहलेल गृहस्थ सऽ लऽ कऽ साधु सभ कु श संजोिगकऽ राखए छिथ। आन अमावस्याक उपाड़ल कु शक \nउपयोग माᮢ एक मास तक भऽ सकै त अिछ आऽ अनिदना कु श उपािड़ कऽ दोसर सुयᲃदय तक काज लेल जा सकै त अिछ।  \nश्मशान भूिम, बाटपरक यज्ञस्थली, िपण्डदानक स्थान वा अन्य कोनो अपिवᮢ भूिम परक कु श निह उपयुर्Ღ होइत अिछ। िपतृजीिव  बालक तथा िपताक \nअछैत बालक कु श उपाड़क काज निह कऽ सकै त छैथ।  \nकु श उपाड़क मंᮢ िन᳜िलिखत अिछ : \n''ॐ कु शाᮕे वसते रुᮤ: कु शमध्ये तु के शवः। \nकु शमूले वसेद् ᮩᳬा कु शान्मे देिह मेिदिन॥ \nॐ कु शोऽिस कु शपुᮢोऽिस ᮩᳬणा िनिमत: पुरा। \nदेव िपतृ िहताथार्य त्वां समुत्पाᲷाम्यहम् ॥\" \nएिह वषर् कु शी अमावस्या ३० अगस्त, शिन िदनक पड़ल अिछ।  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n58  \n \n \n१०. संगीत िशक्षा-गजेन्ᮤ ठाकु र \nरामा᮰य झा “रामरग” (१९२८- ) िव᳇ान, वागयकार, िशक्षक आऽ मंच सम्पादक छिथ। \n२.राग िव᳒ापित कल्याण – िᮢताल (मध्य लय) \n \nस्थाई- भगित वश भेला िशव िजनका घर एला िशव, डमरु िᮢशूल बसहा िबसिर उगना भेष करिथ चाकरी। \nअन्तरा- जननी जनक धन, “रामरंग” पावल पूत एहन, िमिथलाक के लिन्ह ऊँ च पागड़ी॥ \n \nस्थाई- रे \n भ  \nसा गम॑ प म॑ प - - म॑ग॒  - रे सा सारे  िन सा -, िन \nग ितऽऽ  व   श ऽ ऽ भे  ऽ ला ऽ िश ऽ व  ऽ ऽ  िज \n \nᬸ िन सा रे सा िन॒ – ᬹ ᬸ िन॒ ᬸ ᬹ – िन सा - - सा \nन  का  ऽ  घ  र  ऽ  ऽ ए ऽ  ला ऽ  िश  व ऽ ऽ ड \n \nरे ग॒ म॑ प  प – प िन॒  ध प म॑ प  धिन  सां सां गं॒ \nम रु ऽ िᮢ  शू ऽ ल ब  स हा  ऽ िब सऽ  ऽऽ  िर उ \n \nरᱶ सां िन रᱶ  सां िन॒ ध प  म॑ प पिन॒ ध  प -  -ग  -- रे \nग ना ऽ ऽ   भे  ऽ  ष क  र िथ चाऽ ऽ  कऽ ऽरी ऽऽ,  भ \n \nअन्तरा प \n ज  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n59  \n \n \nप िन सां सां  सां - - ध िन  - ध िन िन सां रᱶ सां -, िन \nन नी ऽ ज  न ऽ ऽ ऽ    ऽ क ध न    ध  न ऽ, रा \n \nिन सां – गं॒  रᱶ सां सां िन – ध िन सां   िन॒ ध प ग॒ \n \nम॑ प िन सां  सां िन॒ ध प  म॑ प पिन॒ ध  प- -ग – रे \nिथ ला ऽ क   के  ल िन्ह ऊँ  ऽ च पाऽऽ    गऽ  ऽड़ी ऽऽ,भ \n***गंधार कोमल, मध्यम तीᮯ, िनषाद दोनᲂ व अन्य स्वर शु᳍। \nबालानां कृ ते \n  \n  \n१.रघुनी मरर-गजेन्ᮤ ठाकु र \n २. देवीजी:᳞ायाम आवश्यक- ज्योित झा चौधरी \nरघुनी मरर  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n60  \n \n \n \nिचᮢ: ज्योित झा चौधरी \nदेवदᱫ, काशीराम आऽ रघुनी मरर तीन भा ँय। गाय चराबए जािथ। एक ब ेर अकाल आयल त ँ रघुनी भािग कए सहरसाक बनमा ं ᮧखण्डक िबिदया बरहमपुर गाममे \nअपन डेरा खसेलिन्ह।एतए जमीन्दार रहिथ जुगल आऽ कमला ᮧसाद। जुगल ᮧसाद एक बेर दंगल करेने छलाह, ओिह द ंगलकेँ  िजतने छलाह रघ ुनी। रघुनी हुनके  लग \nगेलाह। एक सय बीघा जमीन देलिन्ह जुगल ᮧसाद हुनका। सुगमां गाममे बथान बनओलिन्ह रघुनी। खेती करिथ आऽ पिरवारसँ दूर सुगमा गाममे रहिथ। \n  \nएम्हर जुगल ᮧसादक घरमे कलह भेल आऽ अपन जमीन-जत्था ओऽ गागोरी राजकेँ  बेिच देलिन्ह। रघुनीकेँ  जखन ई पता चललिन्ह तँ हुनका ब᲻ दुख भेलिन्ह। \n  \nए क  ि द न  संगीक स ंग रघ ुन ी  न ा च  देखबाक ल ेल िसमरी गामक चौधरीक दलान पर ग ेल ।  च ौ ध र ी  न ा च क  ब ा द  न टुआकेँ  औ ँठी आऽ द ुशाला द ेलिखन्ह। रघुनी नटुआकेँ  \nकहलिखन्ह जे बथान परस ँ अपन पिस᳖क एक जोड़ी गाय हाँिक िलअ। नटुआ खुशीसँ दू टा िनकगर गाय हा ँिक अनलक आऽ ख ुशीसँ चौधरीकेँ  देखेलक। मुदा चौधरीकेँ  \nबुझेलए जे रघुनी हुनका नीचाँ देखबए चाहैत छिथ। मुदा सोझाँ-सोँझी िभरबाक िहम्मत तँ छलए निह। \n  \nसे चौधरी देवी उपासक जादूक कलाकार मकदूम जोगीसँ भेँट कएलक। ओऽ जोगीकेँ  कहलक जे रघुनीकेँ  हमर नोकर बना िदअ। जोगी सिरसओ फू िक िछटलक मुदा रघुनी \nछल देवी भᲦ से जोगीक जादू निह चललैक। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n61  \n \n  \nचिण्डकाक िसि᳍ कएलक जोगी आऽ रघुनी पर जादू सँ सए टा बाघसँ घेरबा कए मािर देलक। मुदा भᲦ छल रघुनी से चिण्डकाक बिहन कामाख्या आिब रघुनीकेँ  िजया \nदेलिन्ह। दोसर जादू लेल जोगी सिरसओ मन्ᮢाबए लेल जे सिरसओ मुᲶीमे लेलक तँ मुᲶी बन्दक-बन्दे रिह गेलैक। \nफे र चौधरीकेँ  पता चललैक जे रघुनी गागोरी राजाक लगान निह द ेने अिछ। से ओऽ राजा लग ग ेल आऽ कहलक जे रघुनी ने तँ अपने लगान देने अिछ आऽ उनटल े लोक \nसभकेँ  लगान देबासँ मना कए रहल अिछ। \n  \nगाम पर रघुनी निह रहए आऽ िसपाही सभ ओकर भाए द ेवदᱫ मररकेँ  लए िवदा भए ग ेलाह। रस्तामे के जरीडीह लग देवदᱫ रघुनीकेँ  देखलिन्ह, रघुनी सेहो देवदᱫकेँ  \nदेखलिन्ह। मुदा िसपाही सभ रघ ुनीकेँ  निह देिख सकलाह। मुदा जखन राजा द ेवदᱫकेँ  काल कोठरीमे दए िसपाही सभकेँ  ओकरा मारबाक ल ेल कहलक तँ उनटे जे कोड़ा \nचलबय तकरे चोट लागए। फे र राजा देवदᱫसँ कहलक जे गलती भेल आब अहाँ जे कहब सैह हम करब। देवदᱫक कहला अनुसार जे रैयत लगान निह भरलाक कारणसँ \nजहलमे रहिथ से छोिड़ देल गेलाह आऽ राजा रघुनी मररसँ सेहो माफी मँगलिन्ह। \n  \n२. देवीजी:  ज्योित झा चौधरी \nदेवीजी : ᳞ायाम आवश्यक \n \nिचᮢ: ज्योित झा चौधरी \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n62  \n \nगामक िव᳒ालयमे ᮧितिदन ᳞ायामक िशक्षा देल जाएत छल; ᮧाथर्नाक समय, कक्षामे जाइ सऽ पिहने। कतेक बालककेँ  इ ब᲻ क᳥कारी लागैत छलै।ओ सब \nᮧाथर्नाकाल ᮧितिदन नुका जाइ छल।िशक्षक सबसᱰ ई बात न ुकै ल निह रहल।ओ सब बᲬा सबहक अिह काज सऽ बहुत अᮧस᳖ भ ेला।ओ सब द ेवीजीके  िनयुᲦ के ला \nओकरा सबके  बुझाबऽ लेल। देवीजी पता कर लगली ज े ओ सब कत न ुकाइत अिछ।बेसी देर निह लगल ैन इ ज्ञात करैत जे िकछु बᲬा सब कक्षाक बᱶचक नीचामे नुका \nजाइत छल। एक िदन देवीजी जहन ᮧाथर्ना शुरु भेल तऽ कक्षामे जाकऽ तकनाई शुरी के ली। िकछु बᲬा सब ठीके  नुकायल छलाह।  \nदेवीजी तत्काल ओकरा सबके  ᮧाथर्ना लेल पठेलिखन। तकर बाद ओकरा सबक े  बुझेलिखन जे ᳞ायाम कतेक आवश्यक छै।ई शारीिरक आर बौि᳍क द ुनु \nतरहक िवकास लेल आवश्यक छै। अिह सᱰ स्फू ित आबैत छै।भोरे-भोर ᳞ायाम के ला सᱰ िदनभिर मोन ᮧस᳖ रहै छै आ सबकाज मᱶ मोन लागै छै।जिहना खेनाई आवश्यक \nहोइत अिछ तिहना ᳞ायाम सेहो आवश्यक छै। कसरत करक अभ्यास स्वस्थ जीवनके  आधार होइत अिछ।तकर बाद ओ ᳞ायामक िशक्षक के  रोचक तरीका स ᳞ायाम \nिसखेबाक आ िशक्षक सबके  सेहो संगे ᳞ायाम करैके  सलाह देलिखन।सब हुनकर बात मानलक। बᲬो सब अिह स ᮧभािवत भेल आ ᳞ायाम स भगनाई छोड़लक। देवीजी \nपुन᳟ अपन कायर्मे सफल भेली।   \n  \n बᲬा लोकिन ᳇ारा स्मरणीय ᳣ोक \n१.ᮧातः काल ᮩᳬमुहूᱫर् (सूयᲃदयक एक घंटा पिहने) सवर्ᮧथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई ᳣ोक बजबाक चाही। \nकराᮕे वसते ल᭯मीः करमध्ये सरस्वती। \nकरमूले िस्थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ, करक मध्यमे सरस्वती, करक मूलमे ᮩᳬा िस्थत छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक दशर्न करबाक थीक। \n२.संध्या काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िस्थतो ᮩᳬा दीपमध्ये जनादर्नः। \nदीपाᮕे शङ्करः ᮧोक्ᱫः सन्ध्याज्योितनर्मोऽस्तुते॥ \nदीपक मूल भागमे ᮩᳬा, दीपक मध्यभागमे जनादर्न (िवष्णु) आऽ दीपक अᮕ भागमे शङ्कर िस्थत छिथ। हे संध्याज्योित! अहाँकेँ  नमस्कार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः स्मरेि᳖त्यं दुःस्व᳘स्तस्य नश्यित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कु मारस्वामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक स्मरण करैत छिथ, हुनकर दुःस्व᳘ न᳥ भऽ जाइत छिन्ह। \n४. नहेबाक समय- \nगङ्गे च यमुने चैव गोदाविर सरस्वित। \nनमर्दे िसन्धु कावेिर जलेऽिस्मन् सि᳖िध कु रू॥ \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नमर्दा, िसन्धु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन साि᳖ध्य िदअ। \n५.उᱫरं यत्समुᮤस्य िहमाᮤे᳟ैव दिक्षणम्। \nवषᲈ तत् भारतं नाम भारती यᮢ सन्तितः॥  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n63  \n \nसमुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सन्तित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहल्या ᮤौपदी सीता तारा मण्डोदरी तथा। \nपᲱकं  ना स्मरेि᳖त्यं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहल्या, ᮤौपदी, सीता, तारा आऽ मण्दोदरी, एिह पाँच साध्वी-ᳫीक स्मरण करैत छिथ, हुनकर सभ पाप न᳥ भऽ जाइत छिन्ह। \n७.अ᳡त्थामा बिल᳞ार्सो हनूमां᳟ िवभीषणः। \nकृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ \nअ᳡त्थामा, बिल, ᳞ास, हनूमान्, िवभीषण, कृ पाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी \nउᮕेन तपसा लब्धो यया पशुपितः पितः। \nिसि᳍ः साध्ये सतामस्तु ᮧसादान्तस्य धूजर्टेः \nजाह्नवीफे नलेखेव यन्यूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानन्द न मे बाला सरस्वती। \nअपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणर्यािम जगत्ᮢयम् ॥ \n  \n१२. पᲳी ᮧबंध-गजेन्ᮤ ठाकु र \nपᲳी ᮧबंध \n \nपंजी-संᮕाहक- ᮰ी िव᳒ानंद झा पᲳीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी) \n᮰ी िव᳒ानन्द झा पञीकार (ᮧिस᳍ मोहनजी) जन्म-09.04.1957,पण्डुआ, तत ैल, ककरौड़(मध ुबनी), रशाढ़य(प ूिणया), िशवनगर (अरिरया) आ’ सम्ᮧित प ूिणया। \nिपता लब्ध धौत पᲳीशाᳫ माᱫर्ण्ड पᲳीकार मोदानन्द झा, िशवनगर, अरिरया, पूिणया|िपतामह-स्व. ᮰ी िभिखया झा | पᲳीशाᳫक दस वषर् धिर 1970 ई.सँ 1979 \nई. धिर अध्ययन,32 वषर्क वयससँ पᲳी-ᮧबंधक संव᳍र्न आ' स ंरक्षणमे संल्गन। कृ ित- पᲳी शाखा पुस्तकक िलप्यांतरण आ' स ंव᳍र्न- 800 प ृ᳧सँ अिधक अंकन सिहत। \nपᲳी नगरिमक िलप्यान्तरण ओ' संव᳍र्न- लगभग 600 प ृ᳧सँ ऊपर(ितरहुता िलिपसँ देवनागरी िलिपम े)। गुरु- पᲳीकार मोदानन्द झा। गुरुक गुरु- पᲳीकार िभिखया \nझा, पᲳीकार िनरस ू झा ᮧिस᳍ िव᳡नाथ झा- सौराठ, पᲳीकार लूटन झा, सौराठ। ग ुरुक शाᳫाथर् प र ी क्ष ा -  द र भंगा महाराज क ु मार जीव े᳡र िसहक यज्ञोपवीत \nसंस्कारक अवसर पर महाराजािधराज(दरभंगा) कामे᳡र िसह ᳇ारा आयोिजत परीक्षा-1937 ई. जािहमे मौिखक परीक्षाक मुख्य परीक्षक म.म. डॉ. सर गंगानाथ झा \nछलाह। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n64  \n \n६म छिठ – परहट सकराढ़ी मूलक हषर्नाथ झाक ᳡सुर खण्डबला भौर मूलक श्यामनाथ ठाकु रक बालक महे᳡र ठाकु रसँ कन्दा छठम स्थानमे छिथ- तँ (१) महे᳡र ठाकु र \n(२) हषर्नाथ झा (३) िसि᳍नाथ झा (४) पीताम्बर झा (५) शिशनाथ झा (६) कन्या- एिह तरहेँ खण्डबला भौर मूलक महे᳡र ठाकु र छठम छिठ कहौताह। \n \n७म छिठ- कन्याक िपताक मातामहीक िपतामह- यथा हिरअम मूलक बिलराजपुर मूल ᮕामक सेवानाथ िम᮰क पौᮢी, बालमुकु न्द िम᮰क पुᮢी कन्याक िपता शिशनाथ \nझाक मातामही छिथ, तँय (१) सेवानाथ िम᮰-पुᮢ(२)बालमुकु न्द िम᮰ (३)जामाता-िसि᳍नाथ झा (४) जामाता-पीताम्बर झा (५) पुᮢ शिशनाथ झा (६) पुᮢी-कन्या, \nअस्तु, हिरअम बिलराजपुर सेवानाथ िम᮰ ७म छिठ भेलाह। \n \n८म छिठ- कन्याक िपतामहीक मातृ मातामह-यथा- सोदरपुर मूलक सिरसब मूल ᮕाम वाला (१) गदाधर िम᮰-जामाता (२) बालमुकु न्द िम᮰-जामाता (३)िसि᳍नाथ \nझा(४)जामाता पीताम्बर झा- पुᮢ(५) शिशनाथ झा (६) कन्या। तािह हेतु सोदरपुर सिरसव गदाधर िम᮰ आठम छिठ छिथ। \n \n९म छिठ- कन्याक मातामहक ᮧिपतामह- खण्डबला मूलक भौर मूलᮕाम (१)धमर्नाथ ठाकु र-पुᮢ (२) योगनाथ ठाकु र-पुᮢ (३)दुगार्नाथ ठाकु र-पुᮢ (४) नारायणदᱫ \nठाकु र-जामाता (५) शिशनाथ झा-तिनक (६) कन्या- अथार्त् धमर्नाथ ठाकु रसँ कन्या- ६म स्थानमे छिथ। तँय धमर्नाथ ठाकु र नवम् छिठ भेलाह। \n \n१०म छिठ- कन्याक ᮧमातामह (दुगार्नाथ ठाकु रक) मातामह- बभिनयाम मूलक कड़राइन मूलᮕामक सन्तलाल झासँ कन्या छठम स्थानमे छिथ- यथा (१) सन्तलाल झा- \nिहनक जमाय, (२)योगनाथ ठाकु र (३)पुᮢ दुगार्नाथ ठाकु र पुᮢ(४) नारायणदᱫ (५) जमाय- शिशनाथ झा तिनक पुᮢी (६) कन्या। एिह हेतुए बभिनयाम मूलक \nसन्तलाल झा  १०म छिठ। \n \n११म छिठ करमहा मूलक नड़ुआर मूलᮕामक बछरण झासँ कन्या- छठम् स्थानमे छिथ- यथा \n(१)बछरण- पुᮢ (२)खेली- जमाय-(३)दुगार्नाथ ठाकु र (४)तिनक पुᮢ- नारायणदᱫ ठाकु र- जमाय (५)शिशनाथ (६) पुᮢी-कन्या- अस्तु बछरण झा ११म छिठ। \n \n१२म छिठ- कन्याक मातामहक मातृमातामह खण्डवला मूलक भौर मूलᮕामक जीख्खन ठाकु र-सँ कन्या छठम स्थानपर, ᮓम- (१)जीख्खन ठाकु र (२) खेली झा जमाय \n(३) दुगार्नाथ ठाकु र (४) पुᮢ- नारायणदᱫ- जमाय (५) शिशनाथ-पुᮢी (६) कन्या। \n \n१३म छिठ- कन्याक मातामहीक ᮧिपतामह हिरअम मूलक बिलराजपुर मूलᮕामक योगीलाल िम᮰। यथा- (१)योगीलाल –पुᮢ (२) कमलनाथ िम᮰ (३) पुᮢ- शिᲦनाथ \nिम᮰ (४) जमाय- नारायणदᱫ ठाकु र- जमाय (५) शिशनाथ-पुᮢे (६)कन्या। \n \n१४म छिठ- कन्याक मातामहीक िपतृमातामह अथार्त् सोदापुर मूलक िदगउन्ध मूलᮕामक कौिशल्यानन्द िम᮰- यथा- (१) कौिशल्यानन्द िम᮰- तिनक जमाय (२) \nकमलनाथ िम᮰ तिनक (३)पुᮢ शिᲦनाथ िम᮰, तिनक जमाय (४) नारायण दᱫ ठाकु र तिनक (५) जमाय शिशनाथ झा- तिनक पुᮢी (६) कन्या। \n \n१५म छिठ- कन्याक मातामहीक ᮧमातामह अथार्त् खण्डवला मूलक भौर मूलᮕामक महाराज कु मार बाबू गुणे᳡र िसह यथा- (१) बाबू गुणे᳡र िसह- पुᮢ (२) बाबू \nलिलते᳡र िसह (३) जमाय- शिᲦनाथ िम᮰- तिनक जमाय (४) नारायणदᱫ ठाकु र (५) तिनक जमाय- शिशनाथ झा- तिनक पुᮢी (६) कन्या। \n  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n65  \n \n१६म छिठ- कन्याक मातामहीक मातृमहीक मातृमातामह अथार्त्  खौआल मूलक िसमरवाड़ मूलᮕामक- प᳑नाथ झासँ कन्या छठम् स्थानमे छिथ- \n \nयथा- (१) प᳑नाथ-जमाय (२)बाबू लिलते᳡र िसह (३)जमाय शिᲦनाथ (४) जमाय-नारायणदᱫ (५) जमाय-शिशनाथ, (६) पुᮢी-कन्या। \n \nउपरोᲦ ᮧकारे कन्याक सोलह छिठ ᮧा᳙ भेल। \n \nवरपक्ष: कन्यिह सदृश वरहुकेँ  उᱫेढ़ (बᱫीस) मूलक बनाओल जाइत छैक। एिह मध्य दू-ᮧकारक पिरचय रहैत छैक- (१)वरक िपता-िपतामहािद तथा हुनका लोकिनक \nमातृकु लक जे वरक हेतु िपतृकु ल भेल, दोसर िदस वरक मायक िपतृकु लक जािह मध्य वरक मातामहािद तथा हुनका लोकिनक मातृकु लक पिरचय। \n \nकोनहु कथा जँचबाक हेतु पᲳीकार सभसँ पिहने कन्याक छिठक िनधार्रण कए लैत छिथ। ततःपर वरक उतेढ बनबैत छिथ। तखन देखबाक रहैत छिन्ह जे कन्या िजनकासँ \nछिठ छिथ से तऽ वरक पिरचयमे निह पवैत छिथ। जँ से कोनो छिठ भेट गेलाह, तँ देखबाक रहैछ जे वरक कोन पक्ष (िपतृ-मातृ)के  अएलाह। मातृ-पक्ष रहने अिधकार हो \nआओर िपतृ-पक्षमे रहने निह हो, से वचन पूवर्मे किह आएल छी। \n \n \nसंस्कृ त िमिथला  \n-गजेन्ᮤ ठाकु र \nल᭯मीधर  \nकृ त्यकल्पतरुक लेखक ल᭯मीधर भᲵ हृदयधरक पुᮢ छलाह। हुनकर िपता राजा गोिवन्दचन्ᮤक दरबारमे शािन्त आऽ यु᳍क मंᮢी छलाह। ल᭯मीधर मीमांसक छलाह। \nचण्डे᳡र, वाचस्पित आऽ रुᮤधर अपन-अपन रचनामे ल᭯मीधरक उ᳍रण ᮧचुर माᮢामे देने छिथ। ल᭯मीधर एगारहम शताब्दीक दोसर भाग आऽ बारहम शताब्दीक \nपिहल भागमे अवतिरत भेल छलाह।  \nल᭯मीधरक कृ त्यकल्पतरु महाभारतक एक ितहाइ आकारक अिछ आऽ जीवन जीबाक कला आऽ िनअमक वणर्न करैत अिछ। म ैिथल-स्मृितशाᳫक ई ᮰े᳧तम योगदान \nअिछ। चण्डे᳡रक िववाद र᳀ाकर पूणर् रूपस ँ कृ त्यकल्पतरुपर आधािरत अिछ, िव᳒ापितक िवभागसार सेहो कल्पतरुक िवषयसूचीक ᮧयोग करैत अिछ।  \nल᭯मीधरक िवचार- राजाक कायर् कानून आऽ न्याय ᮧदान के नाइ छैक। ᳞वहार ता᳸कक रूपसँ राजधमर्क रूपम े बुझल जाऽ सकै त अिछ। राज्यक सात टा पारम्पिरक \nतᱬवक सेहो चरचा अबैत अिछ। राजाक कत र्᳞क छह ᮧकारक षडगुण्यम के र सेहो चचर् अिछ। राजशाहीकेँ  ओऽ सरकारक एकमाᮢ िवकल्प कहैत छिथ। मुदा ल᭯मीधर \nराजाक दैिवक उत्पिᱫमे िव᳡ास निह करैत छिथ। राजा जनताक ᮝस्टी अिछ, न्यायी अिछ आऽ धमर्क अनुसार कायर् करैत अिछ। मुदा राजाकेँ  धािमक-कानून बदलबाक \nकोनो अिधकार निह छल। सव र्भौिमकताक अिभषेकक बाद राजाक िशक्षा-दीक्षा आऽ जनताक ᮧित आदरपर ओऽ बहुत जोड़ देलिन्ह। ल᭯मीधर राजकमर्चारीक आचार-\nसंिहतापर बड़ जोर दैत छिथ। दुगर्क िववरण ओऽ राजमहल आऽ िकलाक रूपम े करैत छिथ। \n \nइंिग्लश-मैिथली कोष  मैिथली-इंिग्लश कोष       \n इंिग्लश-मैिथली कोष  ᮧोजेक्टकेँ  आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आऽ योगदान ई-मेल ᳇ारा  ggajendra@yahoo.co.in\n  वा  ggajendra@videha.co.in  पर पठाऊ। \nमैिथली-इंिग्लश कोष  ᮧोजेक्टकेँ  आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आऽ योगदान ई-मेल ᳇ारा  ggajendra@yahoo.co.in  वा  ggajendra@videha.co.in  पर पठाऊ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n66  \n \nरसमय किव चतुर चतुरभुज शब्दावली-गजेन्ᮤ ठाकु र \nरसमय किव चतुर चतुरभुज- िव᳒ापित कालीन किव। माᮢ १७ टा प᳒ उपलब्ध, मुदा ई १७ टा पद िहनकर कीितकेँ  अक्षय रखबाक लेल पयार्᳙ अिछ। उदाहरण देखू- \nिदन-िदन दुहु-तन छीन, माधव \nएकओ ने अपन अधीन। \nहे कृ ष्ण! िदनपर िदन दुनूक तन िवरहसँ क्षीण भेल जाऽ रहल अिछ, आऽ दुनूमे के ओ अपन अधीन निह छिथ। \n  \nिविह- िवधाता \nसञािन- युवती \nतनु- वयश, देह \nआँतर- अन्तर, भीतर \nगोए- नुकाएब \nवेकत- ᳞Ღ \nगेहा- ठाम \nपिर- ᮧकारे \nिवरहानल- िवरहक आिग \nकाँती- कािन्त \nधिमत- िधपाओल \nिनरूपए- िनरीक्षण \nपिरहर- उपेक्षा \nअिचरिह- अल्पकालिह \nवामे- ᮧितकू ल \nिनअ- िनज, अपन \nमलयज- चानन \nसयािन- िवरह िवदग्धा नाियका  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n67  \n \nधिन- धन्या-नाियका \nहेरिस- िनहारैत \nहरिष- हिषत भए \nपिरहिर- मेटाय \nनखत- तरेगण \nमधुिर-दल- उभय-ओ᳧ \nमनिसज- कामदेव \nअवनत- नीचाँ झुकनाइ \nहुतासन- ज्वाला  \n (अनुवतर्ते) \nज्योितरी᳡र शब्दावली \nगोिण्ठ- मलाह \nकबार- तरकारी बेचिनहार \nपटिनआ- मलाह \nलबाल- लबरा \nलौिजह- ललचाइत जीह बला \nपेटकट- जकर पेट काटल छैक/ अनकर पेट कटैत अिछ। \nनाकट- नककᲵा \nबएर- बदरीफल \nबाबुर- बबूर \nखुसा- शुष्क \nचुसा- चोष्य \nफरुही- मुरही/ लाबा \nकरहर- कु मुदक कन्द \nमलैचा- मेरचाइ \nसारुक- भेँटा (᳡ेत कु मुदक) कन्द \nबोबिल- घेचुिल –खा᳒ कन्द \nबाँसी- वंशी \nहुलुक- हुडुᲥा (वा᳒ यंᮢ) \nजोहािर – ᮧणाम \nतोरह – तौलह \nबराबह- फु टा कए राखह \nखुटी- मिहला ᳇ारा कानक ऊध्वर्भागमे पिहरए जायबला खुᲵी \nिसङ्कली- िसकड़ी \nचुिल- चूड़ी \nिᮢका- माँग टीका \nखᲳरीट- खंजन पक्षी \nसाँकर- चीनी, लालछड़ी  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n68  \n \nिबरनी- वेणी, जुᲵी \nकम्बु- शंख \nपञु- प᳑ \nराउत- सैिनक पदािधकारी \nराजिश᳥- राजाक दरबारी \nपुरपित- नगरक मुख्य \nसािध- सेठ \nगन्धविणक- कस्तूरी आिद सुगन्धी बेचिनहार \nबेलवार- सीमारक्षक \nराजपुᮢ- एकटा पदािधकारी \n᳇ािरक- राजदरबारमे ᮧवेशक अनुज्ञा देिनहार \nपिनहार- ᳇ारपाल \nअगहरा- अᮕहार पािब काज कएिनहार \nरौतपित/ राजपुᮢपित- रौत सभक ᮧधान \nसिन्धिवᮕिहक- िवदेशमंᮢी \nमहामहᱫक- ᮧितरक्षामंᮢी \nᮧितबलकरणाध्यक्ष- शᮢुसेनाक जासूसीक िवभाग \nस्थानान्तिरक- राजाक पयर्टनक ᳞वस्था के िनहार अिधकारी \nनैबिन्धक- दस्तावेज िलखिनहार \nवाितक- गु᳙वातार् संᮕाहक, वाितक आऽ महावाितक पᲳीमे उᲬ पदवी \nआक्षपटिलक- ᳒ुतᮕुहक अिधकारी \nखड्गᮕाह- हाथमे खड्ग लेने राजाक रक्षक- खगार् \nᮧमᱬवार- बताहेकेँ  रोकएबला अिधकारी \nिब᳡ास- राजाक अंतरंग सहायक \nअᮕजािणक- राजाक ᮧयाणमे आगा-आगा चलिनहार सुरक्षा-दल \nगूढ़ पुरुष- गु᳙चर \nᮧिणिध- गु᳙चर \nवाितक- गु᳙चर \nसूपकार- भनसीया \nसूपकारपित- भनिसया-ᮧधान \nसम्बाहक- भनिसयाक पिरचारक \nबिल᳧- शारीिरक बलबला अंगरक्षक, बैठा \n᮰ोिᮢय- वैिदक \nआध्याियक- अध्येता \nमौहूितक- ज्योितषी \nआ᳜ाियक- वैिदक वा तािन्ᮢक, यु᳍िवषयक परामशर्दाता \nचूड़ामिण- भिवष्यकथनशाᳫ \nपँचरुखी काँच- िᮧज्म \nमहथ- उᲬ कोिटक सैिनक पद, महथा/ मेहता/ महतो \nमुदहथ- िजनका हाथमे राजाक मोहर रहैत छल \nमहसाहिन- आपूित अिधकारी \nमहसुआर- ᮧधान भनिसआ \nमहल – महर, समृ᳍ गोपाल, जेना नन्द महर \nसेजवार- सय्यापाल \nपनहिर- ताम्बूलवाह \nराजवल्ल्भ- दरबारी \nभण्डारी- भाण्डागािरक \nकलबार- विणक \nचोरगाहा- चाँवर होिकनहार \nसुखासन- आरामकु सᱮ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n69  \n \nचौपािड़ बहरघर, दलान, पाठशाला \nअँचरा- गमछा \nसमरहर- अंगमदर्न \nिवदान- ᳞ायाम-३६ ᮧकारक \nतमारु- तामाक लोटा \nपिनगह- पािन फे कबाक पाᮢ \nतमकु ण्ड- तामाक गँहीर अिढ़या \nअप्यायक- तृि᳙कारक \nफे ना- बरकाओल चीनीक मधुर \nजेञोनार- भोज \nस्वगर्दुलर्भ- पान \nदिण्डया- डंटाक उपरका पािस \nभृङ्गार- स्वणर्कलस \nआरहल- आरम्भ कयल \nिकटाएल- ᮓु ᳍ \nिनयोगी- एक ᮧकारक फकीर \nबुसक- भूसाक \nधुिन- घूड़ \nसंकोच- छोट होयब \nअपगत- अलिक्षत \nसम्भार- ᮧसार \nकौिशक- उल्लू \nगोमायु- िसयार \nनओबित- ᮧहरी-दल \nचतुःसम- ᮤव- भीतरका धरातल नीपबाक \nमाठ- खाजा-माठ \nउनच- उलोँच, च᳎िर(ओछेबाक) \nदद्दुर्र- बेङ \nिझकरुआ- झीङुर \nिनिवल- िनिवड़ घन \nकाकोल- कार-कौआ \nकोल- सूगर \nिशवा- िगदरनी \nफे त्कार- भूकब \nसाथर्वाह- ᳞ापारी याᮢादल-हरवल्ल्भा \nᮧसारी- संचारशून्य मेघ \nअखलु- ᮧतीत होइत अिछ \nअखउिल- पूवर्मे कहल \nवािरभᲦ- पािनमे राखल बासी भात \nसौिहत्य- तृ᳙ता \nउपचय- वृि᳍ \nपाण्डुरता- ᳡ेत भेनाइ जेना शरदमे मेघ कारीसँ उᲯर भऽ जाइत अिछ \nᮧस᳖ता- स्वच्छता \nसफरी- पोठी माछ \nतरङ्ग- चᲱलता \nशािल- दाना भरल झुकल धान \nमरुआ- तुलसी जितक पुष्पवृक्ष \nिवशेषकच्छेद- कपार गलपर कस्तूरीसँ िचᮢ बनायब \nदशर्निविध- दाँत आऽ ठोर रँगब \nवसनिविध- वᳫ रँगब \nविणकािविध- िचᮢलेखन \nशेखरयोजन- खोपा बान्हब  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n70  \n \nपᮢभिङ्ग- शरीरमे कस्तूरी लेपन \nगन्धयुिᲦ- अतर-फु लेल बनायब \nपानककरनी- शरबत बनायब \nपिᲵकावान- पिटआ बीनब \nतकुर्कमर्- सीकी-िशल्प \nआकरज्ञान- भूतᱬविवज्ञान \nअक्षरमुि᳥का- आँगुरक संके तसँ अक्षर-भावक िनदᱷश \nदोहदकरण- कृ िᮢम उपचारसँ वृक्षकेँ  दुिभक्षमे पुिष्पत करब। \nछिलतयोग- एकᮧकारक योग \nरसवाद- रसायनिवज्ञान \nदुकू ल- घोघट-ओढ़नीक लेल ᮧयुᲦ वᳫ \nक्षौम- तीसीक सोनसँ बनल वᳫ \nकौशेय- कीटकोशसँ बनल तसर वᳫ \nकमरूबाल- कामरूप बला \nबङ्गाल- वङ्गबला \nगुᲳर- गुजर्र  \nकिठबाल- कािठयाबाड़बला \nबरहथी- बारह हाथक \nबैङ्गना- भᲵासन रंगबला \nपᲱहर- पाँच खण्डक महल \nपᲱसम- पᲱ सुगिन्धᮤ᳞क चूणर् \nᮧदीपकलस- अिहबातक पाितल, कलसमे राखल मङ्गलदीप जे बसातसँ िमझाय निह \nषेमा- राजा आऽ सेनाक अस्थायी िशिवर \nवािरगह- हिथसार वा घोड़सार \nएकचोइ/ दोचोइ- एक वा दू मुख्य स्तंभ बला तम्बू \nमण्डबा- मड़बा \nकपलघड़- कपड़ाक घर \nबरागन- बेरागन, सोम-रिव आिद \nचे᳥सार- ᳒ूतशाला \nसिहआर- अम्पायर \nखेलबार- ᳒ूतशालाक मािलक \nदण्डसाह- दण्डसाक्षी \nकात- काँित, हािर-जीत लेल राखल ᮤ᳞ \nउपनय- समीप आनब \nभुजङ्ग- समिदया, चुगला \nघल- झुण्ड \nअिगरािन- अᮕगामी रक्षक दल \nसेनगाह- सेनानायक \nरजाएस- राजादेश \nघोल- घोड़ा \nपाएन- पएर रखबाक वलय \nपलािन- जीन लगाए घोड़ाकेँ  कसब \nथलबार- घोड़सारमे रिह अ᳡क पालन कएिनहार \nपाग- मुरेठा \nसरमोजा- माथमे पिहरबाक मोजा \nगान्ती- गाँती \nबाग- चाबुक \nसाङ्कल- कड़ी \nडाम्भ- काँच नािरके र \nफरेन्द- फाँक \nकोन्ते- बरछी  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n71  \n \nलउली- लाठी \nजाठी- फड़ाठी \nकोिन्तआ- बरछीबाला \nधमसा- नगाड़ा \nमहुअिर- फूँ िक कए बजयबाक एक वा᳒ \nअनायत- ववश, बहीर \nषतबार- पहरादार \nबाइित- वा᳒ध्विन \nटाप- घोड़ाक खूरपात \nमुहरव- मुखध्विन \nपलािन- किस कय \nकरुअक- कयलक \nसवाᲈवसर- आम दरबार \nवेकल्हेण्टे- डाँड़ \nपाट- रेशमी \nधिल- धिड़या, कप्पा \nपािझ- पक्षी \nटोपर- टोप सन झपना \nसइचान- बाज पक्षी \nिपतशाल- पीरा साँखु \nसरल- धूप सरड़ \nिसम्बिल- सीमर \nिससप- सीसी \nसहोल- साहोड़ \nपाउिल- पाँड़िर \nबंिझ- बाँिझ \nिगिरछ- िरछ \nगुआ- सुपारी \nनरङ्ग- सन्तोला \nनमेरु- रुᮤाक्ष \nबउर- बकु ल, भालसिर \nछोलङ्ग- छोहारा \nजुड़- शीतल \nएला- अड़ाँची \nसुखमेला- छोटकी अड़ाँची \nमधुकर- शतावरी \nकम्पूर कदली- कपूर्रकदली \nकिपᲳल- िततीर \nधारागृह- फु हारासँ युᲦ ᳩानगृह \nस्थेय- भगिनहार निह \nपरम्परीण- वंशपरम्परासँ चल अबैत \nपुरुष- रक्षक, िसपाही \nकार- कारी \nकाबर- िचतकाबर \nचलक- चरक, ᳡ेतवणर् \nगोल- गौर \nकइल- किपल \nपाण्डर- पाण्डुर \nशीकरिवक्षेप- फु हारा छोड़ब \nगण्डूष- कु ड़रा \nनाकजलबुद्बुद- नाकसँ जलमे हवा छोिड़ बुदबुद बनायब  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n72  \n \nिपण्ड- पीड़ी \nपारी- बेढ़ \nसािट- खुᲵा \nचुत- आम \nप᮲वण- सोता \nपहाल- िगिर \nडोङ्कल- डᲂगर \nचुली- चोटी \nकोइआर- कोिवदार \nसैम्ब- सीमर \nसीसमु- सीसो \nसाङ्कु - साँखु \nसिम- शिन, सैिन \nसहोल- साहोड़ \nपञोकठ- प᳑काठ \nसभर- साँभर, अ᳥ापद मृग \nकु टुिम्बनी- खीरी \nकठहिरआ- कठखोदी \nपेच- उल्लू \n᮲ुच- काठक लाड़िन, दािब \nपᲱामृत- दही, दूध, घृत, मधु, शकर्रा \nपᲱकषाय- शरीरमे लगयबाक पाँच सुगिन्धᮤ᳞क चूणर् \nचषाल- यूपक माथ परक थुमहा \nउदूखल- उक्खिर \nचमस- बाटी \nसंभृित- सामᮕी \nस᳙धान्य- जओ, गहुम, ितल, काउन, साम, चीन, नीवार \nआषाढ़दण्ड- पलाशदण्ड \nतरुत्वच- वल्कल \nवृक्षी- मुिनक बैसबाक आसन \nदारुपाᮢ- कठौत \nकरण्डक- िछᲵा, पिथआ \nबह्आिर- बहुिरआ, पुतोहु \nिबदान- दाओ, मुᮤा \nउभिर- उछिल कए ऊपर आिब, कु श्तीक दाओ \nअवधा- अधोमुख, कु श्तीक दाओ \nिव᳒ाविन्त- नतर्की \nसोताक ककना- मङ्गल सूᮢ \nिसङ्कली- िसकड़ी \nशाख- शंखाचूड़ी \nखुन्ती- खुᲵी- कानक उपरका भागमे पिहरल जाइछ \nचूिल- चूड़ी \nतृका- माँगटीका \nदशञुिध- दसौन्ही- राजाकेँ  कालक सूचना देिनहार, सम्ᮧित भाट \nसमहथ- समहस्त, बाजा सभपर एकबेर हाथ दए संगीत िनकालब \nमण्डल- हाथ-पएरक चᮓाकार संचार कए एक मुᮤासँ दोसर मुᮤामे पहुँचबाक िᮓया \nअङ्गहार- अङ्गसभकेँ  िवलासपूवर्क उिचत स्थानमे पहुँचाएब \nभाल- भूजाबलाक चूिल्ह \nओबारी- पाितल  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n73  \n \nिशवा- िगदड़नी \nभीम- भयानक \nउल्कामुख- एक जाितक गीदड़ जकड़ा मुहसँ धधरा बहराइत छैक \nजन्ताक- जाँतक \nचुᲱी- स्तन \nपसार- दोकान \nपेचा- उल्लू पक्षी \nषीषील- िखखीड़ \nनेउर- बीजी \nअपयर्न्त- असीम \nपाट- पᲵवᳫ \nकापल- कपड़ा \nसकलात- गलैचा \nदुसुखासन- सुखद शय्या \nलचसूिचका- नओ सुइयापर िबनायल िबछाओन \nपिरकर-नायक- दलपित \nविह- कु श \nसिमध- जारिन \nदृषद- पाथर \nलाज- लाबा \nइ᳥ाङ्गना- भावी प᳀ी \nसुरती- सूरतसँ आयल, सम्ᮧित सुरती तमाकू  \nजातीफल- जायफल \nसू᭯मेला- छोटकी अड़ाँची \nगुलत्वक- दािलचीनी \nपᮢक- तेजपात \nिपप्पर्ली- पीपिर \nकटुकी ओ दुलाह- दुलार काँट, वनौषिध \nमूल्य पिरछेद- मूल्य पटाएब \nिनष्ᮓय- िविनमय \nकषर्ᮓय- सोनाक मुᮤा कीनब \nअङ्कपिरिस्थित- लेखा-जोखा \nहरण-भरण- माल लेब-देब \n᳞वच्छेद- फिरछोट \nन᳥काक- कार कौआ \nसलभ- फितगा \nᮕिहल- लगारी \nसि᳇चक्षण- नीक िव᳇ान् \nवपा- भीड़-स्तूपाकार भूिम \nखोल- खािध \nहस्तकाण्ड- लग्गा \nगुणकाण्ड- नपबाक लग्गा \nवत्सदन्त- बाछाक दाँत सन \nभल्ल नख- भालुक नखक सदृश \nतृपवर्- तीन पोर बला \nस᳙पवर्- सात पोरबला \nआलीढ़- दिहना ठेहुनकेँ  उठाय ओ बामा ठेहुनकेँ  नीचाँ रोिप ठाढ़ भेल \nᮧत्यालीढ़- आलीढ़क िवपरीत \nसमपाद- दुनू ठेहुन एक सरल रेखापर रोिप ठाढ़ भेल \nिबशाख- दुनू टाँग िचआिर ठाढ़ भेल \nस्थानक- ठाढ़ होएबाक ढ़ंग \nअसन- भाला  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n74  \n \nगोकणर्- छोट भाला \nमुकु ल- किलकाकार तीर \nडाण्ड- पतबार, पािन उपछबाक कठौत \nचाड, चडक- नाओ सभक बेड़ा \nजुज्झार- लड़ाकू , यु᳍-पदाित \nगणक- गिणतज्ञ \nतारािवद् – तारा देिख िदशाक ज्ञान करओिनहार \nगुणवृक्ष- मस्तूल \nसेकपाᮢ- नाओसँ पािन उपछबाक कठौत \nवोिहत- जहाजक बेड़ा \nिबआरी- रािᮢभोजन \nचोरगािह- चामिरᮕािहणी \nपटा- छोट पीढ़ी \nबधा- खुᲵी लगला उᱫर खराऊँ  मुदा डोरी लगला उᱫर बधा  \nतमारु- ता᮫पᮢ \nबटइ- बटेर \nतेिरआ- तीन खुᲵाक- दू िबआनक महीस \nलेबारी- नार-पुआर \nअधतेरह- तेरहसँ आध कम अथार्त् साढ़े बारह \nअँचओलिन- हाथ-मुँह धोलिन \nदेवरूपा- एक ᮧकारक चानी \n \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n1.   जे शब्द मैिथली-सािहत्यक ᮧाचीन कालसँ आइ धिर जािह वᱫर्नीमे ᮧचिलत अिछ, से सामान्यतः तािह वᱫर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n1. \nᮕा᳭                                                       अᮕा᳭                                \nएखन                              अखन,अखिन,एखेन,अखनी \nठाम                               िठमा,िठना,ठमा \nजकर,तकर                          जेकर, तेकर \nतिनकर                             ितनकर।(वैकिल्पक रूपेँ ᮕा᳭) \nअिछ                               ऐछ, अिह, ए। \n  \n2.   िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक रूप वैक्लिपकतया अपनाओल जाय: \n2.भ गेल, भय गेल वा भए गेल। \n2.जा रहल अिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। \n2.कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n2. \n3.   ᮧाचीन मैिथलीक ‘न्ह’ ध्विनक स्थानमे ‘न’ िलखल जाय सकै त अिछ यथा कहलिन वा कहलिन्ह। \n3. \n4.   ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ स्प᳥तः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा- देखैत, छलैक, बौआ, छौक इत्यािद। \n4. \n5.   मैिथलीक िन᳜िलिखत शब्द एिह रूपे ᮧयुᲦ होयत: \n5.जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n75  \n \n5. \n6.   ᯷स्व इकारांत शब्दमे ‘इ’ के  लु᳙ करब सामान्यतः अᮕा᳭ िथक। यथा- ᮕा᳭ देिख आबह, मािलिन गेिल (मनुष्य माᮢमे)। \n6. \n7.   स्वतंᮢ ᮳स्व ‘ए’ वा ‘य’ ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, ᳴कतु आधुिनक ᮧयोगमे वैकिल्पक रूपेँ ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- \nकयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए इत्यािद। \n7. \n8.   उᲬारणमे दू स्वरक बीच जे ‘य’ ध्विन स्वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे स्थान वैकिल्पक रूपेँ देल जाय। यथा- धीआ, अढ़ ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ ैया, \nिबयाह। \n8. \n9.   सानुनािसक स्वतंᮢ स्वरक स्थान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक स्वर। यथा:- मैञा, किनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n9. \n10. कारकक िवभिक्ᱫक िन᳜िलिखत रूप ᮕा᳭:- \n10.हाथकेँ , हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। \n10.’मे’ मे अनुस्वार सवर्था त्याज्य िथक। ‘क’ क वैकिल्पक रूप ‘के र’ राखल जा सकै त अिछ। \n10. \n11. पूवर्कािलक िᮓयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अ᳞य वैकिल्पक रूपेँ लगाओल जा सकै त अिछ। यथा:- देिख कय वा देिख कए। \n11. \n12. माँग, भाँग आिदक स्थानमे माङ, भाङ इत्यािद िलखल जाय। \n12. \n13. अ᳍र् ‘न’ ओ अ᳍र् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय(अपवाद-संसार सन्सार निह), ᳴कतु छापाक सुिवधाथर् अ᳍र् ‘ङ’ , ‘ञ’, तथा ‘ण’ क बदला अन ुस्वारो \nिलखल जा सकै त अिछ। यथा:- अङ्क, वा अंक, अᲱल वा अंचल, कण्ठ वा कं ठ। \n13. \n14. हलंत िचह्न िनयमतः लगाओल जाय, ᳴कतु िवभिᲦक संग अकारांत ᮧयोग कएल जाय। यथा:- ᮰ीमान्, ᳴कतु ᮰ीमानक। \n14. \n15. सभ एकल कारक िचह्न शब्दमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुᲦ िवभिᲦक हेतु फराक िलखल जाय, यथा घर परक। \n15. \n16. अन ुनािसककेँ  चन्ᮤिबन्दु ᳇ारा ᳞Ღ कयल जाय। परंतु मुᮤणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माᮢा पर अनुस्वारक ᮧयोग चन्ᮤिबन्दुक बदला कयल जा सक ै त \nअिछ।यथा- िह के र बदला िह।  \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n17. \n18. समस्त पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफे नसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n18. \n19. िलअ तथा िदअ शब्दमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n20.   \nᮕा᳭                                                      अᮕा᳭ \n  \n1.       होयबला/होबयबला/होमयबला/                          हेब’बला, हेम’बला \n1.होयबाक/होएबाक  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n76  \n \n2.       आ’/आऽ                                             आ \n2. \n3.       क’ लेने/कऽ लेने/कए लेने/कय लेने/ \n3.ल’/लऽ/लय/लए \n3. \n4.       भ’ गेल/भऽ गेल/भय गेल/भए गेल \n4. \n5.       कर’ गेलाह/करऽ गेलह/करए गेलाह/करय गेलाह \n5. \n6.       िलअ/िदअ                                             िलय’,िदय’,िलअ’,िदय’ \n6. \n7.       कर’ बला/करऽ बला/ करय बला                           करै बला/क’र’ बला \n7. \n8.       बला                                                   वला \n8. \n9.       आङ्ल                                                  आंग्ल \n9. \n10.   ᮧायः                                                   ᮧायह \n10. \n11.   दुःख                                                    दुख \n11. \n12.   चिल गेल                                                 चल गेल/चैल गेल \n12. \n13.   देलिखन्ह                                                 देलिकन्ह, देलिखन \n13. \n14.   देखलिन्ह                                                देखलिन/ देखलैन्ह \n14. \n15.   छिथन्ह/ छलिन्ह                                      छिथन/ छलैन/ छलिन \n15. \n16.   चलैत/दैत                                                 चलित/दैित \n17.   एखनो                                                    अखनो \n17. \n18.   बढ़िन्ह                                                     बढिन्ह \n18. \n19.   ओ’/ओऽ(सवर्नाम)                                            ओ \n19. \n20.   ओ  (संयोजक)                                               ओ’/ओऽ \n21.   फाँिग/फािङ्ग                                                 फाइंग/फाइङ \n22.   जे                                                        जे’/जेऽ \n23.   ना-नुकु र                                                   ना-नुकर  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n77  \n \n23. \n24.   के लिन्ह/कएलिन्ह/कयलिन्ह \n24. \n25.   तखन तँ                                                     तखनतँ \n25. \n26.   जा’ रहल/जाय रहल/जाए रहल \n26. \n27.   िनकलय/िनकलए लागल \n27. बहराय/बहराए लागल                                  िनकल’/बहरै लागल \n27. \n28.   ओतय/जतय                                      जत’/ओत’/जतए/ओतए \n28. \n29.   की फू ड़ल जे                                               िक फू ड़ल जे \n29. \n30.   जे                                                        जे’/जेऽ \n31.   कू िद/यािद(मोन पारब)                                कू इद/याइद/कू द/याद \n31. \n32.   इहो/ओहो                                     \n33.   हँसए/हँसय                                                   हँस’ \n33. \n34.   नौ आिक दस/नौ ᳴कवा दस/नौ वा दस \n34. \n35.   सासु-ससुर                                                   सास-ससुर \n35. \n36.   छह/सात                                                     छ/छः/सात \n36. \n37.   की                                          की’/कीऽ(दीघᱮकारान्तमे विजत) \n37. \n38.   जबाब                                                          जवाब \n38. \n39.   करएताह/करयताह                                                  करेताह \n39. \n40.   दलान िदिश                                                    दलान िदश \n40. \n41.   गेलाह                                                           गएलाह/गयलाह \n41. \n42.   िकछु आर                                                        िकछु और \n42. \n43.   जाइत छल                                            जाित छल/जैत छल \n43.  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n78  \n \n44.   पहुँिच/भेिट जाइत छल                                  पहुँच/भेट जाइत छल \n44. \n45.   जबान(युवा)/जवान(फौजी) \n45. \n46.   लय/लए क’/कऽ \n47.   ल’/लऽ कय/कए \n47. \n48.   एखन/अखने                                                    अखन/एखने \n48. \n49.   अहᱭकेँ                                                             अही ँकेँ  \n49. \n50.   गहᱭर                                                            गहीँर \n50. \n51.   धार पार के नाइ                                     धार पार के नाय/के नाए \n51. \n52.   जेकाँ                                                         जेँकाँ/जकाँ \n52. \n53.   तिहना                                                        तेिहना \n53. \n54.   एकर                                                         अकर \n54. \n55.   बिहनउ                                                     बहनोइ \n55. \n56.   बिहन                                                        बिहिन \n56. \n57.   बिहिन-बिहनोइ                                                 बिहन-बहनउ \n57. \n58.   निह/नै \n58. \n59.   करबा’/करबाय/करबाए \n59. \n60.   त’/त ऽ                                                      तय/तए \n60. \n61.   भाय                                                         भै \n61. \n62.   भाँय                                                                         \n63.   यावत                                                       जावत \n63. \n64.   माय                                                         मै \n64.  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n79  \n \n65.   देिन्ह/दएिन्ह/दयिन्ह                                           दिन्ह/दैिन्ह \n65. \n66.   द’/द ऽ/दए \nतका’ कए तकाय  तकाए \nपैरे (on foot) पएरे \nताहुमे  ताहूमे \nपुᮢीक \nबजा कय/ कए \nबननाय \nकोला \nिदनुका िदनका \nततिहसँ \nगरबओलिन्ह  गरबेलिन्ह \nबालु बालू \nचेन्ह िचन्ह(अशु᳍) \nजे         जे’ \nसे/ के      से’/के ’ \nएखुनका     अखनुका \nभुिमहार  भूिमहार \nसुगर     सूगर \nझठहाक  झटहाक \nछूिब \nकरइयो/ओ करैयो \nपुबािर       पुबाइ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n80  \n \nझगड़ा-झाँटी   झगड़ा-झाँिट \nपएरे-पएरे     पैरे-पैरे \nखेलएबाक     खेलेबाक \nखेलाएबाक \nलगा’ \nहोए-  हो \nबुझल    बूझल \nबूझल (संबोधन अथर्मे) \nयैह   यएह \nताितल \nअयनाय- अयनाइ \nिन᳖-  िनन्द \nिबनु   िबन \nजाए  जाइ \nजाइ(in different sense)-last word of sentence \nछत पर आिब जाइ \nने \nखेलाए (play) –खेलाइ \nिशकाइत- िशकायत \nढप- ढ़प \nपढ़- पढ \nकिनए/ किनये किनञे \nराकस- राकश  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n81  \n \nहोए/ होय  होइ \nअउरदा- औरदा \nबुझेलिन्ह (different meaning- got understand) \nबुझएलिन्ह/ बुझयलिन्ह (understood himself) \nचिल- चल \nखधाइ- खधाय \nमोन पाड़लिखन्ह   मोन पारलिखन्ह \nकै क- कएक- कइएक \nलग ल’ग \nजरेनाइ \nजरओनाइ-  जरएनाइ/जरयनाइ \nहोइत   \nगड़बेलिन्ह/ गड़बओलिन्ह \nिचखैत- (to test)िचखइत \nकरइयो(willing to do)  करैयो \nजेकरा-  जकरा \nतकरा-  तेकरा \nिबदेसर स्थानेमे/ िबदेसरे स्थानमे \nकरबयलहुँ/ करबएलहुँ/करबेलहुँ \nहािरक (उᲬारण हाइरक) \nओजन    वजन \nआधे भाग/ आध-भागे \nिपचा’/ िपचाय/िपचाए  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n82  \n \nनञ/ ने \nबᲬा नञ (ने) िपचा जाय \nतखन ने (नञ) कहैत अिछ। \nकतेक गोटे/ कताक गोटे \nकमाइ- धमाइ  कमाई- धमाई \nलग ल’ग \nखेलाइ (for playing) \nछिथन्ह  छिथन \nहोइत  होइ \nक्यो   िकयो \nके श (hair) \nके स  (court-case) \nबननाइ/ बननाय/ बननाए \nजरेनाइ \nकु रसी  कु सᱮ \nचरचा   चचार् \nकमर्     करम \nडुबाबय/ डुमाबय \nएखुनका/ अखुनका \nलय (वाक्यक अितम शब्द)- ल’ \nकएलक   के लक \nगरमी    गमᱮ \nबरदी      वदᱮ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n83  \n \nसुना गेलाह  सुना’/सुनाऽ \nएनाइ-गेनाइ \nतेनाने घेरलिन्ह \nनञ \nडरो   ड’रो \nकतहु-  कहᱭ \nउमिरगर- उमरगर \nभिरगर \nधोल/धोअल धोएल \nगप/गप्प \nके   के ’ \nदरबᲯा/ दरबजा \nठाम \nधिर  तक \nघूिर   लौिट \nथोरबेक \nब᲻ \nतोँ/ तूँ \nतोँिह( प᳒मे ᮕा᳭) \nतोँही/तोँिह \nकरबाइए   करबाइये \nएके टा  \nकिरतिथ   करतिथ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n84  \n \nपहुँिच  पहुँच \nराखलिन्ह  रखलिन्ह \nलगलिन्ह  लागलिन्ह \nसुिन (उᲬारण सुइन) \nअिछ (उᲬारण अइछ) \nएलिथ  गेलिथ \nिबतओने   िबतेने \nकरबओलिन्ह/ करेलिखन्ह \nकरएलिन्ह \nआिक   िक \nपहुँिच पहुँच \nजराय/ जराए  जरा’ (आिग लगा) \nसे  से’ \nहाँ मे हाँ   (हाँमे हाँ िवभिक्ᱫमे हटा कए) \nफे ल फै ल \nफइल(spacious)   फै ल \nहोयतिन्ह/ होएतिन्ह  हेतिन्ह \nहाथ मिटआयब/ हाथ मिटयाबय \nफे का  फᱶका \nदेखाए  देखा’ \nदेखाय   देखा’ \nसᱫिर   सᱫर  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n85  \n \nसाहेब    साहब \n \nVIDEHA MITHILA TIRBHUKTI TIRHUT---  \n Mulla Taqia has said that Kameswara Thakur founder of the Oinivara Dynasty of Sugaon, who had been ousted by Illyas was \nreinstated in Tirhut and Muslim officers were appointed for the propagation of Muslim Law. \nFiruz Tughlaq's visited Tirhut many times. Kamesvara Thakura (A .D 1324-53) \nOf Khauare Jagatpur mula and was of Kasyapagotra. But Jayapati's son Hitgu and his son Oin Thakur, an ancestor of Kamesvara \nhad procured Oini village from some Kshatriya ruler. Since than his mulagrama became 'Dinivara'. He had six brothers.' He made \nover the kingdom to his son Bhogisvara. Thakura dynasty, or Sugaon Dynasty of Kamesvara modern Sugarma, P. O. Rajnagar, \ndistrict-Madhubani. The family name of  'Oinivara' is after the name of its - Bijipurusha. \n \nOin Thakur was the great-grand-father  of Kamesvara Thakur, is said to have established himself in Oini village with the help of \nNanyadeva's descendants. Bhogisvara Thakura (A.D.1353-70)-Kamesvara did not like to shoulder the burden of a reign. He made \nover the kingdom to his son Bhogisvara Thakura after that Ganesha Raya who was, however, murdered by Arjuna Raya, Kumara \nRatnakara and others. Though he ruled for a very short period due to his intelligence became one of the fomous king.  \nDevasimhadeva lived before the year 1410 A.D. assumed the title (Viruda) `Garudanarayana' .Under his patronage Vidyapati Wrote \nBhuparikrama which was later on, incorporated in Purushapariksha written for his son Sivasimha. \n Sridatta compiled the Ekdgnidanapaddhati and Harihara grandfather of Murari, was his Chief Judge. Vidyapati dedicated some of \nhis poems also to him. Devasimha married Hasini Devi daughter of Mahamahopadhyaya Ramesvara of Jalayamula and had two \nsons - Sivasimha and Padmasimha from her. \nShivSimha ascended throne after his father's death in A. D. 1412-13 at the age of 50. By this time the poet Vidyapati had become \nmuch more familar and intimate with the king who recognised the poet's greatness and granted him his native village of Bisphi on \nthe occasion of his being installed the ruler of Mithila and changed his capital from Devakuli to Gajarathapuras.He even struck coins \nin his name, specimens of which were found from a village called Pipra in the Champaran District. He is also said to have erected a \nMasoleum known as Mamoon Bhanja at Jaruha, near Hajipur. \nHe faught against the Mohammadans but it is said that he was defeated, arrested and brought to Delhi. Vidyapati showed his poetic \ngenius and obtained his release. Lakhimadevi (A-D. 1412-16) queen Lakhima fled with the royal family, to take shelter in village \nRajabanauli in Saptari Parganna (near modern Janakapur in Nepal Kingdom). She waited for twelve years in the hope of meeting or \nknowing anything of her consort. She e laid down her life as a sati.  After Sivasimha's death his first wife Maharani Padmavati \nMahadevi ruled for about one year six months, and after that Lakhima Mahadevi ruled for six years and after her reign, Padmasimha \ncame to the throne.He died only after a year and his wife Visvasa Devi took the management of the state  reigned for 12 years with \ngreat success. \nThe collateral branch of Harismhadeva assumed power. Dhirasimha began to rule though Narasimha lived on to that year. \nLakshminathadeva, Kamsa narayana, came to the throne after the demise of Ramabhadradeva. a very great patron of poetry \nwritten and composed in Maithili language, assumed the title of Rttpanarayana. Sikandar Lodi who marched into Tirhut defeated the \nTirhut king. \nBut after some time the Bengal Ruler ended the illustrious Oinivara Dynasty. \n \nJyoti Jha Chaudhary, Date of Birth: December 30 1978,Place of Birth- Belhvar (Madhubani District), \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n86  \n \nEducation: Swami Vivekananda Middle School, Tisco Sakchi Girls High School, Mrs KMPM Inter College, IGNOU, ICWAI (COST \nACCOUNTANCY); Residence- LONDON, UK; Father- Sh. Shubhankar Jha, Jamshedpur; Mother- Smt. Sudha Jha- Shivipatti. \nJyoti  received editor's choice award from www.poetry.com and her poems were featured in front page of www.poetrysoup.com for \nsome period.She learnt Mithila Painting under Ms. Shveta Jha, Basera Institute, Jamshedpur and Fine Arts from Toolika, Sakchi, \nJamshedpur (India). She had been honorary teacher at National Association For Blind, Jamshedpur (India). Her Mithila Paintings \nhave been displayed by Ealing Art Group at Ealing Broadway, London. \nSahasraBarhani:The Comet  \nThe sequence of life and death had completed one rotation aroun d the unknown centre along the circular path. Nand was being\nbrought up by his mother. He was  loved by his teachers. His pra ctical copy was very neat and cl ean and his handwriting was as \ngood as he himself. \nOne more incident happened. Mother’s both sons were sleeping on  the floor in front of puja room. When mother came there in the  \nmorning she saw the dead body of cobra snake cut into four piec es. Perhaps Bijji had done that in order to protect the boys. N and\nstarted living with this memory. \nThe division of property occurred meanwhile. All good fields we re divided into two parts. People started telling that unjustif ied for \nboth brothers. Nand got admission in B.Sc. (Maths) R. K. Colleg e, Madhubani. Initially he found maths to be hard to understand  and\nso started learning it by heart. He started this way of learnin g Maths just to avoid the people’s criticise of selection of Ma ths by him. \nBut gradually he started understanding that too. The memory of football ground in the village was remained merely as a memory;  he\nnever got a chance to play there. The teacher used to give a se t of 300 questions and used to say that the person who would\nsolve70% out of those questions cor rectly would get first divis ion (i.e. +60%) marks in real examination. Nand had solved 70%\nmaths question from those given set of questions and as per tea cher’s presumption he secured first class marks. He applied fo r \nadmission in an Engineering College in 1959. He got admission i n Mujjaffarpur Institute of Te chnology on the basis of his good\nacademic records. The only avail able branch in that institute d uring those days was civil engineering so he had opted that sub ject. \nHe went there in his tradition Maithil dress- dhoti and kurta. Dikshit sahib showed him the workshop where such dress could be\nproved dangerous in case dhoti was stuck in the machines. He su ggested wearing shirt and pants during working in workshop.\nNand had to buy two shirts and two pairs of trousers. It needed  time to buy fabrics and then give it to tailor so he bought re adymade\nshirts and trousers. But while going to village he used to change his dress and wear dhoti kurta in the temple of the village. He never\nvisited his village in shirts and pants. Engineering studies la sted for five years from 1959-1963. After that, he got a job of  Assistant \nEngineer in Bihar Government. After one year of this job he got  a post of Additional Engineer i n 1964. Study of engineering wa s \nquite expensive so it was agreed at the time of marriage that N and’s in-laws would bear all ex penses of studies. Expenses o f \nsummer vacation and Durga Puja holidays were not provided by Na nd’s in-laws. Whenever Nand’s in-laws used to say that they \nhad made them engineer then he used to remind them the above fa ct. The circle of time started enlarging itself. First it has\ncompleted one rotation and then started expanding. A story of h appiness and grief, progress and degradation. The pleasure o f\ndaytime of Independence Day: 15 A ugust 1947; he was walking by holding a flag in his hand with children of school. Affection t o\ncongress remained with him always. But the driving back of Indi an Army in the battle field during war with China in 1965 and\n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका १५ अगस्त २००८ (वषर् १ मास ८ अंक १६) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n87  \n \ndecision of not using air-force in that war were worse than the  worst nightmare. Every time when All India Radio was announcin g\nthat Indian Army was being driven back, Nand’s heart used to st op beating. So when vacancy of engineers in the Army was open,\nNand and Saha had applied for the post. Wife of Saha Sahib star ted crying and objected his decis ion. Nand’s wife didn’t deny at all.\nBut Nand was rejected because of overweight. He was demoliged a nd he got a new passion of reducing weight from then. He had\nonly one dream to have a house in place of cottage in the villa ge. So after studying all designs  from surveys he started const ruction\nof his house in such a way that no part will go to the governme nt’s property for road. The construction of house was completed  half \nonly. He kept on gaining new ex periences from wherever he got t ransferred to. Against the current trend he started talking to his \nwife directly. The surprising thin g was that in place of critic ising that people started copying his style. He was favoured by  the local \ntribal community known as aadivasi on Dehri-On-Sone project. His honesty against bribe was sustained in all circumstances. He put\nhis heart and soul in his job. The jeep provided by the government was used vigorously by Kalit to render his job.                           \n         While driving his jeep fast he always took care of ped estrians specially children. He never met any accident while dr iving. He \nhelped people of all caste from his village to get teaching job . He also motivated local residents to do job. The local poor a adivasi \npeople started calling him God. He suffered asthma attack first  time here. The doctors arranged herbal medicine from the fores t \nsomehow for him. Allopathic medicine is still unable to ensure permanent cure from asthma but that herbal medicine had a \nmiraculous effect of avoiding th e second attack for many years.  Friends started calling him Bhol enath that means innocent guy.  \nMany tried to teach him the act of bribe but the he had witness ed the helplessness of the villagers so closely that he never t hought \nabout that. How could he do that when the villagers were offering him so much affection in spite of poverty?  \n         He got his daughter. The second child was a son. Daugh ter was born in maternal uncle’s house and son in his own house . \nGrowing phase of kids began as usual- laughing, crawling etc. T he process of growth of a baby is just like the making of this world.\nNand was in Delhi to attend some training. He had a dream one n ight. Naveen was sitting in the barandah of his cottage. The ba by \nwhome Nand was loving a lot, went to play and returned after so me time with some ache in his tummy. People rushed to that chil d. \nPeople started giving advices but the child died very soon. Nan d woke up. He recalled the death of daughter of his elder siste r. \nSome old lady had touched her tummy and she died after that bec ause of stomach ache. Nand had strong faith in existence o f\nghosts, demons, witches etc. Su ch thoughts made him crying loud ly. His friends woke up quickly. W hen he narrated everything to  \nhis friends then someone told him that his nephew’s age is exte nded. Many suggested awakening the scientific attitude of an\nengineer in him. But nothing coul d prevent him from leaving the  training and going to his village. He reached home on","size_mb":1.27,"has_text":true},"Videha 017.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 017.pdf","name":"Videha 017.pdf","text":"Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n1  \n \n'िवदेह' ०१ िसतम्बर २००८ ( वषर् १ मास ९ अंक १७ ) एिह अंकमे अिछ:- \n     \n᮰ी रामा᮰य झा 'रामरंग' (१९२८- ) ᮧिस᳍ ' अिभनव भातखण्डे' जीक मैिथली रचना \"िवदेह\"क लेल। \n१.संपादकीय २.संदेश \n३.मैिथली िरपोतार्ज-  \nिजतेन्ᮤ झा िरपो᳻टग-(बािढ़पर िवशेष)- मैिथली िरपोतार्ज- नेपालक (िकछु भारतक) िमिथला मैिथल  मैिथलीक सामािजक- आिथक- राजनीितक- सांस्कृ ितक समाचार। \nलन्दनसँ ज्योितक िरपोटर् \n४. ग᳒ -  \nकथा  1.शम्भू िसह 2. अनलकांत \nलघुकथा १. ᮰ी श्याम सुन्दर \"शिश\" २. ᮰ी कु मार मनोज कश्यप \n᮰ी ᮧेमशंकर िसह  बीसम शताब्दीमे मैिथली सािहत्य \nयायावरी- कै लास कु मार िम᮰ उपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ)ज्योितक दैिनकी \nशोध लेख:हिरमोहन झा समᮕ िजतमोहन झा-मिहला-स्तंभ \nकोसी ग᳒ (बािढ़पर िवशेष)1.डॉ गंगेश गुᲳन 2. सुशांत झा 3. बी.के .कणर्. 4. शिᲦ शेखर 5. ओमᮧकाश झा \n५.प᳒  \n१.᮰ी िमᮢनाथ झा .२. ᮰ी शम्भू कु मार िसह ३.िवनीत उत्पल ४.िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२) \n१. ᮰ी गंगेश गुंजन    २.᮰ी वैकु ण्ठ झा ३. ᮰ीमित ज्योित झा चौधरी \nपंकज पराशर शैलेन्ᮤ मोहन झा \nमहाका᳞ महाभारत (आगाँ) ᮧकाश झा \nकोसी प᳒ (बािढपर िवशेष)-स्व.रामकृ ष्ण झा “िकसुन”, िवनीत उत्पल, कोसी लोकगीत. \n६. िमिथला कला-संगीत(आगाँ) \n Videha Õ\nhttp://ww\n2 \n \n७.पाबिन-संस्क\n८. मिहला-स्तंभ\n९. बालानां कृ ते\n१०. पᲳी ᮧबंध\n११. संस्कृ त िम\n१२. भाषापाक\n13. VIDEHA\nVideha Mith\nThe Comet-\n14. VIDEHA\n   \n   \nVIDEHA MI\nMithila Spor\nNyayaJnana\nPaintingMad\nSamitiMuza\nAmerican C\npowered by\n \nRead in you\nRoman(Eng\nhttp://www.v\nिवदेहÕ Ĥथम मै\nww.videha.co\n \nकार-तीथर् -᮰ी ᮧफु ल्ल \nभ- कन्या ᮪ूण हत्या, \nते-  \nध  (आगाँ)  पᲳी-संᮕा\nमिथला           \nक रचना लेखन (आगाँ)\nA FOR NON RES\nila Tirbhukti Tirh\nEnglish translatio\nA MAITHILI SAMS\n              \nTHILA MAITHIL \nrtsMaithili Acade\napithaYajnavalky\ndhubani Painting\naffarpurVidehaTir\nChronicle -  Lalu P\ny \nur own script \ng) Gujarati Bangl\nvideha.co.in 'রিদে\nमैिथली पािक्षक \no.in/\nकु मार िसह \"मौन\" आ\nᮧकृ ितक संग िखलवा\nाहक ᮰ी िव᳒ानंद झा\n)  \nSIDENT MAITHIL\nut... \non of Gajendra T\nSKRIT EDUCAT\n \nMAITHILI NEWS\nmyRadhika JhaR\nyaLalitKarpooriK\ngChamparanMuz\nrbhuktiTirhutRoh\nPrashad Yadav n\na Oriya Gurmukh\nেহ' পাক্ষিক পত্রিক\nई पिğका ०१ \nमानु\nआऽ नूतन झा  \nार- िजतमोहन झा \nझा पᲳीकार (ᮧिस᳍ म\nLS (Festivals of M\nThakur's Maithili \nTION(contd.) \nS SERVICE \nRajkamal JhaMit\narpuriVaidehiVid\nzaffarpurCiil Myso\ntaraSarlahiMobit\nnow in Land scam\nhi Telugu Tamil K\nিকা िवदेह मैिथली पा\nिसतम्बर २००\nनुषीिमह संस्कृ ताम ्\nमोहनजी ) \nMithila date-list)-\nNovel Sahasraba\nhila SanskritNya\ndehSitaJhaKanth\noreSahitya Akad\ntarimohitariSapta\nm ! \nKannada Malaya\nािक्षक ई पिᮢका Vide\n८ (वषर् १ मास \nadhani and  poe\nayaNavya \nhKarnLabhVaisal\ndemiSahitya Acad\nariMotihariMoran\nalam Hindi \neha Maithili Fortn\n९ अंक १७) \nm by Jyoti  \niAngaPanjikarMi\ndemyBaghmatiG\nngMadheshDhan\nnightly e Magazin\nithilaSaptariMaith\nGandakBagmatiK\nushDhanushaBa\nne \nhiliPurniaSaharsa\nKosiKamlaBalanM\nanailiMadhepurT\naPurneaBha\nMaithilaKarn\namuriaMon Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n3  \n \n   \nSearch\nिवदेहक नव-पुरान अंकमे ताकू  (को᳧कमे देवनागरी, िमिथलाक्षर ᳴कवा रोमनमे टाइप करू)।  \n   \nSearch\nएिह पृ᳧ पर देल गेल िमिथला आऽ मैिथलीसँ संबंिधत साइट सभमे ताकू  (को᳧कमे देवनागरी, िमिथलाक्षर ᳴कवा रोमनमे\nिमिथला र᳀      िमिथलाक खोज        िवदेह पुरान अंकक आकार्इव \nरचनाकार अपन मौिलक आऽ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व लेखक गणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com केँ  मेल अटै\nमौिलक अिछ, आऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ  देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत\nमहᱬवपूणर् सूचना:(१) िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अ\nमहᱬवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंᮕेजी  शब्द कोश २.अंᮕेजी-मैिथली शब्द कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाण्डुिलिप िलप्यान्तरण-पᲳी-ᮧबन्ध\nमहᱬवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजेन्ᮤ ठाकु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास), 'गल्प-गुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां कृ ते', 'एक\nपृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना (४):महᱬवपूणर् सूचना: ᮰ीमान् निचके ताजीक नाटक \"नो एंᮝी: मा ᮧिवश\" के र  'िवदेह' मे ई-ᮧकािशत रूप देिख कए एकर िᮧट रूपमे ᮧकाशनक लेल 'िवदेह' के र समक्ष \"᮰ुित ᮧक\nमहᱬवपूणर् सूचना (५): \"िवदेह\" के र २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ᮧकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िᮧट संस्करण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना सिम्मिलत कएल जा\nमहत्वपूणर् सूचना (६): ७ िसतम्बर २००८ केँ  िमिथलांगन संस्था ᳇ारा ᮰ीराम सेन्टर, मण्डी हाउस, नई िदल्लीमे साँझ पाँच बजेसँ मैिथली नाटक-गीत-संगीत संध्याक आयोजन होएत। \n१५-१६ िसतम्बर २००८ केँ  इिन्दरा गाँधी रा᳦ीय कला के न्ᮤ, मान िसह रोड नई िदल्लीमे होअयबला िबहार महोत्सवक आयोजन बािढ़क कारण अिनि᳟तकाल लेल स्थिगत कए देल गेल अिछ।\nमैलोरंग अपन सांस्कृ ितक कायर्ᮓमकेँ  बािढ़केँ  देखैत अिगला सूचना धिर स्थिगत कए देलक अिछ। १२ िसतम्बर २००८ केँ  कोशी, बािढ़ आऽ िदल्ली एिह िवषयपर संस्था राजेन्ᮤ भवन, दीनदयाल \n \nिवदेह (िदनांक १ िसतम्बर सन् २००८) \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास:९ अंक:१७) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक १७, िदनांक १ िसतम्बर सन् २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू http://www.videha.co.in  |  \nिमिथलाक धरती बािढ़क िवभीिषकासँ आइ कािल्ह जूिझ रहल अिछ। कु शे᳡रस्थान िदसुका क्षेᮢ तँ िबन बािढ़क बरखाक समयमये डूमल रहैत अिछ। मुदा ई िस्थित \n१९७८-७९ के र बादक छी। पिहने ओऽ क्षेᮢ पूणर् रूपस ँ उपजाऊ छल, मुदा भारतमे तटबन्धक अिनयिन्ᮢत िनमार्णक संग पािनक जमाव ओतए शुरू भए ग ेल। मुदा ओिह \nक्षेᮢक बािढ़क कोनो समाचार किहयो निह अबैत अिछ, किहयो अिबतो रहए तँ माᮢ ई दुष्ᮧचार जे ई सभटा पािन नेपालसँ छोड़ल गेल पािनक जमाव अिछ। ओतुᲥा  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n4  \n \nलोक एिह नव संकटसँ लड़बाक कला सीिख गेलाह। हमरा मोन अिछ ओऽ दृश्य जखन कु शे᳡रस्थानसँ मिहषी उᮕतारास्थान जएबाक लेल हमरा बिढ़क समयमे अएबाक \nलेल कहल गेल छल कारण ओिह समयमे नाओसँ गेनाइ सरल अिछ, ई कहल गेल। रुख समयमे खᱫा, चभᲬामे नाओ निह चिल पबैत अिछ आऽ सड़कक हाल तँ पुछू \nजुिन। फिसलक स्वरूपमे पिरवतर्न भेल, मत्स्य-पालन जेना तेना कए ई क्षेᮢ जबरदस्तीक एकटा जीवन-कला िसखलक। कौिशकी महारानीक एिह बेरक ᮧकोप ओिह \nदुष्ᮧचारकेँ  खतम कए पाओत आिक निह से निह जािन! \nपिहने हमरा सभ ई देखी जे कोशी आऽ गंडकपर जे दू टा बैराज नेपालमे अिछ ओकर िनयन्ᮢण ककरा लग अिछ। ई िनयन्ᮢण अिछ िबहार सरकारक जल संसाधन \nिवभागक लग आऽ एतए िबहार सरकारक अिभयन्तागणक िनयन्ᮢण छिन्ह। पािन छोड़बाक िनणर्य िबहार सरकारक जल संसाधन िवभागक हाथमे अिछ। नेपालक \nहाथमे पािन छोड़बाक अिधकार तखन आएत जखन ओतुᲥा आन धार पर बान्ह/ छहर बनत, मुदा से ५० सालसँ ऊपर भेलाक बादो दुनू देशक बीचमे कोनो सहमितक \nअछैत सम्भव निह भए सकल। िकएक? \nसामियक घटनाᮓम- कोशीपर भीमनगर बैरेज, कु शहा, नेपालमे अिछ। १९५८ मे बनल एिह छहरक जीवन ३० बरख िनधार्िरत छल, जे १९८८ मे बीित गेल। दुनू \nदेशक बीचमे कोनो सहमित िकएक निह बिन पाओल? छहरक बीचमे जे रेत जमा भए जाइत अिछ, तकरा सभ साल हटाओल जाइत अिछ। कारण ई निह कएलासँ \nओकर बीचमे ऊं चाई बढ़ैत जाएत, तखन सभ साल बान्धक ऊँ चाई बढ़ाबए पड़त।  एिह साल ई कायर् समयसँ िकएक निह शुरू भ ेल? फे र शुरू भ ेल बरखा, १८ अगस्तकेँ  \nकोशी बान्धमे २ मीटर दरािर आिब गेल। १९८७ ई.क बािढ़ हम आँिखसँ देखने छी। झंझारपुर बान्ध लग पािन झझा देलक, ओवरफ्लो भए गेल एक ठामसँ, आऽ आँिखक \nसोझाँ हम देखलहुँ जे कोना तकर बाद १ मीटरक कटाव िकलोमीटरमे बदिल जाइत अिछ। २७-२८ अगस्त २००८ धिर भीमनगर बैरेजक ई कटाव २ िकलोमीटर भए \nचुकल अिछ। आऽ ई करण भेल कोशीक अपन मुख्य धारसँ हिट कए एकटा नव धार पकड़बाक आऽ नेपालक िमिथलांचलक संग िबहारक िमिथलांचलकेँ  तहस नहस \nकरबाक। नासाक ८ अगस्त २००८ आऽ २४ अगस्त २००८ के र िचᮢ कौिशकीक नव आऽ पुरान धारक बीच २०० िकलोमीटरक दूरी देखा रहल अिछ। भीमनगर बैरेज \nआब एकटा कोशीक सहायक धारक ऊपर बनल बैरेज बिन गेल। \n  \nरा᳦ीय आपदा: जािह राज्यमे आपदा अबैत अिछ, से के न्ᮤसँ सहायताक आᮕह करैत अिछ। के न्ᮤीय मंᮢीक टीम ओिह राज्यक दौरा करैत अिछ आऽ अपन िरपोटर् दैत अिछ \nजािहपर के न्ᮤीय मंᮢीक एकटा दोसर टीम िनणर्य करैत अिछ, आऽ ओऽ टीम िनणर्य करैत अिछ जे ई आपदा रा᳦ीय आपदा अिछ वा निह। िबहारक राजनीितज्ञ अपन \nपचास सालक िवफलता िबसिर जखन एक दोसराक ऊपर आक्षेपमे लागल छलाह, मनमोहन िसह मंᮢीक ᮧधानक रूपमे दौरा कए एकरा रा᳦ीय आपदा घोिषत \nकएलिन्ह। कारण ई लेवल-३ के र आपदा अिछ आऽ ई सम्बिन्धत राज्यक लेल असगरे, निह तँ िवᱫक िलहाजसँ आऽ निहए राहतक ᳞वस्थाक सक्षमताक िहसाबसँ, \nएिहसँ पार पाएब संभव अिछ। आब रा᳦ीय आकिस्मक आपदा कोषसँ सहायता देल जाऽ रहल अिछ, िकसानक ऋण-माफी सेहो सम्भव अिछ। \n  \nउपाय की हो? कु शेश्ᮯर स्थानक आपदा सभ-साल अबैछ, से सभ ओकरा िबसिरए जेकाँ गेलाह। मुदा आब की हो? दामोदर घाटीक आऽ मयूरक्षी पिरयोजना जेकाँ कायर् \nकोशी, कमला, भुतही बलान, गंडक, बूढ़ी गंडक आऽ बागमतीपर िकएक सम्भव निह भेल? िव᳡े᳡रैय्याक वृन्दावन डैम िकएक सफल अिछ। नेपाल सरकारपर \nदोषारोपण कए हमरा सभ किहया धिर जनताकेँ  ठकै त रहब। एकर एकमाᮢ उपाए अिछ बड़का यंᮢसँ कमला-बलान आिदक ऊपर जे मािटक बान्ध बान्हल गेल अिछ \nतकरा तोिड़ कए हटाएब आऽ कᲬा नहिरक बदला पᲥा नहिरक िनमार्ण। नेपाल सरकारसँ वातार् आऽ त्विरत समाधन। आऽ जा धिर ई निह होइत अिछ तावत जे \nअल्पकािलक उपाय अिछ, जेना बरखा आबएसँ पिहने बान्हक बीचक रेतकेँ  हटाएब, बरखाक अएबाक बाट तकबाक बदला िकछु पिहनिह बान्हक मरम्मितक कायर् \nकरब। आऽ एिह सभमे राजनीितक महत्वाकांक्षाकेँ  दूर राखब। कोशीकेँ  पुरान पथपर अनबाक हेतु कै कटा बान्ह बनाबए पड़त आऽ ओऽ सभ एकर समाधान किहओ निह \nबिन सकत। \nकमला धार \nनहिरसँ लाभ हिन- एक तँ कᲬी नहिर आऽ ताहूपर मूलभूत िडजाइनक समस्या, एकटा उदाहरण पयार्᳙ होएत जेना-तेना बनाओल पिरयोजना सभक। कमलाक धारसँ \nिनकालल पछबारी कातक मुख्य नहिर जयनगरसँ उमराँव- पूवर्सँ पछबारी िदशामे अिछ। मुदा ओतए धरतीक ढ़लान उᱫरसँ दिक्षण िदशामे अिछ। बरखाक समयमे \nएकर पिरणाम की होएत आिक की होइत अिछ? ई बान्ह बिन जाइत अिछ आऽ एकर उᱫरमे पािन थकमका जाइत अिछ। सभ साल एिह नहर रूपी बान्हसँ पटौनी होए \nवा निह एकर उतरबिरया कातक फिसल िनि᳟त रूपेण डुमबे टा करैत अिछ। फलना बाबूक जमीन नहिरमे निञ चिल जाए से नहिरक िदशा बदिल देल जाइत अिछ! \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n5  \n \nकमला नदीपर १९६० ई. मे जयनगरसँ झंझारपुर धिर छहरक िनमार्ण भेल आऽ एिहसँ सम्पूणर् क्षेᮢक िवनाशलीलाक ᮧारम्भ सेहो भए गेल। झंझारपुरसँ आगाँक क्षेᮢक \nकी हाल भेल से तँ हम कु शे᳡रक वणर्न कए दए चुकल छी। मधेपुर, घनश्यामपुर, िसिघया एिह सभक िखस्सा कु शे᳡रसँ िभ᳖ निह अिछ। कमला-बलानक दुनू छहरक \nबीच जेना-जेना रेत भरैत गेल तािह कारणेँ एिह तटबन्धक िनमार्णक बीस सालक भीतर सभ िकछु तहस-नहस भए गेल। कमला धार जे बलानमे िपपराघाटमे १९५४ मे \nिमिल गेलीह, िहमालयसँ बिह कए कोनो पैघ लᲥड़क अवरोधक कारण। आब हाल ई अिछ जे दस घण्टामे पािनक जलस्तर एिह धारमे २ मीटरसँ बेशी तक बिढ़ जाइत \nअिछ। १९६५ ई.सँ बान्ह/ छहरक बीचमे रेत एतेक भिर गेल जे एकर ऊँ चाइ बढ़ेबाक आवश्यकता भए गेल आऽ ई माँग शुरू भए ग ेल जे बान्ह/ छहरकेँ  तोिड़ देल जाए! \nस्कू ल कॊलेजमे छुᲵी गमᱮ ताितलक बदलामे बािढ़क समए देबामे कोन हजर् अिछ, ई िनणर्य कोन तरहेँ किठन अिछ? \nएिह अंकमे:  \nबािढ़पर िवनीत उत्पलक प᳒क संग कोसी लोकगीत आऽ स्व.᮰ी रामकृ ष्ण झा \"िकसुन\" के र प᳒ सेहो देल गेल अिछ। बािढपर सुशान्त झाक आऽ शिᲦ शेखर जीक \nिनबन्ध सेहो देल गेल अिछ। \n᮰ी ग गेश गुंजन जीक ग᳒-प᳒ िमि᮰त \"राधा\" जे िक मैिथली सािहत्यक एकटा नव कीितमान िस᳍ होएत, के र दोसर खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-िटप्पणी सेहो। \nविर᳧ सािहत्यकार वैकु ण्ठ झाजीक प᳒ सेहो अिछ। किव रामजी चौधरीक अᮧकािशत प᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भए रहल अिछ। ᮰ी कै लाश कु मार िम᮰ जीक \"यायावरी\", \nिमᮢनाथ झा जीक प᳒, नूतन जीक चौठचन्ᮤ पूजापर लेख, श्याम सुन्दर शिश आऽ कु मार मनोज कश्यपक लघु-कथा आऽ ᮰ी शम्भू कु मार िस हक आऽ अनलकान्त जीक \nकथा सेहो अिछ। ᮰ी शम्भू कु मार िस ह जीक प᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भऽ रहल अिछ। बी.के  कणर्क िमिथलाक िवकासपर लेख, ᮰ी ओमᮧकाश जीक लेख., ᮰ी मौन जी, ᮰ी \nपंकज पराशर, ᮰ी सुशान्त, ᮧकाश, िजतमोहन, िवनीत उत्पल शैलेन्ᮤ मोहन झा आऽ परम ᮰᳍ेय ᮰ी ᮧेमशंकर िसहजीक रचना सेहो ई-ᮧकािशत कएल गेल अिछ।   \nमैिथली िरपोतार्ज िलखने छिथ पुण्यधाम जनकपुरधामक युवा पᮢकार ᮰ी िजतेन्ᮤ झा संगमे ज्योितजी सेहो लंदनसँ िरपोतार्ज पठेने छिथ। \n᮰ी हिरमोहन झाजीक सम्पूणर् रचना संसारक अवलोकन सेहो आगाँ बढ़ल अिछ। \nज्योितजी प᳒, बालानांकृ ते के र देवीजी शृंखला, बालानांकृ ते लेल िचᮢकला आऽ सह᮲बाढ़िनक अंᮕेजी अनुवाद ᮧस्तुत कएने छिथ। \nशेष स्थायी स्तंभ यथावत अिछ। \nपोथी समीक्षा:   \nबाँकी अिछ हमर दूधक कजर्- एिह नामसँ १० टा गीतक संᮕह लए ᮰ी िबनीत ठाकु र- िशक्षक, ᮧगित आदशर् ई. स्कू ल, लगनखेल, लिलतपुर ᮧस्तुत भेल छिथ। ई एिह \nसालक दोसर पोथी छी जे देवनागरीक संग िमिथलाक्षरमे सेहो आयल अिछ, आऽ एकरा हम अंशुमन पाण्डेयकेँ  पठा देिलयिन्ह, यूनीकोडक मैिपगक लेल, कारण \nिवनीतजी हमरा एिह पोथीकेँ  ई-मेलसँ पठेबाक अनुमित देने छिथ, तािह लेल हुनका धन्यवाद। \n“भरल नोरमे” शीषर्क प᳒मे की सुतलासँ भेटलै अिछ ककरो अिधकार आऽ “गाम नगरमे”- लोकतंᮢमे अपन अिधकार लऽ कऽ रहत मधेसी, ई घोषणा छिन्ह किवक तँ \n“कोरो आऽ पािढ़’मे गरीब छोिड़कऽ के  बुझतै गरीबीके  मािर- ई किह किव अपन आिथक िचन्तन सेहो सोझाँ रखैत छिथ। चहुँिदश अमङ्गलमे जङ्गलक िवनाशपर –\nमुिश्कलेसँ सुनी िचिड़याके  िचहुं-िचहुं- किह किव अपन पयार्वरण िचन्तन सोझाँ रखैत छिथ। “जे करिथ घोटाला” मे ᳥᮪ाचारपर आऽ “जाइतक टुकड़ी”मे जाित ᮧथापर \nकिव िनमर्मतासँ चोट करैत छिथ तँ “बेटीक भाग्यिवधान”मे किवक भावना उफानपर अिछ। “कम्प्युटरक दुिनया” आऽ “अङ्गरेिजया”मे किव सामियकताकेँ  निह िबसरल \nछिथ तँ  अिन्तम प᳒ “ताल िमसरी” मे वरक सासुर ᮧेम कनेक ᳞ंग्यात्मक सुरमे किव किह अपन एिह क्षेᮢमे सेहो दक्ष होएबाक ᮧमाण दैत छिथ। ओना तँ किवक ई \nᮧथम ᮧकािशत कृ ित छिन्ह, मुदा किव जािह लए सँ किवता कएने छिथ ओऽ अभूतपूवर् रूप ेँ ᮧशंसनीय अिछ। \nअपनेक रचना आऽ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे।   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n6  \n \nगजेन्ᮤ ठाकु र \n  \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n                         २.संदेश \n१.᮰ी ᮧो. उदय नारायण िसह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए \nजे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ  पिढ़ रहल छिथ। \n२.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जनर्ल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकी के र उपयोग मैिथलीक हेतु कएल ई स्तुत्य ᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबामे एिह ६५ वषर्क \nउमिरमे क᳥ होइत अिछ, देवनागरी टाइप करबामे मदित देनाइ सम्पादक, \"िवदेह\" के र सेहो दाियत्व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वस्तुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कु शल अिछ। \n४.᮰ी ᮩजेन्ᮤ िᮢपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई आऽ शुभकामना स्वीकार करू। \n५.᮰ी ᮧफु ल्लकु मार िसह \"मौन\"- ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा बेसी आह्लािदत भेलहुँ। कालचᮓकेँ  पकिड़ \nजािह दूरदृि᳥क पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓािन्तक क्षेᮢमे मैिथली पᮢकािरताकेँ  ᮧवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। \nपᮢकािरतामे एिह ᮧकारक नव ᮧयोगक हम स्वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताहूमे मैिथली पिᮢकाक ᮧकाशनमे के  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवष्य कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क \nअनुभव रहल। एतेक पैघ महान यज्ञमे हमर ᮰᳍ापूणर् आहुित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाᮢ अिछ। पिᮢकाक मंगल भिवष्य हेतु हमर शुभकामना स्वीकार \nकएल जाओ। \n९. ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पल्लिवत-पुिष्पत हो आऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूप ेँ एकर िववरण भए सकै त अिछ। आइ-कािल्ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा \nशीᮖ पूणर् सहयोग देब। \n१२.᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ  अन्तरार᳦्ीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ \nसभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत से िव᳡ास करी। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n7  \n \n१३. ᮰ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा \nपठायब। कलकᱫामे बहुत गोटेकेँ  हम साइटक पता िलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत अिछ जे िदल्ली आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। \nशुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ  जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह- \"िवदेह\"क िनःस्वाथर् मातृभाषानुरागसँ ᮧेिरत छी,  एकर िनिमᱫ जे हमर सेवाक ᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्ᮤ ठाकु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/ आकार्इवक/ अंᮕेजी-\nसंस्कृ त अनुवादक ई-ᮧकाशन/ आकार्इवक अिधकार एिह ई पिᮢकाकेँ  छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व \nलेखक गणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.co.in केँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमᱷटमे पठा \nसकै त छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्ष᳙ पिरचय आ’ अपन स्कै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक \nअिछ, आऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ  देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक \nसूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाकेँ  ᮰ीमित ल᭯मी ठाकु र ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ  ई ᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \n१.मैिथली िरपोतार्ज-िजतेन्ᮤ आऽ २.मैिथली िरपोतार्ज-ज्योित \n१.मैिथली िरपोतार्ज-िजतेन्ᮤ झा \nनेपालक (िकछु भारतक) िमिथला मैिथल मैिथलीक सामािजक-आिथक-राजनीितक-सांस्कृ ितक समाचार \n \"रे नोर एना तोँ निञ टपक\"  \n  \nकोशी नेपाल आऽ भारतक जनता लेल एकटा अिभशापसँ कम निञ । १८ अगस्तक कोशी नदी पुवᱮ तटबन्धकेँ  पि᳟म कु शहा लग तीन सय मीटर भत्थन करैत बाट \nबदलने छल । तिञ के  बाद नेपालक लगभग १ लाख जनता िवस्थािपत भेल। वएह पािन जहन िबहारमे आएल तँ आओर िवकराल रुप ल लेलक । िबहारमे पािनसं ३० \nलाखसं बेशी जनता ᮧभािवत  अिछ, जािहमे २० लाख कोशी इलाकाके  अिछ । मृतकक संख्या हजारोमे हेबाक आशंका कएल जाऽ रहल अिछ। िबहार सरकारक तथ्यक \nअनुसार कोशी बािढसँ ७ सय ७५ गामक २२ लाख ७५ हजार जनता ᮧभािवत अिछ ।   \nकोशीक कोप \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n8  \n \n  \nचीनक ितब्बत उदगमस्थल रहल कोशी नेपाल होइत िबहार कु सᱷला धिर सात सय २० िकलमीटर दुरी पार करैत गंगानदीमे िमलैत अिछ। कोशी नदी वािषक ५० अरब \nघन िलटर पािन गंगानदीमे पंहुचाबै-ए। कोशी नदीक वतर्मान जलाधर क्षेᮢ ९२ हजार ५ सय ३८ वगर् िफ़ट िमटर अिछ, जािहमेसँ ४१ हजार ३ सय ३३ वगर् \nिकलोमीटर नेपालक भीतर पड़ैत अिछ। कोशी योजना संचालनक ४५ वषर् होइतो कोशी पीिडतक समस्या जिहनाक तिहना अिछ ।    \nनेपाल आऽ भारत दुनु देशकेँ  एिह ᮧ᳤क उᱫर देव आवश्यक अिछ- िकए टुटल बान्ह ? बािढसँ गरीब िकसान भूिमहीन भऽ गेल अिछ, ने लᱫा कपडा ने पेटमे अ᳖ आऽ ने \nपीबालेल पािन । िकसान टकटᲥी लगौने अिछ कोशीक पािन पर, जे कखन घटत? जिमनदार पािनदार भऽ गेल, गाय मिहष सबटा दहाऽ गेल छैक, आव बाँकी छिञ \nमाᮢ जीवाक आश,,,,,।   \nदोष ककर \nनेपाल आऽ भारत दुनु पक्ष एक दोसराके  दोषारोपण कऽ रहल अिछ । 'भारतीय ᮧािविधक तटबन्ध मरम्मितक लेल गेल छल मुदा, ओᱫ काज करबाक वातावरण निञ \nबनलाक बाद तटबन्ध िनमार्ण निञ भऽ सकल, भारतीय पक्ष कहैत अिछ। कोशी नदीक समझौता अनुसार नेपाल िकछु निञ कऽ सकै त अिछ, तेँ हमसभ मुक दशर्क छी, \nदोष भारतक अिछ नेपाली पक्षके  दाबी। भारतीय ᮧधानमन्ᮢी डा मनमोहन िसह बािढ़क िबभीिषका देिखते रा᳦ीय िवपिᱫक घोषणा कऽ देलिन। बहुत रास पाई आऽ \nखा᳒ा᳖ सहयोग करबाक आ᯴वासन सेहो। मुदा कोशी तटबन्ध टुटल िकए, एकर सरकारी स्तरपर कोनो तरहक जाँच-बुझक आदेश निञ देल गेल अिछ। हँ नेपालसँ एिह \nिबषयमे बातचीत करबालेल एकटा उᲬस्तरीय किमटीक गठन कएल गेल अिछ। ओऽ सिमित की बातचीत करत आऽ की िनष्कषर् िनकालत भिवष्यक गभर्मे अिछ।  \nक्षितपुित  \nकोशी समझौताक अनुसार कोशी तटबन्धक सभ तरहक काज भारतक िजम्मामे अिछ । तटबन्धक मरम्मित माᮢे निञ तटबन्ध टूटलासँ होबऽ बला क्षितपुित सेहो भारते \nदेत, से सिन्धमे उल्लेख अिछ । नेपालक पररा᳦मन्ᮢी उपेन्ᮤ यादव कोशी समझौता अनुसार भारत सरकारकेँ  सभ तरहक क्षितपुित देबऽ पडतै, से कहैत छिथ। सिन्धक \nअनुसार इलाज, पुनवार्स आऽ खा᳒ा᳖ जेहन सहयोग भारत सरकारकेँ  करक चाही। भारतीय ᮧधानमन्ᮢी आऽ िवदेशमन्ᮢीसँ सहयोगक आᮕह कएल गेल आऽ ओऽ सभ \nएिह ᮧित सकारात्मक रहल, मन्ᮢी यादव कहलिन। आब देखऽ के  बाँकी अिछ, कोशी पीिडत धिर किहआ पडोसी देशसँ सहयोग पंहुचैत छिञ।  \nनिञ रुकल कटान \nकोशी कटान िनयन्ᮢणलेल एखन धिर कएल गेल सभ ᮧयास असफ़ल भेल अिछ। कोशीक सभसँ महत्वपुणर् मानल जाएबला स्पर बहऽ लागल अिछ। नेपाल आऽ भारतीय \nᮧािविधक टोली᳇ारा कटान िनयन्ᮢणलेल कएल गेल ᮧयास िनरथर्क भऽ गेल अिछ। संयुᲦ  ᮧािविधक  टोलीक िनगरानीमे बीस हजार बोरा बालु, िगटी रािख कऽ निदकेँ  \nपि᳟म िदश घुमएबाक ᮧयास िनरथर्क भऽ गेल अिछ। बषार्क कारण सेहो बािढ िनयन्ᮢण दुरुह बनल अिछ। नेपाल सरकार कोशी कटानसँ िबस्थािपत भेिनहारक ᮧित \nपिरवार १५ हजार टका सहयोग देत। ई १५ हजार ब्यिथत कोशीपीिडतके  कᱫेक सहयोग भऽ सकत ओऽ सहजिह अनुमान लगाओल जा सकै -ए।  \nिकछु मरल बहुतो िनपᱫा \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n9  \n \nस᳙कोशी नदी गामेक बाटसँ बह लगलाक बाद िवस्थािपत भेिनहारसभ एखनो अपन पिरजनक खोिजमे अिछ । हिरपुर, ᮰ीपुर आऽ पि᳟म कु शाहासँ िवस्थािपत सभ \nअपन घर पिरवारक सदस्यके  ढुंिढ रहल अिछ। सुनसरी ᮧशासन एखनधिर ५ गोटेक मृत्युक पुि᳥ कएलक अिछ। मुदा एखनो चािर सय गोट सम्पकर्िवहीन अिछ।  \nदोसर िदश कोशी बािढ़सँ िवस्थािपत आब पेटझरीक चपेटमे आिब गेल अिछ। पािन गन्दा भऽ गेलाक बाद िवस्थािपत िशिवरमे पेटझरी आऽ मुँहपेट जाएव िवकराल रुप \nलऽ लेने अिछ। िवस्थािपत एक बालक सिहत दु गोटक पेटझरीसँ मृत्यु भेल अिछ। मृत्यु भेिनहारमे  ᮰ीपुर-३ के  ५६ वषᱮयय तेजन सदा आऽ ६ विषय रम्बा सदा अिछ। \nसुनसरीक िविभ᳖ २९ िशिवरमे एक हजार ५ सय गोट एखन िबमार अिछ। अिधकांशमे पेटझरी, िनमोिनया, बोखार आऽ छातीमे इन्फ़े क्सन देखल गेल अिछ। रोगीमेसँ \n१२ गोटक अवस्था िचन्ताजनक रहल, उपचारमे संलᲨ िचिकत्सक जनौलक अिछ ।  \nकᱫेक िबपिᱫ !  \nबािढ़संगिह स᳙री िजलामे सपर्दंश बिढ गेल अिछ। सपर्दंशसँ शुᮓक राित आओर एक गोटेक मृत्यु भेल अिछ। भादव मिहनामे सांप कटलासँ मरिनहारक संख्या ६ भऽ गेल \nस्थानीय जनस्वास्थ्य कायार्लय जनौलक। खेतमे काज कऽ रहल स्थानीय रामकृ ष्ण यादवकेँ  सांप कटने रहिन्ह। इलाजक लेल सगरमाथा अंचल अस्पताल लऽ जाइत काल \nहुनक मृत्यु भेल। एिहसँ पिहने फ़िकरा ३ क ४५ बषᱮय रामअिशष यादव, पत्थरगाडा ७ क १४ बिषय बमभोला यादव आऽ महादेव ८क १२ बषᱮय घनश्याम इसरक \nमृत्यु भऽ चुकल अिछ ।  \nिबहारक बाध्यता \nकोशीक जलस्तर बढ़लाक बाद िबहारक िस्थित आओर असहज भऽ गेल अिछ।  िबहार सरकार वायु सेनाक ४  हेिलकप्टर, ८ सय ४० नाव आऽ सेनाक मदितसँ यु᳍ \nस्तरमे राहत कायर् भऽ रहल बतौलक अिछ। मुदा  बािढपीिडत लाखो जनता एखनो बािढमे फ़ं सल अिछ। सरकारी सहयोग समेत अपयार्᳙ रहल, बािढपीिडतक कहब \nछिञ। िबहार सरकार एखन धिर कोशी क्षेᮢमे २८ आऽ समुचा राज्यमे ७६ गोटेक मृत्यु भेल जनौलक अिछ। मुदा ᮧभािवत इलाकामे स्थानीयवासी बहुतो शव दहाइत \nदेखल गेल कहैत अिछ। िबहार सरकारक तथ्यांकमे कोशी बािढ़सँ ७ सय ७५ गामक २३ लाख जनता ᮧभािवत भेल कहल गेल अिछ।  \nमातृभाषाक मोह \n२३ अगस्त । नेपालमे मैिथली भाषा सािहत्य पाछु हेवाक कारण शाहवंशीय राजाक गलत ᮧवृित रहल बताओल गेल अिछ। नेपालमे शाह वंशीय राजाक शासन शुरु \nहोइते मैिथली भाषा सािहत्य आऽ संस्कृ ितसँ भेदभाव शुरु कएल गेल कहल गेल अिछ। मैिथली सािहत्य पिरषद स᳙रीक अध्यक्ष हिरकान्त लाल दास शाह वंशक \nशुरुवातेसँ मैिथली भाषा सािहत्यक िवकासमे अवरोध सॄजना भेल बतौलिन। गणतन्ᮢ नेपालमे जँ सभ भाषा सािहत्यक उत्थान हएत तहने नव नेपालक साथर्कता हएत \nहुनक कहब छिन्ह। मैिथली बाल ᮧितभा पुरस्कार िदवसमे आयोिजत कायर्ᮓममे ᮧमुख अितिथ दास शाहवंशपर मैिथलीसँ भेदभाव करबाक आरोप लगौलिन। तिहना \nमैिथली सािहत्य पिरषद्क उपाध्यक्ष देवेन्ᮤ िम᮰ मातृभाषा मैिथली होइतो अंᮕेजी, नेपाली, िहन्दी सिहतके  अन्य भाषा िदश आकिषत हएव मैिथलीक लेल िहतकर नई \nअिछ कहलिन। \"आब त गामक अिशिक्षत, दिलत आऽ गिरव वगर् मैिथलीके  जीवन्तता द रहल अिछ\" िम᮰ आगु कहलिन। मधेशी कानुन ᳞वसायी समाजक के िन्ᮤय \nअध्यक्ष अशोक कु मार चौधरी भािषक िᮓयाकलापमे दिलत वगर्केँ  सेहो समेटल जाए से सुझाव देलिन। कायर्ᮓममे मैिथली पᮢकार पिरषदक अध्यक्ष श्यामसुन्दर यादव, \nउ᳒ोग वािणज्य संघ स᳙रीक महासिचव सुरेश कु मार िसह, पᮢकार हेमशंकर िसह मन्त᳞ ब्यᲦ कएने रहिथ। मैिथली बाल ᮧितभा पुरस्कार िदवसक अवसरमे \nशिनिदन राजिवराजमे सात गोट मैिथली बालकिवकेँ  पुरस्कृ त कएल गेल अिछ। मैिथली किव पिरषदक अध्यक्ष महेन्ᮤ मण्डल \"बनवारी\" कृ ष्णजन्मा᳥मी तथा अपन \nजन्मिदवसक अवसरमे बालᮧितभा पुरस्कार स्थापना कएने छिथ। एिह बेरक बाळ ᮧितभा पुरस्कार श्यामसुन्दर साह, िवकास कु मार मण्डल, राघवेश देव, आकाश \nकु मार मण्डल, अन्जु यादव, सोनु दास आऽ िववेक कु मार मण्डलके  देल गेल ।  \n२.मैिथली िरपोतार्ज-लन्दनसँ ज्योितक िरपोटर् \nिᮩिटश लाइᮩेरी मे रामायणक परचम \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n10  \n \n \nइंगलैण्डके  राजधानी लन्दनके  िᮩिटश लाइᮩेरीमे आइ  कािल्ह रामायणके  परचम फहरायल अिछ।१६ मई स ᱰ १४ िसतम्बर २००८ तक चलऽ बला अिह \nप्◌्रादशर्नीक िवज्ञापन लाइᮩेरीक बाहरी द ेवारक उपिर बीच लन्दनके  मुख्य सड़क पर लागल प ैघ बैनर के  रूपम े िव᳡के  सबसऽ प ैघ महाका᳞ रामायणक महᱬव \nउ᳃ोिषत कऽ रहल अिछ। \nरामायणक समीक्षा तथा इितहासक शोध पर िविभ᳖ \nिव᳇ानक िलखल अनेको पुस्तक सेहो ᮧदिशत अिछ। पुस्तक सिहत भारतीय िचᮢकला सऽ शोिभत िविभ᳖ वस्तु जेनािक कप, छᱫा, कु शन, ᮕीᳳटग काडर्, बैच सब राखल \nअिछ।अन्दर के  गैलेरी मे प्◌्रावेशे मे एक पैघ स्ᮓीनपर सम्पूणर् रामायण कहल गेल अिछ तथा ᮧसंगक अनुसारे मेवारक िचᮢशैलीमे िचᮢक स्लाइड देखायल गेल अिछ। \nई मेवाड़के  राणा जगत िसह (१६२८-१६५२)  रामायणक म ेनुस्कृ प्ट पर आधािरत अिछ।मेवाड़क राजघराना सऽ ताल्लुक राखऽ वला ससोिदया राजप ूत सबहक कहब \nछै जे ओ सब रामक वंशज छैथ।तािह िहसाबे ई रामायण हुनकर सबहक पािरवािरक कथा छैन। \nअिह स्ᮓीनक बगलमे रामायणक महत्व एवम्  ओकर कथाके  छोट रूपम े बताबऽके  सराहनीय ᮧयास सेहो कै ल गेल अिछ।करीब बारह ᮧसंग उल्लेिखत अिछ-\nरामक बाल्यकाल, रामक वनवास, वनमे जीवन, भरत िमलाप, सीताहरण, स ुᮕीव िमलन, सीताक ताक, हनुमान ᳇ारा सीताक भेटनाइ, लंकामे ᮧथम आᮓमण, राक्षस \nएवम्  मायावी सबसऽ यु᳍, अंितम  यु᳍, एवम्  सीताक वापसी। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n11  \n \n  \nअन्दरके  माहौल त मानू पूणर्त: सतयुग पहुँचा देत। लाᬽ संतरा पीयर रंग सॅ भरल स्थान तािहपर सऽ मध्यम रौशनी तकर बीच दशमुख रावणक पुतला आ \nसबतिर सौ स बेसी कागज पर कै ल िचᮢकारी पत्थड़क नक्  काशीक फोटो िकछु कपड़ा पर कै ल १९सम शताब्दीक िचᮢकारी सेहो। \nचाऊ नाचमे उपयोग हुअ बला कागज क े  लुगदी सऽ बनल म ुखौटा छलजे काफी चकमक र ंग सऽ रा ंगल छल। चाउ नाचक िविडयो स ेहो छल।चाउ नाच \nझारखण्ड उिड़सा आ पि᳟म बंगालक िमलक स्थान पर के  जनजाित सबहक स ंस्कृ ित छै।तकर बाद कत्थकलीक मुᮤामे पुतला राखल छै।के रलमे प्◌्रािस᳍ शैडो प्ले के  \nिविडयो चलैत रहै छै। अनेको शैडो पप्पेट राखल अिछ।शांगरी रामायण के  दसटा प्◌्रासंगक िचᮢ अिछ जे िहमाचल ᮧदेशक कु लु ᮧदेश सऽ आयल छल। अिहम े अंगद \n᳇ारा ᮰ीरामके  लंकाक िववरणक ᮧसंग दुहरायल छल। तकर बाद अन ेको मैनुस्कृ पटमे वािल्मकी रामायणक कश्मीरी मैनुस्कृ प्ट तथा पटना के  वैष्मन दास ᳇ारा १७८५ \nईसवीमे बनायल िचᮢ शािमल अिछ। \n सबसऽ पैघ आकषर्ण छल उ᳖ीसम शताब्दीक बनल कपड़ाक पेᳳटग।करीब ७' लम्बा आ ७' चौड़ा सूती कपड़ामे आन्ᮥा शैलीमे पेᳳटग कै ल अिछ जािहम े \nबामा कात नीचासॅ रामक जन्मसॅ रामायणक ᮓिमक प्◌्रासंगके  वृताकार रूपस द ेखायल गेल अिछ।बीचमे पैघ िचᮢ अिछ राम सीता सिहत रामक राजदरबारके ।तिहना \n७' बाइ ५' आर ७' बाइ १०' लम्बा कपड़ापर स ेहो पेᳳटग कै ल गेल अिछ।अिहसब म े रामायण त ेलुगु मे िलखल अिछ।᮰ीलंकासऽ प्◌्रा◌ा᳙ कपड़ाक पेिण्टग सेहो \nअिछ।परन्तु स ब  पेᳳटगमे र ा म ा य ण क  उ ᱫ र क ा ण् ड  न ि ह  देखायल ग ेल अिछ। लव-क ु शक म ूतᱮक फोटो जरूर अिछ। म ूतᱮक फोटोमे आ ठ म  श त ा ब् द ी क  ए ल ो र ा के  ग ुफाक \nफोटो  स ेहो अिछ।रामायणक थाई रूपान्तरण रामािकन द ेखल जा सकै त अिछ।कम्बोिडया एवम्  था इलैण्डके  हनुमानक फोटो एवम ्  मुखौटा द ेखल जा सकै त अिछ। \nभारतसँ ल ऽ  क ऽ  ि व ᳡ क  स भ  शैलीक िचᮢकलासँ सिᲯत एतए सीताद ेवीक एकटा िमिथला िचᮢकला स ेहो िवराजमान छल। ई छल न ुका कए राम ᳇ारा सीताक \nलंकाᮧवासक दौरान पितᮯता रहबापर अयोध्यावासीक संदेह सुनबाक ᮧसंग।लव-कु शक मूतᱮक फोटो जरूर अिछ। मूतᱮक फोटोमे आठम शताब्दीक एलोराके  गुफाक \nफोटो  स ेहो अिछ।रामायणक थाई रूपान्तरण रामािकन द ेखल जा सकै त अिछ।कम्बोिडया एवम्  था इलैण्डके  हनुमानक फोटो एवम ्  मुखौटा द ेखल जा सकै त अिछ। \nभारतसँ लऽ कऽ िव᳡क सभ शैलीक िचᮢकलासँ सिᲯत एतए सीतादेवीक िमिथला िचᮢकला सेहो िवराजमान छल। \n लाइᮩेरी यूस्टन Ჷूब स्टेशन सऽ २ िमनट आर ᳴कग्स ᮓॉससऽ ५ िमनट आरामसऽ पैरे चिलकऽ पहु◌ ॅ◌ंचल जा सकै त अिछ।झटिक क चली त द ुओ िमनट \nनिह।कै म्पसके  अन्दर सेहो रामायणक बैनर लागल भेटत।हॉलमे जायकाल बैगके  चे᳴कग होइत छै।अन्दर फोटोᮕाफी के  अनुमित निह अिछ। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n12  \n \n \n(आभार: ᮰ी अिजत कु मार झा, लन्दन)       \nग᳒ -  \nकथा  1.शम्भू िसह 2. अनलकांत \nलघुकथा १. ᮰ी श्याम सुन्दर \"शिश\" २. ᮰ी कु मार मनोज कश्यप \n᮰ी ᮧेमशंकर िसह  बीसम शताब्दीमे मैिथली सािहत्य \nयायावरी- कै लास कु मार िम᮰ उपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ)ज्योितक दैिनकी \nशोध लेख:हिरमोहन झा समᮕ बूढ़-बुजुगर् समस्यापर लेख \nकोसी ग᳒ 1.डॉ गंगेश गुᲳन 2. सुशांत झा 3. बी.के .कणर्. 4. शिᲦ शेखर 5. ओमᮧकाश झा \nकथा  1.शम्भू िसह 2. अनलकांत \n  \nशंभु कु मार िसह, जन्म: 18 अᮧील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी ᮧखंडक लहुआर गामम े। आरंिभक िशक्षा, मैिᮝक धिर गामिह सँ, आइ.ए., \nबी.ए.मैिथली सम्मान, एम.ए.म ैिथली (स्वणर्पदक ᮧा᳙) ितलका माँझी भागलप ुर िव᳡िव᳒ालय, भागलपुर, िबहार स ँ। BET [िबहार पाᮢता परीक्षा (NET क \nसमतुल्य) ᳞ाख्याता हेतु] उᱫीणर् 1995, “म ैिथली नाटकक सामािजक िववᱫर्न” िवषय पर वष र् 2008, ित.मा ँ.भा.िव.िव.भा.िबहार मᱶ शोध-ᮧबंध जमा (परीक्षाफल \nᮧतीक्षारत)। मैिथलीक कतोक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे क ि व ता  आ  ि न बंध आिद समय-समय पर ᮧकािशत। वत र्मानमे, श ैिक्षक सलाहकार (मैिथली) रा᳦ीय अनुवाद \nिमशन, के न्ᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर मे कायर्रत। \nदूिभ \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n13  \n \n  09 मई 2008 क बात िथक। गाम ग ेल रही। सा ँझ चािर बज े तरकारी िकनबा आ घ ुमबाक लाथे ितरंगा चौक िदस चिल ग ेलहुँ, घुरैत काल स्कू ल लग अब ैत-अबैत \nदीया-बातीक बेर भ’ ग ेलैक। गरमीक िदन छल ैक मोन भ ेल कनी काल स्कू लक ओिह ᮧांगणमे सुस्ता ली जतय किहयो ब ैिस हम अपन पाठ याद कर ैत रही। जिहना \nबैसबाक उपᮓम कयलहुँ िक एकटा अᮧत्यािशत स्वर सुनबामे आयल... हे बाउ! ओतय निह एमहर आउ। हम चᲅिक गेलहुँ, देखैत छी तँ सिरपहुँ एकटा ᳫी हमरा सोझामे \nठाढ़ छलीह आ बैसबाक आᮕह क’ रहल छलीह। हम बैिस गेलहुँ, हमरा सम्मुख ओ ᳫी  सेहो बैिस गेलीह। हम सा᳟यर् ओिह ᳫीकेँ  देखय लागलहुँ िजनक रूप-र ंग िकछु \nएना रहिन---हिरतवणर्क शरीर तािहपर हिरयर र ंगक मैल,पुरान-सन साड़ी ज े कहुना हुनकर ᳫीया ंगकेँ  झाँपने रहिन, ताहूम े कतोक ठाम िपयन लागल, श ेष शरीर \nउघारे बुझू। सम्पूणर् शरीरमे छोट-पैघ घाव जािहसँ पीज बहैत रहिन। एक-दू ठाम मैला सेहो लागल, ज े दुगर्न्ध करैत छल। बामा जाँघ पर ढ़ल-ढ़ल करैत फोका, दिहना \nजाँघ पर गोदना जकाँ कोनो िविश᳥ आकृ ित, दुनू हाथ नोछड़ल जकाँ, माथक के श गोबरछᱫा जकाँ जािहमे िशखर, पान-पराग, तुलसी, रजनीगंधा, मािणकचंद गुटखा, \nआिदक फाटल-िचटल प ुिड़या, अखबार, कागदक ट ुकड़ी, जड़लका िसगर ेटक प ुᱫी आ टुकड़ी, स ुखल गोबर, स ूगरक मैला आिद-आिद सभ ओझरायल। एिह नारीक \nिविचᮢ ओ दयनीय दशा देिख हमर उत्कं ठा बिढ़ गेल। \nहम पुछिलयिन-- अहाँ के  छी?  \nओ कहलिन-- हम दूिभ िथकहुँ। वैह दूिभ जािह पर अहाँ एखन बैसल छी। वैह दूिभ जतय बैिस अहाँ नेनपनमे नीरजक किवता पढ़ैत छलहुँ “यह जीवन क्या है िनझर्र है, \nमस्ती ही इसका पानी है, सुख-दुख के  दोनो तीरᲂ से चल रहा राह मनमानी है...।”  \nहम फे र पुछिलयिन –अहाँक एहन दुदर्शा िकएक ?  \nओ बजलीह--- बाउ, हम द ेिख रहल छी ज े अहाँ तखनसँ हमर अंग-ᮧत्यंगकेँ  खूब नीक जकाँ िनहािर  न ेने छी। पिहने अहाँ बताउ, हमरा स ुनबामे आयल अिछ ज े अहाँ \nसािहत्यमे उᲬ िशक्षा ᮧा᳙ के ने छी, ओहुमे मैिथली सन सरस सािहत्यमे। \nहम कहिलयिन—सᱫे कहलहुँ। \nतखन संभव भ’ सकय त’ हमर एिह दयनीय दशाक ेँ  अहाँ कोनो पᮢ-पिᮢकामे ᮧकािशत करबा िदऔक। आ ओ आ᳡स्त हैत बाजय लगलीह—बाउ, हमर शरीर स्कू लक \nएिह हातामे पसरल दूिभक ᮧतीक िथक तैँ हिरयर। हमरा माथ पर ज े अहाँ गुटखा, िसगरेटक टुकड़ी, अखबार आ कागदक ट ुकड़ी देखैत छी से एिह स्कू लक छᲅड़ा-छᲅड़ी \nसभक िकरदानी िथक, हम अहा ँकेँ  कहैत जाइत छी आ अहाँ एमहर-ओमहर नजिर दौड़ा-दौड़ा क’ द ेखने जाउ....। हमर देह जे घावसँ दागल अिछ से िसगरेटक जड़लका \nपुᱫीसँ, हाथ ज े नोछड़ल देखैत छी से िथक मोद बाब ू (मुिखयाजी) क नोकरक िकरदानी, ओ सभ िदन एतय आिब िछल्ला िछल ैत अिछ, िदनम े कै क बेर सूगर, मिहस, \nगाय, बकरी आिद हमरा द ूिषत करैत रहैत यै, बाम जा ँघ पर ई ढ़ल-ढ़ल फोका िथक व ैह मंगरूआक लोकक िकरदानी, ओ कािल्ह राित च ूिल्हक अँगोरा हमरा देह पर \nफᱶिक देलक, आ हमरा  दि हना  जाँघ परक ई च ेन्ह जकरा अहाँ गो दना  बुि झ रहल छी  से वस्तुतः कोन चीजक आक ृ ि त ि थक से हमरा  कि हतहुँ लाज ला ि ग रहल ऐ, \nसाँझिहकेँ , माने एखनसँ कनी कालक प᳟ाते देखबैक जे एिह गामक गँजेरी छᲅड़ा सभ हेज बनाकेँ  आओत, िसगरेटमे भिर कए गाँजा पीयत आ हमरा झरका-झरका कए \nएहन अ᳣ील आकृ ित बनबैत अिछ, हे! ओिहठाम देिखयौक..., ई जे मैला देिख रहल छी, से िथक एिह आस-पड़ोसक ᳫीगणक काज, कने रितगर भेलाक बादे एक िदस सँ \nपथार जकाँ बैिस जाइत छिथ। हे! ओमहर देिखयौक हᱫाक कछेड़मे... की कहू बाउ, जीयब दूभर भ’ गेल अिछ।   \n(एकटा दीघर्स्वास लैत) ओ फे र बाजय लगलीह--बाउ, अहा ँकेँ  अपन न ेनपनक बात स्मरण अिछ ने ? तािह िदन ᮧातः 10 बजे (ᮧायः) स्कू ल पहुँचलाक प᳟ाते सभसँ \nपिहने सरस्वती वन्दना होइत छलैक जािहमे िशक्षक-छाᮢ सभ क्यो भाग लैत छलाह। तकरा बाद ᮰ीवास्तव मास्टर साहेब सभ नेनाकेँ  एक पितयानीसँ बैसा दैत छलाह, \nआ ओसब नेना एकहक टा कागद आ आन-आन सभ ᮧकारक गंदगी सभ चुिन-बीिछ लैत छल। हमर काया एकदम साफ भ’ जाइत छल। कक्षा सभमे जखन हाजरी होइत \nछलैक तँ नाम पुकारल जाइत छलैक, हरेराम, युगलिकशोर, शंभु, कु मारसंभव, चन्ᮤकला, रहीम, कौशल्या, कतेक मधुर आ साथर्क नाम! सुिन कए मोन तृ᳙ भ’ जाइत \nछल। साँझ के  नेना सब कब᲻ी आ खो-खो खेलाइत जखन िगर जाइत छल त ँ हम ओकरा बेसी चोट निह लागय िदय ैक, वात्सल्यक अनुभव करैत छलहुँ तिहया। शिन केँ  \nिवशेष आयोजन होइत छल ैक। शिनचराक ग ुर-चाउर बाकु टक-बाकु ट नेना सभ खाइत छल, की कहू बाऊ, अहा ँ सभक हाथ स ँ िगरलाहा ग ुर-चाउर खयबा ल ेल हमहुँ \nशिन िदनक ᮧतीक्षा करैत छलहुँ। दोसर पहरमे सांस्कृ ितक कायर्ᮓम होइत छलैक। “जगदम्ब अहᱭ अवलम्ब हमर, हे माय अहाँ िबनु आस ककर...। कखन हरब द ुःख मोर \nहे भोला बाबा... । दुिनयाँ मे तेरा है बड़ा नाम, आज मुझे भी तुमसे पर गया काम....।” अहाँकेँ  तेँ स्मरण हेबे करत बाउ रमाकान्त एकबेर गयने छलाह “चल चमेली बाग \nमे म ेवा िखलाऊँ गा.....” तािहपर मोलवी मास्टर साह ेब हुनका च ुᱫर पर ततेक न े छᲅकी मारने र ह ि न  जे ब ेचारेक सभटा म ेव ा  घ ो स ि ड़  गेल रहिन। आ अहा ँकेँ  ओ  \nअन्त्याक्षरी वला बात याद अिछ की निह? तिहया अन्त्याक्षरी मे किवताक प᳒ सभ पढ़ल जाइत छलैक, अहाँ एकबेर ‘य’ पर अटिक ग ेल रही, गाब’ लगलहु ँ—“ये मेरा \nदीवानापन था....”अहाँकेँ  मोलवी साहब बजा कए पुछने छलाह “यह कदम्ब का पेड़ अगर माँ......अहाँ कािल्हये ने याद के ने छलहुँ, तँ िबसिर कोना गेलहुँ ? ” आ तकरा \nबाद हुनक छड़ी आ अहा ँक दुनू हाथ। एकिदन रिवश ंकरक चुगली एकटा न ेना क’ द ेने रहैक जे “मास्टर साहेब ई अपन ककाक जड़लका बीड़ी  पीब ैत रहय” एिह ल ेल \n᮰ीवास्तव मास्टर साहेब रिवशंकरकेँ  रौद मे एक घंटा धिर अहीठाम मुरगा बना देने रहिथ। तािहिदन ककर मजाल रह ैक जे एिह स्कू लक हाता मे क्यो गाय, महीस, आ  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n14  \n \nबकड़ी-छकड़ी ल’ कए घुिस जायत। यैह मोद बाबू (मुिखयाजी) क नोकर एतय एकब ेर िछल्ला िछलय बैसल रहय, म ुिखयाजी हुनका ततेक ने गािर-बात दलकै क, तकर \nठेकान ने। \nओ बजने जा इत छली ह आ हम अपन अती तलो कमे ि व च र ण  क ’  र ह ल  छ ल हुँ। अचानक हम हुनका टोिक द ेिलयिन-- अच्छा एकटा बात कहू, आइ कािल्ह की एहन \n᳞वस्था निह छैक एतय ? आब त ँ देखै िछयै जे तािह िदन सँ बेसी सरकारक ध्यान िशक्षा पर छैक। लोक सेहो जागरूक भ ेल अिछ िशक्षाक ᮧित। हम त’ देिख रहल छी \nजे नीक भवन अिछ, पािन पीबा लेल कल अिछ, मूᮢालय अिछ, शौचालय अिछ, उिचत संख्यामे िशक्षकगण छिथ, आब की चाही ?  \nओ बजलीह-- औ बाउ! अहाँ जे िकछु बजलहुँ सेहो साँचे िथक मुदा अहाँ आइ एलहुँ कािल्ह चिल जायब। हम तँ कतोक बरखसँ एतिह छी आ ᮧत्यक्षदशᱮ छी, तैँ हमहुँ जे \nकहल आ जे कहब से फू िस निह। एतय दूई भवन मे चािर टा कक्ष छैक आ िव᳒ाथᱮ 400 सयक करीब, एक ितहाई बᲬा कक्षमे बैसैत छैक आ शेष एिह हातामे आ ओिह \nबड़क गाछतर घ ुड़दौड़ करैत रहैत छैक, क्यो ग ुटखा, क्यो....., क्यो चर ैत मिहसक सᱭग पर दय ओकरापर चढ़बाक अभ्यास करैत अिछ त ँ क्यो........। शौचालय, \nमूᮢालयकेँ  अहाँ एकबेर देिख अिबयौक एकोटाम े पल्ला निह लागल छैक, उपरस ँ ततेक दुगर्न्ध जे राम कहू ! कल अहा ँ कािल्ह आिब कए देिख लेब। ई तँ परसू जलघर \nबाबूक बेटीक िबयाह छलिन तािहलेल ओ अप्पन कल एतए लगौने छलाह, आ शौचालयम े बोराक चᲵी। कािल्हए कलो खुिल जेतैक ? एतय गड़लाहा पाइप े टा स्कू लक \nछैक। की कहू, कल जिहना लाग ै छैक पाँचे-दस िदनमे क्यो चोरा लैत छैक। हे िलयह! कु कु रक झौहिड़ सुिन रहल छी न े अहाँ ? बराती सभ ज े कािल्ह भोरमे चूड़ा-दही \nखा-खा क’ पात सभ स्कू लक पछुआिड़ मे फे कने छल ततिह कु कु र सभ लिड़ रहल अिछ।  \n               खैर! छोडू ई सब बात। आब पढ़ाईक ᳞वस्था स ुनू--- अहाँ केँ  तँ बुझले हैत जे हमरा सभक दयािनधान म ुखमंᮢीजी कॉन्ᮝेक्ट पर कै क लाख लोककेँ  िबना \nकोनो परीक्षे-तरीक्षे नेने मास्टर बना देलिथन, सेहो की जे गामक लोक गामिहमे िशक्षक हेताह। तैँ ढ़ोरहाय-मंगड़ू सब िशक्षक बिन-बिन एतय आिब गेल छिथ, िजनकामे \nसँ कतोक केँ  तेँ अपन नामो.....। ᮧाथर्ना आब निह होइत छैक। जँ किहयो काल होइतो छैक तँ चािर सय मे सँ चािरये टा नेनाक मुँहसँ स्प᳥ शब्द बहराइत छैक बाँकी सब \nआऊँ -आऊँ , ऊँ -ऊँ  करैत रहैत छैक। हाजरी म े नाम प ुकारल जाइत छ ैक-–डबलू, बबल ू, ड ेजी, रोजी, स्वीटी.....। शिनचराक ᮧथा उिठ गेल छैक। सांस्कृ ितक कायर्ᮓम \nएखन धिर होइत छ ैक, एखनो गीत गाओल जाइत छ ैक—“एक आँख मारूँ  तो पदा र् हट जाय े, द ूजा आँख मारूँ  कलेजा फट जाय े.........। तनी सा जᱭस ढीला कर.... \nआिद।” एक िदनक बात कह ैत छी, एकटा िव᳒ाथᱮ गाना शुरू कएलक—“चोली क े  पीछे क्या है......” आिक सबटा मास्टर ठ ेिठया-ठेिठया क’ ह ँस’ लागलाह। म ंजय \nमास्टर साहेब केँ  निह रहल गेलिन ओ नेनाकेँ  डाँिट कय बैसा देलिथन। तािहपर, मंतोष मास्टर साहेब आ मंजय मास्टर साहेबमे नीक जकाँ बािझ गेलिन।  \nमंजय मास्टर साहेब कहलैथ—मेरा मानना है िक इसमᱶ बᲬे का कोई दोष नहᱭ है, अगर यही गाना गाना उस बᲬे की मजबूरी है, तो हम एक िशक्षक होने के  नाते इसी \nगाने के  ᮧित उसके  दृि᳥कोण को बदल सकते हᱹ, बस एक वाक्य म ᱶ समझाकर की, “चोली के  पीछे, ‘माँ’ होती है, िजसका अम ृतपान करके  हम, आप, सबक े  शरीर को \nजीवन िमला है।” \nएिह घटनाक बाद सभ िशक्षक िमिल कए म ंजय बाबूक नव नामकरण कय द ेलकिन ‘मायराम’। तिहया स ँ ओिह कागम ंडली मे हंस सद ृश्य मंजय बाबूक बुिधये हेरा \nगेलिन। एकटा आर गप्प स ुनू, य ैह िपछले शिन िदनक बात छ ैक, अन्त्याक्षरी चलैत रहैक, एक स ँ बिढ़कए एक कटगर िफल्मी गाना सब न ेना लोकािन गब ैत छल, \nअचानक ‘य’ पर एकटा दल अटिक गेलैक….. एकटा बᲬा उठल आ कहलक, “यह लघु सिरता का बहता जल, िकतना शीतल, िकतना िनमर्ल.......।”  \nएकटा मास्टर साहेब ओिह बᲬकेँ  लगमे बजौलकिन आ कहलिथ-- “अहा ँ कािल्हये ने अपन मम्मी-पप्पाक संग िसनेमा देख’ सहषार् गेल रही, ओिह िसन ेमाक गाना, य े \nगोरी गोरी बाँहे, ये ितरछी ितरछी.......,िबसिर गेलहुँ ? बड़ भोदू छी अहाँ।” \nदुिभ रानीक कथा चिलतिह रहिन की एिह बीचम े हमरा एकटा आर नारीक कक र्श स्वर सुनाए पड़ल... “ग ै माय के  िछयै ई म ुनसा! ऐतेक कालसँ एतय की क’ रहल \nछैक? बुझैत निह छैक जे  ई लोक-बेदक, बाहर-भीतर करबाक बेर छैक?”  \nहमर ध्यान ओमहर गेल, अन्हारमे बुझा पड़ल ज े तीन-चािरटा ᳫीगण एम्हरे बढ़िल चिल आिब रहल छलीह। हम जा एमहर ताकी ताधिर द ूिभरानी िनपᱫा ! हमहुँ \nउिठ कए घर िदस चिल देलहुँ। \n           ओिह भिर राित हमरा िन᳖ निह भेल। कारण छल जे हम ई िनणर्य निह क’ सकलहुँ जे ओ सिरपहुँ दुिभए छलीह आ िक हमरा मोनक ᮪म ? जतेक सोचैत गेलहुँ \nओतेक ओझराइते गेलहुँ, मुदा एकटा बात हमरा मोनमे घर क’ लेलक जे ई घटना एकटा कथाक रूप अवश्य ल’ सकै त अिछ। कािल्हए हमरा मैसूर जेबाक रहय। सोचलहुँ \nएकर पांडुिलिप बना कए कोनो पिᮢकाक संपादक लग ᮧेिषत क’ देबैक, जँ ई कथा छिप गेल तँ हमहुँ अपन सीना तािन कए कहब जे “हम मैिथलीक कथाकार छी” सोझे-\nसोझ मैिथलीक एम.ए., पी-एच.डी. कहयलासँ कोनो ᮧित᳧ा निह। मैिथली पिढ़ जँ मैिथलीक कथाकार, सािहत्यकार निह कहयलहुँ, तँ मैिथली पढ़बे िकएक कएलहुँ ? हँ \nएकटा समस्या तँ रिहये गेल, एिह कथाक शीषर्क की िदऐक ? चलू जेहने कथा तेहने शीषर्क, ‘दूिभ’। \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n15  \n \n  \nअनलकांत- मैिथली ᮢैमािसक पिᮢका अंितकाक सम्पादक। िहन्दीमे गौरीनाथ नामसँ लेखन। \nतपर्ण \nगामक िछच्छा आब एकोरा◌ी नीक नइँ लािग रहल छै डॉ ﾀ टर कामना यादव के ञ्ँ।  \n    लोके ञ् अध ﾀ की होइ छै, वंशउजाड़ौन होइ छै! अपने हाथ-पयर भकोिस कृ ञ्तमुख बिन जाइ छै!...मुदा एना तँ नइँ जे गामक कोनो चीन्हे-पिहचान नइँ रहय? कत' \nगेल ओ गाम जे उजि़ड-उपिट गेल अपन भूतपूवर् गौआँ लोकिनक स्व᳘े टा मे अबै अिछ?... \n    तखन ओ अपना आ ँगनक क'ल लग बाथकीट आ कपड़ा रािख पछ ुआि़ड धिर आयल छिल। ई पछुआि़ड ओकरा पोखिरक पूबािर महार पर छलै। जत' एक टा कागजी \nनेबोक गाछ छलै आ ओिह मे मारतेरास नेबो लुधकल छलै। िकछु पीयर-पीयर नेबो खिस क' सि ़ड गेल छलै। कने हिट पितयानी सँ पाँच टा अड़रनेबा गाछ रहै। ओहू मे \nकै ञ्क टा अड़रनेबा तेहन पीयर सँ ललौन जकाँ भ' रहल छल ै जे खसेला पर भ ﾀ का-भ ﾀ का भ' जयतै। िकछु मे तँ िचड़ै-चुनमुनी भूर सेहो तेना पैघ-पैघ क' द ेने छलै जे \nिभतरका लाली लखा दै छलै। ओ भूर सब के ञ्ँ ध्यान सँ देिख रहिल छिल।  िक एक टा अड़रन ेबाक भूर देिख ओ िचड़ैक कलाकारी पर मुग्ध भ' गेिल। ओिह अड़रनेबा मे \nऊपर-नीचाँ पातर आ बीच मे कने चाकर भूर तेहन ढंग सँ बनायल छलै जेना अंᮕेजीक एक टा 'वी' अक्षर पर दोसर 'वी' उनिट क' राखल हो!...ओिह पर एक गो  बिगया \nरािख देने पूरा भूर मुना जयतै! \n     ओिह भूर देिख बिगया मोन पड़ला सँ ओकर अरुआयल-अरुआयल सन मोन ओस नहायिल द ूिब जकाँ लहलहा गेलै। एिह बेर गाम अयलाक बाद पिछला तीन िदन मे \nई एहन पिहल क्षण छलै जखन ओकर ठोर पर मुस्कीक पातर-सन रेह   \nजगिजयार भ' अयलै।  \n    पिछला तीन िदन सँ ओ एक टा ढंगक रखबार आिक चौकीदार लेल परेशान छिल। कै ञ्क टा एजᱶसीक दलाल सँ गप्प क' चुकिल छिल। सब कै ञ्क टा ने रखबार ल' क' \nआयलो छलै, मुदा कामना यादव के ञ्ँ जेहन ᮕामीण टाइपक काजुल आ अनुभवी रखबार चाही छल, से नइँ भेिट पािब रहल छलै। \n    ओकर दादा कारी यादवक अमल स ँ रिह रहल ब ुढ़बा रामजी मंडल आब अपन ब ेटा-पोता लग रहय चाह ै छल। ओकर प ैरुख सेहो थािक गेल छलै। जेना-तेना कारी \nयादव सँ मंगनी यादव धिरक जीवन त ँ पार लगा द ेलकै ञ्, मुदा तकरा बाद कामना लग हाथ जोि ़ड देलकै ञ्, ''नइँ बुच्ᳪची, आब पैरुख नइँ छौ। िकछु िदन हमरो ब ेटा-\nपोता संग रहैक सख पुरब' दे। '' \n    एिह पर की कहैत कामना?...ते ◌ँ  ओ सस ﾐ मान बुढ़वाक िवदाइ कर' चाहै छिल, मुदा कोनो दोसर रखबार भेटतै तखने ने?... \n    पिछला द ू मास मे ई ओकर त ेसर याᮢा छलै। लगले लागल ई याᮢा ओकरा परेशान कयने छलै, मुदा ओकर समस्याक िनदान नइँ भ' रहल छल ै। ओ ﾐ हर पूना मे \nओकर ﾀ लीिनक एक-एक िदन ब᳖ भेला सँ जे परेशानी आिब रहल छलै, से अलगे।  \n    बापक जीब ैत कामना गामक बाट िबसिरए जका ँ गेिल छिल। कै ञ्क बेर तीन वा चािर साल स ँ बेसी पर आयिल छिल। तिहना द ू मास पिहन े मंगनीलाल यादवक \nमुइलाक बाद जे ओ गाम आयिल छिल सेहो ᮧायः दू साल सँ बेसीए पर। ई रच्छ रहलै जे ओकर बाप ओकरा ﾀ लीिनक मे मुइलै आ तत्काल गाम अयबाक झंझिट सँ बिच \nगेिल। नइँ तँ एसगिर जान की-की किरतय? एहन े ठाम भाय-भातीज, क ﾀ का-पीसा, बिहन-गोतनी आिक जाउत-जयधी बला प ुरना पिरवार मोन पि ़ड जाइ छै लोक \nके ञ्ँ। जे-से, ओ एसगरुआ छिल त े ◌ँ किहयो ओकरा पर कोनो दबावो नइँ देलकै ञ् ओकर बाप। तीन सँ चािर मास नइँ बीतै िक बुढ़वा अपने पहुँिच जाइ पूना।  फोन पर \nतँ गप्प होइते रहै छलै।... \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n16  \n \n    बापक माद े सोचैत-सोचैत कामनाक ठोर परक म ुस्की कखन ने िबला गेल छलै। ओकर नजिर चारूञ्भर स ँ भटिक क' पोखिरक अ ँगनी िदस झ ुकल लताम गाछ पर \nचिल गेल छलै। एिह गाछक रतबा लताम तेहन ने लाली लेने रहैत रहै जेना सुग्गाक लोल िक ओकर अपने तिहयाक ठोर बुझाइत रहै। \n     लताम गाछक पात कोकि़डया गेल छलै। ड्डूञ्ल-फर एखन नइँ छलै। मुदा िकछुए मास मे, कने गरमी धिबते, एकर पात ᲻ेᮜ नव तरहे ◌ँ लहलहा जयतै आ ड्डूञ्ल-\nफर सँ लिद जयतै एकर डािर। ᲻ेᮜ-᲻ेᮜ एिह पर लुधिक जयतै ड ﾐ हा आ \nपाकल लताम। तखन ᲻ेᮜ बहरेतै एिह रतबा लतामक भीतर स ँ वैह लाली। मुदा ओकर ठोर? नइ ँ, आब त ँ बाजारक महँग-सँ-महँग िलिपिस्टको नइँ सोहाइ छै ओकरा। \nगाछक आत्मा िड ﾎ बा मे के ञ् भिर सकै ञ्ए?  \n    पछुआि़डक मारतेरास अड़हर-बड़हर, अ◌ा◌ा-शरीफा, अनार-ब ेल, के ᮜा-मुिनगा सन गाछ पर स ँ नजिर हटा कामना यादव पोखिरक पािन म े खेलाइत माछ िदस \nताक' लागिल। चािर-पा ँच टा रोहुक एक टा झ ुंड पैघ-पैघ सुंग डोलबैत िझहिर ख ेला रहल छल ै। पािनक सतह पर द ूर धिर ख ूब-खूब हलचल पसिर रहल छल ै। एिह \nहलचल मे हेरायिल कामना द ू डेग आगू बि़ढ दूिबक िनमर्ल ओछाओन पर टा ँग पसािर बैिस गेिल। ओिह द ूिब पर कचनारक िकछु ड्डूञ्ल खसल छलै। एक ड्डूञ्ल उठा \nहाथ मे तँ ल' लेलक, मुदा ओकर नजिर पािनक हलचले पर रहलै। ई हलचल ओकरा भीतर एक टा नव हलचल अनलकै ञ्। ओिह हलचल संग बहैत-भिसआइत कामनाक \nभीतर कतेक ने अतीतक प᳖ा फडफ़ड़ाब' लगलै।... \n  \n  \n...ई पोखिर ओकर दादाक खुनायल छलै। अपन पूरा जीवन गाय-महीसक बीच गुजार' बला ओकर दादा एिह परोपᲵᳩक अंितम अँगुठाछाप छलै। ओना रोज-रोज गाय-\nमहीस दूहैत ओकर अँगुठाक िनशान मेटा जकाँ गेल छलै।  तािह पर, गोबर-गᲂत िगजलाक बाद, सिदखन ओ तीन िकलोक हरौती आिक ग ेन्हवाँ लाठी जे पकड़ने रहैत \nछल, से ओकर हाथक रेखा खाय गेलै। मुदा ओकर कपारक रेखा जगिजयारे होइत गेलै। खदबद करैत पंिडत-पिजयार आिक बाबू-बबुआन सभ सँ भरल गामक एक माᮢ \n'अहूठ गुआर' कहाब'बला कारी यादव ओिहना 'मड़र' नइ ँ कहाब' लागल छल! द ूध-घीक पैसा आिक गाछ-बाँस आ उपजा-बारी सँ कै ञ् गोटे सु ﾏय स् त  भेल अिछ? ओिह \nसँ पैत-पानह बिच जाय, त ँ बड़का बात!...से जेना-तेना पैत-पानह बचबैत कारी यादव स्वयं अँगुठाछाप होइतो अपन एकमाᮢ मँगिनया बेटा मंगनी यादव के ञ्ँ शहर-\nनगरक कॉलेज-यूिनविसटी धिर पढै़ मे कोनो कमी नइँ होअय देलक।  \n    कारी यादव सुधंग लोक छल। ओकरा नजिर मे दरोगा आ बीडीओ सँ बि़ढ दुिनया मे◌े कोनो हाकीम नइँ छलै आ सैह ओ अपन बेटो के ञ्ँ बनब' चाहै छल। मुदा मंगनी \nयादव से नइँ बिन सकल। ओ काशीक नामी िव᳡िव᳒ालय मे ᮧो᲻ेञ्सर बनल तँ की? बापक ल ेल मास्टरे छल!...ओ रंगमंचक मशहूर कलाकार भ ेल तँ की? बापक ल ेल \nनचिनञे छल!...िबयाहो ओ ﾐ हरे कयलक। मुदा कारी यादव लेल धनसन।  \n  \n    मायक चेहरा मोन नइँ छलै मंगनी के ञ्ँ। बापेक रान्हल खाइत अपना हाथᱶ बनायब सीखलक। ते ◌ँ बापक दुःख ओकरा बेसी छटपटाबै, मुदा बाप लेल ओ िकछु क' नइँ \nपाबय। ई फराक जे हरसाइत मंगनी बाप के ञ्ँ खुश करैक खूब ᮧयास क' रहल छल।  ओ जखन-जखन गाम आबय, बाप ल ेल मारतेरास कपड़ा-ला◌ा आ अन ेक सामान \nआनय। मुदा ओकर बाप के ञ्ँ तकर दरकारे ने रहै छलै! खरपा पिहरय बला कारी यादव के ञ्ँ चप्पल-जूता सँ गोड़ मे गुदगुदी लागै। गोलगला छोि़ड कु ञ्तार् पिहरब ओकरा \nकोनादन ने बुझाइ। मंगनीक आᮕह पर बाबा िव᳡नाथक दशर्न करबाक लोभ ओकरा बनारस जयबा ल ेल उसकाबै तँ जरूᮜ, मुदा माल-जाल आ गाछ-िबिरछक िचन्ता \nपयर रोकै ञ्। ते ◌ँ ओ बेटा लग बनारस किहयो ने जा सकल।  \n    गाछ-िबिरछ स ँ बुढ़वाक बेसी लगावक एक टा खास कारण ईहो छल ै जे बेसी गाछ बुि़ढयाक लगायल छलै।  ᲻ेᮜ बुि़ढयाक सारा सेहो सरौली आम आ ब ुढ़वा धाᮢी \nगाछक बीच मे छलै जे गोहाल सँ ओकरा सुत' बला मचानक ठीक सोझा ँ पड़ैत छलै तिहया। ओइ सारा पर एक टा न े एक टा तुलसी गाछ सब िदन रहै छलै। गाय-महीस \nदुहलाक बाद बुढवा ओही तुलसी गाछ िदस घुिरक' धार दैत छल। ᲻ेᮜ नहेलाक बाद ओिह तुलसी आ धाᮢीक जि़ड मे पािन ढारब सेहो नइँ िबसरै छल।  \n    मंगनी जिहया ठेकनगर भेल छल तिहया सँ बाप के ञ्ँ अपने हाथे ◌ँ भानस करैत देखने छल। ओकर किनयाँक गौनाक बाद ई सब िकछु िदन लेल छुटबो कयलै, मुदा \nकामनाक जन्मक िकछुए मास बाद ओ अपन पिरवार बनारस आिन ल ेलक। ᲻ेᮜ बुढ़वाक वैह हाल भ' ग ेल रहै। मंगनी एक टा चाकर रखबाब' चाहलक, त ँ बुढ़वा डाँिट- Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n17  \n \nधोिप थथमािर द ेलकै ञ्, ''ध ुर बुि़ड! हमरा द ेह मे कोन घ ुन लागल ज े हम दोसरा स ँ चाकरी खटायब?... एहन े ठाम कह ै छै, माय करय क ु ञ्टौन-िपसौन बेटाक नाम \nदुगार्दा!...'' \n    िकछु िदनुका बाद मंगनी ताितल मे गाम आयल तँ बुढ़वा के ञ्ँ कने बीमार देखलक। बुढ़वा डाँड़ कने टेढ़ क'क' चलै छल आ सूतल मे कु ञ्हरैत रहै छल। िदन मे कै ञ्क ने \nबेर लोटा ल' बहराइत छल आ ढंग सँ िकछु खाइतो ने छल। मंगनी कतबो पूछै, ''हौ, की होइ छअ?'', म ुदा बुढ़वा सही-सही िकछु बतबैते ने छलै। बुढ़वा केञ्ँ शहरक डॉ ﾀ\nटर लग चलै लेल मंगनी कतबो िज᳎ करै, बुढ़वा तैयारे ने होइ। अंत मे मंगनी खायब-पीिब छोि़ड रुिस रहल।  \n    तखन बुढ़वा मंगनी के ञ्ँ मनबैत कहलकै ञ्, ''रौ मंगनी, चल खाय ले। तᲂ िकऐ जान दै छही! हम मिरये जेबै तँ की िबगड़तै? आब जीिवक' कोनो बान्ह-पोखिर देबाक \nछै हमरा?'' \n    ''िकऐ हौ बाबू, मिरक' तᲂ हमरा कपूत कहबेबहक? कह' तँ जीिवक' बान्ह-पोखिर िकऐ ने दए सकै ञ् छहक तᲂ?'' मंगनीक स्वर भखिर गेलै। \n    ''रौ म ंगनी, ओइ ल ेल एक बोरा टाका चाही। स े ने हमरा द ूध-घी सँ हैत, आ न े गाछ-बाँस आिक उपजा-बारी स ँ। तोहर मास्टिरयो सँ निह᲍ हेतौ। कोनो दरोगा-\nबीडीओ भेल रिहतय तखन ने!...'' कारी यादव गंभीर स्वर मे बाजल। \n    ''हौ बाबू, तᲂ नइँ बुझै छहक! हम दरोगा-बीडीओ सँ पैघे िछऐ हौ। तᲂ बाज' ने जे कोन बान्ह देबहक आिक पोखिर खुनेबहक!...'' \n    ''ठीके ञ् कहै छही रे?'' \n    ''हँ हौ!...हम तोरा ड्डूिञ्स कहबह?'' \n    ''बान्हक तँ एिह जमाना मे कोनो खगते नइँ छै। एक टा पोखिरए खुना तँ बड़की टा, अपना घरक पि᳟म दू िबगहा मे। मिरयो जायब तँ, जुग-जुग धिर नाम तँ रहतै जे \nकारी जादब पोखिर खुनेलक।...'' बुढ़वा भावना मे बह' लागल छल।  \n    ''चलह, पिहने तोहर दवाइ करा दै िछयह। ठीक होइते तᲂ मिटकᲵᳩ मजूर सब सँ बात करह। जिहयाक िदन तᲂ ठीकबहक तिहए सँ काज शुरूञ ् भ' जेतै।'' \n    आ से ठीके ञ् भ' गेलै। आ ओही संग एक टा चौकीदार, टेहलुक, भनिसया आिक मैनेजर जे बूझी, तािह रूञ्प मे रामजी मंडल के ञ्ँ ओ रखबौने छल। ई फराक जे तकरा \nबादो ब ूढ़वा जावत जीयल ै माल-जाल रोमब, द ुहब-गारब आिक गोबर-करसी; िकछ ु न े छ ो ड़ ल क ।  र ा म ज ी  मंड ल  ओ क र ा  घ र - प ि र व ा र क  अ प न  स म ाँग जका ँ भ '  गेल \nछलै।...आ कारी यादवक मान-मयार्दा ततेक बि़ढ गेलै जे ओ पूरा परोपᲵᳩ मे 'मड़र' कहाबय लागल छल। \n    कामना के ञ्ँ ई सब बेसी सुनले छै। ओिह पोखिरक जाग जे भेल छलै तकर भोज कने-मने मोन छै ओकरा। मुदा  दादाक हाथक तीन िकलोक लाठीक ओ लाली एखनो \nखूब मोन छै ओकरा। ओिह लाठी मे चुरु भिर तेल पचाबैत कालक दादाक मािलश सेहो ओकरा मोन छै। ओ लाठी एखनो ओकरा घरक कोनो कोन म े राखल छै ठीक सँ, \nजुगताक'। \n     ओकर दादा कारी यादवक मुइलाक बादे एत' ड्डुिञ्सघरक जगह प ﾀ का मकान बनल छलै। मुदा ओिह मे रह'बला रामजी मंडल टा छलै। ओकरा सँ मारते \nबबुआनक बीच एक गुआरक घरक ठीक सँ देखभाल नइँ भ' पबै। तािह पर िकछु मालोजाल छलै। सभ छुᲵᳩ्◌ी मे मंगनी अबै तँ िकछु ने िकछु नव िबदैत भ' गेल रहै। \nहािरक' ओ आँगन-दलान संगे पोखिर-गाछ-माने पूरा सात िबगहाक रकबाक चारूञ ् कात खूब ᳖ँᲱ देबाल द'क' तकरा ऊपर खूब ᳖ँᲱ धिर काँटबला तारक बेढ़ सँ बेढ़बा \nदेलक। एक जोड़ा किरया गाय छोि़ड बाकी मालजाल हटा देलक। तकरा संग \n  \nरामजी मंडल के ञ्ँ स ﾁ त आदेश भेटलै जे गाछक कोनो फल आिक तीमन तरकारी ओ जत े चाहय खाय सकै ञ्त अिछ, मुदा ए ﾀ को पाइक िकछु बेिच नइँ सकै ञ् अिछ। \nतकर पालन करैत रामजी मंडल ओकर बाग-बगीचा, बाड़ी-झाड़ी स ँ पोखिर धिर के ञ्ँ सब िदन िखलिखल ह ँसैत जेना बनौने रहल। अपने मंगनी दू-तीन मास पर आिब \nतकतान क' जाय। ओना ओकरा सभक सब छुᲵᳩ्◌ी गामे मे बीतै छलै आ ओिह छुᲵᳩ्◌ी मे माय-बापक संग कामना सेहो अबै छिल।   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n18  \n \n    ज े-से, समय-साल बीत ैत गेलै। आ एक िदन म ंगनी यादव िव᳡िव᳒ालय सँ सेवामु ﾀ त भ' सप᳀ीक गाम आिब ग ेल। तखन कामना अिखल भारतीय आय ुिवज्ञान \nसंस्थान नई िदल्ली मे एमबीबीएस फाइनल क' रहिल छिल आ दुिनयाँ साधारण सँ साधारण आदमीक मुᲶᳩ्◌ी मे अँट' लागल छलै।  \n    ओिह समय धिर द ुिनयाँक सब शहर मे एक तरहक बसात बह' लागल छल ै आ अपना ठाँक गाम-घर खाली भ' रहल छल ै। ककरो बेटा शहर बसलै, तँ बापक मिरते \nडीह पर नि़ढया भुक' लगलै। िकओ चारो िदसक कज र् आ उकबा मे घेराय आिक दबंगक ᮧताड़ना सँ डराय राता-राती गाम छोि ़ड देलक, तँ िकओ भूखक आवेग मे जत'-\nतत' पड़ा ग ेल। बाबू-भैया लोकिन कोनो न े कोनो कं ञ्पनीक स्थानीय मैनेजर भ' अपना क े ञ्ँ शहरी बनाब' लगलाह, त ँ िकछु गोटे वातानुकू िञ्लत लाक्षागृह मे सेन्ह \nलगेबाक ᮧयास मे धोती-कु ञ्तार् उज्ᳪजर कर' लगलाह। गाम-गामक खेत-पथार बड़का-बडक़ा कं ञ्पनीक फॉमर् हाउस मे बदल' लागल छल। सस्ता कार सनक कारखाना \nआ के िञ्मकल्स हौज लेल पैघ-पैघ रकबा हिथयाओल जा लागल छल। िकसान नामक ᮧाणी म े सँ िकछु अपने अपन लीला खत्म क' ल ेलक, िकछु शहर-नगरक मशीन \nचलब' चिल गेल आ जे बचल छल तकरा मे सँ िकछु मारल गेल, िकछु के ᮜ जीन बदिल एहन मजूर बना देल गेल जे ने शहरी रहल आ ने देहाती आ जकर ने कोनो भाषा \nरहल आ ने कोनो आने चीन्ह-पिहचान। सगरे नव-नव कन्वᱶट, नव-नव ढाबा, नव-नव चकलाघर िमल्क-बुथ आ टेलीफोन-बुथ जकाँ खुज' लागल छलै। आ साधारण लोक \n'मैन-पावर' कहाब' लागल छल ै। एहने सन आफत-बसात मंगनी यादवक गाम मे सेहो आयल छलै। एही आफत मे रामजी मंडलक बेटा-पोता ओकर काजुल घरवाली धिर \nके ञ्ँ ल'क' िदल्लीक झुग्गीवास कर' चिल गेल।  \n    मंगनी यादव जिहया सेवामु ﾀत  भ '  ब न ा र स  सँ गाम घूरल छल, ओकरा अपन स्टेशन कातक  दोकान मे बेसी अपिरिचते लोक भेटल छलै। साँझक झलअन्हारी मे घर \nपहुँच' धिर कतौ िकओ एहन नइँ भेटलै जकरा सँ दूटिप्पयो कु ञ्शल-क्षेम भ' सकै ञ्त। रामजी मंडल के ञ्ँ छोि़ड ओकर आगमन ककरो लेल कोनो खबिर नइँ छलै।  \n    अिगला भोर गामक सड़क धयन े टोलक एिह कात स ँ ओिह कात ग ुजिर गेल मंगनी, के ञ्ओ हाल-चाल नइँ पुछलकै ञ्। ओत' कतहु ओकरा अपन ओ गाम नइ ँ भेटलै \nजकरा ओ िचन्है छल। जत' पिहन े पंिडत दीनबंधु झाक घर छल ै, ओिह ठाम श ून्य-सपाट एक टा मैदान बिन गेल छलै आ तकरा चारूञ्कात ख ूब ᳖ँᲱ देबाल रहै जकरा \nगेट पर एक टा पैघ सन बोडर् टाँगल छलै, 'भᳳटडा फामर् हाउस'। पंिडतजीक बेटा आब जामनगर मे बैिस गेल छिन। बेटी अमेिरकी नागिरकता ल' लेने छिन।  \n    म ंगनी कन े आ र ो  आ गू ब ढ़ ल ,  तँ द ेखलक ज े ﾐह र  प ि ह ने ध नुकटोली छल ै, ओत' प ैघ सन कोनो ᲻ैञ् ﾀᮝ ी  खुिज ग ेल छल ै जकरा छतक ऊपर तीन टा मोट-मोट \nचीमनीनुमा पाइप मारत ेरास धुआँ छोड़ैत आसमान कारी करबाक अिभयान म े लागल छल ै। आ टोलाक कात स ँ कलकल ह ँसैत बह'बला स्वच्छ-िनमर्ल जलधारा बला \nिमरचैया मे जमुना सन गन्हाइत कारी पािन तेना जमकल छलै जेना कोनो नाला। \n    मंगनी के ञ्ँ थकान भेलै आ घर घुरय लागल। घर घुरैत ओ जगह ध्यान मे अयलै जत' पिहने िवशाल-िवशाल बर आ पाकि ़डक गाछ छलै। ओिह ठाँ लगे-लग कोनो दू \nगोट मोबाइल कं ञ्पनीक िवशाल-िवशाल टावर ठाढ़ छल ै। ओ रुिकक' चारूञ्भर ताक' लागल। द ूर-दूर धिर द ेखलाक बादो ओकरा नजिर पर अपना घर लगक गाछ \nछोि़ड कतहु ए ﾀ को टा त ेहेन प ैघ गाछ नइ ँ अ य लै। ज े ﾐह रे द ेखलक सब िकछ ु ए क द म  उ ज ड़ ल - उ ज ड़ ल  स न  बुझेलै। बीच टोल म े आिब एक ठाम ठमकल। बगलक \nदासजीक डीह पर कोनो ट ᱹट हाउसक बोड र् लागल छल ै। कने हिट एक टा ᮝैवेल एजᱶटक साइन बोड र् टँगल छलै जकरा नीचा ँ शीशाक ग ेटक भीतर एक टा पगड़ीवला \nसरदार जी कु ञ्सᱮ पर बैसल छलै। तकरा दस डेग आगुक ᮕाम देवता स्थान पर बजरंगबलीक एक टा पैघ सन मंिदर ठाढ़ छलै जकर दिछनबिरया देबाल पर कामो◌ोजना \nजगब'बला कोनो िटिकयाक िवज्ञापन छलै। तकरा बाद मंगनी िकछु ने देखलक आ सोझे अपना घर आिब ग ेल। घर मे ओकर प᳀ी मुिनगाक तरकारी रािन्ह रहल छिल। \nओ ओकरा लग जाय अकबका गेल।  \n    रस े-रस मंगनी अपन घर आ सात िबगहाक रकबा म े घेरायल पोखिर-गाछ, पछ ुआि़ड-महार धिर अपना क े ञ्ँ समेिट लेलक। बेटी कामना आ बाकी िहत-िमत स ँ \nसंपकर्ञ् लेल ओकरा घर म े फोन आ मोबाइल छल ै, रंगीन स्ᮓञ्◌ीनबला कं ञ्प्यूटर छलै जकर तार सﾐ प ूणर् दुिनयाँ सँ जुड़ल छलै। घरक पाछा ँ पैघ सन आयताकार \nआँगन छलै।  आँगनक पि᳟म-उार कोन मे चापाकल छलै। तकर पछुआि़ड मे पोखिरक महार पर मारते गाछ-िबिरछ छलै। ओिह पर सँ कखनो कोयली, तँ कखनो पड़ौकी \nके ᮜ सुपिरिचत स्वर आबै।...माने ओकर गाम ओकरा सात िबगहाक रकबा मे बन्हायल छलै।  \n    जेना-तेना समय किट रहल छलै। कामना िदल्ली छोि़ड पूना मे ᮧै ﾀि ट स  शुरूञ ् क' देने छिल। मुदा मंगनीक घर पर एक टा एहन कार कौआ ब ैिस गेल छलै जे जखने \nओ दुनू ᮧाणी शांित सँ आराम कर' चाहय िक ओ जोर-जोर स ँ टाँिह मार' लागै। भोर होइ िक साँझ, िदन होइ िक राित-कार कौआक टा ँिह मारब ब᳖ नइँ भेलै। आ एक \nराित कामनाक मायक छाती मे तेहेन ने ददर् उठलै जे डॉ ﾀ टरकञ् अबैत-अबैत बेचारी चिल गेिल। आ तकरा बाद एसगर मंगनी कारी यादव जकाँ बाड़ी-झाड़ी मे लागल \nरहय आ बीच-बीच मे कामना लग पूना चिल जाय।...मुदा रामजी मंडल तँ एहन शािपत यक्ष छल जकरा लग ने िकओ अबै छलै आ ने ओ कतौ जाय छल।... \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n19  \n \n  \nअनचोके ञ् कामनाक भक ट ूटलै । पोखिरक उतरबिरया महार परक कोनो गाछ पर न ुकायल कोयली बािज रहल छल ै। कामनाक भीतर िकछ ु उमि़ड अयलै। मुदा ओ \nतत्काल उिठ गेिल। ᳩान के ञ्ँ अबेर भ' रहल छलै।  \n    भोजनक बाद ओ आराम क' रहिल छिल िक ओकर मोबाइल बजल ै। एक टा नव एज ᱶटक कॉल छलै, ''मैडम, ऐसा कीिजए िक चौकीदार और माली क े ञ् रूञ्प मᱶ दो \nअलग-अलग आदमी को रख लीिजए। यहा ँ ऐसा कोई चौकीदार नहᱭ िमल रहा जो आपकी ᮧॉपटᱮ के ञ् साथ पेड़-पौधᲂ की भी देखरेख कर सके ञ्। यूँ पोखर की मछली \nकी देखरेख के ञ् िलए मछुआरे की जरूᮜत िफर भी रह जाएगी।'' \n    ''नहᱭ, तीन-तीन आदमी रखना मुिश्कल है हमारे िलए।'', कामना बाजिल। \n    ''चौकीदार तो नेपाली ही है मगर माली जो िमल रहा है, वह एक उि़डया भाई है। ये दोनᲂ हमारे पटना सᱶटर के ञ् मा᲻र्ञ्त आ रहे हᱹ और उनकी शतर् है िक वेतन के ञ् \nअलावा हाउिसग ᲻ैिञ्सिलटी भी चािहए।'' \n    िबना कोनो जवाब द ेने कामना कॉल िडस्कने ﾀट  क '  देलक। मुदा भीतर सँ ओकर परेशानी आरो बि़ढ गेल छलै। आब एिह गाम म े गाम भने निह रिह ग ेल हो मुदा \nओकर बाप-दादा, माय-दादी सभक स्म ृितक गाम सात िबगहाक एिह रकबा म े बेड़हल घर-आँगन, गाछ-िबिरछ, पोखिर-कल सभक बीच छ ै। कारी यादव स ँ मंगनी \nयादव धिरक नाल एतिह गड़ल छ ै। कारी यादवक माल-जालक गोबर-गᲂत एत'क मािटक कोनो ने कोनो कण म े एखनो खादक रूञ्प म े बचल ह ेतै। ᮧो᲻ेञ्सर मंगनी \nयादवक कलाकार मोन एिह रकबा म े जािह गामक लघ ु संस्करण के ञ्ँ समेटने छल, स े जरूᮜ एही ठाम कतहु न े कतहु न ुकायल हेतै।... की एकरा सब क े ञ्ँ ओ ल ुटा \nदेत?...की ओ अपन िजनगी भिरक कमाइ सँ एकर रक्षा नइँ क' पाओत?  \n    कामना के ञ्ँ मोन पड ै़ छै जे एक ब ेर ओकर िपता म ंगनी यादव बड़ ᳞िथत मोन स ँ कहने छलै, ''गाम म े जेहो गाम द ेखाइ छलै, से तोरा मायक म ुइलाक बाद नइँ \nबुझाइ छै। कखनो-कखनो तँ मोन करैए जे हमहूँ सब िकछु बेिच-िबकीिन ली। माᮢ घर-आँगन आ गाछ-पोखिर सँ गाम नइँ होइ छै, बौआ। जखन पिहने जकाँ के ञ्ओ गौएँ \nनइँ रहल तँ कोन गाम आ की गाम?...''  \n    कामना िकछु जवाब नइँ द' सकिल छिल तखन। म ुदा एखनो मोन छै ओकरा जे ओ अपन बापक ओिह ह ेरायल-बेचैन आकृ िञ्त के ञ्ँ बड़ी काल धिर देखैत परेशान भ' \nरहिल छिल। ए ﾀ को श ﾎ द एहन नइँ भेटल छलै तखन ओकरा जािह स ँ अपन कलाकारमना बापक मोन क े ञ्ँ राहत द' सकै ञ्त छिल। तखन ओकरा अपन डॉ ﾀ टरीक \nज्ञान अकाजक बुझायल छलै।  \n    सहसा एक कोन म े राखल अपन दादा कारी यादवक कारी खटखट लाठी द ेखा पड़लै ओकरा। ओ उठिल ओिह लाठी के ञ्ँ छुिबक' देखबाक लेल, मुदा तखने कॉलबेल \nजोर सँ बजलै। ओ गेट िदस पलटिल। ग ेट पर सी सी िम᮰ा नामक एक टा मैिथली भाषी से ﾀय ुिरटी एजᱶटक दलाल छलै जे पिछला द ू िदन सँ नव-नव रखबार ओकरा \nलेल तािक रहल छलै।  \n    ओिह दलाल क े ञ्ँ ᮟाइंग रूञ्म म े बैसा ओ द ू िमनट बाद द ू िगलास पािन ल' घ ुरिल। िक िवन᮫ सन बनैत ओ दलाल बाजल, ''डॉ ﾀ टर यादव, स ुिनयौ! अहाँ बड़ \nसौभाग्यशािलनी छी जे एखनो अपन बाप-दादाक डीह पर अब ै छी। हम त ँ नोकरीयेक ᮓञ्म मे ए ﾐ हर आिब गेलहुँ। कोशीक प ूबे सही, म ुदा ईहो कहाइ त ँ छै आइयो \nिमिथले ने। हम डीही छी कमला कातक। हमर जनम भ ेल िहमाचल म े ᳞ास नदी कातक एक टा अस्पताल म े। बचपन बीतल िदल्लीक यमुनापार मे आ नोकरी भ ेल \nकोलकाता मे। मैिथली तँ हम कोलकाता आिब िसखलहु ँ सेहो एिह ल ेल जे हमर दादा म ैिथलीक ᮧिस᳃ लेखक छलाह आ हुनकर िकताब सभक अ ंᮕेजी अनुवाद एखनो \nखूब लाभ दै अिछ।...एखन कोलकतेक एजᱶसीक काजᱶ तीन मास ल ेल एिह क्षेᮢ मे अयबाक अवसर भ ेटल। एिह क्षेᮢ मे कै ञ्क टा कं ञ्पनी अपन कल-कारखाना शुरूञ ् क' \nरहल छै, से बहुत जल्दी एत'क ᮧॉपटᱮक कीमत उछल'बला छै।...'' \n    कामनाक धैयर् चुिक रहल छलै। ओ बाजिल, ''अहाँ कह' की चाहै छी?... साफ-साफ बाजू!'' \n    ''अहाँ अन्यथा तँ नइँ लेबै?'' \n    ''बाजू ने!...''  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n20  \n \n     ''अहाँ यैह ने चाहै छी जे अहाँक ई गाछ-पोखिर बचल रहय, सुरिक्षत रहय \n  \nआ अहाँक बाप-दादाक नाम...'' \n    ''तँ?...'', कामनाक माथ पर बल पड़लै। \n    ''देखू, ओहेन रखबार बड़ महँग पड़त जे अहाँक इच्छा अनुकू ञ्ल हो। एिह लेल रखबार, माली, मल्लाह आ मारतेरास मजदूर पर खचर् कयलाक बादो भेटत तँ िकछु ने, \nउनटे िचन्ता आ परेशानी बेचैन कयने रहत।'' \n    ''तँ की करी?... हम बड़ परेशान छी। ओझराउ जुिन।'' \n    ''सैह ने कहै छी!...आ लाभक बात कह ै छी।...'' क्षण भिर िबलिम ओ बाजल, ''एिह ठाम एक टा भ᳞ िरजाटर् खोलै के ᮜ अनुमित जँ दी तँ अहाँ के ञ्ँ एक खोखा पूरा \nभेिट जायत। संगे पोखिर-गाछक सुरक्षाक गारंटी सेहो। माᮢ एिह घर-आँगन के ञ्ँ तोि़ड नव बहुमंिजला बनब'क अनुमित देब' पड़त। गाछ सब लग म ु ﾀ ताकाश मे टेबुल-\nकु ञ्सᱮ लगा देल जयतै आ डािर सब पर जगमग लाइट टँगा जयतै। पोखिर मे दू-चािर टा छोटका नाह खसा देल जयतै जािह पर लोक सब अन्हिरयो मे इजोिरया राितक \nमजा लैत नौका-िवहार करत। पोखिरक बीच म े जािठक जगह एक टा छोट सनक स ुइट बिन जायत, जकर िडमा ंड पयर्टन स्थल सभ पर सब सँ बेसी होइत छै। से एतहु \nहेबे टा करतै। िकएक तँ एतहु रसे-रस बड़का-बड़का कं ञ्पनीक डायरे ﾀ टर, सीईओ, एनआरआई आ िवदेशी मेहमानक आगमन शुरूञ ् होबए बला छै।...'' \n    ''हम अहा ँक गप्प खूब नीक जका ँ बुिझ गेलहुँ।... अहाँ तँ बड़ ब ुिधयार लोक छी यौ!...तत्काल अहाँ जा सकै ञ् छी, दान-पᮢ हम शीᮖे पठा द ेब!...'' कामना अपन \nआवाज सᮧयास संयत रखलक। \n    कनेक सकपका जकाँ गेल मृदुभाषी मैिथल दलाल सी सी िम᮰ा चालीस सँ बेसीक नइँ छल। गेट पार क' ओ एकब ेर ठमकल, ''कन े इत्मीनान सँ िवचार करबै मैडम। \nडॉ ﾀ टर छी अहाँ, ओल्ड िथक आ भावुकता सँ िकछुओ फायदा नइँ हैत। हािनए-हािन!...''आ हᱭ-हᱭ क' िठिठआब' लागल। \n    चालीस पार क' च ुकिल डॉ ﾀ टर कामना यादव म े ᮧौढ़ता आ धैयर् आिब ग ेल छलै, मुदा तैयो ओ अपना जगह पर ब ैसिल नइँ रिह सकिल। ओ उिठक' द ुआिर िदस \nआयिल। तेज-तरार्र दलाल सी सी िम᮰ा लपिकक' अपन िवदेशी मॉडलक गाड़ी मे बैिस गेल छल। कदमक गाछ तर थोड़ ेक गरदा उि़डयाबैत ओकर गाड़ी तुरंते ड्डुᮜर् भ' \nगेलै।  \n     कामना बाहरक ओसारा पर नहुँ-नहुँ बुल' लागिल छिल। कदम गाछक बाद देबालक काते-कात लागल िज ﾐ हड़, अमड़ा आ अशोक पर बेिरयाक रौद खिस रहल \nछलै। ओिह रौद मे गाछ सभक पात-पात पर जमल गरदाक मोटका परत \n  \nनीक आर की हेतह?''  \n    रामजी मंडलक बूढ़ चेहरा पर लाजक संग हँसीक फाहा िछि़डया गेलै। ओ िखलिखलाइत उिठक' आँगन चिल गेल।  \n    तखने घर मे राखल कामनाक मोबाइल बजल ै। पूना  सँ ओकर ﾀ लीिनकक फोन छल ै। ओ उठबैते बाजिल, ''डᲂट वरᱮ! सुबह की ﾍ लाइट से आ रही हूँ। एक-डेढ़ बजे \nतक ﾀ लीिनक मᱶ रहूँगी।'' आ एतबा कहैत ओकर नजिर एकबेर ᲻ेᮜ अपन दादा कारी यादवक तीन िकलोक हरौती लाठी पर चिल गेलै। ओ लपिकक' लाठी उठौलक।  \n    लाठी मे पिहनेक लाली आ चमिक नइँ छलै। कारी खटखट ओिह लाठी पर झोल-गरदा जिम गेल छलै। भावावेश मे कामना ओिह लाठी के ञ्ँ चूम' चाहलक। मुदा रुिक \nगेिल।...  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n21  \n \n    कामनाक हाथ चीन्ह' जोग नइ ँ छलै। पूरा हाथ कारी भ' ग ेल छलै। तखने ध्यान अयलै जे ओकर ओजनो आब तीन िकलो त ँ निहये टा हेतै। िक एक ठाम लाठी पर \nकनेक दबाव पि़डते ओकर आँगूर धँिस जेना गेलै! िक ओकरा बुझेलै जे  ई लाठी कोकिन क' फᲂक भ' गेल छलै आ जोर सँ पटिक देने टुकड़ी-टुकड़ी भ' जयतै!... अचांचके ञ् \nडरा गेिल ओ। डराइते-डराइत ओ ओिह लाठी के ञ्ँ पूवर्वत घरक कोन मे रािख हाथ धोअ' कल पर चिल गेिल।  \n    बड़ी काल धिर ब ेर-बेर हाथ धोयलाक बादो ठीक स ँ हाथ साफ नइ ँ भेलै। सािबकक तेल पीयल लाठी स ँ आओल एक टा अजीब तरहक ग ंध हाथ मे समा गेल छलै। \nहािरक' तोिलया सँ हाथ पोछैत क्षण भिरक लेल पछुआि़ड िदस गेिल कामना। ओत' ओकरा लगल ै, सब गाछ पर जोर-जोर स ँ के ञ्ओ कु ञ्ड़हिर चला रहल छलै। पोखिर \nिदस तकबाक साहस नइँ भेलै ओकरा। ओ सोझे पड़ायिल घर आ जल्दी-जल्दी अपन ᮩीफके ञ्स सᱹत' लागिल। \nलघुकथा १. ᮰ी श्याम सुन्दर \"शिश\" २. ᮰ी कु मार मनोज कश्यप \n  \nश्याम सुन्दर शिश, जनकपुरधाम, नेपाल। पेशा-पᮢकािरता। िशक्षा: िᮢभुवन िव᳡िव᳒ालयसँ,एम.ए. मैिथली, ᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम स्थान। \nमैिथलीक ᮧायः सभ िवधामे रचनारत। बहुत रास रचना िविभ᳖ पᮢ-पिᮢकामे ᮧकािशत। िहन्दी, नेपाली आऽ अंᮕेजी भाषामे सेहो रचनारत आऽ बहुतरास रचना \nᮧकािशत। सम्ᮧित- कािन्तपुर ᮧवासक अरब ब्यूरोमे कायर्रत। \n  \nमरदे िक बरदे \n  \nभगवान भाष्करक ᮧचण्ड ᮧतापकेँ  सम्हािर सकब धरती मैआक वास्ते किठन भऽ रहल छलिन। मैञा अपरतीव छलीह। चण्डलवाक ᮧलयंकारी रौᮤ अवतारसँ अपने \nबाचथु िक अपन सखा सन्तानकेँ  बचाबथु? “अपन मथा साहुर, साहुर” करबाक अवस्था सेहो निह छल। िमिथलाक धरती थोरै छैक जे यᮢ तᮢ सवर्ᮢ हिरयरी रहतै। लोक \nअपनो जुराएत आऽ लोकोकेँ  जुरौतैक? ई कतार छै भाई। कतार। एᱫ गाछ वृक्ष कत पािव? धनीमानीलोक ऐजुवा (वगैचा) लगबैत छिथ। जेना लोक धीया पूताकेँ  दूध \nिपयाकऽ पोसैत अिछ। तिहना पोसैत अिछ एतुका सेखसभ गाछ-वृक्ष। ककरो मजाल छै जे ओिह गाछक नीचाँ सुस्ता लेत..। तुरन्त वन-िवनाश कानूनक अन्तगर्त शख्त \nकायर्वाही भऽ जएतैक। आऽ ओऽ गाछ वृक्ष होईतो निह अिछ सुस्तैवा योग्य। एक किवक किवत जकाँ “वड़ा हुआ तो क्या हुआ लम्बे पेड़ खजुर। पंछीको छाया नही फल \nलागे अित दूर..” डार मोरवाक योग्य छाहिर निह। बूिझ परैत छल, दोहाक समुᮤ वाफ भऽ कऽ उिड़ जाएत। सड़क उपरके  अलकᮢा पघिल रहल छल। सरकार एिह \nगरमीक मिहनामे दुपहरमे काज करबापर पाबन्दी लगौने छैक। तथािप देश िवदेशक मजुरसभ अपन-अपन ओभर टाईम पका रहल छल। भगवान भाष्करसंगक \nमहासमरमे लागल छल। धरती पुᮢलोकिन। धरती तँ आिखर धरती छैक ने। अपन जनम धरती हो िक करम धरती...। \n  \nएिह रौदसँ बेपरवाह ल᭯मण पैघ-पैघ डेग मारैत आगाँ बिढ़ रहल छल। कोनो अभे᳒ ल᭯यकेँ  भेदन करबाक योजनामे आगू बिढ़ रहल चोटाएल, हारल यो᳍ा जेकाँ। एिह \nबेरक समरमे िवजय᮰ी ᮧा᳙ करबाक दृढ़ सन्किल्पत छल ओऽ। ओकरा ठेकान निह छलै जे ओकर समᮕ देह घामे पिसने िभजी गेल छैक। ओऽ कारी झामर भऽ गेल अिछ। \nओऽ बस आगू बिढ़ रहल छल, अपन गंत᳞ िदस। ओकर गन्त᳞ छलै, दोहाक अित᳞स्त इलाकामे अविस्थत नेपाली दूतावास। जतए ओकर ᮧेयसी गत एक स᳙ाहसँ \nशरणागत छैक। मुदा िकछुए िकलोमीटरक दूरीपर अविस्थत रहलाक बावजूदो ओऽ हुनकासँ भेिट निह सकल अिछ। ओऽ सीधा दूतावासमे ᮧवेश कएकऽ मुदा तुरन्ते पाछाँ \nघुिम गेल। चार िदवालीक ओटमे ठाढ़ भऽ िजन्सपेन्टक पिछला जेबीसँ कं घी िनकाललक। के स सीटलक। कपड़ा िमलौलक। आऽ कनेक सतकर् कदमसँ दूतावासक मेन गेटकेँ  \nपार कएलक। दूतावास पिरसरमे रहल नेबोक गाछक ओटमे बैिस ओकर ᮧेयसी के स झािर रहल छलै। ओएह घुरमल-घुरमल के स। सुराही सन कमर आऽ सुडौल शरीर। \nपीठपर किरकवा ितलसँ ओऽ आओर िनधोख भऽ गेल। ओऽ ओकरे रेशमा छैक। आगूसँ देखू िक पाछोसँ। ईस्स...। ओकरा मोनमे िटस जेकाँ उठलै। मोन भेलै जे पाछेसँ जाऽ \nभिर पाजकँ  पकिड़ ली आऽ गत ९ मिहनाक िहसाब-िकताब माँगी। ओऽ आगू सेहो बढ़ल मुदा रेश्माक के श जखनसँ खुजल रहैक तखनेसँ दूतावासक चौकीदार सेहो ओकरे \nिदस तािक रहल छलै। ल᭯मणकेँ  िहम्मित निह भेलै अपने ᮧेयसीक हाथ धिर पकड़बाक। जहन दुनूक आँिख िमललैक तँ दुनूक नयनसँ अनन्त अ᮰ुधारा बिह गेलै। एक िदस \nल᭯मण छल, दोसर िदस रेशमा आऽ बीचमे रहैक गाछ। जकरा साक्षी रािख दुनू ९ मिहनाक िहसाब िकताब फिरयौलक। ल᭯मण एतबे बाजल “हम तँ बरद जेकाँ बिहए \nरहल छी, एिह मरुभूिममे, अहाँ दुधिपया बौवाकेँ  छोिड़कऽ िकया आिब गेलौ?” \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n22  \n \n  \n \nकु मार मनोज कश्यप \nजन् म : १९६९ ई़ म े मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम म े। स्कू ली िशक्षा गाममे आऽ उᲬ िशक्षा मधुबनी मे। बाल्य काले सँ लेखनमे आभरुिच। \nकै क गोट रचना आकाशवानी स ँ ᮧ स ा ि र त  आ ऽ  ि व ि भ ᳖  प ᮢ - प ि ᮢ क ा  मे ᮧकािशत। सम्ᮧित कᱶिᮤय सिचवालयमे अ नुभाग आधकारी पद पर \nपदस्थािपत। \n  \nथाकल बाट \n  \n''सर, हमर मीटरक फाईल कहा तक पहुचलई?'' \n''उपर सँ निह लौटलै'' - िबजली ऑिफसक कम र्चरीक ई िचरपिरिचत उᱫर फे र हमर कानमे गेल। उᱫर जेना स्टीिरयोटाईप, ᮧी-िरकोडᱷड, िबना \nकोनो जाच-पड़ताल, नाम-पता पुछने, पेﾥकल सन। १५ िदन भऽ गेल िबजली ऑिफसक चᲥर लगबैत आऽ यैह उᱫर सुनैत । \n  \n''अरे ई सभ बड घाघ होईत छई। िबना 'स ेवा' के  िकछु निह हेतौक। परेशानी सँ बँचैक छहु तऽ सेवा करिह परतौ'' - अपन िमᮢ ᮧभासक ई सलाह \nकचोटैतो मोन सँ मानिह परल -िववसतामे। आिखर नोकरी छोिड़ कतेक िदन दौरैत रहब - अनायास,अनथर्क,आन᮰चᬵ। \n  \nिबजली िवभागक कमर्चारी 'सेवा' पिबते झट् दऽ हमरा आद ेश-पᮢ थम्हा देलक। जेना ओकरा सँपौती अबैत होईक- हमर मोनक आशय ओ पिहन े \nबुिझ गेल हो आ आदेश पिहने सँ तैयार रखने हो- हमरा देबाक हेतु। कायल भेलहुँ हम 'सेवा' मिहमा स ँ। िवजयी भाव सँ आदेश-पᮢ कᱶ देखैत हम \nबाहर िनकिल रहल छलहु िक नजिर परल कातमे लटकल बोडर् पर जािह पर मᲂट आखरमे िलखल छलै -''िर᳡त लेना एवं देना जुमर् है।'' भने लोक \nपानक पीक फे िक िवकृ त कऽ द ेने छलै ओकरा। उपय ुᲦ िचज उपयुᱫ जगह रहक चाही। रस्तामे फे कना भेटल बड़का लग्गा सँ िबजलीक तारम े \nटोका फं सबैत। हमरा देख कऽ मुिस्कयायल ओऽ। लागल जेना हमर मुँह दुिस रहल हो। \nबीसम शताब्दी मैिथली सािहत्यक स्विणम युग \n-ᮧोफे सर ᮧेम शंकर िसह \n  \nडॉ. ᮧेमशंकर िसह (१९४२- ) ᮕाम+पोस्ट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसन्हा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक \nविर᳧ सृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ᮧितभाक धनी सािहत्य-िचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनष्णात गवेषक, मैिथली ग᳒केँ  नव-\nस्वरूप देिनहार, कु शल अनुवादक, ᮧवीण सम्पादक, मैिथली, िहन्दी, संस्कृ त सािहत्यक ᮧखर िव᳇ान् तथा बाङला एवं अंᮕेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत \nᮧोफे सर डॉ. ᮧेमशंकर िसह ( २० जनवरी १९४२ )क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूल्य गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत आऽ \nसम्पािदत कृ ित रहल अिछ अिवरल चिचत-अिचत। ओऽ अदम्य उत्साह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् कऽ तन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूल्य धरोरािदक अन्वेषण कऽ देलिन \nपुस्तकाकार रूप। िहनक अन्वेषण पूणर् ᮕन्थ आऽ ᮧबन्धकार आलेखािद ᳞ापक, िचन्तन, मनन, मैिथल संस्कृ ितक आऽ परम्पराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ \nअनुᮧािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सम्मान (ता᮫-पᮢ) एवं िमिथला-दपर्ण, मुम्बई विर᳧ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अलंकृ त। सम्ᮧित चािर दशक \nधिर भागलपुर िव᳡िव᳒ालयक ᮧोफे सर एवं मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ \nअवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ  अिभवि᳍त करबाक िदशामे संलᲨ छिथ, स्वतन्ᮢ सारस्वत-साधनामे।  \nकृ ित- \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n23  \n \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िव᳒ापित, \nऋचा ᮧकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, १९८७५.नाᲷान्वाचय, शेखर ᮧकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक \nमैिथली सािहत्यमे हास्य-᳞ंग्य, मैिथली अकादमी, पटना, २००४ ७.ᮧपािणका, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा ᮧकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक \nᮧितमान, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाᲷमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहन्दी: १.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ᮧथमखण्ड, िबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७१ २.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ि᳇तीय खण्ड, \nिबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहन्दी नाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदल्ली १९७६. \nअनुवाद: िहन्दी एवं मैिथली- १.᮰ीपादकृ ष्ण कोल्हटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली १९८८, २.अरण्य फिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१ ३.पागल \nदुिनया, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१, ४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००७ ५.रᲦानल, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर २००८. \nिलप्यान्तरण-१. अङ्कीयानाट, मनोज ᮧकाशन, भागलपुर, १९६७। \nसम्पादन- १. ग᳒वल्लरी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पᮢ-पुष्प, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९७०, \n४.पदलितका, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गो᳧ी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल \nछल, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक इितहास, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, १०.िचᮢा-\nिविचᮢा, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ११. सािहत्यकारक िदन, िमिथला सांस्कृ ितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिᲦतरिङ्गणी, ऋचा ᮧकाशन, \nभागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिᲦ कोश, भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर, २००८, १४.रूपा सोना हीरा, कण र्गो᳧ी, कोलकाता, २००८। \nपिᮢका सम्पादन- भूिमजा २००२ \nबीसम शताब्दी: मैिथली सािहत्यक स्विणम युग (आगाँ) \nकथा \nसािहित्यक िवधानमे कथा नवीनतम अिछ। मैिथली कथा-सािहत्यक इितहास पूणर्रूप ेण बीसम शताब्दीक देन िथक, जकर िवकास तीतीय दशकक पूवर् निह भऽ सकल \nछल। ᮧारम्भमे संस्कृ त कथाक रूपान्तरण ᮧकािशत भेल। मैिथली कथा-सािहत्यकेँ  लोकिᮧय बनयबाक ᮰ेय अिछ मैिथलीक पिᮢकािदकेँ । मैिथली कथामे पिरवतर्नक \nसूᮢपात होइत अिछ िवगत शताब्दीक ि᳇तीय दशकक प᳟ात् जाऽ कऽ। मैिथली कथा सािहत्यपर िवचार करैत एकरा िन᳜स्थ कालखण्डमे िवभािजत कयल जाऽ सकै छ। \n१.        ᮧारम्भ युग- १९२० ई.सँ १९३५ ई. \n२.      ᮧगित युग १९३६ ई. सँ १९४६ ई. \n३.      ᮧयोग युग १९४७ ई.क प᳟ात् \nस्वाधीनता पूवर्मे कितपय कथाकार सािहत्यमे ᮧवेश कयलिन, िकन्तु हुनक पिरपᲤ कथा स्वाधीनताक प᳟ात् ᮧकशमे आयल। देशक स्वाधीन भेलाक प᳟ात् मैिथली \nकथामे तीᮯ िवकास  भेल। मैिथली गल्प-सािहत्यक िवकासमे पिᮢकािदक योगदान सवार्िधक रहल अिछ। ᮧत्येक पिᮢकक रुझान साधारणतः कथा िदस रहल अिछ। अतः \nनव-नव कथाक रचनाक संगिह-संग नव-नव कथाकारक आिवभार्व अत्यन्त ᮤुत गितएँ भेल। अित आधुिनक कथा-सािहत्यमे जािह नवयुवक कथाकारक अवदान अिछ ओऽ \nगल्प वाङमयक जे मानदण्ड अिछ ओकर सम्यक्  पिरचय रखैत गल्प रचनामे संलᲨ भेलाह। \nशनैः-शनैः सामािजक जीवनमे घिटत भेिनहार साधारण घटनाकेँ  आधार बना कऽ कथाक रचना भेल तथा यथाथर्वादी आऽ कल्पना ᮧसूत कथाक दुइ धारा जकर ᮧवतर्क \nहिरमोहन झा एवं ᮯजिकशोर वमार् “मिणप᳑” कयलिन जािहमे राजकमल (१९२९-१९६७), लिलत (१९३२-१९८३), मायानन्द (१९३४), ᮧभास कु मार चौधरी \n(१९४१-१९९८) आिद कितपय कथाकार योगदान छलिन। उपयुर्Ღ कथाकार लोकिनमे सामािजक चेतना छलिन आऽ हुनका सभक कथा-आदशर् पूणर् संवेदनशीलताक \nिवशेष गुण आऽ मनोिवज्ञानक हल्लुक पुट अिछ। परवतᱮ कथाकार लोकिन रोमांसपूणर् कथाक सजर्न कयलिन। युग-संिधक उत्कषर् बेलाक कथाकार जीवनक कथानक \nचुनलिन, मध्यवगर्क जीणर्-जीवनक वणर्न कयलिन, ᳞िᲦक मनक िव᳣ेषण कयलिन, ᳫी-पुरुषक ᮧेमक िचᮢण कयलिन आऽ आधुिनक जीवनक मानिसक आऽ भौितक \nिवषमताक पा᳡र्भूिमपर अपन कथाकेँ  आधािरत कयलिन। \nमैिथली कथा सािहत्यक क्षेᮢ ᳞ापक भेल ᱫथा मूल्य एवं दृि᳥कोणमे पिरवतर्नक संग िवषय-वस्तुमे अिधक वैिवध्य आयल अिछ। सᱫिरक दशकमे कथा सभमे \nयथाथर्वादी एवं ᳞िᲦवादी स्वर तीख आऽ सुस्प᳥ भेल। मैिथली कथाक ᮧमुख भाग सामािजक कथा िथक। सामािजक जीवन एवं िवचारधारामे पिरवतर्नकेँ  िचिᮢत  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n24  \n \nकयिनहार कथाक रचना भेल। सामािजक संरचना, पिरवार एवं ᳞िᲦगत जीवनक िविभ᳖ पक्षमे भऽ रहल पिरवतर्नक यथाथर् िन᳧ िचᮢण कथाकार लोकिन कयलिन \nअिछ। मैिथलीमे लघु कथा, ᳞ंग्य कथा, लोक कथा इत्यािद िविवध रोपक रचना सेहो भेल अिछ। सवर्िवध मैिथली कथा सािहत्यक सम्व᳍र्क कथाकार लोकिनक सिᮓय \nसहभािगताक फलस्वरूप ई एक सुिवकिसत िवधाक रूपम े अपन स्थान सुरिक्षत कऽ लेलक अिछ। \nनाटक-एकांकी \nिवगत शताब्दी मैिथली नाटक-एकांकीक हेतु एक ᮓािन्तकारी युगक रूपम े ᮧस्तुत भेल। आधुिनक मैिथली नाᲷ जगत जखन अन्धकारमे टापर-टोइया दऽ रहल छल \nतखन युग-पुरुष जीवन झा ग᳒क नव-ज्योितसँ सम्पूणर् मैिथली नाᲷ-सािहत्यकेँ  आलोिकत कयलिन। आधुिनक मैिथली नाटकक जन्म एही शताब्दीमे भेल जकरा ᮧवतर्न \nकयलिन कीित-पुरुष जीवन झा। ई मैिथली ग᳒क महान उ᳖ायक रहिथ। ओऽ ग᳒केँ  नवीन स्वरूप ᮧदान कयलिन। अपन नाᲷािदक माध्यमे मैिथली ग᳒क मंगल ᳇ारकेँ  \nखोललिन तथा भिवष्यक नाटककारकेँ  एक नव ᮧेरणा देलिन। मैिथलीमे उᲬ कोिटक नाᲷ-सािहत्यक िनमार्ण कायर् िवगत शताब्दीक अनुपम उपहार एिह सािहत्यकेँ  \nभेटलैक। िवगत शताब्दीक नाटककार जीवनक िविभ᳖ क्षेᮢसँ सामᮕी ᮕहण कऽ कए सामािजक, धािमक, िवशु᳍ सािहित्यक, पौरािणक आऽ रा᳦ीय एवं राजनीितक \nनाटकक परम्पराकेँ  जन्म देलिन आऽ भारतीय नवोत्थानकालीन भावनाक ᮧचार कयलिन। जीवन झाक प᳟ात् मैिथलीक दोसर नाटककार सािहत्य र᳀ाकर मुंशी \nरघुनन्दन दास आऽ पिण्डत लालदास आऽ हुनका सभक प᳟ातो नाटकक क्षेᮢमे एिह परम्पराक िनवार्ह होइत रहल। देशक आवश्यकतानुसार िवगत शताब्दीमे \nऐितहािसक नाटकक रचना भेल। पौरािणक कथाकेँ  नव-ढ़ंगे ᮧितपािदत कयल जाय लागल। मैिथलीक िकछु नाटककार ᮧतीकात्मक नाटकक रचना कयलिन, िकन्तु ई \nपरम्परा अिधक पु᳥ निह भऽ सकल। य᳒िप गीित नाᲷक रचना सेहो िवगत शताब्दीमे भेल तथािप मैिथलीमे सुन्दर गीित-नाᲷक रूपमे सोमदेव (१९३४-) क \n“चरैवेित” (१९८२) एक ᮧितमान ᮧस्तुत करैछ। िववेच्य कालाविधमे समस्या नाटकक रचना भेल अिछ। यूरोपीय ᮧभावक अन्तगर्त समस्या नाटकमे बुि᳍वादक \nआधारपर सामािजक, ᳞िᲦगत तथा जीवनक अन्य क्षेᮢमे ᳞थर्क आडम्बर आऽ वा᳭ाचार तथा परम्परा पालनक िवरोध कयल गेल अिछ। िकन्तु मैिथलीक समस्या \nनाटकक बुि᳍वाद कूं िडत आऽ ओकर क्षेᮢ सीिमत अिछ, जािहमे जाजर् बनार्ड शॉ आऽ हेनिरक इब्सनक ती᭯ण दृि᳥क अभाव अिछ। ओहुना ई परम्परा मैिथलीमे िवकिसत \nनिह भेल अिछ। \nआलोच्यकालमे रंगमंचक अभावक कारणेँ एकर ᮧगितमे बाधक िस᳍ भेल अिछ। मैिथलीमे एक साधु अिभनयशाला निह भेलासँ पाᲹ सािहत्यक िवकासक गित एक \nिवशेष िदशामे झुिक गेल अथार्त् एहन नाटकक िनमार्ण होइत रहल जे सािहित्यक आनन्दक दृि᳥एँ सुन्दर रचना िथक, िकन्तु रंगमंचीय िवधानक दृि᳥एँ दोषपूणर् अिछ। \nिवगत शताब्दीक नाᲷ-सािहत्यपर िववेचन करबाकाल माᮢ रंगमंचपर ध्यान निह देबाक चाही। जँ रंगमंचकेँ  नाटकक कसौटी मािन लेल जाए तँ िव᳡क अनेक ᮧिस᳍ \nनाटकािदकेँ  नाटकक ᮰ेणीसँ िनष्कािसत करए पड़त। शैलीक दृि᳥सँ मैिथली नाᲷ सािहत्य पूवर् आऽ पि᳟मकेँ  लऽ कए चलल छल, िकन्तु शनैः-शनैः ओऽ पि᳟मािभमुख \nअिधक भऽ गेल अिछ आऽ भारतीय तᱬव नगण्य भेल जाऽ रहल अिछ। \nिवगत शताब्दीक चतुथर् दशकमे सािहत्य र᳀ाकर मुंशी रघुनन्दन दासकेँ  ᮰ेय आऽ ᮧेय दुनू छिन जे मैिथलीमे एकांकी रचनाक शुभारम्भ कयलिन जे प᳟ात् जाऽ कऽ एक \nसबल ᮧाणवन्त िवधाक रूपमे पल्लिवत भेल। वतर्मान समयमे एकांकी िलखल जाऽ रहल अिछ अवश्य, िकन्तु िकछु अपवादकेँ  छोिड़ कऽ एकांकीक वास्तिवक कलाक \nकसौटीपर खरारहिनहार एकांकीक अनुसंधान करबा-काल िनराश होमए पड़ैछ। पृ᳧भूिम, वातावरण आऽ कायर् ᳞ापारक अभाव ᮧायः सभ एकांकीमे भेटैछ। एकर \nउ᳎ेश्यक पिरिध िवस्तृत अिछ। ओऽ सामािजक, ऐितहािसक, रा᳦ीय, मनोवैज्ञािनक, हास्य-᳞ंग्यपूणर् आिद अनेक उ᳎ेश्यकेँ  लऽ कए िलखल गेल अिछ। वै᳡ीकरणक \nफलस्वरूप आधुिनक जीवनक िवडम्बनापर गम्भीर ᮧहार करब एकांकीकारक कतर्᳞ भऽ गेलिन अिछ। रेिडयो आऽ टेलीभीजनक कारणेँ नाटकक नवीनतम रूप ध्विन \nरूपकम े भेटैछ, जकर टेकिनक एकांकीक टेकिनकसँ िभ᳖ होइछ। रंगमंचीय कलाक दृि᳥सँ एकांकीक ध्विन रूपककेँ  आघात पहुँचबाक पूणर् सम्भावना अिछ, ओिहना जेना \nिफल्मक ᮧचारसँ नाᲷकलाकेँ  क्षित पहुँचल अिछ। \nिनबन्ध \nभारतीय समाजमे एक नव सांस्कृ ितक आऽ राजनैितक चेतनाक उदय, पिᮢकाक ᮧकाशन, साधारण िवषय, सामािजक आन्दोलनक फलस्वरूप पिᮢकाक संग जािह \nसािहत्यरूपक जन्मक संगिह ओकर स्वाभाव पᮢकािरताक िवशेषताक झलक भेटैछ। िवषय वैिवध्य, सामािजक आऽ राजनैितक, शैलीक रोचकता आऽ गांभीयर्, गौरवक \nअभाव आिद आरिम्भक िनबन्धक एहन गुण अिछ जे पᮢकािरतासँ सम्ब᳍ अिछ। िनबन्ध तँ ज्ञान रािशक संिचत कोश िथक। \nिनबन्धकार समाजक भाष्यकार आऽ आलोचक सेहो होइत छिथ। अतएव सामािजक पिरिस्थितक जेहन ᮧभाव िनबन्धमे देखबामे अबैछ ओऽ सािहत्यक अन्य रूपमे निह। \nिववेच्य कालाविधमे िनबन्धक िवषय जीवनक अनेक क्षेᮢसँ लेल गेल तुच्छसँ तुच्छ तथा गम्भीरसँ गम्भीर िवषयपर िनबन्ध उपलब्ध होइछ। य᳒िप ओिहमे िचन्तन-\nमननक गम्भीरताक अभाव अिछ तथािप ओकर सामािजक चेतना ᳞ापक छल। समयानुकू ल िविवध िवषयपर िबनु कोनो पूवार्ᮕहक स्वच्छन्द भऽ कए िनबन्धकार \nआत्मीयताक संग अपन हृदय पाठकक समक्ष रखलिन। िबनु कोनो संकोचक िवदेशी शासक वा शोषककेँ  डाँिट-फटकािर सकै त रहिथ तँ अपना ओतयक पिण्डत मुल्ला आऽ \nपुरान शाᳫकार धिर हुनक कठहुᲯितपर नीक अधलाह कहलिन। िनबन्धकार एक भाग आतुर वा ᮧवाह पितत पिरवᱫर्नवादी अंᮕेजी सभ्यताक गुलामक खबिर लेलिन \nतँ दोसर भाग नूतनता भीरू रुिढ़वादीक भत्सर्ना कयलिन। \nिवगत शताब्दीमे ग᳒ शैलीक िनमार्ण िनबन्धकारक वैयिᲦक ᮧयासक ᮧितफल िथक। भाषाक दृि᳥एँ तत्कालीन िनबन्धकार लोकिनमे सामूिहक भाव –कॉरपोरेट सेन्स- \nक अभाव छल। ग᳒क कोनो स्वीकृ त रूप निह भ ेलाक कारणेँ ओकर भाषा सावर्जिनक रूप निह ᮧा᳙ कऽ सकल। आलोच्य्कालक आरिम्भक िनबन्धमे िवषय आऽ शैलीक \nदृि᳥एँ वैिवध्य भेटैछ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n25  \n \nशनैः-शनैः िनबन्धमे पᮢकािरताक स्वच्छन्दता क्षीण होमय लागल। पिᮢकाक संख्या बढ़लाक कारणेँ सा᳙ािहक, मािसक एवं ᮢैमािसक पᮢक दूरी बढ़ैत गेल आऽ \nिनबन्धकार शनैः-शनैः िशिक्षत आऽ िश᳥ समाजक समीप अबैत गेलाह। प᳟ात् जाऽ कऽ गम्भीर िवषयपर िनबन्ध िलखल जाय लागल जािहसँ ओकर रूप-र ंग गम्भीर भऽ \nगेलैक। सािहित्यक समालोचनात्मक िनबन्धक धारा जतेक पु᳥ भेल ओतेक रचना िवषयक िनयमानुवितता छोिड़ कऽ नव ढ़ंगसँ कम अिधक स्वच्छन्दतापूवर्क शैलीमे \nिनबन्ध निह िलखल गेल। \nहिरमोहन झा ᮧचुर पिरमाणमे ᳞ंग्य ᮧधान िनबन्धक रचना कयलिन जकर िवकास युग सिन्धक उत्कषर् बेलामे भऽ रहल अिछ। ᳞ंग्यक मूल वृिᱫ सामािजक \nवातावरणक िविश᳥ सन्दभर्मे आलोचना भऽ रहल अिछ। एकरा मूलमे नव सामािजक चेतना आऽ ओिहसँ उत्प᳖ आलोचना वृिᱫ ᮧखर ᳞ंग्यक रूप धारण कऽ कए एहन \nिनबन्धमे अबैत अिछ। एहन िनबन्धकार लᱹब आऽ लूकसक अपेक्षा, ᮧवृिᱫक िवचारसँ चेस्टरटन, ᮧत्युत िस्वफटक अिधक समीप छिथ। मैिथली िनबन्ध अपन अत्यल्प \nजीवनकालमे कोन ᮧकारेँ िविवध रूप-र ंगमे िवगत शताब्दीसँ िवकिसत होइत आयल जे आगाँ सािहत्यमे िवषय-नैिवध्य जिहना-जिहना िवकिसत होइत जायत तिहना-\nतिहना भावी पीढ़ीक िनबन्धकार बढ़ैत जयतह। \nपठन-पाठनमे स्वीकृ ित \nएकर ᮧाचीन सािहत्यक गौरव-गिरमासँ अवगत भऽ कए िवगत शताब्दीक ि᳇तीय दशकमे आधुिनक भारतक ᮧाचीनतम कलकᱫा िव᳡िव᳒ालयमे ᮧथमे-ᮧथम मैिथली \nभाषा आऽ सािहत्यक एम.ए. स्तर धिर पठन-पाठनक शुभारम्भ कएलिन सर आशुतोष मुखजᱮ (१८६४-१९२४) आधुिनक भारतीय भाषा िवभागक अन्तगर्त। तत्प᳟ात् \nआलोच्य शताब्दीक श᳧ दशकक पूवार्᳍र्मे पटना िव᳡िव᳒ालयक संगिह संग िबहारक अन्यान्य िव᳡िव᳒ालयमे सेहो एकर पठन-पाठनक ᳞वस्था भेलैक। िशक्षण \nसंस्थानमे मैिथलीक मान्यता भेटलाक प᳟ात् सािहत्यकार लोकिनक दाियत्व बढ़लिन जे एिह िनिमᱫ तदनुरूप पाᲹ-ᮕन्थक िनमार्णाथर् ओऽ सभ सिᮓय भेलाह आऽ \nसिहत्यान्तगर्त नव स्पन्दनक ᮧादुभार्व भेल। \nपिᮢका \nपुनजार्गरणक एिह ᮧवृिᱫक मैिथलीक सचे᳥ मनीषी तपः सपूत संघषर्रत भऽ सािहत्यक नव िनमार्णक िदशामे उन्मुख भेलाह। एिहमे सन्देह निह जे ᮧगितशील आऽ \nसामान्य पूवार्ᮕह मुᲦ िशिक्षत समाजकेँ  वाणी देबाक िनिमᱫ ᮧवासी मातृभाषानुरागी लोकिनक सत्ᮧयाससँ जयपुरसँ “मैिथल िहतसाधन” (१९०५) तथा काशीसँ \n“िमिथला मोद” (१९०६) क ᮧकाशनक शुभारम्भ भेलैक, जकरा एक ᮓािन्तकारी डेग कहल जाऽ सकै छ, जे ग᳒ सािहत्यक गितिविधसँ पाठककेँ  पिरचय करौलिन। एकरा \nमाध्यमे सामियक सािहित्यक परम्पराक अध्ययन, िचन्तन आऽ मननक ᮓम स्वाभािवक आऽ वांछनीय निह, ᮧत्युत भिवष्यक हेतु मागर् िनदᱷश करबाक, रुिढ़ आऽ िव᳡ास, \nशाᳫीय मान्यतािदक मूल्यांकन करबाक, युगक नवीन आवश्यकता आऽ परखबाक दृि᳥एँ अत्यावश्यक छ्ल। एिह दृि᳥एँ सािहत्य िनमार्ता आऽ अध्येता एक दोसराक \nसमीप आिब गेलाह आऽ कोनो ठोस वस्तु ᮧाि᳙ करबाक ᮧशस्त मागर्क िनमार्ण कयलिन। एक नव शिᲦ उ᳊ािषत भेल, पयुर्िषतक स्थान अपयुर्िषतक जन्म भेल। एकर \nजोरदार ᮧभाव पड़लैक िमिथलांचलक मैिथल समुदायपर जे ओऽ सभ एिहसँ अनुᮧािणत भऽ दरभंगासँ “िमिथला िमिहर” (१९०९-) क ᮧकाशनक शुभारम्भ कयलिन जे \nिवगत शताब्दीक नवम दशक धिर अनवरत चलैत रहल जे पाठकक संगिह लेखक वगर्क सबल दल तैयार कयलक आऽ ओकर नवीनतम अंक देखबाक िनिमᱫ जिहना \nपाठकमे उत्सुकता रहैत छलिन तिहना लेखक लोकिन मᱶ सेहो औत्सुक्य रहैत छलिन जे हुनक कोन रचना ᮧकािशत भेल अिछ। \nमैिथली पᮢकािरताक दोसर चरणक ᮧारम्भ ᮧथम िव᳡यु᳍ (१९१४-१९१८) क प᳟ात् ᮧारम्भ भेल। एिह समयमे सामािजक, बौि᳍क आऽ औ᳒ोिगक िवकासक \nरचनात्मक कायर्ᮓम हेतु मेधावी जनशिᲦक लोप भऽ गेलैक। िव᳡-यु᳍क समाि᳙क प᳟ात् लोकक मोह भंग भऽ गेलैक जे िवदेशी आिधपत्यक चापसँ िकछु आशा कऽ \nरहल रहिथ। एिह िनराशासँ १९२० ई. मे रा᳦िपता महात्मा गाँधी ᳇ारा समाज सुधार आऽ असहयोग आन्दोलनक शुभारम्भ िमिथलांचलक चम्पाणर्सँ भेल। एिह \nआन्दोलनक हेतु पिरिस्थित अनुकू ल भेल अपन िकछु गम्भीर मन, देशी लोकक िवपरीत एिह आन्दोलनक स्वागत सोत्साह कयलिन आऽ मैिथली पिᮢका आलोच्य कालक \nतृतेय दशाब्दमे ᮧकाशनक पथपर अᮕसर भेल। \nमैिथली पिᮢकाक तेसर चरणक शुभारम्भ आलोच्य शताब्दीक चतुथर् दशकमे गवनर्मᱶट ऑफ इिण्डया एक्ट (१९३५) ᳇ारा देशमे संवैधािनक पिरवतर्नसँ भेल। एिह \nसमयक अवसान बेलामे ि᳇तीय िव᳡-यु᳍ (१९३९-१९४५) ᮧारम्भ भेलैक तथा कितपय नव-नव पिᮢका सािहत्य जगतमे ᮧवेश कयलक। िवगत शताब्दीक ष᳧ दशकमे \nअनेक पिᮢका ᮧकािशत भेल जािहमे वैदेही (१९५०) एवं िमिथला दशर्न (१९५३) मैिथली सािहत्यक नव-िनमार्ण अहम् भूिमकाक िनमार्णे निह कएलक ᮧत्युत \nरचनाकारक संगिह पाठक वगर्क िनमार्ण कयलक। युग सिन्धक उत्कषर् बेलामे गोट बीसेक पिᮢका चिल रहल अिछ जािहमे कोलकातासँ ᮧकािशत कणार्मृत िवगत २६ \nवषर्सँ अनवरत चिल रहल अिछ, िकन्तु शेष पिᮢकािद कखन काल कविलत भऽ जायत ओऽ तँ भिवष्यपर िनभर्र करैछ। \nᮧकाशन \nिवगत एवं वतर्मान सह᮲ाब्दी मैिथलीक जे उत्कषर् जनमानसक समक्ष ᮧस्तुत अिछ तकर ज्वलन्त साक्षी िथक जे सािहत्य िनमार्ताक संगिह संग ᮧकाशनक सौिवध्यक \nफलस्वरूप मैिथली सािहत्यमे िवपुल पिरमाणमे ग᳒-प᳒ सािहत्यक ᮧकाशन भेल अिछ, तकर ᮰ेय आऽ ᮧेय मैिथली अकादमी आऽ सािहत्य अकादमीकेँ  छैक। मैिथली \nअकादमी ᳇ारा िविवध िवधािदक स्तरीय ᮕंथ अ᳒ािप लगभग अढ़ाय सय तथा सािहत्य अकादेमी ᳇ारा डेढ़ सय ᮕन्थक ᮧकाशन भऽ सकल अिछ। एिह दृि᳥सँ \nकोलकाताक ᮧवासी संस्थािदकेँ  छैक जे ओतएसँ िविवध-िवधािदक सह᮲ािधक मौिलक अनूिदत पुस्तकक ᮧकाशन संभव भऽ सकल अिछ जे एक ᮧितमान ᮧस्तुत करैछ। \nएिह िदशामे चेतना सिमित अ᳍र् शतकसँ बेशी पुस्तकक ᮧकाशन कयलक अिछ जे उल्लेख्य योग्य अिछ। वतर्मान पिरᮧे᭯यमे ᮧयोजन अिछ जे अन्यान्य संस्थािद जे पुस्तक \nᮧकाशनमे सिᮓय अिछ तकर िसलिसलेवार ढ़ंगसँ पुस्तक-ᮧकाशनमे सहयोग देिथ। एिहसँ अितिरᲦ कितपय सािहित्यक संस्था तथा लेखक लोकिन अपन रुिचक अनुकू ल \nसािहित्यक ᮧकाशन कऽ कए एकरा सम्विधत करबाक िदशामे संलᲨ छिथ जे एिह सािहत्यक रीढ़केँ  सुदृढ़ कयलक अिछ। युग-सिन्धक उत्कषर् बेलामे जेना पुस्तक \nᮧकाशनक बािढ़ आिब गेल अिछ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n26  \n \nमिहला सािहत्यकारक ᮧादुभार्व \nस्वातन᯦्योᱫर सािहत्यान्तगर्त जनजागरणक जे मन्ᮢ फू कल गेल तकर मिहला सािहत्यकारपर अत्यन्त तीᮯ ᮧभाव पड़ल। िवगत शताब्दीमे पुरुष लेखकक समानिह \nमिहला लेखक ᮧचुर पिरमाणमे सािहत्यक ᮧत्येक िवधामे अपन उपिस्थित दजर् करौलिन जकरा निह अस्वीकारल जाऽ सकै छ। शताब्दीक सिन्ध बेलामे मिहला \nसािहत्यकारक कृ ितत्वक अवगाहनोपरान्त स्प᳥ ᮧितभािषत होइत अिछ, जे हुनकामे सािहत्य साधनाक अपिरिमत सम्भावना छिन। हुनका सभक रचनाक क्षमता एवं \nगुणवᱫा दुनू दृि᳥एँ उल्लेखनीय अिछ। सािहत्यक क्षेᮢमे िमिथलांचलक नारी समाजक जागरण िवगत शताब्दीक अ᳍र्शतकक प᳟ात् भेल जे सवार्िधक महᱬवपूणर् \nउपलिब्ध िथक। मिहलामे सािहित्यक अिभरुिच जगयबाक ᮰ेय छैक मैिथली पिᮢकािदकेँ  जकर कितपय उदाहरण अिछ। सािहत्यक कोनो एहन िवधा बाकी निह अिछ \nजािहमे ई लोकिन अपन हस्ताक्षर निह कयलिन। हमरा दृि᳥एँ हुनका सभमे सािहत्य-साधनाक अपिरिमत सम्भावना युग सिन्धक उत्कषर्मे स्प᳥ पिरलिक्षत भऽ रहल \nअिछ। \nिविवध ग᳒ \nयुग सिन्धक उत्कषर् बेलामे मैिथलीमे आत्मकथा, जीवनी, याᮢा, संस्मरण, साक्षात्कार आऽ पिरचचार् िवषयपर सािहत्य पाठकक समक्ष आयल अिछ। िविभ᳖ पिᮢकािदमे \nसमय-समयपर एहन रचनािद अवश्य ᮧकािशत भेल अिछ, िकन्तु ओऽ सभ ᮧकाशनाभावक कारणेँ धूल-धूसिरत भऽ रहल अिछ। वतर्मान शताब्दीक ᮧथम दशाब्दमे \nᮩजिलशोर वमार् “मिणप᳑”क एक अनमोल संस्मरण ᮧकाशमे आयल अिछ, “हुनकासँ भेट भेल छल”(२००४) जकर सम्पादन कयलिन ᮧेमशंकर िसह एवं इन्ᮤमोहन \nलाल दास, जे अत्यिधक चिचत-अिचत भेल अिछ। एकरा माध्यमे िमिथलाक अनेक कीितपुरुषक ᳞िᲦत्व ओ कृ ितत्वक संगिह िमिथलाक सांस्कृ ितक चेतना तथा \nगौरवमय परम्पराक िचᮢण कऽ मैिथली पाठककेँ  अनुᮧािणत कयलिन अिछ। \nसंस्थािदक सिᮓय सहभािगता \nमैिथली सािहत्यक उत्कषर् बेलामे िवगत शताब्दीमे मातृभाषानुरागी लोकिनक सिᮓय सहभािगताक फलस्वरूप मैिथली भाषा आऽ सािहत्यक उ᳖यनाथर् भारतक िविभ᳖ \nक्षेᮢमे यथा- मैिथल महासभा (१९१०), मैिथल छाᮢ सम्मेलन (१९१०), मैिथली क्ल्ब (१९१८), मैिथल िशिक्षत समाज (१९१९), मैिथल सम्मेलन (१९२३), मैिथल \nयुवक संघ (१९३०), मैिथली सािहत्य पिरषद (१९३०), िमिथला लोक संघ (१९४७), अिखल भारतीय मैिथली सािहत्य सिमित (१९५०), चेतना सिमित (१९५४), \nकणर्गो᳧ी (१९७४) आिद-आिद सािहित्यक संस्थािदक ᮧादुभूर्त भेल जे योजना व᳍ रूपेँ मनसा वाचा कमर्णा दᱫिचᱫ भऽ कायर्रत भेल, जकर फलस्वरूप एकर िवकासक \nअवरु᳍ मागर् शनैः-शनैः ᮧशस्त होइत गेल। सन् १९४७ ई.मे िव᳡ लेखक सम्मेलन पी.ई.एन.मे, १९६० ई. मे इलाहाबादमे एवं १९६३ ई. मे िदल्लीमे पुस्तक ᮧदशर्नीक \nफलस्वरूप १९६५ ई. मे सािहत्य अकादेमीमे आऽ वतर्मान शताब्दीमे भारतीय संिवधानमे एिह भाषा आऽ सािहत्यकेँ  अ᳥म अनुसूचीमे एक ᮧाचीन भाषाक रूपमे \nमान्यता भेटलाक तत्प᳟ात् एकर िवकासक गित तीᮯतर होइत गेल। \nवतर्मान पिरᮧे᭯यमे ᮧयोजन अिछ जे समᮕ संस्थािदक िसलिसलेवार ᭾गसँ अनुसंधान कऽ कए तथ्योपलब्ध ऐितहािसक वृिᱫक लेखा-जोखा ᮧस्तुत कयल जाय जे भावी \nपीढ़ीकेँ  ई िदशा िनदᱷश करत। एिह ᮧकारक संस्थािदक संख्या बड़ िवशाल अिछ तेँ ऐितहािसक वृिᱫक लेखा-जोखा करब आवश्यक अिछ। \nिनःसारण \nयुग-सिन्धक उत्कषर्बेलामे बीसम शताब्दीकेँ  स्विणम काल उ᳃ोिषत करबाक पाछाँ कितपय आिथक, ऐितहािसक, धािमक, राजनैितक, सांस्कृ ितक आ सामािजक तᱬवक \nपिरᮧे᭯यमे मैिथली सािहत्यक उ᳖यनाथर् जे िᮓया-कलाप भेल तकर वास्तिवक रूपेँ िववरण ᮧस्तुत करब एक दुवर्ह कायर् िथक तथािप सािहित्यक गवाक्षसँ उल्लेख योग्य \nपिरिस्थित एवं पिरवेशमे एकरा स्विणम काल उ᳃ोिषत करबाक उपᮓम कयल गेल अिछ। िवगत शताब्दीक मैिथली सािहत्य जािह सजीवता, ᮧितभा आऽ िविभ᳖ \nिवचारादशर् आऽ गितिविधक पिरचय दैत अिछ ओकर जिड़मे जािह ᮧकारेँ उ᳖ैसम शताब्दीक उᱫराधर्मे जमल ओिहना बीसम शताब्दीक उᱫराधर्क बौि᳍क \nिᮓयाशीलताक पूवार्भास हमरा भेटैछ। \nवतर्मान पिरᮧे᭯यमे ई ᮰ेय आऽ ᮧेय बीसम शताब्दीकेँ  छैक जे आलोच्य कालक सवार्िधक महᱬवपूणर् उपलिब्ध िथक ग᳒-सािहत्य। जतय एक भाग परम्परागत मैिथली \nसािहत्य अपन बन्धनमे बरोबिर बन्हने रहल आऽ अपनाकेँ  मेटबैत रहल ओतय िन᳟ये अभूतपूवर् आऽ िनस्सन्देह ग᳒क रूपमे ᮧिति᳧त भेल। आलोच्य कालीन ग᳒ मैिथली \nसािहत्यमे एक नव युगक अवतरण कयलक। सािहत्येितहासमे ᮓमब᳍ परम्परा एिह शताब्दीक महत्वपूणर् अवदान िथक जे अपन भिवष्यक ᮧित आशाक सम्बल लेने \nसािहत्यमे ᮧवेश कयलक आऽ ओकर शब्दकोशमे आ᳟यर्जनक वृि᳍ भेलैक। वस्तुतः आलोच्य शताब्दी ग᳒-युग िथक जे अवतारणा आलोच्यकालीन ग᳒ िथक। \nयुगसिन्धक उन्मेषबेलामे ग᳒ जगतक संगिह संग का᳞ जगतक अभूतपूवर् समागम एिह कालाविधमे भेल जे मैिथली सािहत्यान्तगर्त कितपय नव-नव िवधािदक जन्म \nभेलैक, ओकर संस्कार भेलैक आऽ ओकर ᮧचार-ᮧसार ᮤुतगितएँ भेलैक आऽ भऽ रहल अिछ जे वतर्मान सन्दभर्मे ओऽ सािहत्यक सवार्िधक ᮧमुख अंग बिन कऽ अपन \nअिस्तत्वकेँ  सुरिक्षत कयलक आऽ लोकिᮧय भऽ गेल अिछ। वतर्मानमे सािहत्यक कोनो एहन िवधा निह अिछ जािहमे ितल-ितल नूतनताक संचार निह भऽ रहल हो आऽ \nसािहत्य नव स्पंदनसँ भिर गेल अिछ। वतर्मान समयमे हमरा लोकिन अपन मातृभाषाक अत्यन्त समीपमे छी आऽ एिहमे कितपय उलझन आऽ सन्देहपूणर् स्थल अिछ। \nतथािप िनस्सन्देह कहल जा सकै छ जे मैिथली जीवनक सह᮲ाब्दीक कालाविध मानिसक उथल-पुथल आऽ बौि᳍क ᮓािन्तक संिध-स्थल िथक। िविवध-धारा अन्तधार्राक \nबीच वतर्मानमे हम मैितली सािहत्यक संिध स्थलपर िस्थर भऽ नवयुगक आशा भरल ᮧतीक्षा कऽ रहल छी। गेटेक कथन छिन “वी िबड यू होप”- इितहास हमरा एिहसँ \nनीक संदेश निह दऽ सकै छ।   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n27  \n \n(अिगला अंकमे स्व जीवन झाक कृ ितक िववेचन, ᮰ी ᮧेमशंकर िसह ᳇ारा।)  \n \nडॉ कै लाश कु मार िम᮰ (८ फरबरी १९६७- ) िदल्ली िव᳡िव᳒ालयसँ एम.एस.सी., एम.िफल., “म ैिथली फॉकलोर स्ᮝक्चर एण्ड कॊिᲨशन ऑफ द फॉकसांग्स ऑफ \nिमिथला: एन एनेिलिटकल स्टडी ऑफ एन्ᮣोपोलोजी ऑफ म्युिजक” पर पी.एच.डी.। मानव अिधकार म े ᳩातकोᱫर, ४०० सँ बेशी ᮧबन्ध -अंᮕेजी-िहन्दी आऽ मैिथली \nभाषामे- फॉकलोर, एन्ᮣोपोलोजी, कला-इितहास, याᮢावृᱫांत  आ ऽ  स ा ि ह त् य  ि व ष य प र  ज नर्ल, पिᮢका, समाचारपᮢ आऽ सम्पािदत-ᮕन्थ सभमे ᮧ क ा ि श त ।  भ ा र त क  \nलगभग सभ सांस्कृ ितक क्षेᮢमे ᮪मण, एखन उᱫर-पूवर्मे मौिखक आऽ लोक स ंस्कृ ितक सवाᲈगीन पक्षपर गहन रूपसँ कायर्रत। यूिनविसटी ऑफ नेᮩास्का, यू.एस.ए. के र \n“फॉकलोर ऑफ इिण्डया” िवषयक रेफ़े री। के न्ᮤीय िहन्दी िनदेशालयक पुरस्कारक रेफरी सेहो। सय सँ ऊपर सेमीनार आऽ वकर्शॉपक संचालन, बहु-िवषयक रा᳦ीय आऽ \nअन्तरार᳦्ीय संगो᳧ीमे सहभािगता। एम.िफल. आऽ पी. एच.डी. छाᮢकेँ  िदशा-िनदᱷशक संग कै लाशजी िविजᳳटग फै कल्टीक रूपमे िव᳡िव᳒ालय आऽ उᲬ-ᮧशिस्त ᮧा᳙ \nसंस्थानमे अध्यापन सेहो करैत छिथ। मैिथलीक लोक गीत, मैिथलीक डहकन, िव᳒ापित-गीत, मधुपजीक गीत सभक अंᮕेजीमे अनुवाद।  \n “रचना” मैिथली सािहित्यक पिᮢकामे “यायावरी” स्तंभक ᮧशस्त स्तंभकार ᮰ी कै लास जीक “िवदेह” लेल ᮧारम्भ कएल गेल ई यायावरी स्तंभ दीघर् काल तक स्थायी \nरहत तािह कामनाक संग ᮧस्तुत अिछ अहाँ लोकिनक समक्ष ई पिहल खेप। \n \nयायावरी \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n28  \n \n \nनॉथर् कछार िहल्स: धरतीक नुकाएल स्वगर् –डॉ कै लाश कु मार िम᮰ \n \n-हमर अंᮕेजीमे िलखल ल ेख पिढ़ लोक सभ हमरास ँ मैिथलीमे िलखबाक ह ेतु अनुरोध करैत छि थ। स्प᳥ कए दी  जे अंᮕेजी  हमर ᳞वसा य के र भाषा िथक। किहयो \nिमिथलामे निह रहलहुँ, संस्कृ त आऽ सोितयामी मैिथली निह तँ पढ़लहुँ आऽ ने िलखलहुँ। तिञ मैिथलीमे िलखक कल्पना जखने करैत छी तँ हाथ काँपय लगैत अिछ। तीन \nवषर् पूवर् डॉ िव᳡नाथ झा अपन ᮢैमािसक पिᮢका रचना हेतु िलखबाक लेल भावनात्मक रूपेँ हमरा बाध्य कऽ देलिन्ह। डराइत-डराइत हम रचनामे “यायावरी” नामसँ \nअपन याᮢा-वृᱫान्त िलखनाइ ᮧारम्भ के लहुँ। पाँच अंकमे लगातार िलखलाक बाद काय र्क अत्यिधक ᳞स्तताक कारणेँ यायावरी िलखनाइ बन्द कऽ द ेलहुँ। घुमब आऽ \nअंᮕेजीमे िलखबसँ समय कहाँ बचैत अिछ। \nएम्हर नौ-दस माससँ गजेन्ᮤ बाबू अपन पिᮢकाक हेतु पुनः मैिथलीमे िलखबाक हेतु किह रहलाह अिछ। अतेक चेिरयेलिन्ह जे अन्ततः याᮢा-वृᱫान्तक “यायावरी” ᮧारम्भ \nकऽ रहल छी। पाठक लोकिनसँ न᮫ िनवेदन जे हमर लेखक िवषय आऽ वणर्नकेँ  पढ़िथ आऽ भाषा-िवन्यासक गलतीपर बेशी ध्यान निह देिथ। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n29  \n \n \nयायावरीक ᮧारम्भ हम असम के र एक छोट भ᳞, रम्य, आकषर्क, किठन परन्तु अनेक रंग आऽ उल्लाससँ भरल भूखण्ड, नाथर् कछार िहल्ससँ कऽ रहल छी। \nअपन संस्था – इिन्दरा गान्धी रा᳦ीय कला के न्ᮤक सदस्य सिचव डॉ कल्याण कु मार चᮓवतᱮ महोदय के र िनदᱷश एवं कायर्शैलीसँ ᮧभािवत भऽ हम समस्त उᱫर-पूवर् \nभारत एवं िसिᲥममे िविभ᳖ िᮓयाकलाप ᮧारम्भ के लहुँ, जािहसँ स्थानीय संस्कृ ित आऽ िवरासत क े र रक्षा कएल जाऽ सकय। असममे कायर्क ᮰ीगणेश हमरा लोकिन \n“᮰ीमंत शंकरदेव कला क्षेᮢ” गुआहाटी के र सिचव ᮰ी गौतम शमार्क संग कएल। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n30  \n \n \n \n \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n31  \n \nलगभग ६४ बीघा पहाड़ी धरतीम े बनल ᮰ीमंत शंकरदेव कलाक्षेᮢ ब᲻ रमनगर जगह बुझना गेल। जे िकयो ग ुआहाटी घुमए जािथ आऽ हुनका कलास ँ थोरेकबो ᮧेम \nहोइन तँ ᮰ीमंत शंकरदेव कलाक्षेᮢ अवश्य जािथ, ई हमर िनवेदन। कलाक्षेᮢमे पािनक फब्बारा, फु लबारी, िवशाल आऽ कलात्मक अन ेको भवन, द ू टा अितिथ ग ृह, \nआ᳷टस्ट िवलेज; कलाकार सभकेँ  रहबाक ह ेतु डॉरमेटरी; संᮕहालय, कला दीघार्, बᲬा सभक लेल टॉय रेल एवं अन्य ᳞वस्था; असम के र इितहासक सम्बन्धमे “लाइट \nएण्ड साउंड” कायर्ᮓम; पुस्तकालय, िशवसागर िजलाक ऐितहािसक रंगघर के र िरᮧोडक्शन इत्यािद बरवश कु नो घुमए बलाकेँ  मोन मोिह लैत छैक। \n \nअसम के र अिधकांश ऑिफस आऽ घरसभमे लोक अपन जुᱫा-चप्पल आिद घरक बाहरे खोिल ᮧवेश करैत छिथ। हमहूँ एिह परम्पराक पालन जखन-जखन असम जाइत \nछे, तखन-तखन करैत छी।  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n32  \n \nस्प᳥ कऽ दी जे ᮰ीमंत शंकरदेव कलाक्षेᮢ सोलहम शताब्दीक महान वैष्णव सन्त शंकरदेव के र नामपर असम राज्य सरकार, भारत सरकारक आिथक सहायतासँ समस्त \nउᱫर-पूवर् भ ा र त ,  ि व श ेषरूप ेण असम क े र स ंस्कृ ि त ,  ि व र ा स त  त थ ा  ग ौ र व क  संरक्षण एव ं स म् व धर्न करबाक द ृि᳥सँ ब न ल  छ ैक। \n \nशंकरदेव जाितसँ कायस्थ छलाह। ᮰ी बाल्मीिक ᮧसाद िसह जे असम काडर के र आइ.ए.एस.पदािधकारी छलाह; बादमे भारत सरकारक गृह सिचव भेलाह आऽ अन्ततः \nिव᳡बᱹक के र कायर्कारी िनदेशक पदसँ अवकाश ᮧा᳙ कएलिन्ह, हमरा कहलाह जे शंकरदेव मैिथल छलाह। हुनकर िपतामह िमिथलास ँ असम ᮧवास कऽ गेलिथन्ह। \nपᲳीसँ ईहो पता चल ैत छैक, जे शंकरदेव तँ निह परन्तु हुनकर िपता तीन-चािर ब ेर िमिथला आयल छलाह। एिह बातक एतय उल्ल ेख करब के र पयार्य ई ज े एिह \nिवषयपर गहन शोध करबाक आवश्यकता िथक। यिद ई बात ᮧमािणत भऽ गेल जे शंकरदेव मैिथल छलाह तँ आइ हमरा लोकिन िव᳒ापितक मैिथल होएबापर गवर् करैत \nछी, तिहना शंकरदेवोपर गवर् करब। हमरा िहसाब े तँ ᮧबु᳍ मैिथल सभ िबहार सरकारस ँ शंकरदेवपर एक गहन शोध करबाक पिरयोजना ᮧारम्भ करबाक हेतु िनवेदन \nकरिथ। गजेन्ᮤजी एिह िदशामे आगाँ बढ़िथ तँ नीक बात। संयोगसँ वाल्मीिक बाबू आइ-कािल्ह िसिᲥम ᮧदेशक राज्यपाल िथकाह। हुनकर मदितसँ पिरयोजनाक ᮧारम्भ \nकएल जाऽ सकै त अिछ। ओऽ हमरा कत ेको बेर एिहपर कायर् करक हेतु किह चुकल छिथ। एक समय एहनो छल ैक जखन बंगाली सभ िव᳒ापितकेँ  बंगाली बुझैत छलाह। \nपरन्तु आब ᮧमािणत भऽ गेल जे िव᳒ापित मैिथल छलाह। यिद एहने िकछु सबरा परम्परा के र जनक ᮰ीमंत शंकरदेवक उतेढ़पोथीसँ चिल जाय तँ बुझू जे हमरा लोकिन \nधन्य भऽ जाएब। \n \n᮰ीमंत शंकरदेव कलाक्षेᮢक सिचव गौतम शमार् आऽ सुलझल ᳞िᲦ छिथ। लगभग पचास वषर्क गौर वणर् आऽ मध्यम कद-काठीक आकषर्क ᳞िᲦत्व। िस्थर िचᱫ। ᮧथम \nदृि᳥मे लागत ज े ओिहना िकयो छिथ। परन्त ु मुदा डायनेिमक लोक। कलाक्षेᮢक १२५ आदमी हुनकर इशारापर नच ैत रहैत अिछ। हम ेशा ओऽ अपन सहयोगी सभक ेँ  \nपिरवारक सदस्य जेकाँ ᳩेह करैत छिथ। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n33  \n \nगौतम शमार्क सहयोगक कारण ेँ हमरा लोकिन ग ुआहाटी आऽ तेजपुरमे बहुत सफलताप ूवर्क अनेक कायर्ᮓम कऽ चुकल रही। हमरा लोकिन असम क े र िकछु एहन क्षेᮢमे \nओिह क्षेᮢक संस्कृ ित आऽ िवरासतपर काय र् करए चाहैत रही, जािहपर िवश ेष कायर् निह भेल हो। शमार्जीसँ पता चलल ज े सांस्कृ ितक दृि᳥एँ असम ᮧदेशकेँ  मोटा-मोटी \nचािर क्षेᮢमे बाँटल जाऽ सकै त अिछ: \n१.अपर असम \n२.लोअर असम \n३.बराक घाटी \n४.नॉथर् कछार घाटी \n \nशमार्जीसँ इहो पता चलल ज े नॉथर् कछार िहल्स सांस्कृ ितक वैिवध्यतासँ भरल अनुपम स्थान िथक, जािहपर कोनो िवशेष कायर् निह भेलैक अिछ। परन्तु ई \nघाटी उपᮤव, िविभ᳖ घटना, बन्द आिदक कारणेँ बेशी जानल जाइत अिछ। लोक सभ सामान्यतया एतय जाएस ँ बचए चाह ैत छिथ। म ुदा सौन्दयर् आऽ \nसांस्कृ ितक िविभ᳖ताक कारणे ई िथक असम के र शृंगार-नकमु᳖ी। \n  \nशमार्जीक बात सुिन हमरा मोनमे ई भावना ᮧबल भऽ गेल जे नॉथर् कछार घाटीमे अवश्य कायर् करब।  \nगौतम शमार् हमर मनोदशाकेँ  बुझैत कहलाह: “कै लाशजी, अगर अहाँ एतए कायर् करए चाहैत छी तँ हम ᳞वस्था कए देब। एतए के र िजला अिधकारी आऽ नॉथ र् कछार \nघ ा ट ी  ऑ ट ो न ो म स  क ा उ ि न् स ल  के र िᮧिसपल सिचव अिनल कु मार बरुआ हमर िमᮢ छिथ। एस.पी.क ेँ  ह म  सेहो जन ैत िछयिन्ह। ऑटोनोमस काउिन्सल के र स ंस्कृ ित \nिवभागक अिधकारीगण हमरा लग बराबर अबैत रहैत छिथ। सभ िकयो मदित करताह। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n34  \n \n  \nगौतम शमार्क बातसँ हमर मोन ᮧस᳖ भऽ गेल। तुरतिह डॉ कल्याण कु मार चᮓवतᱮसँ अनुमित लए २३ नवम्बर २००७ ई. स ँ ८ िदनक स ंस्कृ ित एवं िवरासत के र \nᮧलेखन के र कायर्ᮓम नॉथर् कछार धारी के र मुख्यालय हाफलᲅगमे करबाक प्लान बना लेलहुँ। ई कायर्ᮓम गौतम शमार्क सहयोगसँ करक छल। तदन ुसार पूवर् िनधार्िरत् \nयोजनाक अनुसार हम २१ नवम्बरकᱶ साँझे िदल्लीसँ सँझुका हवाई-जहाजसँ गोवाहाटी पहुँिच गेलहुँ। गुआहाटीसँ हाफलᲂग के र दूरी सड़कमागर्सँ २६१ िकलोमीटर छैक। \nहमरा लोकिन (हम आऽ शमा र्जीक ३ सहयोगी) टाटा स ूमो (जीपसँ) २२ नवम्बरक साढ़े चािर बज े ᮧातः गुआहाटीसँ हाफलᲅगक लेल ᮧस्थान कऽ देलहुँ। शमार्जी ब᲻ \nपािरवािरक ᳞िᲦ छिथ। ओऽ पूरा टीमक लोक सभक लेल भोजन, टेन्ट, जलखै, जेनरेटर आिदक ᳞वस्था गुआहाटीसँ कए ᮝकमे लािद हॉफलᲂग लऽ गेलाह। \n  \nसमय दुगार्पूजाक छलैक। रास्तामे अनेक ठाम स्थानीय युवक सभ हमरा लोकिनक ेँ  चन्दा लेल रोकै त रहल। एक ठाम हमरा लोकिन क े र राशन-पािन आऽ करीब २५ \nआदमीसँ भरल बड़का बसक चᲥा सड़कक कात मा ँिटमे धिस ग ेल। चािर घन्टाक इन्तजारक बाद सेनाक सहायता लए चᲥाकेँ  दलदलसँ बाहर िनकालल ग ेल। अन्ततः \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n35  \n \nसाढ़े एगारह बजे राितमे हाफलᲅग पहुँचलहुँ। मोनमे डर छल। हेबो िकएक निह करैत! हमरा सभकेँ  अएबासँ दू िदन पिहने पाँच आदमीक बीच हाफलᲅग शहरमे गोलीसँ \nमािर देल गेल रहैक। \n  \nखैर! शमार्जीक ᮧयास आऽ डॉ के .के .चᮓवतᱮ जीक असम के र मुख्य सिचव के र नाम िलखल िचᲶीक कारण हमरा हाफलᲅग स᳸कट हाउसमे रहबाक ᳞वस्था भऽ गेल। \nस᳸कट हाउस शहरक सभसँ ऊँ च स्थानपर बनल अंᮕेजी हुकु मतक समयक भ᳞ मकान छैक। एतएसँ ᮧकृ ित के र अवलोकन तथा समस्त हाफलᲅग शहर एवं अगल-बगलक \nइलाकाकेँ  देखल जाऽ सकै त अिछ। \n  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n36  \n \nहमर कमरा काफी पैघ आऽ साफ सुथरा छल। हँ, पािनक किनक िदᲥत अवश्य छलैक। कपड़ा बदिलते सुित रहलहुँ। भेल जे राितमे भोजन निह करब। परन्तु गौतम शमार् \nकतऽ मानऽ बला छलाह! किनकब े कालक बाद एक स्थानीय कलाकारकेँ  लए आिब ग ेलाह। हम िश᳥तावश निहओ चाहैत बैिस रहलहुँ। शमार्जी कहलिन्ह, “जल्दी चलू। \nभोजन तैयार अिछ”। नॉथ र् कछार िहल्स ऑटोनोमस काउिन्सल के र कला एव ं संस्कृ ित िवभागक िनद ेशक ᮰ी लंगथासा सेहो शमार्जीक संग छलिथन्ह। हुनके  ᮧयाससँ \nसंस्कृ ित भवन के र ᮧांगणमे हमरा लोकिनकेँ  कायर्ᮓम करबाक अनुमित भेटल छल। लंगथासा उदार आऽ स ंस्कृ ित ᮧेमी छिथ। स्वयं िदमासा जनजाितक छिथ। कहलिन्ह \n“हमरा सभ लेल ई गौरव के र बात थीक जे अहाँ लोकिन िदल्लीसँ आिब एिह इलाकामे जतए िकयोक निह आबए चहैत अिछ, अयलहुँ अिछ आऽ हमरा लोकिनक संस्कृ ित \nएवं धरोहरक रक्षाक ᮧित कृ तसंकिल्पत छी। एतए तँ ओना असम राइफल्स, सैिनक, पुिलस आिदक जमघट लागल रह ैत अिछ, परन्तु संस्कृ ित आऽ िवरासतक िचन्ता \nककरा छैक? अहाँ सभकेँ  के ना धन्यवाद दी”। \n \n \nहम लंगथासा महोदय िदस तकै त बजलहुँ: “अहाँ सभ यिद चाही तँ हमरा लोकिन एिह क्षेᮢक सांस्कृ ितक धरोहरकेँ  संरक्षण एवं संवधर्नक हेतु बेर-बेर आएब”। \nहमरा बातपर उत्सािहत भऽ लंगथासाजी बजलाह: हमरा लोकिन सभ तरहक सहयोग करबाक ह ेतु तैयार छी। एतय के र तमाम अलगाववादी, सरकार िवरोधी जत्था \nसमूह संस्कृ ित रक्षणक िवरोधी निह िथक। तमाम लोसभ अहाँक िनणर्यसँ ᮧस᳖ अिछ। जावत धिर अहाँ सभ एतए रहब तावत धिर अतए कु नो मार-काट निह हैत। अहाँ \nजे जािह तरहक स्थानीय सहयोग चाही, हमरा लोकिन करबाक हेतु तत्पर छी”। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n37  \n \n \n \nएकर बाद हमरा लोकिन रािᮢक भोजन ह ेतु िवदा भ ेलहुँ। चटगर भोजन-भात, माछ, दािल, सजमिन क े र तरकारी, सलाद, िमठाई, चटनी- क े लाक बाद प ुनः स᳸कट \nहाउस आिब सुतबाक तैयारीमे लािग गेलहुँ। सुतएसँ पिहने अपन प᳀ीकेँ  दूरभाषसँ आ᳡स्त कए देिलयिन्ह। जे िचन्ताक कोनो बात निञ। हम एतए ठीक छी”। एकर तुरत \nबाद सुित रहलहुँ। \nअिगला िदन ᮧातः पाँच बजे उिठ बाहर अएलहु ँ तँ मनोरम द ृश्य देिख मोन मस्त भऽ गेल। स᳸कट हाऊससँ एना बुझना गेल जेना सुरुज अपन लािलमा लए लाल ग ेन \nजकाँ उगैत छिथ। हिरयर ज ंगल, कलकल करैत छोट परन्तु घुमावदार नदीक ᮧभाव, दूरमे बनल जंगलक मध्य आिदवासी सबहक छोट-छोट घर, सभ िकछु मनमोहक \nलगैत छल। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n38  \n \n  \nिकछु कालक बाद गौतम शमा र् सम्वाद पठओलिन्ह जे हमरा लोकिनक काय र्ᮓम साँझ ६ बज े ᮧारम्भ हैत। िकछु कालक बाद सत्यकाम आऽ कु शा महन्त िकछु स्थानीय \nलोक संग हमरा लग आिब कहलिन्ह जे खाली समयमे हॉफलᲅग आऽ अगल-बगलक क्षेᮢकेँ  देखबाक चाही। हमरा ई िवचार नीक लागल। तुरत तैयार भऽ गेलहुँ। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n39  \n \n \n \nस्थानीय लोकसभसँ पता चलल जे हाफलᲂग मूलतः “हंगक्लᲅग” सँ बनल छैक जकर अथर् थीक सम्प᳖ आऽ र᳀गभार् धरती। बादमे िकछु दोसर िव᳇ान लोकिन कहलिन्ह \nजे “ ह ॉ फ लᲅ ग ”  श ब् द  ि द म ा सा  जन जा ि त क  श ब् द  “ हा फ ला ऊ”  (H A F L A U )क  ि व कृ त रूप थीक। “हाफलाऊ” शब्दक अथ र् भ ेल वाल्मीक पहाड़ी (Ante hill)। हाफलौ ँग \nशहरक िनमार्ण अँᮕेज ᮧशासन ᳇ारा १८९५ ई. मे बोराइल रᱶजपर एकटा छोट िछन िहल स्टेशनक रूपम े कएल गेलैक। ᮧारम्भमे चीर, देवदारक पाँितसँ लागल गाछ, \nनौ छेदक गोल्फ कोसर्, छोट परन्तु आकषर्क आऽ कलात्मक बंगला, हाफलᲅग लेक, रेलवेक कमर्चारी सभ लेल स्टाफ Ფाटर्र, छोट बजार, रेलवे स्टेशन आिद सुिवधाक संग \nएिह शहरक िवकास ᮧारम्भ कएल गेलैक। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n40  \n \n \n \nअंᮕेज सबहक िहम्मितक ᮧशंसा करए पड़त। ३६ खोह (tunnels) कऽ बना र ेल लाइन लऽ ग ेनाइ ओिह जमानाम े अथार्त् १८९५-९८ म े की छोट बात छ ैक? रेलवेक \nिनमार्ण कायर्क हेतु ठीके दार, मजदूर, कमर्चारी, ᳞ापारी आिद सभ उᱫर-ᮧदेश, िबहार, बंगाल आऽ असम के र अन्य स्थानसँ आनल गेल। पुनः आपसमे वातार्लापक हेतु \nएक नव तरहक बजारु िहन्दी िवकिसत कएल ग ेलैक। एिह िहन्दीकेँ  हॉफलᲅग-िहन्दी कहल जाइत छैक। ई िहन्दी ᳞ाकरणक िनअमक पालन स्वतंᮢ भऽ करक अिधकार \nदैत छैक। हाफलᲅग िहन्दी रोमन िलिपमे िलखल जाइत छ ैक। स्थानीय बुि᳍जीवी लोकिनक किठन संघषर्क फलस्वरूप आइ-कािल्ह हॉफलᲅग िहन्दीक मान्यता सािहत्य \nअकादमीसँ भऽ गेल छैक। \nनाथर् क छ ा र  ि ह ल् स  अ स म  क े र बहुर ंगी च ुनरी थीक। एतए िन᳜िल िखत एगारह जनजाितक \nलोक रहैत छिथ: \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n41  \n \n \n \n१.दीमासा (Dimasa or Cachari) \n२.ᳬार (Hmar) \n३.जेिम नागा (Zeme Naga) \n४.कु की (Kuki) \n५.बंइते (Baite) \n६.काबᱮ (Karbi) \n७.खासी अथवा ᳘ार (Khasi or Pnar) \n८.᮳ांगखल (Hrangkhals) \n९.वइफी (Vaiphies) \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n42  \n \n१०.खेलमा (Khelma) \n११.रᲂगमई (Rongmei) \n \n  \nएकर अितिरᲦ अन्य समुदाय जेना िक ब ंगाली, असमी, न ेपाली, मिणपुरी, मुसलमान, देसवाली आिद स ेहो एतए रह ैत छिथ। सभ सम ुदायक बीच हमरा भावनात्मक \nएकताक कड़ी बुझना गेल। भारतक अनेकतामे एकताक स्वरूप बुझाएल जेना अपन मिनएचर धारण कए एिह छोट धरामे मोडेल बिन “संगे-संगे चली”, “संगे-संगे खाई”, \n“संगे-संगे रही” केँ  चिरताथर् करैत छल। \nस्वतन्ᮢता ᮧाि᳙क बाद भारतक अन्य शहर जकाँ हॉफलᲅग सेहो शनैः-शनैः िवकिसत भऽ रहल अिछ। १९७० ई. म े एकरा िजलाक मुख्यालय बना देल गेलैक। आब नॉथर् \nकछार िहल्स ऑटोनोमस काउिन्सल के र मुख्यालय, िविभ᳖ सरकारी िवभागक दफ्तर आऽ मकान, आवासीय पिरसर, पाकर्, जेहल, खेल पिरसर आऽ मैदान, दू टा रेलवे \nस्टेशन, िसिवल अस्पताल, ᮧाइमरीसँ हाइयर सेके ण्डरी स्तर के र िविभ᳖ िव᳒ालय, सभ सुिवधासँ पिरपूणर् सरकारी महािव᳒ालय जािहमे कला, िवज्ञान एवं वािणज्य \nसंकाय के र अिधकांश िवषयक पढ़ाई क े र सुिवधा सहजतास ँ उपलब् ध छैक; पाि नक सुिवधा, डाक, ट ेलीᮕाम, टेलीफोन आिदक स ुिवधा, बᱹक, चचर्, मिन्दर, मिस्जद, \nपुस्तकालय अनेक तरहक सामािजक-सांस्कृ ितक िᮓया-कलापमे संलᲨ संस्था; िसनेमा हॉल, बस स्टेण्ड आिद सुिवधासँ भरल अिछ। \nअगर रेलसँ हाफलᲅग आबय चाही तँ गुआहाटीसँ नॉथर् ᮧन्टीयर िहल सेक्शन के र मीटरगेज ᳇ारा लम्डᱭगक रस्ते लोअर हाफलᲅग स्टेशन आिब सकै त छी। एकर द ूरी \nगुआहाटीसँ २८५ िकलोमीटर छैक। िसलचरसँ बदरपुर होइत िहल हाफलᲅग स्टेशन के र दूरी ९२ िकलोमीटर छैक। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n43  \n \nरेलक िडब्बामे बैिस नॉथर् कछार िहल्स के र नील पहाड़ीक अवलोकन के नाई स्वगर् के र अवलोकनसँ कम निञ छैक। जीग-जैग (टेढ़-मेढ़) रस्ता नगाँवसँ ᮧारम्भ भय समस्त \nनॉथर् कछार िहल्सक उᱫरसँ दिक्षण िदशामे िजलाक तीन ᮧमुख नदी- माहुर, दीय ूंग आऽ जᳳटगा- कऽ संग-संग चलैत रहैत छैक। बुझाएत जेना पािन, रेलक पटरी आऽ \nमनुक्खक मोन तीनू आपसमे तालसँ ताल िमला गितमान भेल होए। \nउपरोᲦ तीन नदीक अितिरᲦ एिह धरामे चािर छोट-मोट नदी आरो थीक। एिह नदी सबहक नाम छ ैक: जीनाम, लंगटᱭग, कोिपली, िडलेयमा। सभसँ पैघ नदी दीयूंग \nछैक जकर लम्बाई २४० िकलोमीटर छैक। \n१८६६ मीटर के र ऊँ चाई पर अविस्थत थुंगजांग पहाड़ी सभसँ ऊँ च स्थान छैक। \nनॉथर् कछार िहल्स पूबसँ असम के र पड़ोसी ᮧदेश नागालैण्ड आऽ मिणपुर; पि᳟ममे मेघालय आर काबᱮ अंगलᲅग िजला; उᱫरमे नगांव आऽ काबᱮ अंगलᲅग िजला तथा \nदिक्षणमे बराक घाटीक कछार िजलासँ घेरल अिछ। ४८९० वगर् िकलोमीटर क्षेᮢमे पसरल नॉथर् कछार िहल्स के र सामान्य ऊँ चाई समुᮤ तलसँ ३११७ फीट छैक। \nनॉथर् कछार िहल्स िजलामे ६१९ गाम; पाँच ᮧखण्ड, दू सब िडवीजन (हाफलᲅग आऽ मइबांग)मे िवभᲦ अिछ। \nअतए के र आिदवासी म ूल रूपस ँ झ ूम ख ेती करैत छिथ। झ ूममे ए क  भ ा ग क  जंगल-झाड़केँ  क ा ि ट  ओ ि ह मे आ ि ग  ल ग ा  पुनः ख ेत ी  क ए ल  ज ा इ त  छैक। तीन-चािर वष र्क \nबादओिह भूिममे पुनः जंगल झाड़केँ  बढ़ए द ेल जाइत छ ैक आऽ ज ंगल-झाड़सँ भरल जमीनकेँ  आिग लगा साफ कय ओिहम े खेती कएल जाइत छ ैक। एतए १७,२९३ \nहेक्टेअर जमीन झूम खेतीक रूपम े, टोटल फसल ह ेतु उपयुᲦ जमीन ३६७५८ हेक्टेअर आर बीया रोपए बला समस्त जमीन २९२०५ ह ेक्टेअर छैक। एिह जनपद के र \nकरीब ४५२९वगर् िकलोमीटर धरती ज ंगलसँ भरल छैक। ६१०.५१ वग र् िकलोमीटर सुरिक्षत आऽ बाकी िहस्सा राज्य सरकार ᳇ाराघोिषत। तीन सुरिक्षत जंगल क्षेᮢक \nनाम ᮓमशः \n(क) लांगटᱭग-मूपा सुरिक्षत जंगल (४९७.५५ वगर् िक.मी.) \n(ख) कू रुंग सुरिक्षत जंगल (१२४.४२ वगर् िकलोमीटर) \n(ग) बोराइल सुरिक्षत जंगल (८९.८३ वगर् िकलोमीटर) \nओिह िदन लगभग साढ़ े बारह बजे भोजन कयल। तत्प᳟ात् नॉथर् कछार िहल्स ऑटोनोमस िहल्स काउिन्सलक कला एवं संस्कृ ित िवभागक िनदेशक लंगथासा महोदय, \nउप-िनदेशक ᮰ी संजय जी दूंग एवं िकछु अन्य लोकिन हमरा लग अयलाह आऽ कहलिन्ह जे “चलू अहाँकेँ  पहाद्ई िदस लऽ चलैत छी। यिद समय बचत तँ जटᱭगा पहाड़ी \nआऽ गाम सेहो चलब”। \nगुआहाटीमे िकछु लोक सभ जानकारी देने छलाह जे जटᱭगा पहाड़ीपर िचड़ै सभ राितमे रोशनी देखलापर झुण्डक-झुण्डाअिब रोशनीपर ᮧहार करैत छिञ तथा सामूिहक \nरूप ेण आत्महत्या कऽ लैत छैक। इहो पता चलल छल जे पक्षीशाᳫी लोकिन एिहपर गहन शोधमे बहुत िदनसँ लागल छिथ परन्तु एखन धिर कोनो ठोस िनष्कषर्पर निह \nआिब सकल छिथ ज े आिखर एकर रहस्य की छिञ? आऽ एकर सत्यता की िथक ै क? गुआहाटीमे मोन बना ल ेने रही ज े जटᱭगा पहाड़ी अवश्य जायब। आइ ई अवसर \nहमरा लंगथासाजी देलिन्ह तँ मोन गद् गद् भऽ गेल। हम तुरत हुनका लोकिनक संग जटᱭगा गाम जयबाक लेल तैयार भऽ गेलहुँ। \nजटᱭगा पहाड़ी आऽ गामक रस्तामे िविभ᳖ ᮧकारक बᱶत क  झ ा ड़ ी  आ ऽ  ब ांस भ ेटल। नॉथ र् कछार िहल्सक टोटल धरती (४८९००० ह ेक्टेअर)मे लगभग ३०७९०० \nहेक्टेअरमे बांस लागल छ ैक। बांस अनेक ᮧकारक अनेक ᮧजाितक, असम ᮧदेशमे ३३ नस्ल के र बांस होइत छ ैक, जािहमे लगभग २० नस्ल वा ᮧजाित एिह क्षेᮢमे \nउपलब्ध छैक। ᮧमुख ᮧजाितमे काको/ पीछा वा पीछा, जाित, डाल ू, मूली, िहलजाित, कता, मकालू, काली-सूण्डी, टेराई आिदक नाम सामान्यो मनुक्खक जीभमे रचल-\nबसल छैक। बांस एिह क्षेᮢक लोकक जीवनक ᮧमुख आधार छ ैक। एकर ᮧयोग झोपड़ी, जाफरी, जारिन, प ूल आिद बन ेबाक लेल कएल जाइत छ ैक। बांसक कोपड़सँ \nतरकारी, अचार आिद स ेहो बनायल जाइत छ ैक। बांसकेँ  स्थानीय चाऊर, मकई आिदसँ बनल दारु पीबाक ह ेतु बतर्न (ग्लास-कप)क रूपमे कएल जाइत छ ैक। जमीनक \nकटाव रोकबाक हेतु बांसक आधार देल जाइत छैक। एकर अलावे बांसक ᮧयोग बतर्न, फनᱮचर, कृ िषयन्ᮢ एवं उपकरण, धनुष-वाण, सजेबाक कलात्मक वस्तु, हस्तकला, \nबᱫी, सीढ़ी इत्यािदमे उपयोग होइत छैक। बादमे हम अनेको वा᳒ या लोकव᳒ यंᮢ देखलहुँ जािहमे बांसक ᮧयोग कएल गेल रहैक। \nअन्ततः हमरा लोकिन जटᱭगा गाम पहुँचलहुँ। ई गाम बोराइल र ᱶज के र पादिगिर (foothills) पर बसल छ ैक। ई पहाड़ी तरह-तरहक ᮧवासी एवं देशी िचड़ै सबहक \nिव᮰ाम-स्थली िथकै क। एिह स्थानमे अंᮕेजी मास िसतम्बर-अक्टूबरमे िचड़ै सभ अन्हिरया पक्षक राितमे रोशनीक कोनो ᮲ोत जेना िक टॉचर्, मशाल आिद देिख झुण्डक-\nझुण्डमे आिब खिस पड़ ैत छैक आऽ आत्महत्या कऽ लैत छैक। जटᱭगा गाम हॉफलᲅग शहरसँ आठ िकलोमीटर के र दूरीपर बसल छैक। लोक सभसँ ज्ञात भेल जे िचड़ै सभ \nअन्हिरया राितमे रोशनी द ेिख झलफलाक खसय लग ैत छैक; जकर फायदा उठा कऽ िचड़ ैमार सभ बा ंसक लग्गी अथवा बᱫीसँ चोन्हरायल िचड़ै सभपर ᮧहार करय \nलगैत छैक एवं पकिड़ लैत छैक। \nअन्हिरया राितक संग-संग एक िनि᳟त वातावरणक भेनाई िचड़ै सबहक साम ूिहक आत्महत्याक लेल सेहो कारण बन ैत छैक। ई वातावरण छ ैक हवाक बहबाक िदशा। \nहवाक िदशा दिक्षण-पि᳟मसँ उᱫर-पूबमे हेबाक चाही। बोराइल पहाड़ीक अगल-बगलम े धूंध आऽ शीत लागल रहनाई स ेहो जरूरी। ध ूंधमे कनीक झलफलाईत रोशनी \nहेबाक चाही। एहन िस्थितमे जखन दिक्षण िदशासँ धूँध चलैत छैक तखने िचद्ऐ सभ जᳳटगा िदस आगाँ बढ़ैत अिछ। सामूिहक आत्महत्या करय बला िचड़ै सभमे लाली \nिचड़ै (Indian ruddy), कौिड़ल्ला (King fisher), भारतीय नौरंग (Indian pitta), हािरल, ब्लैक ᮟᲂगो, उजरा बगुला, िचतकबरी पौरकी, बटेर आिद ᮧमुख छैक।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n44  \n \nआ᳟यर्क बात ई जे अिधकांश िचड़ै जे कृ िᮢम रोशनीक चकाचᲅधसँ सामूिहक रूपस ँ झुण्डक-झुण्डमे झलफला या चᲅिधया कऽ खसैत छैक ओ सभ देशी िचड़ै छैक। ᮧवासी \nिचड़ै सभ संगे ई घटना घिटत निह होइत छ ैक। स्थानीय लोकसभसँ ईहो पता चलल ज े ई ᮧवृिᱫ समस्त जटᱭगा पहाड़ीमे निह भऽ कऽ िकछु खास क्षेᮢ जे िक माᮢ डेढ़ \nिकलोमीटर के र लम्बाई आऽ २०० मीटर के र चौड़ाईक सीमामे बन्हल छैक। \nजटᱭगा गामक एक पᲬासी बषर्क वृ᳍ जे ᳘ार (खासी) जनजाितक छिथ सँ पता चलल ज े िचड़ै सबहक जटᱭगामे कृ िᮢम रोशनीसँ सामूिहक आत्महत्याक ᮧवृिᱫ के र \nजानकारी सवर्ᮧथम १९१४ ई.क आसपास चललैक। भेलैक ई ज े एक राित ककरो चािर-पा ंच बरद ज ंगल िदस भािग ग ेलैक। बरदक मािलककेँ  भेलैक जे अगर बरदकेँ  \nराितयेमे निह पकड़ल गेलैक तँ बाघ-शेर सभ खाऽ जेतैक। तिञ पाँच आदमी एकटा टोली बना बा ंसक फᲶीमे कपड़ा बािन्ह ओिहमे मिटया तेल डािल ओकर मशाल बना \nकऽ तथा हाथम े लालटेन लय बरद सभकेँ  ताकक ल ेल जंगल िदस िबदा भ ेल। कनीक कालक बाद आ᳟य र्जनक ढ़ंगसँ िचड़ै सभ झ ुण्डमे आिब मशाल लग आिब खसय \nलगलैक। परन्तु ई लोकिन ओिह िचड़ ै सभकेँ  निह पकड़लकै क। य᳒िप ओऽ सभ िचड़ै मांसक ᮧयोगमे लाबए जोग रह ैक। एकर कारण ई छल ैक जे स्थानीय जेिम नागा \nसमुदाय (जनजाित) क लोकक बीच ई ᮪ािन्त रहैक जे जटᱭगा क्षेᮢमे राितक भूत-ᮧेत िवचरण िचड़ै बिन करैत रहैत छैक। हुनका लोकिनकेँ  तिञ डर भेलिन्ह जे िचड़ै केँ  \nपकड़लासँ किह कोनो अिन᳥ ने भऽ जाए। \n१९१७ ई.क आसपास लाखन-सारा नामक एक ᳞िᲦ क ृ िᮢम रोशनीसँ झलफलाएल िचड़ ै स भ केँ  स वर्ᮧथम पकिड़ घर अनलाह एव ं ओ क र  म ांसकेँ  भ ुि ज  प क ा  क ऽ  \nखयलिन्ह। आऽ ओकर कोनो दुष्ᮧभाव हुनका सभकेँ  निञ भेलिन्ह। एकर बाद िचड़ै सभपर आफत श ुरू भऽ ग ेलैक। लोकसभ अन्हिरया राितमे कृ िᮢम रोशनीक मदितसँ \nिचड़ै सभक संहार ᮧारम्भ कऽ देलक। हालाँिक जखन अंᮕेज ᮧशासनकेँ  एिह बातक जानकारी भेटलैक तँ एिह परम्परापर रोक लगा देल गेलैक। \nस्वतन्ᮢता ᮧाि᳙क बाद लोक पुनः नुका-चोरा कऽ िशकार करए लगलाह। आब पया र्वरणिवद्, पक्षीशाᳫी, पᮢकार एवं अन्य लोकिनक अथक ᮧयासक बाद ᮧशासन पुनः \nकृ िᮢम रोशनीसँ िचड़ै मारबाक ᮧथापर ᮧितबन्ध लगा देलकै क अिछ। हम ओिह स्थानपर गेलहुँ। ओतए रंग-िबरंगक िचड़ै सबहक आकषर्क फोटो टांगल रहैक। एक मूल \nवाक्य नीक लागल। वाक्य ई रहैक: “shoot these birds with your camera, not with bullets:. \nघड़ी देखलहुँ तँ साँझ भऽ गेल छल। आब हमरा लोकिन जटᱭगासँ सोझे स᳸कट हाउस आिब गेलहुँ। मुँह हाथ धोलाक बाद कायर्ᮓम स्थलीपर पहुँचलहुँ। ओतए पाँच हजार \nलोक सभ आयल छलाह। सभ जनजाित क े र ᳫी-पुरुष, बᲬा सीयान सभ िकयो अपन सम ुदायक परम्परागत रंग-िबरंगक वᳫ पिहरने सुसिᲯत भेल पहुँचल छलाह। \nᮧशासन के र सहयोग तँ छले। िडप्युटी किम᳤र, नॉथर् कछार िहल्स ऑटोनोमस काउिन्सल के र चेअरमेन, सदस्य, ᮧमुख सिचव, एस.पी., स्थानीय कॉलेजक िशक्षक एवं \nछाᮢ सभ िकयो पहुँचल छलाह। स्थानीय पᮢकार सभ सेहो उत्सािहत छलाह। \nसभ िकयो हमरा माध्यमसँ आऽ गौतम शमा र्क माध्यमसँ इिन्दरा गाँधी रा᳦ीय कला के न्ᮤ के र ᮧित धन्यवाद दैत छलाह। हम सोचलहु ँ जे के हेन िवडम्बना छैक। जे क्षेᮢ \nसांस्कृ ितक सम्प᳖ताक खान िथक ओकर एहेन अपमान! मुख्यधारासँ एिह क्षेᮢकेँ  वंिचत िकएक कएल गेल छैक! हमरा भेल जे समस्त िव᳡मे नॉथर् कछार िहल्ससँ शान्त \nआर सांस्कृ ितक वैिवध्यसँ भरल आर कोनो जगह निञ भऽ सक ै त अिछ। हम अपन भाषणम े बजलहुँ: “हमरा लोकिन अहा ँ सभकेँ  िसखाबए निह अएलहु ँ अिछ। हमरा \nलोकिन अएलहुँ अिछ अहाँ लोकिनकेँ  जाᮕत करक हेतु जे अहाँ सभ अपन सा ंस्कृ ितक वैिवध्यता तथा गिरमाकेँ  बुझू आऽ एकरा सास्वत राखू। हमरा लोकिन एतए के र \nसांस्कृ ितक िवरासतकेँ  जानए आऽ ओकर डॉक्युमेन्टेशन करए आएल छी। अगर अहाँ सबहक सहयोग रहल तँ बेर-बेर आएब। हमर कायर्ᮓममे आऽ एक्शनमे कौमा (,) वा \nअधर्िवराम भऽ सकै त अिछ, पूणर् िवराम कखनहुँ निह हैत”। \nलोक सभ हमर बातकेँ  सही अथर्मे लेलिन्ह। पिहल िदनक कायर्ᮓम लगभग साढ़े-नौ बजे राित धिर चललैक। \nजखन राितमे भोजनक उपरान्त िव᮰ाम करए गेलहुँ तँ एक आदमीक द ेल एक पुस्तक पढ़य लगलहुँ। पुस्तक नॉथर् कछार िहल्सपर छलैक। ओिह पोथीमे रातु हकमओसा \nनामक स्थानीय किवकेँ  नॉथर् कछार िहल्सपर िलखल िकछु पंिᲦ ब᲻ उपयुᲦ बुझना गेल: पंिᲦ यथावत अंᮕेजीमे पाठक लेल िलिख रहल छी: \n A harmonious game of hide and seek \nBehind the bushes, marshy meadow \nUnder shadow with clouds view, \nEver ready for worthwhile, cherish at dawn, \nThe blues make enchanting heart of lovers \nMidst of covers white \nChanging scene that lively for romance \nBeauty and bounty of brooks that flow.  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n45  \n \nMoments of  joy, love to cherish \nInsight the harmony game of hide and seek \nBehind thick trespasses of white and blue \nWith narrow path of zig-zag. \nThe beauty of  hills  under cover \nOrchids, white fall, violet at hills \nEvery moment thrilled with behalf \nNature disposal at North Cachar Hills. \n \n(अनुवतर्ते) \n सह᮲बाढ़िन-गजेन्ᮤ ठाकु र \n  \n ᳥᮪ाचारीकेँ  दण्ड िदआ सकबाक, बᲬा सभक िरजल्ट नीक करेबाक, सभकेँ  स्वस्थ रखबाक आऽ आर आर तरहक समस्या सभक। ई सभटा समस्याक समाधानक आधार \nछल तंᮢ िवज्ञान, जकर िव᳡सनीयतापर कोनो ᮧकारक अिव᳡ास नन्दकेँ  किहयो निह छलिन्ह। \n  \nओऽ तािन्ᮢक नन्दसँ गु᳙ पूजा-पाठ लेल पाइ-कौड़ीक माँग करए लागल। ओऽ तािन्ᮢक किहयो कहिन्ह जे माता सपना द ेलिन्ह अिछ, जे आब द ु᳥क नाश होएत। आबए \nिदऔक आिसन, शारदीय नवराᮢमे सम्पूणर् िसि᳍ भए जायत। फे र मािर रास पूजा पाठक िविध, शवासन-योग आिद बता द ेलकिन्ह नन्दकेँ  आऽ नन्द ओिह सभ िविधक \nअनुसरण ओिहना करए लगलाह ज ेना एकटा िव᳒ाथᱮ अपन गुरुक पाठक अभ्यास िनअमक अनुसार करैत अिछ। आिसन भिर सभ काज छोिड़ नन्द एिह सभम े लागल \nरहलाह मुदा आिसन आएल आऽ चिलओ ग ेल, मुदा निञ िकछु हेबाक छल आऽ न े िकछु भेल। आिसनमे कहल ग ेल जे आब ᳥᮪ अिभयन्ता सभकेँ  सजा भ ेटबे करतैक, \nआबए िदऔक बरखा। एिहना साल बीित ग ेल मुदा सजा िदएबाक जे समय सीमा छल से आगाँ बढ़ैत रहल। पंिडतजीकेँ  िकछु आिथक समस्या सेहो अएलिन्ह आऽ नन्दकेँ \nतकर भार वहन करए पड़लिन्ह। घर-᳇ारपर पंिडतजीक बᲬा सभ सेहो तांिᮢक िव᳒ा शुरू कए द ेलक। पलंगक नीचाँ भगवती- ई शब्द पंिडतजी वा तांिᮢकजीक बᲬा \nबाजल आऽ नन्द पलंगक नीचाँ भगवतीकेँ  ताकए लागिथ। फ े र पंिडतजी िववाह-दानक ᮧस्ताव अपन पुᮢ-पुᮢीक राखए लगलिन्ह, नन्दक इंजीिनयर भाितजसँ अपन \nपुᮢीक आऽ अपन पुᮢसँ नन्दक पुᮢीक। आब नन्दक मोन उचिट गेलिन्ह, यावत अपना धिर गप सीिमत छलिन्ह तावत धिर स्वीकार छलिन्ह, मुदा बाल-बᲬाक अिहत \nहुनका किहयो स्वीकार निह भेलिन्ह। एम्हर गामक एक-दू गोट नन्दक भाितज आऽ नन्दक भैया सेहो तांिᮢककेँ  घरपर जाए रबािड़ द ेलिखन्ह, से ओहो अन्तमे स्वीकार \nकए लेलक जे ओकरा कोनो त ंᮢ-मंᮢ निह अबैत छैक आऽ निहय े ओऽ एिह िविधस ँ ककरो सजा िदआ सक ै त अिछ। नन्दसँ लेल पाइ ओऽ घ ुराऽ देत, ओऽ ई गप स ेहो \nकहलक, मुदा किहयो पाइ घुरा निह सकल। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n46  \n \nनन्दक लेल ई एकटा पैघ आघात छलिन्ह। तांिᮢकक घरक बगलसँ जािथ मुदा निह तँ वैह टोकै त छलिन्ह आऽ निहये नन्द ओकरा टोकै त छलिखन्ह। एम्हर नन्दक पुᮢीक \nिववाह भए गेलिन्ह आऽ नन्द जेना सभ िदससँ आसरा छोिड़ िबना ल᭯यक िजनगीक पथपर आगाँ बढ़य लगलाह। \n  \n(अनुवतर्ते) \n \n२. ज्योितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंᮕेजी प᳒ िकछु िदन धिर \nwww.poetrysoup.com के र मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आटर् ᮕुप के र \nअंतगर्त ईिलग ᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला पᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झासँ बसेरा इंस्टीᲷूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला तूिलका, साकची, जमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे \nअवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी िववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कू ᬽ, \nिमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी शुभंकर \nझा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ \nलगाव रहल अिछ। -ज्योित   \n \nचािरम \nिदन : \n२८ िदसम्बर १९९०, शुᮓवार : \nहमसब यथावत साढ़े पᱼच बजे भोरे उिठकऽ अपन पूवर्सूिचत कायर्ᮓमक अनुसारे तैयार भऽ गेलहुं।पिहने बेलुर मठ गेलहुं। \nबेलुर मठ : \nओतऽᮧवेश करैत देरी मोन िनमर्ल भऽ जाइत छ ै। ओतके  स्वच्छ वातावरण आ शािन्त अलौिकक शिᲦ के  प्◌्राित ᮰᳍ा आर बढ़ा दैत छै।धमर्गुरु रामकृ ष्ण परमहंस के  \nअनुयायी सब हुन्कर मरणोपरान्त अिह संस्थाक िनमार्ण के ने छिथ।भागमभाग सॅ भरल शहर के  एक कोन म ᱶ िस्थत ई स्थान महावतार रामकृ ष्ण परमहंस, हुनकर प᳀ी \nशारदा देवी आ हुनकर िशष्य िववेकानन्द के  मिन्दर आ ᮧितमा सऽ भरल अिछ।अत िवरािजत ᮧितमा के  मुख पर जे भिᲦभाव आ आत्मसंतोष पिरलिक्षत होइत छै तकर \nदशर्नमाᮢके  लेल दुिनयाभिर सऽ लोकसब आबैत अिछ।आिस्तकताक ᮧित आस्था बढ़ाबऽमे पूणर्त: सक्षम अिछ।अतऽ सऽ हम सब दिक्षणे᳡र मिन्दर गेलहुं। \nदिक्षणे᳡र मिन्दर : \nगंगाक कछार पर िस्थत ई मिन्दर एक अछूत ᳫी रासरानी उारा िनिमत अिछ। कथान ुसार रासरानी के  सपना मᱶ स्वयम्  देवी कालीजी आदेश देलिखन मिन्दर िनमार्ण \nलेल।अिह ठाम बारहटा िशवके  मंिदर चारू िदस छल आ इकटा कालीजीक म ंिदर बीचमे। धािमक स्थानक दशर्न होइ आ शैक्षिणक याᮢा पर िनकलल टोली मᱶ िवज्ञान आ \nई᳡रक अिस्तत्वके  चचार् निह होई स े कोना भऽ सक ै त छल। बहुत सामान्य िवषय परन्तु हमसब काफी द ेर तक अिह पर बाज ैत रहलहुं।आ᳟यर् ई छल ज े के करो सौ \nᮧितशत िहम्मत निह छल जे ई᳡र के  अिस्तत्वके  पूणर्तथ झूठ मानय। हᱼ सब अिह पर सहमित छलैथ जे ई᳡र ओकरे सहायक छिथन जे अपन सत्कमर् पर अिडग रहैया। \n“God helps him who helps himself” (गॉड ह ेल्प् स िहम हू ह ेल्प् स िहमसेल्फ) अथार्त्  ई᳡रो ओकरे सहायक होइत छिथन ज े अपन सहायता स्वयम्  करैत अिछ। \nआब अिगला ल᭯य छल नैशनल बॉटेिनकल गाडᱷन। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n47  \n \nइंिडयन बॉटेिनकल गाडᱷन : \nअकरा कलकᱫा बॉटेिनकल गाडᱷन आर रॉयल बॉट ेिनकल गाडᱷन के  नाम सॅ सेहो िचन्हल जाइत अिछ।अपन नामक अनुरूप े इ बगान अन ेको तरहक गाछ पात स भरल \nछल।कलकᱫासऽ लगले िशवपुर, हावड़ा म ᱶ िस्थत १०९ हेक्टेयर मᱶ पसरल ई स्थान करीब १२००० ᮧजाितक वनस्पित के  संरिक्षत के ने अिछ। बब ूल, रोइन, बᱼस, \nअशोक, पाम के  अनेक ᮧजाित, महुआ, जंगली बादाम, सुि᳙ आिद।अकर स्थापना १७८७ ईसवीमे ईस्ट इंिडया कम्पनीके  एक िᮩिटश आमᱮ ऑिफसर ᳒रॉबटर् िकड' उारा \nवनस्पितके  नव प्◌्राजाित के  िचन्हैलेल कै ल गेल छल। उ᳎ेश्य ᳞ापार छल। अतऽके  मुख्य आकषर्ण छल िव᳡के  सबसऽ पैघ बड़क गाछ ᳒फाइकस बᱶघालेिसस'(Ficus \nBengalhensis) ।ई गाछ २२५ वषर् पुरान अिछ। १८६४ आऽ १८६७ के  भयंकर बवंडर सेहो अकरा निह न᳥ कऽ सकल।१९२५ मᱶ फफूं दी उारा रोगᮕस्त भेलाक बाद \nअकर मुख्य जिड़ कािट देल गेल। िकन्तु वतर्मान मᱶ िस्थत १८२५ जिड़ मᱶ सऽ कोन सबसऽ बलगर अिछ स े कहनाई मुिश्कल।अकर उᲬतम्  शाखाक ऊᱰचाई २४.५ मीटर \nछै।ई अपनेमे एकटा जंगल जकᱼ छै।अकर पिरिध लगभग ४२० मीटर छ ै ।अतऽ सऽ बहरा भोजन क ै ल।तदोपरान्त कलकᱫाक दोसर (मेᮝो रेलक बाद) सबसऽ रोमा ंचक \nयाᮢा हमरा सबलेल हुगली नदीके  स्टीमर सऽ पार के नाई छल।हमरा सबलेल पयार्᳙ सीट िरजवर् छल लेिकन हमसब ठाढ़े भऽ कऽ नदीक धारक व ेग अवलोिकत के लहुं। \nहिरउारक गंगामे ᳩान के ने रही आ अतऽ सागर म ᱶ िवलीन होइकाल स ेहो देख लेलहुं।घुरैकाल हावड़ा िᮩजके  पैरे पार के लहुं। ओिहमᱶ वॉकवे बनल छल।ओिह स ेतुके  \nनजदीकसॅ देखके  एिहसऽ नीक अवसर निह भेट सकै त अिछ।अतऽ सऽ िनकिल हमरा सबके  एकटा मैदानमे करीब एक घंटा लेल छोिड़ देल गेल छल। ओतऽ सऽ अपन लॉज \nलौट गेलहुं। कािल्ह हमरा सबके  कलकᱫासऽ िवदा भऽ जायके  अिछ। ओिह िहसाबसऽ अपन समान पाती स ᱹत लेलहुं। फे र भोजनोपरान्त िकछु मनोरंजन  कै ल गेल। \nिकछुगोटए गीत स ुनेलक, िकछु चुटकु ला, तऽ िकछुगोटय शायरी स ुनेलक। हम एकटा स्वरिचत हास्य किवता स ुनेलहुं जािहमᱶ सब िवषय आऽ ओिह िवषयक िशक्षक-\nिशिक्षका सबसऽ बचके  ईच्छा ᳞Ღ के ने छलहुं।ई हम अपन िव᳒ालयमे िशक्षक िदवस पर सुनेने छलहुं। अतौ सबके  हᱰसाबऽ मᱶ सक्षम भेलहुं। अिहᮧकारे आिहके  िदनचयार् \nसमा᳙ भेल। \n \n \n \n \n१. हिरमोहन झा समᮕ २.मिहला-स्तंभ -िजतमोहन झा  \n. हिरमोहन झा  \nस्व. ᮰ी हिरमोहन झा (१९०८-१९८४) \nजन्म १८ िसतम्बर १९०८ ई. ᮕाम+पो.- कु मर बािजतपुर , िजला- व ैशाली, िबहार, भारत। िपता- स्वगᱮय पं. जनादर्न झा “जनसीदन” म ैिथलीक अितिरᲦ िहन्दीक \nलब्धᮧित᳧ ि᳇वेदीयुगीन किव-सािहत्यकार। िशक्षा- दशर्नशाᳫमे एम.ए.- १९३२, िबहार-उड़ीसाम े सवᲃᲬ स्थान लेल स्वणर्पदक ᮧा᳙। सन् १९३३ स ँ बी.एन.कॉलेज \nपटनामे ᳞ाख्याता, पटना कॉल ेजमे १९४८ ई.स ँ ᮧ ा ध् य ा प क ,  स न् १९५३ स ँ पटना िव᳡िव᳒ालयमे ᮧ ो फे स र  त थ ा  ि व भ ा ग ा ध् य क्ष  आ ऽ  स न् १९७० स ँ १९७५ धि र \nयू.जी.सी. िरसचर् ᮧोफे सर रहलाह। िहनकर मैिथली कृ ित १९३३ मे “कन्यादान” (उपन्यास), १९४३ मे “ि᳇रागमन”(उपन्यास), १९४५ मे “ᮧणम्य देवता” (कथा-संᮕह), \n१९४९ मे “रंगशाला”(कथा-संᮕह), १९६० मे “चचर्री”(कथा-संᮕह) आऽ १९४८ ई. मे “खᲵर ककाक तरंग” (᳞ंग्य) अिछ। “एकादशी” (कथा-संᮕह)क दोसर स ंस्करण \n१९८७ ए. मे आयल जािहमे ᮕेजुअट पुतोहुक बदलाने “᳇ादश िनदान” सिम्मिलत कएल गेल जे पिहने “िमिथला िमिहर”मे छपल छल मुदा पिहलुका कोनो संᮕहमे निह \nआएल छल।᮰ी रमानथ झाक अनुरोधपर िलखल ग ेल “बाबाक स ंस्कार” सेहो एिह स ंᮕहमे अिछ।  आऽ हुनकर “खᲵर काका” िहन्दीमे सेहो १९७१ ई. मे पुस्तकाकार \nआएल। एकर अितिरᲦ िहनकक स्फु ट ᮧकािशत-िलिखत प᳒क संᮕ क  “ ह ि र म ो ह न  झ ा  र च न ा व ल ी  ख ण् ड  ४  ( क ि व त ा ) ”  ए ि ह  न ा म सँ १९९९ ई. मे छ प ल  आ ऽ  ि ह न कर \nआत्मचिरत “जीवन-याᮢा” १९८४ ई.मे छपल। हिरमोहन बाब ूक “जीवन याᮢा” एकमाᮢ पोथी छल जे मैिथली अकादमी ᳇ारा ᮧकािशत भेल छल आऽ एिह ᮕंथपर \nिहनका सािहत्य अकादमी पुरस्कार १९८५ ई. मे मृत्योपरान्त देल गेलिन्ह। सािहत्य अकादमीसँ १९९९ ई. म े “बीछल कथा” नामस ँ ᮰ी राजमोहन झा आऽ ᮰ी सुभाष \nचन्ᮤ यादव ᳇ारा चयिनत िहनकर कथा सभक संᮕह ᮧकािशत कएल गेल, एिह संᮕहमे िकछु कथा एहनो अिछ ज े िहनकर एखन धिरक कोनो प ुरान संᮕहमे सिम्मिलत\nनिह छल। िहनकर अन ेक रचना िहन्दी, गुजराती, मराठी, क᳖ड़, तेलुगु आिद भाषामे अनुवािदत भेल। िहन्दीमे “न्याय दषर्न”, “वैशेिषक दशर्न”, “तकर्शाᳫ”(िनगमन), \nदᱫ-चटजᱮक “भारतीय दशर्नक” अंᮕेजीसँ िहन्दी अनुवादक संग िहनकर सम्पािदत “दाशर्िनक िववेचनाएँ” आिद ᮕन्थ ᮧकािशत अिछ। अंᮕेजीमे िहनकर शोध ᮕंथ अिछ-\n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n48  \n \n“ᮝेन्ड्स ऑफ िलिग्विस्टक एनेिलिसस इन इंिडयन िफलोसोफी”। \nᮧाचीन युगमे िव᳒ापित मैिथली का᳞केँ  उत्कषर्क जािह उᲬ िशखरपर आसीन कएलिन, हिरमोहन झा आध ुिनक मैिथली ग᳒केँ  तािह स्थानपर पहुँचा देलिन। हास्य \n᳞ंग्यपूणर्शैलीमे सामािजक-धािमक रूिढ़, अ ंधिव᳡ास आऽ पाखण्डपर चोट िहनकर लेखनक अन्यतम वैिशष्Ჷ रहलिन। मैिथलीमे आइयो सवा र्िधक कीनल आऽ पढ़ ल \nजायबला पीसभ िहनकिह छिन। \nहिरमोहन झा समᮕ \nकन्यादानक समपर्ण- जे समाज कन्या कᱹ जड़ पदाथ र्वत् दान कय द ेबा मे कुं िठत निह होइत छिथ, जािह समाजक स ूᮢधार लोकिन बालक कᱹ पढ़ैबाक पाछाँ हजारक \nहजार पािन मे बहबैत छिथ और कन्याक हेतु चािर कै Ჱाक िसलेटो कीनब आवश्यक निह बुझैत छिथ, जािह समाजमे बी.ए. पास पितक जीवन-संिगनी ए बी पयर्न्त निह \nजनैत छिथन्ह, जािह समाज कᱹ दाम्पत्य-जीवनक गाड़ी मे सरकिसया घोड़ाक स ंग िनरीह बाछी क ᱹ जोतैत कनेको ममता निह लग ैत छिन्ह, ताही समाजक महारथ ी \nलोकिनक कर-कु िलश मे ई पुस्तक सिवनय, सानुरोध ओ सभय समिपत। \nᮧणम्य देवताक समपर्ण- आइ सँ सात वषर् पूवर् जे काितकी पूिणमाक करार पर हमरा सँ पᱹच लऽ गेलाह और तिहयासँ पुनः किहयो दशर्न देबाक कृ पा निह कै लिन्ह, जिनक \nिचर-स्मरणीय कीित-कलाप ᮧथमे कथा  मे ि वशद रूप स ँ वि णत छैन्ह, जे “ᮧणम्य देवता ” क मध्य सवर्᮰े᳧ आसन पर अि धका र जमा  सकै त छिथ, जिनक वन्दनीय \nबन्धुवगर् ई पुस्तक देिख िवनु मङनिह अपन स्वत्व स्थािपत कय लऽ सकै त छिथ, तेहन ᮧमुख चिरत-नायक, िवकट पाहुन भीम ेन्ᮤनाथ क सुदृढ़ िवशाल मुि᳥मे ई िविचᮢ-\nचिरᮢ-पूणर् पोथी िववशतापूवर्क अिपत छैन्ह! \nखᲵर ककाक तरंगक समपर्ण- जे भंगक तरंगमे का᳞-शाᳫ-िवनोदक धारा बहा दैत छिथ; जिनक ᮧवाहमे थोड़ेक कालक हेतु वेद-पुराण, धमर्शाᳫ, सभटा भिसया जाइत \nअिछ; ज े बात-बातमे अद्भुत रस ओ चमत् का रक चा शनी  घोि र दैत छिथ; ज े ममर्स्पषᱮ ᳞ंग्य ᳇ारा लोकक अन्तस्तल मे पहु ँिच गुदगुदी  लगा  दैत छिथ; तेहन िचर \nआनन्दमूित, पिरहास-िᮧय खᲵर कका कᱹ- त्व्दीयं वस्तु िपतृ᳞! तुभ्यमेव समिपतम्। \nरंगशालाक समपर्ण- जे अक्षययौवना नटी एिह अनािद अनन्त रंगशालाक ᮧवितका िथकीह, जे मनोहर वीणा-वािदनी सम्पूणर् चराचर िव᳡कᱹ अपना आंगुरक अᮕभाग \nपर नचा रहल छिथ, ज े रहस्यमयी अपन मोिहनी लीलाक झलक द ेखाय ककरो स्पशर् निह करय द ैत छिथन्ह, जे कल्पनाक रंगीन पाँिख पर आिब कलाकारक कला मे \nरसक संचार करैत छिथन्ह, तेहन आ᳟यर्कािरणी िचरसुन्दरी ᮢैलोक्य-िवजियनी माया देवी कᱹ। \n \nिजतमोहन झा घरक नाम \"िजतू\"  जन्मितिथ ०२/०३/१९८५ भेल, ᮰ी बै᳒नाथ झा आ ᮰ीमित शांित देवी केँ  सभ स छोट (ि᳇तीय) सुपूᮢ। स्व.रामे᳡र झा िपतामह आ \nस्व.शोभाकांत झा मातृमह। गाम-बनगाँव, सहरसा िजला। एखन मुम्बईमे एक िलिमटेड कं पनी मᱶ पद्स्थािपत।रुिच : अध्ययन आ लेखन खास कs मैिथली ।पसंद : हर \nिमिथलावासी के  पसंद पान, माखन, और माछ हमरो पसंद अिछ। \n \nकन्या ᮪ूण हत्या, ᮧकृ ित के  साथ िखलवार  \n  \n  \nिपछला छुᲵीमे एक सालपर हम गाम गेल छलहुँ। जिहया गाम पहुँचलहुँ ओकर दोसरे िदन पता चलल की हमर बचपनक दोस्तक बहुत जोर मोन ख़राब छिन ! आर ओ \nअस्पतालमे भरती छिथ ! खबर जिहना हम सुनलहुँ अस्पतालक लेल चिल देलहुँ ! हमरा संग हमर प᳀ी सेहो चिल देलीह, अस्पताल पहुंचला पर पता चलल जे कु नू \nिचताक बात नै सब ठीक ठाक अिछ ! एक घंटाक बाद हुनका (हमर दोस्तकेँ ) छुᲵी िमल जेतिन, बहुत िदनक बाद अस्पताल आयल छलहुँ, इच्छा भेल कनी चारू िदस \nघुिम - िफिर ली। मनमे अस्पतालक लेल बहुत िजज्ञासा छलए ! हम आर हमर प᳀ी जिहना दोस्तक वाडर्सँ बाहर िनकललहुँ, हमर नज़िर अपन चचेरा भैया - भाभी पर \nपड़ल, अचानक हुनका सभकेँ  अस्पतालमे देिखकेँ  हम चौक गेलहुँ ! हमर नज़र एकाएक भाभीक उदास, कनमुँह चेहरा पर परल .....पुछिलयिन की बात ... मुदा ओ िकछु\nजबाब निञ देलीह। हमर प᳀ी कातमे बजा कए हुनकर पीड़ा सुनलिन्ह ! दुबारा पुछलासँ भाभी अपन पीड़ा निञ रोिक सकलीह,  हुनकर पीड़ा हुनकर आँिखसँ छलिक \nउठलिन, पता चलल जे दू गोट कन्याक जन्मक बाद आब तेसर बेर फे रसँ कन्याकेँ   निञ बदार्श्त करैक चेतावनी भैया हुनका पिहने द् चुकलिकन-ए ....पता चलल गभर् \nपिरक्षण लेल भैया भाभीकेँ  अस्पताल अनने छिथ ! गभर्मे पोसा रहल बᲬाक ᮧित िपताक खौफनाक इरादासँ उपजल भयक भाव भाभीक चेहरा पर साफ - साफ \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n49  \n \nदेख्अलहुँ ! बादमे हमरा आर हमर प᳀ी केँ  कतेक बुझेलापर भैया भाभीकेँ  वापस घर लए गेलिखन ! संयोगवश अगला संतानक रूपम े हुनका बालकक ᮧाि᳙ भेलिन .... \n  \nओना ᮪ूण पिरक्षण ᮧितबंिधत अिछ आर सरकार एकरा लेल बाकायदा कानूनो बनेने छिथ ! मुदा ई की ? लागैत अिछ िपछला दरवाजाक संस्कृ ित अस्पतालᲂ के  निञ \nछोड़ने अिछ, तखने तँ भैया बहुत आसानीसँ भाभीकेँ  गभर् परीक्षण करबाबए लेल चिल देने छलिथ। हम तँ कहए छी चाहे सरकार लाखो कानून बनबिथ, लाखो कड़ासँ \nकड़ा सजा तय करिथ लेिकन जा तक हम सब स्वयं अपना तरफसँ कु नू कदम निञ उठायब ई कानूनक हेब निञ हएबक समान अिछ ! आइ तक ᳦᮪ाचार, बाल᮰म, \nशोषणक िवरुधो सरकार बहुत कानून लागू के लिथ मुदा िक समाजमे एकर रोकथाम भs सकल ? निञ ! आर यिद अपने ई निञ हेबाक कारणक पता करब तँ पायब िक \nशायद हम खुद कतहु ने कतहु कु नू न कु नू ᮧकारे एकर दोषी छी ! हम सब पिरिस्थितक संग कु नू तरहक समझौता करबाक वजाय ओकरा सदा बदलबाक फे रमे नए रहैत \nछलहुँ चाहे ओकरा लेल हमरा सभ के  कु नू तरहक हथकं डा िकयेक निञ अपनाबए परए .... हम सब चुकय निञ छी ! हम तँ \nपूछे छी जे िक कारण अिछ जे लड़कीक जन्म \nभेला पर आइयो मूह िसकोरल जाइत अिछ ? शायद हुनकर परविरश, िशक्षा, िववाह आिदमे आबै वाला तमाम मुिश्कलक कारण एिह तरहक ᳞वहार कएल जाइत \nअिछ ! मुदा िक लड़काक जन्म भेनेसँ ई तमाम समस्या समा᳙ भs जाइत अिछ ? लड़कोकेँ  तँ परविरश करए परए-ए ? हुनकरो िशक्षा,नौकरीक लेल दर-दर भटकए \nपड़ैत अिछ ! आर िववाह ........! \n  \nयिद एिह गितसँ कन्या ᮪ूण हत्या होइत रहत तँ बूिझ िलअ जे सब लड़काकेँ  कुं आरे रहए पड़त ! उदाहरण स्वरूप अपने हिरयाणामे लड़कीक संख्यामे लगातार दजर् कएल \nगेल कमी देख सकै त छी, हिरयाणामे िववाह लेल लड़की निञ भेटए छिन। ओिह ठामक लोकनीकेँ  दोसर राज्यमे लड़कीक तलाश करए पड़ैत छिन ..... \n  \nकनी सोचु अगर पूरा देशमे ईएह िस्थित भs जाएत तँ की होएत ?  \n  \nहम नीक जेकाँ जनैत छी जे अपने एिह बातकेँ  ध्यानमे निञ राखब आर यिद राखबो करब तँ दोसर केँ  उदाहरण देबाक  लेल ! लेिकन िक अपने स्वयं कन्या ᮪ूण हत्या \nरोकएमे दोसरकेँ  जागरूक करब ? अपन ेकेँ  निञ लागैत अिछ जे ᮧकृ ित ᳇ारा िनधार्िरत जीवनकेँ  सुचारू रूपस ँ चलबै लेल एिह गाड़ीक दुनु पिहयाक समान रूपस ँ \nआवश्यक अिछ ! आर कन्या ᮪ूण हत्या यानी िक ᮧकृ ितक संग िखलवाड़ अिछ ! एिह िखलवाड़केँ  रोकए लेल हमरा सभकेँ  एकजुट हेबए परत आर एतबे निञ एिह \nमानिसकतोकेँ  बदलए पड़त िक वंशबेल खाली आर खाली लड़के  चलेता, तखने हम सही रूपाम े आधुिनक कहाएब .... \n \n  \n1.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन(१९४२- )।िवचार िटप्पणी- गंगेश गुंजन \nभोज परक आँटी- सᱫिरक नव-खािढ़क युवा नवतुिरआसँ \n  \n“भोज परक आँटी” अवश्य सुनल हएत बन्धु! हमरा लोकिन ते आब आयु-अवरोहणक ᮧिᮓयामे छी। मुदा पराभव अिछ अपन एिह मैिथल मानक ओ स्व᳘ जे \nिमिथलांचलक समᮕ सामािजक पिरवतर्नक अथार्त्- जनपथक िनमार्ण (राजपथ निह) आकांक्षामे सौँसे बातपर उत्कट डेगे चिलते रहबा लेल िववश छी। हमर गाम \nिपलखबारो तािह से जुटल अिछ, जािहसँ िहतेन्ᮤजी अहाँक गाम के ओटी। \nहमरा पीढ़ीकेँ  तँ इितहास “भोज परक आँटी” बना लेबाक बेर-बेर उपाय कएलक, जेना-तेना बँचबामे सफल रहिलयैक, मुदा भऽ कहाँ कोनो खास सकलैक। तेकरे टा \nअफसोच। एक बोझक रूपम े फिसलकेँ  खिरहानधिर कहाँ पहुँचा सकिलयैक। तेकरे टा दुःख! मुदा िटकल रहिलयैक अपन जीवन-मूल्य आऽ समाज दशर्नक भूिमपर। एक \nटा किव-लेखक जे संघषर् असकरो कऽ सकै त छी। से रस्ता चलबाक य᳀। जे से। \nपूरा िबहार- आन्दोलनक पिरणित एहन आऽ एतए धिर भऽ जेतैक से क्यो सोिचयोसकै त छलैक? अवश्ये बुझल हएत जे तािह आन्दोलनक उपज- आमद भिर देश कै क टा \nमहापद आसीन सी.एम. समेत कतोक एम.पी., एम.एल.ए. महोदय छिथ। अहाँक पीढ़ीमे यिद सत्येक (सन्देह निह सᱫिरक कारवाँक भव से किह रहल छी जे) सत्ये \nिमिथलाक ददर् अिछ तँ राजनीितकेँ  िचन्हैत जाइ जाऊ। पोलीिटक्स कऽ एिह नव अवतारकेँ । से भाषाक। ताहूमे मैिथलीक नव-नव ᮩांडक नेता आ एहन राजनीितकेँ  \nचीिन्ह जाऊ। कारण जे राजनीितक ई एकदम नव अवतार ठीक िव᳡-बाजारी अवतार! कोनो औसत सुख लेल ककरो “भोज परक आँटी” निह बनब। एिह वाष्पीकरणक \nᮧवाहमे एहन लोक नीक समय अथार्त् कोनो ᮧितगामी ᳞वस्था रोिक निह सकै त अिछ। स्वयं राजनीितक िवचारधारा-अवधारणामे सेहो युगक अनुसार सकारात्मक \nपुनिवचार चिल रहल छैक। जाित, धमर्, सम्ᮧदय, क्षेᮢीयता सभसँ ऊपर सोचैत। समᮕतासँ एक होऊ। अपन िमिथलाँचलो तँ देशेमे ने अिछ।  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n50  \n \nअपम माँ मैिथली तँ अवश्ये महान। मुदा अन्य लोकक मातृभाषा सेहो तुच्छ निह। अपना देशक सभ भाषा ᮰े᳧ अिछ। मुदा दुभार्ग्यसँ िकछु मूढ़ मैिथल मानिसकताक लोक \nआर तँ आर िहन्दी तककेँ  अपमान जेकाँ कऽ देबाकेँ  अपन मैिथल ᮧेम बुिझ लैत छिथ, ई नकारात्मक ᮧवृिᱫ उिचत निह। हम तँ तेहन समयकेँ  सहन कएने छी, जे िकछु \nपरम् िव᳇ान् अत्यन्त आदरणीय लोक िलखैत तँ मैिथली निह तँ इंिग्लश। िहन्दी निह। ई बहुत िविचᮢ लागए। आिखर िहन्दी अपन बहुत गौरवशाली लोकतन्ᮢ रा᳦-\nभाषा िथक। बन्धु! से मानिसकता बदिल जरूर रहल अिछ म ुदा अहाँ खािढ़क (पीढ़ीक) युवा नवतुिरआमे आओर तेजीसँ पिरवतर्न चाही। बात निह रुचए तँ िबसिर \nजाएब, आᮕह! \n2.सुशांत झा,ᮕाम+पᮢालय-खोजपुर, मधुबनी(िबहार),िहनकर िपता ᮰ी प᳑नारायण झा 'िवरंिच' तािह समयक \nिमिथला िमिहर आऽ आयार्वतर्क ᮧिस᳍ स्थाई स्तंभकार। पठन-लेखन िवरासतमे भेटल छिन्ह सुशान्तजीकेँ ।  \nसम्ᮧित सुशांत जी इंिडया न्यूजमे कॉपी राईटर छिथ,-िमिथला िव᳡िव᳒ालयसँ ᳩातक(इितहास), तकर बाद आईआईएमसी(भारतीय जनसंचार संस्थान) जेएनयू \nकै म्पससँ टेिलिवजन पᮢकािरतामे िडप्लोमा(2004-05) ओकरबाद िकछु पᮢ-पिᮢका आऽ न्यूज वेबसाईटमे काज,दूरदशर्नमे लगभग साल भिर काज। संᮧित इंिडया \nन्यूजसँ जुड़ल| \nिबहार मᱶ ᮧलय, लेिकन की छैक िनदान ? \n  \nिबहार मᱶ एिहबेर बािढ़ ᮧलय बिन कऽ आयल अिछ। ई ओऽ बािढ़ निह छी जे पिहनउ अबैत छल आऽ दस-पांच िदन रिह कऽ चिल जाइत छल। अिह िविभिषका के  तँ \nककरो उम्मीदो निह छलैक। ऐहेन आपदा तँ हजार दू हजार सालमे एक बेर अबैत छैक। लेिकन पैघ सवाल ई जे िक एकर कोनो िनदान छैक या िबहार के  एकटा िहस्सा \nएिहना बीरान भय जेतै? इितहासकार सभक मत छिन्ह जे दुिनया के  कय टा सभ्यता एिहना बािढ़ वा भुकं प के  कारणे खत्म भऽ गेलैक। िकछु लोक केँ  इहो कहब छिन्ह \nजे िसधु घाटी सभ्यता सेहो एहने कोनो बािढ़क कारणेँ खत्म भऽ गेलैक। बहुत िदन पिहने ᮧख्यात नदी िवशेषज्ञ अनुपम िम᮰क लेख पढ़ने रही जािहमे ओऽ कहने रहिथ \nजे िवशाल बांध बनाकऽ बािढक जबदर्स्ती िनदान निह कयल जा सकै त अिछ। हमरा लोकिन केँ  नदीक संग िजनाई सीखय पड़त।ओकर पािन केँ  िबना कोनो छेड़छाड़ के  \nसमुᮤ तक जाई के  रास्ता देबय पड़त।अगर एिहमे कोनो रुकाबट हेतई तँ ᮧकृ ितक कोप हमरा सबके  झेलय-ए पड़त। आऽ अगर ध्यान सँ देखल जाय तँ िपछला सय \nसालमे यैह भेलैक अिछ। \n  \nबािढ़क सबसँ पैघ कारण छैक नदीक िसल्टᱭग। जाबेकाल तक एिह िसल्टᱭग के  दूर निह कयल जायत ताबेकाल तक बािढ़ पर ᮧभावी ढ़ंग सँ रोक निह लगायल जाऽ \nसकै त अिछ। पािन केँ  जखन-जखन समुᮤमे जाईमे अवरोध हेतई- ओकर पािन िकनारमे पसिर जायत। गौरसँ देखल जाए तँ िसिल्टग हटेनाई कोनो ब᲻ मुिश्कल निह। \nखास कऽ िबहार एहेन ᮧान्तमे तँ एिहसँ कतेक रास रोजगार सेहो सृजन कयल जा सकै त अिछ। रा᳦ीय ᮕामीण रोजगार गारंटी योजना केँ  पाई सेहो अिह मे लगायल \nजाऽ सकै त अिछ। दोसर बात ई जे नदीक कछेरमे िसल्ट सँ ऊं च तटबंध आऽ सड़क बनायल जाऽ सकै त अिछ, पयर्टन आऽ दोसर कतेको काज कायल जाऽ सकै त अिछ। \n  \nिबहारमे बहय बला नदीक ᮲ोत नेपालमे छैक। ओिह पािनपर हमरा लोकिनक कोनो बस निह आऽ ने ओिह पािनकेँ  नेपालमे रोकल जाऽ सकै त छैक। पुरना जमानामे \nनेपालक तराईमे आऽ पहाड़क ढ़लानपर खूब बोन छलै- जे िपछला सय-दू सय सालमे खत्म भय गेलै। आब पहाड़मे किनयो पािन होई छै िक मैदानमे पसिर जाई छैक। \nपिहने ओऽ जंगलक कारणे आस्ते-आस्ते मैदानमे अबैत छलै। िबहार सरकार अिह मामलामे िकछु निह कऽ सकै त अिछ, िसवाय कᱶᮤ पर दबाव दै के । हँ, भारत सरकार \nचाहे तँ नेपालक संग िमल कय बािढकेँ रोकय के  लेल छोट-छोट बांध आऽ वनीकरणक एकटा  दीघर्कालीन नीित बना सकै त अिछ । एिह के  लेल हजारो करोड़ रुपैया के  \nिनवेश के  जरुरत छैक आऽ ई काज दूनू देशक आपसी सहयोगसँ  कयल जाऽ सकै त अिछ।   \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n51  \n \n  \nदोसर बात ई जे हमरा सबके  अपन गलती के  सेहो ध्यान मᱶ राखय चाही। छोट-2 धार जे कमला-बलान मᱶ िमल जाईत छलैक ओकरा िपछला शताब्दी मᱶ भिर कय़ खेत \nआ घराड़ी बना लेल गेलै।जे जमीन, सरकारी मानल जाईत छलैक ओकर बड़ पैघ पैमाना पर लूट भेलैक।एकरा कड़ा कानून बना कय रोक पड़त। पािन के  संग छेड़छाड़ \nके  जघन्य अपराध घोिषत कर पड़त।इम्हर जे िवकास के  योजना बनलैक ओहो बाढ़ के  बढ़ावा दै मᱶ कोनो कसर निह छोड़लकै ।उदाहरणाथर्, उᱫर िबहार मᱶ जमीन के  \nढ़लान उᱫर सं दिक्षण दीस आ दिक्षण िबहार मᱶ दिक्षण सं उᱫर दीस छैक। लेिकन के  टा एहन हाईवे आ रेलवे बनलैक  जे पािन के  ᮧाकृ ितक बहाव मᱶ अवरोध भय \nगेलैक। जेना, दरभंगा-मुजफ्फरपुर हाईवे आ दरभंगा-िनमर्ली रेलवे लाईन।एतय कहैक ई मतलब निह जे िवकास निह हुअक चाही-लेिकन िवकास आ ᮧकृ ित के  बीच मᱶ \nपूरा सामंजस्य हुआ के  चाही। \n  \nदोसर बात ई जे िबहार मᱶ जे नदी पिरयोजना सब मᱶ िपछला पचास साल सं लूट भेलैक ओिहलेल सुᮧीम कोटर् के  न्यायाधीश के  अध्यक्षता मᱶ एकटा आयोग बनय के  \nचाही।पूरा देश मᱶ हमरा िहसाब सं िबहार मᱶ जतेक लूट भेलैक ओते कतौ निह। कोिसये के  बात कयल जाय त -पि᳟म कोसी नहिर जे हमरा गांव के  बीच सं िनकलैत \nअिछ ओकरा सरकारी घोषणा के  िहसाब सं 1983 मᱶ बिन जाय के  चाही छलैक।लेिकन एखन पचीस साल बीतला के  बादᲂ कोनो उम्मीद निह। हमरा जनैत जे यिद नदी \nपिरयोजने सब के  ढ़ंग सं लागू कयल जैयतैक त बािढ़ के  पूरा निह त आधा समाधान त जरुर िनकिल जयत ैक। शायिद एखनो पूरा तबाही निह भेल अिछ,एिह बेरक \nजलᮧलय़ हमरा सबके  सूतल सं जगेलक अिछ। कु ल िमलाकय जाबेतक बािढ़ जनता आ राजनेता सबके  एजᱶडा मᱶ शािमल निह होयत ताबेत तक एकर समाधान संभव \nनिह अिछ।   \n \n3.बी.के  कणर्(1963-),िपता ᮰ी िनभर्य नारायण दास गाम- बलौर, भाया- मनीगाछी, िजला-दरभंगा। पैके िजग टेᲣोलोजीमे ᳩातकोᱫर आऽ यू.एन.डी.पी. जमर्नी आऽ \nइग्लैण्डक कायर्ᮓमक फे लोिशप, २२ वषर्क पेशेवर अनुभव आऽ २७ टा पᮢ ᮧकािशत। डायगनोिस्टक िमिथला पᱶᳳटग आऽ िमिथलाक सामािजक-आिथक समस्यापर \nिचन्तन। सम्ᮧित इिन्डयन इन्स्टीᲷूट ऑफ पैके िजग, हैदराबादमे उपिनदेशक (क्षेᮢीय ᮧमुख)। \nस ंकट गुणक (िरस्क फै क्टर) आऽ मैिथल \nिमिथलाक िवकास क़े ना आऽ कखन  \nिवकासक िबना िजनगी बड किठन। िवकासक रस्ता बड उबड  ख़ाबड । \nसंघषर् सिदखन। डेग डेगपर। िबना संघषर्क िवकासो संभव निह।  \nसवाᲈगीन िवकासक हेतु़ ᳞िᲦगत िवकासे आधार होइछ ।  \nबहुत िकछु गमेलहुँ मुदा आब निह। \nमैिथल युवा मोचार् तैयार भए रहल अिछ। िवकिसत वा अिवकिसतक िबच-िबचवाम े छी।एतवा तॅ तए अिछ जे आिथक िवकासक लेल सुर सार भए रहल अिछ। आिथक \nिवकास एकटा गित होइछ जे कखनो कम वा बेशी। \nआिथक उपाजर्नक लेᬽ हम सब सकारात्मक ᮧयासमे सुतल छी। जिहया उठᬺ तिहया िसह जकां दहारब वा सांप जकां फू फकारब। \nजय ᮰ी हनुमानजी एक समयमे अपन शिᲦ िबसिर गेल छलाह, तिहना हम सब मैिथल अपन शिᲦ िबसरौने छी। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n52  \n \nबहुतो मैिथल ᮧवाशी जीवनमे़ अपन आिथक सक्षमता मे वृि᳍ के लाह, परᲱ हुनक िधया पूता िमिथला मैिथल सᱰ कोसो दुर !!! पैघ संकट। ᮕेट िरस्क!!! \nमैिथलक सम्मान मैिथली थीक आओर एकर अपमान मैिथले कऽ रहल छिथ। अपने पिरवारमे मैिथलीपर मतांतर। मैिथली घरेमे टूअर। \nमैिथल पलायनसᱰ मैिथलीक आकिस्मक अन्त। के ऽ िवलाप कडत। \nपलायन दुइ िस्थितमे- \n१. जीवन भरण पोषणक लेल \n२. ᳞िᲦगत उ᳎ेश्यक पूितक लेल \nिमिथलामे की कमी  \nडेग डेग पर पोखिर \nघर घरमे पतरा-पोथी। \nगाम गाममे जाित पॉित  \nछोटका पॉित लैऽ कऽ एके  पिरवारमे शानक घमासान। \nमैिथली संकटमे, आवश्यकत अिछ कोमल स्पशर्क। \nकतेको बेर िबहार सरकार ᳇ारा मैिथली भाषापर सीधा ᮧहार भेल। परम दुखक बात ई अिछ जे िकछु मैिथल मैिथलीकेँ  तोड़यमे लागल रहल छिथ। परᲱ िचताक कोनो \nबात नि़ह। मैिथली अिछ अटᬽ-अिवचल। मैिथलीक जड़ बड़ मजगूत।  \nहम मैिथलसब अपन मौिलक कतर्᳞ बूिझ आऽ अपन भाषा सᱰ अथाह लगन लगावी। \nबंगाली-पंजाबी-मराठी केँ  देखु जे अपन मातृभाषाक ᮧाणᲂसᱰ ऊपर स्थान देने छिथ। एतबाऽ निह हर म ंचपर अपन भाषाक ᮧित ᳩेह तथा सम्मान कि᳖को कᲵौती निह \nकरैत छिथ। परञ्ᬮ हम मैिथल कतेक िन᳧ा रखैत छी। एहन िकछुए मैिथलके  देखल जा सकै छ। \nबंगालमे बंगाली, पंजाबमे पंजाबी। एिहना बहुतो ᮧादेिशक राज्यमे़ अपन-अपन भाषाकेँ  अपन जीऽ जान सᱰ पैध लगाव रखने छिथ।  \nबंगालीक भाषा बंगाली \nपंजाबीक भाषा पंजाबी \nमराठीक भाषा मराठी \nिबहारीक भाषा की?  \nिहन्दी़-भोजपुरी आऽ मैिथली \nिहन्दी़ तᱰ रा᳦भाषाक अिस्तत्वमे अिछ। भोजपुरी काफी लोकिᮧयता हािसल कय रहल अिछ। भोजपुरी िसनेमा उ᳒ोगकेँ  काफी सफलता भ ेटल। मुदा  मैिथलीक िस्थित \nिबहारमे के हन अिछ से की कहल जा् इछ। मैिथलीक िस्थित िमिथलामे बड़ कमजोर। \nगैरमैिथल िबहारी कतेक ᮧितशत मैिथलीक इᲯत करैत छी।अनुमािनत ᮧितशत बड़ कम होयत। \nमैिथल अपनाकेँ  गोद लेल मैिथल जेकाँ आचिरत किहआ धिर करताह?   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n53  \n \nमैिथली सशᲦ भाषा अिछ। एकर अपन इितहास अिछ। परᲱ हम सब म ैिथली बाजय वालाकेँ  आऽ िलखय वालाक ेँ  िपछड़ल ब ुझैत छी।अनेक भाषा सीख ू़ बाजू़ मुदा \nमैिथलीकेँ  छोिड़ कऽ निह। मैिथलीकेँ  बोझ निह बुिझयौक। \nअिगला अंकमे \n4.शिᲦ शेखर, िपता-᮰ी शुभनाथ झा, गाम- मोहनपुर, भाया-हरलाखी, िजला-मधुबनी।                    \nकखन बदलब हम-शिᲦ शेखर  \nबहुत तामस होइए भगवानक एिह कृ त्यसँ जे ओऽ अपन उपिस्थित िमिथलांचलमे दजर् के नाय शायदे कोनो साल िबसरै छिथ। मुदा हमरा सबकेँ एिह भयावह िस्थितसँ \nलड़बाक अलावा आओर कोनो रस्तो तँ निह अिछ। जी, हम बात कऽ रहल छी, एखन िबहारमे आयल बािढक संदभर्मे। अनुमान लगायल जाऽ रहल अिछ, जे अिह \nबािढक चपेटमे करीब 50 लाख लोक आयल छिथ। सभ साल जुलाई-अगस्तक मास अिबते िबहारक लोक आतंिकत भऽ जाइत छिथ।सबहक मोनमे ई डर रहै छिन, जे \nएिह बेर के कर घर उजरतौ। लोकसब भिर साल िदन राित मेहनत कऽ एकटा घर बनाबैत छिथ, िकछु पूंजी जमा करैत छिथ,मुदा की होइए एिह सभसँ? ई बािढ तँ \nकोनो आतंकवादीसँ बेसी भयावह होइत अिछ जे हर बेर कतेको गामकेँ , कतेको िबगहा जमीनकेँ  अपन अंदर समेट लैत अिछ। संबिधत िवभाग बािढकेँ  लऽ कऽ सब \nजानकारी रािखतो कोनो तरहक कदम निह उठाबैत अिछ। शायद ई बािढ हुनका सभक लेल आमदनीक एकटा ᮰ोत जे होइ-ए। पछुलका बािढ सभक राहत-अनुदानपर \nनजर दौड़ाबी तँ िनधोक एक बात कहनाइ अनुिचत निह होयत, जे बािढसँ कतेको लोक करोड़पित सेहो भऽ गेलाह। ई᯴वरक लीला देिखयौक, जे एक िदस एिह बािढसँ \nसभ बेर कतेको लोक (शायद अनुमान लगेनाय असंभव अिछ) के र सब चीज लुइटे जाय छिन, तँ दोसर िदस बािढ घोटालाक अिभयुᲦ आओर कतेको लोक करोड़पितक \nिगनतीमे आिब गेलाह। ओिह दृश्यक बारेमे सोचल जाय, जे पूिणयामे बािढक डरे अपन छत पर बैसल चािर सालक बᲬा भूखसँ अपन दम तोिड़ देलक, ओिह लोकक \nबारेमे सोिच, िजनका खेनाय तँ दूर िपबऽ के  लेल पािन तक निह भेिट रहल छिन। लोकक चापाकल बािढक पािनमे डुिब गेल छिन। िहनका सभ लग िकएक निह पहुंिच \nपािब रहल छिन राहत सामाᮕी। किह एहन तँ निह जे फ़े र सँ कतेको लोक एिह बािढमे करोड़पित बनए वला छिथ। ᮧधानमंᮢी मनमोहन िसह िबहारक बािढकेँ  रा᳦ीय \nआपदा घोिषत तँ कऽ देलिन्ह मुदा पीिड़तक लेल ई सांत्वना माᮢ अिछ। के न्ᮤ सरकार िदससँ िबहारक बािढ पीिड़तक लेल 1000 करोड़ रुपया अनुदानक रािश देल गेल \nअिछ। मुदा एिह अनुदानक रािशक िवषयमे अखनो कतेको बािढ पीिड़त केँ  मालूम निह चिल सकल अिछ। िजनका अिह बारेमे जानकारी भेटबो कै ल तँ िनि᳟त ओऽ \nसोचने हेताह िक शायदे एिह रािशमे सँ हुनका सभकेँ  िकछु भेटत। के न्ᮤ सरकार ई रािश तँ दऽ कऽ अपन बािढ पीिड़तसँ तँ अपन पल्ला झािड़ लेलाह, मुदा बािढ पीिड़त \nतक ई रािश कोना पहुंिच सकत, एिह बारेमे हुनकर ध्यान निह गेल अिछ। एक बेर फ़े रसँ कहब जे ई अनुदानक रािश सब िवभाग तक बटैत बटैत दस ᮧितशतो बािढ \nपीिड़त तक निह पहुंिच सकत। आओर हँ, बािढक दोगमे जे सभसँ पैघ चीज होइत अिछ ओऽ अिछ राजनीित। कतेको नेता सभ एिह बािढ पीिड़तक लेल आिगमे घी \nदेनाय जेहेन काज करैत छिथ। राज्य सरकार केँ दोषी ठहराबैत नेता सब ओिह जगह अपन सीट सुिनि᳟त करबाक िफ़राकमे रहैत छिथ। हेलीकाप्टरसँ बािढ क्षेᮢक \nसवᱷक्षण करैत बहुतो नेतासभकेँ  अतबो जानकारी निह रहैत छिन जे ओऽ कोन क्षेᮢक दौड़ा कऽ रहल छिथ। पता एिह बातसँ लगायल जाऽ सकै त अिछ जे नेतासभ ओिह \nक्षेᮢक कतेक ज्ञान रखने छिथ। इमहर राज्य सरकार सेहो कहां चुप रहए वला। ओऽ के न्ᮤपर िनशाना साधैत छिथ तँ के न्ᮤ राज्य सरकार पर। एिह राजनीितमे िपसाइत तँ \nबािढ पीिड़त छिथ। कोनो बात निह, समय आिब गेल अिछ एकजुटता देखाबएबाक  आऽ मदित करबाक....बािढ पीिड़तक संग, बािढ पीिड़तक लेल। तखने हम स्वतंᮢ \nभारतक कतर्᳞िन᳧ नागिरक भऽ सकए छी।    \n  \n5.ओमᮧकाश झा, गाम, िवजइ, िजला-मधुबनी।  \nिमिथले तक निह छिथ मैिथल-ओमᮧकाश झा \nगप्प अिछ नवंबर 2007 के र, एिह समयमे हम गोवा न्यूज (जे िक गोवा अविस्थत अंᮕेजी क्षेᮢीय न्यूज चैनल छ्ल) मे काज करैत रही। गोवामे सोलहम अंतरा᳦ीय \nमैिथली पिरषदक सम्मेलन भेल छ्ल, जकर अध्यक्षता ᮰ी िवनय कु मार झा ,चीफ़ िविजलᱶस,गोवा स्टेट के लिथ। एिह कांफ़रᱶसक एकटा छोट सनक अंश यू-टयूब साइट पर \nसेहो उपलब्ध अिछ। एिह कायर्ᮓमकेँ  कवर करबाक भार अपन संस्थासँ हमरे भेटल छ्ल। एिह कायर्ᮓमक दौरान बहुत रास िचᮢ जे स्प᳥ भऽ कऽ सोझाँ आयल ओऽ ई सभ \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n54  \n \nछल....... \n1.बहुत रास मैिथल छतीसगढ आऽ मध्य ᮧदेशमे बसल छिथ। हालांिक आब हुनका सबहक मातृभाषा मैिथली निह रिह गेल अिछ। यिद आओर तहमे जाई तँ ओऽ लोकिन \nमैिथली भाषा िबसिर चुकल छिथ, तथािप िमिथलासँ ओतबेक ᳩेह आऽ लगाव छिन्ह, जतबाक हमरा सबकेँ  अिछ। हुनकर सबहक पुस्त बहुत पिहने ओतए चिल गेल \nरहिथन्ह। गप्प करीब 4-5 पुस्त पिहनेक अिछ। \n2. िदल्लीक नांगलोई इलाकामे सेहो िकछु रास मैिथल छिथ, जे िक अपन जीवन-यापनक ᮓममे कतेक रास आन आन ᳞वसाय सब अपना लेने छिथ। संगिह देशक \nिभ᳖- िभ᳖ भागमे कतेको ठाम मैिथल लोकिन वृहद समुदायक संग रिह रहल छिथ। ओना भाषा एिहमे सँ बहुतो गोटेक हरा गेल अिछ।  \n3. एकटा आरो गप्प जे िक सामने आयल ओऽ छल, जे िक गोवाकेँ  मैिथले ᮩाहम्ण सब बसेने छिथ आऽ एकर ᮧमाण स्कन्द पुराणमे भेटैत अिछ। हम अहाँ केँ  ई बात किह \nदी, जे िक गोवन (गोवाक वासी) सबहक मातृभाषा कᲂकणी अिछ मुदा एिह भाषाक बहुतो रास शब्द मैिथली भाषाक अिछ। िकछु शब्दक बारेमे हम अहाँ सबकेँ किह \nरहल छी, जेना िक अदहन (भातक लेल गरम कएल गेल पािन), पाहुन (गेस्ट), मधुर आिद। ओहो सब कोजगरा िदन ल᭯मी पूजा करैत छिथ। रहन-सहनक स्तर अपना \nसबसँ बहुत हद तक िमलैत अिछ। आओर तहमे गेनाय अखन उिचत निह अिछ।  \nकायर्ᮓममे कतेको िमिथला-िवभूित सब उपिस्थत छलाह। वतर्मानमे िदल्ली पुिलसमे विर᳧ अिधकारी ᮰ी उᲯवल िम᮰ ओिह ठाम तत्कालीन डी.आइ.जी. छलाह। \nभारतक िविभ᳖ भागक संगे नेपालक िकछु रास ᮧितिनिध सब सेहो पहुंचल छलाह। एिह कायर्ᮓमक कवर करबाक लेल गोवा न्यूज आऽ नेपाल टीवी (नेपालक) चैनल \nपहुंचल छल, जखन िक बड़का-बड़का मैिथल पुरोधा सब गोवामे िविभ᳖ मीिडया लेल काज करैत छिथ। बादमे जहन हुनका सबसँ िजज्ञासा बस पुछिलयिन्ह तँ कु नू ने \nकु नू ओहने बहाना बना लेलाह, जेना िक जखन ᮧधानमंᮢी स्व० राजीव गांधीक समयमे मधुबनी के  एम०पी० हनान अंसारी लोक सभामे मैिथली केँ  अ᳥म सूचीमे \nजोरबाक लेल आवाज बुलंद के लिथ तँ ᮰ी भोगेन्ᮤ झा जी जे कु नू बहा᳖ा बनेने रहिथ। हम एकर तहमे निह जाय चाहब, सब गोटे बुिझ रहल छी। अल्पज्ञ कहु वा िकशोर \nहमरा मोनमे कतेको ᮧ᳤ उठए लागल जे एनामे मैिथली कोना बचल रहत।  \nहयऔ, हमर भाषा कुनू अन्य भाषा सँ किनको कमजोर निह अिछ। हमरा लोकिन अंᮕेजी बाजैत छी, आधुिनक पिरधान पिहरैत छी, सबटा ब᲻ नीक बात अिछ। मुदा \nएिह तमाम चीजक मूल्यक रुपमे अपन भाषा आऽ संस्कृ ित केँ  उत्सगर् के नाय हमरा निह पिच रहल अिछ। ई तँ ओहने गप्प भेल जेना िकछु रास लोककेँ  आिथक तंगी निह \nरहलाक बादो दोसरसँ कजर् लेबाक ᮧवृित होय छिन्ह।  \n        पिरवतर्नक फ़े ज सँ गुजिर रहल अपन समाज कहᱭ िᮢशंकु  तँ निह बिन रहल अिछ।एखन बस एतबे। \nप᳒  \n१.᮰ी िमᮢनाथ झा .२. ᮰ी शम्भू कु मार िसह ३.िवनीत उत्पल ४.िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२) \n१. ᮰ी गंगेश गुंजन    २.᮰ी वैकु ण्ठ झा २. ᮰ीमित ज्योित झा चौधरी \nपंकज पराशर शैलेन्ᮤ मोहन झा \nमहाका᳞ महाभारत (आगाँ) ᮧकाश झा \nकोसी प᳒ -स्व.रामकृ ष्ण झा “िकसुन”, िवनीत उत्पल, कोसी लोकगीत. \n१.᮰ी िमᮢनाथ झा .२. ᮰ी शम्भू कु मार िसह ३.िवनीत उत्पल ४.िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२)   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n55  \n \nडॉ िमᮢनाथ झा, १९५६- , िपता स्वनामधन्य िमिथला िचᮢकार स्व. ल᭯मीनाथ झा ᮧिस᳍ खोखा बाबू, ᮕाम-सिरसब, पोस्ट सिरसब-\nपाही, भाया- मनीगाछी, िजला-मधुबनी (भारत), सम्ᮧित िमिथला शोध संस्थान, दिरभङ्गामे पाण्डुिलिप िवभागाध्यक्ष ओ एम.ए. (संस्कृ त) कक्षाक िशक्षाथᱮकेँ  एम.ए. \nपाᲹᮓमक सभ पᮢक अध्यापन। लेखन, उᲬस्तरीय शोध ओ समाज-सेवामे रुिच। संस्कृ त, मैिथली, िहन्दी, अंᮕेजी, भोजपुरी ओ उदूर् भाषामे ग᳒-प᳒ लेखन। रा᳦ीय ओ \nअन्तरार᳦्ीय स्तरपर सुᮧिति᳧त अनेकानेक पᮢ-पिᮢका, अिभनन्दन-ᮕन्थ ओ स्मृित-ᮕन्थािदमे अनेको रचना ᮧकािशत। रा᳦ीय ओ अन्तरार᳦्ीय स्तरपर आयोिजत अनेको \nसेिमनार, कॉनफे रेन्स, वकर्शॉप आिदमे सिᮓय सहभािगता। \n  \nिवदेह-वैभव \nिव᳒ा-वैभव के र गिरमासँ सवर्था पुᲦ जे िस᳍ भूिम। \nअन्तर कदािप निह जे कएलक अप्पन वा आनक थातीमे॥ \nदेलक सिदखन जे पूणर् ज्ञान िनश्छलता ओ कमर्ठतासँ। \nमि᳍म कखनहुँ निह पड़य देल, दय तेल ज्ञान के र बातीमे॥ \nहिव ज्ञानक अप्पन सतत बाँिट, हो बुि᳍क कोनो अनु᳧ान। \nिशक्षाक भनिह हो कोनो िवधा, विजत निह िहनकर पातीमे। \nअक्षुण्ण रािख िनज-मयार्दा, अन्यहु क्षेᮢक कएलक िवकास। \nिमिथला के र तापस ज्ञान-भानुसँ, के -के  निह लेलक ᮧकाश॥ \nमतवैिभन्यक अप्पन मिहमा, के  निह जनैछ ई िद᳞भूिम। \nतमसँ आच्छािदत मागर् कोनो, त्विरते पाओल ज्ञानक ᮧकाश॥ \nरिह मध्य मागर् के र अनुगामी, कामी निह कोनहु तुच्छ फलक। \nकएलक ᮧयास िवध्वंसक बड़, पर कए न सकल िकिᲱत् िवनाश॥ \nहोता कोनहु हो, यजमानक ज्ञानक मानक हो ध्यान सदा। \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n56  \n \nिमिथला के र पावन धरतीपर, गुिᲳत हो ज्ञानक गान सदा॥ \n  \n  \nभᲨ िचन्तन \nिचन्ताक त᳙ दावानलमे हम की रचनात्मक कायर् करू। \nिहयमे तँ अबैछ लहिर भावक, पर धार कोना ई पार करू॥ \nिᮢभुवन के र ᮧायः कोनो वस्तु, मानव-िचन्तनसँ दूर निञ। \nकी भावनाक ई िद᳞ महल, होएत हमरासँ पूर निञ॥ \nलेखनी हमर ई बािज रहल, की हमरा अपनिह भिर रखबेँ। \nमानस पट से िधᲥािर रहल, की समय एतबिह भिर रखबेँ॥ \nखाली हाथेँ जाएत सभ क्यो, ई नीक जेकाँ हम जनैत छी। \nलेखनीक आइ दुदर्शा देिख, एकान्त मौन भए कनैत छी॥ \nकारण जनैत छी निह जाएत भूतलसँ संग एᲥोटा कण। \nपर िमᮢ भाग्यसारणी हमर निह देलक एहन कोनो यक्षण॥ \nजेिह अनुपमेय क्षणमे अप्पन भावना अतीतकेँ  दोहराबी। \nभᲨा वीणा के र रुग्ण तारपर दू आखर हमहूँ गाबी। \n  \n२.शंभु कु मार िसह, जन्म: 18 अᮧील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी ᮧखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा, मैिᮝक धिर गामिह सँ, आइ.ए., \nबी.ए.मैिथली सम्मान, एम.ए.म ैिथली (स्वणर्पदक ᮧा᳙) ितलका माँझी भागलप ुर िव᳡िव᳒ालय, भागलपुर, िबहार स ँ। BET [िबहार पाᮢता परीक्षा (NET क \nसमतुल्य) ᳞ाख्याता हेतु] उᱫीणर् 1995, “म ैिथली नाटकक सामािजक िववᱫर्न” िवषय पर वष र् 2008, ित.मा ँ.भा.िव.िव.भा.िबहार मᱶ शोध-ᮧबंध जमा ( परीक्षाफल \nᮧतीक्षारत)। मैिथलीक कतोक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे क ि व ता  आ  ि न बंध आिद समय-समय पर ᮧकािशत। वत र्मानमे, श ैिक्षक सलाहकार (मैिथली) रा᳦ीय अनुवाद \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n57  \n \nिमशन, के न्ᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर मे कायर्रत। \n       आह्वान \n \nभारत भूिमक नवतुिरया \nहमर किवताक आह्वान सनू \nभ’ तन्मय अपन कान खोिल \nछिथ बािज रहल भारती से सुनू \nहे भारत ! ई भारती िथक \nअित िववश भाव भंिगमा नेने \nिहल रहल ठोर िकछु कहबा लेल \nᮧेिरत क’ रहल िकछु करबा लेल \nकखनहुँ अहाँक कखनहुँ हमर \nएिह लेल बाट िनहारैत छिथ \nबस ᮢािह-माम पुकारैत छिथ \nछिथ कहिथ देखू हमर ई दशा \nशोिणत सँ रंिजत ᳡ेत वसन \nनखसँ िशख धिर अिछ जख्म भरल \nलूिट रहल हमर अिछ अमन-चैन \nपंजाब,असम,गुजरात,आँᮥ \nकश्मीर सिहत अन्यान्य ᮧान्त \nअिछ िससिक रहल भ’ भयाᮓान्त \nछल किहयो \nउᱫुंग गवर्सँ हम्मर िसर  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n58  \n \nᮧकृ ित ᮧदᱫ पावन कश्मीर \nके सिरया सेब क’ रहल ᮰ृंगार \nलहलह-हिरयर बाग िनशात \nउᲯर बफर्िशला बाँिट रहल छल \nशांितके र संदेश उधार \nछल बहैत जतय शीतल समीर \nचहुँिदस आब बरसैत अिछ गोली \nनिह खेलू, निह खेलू रोकू  ई खूनक होली \nजाित-धमर्क उन्माद भड़का \nजे उन्मादी अहाँकेँ  लड़ाबैत छिथ \n हुनकर तँ कु रसीक ᮧ᳤ छैक \n मुदा की यैह अहाँक मानवता िथक ? \n (18-08-2008,मैसूर) \n \n३.िवनीत उत्पल (१९७८- )। आनंदपुरा, मधेपुरा। ᮧारंिभक िशक्षासँ  इंटर धिर मुंगेर िजला अंतगर्त रणगांव आs तारापुरमे। ितलकामांझी भागलपुर, िव᳡िव᳒ालयसँ\nगिणतमे बीएससी (आनसर्)। गुरू जम्भे᳡र िव᳡िव᳒ालयसँ जनसंचारमे मास्टर िडᮕी। भारतीय िव᳒ा भवन, नई िदल्लीसँ अंगरेजी पᮢकािरतामे ᳩातकोᱫर िडप्लोमा।\nजािमया िमिल्लया इस्लािमया, नई िदल्लीसँ जनसंचार आऽ रचनात्मक लेखनमे ᳩातकोᱫर िडप्लोमा। नेल्सन मंडेला सᱶटर फॉर पीस ए ंड कनिफ्लक्ट िरजोल्यूशन, \nजािमया िमिलया इस्लािमयाक पिहल ब ैच क  छ ा ᮢ  भ s  स ᳷ ट ि फ के ट ᮧा᳙। भारतीय िव᳒ा भवनक ᮨ ᱶच कोस र्क छाᮢ।\n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n59  \n \nआकाशवाणी भागलप ुरसँ किवता पाठ, पिरचचा र् आ ि द  ᮧ स ा ि र त ।  देशक ᮧिति᳧त पᮢ-पिᮢका सभमे ि व ि भ ᳖  ि व ष य प र  स् व तंᮢ लेखन। पᮢकािरता कै िरयर- दैिनक\nभास्कर, इंदौर, रायपुर, िदल्ली ᮧेस, द ैिनक िहदुस्तान, नई िदल्ली, फरीदाबाद, अ᳴कचन भारत, आगरा, देशबंधु, िदल्ली मे। एखन रा᳦ीय सहारा, नोएडा मे विर᳥\nउपसंपादक .। \nअंगᮧदेश \nिबसिर जाउ  \nओ कणर्क नगरी अंगᮧदेश  \nजतय \n, जािह सं जे मंगतहुं  \nस भेटतिह \n  \nकिहयो िवᮓमिशलाक  \nसन रहै \nअिह ठाम िव᳡िव᳒ालय  \nचारᲂ िदशक लोक आबिथ  \nिशक्षा लेबा लेल  \n  \nएिह ठाम छैथ  \nमंदार पवर्त  \nजे अिछ  \nसमुᯨमंथनक िनशानी \n  \nअिह ठाम आयल रहिथ  \nकिव रिवन्ᮤनाथ  \nओ शरतचंᮤक नेनपन  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n60  \n \nएिह ठाम बीतल  \n  \nमुदा  \nअंगᮧदेश क \ns  \nककर नजिर लागल  \nजे निह ओ शान निह ओ शौकत  \n  \nदलमिलत होइत छिथ  \nअंगᮧदेशक आत्मा  \nआ बजबैत छिथ  \nतारणहार उधारकतार्क क \ns.  \n  \n  \nपरीक्षा \nकहू वा निह कहू  \nअलबल रीित \n-िरवाज  \nयुग \n-युग सs  \nअपन समाजक कोइढ़ छिथ \n   Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n61  \n \nएक पाविन अिछ \nमधु᮰ावणी  \nप᳀ीक पितᮯताक  \nस᳷टिफ़के ट लेल  \nहोइत अइमे टेमी \n  \nजकरा कहैत छी \nहम अधाᲈिगनी  \nबारंबार दैत छिथ परीक्षा  \nᮢेता मे सीता ओ अिहल्या  \nकलयुग मे होइत िनत अिᲨपरीक्षा \n  \nछी हम पुरुष  \nमुदा छी बड़ डरपोक  \nतिह स परीक्षा निह दैत छी  \nनिह फ़े लक िचता निह पासक \n   \n४       िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द चौधरी, ᮕाम-\nरुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई गोट-पचासेक प᳒ \nिवदेहमे एिह अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ’ रहल अिछ। \nिवस्मृत किव- पं. रामजी चौधरी(1878-1952) जन्म स्थान- ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी,िजला-मधुबनी. मूल-पगुल्बार राजे गोᮢ-शािण्डल्य । \nजेना शंकरदेव असामीक बदला मैिथलीमे रचना रचलिन्ह, तिहना किव रामजी चौधरी मैिथलीक अितिरक्ᱫ ᮩजबुलीमे सेहो रचना रचलिन्ह।किव रामजीक सभ प᳒मे \nरागक वणर् अिछ, ओिहना जेना िव᳒ापितक नेपालसँ ᮧा᳙ पदावलीमे अिछ, ई ᮧभाव हुंकर बाबा जे गबैय्या छलाहसँ ᮧेिरत बुझना जाइत अिछ।िमिथलाक लोक \nपंच्देवोपासक छिथ मुदा िशवालय सभ गाममे भेिट जायत, से रामजी चौधरी महे᳡ानी िलखलिन्ह आ’ चैत मासक हेतु ठुमरी आ’ भोरक भजन (पराती/ ᮧभाती) सेहो। \nजािह राग सभक वणर्न हुनकर कृ ितमे अबैत अिछ से अिछ:  \n1. राग रेखता 2 लावणी 3. राग झपताला 4.राग ᮥुपद 5. राग संगीत 6. राग देश 7. राग गौरी 8.ितरहुत 9. भजन िवनय 10. भजन भैरवी 11.भजन गजल 12. \nहोली 13.राग श्याम कल्याण 14.किवता 15. डम्फक होली 16.राग कागू काफी 17. राग िवहाग 18.गजलक ठुमरी 19. राग पावस चौमासा 20. भजन ᮧभाती  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n62  \n \n21.महेशवाणी आ’ 22. भजन कीᱫर्न आिद। \nिमिथलाक लोचनक रागतरंिगणीमे िकछु राग एहन छल जे िमिथले टामे छल, तकर ᮧयोग सेहो किवजी कएलिन्ह। \nᮧस्तुत अिछ हुनकर अᮧकािशत रचनाक धारावािहक ᮧस्तुित:- \nिविवध भजनावली \n  \n६. \n  \nभजन भैरवी \n  \nआब मन हिर चरनन अनुराग। \nत्यािग हृदयके  िविवध वासना दम्भ कपट सब त्याग॥ \nसुत बिनता पिरजन पुरवासी अन्त न आबे काज। \nजे पद ध्यान करत सुर नर मुिन तुहुं िनशा आब जाग॥ \nभज रघुपित कृ पाल पित तारᲂ पितत हजार \nिबनु हिर भजन बृथा जातिदन सपना सम संसार \nरामजी सन्त भरोस छािर अब सीता पित लौ लाग॥ \n  \n७. \n  \n॥ राग िवहाग ॥ \n  \nको होत दोसर आन रम िबनु॥ जे ᮧभु जाय तािर अिहल्या जे बिन रहत परवान॥ जल िबच जाइ गजेन्ᮤ उबारो सुनत बात एक कान॥ दौपित चीर बढ़ाई सभा िबच \nजानत सकल जहान॥ रामजी सीता-पित भज िनशिदन जौ सुख चाहत नादान॥  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n63  \n \n  \n८. \n  \nचैत के  ठुमरी \n  \nचैत िपया निह आयेल हो रामा िचत घबरायेल।। \nभवनो न भावे मदन सताबे नैन नीन्द निह लागल॥ \nिनिसवासर कोइल िकत कु हुकत बाग बाग फू ल फू लल॥ \nरामजी वृथा जात ऋतुराजिह जᲅन कन्त भिर िमललरामा॥ \nिचत घबरायेल चैत िपया निह आयल॥ \n  \n९. \n  \nचैतके  ठुमरी \n  \nआिब गेल चैत बैरनमा हो रामा िविध भेल वामा॥ \nलाले-लाले चून्दरी लगाय पलंगपर िपयवा न अयल सपनमा॥ \nजौवन जोर आर भैल िदन िदन िवष सन लागत भवनमा॥ \nरामजी जीवन वृथा एिह तनमे ᮧभु कोन देखलो नयनमा॥ \n  \n१०. \n  \nचैतके  ठुमरी  Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n64  \n \n  \nआिब गेल िसयाक खोजनमा हो रामा पवन सुअनमा॥ \nवरिज वरिज हारे सब िनिसचर लड़त कौ न सयनमा॥ \nउपवन नास िरसाय लंकपित मेघवासे कहत बयेनमा॥ \nमारिस जिन सुत बािन्हके  लाऊ रामजी बुझत कारनमा हो रामा॥ \n  \n११. \n  \nमहेशवाणी \n  \nसुनु सुनु चण्डे᳡र नाथ कृ पा दृ᳥ से एक वेर ताकहु हम छी परम अनाथ॥ \nदेव दनुज भूपित कत सेबल िकयो न दुखके  साथ, \nबड़े िनरास आश धय रोपल अहाँक चरणमे माथ॥ \nभटिक-भटिक सबके  रुिच बूझल सब स्वारथके  साथ जे छिथ  \nिमᮢ अपेिक्षत पिरजन सभै रखै छिथ Ფाथ॥ \nनिह िकछ वेदपुराण जनए छी निह पूजाके  भाव \nिनिस िदन िचन्ता उदरके  फू िसफटकके  बात।। \nअहाँ दयालु दीनेपर सब िदन जनैत अिछ संसार \nरामजीके  सकल मनोरथ पूर वहु भोला नाथ॥ \n(अनुवतर्ते) \n१. ᮰ी गंगेश गुंजन    २.᮰ी वैकु ण्ठ झा २. ᮰ीमित ज्योित झा चौधरी \n१. ᮰ ी  ड ॉ .  गंगेश ग ुंजन(१९४२- )। जन्म स्थान- िपलखबाड़, मध ुब न ी ।  ए म . ए .  ( ि ह न् द ी ) ,  रेिडयो नाटक पर पी.एच.डी.। किव, कथाकार, \nनाटककार आ' उपन्यासकार।१९६४-६५ मे पाँच गोटे किव-लेखक “काल पुरुष”(कालपुरुष अथार्त् आब स्वगᱮय ᮧभास कु मार चौधरी, ᮰ी गंगेश गुन्जन, ᮰ी साके तानन्द, \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n65  \n \nआब स्वगᱮय ᮰ी बाले᳡र तथा गौरीकान्त चौधरीकान्त, आब स्वगᱮय) नामसँ सम्पािदत करैत मैिथलीक ᮧथम  नवलेखनक अिनयिमतकालीन पिᮢका  “अनामा”-जकर \nई नाम साके तानन्दजी ᳇ारा देल गेल छल आऽ बाकी चारू गोट े ᳇ारा अिभिहत भेल छल- छपल छल। ओिह समयम े ई ᮧयास तािह समयक यथािस्थितवादी मैिथलीमे \nपैघ दुस्साहस मानल गेलैक। फणी᳡रनाथ “रेणु” जी अनामाक लोकाप र्ण करैत काल कहलिन्ह, “ िकछु िछनार छौरा सभक ई सािहित्यक ᮧयास अनामा भावी मैिथली \nलेखनमे युगचेतनाक जरूरी अन ुभवक बाट खोलत आऽ आध ुिनक बनाओत”। “िकछु िछनार छौरा सभक” र ेणुजीक अपन अन्दाज छलिन्ह बजबाक, जे हुनकर सन्सगर्मे \nरहल आऽ स ुनने अिछ, तकरा एकर ᳞Ჳना आऽ रस ब ूझल हेतैक। ओना “अनामा”क कालप ुरुष लोकिन कोनो रूपम े सािहित्यक मान्य मयार्दाक ᮧित अवहेलना वा \nितरस्कार निह कएन े र ह ि थ ।  ए क ा ध  ि ट प् प ण ी मे म ैिथलीक प ुरानपंथी का᳞रुिचक ᮧित कितपय म ुखर आिवष्कारक स्वर अवश्य रह ैक, ज े स भ  युगमे नव-पीढ़ीक \nस्वाभािवक ᳞वहार होइछ। आओर जे पुरान पीढ़ीक लेखककेँ  िᮧय निह लगैत छिन आऽ सेहो स्वभािवके । मुदा अनामा के र तीन अंक माᮢ िनकिल सकलैक। सैह अनाम्मा \nबादमे “ क थ ा ि द श ा ” क  न ा म सँ स् व . ᮰ ी  ᮧ भ ा स  कु मार चौधरी आऽ ᮰ी ग ंगेश ग ुंजन द ू ग ो टेक सम्पादनमे -तकनीकी-᳞वहािरक कारणस ँ-छपैत रहल। कथा-िदशाक \nऐितहािसक कथा िवशेषांक लोकक मानसमे एखनो ओिहना छिन्ह।  ᮰ी गंगेश गुंजन मैिथलीक ᮧथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक छिथ आऽ िहनका उिचतवᲦा \n(कथा संᮕह) क लेल सािहत्य अकादमी पुरस्कार भेटल छिन्ह। एकर अितिरक्ᱫ मैिथलीमे हम एकटा िमथ्या पिरचय, लोक स ुनू (किवता संᮕह), अन्हार- इजोत (कथा \nसंᮕह), पिहल लोक (उपन्यास), आइ भोर (नाटक)ᮧकािशत। िहन्दीमे िमिथलांचल की लोक कथाए ँ,  मिणप᳑क नैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहन्दी अनुवाद आऽ शब्द \nतैयार है (किवता संᮕह)। ᮧस्तुत अिछ गुᲳनजीक मैगनम ओपस  \"राधा\" जे मैिथली सािहत्यकेँ  आबए बला िदनमे ᮧेरणा तँ देबे करत सँगिह ई ग᳒-प᳒-ᮩजबुली िमि᮰त \nसभ द ुःख सहए बाली - राधा श ंकरदेवक परम्परामे एकटा नव-परम्पराक ᮧारम्भ करत, से आशा अिछ। पढ़ ू पिहल ब ेर \"िवदेह\"मे गुᲳनजीक \"राधा\"क पिहल खेप।-\nसम्पादक। मैिथलीक ᮧथम चौबिटया नाटक पढबाक लेल िक्लक करू बुिधबिधया। गुंजनजीक नाटक आइ भोर पढ़बाक लेल िक्लक करू \"आइ भोर\"। \nगुंजनजीक राधा \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ युग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-भावपर िकछु-िकछु मनो᳇ेग, बड़ बेचैन कएने रहल।  \nअनवरत िकछु कहबा लेल बाध्य करैत रहल। करिह पड़ल। आब तँ तकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद अिछ। माने से मन एखन छोिड़ देने अिछ। जे ओकर मजᱮ। मुदा \nस्वतंᮢ निह कए देने अिछ। मनुखदेवा सवारे अिछ। करीब सए-सवा सए पात किह चुकल िछयैक। माने िलखाएल छैक ।  \nआइ-कािल्ह मैिथलीक महांगन (महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ डगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुस्वागतम!    \nलोक मानसकᱶ अिभजन-बुि᳍ फे र बेदखल कऽ रहल अिछ। मजा के र बात ई जे से सब भऽ रहल अिछ- मैिथलीयेक नाम पर शहीद बनवाक उपᮓम ᮧदशर्न-िवन्याससँ। \nिमिथला राज्यक मान्यताक आंदोलनसँ लऽ कतोक अन्यान्य ल᭯याभासक एन.जी.ओ.यी उ᳒ोग मागᱷ सेहो। एखन हमरा एतवे कहवाक छल । से एहन कालमे हम ई \nिवह᳖ास िलखवा लेल िववश छी आऽ अहाँकेँ  लोक धिर पठयवा लेल राधा किह रहल छी। िवचारी।    Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n66  \n \n \nराधा  (दोसर खेप)  \nदेह भेल िपजड़ा के हन िनमर्म कतेक लाचार  \nई मन सोन िचड़ै उड़वा लेल ᳞ाकु ल ᳞ᮕ,  \nᮧितपल झांिट-झांिट क' पांिख  \nकरइत शोिनते-शोिनताम  \nकोमल माधुरी फू ल सदृश अपन देह।  \nचांगुर सुकोमल,  \nतुरंत जनमल नेना सन सु᳖र  \nआ जीवन-सृि᳥ के र स᳒ःसृिजत आशा मनोरथक  \nनवीन मृदु मािट, पािन ,ᮧकाश, पवन आ आिग  \nधधिक रहले देह  पहरक पहर एक-एक ᳡ांस  \n Videha ÕिवदेहÕ Ĥथम मैिथली पािक्षक ई पिğका ०१ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १७) \nhttp://www.videha.co.in/\n मानुषीिमह संस्कृ ताम ् \n67  \n \nके हन वᮚक देह के र िपजड़ा तथािप  \nजिर छुिटतय  \nक' िदअय फे र सं मुᲦ  \nओएह आकाश, मेघक श्याम िᳩग्ध सतरंग    \nमास धोअल फहराइत सघन कारी के शरािश \nझूमैत डाि","size_mb":2.71,"has_text":true},"Videha 018.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 018.pdf","name":"Videha 018.pdf","text":"Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n  \n \n \n \n \nिवदेह १५ िसतम्बर २००८  वषर् १  मास ९  अंक १८ \n         \n \n  \n'िवदेह' १५ िसतम्बर २००८ ( वषर् १ मास ९ अंक १८ ) एिह अंकमे अिछ:- \n१.संपादकीय (बािढ़पर िवशेष) २.संदेश \n३.मैिथली िरपोतार्ज-  १. कतारसँ श्याम सुन्दर शिश २. िजतेन्ᮤ झा ३. पटनासँ नवेन्दु कु मार झा ४.गुंजनजीक िवचार-िटप्पणी आऽ ५. बी.के . कणर्जीक िमिथला-\nम ंथन           \n४. ग᳒ -  \n१. शम्भू कु मार िसह २. कु मार मनोज कश्यप \nपोथी समीक्षा:- १.नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश २. उदाहरण \nजीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न-डॉ ᮧेमशंकर िसह \nशोध लेख-१.स्व. राजकमल चौधरी(देवशंकर नवीन)  \nयायावरी- कै लाश कु मार िम᮰ उपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ)ज्योितक दैिनकी \nकोसी ग᳒ १. ᮰ी रामभरोस कापिड़ \"᮪मर २. स्व. ᮰ी राजकमल चौधरी \n५.प᳒  \nिवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२)2.गुंजनजीक गजल \n१. ᮰ी गंगेश गुंजन (राधा तेसर खेप)   २. ᮰ीमित ज्योित झा चौधरी \nमहाका᳞- बु᳍ चिरत \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n१. स्व. गोपेशजी २. डॉ पंकज पराशर \n१. िवनीत उत्पल २. अंकु र झा \n६. िमिथला कला-संगीत(आगाँ) \n७.पाबिन-संस्कार-तीथर् - \n८. मिहला-स्तंभ- - िजतमोहन झा \n९. बालानां कृ ते-  \n        \n१०. भाषापाक रचना लेखन (आगाँ)  \n11.. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \nVideha Mithila Tirbhukti Tirhut... \nThe Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani     \n12. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \nिवदेह (िदनांक १५ िसतम्बर सन् २००८) \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास:९ अंक:१८) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक १८, िदनांक १५ िसतम्बर सन् २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू http://www.videha.co.in  |  \nकोशी: \nकोशीक पािन माउन्ट एवेरेस्ट, कं चनजंघा आऽ गौरी-शंकर िशखर आऽ मकालू पवर्त᮰ृंखलासँ अबैत अिछ। नेपालमे स᳙कोशी, जािहमे इन्ᮤावती, सुनकोसी (भोट कोसी), \nतांबा कोसी, िलक्षु कोसी, दूध कोसी, अरुण कोसी आऽ तामर कोसी सिम्मिलत अिछ। \nएिहमे इन्ᮤावती, सुनकोसी, तांबा कोसी, िलक्षु कोसी आऽ द ूध कोसी िमिल कए स ुनकोसीक िनमार्ण करैत अिछ आऽ ई मोटा-मोटी पिच्छमसँ पूवर् िदशामे बहैत अिछ, \nएकर शाखा सभ मोटा-मोटी उᱫरसँ दिक्षण िदशामे बहैत अिछ। ई पाँचू धार गौरी शंकर िशखर आऽ मकालू पवर्त᮰ृंखलाक पािन अनैत अिछ। \nअरुणकोसी माउन्ट एवेरेस्ट (सगरमाथा) क्षेᮢसँ पािन ᮕहण करैत अिछ। ई धार मोटा-मोटी उᱫर-दिक्षण िदशामे बहैत अिछ।  \nतामर कोसी मोटा-मोटी पूबसँ पिच्छम िदशामे बहैत अिछ आऽ अपन पािन कं चनजंघा पवर्त᮰ृंखलासँ पबैत अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \nआब ई तीनू शाखा सुनकोसी, अरुणकोसी आऽ तामरकोसी धनक ु Ჵा िजल्लाक िᮢवेणी स्थानपर िमिल स᳙कोसी बिन जाइत छिथ। एतएसँ १० िकलोमीटर बाद चतरा \nस्थान अबैत अिछ जतए महाकोसी, स᳙कोसी वा कोसी म ैदानी धरातलपर अब ैत छिथ। आब उᱫर दिक्षणमे चलैत ᮧायः ५० िकलोमीटर नेपालमे रहला उᱫर कोसी \nहनुमाननगर- भीमनगर लग भारतम े ᮧवेश करैत छिथ आऽ कन ेक दिक्षण-पिच्छम रुिख के लाक बाद दिक्षण-पूवर् आऽ पिच्छम-पूवर् िदशा लैत अिछ आऽ भारतम े लगभग \n१३० िकमी. चललाक बाद कु रसेला लग गंगामे िमिल जाइत छिथ। कोसीम े बागमती आऽ कमलाक धार स ेहो सहरसा- दरभंगा- पूिणया िजलाक संगमपर िमिल जाइत \nअिछ। \nकोसीपर पिहल बान्ह १२म शताब्दीमे ल᭯मण ि᳇तीय ᳇ारा बनाओल वीर-बाँध छल जकर अवशेष भीमनगरक दिक्षणमे एखनो अिछ।  \nभीमनगर लग बैराजक िनमार्णक संगे पूवᱮ कोसी तटबन्ध सेहो बिन गेल आऽ पूवᱮ कोसी नहिर सेहो। \nकुँ अर सेन आयोग १९६६ ई. म े कोसी िनयन्ᮢणक लेल भीमनगरसँ २३ िकमी. नीचाँ डगमारा बैराजक योजनाक ᮧस्ताव देलक जे वाद-िववाद आऽ राजनीितमे ओझरा \nगेल। एि ह बैराजसँ द ू फा यदा  छल। एक तँ भी मनगर बैरेजक जीवन-कालाविध समा᳙ भेलापर ई ब ैरेज काज अिबतए, दोसर एिहस ँ उᱫर-ᮧदेशसँ असम धि र जल \nपिरवहन िवकिसत भऽ जाइत जािहसँ उᱫर िबहारकेँ  बड़ फायदा होइतए। मुदा एिह बैरेज िनमार्ण लेल पाइ आवंटन के न्ᮤीय िसचाई मंᮢी डॉ के .एल.राव निह देलिखन्ह। \nपि᳟मी कोसी नहिर एकर िवकल्प रूपमे जेना तेना मन्थर गित सँ शुरू भ ेल मुदा एखनो धिर ओिहमे काज भइये रहल अिछ। \nमुदा कोसी लेल ई निह भऽ सकल। िवचार आएल त ँ योजना अस्वीकृ त भए गेल। जतेक िदनमे कायर् पूरा हेबाक छल ततेक िदन िववाद होइत रहल, डगमारा ब ैराजक \nयोजनाक बदलामे सस्ता योजनाकेँ  स्वीकृ ित भेटल मुदा सेहो पूणर् हेबाक बाटे तािक रहल अिछ! \nिव᳡े᳡रैय्या पड़ैत छिथ मोन :हैदराबादसँ ८२ माइल दूर मूसी आऽ ईसी धारपर बान्ह बनाओल गेल आऽ नगरसँ ६.५ माइलक द ूरीपर  मूसी धारक उपधारा बनाओल \nगेल। स ंगिह धारक द ुनू ि द स  न ग र मे त ट ब न् ध  ब न ा ओ ल  गेल। कृ ष्णराज सागर बान्हक हुनकर ᮧस्तािवत १३० फु ट ऊँ च बन ेबाक योजना म ैसूर राज्य ᳇ारा अंᮕेजकेँ  \nपठाओल गेल तँ वायसराय हािडज ओकरा घटा कए ८० फीट कए द ेलिन्ह। िव᳡ेशरैय्या िनचुलका भागक चौड़ाई बढ़ा कए ई कमी प ूरा कए लेलिन्ह। बीचेमे बािढ़ आिब \nगेल तँ अितिरᲦ मजदूर लगा कए आऽ मल ेिरयाᮕस्त आऽ आन रोगᮕस्त मजदूरक इलाज लए डॉक्टर बहाली कए, राितम े वािशगटन ल ैम्प लगा कए आऽ ᳞िᲦगत \nिनगरानी ᳇ारा के लिन्ह। देशभᲦ तेहन छलाह ज े सीमेन्ट आयात निह के लिन्ह वरन् वालु, कै िल्सयम पाथर आऽ पाकल ईटाक ब ुकनी िमला कए िनिमत स ुरखीसँ एिह \nबान्हक िनमार्ण कएलिन्ह। बान्ह िनमार्णसँ पिहनिह ि᳇स्तरीय नहिरक िनमार्ण कए लेल गेल। \nिदल्ली अिछ दूर एखनो! ᮧधानमंᮢी आपदा कोष आऽ मुख्यमंᮢी आपदा कोषक अितिरᲦ स्वयंसेवी संगठन सभक कोषम े  सेहो िदल्लीवासी अपन अनुदान दए सकै त \nछिथ। मुदा दीघर् सूᮢी काज होएत िन᳜ िबन्दुपर िदल्लीमे के न्ᮤ सरकारपर दवाब बनाएब। \n१.स्कू ल कॊलेजमे गमᱮ ताितलक बदलामे बािढ़क समए छुᲵी देबामे कोन हजर् अिछ, ई िनणर्य कोन तरहेँ किठन अिछ? सी.बी एस.ई आऽ आइ.सी.एस.ई. त ँ छोड़ू िबहार \nबोडर् धिर ई निह कए सकल। िदल्लीवासी सी.बी एस.ई आऽ आइ.सी.एस.ई.सँ एिह तरहक कायार्न्वयन कराबी तँ लाजे िबहार बोडर् ओकरा लागू कए देत। \n२.भारतमे ड ग म ा र ा  बैराजक योजनाक ᮧारम्भ कएल जाए कारण भीमनगर ब ैरेज अपन जीवन-कालाविध प ूणर् क ए  लेने अ ि छ ।  ए ि ह मे फ न् ड  रेलवे आ ऽ  स ड़ क  दुनू \nमंᮢालयसँ लेल जाए कारण एिहपर रेल आऽ सड़क सेहो बिन सकै छ/ आऽ बनबाक चाही। \n३.बैरेज बनबाक कालविधयेमे पᲥी नहिर धरातलक स्लोपक अनुसारे बनाओल जाए। \n४.कᲬी बान्ह सभकेँ  तोिड़ कए हटा देल जाए आऽ पᲥी बान्हकेँ  मोटोरेबल बनाओल जाए, बान्हक दुनू कात पयार्᳙ गाछ-वृक्ष लगाओल जाए।  \n५.िबहारमे सड़क पिरयोजना जेना स्व᳘क सत्य होए जेना देिख पिर रहल अिछ, तिहना सभ िवᲩ-बाधा हटा कए यु᳍-स्तरपर काज एिह सभपर कायर् शुरू कएल जाए।  \nउपरोᲦ िबन्दु सभपर िदल्लीमे लॉबी बना कए के न्ᮤ सरकारपर/ मंᮢालयपर दवाब बनाएब तखने िबहार अपन नव छिव बना सकत। १२म शताब्दीमे शुरू कएल बान्ह \nतखने पूणर् होएत आऽ धारसभ मनुक्खक सेिवका बिन सकत। \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \nएिह अंकमे:  \n᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मरजीक कोसी बािढ़पर िनबन्ध आऽ कोसीक बािढ़पर स्व. राजकमल ᳇ारा िलिखत कथा अपरािजता देल गेल अिच्ह। \n᮰ी ग गेश गुंजन जीक ग᳒-प᳒ िमि᮰त \"राधा\" जे िक मैिथली सािहत्यक एकटा नव कीितमान िस᳍ होएत, के र दोसर खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-िटप्पणी सेहो। किव \nरामजी चौधरीक अᮧकािशत प᳒ सेहो ई-ᮧकािशत भए रहल अिछ। ᮰ी कै लाश कु मार िम᮰ जीक \"यायावरी\", अंकु र झा जीक प᳒, श्याम सुन्दर शिशक िरपोतार्ज आऽ \nकु मार मनोज कश्यपक लघु-कथा आऽ ᮰ी शम्भू कु मार िस हक कथा-िनबन्ध सेहो अिछ।  बी.के  कणर्क िमिथलाक िवकासपर लेख, ᮰ी पंकज पराशर, िजतमोहन, िवनीत \nउत्पल, नवेन्दु कु मार झा  आऽ परम ᮰᳍ेय ᮰ी ᮧेमशंकर िसहजीक रचना सेहो ई-ᮧकािशत कएल गेल अिछ। गुँजन जीक गजल आ' िवचार िटप्पणी सेहो अिछ।  \n᮰ी राजकमल चौधरीक रचनाक िववेचन कए रहल छिथ ᮰ी देवशंकर नवीन जी। उदाहरण आऽ नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश पर समीक्षा देल गेल अिछ। \nज्योितजी प᳒, बालानांकृ ते के र देवीजी शृंखला, बालानांकृ ते लेल िचᮢकला आऽ सह᮲बाढ़िनक अंᮕेजी अनुवाद ᮧस्तुत कएने छिथ। \nगोपेशजी स्वगᱮय भए गेलाह हुनकर संस्मरण हम िलखने छी प᳒ स्तंभमे, संगमे देने छी हुनकर एकटा प᳒ सेहो। \nशेष स्थायी स्तंभ यथावत अिछ। \nअपनेक रचना आऽ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे।  \nगजेन्ᮤ ठाकु र \n  \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n  महᱬवपूणर् सूचना:(१) िवस्मृत किव स्व. रामजी चौधरी (1878-1952)पर शोध-लेख िवदेहक पिहल अँकमे ई-ᮧकािशत भेल छल।तकर बाद हुनकर पुᮢ ᮰ी दुगार्नन्द \nचौधरी, ᮕाम-रुᮤपुर,थाना-अंधरा-ठाढ़ी, िजला-मधुबनी  किवजीक अᮧकािशत पाण्डुिलिप िवदेह कायार्लयकेँ  डाकसँ िवदेहमे ᮧकाशनाथर् पठओलिन्ह अिछ। ई गोट-\nपचासेक प᳒ िवदेहमे नवम अंकसँ धारावािहक रूप ेँ ई-ᮧकािशत भ' रहल अिछ। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंᮕेजी  शब्द कोश २.अंᮕेजी-मैिथली शब्द कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी \nपाण्डुिलिप िलप्यान्तरण-पᲳी-ᮧबन्ध डाटाबेश ᮰ुित पिब्लके शन ᳇ारा िᮧन्ट फॉमर्मे ᮧकािशत करबाक आᮕह स्वीकार कए लेल गेल अिछ। पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ \nपोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजेन्ᮤ ठाकु रक  'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास), 'गल्प-गुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ \nसंᮕह), 'बालानां कृ ते', 'एकाङ्की संᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चिरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ᮧकाशनक बाद िᮧट फॉमर्मे ᮧकािशत होएत। \nᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना (४):महᱬवपूणर् सूचना: ᮰ीमान् निचके ताजीक नाटक \"नो एंᮝी: मा ᮧिवश\" के र  'िवदेह' मे ई-ᮧकािशत रूप देिख कए एकर िᮧट रूपमे ᮧकाशनक लेल \n'िवदेह' के र समक्ष \"᮰ुित ᮧकाशन\" के र ᮧस्ताव आयल छल, एकर सूचना 'िवदेह' ᳇ारा ᮰ी निचके ताजीकेँ  देल गेलिन्ह। अहाँकेँ  ई सूिचत करैत हषर् भए रहल अिछ, जे ᮰ी \nनिचके ता जी एकर िᮧट रूप करबाक स्वीकृ ित दए देलिन्ह। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \nमहᱬवपूणर् सूचना (५): \"िवदेह\" के र २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ᮧकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िᮧट संस्करण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल \nरचना सिम्मिलत कएल जाएत। \nमहत्वपूणर् सूचना (६): १५-१६ िसतम्बर २००८ केँ  इिन्दरा गाँधी रा᳦ीय कला के न्ᮤ, मान िसह रोड नई िदल्लीमे होअयबला िबहार महोत्सवक आयोजन बािढ़क \nकारण अिनि᳟तकाल लेल स्थिगत कए देल गेल अिछ। \nमैलोरंग अपन सांस्कृ ितक कायर्ᮓमकेँ  बािढ़केँ  देखैत अिगला सूचना धिर स्थिगत कए देलक अिछ। \n                      \n  २.संदेश \n१.᮰ी ᮧो. उदय नारायण िसह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए \nजे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ  पिढ़ रहल छिथ। \n२.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जनर्ल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकी के र उपयोग मैिथलीक हेतु कएल ई स्तुत्य ᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबामे एिह ६५ वषर्क \nउमिरमे क᳥ होइत अिछ, देवनागरी टाइप करबामे मदित देनाइ सम्पादक, \"िवदेह\" के र सेहो दाियत्व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वस्तुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कु शल अिछ। \n४.᮰ी ᮩजेन्ᮤ िᮢपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई आऽ शुभकामना स्वीकार करू। \n५.᮰ी ᮧफु ल्लकु मार िसह \"मौन\"- ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा बेसी आह्लािदत भेलहुँ। कालचᮓकेँ  पकिड़ \nजािह दूरदृि᳥क पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓािन्तक क्षेᮢमे मैिथली पᮢकािरताकेँ  ᮧवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। \nपᮢकािरतामे एिह ᮧकारक नव ᮧयोगक हम स्वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताहूमे मैिथली पिᮢकाक ᮧकाशनमे के  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवष्य कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क \nअनुभव रहल। एतेक पैघ महान यज्ञमे हमर ᮰᳍ापूणर् आहुित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाᮢ अिछ। पिᮢकाक मंगल भिवष्य हेतु हमर शुभकामना स्वीकार \nकएल जाओ। \n९. ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पल्लिवत-पुिष्पत हो आऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूप ेँ एकर िववरण भए सकै त अिछ। आइ-कािल्ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा \nशीᮖ पूणर् सहयोग देब। \n१२.᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ  अन्तरार᳦्ीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ \nसभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत से िव᳡ास करी।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \n१३. ᮰ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा \nपठायब। कलकᱫामे बहुत गोटेकेँ  हम साइटक पता िलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत अिछ जे िदल्ली आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। \nशुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ  जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह- \"िवदेह\"क िनःस्वाथर् मातृभाषानुरागसँ ᮧेिरत छी,  एकर िनिमᱫ जे हमर सेवाक ᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्ᮤ ठाकु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/ आकार्इवक/ अंᮕेजी-\nसंस्कृ त अनुवादक ई-ᮧकाशन/ आकार्इवक अिधकार एिह ई पिᮢकाकेँ  छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व \nलेखक गणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com केँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमᱷटमे पठा सकै त \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्ष᳙ पिरचय आ’ अपन स्कै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, \nआऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ  देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना \nदेल जायत। एिह ई पिᮢकाकेँ  ᮰ीमित ल᭯मी ठाकु र ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ  ई ᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \n \nिरपोतार्ज- १. कतारसँ श्याम सुन्दर शिश २. िजतेन्ᮤ झा ३. पटनासँ नवेन्दु कु मार झा ४.गुंजनजीक िवचार-िटप्पणी आऽ ५. बी.के . कणर्जीक िमिथला-म ंथन             \n \n श्याम सुन्दर शिश, जनकपुरधाम, नेपाल। पेशा-पᮢकािरता। िशक्षा: िᮢभुवन िव᳡िव᳒ालयसँ,एम.ए. मैिथली, ᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम स्थान। \nमैिथलीक ᮧायः सभ िवधामे रचनारत। बहुत रास रचना िविभ᳖ पᮢ-पिᮢकामे ᮧकािशत। िहन्दी, नेपाली आऽ अंᮕेजी भाषामे सेहो रचनारत आऽ बहुतरास रचना \nᮧकािशत। सम्ᮧित- कािन्तपुर ᮧवासक अरब ब्यूरोमे कायर्रत। \nकतारक मैिथल भेड़ा चरवाह- \nकतारक सदरमुकाम दोहासँ लगभग एक सय िकलोमीटर द ूर जमािलया िस्थत मरुभूिमक छातीपर बनाओल ग ेल भेड़ाक गोिहयाक आगू ठाढ़ भऽ एक गोट य ुवक िसटी \nबजा रहल छल। महाभारतकालीन कृ ष्ण जकाँ। जनु अपन गोप आऽ गोपीकेँ  लग बजेबाक उपᮓम कऽ रहल हो। मुदा एिह मरुभ ूिममे ने गाई अएबाक कोनो सम्भावना \nछलै आऽ ने गोपी। मुदा बकड़ी आऽ भ ेड़ा धिर अवश्य आिब गेल ओकर िससकारी स ुिनकए। िदनभिर ५० िडᮕीक ताप छोिड़ स्वयं थिकत सुरुज भगवान स ंध्या रानीसँ \nरसके िल करबाक ध ुनमे पि᳟माचलगामी वाट पकिड़ ल ेने छलाह। पि᳟मसँ आवएवला स ेनुताएल ᮧकाश मरुभूिमक वालुपर पिड़ मिलछाह आक ृ ित बना रहल छल। \nमरुभूिम िपिलया ᮕस्त रोगी जकाँ बेजान देखना जाऽ रहल छल। पिछया हावा सा ंय सांय कऽ रहल छल। हावाक गितस ंग वालुक छोट-छोट कण उिड़-उिड़ राहगीरक ेँ  \nघायल बना रहल छल। ब ूिझ पड़ैत छल जे ᮧलयके  पूवर् संके त हो। चारुकात िवयावान मरुभ ूिम आऽ एिहमे उगल एक आध बब ूरक पौध। हम बेर-बेर सोचैत रहैत छी जे \nधन्य बबूर, ऊँ ट आऽ साकर्देशक दुिखया मजुरसभ जे एिह भूिमकेँ  धरती होएबाक ओहदा ᮧदान करैत छैक। अन्यथा...?? \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \n \nमुदा ओऽ य ुवक शान्त छल। एक क्षणक बाद सुरुज अस्त भऽ जएत ै, सगर सन्सार अन्हार भऽ जएतै आऽ सयौ िवगहाम े पसरल मरुभ ूिमपर कारी र ंगक चादर ओछा \nजाएत। ओऽ अन्हार होएबासँ पिहनिह अपना अिधनक भेड़ा आऽ बकड़ीकेँ  गोिहयामे घुिसयावए चाहैत छल। कतर्᳞ परायण मनुपुᮢक रूपमे अपन दाियत्व िनवार्ह करए \nचाहैत छल। \nएिह तरहेँ अपन ईसारापर क ृ ष्ण जकाँ भेड़ा-बकड़ीकेँ  नचावएवला य ुवक के  नाम छल मह ेन्ᮤ कापर। नेपालक िसरहा िजल्लाक कमलाकात भ ेिड़या गामक ई म ैिथल \nयुवक, िवजुली, िपवाक पािन, सड़क आऽ स्वास्थ्यािद सुिवधासँ िवहीन एिह मरुभ ूिममे गत एक वष र्सँ एिहना भेड़ा वकरी चड़वैत अिछ। महेन्ᮤ कापर माᮢ निह, एिह \nमरुभूिमक िविभ᳖ भागमे बनाओल गेल िविभ᳖ भेड़ा, बकड़ी आऽ ऊट बथान तथा लगाओल ग ेल वगैचामे हजारᲅ नेपाली, भारतीय, वंगलादेशी, ᮰ीलंकन आऽ सुिडयन \nमजुरसभ काज करैत अिछ। अपना सभ िदस एक गोट कहबी निह छ ैक जे, “जएवह नेपाल, संगिह जएतह कपार”। तिहना ई य ुवक सभ अपन करम भोिग रहल अिछ। \nओऽ सभ अबैत काल जे दोहा देखने छल, चकमक िवज ुलीवᱫी देखने छल आऽ िचᲥन चुनमुन फोरलेन सड़क द ेखने छल से घुरैत काल फे र देखत। ओकरा सभक वास्ते \nदोहा सहर िदल्ली दूर छैक। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n \nमहेन्ᮤ जमािलयाक एिह अन्कन्टार मरुभूिममे गत एक वषर्सँ काज करैत अिछ। ओकरा िजम्मामे दू सय भेड़ा आऽ बकड़ी छैक। हमरा सभकेँ  देिखते ओकर आँिखमे िवशेष \nᮧकारक चमक ᳞ा᳙ भऽ गेलै, मुखमण्डलपर खुशीक रेखा नाचए लगल ैक। साँझ पिड़ रहल छ ैक ओकरा लालट ेम नेसवाक छैक, रातुक खाना बन ेवाक छैक आऽ ख ुला \nआकाशक नीचाँ तरेगन गनैत राित िबतेवाक छैक। गत एक वष र्सँ महेन्ᮤक ई दैिनकी बिन गेल छैक। ईजोिरया राितक चानकेँ  देिख ओऽ अितशय ᮧस᳖ होइत अिछ, “ई \nचान हमरो बाऊ आऽ माय आउर सेहो देखैत होतै निञ”? ओकर िन᳟ल ᮧ᳤ हमरा भावुक बना देने छल। \nओऽ भेड़ा आऽ बकरीकेँ  गोिहयामे गोतैत अिछ। पठरूसभक ेँ  दुध िपयबैत अिछ। चारा रखैत अिछ आऽ चैन भऽ हमरा सभसँ गप्प करवा वास्ते बैिस जाइत अिछ। ओऽ एक \nवषर् पूवर् कतार आएल छल। मानव तस्करसभ ओकरा कहने रहैक जे वगैचाक काज छैक। ओऽ सोचने रहय जे फलफू लमे पािन पटाएव, रोपव उखारव आ िरयाल कमाएव \nमुदा से भेलै निह। ओऽ भ ेड़ा चरवाह बिन कऽ रिह ग ेल। असलमे महेन्ᮤ अपने िनरक्षर अिछ। ओकर कतार आगमनके  उ᳎ेश्य छलै गाममे घर बनाएव आऽ ब ेटा-बेटीकेँ  \nबोिडग स्कू लमे पढ़ाएव। मुदा ओकर एक वषर्क ᮰मसँ ई संभव निह भऽ पाओल छैक। एक वषर्मे तँ महाजनकेँ  ऋणो निह फिरछाओल छैक। एिह वास्ते ओकरा आओर दू \nवषर् एिह मरुभूिमक वालुकेँ  फाकय परतैक। अवैत काल दलाल ओकरासँ ७५ हजार रुपैया लेने रहैक। जे ओऽ महाजनसँ ऋण लऽ कऽ चुकता कएने छल।  \nजहन महेन्ᮤक गप्पक बखारी खुजलै तँ फे र बन्द होएवाक नामे निह ल ैक। ओकरा त ँ ओिह गोिहयाम े राित बत ैवाक छलै मुदा हमरा सभकेँ  सय िकलोमीटर द ूर दोहा \nअएवाक छल। हमरा सभक धरफड़ीकेँ  ओऽ अकािन गेल छल। कहलक सर, किहयोकाल अवैत जाइत रहब। भेड़ा बकड़ी संगे रहैत-रहैत ओहने भऽ गेल छी, देिखयौ चाहो \nपािनक लेल निह पुछलहुँ। आऽ कपड़ा लपेटल एकगोट पािनक बोतल आगाँ बढ़ा देलक। “हमरा सभक िᮨज बुझू िक एयर कन्डीशन ईहे अिछ”। \n \nगमᱮसँ सुखाएल कण्डकेँ  पािनसँ िभजाओल आऽ अपन गन्त᳞ िदस आगाँ बिढ़ चललहुँ। लगभग दश िकलोमीटर वाट तय कएलाक बाद हमरा लोकिन जमािलया नगरम े \nपहुँचलहुँ। मुसलमान धमार्वलम्बी सभक रोजा खोलवाक समय भऽ गेल रहै। सड़क कातमे बनाओल गेल चबुतरापर नाना ᮧकारक ᳞ंजन साँठल जाऽ रहल छल। लोक \nिवस्मील्लाह करवालेल तैयार छलाह। हमरा मोन पड़ल मह ेन्ᮤके  गोिहयामे राखल खवुज (कतार सरकारक सस्ता दरक रोटी) आऽ प्याउजक धेसर। एसगर महेन्ᮤ एखन \nनून, िमरचाई आऽ तेल प्याउजक संग खवुज दकिर रहल हएत। एतए ओकरे᳇ारा पोसल गेल खस्सीक िवरयानीक स्वाद लऽ रहल अिछ मािलक आउर। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \nदोहा,कतार, जमिलया। \n २. िजतेन्ᮤ झा \nकोशी सन बेददᱮ कोइ ने  \nिमिथलाक लाखो जनताके  िवपिᱫक बािढ देब बला कोशी िनयन्ᮢणलेल एखन धिर कएल ᮧयास अपयार्᳙ रहल बताओल गेल अिछ । ५० बष र् पिहनेसं कोशीक नामपर \nखचर् कएल करोडो रुप ैयाक बास्तिवकताक पोल खुिल गेल अिछ । कोशी बािढपर िदल्लीमे आयोिजत कायर्ᮓममे वᲦा सभ कोशी बांन्ह टुटलाक बाद आब दोषारोपण क \nक बचबाक ᮧयास कएल जा रहल कहलिन । म ैिथली लोकरंग मन्च सेप्टेम्बर १२ तािरखक' कोशी सन ब ेद द ᱮ  क ो इ  न ई  न ा म क  क ा यर्ᮓ म  आ य ो ज न  क ए ल क  अ ि छ  \n। कायर्ᮓममे कोशीक बािढपर बजिनहार वᲦासभ कोशी नदी िनयन्ᮢण लेल सरकारक ᮧयासके  आलोचना कएल ग ेल । नाटककार मदह ेन्ᮤ मलंिगया कोशीक रस्तासं \nखेलबाड कएल गेलाक कारण एहन भयावह िस्थित उत्प᳖ भेल कहलिन । 'माᮢ कोशीके  बदनाम कएल जारहल अिछ' मल ंिगया आगु कहलिन 'कोशीके  बुझब आबश्यक \nअिछ । तिहना म ैिथली इ पिᮢका िवदेहके  सम्पादक गजेन्ᮤ ठाकु र कोशी बािढके  सरकारी लाचारीके  संज्ञा देलिन्ह ।कोशीक तटबन्ध टूटत से बुिझतो सरकार म ुकदशर्क \nबनल रहल हुनक आरोप रहिन ।मध ेपुराक शािन्त यादव अपन आंिखक आगु कोशीक िवकराल रुप द ेखने बतबैत पयार्वरण िवद सेहो एकरा कᱫेक बुिझ सकल अिछ स े \nᮧितᮧ᳤ कएलिन ।      \nकोशीᮧित ओतुᲥा जनताके  सुसुिचत करबाक आवश्यकता पर भारती जोड दैत कहलिन 'बािढᮧित संवेदनशील बनाएब आबश्यक अिछ ।   \nिबिछयाक आतर्नाद  \nपेटमे अ᳖ नईं, राहतलेल आकाशमे टकटकी लगौने आंिख, आङमे लᱫाकपडाक अभाव आ भोᲥासी ...। सभ अपन अपन पीडा सुना रहल अिछ । पेटके  राक्षस शान्त नई \nभेलाक बाद ओ त सᲅसे आदमीएके  खा लेलक । नवजात िशशु कᱫेक काल भुक्खे रहैत, ओकरा कोशीक कोरमे छोिडदेल गेल ।   \nकोशी सन ब ेददᱮ जगमे क ो इ  न इ  ल घुनाटकमे ि क छु ए ह ने द ेखल ग ेल । म ैलोरंगक आयोजनम े ि द ल् ल ी मे स ेप्टेम्बर १२ क' मिन्चत लघ ुनाटकमे कोशीक िबभीिषका \nदेखएबाक ᮧयास कएल गेल । नाटकमे राहतलेल मारामारी कएिनहार  जनता भ ुखसं मृत्युवरण करबाक बाध्यताके  जीवन्त रुपमे ᮧस्तुत कएल गेल। पीिडतके  रोदनसं \nदशर्क भाविवह्वल बनल छल । म ैलोरंग सेप्टेम्बर १२ सं १४ तािरखधिर म ैिथली लोकरंग महोत्सव स्थिगत कएलक अिछ । कोशी क्षेᮢमे घुरैत मुस्कानकसंग महोत्सव \nआयोजन हएत मैलोरंग जनौलक अिछ ।   \n संघषर्क किठन बाट  \nमैिथली सािहत्यकार ᮯजिकशोर बमार् मिणप᳑क स्मृितमे नयां िदल्लीमे सांस्कृ ितक कायर्ᮓम आयोजन कएल गेल । एिह कायर्ᮓममे मैिथली नाटक मन्चन हएबाक संगिह \nिमिथलांगन संस्थाक स्मािरका सेहो  िवमोचन कएल गेल । िमिथलांगन सािहत्यकार मिणप᳑क स्मृितमे 'उगना हल्ट' नामक मैिथली नाट्क मन्चन कएने छल ।    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \n \nᮩज िकशोर बमार् मिणप᳑ मैिथली सािहत्यक चिचत नाम अिछ । लोक सािहत्यक संरक्षणमे हुनक योगदान उल्लेखनीय मानल जाईत अिछ । इएह योगदानक सम्मान \nकरैत हुनका म ैिथलीको वाल्टर स्काट सेहो कहल जाईत छिन्ह । लोिरक, राजा सल्ह ेश, नैका बन्जारा जेहन लोकगाथाक स ंरक्षण करबामे  हुनक योगदान सराहनीय \nरहल कायर्ᮓममे कहल गेल । िमिथलांगन एिहसं पिहने सेहो मिणप᳑क स्मृितमे िविभ᳖ कायर्ᮓम आयोजन करैत आएल अिछ । तिहना ᮢैमािसक िमिथलांगन पिᮢका \nसेहो ᮧकाशनके  िनरन्तरता देल गेल संस्था जनौलक अिछ । उगना हल्टक ल ेखक कु मार शैलेन्ᮤ आ िनदᱷशक संजय चौधरी छ ैथ । नाटकम े िदल्लीमे संघषर्रत मैिथली \nरंगकमᱮक जीवनक कटु सत्य देखएबाक ᮧयास कएल गेल अिछ । उगना हल्ट िबहारक मध ुवनी िजलाक एक र ेल्वे स्टेशनको नाम अिछ , य᳒िप नाटकके  पिरवेश नयां \nिदल्लीक रंगकमᱮक अडडा मण्डी हाउसपर के िन्ᮤत अिछ । स्थानीय पण्डौल आ सकरी बीचक स्टशन अिछ उगना हल्ट । नाटकमे मैिथली भाषा संस्कृ ितक संरक्षणलेल \nअपस्यांत नवतुिरयाक कथा ब्यथा समेटल गेल अिछ । वएह य ुवाक संघषर्क इितबृत मे नाटक घ ुमैया । िकयो स ंगीतकार बन' चाह ैत अिछ त िकयो गीतकार, ककरो \nिफ़ल्ममे िहरो बनबाक धुन सबार छइ त ककरो िहरोइन । अन्ततः कडा संघषर्क बाद सभ अपन ल᭯य ᮧा᳙ करबामे सफ़ल होइत अिछ । नाटकमे संगठने शिᲦ अिछ आ  \nएिहसं सफ़लता पािब सकै त छी से पाठ िसखएबाक ᮧयास कएने छैथ नाटककार । िछिरआएल आ िदग्᮪िमत जंका बुझाईत पाᮢक अिभयान अन्तमे सफ़ल होइत अिछ । \nअन्ततः नाटक सुखान्त अिछ ।  \nसािहत्य के िन्ᮤत पुस्तक मेला  \nनया िदल्ली । िव᳒ापितक गीत, हिरमोहन झाक कथा, लोकोिᲦ संᮕह,  पᮢपिᮢकाक इितहास, गोरा(अनुवाद), इत्यािद । ई कोनो मैिथली पुस्तकालयके  सूची नईं, १४ \nम्  िदल्ली पुस्तक मेलामे लागल िकताबक नाम अिछ ।  \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \nमिहला लेखनके  के न्ᮤ बनाक' मेला आयोजन कएल गेल छल । जािहमे लगभग तीन सय  ᮧकाशक स्टल लगौने रहए । मुदा मेलामे मैिथली भाषामे माᮢ दु तीनटा िकताब \nमैिथली सािहत्यमे मिहला ल ेखनके  सबुत बनल छल । म ेलामा पािकस्तान, अमेिरका, िचन, स्पेन , द ुबई आ इरानक ᮧकाशक सहभागी छल। मेलामे मैिथली भाषाक \nपुस्तक सेहो राखल रहए । सािहत्य  िव᳒ापित आ हिरमोहन झाक िकताव ब ेश िबकाएल छल । ओना सािहत्य एके डमीक स्टलपर मैिथलीक दजर्नसं बेशी िकताब नई \nछल । त ᱶ पाठकलग िकताब च ुनके  अबस्था नई रहए । मिहला ल ेखनके  के न्ᮤ बनाओल गेल मेलामे सािहत्य एके डमीसं ᮧकािशत मिहला लेख संᮕिहत एकटा िकताब \nमेलाक उ᳎ेश्य पुरा करैत छल । म ेला मैिथलीक संकीणर् ᮧकाशन अबस्थाके  ᮧितिबिम्बत क रहल छल । ᮧवासमे रहिनहार म ैिथली भाषीके  सािहत्य एके डमीक स्टल \nमैिथली िकताबके  दशर्न धिर करादेने रहए । मैिथली सािहित्यक खोराक चाहिनहारके  पुस्तक मेला थोर बहुत सहायक छल । संख्यात्मक िहसाबसं मैिथली भाषाक पोथी \nथोरबे छ्ल । मेलामा सािहत्यसंगिह कला-संस्कॄ ितक अदभुत संगम सेहो ᮧस्तुत कएल गेल छल । ᮧख्यात मिहला सािहत्यकारक गैर सािहित्यक िकताब सेहो राखल गेल \nछ्ल । मिहला ᮲᳥ाक रचनासंगिह हुनकर सभहक आत्म बृतान्त सेिह उपलब्ध कराओल गेल छल । एिह मेलामे लगभग १५ करोड भारतीय रूप ैयाको कारोबार हुएबाक \nअनुमान कएल गेल अिछ । मेला सेप्टेम्बर 1 तािरखसं ७ तािरखधिर चलल छल।   \n३. पटनासँ नवेन्दु कु मार झा \nिबहारक शोक देखौलक अपन रूप  \nिबहारक शोक कहल जाएबला कोसी नदी भारत-न ेपाल मध्य िवभाजन आऽ गंगाक मुख्य सहायक नदी अिछ। अपन धारा पिरवतर्नक लेल िवख्यात एिह वषर् जािह तरहेँ \nअपन तांडव देखौलक अिछ अवश्ये िचन्ताक िवषय िथक। पिछला कतेको िदनमे बािढ़क ज े तबाही ᮧदेशक सीमांचल िवशेष रूपस ँ सुपौल, सहरसा, मध ेपुरा, अरिरया \nआऽ पूिणया िजलामे मचल अिछ एकर डरस ँ एिह िजलाक संगिह लग पासक गोटेक तीस लाखक आबादी अपन घर, ᳇ार आऽ सम्पिᱫक िचन्ता छोिड़ सुरिक्षत ठेकानक \nतलाशमे भटिक रहल अिछ। ८ अगस्तकेँ  कोसी नदीक तटबंध कु शहा लग नेपालक वीरपुर बराजक उᱫर गोटेक १२.९० िकलोमीटरक दूरीपर जखने टूटल िक भारत आऽ \nनेपालक पैघ आबादी बबार्द भऽ गेल। कतेक लोक एिह मानव िनिमत अᮧाकृ ितक बािढ़क कालमे घुिस गेलाह एक अनुमान लगबऽ मे कतेक मास िबतत से कहब मुिश्कल \nअिछ। \nिहमालय पव र्तमालासँ ग ो टेक ७००० मीटर ऊ ँ चाईसँ िनकिल कोसी नदी भारतम े उ ᱫ र  ि ब ह ा र क  ९ २ ० ०  ि क ल ो म ी ट र  र ा स् त ा  त य  क ऽ  अंतमे ग ंगा नदीम े ि म ि ल  क ऽ  \nबंगालक खाड़ीमे खिस पड़ैत अिछ। िबहारक सभसँ जीवन्त ई नदीकेँ  सात नदी इन्ᮤावती, तांवा कोसी, दूध कोसी, अरुण कोसी, िलछु कोसी, तामर कोसी आऽ सुन कोसी \nवा भोट कोसीक ᮧवाहक िमलनक हेबाक कारण स᳙ कोसी सेहो कहल जाइत अिछ। न ेपाल आऽ ितब्बतक जल ᮕहण क्षेᮢ वाला एिह नदीक ७४०३० वगर् िकलोमीटर \nजल ᮕहण क्षेᮢमे सँ माᮢ ११४१० वगर् िकलोमीटर क्षेᮢ भारतमे आऽ शेष ६२६२० वगर् िकलोमीटर क्षेᮢ नेपाल अथवा ितब्बतमे पड़ैत अिछ। १५० वष र् पूवर् पूिणयाक \nपूरबसँ बहए वाला एिह नदीक िनचला िहस्सा एखन दरभंगा िजला दऽ बहैत अिछ। अपन धारा बदलबाक लेल बदनाम ई नदी जखन अपन रस्ता बदलैत अिछ तँ नचैत \nअिछ तबाही आऽ सभक सोझाँ होइत अिछ बबार्दी आऽ एक िशकार िनरीह जनता, भऽ जाइत अिछ असहाय। \nमैदानी क्षेᮢमे उतरलाक बाद कोसी नदीक पाट छओस ँ दस िकलोमीटर चौड़ा भऽ जाइत  अिछ आऽ ᮧायः न ेपालक सीमाक भीतर पचास िकलोमीटर द ूरी तय कए \nभीमनगर-चतरा लग भारतीय सीमाम े ᮧवेश करैत अिछ आऽ मानसी-सहरसा र ेल लाइनक कु सᱷला स्टेशन लग ग ंगा नदीमे िमिल जाइत अिछ। उᱫर िबहार आऽ प ूवᱮ \nिमिथलामे ई िव᳡क सभसँ उपजाऊ समतल िᮢकोणक िनमार्ण करैत अिछ तेँ एकरा एिहठामक जीवन रेखा सेहो कहल जाइत अिछ। एिह नदीसँ होमएवाला तबाही आऽ \nबबार्दी बचैबाक लेल ᮧयास तँ भेल मुदा ओिह िदस कएल ग ेल ᮧयास कतेक सफल भ ेल ई त ँ कोसीक वत र्मान कहरसँ सहजे बुझल जाऽ सकै त अिछ। आजादीक बाद \n१९५५मे कोसीक प ूवᱮ िकनार वीरपुरसँ कोपिड़या धिर १२५ िकलोमीटर लम्बा आऽ पि᳟म िकनारपर न ेपालमे भ ा र द ह सँ भ ा र त मे स ह र स ा सँ घ ो घेपुर धिर १२६ \nिकलोमीटर लम्बा तटबन्ध बनेबाक जे काज शुरू भ ेल ओऽ १९६३-६४ मे पूरा भऽ गेल। १९६३ मे कोसीक धार बराजक िनमार्ण कऽ एिहपर िनयन्ᮢण स्थािपत कऽ लेल \nगेल। \nकु शहामे एिह वषर् तटबंध टुटबाक घटना कोनो पिहल घटना निह िथक। कोसी नदीपर बनल ई नहर एिहस ँ पूवर् १९६३मे डलबा (नेपाल), १९६८ जमालपुर (दरभंगा), \n१९७१ भटिनया (सुपौल), १९८० बहुअरबा (सहरसा), १९८४ हेमपुर (सहरसा) आऽ १९९१ जोिगिमयामे टुटल छल आऽ तखनो तबाहीक मंजर ओिहना छल जे एखन \nअिछ। कु शहामे तटबंध टुटब एिह बातक संके त अिछ जे एखन धिर सभ सरकार उᱫर िबहार बािढ़ ᮧभािवत क्षेᮢ आऽ जनताक ᮧित उदासीन अिछ आऽ सभ िदन एकर \nअनदेखी कएल ग ेल अिछ। आजादीक ६१ साल धिर माᮢ राहत आऽ बचाव काज चला कऽ सभ सरकार अ पन दाियत्व समा᳙ बुझैत अिछ आऽ पीिड़त जनता एकरा \nअपन िनयित मािन अपन िजन्दगीक डेग आगाँ बढ़बैत रहल अिछ। सम्पूणर् पिरिस्थित सरकारक सं᯳दनहीनताक पिरचायक अिछ। \nकोसी नदीक चिल रहल ता ंडव सँ एखन धिर १६ टा िजला एकर चप ेटमे आिब ग ेल अिछ। तटब ंध बचेबाक आऽ नदीक धार मोरबाक कोनो ᮧयास एखन धिर य ु᳍ \nस्तरपर शुरू निह भऽ सकल अिछ। िदन ᮧित िदन नव-नव क्षेᮢ कोसीक चपेटमे आिब रहल अिछ। १९६३ स ँ २००८ धिर कत ेको बेर कोसीक तटबन्ध टूटल अिछ मुदा \nएिह बेर पिछला सभ र ेकॉडर् टुिट गेल अिछ। पिछला १५ िदनस ँ कोसी जेना अपन रौᮤ रूप धेने अिछ आऽ कटाव कऽ रहल अिछ ओिह स ँ कोसी बराजपर स ेहो खतरा \nबिढ़ गेल अिछ। ज्यᲂ ई हाल रहल तँ एखन २५ लाख लोक ᮧभािवत छिथ आऽ अिगला दू चािर िदन ५० लाख आबादी कोसीम े समािध लऽ लेत तेँ सरकारकेँ  कोसीपर \nिनयन्ᮢणक ᮧयासमे गित आनब आवश्यक अिछ। \nबािढ़ आऽ सरकारी ᮧयास \nिबहारमे बािढ़ आएब कोनो नव बात निह अिछ। सभ साल बािढ़ अब ैत अिछ आऽ चिल जाइत अिछ। वष र् भिर चलएवाला पाविन-ितहार जका ँ ओकर बादक राहत \nबाटबाक पाविन चल ैत अिछ आऽ फ े र िजनगी ओिहना पटरीपर चलए लग ैत अिछ। हवाम े उड़ैत हेिलकाप्टर हाहाकारक संग सफे द पोश न ेता सभ आकाशस ँ पीिड़त  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nमानवकेँ  हाथ िहला-िहला कऽ फोटो छपा, म ूह दुिस दैत छिथ आऽ फे र डपोरशंखी घोषणा कऽ अपन कत र्᳞ समा᳙ बुझैत छिथ। वास्तवमे सरकारी महकमाक ल ेल ई \nबािढ़ एकटा वािषक पाविन अिछ जकर इ ंतजार ओऽ करैत रहैत अिछ। बािढ़क टकटकी लगौन े सरकारी अफसर आऽ कम र्चारीक लेल ई बािढ़ सोनाक अ ंडा देबए वाला \nमुगᱮ अिछ। सरकार पिहने बािढ़सँ बचाव लेल पूवर् तैयारीक नामपर टाका ल ुटबैत अिछ तकर बाद बािढ़क ᮓममे बािढ़ पीिड़तकेँ  राहत आऽ बचाव काजक नामपर आऽ \nतत्प᳟ात् बािढ़क समा᳙ भेलापर बािढ़ पीिड़तक प ुनवार्सक लेल टाका बािढ़क पािन जका ँ बहैत अिछ म ुदा एिहमे के ओ डुबैत निह अिछ, परᲱ सरकारी अफसर आऽ \nअिभयन्ता सभक धोिध फु लैत अिछ। \nबािढ़पर िनयन्ᮢणक ᮧित सरकारक ᮧयास तँ पैघ स्तरपर चिल रहल अिछ। उᱫर िबहारक बािढक िनयन्ᮢणक लेल के न्ᮤीय जल संसाधन मंᮢालय ᳇ारा १९९२ मे एकटा \nसिमित (एन.बी.एफ.पी.सी.)क गठन कएल ग ेल छल। म ंᮢालयक सिचव एकर पदेन अध्यक्ष छलाह आऽ रेल मंᮢालय, कृ िष मंᮢालय, ᮕामीण िवकास मंᮢालय, गृह \nमंᮢालय आऽ िबहार सरकारक अिधकारी के र एिहमे सिम्मिलत कएल गेल। मुदा १६ वष र्मे सिमितक गोट ेक एगारह टा ब ैसक भेल आऽ छोट प ैघ एक सय (१००) \nयोजना बनाओल गेल, जािहमे सँ माᮢ अनठाबन टा योजनापर काज शुरू भऽ सकल। क े न्ᮤ सरकार २००५ मे राज्य सरकार ᳇ारा लापरवाहीक आरोप लगबैत फं िडग \nरोिक देलक आऽ पिछला तीन वष र्सँ ई योजना ठप्प अिछ। वष र् २००५ म े के न्ᮤ सरकार जल आऽ िबजली सलाहकार सेवा (वैपकास) िलिमटेडकेँ  बािढ़क म ूल्यांकनक \nिजम्मेवारी देल गेल। पिछला तीन वषर्सँ सेहो पिरयोजनाक मूल्यांकन भऽ रहल अिछ आऽ टाकाक अभावमे आगाँक काज रुकल अिछ। \nिबहार आऽ उᱫर ᮧदेशक गंडक नदीपर बािढ़क बचावक काज आऽ िनमा र्ण काजक समीक्षाक लेल १९८१मे कोसीक तजर्पर गंडक उᲬ स्तरीय सिमित सेहो गिठत कएल \nगेल। समय-समयपर एिह सिमितक काय र्काल बढ़ैत रहल आऽ आब एकर नाम ग ंडक उᲬ स्तरीय स्थायी सिमित कऽ देल गेल। जल स ंसाधन मंᮢालय लालबिकया, \nबागमती, कमला आऽ खाको नदीक तटबन्धकेँ  मजगूत आऽ लम्बा करबाक वास्ते टाका उपलब्ध करौलक अिछ। एकर बाद दसम प ंचवषᱮय योजनामे सािठ करोड़ टाका \nजल संसाधन मंᮢालय मंजूर कएने छल मुदा योजनाक सुस्त ᮧगितकेँ  देखैत योजना आयोग एिह योजनाक टाका िछयािलस करोड़ कऽ द ेलक। १९७८ मे जी एफ सी सीक \nअध्यक्षक अगुवाईमे कोसी उᲬ स्तरीय सिमितक गठन कएल गेल जे सभ साल बािढसँ भेल नोकसानक आकलन करैत अिछ आऽ बािढ़सँ पूवर् होमए वाला उपायक सुझाव \nदैत अिछ। मुदा ई बनैत सिमित दर सिमितक बािढ़ असली बािढ़क िवभीिषकास ँ लोक सभकेँ  बचबऽ मे एखन धिर असफल रहल अिछ। सभ साल बािढ़ अपन भा ंज पुरैत \nअिछ, सिमित सेहो अपन बैसक कऽ सुझाव दैत अिछ मुदा ओकर योजना आऽ सुझाव सँ निह बािढ़ रुकै त अिछ आऽ निह तबाहीक मंजर बदिल रहल अिच। \nबािढक वतर्मान िस्थित \nिजला गाम ᮧभािवत लोक(लाखमे) मृतकक संख्या ᮧभािवत जानवर(लाखमे) \nमधेपुरा ३७८ ११.५५ १५ ३.०० \nअरिरया ९३ १.६० ०० ०.८० \nसुपौल २४३ ८.९४ ०३ ४.५० \nसहरसा १४५ ४.३१ ०९ १.५८ \nपूिणया ११८ ०.६५ ०० ०.३५ \n  ९७७ २७.०५ २७ १०.२३ \n  \nबाँटल गेल सामᮕी \nमिटया तेल १२८६६ िलटर \nनकद मदित ८५.०५ लाख \nअ᳖ १४५३७ ᳴Ფटल \nनमक १८.२५ ᳴Ფटल \nसातु ४३५.५० ᳴Ფटल \nसलाई १४६१२५ \nमोमबᱫी २०९०१८ \n  \n(᮲ोत: आपदा ᮧबंधन िवभाग) \n४. गुंजन जीक िवचार िटप्पणी \nिᮧयवर,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nमैिथल, िमिथला आऽ मैिथली मानसकेँ  जतेक बूिझ सकल छी, ६६ वषर्क सिᮓय, सचे᳥ आऽ सम्वेदनाशील मैिथल जीवनमे तािहमे संसद आऽ िवधानसभाक समक्ष \nिनरन्तर धरना आऽ कोनो तरहक चुनाव ᮧिᮓयाक िवरोधसँ हमर चेतना सहमित अनुभव करैत अिछ। मुदा सवर्ᮧथम “शु᳍ हृदयसँ संकल्प चाही”। राजनीितबला संकल्प \nनिह। शु᳍ हृदयसँ संकल्प- समय सुतारू राजनीित आब माᮢ राजनीितज्ञे तकक अवसरवादी “िवशेषता” निह, सम्᮪ान्त अिधकांश मैिथल बुि᳍जीिवयो लोकिनक भऽ गेल \nअिछ! से पूरा सिᮓय छिथ- सामािजक, सािहित्यक आऽ सांस्कृ ितक, सभ क्षेᮢमे। िवपिᱫयोकेँ  हाट-बजार बना कऽ स्व-के िन्ᮤत उपयोगक वस्तु बना लैत छिथ। तिहना \nमैिथलीसँ तँ उपलब्ध अवसरक अघोिषत मािलक बिन जाइत छिथ। \nसे अपन-अपन छातीपर हाथ रािख हमरा लोकिन अपनाकेँ  ताकी आऽ पूछी। बेशी काल तँ एिह ᮧकारक सबिदन सामूिहक िवपिᱫक कारण मनुक्खक, ओिह समाजमे \nअपनेमे िव᳒मान रहैत छैक बन्धु! तेँ आत्म-िव᳣ेषण सेहो। सभजन मंगलकारक अिभयान लेल एक माᮢ मैिथल मन अिभयान! \n५. बी.के . कणर्जीक िमिथला-म ंथन             \nमैिथल जे किहयो मैिथली छोिड़ लि़न्ह  ओ मानिसक रूपसं गरीब भए गेलाह।   आिथक िवकास भेलाक तदुपरान्तᲂ अपन मनसᱰ बहुत गरीब। अमेिरकामे जे भारतीय \nमुलक िस्थित पर जे एकटा अमेिरकन पᮢकार अध्ययन के लाह जरूर द ेखल जाए।  \nFamily Ties and the Entanglements of Caste http://www.nytimes.com/2004/10/24/nyregion/24caste.html \nअमेिरकन क़ी िमिथलामे रिह सकै त अिछ  \nनि़ह कथमिप नि़ह।  \nकी अमेिरकन आ कोनो िवकिसत देश व राज्य के  एकोटा लोग अपन मैिथली भाषा अपनायᬵ   \nनि़ह कथमिप नि़ह।  \nबेसी मैिथले भेटताह जे़ िमिथला आ मैिथली छोिड़ तािहमे सबसᱰ आगू ।  \nमैिथल िमिथलाक सीमाक बाहर बड मेहनती परᲱ िमिथलाक सीमाक अन्दर बड आलसी। मेहनती मैिथल कतौऽ रहिथ धाक जमौने छिथ परᲱ मैिथली पर जेना \nमतसुन। एको रित रू िच निह रख ैत छिथ, हुनकर िधया पुताक बाते छोड़ु।  \n   \nिगयर्सन जकᱼ खोजी़ एिह पर अलग िवचार रखैत छिथ।  \nमैिथलीके  बोझ बुझय वाला मैिथल सोिच िवचारमे बड़ गरीब।  \nगरीबी झेलबाक मानिसकता मैिथल मे िकयाक बेसी।  \nिमिथलामे मौिलक सुख सुिवधाक कमी कोन कारणे। बहूतो कारण भए सकै छ। गरीबीमे ककरा नेऽ इ क᳥ झेल् ऽ पऽडै़त।  \nमैिथल मेहनती तᱰ िमिथलामे गरीबी िकयाक  \nगरीबी झेलबाक मानिसकता िकयाक !!!ᮕेट िरस्क !!!  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nकतेक मैिथल कहताह जे भाग्यक िलखल क᳥ अिछ। एिह ᮧ᳤क जबाब खोिज रहल छी जे पᱼच करोड़क मैिथलक एके  रंग भाग्य िकयाक। गरीबीक झेलबाक मानिसकता \nकतेक िदन तक।  \nहम मैिथल सब वाक िववादमे बड ᮧखंड छी। हरएक बातपर अपनाक अनुभवी ᮧमाण दैत छी।  \nमनसᱰ वाक पटूतामे धनी। जीवनक मौिलक आवश्यकताक पूितकक लेल हम सब मैिथल बड़ गरीब।  \nगरीब मानिसकता गरीबी झेलबाक लेल सिदखन तैयार।  \nस्वस्थ नेतािवहीन मैिथल समाज अपन मौिलक हक सᱰ दूर कोसो दूर अिछ।  \nजड़ जड़ हालतमे मैिथल समाज अपन देशक आजादीक बाद िमिथलामे आधारभूत ढᱼचाक शूरूआतोऽ त ᱰ निह भेल।  \nखकरा कहबैऽ के ऽ सूनत के  सुिध लेत।  \nअगला अंकमे  \nग᳒ -  \n१. शम्भू कु मार िसह २. कु मार मनोज कश्यप \nपोथी समीक्षा:- १.नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश(ᮧेमशंकर िसह/ गजेन्ᮤ ठाकु र) २. उदाहरण(कमलानन्द झा, देवशंकर नवीन) \nजीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न-डॉ ᮧेमशंकर िसह \nशोध लेख-१.स्व. राजकमल चौधरी (देवशंकर नवीन)  \nयायावरी- कै लाश कु मार िम᮰ उपन्यास सह᮲बाढ़िन (आगाँ)ज्योितक दैिनकी \nकोसी ग᳒ १. ᮰ी रामभरोस कापिड़ \"᮪मर २. स्व. ᮰ी राजकमल चौधरी \nकथा-िनबन्ध   \n१. शम्भू कु मार िसह २. कु मार मनोज कश्यप \nशंभु कु मार िसह, जन्म: 18 अᮧील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी ᮧखंडक लहुआर गामम े। आरंिभक िशक्षा, मैिᮝक धिर गामिह सँ, आइ.ए., \nबी.ए.मैिथली सम्मान, एम.ए.म ैिथली (स्वणर्पदक ᮧा᳙) ितलका माँझी भागलप ुर िव᳡िव᳒ालय, भागलपुर ,  ि ब ह ा र  सँ। BET [िबहार पाᮢता परीक्षा (NET क \nसमतुल्य) ᳞ाख्याता हेतु] उᱫीणर् 1995, “म ैिथली नाटकक सामािजक िववᱫर्न” िवषय पर वष र् 2008, ित.मा ँ.भा.िव.िव.भा.िबहार म ᱶ शोध-ᮧबंध जमा ( परीक्षाफल \nᮧतीक्षारत)। मैिथलीक कतोक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे क ि व त ा  आ  ि न बंध आिद समय-समय पर ᮧकािशत। वत र्मानमे, श ैिक्षक सलाहकार (मैिथली) रा᳦ीय अनुवाद \nिमशन, के न्ᮤीय भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर मे कायर्रत। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \n(समसामियक िनबंध) \n  \nजाग’ जाग’  महादेव ! \n  \n  \n       िमिथला, अनािदकालसँ धमर्, िशक्षा, सािहत्य संस्कृ ित आिदक िविश᳥ताक लेल अि᳇तीय रहल अिछ। एतय एक-सँ बिढ़ कए एक मुिन, मनीषी, तपस्वी भेल छिथ, \nिजनका सभक उपद ेश आ आचरण आइयहु ँ ओ त बे ᮧ ा संिगक अिछ। म ुदा अन ेकानेक कारणस ँ आ इ  ब ड़  त ी ᮯ  ग ि त एँ सामािजक िववत र्न  भ ’  र ह ल  छैक ।  ए ि ह  ब द लैत \nसामािजक पिरिस्थितमे कोन वस्तु आ संस्कार ᮕा᳭ छैक आ कोन अᮕा᳭ तािह िवषयकेँ  ल’ क’ लोकम े भयंकर ᳇न्᳇ आ संघषर्क िस्थित उत्प᳖ भ’ गेल छैक। मूल रूप सँ \nपा᳟ात्यवादी सभ्यताक अन्धानुकरण ओ आन-आन कारणेँ, लोक अपन सभ्यता, संस्कृ ित, सँ िवमुख भेल जा रहल अिछ, पिरणामस्वरूप, समाजम े भूख, भय, ᳥᮪ाचार, \nराजनीितक अपराध, ब ेरोजगारी आिदक समस्या िदनानुिदन गंभीर भेल जा रहल छ ैक। लोक एिह सभ समस्यास ँ मुिᲦक लेल अपस्यांत अिछ, बैचैन अिछ। ओकर ा \nकोनो रस्ता निह भेिट रहल छैक। मानिसक अशांितक शांितक लेल लोक भगवानक शरण मे आिब रहल अिछ (ओकरा लागै छैक आब यैह टा रस्ता बिच गेल अिछ)। यैह \nकारण अिछ आइ जतय द ेखू ततिह थोकमे धमर्क दोकान खुिज गेल छैक। हमरो संग सैह भेल, िविभ᳖ ᮧकारक िवसंगित आ झंझावात तेना ने हमरा नचार क’ देलक जे \nहमहुँ अंततः धमर्िहक शरण मे गेलहुँ। \nई संयोगे छल ज े तािहिदन हमरा सभक िदस धम र्क एकटा टटका दोकान ख ुजल छलैक- जाग’ जाग’ महाद ेव! िमिथलाक लेल ई कोनो नव धम र् आ नव स ंᮧदाय निह \nछलैक, हँ, एकटा बात नव अवश्य किह सकै त छी जे एिहमे बस अहाँ देवािधदेव महादेवकेँ  ‘गुरू’ बना िलअ, आ िक सभ समस्या छ ू मंतर। हम अपन अनुभव किह रहल \nछी, जिहया सँ हम महादेवकेँ  गुरू बन ैिलयिन्ह हमर सभटा समस्या सिरपहुँ छू-मंतर भेल जा रहल अिछ। महाद ेवमे दम छिन, से हमर धारणा िदनान ुिदन दृढ़ भेल जा \nरहल अिछ। यैह कारण िथक जे कतहुँ अबैत-जाइत, माने जतय कतहुँ महादेवक मंिदर, फोटो देखैत छी, मोने-मोन जाग’ जाग’ महादेव! कह’ लागैत छी। \nयैह परसूका बात िथक हमरा एक आवश्यक काज े गामसँ सहरसा जयबाक रहय, न े जािन कोन कारण ेँ ओिहिदन गाड़ी-घोड़ा ब᳖ छलैक, हम पयरे चिल देलहुँ। हमरा \nगामसँ लगभग 10 िक.मी. क दूरी पर महादेवक एकटा मंिदर छैक, बड़ भ᳞, ᮧाचीन आ िस᳍। गरमीक िदन रहैक, रौद कपारे पर लागैक। सोचलहुँ मंिदरमे जाग’ जाग’\nमहादेव ! क’ ल ैत छी, आ कन े काल ᮧांगणक एिह िवशाल बरक गाछतर चब ूतरा पर स ुस्ता लेब। मंिदरमे माथ ट ेिक चबूतरा लग आिब ब ैिस गेलहुँ। हमर मोन क ने \nअशांत रहय तैँ ओतय ध्यानक मुᮤामे बैिस महादेवक स्मरण कर’ लागलहुँ, आिक एहन आभास भेल जे सिरपहुँ साक्षात् महादेव हमरा समक्ष आिब गेलाह।  \nआिबतिह पुछलैथ– की यौ िशष्य! की हाल-चाल ? \nहम कहिलयिन-- हे गुरू! स े तँ अहाँ जिनते छी ? \nओ कहलिन-- िचन्ता जुिन करू िशष्य! सभ समाधान भ’ जेतैक।  \nहम कहिलयिन-- ह े महादेव! जखन अहा ँ लग सभ समस्याक एत ेक त्विरत उपचार अिछ तखन अपन ेक एिह स ंसारमे एतेक ᮧकारक रोग-शोक, ᳞िभचार, अनाचार, \nअत्याचार आिद िकएक ? \nओ कहलिन-- िशष्य, “मोन चंगा तँ कठौत म े गंगा” अहाँ पिहने हमर अिस्तत्वकेँ  स्वीकार करैत छलहुँ ? निह न े? मुदा आइ जखन अहा ँक मोनक ᮰᳍ा जागृत भेल तँ \nदेिखये रहल छी जे हम साक्षात् अहाँक समक्ष उपिस्थत छी।  \nहम कहिलयिन-- एकर मान े भेल जे अहाँ अपन िशष्ये टा पर कृ पा करैत छी, वैह टा अहाँक संतान िथक, आ आर सभ ? की ई ᮧ᳤ अहाँक ‘जगतिपता’ उपािध पर ᮧ᳤ \nिचह्न निह अिछ? \nओ कहिलन-- कथमिप निह िशष्य हमरा लेल सभक मान बरोबिर अिछ। जाधिर धम र् आ कमर्क गिणतकेँ  लोक निह बूझत ताधिर ई समस्या, ई भेद रहबे करतैक। एिहमे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nहमर कोन दोख। अहᱭ जे अपन सभ काज-धन्धा छोिड़ कय एतय िदन-राित जाग’ जाग’ महादेव! करैत रहब तँ अहाँकेँ  की बुझाइत अिछ जे महादेव....। \nहे महादेव! हमरा सन मन्द-बुि᳍, धमर् आ कमर्क तᱬवकेँ  कोना बुझत? हम तँ बस एᲥिहटा चीज बुझैत छी, महादेव! आर िकछु निह।  \nबस! बस! बस! अहाँक ᮰᳍ा, िव᳡ास आ सत्कमर् सैह िथकाह महादेव, सत्यं िशवं सुन्दरम्। \nहे महादेव! ई बूझब तँ हमरालेल आर जिटल भ’ गेल, सत्य, सुंदर आ िशव केँ  बुझ’क सामाथ्यर् हमरा कतय? \nअपन संस्कार, संस्कृ ित, लोकाचार, भाषा-सािहत्य, धािमक आचरण, आिदकेँ  बुझू, यैह सत्य िथक, यैह सुंदर िथक, यैह िशव िथक। \nबेस, आब कने-कने बुझलहुँ। हे महादेव! आर सभ छोड़ू एकटा बात बताऊ, \nएिह गामक अिधकांश लोकिन पढ़ल-िलखल छिथ, ज्ञानी छिथ, अपन परंपरा, अपन संस्कारािदक ᮧित जागरूक छिथ तकर प᳟ातो हमरा बुझने कतहुँ ने कतहुँ........। \nऔ िशष्य! आइ-कािल्ह जे जतेक बेसी पढ़ल-िलखल लोक छिथ से ततबे बेसी मूखर्। \nई अहाँ की किह रहल छी, एहन भ’ सकै त अिछ जे कखनहुँ-कखनहुँ पढ़लो-िलखलो लोकसँ गलती भ’ जाइत छैक, मुदा तकर जतेक पिरमाण अहाँ बता रहल छी से बात \nहमरा निह पिच रहल अिछ। \nऔ िशष्य! कहब तँ छक द’ लागत। ई कोनो ग ुटका (पान-मसाला) िछय ैक जे पिच जायत। अहᱭ कहू, अहाँ जे भिर िदनम े 10 प ुिड़या गुटखा खा जाइत छी स े कोना?\nओिह पुिड़या पर निह िलखल छ ैक जे “तम्बाकू  चबाना स्वास्थ के  िलए हािनकारक ह ै”। हे ओिह महाशयकेँ  देिखयौक, ओ राजधानीक जानल-मानल डॉक्टर छिथ, घ ंटे-\nघंटे पर िसगर ेट (ओहो ᳴कग साइज) पीबैत छैक, जखन की सभटा िसगर ेटक पैके ट पर िलखल रह ैत छैक, “धु᮫पान स्वास्थ्य के  िलए हािनकारक ह ै” एतबे िकएक, हे \nओमहर ओिह होिडग पर पिढ़यौक- “िसगरेट पीने से कᱹसर होता है, जनिहत मे जारी, कै प्सटन िफल्टर, आिखरी कश तक मजेदार।” \n(हमर माथ शरम सँ झुिक गेल) से जे हो मुदा एिहठामक लोक धमार्चारी आ........। \nमहादेव- हँ, हँ, से त’ अवश्ये, तिहया सँ ठीके  आइ कािल्ह हमर पूजा पाठ करयबलाक संख्या बिढ़ गेल अिछ। मुदा ........। \nमुदा की ? \nआब लोकमे ओ भाव निह रहलैक। \nआब लोक हमर पूजा कर’ निह अबैयै, हमरासँ ‘डील’ कर’ अबैये। \nबुझलहुँ निह, कने स्प᳥ करू। \nकी-की  सभ स्प᳥ करी  ि शष्य! सम्पूणर् सामािजक ᳞वस्थामे घून लािग ग ेल छैक। एकहकटा ज ँ फिरछा-फिरछा अहा ँकेँ  कह’ लागी तँ कै क िदन धिर एिहना अहा ँ केँ  \nध्यानमᲨ रह’ पड़त। िजज्ञासा कएलहुँ अिछ तँ िलअ हम िकछु ‘डील’ के र बानगी अहाँकेँ  सुना दैत छी..... \nएकटा (बालक)--- हे महादेव! बाप कहैत छलाह पढ़’क लेल तँ हम गुल्ली-डंडा खैलयबामे भिर साल मस्त रहलहुँ, एिहबेर कहुना पास करा िदय’ तँ ...... \nएकटा नवयुवक –- हे महादेव! एिहबेर देवघर जयबाकाल हमरा जािह ‘मालबम’ सँ पिरचय भेल छल तकरिहसँ हमर िबयाह करा िदअ तँ..... \nएकटा नवयुवती— हे महादेव! अहाँ हमरा कोनो नीक िनदᱷशकक िसनेमामे माधुरी दीिक्षतक ‘धक-धक’ वला रोल िदआ देब तँ......  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nदोसर नवयुवती--- हे महादेव! अहाँक देल गेल रूप–ग ुण सँ संप᳖ रिहतहुँ हमर िबयाह निह भ’ रहल अिछ, हमर माय-बाप िविक्ष᳙ भ’ गेल छिथ। एिह दुिनयाँ सँ सबटा \nदहेजक दानव केँ  एᲥिह िदन उठा िलअ तँ.... \n  \nएकटा ᮧौढ़— हे महादेव! जानैत-बुझैत ‘मनीगाछी’क कोठा पर ब ेर-बेर जाइत रहलहु ँ तैँ आइ ‘एडस’ सन लाईलाज बीमारीस ँ ᮕस्त छी—जँ अहाँ हमरा एिह स ँ मुिᲦ \nिदया दी तँ.... \nएकटा बेरोजगार— हे महादेव! पिढ़-िलिख कए झाम गुड़ैत छी, जँ अहाँ हमरा एकबेर लादेनसँ भᱶट करा दी तँ........ \nएकटा वृ᳍ दम्पित- हे महादेव! अपनेक दयासँ हमरा बेटा-पुतोहुकेँ  कोनो कमी निह, मुदा हमरा द ुनू परानीक पेट ओकरा सभक ल ेल पहाड़ सद ृश छैक। जँ अहाँ हमरा \nएिह जन्मसँ मुिᲦ िदया दी तँ अिगला जनममे ............ \nएकटा राजनेता— हे महादेव! हमरा पाटᱮक सरकार बन’मे एᲥे टा सीट घटैत छैक। हम िनदर्लीय महाᮧलय िसह केँ  तीन करोड़ टका देब’ लेल तैयार छी अहाँ ओकर मित \nफे िर िदऔक, जँ हमर सरकार बिन गेल तँ............. \nएकटा ᳞ाख्याता— हे महादेव! भिर िजनगी चोिर आ जोगाड़क बल ेँ नीक अंक सँ पास होइत रहलहुँ आब ᳞ाख्याता छी। छᲅडा सभकेँ  ततेक ने नेतािगरीक चस्का लगा \nिदऔक जे साल भिर महािव᳒ालय आ िव᳡िव᳒ालयमे ताला लटकले रहय। जँ एहन संभव भ’ जाय तँ..... \nएकटा अछूत-– हे महादेव! एᲥे  हार-मांस, एᲥे  खून, तकरा प᳟ातो लोक हमरा अछूत बुझैये। हमरा स ंग जे भेल से भेल हमरा ब ेटाकेँ  एहन द ंश निह झ ेलय पड़य। जँ\nएहन भ’ गेल तँ.... \nएकटा शराबी --- ह े महादेव! पीबैत-पीबैत, सभटा धन-सम्पित स्वाहा भ’ ग ेल। तीन िदनस ँ एᲥो  ठो प नि ह भेटल अिछ, हम अपन ब ेटी सुिगयाकेँ  ओिह दारूवाल ा \nलग.....जँ एᲥो बोतल िदआ दी तँ.... \nमैिथली (भाषा) – ह े महादेव! अहाँ तँ जािनते छी जे हमर गौरव, मान, मया र्दा, किहयो िमथालाकेँ  के  कहए जगत्ख्याित ᮧा᳙ कएने छल, मुदा आइ अपनिह घरम े हम \nउपेिक्षत  छी। ओना आइ कािल्ह मैिथलीक लेल तथाकिथत संघषर्कतार् लोकािन एतयसँ िदल्ली धिर धरना-ᮧदशर्न कर’ चिल जाइत छिथ, म ुदा सबटा फु िस िथक, सबटा \nिमथ्याडंबर, तैँ जाधिर हमरा अप्पन घरमे सम्मान निह भेटत ताधिर हम अपन गौरवकेँ  पुनः ᮧा᳙ निह क’ सकै त छी। जँ एहने िस्थित रहलैक तँ भ’ सकै छ जे हम किहयो \nिनवर्ᳫ भ’ जा एब। हे जगतपि त! अहाँ मैिथल लोकिनम े मैिथलीक ᮧित नवजागृित आिन िदऔक। एिहस ँ अहाँकेँ  सेहो लाभ ह ैत-- फे र किव िव᳒ापितक ᮰ुितमाधुयर् \nनचारीसँ अहाँक मंिदरक वातावरण आप्लािवत भ’ जाएत। हम क ं गािलन छी, हमरा अहा ँकेँ  देबाक लेल िकछु अिछए निह, त ᱹ हम की ‘डील’ करी ! हे महादेव सुतल \nिकएक छी, जागू ! एिह अबलाक ᳞था सूनू-जाग’ जाग’ महादेव..... \nमैिथली ततेक जोरसँ चीकरलीह जे हमर ध्यान दुिट गेल। ने जािन आब किहया महादेव दशर्न देताह। \n२. कु मार मनोज कश्यप \n \nकु मार मनोज कश्यप \nजन्म: १९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। स्कू ली िशक्षा गाममे आऽ उᲬ िशक्षा मधुबनी मे। बाल्य काले सँ लेखनमे आभरुिच। कै क \nगोट रचना आकाशवानी सँ ᮧसािरत आऽ िविभ᳖ पᮢ-पिᮢका मे ᮧकािशत। सम्ᮧित कᱶिᮤय सिचवालयमे अनुभाग आधकारी पद पर पदस्थािपत। \n  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \nहारल मनुक्ख \n  \n  \nबरी काल सँ ᮧितक्षा कऽ रहल छलहु बस के । गामक कोनो बस आिबय े निह रहल छल ै। एक तऽ ᮧितक्षा ओिहना क᳥ᮧद, तहु मे जेठक दुपहिरया \nमे।   रौद आ पिब्लक  ᮝांसपोटर्क िस्थित ---- िख᳖ भऽ गेल मोन। समय िबत ेबाक आर कोनो साधन निह द ेिख, मोन निहयो रह ैत ठंढा िपबाक \nलेल बिढ ग ेलहु सामने के  रेस्टोरᱶट िदस -- छा ँह तऽ भ ेटबे करत,  स ँगिह प्◌्राितक्षा के  घड़ी स ेहो िबतत। बस एबा म े एखन आधा घ ंटा सँ कम \nसमय निहये लगतैक। \n  \nरेस्टोरᱶट के  तजबीज कर ैत आगू बढल जाईत छलहु िक क े यो रस्ता रोकलक - िजण र्, मिलन, ब ृ᳍ निहयो रहैत बृ᳍ सन - लाठी लेने '' भ ैया! दू \nरुपैया हुअय तऽ दऽ िदयऽ, ᮝेकर पकिड़ गाम चल जायब। पायर े निह ग ेल भऽ रहल आछ ।'' आबाज म े एकटा स ंकोचक सँग दयिनयता साफ \nझलकै त छलैक । तखने हमरा आगु मे नािच गेल भीख माँगबाक नव-नव ढ़ᬺ मोन परऽ लागल पढ़ल आ सुनल िखस्सा सभ जे कोना लोक ठका गेल \nई सभ ढ़ब पऱ। ओकर याचना के  अनसुना करैत हम बिढ़ गेलंहु रेस्टोरᱶट िदस । \n  \nबस अयला  पर िख़डकी  का त सी ट पर बैिस सुभ्यस्त भेलंहु।  कन े का ल मे बस चि ल पड़ल। रस्ता  का त मे सहसा ककरो पर नजिर पिड़ ग ेᬽ \nचᲅकलंहु - 'ई वैह आदमी तऽ निह जे हमरा सँ दू रुपैया मँगैत छल?'  िदमाग पर जोर देलहुँ हँ ई तऽ वैह आदमी आᬯ़क़हुना- कहुना कऽ डेग बढबैत \nलगभग िघिसयैत जँका --चलल जा रहल आछ ग ंत᳞ िदस। ई दृश्य हमरा िवचिलत करऽ लागᬽ हमर अंतरात्मा कचोिट उठल - 'दू रुपैया! माᮢ \nदू रुप ैयाक लेल बीमार - असᲥ के  पायरे जाय पिड़ रहल छ ैक आ तᲂ मोन निहयो रहैत दस रुप ैया ठंढा पी कऽ बबा र्द कऽ द ेलह! िधᲥार एहन \nमनुष्यता के !' अपराध बोध सँ हम आकाश िदस देखैत ओकर शून्यता मे िविलन भेल जा रहल छी।  \nपुस्तक-समीक्षा \n१.नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश (ᮧेमशंकर िसह, गजेन्ᮤ ठाकु र) २. उदाहरण (कमलानन्द झा, देवशंकर नवीन) \nनो एण्ᮝी: मा ᮧिवश- डॉ उदयनारायण िसह “निचके ता”  \n समीक्षा १.: -ᮧोफे सर ᮧेमशंकर िसह \nस्वाधीनोᱫर कालाविधमे सांस्कृ ितक आऽ सािहित्यक गितिविधकेँ  नव आयाम ᮧदान करबामे िमिथलाᲱलक ᮧवासी मातृभाषानुरागी लोकिनक सत्ᮧयासक पिरणाम \nआऽ ᮧितफल िथक महानगर कोलकाताक अवदान मैिथली नाटक ओ रंगमंचकेँ  नव-िदशा ᮧदान करबाक िदशामे जतेक ᮧयास कयलक अिछ आ वतर्मानमे कऽ रहल अिछ \nओ िनि᳟त रूप ेँ एक अिवस्मरणीय ऐितहािसक पृ᳧भूिमक िनमार्ण करबामे सराहणीय भ ूिमकाक िनवार्ह कयलक, जािहस ँ मैिथली आऽ िमिथलाᲱलक िवकास-याᮢाकेँ  \nअᮕगित करबामे सहायक िस᳍ भेल। एिह महानगरस ँ मैिथली का᳞-याᮢामे अपन श ैशवावस्थामे ᮧवेश कऽ कए, नवच ेतनावादक ᮧवतर्क बिन कऽ म ैिथली नाटक ओ \nरंगमंचक क्षेᮢमे अपन ᮧयोगधिमताक कारणेँ एक नव कीितमान स्थािपत कयिनहार नाटककारक रूपम े अवतीणर् भेलाह। बीसम शताब्दीक अ᳥म दशकमे ᮧयोगधमᱮ \nनाटककार जे स्वयं कु शल अिभनेता सेहो छिथ, ओ छिथ उदय नारायण िसह “निचक े ता” (१९५१) जे एकपर-एक मौिलक ᮧयोगधमᱮ नाटकक रचना कऽ कए नाटक ओ \nरंगमंचकेँ  एक नव-िदशा देबामे अहं भूिमकाक िनवार्ह कयलिन। िवगत वषार्न्तमे हुनक सम्मानमे चेतना सिमित पटना ᳇ारा आयोिजत एक समारोहमे हम अपन भाषणमे \nकहने छि लयि न जे का ᳞क क्षेᮢमे तँ अहाँ ख्यात ᮧा᳙ कएनिह छी, िकन्तु ना टकसँ िवमुख निह होउ आ नाटक िलख ू। हमर ओ वाक्य हुनका स्पश र् कयलकिन तकर े \nᮧितफल िथक जे एक पैघ अन्तरालक प᳟ात् ओ “नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश” नाटक लऽ कए मैिथली नाᲷ-ᮧेमी जनमानसक सम्मुख ᮧस्तुत भेलाह अिछ जे िनि᳟त रूपेँ नाटक \nओ रंगमंचक िनिमᱫ एक अिभनव घटना किह सकै त छी। \nटी.एस. एिलयटक कथन छिन ज े वाङमयी कलाक चरम उत्कषर् तखन देखबामे अबैछ जखन रचनामे नाटकीयता किवत्व िदस झुकल दृि᳥गत हो आ किवत्व नाटकीयता \nिदस। उपयुर्Ღ कथनक पिरᮧे᭯यमे ᮧस्तुत नाटक “नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश”क इएह स्वरूप हमरा समक्ष अबैत अिछ, जे नाटककार समाजक यथाथ र् स्वरूपकेँ  ᮧस्तुत करबाक \nउपᮓम कयलिन अिछ जािहमे नाटकीयता आ किवत्व-शिᲦक अद्भुत समन्वयात्मक स्वरूप पाठककेँ  उपलब्ध होइत छिन। मनुष्य जन्मजात क्यो नीक वा अधलाह निह \nहोइछ, ᮧत्युत ओकरा समक्ष एहन पिरिस्थित आिब कऽ उपिस्थत होइछ जािहसँ वा᳭ भऽ कए ओ कम र्मे संिल᳙ भऽ कए तदवत् कायर् करैछ, जकर फल ओकरा एही \nजीवनमे भोगए पड़ैछ। कारण मानवक सवᲃपिर इच्छा रहैछ जे सांसािरक जतेक सुखोपलिब्ध िथक तकर उपलिब्ध ओकरे हो, िकन्तु ओ िबसिर जाइछ ज े ओ जेहन कमर् \nकरत तदनुरूप ेँ ओकरा फलोपलिब्ध सेहो होयतैक। \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nवै᳡ीकरणक फलस्वरूप मानवक इच्छा-शिᲦक एतेक बेसी बलवती भऽ गेल अिछ ओ िचर-नूतनताक आᮕही भऽ ओकर अन्वेषणमे लािग, ओकर अनुयायी भऽ कए अपन \nपुरातन द ुःख-ददर्, मान-अपमान, ग्लािन-मयार्दा आिदक इितहासक प᳖ामे ओझरा यल रहब ᮰ेयस्कर नि ह बुझैत अिछ, अत्याधुिनक पिरव ेश वा  पि रि स्थि तक का रणेँ \nउत्प᳖ आधुिनकता आ पुरातन पᲂगा-पन्थी िवचारधारामे वतर्मान पिरᮧे᭯यमे समन्वय निह स्थािपत कयल जाऽ सकै छ, कारण मनुष्यक इच्छा शिᲦ अनािद आऽ अनन्त \nि थ क  त क र ा  ि न यि न् ᮢ त  क र ब  दुःसाध्य िथक। मनुष्य पिरिस्थितसँ ᮧेिरत भऽ कए अपन मानिसक स ुखोपलिब्ध िनिमᱫ िव᳡क रंगमंचपर उपिस्थत भऽ िविवध रूपा \nअिभनय करैछ तकर ᮧत्यक्ष वा परोक्ष रूपेँ िविवध कलाक ᮧदशर्न करैछ तकर पिरणाम ओकरा एᱫिह भोगय पड़ ैछ, तथािप मानव स्वगर्-नरकक ᳇न्दमे सतत जीिवत \nरहबाक आकांक्षी रहैछ। \n  \nᮧयोगधमᱮ नाटककार जनमानसमे जे ज्वार आयल अिछ, जे लहिर पिर᳞ा᳙ भऽ गेल अिछ जे ओ अपन अिधकार आऽ कत र्᳞क हेतु एतेक बेसी साकांक्ष भऽ गेल अिछ जे \nओ िस᳍ांतकेँ  स्वीकार कऽ कए, ओकर अनुयायी भऽ कए ओ आध ुिनक पिरᮧे᭯यमे दृि᳥बोध कऽ रहल अिछ। मानव-समाजक पुरातन इितहासपर दृि᳥पात कयलासँ स्प᳥ \nभऽ जाइछ जे चाहे सतयुग हो, ᳇ापरयुग हो, ᮢेता युग हो वा किलय ुग हो सब समयक ᮧामािणक इितहास साक्षी िथक जे अत्याचार-अनाचार, दुःख-ददर्, सुख-समृि᳍, \nपाप-पुण्य, धमर्-अधमर् आिद-आिदक ᮧबल आकांक्ष ी  र ह ल  अ ि छ  म ा न व  स मुदाय। िकन्तु आ धुिनक य ुग क  स व ᲃ प ि र  उ प ल ि ब् ध  ि थ क  देश-ᮧेमक अप ेक्षा िव᳡-ᮧेम। एकर \nपिरणाम ᮧत्यक्ष अिछ जे जनमानससँ लऽ कए राजनीित दल सेहो समन्वयवादी भऽ कए ओकर अनुगामी जकर ᮧमाण िथक सिम्मिलत सरकार। \nᮧस्तुत नाटक एक ᮧतीक नाटक िथक, कारण एिहम े सामािजक पिरᮧे᭯यमे एकर कथाम ुखकेँ  उत्थािपत कऽ कए ᮧतीक योजना िनयोिजत कयलिन अिछ, नाटककार \nजािहमे समाजक सब वग र् यथा चाह े ओऽ चोर हो, उचᲥा हो, पाके टमार हो, न ेता हो, अिभन ेता हो, कलाकार हो, सािहत्यकार हो, बीमा कम्पनीक एजेण्ट हो, ᮧेमी-\nᮧेि म क ा  ह ो ,  उ Წ वंश ी य  म ि ह ल ा ,  अ प् स र ा  ह ो ,  नृत्यांगना हो, र᳎ी कागज ब ेचिनहार वा िकनिनहार हो, न ेताक चमचा हो सभक मानिसक प ृ᳧भूिममे ᮧ वेश कऽ कए \nनाटककार एक मनोवैज्ञािनक सदृश ओकर साइको-एनािलिसस करबाक उपᮓम कयलिन अिछ जे सभक आन्तिरक अिभलाषा रहैछ जे वैह समाजक सवर्᮰े᳧ ᮧाणी िथक \nआऽ स्वगर् जएबाक अिभलाषाक पूत्यथर् त᳇त कायर्मे संिल᳙ भऽ जाइछ। अन्ततः सब एकिᮢत भऽ कए स्वगर्क फाटक लग क्यू लगबैछ, िकन्तु िचᮢगु᳙ ᳇ारा ओकर कयल \nगेल कायर्-िववरणी ᮧस्तुत कऽ कए प ुनः पृथ्वीपर ᮧत्यागत हैबाक आदेश दैत छिथ आऽ ओतए नो एण्ᮝीक साइन बोडर् लािग जाइछ आऽ यमराज स ेहो ᮧत्यागत भऽ \nजाइछ। इएह ᳇न्᳇ नाटकमे सवर्ᮢ दृि᳥गत जे एकर एक नवोपलिब्ध िथक। \nएिह नाटकक व ैिशष्Ჷ अिछ ज े म ैिथलीमे ᮧ थ मे-ᮧथम ने त ँ अ ंक िवभाजन अिछ न े द ृश्य-िवभाजन कयलिन, ᮧत्युत सम्पूणर् न ा ट क केँ  ᮧ य ो ग ध म ᱮ  न ा ट क क ा र  च ा ि र  \nकल्लोलमे िवभािजत कऽ कए वत र्मान समाजक सामािजक प ृ᳧भूिमकेँ  समािहत कयलिन अिछ ज े एहने लहर समाजान्तरगत पिर᳞ा᳙ अिछ। पᮢोिचत भाषाक ᮧयोग \nआऽ छोट-छोट वाक्य-िवन्यास, नाटकीयता किवत्व-शिᲦसँ ओत-ᮧोत रहलाक कारणेँ ई नाटक दश र्कपर अिमट ᮧभावोत्पादकता उत्प᳖ करत से हमर िव᳡ास अिछ। \nसम्पूणर् नाटकान्तगर्त अनेक स्थलपर छोट-छोट गेय पदक ᮧयोग कऽ कए एकरसताक पिरहार करबाम े सहायक भ ेल अिछ। निचके ता स्वयं अिभनेता छिथ, त ेँ मैिथली \nरंगमंचक यथाथ र् ि स् थ ि त सँ िचर-पिरिचत छिथ ज े म ैिथलानी रंग क म ᱮ क  अ भ ा व  अ ि छ  तेँ ए ि ह मे अ त् य ल् प  म ि ह ल ा  प ा ᮢ केँ  समायोिजत कयलिन अिछ ज े ए क र  मंचनमे \n᳞वधान निह हो। भिवष्यमे आर अिभनव ᮧयोगधमᱮ नाटककारक कृ ितक अपेक्षा मैिथली रंगकमᱮकेँ  बनल रहत जकर ओऽ पूित करताह। \n  \n२. नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश- ᮧोफे सर उदय नारायण िसह “निचके ता” \nिववेचना: गजेन्ᮤ ठाकु र \nनिचके ता जीक नाटक नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश िवदेह- ई-पिᮢकामे धारावािहक रूप ेँ लगातार ८ अ ंकमे पिᮢकाक आठम अंक (ितिथ १५ अᮧैल २००८) स ँ पन्ᮤहम अंक \n(ितिथ १ अगस्त २००८) धिर ई-ᮧकािशत भए सम्ᮧित ᮧेसमे िᮧटक लेल गेल अिछ। आब ई सभटा अ ंक पी.डी.एफ. रूपम े िवदेह आकार्इवमे डाउनलोडक लेल उपलब्ध \nअ ि छ ।  ल ग ा त ा र  १ २ ०  ि द न  ई  न ा ट क  वेबपर रहल आऽ ५० द ेशक  २५० स्थानसँ १५९६० पाठक एकरा पिढ़ च ुकल छिथ (ग ूगल एन ेलेिटक्स डाटा), आऽ एिहम े \nआकार्इवसँ िवदेहक पुरान अंक डाउनलोड कएल गेल संख्या निह जोड़ल गेल अिछ। \n  \nनाटकक कथानक: ᮧथम कल्लोल: ई नाटक ज्योितरी᳡रक परम्परामे कल्लोलमे (वणर् र᳀ाकर कल्लोलमे मुदा धूतर्-समागम अंकमे िवभᲦ अिछ) िवभािजत अिछ। चािर \nकल्लोलक िवभाजनक ᮧथम कल्लोल स्वगर् (वा नरक) के र ᳇ारपर आरम्भ होइत अिछ। ओतए बहुत रास मुइल लोक ᳇ारक भीतर ᮧवेशक लेल पंिᲦब᳍ छिथ। क्यो पथ \nदुघर्टनामे ि श क ा र  भेल  ब ा ज ा र ी  छ ि थ  तँ स ंगमे य ु᳎मे म ृत भ ेल स ैिनक आऽ चोिर करए काल मारल ग ेल चोर, उᲬᲥा आऽ पॉिकटमार स ेहो छिथ। ज्योितरी᳡रक \nधूतर्समागममे जे अित आधुिनक अब्सिडटी अिछ से \nनो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे सेहो देखऽमे अबैत अिछ। ᮧथम कल्लोलमे जे बाजारी छिथ से पंिᲦ तोिड़ आगाँ बढ़ला उᱫर \nचोर आऽ उचᲥा दुनू गोटेकेँ  कॉलर पकिड़ प ुनः हुनकर सभक म ूल स्थानपर दए अबैत छिथ। उचᲥा जे बादमे पता चल ैत अिछ ज े गुण्डा-दादा िथक मुदा बाजारी लग \nसᲱ-मᲱ रहैत अिछ, अंगा छोड़बाक लेल कहैत अिछ। मुदा जखन पॉके टमार बाजारी िदससँ चोरक िवपक्षमे बजैत अिछ तखन उच्Ქा चक्कू  िनकािल अपन असल रूपम े  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nआिब जाइत अिछ आऽ पॉके टमारपर मािर-मािर कए उठैत अिछ। मुदा जखन चोर कहैत छिन जे ई सेहो अपने िबरादरीक अिछ जे छोट-छीन पॉके टमार माᮢ बिन सकल \nओकर जकाँ माँजल चोर निह, आऽ उच्Ქा जेकाँ गुण्डा-बदमाश बनबाक तँ सोिचओ निञ सकल, तखन उच्Ქा महराज चोरक पाछँ पिड़ जाइत छिथ, ज े बदमाश ककरा \nकहलँह। आब पॉके टमार मौका देिख पक्ष बदलैत अिछ आऽ उच्Ქाकेँ  कहैत छिन्ह जे अहाँकेँ  निह हमरा कहलक। संगे ईहो कहैत अिछ जे चोिर तँ ई तेहन करए जनैत अिछ \nजे िगरहथक बेटा आऽ कु कु र सभ चोिर करैत काल पीटैत-पीटैत एतऽ पठा देलक आऽ हमर िखधांश करैत अिछ। बड़का चोर भेलाऽ हँ। भᮤ ᳞िᲦ चोरक बगेबानी देिख ई \nिव᳡ास निह कए पबैत छिथ जे ओऽ चोर िथकाह। तािहपर पॉके टमार, चोर महाराजकेँ  आर िकचिकचबैत छिन्ह। तखन ओऽ चोर महराज एिह गपपर द ुख ᮧकट करैत \nछिथ जे निह त ँ ओिह राित एिह पॉक े टमारकेँ  चोिरपर लए जएतिथ आऽ न े ओऽ हुनका िपट ैत देिख सकै त। एम्हर बजारी जे पिहने चोर आऽ उच्Ქाकेँ  कॉलर पकिड़ \nिघिसया चुकल छलाह, गुम्म भेल सभटा सुनैत छिथ आऽ दुख ᮧकट करैत छिथ जे एकरा सभक संग स्वगर्मे रहब तँ स्वगर् के हन होएत से निह जािन। आब बजारी महराज \nगीतक एकटा ट ुकड़ी एिह िवषयपर पढ़ ैत छिथ। ज ेना धूतर्समागममे गीत अिछ तिहना नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे सेहो एकर एिह स्थलपर ᮧारम्भ होइत अिछ जे एिह \nनाटककेँ  संगीतक बना दैत अिछ। ओम्हर पॉके टमारजी सभक पॉके ट कािट लैत छिथ आऽ बटुआ साफ अए दैत छिथ। आब फे र गीतमय फकड़ा शुरू भए जाइत अिछ म ुदा \nतखने एकटा मृत र᳎ीबला सभक तंᮤाकेँ  तोिड़ दैत छिथ ई किह जे यमालयक बन्द दरबᲯाक ओिह पार ई बटुआ आऽ पाइ-कौड़ी कोनो काजक निह अिछ। आब द ुनू मृत \nभᮤ ᳞िᲦ सेहो बजैत छिथ ज े हँ दोसर द ेसमे दोसर द ेसक िसᲥा कहाँ चलैत अिछ। आब एकटा रमणीमोहन ना᳜ा म ृत रिसक भᮤ ᳞िᲦक दोसर देसक िसᲥा निह \nचलबाक िवषयमे टीप दैत छिथ जे हँ ई तँ ओिहना अिछ ज ेना ᮧेयसीक दोसरक प᳀ी बनब। आब एिह गपपर घमथर्न शुरू भए जाइत अिछ। तखन रमणी मोहन गपक \nरुिख घुमा दैत छिथ जे दरबᲯाक भीतर रम्भा-मेनका सभ हेतीह। िभखमंगनी जे तावत अपन कोरामे लेल एकटा पुतराकेँ  दोसराक हाथमे दए बहसमे शािमल भऽ गेल \nछिथ ईष्यार्वश रम्भा-मेनकाकेँ  मुँहझड़की सभ कह ैत छिथ। म ुदा पॉके टमार कहैत अिछ ज े भीतरमे सुख निह द ुखो भए सकै त अिछ। एिहपर बीमा बाब ू अपन काय र्क \nस्कोप देिख ᮧस᳖ भए जाइत छिथ। आब पॉके टमार इन्ᮤक वᮚपर रुपैय्याक बोली शुरू कर ैत अिछ। एिह ब ेर बजारी तन्ᮤा भंग करैत अिछ आऽ द ुनू भᮤ ᳞िᲦ हुनकर \nसमथर्न करैत कहैत अिछ जे ई अद्भुत नीलामी, जे करबाऽ रहल अिछ पॉके टमार आऽ शािमल अिछ चोर आऽ िभखम ंगनी, पिहले-पिहल सुनल अिछ आऽ फे र संगीतमय \nफकड़ा सभ शुरू भए जाइत अिछ। म ुदा तखने नंदी-भृंगी शाᳫीय संगीतपर नचैत ᮧवेश करैत छिथ। आब न ंदी-भृंगीक ई पुछलापर जे दरबᲯाक भीतर की अिछ सभ \nगोटे अपना-अपना िहसाबस ँ स्वगर्-नरक आऽ अकास-पताल कह ैत छिथ। म ुदा नंदी-भृंगी कहैत छिथ ज े सभ गोट े सत्य छी आऽ क्यो गोटे पूणर् सत्य निह बजलहुँ। फे र \nबजैत-बजैत ओऽ कहए लग ैत छिथ क्यो चोिर काल मारल ग ेलाह (चोर ई स ुिन भागए लगैत छिथ तँ दु-तीन गोटे पकिड़ सोझाँ लए अनैत छिन्ह!) तँ क्यो एक्सीडेन्टसँ \nआऽ एिह तरहेँ सभटा गनबए लगैत छिथ, मुदा बीमा-बाबू कोना िबन मॄत्य्क एतए आयल छिथ से हुनकहु लोकिनकेँ  निह बुझल छिन्ह! बीमा बाबू कहैत छिथ जे ओऽ नव \nमाकᱷटक अन्वेषणमे आएल छिथ! से िबन मरल सेहो एक गोटे ओतए छिथ! भृंगी नंदीकेँ  ढ़ेर रास बीमा कम्पनीक आगमनसँ आएल कम्पीिटशनक िवषयमे बुझबैत छिथ! \nएम्हर ᮧेमी-ᮧेिमकामे घᲂघाउज शुरू होइत छिथ कारण ᮧेमी आब घुिर जाए चाहैत छिथ। रमणी मोहन ᮧेमीक गमनसँ ᮧस᳖ होइत छिथ जे ᮧेिमका आब असगरे रहतीह \nआऽ हुनका लेल मौका छिन्ह। मुदा भृंगी ई किह ज े एतएसँ गेनाइ तँ संभव निह मुदा ई भऽ सकै त अिछ जे दुनू जोड़ी माय-बाप(!)केँ  एक्सीडेन्ट करबाए एतिह बजबाऽ \nलेल जाए। मुदा अपना लेल माय-बापक बिल लेल ᮧेमी-ᮧेिमका तैयार निह छिथ। तखन न ंदी भृंगी दुनू गोटेक िववाह गाजा-बाजाक संग कराऽ दैत छिथ आऽ कन्यादान \nकरैत छिथ बजारी। \nदोसर कल्लोल: दोसर कल्लोलक आरम्भ होइत अिछ एिह भाषस ँ, जे क्यो नेता मरलाक बाद आबएबला छिथ, हुनकर द ुनू अनुचर मृत भए आिब च ुकल छिथ आऽ \nनेताजीक अएबाक सभ क्यो ᮧतीक्षा कए रहल छिथ, दुनू अनुचर छोट-मोट भाषण दए न ेताजीक िवलम्बसँ अएबाक (मृत्युक बादो!) क्षितपूित कए रहल छिथ, गीतक \nयोग दए। एकटा गीत चोर निह ब ुझैत छिथ मुदा िभखमंगनी आऽ र᳎ीबला बुिझ जाइत छिथ, तािह पर बहस श ुरू होइत अिछ। चोरक ेँ  चोर कहलापर आपिᱫ अिछ आऽ \nिभखमंगनीकेँ  ओऽ िभख-म ंग कहैत अिछ त ँ िभखमंगनी ओकरा रोिक कह ैत छिथ ज े ओऽ सिरसवपाहीक अनस ूया छिथ, िमिथला-िचᮢकार, मुदा िदल्लीक अशोकबस्ती \nआिब बुझलिन्ह जे एिह नगरमे कला-वस्तु क्यो निह िकनैत अिछ आऽ चौबिटयाक िभखमंगनी बिन रिह गेलीह। चोर कहैत अिछ जे माᮢ ओऽ बदनाम छिथ, चोिर तँ सभ \nकरैत अिछ। नव बात कोनो निह अिछ, सभ अिछ प ुरनकाक चोिर। तकर बाद न ेताजी पहुँिच जाइत छिथ आऽ लोकक चोर, उच्Ქा आऽ पॉके टमार होएबाक कारण, \nसमाजक िस्थितकेँ  कहैत छिथ। तखने एकटा वामपंथी अबैत छिथ आऽ ओऽ ई देिख क्षुब्ध छिथ जे नेताजी चोर, उचᲥा आऽ पॉके टमारसँ िघरल छिथ। मुदा चोर अपन तकर् \nलए पुनः ᮧस्तुत होइत अिछ आऽ नेताजीक राखल “चोर-पुराण” नामक आधारपर बजारी जी गीत शुरू कए द ैत छिथ। \nतेसर कल्लोल: आब नेताजी आऽ वामपंथीमे गठबंधन आऽ वामपंथी ᳇ारा सरकारक बाहरसँ देल समथर्नपर  चरचा शुरू भए जाइत अिछ। न ेताजी फे र गीतमय होइत \nछिथ आिक तखने स्टंट-सीन करैत एकटा मुइल अिभनेता िववेक कु मारक अएलासँ आकषर्ण ओम्हर चिल जाइत अिछ। टटका-ᮩे᳴कग न्यूज देबाकक मजबूरीपर नेताजी \n᳞ंग्य करैत छिथ। वामपंथी दू बेर दू गोट गप नव गप किह जाइत छिथ, एक ज े िबन अिभनेता बनने क्यो नेता निह बिन सकै त अिछ आऽ दोसर जे चोर नेता निह बिन \nसकै छ (ई चोर कह ैत अिछ) मुदा नेता सभ तँ चोिर करबामे ककरोसँ पाछाँ निह छिथ। तखन े एकटा उᲬ वंशीय मिहला अबैत छिथ आऽ हुनकर ᮧ᳤ोᱫरक बाद एकटा \nसामान्य क्यूक संग एकटा वी.आइ.पी.क्यू बिन जाइत अिछ। अिभन ेता, नेता आऽ वामप ंथी सभ वी.आइ.पी.क्यूमे ठाढ़ भऽ जाइत छिथ! ई प ुछलापर की कतार िकएक \nबनल अिछ तािहपर चोर-पॉके टमार कहैत छिथ जे हुनका लोकिनकेँ  पंिᲦ बनएबाक (आऽ तोड़बाक सेहो) अभ्यास छिन्ह। \nचतुथर् कल्लोल: यमराज सभक खाता-खेसरा देिख लैत छिथ आऽ िचᮢगु᳙ ई रहस्यो᳃ाटन करैत छिथ जे एक युग छल जखन सोझाँक दरबᲯा खुिजतो छल आऽ ब᳖ सेहो \nहोइत छल। न ंदी भृंगी पिहनिह स ूिचत कए द ेलिन्ह जे सोझाँक दरबᲯा स्व᳘ निह माᮢ बुझबाक दोष छल। दरबᲯाक ओिहपार की अिछ तािह िवषयम े सभ क्यो \nअपना-अपना िहसाबसँ अनुभवक उᱫर दैत छिथ। िचᮢगु᳙ कहैत छिथ ज े ई सभटा छ ैक ओिहपार। न ंदी-भृंगी सूिचत करैत छिथ ज े एिह ग ेटमे ᮧवेश िनषेध छैक, नो \nएण्ᮝी के र बोडर् लागल छैक। आिह रे ब्बा! आब की होए! नेताजीकेँ  पठाओल जाइत छिन्ह यमराजक सोझाँ, मुदा हुनकर सरस्वती ओतए मन्द भए जाइत छिन्ह। बदरी \nिवशाल िम᮰ ᮧिस᳍ नेताजी के र िखचाई शुरू होइत छिन्ह असली के र बदला स᳷टिफके ट बला कम कए िलखाओल उमिरपर। पचपन बिरख आय ु आऽ शश योग कह ैत \nअिछ जे सᱫिर से ऊपर जीताह से ओऽ आऽ संगमे मृत चारू स ैिनककेँ  आिपस पठा देल जाइत अिछ। दूटा सैिनक नेताजीक संग चिल जाइत छिथ आऽ द ू टा अनुचर सेहो \nजाए चाहैत अिछ। मुदा नेताजीक अनुचर सभक अपराध बड़ भारी से िचᮢगु᳙क आदेशपर नंदी-भृंगी हुनका लए कराड़ीमे भुनबाक लेल बाहर लए जाइत छिथ तँ बाँचल \nदुनू सैिनक हुनका पकिड़ केँ  लए जाइत छिथ आऽ न ंदी-भृंगी फे र मंचपर घुिर अबैत छिथ। तिहना तकर्क बाद ᮧेमी-ᮧेिमका, दुनू भᮤ पुरुष आऽ बजारीकेँ  सेहो ᮢाण भेटैत \nछिन्ह ढोल-िपपहीक संग हुनका बाहर लए गेल जाइत अिछ। आब नन्दी जखन अिभनेताक नाम िववेक कु मार उफर्...बजैत छिथ तँ अिभनेता जी रोिक दैत छिथ जे कतेक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nमेहनितसँ जाित हुनकर पाछा ँ छोिड़ सकल अिछ, स े उफर् तँ छोिड़ए द ेल जाए। वामप ंथी गो᳧ीक अिभनेता ᳇ारा मदित के र िववरणपर वामप ंथी ᮧितवाद करैत छिथ। \nहुनको पठा देल जाइत छिन। वामप ंथीक की हेतिन्ह, हुनकर कथामे तँ ने स्वगर्-नकर् अिछ आऽ न े यमराज-िचᮢगु᳙। हुनका अपन भिवष्यक िनणर्य स्वयं करबाक अवसर \nदेल जाइत छिन्ह। मुदा वामपंथी कहैत छिथ जे हुनकर िशक्षा आन ᮧकारक छलिन्ह मुदा एखन जे सोझाँ घिटत भए रहल छिन्ह तािहपर कोना अिव᳡ास करथु? मुदा \nयमराज कहैत छिथ ज े भऽ सकै त अिछ , ज े अहाँ देिख रहल छी स े दुःस्व᳘ होए, जतए घुसए जाएब ओतए िलखल अिछ नो एण्ᮝी। आब यमराज ᮧ᳤ पुछैत छिथ ज े \nिवषम के , मनुक्ख आिक ᮧकृ ित? वामपंथी कहैत छिथ जे दुनू, मुदा ᮧकृ ितमे तँ नेचुरल जिस्टस कदािचत् होइतो छैक मुदा मनुक्खक स्वभावमे से गुन्जाइश कहाँ? मुदा \nवामपंथी राजनीित एकर ᮧयास करैत अिछ। तािहपर हुनका स ंग चोर-उचᲥा आऽ पॉके टमारकेँ  पठाओल जाइत अिछ ई अवसर द ैत जे िहनका सभकेँ  बदलू। चोर कनेक \nजाएमे इतस्तः करैत अिछ आऽ ई िजज्ञासा करैत अिछ जे हम सभ त ँ जाइए रहल छी म ुदा एिहसँ आगाँ? नंदी-िचᮢगु᳙-यमराज समवेत स्वरमे कहैत छिथ- नो एण्ᮝी। \nभृंगी तखने अबैत छिथ, अिभनेताकेँ  छोड़ने। यमराज कहैत छिथ मा ᮧिवश। भृंगी नीचाँमे होइत चरचाक गप कह ैत अिछ जे एतुᲥा िनअम बदलल जएबाक आऽ कतेक \nगोटेकेँ  पृथ्वपर घुरए देल जएबाक चरचा सव र्ᮢ भए रहल छिथ। यमदूत सभ अनेरे कड़ाह लग ठाढ़ छिथ क्यो भ ुनए लेल कहाँ भेटल छिन्ह (माᮢ दू टा अनुचर)। आब \nक्यो निह आबए बला बचल अिछ, स े सभ कह ैत छिथ। िचᮢगु᳙ अपन नमहर दाढ़ी आऽ यमराज अपन म ुकु ट उतािर ल ैत छिथ आऽ स्वाभािवक मन ुक्ख रूपम े आिब \nजाइत छिथ! म ुदा िचᮢगु᳙क मेकप बला नमहर दाढ़ी द ेिख िभखमंगनी जे ओतए छलीह, ह ँिस दैत छिथ। भ ृंगी उ᳃ाटन करैत छिथ ज े ि भखमंगनी हुनके  सभ ज ेकाँ \nकलाकार छिथ! कोन अिभनय, तकर िववरण म ुहब्बत आऽ गुदगुदीपर खतम होइत अिछ त ँ िभखमंगनी कहैत छिथ ज े निह एिह तरहक अिभनय त ँ ओतए भऽ रहल \nअिछ। ओᱫऽ रमणी मोहन आऽ उᲬवंशीय मिहला िनभाक रोमांस चिल रहल अिछ। म ुदा िनभाजी तँ बिजते निह छिथ। िभखमंगनी यमराजसँ कहैत छिथ जे ओऽ तखने \nबजतीह जखन एिह दरबᲯाक तालाक चाभी हुनका भ ेटतिन्ह, बुझतीह जे अपसरा बनबाम े यमराज मदित दए सक ै त छिथ, ई रमणीक हृदय िथक एतहु नो एण्ᮝी! \nयमराज खखसैत छिथ, तँ िचᮢगु᳙ बुिझ जाइत छिथ ज े यमराज “पंचशर”सँ ᮕिसत भए गेल छिथ! िचᮢगु᳙क कहला उᱫर सभ क्यो एक कात लए जायल जाइत छिथ \nमाᮢ यमराज आऽ िनभा मंचपर रिह जाइत छिथ। यमराज िनभाक सोझा ँ सुनू ने िनभा... किह रुिक जाइत छिथ। सभक उत् सािहत कएलापर यमराज बड़का चाभी \nहुनका दैत छिथ, मुदा िनभा चाभी भेटलापर रमणी मोहनक संग तेना आगाँ बढ़ैत छिथ जेना ककरो अनका िचिन्हते निह होिथ! ओऽ चाभी रमणी मोहनकेँ  दए दैत छिथ \nमुदा ओऽ ताला निह खोिल पब ैत छिथ। फे र िनभा अपन े ᮧयास करए लेल आगाँ बढ़ैत छिथ म ुदा िचᮢगु᳙ कहैत छिथ ज े ई मोनक दरबᲯा िथक, ओना निह ख ुजत। \nमिहला ठकए लेल चाभी देबाक बात कहैत छिथ। सभ क्यो हँसी करैत छिन जे मोन कतए छोिड़ अएलहु ँ? तािहपर एकबेर पुनः रमणी मोहन आऽ िनभा मोन स ंजोिग \nकए ताला खोलबाक असफल ᮧयास करैत छिथ। नंदी-भृंगी-िभखमंगनी गीत गाबए लग ैत छिथ जकर तात्पयर् ईएह जे मोनक ताला अिछ लागल, म ुदा ओतए अिछ नो \nएण्ᮝी। मुदा ऋतु वसन्तमे ᮧेम होइछ अनन्त आऽ करेज कहैत अिछ मैना-मैना, तँ एतिह नो एण्ᮝी दरबᲯापर धरना देल जाए। \n  \nिववेचन: भारत आऽ पा᳟ात्य नाᲷ िस᳍ांतक तुलनात्मक अध्ययनसँ ई ज्ञात होइत अिछ मानवक िचन्तन भौगोिलक दूरीकक अछैत कतेक समानता ल ेने रहैत अिछ। \nभारतीय नाᲷशाᳫ मुख्यतः भरतक “नाᲷशाᳫ” आऽ धनंजयक दशरूपकपर आधािरत अिछ। पा᳟ात्य नाᲷशाᳫक ᮧामािणक ᮕंथ अिछ अरस्तूक “का᳞शाᳫ”।  \nभरत नाᲷकेँ  “कृ तानुसार” “भावानुकार” कहैत छिथ, धनंजय अवस्थाक अनुकृ ितकेँ  नाᲷ कहैत छिथ। भारतीय सािहत्यशाᳫमे अनुकरण नट कमर् अिछ, किव कमर् निह। \nपि᳟ममे अनुकरण कमर् िथक किव कमर्, नटक कतहु चरचा निह अिछ। \nअरस्तू नाटकमे कथानकपर िवश ेष बल द ैत छिथ। ᮝेजेडीमे कथानक के र संग चिरᮢ-िचᮢण, पद-रचना, िवचार तत्व, दृश्य िवधान आऽ गीत रह ैत अिछ। भरत कह ैत \nछिथ ज े न ा य क सँ स ंबंिधत कथावस्तु आिधकािरक आऽ आिधकािरक कथावस्त ुकेँ  स ह ा य त ा  प हुँचाबएबला कथा ᮧासंिगक कहल जाएत। म ुदा सभ नाटकम े ᮧ ा संिगक \nकथावस्तु होए स े आवश्यक निह, नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे निह त ँ कोनो त ेहन आिधकािरक कथावस्तु अिछ आऽ निहए कोनो ᮧासांिगक, कारण एिहम े नायक कोनो \nसवर्मान्य नायक निह अिछ। जे बजारी उच्Ქाकेँ  कॉलर पकड़ैत छिथ से कनेक कालक बाद गौण पिर जाइत छिथ। जािह उच्Ქाक सोझाँ चोर सकदम रहैत अिछ से िकछु \nकालक बाद, िकछु नव निह होइछ के र दशर्नपर गप करैत सोझाँ अबैत छिथ। जे यमराज सभकेँ  थरᱷने छिथ से स्वयं िनभाक सोझाँमे अपन तेज मध्यम होइत देखैत छिथ। \nिभखमंगनी हुनका दैवी स्वरूप उतारने देखैत हँसैत छिथ तँ रमणी मोहन आऽ िनभा सेहो हुनका आऽ िचᮢगु᳙केँ  अन्तमे अपशब्द कहैत छिथ। वामपंथीक आऽ अिभनेताक \nसएह हाल छिन्ह। कोनो पाᮢ कमजोर निह छिथ आऽ िरबाउन्ड करैत छिथ। \nकथा इितवृिᱫक दृि᳥सँ ᮧख्यात, उत्पा᳒ आऽ िम᮰ तीन ᮧकारक होइत अिछ। ᮧख्यात कथा इितहास पुराणसँ लेल जाइत अिछ आऽ उत्पा᳒ किल्पत होइत अिछ। िम᮰मे \nदुनूक मेल होइत छिथ। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे िम᮰ इितवृिᱫक होएबाक कोनो टा गुंजाइश तखने खतम भए जाइत अिछ जखन िचᮢगु᳙ आऽ यमराज अपन नकली भेष \nउतारैत छिथ आऽ िभखम ंगनीक हँसलापर भृंगी कहैत छिथ ज े ई िभखम ंगनी सेहो हमरे सभ ज ेकाँ कलाकार छिथ! माᮢ यमराज आऽ िचᮢगु᳙ नामसँ कथा इितहास-\nपुराण सम्ब᳍ निह अिछ आऽ इितव ृिᱫ पूणर्तः उत्पा᳒ अिछ। अरस्तू क थ ा न क केँ  स र ल  आ ऽ  ज ि ट ल  दू ᮧक ा र क  म ा नैत छिथ। तािह िहसाबस ँ न ो  एण् ᮝ ी :  म ा  ᮧि व श  मे \nआकिस्मक घटना आिद जािह सरलताक स ंग फ्लोमे अ बैत अिछ ज े ई  न ा ट क  स र ल  क थ ा न क  आ ध ा ि र त  क ह ल  ज ा ए त ।  फे र अरस्तू इ ि त वृᱫकेँ  द न् त क थ ा ,  क ल् प न ा  आ ऽ  \nइितहास एिह तीन ᮧकारसँ सम्बिन्धत मनैत छिथ। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश केँ  काल्पिनकमूलक ᮰ेणीमे एिह िहसाबसँ राखल जाएत। अरस्तूक ᮝेजेडीक चिरᮢ, य़शस्वी आऽ \nकु लीन छिथ- सत् असत् के र िम᮰ण। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे जे चिरᮢ सभ छिथ तािहमे सभ चिरᮢमे सत् असत् के र िम᮰ण अिछ। िनभा उᲬवंशीय छिथ मुदा रमणी \nमोहन जे बलात्कारक बादक िपटाई के र बाद मृत भेल छिथ हुनकासँ िहिल-िमिल जाइत छिथ। िभखम ंगनी िमिथला िचᮢकार अनसूया छिथ। दुनू भᮤपुरुष बजारी आऽ \nचारू स ैिनक एिह ᮧकारेँ िबन कलुषताक सोझाँ अबैत छिथ। भरत नृत्य संगीतक ᮧेमीकेँ  धीरलिलत, शान्त ᮧकृ ितकेँ  धीरᮧशान्त, क्षिᮢय ᮧवृिᱫकेँ  धीरोदᱫ आऽ ईष्यार्लूकेँ   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nधीरो᳍ᱫ कहैत छिथ। बजारी आऽ द ुनू भᮤपुरुष संगीतक बेश ᮧेमी छिथ तँ रमणी मोहन ᮧेमी-ᮧेिमकाकेँ  देिख कए ईष्यार्लू, सैिनक सभ शान्त छिथ क्षिᮢयोचत गुण सेहो \nछिन्ह से धीरोदᱫ आऽ धीरᮧशान्त दुनू छिथ। मुदा नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे एिह ᮧकारक िवभाजन सम्भव निह अिछ। \nभारतीय िस᳍ांत कायर्क आरम्भ, ᮧय᳀, ᮧा᳚याशा, िनयताि᳙ आऽ फलागम धिरक पाँच टा अवस्थाक वणर्न करैत छिथ। ᮧा᳚याशामे फल ᮧाि᳙क ᮧित िनराशा अबैत \nअिछ तँ िनयताि᳙मे फल ᮧाि᳙क आशा घुिर अबैत अिछ। पा᳟ात्य िस᳍ांत आरम्भ, कायर्-िवकास, चरम घटना, िनगित आऽ अिन्तम फल। ᮧथम तीन अवस्थामे उलझन \nअबैत अिछ, अिन्तम दू मे सुलझन। \nकायार्वस्थाक पंच िवभाजन- बीया, िबन्दु, पताका, ᮧकरी आऽ कायर् अिछ। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे बीया अिछ एकटा ᳇न्द मृत्युक बादक लोकक, बीमा एजेन्ट एतए िबनु \nमृत्युक पहुँिच जाइत छिथ। यमराज आऽ िचᮢगु᳙ मेकप आ᳷टस्ट िनकलैत छिथ। िविभ᳖ िबन्दु ᳇ारा एकटा चिरᮢ ऊपर नीचाँ होइत रह ैत अिछ। पताका आऽ ᮧकरी \nअवान्तर कथामे होइत अिछ से नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे निह अिछ। बीआक िवकिसत रूप काय र् अिछ मुदा नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे ओऽ धरणापर खतम भए जाइत अिछ! \nअरस्तू ए क र ा  ब ी आ ,  म ध् य  आ ऽ  अ व स ा न  क हैत छिथ। आब आऊ सिन्धपर, म ुख-सिन्ध भेल बीज आऽ आरम्भकेँ  ज ो ड़ ए ब ल ा ,  ᮧ ि त मुख-सिन्ध भेल िबन्दु आ ऽ  ᮧ य ᳀ केँ  \nजोड़एबला, गभर्सिन्ध भेल पताका आऽ ᮧा᳚याशाकेँ  जोड़एबला, िवमश र् सिन्ध भेल ᮧकरी आऽ िनयताि᳙केँ  जोड़एबला आऽ िनव र्हण सिन्ध भेल फलागम आऽ काय र्केँ  \nजोड़एबला। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे मुख/ ᮧितमुख आऽ िनवर्हण सिन्ध माᮢ अिछ, शेष दू टा सिन्ध निह अिछ।  \nपा᳟ात्य िस᳍ांत स्थान, समय आऽ कायर्क के न्ᮤ तकै त अिछ। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे स्थान एकिह अिछ, समय लगातार आऽ कायर् अिछ ᳇ारक भीतर पैसबाक आकांक्षा। \nदू घण्टाक नाटकमे दुइये घण्टाक घटनाᮓम विणत अिछ नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे कायर् सेहो एके टा अिछ। अिभनवगु᳙ सेहो कहैत छिथ जे एक अंकमे एक िदनक काय र्सँ \nबेशीक समावेश निह होए आऽ द ू अंकमे एक वषर्सँ बेशीक घटनाक समावेश निह होय। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे कल्लोलक िवभाजन घटनाक िन᳸द᳥ समयमे भेल कायर्क \nआऽ नव काया र्रम्भमे भेल िवलम्बक कारण आनल ग ेल अिछ। म ुदा एिह िᮢकक िवरोध ᮟाइडन कएने छलाह आऽ श ेक्सिपअरक नाटकक स्वच्छन्दताक ओऽ समथर्न \nकएलिन्ह। मुदा नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे एिह तरहक कोनो समस्या निह अब ैत अिछ। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे आपसी गपशपम े- जकरा फ्लैशबैक सेहो किह सकै त छी- \nककर मृत्यु कोना भेल से नीक जेकाँ दिशत कएल गेल अिछ।  \nभारतमे नाटकक दृश्यत्वक समथर्न कएल गेल मुदा अरस्तू आऽ प्लेटो एकर िवरोध कएलिन्ह। मुदा १६म शताब्दीमे लोडोिवको कै स्टेलवेᮝो दृश्यत्वक समथर्न कएलिन्ह। \nिडटेटाटर् सेहो दृश्यत्वक समथर्न कएलिन्ह तँ ᮟाइडज नाटकक पठनीयताक समथर्न कएलिन्ह। देिसयर पठनीयता आऽ द ृश्यत्व दुनूक समथर्न कएलिन्ह। अिभनवगु᳙ सेहो \nकहने छलाह जे पूणर् रसास्वाद अिभनीत भेला उᱫर भेटैत अिछ मुदा पठनसँ सेहो रसास्वाद भेटैत अिछ। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे पिहल कल्लोलक ᮧारम्भमे ई स्प᳥ भऽ \nजाइत अिछ जे एतए दृश्यत्वकेँ  ᮧधानता देल गेल अिछ। पि᳟मी रंगमंच नाᲷिवधान वास्तिवक अिछ मुदा भारतीय रंगमंचपर सांके ितक।  जेना अिभज्ञानशाकुं तलम् मे \nकािलदास कहैत छिथ- इित शरसंधानं नाटयित। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे भारतीय िवधानकेँ  अंगीकृ त कएल गेल- जेना मृत्यु ᮧा᳙ सभ गोटे ᳇ारा स्वगर् ᮧवेश ᳇ारक अदृश्य \nदेबाड़क गपशप आऽ अिभनय कौशल ᳇ारा स्प᳥ता। अंिकया नाटमे सेहो ᮧदशर्न तत्वक ᮧधानता छल। कीतर्िनयाँ एक तरह ेँ संगीतक छल आऽ एतहु अिभनय तत्वक \nᮧधानता छल। अंकीया नाटक ᮧारम्भ मृदंग वादनसँ होइत छल। नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मैिथलीक परम्परासँ अपनाकेँ  जो ड़ने अिछ म ुदा संगिह इितहास, प ुराण आऽ \nसमकालीन जीवनचᮓकेँ  देखबाक एकटा नव दृि᳥कोण लए आएल अिछ, सोचबाऽ लए एकटा नव अंतदृर्ि᳥ दैत अिछ। \nज्योितरी᳡रक धूतर्समागम, िव᳒ापितक गोरक्षिवजय, कीतर्िनञा नाटक, अंकीयानाट, मुंशी रघुनन्दन दासक िमिथला नाटक, जीवन झाक सुन्दर संयोग, ईशनाथ झाक \nचीनीक लड्डू,  ग ो ि व न् द  झ ा क  ब स ा त ,  म ि ण प ᳑ क  तेसर किनया ँ, निचके ताजीक “नायकक नाम जीवन, एक छल राजा”, ᮰ीशजीक प ुरुषाथर्, स ुधांशु श ेखर चौधरीक \nभफाइत चाहक िजनगी, मह ेन्ᮤ मलंिगयाक काठक लोक, राम भरोस कापिड़ ᮪मरक मिहषास ुर म ुदार्बाद, ग ंगेश ग ुंजनक ब ुिधबिधया के र परम्पराकेँ  आ ग ाँ ब ढ़ बैत \nनिचके ताजीक नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश ता᳸ककता आऽ आधुिनकताक वस्तुिन᳥ताकेँ  ठाम-ठाम नकारैत अिछ। वामपंथीकेँ  यमराज ईहो कहैत छिथन्ह, जे वामपंथी देिख रहल \nछिथ से सत्य निह सपनो भए सकै त अिछ। िवज्ञानक ज्ञानक सम्पूणर्तापर टीका अिछ ई नाटक। सत्य-असत्य, सभ अपन-अपन दृि᳥कोणसँ तकर वणर्न करैत छिथ। चोरक \nअपन तकर् छिन्ह आऽ वामपंथी सेहो कहैत छिथ िक चोर न ेता निह बिन सकै त छिथ मुदा नेताक चोिरपर उतिर अएलास ँ चोरक वृित मारल जाए बला छिन्ह। नाटकमे \nआत्म-के िन्ᮤत हास्यपूणर् आऽ नीक-खराबक भावना रिह-रिह खतम होइत रह ैत अिछ। यमराज आऽ िचᮢगु᳙ तक मुखौटामे रिह जीिब रहल छिथ। उᱫर आधुिनकताक ई \nसभ लक्षणक संग नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे एके  गोटेक कै क तरहक चिरᮢ िनकिल बाहर अबैत अिछ, ज ेना उᲬवंशीय मिहलाक। कोनो घटनाक सम्पूणर् अथर् निह लािग \nपबैत अिछ, सत्य कखन असत्य भए जएत तकर कोनो ठेकान निह। उᱫर आधुिनकताक सतही िचन्तन आऽ चिरᮢ सभक नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे भरमार लागल अिछ, \nआशावािदता तँ निहए अिछ म ुदा िनराशावािदता सेहो निह अिछ। यिद अिछ त ँ से अिछ बतहपनी, कोनो चीज एक तरह ेँ निह कै क तरहेँ सोचए बला िव᳒मान छिथ। \nकारण, िनयन्ᮢण आऽ योजनाक उᱫर पिरणामपर िव᳡ास निह वरन संयोगक उᱫर पिरणामपर बेशी िव᳡ास दशार्ओल गेल अिछ। गणतांिᮢक आऽ नारीवादी दृि᳥कोण \nआऽ लाल झंडा आिदक िवचारधाराक संगे ᮧतीकक रूपमे हास-पिरहास सोझाँ अबैत अिछ। \nएिह तरहेँ नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश मे उᱫर आधुिनक दृि᳥कोण दिशत होइत अिछ, एतए पाठक कथानकक मध्य उठाओल िविभ᳖ समस्यासँ अपनाकेँ  पिरिचत पबैत छिथ। \nजे ᳇न्द नाटकक अंतमे दिशत भेल से उᱫर-आधुिनक युगक पाठककेँ  आ᳟ियत निह करैत छिन्ह, िकएक तँ ओऽ दैिनक जीवनमे एिह तरहक ᳇न्दक िनत्य सामना करैत \nछिथ। \nई नाटक मैिथली नाटक लेखनकेँ  एकटा नव िदशामे लए जाएत आऽ आन िवधामे सेहो नूतनता आनत से आशा कए सकै त छी।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \n २. उदाहरण \nपुस्तकक नाम    -     उदाहरण \nसम्पादक         -     देवशंकर नवीन \nᮧकाशक         -     ᮧकाशन िवभाग \n                सूचना और ᮧसारण मन्ᮢा◌ालय \n                भारत सरकार \nपृ᳧        -     २७४ \nमूल्य      -     २०० टाका माᮢा \n१.कमलानन्द झा,िहन्दी िवभाग,सी.एम. कॉलेज,दरभंगा \nमैिथली समस्याक टोह लैत कथा-संकलन : उदाहरण \nपिछला चािर बख र्मे कोनो पैघ आ महत्वपूणर् ᮧकाशनसँ मैिथलीक तीन गोट कथा-स ंकलनक ᮧकाशन मैिथली भाषा ल ेल एकटा श ुभ-संके त मानल जा सकै 'छ। नेशनल \nबुक ᮝस्टसँ ᮧकािशत िशवशंकर ᮰ीिनवास ᳇ारा सम्पािदत मैिथली कथा संचयन(सन्  २००५) आ सन ्  २००७मे तारानन्द िवयोगी ᳇ारा सम्पािदत देिसल बयना(सन्  \n२००७) पाठकक बीच लोकिᮧय भ'ए रहल छल िक ᮧकाशन िवभागस ँ द ेवशंक र  न व ी न  ᳇ ा र ा  स म् प ा ि द त  ट ट क ा  मैिथली कथा-स ंᮕ ह  उ द ा ह र ण  छ ि प  क '  आ ि ब  गेल। \nᮧस᳖ताक बात िथक जे उदाहरणक ᮧकाशनसँ ᮧकाशन िवभागमे सािहित्यक रचनाक ᮧकाशनक बाट फू जल, जे स्वागत योग्य अिछ।  \n     उदाहरणमे लिलतसँ िसयाराम सरस धिरकक क ु ल छᱫीस गोट कथा संकिलत अिछ। एिह स ंकलनसँ मैिथली कथा-संसारक पिरदृश्य स्प᳥ होइत अिछ। संकलनक \nकतोक कथा समस्त भारतीय भाषासँ कान्ही िमलान लेल तत्पर अिछ, जे संकलनकᱫार्क चयनकौशलक स ूचक िथक। ᮰े᳧ कथाकार राजकमल चौधरीक कथा ÷एकटा \nचम्पाकली एकटा िवषधर' घाघ मैिथल समाजक टोप-टह ंकारकᱶ अद्भुत रूप ᱶ अनावृᱫ करैत अिछ। सवण र् मैिथलक गरीबी, ओिह गरीबीस ँ उत्प᳖ दयनीयता, आ तकर \nखोलमे द ुबकल ब ेटीक शाितर माइ-बापक िघनौन आचरण घनघोर तनावक स ंग पाठककᱶ झ क झ ो रैत  अ ि छ ।  द श र थ  झ ा  आ हु न क र  घ र ब ा ल ी  अ प न  तेरह बख र्क ब ेटी \nचम्पाक िववाह बासैठ बख र्क व ृ᳍ शिश बाबू स ंग करेबाक षᲽ ंᮢापूणर् य ो ज न ा  ब न बैत अिछ। द ुनू ᮧ ा ण ी क  ि ग ᳍  दृि ᳥  श ि श  ब ा बूक सम्पित पर िटकल छिन, जकर \nमिलकाइन िववाहोपरान्त हुनक त ेरह  वष ᱮ या  चम्पा  बनैबाली छिन। अितशयोिᲦ सन लग ैबला एिह घटनाक मम र्कᱶ ओएह ब ूि झ सकत जे ि मि थलांचलक बहुिववाह \nᮧथासँ नीक जकाँ पिरिचत छिथ। बीसम-एकै सम िववाहक बाद पित अपन पूवर् प᳀ी सभक मुँहो िबसिर जाइ छलाह।  \n     पᮢाकािरता दुिनयाक महत्वपूणर् आ सम्वेदनशील पक्षसँ मायानन्द िम᮰क कथा ÷भए ᮧकट कृ पाला' साक्षात्कार करबैत अिछ। मीिडया-तन्ᮢा पर बनल साथर्क िहन्दी \nिसनेमा ÷पेज ᮣी' जे िकओ देखने छिथ, से एिह कथाक ममर्कᱶ बेसी नीक जकाँ बुिझ सकै  छिथ। शीᮖतासँ नामी पᮢाकार बिन जाएबाक हड़बड़ीकᱶ कथामे कलात्मक ढंगसँ \nएके रल गेल अिछ। कॉरपोर ेट दुिनयाँक बादशाह श्याम बोगलाक म ृत्युक खबिर सबस ँ पिहने देबाक होड़ लागल अिछ। पᮢाकार लोकिनक नजिरम े ओएह सभस ँ पैघ \nखबर अिछ, दुिनयामे िकछु भ' जाउ। \n     िललीरे मैिथलीक सशᲦ कथालेिखक छिथ। हुनकर कथा ÷िविधक िवधान'म े कामकाजी ᳫा◌ीक संघषर्कᱶ यथाथर्तः देखबाक, आ यथाथर्क ममर्कᱶ कलात्मक कᲅध संग \nउभारबाक सफल च े᳥ा अिछ। उषािकरण खान अपन कथा ÷त्यागपᮢा'मे ᮕामीण युवतीक अदम्य िजजीिवषाकᱶ ᳞Ღ करबामे प ूणर् स फ ल  न ि ह  भ '  स क ल ी ह ।  घ ो र  \nआदशर्व ा द ी  आ  क ठ ो र  अ नुशािसत पिरवारम े पािलत-पोिषत चम्पा कॉल ेजमे प ढ़ '  च ा हैत अिछ, अपन मजᱮसँ ि व व ा ह  क र '  च ा हैत अिछ। म ुद ा  आ ज ी व न  ि व व ा ह  न ि ह  \nकरबाक घोषणा कर ैत चम्पा स्वयंकᱶ ओ ह ी  प रंपराक कᱶचुलमे स मेिट ल ैत अिछ। चम्पा िववाहक ल᭯मण रेख ा  प ा र  क रैत ÷और भी ग़म ह ᱹ' कᱶ आ ध ा र  म ा ि न  अ प न  \n᳞िᲦत्वकᱶ िवस्तृत आयाम निह द' पबैत अिछ। मनमोहन झाक कया ÷फयदा'मे ᳫा◌ी जाितक मोलभाव बला ᮧवृिᱫक रेखांकन खूब जमल अिछ, मुदा वो एिह ᮧवृिᱫक \nवणर्न क' ᳫा◌ी जाित कोन पक्षक उ᳃ाटन करै छिथ, स े बूझब किठन। कोनो ᳞िᲦक स्वभावमे नीक आ खराब द ूनू भाव रह ैत अिछ। कथाक ह ेतु कोन तरहक भावक \nचुनाव कयल जाए, ई महत्वपूणर् अिछ। इएह चुनाव मैिथली कथामे ᳫा◌ी चेतनाक दशर्न करा सकै त अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \n     ᳫा◌ी चेतनाक दृि᳥एं ᮧदीप िबहारीक कथा ÷मकड़ी' अपेक्षाकृ त मेच्योडर् आ बोल्ड कथा कहल जा सकै छ। बेराबेरी कथानाियका सुनीता दू बेर िववाह करैत अिछ, \nदुनू बेर ओकर पित मिर जाइछ, म ुदा ओ िजनगीसँ हािर निह मान ैत अिछ। िसलाई मशीन चला क' ओ ग ुजर-बसर करैत अिछ। एतबे निह, ओ एकटा अनाथ आ बौक \nबᲬाक लालन-पालनक दाियत्व ल' क' अपन ᳞िᲦत्वकᱶ िवस्तार दैत अिछ। कथामे मोड़ तखन अबैत अिछ जखन ओ बौका समथ र् भेला पर सुनीताक स्वीकृ ितयेसँ सही, \nओकरा गभार्धान क' क' भािग जाइत अिछ। सुनीताकᱶ एिह बातक अपराधबोध निह छै, जे ओ बौका संग िकऐ  ई कृ त्य \nके लक, ओ द ेहक िववशतास ँ प ि र ि च त  अ ि छ ,  मुद ा  ब ौ क ा क  भ ा ि ग  जेबाक द ंश ओकरा ᳞िथत कर ै छै। द ेवशंक र  न व ी न क  क थ ा  ÷ पᱶपी' पित-प᳀ीक सम्बन्ध िवच्छेदक \nपिरणामस्वरूप बेटीक मनोमिस्तष्क आ ᳞िᲦत्व पर पड़ैबला कु ᮧभाव आ बेिहसाब उपेक्षाभावकᱶ करुणापूणर् ढंगसँ ᳞Ღ करैत अिछ। मुदा एिहमे सभटा दोष ᳫा◌ी पर \nफे िक देब पूवार्ᮕह मानल जा सकै छ। ई सामािजक सत्य निह भ' सकै त अिछ। विर᳧ कथाकार राजमोहन झा अत्यंत कु शलतापूवर्क ÷भोजन' कथाक बह᳖े ᳫा◌ीक बाहर \nकाज करबाक िवरोध क' जाइत छिथ। राजमोहनजीक दक्षता इएह छिन्ह जे ई सभ बात किहओ क' ओ ᮧगितशील बनल रहै छिथ। \n     राजकमल चौधरीक ÷एकटा चम्पाकली एकटा िवषधर', ध ूमके तुक ÷भरद ुितया', ग ंगेश ग ुंजनक ÷अपन समा ंग ' ( ई  क थ ा  देिसल बयनाम े स ेहो स ंकिलत अिछ), \nतारानन्द िवयोगीक ÷पन्ᮤह अगस्त सन्तानबे' आ अशोकक ÷तानप ूरा' एिह स ंᮕहक ᮰े᳧ कथा मानल जा सकै छ। धूमके तुक कथा ÷भरद ुितया' ᳞िᲦ स्वाथर् हेतु भाई-\nबिहनक पावन पाबिनक द ुरुपयोग करबैत देखबैत अिछ। आजुक मनुख अहू पाबिनकᱶ निह छोड़लक। ÷पन्ᮤह अगस्त सन्तानबे' िवयोगीक सफल राजनीितक कथा कहल \nजा सकै छ। कथाक ई िनष्पित एकदम ठीक लगैत अिछ जे सवणर्क पाटᱮ एिह दुआरे जीतैत रहल जे िन᳜जाितक आिथक िस्थत बहुत खराब छल। स्वामीक पाटᱮ दासोक \nपाटᱮ होइछ। दोसर पाटᱮक मादे सोचब म ृत्युकᱶ आमन्ᮢाण देब छल। आओर नइ ं िकछु त' आवास आ रोजगार छीिन ब ेलल्ला बना देब उᲬवगर्क हेतु बाम हाथक काज \nछल। िदल्ली-पंजाब ᮧवासँ ि न ᳜ व गर्क आिथक, सामािजक िस्थितम े स ुधार भ ेल। पिरणामस्वरूप ओिह वग र्मे आत्मसम्मान आ राजनीितक च ेतनाक अ ंकु रण भ ेल। \nभिᲦका᳞क उन्मेष आ ओिहमे िन᳜जाितक किवक बाहुल्यक पृ᳧भूिममे सुᮧिस᳍ इितहाकार इरफमान हबीब मुगलकालीन िवकास कायर्कᱶ लिक्षत के लिन अिछ। ÷पन्ᮤह \nअगस्त सन्तानबे'  कथाक िवलक्षणता िबहारमे बनल िन᳜जाितक पाटᱮक आत्मालोचन िथक। कहबा लेल त' ई पाटᱮ िन᳜जाितक-िन᳜वगर्क छल, मुदा अइ पाटᱮमे छल, \nᮧपंच, ᳥᮪ाचार, अपराध आओर पाखण्ड पिहनहुँसँ तेजगर और धारदार भ' गेल छल। कथाकारक इएह ᳇न्᳇ कथाकᱶ गिरमा ᮧदान करैछ। चाहक दोकान चलबैबला मुदा \nबहुत ᮧारम्भिहसँ सिᮓय मूल्यपरक राजनीित करैबला हीरा महतोक धैयर् जखन संग छोिड़ दै छिन त' ओ पाटᱮ ᮧमुख बासुदेव महतो पर िबफरैत कहै छिथ-- रे िनलर्Ჯा, \nएतबो सरम कर! जे कु कमर् करै छᱹ से अपन करैत रह, लेिकन एना समाजमे नइं किहए जे कु कमᱷ करब ठीक िछऐ। एतबो रहम कर बिह...।'' \n     अशोकक कथा ÷तानप ूरा' मध्यवगᱮय िहप्पोᮓे सीक घटाटोपकᱶ तार-तार क' द ेबामे पूणर् सफल भ ेल अिछ। िबना कोनो उपद ेश आ न ैितक आᮕहक कथा मध्यवगᱮय \nकु ित्सत मानिसकताक दुगर् भेदन करैत अिछ। कथानायक िवनोद बाब ूक संगीत-ᮧेमकᱶ हुनक िपता घोर अभाव आ ᮤिरद ्◌्रयक बीच ज ेना-तेना पूरा करैत छिथ, म ुदा \nजखन िवनोद बाबूक पुᮢा संगीत िसखबाक इच्छा ᮧकट करै छिन त' द ुनू ᮧाणीकᱶ साँप सूँिघ जाइत छिन। एिह द ुआरे निह, जे हुनका कोनो तरहक अभाव छिन। बिल्क \nएिह दुआरे जे संगीतक स'ख हुनक ब ेटाकᱶ रुप ैया कमबैबला मशीन निह बना सकत। ज े दम्पित कोनो िवषय पर किहयो एकमत निह भ ेल, एिह िवषय पर एकमत भ' \nपुᮢाक एिह अ᳞ावहािरक स'ख'क के ठ मᲂकबाक सािजशपूणर् योजना बनबए लगै छिथ। \n     संᮕहक िकछु कथा जेना अवकाश, अयना, खान साहेब, जंगलक हरीन आिद यथाथर्क मोहमे शुष्क ग᳒ बिन क' रिह गेल अिछ। एिहमे िकछु कथा ततेक सरलीकृ त भ' \nगेल अिछ ज े ओ नवसाक्षर हेतु िलखल कथा ब ुिझ पडै+छ। एहन कथा सभक म ूल संरचना इितवृᱫात्मक अिछ। य᳒िप इितवृᱫ कोनो कथाक सीमा निह होइछ, म ुदा \nजखन कोनो कथा घटनाक स्थूल आ तथ्यात्मक िववरण टा दैछ, कथामे समय वा क्षणक ममर् निह आिब पबैछ, त' एहन इितवृᱫ िनपट ग᳒ बिन क' रिह जाइछ। यथाथर् \nकोनो कथाकᱶ िव᳡सनीयता देबाक बदलामे ओकरा भीतरसँ संवेदना िनचोिड़ अनैत अिछ, कथाकᱶ ᮧमािणक बनेबाक फे रमे पड़ल निह रहैत अिछ। कथाकार रमेश अपन \nकथा ÷नागद ेसमे अ य न ा क  ᳞ व स ा य ' मे अितयथाथ र् आ  इ ि त वृᱫक ᮨे मकᱶ त ो ि ड़  ᮧ त ी क  व ा  फᱹटेसीक ᮧयोगसँ क थ ा  बुन ब ा क  ᮧ य ा स  त '  के लिन, म ुदा कथाक िवन्यासमे \nएकरसता आिब गेल। एिह ᮨे म हेतु हमरा लोकिनकᱶ राजस्थानी कथाकार िवजयदान देथा(दुिवधा)  आ िहन्दी कथाकार उदय ᮧकाश (वारेन हेिस्टग्स का सांढ़) आिदकᱶ \nपढ़बाक चाही। िहनका लोकिनक कथा यथाथर्क ᮨे मकᱶ तोिड़यो क' यथाथर् बनल रहल अिछ। \n     मैिथलीमे ᮧकािशत उᲦ तीनूँ कथा संकलनसँ मैिथली कथाक ᮧसार रा᳦ीय स्तर पर भ' रहल अिछ, एिहमे दू मत निह। मुदा उᲦ संकलनकᱶ पिढ़ \nआम पाठकक राय इएह बनत ज े मैिथलीमे कु ल इएह तीस-चालीस गोट कथाकार आइ तक भ ेलाहे। कारण तीन ूँ संᮕहमे कथाकारक स ूचीमे अद्भुत साम्य अिछ। कथा \nपिढ़ बुझना जाइछ जे कथा चयनमे कथाक अपेक्षा कथाकारकᱶ महत्व देल गेल अिद। ई कहब सवर्था अनुिचत जे संकलनक कथाकार महत्वपूणर् निह छिथ, मुदा अन्य ᮰े᳧ \nकथाकᱶ सेहो ᮧकाशमे अएबाक ᮧयास हेबाक चाही। हमरा लोकिन ई नीक जका ँ जनै छी ज े मैिथलीमे ᮰े᳧ कथाक अभाव निह अिछ। िकन्तु ᮧकाशनक अभावमे पᮢा-\nपिᮢाकाकᱶ छािन मारब किठनाह े निह समय-साध्य कायर् िथक। वै᳒नाथ िम᮰ याᮢा◌ीक पिहचान भने ᮰े᳧ किवक रूपमे छिन, मुदा हुनकर मैिथली कथा ÷िचतकबड़ी \nइजोिरया' आ ÷रूपा ंतर' कतोक द ृि᳥एं महत्वपूणर् अिछ। र ेणुजी सेहो मैिथली कथा िलखलिन अिछ। ई दीगर बात िथक ज े बादमे ओ िहिन्दए टामे िलखए लगलाह। \n÷नेपथ्य अिभनेता' आ ÷जहा ं पमन को गमन नहᱭ' आिद लीकसँ हिट क' िलखल ग ेल कथा िथक। ÷उदाहरण'म े कथाक ᮧकाशन वषर् आ सन्दभर्क अनुपिस्थित खटकै त \nअिछ। समय-सीमा जनने िबना कोनो कथाक सम्यक मूल्यांकन सम्भव निह। नवीनजी सदृश दक्ष आ अनुभवी सम्पादकसँ ई आशा निह कएल जा सकै  छल। एिह कमीकᱶ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \nपूरा करैत अिछ हुनकर चौदह प ृ᳧ीय भूिमका। सम्पादक मैिथली कथाक सीमा आ सम्भावनाक िवस्त ृत पड़ताल अपन एिह भ ूिमकामे के लिन अिछ। म ैिथली कथाक \nइितहासकᱶ बुझबा लेल ई भूिमका िनि᳟त रूपᱶ रेखांकन योग्य अिछ। \n  \n२.देवशंकर\n नवीन-अद᳎ी पेनकᱶ मजगुत करबाक आवश्यकता \n िमिथलाक सांस्कृ ितक िवरासत तकै त दूर धिर नजिर जाइत अिछ, सबसँ पिहने  देखाइत अिछ जे उᲬ िशक्षा ᮧा᳙ करबाक, गम्भीर िचन्तन-मनन करबाक, छोट-सँ-छोट \nबात पर पया र्᳙ िवचार-िवमशर् करैत िनणर्य लेबाक ᮧथा िमिथलामे पुरातन कालसँ अबैत रहैत रहल अिछ। म ुदा तकर अितिरᲦ ÷परसुख देबामे परमसुख'क आनन्द \nलेबाक आ जीवनक हर ेक आचार एव ं आचरणमे लयाि᮰त रहबाक अभ्यास मैिथल जनकᱶ िनके नाँ रहलिन अिछ। स्वयं क᳥ सिहओ क', अपन सब िकछु गमाइओ क', \nदोसरकᱶ अिधकसँ अिधक ᮧस᳖ता देबाक आदित िमिथलामे बड़ पुरान अिछ। ᮧायः इएह कारण िथक जे अितिथ सत्कारमे िमिथलाक लोक अपना घरक थाड़ी-लोटा धिर \nबन्हकी रािख देलिन। दोसरकᱶ सम्मान देबामे मैिथल नागिरक बिढ़-चिढ़ कए आग ू रहल अिछ। भनिसयाक काज कर'बला ᳞िᲦकᱶ महराज अथवा महरािजन, के स-नह-\nदाढ़ी-मᲂछ साफ कर'बला ᳞िᲦकᱶ ठाकु र-ठकु राइन, घर-आँगनमे नौरी-बिहिकरनी आ सोइरी घ'रमे परसौतीक काज करबाब'वाली ᳫा◌ीकᱶ दाय किह \nक' सम्बोिधत करबाक ᮧथा िमिथलामे एहन े धा रणा सँ रहल हो एत। ध्या न देबाक िथक ज े िमि थलामे दादीकᱶ, जेठ बिहनकᱶ आ  घ' र क  अ त् यि ध क  दुलािर बेटीकᱶ द ा य \nकहबाक परम्परा अिछ। \n     अध्ययन, िचन्तन, मननक ᮧथा िमिथलामे ब ड़  पुरान अिछ। म ुद ा  ई  स त् य  ि थ क  जे अ ि श क्षेक कारण ᱶ ि म ि थ ल ा  ए तेक पछुआएलो रहल। गनल ग ूथल ज े ᳞ ि Ღ  \nअध्ययनशील भेलाह, से अत्यिधक पढ़लिन, जे निह पिढ़ सकल, से अपन रोजी-रोटीमे लागल रहल। रोजी-रोटीक एक माᮢा आधार कृ िष छल। िव᳇ान लोकिनक गम्भीर \nबहसमे बैसबाक अथवा ओिहम े िहस्सा लेबाक तकर्शिᲦ, बोध-सामथ्यर्, आ पलखित रह ै निह छलिन, त ᱶ जे उपदेश देल जाइन, तकरा आष र् वाक्य मािन अपन जीवन-\nयापनमे मैिथल लोकिन तल्लीन रहै छलाह। ईश भिᲦक ᮧथा अहू कारणᱶ िमिथलामे दृढ़ भेल। मानव सभ्यताक इितहास कहै'ए जे ᮧकृ ित-पूजन, नदी-पहाड़-भूिम-वृक्ष-\nपशु आिदक पूजन एिह करणᱶ शुरुह भेल जे ᮧारिम्भक कालमे जीवन-रक्षाक आधार इएह होइत छल। लोक अनुमान लगौलक जे सृि᳥क कारण, ᳫा◌ी-पुरुषक जननांग \nिथक, तᱶ ओ िलग प ूजा आ योिन-पूजा शुरुह के लक, जे बादमे िशविलग आ कामयोिन प ूजाक रूपम े ᮧचिलत भेल। बादमे औजार पूजन होअए लागल।... त ᱶ पूजा पाठमे \nलीन हेबाक ᮧथा पुरान अिछ। िमिथलामे ओिह समस्त पूजन-प᳍ितक अनुपालन तँ होइते रहल; िपतर प ूजा, ᮕामदेव पूजा, ऋतु पूजा, फसल पूजा, कु लदेव-देवी पूजा \nआिदक ᮧथा बढ़ल। हमरा जनैत िव᳇ान लोकिन ᳇ारा ईश भिᲦक उपदेश एिह लेल देल जाइत रहल हएत जे ईश भिᲦमे लागल लोक धमर्-भयसँ सदाचार अनुपालनमे \nलागल रहत, सद्वृिᱫमे लीन रहत, सामािजक मयार्दाक ध्यान राखत, भुजबल-धनबलक मदमे िनबर्ल-िनधर्न पर अत्याचार निह करत।...ल᭯यपूित त' निहएँ भेल, उनटे \nलोक धमर्भीरु, पाखण्डी अन्धिव᳡ासी आ िनरन्तर लोभी, स्वाथᱮ, अत्याचारी होइत गेल, पिरणामस्वरूप आजुक मैिथल-ᮧवृिᱫ हमरा सभक सोझाँ अिछ। \n     कृ िष जीवनसँ समाजक कौटुिम्बक बन्हन एते मजगुत छल, जे भूिमहीनो ᳞िᲦ सम्पूणर् िकसानक दजार् पबै छल। हरेक गाममे सब वृिᱫक लोक रहै छल। डोम, चमार, \nनौआ, कु मार, गुआर, धोिब, कु म्हार, कोइरी, बाᳬण, क्षᮢा◌ी... आिद समस्त जाितक उपिस्थितसँ गाम पूरा होइ छल। जमीन्दार लोकिन समस्त भूिमहीनकᱶ जागीर दै \nछलाह, बाᳬण पुरिहताइ करै छला ह, नौ आ के श कटै छला ह; कु मार ह'र-फार, चौकी क े बाड़ बनब ै छलाह; धोिब कपड़ा-बस्तर धोइ छलाह...। सम्प ूणर् समा ज एक \nपिरवार जकाँ चलै छल। सब एक दोसरा लेल जीबै छलाह, सब गोटए िकसान छलाह, कृ िष-सभ्यतामे मस्त छलाह। \n     िसरप ंचमी िदनक ह'र-प ूज ा  ह ो ;  द स म ी ,  द ी य ा - ब ा त ी ,  स ा म ा - च के बाक उत्सव हो; म ूड़न-उपनयन-िववाह-᮰ा᳍ हो; छिठ अथवा फग ुआ हो... िबना सव र्जातीय, \nसवर्वृᱫीय लोकक सहभाग नेने कोनो काज पूर निह होइ छल। एिहमेसँ बहुत बात तँ एखनहुँ बाँचल अिछ, होइत अिछ ओिहना, ओकर ध्येय कतहु लु᳙ भ' गेल अिछ। \n     िमिथलाक िववाहमे एखनहुँ जा धिर नौआ ब'रक कानमे हुनकर खानदान लेल गािर निह देताह (पिरहास लेल); धोिबन अपना के स संगᱶ किनयाँक के स धो क' सोहाग \nनिह देतीह, िववाह प ूणर् निह मानल जाइत अिछ। ध्यान द ेबाक िथक ज े एिह तरह ᱶ ओिह नौआकᱶ कन्याक िपता आ धोिबनकᱶ कन्याक माइक ओहदा देल जाइत अिछ। \nिमिथलाक छिठ पाबिन तँ अद्भुत रूप ᱶ सम्पूणर् िवरासतक रक्षा क' रहल अिछ। नदीमे ठाढ़ भ' कए सूयर्कᱶ अघर् देबाक ई ᮧथा जाित-धमर् समभावक सुरक्षा एना के ने अिछ \nजे स म ा ज क  क ो न हुँ व गर्क सहभागक िबना ई पाबिन प ूणर् न ि ह  ह ो ए त ।  नेत  अ इ  स ' ब  ट ा मे एकता आ समानताक स ूᮢा स्थािपत रखबाक रह ैत छल। ई कल ंक \nस्वातन्ᮢयोᱫरकालीन िमिथलाक स्वाधीन मानवक नाम अथवा वैज्ञािनक िवकास, बौि᳍क उ᳖ित, औ᳒ोिगक ᮧगितक माथ जाइत अिछ, जे समस्त िवकासक अछैत \nमानव-मनमे लोभ-ᮤोह, अहंकार एिह तरह ᱶ भरलक छूआछूत, जाित-᳇ेष, शोषण-उत्पीड़न बढ़ैत गेल; आ आइ िमिथला-समाज, ज े त्याग, बिलदान, ᮧेम, सौहादर् लेल \nख्यात छल, सामािक रूपᱶ खण्ड-खण्ड भेल अिछ। पैघसँ पैघ आपदा, िवभीिषका ओकरा एक ठाँ आिन कए, एकमत निह क' पबै'ए। िमथलाक उदारता आ सामािजकता ई \nछल ज े ककरो बाड़ी-झारीम े अथवा लᱫी-फᱫीमे अथवा कलम-गाछीम े न व  स ा ग - प ा त ,  त र - त र क ा र ी ,  फू ल - फ ल  ह ो इ  छ ल  तँ स भ सँ प ि ह ने ᮕ ा म देवक थान पर आ \nपड़ोिसयाक आँगनमे पहुँचाओल जाइ छल; कोनो फिसल त ैयार भेलाक बाद आगᲂ-रािश कोनो परगोᮢा◌ीकᱶ देल जाइ छल; ख ेतमे फिसल कटबा काल ख ेतक हरेक \nटुकड़ीमे एक अंश रखबारकᱶ देल जाइ छल...ई समस्त बात सामािजक सम्बन्ध-बन्धक मजगूतीक उदाहरण छल।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \n     कोनो स'र-कु टुमक ओतएसँ कोनो वस्तु सनेसमे आबए, त ँ ओ सᲅसे टोलमे लोक िबलह ै छल।...कहबा ल ेल किह सकै  छी जे ई मैिथलजनक जीवनक नाटकीयता आ \nᮧशंसा हेतु लोलुपता रहल होएत... मुदा तकर अछैत एिह प᳍ित आ परम्पराक ᮰े᳧ता आ सामािजक मूल्य हेतु एकर आवश्यकतासँ मुँह निह मोड़ल \nजा सकै त अिछ। गाममे कोनो बेटीक दुरागसनक िदन तय होइ छल, त ँ बेटीक सासुरसँ आएल िमठाइ भिर गाममे िबलहल जाइ छल। तात्पयर् ई होइ छल जे भिर गामक \nलोक बूिझ जाए, जे ई बेटी आब अइ गामस ँ चल जाएत। ओिह ब ेटीकᱶ भिर गामक लोक धन-िवᱫ-जाितसँ परे, ओिह बेटीकᱶ अपना घ'रमे एक साँझ भोजन करबै छल। \nसब िकछुक ल᭯याथर् गु᳙ रहै छल। एकर अथर् ई छल, जे सम्पूणर् गाम अपन-अपन थाड़ी-पीढ़ी देखा कए ओिह बेटीक िववेककᱶ उद्बु᳍ करै छल जे बेटी! आब तᲂ ई गाम, ई \nकु ल-वंश छोिड़ आन ठाम जा रहल छह, हमरा लोकिन अपन शील-स ंस्कृ ितक ज्ञान तोरा देिलयहु, सासुर जा कए, ओतुᲥा शील-संस्कार देिख कए अपन िववेकसँ चिलह', \nआ अपन गाम, अपन कु ल-शीलक ᮧित᳧ा बढ़िबह'। इएह कारण िथक जे पिहने कोनो बेटीक दुरागमनक िदन पैघ अन्तराल द' कए तय होइ छल। म ुदा आब ई िरवाज \nएकटा औपचािरकता बिन कए रिह गेल अिछ; गामक बेटीकᱶ अपन बेटी मािनते के  अिछ? \n     िमिथलामे कोनो ᳫा◌ी संगᱶ भᱹसुर आ मिमया सस ुरक वातार्लाप, भᱶट-घाँट विजत रहल अिछ, एत े धिर ज े दुनूमे छूआछूतक ᮧथा अिछ। आधुिनक सभ्यताक लोक \nएकरा पाखण्ड घोिषत के लिन। पिरिस्थित बदलै छै, त' मान्यताक सन्दभर् बदिल जाइ छै, से िभ᳖ बात; मुदा एिह ᮧथाकᱶ पाखण्ड कहिनहार लोककᱶ ई बुझबाक िथक जे ई \nᮧथा एिह लेल छल, जे एिह दुनू सम्बन्धमे समवयस्की हेबाक सम्भावना बेसी काल रहै छल। संयुᲦ पिरवारक ᮧथा छल, कखनहुँ कोनो अघट घिट सकै  छल। ई वजर्ना \nएकटा िश᳥ाचार िनवर्हरण हेतु पैघ आधार छल। ᮧायः इएह कारण िथक जे िववाह कालमे घोघट देबा लेल ᮧाथिमक अिधकार अही दुनू सम्बन्धीय ᳞िᲦकᱶ देल जाइ \nछिन। जािह ᳫा◌ीकᱶ के ओ भᱹसुर अथवा मिमया ससुर निह छिन, हुनकिह टा ससुर स्थानीय कोनो आन ᳞िᲦ घोघट दै छिन। घोघट देबाक ᮧिᮓयामे कतेक नैितक बन्हन \nरहैत अिछ, से देखू, जे सकल समाजक समक्ष भᱹसुर, नव िववािहत भावहुक उघार माथकᱶ नव नूआसँ झाँपै छिथ आ बगलमे ठाढ़ ब'र ओिह नूआकᱶ घीिचकए माथ उघािर \nदैत अिछ, ई ᮧिᮓया तीन बेर होइत अिछ, अिन्तम बेर माथ झा ँपले राखल जाइत अिछ। अथा र्त् , सकल समाजक सम्मुख ओ ᳞िᲦ ᮧितज्ञा करैत अिछ--हे शुभे! हम, \nतोहर भᱹसुर (ससुर) ᮧण लैत छी, जे जीवन पयर्न्त तोहर लाजक रक्षा करब! एते धिर जे अिᲨ, आकाश, धरती, पवनकᱶ साक्षी रािख जे ᳞िᲦ तोरा संग िववाह के लकहु \nअिछ, सेहो जखन तोहर लाज पर आᮓमण करतहु, हम तोहर रक्षा लेल तैयार रहब! \n     अही तरह ᱶ उपनयनमे आचायर्, बᳬा, के स नेिनहािर, भीख द ेिनहािर, डोम, चमार, नौआ, धोिब, कमार, क ु म्हार आिदक भागीदारी; आ एहने कोनो आन उत्सव, \nसंस्कारमे सामूिहक भागीदारी सामािजक अनुबन्धक ता᳸कक आधार देखबैत अिछ। \n     कहबी अिछ जे मैिथल भोजन भᲵ होइ छिथ। अइ कहबीक त'हमे जाइ तँ ओतहु एकर सांस्कृ ितक, पारम्परिक सूᮢा भेटल। िमिथलाक ᳫा◌ी, खाहे ओ कोनहु जाित-\nवगर्क होिथ, ती᭯ण ᮧितभाक स्वािमनी होइत रहल छिथ। मुदा परदा ᮧथाक कारणᱶ हुनकर पैर भनसा घरसँ ल' क' अ ँगनाक डेरही धिर बान्हल रहै छलिन। अिधकांश \nसमय भनसे घरमे िबतब' पड़िन। सृजनशील ᮧितभा िनि᳟न्त बैस' निह दैन। की किरतिथ! भोजनक िवन्यासमे अपन समय आ ᮧितभा लगब' लगलिथ। आइयो भोजनक \nजतेक िवन्यास, तीमन-तरकारीक जतेक कोिट, चटनी आ अचारक ज ेतक िवधान िमिथलाम े अिछ, हमरा जन ैत देशक कोनहुँ आन भागम े निह होएत। वनस्पितजन्य \nऔषिधकᱶ सुस्वादु भोजन बनएबाक ᮧथा सेहो िमिथलामे सवार्िधक अिछ।... आब जखन एत े ᮧकारक भोजन ओ बनौलिन, तँ उपयोग कतए ह ैत?... घरक प ुरुष वग र्कᱶ \nखोआओल जाएत। सवर्दा एिहना होइत रहल अिछ, जे कोनो िᮓयाक िवकृ ित ᮧचािरत भ' जाइत अिछ, मूल तत्व गौण रिह जाइत अिछ। मैिथल पेटू होइत अिछ, से सब \nजनै'ए, मुदा िमिथलाक ᳫा◌ीमे िवलक्षण सृजनशीलता रहलैक अिछ, से बात कम ᮧचािरत अिछ। जे ᳫा◌ी कामकाजी होइ छलीह, खेत-पथार जा कए शरीर ᮰म करै \nछलीह, गामक बाबू बबुआनक घर-आँगन नीपै, लेबै छलीह, ितनकहु कलात्मक कौशल हुनका लोकिनक काजमे देखाइ छल। \n     ᳫा◌ी जाितक कला-कौशलक मनोिवज्ञानक उत्कषर् त ँ ए न ा  देखाइ अिछ ज े हुनका लोकिनक उछाह-उल्लास धिरम े जीवन-यापनक आधार आ घर-पिरवारक \nमंगलकामना गुिम्फत रहै छल। जट-जिटन लोक नािटका िवश ु᳍ रूपसँ कृ िष कमर्क आयोजन िथक, ज े अनावृि᳥क आशंकामे मेघक आवाहन लेल होइ छल, होइत अिछ; \nसामा भसेबा काल गाओल जाइबला गीतमे सब ᳫा◌ी अपन पािरवािरक पुरुष पाᮢाक स्वास्थ्यक कामना करै छिथ; िववाह उपनयनमे अपिरहायर् रूप ᱶ वृक्ष पूजा (आम, \nमहु), नदी पूजा, ᮧकृ ित पूजा आिद करै छिथ। िविभ᳖ वृिᱫक लोकक अिधकार क्षेᮢा पर नजिर दी, तँ नौआ, कमार, कु म्हार, डोम, धोिब... सबहक स्वािमत्व िनधार्िरत \nरहैत आएल अिछ। जािह गाम अथवा टोल पर िजनकर स्वािमत्व छिन, हुनकर अन ुमितक िबना के ओ दोसर ᮧवेश निह क' सकै  छलाह। ई लोकिन आपसी समझौतास ँ \nअथवा िनलामीसँ गामक खरीद-िबᮓी करै छलाह। एिह ᳞वहारमे \nजजमानक कोनो भूिमका अथवा दखल निह होइ छल। \n     हस्तकलाक कु टीर उ᳒ोग एतेक सम्प᳖ छल, जे सामािजक ᳞वस्थामे सब एक दोसरा पर आि᮰त छल। सूप, कोिनयाँ, पिथया, बखाड़ी, घैल, छाँछी, सरबा, पुरहर, \nमौनी, पौती, जनौ, चरखा, लदहा, बरहा, गरदामी, म ुखारी, उघैन, कराम, खाट, सीक, अिरपन... सब िकछु लु᳙ᮧाय भ' गेल। एते धिर जे ई शब्द आ िᮓया अपिरिचत \nभेल जा रहल अिछ। ढोिन क े नाइ, भौरी के नाइ, के न के नाइ, पस'र चरेनाइ, िझल्हैर खेलेनाइ सन िᮓया, आ सुठौरा, हरीस, लागन, बर ेन, जोती, कन ेल, पालो, चास, \nसमार, फे रा, पचोटा, ढोिस, करीन सन शब्द आब आधुिनक सािहत्योमे कमे काल अबै'ए।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \n     िमिथलाक एह ेन िवलक्षण िवरासत--कला, संस्कृ ित आ जीवन-यापन प᳍ितक उत्कृ ᳥ उदाहरण सम्भावनािवहीन भिवष्यक कारणᱶ आ सामािजक कट ुताक कारणᱶ \nहेरा एल जा  रहल अिछ। नवी न ि शक्षा  प᳍ि तसँ सामािजक जाग ृित बढ़ल, म ुदा  ओि ह जा गृितक समक्ष ठढ़ भेल वैज्ञािनक िवकास आ आिथक उदारीकरणक ᮧभावमे \nअहंकारᮕस्त समृ᳍ लोकक लोलुपता आ क्षुᮤ वृिᱫ। संघषर् जायज छल। अपन पारम्पिरक वृिᱫ आ हस्तकलामे, पुश्तैनी पेशामे लोककᱶ अपन भिवष्य सुरिक्षत निह देखेलै। \n÷रंग उड़ल मुरूत' कथाम े मायानन्द िम᮰ आ ÷रमजानी' कथामे लिलत िमिथलाक परम्परा पर आघात देखा चुकल छिथ।... \n     ख'ढ़क घर आब होइत निह अिछ, घरामीक वृिᱫ एिहना चल गेल। सीक'क ᮧयोजन, खाटक ᮧयोजन समा᳙ भ' गेल, बचल-खुचल माल-जाल लेल नाथ-गरदामी आब \nप्लािस्टकक बनल-बनाएल डोिरसँ होअए लागल, बᲬाक खेलौना प्लािस्टकक होअए लागल। नौआ, कमार, धोिब, डोमक जागीर आपस ल ेल जा लागल। ओ लोकिन \nअपन पुश्तैनी पेशा छोिड़ आन-आन नोकरी चाकरीम े जाए लगलाह। ᳫा◌ी जाित आब भानस करबा ल ेल िकताब पढ़ए लगलीह, फास्ट फू ड खएबाक ᮧथा िवकिसत \nभेल। िमिथला पᱶᳳटगकᱶ आफसेट मशीन पर छपबा कए प ूँजीपित लोकिन री-ᮧोडक्शन बेच' लगलाह। जट-जिटन आ सामा-चके बाक खेलक िविडयोᮕाफी देखाओल जाए \nलागल। गोनू झा, राजा सलहेस, नैका बिनजारा, कारू िखरहिर, लोिरकाइिन आिदक कथा छपा कए िबᮓी होअए लागल, टेप पर रेकॉडर् क' कए, अथवा सी.डी.मे तैयार \nक' कए, री-िमक्ससँ ओकर मौिलकतामे फᱶट-फाँट क' कए लाक सुन' लागल, आ एकरा अपन बड़का उपलिब्ध घोिषत कर' लागल। ... अथा र्त्  जे लोककला लोकजीवनक \nसंग िवकिसत आ पिरवि᳍त होइ छल, तकर अिभलेखनसँ (डकु मेण्टेशन) ओकरा िस्थर कएल जा लागल। लोकजीवनक संग अिवरल ᮧवािहत रहैबाली सांस्कृ ितक-धारा \nआब अिभलेखागारमे बन्द रहत, ओकर िवकासक सम्भावना स्थिगत रहत। \n     अइ समस्त व ृिᱫमे ज ुड़ल लोककᱶ सम्मािनत जीवन जीब ै ज ो ग र  वृि ᱫ  द '  क ए  ए क र  ि व क ा स म ा न  ᮧ ि ᮓ य ा कᱶ आ ओ र  त ी ᮯ  क र ब ा क  आ व श् य क त ा  छ लै, म ुदा जखन \nिमिथलाक लोके  ओ ÷लोक' निह रिह गेल अिछ, तखन लोक-संस्कृ ित आ लोक-परम्पराक रक्षा के  करत? \nᮧोफे सर ᮧेम शंकर िसह \n  \nडॉ. ᮧेमशंकर िसह (१९४२- ) ᮕाम+पोस्ट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसन्हा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक \nविर᳧ सृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ᮧितभाक धनी सािहत्य-िचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनष्णात गवेषक, मैिथली ग᳒केँ  नव-\nस्वरूप देिनहार, कु शल अनुवादक, ᮧवीण सम्पादक, मैिथली, िहन्दी, संस्कृ त सािहत्यक ᮧखर िव᳇ान् तथा बाङला एवं अंᮕेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत \nᮧोफे सर डॉ. ᮧेमशंकर िसह ( २० जनवरी १९४२ )क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूल्य गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत आऽ \nसम्पािदत कृ ित रहल अिछ अिवरल चिचत-अिचत। ओऽ अदम्य उत्साह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् कऽ तन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूल्य धरोरािदक अन्वेषण कऽ देलिन \nपुस्तकाकार रूप। िहनक अन्वेषण पूणर् ᮕन्थ आऽ ᮧबन्धकार आलेखािद ᳞ापक, िचन्तन, मनन, मैिथल संस्कृ ितक आऽ परम्पराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ \nअनुᮧािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सम्मान (ता᮫-पᮢ) एवं िमिथला-दपर्ण, मुम्बई विर᳧ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अलंकृ त। सम्ᮧित चािर दशक \nधिर भागलपुर िव᳡िव᳒ालयक ᮧोफे सर एवं मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ \nअवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ  अिभवि᳍त करबाक िदशामे संलᲨ छिथ, स्वतन्ᮢ सारस्वत-साधनामे।  \nकृ ित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िव᳒ापित, \nऋचा ᮧकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, १९८७५.नाᲷान्वाचय, शेखर ᮧकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक \nमैिथली सािहत्यमे हास्य-᳞ंग्य, मैिथली अकादमी, पटना, २००४ ७.ᮧपािणका, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा ᮧकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक \nᮧितमान, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाᲷमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहन्दी: १.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ᮧथमखण्ड, िबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७१ २.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ि᳇तीय खण्ड, \nिबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहन्दी नाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदल्ली १९७६. \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nअनुवाद: िहन्दी एवं मैिथली- १.᮰ीपादकृ ष्ण कोल्हटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली १९८८, २.अरण्य फिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१ ३.पागल \nदुिनया, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१, ४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००७ ५.रᲦानल, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर २००८. \nिलप्यान्तरण-१. अङ्कीयानाट, मनोज ᮧकाशन, भागलपुर, १९६७। \nसम्पादन- १. ग᳒वल्लरी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पᮢ-पुष्प, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९७०, \n४.पदलितका, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गो᳧ी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल \nछल, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक इितहास, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, १०.िचᮢा-\nिविचᮢा, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ११. सािहत्यकारक िदन, िमिथला सांस्कृ ितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिᲦतरिङ्गणी, ऋचा ᮧकाशन, \nभागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिᲦ कोश, भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर, २००८, १४.रूपा सोना हीरा, कण र्गो᳧ी, कोलकाता, २००८। \nपिᮢका सम्पादन- भूिमजा २००२ \n२.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न \n  \nउनैसम शताब्दीक पंचम दशकमे आध ुिनक म ैिथली सािहत्यक िक्षितजपर एक ᮧितभासम्प᳖ सािहत्य मनीषीक आिवभार्व भ ेल जे अप न  न व ो न् मेषशािलनी ᮧितभाक \nᮧसादात पिरᮧदीित्प ᮧकाश पुᲳसँ बीसम शताब्दीक ᮧथम दशक धिर अबैत-अबैत मैिथली नाᲷ-सािहत्यक पूवर्वतᱮ परम्परामे ᮓािन्तकारी पिरवतर्न आिन, परवतᱮ \nयुगक नाᲷकार लोकिनक ह ेतु एक उन्मेष, नमोन्मेषक नेतृत्व नवीन नाᲷ ग᳒क जनक, ᮧगितशील िवचारक, संवेदनशील मनोवृिᱫ, कल्पनाशील मिस्तष्क, सरस \nरोमांचक अन ुभूित एव ं म ैिथल समाजम े प ि र ᳞ ा ᳙  स म स् य ा क  ᮧ ि त  अ ि त स ा क ांक्ष भऽ समाजकेँ  ि द श ा - ि न दᱷश करबाक स्तुत् य  ᮧ य ा स  क य ल ि न ,  ओ ऽ  र ह ि थ  श ल ा क ा  पुरुष \nकिववर जीवन झा (१८४८-१९१२)। राजदरबारस ँ सम्पोिषत रिहतहुँ ओऽ जन-जनमे चेतनाक दीप जरौलिन, कण-कणम े उत्साह पसारलिन आऽ क्षण-क्षणमे सजर्नाक \nिदशा िन᳸द᳥ कयलिन। युगपुरुष जीवन झाक सम-सामियक समाज आऽ सािहत्य बौि᳍क उᱫ ेजनाक लहिरसँ गुजिर रहल छल। राजनीित, समाज नीित, अथ र्नीित, \nधमर्नीित, स ंस्कृ ित, स ंगीत, नाटक एव ं ि च ᮢ क ा र ी प र  वैज्ञािनक ᮧभावक फलस्वरूप पिरवतर्न, पिरवध र्न, पिरमाज र्न ᮧारम्भ भऽ गेल छल ैक। िशक्षाक नवज्योितक \nफलस्वरूप सांस्कृ ितक, सामािजक एवं आिथक चेतनाक उदय भेल, जकर स्वाभािवक अिभ᳞िᲦ िहनक नाटकािदक ᮧमुख के न्ᮤ िबन्दु िथक। \n  \nओऽ एक दूरदशᱮ सािहत्य िचन्तक सदृश आशा-िनराशाक िमलन-िबन्दुपर जनमानसकेँ  देखलिन। ओऽ नैराश्यक अन्धकारमे आशाक दीप जरौलिन। युगीन परम्पराकेँ  नीक \nजकाँ िचन्हलिन तथा युगानुभूित एवं कालक सत्यताक कोनो िस्थितकेँ  अिभ᳞Ღ करबाक शिᲦकेँ  दिमत निह कऽ पौलिन। सामािजक वातावरणक िविश᳥ सन्दभ र्मे \nसामािजक िवषमताक हु ँकार, तत्कालीन सामािजक, आिथक एव ं सांस्कृ ितक िस्थितक उपस्थापनमे अक्षर पुरुष ᮧमािणत भेलाह। सामािजक, सा ंस्कृ ितक एवं आिथक \nदृि᳥सँ जखन हम िहनक नाटकािदक परीक्षण-िनरीक्षण करैत छी, तखन हम ओकरा समसामियक सामािजक िस्थितक दप र्ण, सांस्कृ ितक वैभवक धरोहिर आऽ आिथक \nिवप᳖तासँ संᮢस्त समाजक यथाथर् एलबम किह सक ै त छी। ई सव र्िविदत सत्य िथक जे ओिह कृ ितकारक कृ ितत्व अक्षय रहैछ, जे सांस्कृ ितक, सामािजक एव ं आिथक \nजीवनक वास्तिवक ᮧितिनिधत्व करैछ, जिनका हृदयम े उपयुर्Ღक ᮧित पूणर् आस्था रहैछ तथा ओकर अधःपतनकेँ  जनमानसक समक्ष रेखांिकत कऽ सचे᳥ हेबाक ᮧेरणा \nदैछ, कारण सािहत्य तँ हमर जीवनानुभूितकेँ  ᮧितिबिम्बत करैछ। \n  \nयुगपुरुष जीवन झाक नाटकािदक ᮧेरणा᮲ोत िथक नवीन जागरणक ज्योित। अपन सजग आँिखएँ ओऽ देश-देशान्तरक िवकासोन्मुख गितिविधपर द ृि᳥ िनक्षेप कयलिन, \nएिह िवषयक अन ुभव कयलिन ज े मैिथल समाजम े नवजागरणक अभाव अिछ। ई अपन नाटकक कथानकक चयनक िनिमᱫ िमिथलाक, सामा िजक, सा ंस्कृ ितक एव ं \nआिथक िस्थित िदस दृक्  पात कयलिन तथा अपन युगक वास्तिवक समसामियक िस्थितक रूपायन ओिहमे कयलिन। \n  \nसंस्कृ त पिण्डत रिहतहुँ जीवन झा आध ुिनकताक पूणर्पक्षपाती अपन कृ ितत्वमे दृि᳥गत होइत छिथ। िमिथलांचलमे पिर᳞ा᳙ वैवािहक समस्या छल तकरा के न्ᮤ-िबन्दु \nबनाय सामािजक वातावरणक िविश᳥ सन्दभर्मे द ेशोि᳖ितक िनिमᱫ नाटकक माध्यमे ज न - आ न् द ो ल न क  ᮧेरणा द ेलिन, कारण िमिथला मोद ओ म ैिथल महासभाक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \nआिवभार्वसँ पूवर्िह ई अपन नाᲷकृ ितमे ओकर समाधानाथर् िवचार ᮧस्तुत कयलिन। मैिथल समाजमे ितलक-दहेज, जाित-पाँिजक नामपर कन्यापर होइत अत्याचार एवं \nअन्याय एवं अन्य सामािजक कु ᮧथापर ᮧत्यक्ष वा परोक्ष रूपेँ अपन आलोचनात्मक दृि᳥कोण जनसामान्यक समक्ष ᮧस्तुत कयलिन। \n  \nसामािजक पृ᳧भूिमकेँ  आधार बनाय ई म ैिथलीमे नाᲷ-लेखनक शुभारम्भ कयलिन। िहनक तीन सम्पूणर् नाटक-सुन्दर संयोग (१९०४), सामवती पुनजर्न्म, नमर्दा सागर \nसᲵक एवं खिण्डत मैिथली सᲵक समकालीन सामािजक, सांस्कृ ितक एवं आिथक पिरिस्थितक उ᳎ेश्य िनधार्रणमे सहायक होइछ। वस्त ुतः िहनक नाटकािदम े मैिथल \nसमाजक िव᳡ास एव ं स ंस्कारक ᮧितिबम्ब भेटैछ, जकरा माध्यम े ओ उᲬ जीवनक ᮧित᳧ाक आकांक्षी भेलाह। िहनक सम्प ूणर् नाᲷ-सािहत्यमे ᳞ा᳙ सामािजक, \nसांस्कृ ितक एवं आिथक स्तरक सि᳖वेशक कारणेँ िमिथलांचलक वातावरणमे पिर᳞ा᳙ अिछ। \n  \nिववाहक चौमुखी समस्यापर आधािरत वासना, ᮧेम, िमलन आऽ िवछोह य᳒िप िहनक नाटकक क े न्ᮤ-िबन्दु िथक, जकर समाजशाᳫीय एव ं भाषाशाᳫीय अध्ययन \nअपेक्षणीय अिछ। सामािजक वातावरणक िविश᳥ सन्दभर्मे मैिथल सामािजक जीवनक अिधकािधक ᮧामािणक रूप “स ुन्दर संयोग” एवं “नमर्दा सागर सᲵक”मे ᮧस्तुत \nकरबामे ओऽ सफलता ᮧा᳙ कयलिन। िहनक नाटकािद माᮢ मनोरंजनक हेतु निह, ᮧत्युत जीवनक गम्भीर समस्याक समाधान करबाक उ᳎ेश्यसँ उत्ᮧेिरत भऽ रचना \nकयलिन। एकर नायक-नाियका िमिथला ंचलक परम्परागत कु लीन ᮧथाक रूप ᮧदिशत करैछ। य᳒िप “सामवती पुनजर्न्म”क कथानक पौरािणक पृ᳧भूिमपर आधािरत \nअिछ, तथािप ओकर ᮧत्येक पाᮢ समसामियक समाज, संस्कृ ित एवं आिथक पृ᳧भूिममे उतारल गेल अिछ। \n  \n“सुन्दर संयोग”मे नाᲷकार समाजक ओिह मानिसक िस्थितक िव᳣ ेषण कयलि न अि छ, जे जाि त-पाँिज, कु लीनता, िबकौआ ᮧथापर ᮧचिलत बहु-िववाह आऽ प᳀ी-\nपिरत्यागक सन िवकृ ितसँ उत्प᳖ होइत छल। तथाकिथत कु लीन-जन अनेक िबयाह कर ैत रहिथ आऽ प᳀ीकेँ  नैहरमे छोिड़ द ैत रहिथ। भलमान ुसक प᳀ीक जीवनगित \nइएह छलैक। िववाह कऽ कए जािथ आऽ जीवन भिर वापस निह आबिथ। दाम्पत्य सुख एहन कन्याक िनिमᱫ जीवन भिर अननभूत सत्य बनल रिह जाइत छलैक। ओऽ ने \nतँ कु मािरए रहैत छल आऽ वास्तवमे सधवे। सधवा रिहतो वैध᳞-वेदना सहैत रहैत छल। एहन िस्थितक िचᮢण िन᳜स्थ पंिᲦमे ᳞िᲳत भेल अिछ: \n  \nसीमन्तक िसन्दूरक रेखासँ छी हम धनमन्ती। \nहाथक दू लहठीसँ होइछ सधवामे िनत गनती। \nिमिथलांचलमे कु लीनताक बलपर ᮧितवषर् िववाह करब सामान्य बात छल। समाजम े एहन परम्परा ᮧचिलत छलैक जे एक ठाम िववाह आऽ चत ुथᱮ सम्प᳖ कऽ कए \nदोसर ठाम प ुनः िववाह कर ैत छलाह। कु लीन ᳞िᲦ िववाहोपरान्त पलिटकऽ जयबाक ᮧयोजन निह बुझैत रहिथ। समयक ᮓममे अपन प᳀ीक आकृ ित आऽ सास ुरक \nलोककेँ  िबसिर जािथ। अत्यल्प पिरचयक कारणेँ सर-कु टुम्बकेँ  निह िचन्हब तँ सवर्था स्वाभािवक। \nएहन िवषम िस्थितमे कन्याक माता-िपता, समाज आऽ कन्याकेँ  के हन मानिसक यातना होइत छल ैक, िनराशा आऽ िवषादस ँ आछ᳖ मनःिस्थितमे कोना जीवन-यापन \nकरैत छल से स्वतः कल्पनातीत छल। कोनो सौभाग्यशािलनी कन्याकेँ  पुनः दाम्पत्य जीवन ᮧा᳙ होएतैक, कतेक उल्लास होयतैक, के हन हषर् होयतैक, ओहो काल्पिनक \nअिछ। \nिमिथलांचलमे ᮧचिलत कन्यादानी शब्द ओही पिरणीता; िकन्तु पिरत्यᲦा नारीक यातनामय इितहासकेँ  अपनामे समेटने अिछ। \nयुगपुरुष जीवन झाक समसामियक सामािजक वातावरणम े परम्परा पिर᳞ा᳙ छल। सामािजक जीवनम े ई  ᮧ ि त ᳧ ा क  ि व ष य  छ ल ।  न ा ट क क ा र  ए ि ह  स ा म ा ि ज क  \nपिरिस्थितसँ पूणर् अवगत रहिथ। एकर द ुष्ᮧभावकेँ  ओऽ अनुभव कयने रहिथ। समाजक ओिह पिरव ेशमे कन्यापक्षक मानिसक अन्त᳇र्न्दकेँ  ओऽ सुन्दर संयोगमे अिभ᳞Ღ \nकयलिन। समाजक समक्ष ओऽ सुन्दर िम᮰ कए सदृश आदशर् पुरुषक रूपम े ᮧस्तुत कयलिन। \nसुन्दर िम᮰ अपन सासुरक ᮧत्येक ᳞िᲦ, अपन प᳀ीकेँ  तखने िचन्ह जाइत छिथ, जखन हरदᱫ पण्डा हुनक ससुरक पूवर् पुरखाक नाम गाम बाँचैत छिथ। ओऽ चतुथᱮ िदन \nप᳀ीक अस्वस्थताक कारणेँ सासुर छोिड़ देने रहिथ। ओऽ अपन प᳀ी पयर्न्तकेँ  निह िचन्ह पौने रहिथ। इएह िस्थित तँ सरलाक ओकर माय, ओकर पिरवार, ओकर सखी-\nबिहनपा ओऽ समाजक छलैक। िकन्तु सभक मनमे आशाक िकरण छलैक जे भलमानुस सुन्दर िम᮰ िववाह कऽ कए चल गेलाह तँ आने िबकौआ वर जकाँ निह जे आबिथ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nएिह मानिसकताक अिभ᳞िᲦ सरस्वतीक कथनमे अिभ᳞Ღ भेल अिछ। जखन ओऽ व ै᳒नाथकेँ  ᮧाथर्ना करैत छिथ; “हे वै᳒नाथ! जे जे कबुला कै ल सभ मनोरथ प ुरल, \nआब जमाइकेँ  कु शल पूवर्क देखी से वरदान िदअ” (सुन्दर संयोग, पृ᳧ १२)। \nसरस्वतीक मनोभाव अत्यिधक पल्लिवत भेल अिछ, जखन ओऽ अनचीन्हेमे (अपन जमाय) स ुन्दर िम᮰केँ  कहैत छिथन, “हे बाबू! बड़ पुण्य रहैत तँ एकर ई वयस भ ेलैक \nजमाय चुिथ अिहक िदन एकरा दुिखत छोिड़केँ  जे गेलाह से आइ धिर उदेशो ने पबै िछऐन्ह! (सुन्दर संयोग, पृ᳧-१४)। \nजखन पण्डाइन संके त करैत छिथन ज े पिण्डत बाबू सरलाक वर िथकिथन तखन हुनक िनराशा ᳞Ღ होइत छिन, “एहन हम गहमर कहा ँ जे जमायकेँ  देखब परन्तु \nवै᳒नाथ बड़ गोर िथकाह”। (सुन्दर-संयोग, पृ᳧-१९) \nसरलाक मनो᳞था तावत धिर अ᳞Ღ रह ैछ  ज ा व त  धि र  ओ क र ा  संके त निह भ ेटैछ जे प ि ण् ड त  ब ा बू स म् भ व त ः  ओ क रे वर िथकिथन। तत्प᳟ात् ओ कर  ि व र ह  ᳞ थ ा क  \nअिभ᳞िᲦ भेल अिछ। मुदा ओऽ सामान्य िवरह निह िथक। सरलाक कथन ग᳒ आऽ गीतमे सामािजक पिरवेश-जन्य िवषाद बजैत अिछ, “हे वै᳒नाथ! ऐ तरहेँ दुिखनीकेँ  \nिकए सतबैत छहक~ (सुन्दर-संयोग, पृ᳧-२०) मे “दुिखनी” शब्दक मािमकताक अनुभूित तखने भऽ सकै छ, जखन ओिह समयक सामािजक पिरव ेशक अनुभव हो। ओिह \nसामािजक कु ᮧथाक पृ᳧भूिममे सरलाक कथन िवशेषाथर् बोध भऽ जाइछ; \nएतिदन िशवपद सेवल, के वल एतबिह काज। \nसे ᮧस᳖ वर भाषल राखल मोर कु ल लाज॥ \n              (सुन्दर संयोग, पृ᳧-१८) \nबुझा देमक चाही कौखना अनजानकेँ  किनएँ। \nजे ई अपराध छौ तोहर िकए हमरासँ रुसल छी॥ \nसरलाक िवरह समाजशाᳫीय िवषय िथक ज े समाजक पिरिस्थितसँ उत्प᳖ भेल अिछ। एिह तथ्यकेँ  नआᲷकार अन्तमे स्प᳥ करैत छिथ। सुन्दर सासुरसँ गाम जयबाक \nजखन ᮧस्ताव करैत छिथ, तखन उि᳇Შ भऽ जाइछ, “हमरा बुिझ पडैए जे एिह लोकक मन फे िर अन्तऽ गेलैका” (सुन्दर संयोग, पृ᳧-३३)। ओऽ सुन्दरकेँ  कहैत छिथन, “और \nनिह िकछु, जे फे िर ओएह बरहमासा सवने गाबक पड़ै” (सुन्दर संयोग, पृ᳧-३४)। \nसुन्दर जखन ओिह बारहमासा गीतक िजज्ञासा करैत छिथन तँ सरलाक उᱫर िथक, “छओ मासक ᮧा᳙ खन लोक वाजै जे आब निह औथीन तखनस ँ कादम्बरी बिहनक \nसंग इएह गीत सब गबै छलहुँ। (सुन्दर संयोग, पृ᳧-३४) \nसुन्दर संयोग नाटकक कथानक सामान्य ᮧेम-कथाक पिरिधमे निह राखल जाऽ सकै छ। ओऽ िथक म ैिथल समाजमे ᮧचिलत नारी-यातनाक मानस इितकथा। ᮧकारान्तरेँ \nनाᲷकार ओिह ᮧथाक ᮧित अरुिच ᮧदिशत करैत समाधान रूपम े सुन्दर सदृश आदशर् पुरुषक ᮧयोजनीयता देखौलिन। सुन्दरमे आदशर् पितक ᮧाण ᮧित᳧ा कऽ कए \nनाᲷकार समाजकेँ  कान्ता सम्मित उपदेश देलिन। \nिहनक नाटकमे िमिथलाक सामािजक जीवनम े ᳞ा᳙ िववाह सम्बन्धी कु ᮧथािदक ᮧित आलोचनात्मक दृि᳥कोण ᮧितफिलत भेल अिछ, तकर िव᳣ेषणसँ ᮧितभािषत \nहोइछ जे नाटककार सामािजक सुधारक ᮧित पूणर्तः साकांक्ष रहिथ। िववाह सदृश अितमहत्वपूणर् संयोजनमे िनरीह पाᮢी होइछ, कन्या सामवती पुनजर्न्मक ᮧस्तावनामे \nनटीक कथन िथक: \nकन्या कु ल मयार्दामे बान्हिल कू जय मुँह न बकार। \n                           (सामवती पुनजर्न्म, पृ᳧ ३) \nसमाजमे कन्याकेँ  पुᮢक अपेक्षा न्यून मानल जाइत अिछ ज े सवर्था अनुिचत। तेँ तँ गौतमीक कथन िथक; “तखन प ुᮢ वा कन्या दु टा संसारमे ह्वै छैक। हम तँ बिड़ ᮧस᳖ \nछी”। (सामवती पुनजर्न्म पृ᳧-२३)  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \nजीवन झा कालीन िमिथला ंचलक समाज द ुइ वगर् सम्प᳖ वगर् एवं िवप᳖ वगर्मे िवभािजत छल। तािह कारण ेँ स्वजाितमे जाित-पाँिज, कु लीन-अकु लीन, सोित-जोग, \nभलमानुस, जयवार, पिठयार इत्यािदक िवचार समाजमे घून जकाँ लागल छलैक। एकरे फलस्वरूप कन्या-िवᮓय, िबकौआ ᮧथा, बहुिववाह ᮧथा आऽ अनेक अमानुिषक \nसमस्याकेँ  जन्म दैत छल। ई ᮰ेय युगपुरुष जीवन झाकेँ  छिन जे अपन नाटकक माध्यमे एकर साक्षात िवरोध करबाक साहस कयलिन। “नमर्दा सागर सᲵक”क   \n(अिगला अंकमे) \n१.स्व. राजकमल चौधरी   \n१.स्व. राजकमल चौधरी \nडॉ. देवशंकर नवीन (१९६२- ), ओ ना मा सी (ग᳒-प᳒ िमि᮰त िहन्दी-मैिथलीक ᮧारिम्भक सजर्ना), चानन-काजर (मैिथली किवता \nसंᮕह), आधुिनक (मैिथली) सािहत्यक पिरदृश्य, गीितका᳞ के  रूप म ᱶ िव᳒ापित पदावली, राजकमल चौधरी का रचनाकमर् (आलोचना), जमाना बदल गया, सोना बाबू \nका यार, पहचान (िहन्दी कहानी), अिभधा (िहन्दी किवता-संᮕह), हाथी चलए बजार (कथा-संᮕह)। \nसम्पादन: ᮧितिनिध कहािनयाँ: राजकमल चौधरी, अिᲨᳩान एवं अन्य उपन्यास (राजकमल चौधरी), पत्थर के  नीचे दबे हुए हाथ (राजकमल की कहािनया ँ), िविचᮢा \n(राजकमल चौधरी की अᮧकािशत किवताएँ), साँझक गाछ (राजकमल चौधरी की मैिथली कहािनयाँ), राजकमल चौधरी की चुनी हुई कहािनयाँ, बन्द कमरे मᱶ कᮩगाह \n(राजकमल की कहािनया ँ), शवयाᮢा के  ब ा द  देहशुि᳍, ऑिडट िरपोटर् (रा जकमल चौधरी  की  कि वताएँ), बफर् और सफे द कᮩ पर एक फू ल, उᱫर आधुिनकता कु छ \nिवचार, स᳊ाव िमशन (पिᮢका)क िकिछ अंकक सम्पादन, उदाहरण (मैिथली कथा संᮕह संपादन)। \nसम्ᮧित नेशनल बुक ᮝस्टमे सम्पादक। \nबटुआमे िबहािड़ आ िबड़ᲃ \n(राजकमल चौधरीक उपन्यास) \nग'रसँ देखला पर बात तय होइत अिछ जे उपन्यास भारतीय सािहत्यक सबसँ गितशील िवधा िथक। भावककᱶ एतए अपन तथा पिरवेशक सम्यक्   िचᮢा सम्पूणर् वैिवध्यक \nसंग भेटैत अिछ। एिह तथ्यमे सेहो िकनकहु कोनो स ंशय निह छिन ज े सािहत्यमे उपन्यास िवधाक आिवभार्व समाजमे आधुिनक सभ्यताक िवकासक फलस्वरू प भेल। \nिवज्ञान एवं तकनीकी िवकासक फलस्वरूप य ूरोपमे सतरहम शताब्दीमे पूंजीवादक पाँिख पसरल, सामािजक पिरवᱫर्नक झᲂक आएल, आ सािहत्यमे उपन्यास िवधाक \nआिवभार्व भेल। मुदा से भारतीय सािहत्यमे उपन्यासक उ᳊वक ᮲ोत निह िथक। िवहंगम दृि᳥सँ देखी तँ भारतीय सािहत्यमे उपन्यासक उ᳊वक ᮲ोत सन्  १८५७क \nᮧथम स्वाधीनता संᮕाम, आ तकर िनराशाक कारणᱶ भारतीय बुि᳍जीवीक बीच जाᮕत चेतनाकᱶ मानल जाएत। एकर सूᮢा उनैसम शताब्दीक ᮧारिम्भक कालमे भारतीय\nबौि᳍क जन'क मोनमे उठल नव च ेतनासँ सेहो जुड़ैत अिछ, राजा राममोहन राय ᳇ारा समिथत नवजागरणस ँ सेहो जुड़ैत अिछ, ÷ब ंगाल नवजागरण' आ ÷ महारा᳦ \nᮧबोधन'सँ सेहो जुडै+त अिछ। िहन्दी पᲵीमे अइ नवजागरणक हवा थोड़ ेक देरीसँ आएल। मुदा भारतेन्दु मण्डलक बुि᳍जीवी वगर् सम्पूणर् तत्परता आ ᮧितब᳍ताक संग \nएकर उ᳃ोष के लिन, पिरणित धिर पहुँचौलिन।  \n     िहन्दीमे उ प न् य ा स  लेखन नवजागरण कालिहम े ᮧ ा र म् भ  भेल। ÷परीक्षा गुरु'(१८८२) ÷िᮢावेणी'(१८९०) आिद औपन्यािसक क ृ ितसँ लाला ᮰ीिनवास दास आ \nि क श ो र ी  ल ा ल  ग ो स् व ा म ी  ए ि ह  ि व ध ा क  शुभारम्भ के लिन। ड ेढ़-दू द श क  ब ा द  ि ह न् द ी  उ प न् य ा स  अ प न  पूणर् ज् य ो ि त क  संग द ैदीप्यमान होअए लागल। जयश ंकर ᮧसादक \n÷कं काल'(१९२९), ÷िततली'(१९३४); जैनेन्ᮤ कु मारक ÷परख'(१९२९), ÷सुनीता'(१९३५), ÷त्यागपᮢा'(१९३७); \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nᮧेमचन्दक ÷सेवासदन'(१९१६), ÷ᮧेमा᮰म'(१९१८), ÷रंगभूिम'(१९२६), ÷गोदान'(१९३७) आिद उपन्यासक ᮧकाशन भ' चुक ल  छ ल ।  देवकी नन्दन खᮢा◌ीक \n÷चन्ᮤकान्ता'(१८८८) आ ÷चन्ᮤकान्ता सन्तित'(१८९६) तँ एिह सबस ँ पूवर्िह ᮧकािशत भ' कए ख्याित अिजत क' चुकल छल। जनतब अिछ ज े भारतीय भाषा सब मे \nसबसँ पिहने बंगलामे उपन्यास लेखन शुरुह भ ेल।...मैिथलीमे उपन्या स लेखनक ᮧारिम्भक अविध िथक सन्  १९१४-१९३३, अथा र्त्  ÷ि नदर्यी सासु'सँ ÷कन्यादान'क \nरचनाकाल धिर। एिह मध्य कै क टा उपन्यास िलखल गेल, मुदा एिह समय धिर िहन्दी आ आन भारतीय भाषाक उपन्यासक ᮧगित देखैत िवषयक िवस्तार आ िशल्प-\nशैलीक न ूतनताक द ृि᳥एँ उ ल् लेखनीय उपन्यास िथक--िनद र्यी सास ु(जनादर्न झा ÷जनसीदन')१९१४, राम े᳡र(जीवछ िम᮰)१९१६, स ुमित(रासिबहारी ला ल \nदास)१९१८, मनुष्यक मोल(कु मार गंगानन्द िसह)१९२४, िमिथला दपर्ण(पुण्यानन्द झा)१९२५, पुनिववाह(जनादर्न झा ÷जनसीदन')१९२६, चन्ᮤᮕहण(कांचीनाथ झा \n÷िकरण')१९३२, कन्यादान(हिरमोहन झा)१९३३ आिद। \n     एिह आँकड़ाकᱶ देखैत ई लगैत अिछ जे मैिथली उपन्यासक मूल लेखन निह िकछु तँ दू-अढ़ाइ दशक पाछू आिब कए ᮧारम्भ भेल, आ शीᮖे मािट पकिड़ लेलक। ध्यान \nरखबाक िथक ज े पिहने िबहार आ ब ंगाल एकिह ᮧान्त छल, कलकᱫा तकर ᮧशासन के न्ᮤ छल। सन्  १९१२मे िबहार-बंगाल िवभािजत भ ेल मुदा िमिथलाक लोक क \nसम्पकर् क ल क ᱫ ा सँ बन ले र ह ल । उ ल् लेख नी य  अ ि छ जे स्वातन्ᮢयोᱫर काल, अथवा ताहूसँ आ गू,  आ प ा तक ा ल क  बा द  धि र  र ो ज ग ा र क  टो ह मे ि व ि भ ᳖  आ युवगर्क म ैिथल \nिदल्ली, पंजाब, गुजरात महारा᳦ िदश अपन रुिख के लिन, मुदा एखनहुँ धिर कलकᱫा-ᮧेमसँ मैिथल लोकिन पूणर्तया मुᲦ निह भेल छिथ।... मैिथली उपन्यासक उ᳊वक \n᮲ोत बौि᳍क जन'क स्वानुभूित, अंतःᮧेरणा, िमिथलाक समकालीन पिरवेश, मानव जीवनक िवसंगित, िफरंगी शासकक अत्याचार...जे रहल हो; मुदा सम्भव ईहो अिछ \nजे बौि᳍क जनकᱶ एिह िवभाजनसँ ÷िनज भाषा' अथार्त्  ÷मातृभाषा'क उ᳖ित लेल; सवर्था नव िवधा उपन्यासक लेखन लेल ᮧेरणा जागल होइन। \n     मैिथलीमे उपन्यास िलखाएल तँ जाए लागल ख ूब, मुदा तदनुसार सवर्िविध िवकास निह भ ेल--एिह तथ्यकᱶ स्वीकार'मे संकोच निह कर' क चाही। िमिथलाक न व \nबौि᳍क वगर्क मध्य सब तरहक जागरूकता आ च ेतनाक अछैत मैिथलीक उपन्यास लेखन िमिथलामे ᳫा◌ीक दयनीयता पर कनैत रहल। एत े धिर ज े वै᳒नाथ िम᮰ \n÷याᮢा◌ी' धिरकᱶ सन्  १९४६ म े ÷पारो'क पिरिस्थित पर कान' पड़लिन, ज े सन्  १९१६सँ १९३७ धिरक अन्तरालक द ुिनयाँ भिरक औपन्यािसक उत्थान देख चुकल \nछलाह। जँ पिहनेक उपन्यासकार कनेको साहस के ने रिहतिथ, त ँ सम्भव छल, जे ÷नवतुिरया'मे जे डेग याᮢा◌ी उठौलिन, से डेग ÷पारो'एमे उिठ जइतए। च ेतना आ \nबौि᳍कताक दृि᳥एँ ि म ि थ ल ा  क्षेᮢा सदासँ आ गू र ह ल  अ ि छ ,  त थ ा ि प  उ प न् य ा स  लेखनक िवकासोन्मुख धाराम े म ैिथली एिह तरह ᱶ प छुआएल रहल, तकर म ूल कार ण \nरचनाकारक जीवनानुभूित आ रचना-दृि᳥क कमजोरी निह छल; मूल कारण छल िमिथलाक जनपदीय पिरिस्थित आ आम नागिरकक मानस लोक। \n     भारतीय स्वाधीनताक दशक भिर बाद सन्  १९५८मे राजकमल चौधरीक पिहल म ैिथली उपन्यास ÷आिदकथा' ᮧकािशत भेल। एिह समय धिर म ैिथली उपन्यासक \nभण्डार कोनो तेहेन झुझुआनो निह छल। ÷चन्ᮤᮕहण', ÷पारो' आ ÷नवतुिरया' सनक िविश᳥ उपन्यास सब ᮧकािशत भ' चुकल छल। ÷पारो' क कथावस्तु आ घटनाᮓम \nपर िमिथलाक कᲵरपन्थी लोकिन िवतण्डा ठाढ़ क' चुकल छलाह। असलमे िमिथला क्षेᮢाक सामान्य जनजीवनक समस्या ओिह समय धिर िवकराल छल। पंजी-ᮧथा आ \nजमीन्दारी संस्कारसँ िमिथलाक जे वगर् आᮓान्त छल, ओएह वगर् सामािजक ᳞वस्थाक नीित-िनधार्रक होइ छल। प ंजी-ᮧथाक कारणᱶ िमिथलामे ᳫा◌ी जाितक िस्थित \nदयनीय छल। बाल िववाह, ब ेमेल िववाह, बहु-िववाह, व ृ᳍ िववाह सन कु रीित पंजीए ᮧथाक पिरणित छल। तथाकिथत उᲬ कु लशीलक पुरुष अनेक बेर िववाह क' लै \nछलाह। कतोक िकशोरी अथवा य ुवतीक िववाह, िपता आ िपमामहक उ᮫क लोकस ँ भ' जाइ छल। अइ िकशोरी आ य ुवतीक िपतावगर् ओइ जमीन्दार लोकिनकᱶ अपन \nउ᳍ारक बूझै छलाह आ तृ᳙ भेल घोिषत करै छलाह जे बेटी आब रानी बिन राज करतीह, बेटीक मोन आ मनोभावकᱶ बूझब ओ अपन दाियत्व निह मानै छलाह। जािह \nसमाजमे वैज्ञािनक िवकासक कोनो टोप-टहंकार पहुँिच निह सकल छल, ओतएक लोक अपन जीवन ᳞वस्थाक ᱶ एतेक यािन्ᮢाक बना नेने छल, ज े ओिह ब ेटीक बाप-\nमाइकᱶ ई निह ब ुझाइन जे एकटा ᳫा◌ी ल ेल अ᳖-पािन, जमीन-जथा, गहना-जेबरे टा सब िकछ ु निह होइ छ ै; कोनो ᳫा◌ीक मनोव ेगक उᱫाप-अनुताप, युवावस्थाक \nदैिहक भार सेहो बड़ अथर् रखै छै। ᳫा◌ी मनोवेगक अइ दशाक बोध ओिह उᲬ कु ल-वंशीय जमीन्दारकᱶ सेहो निह होइ छलिन। अइ तरहक िववाहक पिरणित द ू िदशामे \nहोइ छल -- की तँ जवानीक उमेर अबैब-अबैत िकशोरी िवधवा भ' जाइथ, आ िक व ृ᳍ पित संग जवान प᳀ीक रित-िवलास सुखकर निह पािब कु िण्ठत होइत रहिथ। दुनू \nपिरिस्थितमे देहक भार कोनो जवान प ुरुखकᱶ सᲅप देबा लेल ओ य ुवती िवधवा, अथवा अत ृ᳙ सधवा ललाियत रहै छलीह। राजकमल चौधरीक ÷आिदकथा' उपन्यास \nएहने अतृ᳙ सधवा अथवा कामातुर \nिवधवाक कथा िथक जे अिभलाषा आ मयार्दाक दू छोरसँ तानल-छानल छिथ। \n     ÷आिदकथा' क न ा ि य क ा  सुशीलाक िववाह व ृ᳍ जमीन्दार अिनरु᳍ बाबूसँ भ ेलिन। द ुनूक वयसम े एक पीढ़ीक अन्तर छलिन। स ुशीलाक उम ेर अपन सतौत ब ेटा\nकु लानन्दसँ मेल-जोल खाइ छलिन। पहाड़ी नदी, अथवा कोशीक बािढ़, अथवा सम ुᮤक ज्वािर सन सनकी सुशीलाक जवानी आ द ेह-तन्ᮢा कोनो मयार्दाक बन्हन मान' \nलेल तैयार निह छलिन, म ुदा घून खाएल चौकिठ-के बाड़ सन िमिथलाक कौिलक मया र्दामे तकरा छेक क' रखबाक ᮧयास कएल जाइ छल। अइ जजर्र मयार्दाक पुल पर \nसम्हिर-सम्हिर क' पैर रािख जीवन पार कर' चाह ै छलीह, म ुदा बीचिहमे अिनरु᳍ बाबूक भािगन द ेवकान्तक कािन्तमय रूप, चᲵान सन काया-काठी देिख सुशीला, \nअथार्त सोना मामीक मोन सम्हिर निह सकलिन, ओ बहिक ज ेबाक उ᳒म निह के लिन, मुदा बहिक जएबासँ अपनाकᱶ रोिक राखब एत े आसानो निह छलिन। स ुशीलाक \nअतृ᳙ वासना आ दिमत अिभलाषाक स ंके त देवकान्तकᱶ लािग जाइ छिन। अइ द ुनू चिरᮢाक मनोिव᳣ेषण अइ उपन्यासमे बेस सू᭯मतासँ भेल अिछ। बीचम े आओरो \nकतोक घटना-उपघटनाक माध्यमे मूल कथाकᱶ माँसल आ ᮧभावकारी बनाओल गेल।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \n     मािम-भािगनक कामातुर अनुराग सामािजक रूप ᱶ स्वीकायर् निह अिछ, तᱶ एिह उपन्यासक कथानक िमिथलाक पुरातन िवचारक लोककᱶ पिसन निह पड़लिन। कहल \nगेल ज े ई  क थ ा  स त् य  न ि ह  स त् य ा नुरूप अिछ, एिहम े अ म य ार्िदत सत्यक वणर्न अिछ, नायक- नाियकाक मनोव ृिᱫ अथवा मानिसक उ᳇ेलनक चचा र् क रै क ा ल  लेखककᱶ \nउिचतानुिचतक ध्यान रखबाक चाही, सामािजक बन्धक अवह ेलना क' कए कथाम े िव᳡सनीयता अनबाक आᮕह निह हएबाक चाही, मािम-भािगनक कामजिनत \nआकषर्ण मयार्दाक उल्लंघन िथक।... हमरा जनैत ई समस्त धारणा पाखण्ड िथक। वस्तुतः उपन्यासकार कोनो अखबारक सम्वाददाता निह होइत छिथ ज े ओ सत्य\nघटनाक िरपोटर् िलखता। कथा आ िक उपन्यास सम्भा᳞क संके त, वᱫर्मानक िव᳣ेषण आ अतीतक अनुस्मरण करैत अिछ; घिटतक सूचना द' देब माᮢा ओ अपन दाियत्व \nनिह बूझै छिथ। आदशर् िस्थितसँ कथा, उपन्यासकᱶ परहेज निह होइत अिछ, ओ त ँ आदशᱷक अनुसन्धानमे िल᳙ रहैत अिछ; मुदा अयथाथर् आदशर् ओकरा लेल उपेक्षणीय \nअवश्य होइत अिछ। अही उपन्यासक ᮧसंग राजकमल चौधरीक कहब छिन-- सोनामामीक  ᮧित देवकान्तक ᮧेम ब᲻ आदशर् िथक। आ, अही आदशर्क रक्षाक कारणᱶ देवक\nजीवन स्वाहा भ' गेल छइन। आब अहᱭ कहू; जे भस्म करए, आिग लेसने रहए, से आदशर् कोना, अनुकरणीय कोन तरहᱶ? हम सामािजक मयार्दाक पूजा करइ छी, आ\n(अयथाथर्) आदशर्वािदताक घोर िवरोध। \n     आिदकथा उपन्यास पर ज े लोकिन मया र्दाक उल्लंघनक दोहाइ द ेलि न, ओ लोकि न अि नरु᳍ बा बूकᱶ अमयार्िदत पुरुष निह कहलि न, जे अपन अशक्य अवस्थामे \nसन्तानहुँसँ छोट वयसक य ुवतीकᱶ प᳀ीक रूपमे वरन्  के लिन। सुशीलाकᱶ जखन अतृ᳙ मनोवेगक दौरा पड़लिन तखन ᳡सुर स्थानीय जोतखी जी आडम्बर पसारलिन जे\nहुनका पर ᮧेतनी सवार भ' गेलिखनहᱶ। आ, भूत झारबाक बह᳖ᱶ वधू-स्थानीय सुशीलाक बाँिह, पाँजर पकड़बाक आचरण गामक लोककᱶ अमयार्िदत निह लगलिन। िकऐक \nतँ अइ समस्त आचरणक फᱹटेसीमे िमिथलाक समाज ᮧारम्भिहसँ जीबैत आएल छल। \n     मनुष्य जᱶ िक एकटा जिटल ᮧाणी िथक, त ᱶ मनुष्यक समस्त मानिसक ᮧिᮓया िविचᮢा जिटलतासँ आब᳍ रहैत अिछ। हजारह बख र्क िवकास-याᮢा◌ामे मनुष्यक \nसभ्यता आइ जािह िस्थित धिर पहु ँचल अिछ, तािहम े ि व वेक धारणक िवराट भ ूिमका अिछ। मया र्दाक रक्षा िववेकहीन आचरणस ँ न ि ह  भ '  सकै त अिछ। मया र्दाक \nिनवार्हमे एक ठाम देखाओल गेल िववेकहीनता अनेक अमयार्दाक जननी होइत अिछ, एिह सत्यक उपेक्षा के िनहार लोक पारो, आिक आिदकथा सन उपन्यासक कथा पर \nअँगुरी उठबैत छिथ। \n     मैिथलीमे िलखल राजकमल चौधरीक तीन गोट उपन्यास उपलब्ध अिछ --आिदकथा, आन्दोलन आ पाथर-फू ल। एकर अलावा ह ंसराजक नामे १९.११.१९५९ सँ \n०६.०१.१९६०क बीच एक पᮢामे राजकमल चौधरी िलखन े छिथ... जनवरीम े एकटा  मैिथली उपन्यास िलखब हम -- बटगमनी। एकटा एहन य ुवती पर ज े भिर \nिनजगी िविभ᳖ लोकक संगᱶ पड़ाएल घुरइ'ए। कथाक िवस्तार जनकपुरसँ पूिणयाँ धिर रहत।-- किह निह ई उपन्यास िलखल गेल अथवा निह। आिदकथा आ आन्दोलन तँ \nपिहनिहसँ पाठक लोकिनकᱶ उपलब्ध छलिन। पाथर-फू ल उपन्यास हेबिन धिर अन ुपलब्ध छल। आखर (राजकमल िवश ेषांक)मे जीवकान्त अपन िनबन्धमे राजकमल \nचौधरीक पंिᲦ उद्धृत कएने छिथ -- एक गोट उत्साही युवक ओकरा (÷पाथर-फू ल' उपन्यासकᱶ) ᮧकािशत करौलिन, मुदा ककरो कहला पर ज े उपन्यासक अ᳣ीलताक \nकारणᱶ ᮧकाशक बन्हा जेताह, ᮧकािशत मैटर ओ (ᮧकाशक) डैमेज करबा द ेलिन। -- मुदा सुकर भेल जे दू बखर् पूवर् तारानन्द िवयोगी ओिह उपन्यासक एकमाᮢा ᮧित \nकतहुसँ न᳥-᳥᮪ िस्थितमे उपलब्ध के लिन। सम्पूणर् पोथीमे दीवार \nमहाशय आर-पार एकटा भोका ँड़ क' देलिखन। ओही िस्थितमे ओकर छाया ᮧित करवा कए बीचसँ पंिᲦकᱶ जोड़ल गेल अिछ। जोड़ल शब्दावलीमे राजकमलक शैली आ\nगिरमा अक्षुण्ण रिह सकल -- से कहब किठन अिछ, मुदा एते तय अिछ ज े उपन्यासक रसबोधमे कोनो बाधा उपिस्थत निह होइत अिछ। एकर अलावा आओरो एका ध\nउपन्यासक चचार् अिछ, मुदा तकर कोनो सूᮢा एखन धिर उपलब्ध निह भेल अिछ।(अिगला अंकमे)  \n \n \nडॉ कै लाश कु मार िम᮰ (८ फरबरी १९६७- ) िदल्ली िव᳡िव᳒ालयसँ एम.एस.सी., एम.िफल., “म ैिथली फॉकलोर स्ᮝक्चर एण्ड कॊिᲨशन ऑफ द फॉकसांग्स ऑफ \nिमिथला: एन एनेिलिटकल स्टडी ऑफ एन्ᮣोपोलोजी ऑफ म्युिजक” पर पी.एच.डी.। मानव अिधकार म े ᳩातकोᱫर, ४०० सँ बेशी ᮧबन्ध -अंᮕेजी-िहन्दी आऽ मैिथली \nभाषामे- फॉकलोर, एन्ᮣोपोलोजी, कला-इितहास, याᮢावृᱫांत आऽ सािहत्य िवषयपर जन र्ल, पिᮢका, समाचारपᮢ आऽ सम्पािदत-ᮕन्थ सभमे ᮧ क ा ि श त ।  भ ा र त क  \nलगभग सभ सा ंस्कृ ितक क्षेᮢमे ᮪मण, एखन उᱫर-पूवर्मे मौिखक आऽ लोक स ंस्कृ ितक सवाᲈगीन पक्षपर गहन रूपसँ कायर्रत। यूिनविसटी ऑफ न ेᮩास्का, यू.एस.ए. के र \n“फॉकलोर ऑफ इिण्डया” िवषयक रेफ़े री। के न्ᮤीय िहन्दी िनदेशालयक पुरस्कारक रेफरी सेहो। सय सँ ऊपर सेमीनार आऽ वकर्शॉपक संचालन, बहु-िवषयक रा᳦ीय आऽ \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \nअन्तरार᳦्ीय संगो᳧ीमे सहभािगता। एम.िफल. आऽ पी. एच.डी. छाᮢकेँ  िदशा-िनदᱷशक संग कै लाशजी िविजᳳटग फै कल्टीक रूपमे िव᳡िव᳒ालय आऽ उᲬ-ᮧशिस्त ᮧा᳙ \nसंस्थानमे अध्यापन सेहो करैत छिथ। मैिथलीक लोक गीत, मैिथलीक डहकन, िव᳒ापित-गीत, मधुपजीक गीत सभक अंᮕेजीमे अनुवाद।  \nडॉ कै लाश कु मार िम᮰, इिन्दरा गान्धी रा᳦ीय कला के न्ᮤमे कायर्रत छिथ। “रचना” म ैिथली सािहित्यक पिᮢकामे “यायावरी” स्तंभक ᮧशस्त स्तंभकार ᮰ी कै लाश जीक \n“िवदेह” लेल ᮧारम्भ कएल गेल यायावरीक ᮧस्तुत अिछ ई दोसर खेप। \n यायावरी \n  \nहमर एक बंगाली मानवशाᳫी िमᮢ छिथ। हुनकर नाम छिन्ह डॉ अिभक घोष। बहुत समिपत लोक। अपन िवषय मानव-िवज्ञानक ᮧित घोष साहेबकेँ  अगाध ᮧेम छिन्ह। \nआइ-कािल्ह पंजाब िव᳡िव᳒ालय, चण्डीगढ़मे मानव-िवज्ञान पढ़ा रहल छिथ। झारखण्डक मुण्डा जनजाितपर पी.एच.डी. के ने छिथ। हालिहमे घोष साहेब हमरा लग \nहमर पुᮢ शशांककेँ  देखबाक हेतु िदल्ली आएल छलाह। हुनकास ँ हम अपन नॉथ र् कछार िहल्स के र याᮢाक सम्बन्धमे चचार् के लहुँ। ओऽ बहुत ᮧस᳖ भेलाह। कहलिन्ह \n“कै लाशजी, हमर प᳀ी उᱫर-पूवर् भारतक छिथ। ओऽ हम ेशा हॉफलᲂग के र ᮧशंसा करैत रहैत छिथ। हालिहम े हम एक स ंगो᳧ीमे भाग ल ेबाक हेतु कलकᱫा गेल रही। \nओतए सेहो हॉफलᲂग के र ᮧसंग चललैक। कलकᱫामे बंगा लक एक ᮧि स᳍ पᮢका र अि मता भ चᮓवतᱮ  हमरा  कहलि न्ह जे नॉथर् कछा र ि हल्स भा रतक स्वी टजरलैण्ड \nथीक”। \n \nडॉ अिभक घोषक एिह बातपर हम कहिलयिन्ह “अिभकजी, हमरा अइ बातक जानकारी िदयऽ, की अिमताभ चᮓवतᱮ अरुणाचल ᮧदेशक तवांग गेल छलाह”? \n“हँ हँ, अनेको बेर”। अिभक फटाकसँ बहुत आत्मिव᳡ासक संग हमर ᮧ᳤क उᱫर देलिन्ह। फे र ओऽ एिह बातकेँ  स्प᳥ करए लगलाह, “देखू। दुनू स्थानक अपन-अपन महत्व \nछैक। तिह तुलना करब उिचत निह। प ुनः᳟ हम तवांग गेल छी, परन्तु नॉथर् कछार िहल्स जयबाक अवसरसँ एखन धिर व ंिचत छी। तािह एिह सम्बन्धमे कु नो िटप्पणी \nकरब यथोिचत निह”। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nहमरा िदस मुँह कय आँिखक भंिगमाकेँ  हमरापर सत-ᮧितशत के िन्ᮤत करैत डॉ अिभक घोष हमर ध्यानकेँ  अपन कथ्यपर आकिषत करैत कहलाह, “कै लाशजी, अहाँ एिह \nिवषयपर सोचबाक लेल एवं िनणर्य लेबाक लेल सही आदमी छी। कारण अहाँ दुनू स्थान-तवांग आऽ नॉथर् कछार िहल्स- के र चप्पा-चप्पा घुमल छी”।  \nहम डॉ अिभक घोषक बातपर अपन म ूरी िहला द ेल। किनक कालक बाद हम नॉथ र् कछार िहल्सक पिरवेशमे एक ब ेर पुनः मानिसक रूपस ँ पहुँिच गेलहुँ। जुआएल, \nपाकल, सुखाएल, कु म्हलाएल, अधपाकल, िखᲬा, कोमल, हिरयर, गाँठसँ भरल झुण्डक-झुण्ड बाँसक बीट हमरा मोनम े स्मरण आबए लागल। कल-कल करैत टेढ़-टाढ़ \nनदी, सुन्दर हिरयर पहाड़ी, नव बालक-बािलका, य ुवक, य ुवती एवं वृ᳍ अपन परम्परागत बहुरंगी वᳫमे नचैत-गबैत िवभोर भ ेल हमर मा नस पटलपर र ंगमंचक \nअि᳇तीय नायक एवं नाियका जका ँ स्मरण होमय लागल; लागल जेना सिरपहुँ हम सेके ण्डोमे िदल्लीक शोरगुलसँ हजारो िकलोमीटर द ूर असम राज्य के र नॉथर्-कछार \nिहल्समे पहुँिच गेलहुँ। की धरती, की पहाड़, की स ंस्कृ ित आऽ के हेन आत्मीय आऽ रमनगर लोक! जतेक ᮧशंसा करी कम। अन ुभूितकेँ  याद करैत आित्मक ᮧस᳖ता होइत \nअिछ। \n \nयायावरीकेँ  आगाँ बढ़बैत पुनः नॉथर् कछार िहल्स चली।  \nबात बांसक करैत रही। साधारणतया ५०-६० वष र्क अन्तरालमे बांसमे एकाएक फू ल आबय लगैत छैक। फू ल के हेन तँ धानक धानक सीस जका ँ। दाना सेहो धाने जकाँ। \nफू ल पकलाक बाद नीचा ँ खसय लग ैत छैक। मूस सभ ओिह फू लकेँ  धान ब ुिझ झुण्डक-झुण्डमे आिब ओकरा कु तरनाई ᮧारम्भ कऽ दैत छैक। मूसक संख्या आवश्यकतासँ \nअिधक भऽ जाइत छ ैक। फलस्वरूप जखन धानक ख ेतीक समय होइत छ ैक, तखन जत ेक धान लोक सभ बीयाक रूपम े बाऊग करैत अिछ, म ूस सभ एक-एकटा धानक \nबीयाकेँ  खाऽ जाइत छैक। लाख ᮧयासक बादो लोक धान उगेबामे असमथर् भऽ जाइत अिछ। पिरणाम ई होइत छ ैक जे घोर अ᳖क आपदा समस्त क्षेᮢमे ᳞ा᳙ भऽ जाइत \nछैक। एिह आपदास ँ अरुणाचल ᮧदेश आऽ िसिᲥमकेँ  छोिड़ लगभग समस्त उᱫर-पूवर् भारतक भ ू-भाग किहयो न े किहयो तवाह होइत े टा अिछ। हाला ंिक आइ कािल्ह \nसरकारी मदित भेटैत छैक। कृ षक सभ सेहो जागरुक भेल जाऽ रहल छिथ; समय रिहत े मूस मारबाक एवं मूसकेँ  भगेबाक पूणर् इन्तजाम कएल जाइत छैक। आब कल्पना \nकऽ सकै त छी जे एहेन िविभिषकासँ हािन कम हेतैक। \n \nबांसक फु लेनाइक चचार् करैत छी त ँ अरुणाचल ᮧदेशक चचार् के नाई अिनवायर्। जेना िक बता च ुकल छी ज े एिह ᮧदेशक लोक एिह िविभिषकास ँ निह ᮧभािवत होइत \nछिथ। एकर कारण ई ज े अरुणाचल ᮧदेशक तमाम भ ू-भागक आिदवासी लोकिन म ूस पकरबामे िनपुण होइत छिथ। एतबिह निह म ूस िहनका लोकिनक बहुत रुिचगर \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nभोजन छिन्ह। जखन हम लोअर िदवा ंग घाटी आऽ लोिहत िजलाम े ᮪मण करैत रही त ँ लोक सभकेँ  (िवशेषण रूप ेण इदू िमसमी, िदगारु िमसमी, िमजो-िमसमी तथा \nखामती जनजाित) म ूसक िशकार कर ैत आऽ ओकर मा ंस खाइत द ेखलहुँ। एिह परम्पराक नीक पिरणाम ई होइत छ ैक जे बांस फु लेलाक उपरान्तो मूसक जनसंख्यापर \nिनयन्ᮢण बनल रहैत छैक, आऽ एतय के र लोक बांस फु लेला उपरान्त होमय बला िवभीिषकासँ बचल रहैत छिथ। \n \nहमरा लोकिन नॉथर् कछार िहल्स के र तमाम जनजाितक ᳫीगण सभकेँ  िजलाक तमाम क्षेᮢसँ बजा समाजक िवकास एव ं सांस्कृ ितक उ᳖ितमे नारीक योगदानपर अलग-\nअलग जनजाितक मिहलाकेँ  अलग-अलग समूहमे रािख हुनका लोकिनकेँ  अलग-अलग समूहमे रािख हुनका लोकिनकेँ  िवचारसँ अपना-आपकेँ  अवगत कराबय चाहैत रही। \nस्प᳥ कऽ दी जे ई एकमाᮢ कायर्ᮓम निह छल। अनेक कायर्ᮓममे ईहो एकटा महत्वपूणर् कायर्ᮓम छल। एकर पिरणामसँ हम गदगद भेल रही। ई कायर्ᮓम पाँच िदन चलल। \nपाँचो िदन मिहला लोकिन हमरा लोकिन क े र अनुमानसँ ज्यादेक संख्यामे उपिस्थत छलीह। सभ िदन अपन परम्परागत वᳫ, आभ ूषण एवं दैिनक जीवनक रूपर ेखा \nᮧस्तुत करैत। भ ेल ज े ᮰ृंगारक ज ंगलमे छ ी ।  ए हेन ज ंग ल  ज क र  क ल् प न ा  म ा ᮢ  कै ल जाऽ सक ै त अिछ। वास्तवमे ए हेन रंगमंच- उत्साहमय आऽ जीवन्त जीवनक आऽ \nसंस्कृ ितक िनमार्ण असंभव। परन्तु छल तँ सत्य आऽ संभव भेल अनुपम दृश्य! \n \nहरेक मिहला सम ूहमे हमरा लोकिनक तीन-चािर काय र्कतार् साक्षात्कार करबाक हेतु तथा अिधकस ँ अिधक जानकारी ᮧा᳙ करबाक हेतु तत्पर छलाह। एिह कायर्कतार् \nलोकिन के र चुनाव हमरा लोकिन अपन सहयोगी-संस्था- ᮰ीमंत शंकरदेव कलाक्षेᮢक सहयोगसँ के ने रही। तमाम कायर्कतार् स्थानीय छलाह एवं हॉफलᲂग िहन्दी, अंᮕेजी \nआऽ असिमया भाषाकेँ  झूरझार बाजैत आऽ िलखैत छलाह। कायर्कतार्मे आधासँ अिधक लड़की सभ छलीह। \nहम ᮧितिदन ᮧातः सभ समूहकेँ  मुख्य हॉलमे बैसा अपन कायर्शालाक उ᳎ेश्यक जानकारी सहभागी लोकिनकेँ  दैत छिलयिन्ह। अगर िकनको कु नो तरहक संशय रहल तँ \nतकरो िनराकरण करबाक ᮧयास करैत छलहुँ। अपन स ंस्कृ ित, संस्कार एवं संस्कारक नीक चीज एवं परम्पराक रक्षा आधुिनकताकेँ  स्वीकारैत के ना करी तािहपर हम \nᮧभावपूणर् ढंगसँ जोर दैत छलहुँ। हमरा एना बुझना जाइत छल जेना सहभागी मिहला लोकिन एव ं स्थानीय पᮢकार सभ हमरासँ ᮧभािवत छलाह। स्थानीय अखबारमे \nएवं टेलीिवजनपर िनत्य समाचार अबैत छल। ᮧित िदन सांझमे सांस्कृ ितक कायर्ᮓम होइत छलैक, आऽ अन्ततः भोजन (रािᮢक भोजन)सँ पिहने कायर्कतार् लोकिन हमरा \nिदन भिरक िᮓया-कलापक सम्बन्धमे संिक्ष᳙ जानकारी दैत छलाह। ओिह जानकारीक आधारपर हम अिगला िदन की करी तकर िनदᱷश दैत छिलयिन्ह। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \n \nकायर्ᮓम अपन पूणर् गितसँ चिल रहल छल। एक िदन सा ँझमे हम चाह िपबैत रही। ओतए िदमासा जनजाितक िकछु मिहला हमरा लग आिब िनव ेदन के लिन्ह, “᮰ीमान्! \nकनी हमरा लोकिनक कायर्शालामे चलब?” \nहम कहिलयिन्ह: “हँ, हँ। अवश्य जाएब”। आऽ चाहक प्याला हाथमे लेने िवदा भऽ गेलहुँ। हमर एिह ᳞वहारसँ ओऽ सभ गदगद भऽ गेलीह। \nजखन हम पहु ँचलहुँ तँ ओतए के र माहौल दोसर े जकाँ रहैक। तीन स्थानीय पᮢकार अपन कै मरा संग आऽ एक टी.वी.पᮢकार गुवाहाटीसँ आयल छलाह। ई मिहला \nलोकिन हमरा पᮢकारक समक्ष अपन परम्परामे हाथक बनाओल कलात्मक च᳎िरसँ स्वागत करक हेतु बजेने छलीह। हम एिह बातकेँ  सुिन कनी घबरेलहुँ। कारण एिह \nतरहक परम्परामे हमरा नेतािगरी के र दुगर्न्ध बुझना जाइत अिछ। परन्तु िदमासा मिहला लोकिनक ᳩेहकेँ  अपमािनत हम निह करय चाहैत रही। तािह च᳎िरकेँ  स्वीकार \nकएल। एकर बाद द ेखैत छी ज े तमाम जनजाित सम ूहसँ दू-तीन मिहला च᳎िर, गमछा आिद लय हमर स्वागत हेतु आयल छिथ। लोकक ᳩेह देिख मोन भिर आएल। \nसभसँ भेँट स्वीकार कएल। फे र सोचए लगलहु ँ: “जखन ई सभ एत ेक नीक छिथ त ँ आतंकवादी गित-िविध, ख ून-खरापा िकएक? की समस्याक समाधान लोक सभस ँ \nिमिल कऽ निह भऽ सक ै त अिछ”? ई बात सोचए लगलहु ँ। लोकक ᮧेममे आकं ठ भऽ ग ेलहुँ। अतबेमे काबᱮ जनजाित समूहक तीन मिहला अयलीह। ओऽ सभ कहलिन्ह: \n“᮰ीमान्, कनी हमरा सबहक कायर्शालामे पाँच िमनट हेतु चलबैक”? \n \nहम िबना िकछु कहने अपन मूरीकेँ  स्वीकारात्मक अवस्थामे िहलबैत काबᱮ मिहला सबहक कायर्शाला िदस ᮧस्थान के लहुँ”। \nओतए गेलाऽ पर दलक मिहला लोकिन कहय लगलीह: “᮰ीमान ्, अहाँ लोकिन ᮧथम बेर हमरा सभकेँ  ई अवसर द ेलहुँ अिछ ज े हम सभ अपन समाज, अपन स ंस्कृ ित, \nअपन परम्परा िदस ताकी। परम्पराक ताकितकेँ  आँकी। एतए त ँ इसाईयत, आध ुिनकता, िशक्षा एवं आतंकवादक कारणेँ लोक सभ परम्परा िबसरल जाऽ रहल अिछ। \nअपन जनजाितक ढंगसँ रहनाई, ᳞वहार के नाई, खेनाई-िपनाई, गीत-नृत्य आिद तँ आजुक युगमे िपछड़ापनक िनशानी छैक। िकछु जनजाितक लोक जे इसाईयतकेँ  अपन \nधमर् स्वीकार कऽ लेलिन्ह अिछ, तिनका लोकिनकेँ  िववाह आिदक तमाम रीित िᮓि᳟यन रीितक अनुरूप करए पड़ ैत छिन्ह। िगरजाघरमे िववाह के नाई, आधुिनक वᳫ \nअथार्त् पेन्ट-शटर् पिहर कऽ िववाह क े नाई। ओऽ लोकिन चाह ैतो अपन जनजाितक सनातनीक परम्परास ँ िववाह, जन्म-संस्कार एवं मृत्यु संस्कार निह कऽ सकै त छिथ। \nलेिकन अहाँक कायर्शालाक बाद हमरा लोकिन एिह तथ्यपर गंभीरतासँ िवचार कऽ रहल छी। धमर् कु नो भऽ सकै त अिछ, परन्तु स्थानीय परम्पराक पालन अवश्य हेबाक \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nचाही। स्थानीय परम्परा धरती, एतए क े र  व ा त ा व र ण ,  प ा ि न ,  प ह ा ड़ ,  प ि र ि स् थ ि त  जे अ टूट रूप ेँ ज ुड़ल छ ैक ।  ई  स भ  ब ा त  ह म र ा  ल ो क ि न  अ ह ीँ सबहक कारण ेँ ए ि ह  \nकायर्शालाक माध्यमसँ बुिझ सकलहुँ अिछ”। \n \nहम मोनिह मोन ᮧस᳖ भेलहुँ आऽ अपन स ंस्थाक सदस्य सिचव डॉ कल्याण कु मार चᮓवतᱮक दूरदिशतापर आ᳟यर् होमए लागल हमरा। जखन-कखनो ओऽ हमरा एिह \nतरहेँ अनेक चीज स ंगे करय कह ैत छिथ, तखन हमरा ब ुझाइत छल ज े ई हमरा मन ुक्ख निह सवर्शिᲦमान भगवान बनबय चाहैत छिथ, ज े किहयो सम्भव निह थीक। \nएतेक चीज कहᱭ एक संगे संभव छैक? परन्तु आइ पता चिल गेल जे अगर नीक भावनासँ सही ढंगसँ कायर् कएल जाय तँ सभ िकछु संभव छैक। ओहो मनुक्ख ᳇ारा। एिह \nहेतु भगवान बनक कु नो ᮧयोजन निह। \nहम ई बात सोिच रहल छलहुँ। एकाएक एक परम्परागत पिरधानमे सजल काबᱮ मिहला हमरा लग अयलीह आऽ कहलिन्ह: “िम᮰ा साहेब, एक बात कही”? \nहम कहिलयिन्ह: “हँ, हँ। अवश्य कहू”? \n \nओऽ मिहला बजलीह: “ अहा ँ जखन संस्कृ ित इत्यािदक सम्बन्धमे हमरा लोकिनसँ बात करैत छी तँ ब᲻ नीक लगैत अिछ। आब हम सभ िवचार क े लहुँ अिछ जे स᳙ाहमे \nकमसँ कम एक िदन अपन परम्परागत वᳫ एवं गहनामे अवश्य रहब। लेिकन एक चीज हमरा सभकेँ  पिहले िदनसँ परेशान कऽ रहल अिछ। अहा ँ िमिथलासँ छी। पढ़ल-\nिलखल छी। समस्त भारतक परम्पराकेँ  जनैत छी। परम्पराक नीक चीजकेँ  पालन हो आऽ ओऽ चीज शा᳡त रहय तािह ल ेल ᮧयासरत छी। परन्तु अहाँ किहयो अपन \nपरम्पराक वᳫमे हमरा सभ लग निह अएलहु ँ। हमरा सभकेँ  एिह चीजसँ आ᳟यर् भऽ रहल अिछ। हमरा लोकिन एिह िवषयपर काफी िवचार-िवमश र् कएल आऽ अन्ततः \nएिह िनष्कषर्पर पहुँचलहुँ जे अहाँसँ एिह सम्बन्धमे बात करी। आशा अिछ अहाँ हमरा लोकिनक भावनाकेँ  सही अथर्मे लेब। एकरा अन्यथा निह मानब”। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \n \nहम िबना कोनो देर के ने अपन गलतीकेँ  स्वीकार कऽ लेलहुँ। हम ओिह काबᱮ मिहलाकेँ  कहिलयिन्ह: “ई हमर घोर गलती थीक। शायद िदल्ली शहरक जीवन चᮓमे फँ िस \nहम अपन परम्परासँ दूर भऽ गेल छी। हमरा अहाँक िवचार उᱫम लागल। अहाँ हमरा अपन मोनमे अपन मैिथली परम्परा आऽ संस्कारक ᮧित घोर आस्था जाᮕत के लहुँ, \nतािह लेल हम अहाँक ᮧित हृदयसँ आभार ᳞Ღ करैत छी। अहाँ बातकेँ  अन्यथा भला के ना लऽ सकै त छी? हम अहाँकेँ  वचन दैत छी, जे हम आब जतए कतहु जाएब एक \nजोड़ धोती-कु तार् अवश्य लऽ जाएब आऽ कमसँ कम एक िदन अपन िमिथलाक परम्परागत पिरधानमे अवश्य रहब”। \nहमर एिह बातसँ ओऽ काबᱮ मिहला ब᲻ ᮧस᳖ भेलीह। एकर बाद हम काबᱮ कायर्शालासँ िदमासा जनजाितक कायर्शाला िदस गेलहुँ। \nिदमासा जनजाितक मिहला लोकिनक काय र्शालामे एिह बातपर चचार् चलैत रहैक जे शहर (अथार्त् हॉफलᲂग) केँ  साफ एवं स्वच्छ रखबाक लेल मिहला सभकेँ  की करक \nचाही। \n \nहम पुछिलयिन्ह: “अहाँ सभ एकटा बातक उᱫर िदअ। की एिह हॉफलᲅग शहरमे गन्दगी निह फै लैक, एतय मच्छड़ आिदक ᮧकोप निह हो, ᮝैिफक िनअमक पालन होइक, \nई कतर्᳞ ककर छैक? सरकारक? ᮧशासनक? पुरुषक? नेताक? आिक आनो ककरो? अहूँ लोकिनक अथार्त् एतय के र सजग मिहला सभक सेहो”? \nहमर एिह ᮧ᳤क उᱫर देमाक हेतु एक अध ेर मिहला अयलीह। ओऽ कहलिन्ह: “᮰ीमान् शहर त ँ सबहक छ ैक। की मिहला आऽ की प ुरुष! एकटा उदाहरण हम एिह \nसम्बन्धमे देमय चाहैत छी। िकछु िदन पूवर् हॉफलᲂग शहरमे मलेिरयाक भयंकर ᮧकोप भेलैक। चारु कात गन्दगी पसरल रहैक। सड़कपर सफाई निह। ककरो एिह बातक \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nिचन्ता निह। नॉथर् कछार ऑटोनोमस काउिन्सलक अिधकारीगण एवं नेता लोकिनसँ िदमासा मिहला एसोिसएशन के र सदस्य सभ बात के लिन्ह तँ ओऽ लोकिन आ᳡सन \nदेलाह परन्तु ओिह आ᳡ासनपर कोनो काय र्वाही निह के लिन्ह। मलेिरयाक कारणेँ ᳫीगणक जीवन नकर् बनल छल ैक। बᲬा सभ ज्यादे परेशान। बᲬाक कारणेँ मायो \nपरेशान। की करु की निह। अन्ततः हमरा लोकिन शहरक सफाई करक बीड़ा स्वय ं अपना हाथमे लेल। करीब पचास मिहला एकिᮢत भेलहुँ। पᲬास टा बाढ़िन, पᲬास \nपिथया, पा ँच  क ो द ा ि र  क ी न ल  आ ऽ  स फ ा ई  के र अिभयानम े ल ा ि ग  गेलहुँ। सव र्ᮧथम िजलािधकारीक ऑिफसक बाहरक गन्दगीकेँ  स ा फ  क र ए  ल ग ल हुँ, फे र ऑटोनोमस \nकाउिन्सलक दफ्तर, फे र शहरक रोड। सामान्य जनता सँ गीत गािब-गािब एवं अपन सफाई अिभयानसँ शहरकेँ  साफ रखबामे मदित करबाक िनवेदन करय लगलहुँ। एक \nिदन तँ लोक सभ हमरा सभपर ध्यान निह द ेलाह। परन्तु दोसर िदन पᮢकार सभ एिह बातकेँ  उजागर के लिन्ह आऽ सरकार, ᮧशासन एवं नेताक अकमर्ण्यताक बारेमे \nिलखय लगलाह। आब लोक सभकेँ  एहसास भेलिन्ह जे गलती भेल। तेसर िदन एकाएक समस्त ᮧशासन साकांक्ष भऽ गेल आऽ चप्पा-चप्पामे सफाई होमए लगलैक। हमहूँ \nसभ जनता लोकिनसँ साफ एवं स्वच्छ रहबाक िनवेदन करैत रहलहुँ। शहर हमर अिछ तँ एकर ध्यानो हमरे सभकेँ  राखए पड़त”। \n \nिदमासा मिहलाक एिह जवाबस ँ लागल ज े नीक चीजक ᮰ीगणेश संसारक छोटसँ छोट कोनस ँ भऽ सकै त अिछ। समाजम े जागृित लेबाक लेल मिहला वग र्क योगदान \nअतुलनीय भऽ सकै त अिछ। िदमासा मिहला हमरा कहलिन्ह: “᮰ीमान्, हमरा लोकिनक आनो अन ेक तरहक समाजक समस्या छ ैक जािहपर एकज ुट भए काय र् करए \nचाहैत छी। पुरुषक शराब पीनाई, एकसँ अिधक प᳀ी रखनाई आिद िकछु एहन िवषय छैक जािहपर हमरा लोकिन गम्भीरतासँ सोिच रहल छी”। \nहम जवाब द ेिलयिन्ह: “अहाँ लोकिनक ᮧयास ᮧशंसनीय अिछ। अहा ँक ᮧयोग ᮧभावकारी अिछ। एिह तरहक ᮧयोग सूतल ᮧशासन एवं अिधकारी सबहक िनन्द \nखोलबाक नीक औषिध थीक। हमरासँ जतेक मदित संभव भऽ सकत से हम करब”। \n \nओऽ मिहला कहलीह: “िदमासा मिहला उत्थान सिमित नामक एक स ंस्थाक गठन हमरा लोकिन के लहुँ अिछ। एकरा हमरा लोकिन िदल्लीसँ अिखल भारतीय स ंस्थाक \nरूपम े रिजस्ᮝेशन करबय चाहैत छी। एिह पंजीकरणमे अहाँक सहायता चाही। अगर पंजीकरण भऽ गेल तँ हमरा लोकिन अनेक तरहक कायर् करब”। \nहम उᱫर देिलयिन्ह: “अहाँ लोकिन जखन चाही िदल्ली आिब जाऊ। हम दू-तीन िदनक भीतर अहाँ संस्थाक पंजीकरण अिखल भारतीय संस्थाक रूपमे पंजाब रेगुलेशन \nएक्ट के र अन्तगर्त सोसाइटीक रूपम े करबा देब। एिहमे कोनो तरहक पैसा इत्यािद निह लागत”। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \n \nिदमासाक बाद हम ज ेिम नागा मिहला सम ूह ᳇ारा आयोिजत कायर्शाला िदस बढ़लहु ँ। जेिम नागाक सम्बन्धमे ई जानकारी द ेनाई उिचत जे ई नागा माᮢ असम टा मे \nरिह गेल अिछ। आन राज्यमे तीन नागा िमिल एक िजिलया ंगरᲂग (zeliangrong) बिन जाइत अिछ। तिह नागा बहुल ᮧदेश नागालैण्ड आऽ मणीपुरमे एकर स्वतंᮢ \nअिस्तत्व निह रिह जाइत छैक। सच पूछी तँ जेिम जनजाितक मिहला सबिहक आभूषण एवं वᳫ सभसँ आकषर्क आऽ मनोहारी लागल। जेिम मिहला लोकिन कहलीह जे \nहुनकर सबहक अपन मिहलाक स ंस्था छिन्ह। संस्थाक उ᳎ेश्य जेिम नागा समुदायमे अपन संस्कृ ित आऽ परम्पराक रक्षा के नाई छैक। एक उ᳎ेश्य इहो जे एिह समुदायक \nलोक इसाईयतकेँ  निह स्वीकार कय अपन मूल जनजातीय धािमक मान्यता आऽ आस्थासँ जुड़ल रहिथ। नागालैण्डमे लगभग ९५ ᮧितशत नागा समुदाय के र लोक इसाई \nभऽ चुकल छिथ, िस्थित कमो-बेश मणीपुरक नागा सम ुदायक सेहो यैह छिन्ह। परन्तु सौभाग्यसँ नॉथर् कछार िहल्स के र जेिम नागाक अिधका ंश पिरवार एखनहु ँ धिर \nअपन मूल मान्यता, धमर्, देवी-देवता, पूजा-प᳍ित आिदसँ जुड़ल छिथ। \n \nिजिम नागा मिहला सम ूहमे एकटा २७ वषᱮय अिववािहत युवती भेटलीह। हुनकासँ पताचलल ज े िजिम नागाक मिहला सभ अपन स ंस्कृ ितक रक्षाक ᮧित ब᲻ सचेत \nछिथ। ओऽ २७ वषᱮय नागा नाियका हमरा ईहो बतेलीह जे ओऽ तीन वषर् धिर रा᳦ीय स्वयंसेवक संघ के र मुख्यालय नागपुरसँ ᮧिशक्षण लय आयिल छिथ। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \n \nहम कहिलयिन्ह: “अहाँकेँ  रा᳦ीय स्वयंसेवक संघ के र वातावरण के हन लागल? ओतए के र लोक सभ िहन्दू धमर्क ᮧित अनेरे िन᳧ा तँ निह जगेबाक ᮧयास कयलिन्ह? एिह \nसभ कारणेँ अहाँकेँ  अपन जनजातीय धािमक िव᳡ास आऽ रीित-िरवाजपर कोनो आघात तँ निह पड़ल”? \n \nहमर ᮧ᳤क उᱫर दैत नागा नाियका कहलिन्ह: “की किह रहल छी ᮰ीमान्! ओऽ लोकिन त ँ हमरा सभकेँ  हमेशा यैह कहलिन्ह जे अपन मान्यता, धमर्, परम्परा आिदक \nत्याग निह करू। अगर परम्परामे कोनो अन्ध-िव᳡ास अथवा िवनाशकारी तत्व अिछ तँ ओकर िनदान अवश्य करू। ज ेना हमरा लोकिन परम्परासँ जानवर आिदक बिल \nचढ़बैत छी। ओऽ सभ कहैत छिथिक अगर संभव भऽ सकय तँ कमसँ कम िमथुन, साँढ़ या भᱹसाक बिल िदअ। िजिम नागा सम ुदायमे िबयाहल ᳫीगण िस᳖ूर निह लगबैत \nछिथ। फे र कोनो लड़कीकेँ  देिख ई पता कोना लगाएल जाऽ सक ै त अिछ िक ई लड़की क ु मािर अिछ आिक ᳞ाहता? परम्परागत संस्कृ ितकेँ  अगर पालन करी त ँ ई बात \nसहजतासँ पता चिल जाइत अिछ। परम्परा तँ ई छैक जे कु मािर कन्या िववाहसँ पिहने कपारक आगाँ िकछु के शकेँ  आधा कटा ओकरा कपारपर लटकबइत अिछ। स ंगिह \nकनपटीपर के श िवन्यास करैत अिछ। एिहसँ सहजतासँ पता चिल जाइत छैक िक फलाँ-ने-फलाँ लड़की कु मािर थीिक”। \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \nहम ओिह नागा नाियकासँ ᮧ᳤ के िलयिन्ह: “अहाँ ई बताऊ जे ᳞ाहता मिहला के र पहचान फे र कोना होइत छिन्ह”? \nहमर ᮧ᳤क जवाब दैत ओऽ नागा नाियका कहय लगलीह: “िववाह होइत े नागा मिहला कपार परक क े सकेँ  कटेनाई बन्द कऽ दैत छिथ आऽ के सकेँ  कपारपर निह लटका \nमाथक सीथ िदस ऊपर कय बान्हय छिथ। स ंगिह िववाह होइत े मातिर नागा मिहला कनपᲵी बला िकछु लट द ुनू कात कटा ल ैत छिथ। एिहस ँ िकयोक सहजतास ँ पता \nलगा सकै त अिछ िक फलाँ ने फलाँ ᳫीगण ᳞ाहता थीिक”। \n \nनागा नाियका फे र हमरा कहय लगलीह ज े ᮧितवषर् समस्त बराक घाटी आऽ नॉथर् कछार पहाड़ी के र जेिम नागा लोकिनक मिहला सभ जनवरी-फरवरी मासम े कोनो \nिदन कोनो-ने-कोनो िजिम नागा गा ँवमे जुटान करैत छिथ। मद र्क कोनो ᮧयोजन निह। ᮧत्येक िजिम नागा गामक मिहला सभम े एक ᮧधान, एक सहायक तथा एक \nᮝेजरार होइत छिथ। मद र्क कायर् के वल एतेक जे शािमयाना लाबिथ, स्टेज बनाबय इत्यािदमे मिहला लोकिनकेँ  मदत करिथ। हजारक स ंख्यामे ᳫीगण सभ अबैत छिथ। \nहुनका लोकिनकेँ  रहबाक एवं खेबाक इन्तजाम गामक मिहला सभ करैत छिथ। ᮧत्येक घरमे तीन-चािर या सामथ्यर्क िहसाबे कम-ज्यादे मिहला सभ रिह जाइत छिथ, \nजाय कालमे अितिथ गामक मिहला सभकेँ  अपना संगे आनल चाऊर, िकछु पाई, हिरयर तरकारी आिदक स ंग िकछु पाई दऽ द ैत छिथन्ह। एिहसँ ककरोपर कोनो अन ेर \nभार निह पड़ैत छैक। ᮧत्येक वषर् नव पदािधकारीक चुनाव होइत छैक, एवं अिगला वषर्क जुटान कोन गाममे हैत तकर िनणर्य सेहो लेल जाइत छैक। \n \nएिह मिहला सभाक उ᳎ेश्य मूल रूप ेण परम्परागत िजिम नागा जनजाितक परम्पराकेँ  मिहला लोकिनक माध्यमसँ बचेबाक थीक। ई सभा एक सा ंस्कृ ितक जनचेतना \nथीक। एकर सूᮢधार छलीह महान स्वतंᮢता सेनानी आऽ परम गम्भीर, चतुमुर्ख ᮧितभासँ सम्प᳖ जेिलयांगरᲂग नागा समुदायक रानी गैदीन्लयू (Gaidinliu)। गैदीन्ल्यूक \nजन्म आजुक मणीपुर ᮧान्तमे २६ जनवरी १९१५ ई. मे भेल छ्लिन्ह। हुनकर गाम तामᱶगलᲂग िजला अन्तगर्त तौसेम सब-िडवीजनमे छिन्ह। गामक नाम लᲂगकाओ छैक। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \n \nकहल जाइत छ ैक िक ᮧारम्भिहसँ ग ैदीन्ल्यू ि ज न क ा  ि क  स् थ ा न ी य  ल ो क  स भ  र ा न ी  म ाँ क हैत  छ ि न् ह ,  ब हु त  ᮧ ि त भ ा स म् प ᳖  आ ओ र  स ा ह स ी  छ ल ी ह ।  ि ᮩ ि ट श  स र क ा र क  \nसामािजक आर राजनैितक िᮓया-कलाप देिख तेरह वषर्क छोट अवस्थामे रानी माँ िवचिलत भऽ गेलीह आऽ एकरा िवरु᳍ संघषर्क िबगुल बजेबाक प्लान करए लगलीह। \n᳴कवदन्ती तँ ई छैक जे छोटे उमिरमे रानी मा ँ मे दैिवक शिᲦ ᮧवेश कऽ ग ेलिन्ह। हुनकर एिह आ᳟यर्जनक शिᲦक भान सवर्ᮧथम हुनक िपताकेँ  भेलिन्ह। रानी माँ के  \nतेरहम अवस्थामे पहुँचैत एिह बातक अनुभूित होमय लगलिन्ह जे अंᮕेज सभ ᮧशासनके  मादे आऽ पुनः िᮓि᳟यन िमिशनरी के र माध्यमसँ आजुक तीन उᱫरपूवᱮ राज्य- \nअसम, नागालैण्ड आऽ मणीपुर- के र नागा जनजाितक तमाम उपजाित सबहक स ंस्कृ ित, संस्कार आऽ परम्पराक नाश कऽ रहल अिछ। ठीक ओही क्षण रानी मा ँ हैपु \nजदोनांग नामक नागा िवᮤोहीसँ भेँट के लिन्ह। जदोनांग रानी मा ँ केँ  बतेलिखन्ह जे के ना िᮓि᳟यन िमिशनरीक लोक सभ स्थानीय संस्कृ ित आऽ संस्कारक सवर्नाश कऽ \nरहल अिछ। जदोनांग महोदयक दशर्नसँ ᮧभावती भय रानी माँ हुनकर परम अन ुयायी भऽ गेलीह। फे र की छल १९२७ ई. म े एकाएक लोक सभ आन्दोलन ᮧारम्भ कऽ \nदेलक। रानी मा ँ ओ ि ह  आ न् द ो ल न  के र ᮧमुख सूᮢधारमे ए क  छल ी ह ।  लो क  स भ  ए का ए क  अंᮕेजक शुल्क आऽ बलपूवर्क ब ेग ा र ी क  ᮧ थ ा क  ि व र ो ध  क र य  ल ा ग ल।  स ब त ि र \nहड़ताल पिड गेलैक। धीरे-धीरे चािर-पांच वषर्मे आन्दोलन अपन पराका᳧ापर चिढ़ गेल। दुभार्ग्यसँ ओिह समय ह ैपू जदोनांगकेँ  अंᮕेज सभ छलसँ कै द कऽ लेलकिन्ह आऽ \nकिनकबे िदनक बाद २९ अगस्त १९३१ ई. मे आजुक मणीपुर राज्यक राजधानी इम्फालमे फाँसीपर िनदर्यतापूणर् ढंगसँ चढ़ा देलकिन्ह। एिह घटनासँ रानी माँ ब᲻ दुखी \nभेलीह, परन्तु अपन िन᳟य पर चᲵान जकाँ ठािढ़ छलीह। \n \nआब आन्दोलन के र समस्त कमान रानी माँ के  हाथमे आिब गेलिन्ह। कतेक ठाम हुनकर गुिरल्लानुमा अनुयायी सभ अंᮕेज सभकेँ  पश्त कएलक। अंᮕेज िसपाही सभ रानी \nमाँ के  यु᳍ कौशलसँ ᮢािह-ᮢािह करय लागल। अही नॉथर् कछार धरतीक ह ंगरुम नामक गामम ेअंᮕेज िसपाही आऽ रानी मा ँक समथर्कक बीच भयानक स ंघषर् भेलैक। \nबादमे घोर तामसम े आिब अ ंᮕेज सभ समस्त गामकेँ  आिगमे झोँिक देलकै क। जान-मालक ब᲻ क्षित पहुँचलैक। एतबिह निह अ ंᮕेज अिधकारी लोकिन एक ग ु᳙ मीᳳटग \nके लिन्ह जािहमे ई िनणर्य लेल गेलैक जे िकयोक रानी माँक हुिलया बताओत तकरा ᮧशासन िदससँ पाँच सय टका इनाम देल जेतैक। परन्तु रानी माँक ᮧित कछार िहल्स, \nमणीपुर तथा नागालैण्डक लोककेँ  ब᲻ ᮰᳍ा छलैक। दुभार्ग्यसँ वतर्मान नागालैण्ड ᮧान्तक पोइलवा गाम सँ १७ अक्टूबर १९३२ ई. म े अंᮕेज सैिनक रानी माँ केँ  बन्दी \nबना लेलकिन्ह। एिह सैन्य टुकड़ीक संचालन कै प्टन मैकडोनाल्ड करैत छलाह। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \n \nरानी माँक दुनू हाथ बािन्ह देल गेलिन्ह। रौदमे बान्हल हाथ उठेने ठाढ़ छलीह। एक रस्ता चलैत बूढ़केँ  नीक निह लगलिन्ह। तमसा कऽ बािज उठलाह: “सवर्नाश हो अहाँ \nलोकिनकᱶ। लाजे मिर निह होइत अिछ। एक मिहलाक दुनू हाथ बािन्ह ऊपर उठेने छी। मदर् छी तँ हाथ खोिल िदयौक”? \n \nतािहपर अंᮕेज िसपाही ब ूढ़ापर िचिचआए लगलिन्ह। बूढ़ो आव द ेखलाह ने ताव। उठ ेलिन्ह एकटा पाथर आऽ ᮧहार कऽ देलिन्ह। संयोगसँ अंᮕेज िसपाही बिच ग ेल। \nतुरतिह बूढ़ाकेँ  कै द कऽ ल ेलकिन्ह। तीन मासक बाद बूढ़ाक उ᮫केँ  ध्यानमे रखैत हुनका ज ेहलसँ िरहा कऽ द ेल गेलिन्ह। रानी माँ इम्फाल, तूरा, कोिहमा आऽ िशला ंगक \nजेहलमे अपन समय िबताबय लगलीह। \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \n१९३७ ई. मे पिण्डत जवाहर लाल नेहरू रानी मा ँ सँ िशलांगक जेहेलमे भᱶट के लिथन्ह आऽ हुनका ᮧित अपन सम्वेदना ᳞Ღ के लाह। हुनका जेहलसँ बाहर िनकालबाक \nᮧयास सेहो पिण्डतजी करय लगलाह। नेहरू जी रानी मा ँकेँ  पहाड़ीक बेटीक संज्ञा देलिथन्ह आऽ हुनकर नामक संग सवर्ᮧथम रानी जोिड़ देलिथन्ह। नेहरू जी रानी मा ँक \nतुलना जॉन ऑफ आकर् आऽ रानी ल᭯मीबाई सँ के लिथन्ह। हालांिक रानी माँ केँ  छोड़ेबामे नेहरूजी असमथ र् रहलाह।  \nअन्ततः भारतक आजादी भेटलाक उपरान्त १४ अक्टूबर १९४७ ई. मे लगभग १५ वषर् िविभ᳖ जेलमे रहलाक बाद रानीमाँ आजाद भेलीह। \n \nहालांिक िकछु वषर्क बाद रानी मा ँ अपन जनजातीय धम र् एवं संस्कारपर िᮓि᳟यन संस्था ᳇ारा आघात बदार्श्त निह के लिन्ह आऽ पुनः अण्डरᮕाउण्ड भय संघषर् करय \nलगलीह। १९६० ई मे सेहो हुनकर लगभग ३०० समथर्कक जान चिल गेलिन्ह। बादमे रानी माँकेँ  १९७२ ई. मे ता᮫पᮢ स्वतन्ᮢता सेनानी अवाडर्, १९८१ मे प᳑ भूषण \nआर १९८३ मे िववेकानन्द सेवा अवाडर् देल गेलिन्ह। \nअन्ततः १७ फरबरी १९९३ केँ  लगभग ७८ वषर्क अवस्थामे रानी माँ पंच तत्वमे िवलीन भऽ गेलीह। \n \nएखनहुँ धिर ᳫीगण सभ (िवश ेष तौरपर नॉथ र् कछार िहल्स के र िजिम नागा जनजाितक ᳫीगण) सभ रानी मा ँ केँ  सामािजक आऽ राजन ैितक चेतनाक मन्ᮢकेँ  स्मरण \nकरैत अपन संस्कृ ित आऽ सभ्यताक रक्षामे लागिल छिथ। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \nनॉथर् कछार िहल्समे अनेको तरहक ᮧयोग हमरा लोकिन कएल। आन ᮧयोग सभ पूणर्तः शैक्षिणक आऽ दाशर्िनक छल। तँिह पाठकसँ ओिह िवषय सभपर चचा र् कय हम \nअनेरे ब ो र  न ि ह  क र य  च ा ह ैत िछयिन्ह। नॉथ र् क छ ा र  ि ह ल् स  क े र याᮢाक यायावरीक ेँ  ए त य  अ न् त  क ऽ  र ह ल  छ ी ।  \n \n  \nसह᮲बाढ़िन-गजेन्ᮤ ठाकु र \n  \n \nपएरे ऑिफस गेनाइ-एनाइ, साँझमे सोचैत रहनाइ। िकछु ᮕंथ सभक जे पठन होइत छलिन्ह सेहो ब᳖ भए गेल छलिन्ह। बᲬा सभक संग बैिस कए जे पढ़ैत छलाह, सेहो \nआब कहाँ भऽ पबैत छलिन्ह। फगुआ आऽ दुगार्पूजामे गाम जेबाक जे ᮓम छलिन्ह, सेहो आब टूिट रहल छलिन्ह। पूरा पिरवार आब माᮢ दुगार्पूजामे गाम जाइत रहिथ। \nमुदा नन्द फगुआमे असगरे गाम जेनाइ निञ िबसरैत छलाह। एिहना गाम जाइ आबएम े नन्द गाममे एकटा दूरक पीसाक एिहठाम जाए आबए लगलाह। पीसा कालीक \nभ Ღ  र ह ि थ ।  हु न क र  ग ा म  न न् द क  ग ा म क  ब ग ल मे छ ल ि न् ह ।  बेचारे न ी क  ल ो क ।  न न् द  हु न क ा  ल ग  ज ा ि थ  आ ऽ  ᮧ व च न  सुनिथ। फे र हुनकास ँ दीक्षा सेहो ल ेलिन्ह। काली-\nसह᮲णामक पाठक अितिरᲦ आर िकछु निञ, नन्द भिर िदन ओही पाठमे लागल रहिथ। नन्दक मोनमे डाइन-जोिगन सभक िवचार अब ैत रहैत छलिन्ह। आस-पड़ोसक \nलोककेँ  शंकाक दृि᳥एँ देखैत रहैत छलाह। बᲬा-सभक संग परीक्षा िदआबय जाइत छलाह, शंिकत मोने जे हुनकर कोनो शᮢु हुनकर बᲬा सभकेँ  हािन निञ पहु ँचाबए। \nमुदा पीसाजीस ँ दीक्षा लेलाक बाद हुनकाम े िवरिᲦजिनत आत्मिव᳡ास आएल छलिन्ह। फे र सभटा मन्थर गितस ँ होमए लागल। बᲬा सभक पढ़ाइ-िलखाइ, ओकर \nसभक नोकरी-चाकरी। वैह मध्यम वगर्क जोड़ल पाइ, व ैह मध्यमवगᱮय आकांक्षा। िबआह-दानक झमेला। घरक आऽ बाहरक छोट-मोट वाद-िववाद। बᲬा सभक िव᳡सँ \nᮧितयोिगता करबाक साहस देिख नन्द जेना आर आ᳡स्त भऽ गेल छलाह। कारण घरस ँ बाहर किहयो हुनकर बᲬा सभ िनकल ैत निह रहए। घर अएलाक बाद दोस-\nमहीम सभ सेहो निह। बाहरक दुिनयाँसँ तैयो ᮧितयोिगता कए रहल छलाह। ᮧितयोिगता परीक्षाक िलिखत परीक्षामे उᱫीणर् भऽ जाइत छलाह मुदा साक्षात्कारमे जाित, \nभाषा आऽ ᮧान्तक गप आिब जाइत छलिन्ह। नन्द बᲬा सभक किहयो ओिह तरहक वातावरणमे पालन निञ कएने छलाह से बᲬो सभ आ᳟यर्चिकत भऽ जाइत छलाह \nजे ई कोन नव पिरव ेश अिछ। मुदा फे र नन्दक दुनू पुᮢ नोकरीमे लािग गेलाह। आरुिणस ँ नन्दकेँ  जतेक पैघ पदक आशा छलिन्ह से तँ ओऽ निञ पािब सकल रहिथ म ुदा \nभारत सरकारक बी ᮕुपक नोकरी भेिट गेल छलिन्ह हुनका। जमाय सेहो अिभयन्ता छलिखन्ह ओऽ सेहो सरकारी सेवामे लािग गेलाह। दोसर बेटा सेहो बᱹकमे अिधकारी \nबिन गेलिन्ह। िसनेमा हॉलमे १० बरखसँ िसनेमा निह देखने रहिथ नन्दक बᲬा सभ। पटनाक पूजाक मेला, पटनदेवी, गोलघर िकछु निह देखने छलाह नन्दक बᲬा सभ। \nएिह िवषयपर पिहन े तँ लोक हँसी करिन्ह मुदा बादमे सभकेँ  लागए जे ईएह तँ नन्दक पिरवारक िविश᳥ता तँ निह बिन ग ेल अिछ। नन्दक घरमे टेलीिवजन सेहो निह \nछलिन्ह ई सेहो लोक सभक लेल आ᳟यर्क िवषय छल। नन्द आऽ हुनकर सम्पूणर् पिरवार भारतीय टेलीिवजनपर ᮧसािरत भेल रामायण धारावािहकक एकोटा एपीसोड \nनिह देखने छलाह। कारण नन्दक घरमे टेलीिवजन छलिन्ह निह आऽ क्यो गोटे दोसराक घर ओहुना निह जाइत रहिथ, टी.वी. द ेखए लेल जएबाक तँ ᮧ᳤े निह छलए। \nनोकरी पकड़लाक बाद आरुिण घरमे एकटा टेलीिवजन अनलिन्ह। ओतए महाभारतक ᮧचार देिख नन्द एक िदन प᳀ीकेँ  कहलिखन्ह- \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \n“अपन टी.वी.मे महाभारत िकएक निह दैत अिछ”। \n“अपना टी.वी.मे खाली डी.डी.१ अिछ। ऊपरमे एक गोटे रहैत छिथ से कहैत रहिथ जे हुनका घरमे बेटा एकटा ३०० टाकामे मशीन अनलिन्ह-ए। ओकरा टी.वी.मे लगा \nदेलासँ डी.डी.मेᮝो अबैत छैक। ओहीमे महाभारत अब ैत छैक। बेटा तीन हजारमे टी.वी.कीिन द ेलिन्ह। आब तीन सय टाका अहाँ लगाऽ कए ओऽ मशीन अिगला मासक \nदरमाहासँ आिन लेब”। \n“िजनकर टी.वी.छिन्ह सैह तकर मशीनो अनताह”। \nआरुिणकेँ  एिह गपक जखन पता चललिन्ह तँ हुनका हँसी लािग गेलिन्ह। अिगले िदन ओिह मशीनकेँ  लगबेलिन्ह। अिगला रिव िपताजी जखन महाभारत देखलिन्ह तँ सभ \nगोटे ब᲻ ᮧस᳖ भेलाह। ओही मासमे आरुिण आम्सर्-हिथयारक ᮝेिनग लेल पटनासँ बाहर गेलाह। एिह एक मासक ᮝेिनगक बीचमे दुगार् पूजा पड़ैत रहए। िपताजी पिहल \nबेर द ुगार्पूजामे गाम निह ग ेल रहिथ। आरुिण स ेहो बीचमे शुᮓ-शिन-रिवक दुगार्पूजाक छुᲵी देिख पटना आिब ग ेलाह। रिव िदन रहए। महाभारत चिल रहल रहए। \nआरुिणक एके टा संगी रहिन्ह। ओकरा संगे आरुिण िबन खेने-पीने कोनो काजसँ बाहर गेल छलाह। संगीक संगे घरपर अएलाह। माँ दुनू गोटे लेल खेनाइ अनलिखन्ह। \n“बाबूजी खाऽ लेलिथ”। \n“हँ तऽ। तीन बजैत अिछ। महाभारत देखलाक बाद खाऽ कए सूतल छिथ। अहाँ सभ खाऊ, तावत हम हुनका चाह बना कऽ हुनका दैत िछयिन्ह, तखने िन᳖ टुटतिन्ह”। \nआरुिण दू-तीन कौर खाऽ कऽ उिठ गेलाह। हुनकर संगी कारण पुछलिखन्ह- \n“की भेल”? \n“पता निञ। घबराहिट भऽ रहल अिछ”। \n“कािल्ह ᮝेिनगपर जएबाक अिछ ने। तािह ᳇ारे”। \n“पता निञ”। \nतावत भीतरसँ अबाज आएल। सभ क्यो दौगलाह। \n“की भेल माँ”। \n“देखू ने। चाह आिन कऽ देिलयिन्ह हँ, मुदा आँिख खोिल कऽ देिखये निञ रहल छिथ। आन िदन तँ चाहक नाम सुिनते देरी उिठ कए बैिस जाइत छलाह”। \nनन्दक शरीर अकिड़ गेल छलिन्ह। क᳖ा-रोहट सुिन ऊपरमे रहिनहार एकटा डॉक्टर आला लऽ आयल छलाह आऽ नन्दक मृत्युक घोषणा कए द ेने रहिथ। आरुिण अवाक \nगुम्म भेल ठाढ़ भऽ गेल रहिथ। हुनकर संगी निञ जािन कोन बाटे अपन संगी सभकेँ  बजा कऽ लऽ अनने छलाह। सभक Ჽ ूटी लगा देलिन्ह। ककरो गेटपर तँ ककरो ᮟॉइंग \nरूमम े। लोकक भीड़ लागए लागल छल। हुनकर संगी सभ समान िबछाओनमे समेिट िबछौना मोिर आरुिण लग अएलाह। \n“िᮓया-कमर्क तैयारी करए पड़त आरुिण। बाँसघाट धिर लऽ जएबाक ᳞वस्था करए पड़त। हम जाइ छी गाड़ीक ᳞वस्था करए”। \n“बाबूजीकेँ  गामसँ ब᲻ लगाव रहिन्ह। कहैत रहिथ जे अिगला सात जन्म धिर नगर घुिम कए निह आएब। ओना बाऽ के र दाह संस्कार बाबूजी पटनेमे कएने रहिथ। मुदा \nओिह समयमे पटनाक ई गंगा-िᮩज निह रहए। आब तँ गाड़ीसँ िहनका लऽ गेल जाऽ सकै त अिछ, तखन दाह-संस्कार भोरमे गामेमे भऽ जाएत”। \n“हम ᳞वस्था करैत छी”। \nआरुिणक ओऽ संगी हनुमाने छल। कनी कालमे गाड़ी आिब गेल। रस्तामे पुिलस लाश देिख रोकत से समस्या आएल। \n“अहाँ लग वदᱮ बला पिरचय-पᮢ तँ हएत ने”। \n“हँ, अिछ”। \n“ओना िदᲥत अएबाक तँ निह चाही, मुदा जौँ रस्तामे पुिलस टोकए तँ देखाऽ देबए”। \nघर खाली भऽ ग ेल। ताला लािग ग ेल। दुनू भाय आऽ माय म ृत िपताक स ंग शुक्लपक्षक ओिह राितमे पटना नगरस ँ िनकिल ग ेलाह। गंगा-िᮩजपर गाड़ी ठाढ़ भेल। मृत \n᳞िᲦक एकटा सूची टाँगल छल, जोन-मजदूरक। ई सभ पुल बनेबामे खिस कऽ मिर गेल छलाह। आरुिण गाड़ीसँ उतिर सूची देखैत छिथ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nउराँव,झा बहुत रास मजद ूर। एकटा “झा” उपािधक मजद ूर, बेशी आिदवासी उपािधक! बहुत रास म ूइल छलाह, कताक स ैकड़ामे मुदा राता-राित प ुिलसक मदितसँ \nअिभयन्ता-िठके दारसभ लहास भिसया दैत छलाह। ३० गोटेक नाम मुदा छल एतए। \n“पायाक ऊपरसँ घुिरया-घुिरया कऽ खसैत मजदूर, कतेक ठाम हम सूचना देने रही, कोनो सुनबािह निञ भेल। ओकरा सभकेँ  न्याय निञ िदआ सकलहुँ तँ लगैत अिछ जे \nदोषी हमहू छी”। नन्दक डायरीक ई अंश एक बेर आरुिण पढ़ने छलाह। चलू घुिर कऽ आएब तखन बाबूजीक डायरी ताकब, कतए छिन्ह। \nफे र गाड़ी आगा ँ बढ़ल। ग ंगा  ि ᮩज पा छाँ छुिट गेल। आगा ँ ग ंगा-िᮩज कॉलो नी  आएल। आरुिणक बालकथा क साक्षी। स्कू ल, घर, ख ेलेबाक म ैदान। सटल े ग ंगा िᮩजक \nगोडॉन। कताक बेर चोिरक समान ᮝकसँ एतएसँ िनकलैत छल, एकाध ब ेर धरायल छल। बड़का धराएल ᮝक, Ღे क चᲥा बला, लोक गुमटीलग मेला जेना देखऽ पहुँचैत \nछलए। बᲬा-सभ ᮝकक चᲥा गनैत छलाह, १४ चᲥा बला अिछ वा १६ चᲥा बला। \nजीवनक ᮧितयोिगतामे सभटा जेना िबसिर गेल छलाह आरुिण। ᳥᮪ाचार, जोन-बोिनहारक मृत्यु, िपताक संघषर् सभटा सोझाँ आिब रहल अिछ। \n“फे रसँ सोझाँ आएलई सभटा, िपताक स्मृित बिन कऽ, मुदा िपताक हािर बिन कए तँ निञ। ई नाम आरुिण हमरा लेल चुनने छलाह बाबूजी िकएक”। \n“की बजलहुँ बेटा”। माँ पुछलिखन्ह। \n“निह। ई कॉलोनी देिख कऽ िकछु मोन पिड़ गेल”। \n“निह देखू ई पिपयाहा कॉलोनीकेँ ”। \nगंगा-िᮩजक चरचा घरमे टैबू बिन गेल रहए। आरुिणकेँ  बुझल छिन्ह ई। मुदा एकटा आर ᮧारम्भ तँ निञ भऽ जाएत। माँ भीतरसँ घबराऽ गेल छलीह। \nआब जे चुप्पी पसरल से गामेमे जाऽ कए खतम भ ेल। अᮕज भाएक मुँह पकिड़ कनाए लगलाह। एहन भ ैयारी ककर हेतए। धुर बताह, पैघ भायकेँ  क्यो छोिड़ कऽ पिहने \nचिल जाइत अिछ। किहयो निह कन ेने छलह तँ आइ िकए कनबाऽ रहल छह। सौ ँसे टोल जुिट आएल छल। समाचार सुनलाक बाद ककरो घरमे खेनाइ निह बनल छलैक। \nपता निञ के  ककरा टेलीफोन कऽ देने रहैक जे समाचार एतए पहुँिच गेल रहए। \n“कलममे बाबूक सारा लग दाह हेतिन्ह”, अᮕजक एिह इच्छाक बाद लहास ओतए गेल। कान्हपर उठा कए सभ पहुँचलाह कलम-गाछी। \n“देिखयौ, के ना मूहपर हँसी छैक, एको रᱫी मूइल लगैत अिछ”। नन्दक अᮕज बजलाह। \nआरुिणक पैघ भाए जखने अपन आिग लेल हाथ िपताक िदस बढ़ेलिन्ह आिक ओऽ िवचिलत सन भऽ गेलाह। काका भरोस देलिखन्ह। आिगमे िमलैत गेल ओऽ मृत शरीर, \nपुनः घुिर अएबाक कोनो सम्भावनाकेँ  खतम करैत। \nसभटा िवध-᳞वहार, लग ैत रहए ज ेना ककरो म ृत्युक निह वरन ् क ो न ो  प ा ब ि न क  इ न् त ज ा म - ब ा त  भ ऽ  र ह ल  अ ि छ ,  धूम-धामसँ। महापाᮢ आिक क ं टाहा ᮩाᳬणक \nिनदᱷशानुसार होइत ᮰ा᳍कमर् आऽ साँझक पाठ गरुड़-पुराणक अिव᳡सनीय िववरणक। सभ सम्प᳖ भऽ गेल। \nपरम शांित आऽ िक घोर कोलाहल। आरुिण ठाक ु र िकछु अस्वस्थ रहिथ  आऽ कलकᱫामे वुडलैण्ड निसग होमक समीपस्थ िस्थत िवशालकाय अपाटर्मᱶटक \nअपन फ्लैटमे असगरिह अस्वस्थ िस्थितमे अध्यावसनमे लीन अपन अतीतक पुनिव᳣ेषणमे रत रहबाक घटनाᮓम मोन पिड़ जाइत छिन्ह। अशांितक क्षण हुनका रिह-रिह \nकय अनायासिह मोन पिड़ रहल छिन्ह। जखन ओऽ अपन समस्या सभ अपन िहत-स ंबंधी सभकेँ  सुना कय अपन मोनक भार कम कर ैत रहिथ। शनैः-शनैः समस्या सभ \nबढ़ैते चल गेल एतेक तक िक आब दोसरकेँ  सुनेलापरांत मोन आर उचिट जाइत छलिन्ह। तािह ᳇ारे आब ओऽ अपन े तक सीिमत रहय लगलाह। िहत स ंबंधी सभ बुझय \nलगलाह जे आरुिण समस्यासँ रिहत भय ग ेल छिथ। बᲬेसँ सपनामे भयावह चीज सभ द ेखाइ पड़ैत छलिन्ह आरुिणकेँ । अखन धिर हुनका यािद छिन्ह कोना आध-आध \nपहर राितमे ओऽ घामे-पसीने भय जाइत रहिथ आऽ हुनकर माता-िपता िचितत भय बीयिन होक ै त रहिथ छलिखन्ह। िपताक-िपता आऽ तकर जन्मदाता के  ? भगवान \nजौँ सभक पूवर्ज तखन हुनकर पूवर्जके  ? लोकसभ एिह ᮧ᳤ सभकेँ  हँसीमे उड़ा दैत छलाह, परंतु बादमे जखन आरुिण दशर्नशाᳫ पढ़लिन्ह तखन हुनका पता चललिन्ह जे \nएकर उᱫरक हेतु कतेक ऋिष-मुिन सेहो अप्पन जीवन समिपत कय चुकल छिथ मुदा ई ᮧशन एखनो अनुᱫिरते अिछ। \nअस्वस्थताक िस्थितमे फे रसँ ई सभ अनुᱫिरत ᮧ᳤ हुनका समक्ष स्व᳘ बिन आिब गेल छिन्ह। \n क Ყ न ो क ेँ  िनन्दमे हुनका लागिन्ह जे ओऽ घरक छत पर छिथ आऽ निह चािहतो शनैः-शनैः छतक िबना घेरल भाग िदिश गेल जा रहल छिथ। ग ुरुत्वक कोनो \nशिᲦ हुनका खीिच रहल छिन्ह तावत धिर जावत ओऽ नीचाँ निह खिस पड़ ैत छिथ। की ई छल कोनो ᮧारब्धक िदशािनदᱷश आऽिक कोनो भिवष्यक दुघर्टनासँ बचबाक \nसंदेश। \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िसतम्बर २००८ (वषर् १ मास ९ अंक १८) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \n िकछु िदन तकतँ आरुिण सुतबाक सही समयक पता लगबैत रहलाह परंतु शनैः-शनैः हुनका ई पता लािग गेलैन्ह जे स्व᳘ आऽ िन᳖ एिह जीवनक दूटा एह","size_mb":2.23,"has_text":true},"Videha 019.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 019.pdf","name":"Videha 019.pdf","text":"Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n  \n \n \n \n \nिवदेह ०१ अक्टूबर  २००८  वषर् १  मास १०  अंक १९ \n         \n \n  \n'िवदेह' ०१ अक्टूबर  २००८ ( वषर् १ मास १० अंक १९ ) एिह अंकमे अिछ:- \n१.संपादकीय २.संदेश \n३.मैिथली िरपोतार्ज- (लंदनसँ सुभाष साह) \n४. ग᳒ \n४.१.कथा सुभाषचन्ᮤ यादव(बनैत िबगड़ैत) कु मार मनोज कश्यप(भावना) \n४.२.िनबन्ध शिᲦ शेखर(जोगार) ओमᮧकाश मीिडया कतअ ल जा रहल अिछ? \n४.३.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न-डॉ ᮧेमशंकर िसह \n४.४.शोध लेख-स्व. राजकमल चौधरी पर (देवशंकर नवीन ᳇ारा)   \n४.५.यायावरी- कै लाश कु मार िम᮰ (लोअर िदवांग घाटी: इदु-िमसमी जनजाितक अनुपम संसार) \n४.६.दैिनकी-ज्योित /  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \nउपन्यास-उनटा आँचर- गजेन्ᮤ ठाकु र    \n५.प᳒  \n५.१.श्यामल सुमनक-आत्म-दशर्न \n५.२.᮰ी गंगेश गुंजनक- राधा (चािरम खेप)  ज्योितक- असल राज \n५.३.महाका᳞- बु᳍ चिरत \n५.४.डॉ पंकज पराशरक किवता \n५.५.िवनीत उत्पलक ३ गोट किवता \n५.६. महेश िम᮰ \"िवभूितक\" किवता\" \n६. िमिथला कला-संगीत(आगाँ) \n७.पाबिन-संस्कार-तीथर् -िमिथलांचलक गाणपत्य क्षेᮢ- ᮧफु ल्ल कु मार िसह मौन/ \nनूतन झा-कोजगरा \n८. मिहला-स्तंभ- - िजतमोहन झा \n९. बालानां कृते-१.भाट-भािटन २. देवीजी \n१०. भाषापाक रचना लेखन (आगाँ)  \n11. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \nThe Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani   \n12. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \nिवदेह (िदनांक १ अक्टूबर २००८) \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास:१० अंक:१९) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक १९, िदनांक १ अक्टूबर २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू \nhttp://www.videha.co.in |  \nएिह अंकमे:  \n᮰ी ग गेश गुंजन जीक ग᳒-प᳒ िमि᮰त \"राधा\" जे िक मैिथली सािहत्यक एकटा नव कीितमान िस᳍ होएत, के र \nदोसर खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-िटप्पणी सेहो।  सुभाष चन्ᮤ यादव जीक कथा, कु मार मनोज कश्यपक लघु-\nकथा, महेश िम᮰ \"िवभूित\"-᮰ी पंकज पराशर-  िवनीत उत्पल- श्यामल जीक प᳒ आऽ ᮧेमशंकर िसह, मौनजी, \nिजतमोहन, ओमᮧकाश, शिᲦ-शेखर, नूतन झा  जीक रचना सेहो ई-ᮧकािशत कएल गेल अिछ।  \n᮰ी राजकमल चौधरीक रचनाक िववेचन कए रहल छिथ ᮰ी देवशंकर नवीन जी।  \nज्योितजी प᳒, बालानांकृ ते के र देवीजी शृंखला, बालानांकृ ते लेल िचᮢकला आऽ सह᮲बाढ़िनक अंᮕेजी अनुवाद \nᮧस्तुत कएने छिथ। \n  \nशेष स्थायी स्तंभ यथावत अिछ। \nअपनेक रचना आऽ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे।  \nगजेन्ᮤ ठाकु र \n  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n                         २.संदेश \n१.᮰ी ᮧो. उदय नारायण िसह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक \nइितहासमे होएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ  पिढ़ रहल \nछिथ। \n२.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जनर्ल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकी केर उपयोग मैिथलीक हेतु कएल ई स्तुत्य \nᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबामे एिह ६५ वषर्क उमिरमे क᳥ होइत अिछ, देवनागरी टाइप करबामे \nमदित देनाइ सम्पादक, \"िवदेह\" के र सेहो दाियत्व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वस्तुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कु शल \nअिछ। \n४.᮰ी ᮩजेन्ᮤ िᮢपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई \nआऽ शुभकामना स्वीकार करू। \n५.᮰ी ᮧफु ल्लकु मार िसह \"मौन\"- ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जािन कनेक \nचिकत मुदा बेसी आह्लािदत भेलहुँ। कालचᮓकेँ  पकिड़ जािह दूरदृि᳥क पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर \nमंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓािन्तक क्षेᮢमे मैिथली \nपᮢकािरताकेँ  ᮧवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पᮢकािरतामे एिह ᮧकारक नव ᮧयोगक हम \nस्वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताहूमे मैिथली पिᮢकाक ᮧकाशनमे के  कतेक सहयोग \nकरताह- ई तऽ भिवष्य कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक पैघ महान यज्ञमे हमर ᮰᳍ापूणर् \nआहुित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाᮢ अिछ। \nपिᮢकाक मंगल भिवष्य हेतु हमर शुभकामना स्वीकार कएल जाओ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \n९. ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पल्लिवत-पुिष्पत हो \nआऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूप ेँ एकर िववरण भए \nसकै त अिछ। आइ-कािल्ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा शीᮖ पूणर् सहयोग देब। \n१२.᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ  अन्तरार᳦्ीय \nजगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ सभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत से \nिव᳡ास करी। \n१३. ᮰ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम \nदेखलहुँ। एकर वािषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलकᱫामे बहुत गोटेकेँ  हम साइटक पता \nिलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत अिछ जे िदल्ली आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। \nशुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ  जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह- \"िवदेह\"क िनःस्वाथर् मातृभाषानुरागसँ ᮧेिरत छी,  एकर िनिमᱫ जे हमर सेवाक \nᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आऽ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्ᮤ ठाकु र। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे \nरहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/ आकार्इवक/ अंᮕेजी-संस्कृ त अनुवादक ई-ᮧकाशन/ आकार्इवक अिधकार \nएिह ई पिᮢकाकेँ  छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व \nलेखक गणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com केँ  मेल \nअटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमᱷटमे पठा सकै त छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्ष᳙ \nपिरचय आ’ अपन स्कै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ  देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \nबाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाकेँ  ᮰ीमित \nल᭯मी ठाकु र ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ  ई ᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \nमहᱬवपूणर् सूचना (१):महᱬवपूणर् सूचना: ᮰ीमान् निचके ताजीक नाटक \"नो एंᮝी: मा ᮧिवश\" के र  'िवदेह' मे ई-\nᮧकािशत रूप देिख कए एकर िᮧट रूपमे ᮧकाशनक लेल 'िवदेह' के र समक्ष \"᮰ुित ᮧकाशन\" के र ᮧस्ताव आयल \nछल। ᮰ी निचके ता जी एकर िᮧट रूप करबाक स्वीकृ ित दए देलिन्ह। िᮧट रूप हाडर्बाउन्ड (ISBN NO.978-\n81-907729-0-7 मूल्य रु.१२५/- यू.एस. डॉलर ४०) आऽ पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4 \nमूल्य रु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे ᮰ुित ᮧकाशन, १/७, ि᳇तीय तल, पटेल नगर (प.) नई िदल्ली-११०००८ \n᳇ारा छापल गेल अिछ। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंᮕेजी  शब्द कोश २.अंᮕेजी-\nमैिथली शब्द कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाण्डुिलिप िलप्यान्तरण-पᲳी-ᮧबन्ध डाटाबेश ᮰ुित \nपिब्लके शन ᳇ारा िᮧन्ट फॉमर्मे ᮧकािशत करबाक आᮕह स्वीकार कए लेल गेल अिछ। पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक \nआऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजेन्ᮤ ठाकु रक  \n'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास), 'गल्प-गुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां कृ ते', 'एकाङ्की संᮕह', \n'महाभारत' 'बु᳍ चिरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ᮧकाशनक बाद िᮧट फॉमर्मे ᮧकािशत \nहोएत। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल \nजायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना (४): \"िवदेह\" के र २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ᮧकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िᮧट \nसंस्करण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना सिम्मिलत कएल जाएत। \nमहत्वपूणर् सूचना (५): १५-१६ िसतम्बर २००८ केँ  इिन्दरा गाँधी रा᳦ीय कला के न्ᮤ, मान िसह रोड नई \nिदल्लीमे होअयबला िबहार महोत्सवक आयोजन बािढ़क कारण अिनि᳟तकाल लेल स्थिगत कए देल गेल अिछ। \nमैलोरंग अपन सांस्कृ ितक कायर्ᮓमकेँ  बािढ़केँ  देखैत अिगला सूचना धिर स्थिगत कए देलक अिछ। \nिरपोतार्ज-          \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \n स ुभाष साह, गाम-अरनाहा, िजला सरलाही, न ेपाल। वत र्मानमे ल ंदन म ेᮝोपोिलटन \nिव᳡िव᳒ालयसँ बी.बी.ए.कए रहल छिथ। सामािजक काय र्, म ैिथलक ज ुटान, सा ंिस्ᯗतक कायर्ᮓम संचालनमे \nिवशेष रुिच। य ू.के . के र मधेसीक संगठनANMUK के र सिᮓय सदस्य आ सम्ᮧित सिचव। नेतृत्व क्षमताक गुण \nसंगिह ᮧखर वᲦा।  \nलन्दनमे नेपाल मेला २००८ \n(लन्दनसँ ᮰ी सुभाष शाहक िरपोटर्) \n \nलन्दन शहरमे िपकािडली सक र्स  नामक स्थान पर न ेपाल एमब ैश ी क  स ह ा य त ा  स ऽ  २ १  आ ऽ  २ २  \nिसतम्बर २००८ कऽ अिह म ेलाक आयोजन क ै ल ग ेल छल जािहम े न ेपाल के  प यर्टन म ंᮢ ी  आ द र ण ी य ा  सु᮰ी \nिहिशला यामी नेपालक राजदूत ᮰ी मुरारी राज शमार् खैतान ᮕुपके  चेयरमैन एवम्  मैनेिजग ᮧेिसडᱶट ᮰ी राजेन्ᮤ \nखैतान आिद सिहत अन्य िदग्गज सब उपिस्थत छलैथ।अतऽ इहो घोषणा कै ल गेल जे साल  २०११ के पयर्टन \nवषर्क रूपम े मनाओल जायत। सु᮰ी यामी सऽ हम सब अहू बात पर िवचारिवमशर् केलहुं जे 'लुिम्बनी' के  पयर्टक \nसबलेल बेसी आकषर्क बनाबऽ लेल की कैल जा सकै त अिछ।यामीजी अिह बात लेल ᮧितब᳍ भेली जे ओ सीता \nमैया एवम् बु᳍देवक इितहास सऽ सम्बिन्धत स्थानके  िवकासमे यथाशिᲦ योगदान देती।\n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n᮰ी नवीन कु मार एवम्  सु᮰ी सुनीता शाह ᳇ारा ᮧस्तुत सांस्कृ ितक पिरधानक फै शन शो अत्यन्त सफल \nरहल।हमरा सब अन्मुक (ANMUK- Association of Nepali Madheshis in UK) के  सदस्य सबलेल अिह \nआयोजनक सफलता बहुत पैघ  \n \nᮧोत्साहन अिछ। \n(आभार - अन्मुक के  वेबसाएट जािह सऽ फोटो ᮧा᳙ भेल ) \n४. ग᳒ \n४.१.कथा सुभाषचन्ᮤ यादव(बनैत िबगड़ैत) कु मार मनोज कश्यप(भावना) \n४.२.िनबन्ध शिᲦ शेखर(जोगार) ओमᮧकाश मीिडया कतअ ल जा रहल अिछ? \n४.३.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न-डॉ ᮧेमशंकर िसह \n४.४.शोध लेख-स्व. राजकमल चौधरी पर (देवशंकर नवीन ᳇ारा)   \n४.५.यायावरी- कै लाश कु मार िम᮰ (लोअर िदवांग घाटी: इदु-िमसमी जनजाितक अनुपम संसार) \n४.६.दैिनकी-ज्योित /  \nउपन्यास- \nउनटा आँचर- गजेन्ᮤ ठाकु र    \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \n१. सुभाषचन्ᮤ यादव २. कु मार मनोज कश्यप \n  \nिचᮢ ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव छायाकार: ᮰ी साके तानन्द \nसुभाष चन्ᮤ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जन्म ०५ माचर् १९४८, मात ृक दीवानगंज, सुपौलमे। \nपैतृक स्थान: बलबा-मेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिम्भक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ \nबी.ए.। जवाहरलाल नेहरू िव᳡िव᳒ालय, नई िदल्लीसँ िहन्दीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अध्यापन। \nसम्ᮧित: अध्यक्ष, ᳩातकोᱫर िहन्दी िवभाग, भूपेन्ᮤ नारायण मंडल िव᳡िव᳒ालय, पि᳟मी पिरसर, सहरसा, \nिबहार। मैिथली, िहन्दी, बंगला, संस्कृ त, उदूर्, अंᮕेजी, स्पेिनश एवं ᮨᱶच भाषाक ज्ञान। \nᮧकाशन: घरदेिखया (म ैिथली कथा-स ंᮕह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अ ंᮕेजीसँ म ैिथली \nअनुवाद), सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक  चयन एव ं भूिमका), \nसािहत्य अकादमी, नई िदल्ली, १९९९, िबहािड़ आउ (बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकल्प लोक, सुपौल, \n१९९५, भारत-िवभाजन और िहन्दी उपन्यास (िहन्दी आलोचना), िबहार रा᳦भाषा पिरषद्, पटना, २००१, \nराजकमल चौधरी का सफर (िहन्दी जीवनी) सारांश ᮧकाशन, नई िदल्ली, २००१, मैिथलीमे करीब सᱫिर टा \nकथा, तीस टा समीक्षा आ िहन्दी, बंगला तथा अंᮕेजी मे अनेक अनुवाद ᮧकािशत। \nभूतपूवर् सदस्य: सािहत्य अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांस्कृ ितक \nनीित-िनधार्रण सिमित। \nबनैत िबगड़ैत \n  \n“हाह। हाह”। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \nटोकारा आ थपड़ी सँ नै उड़ै छै तऽ माला कार कौवा केँ  सरापय लागै छै – “बᲯर खसौ, भागबो ने करै छै”। \nकौवा कखिनयᱶ सँ ने काँव-काँव के  टािह लगेने छै। कौवाक टािह सँ मालाक कलेजा धक िसन उठै छै। संतान सब\nपरदेस रहै छै। नै जािन ककरा की भेलै! ने िचᲶी-पतरी दै छै, ने किहयो खोज-पुछािर करै छै। कते िदन भऽ गेलै। \nकु शल समाचार लय जी औनाइत रहै छै। लेिकन ओकरा सब लेखे धन सन। माय-बाप मरलै की जीलै तै सँ कोनो \nमतलब नै। \n“हे भगवान, तूहᱭ रच्छा किरहक। हाह। हाह”।– माला कौवा संगे मनक शंका आ बलाय भगाबय चाहै छै। \n“धू, छोड़ू ने। कथी मे लागल छी। ओ अपन बेगरतेँ करᱺत छै। अहाँक की लइए’- सᱫो बुझबै छै। \nलेिकन मालाक मन नै मानै छै। अिन᳥क आशंका सँ डरायल ओ और जोर-जोर सँ होहकारा दै छै आ थपड़ी पाड़ै \nछै। \nमाला सब बेर एिहना करै छै। सᱫो लाख बुझेलक, बात भीतर जाइते नै छै। कतेक मामला मे तऽ सᱫो टोिकतो\nनै छै। कोय परदेस जाय लागल तऽ माला लोटा मे पािन भिर देहरी पर रािख देलक। जाइ काल कोय छीक देलक\nतऽ गेिनहार केँ  कनी काल रोकने रहल। अइ सब स ँ माला केँ  संतोख होइ छै, तᱹ सᱫो नै टोकै  छै। ओकरा होइ छै \nटोकला सँ की फै दा? ई सब तऽ मालाक खून मे िमल गेल छै। संस्कार बिन गेल छै। \nसᱫो केँ  छगुन्ता होइ छै। यैह माला किहयो अपन बेटा-पुतौह आ पोती सँ तंग भऽ कऽ चाहैत रहै जे ओ सब कखैन \nने चैल जाय। रटना लागल रहै जे मोटरी नीक, बᲬा नै नीक। सैह माला अखैन संतान खाितर कते िचितत छै। \nसᱫो सोचै अय अइ म े मालाक गलती न ै छै। माला केँ  सख लागल े रैह गेलै जे नेहाय कऽ आयल छी तऽ प ुतौह \nपरैस कऽ खाइ ल े देत आिक किहयो के शे झािड़ द ेत या गोड़ े हाथ दािब द ेत। पोती केँ  टांगैत-टांगैत तऽ छाती क \nहाड़ दुखाइत रहै। अपन कोिखक जनमल बेटो किहयो ई नै पुछलकै- माय के ना छै? \nकौवा उड़बै ले माला कखनो हाथ चमकाब ैत अिछ, कखनो म ुँह चमकाबैत अिछ। मगर ओकर धमकी- चमकी के  \nकौवा पर कोनो असर नै भेलै। ओ ओिहना काँव-काँव किरते छै। \nकौवाक टािह स ँ सᱫोक जी सेहो धक रिह जाइ छ ै। मन म े तरह-तरह के  शंका आ डर प ैस जाइ छै। लेिकन ओ \nकहुना अपना केँ  बुझा लैत अिछ। सᱫो संगे ई सब ब ेर होइ छ ै। कोनो अपस ुगुन भेला पर आश ंिकत भऽ जाइ त \nअिछ। आशंका केँ  बुिध आ तकर् सँ ठेल कऽ बाहर करैक कोिशश करैत अिछ। कखनो संस्कारक फान मे लटपटाइत\nअिछ। कखनो सम्हरैत अिछ। फे र फँ सैत अिछ। फे र छुटैत अिछ। ई सब बड़ी काल चलैत रहै छै। \nकार कौवा तेना एकपरतार टािह लगेने जा रहल छै जे कान मᱶ झड़ पड़य लागलै।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \n“देिखयौ, ई कौवा तऽ के ना-के ना ने करै छै। नीक नै लागैए”।– माला ᳞ाकु ल भऽ जाइ छै। \n“ई अहाँक मनक भरम छी”।– सᱫो कहै छै आ एकटा रोड़ी जुमा कऽ कौवा िदस फे कै  छै। \nकौवा उिड़ गेलै। उड़ल जाइत कौवा केँ  सुना कऽ माला कह ै छै- “हम ककरो कु इछ नै िबगाड़िलऐ अय। जा, चैल \nजा”। \nकौवा आगू वला छत पर बैठ रहै छै आ फे र करर्य लागै छै। \nसᱫो केँ  मोन पड़ै छै एक िदन बड़ी राित केँ  माला ओकरा जगेलकै- “सुनै िछऐ? कु ᱫा बड़ी काल सँ कानै छै। हमर \nजी छन-छन करैत अिछ”। \nसᱫो अकानलक। ठीके  ढेरी कु ᱫा कानैत रहै। आशंका सँ ओकरो मन िसहिर गेलै। \nलेिकन ओ बाजल- “अरे, भूख सँ कानैत हेतै। देखै नै िछऐ आइ कािल्ह कोय एᲥो कर दै छै। \n“भूख सँ एगो दूगो ने कािनितऐ, आिक सब कािनितऐ”?- सᱫोक तकर् मानै ले माला तैयार नै रहै। \n“और सब केँ  देखाउँस लागल हेतै”।– सᱫो दोसर तकर् देलकै । \nमाला केँ  सतोक तकर् नै सोहेलै। ओकरा झ ुझुआयल सन च ुप बैठल देख सᱫो फे र बुझेलकै - “देखै नै िछऐ िवदा इ \nबेर मे की होइ छै। जहाँ एगो मौगी कानल िक सभक आँिख मे नोर आिब गेल”। \nमाला कने काल चुप रहल। फे र मूल बात पकड़ैत बाजल- “पिहने तऽ सब करे कर दैत रहै तबो िकए कानैत रहै”?\n“कोनो कु ᱫे मैर गेल हेतै, तकरे सोग म े कानैत हैत”। - सᱫोक बात सँ माला स ंतु᳥ तऽ नै भेल, मगर कु ᱫो सब \nकते किनतय। एगो च ुप भ ेल। द ूगो च ुप भ ेल। आस्ते-आस्ते क ा न ब  घ टैत ग ेलै। फे र गोट ेक आध क ु ᱫाक कानब \nकखनो कऽ सुनाइ। बाद मे ओहो ब᳖ भऽ गेलै। माला आ सᱫो सेहो कखनो िन᳖ पिड़ गेल। \nमाला केँ  कौवाक गुनधुन मे पड़ल देख सᱫो पुछै छै- “अहाँ कौवाक बोली बुझै िछऐ”? \nमाला कने काल बात केँ  ताड़ैत रहल। बातक मरम ब ूिझ खुखुवा उठल- “दुिनयांक कािबल अहᱭ टा तऽ छी। अहाँ \nसन बुझᲥड़ और कोय छै”! \nमालाक कटाह बोल सँ सᱫो केँ  चोट लागलै। ओ चुप आ उदास भऽ गेल। ओकरा लागलै जे चीज पिसन नै पड़ै छै,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nतकरा ᮧित लोग िन᳧ुर आ अन्यायी भऽ जाइत अिछ। कारी र ंग आ टा ँस आवाजक चलत े कौवा केँ  अशुभ बना\nदेलक। \nसᱫो केँ  अ प न  न ौ  म ा स क  प ो त ी  म ो न  प ड़ै छै- म ुिनयां। कौवा द ेख म ुिनयां च हैक उठै। आह-आह किह ओकर ा \nबोलाबै। मुिनयां कानय लागै तऽ सᱫो कौवे केँ  हाक दै- “कोने गेलही रे कौवा ऽ ऽ? म ुिनयाक कौवा ऽ ऽ ? कोने \nगेलही ई ई “? ई सुिनते मुिनयां चुप भऽ जाइ आ मूड़ी घुमा-घुमा कौवा केँ  ताकय लागै। \nकौवा िबलाइत जाइ छ ै। कु इछ िदनक बाद तऽ साफ े  अलोिपत भऽ ज ेतै। अखैन ई बात न े म ा ल ा  ज ा नै छै, ने \nमुिनयां। कौवा म ुिनयांक िजनगी म े समा ग ेल छै। मुिनयां केँ  बेर-बेर कौवा मोन पड़ ैत रहतै, दादा मोन पड़ ैत \nरहतै। ने ओ कौवा केँ  िबसैर सकै त अिछ, ने दादा केँ । मुिनयां कौवा केँ  ताकै त रहत, दादा केँ  ताकै त रहत। किहयो \nने कौवा रहतै, ने दादा रहतै। \n२. कु मार मनोज कश्यप \n \nकु मार मनोज कश्यप \nजन्म: १९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम म े। स्कू ली िशक्षा गाममे आऽ उᲬ िशक्षा \nमधुबनी म े। बाल्य काले स ँ ल ेखनमे आ भ रु ि च ।  कै क गोट रचना आकाशवानी स ँ ᮧसािरत आऽ \nिविभ᳖ पᮢ-पिᮢका मे ᮧकािशत। सम्ᮧित कᱶिᮤय सिचवालयमे अ नुभाग आधकारी पद पर \nपदस्थािपत। \n  \nभावना \n  \nजेठ मिहना म े त ऽ  सूरज ज ेना भोरे स ँ आ ि ग  उ ग ल ऽ  ल गैत छैक। द ुप ह िर य ा  त क  त ऽ  व ा त ा व र ण \nओिहना जेना लोहा गलाबऽ बला भᲶी। छुᲵी के  िदन रह्न े भोर म े देिरये सँ उठलंहु; साईत तहु \n᳇ारे किनया भानस करबा म े अलसा रहल छलीह। अ ंततोगत्वा िनणर्य भेल - भोजन बाहर े कै ल \nजाय। \n  \nघर सँ बाहर िनकललंहु। बाहर एकदम सुनसान - एᲥा दुᲥा लोक चलैत - सेहो साईत मजबूरीये \nमे। िकय ैक िनकलत के यो घर स ँ ए ह न  स म य  मे? एहन रौद म े िनकलनाई कोनो सजा स ँ क म  \nथोड़बे छैक। बड़ मसकिᱫ के  बाद एक टा िरक्सावला तैयार भेल लऽ जेबाक हेतु। िरक्सावला िक \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \n- अधब ेसु, कृ शकाय, ह ँपैﾥᬵ।रेस्टोरᱶट पहु ंिच भाड़ा प ुछिलयै। कहलक दस रुप ैया। किनया लिड़ \nपड़ली ओकरा सँ -''पांच रुपैया के  दस रुप ैया मंगैत छᱹह! हमरा सभ कᱶ बाहरी बुझैत छᱹ िक? ठᲥ \nनिहतन! एना जबदर्स्ती सँ बिढया होयतौक ज े पौके ट सँ पाई िनकािल ल े। बजिबयौ पुिलस के ?'' \nबेचारा िरक्सावला घबड़ा ग ेल। पस ेना स ँ म ैल-िचᲥट भेल गमछा स ँ अ प न  मुंह पोछैत, िबना \nिकछु बजने पांचक िसᲥा लऽ कऽ चिल गेल िबना िकछु बजने़ िनरीह। \n  \nरेस्टोरᱶट मे भोजनोपरांत हमरा दस रुप ैया टीप के  रुप मे छोड़ैत देिख किनया बजिलह - '' अपना \nस्टेटस के  तऽ कम-स ँ-कम ध्यान राखू। की दस े रुप ैया दैत िछयई - पाछा ँ सँ गिरयाओत'' एतबा  \nकिह झट स ँ प च ा स क  न ो ट  ि ब ल - फ ो ल् ड र  मे छ ो ड़ैत  ह म र ा  च ल ब ा क  ई स ा र ा  के लिन। आकस्मात \nहमरा आंिखक आगाँ िरक्सावलाक चेहरा मूितमान भऽ उठल। त ुलना करऽ लगल ंहु - र ेस्टोरᱶटक \nवेट र  आ  ि र क् स ा व ल ा  मे -  ए क ट ा  व ा त नुवूﾥिलत कक्ष मे भ ो ज न  प र सैत  आ  द ो स र  र ौ द  मे क ᲂ ढ  \nतोरैत। भवनाक अंतर सँ िसहिर उठलंहु हम। \n \n    शिᲦ शेखर, िपता-᮰ी शुभनाथ झा, गाम- मोहनपुर, भाया-हरलाखी, िजला-\nमधुबनी।                                                जोगार \n'हम आपको िदखा रह े हᱹ िक कै से फ़ला आदमी िकसी मामल े को दबान े के  िलए द ुसरे को प ैसा दे रहे है। यह\nहमारे चैनल के  िस्टग आपरेशन का नितजा ह ै जो िसफ़र् िदखा रही ह ै।' जी,इ पंᲦी अिछ आजुक समय के  सब \nघटना स अपना सब क े  द ेख ा  र ह ल  इ लेक्ᮝोिनक चैनल के । अपना क े  स ब  स  ऊ प र  पहुंचाबय के  ल ेल ओ स ब\nहथकं डा अपना ल ैत अिछ। िवड ंबना इहो द ेखु जे सब  चैनल वला अपना क े राजा हिर᳟ंᮤ के सत्य िनती पर \nआधारीत बताबैत अिछ। ब हुतो चैनल वला सब कोनो काज क े  तह तक प हुचबाक लेल हमेशा एकटा हथकं डा\nअपनाबैत अिछ जािह के  अिह युग मे िस्टग आपरेशन कहल जायत अिछ। माने इ जे हम इ हम देखा रहल छी जे\nबस अहाक लेल अिछ आ सत्य अिछ। मुदा कहल जाय त एकटा सत्य मीिडया खास क इल ेक्ᮝोिनक मीिडया मे \nअिह शब्दक बोलबाला अिछ। जी,हम बात क रहल छी 'जोगार' क े । आज ुक य ुग म े ब हुतो य ुवा के  रु झ ान \nपᮢकारीता िदस झुिक रहल छैन। लाखो रुपया ओ सब अिह पᮢकािरता के  पढाई पर खच र् क दैत अिछ। शायद\nिकछ उम्मीद के  संग जे ओहो सब एक िदन अिह क्षेᮢ मे अपन नाम रौशन करताह। मुदा िक होइया अतेक पढाई\nिलखाई के लाह स? पढाई के  संग संग कतेको लोकिन के  पᮢकारीता मे काज करबाक लेल जोगार सेहो लगाबअ\nपड़ै छैन। एक तरह स कहु त डीᮕी िडप्लोमा स पिहले कोनो चैनल मे पहुंचबाक लेल हुनका सब के  सब स पिहले\n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nत जोगार लगाबह े पड़ै छैन। अनुिचत निह ह ैत जᲅ किह त जे पᮢकारीता क्षेᮢ मे घुसबाक लेल सब स जरुर ी\nजोगार होयत अिछ। आब त कत ेको चैनल सब आ अखबार एज ᱶसी सब अपन-अपन स ंस्थान सेहो खोिल ल ेने \nअिछ,इ किह क ज े पढाई समा᳙ी के  बाद हुनका सब के  ओिह च ैनल आ अखबार एज ᱶसी मे काज द ेल जायत।\nसाधारण वगर् सब पᮢकारीता के  पढाई करलाक बादो ओ सब अिह स ंस्थान मे नामांकन निह ल सक ै त छिथ।\nचैनल वला सब के  अिह कदम स साधारण तबका वला युबासब के  अिह चैनल मे काज खोजनाय पहाड़ खोदनाय\nएहन भ रहल अिछ। सोचल जाय ज े ओ चैनल वा अखबार एज ᱶसी वला सब अपन स ंस्थानक िव᳒ाथᱮ के  छोिड़ \nक दोसर गाट े के  िकयाक काज द ेत। बड प ैघ पैघ गप्प करैत छिथ इ च ैनल वा अखबार वला सब ज े भारत मे\nबेरोजगारी अिह हद तक बिढ रहल अिछ आ दोसर िदस अपन े जोगारक मंᮢ पर काज दैत अिछ। ध्यान िद जे\nअखन समाचार च ैनल वा अखबार एज ᱶसी मे काज क रहल छिथ,ओिह म े स एहन कत ेक ᳞Ღी छिथ िजनकर \nकोनो निह कोनो स ंबंध अिह क्षेᮢक मािफ़या सब स निह छैन। ᮧितशत मे देखल जाय त जोगार वला सबह क\nᮧितशत शायद 80 तक पहुंच जायत। एक तरह स किह त ज े अिह पᮢकारीता क्षेᮢ मे ज्यादा स ज्यादा िदन तक\nिटकबाक लेल िजगार रहनाय आवश्यक अिछ। ओना त सब क्षेᮢ मे जोगार अपन एक अलग स्थान राखैत अिछ \nमुदा पᮢकारीता क्षेᮢ के  लेल एकर महत्व िवशेष मे भ जायत अिछ। पᮢकारीता के  देशक चािरम स्तंभ मानल\nजायत अिछ आ इ स्त ंभ जोगार पर िटकल अिछ। िक िजनका लक  जोगार निह अिछ,ओ पᮢकारीता क्ष ेᮢ मे \nकाज निह क सकै त छिथ? फ़ै सला ओिह सब लोकिन के  लेबअ पड़तैन जे अिह मे संिल᳙ रहै छिथ,िजनकर नाम \nल क जोगार लगाबअ पड़ैत अिछ,ओिह सब युवासब के  लेल के  काइल के  भिवष्य छिथ। \n   \nओमᮧकाश झा, गाम, िवजइ, िजला-मधुबनी।  \n मीिडया कतअ ल जा रहल अिछ? \nगप आरुिष कांड के करी वा िमिथलांचल मे आयल कोसी के कहरक या हाल मे िदल्ली मे भेल िसरीयल बम\nब्ला᳥क। यिद अहां सब पिछला िकछु िदनका मीिडया के इितहास पर नजिर डािल तअ देखु जे ओ िक परोिस\nरहल अिछ आ िवडंबना देखु,दशर्क/पाठक के  जे ओ ओकरा यथावत ᮕहण करबाक लेल बाध्य छिथ। मीिडया के\nभूिमका के  लेल अपना अिह ठाम एकटा कहावत 'खशी के जान जाय,आ खाय वला के स्वादे निह' वला सहत\nᮧितशत ठीक बैस रहल अिछ। हमरा बुझा रहल अिछ जे अहां सब सनक पाठक लेल मीिडयाक छिव के आओर\nउजागर के नाय उिचत निह हैत।  \n                  अिह स छोिड़ यिद मीिडया के आंतिरक संरचना पर ध्यान दी त जतेक िन᳜ कािट वा अहु स\n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nखराब जᱹ कु नु शब्द होय त संबोधनक स्वरुप ल सकै त छी। यिद टीवी पर देखाय वला सुन्दर चेहरा वा\nअखबार/मैगिजन मे िलखै वला पुरोधा सब के िनजी जीवन मे झांिक क देखब त ओिह मे स अिधकतर ᳞Ღी के\n᳞िᲦत्वक समीक्षा के लाक बाद मोन घृिणत भ जायत। मुदा िवडंबना देखु जे सब गोटे सब बात बुझैत बेबस छी।\nजे मीिडया दोसरक िस्टग आपरेशन करैया िक ओकरा लेल सेहो िस्टग आपरेशन निह होयबाक चािह? मुदा इ के\nकरत? हम सब त बगनखा पिहरने छी।  \n             बहुतो मैिथल पुरोधा सब मीिडया के िशषर् पद सब के  सुशोिभत क रहल छिथ,मुदा िक मजाल जे ओ\nकखनो सत्य बािज दैथ। हमहु ओिह भीड़ मे कतौह के कतौ शािमल छी,इ कहैत कोनो लाज निह भ रहल अिछ।\nकिहयो ितलक जेकां पᮢकार होयत छलाह। मुदा आजुक पᮢकार सब समाज के धनाढय वगर् मे स आबैत छिथ। \n पाठकगण अहां सब मे स जे िकयो मीिडयाकमᱮ होयब त हमरा माफ़ क देब,मुदा िक हम सब इ दोहरा चिरᮢ\nजीवन िजबअ स मुᲦ निह भ सकै छी? अपन पूवर्ज के रुप मे मंडण,अयाची,जनक आ िव᳒ापित के संतान हम\nसब कतह जा रहल छी? अहां सब मे स जे िकयो मीिडया के नजिदक स निह देखने होय त कोनो िनकट पिरचत\nजे अिह क्षेᮢ मे काज क रहल हेताह,हुनका स पुिछ लेबिन्ह। जᱹ सत्य बाजअ चाहताह त सᲬाई स अवगत भ\nजायब। \n \nᮧोफे सर ᮧेम शंकर िसह \n  \nडॉ. ᮧेमशंकर िसह (१९४२- ) ᮕाम+पोस्ट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी \nिसन्हा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक विर᳧ सृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ᮧितभाक \nधनी सािहत्य-िचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनष्णात गवेषक, मैिथली ग᳒केँ  नव-\nस्वरूप देिनहार, कु शल अनुवादक, ᮧवीण सम्पादक, मैिथली, िहन्दी, संस्कृ त सािहत्यक ᮧखर िव᳇ान् तथा \nबाङला एवं अंᮕेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत ᮧोफे सर डॉ. ᮧेमशंकर िसह ( २० जनवरी १९४२ )क \nिवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूल्य गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत \nआऽ सम्पािदत कृ ित रहल अिछ अिवरल चिचत-अिचत। ओऽ अदम्य उत्साह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् कऽ \nतन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूल्य धरोरािदक अन्वेषण कऽ देलिन पुस्तकाकार रूप। िहनक अन्वेषण पूणर् ᮕन्थ \nआऽ ᮧबन्धकार आलेखािद ᳞ापक, िचन्तन, मनन, मैिथल संस्कृ ितक आऽ परम्पराक िथक धरोहर। िहनक \nसृजनशीलतासँ अनुᮧािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सम्मान (ता᮫-पᮢ) एवं िमिथला-दपर्ण, \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nमुम्बई विर᳧ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अलंकृ त। सम्ᮧित चािर दशक धिर भागलपुर िव᳡िव᳒ालयक \nᮧोफे सर एवं मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली िवभागाध्यक्षक \nगिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ  अिभवि᳍त करबाक िदशामे संलᲨ \nछिथ, स्वतन्ᮢ सारस्वत-साधनामे।  \nकृ ित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, \nमैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िव᳒ापित, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक \nिवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, १९८७५.नाᲷान्वाचय, शेखर ᮧकाशन, पटना २००२ \n६.आधुिनक मैिथली सािहत्यमे हास्य-᳞ंग्य, मैिथली अकादमी, पटना, २००४ ७.ᮧपािणका, कणर्गो᳧ी, \nकोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा ᮧकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक ᮧितमान, ऋचा ᮧकाशन, \nभागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाᲷमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहन्दी: १.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ᮧथमखण्ड, िबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७१ \n२.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ि᳇तीय खण्ड, िबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहन्दी \nनाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदल्ली १९७६. \nअनुवाद: िहन्दी एवं मैिथली- १.᮰ीपादकृ ष्ण कोल्हटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली १९८८, २.अरण्य \nफिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१ ३.पागल दुिनया, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१, \n४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००७ ५.रᲦानल, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर २००८. \nिलप्यान्तरण-१. अङ्कीयानाट, मनोज ᮧकाशन, भागलपुर, १९६७। \nसम्पादन- १. ग᳒वल्लरी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, \n१९६७, ३.पᮢ-पुष्प, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. \nअनिमल आखर, कणर्गो᳧ी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल \nछल, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक इितहास, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ९. \nभारतीक िबलािड़, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, १०.िचᮢा-िविचᮢा, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ११. \nसािहत्यकारक िदन, िमिथला सांस्कृ ितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिᲦतरिङ्गणी, ऋचा \nᮧकाशन, भागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिᲦ कोश, भारतीय भाषा संस्थान, मैसूर, २००८, १४.रूपा \nसोना हीरा, कणर्गो᳧ी, कोलकाता, २००८।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nपिᮢका सम्पादन- भूिमजा २००२ \nजीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न (आगाँ)  \nई ᮰ेय युगपुरुष जीवन झाक ेँ  छिन  जे अ प न  न ाट क क  माध्य मे ए क र  स ाक्ष ात  िव र ोध  क र ब ाक  साह स  क य ल िन । \n“नमर्दा सागर सᲵक”क सुन्दर िम᮰ तकर ज्वलन्त ᮧमाण छिथ। मोदन िम᮰ सुन्दर िम᮰केँ  नीक जाित-पा ँिजक \nवर िᮢिवᮓम ठाकु रक संग नमर्दाक िववाह करयबाक िवचार दैत अपन मतक समथर्नमे कहैत छिथ: \nकु लहीन जमाय- अधीन कु लीन सुता अनुताप सदा सहती। \nबिस नीच मनुष्यक बीच यथोिचत नीच कथा कहती सुनती।। \nपिठयार अगार अचार-िवचार िवचािर िवचािर ᳞था सहती। \nपिरवार समान जहाँ न तहाँ भिरजन्म कोना सुख सैँ रहती॥ \n       (किववर जीवन झा रचनावली, पृ᳧-१०७) \nउपयुर्Ღ पंिᲦमे कन्याक िपताक मानिसक ᳞थाक कथा सामािजक ᳞वस्था, ओकर पिरव ेश आऽ पिरिस्थितक \nरेखांकन नाटककार अत्यन्त सू᭯मताक संग कऽ कए समाजक ेँ  ि द श ा - ि न दᱷश करबाक उपᮓम कयलिन। एिहपर \nसुन्दर िम᮰क कथन छिन: \nउᱫम जाित जमाय असङ्गत क᳥ सुता सभ काल जनाउित। \nसासु दयािदन आिद अनादक वाद कथेँ कु ल छोट मनाउित।। \nजीउित जौ सिह गािर कदािचत् मातु-िपता िहत बन्धु कनाउित। \nई असमᲳस हैत िनरथर्क ऊँ चक सङ्ग जे नीच वनाउित॥ \n       (किववर जीवन झा रचनावली पृ᳧-१०७) \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \nनाटककार सामािजक वातावरणम े प ि र ᳞ ा ᳙  वैवािहक  ᮧथाक ᮧसंगमे अ प न  ि व च ा र  ᳞ Ღ  क रैत ओकर माᮢ \nआलोचने न ि ह  क य ल ि न ,  ᮧ त् युत एहन व ैवािहक सम्बन्धक ᮧसंगपर ती᭯ण ᳞ंग्य सेह ो  क य ल ि न  त थ ा  स म ा ज केँ \nसुधरबाक संके त देलिन। \nसामवती पुनजर्न्ममे बन्धुजीवक िवकौआ मनोव ृिᱫ आ पुनिववाह करबाक च े᳥ाक ᮧित सारस्वत ओ वेदिमᮢक \nितरस्कार भावसँ नाटककारक ᳞िᲦगत िवचार धाराक पिरचय भ ेटैत अिछ। एिह ᮧसंगमे ब न् धुजीवक कथन \nछिन: \nजे हमरा ठुनकाबिथ से लय पिहरथु राङ। \nहम पुिन कतहु िवकायब पोसब अपन समाङ। \n                     (सामवती पुनजर्न्म, पृ.३९) \nउपयुर्Ღ कथनमे िवकौआ ᮧथाक िनन्दाक स्प᳥ झलक भेटैत अिछ। सामवती प ुनजर्न्ममे घटक ᳇ारा सारस्वतकेँ  \nवर पक्षसँ टाका गनयबाक ᮧस्तावपर सरस्वतक उᱫरक अवलोकन करू, “छी छी टाकाक चचार् कोन हमरा तेहन \nमैᮢी अिछ आ ओ ततेटा ᳞िᲦ छिथ जे एहन कथा सुन टाका तँ गिन देताह। परन्तु असन्तोष हततैिन्ह। ई कथा \nपुिन जिन बाजी”। (सामवती पुनजर्न्म, पृ᳧-४६)। \nनमर्दा सागर सᲵकमे ि ᮢ ि व ᮓ म  ठ ा कु र िदसस ँ न मर्दाक ᮧित टाका गनयबाक घटकक ᮧस्तावपर सुन्दर िम᮰क \nिवपरीत ᮧितिᮓयाक संग देल गेल उᱫर: \nिपता आिन वर कन्या का वसन-िवभूषण-युᲦ। \nसादर अपर्ण मन्ᮢवत से िववाह िविध युᲦ॥ \n              (किववर जीवन झा रचनावली, पृ᳧-१०९) \nिमिथलांचलक समाजम े ᮧ च ि ल त  ि न य म ा नुकू ल व ैवािहक सम्पकर् स् थ ा प त् य थर् घटक-पिजआरक िनयोजन एक \nआवश्यक उपादान िथक। य ुगपुरुष जीवन झाक चाह े सामािजक नाटक हो वा पौरािणक ओ अपन ᮧत्य ेक \nनाटकमे एकर िनयोजन कयलिन अिछ। सामवती प ुनजर्न्ममे सेहो घटक पिजआड़क िनयोजन कयल ग ेल अिछ। \nज ख न  स ा र स् व त  आ  वेद िमᮢक बीच अपन सन्तानक िववाहाथर् स् व ी कृ ित भ ेटैछ तखन व ेदिमᮢक कथन छिन, \n“य᳒िप ᮩाᳬणक िववाहमे अ प द  ᳞ य  क ो न ा  ने ह ैइ छ ैक तथािप घटक-पिजआड़ ज े क ह त ा ह  त त ब ा  ट ा क ा  त  \nअवश्य ओिरआ लेबै पड़त”।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \n              (सामवती पुनजर्न्म, पृ᳧-४) \nअक्षर पुरुष जीवन झा िमिथला ंचलक सामािजक जीवनस ँ ि न र पेक्ष  न ि ह  भ ऽ  स क ल ा ह  तेँ िहनक नाटकािदम े \nसबठाम सामािजक वातावरणक िविश᳥ सन्दभ र्क स ंगिह स ंग सा ंस्कृ ितक एव ं आिथक जीवनक अित यथाथ र् \nᮧितिनिधत्व करैछ। िहनक समस्त नाटक जनसामान्यक िनकषपर अक्षरसः सत्यताक आवरणसँ आच्छािदत अिछ \nजािहमे आ श ा - आ क ांक्षा, आचार-िवचार, आमोद-ᮧमोद, ᳫी-पुरुषक स ुख-दुःख, रहन-सहन, खान-पान, व ेश-\nभूषा, भाव-भाषा, राजनीित आिदक यथाथ र् प ि र च य  भेटैत अिछ। ओ िमिथलाक सा ंस्कृ ितक परम्पराक ᮧबल \nसमथर्क रहिथ जकर ᮧितरूप िहनक नाटकािदम े स् थ ल - स् थ ल प र  उ प ल ब् ध  ह ो इ छ ।  मैिथल स ंस्कृ ितक अन ुरूप \nिववाह प ूवर् घ ट क - प ि ज आ ड़ क  ि न य ो ज न  ह म र  स ांस्कृ ितक परम्पराक अन ुरूप समाजम े ᮧ च ि ल त  ि न य म ा नुकूल \nवैवािहक सम्पकर्क स्थापत्यथर् घटक-पिजआड़क िनयोजन आवश्यक अिछ। सामवती प ुनजर्न्म एवं नमर्दा सागर \nसᲵकमे जे घटक-पिजआड़क चचार् भेल अिछ ओ सवर्था मैिथल संस्कृ ितक अनुकू लिह अिछ। \nजतेक द ूर धिर व ेशभूष ा क  ᮧ ᳤  अ ि छ  ि ह न क  न ा ट क ा न् त गर्त िवश ु᳍ रूप ेँ म ैिथल स ंस्कृ ितक अन ुरूपिह पाᮢक \nवेशभूषाक संग साक्षात्कार होइछ। नमर्दा सागर सᲵकक घटकराजक स्वरूपक तँ अवलोकन करू: \nजैखन देखल लटपर पाग। \nधोती तौनी नोिसक दाग॥ \nकयलक लोक गाम घर त्याग। \nहमरा हृदय भेल अनुराग॥ \n       (किववर जीवन झा रचनावली पृ᳧-१७) \nहाथमे फराठी छिन, अवस्था िवशेषक कारणेँ हुनक डा ँर पयर्न्त झुिक गेल छिन, पाग लटपर छिन। एहन व ेश-\nभूषाकेँ  देिख लोककेँ  घटककेँ  िचन्हब कनेको भाङठ निह होइत छिन: \nओ जेना छल के हन उकाठी। \nउचिक पड़ायल हमर फराठी॥ \nबीतल वयस वषर् िथक साठी। \nपैरन सोझ पड़य िबनु लाठी॥  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nजौँ जिनतहुँ एिह गामक ढाठी। \nतौँ न आिब भिसअइतहुँ भाठी॥ \n       (किववर जीवन झा रचनावली, पृ᳧-९५) \nएिहमे नाटककार िमिथलाम े व ैवािहक अवसरपर घटकक कत र्᳞ प र ा य ण त ा  त थ ा  ओ क र  वेश-भूषाक यथाथ र् \nिस्थितक िचᮢण अत्यन्त मािमकताक संग कयलिन अिछ। \nसांस्कृ ितक पिरद ृश्यमे ि म ि थ ल ा मे प द ार् ᮧथाक पालन सामािजक रीित-नीितक अन ुकू लिह िहनक नाटकािदम े \nविणत अिछ। एिह ᮧथाक अनुसारेँ ससुर-भंसुर वा पिरवारक ᮰े᳧ ᳞िᲦक समक्ष वा अपिरिचत ᳞िᲦक समक्ष \nिमिथलांचलक मिहला निह जाइत छिथ। एिह ᮧथाक अनुरूपिह कादम्बरी एवं अिभरानी एिह रहस्यसँ अवगत \nरिहतहुँ ज े स ुन्दर िनि᳟त रूपेँ सरलाक पित िथकिथन तथािप ओ सभ आत्मीयता निह ᮧदिशत कर ैत छिथ। \nसुन्दरकेँ  स ेहो अन ुभव होमय लग ैत छिन ज े सरला हुनक प᳀ी छिथन, िकन्त ु म य ार्दाक पालनाथ र् ओ  अ प न  \nवास्तिवक पिरचय निह उ᳃ािटत करैत छिथ। \nसांस्कृ ितक पिरवेशक िनयोजनक द ृि᳥एँ जखन िहनक नाᲷ सािहत्यक िव᳣ेषण करैत छी त ँ स्प᳥ ᮧितभािषत \nहोइछ, जे युगपुरुष जीवन झा िमिथल ाक स ंस्कृ ितक अनुरूपिह फग ुआक हुड़दंगक  िचᮢण सामवती पुनजर्न्ममे \nकयलिन अिछ। िवदभर्राज सपिरवार बैसल छिथ आ मृदंग वा᳒ सिहत हुनक राज्य वेश्या कलावती नचैत अिछ \nआ गीत गबैत अिछ: \n(अिगला अंकमे) \n (अिगला अंकमे) \nस्व. राजकमल चौधरी पर डॉ. देवशंकर नवीन \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nडॉ. द ेवशंक र  न व ी न  ( १ ९ ६ २ -  ) ,  ओ  न ा  म ा  स ी  ( ग ᳒ - प ᳒  ि म ि ᮰ त  ि ह न् द ी -मैिथलीक \nᮧारिम्भक सजर्ना), चानन-काजर (म ैिथली किवता स ंᮕह), आधुिनक (मैिथली) सािहत्यक पिरदृश्य, गीितका᳞ \nके  रूप म ᱶ िव᳒ापित पदावली, राजकमल चौधरी का रचनाकमर् (आलोचना), जमाना बदल गया, सोना बाबू का \nयार, पहचान (िहन्दी कहानी), अिभधा (िहन्दी किवता-संᮕह), हाथी चलए बजार (कथा-संᮕह)। \nसम्पादन: ᮧितिनिध कहािनयाँ: राजकमल चौधरी, अिᲨᳩान एवं अन्य उपन्यास (राजकमल चौधरी), पत्थर के \nनीचे दबे हुए हाथ (राजकमल की कहािनया ँ), िविचᮢा (राजकमल चौधरी की अᮧकािशत किवताएँ), साँझक \nगाछ (राजकमल चौधरी की म ैिथली कहािनया ँ), राजकमल चौधरी की च ुनी हुई कहािनया ँ, बन्द कमरे मᱶ \nकᮩगाह (राजकमल की कहािनयाँ), शवयाᮢा के  बाद देहशुि᳍, ऑिडट िरपोटर् (राजकमल चौधरी की किवताएँ), \nबफर् औ र  स फे द  क ᮩ  प र  ए क  फू ल, उᱫर आधुिनकता कु छ िवचार, स᳊ाव िमशन (पिᮢका) क ि क ि छ  अंकक \nसम्पादन, उदाहरण (मैिथली कथा संᮕह संपादन)। \nसम्ᮧित नेशनल बुक ᮝस्टमे सम्पादक। \nबटुआमे िबहािड़ आ िबड़ᲃ \n(राजकमल चौधरीक उपन्यास) (आगाँ) \nकहल जा च ुकल अिछ ÷आिदकथा'क समय धिर स ेहो मैिथलीक पाठक समाजक बोध-शीष र् आ िवचार- फलक \nउध्वर्मुख ी  न ि ह  भेल छलिन, एकदम सपाट भ ूिम पर जज र्र परम्पराक ख ुᲵीसँ बन्हाएल घ ूिम रहल छलिन।\nपूवर्वतᱮ रचनाकार सेहो कम ᮧयास निह के लिन। किवताक क्षेᮢामे कतोक गोटए अपन योगदान देलिन। कथा आ\nउपन्यासक क्षेᮢामे क ांचीनाथ झा ÷िकरण' आ हिरमोह न झ ा  ᳫ ा ◌ ी  आ  ि व व ा ह सँ स म् ब ि न् ध त  ि म ि थ ल ाक \nजिड़याएल समस्या पर नजिर द' च ुक ल  छ ल ा ह ।  वै᳒नाथ िम᮰ ÷याᮢा◌ी', ÷पारो' आ ÷नवतुिरया'मे ए िह \nगन्हाएल वैवािहक प᳍ित पर समधािन क' चोट क' चुक ल  छ ल ा ह ।  त थ ा ि प  स म ा ज  ᳞ व स् थ ा क  प ा ख ण् ड  आ \nअयथाथर् आदशर्क चाँगुर एिह समाजकᱶ जकड़ने छल, स्वाधीनता ᮧाि᳙क दशक भिर बादहु िमिथलाक लोक एिह \nवैवािहक प᳍ितक ᮧित घृणा आ िवरोधक भाव निह अवधारलिन। च ुतुिथएक राित ÷पारो' सन बािलकाक संग \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nपित स्थानीय व ृ᳍ राक्षस ᳇ारा बलात्कार अथवा ÷सुशीला' सन उ᳎ाम यौवनस ँ भ र ल  सुकािमनीक यौन-\nᮧताड़णाक ᮧित िकनकहु मोन िख᳖ निह भेलिन। पंजी ᮧथाक िवकृ ितक रूपम े भेल एहेन बेमेल िववाह, बाल-\nवृ᳍ िववाह आ बहु-िववाहक कारणᱶ वृ᳍ अथवा स्वगर्वासी जमीन्दारक कठमस्त जवान ᳫा◌ीक संग रमणेच्छा\nसबकᱶ रहै छलिन, गाछमे पाकल लताम देिख कौआ जकाँ दू लेल मािर अएबाक लालसा सबकᱶ होइ छलिन, मुदा \nओिह युवतीक मोन आ सम्वेदनासँ िकनकहु कोनो मतलब निह छलिन। छ᳑ आ अितशयोिᲦसँ भरल िमिथलाक\nजीवन-प᳍ितक इएह िवडम्बना छल। िववाहेतर सम्बन्ध रखबासँ परहेज निह छलिन, भ ेद खुिज जएबाक ड रᱶ \nआतंिकत रह ै छ ल ा ह ।  ए हेन समाजम े स ुश ी ल ा  आ  देवकान्त अपन मोनक समथ र्न कोना किरतिथ --\nउपन्यासकारक सोझाँ ई  प ैघ समस्या छल। आदश र् आ  म य ार्दाक जज र्रतासँ आ च् छ ᳖  अ इ  ᮧ वृिᱫक कारणᱶ\nउपन्यासकार ÷आिदकथा'कᱶ सुखान्त निह बना सकलाह। सम्भवतः इएह कारण िथक जे बाबा याᮢा◌ी ÷पारो'क \nदुदर्शासँ ᳞िथत भेलाह, उᮕ निह। रचनाकारक ᳞थासँ पाठककᱶ सामान्यतया उᮕ हेबाक चाही, मुदा याᮢा◌ी \nदेखलिन जे समाज एखनहुँ उᮕ निह भेल। आठ बखर्क बाद फे रसँ याᮢा◌ी ÷नवतुिरया'कᱶ ठाढ़ के लिन। \n     िमिथला क्षेᮢाक एहेन जड़ मन िस्थितक समाजमे कोनो ᮧगित चेतनासँ सम्प᳖ रचनाधमᱮ लोकक मानिसक\nउ᳇ेलनक कल्पना कएल जा सकै त अिछ। िनदर्यी सासु, सुमित, मनुष्यक मोल, पुनिववाह, चन्ᮤᮕहण, कन्यादान \nआिद पूवर्वतᱮ उपन्यासमे िमिथलाक ᳫा◌ीक दुदर्शाक िचᮢाण भेल, मुदा िचᮢाणक स्वरूपसँ ᳫा◌ी-चेतना आ \nᳫा◌ीक दुदर्शाक ᮧित पुरुषक व ैचािरक उ᳇ेलनक कोनो उ᳒म एिह जनपदम े निह द ेखल गेल। स्प᳥तः ई दोष \nरचनाकारक निह, रूिढ़ᮕस्त मैिथल समाजक धमार्न्धताक छल। ÷पारो'आ ÷आिदकथा'मे सेहो स्प᳥ िवरोध अइ \nकु रीितक ᮧित निह देखाइत अिछ, मुदा ÷पारो'क यौन उत्पीड़न और ÷सुशीलाक यौन ᮧताड़णसँ पाठकक मोन \nिख᳖ होइत अिछ। संख्यामे थोड़े सही, मुदा ÷िबरजू'क ᮓोध आ ÷देवकान्त'क ᳞थाक सहयाᮢा◌ी अवस्से बनैत \nअ ि छ ।  ई  स म य  स म ा ज क  ब द लैत  म न ि स् थ ि त क  छ ल ।  उ प न् य ा स क ा र  अ प न  म ो न क  न ि ह  क '  स क ल ा ह ,  मुदा स ंके त \nदेलिन -- समाजक बदलइत धािमक न ैितक मान्यतािदक एिह संᮓिमत कालमे (आिदकथा)÷कॉमेडी' नइं बिन \nसकल, माᮢा एक अपूणर् ÷टे्रजेडी' रिह गेल। इएह समकािलक यथाथ र् िथक। लोक ᮧेम करइए, ᮧेमपाᮢाक लेल \nबेक ल  र ह इ ए ,  मुदा, स ंस्कारक ससरफानी तोिड़ नइ ं पबइए। इएह आिद-आिदस ँ च ल  अ ब इ त  क थ ा  ि थ क ,  \nआिदकथा िथक।... \n  \nिमिथला क्षेᮢा भारतक एकटा एहेन भूखण्ड िथक जतए परस्पर िवरोधी आचरण आ ᳞वस्था िनःशंक भ' कए \nिवकिसत भ' रहल अिछ, होइत रहल अिछ। पयार्᳙ संख्यामे उ᳎ाम ᮧवाहक नदी अिछ, बािढ़क कारण ओकर \nᮧवाहमे उ᳎ाम गत्यात्मकता अबैत अिछ, ᮧित वषर् कोसीक बािढ़, गंगाक बािढ़, बागमती, कमला आिद नदी \nसभक बािढ़क कारण तीᮯतासँ नदी-नालाक िदशा, स्थान पिरवितत होइत रहल, जमीनक तल पिरवतर्न होइत \nरहल... मुदा एिह ᮧबल ᮧभावकारी ᮧाकृ ितक पिरदृश्यक ᮧितकू ल एतएक जीवन-यापन आ आचरण िशिथल,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \nसुस्त, आ आरामपसन्द बनल रहल। गत्यामकतासँ िनिल᳙, यथािस्थित पर अतीव आᮕह।... िव᳇ताक लेल \nिमिथला क्षेᮢा पुरातन कालिहसँ नामी-िगरामी रहल अिछ। िव᳇ता आ ᮧगितशीलता आपसमे सहयाᮢा◌ी होइत \nअिछ, अथर्-धमर्-काम-मोक्षक पिरभाषा बुिझतिह मनुष्यमे उदारताक प'ट खुजैत अिछ, आ कलुष मेटाइत अिछ। \nमुदा, िमिथलामे सब कथूक अछैतो एिह समस्त सद्वृिᱫक लोपे लोप रहल, उनटे रूिढ,  पाखण्ड, धमार्न्धता, \nअस्पृश्यता आिद भावना जिड़आएल रहल। जीवन िवरोधी जजर्र ᳞वस्थाक अनुपालनमे \nअपन इच्छा आ नैितकताकᱶ मारैत रहल, फᲂक मयार्दाक ᮧदशर्न हेतु छ᳑ जीवन ᮧिᮓया चलैत रहल। अइ छ᳑क\nᮧ ि त  ज ि ड़ आ ए ल  आ ᮕ ह  ए तेक बढ़ल छल, जे छ ᳑े वास्तिवकता लग ैत  र ह ल ।  छ ᳑ क  आँचर हटएबाक अ थर्\nमयार्दाक अितᮓमण बूझ ल  ज ा ए  ल ा ग ल ।  राजकमल चौधरीक समस्त रचना स ंसार अइ छ᳑ ेक अनावरण मे\nलागल रहल। आिदकथा उपन्यास सेहो, तकरे ᮧमाण िथक। समाज ओिहसँ पिहने कनेको ᮧगित-बोधसँ युᲦ भेल \nरिहतए, तँ सम्भव छल जे सुशीला आ देवकान्तक आिदकथा दुखान्त निह भ' कए सुखान्त भ' जइतए। \n     ÷आिदकथा' उपन्यासक अᮧितम ᮧभावोत्पादकताक मुख्य कारण ओिहमे ᮧयुᲦ ग᳒ सेहो िथक। राजकम ल\nचौधरीक ग᳒ रचनामे एकटा खास बात रह ैत अिछ, जे ओ अपन मन्त᳞ राख' लेल घटनावलीक कोनो ᮰ृंखला \nनिह तकै  छिथ; छोट सन कोनो ᮧसंगक चारू भर एकटा पिरवार, समाज अथवा मण्डली ठाढ़ कर ै छिथ; ओकर \nआचरणकᱶ ओकर मानिसक ᳞ापारस ँ जोड़ैत जाइ छिथ; अन्ततः अइ तरहक चिरᮢा-िचᮢाणे हुनकर मन्त᳞कᱶ \nआकार, रचनाकᱶ पूणर्ता, अिभᮧायकᱶ सफलता, आ ᮧभावकᱶ उत्कषर् दैत अिछ। आिदकथा उपन्यासमे मोटा मोटी\nघटना तँ एतबे अिछ जे कोनो िवपिᱫ-याᮢा◌ामे सुशीला आ देवकान्तक भᱶट होइ छिन, बीचमे सब तरहक राग \nअनुराग चलैत अिछ, आ अन्ततः ओ भᱶट, ओ अनुरिᲦ एकटा अयथाथर् आदशर्क रक्षामे पािन पर िलखल आख र\nजकाँ मेटा जाइत अिछ। म ुदा ई सम्पूणर् ताना-बाना िकछु खास-खास तरहक चिरᮢासँ बुनल गेल अिछ, ओि ह \nचिरᮢोक माध्यमसँ राजकमल चौधरी अइ उपन्यासकᱶ अपन समयक एकटा महत्वपूणर् उपन्यास क रूप देलिन \nअिछ। आिदकथा, एकटा द ुखान्त ᮧेमकथाक ᮧमाण होइतहु समकालीन समाजक मािमक आ ब ेधक द ृश्यक\nकोलाज िथक, जािहमे पंजी ᮧथा, सामन्ती संस्कार आ सामािजक पाखण्ड पर चोट अिछ; जमीन्दािरएक जिड़सँ \nिनकिल कए जमीन्दारी ᮧथाक िवरोध पिरवᱫर्न-चᮓक साथर्कता सािबत क े ल क  अ ि छ ।  स म स् त  प द - ᮧ ि त ᳧ ा -\nसम्प᳖ताक अछैत िमिथलामे ᳫ ा◌ी लेल कोन तरहक सोच-प᳍ित अपनाओल जाइत रहल अिछ, तकर स्प᳥ \nिचᮢा बिन सकल अिछ। \n     आिदकथाक म ुख्य पुरु ष  च ि र ᮢ ा  छ ि थ  - -  अ ि न रु ᳍  ब ा बू, कु लानन्द, महानन्द, ज्योितषी लघुकान्त, आ \nदेवकान्त। िकछु गौण पाᮢा सेहो छिथ -- डाक्टर व ै᳒नाथ, धमर्शालाक मैनेजर, खबास इत्यािद। मुदा िहनका \nलोकिनक कोनो चािरिᮢाक िवकास उपन्यासक कथाभूिममे निह भ ेल अिछ। लघ ुकान्त ज्योितषीक अवतारणा\nसेहो सामािजक धमार्न्धता, पाखण्ड, भीरुता, छ᳑ आ िनलर्Ჯता देखएबा लेल भेल अिछ। धरमपुरवाली, अथार्त्\nसुशीला, अथार्त्  देवकान्तक सोनामामी, अथार्त कु लानन्द, महानन्दक सबसँ छोट सतमाइ कामोᱫेजनामे, अथवा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nकोनो मादक पदाथ र्क स ेवनसँ ब ेहोश छिथ। ᮧयोजन छल ै हु न क र  सेवा-पिरचयार् अथवा िचिकत्साक, मुदा \nज् य ो ि त ष ी  ज ी  ए क ट ा  ज व ा न  ᳫ ा ◌ ी क  क ा म ो ᱫेजक बा ँिह-पाँजरक स्पशर् प ए ब ा  लेल, कु ित्सत िलप्सा तृ᳙ करबा \nलेल, अपन फᲂक अिस्मता समाजमे ऊँ च करबा लेल, आ लोक पर अपन पाखण्डक मनोवैज्ञािनक दबाब बढ़एबा \nलेल घोिषत कर ै छिथ, ज े सुशीला पर ओएह ᮧेतनी सवार छिन, जे तीन बख र् पिहने हुनका हिर᳇ारमे भेटल \nरहिन -- ई बात, ज्योितषीकᱶ भगवती किह देने छिन...। मुदा उपन्यास मध्य राजकमल चौधरी एहेन एकहु छ᳑ \nचिरᮢाकᱶ क्षमादान निह देलिन अिछ।... ज े ᮧेतनी छलहे निह, तकरास ँ मान-मनुहार ज्योितषी करैत रहलाह, \n᳡सुर स्थानीय होइतहुँ, नजिरए आ स्पशᱷ टासँ सही, सुशीला सन रसवन्तीक रसपान करैत रहलाह, एही बीच \nहुनकर पोल खुिज गेल, ओ नाँगिर सुटका क' पड़एलाह। \n     अइ चिरᮢाक ᮧवेश उपन्यासक कथाभूिममे अचानक भेल अिछ। िहनकर अवतारणा निहयᲂ होइतए तँ मूल\nकथा पर एकर कोनो असिर निह होइतए। म ुदा जᱶ िक उपन्यासक गित एकरैिखक निह होइत अिछ, बहुत रास \nसाँगह-पाती स ंग न ेने च लैत अिछ, कही त ँ उ प न् य ा स  क म् प् यूटरक नॉट र्न एण्टी वायरस होइत अिछ, अथव ा \nमलाहक महजाल होइत अिछ, ज े स ᲅ से समाज ᳞ािध, अथवा सᲅसे पोखिरक माछ, काछ ु, सा ँप, सनगोिह, \nसᲂिस, नकार समेटने चलैत अिछ। अही ᮧिᮓयामे राजकमल चौधरी ÷आिदकथा'मे कथा तँ कहलिन अिछ मािम-\nभािगनक अन ुिᲦक; म ुदा बीच- बीचमे समस्त सामािजक ᳞ािधक इलाज कर ैत ग ेलाह अिछ। ज्योितष ी\nलघुकान्तक पाखण्ड उजागर करब आ समाजक ᱶ अ न् ध ि व ᳡ ा स सँ म ुᲦ करब आवश्यक छल, तᱶ ल घुकान्तक \nअवतरण भेल। एिह अवतारणा ल ेल कोनो संयोग-कथा निह गढ़ल ग ेल, सहजतासँ ओ मूलकथाक अंश बिन गेल \nअिछ -- से उपन्यासकारक िविश᳥ कौशल िथक।  \n     महानन्द सामन्ती खानदानक नव उ᮫क युवक छिथ। अिनरु᳍ बाबूक छोट बेटा, सुशीला सन सुकामाक \nसतौत बेटा, कु लाकानन्दक सहोदर आ देवकान्तक मिमयौत। छूआ-छूत, वगर् संघषर् समाजसँ मेटा देबाक आᮕही \nआ सामािजक कु रीितक उन्मूलनक ᮰ेय लेब' लेल तत्पर अपिरपᲤ िवᮤोही। िहनकर पिरचय लेल उपन्यासकारक \nपंिᲦक उपयोग करी तँ -- ÷महानन्दक शरीरमे एखन समाज-सुधारक रᲦ-ᮧवाह दौिड़ रहल छइन। उदूर्-भाषामे\nएकटा कड़बी छइ -- नब मुसलमान सतरह बेर नामज पढ़इए -- से महानन्द सतरह बेर नामज पढ़ए चाहइ \nछिथ। चाहइ छिथ जे \nयुग-युगान्तरक धािम्मक संस्कारकᱶ िवᮤोहक एᲥे  धᲥासँ तोिड़ दी।' -- महानन्द जमीन्दारी संस्कारसँ उिबया तँ \nगेलाह अिछ अवस्से, पिरवᱫर्न चाहै छिथ, तािह ल ेल उ᳒मो करए चाहै छिथ, मुदा चेतना जाᮕत निह छिन। \nमहानन्द समकालीन िमिथलाक ᮧितिᮓयावादी नौजवानक ᮧितिनिध जकाँ एिह उपन्यासमे ठाढ़ छिथ, जे ल᭯य \nिनधार्रण आ स ंधान-समायोजन कएनिह िबना ᳞वस्था िवरोधम े लािग जाइ छिथ। पिरवत र्नक एतब टा बा ट\nबूझ ल  छ ि न  जे आ ँगनमे तथाकिथत िन᳜जातीय लोक पात ओछा कए खा िलअए।... िनतान्त अपिरपᲤ आ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \nक्षणोन्मादी लोक छिथ महानन्द। अवज्ञा आ िचन्तनिवहीन िवरोधक संग पिरवारसँ िभ᳖ भ' जएबाक बात सोचै \nछिथ। महानन्दक आचरणक िचᮢा एक िदश िमिथलाक युवा वृन्दक वास्तिवक मानस लोकक पिरचय दैत अिछ, \nतँ दोसर िदश ओिह वगर्कᱶ सुिचिन्तत िवरोधक ᮧेरणा आ ललकार सेहो। \n     अिनरु᳍ बाबू रामपुर गामक सामन्ती संस्कारक उᲬ कु ल-वंश, जाित-पाँिजक िविश᳥ लोक छिथ। चािरम \nपनमे ᮧगल्भा, कामातुरा ᳫा◌ीक पित भेलाह। एक पुᮢावती प᳀ीक स्वगर्वास, आ दोसर प᳀ीसँ एक पुᮢा तथा \nएक पुᮢा◌ीक ᮧाि᳙क प᳟ातहु तेसर िववाहक लोभ सम्वरण निह क' सकलाह, अध ेर होएबा धिर ओिह प᳀ीकᱶ \nपुष्पवती निह क' सकलाह। स्वयं सािठ पार क' कए मािमला मोकदमाम े तल्लीन रहै छिथ। खाएब-पीब, रास-\nिवहार, ज'र-जमीन, म'र-मोकदमाक बाद समय बचै छिन तँ सर-कु टुमक आदर आ नवोढ़ा प᳀ीक आज्ञा-पालनमे \nलगबै छिथ। अपन कौिलक स ंस्कार आ पूवर्जक अकबालक गव र्सँ फू लल रह ै छिथ। एिहस ँ बेसी हुनकर कोनहुँ\nआचरणकᱶ उपन्यासकार महत्व निह देलिन अिछ। जमीन्दारी सन रुग्ण ᳞वस्थाक एक वृ᳍ या रुग्ण ᳞िᲦकᱶ\nएही तरहᱶ कोनो नव च ेतनाक कथामे उपेक्षा कएल जेबाक चाही छल। ÷गहरी मार कबीर की, िदल से िदया \nिनकाल।' अतीत-᳞तीतक फे ण्टेसीमे भोितआइत आत्महीन लोककᱶ वस्तुतः एिहसँ बेसी महत्व निह देल जेबाक\nचाही। अन्ततः उपन्यासक पाठककᱶ अनुमान तँ होउ, जे मानवेच्छाक ᮧित अनुदार आ सम्वेदनहीन लोकक इएह \nदुगर्ित होइत अिछ। भौितक स ुखमे मुग्ध रहताह, मुदा पहाड़ी नदीक जीवन्त धारकᱶ, कामेच्छाक ज्वालामुखीकᱶ \nबािन्ह क' रखताह। िधᲥार ... \n     कु लानन्द अिनरु᳍ बाबूक पिहल स्वगᱮया प᳀ीक एकमाᮢा पुᮢा छिथ। वयस करीब-करीब अपन छोटक ी \nसतमाइक बराबर छिन। म ूल कथाक िवस्तारमे िहनकर उपिस्थित थोड़ेक सहायक भ ेल अिछ। अपना समय क\nमेध ा ह ी न  छ ा ᮢ ा  आ  न ा ट क - न ौ टंकी कम्पनीक कलाकार- कलािरनीक स ंग बौआ कए ऊज र्िस्वत जीवन समा ᳙ \nके लिन, आब गाममे पैतृक सम्पित कू िट कए भाँग आ िवलासमे जीवन िबतबै छिथ। कायर, ᮓोधी, आ अय्याशी \nᮧवृिᱫक पाᮢा छिथ। ᮤौपदी सन सुशील ᳫा◌ीक देवता छिथ। ᳫा◌ी जाितकᱶ पुरुषक आि᮰त आ गुलाम बुझै\nछ ि थ ।  प ᳀ ी  त व ा ह  र है छ ि न ।  खून-खुनामय धिरक िस्थितमे प हुँिच जाइवला तामसी छिथ। ᮓोधम े ि क छु क '  \nलेताह। नाच-नटुआमे ि ल ᳙  र ह त ा ह ।  देव क ा न् त क  ᮧ ि त  अ प न  स त म ा इ क  अ नुरिᲦ नीक नइं ल गै छिन। समाज क \nलोक तँ इहो कहबाम े संकोच निह कर ै छिन ज े कु लानन्द अपन ᳫा◌ीकᱶ नैहर पठा क' सतमाइ संग रहै छिथ। \nिपताक मृत्युक तत्काल बाद ओ सुशीलाकᱶ अपन आि᮰त बूझए लगलाह, हुनकर गहना जेबर बेिच कए अय्याशी \nकरब हुनकर स्वभाव भ' ग ेलिन, म ुदा सतमाइक उिचतो खच र् प र  आँकु श लगएबाक ᮧवृिᱫ आओर उᮕ भ' \nगेलिन। लम्पट एहेन जे सुशीला संग तीथर् कर' गेलाह तँ हुनकर आचरण देिख धमर्शालाक मैनेजर धिर सुशीलाकᱶ\nकु लानन्दक लम्पटपनीक कथा कह' अएलिन।  \n     एकटा सामन्ती संस्कारक ᳞िᲦक कु लमे आओर के हेन सन्तान होइतए! सम्पिᱫ छलिन तँ िपता सामािजक \nस्वीकृ ितक संग लम्पटपनी के लकिन, समय बदलल तँ कु लानन्द ओकरा आओर िवकृ ित धिर पहुँचौलिन।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \n     अइ उपन्यासमे राजकमल चौधरी जमीन्दार पिरवारक सदस्य लोकिनकᱶ ज्यािमतीय आकृ ित पर ठाढ़ क' कए \nसामन्ती संस्कार, पंज ी - ᮧ थ ा  आ  ि म ि थ ल ा क  स् थ ि ग त  ि च न् त न  ᮧ ण ा ल ी क  ध Ჯ ी  उ ड़ ा  र ह ल  छ ि थ ।  ए हेन िवकृ त, \nवीभत्स रूप भिरसके  कतहु भेटए। महानन्द, कु लानन्द, सुशीला--तीनू िᮢाभुजक तीन कोण पर ठाढ़ छिथ। के न्ᮤमे \nबैस ल  छ ि थ  स् व यं अ ि न रु ᳍  ब ा बू, ब ेबस, लाचार, खा न द ा न ी  प र ा ᮓ म  आ  क ौ ि ल क  म य ार्दाक गोबर गीज ैत। आ\nबाहरमे ठाढ़ छिथ द ेवकान्त। िᮢाभुज आ िᮢाकोण--दुनूसँ सम्वेदना, एक कोन पर अन ुरिᲦ, मुदा ᮧवेश विजत, \nअमयार्िदत...। िविचᮢा हाल छल िमिथलाक! अशक्य अिनरु᳍ बाबू के न्ᮤमे रिहतहु, कतहु निह रहलाह। अिनरु᳍ \nबाबूक द ेहावसान होइतिह जमीन्दारी पालो थम ै ल ेल कु लानन्द के न् ᮤ  ि द श  ल प कै  छिथ। िᮢाभुज टूिट जाइत \nअिछ, मुदा देवकान्त तथािप बहरइए रिह जाइ छिथ। एकटा ᮓोधी, नशेरी आ लम्पट पितक प᳀ी ᮤौपदी कतहु\nनिह छिथ, िकछ ु निह छिथ। ई िमिथलाक आदश र् आ  म य ार्द ा  छ ल ,  ज क र ा ,  राजकमल चौधरी जीवन ल ेल \nअयथाथर् मयार्दा सािबत केलिन। \n(अिगला अंकमे) \n \n \nडॉ कै लाश कुम ा र  ि म ᮰  ( ८  फ र ब र ी  १ ९ ६ ७ -  )  ि द ल् ल ी  ि व ᳡ ि व ᳒ ा ल य सँ एम.एस.सी., एम.िफल., “म ैिथली \nफॉकलोर स्ᮝक्चर एण्ड कॊिᲨशन ऑफ द फॉकसांग्स ऑफ िमिथला: एन एनेिलिटकल स्टडी ऑफ एन्ᮣोपोलोजी \nऑफ म्युिजक” पर पी.एच.डी.। मानव अिधकार मे ᳩातकोᱫर, ४०० सँ बेशी ᮧबन्ध -अंᮕेजी-िहन्दी आऽ मैिथली \nभाषामे- फॉकलोर, एन्ᮣोपोलोजी, कला-इितहास, याᮢाव ृᱫांत आऽ सािहत्य िवषयपर जन र्ल, पिᮢका, \nसमाचारपᮢ आऽ सम्पािदत-ᮕन्थ सभमे ᮧकािशत। भारतक लगभग सभ सांस्कृ ितक क्षेᮢमे ᮪मण, एखन उᱫर-\nपूवर्मे मौिखक आऽ लोक स ंस्कृ ितक सवाᲈगीन पक्षपर गहन रूपसँ कायर्रत। यूिनविसटी ऑफ नेᮩास्का, यू.एस.ए. \nके र “फॉकलोर ऑफ इिण्डया” िवषयक रेफ़े री। के न्ᮤीय िहन्दी िनदेशालयक पुरस्कारक रेफरी सेहो। सय सँ ऊपर \nसेमीनार आऽ वकर्शॉपक संचालन, बहु-िवषयक रा᳦ीय आऽ अन्तरार᳦्ीय संगो᳧ीमे सहभािगता। एम.िफल. आऽ \nपी. एच.डी. छाᮢकेँ  िदशा-िनदᱷशक संग कै लाशजी िविजᳳटग फै कल्टीक रूपमे िव᳡िव᳒ालय आऽ उᲬ-ᮧशिस्त \nᮧा᳙ संस्थानमे अध्यापन सेहो करैत छिथ। म ैिथलीक लोक गीत, म ैिथलीक डहकन, िव᳒ापित-गीत, मधुपजीक \nगीत सभक अंᮕेजीमे अनुवाद।  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \nडॉ कै लाश कुमार िम᮰, इिन्दरा गान्धी रा᳦ीय कला के न्ᮤमे कायर्रत छिथ। “रचना” मैिथली सािहित्यक पिᮢकामे \n“यायावरी” स्तंभक ᮧशस्त स्तंभकार ᮰ी कै लाश जीक “िवदेह” लेल ᮧारम्भ कएल गेल यायावरीक ᮧस्तुत अिछ ई \nतेसर खेप। \n यायावरी \n लोअर िदवांग घाटी: इदु-िमसमी जनजाितक अनुपम संसार \n  \nक्षेᮢफलक दृि᳥कोणसँ अरुणाचल ᮧदेश सम्पूणर् उᱫर-पूवर् भारतमे सबसँ पैघ राज्य थीक। हालाँिक जनसंख्याक \nघनत्व एतए सबसँ कम छ ैक। समस्त राज्य हिरयर जंगल, पहाड़सँ भरल; रम्य आ आकषर्क। एिह राज्यमे २६ \nमूल जनजाित अन ेक उपजाितक स ंग रिह रहल अिछ। अरुणाचलक अिधका ंश क्षेᮢमे प हुँचनाई आइयो बहुत \nकिठन कायर् छैक। एक ठाम पहु ँचबाक हेतु कतेको बेर नदी पार क े नाइ, कतहु पᲥा सड़कक निह भ ेनाइ, कतहुँ \nजमीन धिस जेबाक कारणेँ रस्ता अवरु᳍ भऽ गेनाइ इत्यािद सामान्य बात छैक। एिह किठन पिरिस्थितक कारण \nएतय के र जनजाित सब एखनो धिर अपन म ूल परम्परा, खान-पान, आभ ूषण, वᳫ-िवन्यास, रीित-िरवाजकेँ  \nसहेजने छिथ। अन ेक िदस चीन एव ं आन अन्तरार᳦्ीय सीमासँ सटल भारतक ई न ैसिगक ᮧदेश सौन्दयर्क दृि᳥सँ \nभारतवषर्क ᮰ृंगार थीक। एकर ᮧाकृ ितक स्वरूपक जत ेक ᮧशंसा कएल जाय स े कमे होयत। अरुणाचलक नाम \nलैते माᮢ तवांग, ईटानगर (ᮧदेशक राजधानी), बोमिडला, बन्दरदेवा, रोईंग, जीरो, ितराप, स ुबंसरी, नामसाई \nआ अनेक रम्य स्थान हमरा मानस पटलमे घुमय लगैत अिछ।, आ घ ुमय लगैत अिछ र ंग-िवरंगक परम्परागत \nपिरधानसँ सजल अरुणाचल ᮧदेशक जनजाित- स ेᮟोपेन, खामती, आदी, इद ू-िमसमी, िदगारु-िमसमी, िमजो-\nिमसमी, आपातानी इत्यािदक झ ुण्डक-झुण्ड अपन सहजताम े ह ँसैत आ आबय बला ᮧत्य ेक अितिथकेँ  अ प न  \nस्वभािवक आ स्वीकारात्मक मुस्कानसँ स्वागत करैत। िबना कहने सब िकछु कहैत। \nतािह यायावरीक एिह अ ंकमे हम अपन लोअर िदवा ंग घाटी िजलाक याᮢा व ृᱫान्तक चरचा कऽ रहल छी। \nᮧदेशक िदवांग घाटी द ू भाग- अपर िदवा ंग घाटी आ लोअर िदवा ंग घाटीमे बाँटल छैक। हम अपन याᮢा अपन \nसंस्थाक एक सहयोगी डॉ. ऋचा न ेगीक संग िदसम्बर २००७मे के ने रही। लोअर िदवा ंग घाटी त ँ ठीक रह ैक \nपरन्तु अपर िदवा ंग घाटी जनपदम े अित बफर् खसलाक कारण ेँ िबल्कु ल अवरु᳍ छलैक। तािह हमरा लोकिन ई \nिनणर्य लेलहुँ जे अपना आपकेँ  िसफर् लोअर िदवा ंग घाटी जनपद तक सीिमत राखब आ ओतय क ेर इदु-िमसमी \nजनजाितपर काय र् क र ब ।  क ा यर्क  म त ल ब  ई  जे इ दु-िमसमीक जीवन-चᮓ, गृह-िनमार्ण, पाविन-ितहार, वᳫ-\nिवन्यास, ᮰ृंगार-ᮧसाधन, गहना, िववाह, कृ िष-कायर्, ᳫी-पुरुषक सम्बन्ध, परम्परागत ᮓीड़ा आिदक िवस्तारसँ \nᮧलेखन आ डाक्युमेन्टेशन के नाइ। इदु-िमसमीक भाषा, संस्कृ ितसँ अपना-आपकेँ  अवगत करेनाइ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nडॉ. ऋचा नेगी एक ᮧिति᳧त आ विर᳧ मानवशाᳫी ᮧोफे सर रघुनाथ िसह नेगीक पुᮢी छिथ। ओना तँ िहनकर \nिशक्षा अंᮕेजीमे एम.ए. एव ं अंᮕेजीयेमे लोक नाᲷपर छिन्ह, परन्तु ᮪मणमे खूब मोन लग ैत छिन्ह। ई अलग \nबात छैक ज े ओ एक ो आख र  िलख यसँ स दिर क ाल  ब च ब ाक  बह ान ा बन ब य मे मािहर छिथ। ऋचाजीक ेँ  स मस्त \nअऋणाचल ᮧदेशसँ अथाह ᮧेम छिन्ह। हमरासँ ज्यादे ओ अरुणाचल ᮧदेशमे रहैत छिथ। जखन-कखनहु हमरा \nलोकिन उᱫर-पूवर् भारतक याᮢा करैत छी त ँ गोवाहाटी जाइत े म ा ᮢ  ऋ च ा ज ी  क ो न ो - ने-कोनो बहाना बनाय \nअरुणाचलक ह ेतु ᮧ स् थ ा न  क ऽ  ज ा इ त  छ ि थ ।  पुन ः  ि द ल् ल ी  व ा प स  अ य ब ा क  ि न य त  ि त ि थ सँ ए क - दू ि द न  प ि ह ने \nग ो व ा ह ा ट ी  आ ि ब  ज ा इ त  छ ि थ ।  क द - क ा ठ ी ,  उ ज र ी  ग ो र ा इ  ए हेन छिन्ह जे स ह ज त ा सँ अ रु ण ा च ल मे ख इ प  ज ा इ त  \nछ ि थ ।  ल म् ब ा ई  प ाँच फु टसँ ज् य ा दे न ि ह  हेतिन्ह। एिह सब कारण ेँ अ रु ण ा च ल मे ल ो क  ऋ च ा ज ी केँ  स् थ ा न ी य  बुझैत \nछिन्ह। एिह बातपर ओ ब᲻ ᮧस᳖ रहैत छिथ।  \nबात लोअर िदबा ंग घाटी जनपद क े र याᮢाक सम्बन्धमे करैत रही। ई हमर ᮧथम याᮢा छल, परन्तु ऋचाजी \nएकबेर पिहने आिब एिह जनपद क े र िडिस्ᮝक्ट िरसचर् ऑिफसर, भाषा अिधकारी, िजला कला आओर स ंस्कृ ित \nअिधकारी एव ं ि क छु स् थ ा न ी य  ल ो क  स भ सँ ब ा त च ी त  क य  क ा यर्ᮓम के र रूपर ेख ा  ब न ा  क ऽ  गेल छलीह। तािह \nपिरयोजनाक कायार्न्वयनमे हमरा लोकिनकेँ  कोनो तरहक िदᲥत निह भेल। \nलोअर िदबा ंग घाटी जनपद क े र म ुख्यालय के र नाम रोईंग छ ैक। रोईंग ओना त ँ जन प द के र म ुख्यालय थीक \nपरन्तु जनसंख्या आिदक दृि᳥एँ एना लागत जेना कोनो ᮧखण्ड-स्तर के र कस्बा हो। ताइमे रोईंग पहुँचनाइ बहुत \nदुश्कर। हमरा लोकिन िदल्लीसँ ह व ा ई  ज ह ा ज सँ अ स म  र ा ज् य  ि ड ᮩूगढ़ अयलहु ँ। िडᮩूगढ़सँ द ू टाटा स ूमो टेक्सी \nलेल। एक ट ेक्सीमे हम आ डॉ. ऋचा न ेगी आ दोसर ट ेक्सीमे हमरा लोकिनक िविडयो क ै मराक सदस्य लोकिन \nअपन असला-खसला लय सवार भऽ ग ेलाह। िडᮩूगढ़ हवाई अ᲻ासँ हमरा लोकिन तीनस ुिकया अयलहुँ। ओतय \nजरूरीक िकछ ु समान जेना िक टॉचर्, रेनकोट, छᱫा, खयबाक हेतु नमकीन आिद कीन रोईंग लेल ᮧस्थान कएल। \nतीनसुिकयासँ र ो ईं ग  क ो न ो  ब ᲻  दूर निह छ ैक। लगभग ७५-८० िकलोमीटर ह ेतैक म ुदा पहु ँचनाइ द ुष्कर। \nसवर्ᮧथम हमरा लोकिन सिदयाघाट नामक स्थान जे िक ᮩᳬपुᮢ नदीक कछेरपर छैक, पर पहु ँचलहुँ। ओतयसँ \nएक ᮧाइवेट फे रीवलासँ ब ा त  क य  अ प न  दुनू टेक्सीक संग ᮩᳬपुᮢ पार करबाक हेतु म ो ट र ब ल ा  न ा व मे स व ा र  \nभेलहुँ। सवार होमाक ᮧिᮓया माᮢमे लगभग सवा घन्टा लािग गेल। \nआब हमरा लोकिनक नाव ᮩᳬपुᮢक दोसर कछेरक याᮢाक हेतु ᮧस्थान कऽ चुकल। नावकेँ  चिलते एना बुझायल \nजेना कोनो सम ुᮤक बीच आिब गेलहुँ। चारू िदस जलमᲨ। ऊपरस ँ स ाँझ स े भ ऽ  गेल रह ैक। ᮩᳬपुᮢक शान्त \nस्वभाव आ नावक मोटरक पािन काटक ᮧिᮓयाक कारणेँ एक अलग िकस्म क े र बनैत पािनक स्वरूप, वषा र्क \nकारणेँ मिटयाएल पािन, हमरा नीक लग ैत छल। नाव बला सभ कहलक ज े सिदयाघाटसँ दोसर दीयरा िदस \nजायमे लगभग सवा घ ंटा लागत। लगभग १० िमनट पािनम े चललाक बाद नावक मलाह अपन खोलीस ँ एक \nछोट िछन्ह बोतल िनकाललक। बोतल पौआ देशी दारुक रहैक। आधा भरल। दू आरमी िबना पािन िमलेने आधा-\nआधा घटिक ल ेलक आ जय कमला मइया कह ैत खाली बोतलकेँ  ᮩᳬपुᮢमे फᱶिक देलकै क। पुनः ओ सब आपसम े \nमैिथलीमे वातार्लाप ᮧारम्भ के लक। \nहम पुछिलयैक: “अहाँ लोकिन कतय के र छी”?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \nहम सब िबहारक छी”। ओ सब उᱫर देलक। \nहम पुनः पुछिलयैक:”िबहारक छी से तँ हम बुिझ गेलहुँ, िबहारक कोन िजलामे अहाँ लोकिनक घर थीक?” \nतािहपर ओ जवाब देलक- “हमरा लोकिन पूिणयाँ िजलासँ छी”। \nएिहपर हम कहिलयैक- “हम मधुबनीसँ छी”। \nएकर बाद हमरा लोकिन अपन वातार्लाप मैिथलीमे शुरु कऽ देल। \nमलाह हमर िदस इंिगत भय कहलक- “सरकार अहाँ लोकिन कतयसँ आयल छी”। \nएिहपर हम कहिलयैक, “हम मधुबनीसँ छी”। \nएकर बाद हमरा लोकिन अपन वातार्लाप मैिथलीमे शुरू कऽ द ेल। \nमलाह हमरा िदस इंिगत भय कहलक: “सरकार अहाँ लोकिन कतयसँ आयल छी”? \nहम जवाब देिलयैक: “िदल्लीसँ। हमरा लोकिन भारत सरकारक अधीनस्थ कमर्चारी छिथ। लोअर िदबा ंग घाटी \nिजलामे ओतय के र लोकक िवशेषतः इदु-िमसमी जनजाितक संस्कृ ितकेँ  बुझबाक हेतु एवं ओिह संस्कृ ितपर कायर् \nकरबाक हेतु आयल छी”। \nहमर जवाब स ुि न  म ल ह ब ा  भैया प ुछलक: “सरकार, अहा ँ स ब  क ि ह य ा सँ किहया धिर लोअर िदबा ंग घाटीम े \nरहब? लोअर िदबांग घाटीक मुख्यालय रोईंग छैक। रोईंगमे कतय रहब”? \nहम कहिलयैक: “भाई, हम सब िदन भिर त ँ िभ᳖-िभ᳖ गाम सबमे कायर् करब आऽ रात ुक िव᮰ाम रोईंग के र \nकोनो होटलमे करब। रोईंगक ई हमर ᮧथम याᮢा थीक तािह होटल आिदक नाम हमरा ब ुझल निह अिछ। ह ँ \nओतय के र िजला शोध अिधकारी ᮰ी ᮰ुितकर हमर पूवर् पिरिचत लोक छिथ। हमर ज े मिहला सखी छिथ (डॉ. \nऋचा नेगी) सेहो रोईंग एव ं आस-पास के र इलाकासँ पूवर् पिरिचत छिथ। ᮰ी ᮰ुितकर एवं डॉ. ऋचा न ेगी दुनू \nगोटे िमिल सम्भवतः नीक जगहमे हमरा लोकिनक रािᮢ-िव᮰ामक ᳞वस्था करतीह ई िव᳡ास अिछ। जहाँ तक \nकायर् करबाक बात छ ैक तँ हमरा लोकिन २४ फरबरीस ँ १ फरबरी २००८ धिर सम्प ूणर् लोअर िदबा ंग घाटीमे \nकायर् करबाक योजना बना कऽ आयल छी। आगाँ भगवानक मजᱮ”। \nहमरा लोकिन बात किरते रही, ओिह बीच एकाएक बरखाक एक-आध बुन्द खसय लगलैक। हम डिर गेलहुँ। भेल \nकहᱭ बीच ᮩᳬपुᮢ धारमे निह फँ िस जाइ। डरैत पुछिलयैक : “कहᱭ जोरसँ बरखा त ँ निह ह ेतैक? आ भ ेलैक तऽ \nहमरा लोकिन के र की गित हैत”?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nहमर अकु लायल ᮧ᳤सँ परेशान होइत मलहबा भाइ ह ँसैत एवं िनभᱮक स्वरमे बाजल- “सरकार, अन ेरे िकएक \nपरेश ा न  भ ऽ  र ह ल  छ ी ?  ई  ब र ख ा  ओ न ा  तँ ह ैत निह आ िकनसाइत भइयो ग ेल त ँ ि च न् त ा क  क ो न ो  ब ा त  न ि ह ।  \nहमसब जलकर क े र सन्तान छी। महाराज कोइलाबीरक प ुजारी छी। कोशी माइ क े र कोराम े ब ढ़ ल  छ ी ।  क हू  \nमािलक! कोसीसँ खतरनाक भला कोनो धार द ुिनयाँमे भला भऽ सकै त अिछ? कमलेसरी मैयाक कृ पा हमरा सब \nपर छिन्ह। लगभग १५ बरखसँ नाव चला रहल छी, आइ तक कोनो द ुघर्टना निह घिटत भ ेल। िबना कमलेसरी \nआ कोइलाबीरक सुिमरन के ने घरसँ निह िनकलैत छी”। \nमलहबा भाइ के र ढ़ाढ़ससँ मोन किन चैन भेल। वातार्लापक कड़ी टूटल निह। हम पुछिलयैक: “अहाँ सब हमरा ई \nकहू जे पुरिनयाँसँ सिरमाघाट कोना अयलहुँ। \nमलहबा भैया कहलक : “सरकार, प ेट अनलक। गामम े ब᲻ गरीबी छल। एकटा बाभनस ँ हमर बाब ू तीन सय \nटाका हमर बिहनक िबयाह ल ेल सूिदपर लेलकै क। एिह आशाम े जे धान-पािन नीक जका ँ हैत तँ धान बेिच एवं \nमखानक खेतीक पाइसँ कजार् सधा देबैक। दुभार्ग्यसँ लगातार तीन बरख कोसीमे बािढ़ अबैत रहलैक आ बभनाक \nपाइ सधेनाइ तँ दूर हम सब अपन प ेट भरक ल ेल धान आ अ᳖ सेहो डेढ़ापर लय ल ेिलयैक। सब टा चीज बढ़ ैत \nगेलैक। अन्ततः पाँच बरखक बाद डक ू बा बभना सब टा जोिर-जािर चािलस हजार टका बना द ेलकै क। गाममे \nपंचैती बैसलैक। हमर ब ूढ़ बाब ूकेँ  ब भन ाक  बेटा सभ बािन्ह कऽ मारलकै क। हमरा सबिहक तीन बीघा जमीन \nबलजोरी िलखा लेलक”। \n“मािलक! मरता क्या नहᱭ करता! एक िदन साँझ खन हमर बाब ू हमरा द ुनू भाइकेँ  बजौलक आ कन ैत कहलक। \n’बौआ! हम त ँ बीट-बीट धरतीकेँ  बेिच देिलयौ। आब तो ँ सब धरतीहीन छ ᱹ। जो कलकᱫा-असम कतहुँ कमा आ \nपाइ भेज जािहसँ गुजर चलौक ’। एकर बाद बाबू हमरा दुनू भाइकेँ  पकिड़ जोर-जोरसँ कानय लागल”। \n“बाबूक बात त ँ स त् य  छ लैक ।  ह म र  दुनू भ ा इ  ग ा म सँ क ि न य ा क  ग ह न ा  ब न् ह क  र ा ि ख  क ल क ᱫ ा  आ ि ब  गेलहुँ। \nकलकᱫामे मोिहयाबुजर् नामक स्थानपर िरक्शा चलाबय लगलहुँ। शुरूम े तँ ब᲻ थकान भेल परन्तु धीरे-धीरे मोन \nलािग गेल। बाबू आ बᲬा सबहक ब᲻ ध्यान अबैत छल। एक िदन सा ँझमे टेिलᮕाम आयल जे “बाबू मिर ग ेल”। \nदेिखयौ सरकार, हमर बाब ूक दुभार्ग्य, मरऽ काल हम द ुनू भाइ बाब ू लग निह रिहय ैक। हमर िपितयौत आिग \nदेलकै क”। \n“बाबू ᮰ा᳍मे गाम गेलहुँ तँ िकछु लोक कु टमैतीक नोत पूरक हेतु अयलाह। ओ सब कहलिन असम चल ू। हम सब \nअसम आिब ग ेलहुँ। तिहय ेसँ स ि द य ा  घ ा ट मे छ ी ।  ब ा बू त ँ ह म र  ज म ी न क  श ो क मे म ि र  गेल, म ुद ा  ह म  स ब  १ ५  \nबरखमे पाँच बीघासँ ऊपर जमीन ल ेलहुँ। माय एखनहु जीब ैत अिछ। माय हम ेशा कहैत अिछ। ’र े रामओतार! \nतोहर बाऊ तोरा स्वगर्सँ आशीवार्द दैत छौह। बभनाकेँ  देख, कु ᳥ फु िट गेल छैक। बेटासभ लगो निह अब ैत छैक। \nघरबाली मिर गेलैक। अपने असगरे टािह-टािह करैत अिछ’। सरकार हमरा सबकेँ  होइत अिछ जे स्वगर्-नरक सब \nएिह धरतीमे छैक”।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \nहम रामओतारकेँ  कह िल यैक - “ह मर ा ब ᲻ ᮧ स ᳖त ा भेल ज े त ोँ सब एतय इमानदारीस ँ मएहनित कय सम्पिᱫ \nअजर्न करैत छह। नीक चीजक पिरणाम नीके  होइत छैक”। \nसंयोग नीक छल। कनीक ब ुन्दी-बान्दी भय आकाश स्वच्छ भऽ गेलैक। बरखा निह भ ेलैक। मोन खरहर भऽ ग ेल। \nओना जनवरी-फरवरी मिहना ᮧचण्ड जाड़, बरखा आ बफर् खसबाक समय छ ैक लोअर िदबा ंग घाटीमे। अपर \nिदबांग घाटी तँ एिह मासमे आबाजाही साफे  बन्द भऽ जाइत छैक। समस्त इलाका बफर् आऽ पािनसँ भरल। रस्ता \nसबपर बफर्क परत दर परत जमल रह ैत छैक। स्थानीय लोक सब द ू तीन मास पिहन े जरूरी समान ज ेना िक \nनोन, तेल, मसल्ला, दवाइ, वᳫ, इन्धन, अ᳖ आिदक भण्डारण कऽ कए रािख लैत अिछ। \nखैर! थोरेक कालक बाद घाटक दोसर कछेरपर हमरा लोकिन पहुँिच गेलहुँ। आब राित भऽ गेल छल। पता चलल \nजे ओ त य सँ र ो ईं ग  श ह र  ल ग भ ग  ५ ५  ि क ल ो म ी ट र  के र द ूरीपर अविस्थत छैक। ५५ िकलोमीटरम े लगभग १५ \nिकलोमीटर िदयारा अथा र्त् ब ालु आ  क ादोसँ भर ल  क Წा र स् त ा।  प िह ने ग ेल गाड़ीक लीकपर चल ैत रही। ख ूब \nसावधानीक संग। ᮟाइवरक गित आ िदमाग दुनू चीजक आ᳟यर्जनक सामंजस्यक संग चलबाक जरूरत। स े निह \nभेल तँ कतहुँ फँ िस जाएब। \nहमरा लोकिनक गाड़ी टाटा-सूमो छल। गाड़ीक ᮟाइवर धमार् बड़ा तेज आ बातूनी। ऋचा नेगीकेँ  हाँ मे हाँ िमला \nकऽ बेबकू फ बनेबामे मािहर। ओना ᮟाइवरीमे ओतेक िनपुण निह जतेक बात बनेबामे। हम सब अन्हिरया राितमे \nओिह सुन-सान िदयारामे जाइत रही। एकाएक गाड़ीक पिछला चᲥा थालमे फँ िस गेलैक। हम सब िकयो बाहर \nिनकललहुँ। िकछु कारणवश ऋचाजी स ँ बाताबाती भऽ ग ेल रहए तािह वाता र्लाप निह चल ैत छल। ऋचाजी \nअपन श ेखी बखारय लगलीह। त ुर त  अप न  भायक  दोस् त  जे िक  गोर खा रेजीमेन्टमे छल िन् ह  तक र ा फोन  क र य  \nलगलीह। एम्हर हमरा लोकिन डण्टा आऽ खन्तीस ँ पिछलका चᲥा आ मडगाड र् लग जमल मािटक ेँ  ह ट ा ब य  \nलगलहुँ। लगभग आधा घण् टा धिर  ऋचाजीकेँ  फोनो निह लगलिन्ह। जखन लगलिन्ह त ँ गोरखा र ेजीमेन्ट के र \nऑिफसर सब कहलकिन्ह जे आबयमे ओकरा सबकेँ  थोरेक देर लगतैक कारण ओऽ सब कोनो दोसर ठाम फ ँ सल \nगाड़ीकेँ  िनकालबाक हेतु पिहनेसँ कतहु गेल छैक। \nखैर! हमरा लोकिन अपन ᮧयासमे लागल रही। हमरा लोकिनक मणीप ुरी कै मरामेन या िविडयोᮕाफर रोनेल \nहाओबाम आ जेम्स बड़ा उत्साही युवक छलाह। ओ सभ प ूणर् तन्मयताक संगे कादो िनकालयमे लागल रहलाह। \nहुनका लोकिनक साहसकेँ  देखैत हमहू स ेतु बान्हक लुक्खी जकाँ कनी-कनी मा ँिट िनकालैत रहलहुँ। हमरा सभ \nलग दुभार्ग्यसँ टॉचर् आिद सेहो निह छल। \nओिह बीचमे धमार् ᮟाइवर बाजल जे एिह रस्तामे चलबाक हेतु जरूरी छ ैक जे गाड़ीमे एक कोदािर, एक खन्ती, \nएक टॉचर् आिद लऽ कऽ चलए”। \nधमार् पिहनहुँ ऋचाजीक संग लोअर िदबा ंग घाटीमे आिब चुकल छल। हम आब ओकरापर कनी तमस ेलहुँ- “तोँ \nपिहने िकएक निह खन्ती, कोदािर, टॉच र् आ ि द  न ि ह  अ न लᱹह ?  ज ख न  र स् त ा क  ब ा रेमे ब ूझल छलौक त ँ ए न ा  \nके यरलेस िकएक”? \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nऋचाजी धमार्केँ  बचेबाक मुᮤामे हमरा लग अयलीह। एिहसँ पिहने जे ओऽ िकछु बिजतिथ, हम कहिलयैन- “अहाँ \nलेल नीक हैत जे अहाँ एकौ शब्द निह िनकालू। हम एखन घोर तामसमे छी! अहाँ सभ पिहने की एतय िपकिनक \nमनेबाक हेतु आयल छी”? \nऋचाजी हमर तामसस ँ पूवर् पिरिचत छलीह। ओऽ च ुपे रहबामे अपन कल्याण बुझलिन आ िकछु बातक जवाब \nनिह देलीह। ओना रोनल आऽ ज ेम्स के र जतेक ᮧशंसा करी स े कम। द ुनू िबना एकौ िमनट क े र आरामक कादो \nहटबैत रहलाह। हमहू ँ तमसाइत, िचिचयाइत रहलहु ँ मुदा कादो हट ेबाक कायर्केँ  रुकय निह द ेिलयैक। अन्ततः \nह म र ा  ल ोक ि न  अ प न  उ ᳎ेश्यमे स फ ल त ा  ᮧ ा ᳙  क ए ल ।  ग ा ड़ ी  क ा द ो सँ ब ा ह र  भेल। आब राितम े ब ौ आ इ त  डेराइत \nहमरा लोकिन अपन गन्त᳞ िदस बढ़य लगलहु ँ। लगभग १५ िकलोमीटर आगा ँ बढ़लाक बाद गोरखा र ेजीमेन्ट \nबला सब एक जीप आऽ एक ᮝकक संग हमरा लोकिन लग आयल। धमा र् ᮟाइवर ओकरासभकेँ  बता द ेलकै क जे \nहमरा लोकिनक टाटा सूमो स्वतः हमरा लोकिनक ᮧयाससँ ठीक भऽ गेल।  \nमुद ा  ऋ च ा ज ी  क त य  म ा न य ब ा ल ी ।  सेना जीपकेँ  रोकबाक इशारा कर ैत स्वयं ग ा ड़ ी सँ ब ा ह र  अ य ल ी ह ।  ह ा थ  \nिमलेलिन्ह। मुᮤा एहेन बनेली जेना भारतक तीनू सेनाक सवᲃत्कृ ᳥ अिधकारी होिथ। हम तामसे भेर रही। \nखैर लगभग साढ़ े दस बज े राितमे हमरा लोकिन रोईंग आिब एक स्थानीय होटलम े अयलहुँ। आब पािन ख ूब \nजोरसँ होबय लगल ैक। होटलक म ैनेजर एक ब ंगाली भᮤलोक छलाह। कनीक फु चफु चाएल। लगभग ६२ वष र्क \nश्यामवणर्। मोटुका चश्मा धारण के ने। हम सभ जखन होटल अयलहुँ तँ पता चलल जे िजला शोध अिधकारी डॉ. \nपी.के .᮰ुितकर एव ं िजला भाषािधकारी ᮰ी ज ेिम पुलू मह ोदय ह मर ा  लोक िनक  र ह य के र ᳞वस्था डॉ. ऋचा \nनेगीसँ द ूरभाषसँ भ ेल बातचीतक आधारपर प ूवर्िह एिह होटलम े के ने छल ाह ।  डॉ. ᮰ुितकर स्वयं कत हु  ᳞स् त  \nछलाह तािह लोअर िदवा ंग घाटीक िजला कला एव ं स ंस्कृ ित अिधकारी ᮰ी गोगोई लᱭिग एव ं ि ज ल ा  \nभाषािधकारी ᮰ी जेिमपुलूकेँ  ह म र ा  ल ो क ि न क  स् व ा ग त  ए वं िदशा िनद ᱷशन ह ेतु ह ो ट ल मे प ठ ा  देने र ह ि थ ।  ज ा र  \nᮧचण्ड रहैक। थर-थर कँ पैत आ ऊपरसँ पािनमे िभजैत कोनो तरहेँ हमरा लोकिन होटलक ᮧांगणमे ᮧवेश के लहुँ। \nहोटलक स्वागत कक्षमे ᮧवेश किरते माᮢ िबजली गुम भऽ गेलैक। अन्हार गुप्प!!! होटल के र मैनेजर साहेब तुरत \nएकटा १३-१४ वषᱮय बᲬाकेँ  ब ज ौ ल ा ह ।  ओ ऽ  ब Წ ा  सेहो मोतीहारी िजलाक रह ैक। बᲬाकेँ  ड टैत मोमबᱫी \nलयबाक िनदᱷश देलिथन्ह। हम कहिलयिन्ह- “एतय जेनेरेटर के र ᳞वस्था निह छैक की”? तािहपर गोगोई लᱭिग \nमहोदय कहलाह- “एतय ई सभ स ुिवधा कोना भ ेटत? एतय क े र सभस ँ न ी क  ह ो ट ल  यैह छैक ।  स म य  क ो हु न ा  \nिबताबय पड़त। एिहसँ नीक समस्त रोईंग शहरमे कोनो स्थान निह छैक”। \nकनीक कालक बाद ओ बᲬा (होटल के र नौकर) तीन टा मोमबᱫी लय हमरा लोकिन लग एक आरो नौकरक \nसंग आयल। पता चलल ज े हमरा लोकिनक ᳞वस्था होटल क े र तेसर तल्लापर अिछ। जखन त ेसर तल्लापर \nपहुँचलहुँ तँ घोर प᳟ाताप भेल। तमाम कमरासभ द ुगर्न्धसँ भरल। कोनो कमराम े लैिᮝन-बाथरूम संलᲨ निह, \nमूस सभ एम्हर-ओम्हर दौड़ैत; ओछाओन सभ मैल, मसुआएल आ दुगर्न्धसँ भरल। भेल, हे भगवान। कतय आिब \nगेलहुँ। अन्ततः एक कमरा कनीक नीक लागल। हम अपन ल ैपटॉप बला ब ैग लय ओिह कमरा िदस आगा ँ बिढ़ \nकहिलयैक जे- “हमर समान एतय राखू”।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \nबीचिहमे िजला कला एव ं संस्कृ ित अिधकारी ᮰ी गोगोई लᱭिग महोदय झटाक दऽ बािज उठलाह- “निह, निह। \nएिह कमरामे अहाँ निह रिह सकै त छी। कोनो आन कमरा पसन्द कऽ िलअ। ई कमरा हमरा लोकिन डायर ेक्टर \nमहोदया लेल सुरिक्षत रखने छी”। \nई किह गोगोई लᱭिग ऋचाजीक बैग लय ओिह कमराम े आिब ग ेलाह। फे र होटलक नौकरकेँ  िनदᱷश देलिथन्ह: \n“एिह कमराकेँ  ठीकसँ साफ कय डॉ. ऋचा नेगी लेल तैयार करह”। \nहम तामस े भ ेर भऽ ग ेलहुँ। तामसस ँ क ाँपैत कहिलय ैक: “िकयोक डायर ेक्टर निह अिछ एतय। ज ैह ऋचा न ेगी \nछिथ, सैह हमहुँ छी। दू तरहक कमराक िनदᱷश अहाँ लोकिनकेँ  के  देलक”? \nतावत ऋचाजी ओतय आिब ग ेल छलीह। ओऽ त ुरतिह अपन गलतीकेँ  ठीक करऽ लगलीह। गोगोई लᱭिगसँ हमर \nपिरचय करओलिन्ह: “ई डॉ. कै लाश कु मार िम᮰ छिथ। हम सभ द ुनू गोटे शोध अिधकारी छी। ई ज्याद े काल \nअसम, मणीप ुर, म ेघालय, नागाल ैण्ड, िᮢपुरा आिदम े ᳞ स् त  र हैत छिथ। अरुणाचल म ूलतः हमही ँ अ बैत छी। \nिहनका यैह कमरा देल जाय”। \nहम ऋचाजीकेँ  ि क छु न ि ह  क ह ि ल य ि न् ह ।  अ प न  स म ा न  ओ ह ी  क म र ा मे र ा ि ख  लेल। गोगोई लᱭिग महोदय एवं \nभाषािधकारी जीिम पुलू महोदयसँ हाथ िमला अपन समान सभ ठीक करय लगलहुँ। ओऽ सभ ऋचाजी एवं हमर \nटीमक आन सदस्य सभ लेल कमराक ᳞वस्थामे लािग गेलाह। आब िबजली सेहो आिब गेल छलैक। हम मुँह हाथ \nधोबय चाह ैत रही। म ुदा पािन सद र् एतेक जेना बफर् हो। की करू? घ ंटी बजाय म ैनेजर साह ेबकेँ  बजाओल आ \nिनदᱷश देलोयिन्ह जे तुरत गरम पािनक ᳞वस्था करओल जाय। \nपन्ᮤह िमनटक बाद एक लड़का एक बाल्टीन पािन लए ᮧवेश कएलक। आब हम कपड़ा बदिल म ुँह हाथ धोलहुँ। \nहाथमे थाल इत्यािद लागल छल। तकरा नीक जकाँ साफ कयल। कनीक कालक बाद रािᮢक भोजन के र ᳞वस्था \nभेल, मोटका चाउरक भात, हिरयर तरकारी, स्थानीय साग, म ुगार्क मा ंस, मस ुिरक दािल, टमाटर, िपयाज, \nमुरइ, हिरयर िमरचाई इत्यािद के र सलाद। रोटीक कल्पना क े नाई मूखर्ता। तािह भोजन करय लगलहु ँ। मुदा \nभोजनमे कोनो स्वाद निह। भूख हदसँ ज्यादा, मुदा स्वादहीन भोजन खाऊ तँ कोना! तावतम े कै मरामेन रोनल \nआ जेम्स हमरा लग आिब ग ेलाह। कहलिन्ह- “सर, ई भोजन अहा ँ निह खाऽ सक ै त छी। स्थानीय मसाला आऽ \nिबना तेलक बनल छैक। हमरा लोकिन ब᲻ भुखायल छी। एतय एक स᳙ाह रहबाक सेहो अिछ। अहाँ दू पैग रमक \nलऽ िलअ। जाड़ स ेहो ठीक भऽ जाएत। एक आज्ञाकारी िशष्य जकाँ हम िबना कोनो तक र् के ने रोनल आ ज ेम्सक \nबात मािन लेलहुँ। जेम्स एक स्टील बला ग्लासमे एकै  बेर दू पैग रम ढािर पािनसँ भिर हमरा लग अनलिन्ह। हम \nधीरे-धीरे पी ल ेलहुँ। आ नीक जका ँ भोजन कय डायरी लीखय लगलहु ँ। कनीक कालक बाद ऋचाजी अयलीह। \nकहलिन्ह: “हम अहाँसँ िकछु बात करय चाहैत छी”। \nहम कहिलयिन्ह: “हम एखन बात करबाक म ूडमे निह छी। काफी थाकल छी। अपस ेट सेहो छी। अहा ँ हमरासँ \nभोरमे बात करू।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \nऋचाजी फे र कहलिन्ह- “हमरा बुझा रहल अिछ ज े गोगोई लᱭिगक बातसँ अहाँकेँ  हमरा ᮧित िकछु गलतफहमी \nभऽ गेल अिछ। हम ओकरा दूर करए चाहैत छी। हमरा माᮢ ५-१० िमनट समय िदअ। हम फे र चिल जाएब”। \nहम साफ मना कऽ द ेिलयिन्ह। “देखू ऋचाजी। हम एखन बहुत िडस्टबर् आऽ थाकल छी। अहा ँसँ हम कोनो तरहक \nवातार्लापक मूडमे निह छी। जत ेक गलतफहमी अिछ तकरा भोरम े ठीक करब। एखन हम असगर रहए चाह ैत \nछी। िचन्तन करए चाहैत छी। आऽ पुनः सुतए चाहैत छी। अहूँ थाकल छी, जाउ आऽ सुित रहू”। \nऋचाजी ब ुिझ ग ेलीह ज े हम नाराज िछयिन्ह, म ुदा वाता र्लाप स ेह ो  स म् भव  न ि ह ।  क ि न क  उ द ा स  भ य  न हुँ-नहुँ \nहमरा कमरास ँ ब ा ह र  भ ऽ  गेल ी ह ।  ज ा इ त - ज ा इ त  शुभ-रािᮢ कहलिन्ह, मुद ा  ह म  क ो न ो  उ ᱫ र  न ि ह  देिलयिन्ह। \nकिनक काल तक हम तमाम पिरयोजनापर सोचैत रहलहुँ। रोईंगक एिह िवकट होटलमे अपन पुᮢ शशांकक याद \nबेर-बेर अबैत छल। सोिच रहल रही ज े पूनम (हमर किनयाँ) ब᲻ परेशान हेतीह। बात करय चाह ैत रही। परन्तु \nनेटवकर् साफे  इंिगत निह भऽ रहल छल। काफी कचोट भेल। अन्ततः सुित रहलहुँ। \n (अिगला अंकमे)   \n२. ज्योितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। \nहुनकर अंᮕेजी प᳒ िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com के र मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित \nिमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आटर् ᮕुप के र अंतगर्त ईिलग \nᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला प ᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झास ँ ब सेरा इ ंस्टीᲷूट, जमश ेदपुर आऽ लिलतकला त ूिलका, साकची, \nजमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे अवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी \nिववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कू ᬽ, िमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  \nओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी \nशुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी \nभाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \nछठम िदन : \n३० िदसम्बर १९९०, रिववार : \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nआईके  ह म र  ि द न च य ार् ६  ब जे भ ो रे श ुरु भ ेल। िनत्यिᮓयासऽ िनवृᱫ  भ ऽ  न ा स् त ा  क ऽ  पुनथ याᮢारम्भ \nभेल।शहर सऽ दूर जंगलाह रस्ता हिरयर गाछ वृक्ष सऽ भरल वातावरण ल᭯यके  भूिमका बना रहल छल। हमसब \nभारतक प्◌्राथम नोबेल पुरस्कार िवजेता स्वगᱮय रवीन्ᮤनाथ टैगोरक कमर्भूिम शािन्त िनके तन पहुंचलहुं।अिह \nस्थानक गौरवपूणर् इितहासदऽ िकछ कहनाइ सूयर्क सᲂझामे दीप रखनाई अिछ।हᱰ अत राखल वस्तुक िववरण देल \nजा सकै त अिछ।सबसऽ पिहने रवीन्ᮤभवन नामक संᮕहालय देखलहुं जे ᮧवेश᳇ारे लग छल। अिहमे रवीन्ᮤनाथजी \n᳇ारा उपयोग कै ल जूता, ओवरकोट, कपड़ा, होमर ᮩैण्डक कार, अतऽ तक की प्लेट - चम्मच सब सेहो राखल \nरहै।ओिह संᮕहालयमे नोबेल पुरस्कार सेहो राखल छल।अिह स ंᮕहालयक बगलमे रवीन्ᮤनाथ टैगोरके  पᱼचटा \nभवन सेहो छल जकर नाम छल - \n1 उ᳎यन : ई दू मंिजला आर उᲯर रंगक छल। \n२ कोणाकर् : ई साधारण प्◌्राकारक घर छल। \n३  श् य ा म ल ी  :  ई  म ा ि ट क  ब न ल  कु िटया छल जािहम े गᱼधीजीक चरणकमल सेहो                    पिड़ \nचुकल अिछ।  \n४ पुन᳟ : अिह एकमंिजला मकानक िखड़कीमे कᱼचक के वाड़ छल।   \n५ उदीिच : अिह दूमंिजला मकानक बनावट मंिदर जकᱼ छल। \nअकर बाद हमसब ओतक बाग-बिगचा, कला िशक्षण के न्ᮤ, यूिनविसटी आिदक ᮪मण के लहुं।ई वास्तवमे एक \nगुर् उकु ल छै जत ᮧाचीन तरीका सॅ ᮧाकृ ितक वातावरणमे आधुिनक िशक्षा देल जाइत छ ै। अतय २२ भाषाक \nअध्यापन होइत छै।अिह तरहे ई एितहािसक स्थानक दशर्नोपरान्त हमसब भोजन करै लेल गेलहुं।भूख तऽ लागल \nछल मुदा मांछ खा-खा अघा गेल छलहुं आिक थाकल छलहुं तािह कारणे भोजनक ईच्छा निह छल।लेिकन जखन \nएकटा िशक्षकके  ई पता चलल ैन तऽ हमरा आर हमर एक स ंगीके  लऽ कऽ िमठाई ख ुआबऽ लऽ गेला। निह खायक \nबात पर डᱰटला आर ताबे तक रंग-रंगक िमठाई खुआबैत रहला जाबे मोन अकसक निह भऽ गेल। लागल बंगालमे \nमैिथलक बिरयाती आयल छी।हुनकर अिह तरहक आब ेस  आ ऽ  ए क - ए क  ग ो टैक ध्यान राखक स्वभावके  ह म  \nकिहयो निह िबसरब। \nभोजन के  बाद हमसब प ुन: अपन म ंिजल िदस बढ़लहु ं।रस्ता भिर हल्ला-हुᲬर करैत रहलहुं। बुझेबो निह कै ल \nकखन सुयार्स्त भेल कखन राित आिब ग ेल आ चािर घ ंटामे तारापीठ पहु ंिच गेलहुं।अिगला िदन म ंिदरक दशर्न \nकरैके  छल से पूवर्सूिचत कै ल गेल। \nउपन्यास- \nउनटा आँचर- गजेन्ᮤ ठाकु र   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nउनटा आँचर \n \n \n“बौआ, कनेक ओिह कठौतकेँ खुᲵाक लग कए िदऔक। ब᲻ पािन चूिब रहल छैक ओतए। ई बादरकाल सभ साल \nदुःख द ैत अिछ। सोिचत े र ि ह  गेलहुँ ज े घ र  छ ड़ ा य ब ।  मुदा निह भए सकल। घरोक कनी मरोमित कराएब \nआवश्यक छल, मुदा सेहो निह भए सकल। ठाम-ठाम सᲂगर लागल अिछ। फू सोक घर कोनो घर होइत छ ैक? \nठाम-ठाम चुिब रहल अिछ, ओत ेक कठौतो निह अिछ घरम े। खेनाइ कोना बनत स े निह जािन। ओसारापरक \nचूिल्हपर तँ पािनक मोट टघार खिस रहल अिछ। एकटा आर अखड़ा चूिल्ह अिछ, मुदा जे ओऽ टूिट जाएत, तखन \nतँ चूड़ा-गुड़ फाँिक कए काज चलबए पड़त। समय-साल एहेन छैक जे चूिल्ह बनाएब तँ सुखेबे निह करत। जाड़िन \nसेहो सभटा भीिज गेल अिछ। भुस्सीपर खेनाइ बनाबए पड़त”। \nपइिढ़या उजरा नुआक आँचर ओढ़ने, थरथराइत किनयाँ काकी दस बरखक अपन भाितजक सँग, कखनो सᲂगरकेँ  \nसोझ करिथ तँ कखनो कठौतकेँ  एतएसँ ओतए घुसकाबिथ। जतए टघार कम लागिन्ह ओतएसँ घुसकाकए, जतए \nबेशी लागिन्ह ओतए दए द ैत छलीह। सौ ँसे घर-िपच्छर भए गेल छल। कोनटा लग एक ठाम पािन निञ च ूिब \nरहल छल। ततए जाए ठाढ़ भए गेलीह। \n“खढ़, कतेक रास, चरमे अनेर पड़ल छल। पढ़ुआ काकाकेँ  कहिलयिन्ह निह। घर छड़बा लेने रिहतहुँ”। \n“यौ बाबू। घर छड़एबाक लेल पुआर तँ भेटनहार निह। आऽ गरीब-मसोमातक घर खढ़सँ के  छड़ाबए देत”। \n \nनेनाकेँ  खढ़सँ आऽ पुआरसँ घर छड़बयबामे होमयबला खरचाक अन्तर निह बुझल छलिन्ह। \n \n“से तँ काकी, खढ़सँ छड़ाएल घरक शान त ँ देखबा जोग होइत छ ैक। पढ़ुआ काकाक घर द ेखैत िछयिन्ह। देखएमे \nकतेक सुन्दर लगैत अिछ आऽ के हनो बरखा होए, एको ठोप पािन निह चुबैत अिछ”। \n“से तँ सभसँ नीक घर होइत अिछ कोठाबला”। \n“एह, की कह ैत छी? िगल ेबासँ आ ऽ  सुरखीसँ ई ँटा जोड़ ेने क ो ठ ा क  घ र  भ ए  ज ा इ त  अ ि छ ।  आ ऽ  नेङराक घर त ँ \nसीमेन्टसँ जोड़ल छैक, मुदा परुकाँ ततेक चुबैत छल से पूछू निह”। \n“से”।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \n“हँ यै काकी। सभ बरख जौँ छड़बा दी, तँ ओिहसँ नीक कोनो घर होइत छैक”। \n“चािरम बरख जे छड़बेने छलहुँ तकर बादो पिहल बरखामे खूब चुअल छल”। \n“पिहलुके  बरखामे चुअल होएत, फे र सभ तह अपन जगह धऽ लेने होएत, तखन निह चुअल होएत”। \n“हँ, से तँ तकरा बाद तीन साल धिर निह चुअल”। \nतखने किनआ काकी बजैत अएलीह- \n“जनिम कए ठाढ़ भ ेल अिछ आऽ की सभ काकीक ेँ  िसखा रहल अिछ। कन ेक उबेड़ जेकाँ भेलैक तँ सोचलहु ँ जे \nबिहन-दाइक खोज पुछिड़ कए आबी”। \nबु᳖ी रुिक गेल छल। भाितज अपन घर िदस गेलाह आऽ दुनू िदयादनीमे गप-शप शुरू भए ग ेल। \nसाँझ भेल। भदबिरया अन्हार। किनआ काकी कहैत गेलिखन्ह- \n“बिहन दाइ, आिगक जरूरी पड़य त ँ हमर घरसँ लए जाएब”। \n“निञ बिहनदाइ। सलाइम े दू-तीन टा काठी छ ैक। मुदा मसुआ गेल छैक। हे, ई िडब्बी दैत िछयिन्ह, कनेककाल \nअपन चुल्हा लग रािख देिथन्ह तँ काजक जोगर भए जाएत। बौआ िदआ पठा िदहिथ”। \n“देिखहिथ। उपास निञ कऽ िलहिथ से किह दैत िछयिन्ह”। \nकिनयाँ काकी ओसारापर खुᲵापर पीठ सटा बैिस गेलीह। \n--------------------------------------- \n“खुᲵा पहलमान छिथ ई”। \n“से निह कहू काका। जबरदस्तीक मािर-पीिट हम निह करैत छी, तािह ᳇ारे ने अहाँ ई गप किह रहल छी”। \nफू दन काका आऽ उदन भाितज। िपᱫी-भाितजमे ओिहना गप होइत छलिन्ह, जेना दोिस्तयारीमे गप होइत छैक। \nअखराहामे जखन उदन सभकेँ  बजािड़ देिथ तखन अिन्तममे फू दन हुनकासँ लड़य आबिथ। काका किहयो हुनका \nनिह जीतए देलिखन्ह। \nउदनक किनयाँ नव-नव घरमे आएल छलीह। एिह तरहक वातावरण घरम े देखलिन्ह तँ मोन ᮧस᳖ भऽ गेलिन्ह। \nघरक दुलािर छलीह आऽ सास ुरो तेहने भेिट गेलिन्ह। समय बीतए लगलिन्ह। मुदा उदनक िवधवा एत ेक जल्दी \nकहाय लगतीह स े निह बुझल छलिन्ह हुनका। आब तँ सभ ᮧकारक िवशेषणक अभ्यास भऽ गेल छिन्ह। झगड़ा-\nझाँिट बीच क्यो ईहो किह दैत छिन्ह- वरखौकी, वरकेँ  मािर डाइन िसखने छिथ!  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nउदनक िजवैत जे सभक द ुलािर छलीह तकर सभक आ ँिखक काँट भए ग ेलीह। फू दन किनयाँक पक्ष लए िकछु \nबािज देलिखन्ह एक बेर तँ किनयाँक सासु-ससुर कहए लगलिखन्ह जे हमर पुतोहुकेँ  दूिर कए रहल छिथ। अपना \nघरमे मु᳎ीबासभक घटना हेतैक, तखन ने बुझए जाइत। लोक कहैत छैक जे सुखक िदन जल्दी बीित जाइत अिछ, \nमुदा किनयाँक दुखक िदन जल्दी बीतैत गेलिन्ह, सुखक िदन तँ एखनो एक-संझू उपासमे खुजल आँिखसँ किनयाँ \nकाकी देखैत रहैत छिथ, खतमे निह होइत छिन्ह। िवधवा भेलाक अितिरᲦ आन घटनाᮓम अपन िनयत समयसँ \nहोइत रहल। हुनकर माता-िपताक म ृत्यु भेलिन्ह, सास-ससुरक सेहो। फे र िपितया ससुर फू दन कका सेहो गुजिर \nगेलाह। घरमे जखन ब ँटबारा होमय लागल तखन सम्पिᱫक- खेत-पथारक बँटवारा चािर भ ैयारीमे माᮢ तीन \nठाम होमय लागल। उदनक िहस्सा तीन ू िजबैत भैयारी बाँिट लेलिन्ह। किनयाँ िकछु कहलिखन्ह जे हमर ग ुजर \nकोना होएत तँ उदनक मृत्युक दोष हुनका माथपर दए किनया ँक मुँह ब᳖ कए देल गेल। तीनू भाँयक मुँह उदनक \nसमक्ष खुजैत निह छलिन्ह मुदा हुनका मृत्युक बाद हुनकर िवधवाकेँ  िहस्सा निह देबऽ लेल तीनू भाँय सभ तरहक \nउपाय के लिन्ह। किनयाँ नैहर जाऽ कए अपन भायक ेँ  बजा कए अनलिन्ह। पंचैती भेल आऽ फे र अँगनाक कातमे \nएकटा खोपड़ी अलगसँ तीनू भाँय बािन्ह देलिखन्ह किनयाँ काकी लेल। धान, फिसल सभ स ेहो जीवन िनवार्हक \nलेल देबाक िनणर्य भेल। किनयाँ काकी चरखा काटए लगलीह, से कपड़ा-लᱫा ओतएसँ तेना िनकिल जािन्ह।  \n“िलअ काकी सलाइ”। \n“हँ बौआ”। भक टुटलिन्ह किनयाँ काकीक। बᲬा सलाइ पकड़ाए चिल गेल। \nएिह बेर बािढक समाचार रिह रिह कए आिब रहल छ ैक। बाट घाट सभ जतए ततए डूिम रहल छलए, खेत सभ \nतँ प ि ह न ि ह  डूिम ग ेल छलए। पढ़ ुआ काकी पिहनिहय े स ुना द ेने छ ि थ न् ह  जे ए ि ह  बेर वािषक खचा र्मे क ट ौ त ी  \nहेतिन्ह। \n“किनयाँ सभटा फिसल डूिम गेल, एिह बेर वािषक खरचामे कटौती हेतिन्ह”। \n“एँ यै काकी। जिहया फिसल नीक होइए तँ हमर खरचामे कहाँ किहयो बेशी धान देलहुँ”? \nई गप पढ़ ुआ काका स ुिन रहल छलाह। बजलाह- “रा ँड़ तँ साँढ़ भए ग ेल”। पढ़ुआ काकीक इशारा क े लापर ओऽ \nससिर कए दलान िदिश बहराऽ गेलाह। किनयाँ काकी नोर सᲂिख गेलीह। \nधुᱫ िदनमे तँ खेनिहये छलहुँ, एिह अकल-बेरमे के ना खेनाइ बनाएब। किनयाँ-मिनयाँ छलीह तखने िवधवा भऽ \nगेलीह आऽ अहू वयसमे तैँ सभ किनयाँ-काकी कहैत छिन्ह। उदन कतेक मानैत छलिखन्ह अपन भायकेँ , अपन पेट \nकािट मुजफ्फरपुरमे रािख पढ़ओलिन्ह छोटका भाइकेँ  आऽ आब ओऽ पढ़ुआ बौआ एहेन गप कहैत छिथ। सोिचते-\nसोिचते न ो र  भ ि र  अ ए ल ि न् ह  आँिखमे। भाितजक स ंग एकब ेर मास करए ल ेल ग ेल रहिथ। अपन बड़की \nिदयािदनीकेँ  सुनबैत रहिथ िखस्सा- बिहनदाइ, तत ेक भीड़ छलए ᮝेनमे, गुमार ततबे। गाड़ीमे बेशी मसोमाते \nसभ छलीह। एक गोट े कहैत छलीह ज े जतेक क᳥ आइ भेल ततेक तँ जिहया रा ँड़ भेल छलहुँ तिहयो निञ भ ेल \nछलए। किनयाँ काकीक मुँहपर बारीक हहाइत पािन आऽ चारस ँ टपटप चुबैत पािनक ठोपक आऽ घ ुप्प अन्हारक \nबीच कनेक मुस्की आिब गेलिन्ह। सोिचते-सोिचते खाटपर टघिर गेलीह किनयाँ काकी, भोर होइत-होइत बारीक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \nपािन बान्हपरसँ अँगना िदस आिब ग ेल। तीनू भैयारी अपन-अपन िहस्साक आंगन भरा ल ेने छलाह स े सभटा \nपािन सहिट कऽ किनया ँ काकीक धसल आ ँगनसँ ख ो प ड़ ी  ि द स  ब ि ढ़  गेल। घरम े चािर आ ँगुर पािन भिर ग ेल। \nभोरमे िकछु अबाज भ ेल आऽ ज े उठैत छिथ त ँ खाटक नीचा ँ पािन भरल छल, एक-कोठी दोसर कोठीपर अपन \nअ᳖-पािनक संग टूिट कऽ खसल छल। आब की हो बड़की िदयादनीक ब ेटा सभसँ पिहने आिब कऽ खोज प ुछािड़ \nके लकिन्ह, अबाज दूर धिर गेल छलए। सभटा अ᳖-पािन नाश भऽ गेलिन्ह। अ᳖ पािन छलैन्हे कोन- दू-टा छोट-\nछोट कोठी, ओकर े ख ख र ी- म ा ि ट  ि म ल ा ऽ  क ऽ  द ढ़  क रैत रह ैत छलीह। म ुद ा  भ ो र  ध ि र  ओ ऽ  ह ह ा  क ऽ  ख स ल  आ ऽ \nमसोमातक जे बरख भिरक बा ँचल मासक खोिरस छल तकरा राइ-िछᱫी कऽ देलक। किनयाँ काकी सूप लऽ कऽ \nअ᳖केँ  समटए लेल बढ़लीह मुदा कमलाक बािढ़क पािनक संग पाँकक एक तह आिब गेल छलिन्ह हुनका घरमे। \nसौँसे टोल हल्ला भऽ गेल जे देिखऔ के हन भᱹसुर िदअर सभ छै, अपना-अपनीकेँ  अपन-अपन अँगना भिर लए गेल \nअिछ। मसोमातक अँगना तँ अदहासँ बेशी धिकआ लऽ गेल छलैहे, जे बेचारीक बचल अँगना अिछ से खधाई बिन \nगेल अिछ। बड़की िदयािदनी सहिट कऽ अएलीह कारण िदआद टोलक लोक सभ आबए ला गल रहिथ। किनया ँ \nकाकीक सᲂगरपर ठाढ़ घरक दुदर्शा देिख सभ काना-फू सी करए लागल रहए। बड़की िदआिदनीक स ंग किनयाँ \nकाकी बौक भेल पछोड़ धऽ हुनकर घरम े पहुँिच गेलीह। अँगनाक एक कोनसँ दोसर कोन, अपन घरस ँ दोसराक \nघर! \nपािन पैसबाक देरी रहैक आऽ आस्ते-आस्ते किनयाँ काकीक घरक एक कातक भीतक द ेबाल ढिह गेल। टोलबैया \nसभ हल्ला करए लागल जे किनयाँ काकी िभतरे तँ निञ रिह ग ेलिथ। बड़की िदआिदनी खसल घर द ेिख हदिस \nगेलीह, भगवान रक्ष रखलिखन्ह जे सुरता भेल आऽ किनया ँकेँ  घर लए अनिलयिन्ह निह त ँ िदयादी डाह निह \nबुझल अिछ। सभ कलंक लगिबतए अखने। \nिदयाद सभ सभ गप बूिझ अपन-अपन घर जाए गेलाह। मन्टुन भाितज किनयाँ काकी लग अएलाह। माक्सर्वादी \nिवचारक रहिथ, दरभ ंगामे पढ़ैत छलाह। िवधवा-िववाह, जाित-ᮧथा सभ िबन्दुपर िपतासँ आऽ पढ़ ुआ काकासँ \nिभ᳖ िवचार रखैत छलाह। घरक नाम मन्ट ुन छलिन्ह मुदा स्कू ल कॉलेजक नाम म ृत्युंजय छलिन्ह। मुदा घरमे \nकोनो मोजर निह छलिन्ह, कहल जािन्ह जे पिहने पिढ़-िलिख कऽ िकछु करू। काकीस ँ कतेक गमछा-झोड़ा भेटैत \nछलिन्ह, चरखाक सूतक कमाइक, जय गाँधी बाबा, िवधवा लोकिन लेल ई काज धिर कऽ ग ेलाह। गाममे भोजमे \nखिढ़हानक पा ँित आऽ बान्हपरक पा ँित द ेिख िवचिलत होइत छलाह। जोन-बोिनहारक ेँ  ब ा न् ह प र  बैसा कऽ \nखुआबैत द ेखैत छलाह आऽ बाब ू-भैयाकेँ  ख ि ढ़ ह ा न मे। खिढ़हानम े बािरक लोकिन ᳇ारा खाजा-लड्ड ू कै क ब ेर \nआनल जाइत छल । बान्हपरक पाँतीमे \n५.प᳒  \n५.१.श्यामल सुमनक-आत्म-दशर्न \n५.२.᮰ी गंगेश गुंजनक- राधा (चािरम खेप)  ज्योितक- असल राज  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \n५.३.महाका᳞- बु᳍ चिरत \n५.४.डॉ पंकज पराशरक किवता \n५.५.िवनीत उत्पलक ३ गोट किवता \n५.६. महेश िम᮰ \"िवभूितक\" किवता\"  \nश्यामल िकशोर झा, ल ेखकीय नाम श्यामल स ुमन, जन्म १०।०१।१९६० च ैनपुर  िजला \nस ह र स ा   ि ब ह ा र ,  ᳩ ा त क  ।  ि श क्ष ा : अ थर्शाᳫ  राजनीित शाᳫ एव ं अ ंᮕेजी, िव᳒ुत अिभय ंᮢणमे ि ड प ल ो म ा ,\nᮧशासिनक पदािधकारी,टाटा स्टील, जमश ेदपुर,स्थानीय समाचार पᮢ सिहत द ेशक अन ेक पिᮢकामे\nसमसामियक आल ेख, किवता, गीत, गजल, हास्य-᳞ ंग्य आिद ᮧकािशत, स्थानीय टी वी च ैनल एव ं रेिडयो \nस्टेशनमे गीत गजल ᮧसारण, कै कटा किव सम्मेलनमे सहभािगता ओ मंच संचालन। \nआत्म-दशर्न \n ठोकलहुँ अपन पीठ अपने सँ,  बुझलहुँ हम होिशयार! \nलेिकन सच िक एखनहुँ हम छी, बेबस आउर लाचार! \nयौ मैिथल जागू करू  िवचार ! यौ मैिथल सुिन िलय हमर पुकार!! \n  \nगाम, िजला के मोह निह छूटल, निह बिन सकलहुँ हम मैिथल! \nमंडन के खंडन के लहुँ आउर, िबसिर गेल छी किव कोिकल! \nकािन रहल छिथ िनत्य अयाची, छूटल सब ᳞वहार! \nबेटीक बापक रस िनकालू, छिथ सुन्दर कु िसयार!! \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \nयौ मैिथल जागू करू  िवचार ! यौ मैिथल सुिन िलय हमर पुकार!! \n िमिथलावासी बड़ तेजस्वी, इहो बात अिछ जग जािहर! \nटाँग घीचै मे अपन लोक के , एखनहुँ हम छी बड़ मािहर! \nछटपट मन करय िकछु बाजी, सुनवा लय क्यो निह तैयार! \nमुिखया निह मानिथ समाज के, एक सँ एक बुिधयार!! \nयौ मैिथल जागू करू  िवचार ! यौ मैिथल सुिन िलय हमर पुकार!! \n ''संघे शिᲦ किलयुगे'' के , कतेक बेर सुनलहुँ हम बात! \nढंगक संघ बनल निह एखनो, हम छी िबल्कु ल काते कात! \nसुमन हाथलय िबहुँसल मुँह सँ, स्वागत वो सत्कार!  \nहृदय के भीतर राित अन्हिरया, चेहरा पर िभनसार!! \nयौ मैिथल जागू करू  िवचार ! यौ मैिथल सुिन िलय हमर पुकार!! \n१. ᮰ी गंगेश गुंजन    २. ᮰ीमित ज्योित झा चौधरी \n१. ᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन(१९४२- )। जन्म स्थान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. (िहन्दी), रेिडयो \nनाटक पर पी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' उपन्यासकार।१९६४-६५ म े प ाँच गोट े क ि व -लेखक \n“काल प ुरुष”(कालपुरुष अथा र्त् आ ब  स् व ग ᱮ य  ᮧ भ ा स  कु मार चौधरी, ᮰ी ग ंगेश ग ुन्जन, ᮰ी साके तानन्द, आब \nस्वगᱮय ᮰ी बाले᳡र तथा गौरीकान्त चौधरीकान्त, आब स्वगᱮय) नामसँ स म् प ा ि द त  क रैत म ैिथलीक ᮧथम \nनवलेखनक अिनयिमतकालीन पिᮢका  “अनामा”-जक र  ई  न ाम  स ाके तानन्दजी ᳇ारा देल गेल छल आऽ बाक ी\nचारू गोट े ᳇ ा र ा  अ ि भ ि ह त  भेल छल- छप ल  छ ल ।  ओ ि ह  स म य मे ई ᮧयास तािह समयक यथािस्थितवाद ी\nमैिथलीमे पैघ दुस्साहस मानल गेलैक। फणी᳡रनाथ “रेणु” जी अनामाक लोकापर्ण करैत काल कहलिन्ह, “ िकछु \nिछनार छौरा सभक ई सािहित्यक ᮧयास अनामा भावी म ैिथली ल ेखनमे य ुगचेतनाक जरूरी अन ुभवक बा ट\n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \nखोलत आऽ आधुिनक बनाओत”। “िकछु िछनार छौरा सभक” रेणुजीक अपन अन्दाज छलिन्ह बजबाक, जे हुनकर \nसन्सगर्मे रहल आऽ सुनने अिछ, तकरा एकर ᳞Ჳना आऽ रस बूझल हेतैक। ओना “अनामा”क कालपुरुष लोकिन \nकोनो रूपम े सािहित्यक मान्य मयार्दाक ᮧित अवहेलना वा ितरस्कार निह कएन े र ह ि थ ।  ए क ा ध  ि ट प् प ण ीमे\nमैिथलीक पुरानपंथी का᳞रुिचक ᮧित कितपय मुखर आिवष्कारक स्वर अवश्य रहैक, जे सभ युगमे नव-पीढ़ीक \nस्वाभािवक ᳞वहार होइछ। आओर ज े पुरान पीढ़ीक लेखककेँ  िᮧय निह लगैत छिन आऽ स ेहो स्वभािवके । मुदा\nअनामा के र तीन अ ंक माᮢ िनकिल सकलैक। सैह अनाम्मा बादमे “कथािदशा”क नामस ँ स्व.᮰ी ᮧभास कु मार \nचौधरी आऽ ᮰ी ग ंगेश ग ुंजन द ू ग ो टेक सम्पादनमे -तकनीकी-᳞वहािरक कारणस ँ-छपैत रहल। कथा- िदशाक \nऐितहािसक कथा िवशेषांक लोकक मानसमे एखनो ओिहना छिन्ह।  ᮰ी गंगेश गुंजन मैिथलीक ᮧथम चौबिटया \nनाटक बुिधबिधयाक लेखक छिथ आऽ िहनका उिचतवᲦा (कथा संᮕह) क लेल सािहत्य अकादमी पुरस्कार भेटल \nछिन्ह। एकर अितिरक्ᱫ मैिथलीमे हम एकटा िमथ्या पिरचय, लोक स ुनू (किवता संᮕह), अन्हार- इजोत (कथा \nसंᮕह), पिहल लोक (उपन्यास), आइ भोर (नाटक)ᮧकािशत। िहन्दीमे िमिथलांचल की लोक कथाएँ,  मिणप᳑क \nनैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहन्दी अनुवाद आऽ शब्द तैयार है (किवता संᮕह)। ᮧस्तुत अिछ गुᲳनजीक मैगनम \nओपस  \"राधा\" जे मैिथली सािहत्यकेँ  आबए बला िदनमे ᮧेरणा तँ देबे करत सँगिह ई ग᳒-प᳒-ᮩजबुली िमि᮰त \nसभ द ुः ख  स ह ए  ब ा ल ी- राधा श ंकरदेवक परम्परामे एकटा नव-परम्पराक ᮧारम्भ करत, से आ श ा  अ ि छ ।  पढ़ू \nपिहल बेर \"िवदेह\"मे गुᲳनजीक \"राधा\"क पिहल खेप।-सम्पादक। \nगुंजनजीक राधा \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ युग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-भावपर िकछु-िकछु मनो᳇ेग, बड़ बेचैन \nकएने रहल।  \nअनवरत िकछु कहबा लेल बाध्य करैत रहल। करिह पड़ल। आब तँ तकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद अिछ। माने \nसे मन एखन छोिड़ देने अिछ। जे ओकर मजᱮ। मुदा स्वतंᮢ निह कए देने अिछ। मनुखदेवा सवारे अिछ। करीब \nसए-सवा सए पात किह चुकल िछयैक। माने िलखाएल छैक ।  \nआइ-कािल्ह मैिथलीक महांगन (महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ डगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुस्वागतम!    \nलोक मानसकᱶ अिभजन-बुि᳍ फे र बेदखल कऽ रहल अिछ। मजा के र बात ई जे से सब भऽ रहल अिछ- \nमैिथलीयेक नाम पर शहीद बनवाक उपᮓम ᮧदशर्न-िवन्याससँ। िमिथला राज्यक मान्यताक आंदोलनसँ लऽ \nकतोक अन्यान्य ल᭯याभासक एन.जी.ओ.यी उ᳒ोग मागᱷ सेहो। एखन हमरा एतवे कहवाक छल । से एहन \nकालमे हम ई िवह᳖ास िलखवा लेल िववश छी आऽ अहाँकेँ  लोक धिर पठयवा लेल राधा किह रहल छी। \nिवचारी।    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \n \n \n  \nके ने छिथ बेश सनाथ सबकᱶ,  \nᳩेही-संबंधी  \nसᲅसे समाज कᱶ ई जे छिथ  \nबनल लोकक गीलमल हार,  \nयमुना कुं जक मायावी मुरलीक कलाकार  \nबेिफिकर िनि᳟न्त बनल अकान अनठा बैसल  \nकतहु अपस्यांत अनमस्क िचबबैत अपन ठोढ़  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \nगुलाबक कᲂढ़ीक दुपᱫी सन मृदुल लाल टुहटुह  \nअपने मे ध्यानस्थ  \nसᲅसे संसार कᱶ अनुपिस्थ क'  \nदूरस्थ धरतीक कोर परक  \nटुग्गर सन गाम िबसिर  \nबैसल मथुरा सं चलबै छिथ सरकार,  \nधन्य छी अहूं कृ ष्ण, छी धिर अपरम्पार,  \nिबहुंिस रहल छी,  \nबड़ उतकीरना करैत छी  \nहमर एहन मनकथाक करैत छी ठᲸा,  \nबड़ िदव,  \nधन्य छी बाबू, धन्य छी  \nमुदा एहू गरीिबनीक िदन िफरतै किहयो,  \nतखने पूछब हमहूं अहांक मनक हालचाल,  \nएक युग सं बौक अहांक बंसुरीक बोलक  \nिनत्य िनमर्ल कािलन्दीक छल-छल बहैत  \nअहंक हृदय-धार सुखा जयवाक समाचार,  \nएखन मुदा लाचारी अिछ, तैयो  \nएतवा धिर किह रहले हमर एिह ᮧाण मे बैसल   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \nसᲅसे ᮩज  \nबड़ उदास बड़ उदास,  \nमुरलीधर! अहां कोना छी ?कतय ?  \nएक युग सं  \nिकयेक चुप अिछ एना बंसुरी ? \n \nज्योितकेँ www.poetry.comसँ स ंपादकक चॉयस अवाड र् ( अंᮕेज ी  प ᳒ क  हेतु) भ ेटल छिन्ह। \nनकर अ ंᮕेजी प᳒ िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com  के र म ुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित \nिमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथला िचᮢकला क ᮧदशर्नी ईिलग आट र् ᮕुप के र अंतगर्त \nिलग ᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला प ᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झास ँ ब सेरा इ ंस्टीᲷूट, जमश ेदपुर आऽ लिलतकला त ूिलका, साकची,\nमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे अवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी \nिववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कूᬽ, िमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  \nओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी \nशुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी \nभाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \nअसल राज \nलन्दन शहरमे भोरक भीड़सऽ  \nभागैत िदनचयार्के  आिढ़सऽ \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nठाढ़ भेलहुं कात भऽ॥१॥ \nलागल सबके  ᮧेत रेवारने छल \nआिक कोनो लॉटरी फु जल  \nसबके  तेना पड़ािह लागल छल॥२॥ \nसमय सॅ छलै सब पैबन्ध \nिवदा काज िदस एक बैगक संग \nओवरकोटमे बन्द॥३॥ \nिमथ्या अिभमान भेल िवलीन \nसब काजक सुरमे तल्लीन \nस्वावलम्बी आऽ आत्माधीन ॥४॥ \nकानूनन ठीक अिछ जे कोनो काज \nतकरा करैमे जे निह के लक लाज \nसैह कऽ रहल अिछ असल राज॥ ५॥ \n \nबु᳍ चिरत-गजेन्ᮤ ठाकु र  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \n  \n \nमाया-शु᳍ोधनक िवह्वलताक ᮧस᳖ताक, \nᮩाᳬण सभसँ सुिन अपूवर् लक्षण बᲬाक, \nभय दूर भेल माता-िपताक तखन जा कऽ, \nमनुष्य᮰े᳧ पुᮢ आस्वस्त दुनू गोटे पािब कए। \nमहिष अिसतकेँ  भेल भान शाक्य मुिन लेल जन्म, \nचली किपलवस्तु सुिन भिवष्यवाणी बु᳍त्व करत ᮧा᳙, \nवायु मागᱷ अएलाह राज्य वन किपलवस्तुक, \nबैसाएल िसहासन शु᳍ोधन तुरत, \nराजन् आएल छी देखए बु᳍त्व  ᮧा᳙ करत जे बालक। \nबᲬाकेँ  आनल गेल चᮓ पैरमे छल जकर, \nदेिख अिसत कहल हाऽ मृत्यु समीप अिछ हमर, \nबालकक िशक्षा ᮧा᳙ किरतहुँ मुदा वृ᳍ हम अथबल, \nउपदेश सुनए लेल शाक्य मुिनक जीिवत कहाँ रहब। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nवायुमागᱷ घुरलाह अिसत कए दशर्न शाक्य मुिनक,\nभािगनकेँ  बुझाओल पैघ भए बौ᳍क अनुसरण करिथ। \nदस िदन धिर कएलिन्ह जात-संस्कार, \nफे र ढ़ेर रास होम जाप, \nकिर गायक दान िसघ स्वणर्सँ छािर, \nघुिर नगर ᮧवेश कएल माया, \n  \nहाथी-दाँतक महफा चिढ़। \nधन-धान्यसँ पूणर् भेल राज्य, \nअिर छोड़ल शᮢुताक मागर्, \nिसि᳍ साधल नाम पड़ल िस᳍ाथर्। \nमुदा माया निह सिह सकलीह ᮧस᳖ता, \nमृत्यु आएल मौसी गौतमी कएल शु᮰ुषा। \nउपनयन संस्कार भेल बालकक िशक्षामे छल चतुर, \nअंतःपुरमे कए ढेर रास ᳞वस्था िवलासक, \nशु᳍ोधनकेँ  छल मोन अिसतक बात बालक योगी बनबाक। \nसुन्दरी यशोधरासँ फे र करबाओल िस᳍ाथर्क िववाह, \nसमय बीतल िस᳍ाथर्क पुᮢ राहुलक भेल जन्म। \n \n(अिगला अंकमे) \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nडॉ पंकज पराशर \n᮰ ी  ड ॉ .  पंकज पराशर (१९७६- )। मोहनप ुर, बलवाहाट चपरा ँव कोठी, सहरसा। ᮧारिम्भक \nिशक्षासँ ᳩातक धिर गाम आऽ सहरसामे। फे र पटना िव᳡िव᳒ालयसँ एम.ए. िहन्दीमे ᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम स्थान। \nजे.एन.यू.,िदल्लीसँ एम.िफल.। जािमया िमिलया इस्लािमयास ँ ट ी . व ी . प ᮢकािरतामे ᳩ ा त क ो ᱫ र  ि ड प् ल ो म ा ।  \nमैिथली आऽ िहन्दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे किवता, समीक्षा आऽ आलोचनात्मक िनबंध ᮧकािशत। अंᮕेजीसँ \nिहन्दीमे क्लॉद लेवी स्ᮝॉस, एबहाडर् िफशर, हकु  शाह आ ᮩूस चैटिवन आिदक शोध िनबन्धक अनुवाद। ’गोवध \nऔर अंᮕेज’ नामसँ एकटा स्वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे ’दुिनया मेरे आगे’ स्तंभमे लेखन। रघुवीर \nसहायक सािहत्यपर जे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \nपृथकावली \n  \nिदल्लीक शरणागत अहल भोरेसँ साँझ धिर \nडेग-डेगपर अिपत करैत छी अपन आत्म आओर अपन सम्मान \nआ िजनगीमे अिजत कयल सबटा ज्ञान \n  \nचािर कौर अ᳖ आ पाँच हाथ बस्तर लेल रने-बने बौआइत \nबाकी चारू भाइ आ बहीन हमर द ेशक कोन-कोनमे \nअभ्यिथत आँिखसँ बेस उताहुल \nबेर-बेर भरोस िदयबैत अिछ िनयोᲦाकेँ  अपन बुᱫा भिर \n  \nजे किहयो निह धयलक हरक लागन िजनगीमे \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \nसे मᲂछगर हमर भाइ सब आइ खूब हरिखत मोनेँ \nरोपैत छिथ धान आ बेचैत छिथ पान \nदेशक कोन-कोनमे िबहरल अहराक खोजमे \n  \nदूरभािषक वातार्लापमे सबटा खेरहा सुनबैत \nिबहरैत पिरवारक गाथाक बीच बढ़ैत सदस्य सबहक \nिबलहैत अिछ सूचना मुᲦ मोनेँ, \nसंचारी भाव के र स्थायी अथार्भावक िबना कोनो िचन्ता कयनेँ- \nगामक िखस्सा सबहक बीच-बीचमे \n  \nकइक सालसँ कलकᱫामे िनपᱫा बड़का काकाकेँ  ताकबाक \nसबटा ᳞थर् भेल ᮧयास के र िखस्सा हमरा सुनल अिछ \nकाकीक एकादशी-हिरबासन आ गंगामे एकटंगा देबाक आख्यान सेहो \n  \nसबहक पता-ठेकान जिनतो हमरा लोकिन आब \nजोखैत रहैत छी भᱶट-घाँटक आकु लताकेँ  \nमासूलक पाइसँ \n  \nनिह जािन आपात िचिकत्सा कक्षमे हमरा \nिकएक मोन पड़ैत अिछ रहैत अिछ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \nबाबीक गाओल सोहर आ साँझक गीत \nजखन िक बाबीकेँ  मुइना आइ तीस-पᱹतीस बरखसँ बेशी भऽ गेलिन \nएक भाइ िदल्ली आ एक कलकᱫा \nएक बहीन पंजाब आ दोसर राजस्थानक रेिगस्तानमे अिभशािपत \nनैहरमे सुनल फकड़ा दोहरबैत रहैत अिछ मोने-मोन... \nजािह बाटे गेली बेटी दूिबया जनिम गेलइ... \n  \nपृथ्वीक कोने-कोन बौआइत हम देखैत छी \nगरीबक अहरापर गहन पहरा दैत महाशिᲦकेँ  करे-कमान \n  \nकतेक गाम नापब एखनो बाकी छिन वामनावतार ᮧभुकेँ ? \n  \nजरीब-कड़ीकेँ  उघबाक लेल जनमल हमरा लोकिन \nकोन-कोन नक्शाक लेल पृथ्वीपर घीचैत रहब डाँिड़ \nआ लड़ैत रहब ओिह रा᳦ के र गौरवक लेल \nजकर झटहा कइक पुस्तसँ हमरा लोकिनकेँ  खेहािर रहल अिछ \nजंगलसँ गाम आ गामसँ शहरक नहर-छहरपर बसल \nजलहीन मिलन बस्तीक मल-जलक अस᳭ दुगᲈधक बीच \n  \nबाबाक अपािथव इच्छा हुनक पािथव शरीरक संगे चिल गेलिन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nक्यो काका ईर घाट तँ क्यो काका बीर घाटमे बसल \nदसकठबा डीहकेँ  िपयाजुक क्यारीमे बाँिटकेँ  संतु᳥ आब \nकोनो काज-परोजनक अवसरपर \nगामक स्मृित-संपदाकेँ  दूरभािषक आ ई-मेली चँगेरामे िबलहैत छिथन \n  \nनिह जािन किहया धिर अपने देशक अमेिरका आ इजराइलमे \nकहुखन अᮨीकी तँ कहुखन िफिलस्तीनी बनल \nमतृभूिमसँ ितरस्कृ त संज्ञाकेँ  घृणा आओर घृणाकेँ  जीवनक ᮧसाद बुिझ \nबौआइत रहब अनौन-िबसौन भेल \nिजनगीक फागुनेमे \nसाओन-भादब भेल... \nथाल-कादो भेल...!  \n \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \n \n१.िवनीत उत्पल (१९७८- )। आन ंदपुरा, मधेपुरा। ᮧारंिभक िशक्षासँ  इंटर धिर म ुंगेर िजला अ ंतगर्त रणगांव \nआs ताराप ुरमे। ितलकामा ंझी भागलप ुर, िव᳡िव᳒ालयसँ ग ि ण त मे ब ी ए स स ी  ( आ न सर्)। ग ुरू जम्भ े᳡र \nिव᳡िव᳒ालयसँ ज न संचारमे म ा स् ट र  ि ड ᮕ ी ।  भ ा र त ी य  ि व ᳒ ा  भ व न ,  न ई  ि द ल् ल ी सँ अ ंगरेजी पᮢकािरतामे \nᳩातकोᱫर िडप्लोमा। जािमया िमिल्लया इस्लािमया, नई िदल्लीस ँ ज न संचार आऽ रचनात्मक ल ेखनमे \nᳩातकोᱫर िडप्लोमा। नेल्सन म ंडेला स ᱶट र  फ ॉ र  प ी स  एंड कनिफ्लक्ट िरजोल्य ूशन, जािमया िमिलया \nइस्लािमयाक पिहल ब ैच क  छ ा ᮢ  भ s  स ᳷ ट ि फ के ट ᮧा᳙। भारतीय िव᳒ा भवनक ᮨ ᱶच कोस र्क छाᮢ।  \nआकाशवाणी भागलप ुरसँ क ि व त ा  प ा ठ ,  प ि र च च ार् आ ि द  ᮧ स ा ि र त ।  देशक ᮧिति᳧त पᮢ-पिᮢका सभमे ि व ि भ ᳖  \nिवषयपर स्वतंᮢ लेखन। पᮢकािरता कै िरयर- दैिनक भास्कर, इंदौर, रायपुर, िदल्ली ᮧेस, दैिनक िहदुस्तान, नई \nिदल्ली, फरीदाबाद, अ᳴कचन भारत, आगरा, द ेशबंधु, िदल्ली म े। एखन रा᳦ीय सहारा, नोएडा म े व ि र ᳥  \nउपसंपादक .। \n१. समपर्ण  \n  \n(कथक नृत्यांगना पुनीता शमार्क लेल)  \n  \nजीवनक जीवंतता िक  \nमनुष्यक मनुष्यता िक  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nजेहन मोन, जेहन भाव  \nतिहने होइत समपर्ण भाव  \n  \nनतर्की जखन राग मालकौस मे  \nस्टेज पर रोशनीक चकाचᲅध मे  \nअपन संपूणर् ᮧितभाक ᮧदशर्न करैत छिथ  \nदेखू तखैन िक हैत छिथ राग, िक हैत छिथ भाव  \n  \nलागत जना हुनकर देह मे  \nनतर्कीक आत्मा निह  \nदेवता बैस गेल  \nजे जेना नचािब रहल छैल  \nतिहना नतर्की नाचैत छिथ  \n  \nिक ततकार िक ठाठ  \nिक किर ओइ चᲥरक वणर्न  \nशब्दो तं ओतेक निह अिछ  \nत कोना किर  \nसमपर्ण भावक वणर्न \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nअहां जकर बेटी होइब  \nअहां जकर बिहन होइब  \nमुदा, अहां जकरा सं  \nᮧेम करैत होइब  \nई सब कतेक खुशनसीब होइत  \n  \nजे नतर्की  \nअपन संपूणर् अिस्तत्व  \nनृत्य मे झᲂइक दैत छिथ  \nहुनकर ᮧेम वा पुरुष  \nवा समपर्न जरूर स ंपूणर् होइत. \n२. इितहासक िलखल  \n  \nकोनो इितहासक पोथीक  \nप᳖ा पलिट क देिख  \nशासक वा राजाक  \nइितहास िलखल गेल छैक  \n  \nएतेक त  \nरामायाण आ महाभारतो मे   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \nशूरवीर आ िवजेताक  \nगुणगान भरल छैक  \n  \nभारतक स्वतंᮢताक पिहल  \nवा ओकर बादक इितहास  \nएकरा सं  \nअछूत निह छैक  \n  \nमाउंटबेटन सं ल कs  \nगांधी आ नेहरू  \nचंᮤशेखर आ अम्बेडकर तक  \nगुणगान सं भरल छैक  \n  \nगांधीजी कहैत रहिथ  \nदेशक अिन्तम मनुखक  \nगप करू  \nओकर नीक, तखन होइत देशक उत्थान  \n  \nहम पूछैत छी  \nइितहास तं किहयो   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \nदेशक अिन्तम मनुखक गप निह िलखलक  \nतं, हम कोना किर. \n३. आतंक \n  \nआतंक सं निह  \nहोइत आतंकवाद ख़त्म  \nतािह लेल निह  \nगोली वा बारूदक जरूरत \n  \nदू-चार गोटाक  \nपकडिह कs  \nगोली मारवाह सं  \nनिह सून-सपाट  \nआतंकवाद होइत  \n  \nमाक्सर् कs जेना रहै  \nमाक्सर्वादक जरूरत  \nसमाज कs रहै  \nसमाजवादक जरूरत  \nआतंक कs निह कोनो वादक जरूरत   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \n  \nखत्म किरय परत  \nआतंकक गाछ कs  \nठािर कटला सं  \nनिह चलत काज  \nसंपूणर् तंᮢक करै परत ᮩेनवास \n  \nसं सुनू,  \nसमाज मे ᮧेम आ भाईचारा  \nभूख-प्यासक िनदान  \nिशक्षा ओ सदभावक  \nअलख जगबै परत  \n  \nतिह सं  \nसुनर पिरवार  \nसुनर समाज  \nसुनर देश आ  \nसुनर दुिनया होइत. \n \nमहेश िम᮰ “िवभूित”  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \nमहेश िम᮰ “िवभूित” (१९४३- ),पटेगना, अरिरया, िबहार। िपता स्व. जलधर िम᮰, िशक्षा-\nᳩातक, अवकाश ᮧा᳙ िशक्षक। \nपन्थीसँ \nतिनक िवलिमके  सुिनली पन्थी, \nअिवलम पहुँचब गेहे। \nतरुणाईमे किथक अपेक्षा, \nजतबा कहब, बुझब सब नेहे॥ \n  \nअहाँ पन्थी! पिथक बिनके , \nजा रहल छी बाटमे। \nदृश्य अगिणत देखब पन्थी, \n᮪मब निह जग-हाटमे॥ \n  \nआओत बािढ़ जे ᳩेह-सिललके , \nशपथ, सबल पग राखब। \nदुबर्लता जँ ᳞ापत िकिᲱत, \nकहू! कोना जल थाहब॥ \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \n  \nिबनु जल भवसागर की निदया, \nदहब-भसब निह बाबू। \nदृढ़-सङ्कल्प पतवार पकिड़के , \nराखब मन पर काबू॥ \n  \nहोयत हँसारित भिर जगमे, \nजँ, बुिड़ जाओत नौका। \nअस्तु, सोचब गृ᳍ दृि᳥ लऽ, \nनिह आओत फे र मौका॥ \n  \nपुनः कतबा कहब बाबू? \nशुभकामना अिछ संगमे। \nसफल होऊ , सुफल पाऊ, \nशुभ रंग आनू रङ्गमे॥ \n  \nअहाँ पायब सुयश जगमे, \nपुलिक पुलकत गात मम्। \nपूणर् पूनम सम जँ देखब,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \nपरम आनिन्दत होयब हम॥ \n  \nअिछ िनवेदन ईशसँ, \nसद्बुि᳍ दैिथ सुजान के । \nबड़ आश अिछ पंथी अहाँसँ, \nकरंहु मुकिलत ᮧाणके ॥  \n \n \nिचᮢकार: ज्योित झा चौधरी \nज्योितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाड र् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंᮕेजी प᳒ \nिकछु िदन धिर www.poetrysoup.com  के र मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो \nपारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथला िचᮢकलाक ᮧदश र्नी ईिलग आट र् ᮕुप के र अ ंतगर्त ईिलग ᮩॊडवे, ल ंडनमे \nᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला प ᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झास ँ ब सेरा इ ंस्टीᲷूट, जमश ेदपुर आऽ लिलतकला त ूिलका, साकची, \nजमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे अवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी \nिववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कूᬽ, िमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  \nओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट एकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी \nशुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी \nभाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \n  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \n \n  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \n \n \n1.डॉ ᮧफु ल्ल कु मार िसह ‘मौन’  2.नूतन झा \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \nडॉ ᮧफु ल्ल कु मार िसह ‘मौन’ (१९३८- )- ᮕाम+पोस्ट- हसनपुर, िजला-समस्तीपुर। \nिपता स्व. वीरेन्ᮤ नारायण िसह, माता स्व. रामकली देवी। जन्मितिथ- २० जनवरी १९३८. एम.ए., िडप.एड., \nिव᳒ा-वािरिध(िड.िलट)। सेवाᮓम: नेपाल आऽ भारतम े ᮧाध्यापन। १.म.मो.कॉलेज ,  ि व र ा ट न ग र ,  नेपाल, \n१९६३-७३ ई.। २. ᮧधानाचायर्, रा.ᮧ. िसह कॉलेज, महनार (व ैशाली), १९७३-९१ ई.। ३. महािव᳒ालय \nिनरीक्षक, बी.आर. अम्ब ेडकर िबहार िव᳡िव᳒ालय, म ुजफ्फरपुर, १९९१-९८. \nमैिथलीक अितिरᲦ न ेपाली अ ंᮕेजी आऽ िहन्दीक ज्ञाता।  \nमैिथलीमे १ . नेपालक म ैिथली सािहत्यक इितहास(िवराटनगर,१९७२ई.), २.ᮩᳬᮕाम(िरपोता र्ज दरभ ंगा \n१९७२ ई.), ३.’म ैिथली’ ᮢैमािसकक सम्पादन (िवराटनगर,न ेपाल १९७०-७३ई.), ४.म ैिथलीक न ेनागीत \n(पटना, १९८८ ई.), ५.न ेपालक आधुिनक मैिथली सािहत्य (पटना, १९९८ ई.), ६. ᮧेमचन्द चयिनत कथा, \nभ ा ग -  १  आ ऽ  २  ( अ न ुवाद), ७. वाल्मीिकक द ेशमे (महनार, २००५ ई.)। \nᮧकाशनाधीन: “िवदापत” (लोकधमᱮ नाᲷ) एव ं “िमिथलाक लोकस ंस्कृ ित”। \nभूिमका लेखन: १. न ेपालक िशलोत्कीणर् मैिथली गीत (डॉ रामद ेव झा), २.धम र्राज युिधि᳧र (महाका᳞ ᮧो. \nल᭯मण शाᳫी), ३.अनंग कु सुमा (महाका᳞ डॉ मिणप᳑), ४.जट-जिटन/ सामा-चके बा/ अिनल पतंग), ५.जट-\nजिटन (रामभरोस कापिड़ ᮪मर)। \nअकादिमक अवदान: परामशᱮ, सािहत्य अकादमी, िदल्ली। कायर्कािरणी सदस्य, भारतीय न ृत्य कला मिन्दर , \nपटना। सदस्य, भारतीय भाषा स ंस्थान, मैसूर। भारतीय ज्ञानपीठ, िदल्ली। कायर्कािरणी सदस्य, जनकप ुर \nलिलत कला ᮧित᳧ान, जनकप ुरधाम, न ेपाल। \nसम्मान: मौन जीकेँ सािहत्य अकादमी अनुवाद पुरस्कार, २००४ ई., िमिथला िवभ ूित सम्मान, दरभंगा, रेणु \nसम्मान, िवराटनगर, न ेपाल, म ैिथली इितहास सम्मान, वीरग ंज, न ेपाल, लोक-स ंस्कृ ित सम्मान, \nजनकपुरधाम,नेपाल, सलहेस िशखर सम्मान, िसरहा नेपाल, पूवᲃᱫर मैिथल सम्मान, गौहाटी, सरहपाद िशखर \nसम्मान, रानी, ब ेगूसराय आऽ च ेत न ा  स ि म ि त ,  प ट न ा क  स म् म ा न  भ ेटल छिन्ह। \nरा᳦ीय-अंतरार᳦्ीय संगो᳧ीमे सहभािगता- इम्फाल (मिणपुर), गोहाटी (असम), कोलकाता (प. ब ंगाल), भोपाल \n(मध्यᮧदेश), आगरा (उ.ᮧ.), भागलप ुर ,  ह ज ा र ी ब ा ग ,  ( झ ा र ख ण् ड ) ,  स ह र स ा ,  म धुबनी, दरभ ंगा, म ुजफ्फरपुर, \nवैशाली, पटना, काठमाण्ड ू ( न ेपाल), जनकप ुर (न ेपाल)। \nमीिडया: भारत एव ं न ेपालक ᮧिति᳧त पᮢ-पिᮢका सभमे सह᮲ािधक रचना ᮧकािशत। आकाशवाणी एव ं \nदूरदशर्नसँ ᮧायः साठ-सᱫर वाता र्िद ᮧसािरत। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \nअᮧकािशत कृ ित सभ: १. िमिथलाक लोकस ंस्कृ ित, २. िबहर ैत बनजारा मन (िरपोता र्ज), ३.मैिथलीक गाथा-\nनायक, ४.कथा-लघ ु-कथा, ५.शोध-बोध (अन ुसन्धान परक आल ेख)। \n᳞िᲦत्व-कृ ितत्व मूल्यांकन: ᮧो. ᮧफु ल्ल कु मार िसह मौन: साधना और सािहत्य, सम्पादक डॉ.रामᮧवेश िसह, \nडॉ. श ेखर श ंकर (म ुजफ्फरपुर, १९९८ई.)। \nचिचत िहन्दी पुस्तक सभ: थारू लोकगीत (१९६८ ई.), स ुनसरी (िरपोतार्ज, १९७७), िबहार क े  बौ᳍ संदभर् \n(१९९२), हमार े ल ो क  देवी-देवता (१९९९ ई.), िबहार की ज ैन स ंस्कृ ित (२००४ ई.), म ेरे र ेिडयो नाटक \n(१९९१ ई.), सम्पािदत- ब ु᳍, िवदेह और िमिथला (१९८५), ब ु᳍ और िवहार (१९८४ ई.), ब ु᳍ और \nअम्बपाली (१९८७ ई.), राजा सलहेस: सािहत्य और संस्कृ ित (२००२ ई.), िमिथला की लोक स ंस्कृ ित (२००६ \nई.)। \nवतर्मानमे म ौ न ज ी  अ प न  ग ा म म े सािहत्य शोध आऽ रचनाम े ल ी न  छ ि थ ।  \n  \nिमिथलांचलक गाणपत्य क्षेᮢ- \nडॉ.ᮧफु ल्ल कु मार िसह मौन \nधािमक ओ सांस्कािरक अनु᳧ानसँ पूवर् गणेशक पूजनक िवधान अिछ िकयेक तँ ओ िवᲩांतक छिथ, िव᳒ा-बुि᳍क \nदेव त ा  छ ि थ ,  ि स ि ᳍  द ा त ा  छ ि थ  ए वं प ंचदेवोपासनामे पिरगिणत छिथ। गण ेश क  स् व रू प क  प ि र क ल् प न ा  देवत्व \nसंपोिषत मानव द ेहधारी िकन्तु मस्तक एकदंत गजक अिछ। मन ुष्य देहधारी िकन्तु पशु-पक्षी मुखी मस्तकधारी \nदेवता सभमे वराह िवष्णु, नरिसह अवतार, अ᳡मुखी अि᳡नीकु मार, पक्षीमुखी गरुड़, किपम ुखी हनुमान आिद \nस्वयंमे ए क ट ा  अ द् भुत पिरकल्पना अिछ। बौ᳍कलामे ग ज ,  अ ᳡  ओ  ि स ह  ध मर्क ᮧतीक मानल गेल अिछ, ज े \nअशोक स्तंभ (धमर्ध्वज)क रूपेँ म ूतर् भ ेल अिछ। िमिथला ंचलमे हाथी (हिस्तमुख) श ुभᮧद मानल जाइछ। एिह \nठामक सांस्कािरक अनु᳧ान (िववाह संस्कार)मे गौड़ी पूजन ओ कोहबड़ िभिᱫिचᮢमे हाथीक अंकन एवं छिठ ओ \nि व व ा ह  म ण् ड प प र  ह ि स् त क ल श  पूजनक िवधान िविहत अिछ। द ेव र ा ज  इ न् ᮤ क  व ा ह न  ऐ र ा व त  ह ा थ ी  छ ि न ।  अ त ः  \nगजमुखी गणपित गण ेशक स्वरूपगत पिरकल्पनामे मनुष्य ओ पशुक शिᲦ-सामथ्यर् िवशेषक समाहारसँ एकटा \nनवकल्पक स्थापना भेल।  व राहक (िवष्णु) कमर् माँिट कोरब एव ं (नर ) िसहक स्वरू प हंता (संहारक)क अिछ। \nअतः द ेवस्वरूपक स ंरचना उ᳎ेश्य िवशेषक कारणेँ ह ोइछ आ र  स भक  िव शद ᳞ ाख् य ा पुराण सािहत्यमे क थाक  \nमाध्यमे भेल अिछ। \nगणपित गणेशक मुख्य लक्षण अिछ- लम्बोदर, एकदन्त, सूढ़, स्थूलकाय, भुᲵ नाटखुट एवं हाथमे परशु, पाश, \nअंकु श ओ कमल। म ुदा ओ मोदक िᮧय छिथ। वाहन म ूषक छिन। गण ेशकेँ  चािर, आठ अथवा दस-बारह भ ुजी \nमूिᱫ सभ भेट ा इ त  अ ि छ ।  ि ह न क  ह ा थ मे राखल आय ुध एव ं ᮧतीिकत वस्तु स भ क  आ ध ा र प र  ओ  ि भ ᳖  न ा म सँ \nअ ि भ ज्ञ ा त  ह ो इ त  छ ि थ -  ल ᭯ म ी  ग ण प ि त ,  व ᮓ तुण्ड गणेश, शिᲦ गण ेश, ह ेर म् ब ,  म ह ा ग ण प ि त  आ ि द ।  मुदा \nिमिथलांचलक िविभ᳖ ऐितहािसक स्थल सभसँ ᮧा᳙ गणेशक स्वरूप एिह रूप ेँ मूतर् भेल अिछ। कोथर्क (दरभंगा)  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \nअ᳥भुजी नृत्य गणेश (आकार २४”*१०”) कमलासनपर नृत्य भंिगमामे भᲦ सभक वरदायी बनल छिथ। व्ᮓतुण्ड \nगणेशक हाथ सभमे अक्षमाल, अंकु श सिहत परशु, पाश, मोदक पाᮢ आिद धािरत अिछ। भोजपरौल (मधुबनी)क \nचतुभुर्जी गणेश कमलासनपर लिलतासन म ुᮤामे ᮧिति᳧त छिथ। पादपीठमे मूषक वाहनक रूप ेँ उत्कीणर् अिछ। \nसाहोपररी (दरभंगा)क अ᳥भुजी नृत्यगणेशक भ᳞ ᮧस्तर मूित पूिजत अिछ। द ुनू पा᳡र्मे संभवतः ऋि᳍-िसि᳍ \nिवनीत भाव ेँ ब न ल  छ ि थ ।  प ा द प ी ठ मे भ Ღ ज न  ि न वेिदत छिथ। अिहना गण ेशक मध्यकालीन ᮧस्तर मूित सभ \nहावीडीह, न ेहरा, बह ेड़ा, द ेकु ली, लह ेिरयासराय, िहरणी, रतनप ुर (दरभ ंगा), िवष्ण ु ब रु आ र ,  भ च् छ ी ,  \nभीठभगवानपुर, भगवतीप ुर (मध ुबनी), महाद ेवाडीह (दरभ ंगा), किरयन (समस्तीप ुर), वीरप ुर (ब ेगुसराय), \nितरौता (िशवहर) आिद धािमक एव ं ऐितहािसक स्थल सभस ँ उ प ल भ् य  ए वं प ूि ज त  छ ि थ ।  ए क र  अ ल ा व ा  \nिमिथलांचलक ब ेगुसराय, दरभ ंगा, म ुजफ्फरपुर आिद स ंᮕहालय सभमे ओ  स ंरिक्षत अिछ। सामान्य गणेश \nलिलतासनमे वरमुᮤाक संगे िनिमत अिछ। \nमध्यकालीन राजकीय संरक्षणमे ब न ल  मंिदरक पाथरक कलात्मक चौखटक सोहावटीक मध्यम े ग णेश अथवा \nगजल᭯मी बनयबाक चलन छल। गणेश ओ ल᭯मी शुभसूचक द ेव छिथ। अन्दामा (दरभ ंगा)क महाद ेवस्थानमे \nराखल म ंिदर स्थापत्यक ᮧाचीन पाथरक सोहावटीमे प ᳑ ा स ी न  ग णेशक म ूित एव ं क ो थर् ( द र भंगा)क म ंिदर \nसोहावटीमे ग ज ल ᭯ म ी  उ त् क ी णर् अ ि छ ।  ᮧ वेश ᳇ारक सोहावटीमे उत्कीणर् ग णेश वा गजल᭯मीसँ ध् व स् त  मंिदरक \nगभर्गृहमे स्थािपत मूल देव ᮧितमाक सूचक होइत अिछ ओ िशवमंिदर वा िवष्णुमंिदर संभािवत अिछ। \nगणेश िशव ओ पावर्तीक पुᮢ छिथ, िशवगणक अिधपित गणपित छिथ एवं पावर्तीक गोदमे वात्सल्यपूिरत बाल \nगणेश छिथ। पाली (दरभ ंगा) मे प᳑ासनमे बैसल पावर्तीक गोदमे बालगणेशक एकटा गु᳙कालीन पाथरक मूित \nमंिदरमे पूिजत अिछ। एिह तरहक एकटा दोसर ᮧाचीन कांस्य मूित हाजीपुर (वैशाली)क मठसँ ᮧा᳙ भेल अिछ, \nजािहमे िशव ओ पावर्ती स्थानुक मुᮤामे ठाढ़ छिथ। ि᳇भुजी िशव ओ पावर्तीक दिहन हाथ वर मुᮤामे एवं पावर्ती \nवाम हाथ े ब ा ल ग णेशकेँ  ग ो द मे स मेटने छ ि थ ।  ए ि ह  ᮓ म मे ि स ह प र  ल ि ल त ा स न मे बैसल चत ुभुर्जी पावर्तीक वाम \nगोदमे बैसल बाल काितके यक एकटा पाथरक ᮧाचीन मूितक उल्लेख आवश्यक बुझना जाइछ (भारतीय कला को \nिबहार की देन, पटना, १९५८ ई. िचᮢ सं.१००)। एिह मूित सभमे भगवतीक वात्सल्य भावक सुन्दर अिभ᳞िᲦ \nभेल अिछ। \nभारतीय मूितकलाक परम्परामे िमिथलांचलसँ ᮧा᳙ िगिरजाक ᮧाचीन पाथरक मूित सभमे भगवतीक वात्सल्य \nभावसँ ᳩ ा त  ग णेश ओ काितक े य पा᳡र् द ेवपुᮢक रूपेँ उत्कीणर् छिथ। भगवती िगिरजा (िमरजाप ुर, दरभ ंगा) \nकु सᲃनिदयामी (दरभंगा) एव ं फु लहरक िगिरजास्थानक दिहन पा᳡ र्मे ग णेश ओ वाम पा᳡ र्मे काितके य ठाढ़ \nछिथ। गणेशक हाथमे मोदक एवं काितके यक हाथमे मूसल शोिभत छिन। ओ ि᳇भुजी छिथ। \nगणेश ओ काितक े यक स्वतंᮢ मूित स ेहो पिरकिल्पत एवं म ूतर् भ ेल अिछ। ओ ᮧायः िशवम ंिदरमे स्थािपत एवं \nपूिजत छिथ। मय ूरपर आरूढ़ काितक े य यु᳍क देवता छिथ। प ुण्ᮟवधर्न (पूिणया क्षेᮢ)मे ि ह न क  ए क ट ा  मंिदरक \nउल्लेख ᮧा᳙ अिछ। मुदा वैशालीक हिर कटोरा मिन्दरम े मयूरागढ़ काितके य स्थािपत एवं पूिजत छिथ। एिह \nतरहक एकटा पालकालीन पाथरक काितके यक मूित बसुआरा (मधुबनी)क मठमे सेहो संरिक्षत अिछ। काितके यक \nहाथमे बरछी छिन। आइ कािल्ह नवराᮢक अवसरपर भगवती दुगार्क पा᳡र्मे सामान्यतः गणेश ओ काितके यक \nिशल्पांकन कयल जाइछ। तिहना दीपावलीक मा ंगिलक बेलामे गणेशक संग ल᭯मीक सामंजस्य (ल᭯मी-गणेश)  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \n᮰ी समृि᳍ ओ स ुख सौभाग्यक स ूचक मानल जाइछ। िमिथला ंचलमे ग णेश चौठ (भाᮤ श ुक्ल चतुथᱮ) एवं \nमहारा᳦मे गणेशोत्सव ᳞ापक रूपेँ मनाओल जाइछ। \nडॉ. जनादर्न िम᮰ (भारतीय ᮧतीक िव᳒ा, पटना, १९५९ ई.) मातृरूपम े ᮩᳬ िवनायकक मनोरम मूित सभक \n(िचᮢ सं.९ च एव ं छ) उल्लेख कयने छिथ ओ गण ेशक शिᲦ छिथ। भारतीय पिरᮧे᭯यमे ᮧत्येक देवताक लेल \nहुनक शिᲦक पिरकल्पना कयल ग ेल- िशव-पाव र्ती (उमा-माह े᳡र), िवष्णु-ल᭯मी (ल᭯मी-नारायण), इन्ᮤ-\nइन्ᮤाणी आिद। स᳙मातृकाक पिरकल्पना एकटा उदाहरण अिछ। एिह ᮩᳬ िवनायककेँ  शिᲦगणेश सेहो कहल \nजा सकै छ। एिह तरहक ᮧाचीन मूित सभ भारतक अलावा जापान (जापान का म ूित ताित्वक अध्ययन, बक्शी) \nमे सेहो पाओल जाइछ। ओना ᮧाचीन भारतीय सािहत्यमे ऋि᳍ एवं िसि᳍केँ  हुनक प᳀ी कहल गेल छिन। ओ दुनू \nगणेशक मूल मूितक संगे उत्कीणᲃ भेल छिथ, पा᳡र्देवीक रूपम े। \nगणेशक स्वत ंᮢ पूजोपासना किहयास ँ आ र म् भ  भेल ,  त क र  ि न ि ᳟ त  ज न त ब क  अ भ ा व  अ ि छ ,  त थ ा ि प  \nपंचदेवोपासनाक ᮓममे ि ह न क  पूज न  ᮧ ब ल  भेल। गण ेशक स्वतंᮢ मूितक द ूटा रूप िमिथला ंचलमे स व ार्िधक \nलोकिᮧय अिछ- (क) प᳂ासीन गणेश एवं (ख) न ृत्य गणेश। भोजप रौल (मधुबनी)क प᳑ासनपर लिलतासनमे \nबैसल चत ुभुर्जी वᮓतुण्ड गणेशक पादपीठम े व ा ह न  मूष क  ब न ल  अ ि छ ।  क म ल ा स न  ि व श ा ल  उ द र  ᮩ ᳬ ा ण् ड क  \nसृि᳥बोधक, मूषक िवᲩक ᳒ोतक, हाथक मोदक स ृि᳥क संके त िबन्दु, पाश-अ ंकु श शिᲦ बोधक, वाम स्कं धसँ \nलटकै त यज्ञोपवीत यज्ञसूᮢधारी गणेश पूणर्ᮩᳬक ᮧतीक बिन गेल छिथ। दिहन हाथ अभय मुᮤामे बनल अिछ। \nनृत्य गणेश अथवा नट ेश गणेशक मूतर्रूप अप ेक्षाकृ त अिधक लोकᮕा᳭ भेल। मूितकारकेँ  सेहो िवन्यासक नीक \nअवसर भेटलिन। नटराज िशवक उᱫरािधकार पुᮢ गणेशकेँ  ᮧा᳙ होयब स्वभािवके । एिह दृि᳥सँ कोथर्क अ᳥भुजी \nनृत्यगणेशक म ूितकेँ  आ द शर् म ा न ल  ज ा  स कै छ ।  ज क र  स ा क्ष ा त  द शर्न कऽ मनक मय ूर  स् व त ः  न ा ि च  उ ठैत अिछ। \nᮩᳬक िनरन्तर गित ओ स्पंदनक नाम िथक न ृत्य आर ᮩᳬक नृत्य भेल लीला। नृत्य गणेश िᮢभंगी मुᮤामे बनल \nछिथ। िहनक पैरक नुपूरक लिलत छन्द ओ नृत्यभंिगमायुᲦ हाथ सभमे पाश, मोदक पाᮢ, परशुयुᲦ अंकु श एवं \nअक्षमाला ᮧमुख अिछ। दिहन हाथ वरम ुᮤामे ब न ल  छ ि न ।  ठेहु न  ध ि र  अ ध ो व ᳫ ,  ड ाँरमे क ि ट  भूषण, कान्हसँ \nलटकै त यज्ञसूᮢ, गरामे क᳧ाभूषण, माथपर गजम ुᲦाक झालिरक संग िशखराकार म ुकु ट एवं हाथ सभम े कं गन \nसुशोिभत छिन। न ृत्यरत गणेश एकदंत छिथ। ᮩᳬस्वरूप ᮧायः देवी-देवता सभक न ृत्यमयी मूित िनिमत होइत \nछल। स᳙ मातृकाक नृत्यरतमूित सभक संग िशव पिरवारक नृत्य गणेश अथवा नृत्य वटुक भैरवक रूपा ंकन सेहो \nभेल अिछ। \nकिरयन (रोसड़ा, समस्तीपुर)क भगवती मंिदरमे स्थािपत एवं पूिजत पावर्तीक अगल-बगलमे ि᳇भुजी गणेश एवं \nकाितके यक पाथरक मूितसभ पालकालीन िथक (किरयन एक्सके वेशन- डॉ.सीताराम राय, पटना)। गणेशक आठ \nइंच बलुआही पाथरक बनल म ूितक दुनू हाथमे मोदक छिन। लम्बोदर नृत्य गणेशक हाथ ओ प ैर सभमे आभूषण \nएवं देहपर यज्ञोपवीत शोिभत छिन। किरयनकेँ  वैिदक धमर्क न्यायिवद् आचायर् उदयनक जन्मभूिम एवं ᮩाᳬण \nदेवी-देवता सभक िस᳍ भूिम मानल जाइछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nसत्येन्ᮤ नारायण झा (िमिथला की पाल ᮧितमाएँ, िमिथला संस्कृ ित एवं परम्परा पृ.२५८) क सवᱷक्षणक अनुसार \nभगवतीपुर (मधुबनीसँ) गणेशक दूटा पाथरक म ूितक अलावा भगवानप ुरसँ नृत्य गणेश, महदेवाडीह (गोरहᲵा, \nदरभंगा) एवं ितरौता (िशवहर)स ँ गणेशक पालकालीन म ूित ᮧा᳙ भेल अिछ, ज े ᮩाᳬण धमर्क पुनरुत्थान एवं \nपंच देवोपासनाक लोकिᮧयताक कारणे पालकला शैलीक िवकास ओ िवस्तारक ᮓम बनल रहल। िशल्पक दृि᳥सँ \nिकछु महत्वपूणर् ᮧयोग रेखांकन योग्य अिछ। \nसत्यनारायण झा सत्याथᱮ िमिथलांचलक एकटा िवलक्षण गणेशमूितक सिचᮢ सूचना देने छिथ। तदनुसार एकिह \nᮧस्तर खण्डमे गणेशक तीन टा मूित ऊपर-नीचाक ᮓममे उत्कीणर् अिछ। ᮧत्येकक भंिगमा िभ᳖ अिछ। \nसत्येन्ᮤ कु मार झा (िमिथला की लोक स ंस्कृ ित िवशेषांक, दरभंगा, २००६ ई. पृ. २४९) क्षेᮢीय सवᱷक्षणक ᮓममे \nकिरयन (समस्तीपुर), बरेपुरा (बेगुसराय), मुᲦे ᳡र स्थान, देवहर, मधुबनी), भगवतीपुर नाहर, िवष्णु बरुआर, \nभोजपरौल (मध ुबनी)क अितिरᲦ चन्ᮤधारी संᮕहालय, दरभंगाक न ृत्यगणेशक ᮧितमाकेँ  ि व शेष महत्वपूणर् \nमानलिन अिछ। एिहमे किरयन, मुᲦे ᳡र ओ िहरौताक गणेशमूितकेँ  ओ ᮧारिम्भक पालसेन कालीन कहने छिथ। \nसत्यनारायण झा सत्याथᱮक सवᱷक्षणक (िमिथलाक पुराताित्वक सम्पदा, दरभंगा, २००३ ई.) स ूचनानुसार \nकोथर्, हाबीडीह, भीठ भगवानप ुर, सौराठ, देकु ली, फु लहर, बहेड़ा, भच्छी, लहेिरयासराय, रतनपुर आिद स्थल \nसभपर िवᲩांतक गण ेशक ऐितहािसक म ूित सभ उपलभ्य एव ं प ूिजत अिछ। िहरणी-बड़गा ँव (कु शे᳡र क्षेᮢ)मे \nसेहो गण ेशक भ᳞ म ूितक जनतब अिछ। भगवतीप ुरमे ग णेशक द ू ट ा ᮧ ा चीन  मूित स्थािपत ओ प ूिजत अिछ। \nिवजयकान्त िम᮰ (िमिथला आटर् एण्ड आ᳸कटेक्चर, इलाहाबाद, १९७८ ई., प्लेट xii/ २१-२२) भगवानप ुरक \nनृत्यगणेशक म ूितक उल्लेख कयन े छिथ। एकर अितिरᲦ ितरौताक (िशवहर) गण ेश िविश᳥ अिछ, अत्यल्प \nअलंकरण ओ पादपीठक बनावटक आधारपर ग ु᳙ोᱫर कालक संभािवत लगैत अिछ। हम सकरा (म ुजफ्फरपुर)मे \nबलुआ पाथरक एकटा गु᳙कालीन गणेशमूित देखने छलहुँ। \nशैलीगत िविश᳥ताक आधारपर मौयर्कालमे िसफर् मूित बनैत छल। गु᳙ कालमे मूितक संग ᮧभावली जोड़ल गेल। \nमुदा ग्यारहवी-बारहवी सदीम े म ूितकार म ुख्य म ूितक अप ेक्षा ᮧभावली, िसहासन, वᳫाभूषण आिदक \nसौन्दयार्िभ᳞िᲦमे ि व शेष कौशल द ेखौलिन। िमिथला ंचलसँ ᮧ ा ᳙  प ा ल - सेन ओ कणा र्टकालीन गण ेशमूित सभ \nअलंकृ त पाल शैलीक परम्परामे िनिमत अिछ। गणेश पूजन िवशेष लोकिᮧय छल, पालकालमे। एक िदस नालंदा, \nओदंतपुरी ओ िवᮓमिशला बौ᳍ िवहारक ध्वंसािवशेषसँ ᮩाᳬण ओ बौ᳍धमᱮ मूितसभ ᮧा᳙ भेल अिछ। गण ेश \nदुनू स ंदभर्मे ए क  स म ा न  ि व Ჩ ांत क  ओ  ि स ि ᳍ द ा त ा  देवताक रूपम े म ा न् य  छ ि थ ;  मुदा िकछु ब ौ ᳍  मूितमे ब ौ ᳍  \nᮧभुत्वक ᮓमे ब ौ ᳍ देव ी  अ प र ा ि ज त ा  ( देवी) ᳇ारा गणेशकेँ  म ᳸ द त  देखाओल ग ेल अिछ। ᮓ᳍ा देवीक वाम प ैर \nगणेशक दिहन पैरकेँ  म᳸दत कयने अिछ। ᮢैलोक्य िवजयक मूितमे िशव ओ पावर्तीकेँ  म᳸दत देखाओल गेल अिछ। \nमुदा ओदंतपुरी (िबहारशरीफ, नाल ंदा) सँ ᮧा᳙ एकटा ऐितहािसक िशविलग (चतुमुर्खी)मे एक िदस गण ेश एवं \nदोसर िदस िवष्णु मूितत छिथ अथार्त् पंचदेवोपासनाक माध्यमसँ िविभ᳖ सम्ᮧदायकेँ  एक छᮢक (िशव) अन्तगर्त \nआनल ग ेल एकटा समन्वयात्मक च े᳥ ा  छ ल ।  मुदा आ᳟यर्, म ंगरौनीक ᮢैलोक्य िवजयक म ूितमे ब ौ ᳍ देवी \nअपरािजताक पैरतर गणेश निह छिथ। बौ᳍ लोकिन िमिथलाक ᮩाᳬणत्वसँ आतंिकत छल।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nिमिथलांचलक लोकजीवनम े क ो न ो  शुभ ओ सा ंस्कािरक अनु᳧ानमे ग णेश प ूजनक िवधान अिछ। गाथारम्भ, \nनाᲷारम्भ, कीतर्नारम्भ आिदमे गणेश क  व न् दन ा ᮧ थमे क य ल  जाइ त  अिछ - “आ ि दत्यं ग णन ाथं च द ेवी रुᮤं च \nके शवम्। पᲱदैवत्य िमत्युᲦं  सवर्कमर्सु पूजयेत”।– मत्स्यपुराण। िमिथलाक चौथचन, गौड़ी-गण ेश, ल᭯मी गणेश \nआिद ᮧकारान्तरसँ गणेश-पूजन िथक”। \nिशवमंिदरमे पावर्ती, गणेश, काितके य, नन्दी ओ ᮧायः भैरवक मूितक स्थापन ओ पूजनक िवधान अिछ। म ुदा \nकौिटल्यक अथर्शाᳫ (३५० ई.पू.) कालमे दुगर्क अन्दर दुगार्, िवष्णु, काितके य (जयन्त), इन्ᮤ (वैजयन्त), कु बेर \n(वै᮰वण) आिदक स्वतंᮢ मंिदरक ᮧावधान अिछ, “राजतरंिगणी”क अंतः सा᭯यक अनुसार पुण्ᮟवधर्न (पूिणया)मे \nकाितके यक मंिदरक उल्लेख ᮧा᳙ होइछ। रजौनाक एकटा गु᳙कालीन स्तंभावशेषमे गंगाधर िशवक एव ं गणेश \nकाितके यक म ूित उत्कीणर् अ ि छ  ( स म् ᮧ ि त  क ल क ᱫ ा  संᮕहालयमे) ।  ग रु ड़  पुराण एव ं करतोया माहात्म्यम े \nकाितके यक पिवᮢ मंिदरक सा᭯य ᮲ोत उपलब्ध अिछ। गणेश प ुराणक ᮓीड़ा खण्ड (᳣ोक १३८-१४८)क ᮰ी \nगणेशगीतामे गण ेश राजा वर ेण्यकेँ  योगसाधनाक िशक्षा देने छ ि थ ।  देकु लीक (दरभंगा)क म ंिदरालयमे गण ेशक \nमूित ऐितहािसक ओ प ूजनीय अिछ। डॉ. वी.पी.िसन्हा (भारतीय कला को िबहार की द ेन, पटना) म े शाहावाद \nिजलासँ ᮧा᳙ एकटा काितके यक ᮧाचीन मूितक उल्लेख कयने छिथ। एकटा हाथम े बरछी ओ दोसर वरम ुᮤामे \nउत्कीणर् अिछ। ओ िववाह निह कयलिन, त ँ कु मार कहबैत छिथ। मुदा हुनक शिᲦ देवसेनाक पिरकल्पना कयल \nगेल अिछ ज े स ᳙ म ा तृकामे कौमारीक रूपम े ᮧिति᳧त छिथ। एिह शिᲦक िचᮢ (सं.१०१) आलोच्य पोथीम े \nᮧकािशत अिछ। तदनुसार ि᳇भुजी काितके य क  श ि Ღ  स् थ ा न क  मुᮤामे ठाढ़ छिथ। वरम ुᮤामे ए वं प ा ᳡र्मे म यूरी \nिवनीत भावमे ठाढ़ अिछ। डॉ कं चन िसन्हाक एिह सम्बन्धमे शोध ᮕंथ ᮧकािशत अिछ- काितके य इन इिण्डयन \nआटर् एण्ड िलटरेचर (िदल्ली १९७९ ई.)। तिहना िमिथलांचलक िकछु गणेश मूितक अनुशीलन डॉ िचतरंजन ᮧ. \nिसन्हा (िमिथला भारती, अंक-१, भाग-२) ᮧकािशत अिछ। \nपाली (दरभ ंगा)क ग ु᳙कालीन पावर्तीक गोदम े ग णेश मात ृᳩेहक स ुख पािव रहल छिथ, तिहना भागलप ुर \nजनपदसँ ᮧा᳙ एकटा ऐितहािसक, ᮧस्तरमूितमे चतुभुर्जी पावर्तीक गोदमे काितके य शोिभत छिथ (सम्ᮧित पटना \nसंᮕहालयमे संरिक्षत)। मुदा लालगंज (वैशाली)क िशवपिरवारक एकटा िवशाल म ूितमे बसहाक पीठपर िशव-\nपावर्ती ओ गणेश-काितके य सभ के ओ संगे अिभिशिल्पत छिथ। िमिथलांचलमे काितके यक स्वतंᮢ ᮧितमा गणेशक \nअपेक्षा कम भेटाएल अिछ मुदा बसाढ़ (वैशाली) ओ बसुआरा (मधुबनी)क काितके यक पालकालीन ᮧस्तर मोित \nऐितहािसक एवं द ुलर्भ कलाकृ ित  िथक ।  द िक्ष ण भार त मे िह न क  पूजा-अचर्ना िवशेष होइछ। आज ुक सांस्कृ ितक \nपिरवेशमे न व र ा ᮢ क  अ व स र प र  ᮧ ि त व षर् ि न ि म त  दुगार्क म ूितक पा᳡र्मे ग णेश-ल᭯मी ओ काितके य-सरस्वतीक \nमूितक लोकिᮧयता िवशेष अिछ। \nएक िदस गणपित गण ेश नटराज िशवक परम्परामे नृत्यनाथक रूपेँ मल्लकालीन मैिथली नाटकसभ (न ेपालक \nमैिथली सािहत्यक इितहास, ᮧफु ल्ल कु मार िसह “मौन”, िवराटनगर, न ेपाल, १९७२ ई.)म े संपूिजत छिथ त ँ \nदोसर िदस ओ मैिथली लोकगाथा गायनसँ पूवर् िहनक भिᲦपूणर् स्मरण कयल जाइछ। एवं ᮧकारेँ िमिथलांचलक \nᮧायः समस्त जनजीवनमे कोनो न कोनो रूप ेँ ओ लोकक ᮰᳍ापूवर्क िनवेिदत अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nनूतन झा; गाम : बेल्हवार, मधुबनी, िबहार; जन्म ितिथ : ५ िदसम्बर १९७६; िशक्षा - बी \nएस सी, कल्याण कॉलेज, िभलाई; एम एस सी, कॉपᲃरेिटव कॉलेज, जमशेदपुर; फै शन िडजाइिनग, \nएन.आइ.एफ.डी., जमशेदपुर।“मैिथली भाषा आ' मैिथल संस्कृ ितक ᮧित आस्था आ' आदर हम्मर मोनमे बᲬेसᱰ \nबसल अिछ। इंटरनेट पर ितरहुताक्षर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल संस्कृ ितक उᲰवल भिवष्यक हेतु अित \nआशािन्वत छी।” \nशरत्पूिणमा / कोजगरा \nिमिथलांचलमे श र त् पूिणमा कऽ अपन क ुलदेवी-देवता (गोसाउन) सिहत भगवती ल᭯मीक प ूजन कै ल \nजाइत छैन।अिह पूजाके पूिणमा ितिथक ᮧदोश काल अथार्त्  संध्याकाल कै ल जाइत अिछ। अिहम े पूजाक समय \nपूिणमा  भेनाई आवश्यक छै।ओिह िदनक सुयᲃदयक समय पूिणमा होई निह होई तकर महत्व निह रहै छै।पान, \nमखान, दही, के रा, नािरके र संग िविभ᳖ पकवानक नैवे᳒ चढ़ायल जाइत अिछ। \nनविववािहत के  ल ेल ई पाबिन िवश ेष रूपसऽ महत्वप ूणर् होइत अिछ।िववाहक पिहल वष र्मे प ड़ैवला \nशरत्पूिणमाके कोजगराक रूपम े मनाओल जाइत अिछ। अिड़पन क बड़के  चुमाओन होइत अिछ।ई पाबिन बड़क \nघर पर होइत अिछ आ किनया पक्ष सऽ बड़क कपड़ा, छᱫा, तथा मखान सिहत पूरी पकवान आबैत अिछ। तकर \nबाद पान मखान सिहत पकवान बᱼटल जाइत अिछ। \nअिह वषर् कोजगरा १४अक्टूबर, २००८, मंगलिदन कऽ अिछ। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \n \n     \n \n     िजतमोहन झा घरक नाम \"िजतू\"  जन्मितिथ ०२/०३/१९८५ भेल, ᮰ी बै᳒नाथ झा आ \n᮰ीमित शांित देवी केँ  सभ स छोट (ि᳇तीय) सुपूᮢ। स्व.रामे᳡र झा िपतामह आ स्व.शोभाकांत झा मातृमह। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \nगाम-बनगाँव, सहरसा िजला। एखन मुम्बईमे एक िलिमटेड कं पनी मᱶ पद्स्थािपत।रुिच : अध्ययन आ लेखन \nखास कs मैिथली ।पसंद : हर िमिथलावासी के  पसंद पान, माखन, और माछ हमरो पसंद अिछ।    \nनारीक ᮧित दोहरा दृि᳥कोण िकयेक ....? \n नारी अपन संस्कारसँ पिरवार, समाज आर रा᳦ कए एक नव िदशा ᮧदान करैत छलीह ! अपन िमिथला आर \nभारतीय संस्कृ ितमे नारीकेँ  देवीक स्वरुप मानल गेल छलिन ! मुदा दोसर तरफसँ ओइ देवीक संग पशुवत \n᳞वहार कएल जाइत छिन! हुनका खाली िजम्मेदारी आऽ उᱫरादाियत्व ढोबए बला साधन मानल जाइत छिन! \nवतर्मान समयमे नारीकेँ  दोहरी भूिमकाक िनवार्ह करए पड़ैत छिन!  \nयिद आइ कोनो मिहला उᲬ पदपर आसीन छलीह तँ हमर पुरुष ᮧधान समाज हुनकासँ ईहो अपेक्षा राखैत छल \nकी ओ रुिढवादी, िनयम पर ंपराक पालन करैत.....अहीँ कहू ई कोना संभव अिछ ? घर होए वा बाहर सभ ठाम \nन ा र ी  ( औ र त )  क  श ो ष ण  देखल ग ेल अिछ, चाह े ओ मानिसक रूप स ँ होए वा शारीिरक रूपस ँ !  ि व क ट  \nपिरिस्थितसँ गुजरबाक कारण वतर्मान समाजमे नारीक जीवन जिटलसँ जिटलतम भs रहल छिन!  \nआजुक भागदौड़ भरल िजदगीम े उ Წ  प द प र  आ स ी न  न ा र ी  क s  ज ते क ा ज क  द ब ा ब  ि न रंत र  ब न ल  र ह ए  छ ि न  \nओतिह दोसर तरफ हुनका पिरवारक िजम्मेदारी बखूबी एिह तरहेँ िनभाबए पड़ए छिन, की कतहु  कोनो कमी \nनिञ रहिन, हुनकर एिह तरहक िजदगी हुनका खाली मशीनक एक कलपुजार् बना कs रािख देने छिन!  \nपिरवार आर अपन कम र्क्षेᮢमे स ा मंजस्य ब ैसाबएमे नारी स्वय ंकेँ  अ स मंजसमे प ब ैत  छ ल ी ह  !  ई  स ब  \nउᱫरादाियत्वकेँ  िनभावैतो यिद हुनकामे कोनो कमी रिह जाय छिन त ँ हम सब हुनका अपराधीक भा ंित समाज \nव पिरवार कट्घाराम े ठाढ़ कऽ द ैत छी ! अइ सभक िबच ओ अपन स्वय ंक इच्छा, कल्पना आर ख़ुशीकेँ  अपन \nमनेमे दफन कऽ दैत छिथ !   \nएतेक सभ िजम्मेदारीक िनवा र्ह करब बादो हुनका निञ त ँ घ र मे न ि ञ  क ा यर्क्षेᮢमे क ा ज क  ᮧ ि त  संतोषजनक  \nिस्थित ᮧा᳙ होइत छिन!! दोसर तरफ जे  नारी नौकरी निञ करैत छिथ हुनकर िस्थित तँ कोल्हूक बरदक समान \nछिन ! पिरवारक सभ सदस्य अपन इच्छाकेँ  हुनकापर थोिप दए छिन, तकर बावज ूदो हुनका सभकेँ ताना सुनए \nपड़ए छिन ! एक आज्ञाकारी वधु, प᳀ी, माँ बिन अपन पूरा जीवन समिपत कऽ देब हुनकर अभी᳥ छिन !  \nएिह तरहक दावा कएल जाइत अिछ की नारीक ेँ  ल ऽ  क ऽ  स म ा ज क  दृि᳥कोणमे ब द ल ा व  आ य ल  अ ि छ ,  मुदा \nरुिढवादी परंपरावादी वजर्ना तँ आइयो िव᳒मान अिछ ! हमसब जत े दुई कदम आध ुिनक समाजक िदस बढ ेने \nछी ओतबे दस कदम पीछा ँ लौटल छी, त ँ आिखर हम सब कतए छी ? स ंघषर् आर साम ंजस्यक पाटमे नारीक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \nजीवन पूणर् रूप ेँ िपिस ग ेल अिछ ! बाहरी आवरणम े बदलाव जरुर भ ेल छल म ुदा आंतिरक आवरण जिहनाक \nतिहना अिछ !  \nसमाज आर पिरवारक कठोर ᳞वहारक कारण नारीक संवेदना भीतरे-भीतर दफन निञ होइन, तािह हेतु हमरा \nसभकेँ  च ा ह ी  क ी  स म ा ज  आ ऽ  प ि र व ा र क  ि न य म ,  अ नुशासन केँ  क ड़ ा  बंधनमे निञ जकिड़ कऽ हुनका ᮧित \nसहयोगात्मक रवैया अपनाबी .......  \nबालानां कृ ते \n१.भाट-भािटन -गजेन्ᮤ ठाकु र \n २. देवीजी:-यातायात एवम् अन्य सुरक्षा िनयम ज्योित झा चौधरी \nभाट-भािटन \nएकटा छल भाट आऽ एकटा छिल भािटन। \nभािटन एकटा मिणधारी गहुमनसँ ᮧेम करैत छिल। ओऽ साँप लेल नीक िनकु त बनबैत छिल आऽ भाटकेँ  बिसया-\nखोिसया दैत चिल। भाट दुबर-पातर होइत गेल। मुदा भािटन ओकरा िजबए निह दए चाहैत छिल से ओऽ साँपकेँ \nकहलक भाटकेँ  डिस लए लेल। \nआब साँप भाटकेँ  काटए ल ेल तािकमे रहए लागल। एक िदन जखन भाट धारम े पएर धोबए ल ेल पनही खोिल \nकए रखलक तखने साँप ओकर पनहीमे नुका गेल। भाट आएल आऽ पिहरबाक पिहने पनही झारलक तँ ओऽ साँप \nखिस पड़ल। भाट पनहीस ँ मािर-मािर कए सा ँपक जान लऽ ल ेलक आऽ ओकरा मािर कए वरक गाछपर लटका \nदेलक।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \n \nिचᮢ: ज्योित झा चौधरी \nभाट जखन गामपर पहु ँच ल  त ख न  ओ ऽ  अ प न  क ि न य ाँकेँ  सभटा िखस्सा स ुनेलक। आब भािटनक त ँ ᮧ ा ण  सुखा \nगेलैक। ओऽ भाटक संग वरक गाछ लग ग ेल आऽ अपन ᮧेमी साँपकेँ मरल देिख कए बेहोश भऽ गेल। भाट ओकरा \nगामपर अनलक। भािटन द ुखी भऽ असगरे वरक गाछपरसँ साँप उतािर ओकरा नौ ट ुकड़ा कए घर आिन ल ेलक। \nभािटन साँपक चािर टा टुकड़ी चारू खाटक पाइसक नीचा ँ, एकटा मिचयाक नीचा ँ, एकटा तेलमे, एकटा नूनमे, \nएकटा डाँरमे आऽ एकटा खोपाम े रािख लेलक। फे र भाटकेँ  कहलक जे खाट, मिचया, नून-तेल, डाँर आऽ खोपामे \nकी अिछ से बता निह तँ भकसी झोका कए मारबौक। भाट निह बता सकल आऽ ओऽ कहलक ज े मरबाऽ सँ पिहने \nओऽ बिहनसँ भेँट करए चाहैत अिछ आऽ तािह लेल दू िदनुका मोहलत ओकरा चाही। भाट अपन बिहन लग ग ेल \nतँ ओऽ अपन भाइक औरदा जोद ्इ रहल छिल। सभ गप जखन ओकरा पता चलल ैक तखन ओऽ कहलक ज े ओहो \nसंग चलत ओकर। रस्तामे एकटा धमर्शालामे राितमे दुनू भाइ-बिहन रुकल, म ुदा बिहन िचन्ते सुित निह सकल। \nतखने धमर्शालाक सभटा दीआ एक ठाम आिब कए गप करए लागल। भाटक बिहनक कोठलीक दीआ  कहलक जे \nभािटन अपन वर भाटकेँ  मारए चाहैत अिछ आऽ ओऽ ज े फु िसयाहीक ᮧहेिलका बनेने अिछ, से ओकर ᮧेमी मरल \nगहुमनकेँ  ओऽ टुकड़ी कए ठाम-ठाम रािख द ेने अिछ आऽ तकर े ᮧहेिलका बना द ेने अिछ। आब भोरम े जखन द ुनू \nभाइ बिहन गामपर पहु ँचिल तँ बिहन अपन भौजीकेँ  कहलक जे ओऽ सेहो ᮧहेिलका सुनए चाहैत अिछ। भािटन \nकहलक ज े ज ौँ ओ ऽ  ᮧ हेिलका निञ ब ुि झ  स क ल  त ख न  ओ क र ो  भ क स ी  झ ोँक ा  क ऽ  ओ ऽ  म ा ि र  देत ।  त ख न  न न ि द  \nकहलक जे यिद ओऽ ᮧहेिलकाक उᱫर दए देत तखन भौजीकेँ  भकसी झोका कए मािर द ेत। आब जखन े भािटन \nᮧहेिलका कहलक तखने बिहन सभटा टुकड़ी िनकािल-िनकािल कऽ सोझाँ रािख देलक आऽ भौजीकेँ  भकसी झोका \nकऽ मािर देलक। \n  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \n२. देवीजी:  ज्योित झा चौधरी \nदेवीजी :  \nदेवीजी यातायात एवम् अन्य सुरक्षा िनयम \nएक िदन द ेवीजी िव᳒ालय िदस आिबये रहल छली िक कोनो गाड़ीक े  बहुत जोर सऽ ᮩेक लगाबऽ के  \nआवाज सुनाई देलकै न।घुिरकय तकली तऽ एकटा कारके  टेढ़ भऽ कऽ रूकल पौली।गाड़ीक ᮟाइवर एकटा बᲬाके  \nडᱼिट रहल छल।संजोग सऽ ओ बᲬा हुनके िव᳒ाथᱮ छलैन आ ककरो चोट निह लागल छल।लोक सभ स ेहो जमा \nहु अ  ल ा ग ल  । ल ो क  स ब  अ प न  ग ा म क  ब Წ ा के  प क्ष ल ऽ  उ ल् टे क ा र च ा ल क  प र  ब ा ि ज  र ह ल  छ ल । देवीजी ओतऽ \nपहुंचली।ओ किनक हाल तऽ स्वयम्  देखने रहैथ।तᱹ हुनका कोनो शंका निह रहैन जे अिहमे बालके के  गलती अिछ। \nतखनो ओ बालक आ लोकसबसऽ  प ुछली तऽ पता चलल ैन जे गाड़ी नजदीक रह ै तैयो बᲬा दौड़कऽ सड़क पार \nके नाइ शुरू केलक। ओ गाड़ीवान सऽ माफी मᱰगली आ ओकरा गाड़ी समय पर रोकइ लेल धन्यबाद देली। \n \nिचᮢ: ज्योित झा चौधरी \nतकर बाद ओ ओिह बालक क े  स ंगे िव᳒ालय िवदा भ ेली।रस्ता भिर ओकरा यातायातक स ुरक्षा दऽ \nबुझाबैत रहली।कहलिखन जे सड़कपर चलै काल कोनो बातक हड़बड़ी निह कर ैके  चाही। दुघर्टना ककरो गलती \nसऽ भऽ सकै त छै चाहे ओ गाड़ी चलाबऽवला होई वा प ैरे चलै वला लेिकन अपना िदस स ᱰ जरूर सावधान रह ैके  \nचाही।अपन सावधानी सॅ दुघर्टना रोकल जा सकै त छै। \nफे र द ेवीजी िव᳒ालय पहुंिच सबके  यातायातके  सामान्य िनयम ज े प ैरे च ल ि न ह ा र  के  ब ुझल रहबाक \nचाही स े ब तेलिखन।कहलिखन ज े श ह र मे टै्र ि फ क  ल ा इ ट  ह ो इ त  अ ि छ ।  ग ा ड़ ी के  ि न दᱷिशत करैवला बᱫी जखन \nलाल भऽ जाई आर पदयाᮢीक िनदᱷशन वला बᱫी हिरयर होइ तखन आगा बढ़बाक चाही। ज ᱰ बᱫीक ᳞वस्था \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \nनिह होई के वल जेᮩा ᮓॉिसग होई तऽ ओिह पर चलैके  चाही।ओतऽ गाड़ीवानके  गाड़ी आस्ते एवम्  आवश्यकता \nप ड़ ल ा  प र  र ो क क  ि न य म  छै।तᱹ खाली सड़कक े   बदल े  ज ेᮩ ा  ल ा इ न  प र  स ड़ क  प ा र  क र ी ।   लेिकन द ुभार्ग्य सऽ \nगामसबमे दुनुक ᳞वस्था निहये अिछ आ सड़क तेहेन खराब अिछ जे िकयो गाड़ीवान बेसी तेज गाड़ी चलाबऽके \nिहम्मत निह करता तैयो िबना दुनु कात तकने आ िबना आ᳡स्त के ने जे गाड़ी दूर अिछ आगा निह बढी ़ ।दौड़क \nसड़क पार करक पिरिस्थित हुए तऽ किन ᮧतीक्षा कऽ ली। एम्बुलᱶᭁ, अिᲨशामक वाहन, पुिलसक वाहन आिद के  \nहमेशा पिहन े ज ा य  देबाक चाही।अही ᮧसंगमे द ेवीजी सबके  म ेलामे  घ ुमैक ा ल क  स ा व ध ा न ी  सेहो िसख ेलिखन। \nसबके  असगर बहराई सऽ, अ ंिचन्हार लोकसऽ बात कर ै स ऽ  आ ऽ  अ नेर-गनेर िचज खाई सऽ मना क े लिखन। \nमानवजीवन अमूल्य  छै अकर रक्षाकऽ संसारक कल्याणमे लगाबक चाही। \nतकर बाद देशक रा᳦िपताक बात उठल।कारण दू अक्टूबर, जिहया महात्मा गᱼधीक तथा लाल बहादुर \nशाᳫीजीक जन्मिदवस छलैन ,  आ ि ब  र ह ल  छ ल । अ ि ह स ा क  अ म ो घ  मंᮢ दैबला महात्मा गᱼधीजीक साित्वक \nजीवनशैली पर सबहक ज्ञान बढ़ल।देवीजी अपन अध्यापन समा᳙ करैकाल सबके  जानकारी द ेलिखन जे गᱼधी-\nजयन्ती कऽ िव᳒ालय तऽ बन्द रहत िकन्तु सᱼझमे महात्मा गᱼधीजीक ᮰᳍ांजली दैलेल कायर्ᮓमक आयोजन रहत \nतᱹ सबके  तैयारीक संग पहुंचक छल।     \n  \n बᲬा लोकिन ᳇ारा स्मरणीय ᳣ोक \n१ . ᮧ ा त ः  क ा ल  ᮩ ᳬ मुहूᱫर् ( सूयᲃदयक एक घंटा पिहन े) सव र्ᮧथम अपन दुनू ह ा थ  देखबाक चाही, आ’ ई ᳣ोक \nबजबाक चाही। \nकराᮕे वसते ल᭯मीः करमध्ये सरस्वती। \nकरमूले िस्थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ, करक मध्यमे सरस्वती, करक मूलमे ᮩᳬा िस्थत छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक \nदशर्न करबाक थीक। \n२.संध्या काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िस्थतो ᮩᳬा दीपमध्ये जनादर्नः। \nदीपाᮕे शङ्करः ᮧोक्ᱫः सन्ध्याज्योितनर्मोऽस्तुते॥  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \nदीपक म ूल भागमे ᮩ ᳬ ा ,  द ी प क  म ध् य भ ा ग मे ज न ा दर्न (िवष्णु)  आ ऽ  द ी प क  अ ᮕ  भ ा ग मे श ङ् क र  ि स् थ त  छ ि थ ।  हे \nसंध्याज्योित! अहाँकेँ  नमस्कार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः स्मरेि᳖त्यं दुःस्व᳘स्तस्य नश्यित॥ \nजे सभ िदन स ुतबासँ पिहने राम, कु मारस्वामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक स्मरण कर ैत छिथ, हुनकर द ुःस्व᳘ \nन᳥ भऽ जाइत छिन्ह। \n४. नहेबाक समय- \nगङ्गे च यमुने चैव गोदाविर सरस्वित। \nनमर्दे िसन्धु कावेिर जलेऽिस्मन् सि᳖िध कुरू॥ \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नमर्दा, िसन्धु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन साि᳖ध्य िदअ। \n५.उᱫरं यत्समुᮤस्य िहमाᮤे᳟ैव दिक्षणम्। \nवषᲈ तत् भारतं नाम भारती यᮢ सन्तितः॥ \nसमुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सन्तित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहल्या ᮤौपदी सीता तारा मण्डोदरी तथा। \nपᲱकं  ना स्मरेि᳖त्यं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहल्या, ᮤौपदी, सीता, तारा आऽ मण्दोदरी, एिह पाँच साध्वी-ᳫीक स्मरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप न᳥ भऽ जाइत छिन्ह। \n७.अ᳡त्थामा बिल᳞ार्सो हनूमां᳟ िवभीषणः। \nकृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ \nअ᳡त्थामा, बिल, ᳞ास, हनूमान्, िवभीषण, कृ पाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \n८.साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी \nउᮕेन तपसा लब्धो यया पशुपितः पितः। \nिसि᳍ः साध्ये सतामस्तु ᮧसादान्तस्य धूजर्टेः \nजाह्नवीफे नलेखेव यन्यूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानन्द न मे बाला सरस्वती। \nअपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणर्यािम जगत्ᮢयम् ॥ \nमैिथलीक मानक ल ेखन-शैली \n \n१.मैिथली अकादमी, पटना आऽ २.न ेपालक म ैिथली भाषा व ैज्ञािनक लोकिन ᳇ारा बनाओल मानक शैली। \n \n१.मैि थ ल ी  अ क ा द म ी ,  प ट न ा  ᳇ ा र ा  ि न ध ा र्िरत म ैिथली ल ेखन-शैली \n \n1. ज े श ब् द  मैिथली-सािहत्यक ᮧाचीन कालसँ आ इ  ध ि र  ज ा ि ह  व ᱫर्नीमे ᮧ च ि ल त  अ ि छ ,  से सामान्यतः तािह \nवᱫर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथ र्- \n \nᮕा᳭  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअᮕा᳭  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिल्पक रूप ेँ ᮕ ा ᳭ )  \nऐछ, अिह, ए।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n87 \n \n \n2. िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक रूप वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल अिछ, \nज ा य  र ह ल  अ ि छ ,  ज ा ए  र ह ल  अ ि छ ।  क र ’  गेलाह, वा करय ग ेलाह वा करए ग ेलाह। \n \n3. ᮧाचीन म ैि थ ल ी क  ‘ न् ह ’  ध् व ि न क  स् थ ा न मे ‘न’ िलखल जाय सक ै त अिछ यथा कहलिन वा कहलिन्ह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ स्प᳥तः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सद ृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा- देखैत, छलैक, \nबौआ, छौक इत्यािद। \n \n5. म ैि थ ल ी क  ि न ᳜ ि ल ि ख त  श ब् द  ए ि ह  रू पे ᮧ य ुᲦ होयत:ज ैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा द ैह। \n \n6. ᯷स्व इकारांत शब्दमे ‘ इ ’  के  ल ु᳙ करब सामान्यतः अᮕा᳭ िथक। यथा- ᮕा᳭ देिख आबह, मािलिन ग ेिल \n(मनुष्य माᮢमे)। \n \n7. स्वतंᮢ ᮳स्व ‘ए’ वा ‘य’ ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, ᳴कतु आधुिनक ᮧयोगमे \nवैकिल्पक रूपेँ ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए इत्यािद। \n \n8. उᲬारणमे दू स्वरक बीच जे ‘य’ ध्विन स्वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे स्थान वैकिल्पक रूपेँ देल जाय। \nयथा- धीआ, अढ़ ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक स्वतंᮢ स्वरक स्थान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सान ुनािसक स्वर। यथा:- मैञा, किनञा, \nिकरतिनञा वा म ैआँ, किनआ ँ, िकरतिनआ ँ। \n \n10. कारकक िवभिक्ᱫक िन᳜िलिखत रूप ᮕा᳭:-हाथकेँ , हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथम े। ’मे’ मे अनुस्वार सवर्था \nत्याज्य िथक। ‘क’ क व ैकिल्पक रूप ‘क े र ’  र ा ख ल  ज ा  स क ै त अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िᮓयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अ᳞य व ैकिल्पक रूपेँ लगाओल जा सक ै त अिछ। यथा:- द ेिख \nकय वा द ेिख कए। \n \n12. मा ँग, भा ँग आिदक स्थानम े म ा ङ ,  भ ा ङ  इ त् य ा ि द  ि ल ख ल  ज ा य ।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n88 \n \n \n13. अ᳍र् ‘न’ ओ अ᳍र् ‘म’ क बदला अन ुसार निह िलखल जाय, ᳴कतु छापाक सुिवधाथर् अ᳍र् ‘ङ’ , ‘ञ’, तथा ‘ण’ \nक बदला अन ुस्वारो िलखल जा सक ै त अिछ। यथा:- अङ्क, वा अ ंक, अᲱल वा अ ंचल, कण्ठ वा क ं ठ। \n \n14. हलंत िचह्न िनयमतः लगाओल जाय, ᳴कतु िवभिᲦक संग अकारांत ᮧयोग कएल जाय। यथा:- ᮰ीमान्, \n᳴कतु ᮰ीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचह्न शब्दम े सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, स ंयुᲦ िवभिᲦक हेतु फराक िलखल \nज ा य ,  य थ ा  घ र  प र क ।  \n \n16. अन ुनािसककेँ  चन्ᮤिबन्दु ᳇ ा र ा  ᳞ Ღ  क य ल  ज ा य ।  प रंतु म ुᮤणक सुिवधाथर् ि ह  स म ा न  ज ि ट ल  म ा ᮢ ा  प र  \nअनुस्वारक ᮧयोग चन्ᮤिबन्दुक  ब द ल ा  क य ल  ज ा  स कै त अिछ। यथा- िह क े र बदला िह।  \n \n17. प ूणर् ि व र ा म  प ा स ी स ँ (  ।  )  स ूिचत कयल जाय। \n \n1 8 .  स म स् त  प द  स ट ा  क ’  ि ल ख ल  ज ा य ,  व ा  ह ा इ फे नसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n1 9 .  ि ल अ  त थ ा  ि द अ  श ब् द म े िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अ ंक द ेवनागरी रूपम े र ा ख ल  ज ा य ।  \n \n21.िकछु ध्विनक लेल नवीन िचन्ह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह द ुनू ध्विनक बदला \nपूवर्वत् अ य /  आ य /  अ ए /  आ ए /  आ ओ /  अ ओ  ि ल ख ल  ज ा य ।  आ ि क  ऎ  व ा  ऒ  सँ ᳞ Ღ  क ए ल  ज ा य ।  \n \nह./- गोिवन्द झा ११/८/७६ ᮰ीकान्त ठाक ु र ११/८/७६ स ुरेन्ᮤ झा \"स ुमन\" ११/०८/७६  \n \n२.नेपालक म ैिथली भाषा व ैज्ञािनक लोकिन ᳇ारा बनाओल मानक श ैली \n \nमैिथलीमे उ Წ ा र ण  त थ ा  ल ेखन \n \n१.पᲱमाक्षर आ अनुस्वार: पᲱमाक्षरान्तगर्त ङ, ञ, ण, न एव ं म अब ैत अिछ। स ंस्कृ त भाषाक अन ुसार शब्दक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n89 \n \nअन्तमे ज ा ि ह  व ग र्क अक्षर रह ैत अिछ ओही वग र्क पᲱमाक्षर अब ैत अिछ। ज ेना-  \nअङ्क (क वग र्क रहबाक कारण े अ न् त म े ङ ् आ ए ल  अ ि छ । )  \nपᲱ (च वग र्क रहबाक कारण े अ न् त म े ञ ् आ ए ल  अ ि छ । )  \nखण्ड (ट वग र्क रहबाक कारण े अ न् त म े ण ् आ ए ल  अ ि छ । )  \nसिन्ध (त वग र्क रहबाक कारण े अ न् त म े न ् आ ए ल  अ ि छ । )  \nखम्भ (प वग र्क रहबाक कारण े अ न् त म े म ् आ ए ल  अ ि छ । )  \nउपयुर्Ღ बात म ैिथलीमे क म  देखल जाइत अिछ। पᲱमाक्षरक बदलामे अ ि ध क ांश जगहपर अन ुस्वारक ᮧयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ᳞ाकरणिवद पिण्डत गोिवन्द झाक कहब छिन जे कवगर्, \nचवगर् आ टवग र्सँ पूवर् अनुस्वार िलखल जाए तथा तवग र् आ  पवगर्सँ पूवर् पᲱमाक्षरे िलखल जाए। ज ेना- अंक, \nचंचल, अ ंडा, अन्त तथा कम्पन। म ुदा िहन्दीक िनकट रहल आध ुिनक ल ेखक एिह बातक ेँ  निह मान ैत छिथ। \nओलोकिन अन्त आ कम्पनक जगहपर स ेहो अ ंत आ क ं पन िलख ैत द ेखल जाइत छिथ। \nनवीन प᳍ित िकछु स ुिवधाजनक अवश्य छैक। िकएक त ँ ए ि ह मे स म य  आ  स् थ ा न क  ब च त  ह ो इ त  छैक। म ुदा \nकतोकबेर हस्तलेखन वा म ुᮤणमे अनुस्वारक छोटसन िबन्दु स् प ᳥ न ि ह  भेलासँ अ थर्क अनथर् ह ो इ त  सेहो द ेखल \nजाइत अिछ। अनुस्वारक ᮧयोगमे उᲬारण-दोषक सम्भावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ लऽकऽ \nपवगर्धिर पᲱमाक्षरेक ᮧयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सङ्ग अनुस्वारक ᮧयोग करबामे \nकतहु कोनो िववाद निह द ेखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उᲬारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र ् ह”क उᲬारण हो ओतऽ माᮢ ढ़ िलखल जाए। \nआनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। ज ेना- \nढ = ढाकी, ढ ेकी, ढीठ, ढ ेउआ, ढङ्ग, ढ ेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, ब ुढ़बा, सा ँढ़ ,  ग ा ढ़ ,  र ी ढ़ ,  च ाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्Ღ शब्दसभकेँ  देखलासँ ई स्प᳥ होइत अिछ जे साधारणतया शब्दक शुरूम े ढ आ मध्य तथा अन्तमे ढ़ अबैत \nअिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सन्दभ र् स ेहो लाग ू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : म ैिथलीमे “व”क उᲬारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपम े निह िलखल जएबाक चाही। \nजेना- उᲬारण : बै᳒नाथ, िब᳒ा, नब, देबता, िबष्णु, बंश, बन्दना आिद। एिहसभक स्थानपर ᮓमशः वै᳒नाथ, \nिव᳒ा, नव, देवता, िवष्णु, वंश, वन्दना िलखबाक चाही। सामान्यतया व उᲬारणक लेल ओ ᮧयोग कएल जाइत \nअिछ। ज ेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उᲬारण “ज”जका ँ क रैत द ेखल जाइत अिछ, म ुदा ओकरा ज निह िलखबाक \nचाही। उᲬारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला शब्दसभकेँ  ᮓमशः यज्ञ, \nयिद, यम ुना, य ुग, याबत, योगी, यद ु, यम िलखबाक चाही। \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n90 \n \n५.ए आ य : म ैिथलीक वत र्नीमे ए  आ  य  द ुनू िलखल जाइत अिछ। \nᮧाचीन वत र्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वत र्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामान्यतया शब्दक शुरूम े ए माᮢ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शब्दसभक स्थानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक ᮧयोग निह करबाक चाही। य᳒िप म ैिथलीभाषी थारूसिहत िकछ ु जाितम े \nशब्दक आरम्भोम े “ ए ” क ेँ  य  क ि ह  उ Წ ा र ण  क ए ल  ज ा इ त  अ ि छ ।  \nए आ “य”क ᮧयोगक ᮧयोगक सन्दभर्मे ᮧाचीने प ᳍ ि त क  अ नुसरण करब उपय ुᲦ मािन एिह प ुस्तकमे ओ क रे \nᮧयोग कएल गेल अिछ। िकएक त ँ द ुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ द ुरूहताक बात निह अिछ। आ म ैिथलीक \nसवर्साधारणक उᲬारण-शैली यक अप ेक्षा एसँ बेसी िनकट छ ैक। खास कऽ कएल, हएब आिद कितपय शब्दक ेँ  \nकै ल, ह ैब आिद रूपम े क त हु - क त हु  ि ल ख ल  ज ा ए ब  सेहो “ए”क ᮧयोगकेँ  ब ेसी समीचीन ᮧमािणत करैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक ᮧाचीन लेखन-परम्परामे कोनो बातपर बल दैत काल शब्दक पाछाँ िह, \nहु लगाओल जाइत छ ैक। ज ेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तत्कालिह, चोᲵिह, आनहु आिद। म ुदा आध ुिनक \nलेखनमे िहक स्थानपर एकार एवं हुक स्थानपर ओकारक ᮧयोग करैत देखल जाइत अिछ। ज ेना- हुनके , अपनो, \nतत्काले, चोᲵ े, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : म ैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उᲬारण ख होइत अिछ। ज ेना- षᲽन्ᮢ (खड़यन्ᮢ), षोडशी \n( ख ो ड़ श ी ) ,  ष ट् क ो ण  ( ख ट क ो ण ) ,  व ृषेश (व ृखेश), सन्तोष (सन्तोख) आिद। \n \n८.ध्विन-लोप : िन᳜िलिखत अवस्थाम े श ब् द स ँ ध् व ि न - ल ो प  भ ऽ  ज ा इ त  अ ि छ :  \n(क)िᮓयान्वयी ᮧत्यय अयमे य वा ए ल ु᳙ भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उᲬारण दीघर् भऽ जाइत अिछ। \nओकर आगा ँ ल ो प - सूचक िचह्न वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। ज ेना- \nपूणर् रूप : पढ़ए (पढ़य) ग ेल ा ह ,  क ए  ( क य )  ल ेल ,  उ ठ ए  ( उ ठ य )  प ड़ त ौ क ।  \nअपूणर् रूप : पढ़’ ग ेलाह, क’ ल ेल ,  उ ठ ’  प ड़ त ौ क ।  \nपढ़ऽ ग ेलाह, कऽ ल ेल ,  उ ठ ऽ  प ड़ त ौ क ।  \n(ख)पूवर्कािलक कृ त आय (आए) ᮧत्ययमे य  ( ए )  लु᳙  भ ऽ  ज ा इ छ ,  मुदा लोप-स ूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रू प  :  ख ा ए  ( य )  ग ेल, पठाय (ए) द ेब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रू प  :  ख ा  ग ेल ,  प ठ ा  द ेब ,  न ह ा  अ ए ल ा ह ।  \n(ग)ᳫी ᮧत्यय इक उᲬारण िᮓयापद, स ंज्ञा, ओ िवश ेषण तीन ूमे ल ु᳙ भऽ जाइत अिछ। ज ेना-  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n91 \n \nपूणर् रूप : दोसिर मािलिन चिल ग ेिल। \nअपूणर् रू प  :  द ो स र  म ा ि ल न  च ि ल  ग ेल। \n(घ)वतर्मान क ृ द न् त क  अ ि न् त म  त  ल ु᳙ भऽ जाइत अिछ। ज ेना- \nपूणर् रूप : पढ़ ैत अिछ, बज ैत अिछ, गब ैत अिछ। \nअपूणर् रूप : पढ़ ै अ ि छ ,  ब ज ै अिछ, गब ै अ ि छ ।  \n(ङ)िᮓयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकम े ल ु᳙ भऽ जाइत अिछ। ज ेना- \nपूणर् रू प :  ि छ य ौ क ,  ि छ य ैक, छहीक, छौक, छ ैक, अिबत ैक, होइक। \nअपूणर् रूप : िछयौ, िछय ै, छही, छौ, छ ै, अिबत ै, होइ। \n(च)िᮓयापदीय ᮧत्यय न्ह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। ज ेना- \nपूणर् रूप : छिन्ह, कहलिन्ह, कहलहु ँ, ग ेलह, निह। \nअपूणर् रू प  :  छ ि न ,  क ह ल ि न ,  क ह ल ौ ँ, ग ेलऽ, नइ, निञ, न ै। \n \n९.ध्विन स्थानान्तरण : कोनो-कोनो स्वर-ध्विन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास कऽ \n᮳स्व इ आ उक सम्बन्धमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शब्दक मध्य वा अन्तमे जँ ᮳स्व इ वा \nउ आबए त ँ ओ क र  ध् व ि न  स् थ ा न ा न् त ि र त  भ ऽ  ए क  अ क्ष र  आ ग ाँ आिब जाइत अिछ। ज ेना- शिन (शइन), पािन \n(पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछ ु (काउछ), मास ु(माउस) आिद। म ुदा तत्सम शब्दसभमे ई िनयम \nलागू न ि ह  ह ो इ त  अ ि छ ।  जेना- रिश्मकेँ  र इ श् म  आ  सुधांशुकेँ  स ुधाउंस निह कहल जा सक ै त अिछ। \n \n१०.हलन्त(◌्)क ᮧयोग : मैिथली भाषामे सामान्यतया हलन्त (◌्)क आवश्यकता निह होइत अिछ। कारण ज े \nशब्दक अन्तमे अ उᲬारण निह होइत अिछ। म ुदा संस्कृ त भाषासँ जिहनाक तिहना म ैिथलीमे आएल (तत्सम) \nशब्दसभमे हलन्त ᮧयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीम े सामान्यतया सम्पूणर् शब्दकेँ  मैिथली भाषासम्बन्धी \nिनयमअनुसार हलन्तिवहीन राखल ग ेल अिछ। म ुदा ᳞ाकरणसम्बन्धी ᮧयोजनक लेल अत्यावश्यक स्थानपर \nकतहु-कतहु हलन्त देल ग ेल अिछ। ᮧस्तुत पोथीम े म ि थ ल ी  लेखनक ᮧाचीन आ नवीन द ुनू श ैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ  स मेिटकऽ वण र्-िवन्यास कएल गेल अिछ। स्थान आ समयम े बचतक सङ्गिह हस्त-ल ेखन \nतथा तकिनकी द ृि᳥सँ स ेह ो  स र ल  ह ो ब ऽ व ल ा  ि ह स ा ब सँ व णर्-िवन्यास िमलाओल ग ेल अिछ। वत र्मान समयम े \nमैिथली मातृभाषीपयर्न्तकेँ  आन भाषाक माध्यमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरᮧे᭯यमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर ध्यान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कु िण्ठत निह होइक, ताहूिदस \nलेखक-मण्डल सचेत अिछ। ᮧिस᳍ भाषाशाᳫी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक अन ुसन्धानमे \nएहन अवस्था िक᳖हु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक धारणाकेँ  पूणर् \nरूपस ँ स ङ् ग  ल ऽ  च ल ब ा क  ᮧ य ा स  क ए ल हु ँ अ ि छ ।  \nपोथीक वणर्िवन्यास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माᮢामे िभ᳖ अिछ। िनरन्तर अध्ययन, अनुसन्धान आ िव᳣ेषणक \nकारणे ई स ुधारात्मक िभ᳖ता आएल अिछ। भिवष्यमे आनहु पोथीकेँ पिरमािजत कर ैत मैिथली पाᲹप ुस्तकक \nवणर्िवन्यासमे प ूणर्रूप ेण  ए क रू प त ा  अ न ब ा क  ह म र ा स भ क  ᮧ य ᳀  र ह त ।  \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n92 \n \nकक्षा १० मैिथली ल ेख न  त थ ा  प ि र म ा जर्न मह ेन्ᮤ मलंिगया/ धीर ेन्ᮤ ᮧेमिष स ंयोजन- गण ेशᮧसाद भᲵराई \nᮧकाशक िशक्षा तथा ख ेलकू द मन्ᮢालय, पाᲹᮓम िवकास क े न्ᮤ,सानोिठमी, भᲦप ुर \nसवार्िधकार पाᲹᮓम िवकास क े न्ᮤ एव ं ज न क  ि श क्ष ा  स ा म ᮕ ी  के न्ᮤ, सानोिठमी, भᲦप ुर। \nपिहल स ंस्करण २०५८ ब ैशाख (२००२ ई.) \nयोगदान: िशवᮧसाद सत्याल, जग᳖ाथ अवा, गोरखबहादुर िसह, गण ेशᮧसाद भᲵराई, डा. रामावतार यादव, \nडा. राज ेन्ᮤ िवमल, डा. रामदयाल राक े श, धम ᱷन्ᮤ िवह्वल, रूपा धीरू, नीरज कण र्, रम ेश रᲳन \nभ ा ष ा  स म् प ा द न -  न ी र ज  क ण र्, रूपा झा  \n \nआब १.मैिथली अकादमी, पटना आऽ २.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन ᳇ारा बनाओल मानक शैलीक \nअ ध् य य न क  उ प र ा न् त  ि न ᳜  ि ब न् द ु स भ प र  म न न  क ए  ि न ण र्य करू।  \nᮕा᳭/अᮕा᳭ \n \n1. होयबला/होबयबला/होमयबला/ ह ेब’बला, ह ेम’बलाहोयबाक/होएबाक \n2 .  आ ’ / आ ऽ  आ  \n3. क’ ल ेने/कऽ ल ेने/कए ल ेने/कय ल ेने/ल’/लऽ/लय/लए \n4. भ’ ग ेल/भऽ ग ेल/भय ग ेल/भए ग ेल \n5 .  क र ’  ग ेलाह/करऽ ग ेलह/करए ग ेलाह/करय ग ेलाह \n6. िलअ/िदअ िलय’,िदय’,िलअ’,िदय’ \n7 .  क र ’  ब ल ा / क र ऽ  ब ल ा /  क र य  ब ल ा  क र ै ब ल ा / क ’ र ’  ब ल ा  \n8 .  ब ल ा  व ल ा  \n9 .  आ ङ् ल  आ ंग्ल \n10. ᮧायः ᮧायह \n11. द ुःख द ुख \n1 2 .  च ि ल  ग ेल चल ग ेल/चैल ग ेल \n13. द ेलिखन्ह द ेलिकन्ह, द ेलिखन \n14. द ेखलिन्ह द ेखलिन/ द ेखलैन्ह \n15. छिथन्ह/ छलिन्ह छिथन/ छल ैन/ छलिन \n16. चल ैत/दैत चलित/द ैित \n17. एखनो अखनो \n18. बढ़िन्ह बढिन्ह  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n93 \n \n19. ओ’/ओऽ(सव र्नाम) ओ \n2 0 .  ओ  ( स ंयोजक) ओ’/ओऽ \n21. फा ँिग/फािङ्ग फाइ ंग/फाइङ \n22. ज े ज े’/जेऽ \n23. ना-न ुकु र ना-न ुकर \n24. क े लिन्ह/कएलिन्ह/कयलिन्ह \n2 5 .  त ख न  त ँ त ख न त ँ \n2 6 .  ज ा ’  र ह ल / ज ा य  र ह ल / ज ा ए  र ह ल  \n27. िनकलय/िनकलए लागल बहराय/बहराए लागल िनकल’/बहर ै ल ा ग ल  \n28. ओतय/जतय जत’/ओत’/जतए/ओतए \n29. की फ ू ड़ल ज े ि क  फ ू ड़ल ज े \n30. ज े ज े’/जेऽ \n31. क ू िद/यािद(मोन पारब) क ू इद/याइद/कूद/याद \n32. इहो/ओहो  \n33. ह ँसए/हँसय ह ँस’ \n34. नौ आिक दस/नौ ᳴कवा दस/नौ वा दस \n35. सास ु-ससुर सास-सस ुर \n36. छह/सात छ/छः/सात \n37. की की’/कीऽ(दीघᱮकारान्तम े व ि ज त )  \n38. जबाब जवाब \n39. करएताह/करयताह कर ेताह \n40. दलान िदिश दलान िदश \n41. ग ेलाह गएलाह/गयलाह \n42. िकछ ु आ र  ि क छ ु औ र  \n4 3 .  ज ा इ त  छ ल  ज ा ि त  छ ल / ज ैत छल \n44. पहु ँिच/भेि ट  ज ा इ त  छ ल  प हु ँच/भेट जाइत छल \n45. जबान(य ुवा)/जवान(फौजी) \n4 6 .  ल य / ल ए  क ’ / क ऽ  \n4 7 .  ल ’ / ल ऽ  क य / क ए   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n94 \n \n48. एखन/अखन े अखन/एखन े \n49. अहᱭक ेँ  अ ह ी ँकेँ  \n50. गहᱭर गही ँर \n5 1 .  ध ा र  प ा र  क े नाइ धार पार क े नाय/के नाए \n52. ज ेकाँ ज ेँकाँ/जकाँ \n5 3 .  त ि ह न ा  त ेिहना \n5 4 .  ए क र  अ क र  \n5 5 .  ब ि ह न उ  ब ह न ो इ  \n56. बिहन बिहिन \n57. बिहिन-बिहनोइ बिहन-बहनउ \n58. निह/नै \n59. करबा’/करबाय/करबाए \n60. त’/त ऽ तय/तए \n6 1 .  भ ा य  भ ै \n62. भाँय  \n63. यावत जावत \n6 4 .  म ा य  म ै \n65. द ेिन्ह/दएिन्ह/दयिन्ह दिन्ह/द ैिन्ह \n66. द’/द ऽ/दए \n67. मानक म ैिथली_३ \n68. तका’ कए तकाय तकाए \n69. प ैरे (on foot) पएर े \n70. ताहुम े त ा हू म े \n71. पुᮢीक \n7 2 .  ब ज ा  क य /  क ए  \n73. बननाय \n74. कोला \n75. िदन ुका िदनका \n76. ततिहसँ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n95 \n \n7 7 .  ग र ब ओ ल ि न् ह  ग र ब ेलिन्ह \n78. बाल ु ब ा ल ू \n79. च ेन्ह िचन्ह(अश ु᳍) \n80. ज े ज े’ \n81. स े/ क े  स े’/के ’ \n82. एख ुनका अखन ुका \n83. भ ुिमहार भ ूिमहार \n84. स ुगर स ूगर \n8 5 .  झ ठ ह ा क  झ ट ह ा क  \n86. छूिब \n8 7 .  क र इ य ो / ओ  क र ैयो \n88. प ुबािर प ुबाइ \n89. झगड़ा-झा ँटी झगड़ा-झा ँिट \n90. पएर े-पएरे प ैरे-पैरे \n91. ख ेलएबाक ख ेलेबाक \n92. खेलाएबाक \n93. लगा’ \n94. होए- हो \n95. ब ुझल ब ूझल \n96. ब ूझल (स ंबोधन अथ र्मे) \n97. य ैह यएह \n98. ताितल \n99. अयनाय- अयनाइ \n100. िन᳖- िनन्द \n101. िबन ु ि ब न  \n102. जाए जाइ \n103. जाइ(in different sense)-last word of sentence \n104. छत पर आिब जाइ \n105. ने  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n96 \n \n106. ख ेलाए (play) –ख ेलाइ \n107. िशकाइत- िशकायत \n108. ढप- ढ़प \n109. पढ़- पढ \n110. किनए/ किनय े क ि न ञ े \n111. राकस- राकश \n112. होए/ होय होइ \n113. अउरदा- औरदा \n114. ब ुझेलिन्ह (different meaning- got understand) \n115. ब ुझएलिन्ह/ ब ुझयलिन्ह (understood himself) \n116. चिल- चल \n117. खधाइ- खधाय \n118. मोन पाड़लिखन्ह मोन पारलिखन्ह \n119. क ै क- कएक- कइएक \n120. लग ल’ग \n121. जरेनाइ \n122. जरओनाइ- जरएनाइ/जरयनाइ \n123. होइत  \n124. गड़ब ेलिन्ह/ गड़बओलिन्ह \n125. िचख ैत -  ( t o  t e s t ) ि च ख इ त  \n126. करइयो(willing to do) कर ैयो \n127. ज ेकरा- जकरा \n128. तकरा- त ेकरा \n129. िबद ेसर स्थान ेमे/ िबद ेसरे स् थ ा न म े \n130. करबयलहु ँ/ करबएलहु ँ/करबेलहुँ \n131. हािरक (उᲬारण हाइरक) \n132. ओजन वजन \n133. आध े भाग/ आध-भाग े \n134. िपचा’/ िपचाय/िपचाए  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका ०१ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक १९) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n97 \n \n135. नञ/ न े \n136. बᲬा नञ (न े) िपचा जाय \n137. तखन न े ( न ञ )  क ह ैत अिछ। \n138. कत ेक गोट े/ कताक गोट े \n139. कमाइ- धमाइ कमाई- धमाई \n140. लग ल’ग \n141. ख ेलाइ (for playing) \n142. छिथन्ह छिथन \n143. होइत होइ \n144. क्यो िकयो \n145. क े श (hair) \n146. क े स (court-case) \n147. बननाइ/ बननाय/ बननाए \n148. जरेनाइ \n149. क ु रसी क ु सᱮ \n150. चरचा चचा र् \n151. कम र् क र म  \n152. ड ुबाबय/ ड ुमाबय \n153. एख ुनका/ अख ुनका \n154. लय (वाक्यक अितम शब्द)- ल’ \n155. कएलक क े लक \n156. गरमी गमᱮ \n157. बरदी वदᱮ \n158. स ुना ग ेलाह स ुना’/सुनाऽ \n159. एनाइ-गेनाइ \n160. त ेनाने घ ेरलिन्ह \n161. नञ \n162. डरो ड’रो \n163. कत","size_mb":1.97,"has_text":true},"Videha 020.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 020.pdf","name":"Videha 020.pdf","text":"Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n  \n \n \n \n \nिवदेह १५ अक्टूबर  २००८  वषर् १  मास १०  अंक २० \n         \n \n  \n'िवदेह' १५ अक्टूबर  २००८ ( वषर् १ मास १० अंक २० ) एिह अंकमे अिछ:- \n१.संपादकीय २.संदेश \n३.मैिथली िरपोतार्ज- १. िजतेन्ᮤ झा  /  २. ᮧीित /  ३. नवेन्दु कु मार झा   \n४.ग᳒  \n४.१.कथा १.सुभाषचन्ᮤ यादव(अपन-अपन द ुख) २. िवभारानी (आऊ कन ेक ᮧेम करी मान े बुझौअल \nिजनगीक) \n४.२.१. िरस्क आऽ मैिथल- ᮩज कु . कणर् २. कोना बचत िमिथलाक िस्मता?-ओमᮧकाश झा  \n४.३.१. महाᮧकाश ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव पर, २. िजतेन्ᮤ झा सु᮰ी अंशुमालापर  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n४.४. १.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववत र्न- ᮧेमशंकर िसह (आगा ँ) २.स्व. राजकमल चौधरी पर - डॉ. \nदेवशंकर नवीन (आगाँ) \n४.५. दैिनकी-ज्योित    \n५.प᳒  \n५.१.श्यामल सुमनक-अिभयान  \n५.२.᮰ी गंगेश गुंजनक- राधा (पाँचम खेप) \n५.३.डॉ पंकज पराशरक ४ टा किवता आऽ ज्योितक किवता-पतझड़क आगमन \n५.५.िवनीत उत्पलक ५ गोट किवता \n५.६. महेश िम᮰ \"िवभूितक\" किवता गङ्गा-स्तुित \n  \n६. िमिथला कला-संगीत(आगाँ) \n७.पाबिन-संस्कार-तीथर् -ᮧफु ल्ल कु मार िसह मौन- िमिथलांचलक शैव क्षेᮢ/ आऽ दीयाबाती पर िजतमोहन झा / \nनूतन झा \n८. बालानां कृ ते- \n१ . ᮧ क ा श  झ ा -  ब ा ल  क ि व त ा  २ .  ग ांगोदेवीक भगता- गज ेन्ᮤ ठाकु र ३ .  देवीजी:  ज्योित झा \nचौधरी  \n      \n९. भाषापाक रचना लेखन (आगाँ)  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n10. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \n10.1. 1.Worn- out fifty paise coin- Mai thili poem \"Ghasal Athanni\" by L ate Sh. Kashikant \nMishra Madhup 2. The Fundamenta ls-maithili short story “moolbho ot” by Sh. Taranand \nViyogi   \n10.2.The Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel \nSahasrabadhani   \n11. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \n \nिवदेह (िदनांक १५ अक्टूबर २००८) \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास:१० अंक:२०) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अ ंक (अंक २०, िदनांक १५ अक्टूबर २००८) ई पिब्लश भऽ ग ेल अिछ। एिह ह ेतु लॉग ऑन करू \nhttp://www.videha.co.in |  \n  \nजीन मेरी गुस्ताव ली क्लािजयो (1940-)केँ  एिह सालक सािहत्यक ८ लाख १५ हजार पᲅडक सािहत्यक नोबल \nपुरस्कारसँ सम्मािनत कएल जएबाक घोषणा भेल अिछ। मानवतापर राज कए रहल सभ्यतासँ नीचाँ आऽ आगू \nजाऽ कए द ेखबाक ᮧवृिᱫ छिन्ह क्लािजयोक। न्यू-िडपाचर्सर्,पोएिटक एडव ᱶचर आ  सᱶसुअल एक्सटेसीक ल ेखक \nछिथ क्लािजयो। \n \nली क्लािजयो म ूलतः ᮨांसीसी भाषाक  उपन्यासकार छिथ, ओना िहनकर िपता अ ंᮕेज आऽ माता ᮨा ंसीसी \nछिथन्ह, दुनू गोटे मारीशससँ सम्बिन्धत। आऽ क्लािजयो नाइजीिरयाक समुᮤी याᮢासँ नेनपनिहमे सािहित्यक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \nजीवनक ᮧारम्भ कएलिन्ह। १९६३ ई. मे िहनकर पिहल उपन्यास ᮧकािशत भेल जे आधुिनक समाजक ᮧित एक \nतरहक िवᮤोह छल। ᮨᱶच लेखक सभमे क्लािजयो स्वीकृ त निह भऽ सकलाह आऽ एखन  ओऽ न्यू मेिक्सकोमे रहैत \nछिथ। \n \nथडर् वल्डर्क नजिरसँ देखब िहनकर रचनाक एकटा  िविश᳥ता छिन्ह। मारीशसक उपन्यासकार अिभमन्यु उनुथक \nआ तािह ᮓमम े रामायणक चरचा  सेह ो  क् ल ा ि ज य ो  क र ैत छिथ।  \n \nिहनकर पिहल उपन्यास ल े-ᮧोसेस-वबर्ल -  द  इ न टेरोगेशन ( जांचक प ूछताछ)१९६३ ई. म े आ य ल  जे \nअिस्तत्ववादक बादक समयक उपन्यास छल। िदन-ᮧितिदनक भाषणबाजीक बदला सत्याताकेँ  द ेखबय बला \nशिᲦ ओ शब्द सभकेँ  देलिन्ह। फे र आयल हुनकर द ू टा कथा स ंᮕह ला-फीवर आ ला-देल्यूज, एिह दुनू संᮕहमे \nपा᳟ात्य नगरक समस्या आ   ओ त ुᲥ ा  ड र क  य थ ा थ र् ि च ᮢ ण  भ ेल अिछ।  \nटेरा-अमाटामे हुनकर पारिस्थितकी-तंᮢसँ जुड़ाव स्प᳥ अिछ तँ डेजटर्सँ ओ उपन्यासकारक रूपमे स्थािपत होइत \nछिथ, एिहमे ओ उᱫर अᮨीकाक लु᳙ होइत संस्कृ ितक िचᮢण करैत छिथ। क्लािजयो दाशर्िनक लेख सेहो िलखने \nछिथ आऽ बᲬा लोकिनक लेल लुलाबी सेहो। अमेिरकी सािहत्य जािह ᮧकारेँ अनुवादसँ दूर आऽ अपनामे मᲨ भऽ \nगेल अिछ स ैह  क ा र ण  अ ि छ  ि फ ि ल प  र ॉ थ क  ए ि ह  रेसमे ह ा इ प क  रू प मे शािमल   होएबाक बावज ूद पाछू छूिट \nजएबाक। अथर्शाᳫमे अमेिरकाक मोनोपोलीक िवपरीतक ई  सािहत्यक क्षेᮢक घटनाᮓम अिछ। \nएिह अंकमे: \n᮰ी ग गेश गुंजन जीक ग᳒-प᳒ िमि᮰त \"राधा\" जे िक मैिथली सािहत्यक एकटा नव कीितमान िस᳍ होएत, के र \nपाँचम खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-िटप्पणी सेहो।  सुभाष चन्ᮤ यादव आऽ िवभा रानी जीक कथा,  महेश िम᮰ \n\"िवभूित\"-᮰ी पंकज पराशर-  िवनीत उत्पल- श्यामल जीक प᳒ आऽ ᮧेमशंकर िसह, मौनजी, िजतमोहन, ᮧकाश \nझा, ओमᮧकाश जीक रचना सेहो ई-ᮧकािशत कएल गेल अिछ।  \n᮰ी राजकमल चौधरीक रचनाक िववेचन कए रहल छिथ ᮰ी देवशंकर नवीन जी। सुभाषचन्ᮤ यादव जी पर ᮰ी \nमहाᮧकाश िलिख रहल छिथ। िजत ेन्ᮤ झा, नवेन्दु आ   ᮧीितक िरपोतार्ज छिन्ह तँ य ुव ा  ᮧ ि त भ ा  अंशुमालाक \nिवषयमे िलखने छिथ िजतेन्ᮤ। \nज्योितजी प᳒, बालानांकृ ते के र देवीजी शृंखला, बालानांकृ ते लेल िचᮢकला आऽ सह᮲बाढ़िनक अंᮕेजी अनुवाद \nᮧस्तुत कएने छिथ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \nमधुप जीक \"घसल अठ᳖ी\" आऽ तारानन्द िवयोगी जीक \"मूलभूत\" के र अ ᮕेजी अनुवाद सेहो ᮧस्तुत कएल ग ेल \nअिछ। \n\"िवदेह\" केँ  एखन धिर (१ जनवरी २००८ स ँ १२ अक्टूबर २००८) ५९ द ेशसँ ८५,२०१ बेर देखल गेल अिछ \n(गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धन्यवाद पाठकगण। \nशेष स्थायी स्तंभ यथावत अिछ। \nअपनेक रचना आऽ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे।  \nगजेन्ᮤ ठाकु र \n  \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co. \n                         २.संदेश \n१.᮰ी ᮧो. उदय नारायण िसह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन म ैिथली भाषाक \nइितहासमे होएत। आनन्द भए रहल अिछ , ई जािन कए ज े एतेक गोट म ैिथल \"िवदेह\" ई जन र्लकेँ  पिढ़ रहल \nछिथ। \n२.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन- \"िवदेह\" ई जन र्ल देखल। सूचना ᮧौ᳒ोिगकी के र उपयोग म ैिथलीक हेतु कएल ई स्तुत्य \nᮧयास अिछ। देवनागरीमे टाइप करबाम े एिह ६५ वष र्क उमिरमे क᳥ होइत अिछ, देवनागरी टाइप करबाम े \nमदित देनाइ सम्पादक, \"िवदेह\" के र सेहो दाियत्व। \n३.᮰ी रामा᮰य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलास ँ स ंबंिधत...िवषय वस्तुसँ अ व ग त  भेलहुँ।...शेष सभ क ु शल \nअिछ। \n४.᮰ी ᮩजेन्ᮤ िᮢपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई \nआऽ शुभकामना स्वीकार करू। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \n५.᮰ी ᮧफु ल्लकु मार िसह \"मौन\"- ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जािन कन ेक \nचिकत म ुदा ब ेसी आह्लािदत भ ेलहुँ। कालचᮓकेँ  प क ि ड़  ज ा ि ह  दूरदृि᳥क पिरचय द ेलहुँ, ओिह ल ेल हमर \nमंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हष र् भए रहल अिछ , जे न व  सूचना-ᮓािन्तक क्षेᮢमे म ैिथली \nपᮢकािरताकेँ  ᮧ वेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पᮢकािरताम े ए ि ह  ᮧ क ा र क  न व  ᮧ य ो ग क  ह म  \nस्वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७ . ᮰ ी  आ ᳒ ा च र ण  झ ा -  क ो न ो  प ᮢ - प ि ᮢ क ा क  ᮧ क ा श न -  त ा हू मे म ैिथली पिᮢकाक ᮧकाशनमे के क तेक सहयोग \nकरताह- ई तऽ भिवष्य कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक पैघ महान यज्ञमे हमर ᮰᳍ापूणर् \nआहुित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाᮢ अिछ। \nपिᮢकाक मंगल भिवष्य हेतु हमर शुभकामना स्वीकार कएल जाओ। \n९. ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पल्लिवत-पुिष्पत हो \nआऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ त ेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूप ेँ एकर िववरण भए \nसकै त अिछ। आइ-कािल्ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा शीᮖ पूणर् सहयोग देब। \n१२.᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवद ेह\" ऑनलाइन द ेि ख  र ह ल  छ ी ।  मैिथलीकेँ  अ न् त र ार᳦्ीय \nजगतमे प हुँचेलहुँ त क र ा  लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ सभक संकलन अप ूवर्। न ेपालोक सहयोग भ ेटत स े \nिव᳡ास करी। \n१३. ᮰ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी , नाितक एिहठाम \nदेखलहुँ। एकर वािषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलकᱫामे बहुत गोटेकेँ  हम साइटक पता \nिलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत अिछ जे िदल्ली आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। \nशुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ  जोड़बाक लेल।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \n१४. डॉ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह- \"िवदेह\"क िनःस्वाथर् मातृभाषानुरागसँ ᮧेिरत छी,  एकर िनिमᱫ जे हमर स ेवाक \nᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आऽ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गज ेन्ᮤ ठाकु र ।  ए त य  ᮧ क ा ि श त  र च न ा  स भ क  क ॉ प ी र ा इ ट  लेखक लोकिनक लगम े \nरहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम ᮧकाशनक/ आकार्इवक/ अंᮕेजी-संस्कृ त अनुवादक ई-ᮧकाशन/ आकार्इवक अिधकार \nएिह ई पिᮢकाकेँ  छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व \nलेख क  ग ण क  म ध् य  छ ि न् ह )  ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com केँ  म ेल \nअटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमᱷटमे पठा सकै त छिथ। रचनाक स ंग रचनाकार अपन स ंिक्ष᳙ \nपिरचय आ’ अपन स्कै न कएल ग ेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अ ंतमे टाइप रहय , जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ  देल जा रहल अिछ। म ेल ᮧा᳙ होयबाक \nबाद यथासंभव शीᮖ ( सात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाकेँ  ᮰ीमित \nल᭯मी ठाकु र ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ  ई ᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \nमहᱬवपूणर् सूचना (१):महᱬवपूणर् सूचना: ᮰ीमान् निचके ताजीक नाटक \"नो ए ंᮝी: मा ᮧिवश\" के र  'िवदेह' मे ई-\nᮧकािशत रूप देिख कए एकर िᮧट रूपमे ᮧकाशनक लेल 'िवदेह' के र समक्ष \"᮰ुित ᮧकाशन\" के र ᮧस्ताव आयल \nछल। ᮰ी निचके ता जी एकर िᮧट रूप करबाक स्वीकृ ित दए द ेलिन्ह। िᮧट रूप हाडर्बाउन्ड (ISBN NO.978-\n81-907729-0-7 म ूल्य रु.१२५/- य ू.एस. डॉलर ४० ) आ ऽ  पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4  \nमूल्य रु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे ᮰ुित ᮧकाशन, १/७, ि᳇तीय तल, पटेल नगर (प.) नई िदल्ली-११०००८ \n᳇ारा छापल ग ेल अिछ।  e-mail: shruti.publicati on@shruti-publication.com website: \nhttp://www.shruti-publication.com  \nमहᱬवपूणर् स ूचना:(२) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर १.म ैिथली-अंᮕेजी  शब्द कोश २.अंᮕेजी-\nमैिथली शब्द कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरस ँ देवनागरी पाण्डुिलिप िलप्यान्तरण-पᲳी-ᮧबन्ध डाटाबेश ᮰ुित \nपिब्लके शन ᳇ारा िᮧन्ट फॉमर्मे ᮧकािशत करबाक आᮕह स्वीकार कए लेल गेल अिछ। प ुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक \nआऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल जायत। \nमहᱬवपूणर् स ूचना:(३) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूप े ई-ᮧकािशत कएल जा ' रहल गज ेन्ᮤ ठाकु रक  \n'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास), 'गल्प-गुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां कृ ते', 'एकाङ्की स ंᮕह', \n'महाभारत' 'बु᳍ चिरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ᮧकाशनक बाद िᮧट फॉमर्मे ᮧकािशत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \nहोएत। ᮧकाशकक, ᮧकाशन ितिथक, पुस्तक-ᮧाि᳙क िविधक आऽ पोथीक मूल्यक सूचना एिह पृ᳧ पर शीᮖ देल \nजायत। \nमहᱬवपूणर् सूचना (४): \"िवदेह\" के र २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ᮧकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िᮧट \nसंस्करण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना सिम्मिलत कएल जाएत। \nमहत्वपूणर् स ूचना (५):  १५-१६ िसतम्बर २००८ क ेँ  इिन्दरा गाँध ी  र ा ᳦ ी य  क ल ा  के न्ᮤ, मान िसह रोड नई \nिदल्लीमे होअयबला िबहार महोत्सवक आयोजन बािढ़क कारण अिनि᳟तकाल लेल स्थिगत कए देल गेल अिछ। \nमैलोरंग अपन सांस्कृ ितक कायर्ᮓमकेँ  बािढ़केँ  देखैत अिगला सूचना धिर स्थिगत कए देलक अिछ। \nिरपोतार्ज- १. िजतेन्ᮤ झा  /  २. ᮧीित /  ३. नवेन्दु कु मार झा   \n \n १. िजतेन्ᮤ झा (साल भिरक लेखा-जोखा) \nमधेशी ᮰ िमक  फ़ोर म शुᮓ िदनसं नेपालमे ए क माᮢ रेलवे स िव स केँ  बंद के लक अिछ। ई र ेलवे स ि व स  नेपालमे \nजनकपुरसं भारतके  जयनगर तक चलइत छई। मध ेशी ᮰िमक फ़ोरम अपन सात सूᮢी मांग पूरा करय के  ल क \nएिह रेलवे सिवस के  बंद करय के  फै सला के लक अिछ। गौरतलब छई जे मधेशी ᮰िमक फ़ोरम रेलवे ईकाई ᳇ारा \nअपन सात सूᮢी मांग के ल क पिछला 30 अक्टूबर क मुसािफ़रखाना मे सेहो धनार् पर बैसल छलाह संगिह महा \nᮧबन्धक कायार्लय घेराव कयने छलाह। \nपूवाᲈचल के  उधोग ᳞वसायी सब वषᲃ स भारतक जोगवनी धिर रेलवे पिरचालनक आवश्यकता महसूस करैत \nछलाह। हुनकर सबहक ई इच्छा अिगला माच र् मिहनामे पूरा भऽ जायत जखन भारतक जोगवनी धिर ᮩाडगेज \nरेल सेवा शुरु होयत। िवराटनगर स ँ जोिड़ जोगबिन धिर ᮩाडगेज रेलसेवा चालू भेला के  बाद आयात-िनया र्त \n᳞ापार ढोनाई खचर् सस्ता भेला सँ पूवाᲈचलक उधोग ᳞वसायी केँ  बहुत फ़ायदा होयतिन्ह। \nबारा के  पᮢकार बीरेन्ᮤ साहक अपहरण लेल गिठत संसदीय छानबीन सिमित अपन ᮧितवेदन सभामुख सुभाष \nनेबांग के  सᲅिप देलक अिछ। ᮧितवेदनमे पᮢकारक अपहरणमे माओवादी के िजम्मेवार मानल गेल अिछ। सिमित \nअपन ᮧितवेदनमे क ा नूनक अन ुस ा र  द ो ष ी  प र  क ा र व ा ई  क र ा ब क  ि स फ ा ि र श  क ए ल क  अ ि छ ।  ग ौ र त ल ब  छ ई  जे \nवृहस्पितक रा᳦ीय मानवािधकार आयोग सेहो बत ेने छ ल  जे ब ा र ा क  प ᮢ क ा र  ि ब रेन्ᮤ साहक अपहरण नेकपा \nमाओवादी ᳇ारा कै ल गेल अिछ।  \nसरकार के  क ह ब  छैक ज े माओवादी ᳇ारा अपहिरत पᮢकार िबरेन्ᮤ साहक अवस्थाक बारेमे ि क छु म ह त् व पूणर् \nसूचना भेटल अिछ मगर ओकरा तत्काल सावर्जिनक निह कयल जायत। ᳞वस्थािपका संसदक मिहला सम ूहक \nबैठकमे गृह मंᮢालयक सिचव उमेश ᮧसाद मैनाली कहलिन जे पᮢकार साह केँ ताकबा लेल सरकार हर स ंभव \nᮧयास कऽ रहल अिछ आ अपहरणक आश ंका मे चािर गोटा क े  पक ड़ल गेल अिछ। स ंगिह बैठकमे पेᮝोिलयम  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \nपदाथर्क म ूल्यवृि᳍क बारेमे उ ध ो ग  व ा ि ण ज् य  आ  आ पुित म ंᮢालयक अिधकारी के  क ह ब  छ ल ि न  जे म ूल्यवृि᳍ \nबाध्यात्मक अवस्थामे क य ल  गेल। ग ृह और उधोग द ूनू म ंᮢालयक कायर्भार सम्भािरिनहार क ृ ष्ण ᮧसाद \nिसटौला~केँ  सेहो बैठकमे बजाओल गेल छलिन्ह मुदा राजनीितक ᳞स्तताक चलते ओ निह आिब सकलाह। \nअंत ि र म  ᳞ व स् थ ा ि प क ा  संसदक िवश ेष अिधव ेशन~केँ  सकारात्मक ढंगसं स ंप᳖ करबा लेल शीष र् न ेताक बीच \nिवचार िवमशर् चिल रहल अिछ। \nअंतिरम ᳞वस्थािपका संसदक िवशेष अिधवेषनकेँ  सकारात्मक ढंगसँ संप᳖ करबा लेल शीषर् नेताक बीच िवचार \nिवमशर् संप᳖ा भऽ गेल।    \nमोटरसाइिकल दुघर्टनामे परल पᮢकार रोशन कणर्क उपचारक ᮓम मे वृहस्पित िदन भोरे पटनामे िनधन भ गेल \nअिछ। 29 वषᱮय कणर्क काितक 3 गते के  राित िसिसया म े मोटरसाइिकल द ुघर्टना भऽ ग ेल छलिन। उपचारक \nलेल भारतक िबहार राज्यक सीतामढीसं पटना गेल रहिथ। जनकपुरक स्थानीय एफ एम आ स्थानीय पिᮢका मे \nओ काज करैत आएल रहिथ। पᮢकािरता िवकास ᮧित᳧ान एकटा ᮧेस िवज्ञि᳙ ᮧकािशत कऽ कय पᮢकार कणर्क \nअसामियक िनधन ᮧित शोक ᮧकट कएलक अिछ। \n  \nकिपलवस्तु घटनाक पीिड़त सभ अपन मांग केँ  पूरा करवाबए लेल सरकार ᳇ारा ध्यान निह देबाक कारणे कािल्ह \nसँ म हेन्ᮤ राजमागर् ब ंद करबाक च ेतावनी द ेने छ ि थ ।  ओ  स भ  अ इ  घ ट न ा क  मृतककेँ  शहीद घोिषत करबाक. \nमृतकक पिरवार केँ  उिचत क्षितपूित देबाक आ िवस्थािपत केँ  पुनर्स्थापना आ दोषीक उपर कारवाई जेहन पाँच \nसूᮢी माँग रखने छिथ। घटनाक पीिड़त सभ असोज बारह गते~केँ  सरकारकेँ  पᮢ िलिख अपन माँग रखने छलाह। \nगत भादव तीस गते~केँ  अज्ञात समूह ᳇ारा किपलवस्तुक मोइद खाँक हत्या कयलाक बाद ओतय भेल िहसात्मक \nघटनामे द ू द जर्न आदमीक जान ग ेल छल। घटनाम े स ौ ओ  घ र मे आ ग ज न ी  लूट प ा ट  आ  त ो ड़ फ़ ो ड़  सँ  करोड़ो \nरुपयाक क्षित भेल छल। एखन तक हजारो लोक सभ िवस्थािपत भेल छिथ। \nबीरगंजमे वृहस्पितकेँ  भेल बम िवस्फोटक िजम्मा दो᮰ो जनतांिᮢक तराई मुिᲦ मोचार् लेलक अिछ। दो᮰ो मोचार् \nके  कायर्कतार् सभ बीरगंज कुकर बम िवस्फोट के लक, ई जानकारी दो᮰ो मोचार्क ᮧमुख िवस्फोट िसह टेलीफोनसं \nजानकारी देलिथ। \nसलार्ही बरहथवा बजारम े  सांझमे ए क  आ द म ी क  ग ो ल ी  म ा ि र  क य  घ ा य ल  क ऽ  देल ग ेल। बरहथवा बजारम े \nिकरानाक समान बेचए आओल बरहथवा वाडर् नंबर 8 घर रहल 40 वषᱮय वीरेन्ᮤ साह केँ  बजारे~मे सांझ साढे \n6 बजे ग ो ल ी  म ा र ल  गेल ᮧहरी जनौलक अिछ। घटनाम े स ंल Შ  र ह ल  आ शंकामे ᮧ ह र ी  ए क  ग ो टे के  प क ड ब ा क  \nसंगिह पेस्तोल सेहो बरामद कएलक अिछ। एिह तरह े बरहथवामे िबतल स᳙ाह तीन िदनक अ ंतरमे द ू गोटेक \nहत्या भऽ चुकल अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \nभारतीय दूतावासक सहयोगसँ पाँच मिहना पिहने िनमार्ण भेल झापाक भᮤपुर िस्थत सुिवधा समप᳖ ᮧसुित गृह \nअखन तक संचािलत निह भऽ सकल अिछ। करीब सᱫर लाखक लागत सँ बनल ई हािस्पटल िचिकत्सक अभावमे \nनिह चिल रहल अिछ। \nपािकस्तानक सूबा सरहदक स्वात घाटीम े चरमपंथी आ स ुरक्षाबलक बीच घमासान जारी अिछ। वृहस्पित केँ  \nसेना िदस सं 70 टा चरमपंथी केँ मारय के  दावा करय के  बाद चरमपंथीक िदस सं दावा कएल ग ेल छई जे ओ \n40 टा स ैिनक केँ  ब ंद ी  ब न ा  लेने छ ई ।  च र म पंथी िकछु स ुरक्षाकमᱮ के म ा र य  के  ब ा त  सेहो कहलक अिछ। \nवृहस्पितक राित भिर स्वातक िविभ᳖ इलाकामे गोलीबारीक आवाज आबइत रहलई मुदा कोनो बडका कारवाई \nके  खबिर निह अिछ। दूनू ओर सं ई कारवाई दू िदन पिहने भेल अनािधकािरक संघषर् िवराम के  बाद भेलैया। \nपि᳟मी तैवानमे एकटा ग ैरकानूनी तरीका स ँ चिल रहल पटाखा फ़ ै क्ᮝीमे आिग लािग ग ेल जािह स ँ चािर गोट े \nमारल गेल आर छह लोग घायल भऽ ग ेल। ई धमाका हाउलᲂग शहरमे भेल अिछ। धमाकाक बाद छोट-छोट क ै \nटा िवस्फ़ोट भेल। धमाका सँ आसपासक िबिल्डगक िशशा सभ सेहो टुिट गेल। ई पटाखा फ़ै क्ᮝी जतय अविस्थत \nअिछ ओतय चारु तरफ़ धानक ख ेत होय के  कारण बचाव काजमे काफ़ी िदᲥत भऽ रहल छल। स्थानीय वािसन्दा \nसभ के  कहब अिछ जे िवस्फ़ोट सँ  पिहले ई फ़ै क्ᮝी मे िक बनैत अिछ एकर जानकारी हुनका सभ के  निह छलिन। \nएखन तक अिह बातक जानकारी निह भ ेटल अिछ जे अिह िवस्फ़ोटक की कारण छल। एखन तक ᮧशासन आर \nजाँच आयोग सँ  अिह बातक जानकारी निह भेटल अिछ जे ई िवस्फ़ोट स्विनयोिजत तँ निह ने छल।       \nओना तँ घरमे गाए या महीषक बᲬा भेलासं ओकर पालनकतार् ᳞िᲦ खुश होइत छिथ। एनािहते भैरहवामे सेहो \nएकटा कृ षकक घर म े म ह ी ष  , ए क ट ा  न ि ह  ब ि ल् क  जुडवा बᲬा देलक म ुदा द ूनू ब Წ ा  केँ  पाडा रहबाक कारण े \nमहीषक मािलक वासुदेव यादव दुखी छिथ।  \nभैरहवा मे '' नया बᱶिजग नया ओल्मिपक'' नामक चीनक फ़ोटो ᮧदशर्नी शुरु भ ेल अिछ। चीनक राजद ूत चंग \nिसयांगिलन एिह फ़ोटो ᮧदशर्नीक उ᳃ाटन के लिन। एिह अवसर पर चीनक राजद ुत कहलिन जे आिदए काल स ँ \nचीन नेपालक िहत ᮧगित आ उ᳖ित देखय चाहैत अिछ। िस᳍ाथर्नगर नगरपािलकाक सभाकक्षमे आयोिजत एिह \nᮧदशर्नीमे 79 टा फ़ोटो राखल ग ेल अिछ। ᮧदशर्नीमे 2008 मे चीनक बेिजगमे आयोिजत होयवाला ओलिम्पक  \nखेलकू द ल ेल ओᱫिह भऽ रहल िविभ᳖ गितिविधक जानकारी फ़ोटो ᳇ारा द ेब ा क  ᮧ य ा स  क य ल  गेल अिछ। ई \nनेपाल चीन मैᮢी समाज लुिम्बनी ᳇ारा आयोिजत ई ᮧदशर्नी शिन िदन धिर चलत। \nᮧधानमंᮢी िगिरजा ᮧसाद कोइराला गणतंᮢ आ समानुपाितक िनवार्चन ᮧणाली के  बारे मे संसद सं होबय बला \nिनणर्य के  ᮧजातांिᮢक हेबाक बात कहलाह।   काठमांडूमे मिहला पᮢकार सभहक रा᳦ीय सम्मेलन के  संबोिधत \nकरैत ᮧधानमंᮢ ी  क ो इ र ा ल ा  संसद के  ि न णर्य के  ᮧ ज ा त ांिᮢक ᮧिᮓया ᳇ारा मजबूत बन ेबाक िव᯴वास ᳞Ღ \nकयलाह। ᮧधानमंᮢ ी  क ो इ र ा ल ा  ि व ि भ ᳖  क्षेᮢ सं ᮧेस के  उ प र  ह ो ब य  ब ल ा  द म न क  च च ार् क रैत सरकार क े  अ ई  \nतरहक ᮧवृित निह सहबाक बात सेहो कहलाह। ओ कहलाह जे संसद ᳇ारा संिवधानक ितिथक घोषणा होयत। \nनेकपा माओवादी के  कायर्कतार् सब न ुवाकोट काँᮕेसक कायर्कतार् के  वृहस्पित िदन अपहरण के ला के  बाद मािर \nपीट के  छोिड़ द ेलक। नुवाकोट काँᮕेसक कायर्कतार् रामकु मार िधिमरे के  माओवादी काय र्कतार् स्थानीय िवकास  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \nमंᮢालय सँ अपहरण कएन े छल। रामकु मार िधिमरेक कहब छ ैक जे नुवाकोट ओखरपौवा चािर क े  सावर्जिनक \nजमीन कोनो खास ᳞िक्ᱫक नाम पर अिह करय देबाक दुश्मनी मे हुनका पर आᮓमण कयल गेल छलिन्ह। ओिह \nसावर्जिनक जमीन क े  अपना नाम पर करय चािहिनहार राममिण िधिमर े आ  म ा ओ व ा द ी  क ा यर्कतार् न व र ा ज  \nदुंग़ाना आिद पर आरोप लगब ैत ओ कहलिन ज े YCL कायार्लय लऽ जा कऽ हमरा मारल -पीटल गेल। िधिमरे \nपर भेल माओवादीक ज्यादती के  िवरोधमे आई बालाजुमे ᮧदशर्न कयल गेल। \nनेपाली मिहला उध्मी सभ ᳇ारा तैयार कयल गेल समान केँ  बाजार भेटलाक बाद आब मिहला उधमी सभ अलग \nसँ औधोिगक क्षेᮢमे उ त र ऽ  के  स ो च  ब न ा  र ह ल  छ ि थ ।  नेपाल उध्मी महासंघक नविनवा र्िचत अध्यक्ष ᮧिमला \nिरजाल महासंघ के  पन्ᮤह मिहना पिहले संचालन मे आिन, साकर् मिहला ᮓाफ्ट िभजेल ᳇ारा मिहला उध्मी सभ \nसेहो अंतरार᳦्ीय बाजारमे जा सकै त छिथ एकरा ᮧमािणत के ली। \nपैसा के  अभावमे उपचारक ल ेल शहर निह जा िबमारी दब ेनाई अिधकांश ᮕामीणक बाध्यता अिछ। मुदा आब \nघर आँगनमे डाक्टर के ऐला स ँ ऐहन लोक सभ राहत महस ूस कऽ रहल छिथ। पव र्त के  द ुगर्म फ़लेबास खानी \nगाँवमे आयोिजत िनशुल्क स्वास्थय िशिवरमे दू हजार सँ बेसी लोक उपचार करा चुकलाह।  \nनेपाल िस्थत रा᳦संघीय िमशन अनिमन ᮧमुख इयान मा᳷टन अनिमनक कायर् अविध बढ ेबाक लेल ᮧधानमंᮢी \nसमेत सम्बिन्धत पक्ष संग िवचार िवमश र् करताह। रा᳦संघीय सुरक्षा पिरषद के  बैठक सँ वापस अएला के  बाद \nमा᳷टन कहला जे पूस मिहना के  मध्यमे अनिमन के  कायर्काल खत्म भेला के  बादो समया अविध बढ ेबाक लेल \nरा᳦संघीय स ुरक्षा पिरषद इच्छुक  अ ि छ ।  ओ  क ह ल ि न  जे न ेपाल म े शािन्त ᮧिᮓया के  आ ंगा बढ ेबाक ल ेल \nरा᳦संघीय महासिचव बन की मून, ᮧितब᳍ छिथ। \nनेकपा माओवादी के भातृ संगठन YCL िवघिटत राजपिरषद के सदस्य ᳇ािरकामान िसह ᮧधान के  मारी पीट \nकऽ अपहरण कऽ ल ेलक अिछ। पचास-सािठ क े  स मूहमे आ य ल  YCL कायर्कतार् जनिहत नागिरक समाजक \nश्यामकृ ष्ण मास्के  के  घ र  सँ हु न क  अ प ह र ण  के लकिन्ह। चैत्य स्तूप के  जीणᲃ᳍ार करबा लेल दोलखा क े  भ ेल \nमीᳳटग के बाद ओ मास्के  के घरमे रुिक गेल छलाह। इटािलयन चैत्य स्तूप नामक संस्था के सहयोग सँ दोलखा के  \nपुरान चैत्य स्तूपक जीणᲃ᳍ार करबाक टोली संग दोलखा पहु ँचल िसह पर दरबारक नाम पर सामािजक काज \nकरबा के  आरोपमे YCL हुनकर अपहरण के ने अिछ। YCL कायर्कतार् ᳇ारा तैयार दरबािरया अपराधी के  सूिचमे \nिसहक नाम सब सँ उपर होयबाक कारणे पूवर् योजना के तहत हुनक अपहरण कयल गेल। \nमाओवादी ᳇ारा िसरहा मे आयोिजत अिनि᳟तकालीन ब ंद आई स ं वापस ल ल ेल गेल अिछ। अपन द ू िजला \nस्तरीय नेता के  िगरफतार के लाक िवरोध मे मंिसर 4 गते सं माओवादी बंदक आहवाहन के ने छल। बंदक कारणे \nपूवर् पि᳟म राजमागर् के  लहान ख ंड मे सवारी साधन के  अवरूध्द भ ेला सं ह.जारो याᮢी के  भारी अस ुिवधा भ \nगेल रहिन। \nिसरहा मे माओवादी ᳇ारा अिपि᳟तकालीन बंद वापस किरत े रौतहट के  माओवादी स ेहो बंद वापस करबाक \nघोषणा क देलिन। आई स्थानीय ᮧशासन आ माओवादी िजला किमिट के बीच भेल सहमित के  बाद बंद वापसी \nके  घोषणा कएल गेल।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nराजमागर् आ सहायक राजमाग र् पर  बंद हड़ताल निह करबाक कान ूनक बादो एकर काया र्न्वयन निह  भेला सं \nयातायात मजदूर नाराज छिथ। हुनका सभहक ᳇ारा राजमाग र् मे अवरोध आ यातायात साधन पर हमला आ \nअिगलगी जारी रहला सं जानक खतरा पर ध्यान िदयाबैत सरकार सं हस्तक्षेप करबाक मांग कएल गेल अिछ। \nअपराधी आ भ ूिमगत सम ूह ᳇ारा फोनक माफर्त च ंदा के  न ा म  प र  पैसा मा ंगबा आ निह द ेला पर जान स ं \nमारबाक धमकी भेटलाक बादो ᮧशासनक लापरवाही के  िवरोध मे आंदोलन पर उतरल बीरग ंजक सोना चानी \n᳞वसायी आई टायरा जरा अपन िवरोध ᮧदिशत के लिन। ᳞वसायी के  कहब छिन्ह जे ᮧशासन के बेर बेर आᮕह \nकरेलाक बादो मामला के  गंभीरता के  ᮧित ᮧशासन के  िधयान निह द ेला सं हमरा सबके  ई कदम उठाबई पड़ल \nअिछ। \nभरदुितया के िदन सं शुरू भ ेल भए बिहन के  ᳩेह के पाबइन के रूप म े ᮧख्यात पावइन सामा चके बा संप᳖ भेल। \nमधेशक बिहन बेटी सब ᳇ारा बड़ महत्वक संग माइटक म ूित के  आई धइर प ूजा क क सामा के  भंसाओल गेल। \nतराई के  थारू समाजक मिहला सब सामा पावइन क े  बड़ धूमधाम के  संग मनाओल करै छइथ। अपन अपन गाम \nसं क ा ठ म ांडू म े आ इ ब  क  र ि ह  र ह ल  थ ा रू  म ि ह ल ा  स म ा ज  आ  मैिथल मिहला समाज आई हटल े क ा यर्ᮓम के  \nआयोलना क क सामा पवर् काठमांडू मे मनौलक अिछ।   \nकाितक पूिणमा के िदन जनकप ुर गंगासागर,अरगजा पोखिर दशरथ तलाउ लगायतक पोखिर सभ न ेपाल आ \nभारतक िविभ᳖ स्थान सं आयल ᮰ध्दालु भᲦजन  सभ ᳩान क जानकी मंिदर, राम मंिदर, जनक मंिदर आ \nदशर्न आ प ूजापाठ कै लिथ। काितक ᳩान कै ल स ं भ ूतᮧेत डायन जोग ैिन स ं ह ो ब ई  ब ल ा  क ᳥  सं म ुिᲦ हेबाक \nिव᯴वास अिछ। तिहना ᮧत्येक साल ज ंका धनुषा आ िसरहा सीमा पर रहल कमला नदी तट पर हजारो डायन \nआ धामी मेला लागल छल। एिह मेला के  भूत मेला के नाम सं सेहो जानल जाइत अिछ। एिह ब ेर 10 ह.जार सं \nबेसी धामी सभहक सहभािगता रहल बात जनाओल ग ेल अिछ। मेला मे नेपाल के  धनुषा, महोᱫरी, िसरहा आ \nसलार्ही लगायत के  िविभ᳖ िजला एवं भारत के  मधुबनी आ दरभंगा िजला के  धामी, डायन, जोिगन आ ᮰ध्दालु \nभᲦजन के  सहभािगता रहल बात कमला म ेला आयोजक सिमित जनौलक अिछ। आध ुिनक युग मे जत कानूनी \nरूप म े डायन के  आरोप लगौनाई अपराध मानल जाइत अिछ त ᮧत्येक साल लाग ैय बला ई म ेला िवज्ञान आ \nकानून दुनु के  चुनौती बनल अिछ। \nकाितक शुक्ल ष᳧ी के  िदन स ं जनकपुरक जानकी म ंिदर के  ᮧांगन मे ᮰ील᭯मी नारायण महायज्ञ पुणार्हुित के  \nबाद संप᳖ भेल अिछ। समापन के  अवसर म े जनकपुर मे शोभा याᮢा मे नेपाल आ भारत के  िविभ᳖ स्थान सं \nआएल साधु संत, बुध्दीजीवी एवं समाजसेवी सभहक अपार सहभािगता छलै। \nझापा िजला के  मिहला िजनका ईलाजक लेल भारत या धरान आ िवराटनगर जाए पड़ ैत छलिन्ह हुनक समस्या \nके  अस्थायी समाधान भ ेल अिछ। भᮤपुरक मेची अंचल अस्पताल मे ᮧ सूित डाक्टरक ᳞वस्था रहलाक बादो \nडाक्टर उपलब्ध निह छलिथ। मुदा आब स्वास्थ्य मंᮢालय एक महीना लेल डाक्टर िमिथला शमार् के  ओिहठाम \nपठा क अस्थायी समाधान के लक अिछ। अस्पताल मे मिहला डाक्टर के  एला स ं ᮧसूित मरीज के  अस्पताल मे \nभीड़ शुरू भ ेल अिछ। भारतीय द ूतावास ᳇ारा 2 करोड़ 74 लाख रूप ैया के  लागत सं 25 सैया के  सुिवधा संप᳖ \nभवनक िनमाणर्क बादो डाक्टरक अभाव मे ई अस्पताल बेहाल अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nचूल्हा पर भानस क अपना पिरवार क े खुएनाइ, अपन बाल बᲬा के  प ोस न ाई ए वं प ाल न ाई आ  अप न  घर क  \nदेखभाल करैत अपन जीवन िबतौिनहार अिधका ंश मधेश मे रिह रहल मध ेशी मिहला के  िदनचयार् अइछ। मुदा \nआब िकछु िदन स ं िविभ᳖ संघ संस्था के  ᮧयासक बाद, मधेशक मिहला सब स ेहो अपन आ अपना पिरवार क े  \nबारे मे सोचबाक ल ेल सजग भ रहल छइथ। गाम गाम म े चलाओल जा रहल बचत सम ूह मे िनयिमत रूप म े \nउपिस्थत हेबाक एकटा ᮧमुख काज भ गेल छइन्ह हुनका सबके । \nपूवाᲈचल के ᮧमुख ᳞ापािरक के न्ᮤ झापा के  िबतार्मोड़ शहर गंदगी साफ करबा लेल स्थानीय लोक जागरूक निह \nअिछ आ निहए स्थानीय िनकाय सेहो िᮓयाशील अिछ। एहन िस्थित मे एक सामािजक संस्था ᳇ारा िबतार्मोड़क \nसाफ सफाई शुरू कएल ग ेल अिछ। \nबारा नीजगढ़ िस्थत पूवर् पि᳟म राजमागर् पर ᮝक मे बस ठोकर मािर द ेलक। जािह मे बसक ᮟाइवर समेत आठ \nगोटे घायल भ ग ेलाह। घायल सब म े सं बस चालक िसध ुली के  तारा तामांग, हेल्पर िदपेश आचायर् आ एक टा \nअंजान याᮢी के  हालत ग ंभीर छिन्ह। हुनकर सबहक उपचार बीरगंज के  नारायण क्षेᮢीय अस्पताल मे भ रहल \nछिन्ह। \nपसार् के  सेढ़वा सं तीन ह.जार िकलोᮕाम गांजा सशᳫ ᮧहरी बल क्षेᮢ नबंर पांचक टोली बरामद के लक अिछ। \nचेकजांच के  ᮓम मे शुᮓ के  राित संढ़वा जाइत समय सशᳫ के  टोली के  देखला के  बाद गांजा लोड क रहल लोक \nसब भिग गेल। ᮧहरी के  शंका भेला पर जांचक प᳟ात भारी माᮢा मे गांजा बरामद के लक। सीमा सुरक्षा बल के  \nᮧमुख सशᳫ ᮧहरी उपरीक्षक कमान िसह जानकारी देलिन जे घटनास्थल सं एक थान नलकट ुवा बंदूक सेहो \nपड़ल छल। \nभारतीय राजद ूत िशवश ंकर म ुखर्जी दावी क े लिन अिछ ज े त र ा ई  क्षेᮢ मे भ  र ह ल  आ प र ा ि ध क  ग ि त ि व ि ध  मे \nभारतीय समूहक कोनो संलᲨता निह अिछ। ᮧधानमंᮢी िगिरजा ᮧसाद कोइराला ᳇ारा सीमा पार सं आबई बला \nअपराधी सब नेपाली सशᳫ समूह संग िमल क तराई म े िहसा मचेबाक अिभ᳞िᲦ देलाक तुरंते बाद भारतीय \nराजदूत मुखजᱮ एिह तरहक वᲦ᳞ देलिन। दूतावास के  सहयोग स ं संचािलत योजना सब के  िनरीक्षण के  लेल \nभोजपुर प ंहुचल भारतीय राजद ूत तराई िहसा म े भारतीय तत्वक स ंल Შ त ा  न ि ह  र ह ब ा क  ब ा त  क ह ल ि न ।  ओ  \nकहलिन जे नेपाल जे अखन आंतिरक समस्या के  सामना क रहल अिछ , ओकर सामाधान मे सरकार के  सहयोग \nकरबाक लेल भारत तत्पर अिछ। \nपािकस्तान के  रावलिपडी शहर मे भेल दू टा िवस्फोट मे कम सं कम 35 लोक के  मारई जाए के  ख़बर छई। द ूनू \nिवस्फोट सैन्य िठकाना के  िनशाना बना क कएल ग ेलई। पिहल िवस्फोट सेना के  छावनी के  बाहर एकटा नाका \nपर आत्मघाती हमलवार के लकै । एिह मे सेना के  एकटा जवान मारल ग ेलई। दोसर िवस्फोट सेना के  मुख्यालय \nके  बाहर तखन भेलई जखन सेना के  कमर्चारी के  ल जा रहल एकटा बस के  पाछां कार ल जा क ओिह मे िवस्फोट \nक देल गेलई। तीन महीना मे ई तेसर बेर छई जखन सेना के  मुख्यालय पर हमला कएल गेल छई। एिह हमला के  \n.िजम्मेदारी िकयौ निह ल ेलक अिछ। अिधकारी शक .जािहर केलक अिछ ज े इ  ह म ल ा  त ा लेबान समथ र्क \nचरमपंथी के ने हेतई। हुनक मानब छई जे तालेबान समथर्क सेना के  ओिह कारवाई के  बदला लेबई के  कोिशश क  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nरहल छई ज े ओ उᱫर पि᳟मी ᮧांत मे क रहल छई। हालक महीना म े पािकस्तान मे कतेको बड़का आत्मघाती \nहमला भेलया। कराची मे एक टा बड़का िवस्फोट मे कम सं कम 135 लोक के  जान गेल रहई। \nपूवर् ᮧधानमंᮢी नवा.ज शरीफ घोषणा केलैथ जे ओ रिववार यानी 25 नबंबर क लाहौर वापस लौटताह। नवा.ज \nशरीफ के  राजनीितज्ञ भाए शाहबा.ज शरीफ लंदन सं एिह ख़बर के  पुि᳥ के लैथ। दूनू भाए एकै  संग पािकस्तान \nपंहुचई बला छइथ। ओना अखन ई तय नई छई ज े पािकस्तान मुिस्लम लीग जनवरी मे होभई वला च ुनाव मे \nिहस्सा लेताह िक निह। गौरतलब छई ज े नवा.ज शरीफ पिछला 10 नबंबर क पािकस्तान लौटल छलाह म ुदा \nहुनका सउदी अरब भेज देल गेल रहई। मु दा िकछु िदन पिहने पािकस्तान के  सुᮧीम कोटर् हुनका स्वदेश लौटई के \nअनुमित द द ेने र ह ई ।  1999 मे न व ा . ज  श र ी फ  के  तख्ता पलिट द ेल ग ेल  र ह ई ।  आ  अ ि ग ल ा  स ा ल  हु न क ा  \nपािकस्तान सं िनवार्िसत क देल गेल रहई। \nपूवर् ᮧधानमंᮢी आ नेपाली कांᮕेस के  विर᳧ नेता शेर बहादुर देउबा गणतंᮢक मुख्य बाधक हेबाक आरोप नेकपा \nमाओवादी पर लग ेलिन अिछ। ओ म ंिसर छह गत े क  ि न ध ार्िरत कएल ग ेल स ंिवधान सभा च ुनाव निह ह ेबई \nदेबाक आ माओवादी ᳇ारा गणतंᮢ के  आयु बढ़ेबाक आरोप लगेलिन। \nअमेिरका के  पूवर् रा᳦पित िजम्मी काटर्र के  कहब छिन्ह जे अिह ठामक अिधकांश राजनीितक दल आ सम ुदाय त \nगणतंᮢक पक्ष मे अ ि छ  मुद ा  अ ि ह  लेल व ैधािनक तरीक़ा स्थािपत करई पडत। ᮧधानम ंᮢी िगिरजा ᮧसाद \nकोइराला स ंग भ ᱶट म े क ा टर्र हुनका जल्दी स ं ज ल् द ी  संिवधान सभा क े  ि न व ार्च न  क र ब ा क  सुझाव द ेलिखन। \nᮧधानमंᮢी के  िवदेश मामला संबंधी सलाहकार आिदत्य बराल के  अनुसार ᮧधानमंᮢी काटर्र के  स्वयंम संिवधान \nसभा के  चुनाव लेल आतुर आ चुनाव के  बाद गणतंᮢ संबंधी िनणर्य लेबाक बात कहलिखन। \nअमेिरकी प ूवर् र ा ᳇ ᮝ प ि त  ि ज म् म ी  क ा टर्र राजनीितक दल आ सरकार क े  स ुझाव द ेलिखन अिछ ज े राजनीितक \nगितरोध के  समा᳙ क 2064 साल के  भीतरे संिवधान सभा के  चुनाव करा क नेपाल मे दीघर् शािन्त के  स्थापना \nकरिथ। काटर्र कहलिन जे नेपालक माओवादी सं संबंध सुधारबाक लेल ओ अमेिरकी सरकार सं बात करताह। \nचीन के थाई जाज र्स डैम सोडर् के नजदीक भ ेल भूस्खलन मे एकटा बस के  चपेट मे एला स ं ओिह म े सवार 31 \nलोकक मौत भ ग ेलई। भ ूस्खलन के  घ ट न ा  मंगलवार क भ ेल ई  आ  ओ ि ह  के  त ी न  ि द न  ब ा द  इ  ब स  भेटलई। \nभूस्खलन के  समय बस मे 31 लोक सवार रहइथ। अिधकारी के  मुतािबक दुघटर्ना के  तीन िदन बीत गेलाक बाद \nककरो जीबई के  संभावना निह छई आ बस पूरा तरहे क्षितᮕस्त छई।  संगिह बोडांग काउंटी के  हुबई ᮧांत मे भेल \nभूस्ख्लन मे रेल िनमाणर् स्थल के  नजदीक के  सड़क के  सेहो एकर चपेट मे आबई के  बात कहल गेल छई। \nᮧधानमंᮢी िगिरजा ᮧसाद कोइराला 2064 साल के  िभतरे संिवधान सभा चुनाव करेबाक बात कहलाह। नेपाल \nᮝेड यूिनयन कांᮕेस के  ᮧितिनिध मंडल संग बात करैत ᮧधानमंᮢी ई ᮧितबध्दता ᳞Ღ के लिन। ᮝेड यूिनयन के  \nपदािधकारी सब ᮧधानमंᮢी के  ज्ञापन पᮢ द क आई बालुबाटार पंहुचल छलाह। एिह अवसर पर संिवधान सभा \nिनवार्चन के  बाद पिहल ब ैठक स ं ग ण तंᮢ के  घ ो ष ण ा  क र ब ा क  लेल आ एिह स ं पिहलका सहमित क े  अ नुसार \nिमि᮰त िनवार्चन ᮧणाली लागू करबाक ल ेल ᮧधानमंᮢी के  सुझाव देबाक बात ᮝेड यूिनयन कांᮕेस के  अध्यक्ष  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nल᭯मण बᳩेत कहलाह। ज्ञापन पᮢ मे संिवधान सभा चुनाव के  िनि᳟त ितिथ तकबाक ᮰म आयोग गठन करबाक \nयुिनयन के  एकीकरण करबाक लेल आ शांित बहाली करबाक लेल सरकार सं मांग कै ल गेल अिछ। \nᮩाजील मे एकटा 15 वषᱮय िकशोरी के  चोरी के  आरोप म े एकटा अनोखा आ दद र्नाक स.जा द ेल गेलई। 15 \nवषᱮय एिह लड़की के  स.जा के  तौर पर कतेको हफता तक 21 लोक के  संग जेल मे राखल गेलई जे ओिह िकशोरी \nके  खाए लेल तखने दई जखन िक बदला मे ओकरा संग संबंध स्थािपत कएल जाए छलई। एिह कम उ᮫क लड़की \nके  संग .जबरदस्ती बलात्कार कएल जाई छलई आ अिधकारी िकछो निह क पेलैथ जाधिर िक रा᳦ीय िमिडया मे \nई ख़बिर निह एलई आ ᮩाजीलवासी एिह लड़की के  िरहाई के  मांग निह के लकै । एिह लड़की के  उंगली पर आ \nतलवा पर जलइत िसगर ेट लगा क िकशोरी क े  ᮧतािड़त कएल जाई छलई आ ओकरा स ंग राखल ग ेल 21 टा \nबलात्कारी लड़का जंका ओकर क े स कािट द ेने र ह ई, त ा ि क  ओ क र  प ह च ा न  न ि ह  भ  प ा ब ई ।  ल ड़ क ी  आ  ओ क र  \nपिरवारवाला के  म ुतािबक हुनका सबक े  ल ग ा त ा र  ज ा न  सं म ा र ई  के  ध म क ी  भेटई छलई। श ुᮓ व ा र  क  संघीय \nसरकार, मानवािधकार अिधकारी के  एकटा ᮧितिनिध मंडल के  एिह मामला के  जांच के  लेल भेजलक अिछ।  \nरूपन्देही के  कृ षक सब के  बीच एखन बेमौसमी प्याजक खेती ख़ास लोकिᮧय बनल अिछ। कनीके  ख़चर् सं मोनक \nअनुरूप आमदनी भ ेला सं कृषक सब एिह िदस आकिषत भेल अिछ। \n२. ᮧीित  \n(ᮧीित नेपाल १ टी.वी. मे दैिनक मैिथली कायर्ᮓमक होस्ट छिथ।) \n१. \nिवयाह एकटा िरश्ता के  एहन अटूट बंधन अिछ जकरा सामािजक मान्यता ᮧा᳙ छैक आ एक खास अवस्था म ᱶ \nसब स्वेच्छा सअ अिह बंधन मᱶ बंधय चाहैत अिछ। ᮧाचीनकाल मᱶ स्वयंबर के  ᮧचलन छल। यािन मिहला के  \nस्वयं वर चुनवाक सामािजक आजादी छलिन्ह। कालांतर मᱶ सामािजक िस्थित मᱶ बदलाव आयल। बहु िववाह या \nदोस र  िव य ाह  प िह नुहुं ᳞ ा᳙  छल  मुदा मिहला के  न िह  भेट ल  ई आ जादी।  आ इय ो  क मोवेश दो स र  िव य ाह  पर \nसमाज मिहला के  ᮧित ओतेक उदार शायद निह अिछ जतेक उदार ओ पुरूषक दोसर िवयाह पर अिछ।  \nदोसर िवयाह के  बारे मᱶ जᲅ सच पुछी त समाज प ुरूख क े  संग दैत अिछ। पिहने त समाज म ᱶ बहु िवयाहक ᮧथा \nछल मुदा आब य᳒िप एकरा मानयता निह छैक तथािप समाज सअ ई ᮧथा पूणर्त: खत्म निह भेल अिछ। दोसर \nिवयाह जᲅ िवधुर ᳇ारा या कोनो खास िवशेष पिरिस्थित मᱶ कयल जाय त एकर कारण बुझवा मᱶ अबैत अिछ पर \nयिद माᮢ शौक, दहेजक लोभ या छ᳑ आधुिनकता के  होड़ मᱶ कयल जाय त ई अक्षम्य अपराध अिछ। अिह मादे \nसमाज आ स्वयं पुरूष के  अपन सोच बदलबाक आवश्यकता अिछ । \nसमय बदलल संगिह लोक के  सोच सेहो बदलल अिछ। मुदा एखनो निह बदलल अिछ मिहला के  मादे पुनिववाह \nय ा  द ो स र  ि व य ा ह  प र  स म ा ज क  न ज ि र य ा ।  ज ᲅ  पुरू ष  क  स कै त  छ ि थ  द ो स र  ि व य ा ह  त  ि क ए क  न ि ह  प ि र त् य Ღ ा, \nिवधवा मिहला के  सेहो भेटबाक चाही ई अिधकार। कत ेक नᱭक मिहला होयत जᲅ जवान के  संतानहीन िवधवा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nके  पुनिववाह के  अिनवायर् बना द ेल जाय आ बािकयो क े स्वेच्छा पर छोिड़ देल जाय। जᲅ ई भ सकय संभव त \nनिह िसफर् समाज सअ मिहला आ प ुरूषक भ ेदभाव िकछु कम होयत अिपतु बिल्क समाज ᳇ारा उपेिक्षत आ एक \nतरहे त्यागल मिहला पुन: समाज के  मुख्यधारा मᱶ शािमल भय अपन जीवनक नैराश्य सअ मुिᲦ पािब सकलीह।  \n२. \nकोजागरा पाविन आ᮰्ि◌वन शुक्ल पूिणमा के  मनाओल जाइत अिछ। नविववािहत लड़का ल ेल अिह पाविन के  \nिवशेष महत्व अिछ या कहू त ई पाविन खासकय हुनक े  सभक ल ेल छिन्ह। नवका बरक ल ेल ई पाविन तिहन े \nमहत्वपूणर् अिछ ज ेहन नविववािहता ल ेल मधु᮰ावनी। फकर् यैह अिछ ज े मधु᮰ावनी कतेको िदन लम्बा चलैय \nबला पाविन अिछ आ अिह म ᱶ नव कन्या लेल बहुत रास िविध-िवधान अिछ जखनिक कोजागरा म ुख्यतःमाᮢ \nएक िदन होइत अिछ। \nजिहना मधु᮰ावनी मᱶ किनया सासुरक अ᳖-वᳫक ᮧयोग करैत छिथ तिहना कोजागरा म ᱶ बर सासुर सं आयल \nनव वᳫ धारण करैत छिथ। कोजागरा के अवसर पर बर के  सासुर सं कपड़ा-लᱫा, भार-दोर अबैत छिन्ह। अिह \nभार मᱶ मखानक िवशेष महत्व रहैत अिछ। यैह मखान गाम-समाज म ᱶ सेहो बरक सासुरक सनेस के  रूप म ᱶ देल \nजाइत अिछ। सासुर सं आयल कपड़ा पिहरा बरक च ुमाओन कयल जाइत अिछ। बरक च ुमाओन पर होइत अिछ \nबहुत रास गीत-नाद। \nकोजागरा मᱶ नᱭक जकां घर-आंगन नीपी-पोिछ दोआरी स ं भगवतीक िचनवािर धिर अिरपन द ेल जाइत अिछ। \nभगवती के  लोटाक जल स ं घर कयल जाइत अिछ। िचनबार पर कमलक अिरपन दय एकटा लोआ म ᱶ जल भिर \nरािख ओिह पर आमक पल्लव रािख तामक सराई म ᱶ एकटा चांदी के रूप ैया रािख ल᭯मी के  पूजा कयल जाइत \nअिछ। राित मᱶ अधपहरा दकिख बरक चुमाओन कयल जाइत अिछ। आंगन मᱶ अ᳥दल अिरपन द ओिह पर डाला \nरािख कलशक अिरपन द तािह म ᱶ धान द कलश म ᱶ आमक पल्लव राखल जाइत अिछ। एकटा पीढ़ी पर अिरपन \nदेल जाइत अिछ जे अ᳥दलक पि᳟म राखल जाइत अिछ। चुमाओनक डाला पर मखान, पांच टा नािरयल, पांच \nहत्था के रा, दही के  छांछ, पानक ढोली, गोटा सुपारी, मखानक माला आिद रािख पान , धान आ दूिब सं वर के  \nअंगोछल जाइत अिछ तहन दही स ं चुमाओन कयल जाइत अिछ। च ुमाओन काल मᱶ बर सासुर सं आयल कपड़ा \nपिहिर पीढ़ी पर पूब मुंहे बैसैत छिथ।  \nपुरहरक पाितल क े  द ी प  सं व र  के  च ुमाओन स ं प ि ह ने स ेक ल  ज ा इ त  छ ि थ ।  फे र कजरौटा क े  क ा ज र  सं आ ंिख \nकजराओल जाइत छिन्ह। तकर बाद पांच बेर अंगोछल जाइत छिन्ह। तखने होइत छिन्ह चुमाओन। चुमाओनक \nबाद वरकᱶ दुवार्क्षत मंᮢ पिढ़ कम सं कम पांच टा ᮩाᳬण दूवार्क्षत दैत छिन्ह। फे र पान आ मखान बा ंटल जाइत \nअिछ। आ अिगला िदन धिर मखान गाम घर मᱶ बांटल जाइत अिछ।  \n३.नवेन्दु कु मार झा \nआब ᮧवासक आश-   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \n कोसी क्षेᮢमे आएल भीषण बािढ़स ँ ई क्षेᮢ तबाह भऽ गेल अिछ। वत र्मान पिरद ृश्य महान कथाकार फणी᳡र \nनाथ रेणुक “परती पिरकथा” िदस लोक ध्यान खᱭिच रहल अिछ। कोसीक मािर सहैत कतेको लाखक आबादीकेँ  \nओिह िदन राहत भेटल छल जखन िक िबहारक शोक कहल जाएवाला नदी कोसीपर तटबंधक िनमार्ण भेल छल। \nआशा जागल जे ई क्षेᮢ आब सोना उगलत। ई भेबो कएल। मुदा १८ अगस्त २००८ केँ  पूरा पिरदृश्य बदिल गेल। \nसरकारक लापरवाही चाहे ओ के न्ᮤ सरकारक हो िक राज्य सरकारक ई क्षेᮢ एक बेर फे रसँ बालूक ढेर बिन गेल। \nजे नदी एिह क्षेᮢकेँ  बसौलक ओिह नदीक कारण एक ब ेर फे र क्षेᮢ िवरान भऽ गेल। िवकास दौरस ँ ई क्षेᮢ चिल \nगेल पचास वषर् पाछाँ। \nएिशया क्षेᮢमे सभसँ उपजाऊ मानल जाएबला एिह क्षेᮢमे एखन बा ँचल अिछ त ँ ओऽ छिथ अपन घर-घरारी \nछोिड़ शरणाथᱮ बनल बािढ़ पीिड़त आ पसिर रहल िबमारी आ बाँचल अिछ िजनगी कटबाक आशा। मल ेिरया \nसन महामारीक लेल बदनाम एिह क्षेᮢमे िकछु वषर्सँ जे हिरयरी देखाइत छल तािहपर पािन पसिर ग ेल। गहूम, \nमकई आ धानक लहराइत ख ेत देखबाक िचन्तामे लागल अिछ लोक। ख ेतीपर िनभर्र एिह क्षेᮢक अथर्᳞वस्थापर \nजे घाव भेल अिछ से कतेक िदनमे भरत से िनि᳟त निह बुिझ पड़ैत अिछ। \nओना त ँ ए ि ह  क्षेᮢक एकटा पैघ आबादी एखनो ᮧवासी छल म ुदा ज े एखन छलाह ितनको ई बािढ़ ᮧवासी \nबनबापर िववश कएलक अिछ। ख ेतीक बाद जािहस ँ एिह ठामक अथ र्᳞वस्था चलैत छल ओ अिछ मनीआड र्र। \nमनीआडर्रक भरोसे लोक कहुना िजनगी कट ैत छल। आब ओकरो अपन िजनगी पहाड़ लािग रहल अिछ। राहत \nिशिवर आ स ुरिक्षत स्थानपर शरण लेने एकटा प ैघ आबादीकेँ  अपन भिवष्य ᮧवसी बनबामे बुिझ पड़ैत अिछ। \nओऽ आब िबचािर लेने अिछ जे घर गृहस्थीकेँ  पटरीपर आनब िबनु ᮧवासी बनने संभव निह अिछ। कोसी क्षेᮢक \nकतेको रेलवे-स्टेशनपर लगातार बिढ़ रहल भीड़ एकर ᮧमाण अिछ। कत ेको माय-बाप-भाइ-बिहन अपन-अपन \nपिरजनकेँ  घर-घरारीक िचन्ता निह करबाक आशा द ेआ ᮧदेशक लेल िबदा कऽ रहल छिथ। िकएक त ँ िजनगी \nकटबाक एकमाᮢ रास्ता ओकरा मनीआडर्र बुिझ पड़ैत अिछ। एिह ठाम त ँ सभ िकछु उजिड़ ग ेल अिछ। आब \nएकमाᮢ आशा ᮧवासी बिन रहल पिरजनक मनीआडर्र माᮢ अिछ जािहसँ फे रसँ घर गृहस्थीकेँ  पटरीपर आनल \nजाऽ सकै त अिछ। ओकरा एिह बातक कोनो िचन्ता निह अिछ ज े देशक कतेको भागमे िबहारी सभक िवरु᳍ \nगितिविध चलाओल जा रहल अिछ। ओऽ त ँ आब ई मािन ल ेलक अिछ ज े एिह ठाम एखन कोन िजन्दा छी ज े \nᮧदेशमे कोनो अनहोनी घटनाक िशकार भऽ जाएब। ई एिह बातक ᮧमाण अिछ ज े पेट आिगक सोझा ँ ᮧदेशमे \nहोमए वाला कोनो तरहक अनहोनीक कोनो मोल निह अिछ। अपन आ ँिखसँ कोसीक धारम े बहैत अपन लोक , \nआर-परोस आ पिरिचतक लहासस ँ एिह क्षेᮢक लोक हृदय पाथर भऽ ग ेल अिछ। बा ँचल िजनगी कटबाक ल ेल \nमृत्युक सामना करएसँ आब कोनो घबराहिट ओकरा निह छै। \nकोसीक तटबन्ध टुटलाक बाद आब सरकारी स्तरपर जाँच, कावार्ई आ आयोगक गठन आिद खानाप ूित भऽ रहल \nअिछ आ होएत एिहस ँ ओकरा कोनो मान े मतलब निह रिह ग ेल छै। आब िचन्ता छै तँ बस अपन घर-घरारी \nबसेबाक आ अपन पिरवारक भिवष्य रक्षा करबाक। बािढ़ पीिड़तक लहासपर राजनीित , र ा ह त  आ  ब च ा व  \nकाजक नामपर सरकारी खजाना ल ुटाएत, वोटक लेल गोलबन्दी होएत मुदा अिगला साल फे र कोसीक ता ंडव \nनिह होएत आ राजनेता, अिधकारी आ सरकार अपन िजम्मेदारी िनवार्ह करताह एकर कोनो गारंटी निह अिछ। \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \nिबहारमे िᮓके ट \n  \nभारतीय िᮓके ट बोडर् ᳇ारा िबहारकेँ  एसोिसएट सदस्य बनेबाक घोषणाक बाद िᮓके ट िखलाड़ी आ िᮓके ट ᮧेमीक \nमध्य खुशीक लहिर पसरल अिछ। मुदा ᮧदेशमे कतेको वषर्सँ असली संघ होएबाक दावा करएवला िᮓके ट संघक \nमध्य वाक यु᳍ तेज भऽ ग ेल अिछ। िबहारम े ए ख न  रेलमंᮢी लालू ᮧसाद यादवक नेतृत् व  ब ल ा  ि ब ह ा र  ि ᮓ के ट \nएसोिसएशन, पूवर् भारतीय िᮓके ट र  क ी ि त  आ ज ा द क  नेतृत्व बला एसोिसएशन आफ िबहार िᮓके ट तथा प ूवर् \nिᮓके ट िखलाड़ी सभक िᮓके ट एसोिसएशन आफ िबहार सिᮓय भऽ अपन-अपन स ंघक मान्यता देएबाक ᮧयास \nकऽ रहल छल। झारखण्ड ᮧदेश अलग भ ेलाक बाद िᮓके ट एसोिसएशनक स ेहो बँटवारा भेल। मुदा न्यायालयक \nलड़ाइक चᲥरमे छह वष र्सँ िबहारक ᮧितभाशाली कतेको िᮓके टरकेँ  अपन ᮧितभा देखेबाक अवसर निह भ ेिट \nसकल छल। लालू ᮧसादक नेतृत्व बाला बी सी ए केँ  कन्ᮝोल बोडर् ᳇ारा मान्यता देबाक घोषणाक संगिह एक बेर \nफे र िववाद बढ़बाक स ंभावना द ेख ा ई  द ऽ  र ह ल  अ ि छ  ि क ए क  तँ क ी ि त  आ ज ा द क  नेतृत्व वाला एबीसी एिह \nमामलाकेँ  न्यायालयमे लऽ जएबाक बात कहलक अिछ। \nवषर् द ू हजार एक म े बी. सी. सी. आइ. क तात्कािलक अध्यक्ष ए.सी.मुथैय्या ᳇ारा लालू ᮧसादक बी.सी.ए.केँ \nबोडर्क पूणर् सदस्यता बहाल कएने छल मुदा तकर बाद बी. सी. ए. क सिचव ᳇ारा जगमोहन डालिमयाक िवरु᳍ \nमतदान करबाक कारण ᮰ी डालिमया अध्यक्ष बिनते िबहारकेँ  पूणर् सदस्यता समा᳙ कऽ देलिन आऽ तिहयास ँ \nिᮓके ट िखलाड़ी आऽ िᮓके ट ᮧेमी सदस्यताक बहाली करबाक ल ेल संघषर् करैत छलाह। एिह मािमलाक जल्दी \nिनपटारा करबाक बदला ग ुटमे बटल िᮓके ट संघ अपना-अपना केँ  असली िᮓके ट िचन्तक जनबैत न्यायालयक \nपीचपर लड़ाई लड़ ैत  छ ल ा ह  आ  ए ि ह  ब ह ा ने क न् ᮝ ो ल  ब ो डर् एिह मािमलापर म ूकदशर्क बनल रहल जािहस ँ \nᮧितभाशाली िᮓके टरक नोकसान भेल। \nबोडर्क ७९म वािषक आम बैसकमे िबहारकेँ  भेटल मान्यतासँ िबहारक िᮓके ट ᮧेमी राहत महसूस कऽ रहल छिथ। \nहालाँिक जाऽ धिर पूणर् सदस्यक मान्यता निह भेटत िखलाड़ीक संग न्याय निह होएत। एखन िबहारकेँ  बोडर् ᳇ारा \nआयोिजत १७ , १९ आऽ २२ वष र्क वाला प्ᮧितयोिगतामे भ ा ग  लेबाक अवसर भ ेटत। बोड र् आ र  म ह त् व पूणर् \nᮧितयोिगता रणजी ᮝाफी आिदमे ओ तखनिह भाग लऽ सकत जखन िक प ूणर् सदस्यता भेिट जाएत। बोडर्क एिह \nिनणर्यपर अपन ᮧितिᮓया ᳞Ღ करैत बी.सी.ए.क कोषाध्यक्ष अजय नारायण शमार् कहलिन अिछ ज े ए ि ह सँ \nिबहारक िखलाड़ीकेँ  ᮧितभा देखएबाक अवसर भ ेटत। एखन धिर ज े नोकसान भ ेल अिछ ओकरा प ूरा करबाक \nᮧयास लालू ᮧसादक सहयोगसँ करब। दोसर िदस कीित आजादक न ेतुत्व बाला ए.बी.सी. बोडर्क एिह िनणर्यसँ \nअसंतु᳥ अिछ। एसोिसएशनक महासिचव िमिथलेश ितवारी कहलिन अिछ ज े बोडर् ᳇ारा गिठत तीन सदस्यीय \nस्टीयᳳरग किमिट जखन ए.बी.सी.केँ  ᮧदेशमे िᮓके ट गितिविधक स ंचालनक िजम्मेदारी देने छल त ँ बोडर् ᳇ारा \nपक्षपात कएल गेल ई िनणर्य अस्वीकार अिछ आ एकर िवरु᳍ न्यायालयक शरणमे जेबाक अलावा कोनो उपाय \nनिह अिछ। ओ दुगार्पूजाक बाद ए.बी.सी.क िवशेष आम सभा बजेबाक बात सेहो कहलिन अिछ। \nदेरीसँ सही िबहार िᮓके टकेँ  आधा न्याय तँ भेटल अिछ। आब १९३५क िबहार िᮓके ट एसोिसएशनक बँटवाराक \nबात सेहो होएत। जािह तरह ेँ राज्यक सभ िकछुक बँटवारा भेल तिहना बी.सी.ए. जकर म ुख्यालय जमशेदपुरमे \nछल, बँटवारा होबाक चाही। सभ िᮓके ट संघकेँ  अपन हठधिमता छोिड़ ᮧदेशमे िᮓके टक गितिविधकेँ  पटरीपर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nअनबाक ᮧयास करबाक चाही। ज्योँ फे र िववाद उठल त ँ ए क  बेर फे र िᮓके टपर ᮕहण लािग जाएत। आब \nिᮓके टक मठाधीश संघषर् छोिड़ भारतीय टीममे िबहारक ᮧितिनिधत्व देयबाक संगिठत भऽ ᮧयास करिथ जािहसँ \nिबहारमे िᮓके टक भिवष्य बिन सकए। \n४.ग᳒  \n४.१.कथा १.सुभाषचन्ᮤ यादव(अपन-अपन द ुख) २. िवभारानी (आऊ कन ेक ᮧेम करी मान े बुझौअल \nिजनगीक) \n४.२.१. िरस्क आऽ मैिथल- ᮩज कु . कणर् २. कोना बचत िमिथलाक िस्मता?-ओमᮧकाश झा  \n४.३.१. महाᮧकाश ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव पर, २. िजतेन्ᮤ झा सु᮰ी अंशुमालापर  \n४.४. १.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववत र्न- ᮧेमशंकर िसह (आगा ँ) २.स्व. राजकमल चौधरी पर - डॉ. \nदेवशंकर नवीन (आगाँ) \n४.५. दैिनकी-ज्योित    \nकथा  \n१. सुभाषचन्ᮤ यादव २. िवभारानी \n  \nिचᮢ ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव छायाकार: ᮰ी साके तानन्द \nसुभाष चन्ᮤ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जन्म ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nपैतृक स्थान: बलबा-मेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिम्भक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ \nबी.ए.। जवाहरलाल नेहरू िव᳡िव᳒ालय, नई िदल्लीसँ िहन्दीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अध्यापन। \nसम्ᮧित: अध्यक्ष, ᳩातकोᱫर िहन्दी िवभाग, भूपेन्ᮤ नारायण मंडल िव᳡िव᳒ालय, पि᳟मी पिरसर, सहरसा, \nिबहार। मैिथली, िहन्दी, बंगला, संस्कृ त, उदूर्, अंᮕेजी, स्पेिनश एवं ᮨᱶच भाषाक ज्ञान। \nᮧकाशन: घरदेिखया (म ैिथली कथा-स ंᮕह), मैिथली अकादमी , पटना, १९८३, हाली (अ ंᮕेजीसँ म ैिथली \nअनुवाद), सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एव ं भूिमका), \nसािहत्य अकादमी, नई िदल्ली, १९९९, िबहािड़ आउ (बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकल्प लोक, सुपौल, \n१९९५, भारत-िवभाजन और िहन्दी उपन्यास (िहन्दी आलोचना), िबहार रा᳦भाषा पिरषद्, पटना, २००१, \nराजकमल चौधरी का सफर (िहन्दी जीवनी) सारांश ᮧकाशन, नई िदल्ली, २००१, मैिथलीमे करीब सᱫिर टा \nकथा, तीस टा समीक्षा आ िहन्दी, बंगला तथा अंᮕेजी मे अनेक अनुवाद ᮧकािशत। \nभूतपूवर् सदस्य: सािहत्य अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांस्कृ ितक \nनीित-िनधार्रण सिमित। \nअपन-अपन दुख   \nओिह राित प᳀ी दुिखत छ्लीह । पीठ म े ददर् होइत रहिन। घरक िभतिरया बर ंडा पर खाट पर पड़ल छलीह। \nिन᳖ निह होइत छलिन। धीयापूता क आवाजाही, गपशप, खटखुट िन᳖ निह होअय दिन। ओ अित ध्विनᮕाही\nछिथ। स ᱶिसिटव माइᮓोफोन जकाँ छोट-छोट ध्विन-तरंग स ँ क ि म् प त  भs जाइत छिथ। धीयाप ूता केँ  ब र जैत \nधिथन — अनेरो टहल-बूल निह, हल्ला-गुल्ला निह कर, रेिडयो निह बजा। कत ेको बेर अड़ोस-पड़ोस सँ अबैत \nटी.वी. या रेिडयोक आवाज सुिन कs पुछैत छिथन—‘अपन रेिडयो बािज रहल अिछ ?’  \nसभक अपन-अपन स ंसार होइत छ ैक। धीयोपूतोक अपन स ंसार छैक। ओ सभ कखनो मायक बात स ुनैत अिछ, \nकखनो निह सुनैत अिछ आ संसारक अपन कल्पनाक रमणीयता मे डूबल रहैत अिछ। अवहेलना सँ प᳀ीक खᲅझ\nबढ़s लगैत छिन। तनाव चरम सीमा पर पहु ँिच जाइत छिन त s िचकिर उठैत छिथ आ धीयाप ूता केँ  सरापS\nलगैत छिथ। धीयापूताक कोमल भावुक संसार आइना जकाँ चूर भs जाइत अिछ। ओिह राित हम कन ेक देरी सँ \nघर घ ूरल रही। द ेर स ँ घ ुरब प᳀ीकेँ  प ि स ᳖  न ि ह  छ ि न ।  ह म र  ई  ि द न च य ार् हुनका ल ेल घोर आपिᱫजनक आ\nिवपितजनक। देर सँ घुरबाक अथर् अिछ देर सँ सूतब आ देर सँ सुतबाक अथर् अिछ प᳀ीकेँ  देर धिर किम्पत करैत\nरहब।  \nतs ओिह राित घर पहु ँचला पर पिरिस्थित बूझबा मे भांगठ निह रहल ज े भानस –भात निह भ ेल अिछ, प᳀ी \nकोनो कारणे सूतिल छिथ। एना कतेको बेर भेल अिछ। सूतिल रहथु , िवᲩ निह होिन ई चे᳥ा करैत धीयापूताक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nसहयोग सँ हम भानसक उधोग म े लािग ग ेल रही । म ुदा प᳀ी िन᳗मे निह छलीह ; कलमच पड़ल छ लीह। एिह \nपिरिस्थितक लेल जेना सफाइ दैत आ अपन जागरण तथा क᳥ केँ  जनबैत प᳀ी अचानक चनिक उठलीह — ‘आब \nअखन सँ शुरू भ s गेलैक गाँिड़ घुमौनाइ। हौ बाप, ई सभ कखनो चैन  निह दैत अिछ। भगवान, मौगित दैह !’  \nएकटा सनसनाइत तीर सन शांित पसिर गेल । प᳀ी उिठ कs दोसर कोठली चल गेलीह।  \nघंटा- दू घंटा बीतल। ओिह िदन बहुत थाकल रही। सोचलहु ँ खा कs सूित रही। प᳀ी केँ  जखन िन᳖ टुटतिन, खा \nलेतीह। िन᳖ मे उठा देला पर हुनका फे र िन᳖ आयब किठन होइत छिन। तेँ हुनक िभड़काओल केबाड़ केँ  आस्ते-\nआस्ते ठेिल चछिर ल ेबा लेल भीतर ग ेलहुँ। मुदा हमर पदचाप आ उपिस्थित सँ हुनक िन᳖ टूिट गेलिन। हुनका \nजागल बूिझ हम कहिलयिन- ’खा िलयs।’ ओ करोट फे रलीह, बजलीह िकहु निह। \n हम दोसर कोठली मे जा कs सूित रहलहुँ। पता निह कतेक राित भेल हेतैक । हमरा क्यो जगा रहल छल । िन᳖\nकेँ  ठेलैत हम अख्यास करs लगलहुँ के  अिछ, की किह रहल अिछ। ठीक-ठीक मोन निह पड़ ैत अिछ, मुदा लगैत \nअिछ हमर आँिख निह खुजल रहय। कान मे प᳀ीक स्वर आयल, लेिकन बुझायल निह ओ की किह रहल छिथ । \nपुछिलयिन – ‘की कहैत छी?’  \n कहलिन— ‘की भेल अिछ? एना िकयैक करैत छी?’ \n हम सोचय लगलहुँ , हमरा की भेल; हम कोना करैत रही। तखन ध्यान गेल, गला मे कफ फँ सल अिछ। खखािर \nकs ओकरा गीड़ैत अन्दाज कयलहुँ हम घरार्इत रहल होयब आ प᳀ी डिर गेल हेतीह। \n हम फे र लगले िन᳖ पिड़ गेलहुँ। पता निह कतेक समय बीतल हेतैक। घंटा िक आध घंटा । प᳀ीक आवाज कानमे\nआयल- ‘सुनै नइँ िछऐ ?’ \n पुिछ्लयिन—‘की?’   \n कहलिन—‘लोककेँ  सूतs देबैक िक निह ?’ देखिलयिन चौकी सँ कने हिट कs ठािढ़ छलीह । हमरा भेल हम फे र \nघरार्य लागल होयब। गरामे अटकल कफ केँ  घᲂटैत ᳩेह सँ प᳀ी केँ  पुछिलयिन- ‘भोजन कयलहुँ?’ \n प᳀ी कोनो जवाब निह देलिन आ चल गेलीह। भेल जे खा लेने हेतीह तेँ निह बजलीह। एिह बेर िन᳖ तुरन्ते निह\nआयल। िचन्ता भेल कफ िकएक बिढ़ ग ेल अिछ । मोन पड़ल प᳀ी कतेक डेरा गेल छलीह। फे र पता निह कख न\nिन᳖ पिड़ गेल ।  \nभोरमे प᳀ी सँ पुछिलयिन— ‘राितमे दू-दू बेर िकएक जगौन े छलहुँ’, तs कहलिन- ‘पारा जकाँ िडकरैत छलहुँ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nतेँ।’  \n हमरा एिह जवाबक आशा निह रहय, तेँ एिह पर हठात िव᳡ास निह भेल । पिहने एना किहयो निह  भेल रहय \n। हमर ठड़ड़ सँ अकच्छ भs कs ओ किहयो जगौने निह छलीह । तखन हमर ओ कफ आ घरघरी कोनो ᮪म रहय\n? हमरा भीतर जेना िकछु कचकल। कने चुप रिह पुछिलयिन— ‘खयने छलहुँ िक निह ?’ कहलिन— ‘हँ, लोक \nताला मारने रहैत छैक आ हम खा लैत िछऐक।’  \n हमरा बुझा गेल राितमे धीयापूता खा-पी क s सूित गेल होयत आ भनसाघर म े ताला लगा द ेने हेतैक। प᳀ी\nअपन भूख आ हमर फᲂफसँ कु िपत भs कs हमरा उठबैत छल हेतीह। हम उिठ ग ेल रिहतहुँ तs ओ खइतिथ आ \nखइतिथ तs िन᳖ पिड़ जइतिथ । ओ तामसे भेर भेल भूखल रिह गेलीह। ठड़ड़ आघरघरीक द ू टा संसार अिछ। \nसभक अपन-अपन संसार होइत छैक। संसारक अपन-अपन सुख होइत छैक, अपन-अपन दुख होइत छैक ।   \n  \n२.िवभा रानी (१९५९- )ल ेखक- एक्टर- सामािजक काय र्कतार्-बहुआयामी ᮧितभाक धनी \nिवभा रानी रा᳦ीय स्तरक िहन्दी व मैिथलीक लेिखका, अनुवादक, िथएटर एक्टर, पᮢकार छिथ, िजनक दज़र्न \nभिर से बेसी िकताब ᮧकािशत छिन्ह आ कएकटा रचना िहन्दी आ मᱺिथलीक कएकटा िकताबमे संकिलत छिन्ह। \nमैिथली के 3 सािहत्य अकादमी पुरस्कार िवजेता लेखकक 4 गोट िकताब \"कन्यादान\" (हिरमोहन झा), \"राजा \nपोखरे मᱶ िकतनी मछिलयां\" (ᮧभास कु मार चाऊधरी), \"िबल टेलर की डायरी\" व \"पटाक्षेप\" (िलली रे) िहन्दीमे \nअनूिदत छिन्ह। समकालीन िवषय , िफ़ल्म, मि ह ल ा  व  ब ा ल  ि व ष य  प र  गंभीर ल ेखन िहनक ᮧकृ ित छिन्ह।\nरेिडयोक स्वीकृ त आवाज़क स ंग ई िफ़ल्म्स िडिवजन ल ेल डॉक्यूमᱶटरी िफ़ल्म, टीवी च ैनल्स लेल सीिरयल्स \nिलखल व वॉयस ओवरक काज के लिन्ह। िमिथलाक 'लोक' पर गहराई स काज कर ैत 2 गोट लोककथाक पुस्तक \n\"िमिथला की लोक कथाएं\" व \"गोनू झा के  िकस्से\" के  ᮧकाशनक संगिह संग िमिथलाक रीित-िरवाज, लोक गीत, \nखान-पान आिदक वृहत खज़ाना िहनका लग अिछ। िहन्दीमे िहनक 2 गोट कथा संᮕह \"बन्द कमरे का कोरस\" व \n\"चल खुसरो घर आपने\" तथा मैिथली मᱶ एक गोट कथा संᮕह \"खोह स' िनकसइत\" छिन्ह। िहनक िलखल नाटक \n'दूसरा आदमी , दूसरी औरत ' रा᳦ीय नाᲷ िव᳒ालय, नई िदल्ली के  अ न् त र ार᳦्ीय नाᲷ समारोह भारंगममे\nᮧस्तुत कएल जा च ुकल अिछ। नाटक 'पीर पराई'क मंचन, 'िववेचना', जबलपुर ᳇ारा देश भरमे भ रहल अिछ। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \nअन्य नाटक 'ऐ िᮧये तेरे िलए' के  मंचन मुंबई व 'लाइफ़ इज नॉट अ ᮟीम' के  मंचन िफ़नलᱹडमे भेलाक बाद मुंबई, \nरायपुरमे कएल ग ेल अिछ। 'आओ तिनक ᮧेम करᱶ' के  'मोहन राके श सम्मान' से सम्मािनत तथा मंचन ᮰ीराम \nसᱶटर, नई िदल्लीमे कएल गेल। \"अगले जनम मोहे िबिटया ना कीजो\" स ेहो 'मोहन राके श सम्मान' से सम्मािनत \nअिछ। दुनु नाटक पुस्तक रूप मᱶ ᮧकािशत सेहो अिछ। मैिथलीमे िलखल नाटक \"भाग रौ\" आ \"मदद  करू स ंतोषी \nमाता\" अिछ। िहनक नव म ैिथली नाटक ᮧस्त ुित छिन्ह- बलचन्दा।\n \nिवभा 'दुलारीबाई', 'सावधान पुरुरवा', 'पोस्टर', 'कसाईबाड़ा', सनक नाटक के  संग-संग िफ़ल्म 'धधक' व टेली -\nिफ़ल्म 'िचᲶी'मे अ ि भ न य  केलिन्ह अिछ। नाटक 'िम. िज᳖ा' व 'लाइफ़ इज  नॉट अ ᮟीम' ( एकपाᮢीय नाटक) \nिहनक टटका ᮧस्त ुित छिन्ह।\n'एक बेहतर िव᯴व-- कल के  िलए' के  पिरकल्पनाक संगे िवभा 'अिवतोको' नामक बहुउ᳎ेश्यीय संस्था संग जुड़ल\nछिथ, िजनक अटूट िव᯴वास 'िथएटर व आट र्-- सभी क े  ि ल ए' पर अिछ। 'रंग जीवन ' के  दशर्न क  स ा थ  क ल ा, \nरंगमंच, सािहत्य व संस्कृ ित के  माध्यम से समाज के  'िवशेष' वगर्, यथा, जेल- बन्दी, वृद्ᮥा᮰म, अनाथालय, \n'िवशेष' बᲬा सभके  बालगृहक संगिह संग समाजक मुख्य धाराल लोकक बीच साथर्क हस्तक्षेप करैत छिथ। एतय \nिहनकर िनयिमत रूप स े िथएटर व आट र् वकर्शॉप चलित छिन्ह। अिह सभक अितिरᲦ कॉपᲃरेट जगत सिह त\nआम जीवनक सभटा लोक आओर लेल कला व रंगमंचक माध्यम से िविवध िवकासात्मक ᮧिशक्षण कायर्ᮓम सेहो \nआयोिजत कर ैत छिथ।\n \n᮰ीमित िवभारानी सम्ᮧित मुम्बईमे रहैत छिथ। \nᮧस्तुत अिछ िवभाजीक कथा  आऊ कनेक ᮧेम करी माने बुझौअल िजनगीक। एिह कथापर िहन्दीमे िवभाजीक \nनाटक िलखल गेल \"आओ तिनक ᮧेम करᱶ\" जकरा २००५ ई. मे मोहन राके श सम्मानसँ सम्मािनत कएल गेल। \n  \nआऊ कनेक ᮧेम करी माने बुझौअल िजनगीक  \n'हे ये..., कत' गेलहुँ? आऊ ने एम्हर।' \n'की कहै छी? एम्हरे त' छलहुँ तखनी स'। कहू, की बात?' \n'िकछु निञ! मोन होइय' जे अहाँ अईठाँ बैसल रही।' \n'धुर जाऊ! अहू ँ के  त' ... एह! एतेक काज सभ पसरल छ ै। बरखा-बु᳖ीक समय छै। िदन म े अन्हार भ' जाइ छै। \nतइयो अहाँ कहलहुँ त' बैिस गेलहुँ आ देिखयौ जे लग मे बैसल-बैसल अनेरे कएक पहर िनकिल गेलै। ताबितमे त'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nहम कतेको काज िछनगा नेने रिहतह।◌ँ!' \n'आिह रे बतिहया ! सिदखन काजे-काज, काजे-काज ! यै, आब के  अिछ, जकरा लेल एतेक काज कर ै छी। स भ \nिकओ त' चिल गेल हमरा-अहाँ के  छोिड़ के, जेना घर स' बाहर जाएत काल लोग घरक आग ू ताला लटका दै छै। \nहे बूझल अिछ ने ई कहबी जे सभ िकओ चिल गेल आ  बुढ़बा लटिक गेल। तिहना हम दुनू लटिक गेल छी अई घर \nमे।' \n'एह! छोड़ू आब ओ गप्प सभ। आ हे, अपना िधया-पुता लेल एहेन अधलाह निञ बाजबाक चाही। आिखर हुनको\nआओरक अपना-अपना िजनगी छ ै। बेटी के  त' अहां ओहुनो निञ रोिक क ' रािख सकै  छी। आनक अमानित जे \nभेलै। बाकी बचल द ुनू बेटा त' बूझले अिछ ज े जामुन तडकु न खेबाक आब हुनकर उिमर निञ रहलिन्ह। एह ेन-\nएहेन गप्प पर त' ओ सभ भभा क' हँिस पड़ितयैक।' \n'निञ! से हम अधलाह कत' सोचलहुँ आ िकयैक सोचब। एतेक बूिड़ हम थोड़बे छी। मुदा, जे मोनक पीड़ा अ हूँक\nसंगे निञ बाँटब त' कहू, जे हम कोम्हर जाइ।' \n'कतहु निञ! अिह ठा ँ बैसल रहू। हम अहा ँ लेल चाय बना क ' आनै छी। अहा ँ जाबित चाय िपयब , ताबित हम \nभन्सा-भात िनबटा लेब।' \n'ठीक छै, जाऊ! अहाँ आओर के  त' चूिल्ह-चौकी आ भन्सा भात स' ततेक ने फै िसनेशन अिछ जे िकओ िकछु कहैत \nरहय, अहाँसभ स' ओ छूिट निञ सकै य'। \n'से निञ कहू। आई कोनो लड़की िक जनीजात च ूिल्ह मे सिन्हयाय निञ चाहै छै। मुदा ओकरा आओर के  त' जन्मे \nस' पाठ पढ़ाओल जाइ छै जे गै बाउ, बेटी भ' क' जनमल छᱶ त' चूिल्ह स' नाता त' िनभाबिह पड़तौ। कतबो पिढ़-\nिलिख जेबᱶ, हािकम-कलक्टर भ' जेबᱶ, मुदा भात त ' उसीनही पड़तौक। आब हमर े देिख िलय'। हम की पढ़ल-\nिलखल निञ छी िक नौकरी म े निञ छी। माय-बाउजी भन े पाइ स ' कने कमजोर छलाह , मुदा मोन स ' बहुत \nसमृ᳃। तᱹ त' पढ़ौलिन्ह-िलखौलिन्ह। नौकरी लेल अप्लाई के लहुँ त' नीके  संयोगे सेहो भᱶिट गेल। आर नीक कह ी \nअपन तकदीर के  जे अहाँ सन जीवन साथी स ेहो भेटल जे डेगे-डेग हमर स ंग रहलाह। म ुदा तइयो द ेिखयौ जे \nबेिसक फकर् जे छै, से अहूँ की िबसिर सकलहुँ? आइ धिर किहयो कहलहुँ जे सपना, रह' िदयऊ अहाँ भानस-भात \n। हम क' लेब िक घर ठीक क' लेब िक िधया-पुता के  पढ़ा लेब।' \n'आब लगलहुँ अहूँ रार ठान '। ताइ स ' नीक त' सएह रिहितयैक जे अहाँ िकचन म े जा क ' अपन काज करू। ह ँ, \nचाय सेहो द' िदय'।'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \n'से त' अहाँ कहबे कहब। बात लागल ज े छनाक स'। अिहना त' अहाँ आओर हमरा आओरक अबाज के बंद करैत \nएलहुँए।' \n'सपना, अहाँ एना ज ुिन सोचू। आई तीस बरख स ' हम द ुनू एक स ंगे छी। प ूणर् भरोस स ', संपूणर् आत्मसमपर्ण, \nिव᯴वास आ सहयोग स'। हमरा ब ुते ज े भ ' सकल, किहयो छोड़ल हुँ न ि ञ ।  ठ ी क  छै ज े ह म  क ि ह य ो  ए क  कप \nचायोटा निञ बनेलहुँ, मुदा आदमी आओरक सहयोग देबाक माने की खाली भन्से मे घुसनाई होई छै? अहाँ मोन \nपाडू, हम किहयो कोनो बात पर टोकारा द ेलहुँ? अहाँ जे पकाबी, जे खुआबी, जे पिहराबी, जेना अहाँ राखी। \nकिहयो कोनो आपिᱫ कएल की।' \n'हमरा हँसी आिब रहलए अपन एहेन समिपत पित पर।'  \n'मुदा हमरा निञ आिब रहलए। हमरा गव र् अिछ अपन एह ेन सहयोगी प᳀ी पर जे हमर कन्हा स' कान्हा िमला \nक' हमरा संगे-संगे चललीह। मुदा, आई ई सभ उगटा-पुरान िकयैक?' \n'टाइम पास कर' लेल आ अहाँ जे कहलहुँ, अई ठाँ बैस' लेल, त' बैिस के  अहाँक मुंह त' निञ िनरखैत रिह सकै  छी \nने।' \n'िनरेखू ने, िकओ रोकलकए अहाँ के  िक टोकलकए अहाँके ।' \n'धुर जाऊ, अहूँ त...! आब ओ सभ संभव छै की? अरे, जिहया उिमर छल, जिहया समय छल, तिहया त' किहयो \nहमर मुंह िनरेखबे निञ कएलह ँ◌ु आ निहए िनरखही द ेलहुं। चाहे हम िकछुओ पिहिर-ओिढ़ ली, चाहे बाहर स' \nहमरा कतेको ᮧशंसा भेिट जाए, अहाँक मुंह स' तारीफक एकटा बोल स ुन' लेल तरिस ग ेलहुँ। बोल त ' बोल, \nएकटा ᮧशंसात्मक नजिरयो ल ेल िसहन्ता लागल े र ि ह  गेल ।  आ  त ि ह न ा  अ ह ांक पिहरल ओढ. ल प र  क ि ह यो\nएपी्रिशएट कएलहुँ, तइयो मुंह एकदम एके  रस - शून्य, भावहीन ...' \n'एह! एना जुिन कहू। अहाँक सज-धज द ेिखक' हमरा जे ᮧस᳖ता होइत छल, से हम किहयो निञ शेयर कएलहुँ \nअहाँ स', से कोना किह सक ै  छी। िदनभर अहा ँक रूप आ ँिखक सोझा नच ैत रहैत छल आ  राित  मे ओ सभट ा\nᮧशंसा रूपाकार ल ेइत छल। तिहना अहा ंक मुंह स' अपन, ᮧशंसाक बोल भिर िदन चानीक घ ंटी जकाँ मोन मे \nटुनटुन बाजत रहैत छल आ मोन के उत्फु ल्ल बनौले रहै छल। मुदा, अहाँ किहयो ओिह समय कोनो सहयोगे निञ \nदेलहुँ या किहयो स ंग देबो के लहुँ त' ब᲻ बेमोन से'। हम किहयो प ूछलहुँ जे अएं यै, एना िकयैक करै छी अहा ँ? \nअहᱭक मजᱮ मुतािबक हम ओहूठाँ चलैत रहलहुँ।'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \n'हे! सरासर इल्जाम निञ लगाबी। द ेिखयौ, हमरा ल ेल ज ेना अहाँ मह त्व पूणर् छ ी, तिहना अहा ँक ᮧत्येक बात \nहमरा ल ेल महत्वपूणर् अिछ। हम अहा ँक स ंग निञ द ेलहुँ अ थ व ा  बेमोन स ' देलहुँ त ' िकयैक न े अ ह ाँ प ूछलहुँ \nकिहयो, अथवा हम झँपले-तोपले िकछु कहबो के लहुँ त' िकयैक ने तकरा पर िबचार के लहुँ, किहयो खुिलक' चचर् \nके लहुँ.। ... हे िलय'..., चाय िलय'... अपनो लेल बना ल ेलहुँ। भन्साघर स' िचकिर िचकिर क ' बाज पड़ै छल। \nिकओ सुिनितयैक त' कहितयैक जे बतिहया जकाँ एकालाप क' रहल छै िक ककरो संगे झगिड़ रहल छै।' \n'चाय त' ब᲻ दीब बनलए।'  \n'एह! यािह टा गप्प पिहनहुँ किहयो कहने रिहतहुँ। अई तीस बरख मᱶ आइए नीक चाय बनलैय' की?'  \n'छोड़ू ने पुरना गप्प सभ! आब धीया-पुताक घर मᱶ ई सभ कथा-पेहानी नीक लागितयैक की?' \n'िकयैक ने नीक लागितय ैक? ई सभ त ' जीवनदायी धारा सभ छ ै जािह स ' जीवनरूपी व ृक्षक डाल-पात सभके \nिभ᳖ िभ᳖ ᮲ोत स' जीवनशिᲦ भेटैत रहै छै। अरे, िधया-पुताक सोझा अहाँ किहये िदतहुँ त' अई मे कोनो ऐहन \nअधलाह कम र् त ' निञ भ ' जइितयैक जािह स ' ओकरा आओरक आगा ँ ह म र ा  आ ओ र  के  श मर् ि क  झᱶप महस ूस\nहोयितयैक!' \n'अहाँ बात के  तूल द' रहल छी।' \n'नञ! िस्थितक मीमांसा क' रहल छी। चीज के  रैशनलाइज क' रहल छी।' \n'हमरो दुनूक िजनगी के हेन रहलए। नेना छलहुँ त' पढ़ाई, पढ़ाई, पढ़ाई! माय-बाउजी कह ैत छलाह ज े बाउ रौ, \nइएह त' समय छौक तपस्याक। एखिन तपस्या क' लेबᱶ त' आगाँ एकर मध ुर फल भ ेटतौ। पढ़ बाउ , खूब मोन \nलगाक' पढ़ ! आ हम पढ़ ैत ग ेलहुँ - फस्टर् अ बैत ग ेलहुँ। नीक नोकरीयो लािग ग ेल ।  ब ा उ ज ी  स त् य न ा र ा यण\nभगवानक कथा आ अ᳥याम सेहो करौलिन्ह। हुनका ब᲻ सौख छलै जे हुनकर पुतौहु पढ.ल-िलखल, समझदार आ \nमैच्योडर् हुअए। तकदीरक बात किहयौ जे हुनकर ईहो सेहन्ता पूणर् भ' गेलै। हुनका अहॉँ सन पुतौहु भेटलै, रू प आ \n᳞वहारक गिरमा स' पिरपूणर्। \n'चाय त' सिठ गेल। आओरो ल' आबी की?' \n'निञ! हमरो िजनगी सोगारथ भ ेल अहाँ के  पािब क'। कतेको परेशानी भेल, अहाँ सभस' िनबटैत गेलहुँ, एकदम \nस' धीर िथर भ' क'।'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \n'त' की किरतहुँ! जहन हम द ुनू ᮧाणी एकटा बंधन मᱶ बंधा गेलहुँ त' तकर मान मरजाद त ' िनभाबही पड़ितयैक \nने! आ कथा खाली हमर े आ अहा ँटाक संबंध धिर त ' सीिमत निञ रह ै छै। एकर िवस्तार अहाँक पिरवार, हमर \nपिरवार आ फे र अपन बाल-बᲬा धिर होइत छ ै, आ ह े, एहेन निञ छ ै जे ह म सीता-सािवᮢी जकाँ मुंह सीने \nसबकु छ टॉलरेट करैत ग ेलहुँ। कएक ब ेर  ह म  अ प न  टेम्पर लूज के लहुँ। म ुदा अहा ँक तारीफ , अहाँ अ प न  टेम्पर \nकिहयो निञ लूज के लहुँ।' \n'महाभारत स' बच' लेल। आह! प᳀ीक आघात स' कोन एहेन मनुष्य अिछ जे बाँिच सकलए।' \n'मजाक ज ुिन करू! अह ँ◌ू स ी ि र य स  छ ी  त' हमहूँ स ी ि र य स  छ ी ।  ह म र  अ प न  इ च् छ ा  छ ल  न ा ि न् ह ट ा  स' जे प ढ़ ब -\nिलखब। पिढ़ िलिखक' अपना पएर पर ठाढ़ होएब। आिथक परत ंᮢता अस्वीकायर् छल। हमरा अई बात पर प ूणर्\nसंतोख अई जे हमर ई इच्छाक पूणर् आदर आ सम्मान भेटल अहां स'। हमर नौकरी पर हमरा स ' बेसी ᮧस᳖ता \nअहाँक बाउजी क े  भ ेल छल। हमर एकगोट स ंगी हमरा च ेतौने छ ल  जे द ेखब, बुढ़बाक ख ुशी अहा ँक पगार \nओसुलबा स' त' निञ अिछ। हमरो लागल छल। म ुदा ध᳖ कही हुनका, निञ किहयो पुछलिन्ह जे हमरा की आ \nकतेक दरमाहा भ ेटैय' आ निञ किहयो ओकरा माद े कोनो खोजे-पुछारी कएलिन्ह। सएह अहँ◌ू संगे भेल। अहँ◌ू \nकिहयो निञ प ूछलहुँ जे हम की सभ कर ै छी। अपन पगार क े  कोना खच ᱺ दी॥ हमरा त ' कएक बेर इएह होइ त \nरहल जे अहाँ पूछै छी िकयैक ने? तहन ने हम अपन आमदनी आ आमद स ' बढ़ल खचार्क िहसाब अहाँ के  िदतहुँ। \nनतीजा, आिथक स्वतंᮢता हािसल कएलो सन्ता किहयो आिथक रूप े स्वतंᮢ निह भ' सकलहुँ। किहयो अपन ा \nमोने अपना ऊपर िकछु खचर् निञ क' सकलहुँ। अहाँ संगे ई निञ छल। अहा ँ त' 'ईट, िᮟक आ बी मेरी' मे यकीन \nकरैत एलहुँ आ एखनो करै छी।' \n'अई मे अधलाहे की छै? मनुक्खक अई िजनगी मे अिछए की? खाई, पीिब, मस्त रही।' \n'भने ओिह मे सभ िकओ सफर करी।' \n'से कोना? किहयो अहाँके  हम कोनो क᳥ देलहुँए?' \n'िकऐक ने? कोनो समय एहेन निञ भेल जे कोनो खास खास बेर पर हमर नोर निञ खसल हुअए। किहयो कोनो\nकाज-परोजन भेल, िक तीज तेवहार िक ककरो बथ र् डे िक वेिडग, सभठाँ त' पल्ला झािड़ लेइत अएलहुँ जे पाई \nनिञ अिछ।! तहन हम की लोकक ओिहठा ँ खाली हाथे पहुँचतहुं आ किहतहुं जे हमर हस्बᱹड कहै छिथ जे हुनका\nलग पाइ निञ छै तᱹ हम आओर हाथ झुलबैत चिल ऐलहुँए। िकओ पितयैितयैक।'  \n'अहाँ लग त' रहै छल ने।'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \n'हँ, िकयैक ने कहब। ई ब ुझलहुँ जे ई 'छल' के  मᱶनटेन करबा ल ेल हम कत ेक बेर अपन मोन क े  मािर-मािर के  \nराखलहुँ।' \n'एह छोड़ू ई सभ गप्प। खाएक लेल की बनाएब?' \n'जे क ह ी  अ ह ाँ? हमरा आओर क े  त ' ईहो किहयो स्वतंᮢता निञ रहल जे अ प न ा  म ो ने, अपन पसीनक खान ा \nबनाबी।' \n'फे र ब्लेम! आइ अहाँ के  भ' की गेलए?' \n'अहाँ संग लिड़याएबक खगता। िजनगी भर जकरा लेल अहां पलखितयो भिर समय निञ देल।' \n'हम अहाँके  संतु᳥ निञ क' सकलहुँ किहयो, अहाँ से कह' चाहै छी?' \n'हँ, सएह कह' चाहै छी?'  \n'बाई एवरी पॉिसबल वे?' \n'यस, बाइ एवरी पॉिसबल वे?' \n'िफिजकली, मᱶटली, मौनेटरली, सेक्सुअली।' \n'हँ, सभतरहᱶ।' \n'अहाँ हमरा कमजोर बना रहल छी।' \n'अहसास करा रहल छी।' \n'अपन पिरिस्थित पर गौर निञ क' रहल छी। हम िबजी, अहां िबजी। हमर अएबाक-जेबाक कोनो िनि᳟त समय \nनिञ। अहा ँके  ऑ ि फ स क  संगे-संगे घ र क, िधया-पुताक िजम्मेवारी। बखत कत ' छल ज े ᮧेम-मुहब्बतक मादे \nसोिचतहुँ।' \n'तᱹ त' जीवन झरना सुखा गेल ने? ᳞स्तता त' िजनगीक अिभ᳖ अंग िछयै। तᱹ, अई ᳞स्तताक कारणे हम आओर \nकिहयो की नहाएब-धोएब आ िक कपड़ा पिहरब छोिड़ देिलयै, वा िबसार गेिलयै?'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \n'िधया-पुताक घर मे, आई कुं ड बी सो ᮨᱹक ...' \n'᳞थर् इल्जाम द' रहल छी। ᮨᱹकनेसक माने ई निञ जे अहाँ हमरा कोरा मे बैसेने रहू सभ समय। ᮨᱹकनेस माने छै\nफु ल ᳞वहारक, फु ल अᮧोचक ᮨᱹकनेस। अहाँ से ᮨᱹक निञ भेलहुँ, नतीजा हम निञ भ ' सकलहुँ, नतीजा िधया-\nपुता सभ निञ भ' सकल।' \n'िधया-पुता के त' ब᲻ नीक जकाँ राखलहुँ। बेटीयो जीन्स आ िमनी पिहिर क ' घूमल, ᮨᱶड्स सभक स ंगे िसनेमा \nगेल, पाटᱮ कएल, किहयो टोकारा निञ के ल।' \n'मुदा, किहयो ᮨᱹक भ' क', खुिलक' गप्प-सप्प सेहो त' निञ कएल। एकदम फॉमर्ल फै िमली बिनक' रिह गेल अपन \nपिरवार। ई हमर कहबा निञ, अहाँक बेटीयेक कहब अिछ।' \n'अही स' सभ िकओ सभ िकछु िकयैक कहैत अिछ। हमरा स' त' आइ धिर िकओ िकछु निञ कहलक?'  \n'अहाँ से मोके  कोम्हर देिलयै? तᱹ त' कहलहुँ, बेहद फॉमर्ल फै िमली।' \n'चलू छोड़ू, आब फे र स' शुरू करब िजनगी - सभटा शौख पूरा क' देब।' \n'िजनगीक ओ बीित चुकल 30 साल आ तीस वषर्क पल-पल पिहने घुरा िदय'।' \n'जे भ' सकै  छै से कहू।' \n'त' कहू जे भन्सा की बनाबी? छीमीक िखचड़ी िक छीमीक परोठा।' \n'आब जे अहाँ खुआबी। बजला पर कहब जे हम अहाँ के मौके  निञ देइ छी।' \n'से त' कहबे करब। अपरोक्ष रूप स' अहाँक पसीन-नापसीन पूरा घर पर हावी रहलै।' \n'से कोना?' \n'चलू, भन्से से शुरू करी। अहा ँ के  सᲅफ देल मलपुआ पसीन निञ , इलाइची देल खीर, सेवई पसीन निञ। आ \nहमरा आओर के  ओ सभ ब᲻ पसीन। हमरा िबन सᲅफक पुआ आ िबनु इलाइचीक खीर सेवई बनेबाक आदत पार' \nपड़ल।'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \n'त' ई त' निञ कहलहुँ जे अहाँ आओर निञ खाई।' \n'ईहो त' निञ कहल ज े ठीक छ ै, किहयो-किहयो हमहूं सᲅफ-इलायचीबला पुआ, खीर, सेवई खा ल ेब, तहन ने \nबुिझतहुं? आ अपना स्वादक अनुसारे अलग स ' चीज बनाबी, ई कोनो जनीजात स ' पार लागलैये जे हमरा स ' \nलािगितयैक।' \n'अच्छा, आगां बढू।' \n'बढ़ब, पिहने भन्सा चढ़ाइए आबी।' \n'आइ उपासे पिड़ जाइ त ' के हेन रहत। तखिन स ' अहाँक मुंह स' भानस-भानस सुिन क' कान पथरा गेल आ पेट \nअफिर गेल।' \n'उहूँ! एखिन त' िडनर गोल क' देब आ अधरितया के  हाँक पाड़ब जे हमरा भूख लागलए। उठू, िकछु अिछ बनल \nत' िदय'। िकछु निञ अिछ त' ऑमलेटे ᮩेड सही।' \n'जाऊ तहन, जे मजᱮ हुअए, करू। ' \n'हे, हम एखने गेलहुँ आ एखने एलहुँ। ताबित अहाँ बउआक ई मेल पिढ़क' ओकरा जवाब पठा िदयऊ।' \n'हँ, ओहो िलखलकए ज े ब ᲻  न ी क  ल ा ि ग  र ह ल ए ।  अ प न  देश स ' एकदम अलग , सभिकछु एकदम ᳞विस्थत। \nमयार्िदत, संतुिलत। आिखर अम ेिरका िछयई ने। ध᳖ कही आईटी बूम के  जे बᲬा सभक रोजगारक नव अवसर\nभᱶिट रहल छ ै। भारतीय कं प्यूटर इंजीिनयसर् के  कतेक िडमांड छै फॉरेन कं ᮝी मे। देखबै जे दस म े स' तीन टा \nइंजीिनयर अमेिरका त' आन आन देशक रूख क ' रहल अिछ।' \n'ᮧितभाक पलायन िथकै ई। इ ंपᲃटेस ऑफ ट ेᲣॉलाजी संगे इंपोटᱶसी ऑफ अवर ट ैलᱶट छै। बाहरी ट ेᲣॉलॉजी पर\nिबढ़नी जकाँ लूझै छी। ओ सभ रोटी देखबैत अिछ, हम सभ कु कु र जकाँ बिढ़ जाइ छी।' \n'अहाँक बेटो बढ़ल अिछ, से जुिन िबसरी।' \n'हम इन जेनरल किह रहल छी। अपन द ेशक त' ई स्वभावे बिन गेल छै, घरक जोगी जोगड़ा, आन गामक िस᳃। \nइंटनर्ल टैलᱶट के  पिहचान' लेल, िरकᲨाइज कर' लेल पिहने कोनो ब ुकर ᮧाइज, ऑस्कर अवॉडर्, नोबल ᮧाइज \nचाही, निञ त' सभ िकओ ᮨॉड, धोखेबाज ...' अपने ओिहठां त' लोक आओर एत ेक तरहक एक्सपेिरमᱶट करैत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \nअिछ। लोक कतेक महत्व दइत छै।' \n'से सभ त' छै। ई िनयित हमही आओर बनाक ' राखल अिछ। तᱹ त' आइ अिनमेष हमरा आओर लग निञ अिछ। \nअमेिरका मे अिछ। पता निञ किहया घुरत? \n'आ जᲅ निञ घुरलै आ ओम्हरेक मेम ल' आनलक तहन?'  \n'तहन की? अहाँ सासु पुतौहु रार मचाएब। हमर काज त ' आशीवार्द देबाक धिर अिछ। स े भूिमका हम िनबािह \nलेब।'  \n'त' सभटा सासु अपना प ुतौहु स' रारे मचबै छै? हमही द ुनू सासु-पुतौहु मे ई द ेखलहुँ किहयो? आब अिनमेष \nजकरा स' िववाह करौ, हमरा लेल धन सन! हमरा कोना आपिᱫ निञ!' \n'भन्सा भ' गेल त' दइए िदय'। खाअक' सूतब।' \n'एतेक जल्दी? \n'थकान लािग रहल अिछ।' \n'पिहल बेर एतेक बितयौलहुँए ने? हरारित त' लागबे करत। घरवाली स ंग एतेक बेसी गिपयेनाइ कोनो मजा क\nबात छै!' \n'हे, एके  प्लेट मे िनकालू ने।' \n'आई एतेक ᮧेम कथी लेल ढरिक रहल अिछ?'  \n'सभटा िपछला िहसाब रफा-दफा कर' लेल।' \n'त' पुरनका तीस बरख पिहने घुराऊ!' \n'से त' निञ भ' सकै य', मुदा पुरना तीस बरख के  अिगला तीस बरख मे िमलाक' िजनगीक ताग के  आओर मजबूत \nकरबै। आऊ! बैसू एम्हर। हे, िलय। हमरा हाथे खाऊ!' \n'हमरा डर होइयै जे हमर हाटर् फे ल निञ भ' जाए।'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \n'निञ होएत। आ ह ेएबो करत त' हमहूँ संगे-संगे चिल जाएब। ह े, िलय' ने। खाऊ ने। अहᱭक हाथक बनाओल त' \nभोजन अिछ।' \n'हम अपने हाथे खाएब। दोसराक हाथे खएला स' पेट निञ भरत।' \n'मोन भरत। आई पेट भर' लेल निञ', मोन भर' लेल खाऊ।' \n'तहन त' आओरो निञ खाएब। मोन जहन भिरए जाएत त ' जीिब क' की करब? मोनक अतृि◌᳙ त' िजनगी \nिजबाक बहाना होइ छै।' \n'ई सभ िफलॉसफी छोडू आ खाना खाऊ। अरे, अरे, दाँित िकयैक काटलहुँ।' \n'भोजन मᱶ चटनी निञ छल नᱶ, तै◌ै◌ं...' हे, भ' गेल। आब निञ खाएल जाइत हमरा स'।' \n'ठीक छै। चलू तहन।' \n'कत'।' \n'चलू त' पिहने। आई चलू, हमर कन्हा थािम्ह क' चलू। अइ्  दुनू बाँहक घेरा मे चलू।' \n'व्हाई हैव यू बीकम सो रोमांिटक?' \n'कहलहुँ ने जे पिछला तीस बरख के  अिगला तीस बरख म े शािमल कर' जा रहल छी। ह े, इमानदारी स' कहब', \nअहां के  नीक लािग रहलए हमर ई स्पशर्!' \n'कोनो भावना निञ उमिड़ रहलए। अहाँ ईमानदारीक ᮧ᳤ उठाओल, तᱹ किह रहल छी।' \n'आब?' \n'ऊँ हूँ।' \n'आब? मोनक दरवᲯा बंद क' क' निञ राखू। कनेक फाँफिड़ छोिड़ िदयौक। भावनाक बयार के  घुस' िदयौक।' \n'हमरा रोआई आिब रहलए।'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \n'त' कािन िलय' अई ठाँ, हमर छाती पर माथ रािखक'। मोन हल्लुक भ' जाएत।' \n'बेर-बेर सोचना आिब रहल अिछ प ुरना िदन। तखन िकय ैक ने ... एतेक ᳞स्तताक की माने भेलै जहन हमह ी \nदुनू अपना के  अपना दुनू स' अलग ल' गेलहुँ।' \n'माने छलै ने? अपन िजनगी बनेबाक। िधया-पुताक िजनगी बनेबाक। ई सभ ल᭯य छल आ अजुर्न जकाँ हम सभ\nओिह ल᭯यक ᮧाि᳙ लेल िचड़ैक आँिखक पुतली धिर तकै त रहलहुँ।'  \n'हमर पलक िमझा रहलए।' \n'िमझाए िदयऊ। बन्द पलक, फु जल अलक। एखनो अहाँक के श ओतबे नरम, आ मोलायम अिछ।' \n'आब त' सभ टा' झिड़ गेलै।' \n'जे छै से बहुत सुंदर छै। आह! मोनक कोन्टा मे ठेिल-ठूिल क' राखल सुषु᳙ भावना सभ... जेना छोट-छोट फूँ ही \nबिनक' रोम-रोम के  िभजा रहल अिछ। रोम-रोम भुलुिक रहल अिछ। ई की अिछ?' \n'अहसास। हमहँ◌ू अई अहसासक फूं ही मे भीिज रहल छी। अहा ँक तन स ' मािटक सोन्हपिन आिब रहल अिछ। \nथाकल दकचाएल िजनगी म े एकगोट नव स ंचार आिब रहलए। नस-नस वीणाक तार जका ँ झंकृ त भ' रहलए। \nसृि᳥क ई अमूतर् आनंदक क्षण अिछ, िद᳞, भ᳞, अलौिकक !'  \n'एक-एक साँस स' बजैत स्वगᱮय संगीत। आइ धिर किहयो निञ अनुभव कएने छलहुँ। आई अनुभव क' रहल छी।' \n'आऊ, अई अनुभव सागर म े डूिब जाइ- गहीर , आओर गहीर, कामनाक सीपी फोली! भावनाक मोती बटोरी। \nआसक ताग मे ओइ मोती के गँ◌ूिथ माला बनाबी आ दुनू एकरा पहीिर ली।' \n'िजनगी एतेक सुंदर निञ लागल पिहने किहयो।'  \n'मौने मुखर रहल सिदखन। आई शब्द मौनक देबाल के  ढािह रहल अिछ।' \n'ढह' िदयऊ ! सभटा वजर्ना ढह' िदयऊ !' \n'िजनगीक बदलइत रूप िकओ निञ ब ूिझ सकलए। अहा ँक रोम-रोम स ' झरैत ओस ब ु᳖ ! एक-एक ᯴वास स' \nअबैत जुही, गुलाब, मौल᮰ीक सुगंिध। आऊ, डूिब जाइ अइ मे!'  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \n'---------' \n'---------' \n'---------' \n'---------' \n'िजनगी पहेली अिछ, बुझौअल अिछ।' \n'ऊँ हूँ! िजनगी िजनगी अिछ।' \n'माने?' \n'माने की? एखिन धिर मतलबे बूझ' मे लागल छी? धुर जाऊ! अहाँ ब᲻ ओ छी।'  \n'ओ छी, माने के हेन छी?' \n'ओ माने ओ। आओर िकछु निञ!'  \n'अहूँ एकदम ने᳖ा जकाँ करै छी।' \n'ने᳖ा त' बिनये गेलहुँ। अहाँ निञ बनलहुंए की?' \n'बनलहुँए ने।' \n'तहन?' \n'तहन की?' \n'तहन माने िजनगीक रूप द ेखी आ मस्त रही।'  \n१. िरस्क आऽ मैिथल- ᮩज कु . कणर् 2. कोना बचत िमिथलाक िस्मता ?- ओमᮧकाश झा   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \n \nबी.के  कणर्(1963-),िपता ᮰ी िनभर्य नारायण दास गाम- बलौर , भाया- मनीगाछी, िजला-दरभंगा। पैके िजग \nटेᲣोलोजीमे ᳩ ा त क ो ᱫ र  आ ऽ  यू.एन.डी.पी. जम र्नी आऽ इग्ल ैण्डक कायर्ᮓमक फे लोिशप, २२ वषर्क प ेशेवर \nअनुभव आऽ २७ टा पᮢ ᮧकािशत। डायगनोिस्टक िमिथला पᱶᳳटग आऽ िमिथलाक सामािजक-आिथक समस्यापर \nिचन्तन। सम्ᮧित इिन्डयन इन्स्टीᲷूट ऑफ पैके िजग, हैदराबादमे उपिनदेशक (क्षेᮢीय ᮧमुख)। \nिरस्क आ मैिथल  \nमु᳎ा ᳞वसाय \nिवकिसत देश वा िवकिसत राज्यक पाछु यिद सु᭯म रूपसᱰ देखु तᱰ भेटत जे ओिह क्षेᮢक ᳞वसाय िवकासक मुल\nकारण अिछ। िमिथलामे िव᳇ान वा ज्ञानी मैिथलक कमी निह। ᳞ापारी वगर् नोइसो बराबिर निह। \nमैिथल ᳞ापारो करताह ?  \nिसन्धी़ माड़वारी आ प ंजाबी समाज िमिथलाम े अपन ᳞वसायमे मैिथल जकᱼ संस्कार अपनोने के  साथ के वल\n५० सालमे बिढ़या धाक जमा लेलाह, परन्तु हम मैिथल जे छी जे डᱭग हकै सᱰ फु सर्तेऽ निह भेट रहल अिछ। \nमैिथल िमिथलामे की करताह ? \nिमिथलामे िकछु मैिथलके देखबाऽ मे आय त जे़ िमिथलाक िसन्धी़ माड़वारी आ प ंजाबी के ᳞वसायमे नौकरी\nकरताह। \nिह न् द ी  अ ख ब ा र  म ᱼ ि ग  क ए  प ढ़ त ा ᭂ  प र Ჱ  ि म ि थ ल ा क  ि व ᳇ ा न  व ा  ज्ञ ा न ी  अ ख ब ा र  ि ᮧ न् ट  आ ब ा ज ा र  मे आ न ब ाक\nजोिखम निह ऊठैऽताह। \nिमिथलामे चाहक दुकान पर ᮧितिदनक िदनचयार्मे लालु के  लालूवाणी पर अखण्ड बहस करताह।  \nिमिथलामे सुइदसᱰ िकछु मैिथल सुइदखोर ᳞वसायमे वृि᳍ के लाह हऽ। कोनो िनयमक े  पालण नि ़ह कए रह ल\nछिथ। अपन िनयम बना कऽ अपराध म े रमल छिथ। िमिथला ब ᱹकक शुरआत होए अपराधी स ुइदखोर मैिथल के\n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nझेलनाइ एकटा बढ़ पैघ अपराध अिछ। \n!!!!Great Risk !!!! \nमुदा बहुतो अि़छ पर िरक्सो सᱰ ज्यादा भयावह। \nसन २००१क जनगणणा क े  अ नुसाऱ िमिथलाक आबादी करीब ६ करोड़ छल। जािहम े़ ᳞वसाियक वग र् २  \nᮧितशतो कम। \nबहुतोसᱰ पुछलहु़ जे एतबा ᮧितशत िकयाक कम अि़छ परᲱ एकर कारण की से निह जािन सकलहुं। \nिमिथलासᱰ आयात आ िनयार्तक बातेऽ छोड़ू,  ᳞ापार तᱰ बद सँ बदतर \n िमिथलाक पाँच िजलाक के स स्टडी:   \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n पांचो िजलाक क ु ल आबादी सन २००१ \nजनगणनामे करीब एक करोड़ अठाइस लाख छल। जनस ंख्या\nअनुमािनत ५ वा ७ ᮧितशतसᱰ ᮧितसाले वृि᳍ भऽ रहल अिछ। एकटा बात महसूस भऽ रहल अिछ ज े िमिथलामे \nगरीबी कम भ ेल अिछ। यि ़द सन १९८० स ᱰ पिहने हरेक गॉवमे हरेक िदन ४ या ५ घरमे उपवास रह ैत छलैक़ \nपरᲱ से उपवास आब गरीबीक उपवास पुजा पाठक उपवास होइत अिछ। \n32.96\n28.32\n27.2\n15.25\n23.42\n0 1 02 03 04 0\nPopulation in lakhs\nDarbhanga\nMadhubani\nSamastipur\nMadhepura\nBegusarai \nDistricts\nPopulation of 5 Districts in Mithila \n(based on 2001 Census) Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nमुदा भौितक सुिवधाक िपछड़ापन तॅ पारका᳧ा पर अिछ। िजनगी भगवानक भरोसे।  \nपांचो िजलाक म ैिथल पर यिद ध्यान द ेल जाए त ᱰ एकटाक सदस्य पिरवारमे नौकरी करयबाला बॉकी आि᮰त\nसदस्य िकछु निह करयबाला बिल्क गप छटय बाला आ शान बघारय वाला। \nपर आि᮰त भेनाए अपनेमे एकटा िरक्स एहन ज े भावुक जरूरतस ᱰ ज्यादा आ कमर्ठहीन ज्यादा बनाबैत अिछ।\n!!!!ᮕेट िरस्क !!!!  \n  \n \n   \n  \n  \n  \n  \n  \nजनसंख्याक वृि᳍ मानु जे क᳥क पहाड़। हर क्षण हरेक िदस िस्थित दयनीय हेबे कड़त। \nिमिथलामे मैिथल िरक्स लेताह ?  \nिमिथलामे मैिथल तᱰ अपन िजनगीक िरक्स लेबाऽमे सवᲃपिर छिथ। जेना की़ सोचु ऩिद के  ऊपर जड़ जड़ हालमे\nपुल ओिह पर खचाखच बᭁ आ रेल गाड़ी जािहमे छत सेहो भड़ल। फोटो देखल जाए। \n  \nProfession of Maithil\nService Class\n27%\nDaily wages \nClass\n10%\nEntrepreneurs Class\n0.2%\nTrader Class\n1.8%\nDependent Class\n61%\nService Class Daily wages Class Trader Class\nEntrepreneurs Class Dependent Class Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \n \n \n  \nसोचु किनऽ जे िजनगी आओर मौत के  बीच के वल एकटा िरक्स फै क्टर अिछ। \nमैिथल िजनगीक िरक्स हर क्षण। \nिमिथलामे िजनगीक िरक्स बड़ आसान पऱ ᳞ापारक िरक्स बड़ किठन अिछ।  \nशेष मंथन अगला अंकमे। \n 2. कोना बचत िमिथलाक िस्मता ?- ओमᮧकाश झा  \n   \nओमᮧकाश झा, गाम, िवजइ, िजला-मधुबनी।  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \n  \n                         कोना बचत िमिथलाक िस्मता ? \n  \nआई जहन  अपना सबहक चहुतरफ़ा िवकास भ रहल अिछ त हम सब अपन महत्वा ंक्षा के  पािब के  अत्यिध\nक\nᮧस᳖ भ रहल छी,हेबाको चाही। मुदा िक महत्वाकांक्षा के  रथ पर सवार भ कअ हम सब कत ेक मगरुर निह भ\nगेल छी जे अपन िस्मता अपना स कोसो द ूर पाछु छुिट रहल अिछ। म ुदा तकरा समेतिनहार िकयो निह अिछ।\nआय अपना अिहठामक य ुवा वगर् अत्यिधक िदग ᮪िमत भ रहल अिछ,ओकरा िकयो सिह माग र् दशर्क निह भ ेट\nपािब रहल अिछ। अखुनका समय कतेको पाबिन ितहार क मिहना आिब ग ेल अिछ आ कतेको गाम मे दुगार् पूजा\nके  अवसर पर सास्कृ ितक कायर्ᮓम आयोिजत कै ल जायत अिछ मुदा िकछु वषर् पूवर् मे चलु-आइ सअ आलो पिहले\nहर गाम म े युवक सब नाटक ख ेलाय छलाह,मिहनोतक रामिलला ल े आयोहन होयत छल ,ओ सब आय कतह\nचिल गेल छिथ। िक आकᱷस्ᮝा आ परोसी (तवायफ़) के नाच म े ओ सब हरा ग ेल छिथ। परोसजी के  कायर्ᮓम इ\nअसर पड़ ैत अिछ ज े म ंिदरक काय र्कतार् स ब  सेह ो  ए क र  म ज ा  उ ठ ा ब अ  ल ा गैत अिछ। इमहर मौका पािब\nकु कु र,िबलािड़ मैया के  ᮧितमा के  सेवा मे लािग जाइया। द ेखने हैब जे कु कु र मुतᱮ के चािट रहल अिछ। उमहर\nहम सब अपन तीन प ुस्तक (पुरुखा) संग माने बाप- बेटा आ पोता सम ेत बाईजी पर पाई ल ुटाबय के  अवसर के\nनिह गवांबैत छी। अिधकतर गोटे अिह स अवगत होयब।  \n              दोसर कतअ जा रहल अिछ अपन संस्कार? हयउ,आब शायद कतौ मिहनो तक चलैबला रामिललाक\nतम्बु गाम मे देखायत होयत? हम अपन छोट सनक अनुभव अपने संग बांटअ चाहब। पिहले रामलीला के  टोली\nके  िकयो माला (मने एक िदनक भोजन) उठेिनहार निह होइ,माने इ जे माᮢ पेटे पर जे टीम सबहक मनोरंजनक\nवास्ते तैयार रहैत छल,ओकरा अपन समाज नकािर द ेलक मुदा आखन ᮧायःहर छोट पैघ शहर अतह तक िक\nदेशक राजधानी म े दुगार् पूजा के  अवसर पर लाखो आदमी रामलीलाक ख ुब लुᮆत उठबैत छैथ। कतो कतो तअ\nरामलीला देखै के  लेल िटकट सेहो लागैत अिछ,िक हम झूठ बािज रहल छी। एना म े दु टा गप्प जे हमरा स्प᳥\nभेल-पिहल जे लोक के  ओिह ᮧित ओ रुझान निह रहलिन्ह जे िक बाईजी के  नाच मे वा कौआल-कौआली मे जे\nिक राित भिर सबके  गिरया क चिल जाइया आ हजारो आदमी म ंिदरक आस पास ततबाक गोत गोबर कअ दैत\nछिथ जे अिगला िकछु मिहना तक उमहर निहय े जाय मे कु शल बुझैत छी। अिह स गामक कलाक ᮳ास खूब पैघ\nस्तर पर भेल अिछ,सब गोटे बुिझित अंजान छी।  \n                    तेसर आ गंभीर गप्प इ जे समाज मे जे भाई चारा प्य्◌्रव मे छल िक ओ खत्म भ गेल अिछ। िक\nअपन समाज तत ेक गरीब तअ निह भ ग ेल अिछ ज े आिहठम दस गोट े के  भोजन कर ेनाय आय किठन भ गेल Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nअिछ। एकर एकटा छोट सनक उदाहरण हम देबअ चाहैत छी जे जᲅ अंहा सब मे स िकछु आदमी िदल्ली-बंबई स\nकमा क मास िदनक ल ेल गाम जायत होय तअ अन ुभव करैत होयब जे गाम मे बीतल समय के संगे संग अपनेक\nमᱶिटनेन्स पर होय वला खचर् मे कटौित सेहो सबगोटे ᳞Ღीगत अनुभव के  गहराई स देखु। अखन बस अतेबैक।   \n                                                  इित \nमहाᮧकाश (१९४६- ), जन्म वनगाँव, सहरसा। १९७२ ई. मे पिहल किवता संकलन \n\"किवता संभवा\"। \nआधुिनक मैिथली कथा-सािहत्यमे एकटा नाम ज े सवार्िधक स्वीकृ त आ ᮧिसि᳍ पौलक अिछ, ओ िथक- सुभाष \nचन्ᮤ यादव। सुभाषक कथा-याᮢा पर दृि᳥पात करैत ई लगैत अिछ जे ओ कथाक अन्वेषण कयलिन अिछ। ᮧायः\nलेखनक आरम्भ किरते ओ अन ेक स्थान आ अनेक भाषाक याᮢा शुरू कयलिन। ई याᮢा वा भटकाव , जे हुनक \nिनयित स ेहो रहल अिछ , हुनका अन ुभव स ँ ल ैस कयलक , ती᭯ण दृि᳥ देल क  आ  अ प न  स म क ा ल ी न  सँ अ लग \nिविश᳥ सांचामे ढािल देलक।  \nिचᮢ ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव छायाकार: ᮰ी साके तानन्द \nओ एकटा अलग भाषा-स ंस्कार, श ब् द - संस्कार ᮕ ह ण  क य ल ि न  जे अ प न  स् व रू प  मे ᳞ ा स ज न् य  अ ि छ ।  लेिकन ई\nस्वरूप कतहु स ँ ओ झ र ाबैत निह अिछ , अिपतु कलाक सहजता आ सहजताक कला क ेँ  िव ल क्ष ण ढंगेँ उ᳃ािटत\nकरैत अिछ। ओ अपन कथा म े पिरवेशक कोनो प ैघ आयोजन िक पसारम े निह फँ सैत छिथ; हुनक अनुभविस᳍ \nभाषा, अिवकल्प शब्द सहजिह अपेिक्षत पिरवेश आ यथाथ र् केँ  एकटा प ैघ फलक दऽ द ैत अिछ। स ुभाष कोनो\nराग-िवरागक उᱫेजनामे जतेक िल᳙ छिथ, ओतबे िनिल᳙ो। सुभाषक जीवन आ सािहत्य ऊपर सँ जतेक शांत आ\n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \nिस्थर बुझाइत हो , भीतर स ँ ओ त बे अ श ांत आ अिस्थर अिछ। हुनक अन्तदृर्ि᳥ स्याह आ सफे दकेँ  ि न मर्मता सँ\nउ᳃ािटत करैत अिछ। हुनक रचनाकार समयक सम ुᮤ मे डूिब-डूिब मोती-मािणक तािक अन ैत अिछ। एिह तर हेँ \nसुभाषक लेखन यथाथर्क अमूल्य दस्तावेज बिन जाइत अिछ। \n  \n२.स्वरक माला गँथती अंशु-  िजतेन्ᮤ झा \n \n  \nहम सभ अपने भाषाकेँ  हेय दॄि᳥सँ देखैत छी तᱶ हमर भाषासािहत्य, गीतसंगीत आ संस्कृ ित पछुआ रहल अिछ । ई \nकहब छिन्ह अ ंशुमालाक । अ ंशु िदल्ली िव᯴विव᳒ालयमे स ंगीतमे ए म  ि फ़ ल  क ऽ  र ह ल  छ ि थ ।  मैिथली गी त\nसंगीतकेँ  गुणस्तरीय बनएबाक ल᭯य रखिनहािर अंशु मैिथलकेँ  अपन भाषा- संगीत ᮧितक दृि᳥कोण बदलबापर \nजोड दैत छिथ।   \nअंशुमाला स ंगीतक िव᳒ाथᱮ छिथ । िदल्ली िव᯴विव᳒ालयमे ए म. िफ़ल.मे अ ध् य य न र त  अंशुक  माय िहन क \nपिहल गुरु छिथन्ह। ई माय शिश िकरण झासँ मैिथली लोक संगीतक िशक्षा लेने छिथ । तिहना एखन िकछु बषर्सं\nई र ेिडयो कलाकार हॄदय नारायण झास ँ स ंगीत िशक्षा ल' रह ल  छ ि थ  ।  ब ा ल  क ल ा क ा र क  रु प मे सीताय ण \nएलबममे गािब चुकल अंशु िबिभ᳖ रेिडयो कायर्ᮓम आ स्टेज ᮧोᮕाममे सहभागी भ' क' मैिथली गीत गािब अपन \nस्वरसं ᮧशंसा बटोरने छिथ ।  \nएखन िदल्लीमे रिहकऽ स ंगीत साधनामे जुटल अंशु िदल्लीमे आयोिजत िविभ᳖ कायर्ᮓममे मैिथली गीत स ंगीत\nपरसल करैत छिथ ।   \nमैिथली भाषीमे अन्य भाषाक गीत संगीतक ᮧित बढैत रुिच म ैिथली गीतसंगीत लेल िहतकर निञ रहल िहन क\nक ह ब  छिन् ह  ।  िदल् ल ीमे आयोिजत एकटा काय र्ᮓमकेँ  य ाद क रैत ई कह ैत छिथ ज े जािह काय र्ᮓममे लगभग ८ \nहजार मैिथल रहिथ तािह कायर्ᮓममे चािहयोकऽ मैिथली गीत निह गािब सकलहु ं । ओिह कायर्ᮓममे भोजपुरीक \nिडमाण्ड पुरा करैत अंशुके  मैिथली डहकन गेबाक लेल मोन मसोिसक' रह' पडलिन । मुदा अंशु स्वीकारैत छिथ \nजे गायक ᮲ोताक रुिचक आगु िववश होइत अिछ, 'जनता जे सुनऽ' चाहत हमरा सएह गाबऽ पडत अंशु कहलिन \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \n। पटनामे मैिथली गीत गािबक ᮲ोताक तािलक गडगडािटस ं खुश हएबाक आदित प िड चुकल अंशुकेँ  िदल्लीमे \nआिबकऽ मैिथल भाषीक बदलल सांगीितक स्वादसं अकच्छ लािग गेल रहिन ।  \nमैिथलीमे लोकिᮧय धुनक अभाव रहबाक बात अ ंशु िक᳖हु मान' लेल तैयार निह छिथ ।   धुन वा लयक अभा व \nनिह,  ᮲ोता एिहसं अनिभज्ञ रहल िहनक दाबी छिन्ह। मैिथली संगीतकमᱮ एखनो आिथक समस्यासँ लिड रहल \nछिथ, अंशु कहैत छिथ । एिहक अभावक कारण प्यारोडी गीतक सहारा लेबालेल संगीतकमᱮ बाध्य बनल अिछ ।\nमौिलक गीत,संगीतमे लगानीकतार्क अभाव रहलासं सेहो प्यारोडी संगीत लोकिᮧय भऽ रहल अिछ, िहनक कहब \nछिन । 'सभसँ पैघ कमजोरी ᮲ोतामे छै कलाकार त ँ सभ ठाम हारल रह ैया' प्यारोडी ᮧेमीपर रोष ᮧकट करैत \nअंशु कहैत छिथ । म ुदा मैिथलीमे स्तरीय गीत स ंगीत ᮲ोताकेँ  भेटक चाही स े अंशुक िवचार छिन्ह । म ैिथली\nलोकरंग मन्च᳇ारा िदल्लीमे आयोिजत काय र्ᮓममे ᮲ोतासँ भेटल वाहवाहीक उदाहरण द ैत अंशु कहैत छिथ जे\n᮲ोताक मनोरन्जनक लेल स्तरीय कायर्ᮓम सेहो हएबाक चाही ।  \n मैिथली र ंगकमर्मे ल ग ि न ह ा र केँ  उिचत सम्मान तक निञ भ ेिट सकल , अ ंशुमालाक अन ुभव छिन्ह । म ैिथली \nकलाकारकेँ  आब' बला िदनमे बहुत मान सम्मान भेटक चािह, हम इएह चाह ैत छी अ ंशु कहैत छिथ । म ैिथली \nसंगीतकेँ  ए क ट ा  ऊँ चाई पर प ंहुचएबाक ल᭯य रखिनहािर अंशु म ैिथली र ंगकमर्मे ए ख न ो  ल ड क ी  लेल ब हुतो\nकिठनाई रहल बतबैत छिथ ।   \nअंशु आगु कहलिन-मैिथल समाजसँ जाधिर कलाकारकेँ  सम्मान निञ भेटतै ताऽ धिर एिह क्षेᮢमे लडकी अप न\nᮧितभा देखाब' लेल आगु निञ आओत।  \n \n१.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न- ᮧेमशंकर िसह (आगाँ) २. \nस्व. राजकमल चौधरी पर-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ)  \n१.ᮧोफे सर ᮧेम शंकर िसह \n  \nडॉ. ᮧेमशंकर िसह (१९४२- ) ᮕाम+पोस्ट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी \nिसन्हा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक विर᳧ सृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ᮧितभाक \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \nधनी सािहत्य-िचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, न ा ट क  ओ  रंगमंचक िनष्णात गवेषक, मैिथली ग᳒केँ न व -\nस्वरूप द ेिनहार, कु शल अन ुवादक, ᮧ व ी ण  स म् प ा द क, मैिथली, िहन्दी, संस्कृ त सािहत्यक ᮧखर िव᳇ान् त थ ा  \nबाङला एवं अंᮕेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत ᮧोफे सर डॉ. ᮧेमशंकर िसह ( २० जनवरी १९४२ )क \nिवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःस ृत। िहनक बहुम ूल्य गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत \nआऽ सम्पािदत क ृ ित रहल अिछ अिवरल चिचत-अिचत। ओऽ अदम्य उत्साह , धैयर्, लगन आऽ स ंघषर् क ऽ  \nतन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूल्य धरोरािदक अन्वेषण कऽ द ेलिन पुस्तकाकार रूप। िहनक अन्वेषण पूणर् ᮕन्थ \nआ ऽ  ᮧ ब न् ध क ा र  आ लेखािद ᳞ापक , ि च न् त न, मनन, मैिथल स ंस्कृ ि त क  आ ऽ  प र म् प र ा क  ि थ क  ध र ो ह र ।  ि ह न क  \nसृजनशीलतासँ अनुᮧािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभ ूित सम्मान (ता᮫-पᮢ) एवं िमिथला-दपर्ण, \nमुम्बई विर᳧ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अल ंकृ त ।  स म् ᮧ ि त  च ा ि र  द श क  ध ि र  भ ा ग ल पुर िव᳡िव᳒ालयक \nᮧोफे सर एव ं म ैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् प द सँ अ व क ा श ो प र ा न् त  अ न व र त  मैिथली िवभागाध्यक्षक \nगिरमापूणर् प द सँ अ व क ा श ो प र ा न् त  अ न व र त  मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ  अ ि भ व ि ᳍ त  क र ब ा क  ि द श ा मे स ंलᲨ \nछिथ, स्वतन्ᮢ सारस्वत-साधनामे।  \nकृ ित- \nमौिलक म ैिथली: १.म ैिथली नाटक ओ र ंगमंच,मैिथली अकादमी , पटना, १९७८ २.म ैिथली नाटक पिरचय , \nमैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िव᳒ापित, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक \nिवभूित जीवन झा , मैिथली अकादमी , पटना, १९८७५.नाᲷान्वाचय, शेखर ᮧकाशन, पटना २००२ \n६.आधुिनक म ैिथली सािहत्यमे ह ा स् य - ᳞ंग्य, मैिथली अकादमी , पटना, २००४ ७.ᮧपािणका, क णर्गो᳧ी, \nकोलकाता २००५ , ८.ईक्षण, ऋचा ᮧकाशन भागलप ुर २००८ ९.य ुगसंिधक ᮧितमान, ऋ च ा  ᮧ क ा श न, \nभागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाᲷमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहन्दी: १.िव᳒ापित अनुशीलन और मूल्यांकन, ᮧथमखण्ड, िबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७१ \n२.िव᳒ापित अनुशीलन और म ूल्यांकन, ि᳇तीय खण्ड, िबहार िहन्दी ᮕन्थ अकादमी, पटना १९७२ , ३.िहन्दी \nनाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदल्ली १९७६. \nअनुवाद: िहन्दी एव ं म ैिथली- १.᮰ीपादकृ ष्ण कोल्हटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली १९८८ , २.अरण्य \nफिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००१ ३.पागल द ुिनया, सािहत्य अकादेमी, न ई  ि द ल् ल ी  २ ० ० १, \n४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदल्ली २००७ ५.रᲦानल, ऋचा ᮧकाशन, भागलपुर २००८. \nिलप्यान्तरण-१. अङ्कीयानाट, मनोज ᮧकाशन, भागलपुर, १९६७।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \nसम्पादन- १. ग᳒वल्लरी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एका ंकी, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, \n१९६७, ३.पᮢ-पुष्प, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका, महेश ᮧकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. \nअनिमल आखर, कणर्गो᳧ी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल \nछल, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००४ , ८. म ैिथली लोकगाथाक इितहास , कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३ , ९. \nभारतीक िबलािड़ , कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३ , १०.िचᮢा-िविचᮢा, कणर्गो᳧ी, कोलकाता २००३ , ११. \nसािहत्यकारक िदन, िमिथला सा ंस्कृ ितक पिरषद , कोलकाता, २००७. १२. व ुआिड़भिᲦतरिङ्गणी, ऋचा \nᮧकाशन, भागलपुर २००८ , १३.मैिथली लोकोिᲦ कोश, भारतीय भाषा स ंस्थान, मैसूर, २००८, १४.रूपा \nसोना हीरा, कणर्गो᳧ी, कोलकाता, २००८। \nपिᮢका सम्पादन- भूिमजा २००२ \nजीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न (आगाँ)  \nरङ्ग रस होरी हो। गाबह सब िमिल रङ्ग॥ \nरहिस-रहिस सब फागु सुहािगन गाबय मनक उमङ्ग। \nपहु परदेश िवताओल हमरा (सिरवहे) भेल मनोरथ भङ्ग॥ \n(सामवती पुनजर्न्म, पृ᳧-१४) \nएिह नाटकक होिलकोत्सवक दृश्य अत्यन्त मनोरम अिछ। रंग अबीरक ᮧयोग होरीक हुड़दंग मचल अिछ। ओिह \nअवसरपर राजसभाक ᮧत्येक पाᮢ रंग अबीरसँ बोरल अिछ। लोक होरीक हुड़द ंग मचयबा आ उधम मचयबाम े \nअस्त-᳞स्त अिछ। राज्यादेश अिछ ज े ए ि ह  अ व स र प र  जे अ नैच्छुक होिथ तिनका एिहस ँ फ र ा के  र ा ख ल  ज ा य  \nअन्यथा रंग-अबीरक सराबोर राज्यािधकारी लोकिन राजभवनमे उपिस्थत छिथ। राजभवन िदस जाइत नगरक \nशोभा ओ होिलकोत्सवक िवकृ त रूप द ृि᳥गत होइछ। सभ एक दोसराक संग हँसी-मजाकमे ᳞स्त देखल जाइछ। \nएिह अवसरपर बसन्तक राजाकेँ  आशीवार्द दैछ: \nमहाराजक मन हरलक नटी, कहो लोक अपवाद। \nसयवषर्सँ जिन जीवी हारी हम दैछी आिशवार्द। \n(सामवती पुनजर्न्म, पृ᳧-१४) \nशलाका पुरुष जीवन झाकेँ  िमिथलाक सा ंस्कृ ितक परम्पराक गम्भीर अनुभव छलिन त ेँ ओ अपन नाटकम े एकर \nपालनाथर् उपयुᲦ अवसर बहार कऽ लेलिन।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \nकीित पुरुष जीवन झा अपन नाटकािदम े धािमक भावनाक िचᮢण सेहो अत्यन्त मािमकताक संग कयलिन ज े \nहुनक सांस्कृ ितक पृ᳧भूिमक पृ᳧पोषक हैबाक ᮧमाण दैछ। सामवती पुनजर्न्ममे अथᲃपाजर्नाथर् सामवान आ सुमेधा \nिवदभर्राजक ओतय दम्पिᱫ-रूपमे पूजनाथर् िनयुᲦ होइत छिथ। सा ंस्कृ ितक एवं धािमक प ृ᳧भूिमक पिरᮧे᭯यमे \nसुन्दर-संयोगक कथानकक ᮰ीगणेश वै᳒नाथधामक ᮧांगणसँ आरम्भ होइछ तथा ओकर अन्त स ेहो ओतिह भऽ \nजाइछ। नम र्दासागर सᲵकमे नाटककार किपल े᳡रमे ि श व ा चर्नाक चचा र् क य ल ि न  अ ि छ ।  क ा ि त क  पूिणमाक \nअवसरपर लोक ᳩानाथर् गंगा-कमला जाइत अिछ ज े हमर सा ंस्कृ ितक एवं धािमक जीवनक अिवभाज्य अ ंगक \nरूपम े िचि ᮢत  अिछ।  स ांस्कृ ितक एवं धािमक द ृि᳥एँ जखन िहनक नाटकािदक िव᳣ ेषण करैत छी त ँ स् प ᳥  भ ऽ \nजाइछ ज े ई  प र म  ि श व भ Ღ  प र ा य ण  र ह ि थ  जे िहनक नाटकािदम े ᮧ युᲦ नचारी आ मह ेशवाणीसँ भ ऽ  ज ा इ त  \nअिछ। \nिमिथलांचलक सांस्कृ ितक पृ᳧भूिममे एिह ठामक िनवासीक व ैिशष्Ჷ रहल अिछ जे साित्वक भोजनक पक्षपाती \nर ह ल ा ह  अ ि छ ।  ए त य  त ा म स ी  भ ो ज न  स वर्थ ा  व ि ज त  म ा न ल  ज ा इ छ ।  ए ि ह  प र म् प र ा क  प ा ल न  न ा ट क क ा र  स् थ ल -\nस्थलपर अपन नाटक मे कयलिन। \n  \n२. डॉ. देवशंकर नवीन \nडॉ. द ेवशंक र  न व ी न  ( १ ९ ६ २ -  ), ओ ना मा सी (ग᳒-प᳒ िमि᮰त िहन्दी-म ैिथलीक \nᮧारिम्भक सजर्ना), चानन-काजर (मैिथली किवता स ंᮕह), आधुिनक (मैिथली) सािहत्यक पिरदृश्य, गीितका᳞ \nके  रूप म ᱶ िव᳒ापित पदावली, राजकमल चौधरी का रचनाकमर् (आलोचना), जमाना बदल गया, सोना बाबू का \nयार, पहचान (िहन्दी कहानी), अिभधा (िहन्दी किवता-संᮕह), हाथी चलए बजार (कथा-संᮕह)। \nसम्पादन: ᮧितिनिध कहािनयाँ: राजकमल चौधरी, अिᲨᳩान एवं अन्य उपन्यास (राजकमल चौधरी), पत्थर के \nनीचे दबे हुए हाथ (राजकमल की कहािनया ँ), िविचᮢा (राजकमल चौधरी की अᮧकािशत किवताएँ), साँझक \nगाछ (राजकमल चौधरी की म ैिथली कहािनया ँ), राजकमल चौधरी की च ुनी हुई कहािनया ँ, बन्द कमरे म ᱶ \nकᮩगाह (राजकमल की कहािनयाँ), शवयाᮢा के  बाद देहशुि᳍, ऑिडट िरपोटर् (राजकमल चौधरी की किवताएँ), \nबफर् औ र  स फे द  क ᮩ  प र  ए क  फू ल, उᱫर आधुिनकता कु छ िवचार , स᳊ाव िमशन (पिᮢका)क िकिछ अ ंकक \nसम्पादन, उदाहरण (मैिथली कथा संᮕह संपादन)। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nसम्ᮧित नेशनल बुक ᮝस्टमे सम्पादक। \nबटुआमे िबहािड़ आ िबड़ᲃ \n(राजकमल चौधरीक उपन्यास) (आगाँ) \nनायक देवकान्त सुिशिक्षत, िनिव᳥, कमर्िन᳧ आ ज्ञानी युवक छिथ। हाइ \nकोटर्मे कायर्रत िविश᳥ ᳞िᲦक पुᮢा आ ᮧतापी रईसक पौᮢा छिथ। कलाᮧेमी, कलाकार, ᮧिति᳧त, साहसी, \nउदार आ परोपकारी। स ुशीलाक रुᲨ पित अिनरु᳍ बाबूक टूटल गाड़ी कमलदहम े फँ सल छलिन, ओ लोकिन के  \nछिथ, तकर सूचना देवकान्तकᱶ निह छलिन , तथािप हुनका सहयोग द ेब; सुलतानगंजमे नाहसँ डूबैत दम्पितकᱶ \nबचाएब; कु लानन्दक संग सुशीलाक ᮧवासक जानकारी रिहतहु, हुनका आिथक सहयोग द ेब -- ई सब आचरण \nदेवकान्त उदारता आ मन ुष्यताक पिरचायक िथक। एकर अलावा द ेव क ा न् त क  ग म् भ ी र  आ  ि ज ᳎ ी  स् व भ ा व क  \nिचᮢाण सेहो भ ेल अिछ। म ुदा द ेवकान्तक िजदसँ हुनकर अपन ज े ि क छु ि ब ग ि ड़  गेल हो , आनक िकछु न ि ह  \nिबगड़लिन। \n     परंच मूल बात अिछ स ुशीला आ द ेवकान्तक अनुरᲦावस्थाक मनोिव᳣ेषण। अइ िव᳣ेषणमे उपन्यासकार \nसहजिह चमत्कृ त करै छिथ। अइ अन ुरिᲦक कथाकᱶ माँसल आ उन्मादक बना क ' पाठकक कामेच्छा आ कु त्सा \nबढ़बै लेल निह; समाज ᳞वस्थामे चलैत अयथाथर् आदशर् आ मया र्दाक ᮧित पाठक/भावककᱶ उ᳇ेिलत करै लेल। \nएिह िचᮢाणमे राजकमल चौधरीक मनोिव᳣ ेषणात्मक िशल्प अत्यन्त ᮧभावकारी सािबत भ ेलिन अिछ। \nउपन्यासतँ मानव जीवनक यथाथ र्क आख्यान होइत अिछ , जािहमे घटना चᮓ  आ स्थान-काल-पाᮢाक आ᮰य \nलेल जाइत अिछ। म ूल कथाक स ंग-संग कतोक आन ुषंिगक कथा अब ैत अिछ आ अइ सब िᮓयाम े च ि र ᮢ ा -\nिचᮢाणक अमूल्य योगदान होइत अिछ। चिरᮢा-िचᮢाणेक माध्यमे क थ ा न क मे ᮧ व ा ह  अ बैत अिछ आ ल᭯य \nᮧाि᳙क बाट सोझराइत अिछ। उपन्यासक पाᮢाक चािरिᮢाक फलक जतेक सोझराएल रहत , ओकर अिभिᮓया \nआ आन पाᮢाक स ंग कथोपकथन स्प᳥ आ गत्यात्मक हैत। ज ᱶ िक कोनो ᳞िᲦक एक-एक आचरण ओकर \nमानिसक हैिसयतक पिरचायक होइत अिछ, चिरᮢा िचᮢाणमे मनोिव᳣ेषणक महत्व सवᲃपिर होइत अिछ।  \n     स्वातन्ᮢयोᱫर कालक भारतीय सािहत्यमे एहेन देखल गेल अिछ जे रचनाकार लोकिन अपन हर ेक पाᮢाक \nआ च र ण  ओ क र  म न ो ि व ᳣ेषण करैत अ ंिकत के लिन अिछ , राजकमल चौधरी अइ काजम े स व ार्िधक अᮕगामी, \nᮧयोगधमᱮ आ नवतामूलक सािबत भ ेलाह अिछ। चिरᮢा िचᮢाणक ᮧसंग ᮧेमचन्द सेहो एिह तथ्यक समथर्न दै \nछिथ जे चिरᮢा िचᮢाण जतेक स्प᳥, गितशील आ  िव कासमान रहत, उपन्यास ओतबे बेसी ᮧभावकारी हैत। \nᮧेमचन् द इह ो स् व ीक ार ल िन  जे म न ो वैज्ञ ा ि न क  स त् य क  आ ध ा र  प र  क थ ा  उ ᱫ म  क ो ि ट क  हैत। राजकमल चौधरीक \nसम्पूणर् कथा संसार तँ मनोिव᳣ेषणसँ भरल अिछ, आलोच्य उपन्यास ÷आिदकथा'क तँ मूल आधारे मनोिव᳣ेषण \nअिछ। कहै लेल ई कथा सुशीला आ देवकान्तक ᮧेम कथा िथक, मुदा दू मेसँ एको कखनहुँ िकनकहु मुँह फोिड़ कए  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \nनिह कहलिखन ज े ह म  अ ह ाँसँ ᮧेम करै छी। सᲅसे स म ा ज मे के ओ ई नािह घोिषत क े लिन ज े द ुनूमे ᮧेम अिछ। \nसमाज, आ िक क ु लानन्द, आ िक हिरनगर वाली (अिनरु᳍ बाबूक दोसर प᳀ी, सुशीलाक मा ँिझल सौितन , \nमहानन्दक माइ, कु ल ा न न् द क  स त म ा इ )  अ इ  अ नुरिᲦकᱶ म ो ने म ो न  ि छ न र प न  म ा न ल ि न ।  मुदा, ई कथा एकटा \nदुखान्त ᮧेम-कथा िथक। सम्पूणर् कथा सबहक मोनेमे बनैत, बढ़ैत रहल। पाᮢाक ᳞िᲦत्व, ᮧवृिᱫ, िᮓया-कलाप, \nरागात्मक मनोवेग आिदक िचᮢाणसँ घट न ा चᮓ, प ि र ि स् थ ि त  आ  प ि र वेश सुगिठत आ ᮧभावकारी भेल अिछ। \nपाᮢाक इच्छा-अिनच्छा, पिसन-नापिसन, ᮓोध-घृणा-ᮧेम, राग-अनुराग, भोगेच्छा आिदस ँ क थ ा न क मे \nस्वाभािवकता आ िव᳡सनीयता आएल अिछ। \n     कोनो मनुष्य ᮧेम करए, घृणा करए, मािर करए, समथर्न आ िवरोध करए, पूजा करए, ᳞ािभचार करए--ई \nस ब ो  ट ा  आ च र ण  ओ क र  ज ी व न  द शर्नसँ ि न ध ार्िरत होइत अिछ , जकर जानकारी ओकर मनोिव᳣ ेषणसँ भ ेटैत \nअिछ। पिरव ेश, ᮧिशक्षण, संस्कार, ᮧितभा, अनुभव आिदक समिन्वत ᮧभावमे कोनो ᳞िᲦत्व अपन जीवन \nदशर्न िदढ़ करैत अिछ; मुदा मनुष्य जाित जᱶ िक सामािजक पशु िथक, कतोक पिरिस्थितमे ओकर समस्त जीवन-\nदशर्न िववश भ' जाइत अिछ। \n     मनोिवज्ञान कहैत अिछ ज े क ो न हुँ ि ᮓ य ा कᱶ िनष्पािदत करबाम े क ᱫ ार्क धारणा महत्वप ूणर् होइत अिछ। \nमनुष्यक आजन्मक स ंस्कार, अ त ी त क  स म स् त  ि ब स र ल  घ ट न ा, जीवन भिरक अन ुभूि त  ओ क र  अ व चेतनमे \nिवराजमान रहैत अिछ, समय पािब कए ओएह सब बात ओकर ᮧव ृिᱫ, आचरण आ धारणाकᱶ िनदᱷिशत करए \nलगैत अिछ। आिदकथा उपन्यासक िविभ᳖ चिरᮢाक मनोिव᳣ ेषणमे ई  स म स् त  त त् व  ᮧ भ ा व ी  अ ि छ ।  ए ि ह  \nउपन्यासक रचनाकाल धिर भारतीय स्वाधीनताक एक दशक बीत च ुकल छल। म ुद ा  ि म ि थ ल ा क  ल ो क - - क ी  \nपिण्डत, की मूखर्; की सामन्त, की मजूर...आिदम सभ्यताक मानिसकतामे जी रहल छल। प ुरुषवादी अह ंकारक \nएहेन फᲂक ᮧदशर्न तँ आिदमो युगमे निह छल, जतए ᳫा◌ीकᱶ बᲬाक जन्म देब' बला मशीन; पुरुषक कामेच्छा \nअथवा कु त्सा शान्त कर' बाला यन्ᮢा; घर-अंगना सम्हार' वाली पिरचािरका ; आ प ुरुषक म ुँहᱶ ᮧ शंसा स ूिन \nपुलिकत रह' वाली पोसुआ पशुक अलावा आओर िकछ ु निह ब ूझल जाइत हो। आस ुरी भोग-िवलास आ ढᲂग-\nपाखण्ड-अन्धिव᳡ास-धमर्भीरुताक ᮧवंचनामे स ᲅ से ि म ि थ ल ा  डूब ल  छ ल ।  ज ख न  ि क  स ᲅ से द ेशक ᮧगितशील \nसमाजमे जीवनक जिटलता, िविचᮢाता पर िचन्तन-मनन \nफै लसँ भ' रहल छल। लोक आध ुिनक भावबोधसँ जीवनकᱶ देखए लागल छल। मानव जीवनक उᲰवल आ कलुष \nभाव पर तुलनात्मक िचन्तन होअए लागल छल। एहना समयमे मैिथलीमे ᮧभावकारी उपन्यास िलखबाक एकिह \nटा िशल्प भ' सकै  छल--से छल मनोिव᳣ेषणात्मक चिरᮢा◌ा◌ंकनसँ वस्तु िस्थितकᱶ नाँगट करबाक कौशल। हमरा \nमनोिव᳣ेषण के ने हिरमोहन झा ÷कन्यादान'मे मैिथलक िवदूषकीय आचरणक धᲯी उड़ा द ेलिन, मुदा मैिथल \nलोकिनकᱶ ओ हेन ᮧहारक ᳞ंग्य, हास्य बुझेलिन। आचाय र् ᮧ व र  ल ो क ि न  उ द ा र त ा पूवर्क हुनका हास्य स᮫ाटक \nउपािध द' देलिखन।                Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \n  \nवस्तुतः ÷आिदकथा'क कथ्यो एहने अिछ ज े मनोिव᳣ेषणक अलावा दोसर कोनो सिरआएल बाट ताकलो निह \nजा सकै  छ ल ।  य ौ व न क  अ ट ट  दुपहिरयामे कोनो ᳫा◌ीकᱶ ि न ि ᳟ त  रू पᱶ कोनो सम्प ूणर् प ुरुषक छाहिर चाही ; \nपुष्पवती-फलवती हेबा लेल आतुर अथवा मुिदत-पुलिकत हेबा लेल उत्सुक-उत्फु ल्ल कोनो हिरयर लताकᱶ कोनो \nमजगूत डािरक आसरा चाही। सुशीला एहने उᱫ᳙ ᳫा◌ी आ एहने अलसाएल लता छिथ; हुनका देवकान्त चाही \nछलिन मुदा अिनरु᳍ भेटलिखन; चाननक गाछ चाही छलिन , मुदा भाँिट-भँगरैया भेटलिखन। ᳫा◌ीक जीवनमे \nअथर्सँ बेसी साथर्क बहुत िकछु होइत अिछ , से बात म ैिथल ᮧितिनिध अिनरु᳍, हुनकर स'र-कु टुम, सम्बन्धी-\nसरोकारी निह बूिझ रहल छलिखन; एते धिर जे कु लानन्दोकᱶ तकर खािहस निह भेलिन। \n     गम्भीरतापूवर्क देखल जाए तँ अइ उपन्यासक अिधकांश घटनाचᮓ चिरᮢाक मोनिहमे घिटत भेल अिछ। सभ \nक्यो अपन मन्त᳞ संके तिहमे ᳞Ღ के लिन अिछ, िकनकहु धारणा स्प᳥ बोलीमे स्प᳥ निह भेल अिद। \n     अिनरु᳍ बाबू सन अशक्य आ व ृ᳍ जमीन्दारक भौितक सम्पदा, सांसािरक असार-पसार, सतौत सन्तानक \nकारणᱶ ब ेटा, पुतोह, धी, जमाइ, नाित-पोतासँ भ र ल - पुरल घर पािबयो कए कामदग्धा स ुशीला अत ृ᳙ छिथ। \nअतृ᳙ कामेच्छाक दमन हेतु हफीमक सेवन करए लगै छिथ। उᱫेजनामे कएल आचरणक सूचना पािब लजा जाइ \nछिथ, कामातुरा ᮧवृिᱫक होइतहु सामािजक आदश र् आ कौिलक मया र्दाक पालनम े अ प न ा कᱶ ध् व स् त  क रैत रह ै \nछिथ, नहुँ-नहुँ जरबैत रहै छिथ। रुग्ण पित स ंग याᮢा◌ा करैत अचानक द ेवकान्तसँ भᱶट होइ छिन। द ेवकान्तक \nयौवन, स्वास्थ्य, पराᮓम, कला ᮧेम, उदारता आ सौहाद र् देिख हुनकासँ मोने ᮧेम करए लग ै छिथ। परम िश᳥, \nधीर, ᮧशान्त सुिशिक्षत, उदार आ द ृढ़ ᮧितज्ञ देवकान्त मोनमे सेहो ᮧेमक तरंग अिहना उठैत अिछ। आ , दुनूक \nᮧेमांकु र तीᮯ गितसँ पसर' लगैत अिछ। मुदा जिहना दुनूक मािम-भािगनक सम्बन्ध-कथा सुिनि᳟त होइत अिछ। \nᮧेमक उ᳇ेग भीतरे-भीतर सुनग' लगैत अिछ। िकन्तु ᮧेम होइत अिछ आिग, ओकरा पर काँच-कोिचल जते झाँपन \nदेल जाए ओ आओर तीᮯतासँ, अिधकािधक उᱫापसँ ᮧᲰविलत होइत अिछ। पे्रमक ई तीᮯ उᱫाप सामािजक \nमयार्दाक जज र्र स ूᮢाक कारणᱶ अ ᳖ त ः  सुखान्त पिरणित धिर निहए ँ प हुँचैत अिछ। म ुँह फोिर कए अइ \nᮧेमािभ᳞िᲦक अवसर धिर द ुनूकᱶ ह ा थ  न ि ह  अ बै छ ि न ।  दुनू भ ी त रे-भीतर स ुनगैत रह ै छिथ। मनोिव᳣ेषणक \nआधार पर दुनूक आचरणमे देखल जा सकै त अिछ जे दुनूक मोनमे आिग कोन गितसँ धधिक रहल अिछ। \n     सौन्दयर्क ᮧित आकषर्ण मनुष्यक स्वाभािवक आचरण होइत अिछ। चािहओ क' कोनो ᳞िᲦ सौन्दयर्क उपेक्षा \nनिह क' सकै त अिछ। सौन्दयर् बोध, आ अनुरिᲦ कमर्क अपन शाᳫा आ िवधान होइत अिछ , जे अलग-अलग \nᮧाणीक आन्तिरक-बाह् य  प ि र ि स् थ ि त  आ  म न ो द श ा सँ ि न दᱷिशत होइत अिछ। भ ूखसँ ᳞ ा कु ल कोनो बरदक ᱶ \nलहलहाइत घास, आ िक सूखल नार-पुआरमे सौन्दयर् भेटतै, अनुरिᲦ हेतै। मुदा घास अथवा नार-पुआरक घेराव, \nआ िक बरदक गरदिनक पगहा, आ िक मुँहमे लागल जाबी...अइ भोगक बाधक बिन सकै त अिछ।...सुशीला परम  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nसुन्दरी छिथ। वयस, तदनुकू ल सौन्दयर्, यौवन, आचरण, ओज, भाव आिद भादबक बािढ़ जकाँ, उमड़ैत मेघ जकाँ \nउपरᲅझ क' रहल छिन। ᮩाᳬ मूहूᱫर्मे िनि᳟न्त िनᮤा आ अलस मुᮤामे हुनका सूतल देिख देवकान्त िद᳞-दशर्नक \nअनुभव के लिन। नारी-सौन्दयर्क एहन िद᳞-दशर्न हुनका जीवनक पिहल अवसर छल , एकटा सुमधुर स्व᳘ छल। \nवस्तुतः --हृदय कोनो सीमा-बन्धन निह मानै'ए। किहयो निह मािन आएल अिछ।-- द ेवकान्तक मोनमे ᮧेमक \nलहिर उमड़ ैत रह ै छ ि न ।  सुशीला मामीस ँ भ ᱶट करबाक इच्छा होइत रह ै छ ि न, तै ल े' मातृक (रामपुर) जाए \nपड़तिन। मुदा रामपुर निह जेताह। इच्छा होइ छिन, मुदा अपनिह इच्छासँ भय होइ छिन। मातृक-पैतृक मयार्दा \nपर, अथवा सुशीला मामीक शील पर , अथवा अपन ᳞िᲦत्व पर आँच लािग जेबाक भय होइ छिन। मोन े-मोन \nसुनगैत रहै छिथ, मुदा मातृक जा क ' सोझाँ-सोझी सुशीलाकᱶ किह निह अब ै छिथ--मामी, सोना मामी, हमरा \nअहाँसँ ᮧेम भ' गेल अिछ। हम अहा ँ िबना निह रिह सकब। अहा ँ सन ऊव र्र ऊजर्िस्वत, उᱫेजनामयी, कामातुरा \nरूपवतीक व ेगमय ज्वारकᱶ हमर वृ᳍, अशक्य मामा निह थािम्ह सकताह, हम थािम्ह लेब। अहाँ हमरा संग चलू। \nसंग-संग रहब। जीवनकᱶ जराएब निह, स्वाहा निह करब, जीब...। \n(अिगला अंकमे) \n२. ज्योितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। \nहुनकर अ ंᮕेजी प᳒ िकछु ि द न  ध ि र www.poetrysoup.com  के र म ुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ।  ज्योित \nिमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आट र् ᮕुप के र अंतगर्त ईिलग \nᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला प ᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झास ँ ब सेरा इ ंस्टीᲷूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला त ूिलका, साकची, \nजमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे अवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी , जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८ ; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स् व ा म ी  \nिववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कूᬽ, िमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  \nओपन य ूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए  आ इ  ( क ॉ स् ट  ए क ा उ ण् टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी \nशुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी \nभाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \nसातम िदन : \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \n३१ िदसम्बर १९९०, सोमवार : \nआिह भोरे जहन हम उठलहु ं तऽ सब पिहन ेहे उिठ ग ेल छल।हम जल्दीसऽ तैयार भऽ ग ेलहुं। फे र सब संगे मंिदर \nपहुंचलहुं।िविभ᳖ देवी द ेवताक दशर्न भेल।तकर बाद हम इम्हर उम्हर घ ुमित रहु ं। त क र  ब ाद पुनःभोजन आऽ \nफे र  बकरे᳡र िदस िवदा।रस्तामे िशक्षक सब बतेला जे िव᳒ालय के  संचालनमे हुनकासबके  की की िदᲥत होएत \nछैन।अिह तरह े हमसब अपन अपन पर ेशानीक आदान ᮧदान करैत रहलहु ं।हमरा सबके  त ह न  अ नुभव भ ेलजे \nकखनो काल सामनेक पिरिस्थित सऽ उᱫेिजत भऽ हम छाᮢगण िशक्षक सबदऽ गलत धारणा बना लैत छी।जे की \nबहुत गलत छै।हᱰ तऽ हमसब बकरे᳡र पहुंचलहुं।सᱼझक ६ बाजल छल।आिह १९९० के  आिखिर िदन छल तािह \n᳇ारे हम सब अपन अपन समान स ᱹतकऽ सांस्कृ ितक कायर्ᮓमक तैयारीमे लािग गेलहुं। तािह बीचमे हमरा सबके  \nहेडमास्टर के  तरफ सऽ बुलावा आयल।हमसब डेरा गेलहुं जे हमर सबमे सऽ एकटा छौड़ी ककरो समान फे क देने \nरहै तᱹ सबके  डपटै लेल बजायल जा रहल अिछ।अिह तरहक आश ंका सऽ ड ेरा हमसब जहन ओतऽ पहु ंचलहुं तऽ \nसब छौड़ा सब बहुत ख ुश छल तहान हमसब किनक ख ुश भेलहुं। लेिकन फे र मुड गड़बड़ा गेल ।िकयो बाजल ज े \nछौड़े सब िशकायत के लक तᱹ ओ सब तऽ ख ुश हेबे करत।हमसब बैसकऽ िशक्षक के  प्◌्रातीक्षा करऽ लगलहुं।मुदा \nजखन ओ एला तऽ हुन्कर हाथम े छड़ीके  स्थान पर एक कॉपी छल ैन आ ओ म ुस्कु रा रहल छल ैथ।आिबकऽ ओ \nघोिषत के लैथ जे मृगांक नामक एक छाᮢक आिह जन्मिदवस अिछ तᱹ हम एकटा स्वरिचत किवता स ुनायब।ई \nसुनैत देरी हमसब ख ुशीसऽ उछिल पड़लहु ं।आब की छल हमसब किवता स ुनलहुं िमठाई ख ेलहुं आ भोजन कऽ \nपुनथ नाटकके  त ैयारीमे ल ा ि ग  गेलहुं। ठीक   एगारह बज े ह म स ब  ए क  क ो ठ ल ी मे ज म ा  भ ऽ  क ा यर्ᮓर्म ᮧारंभ \nके लहुं।हमहु एक नाटकम े भ ा ग  लेलहुं जािहके  ड ा इ रेक्टर आ राएटर स ेहो हम रही।फ े र बारह बज े र ा ि त क ऽ  \nसमूहगान संगे नववषर्क स्वागत के लहुं।िशक्षक सब सेहो अपन काय र्ᮓम ᮧस्तुत के लैथ।अन्ततः हम सब सुतै लेल \nजाय लगलहु ं। जाय सऽ पिहन े ह म स ब  गुडनाइट' वा श ुभरािᮢ'के  स् थ ा न प र  हैपी न्यू इ य र' वा ᳒नववषर्क \nशुभकामना' बािज रहल छलहुं।   \n५.प᳒  \n५.१.श्यामल सुमनक-अिभयान  \n५.२.᮰ी गंगेश गुंजनक- राधा (पाँचम खेप) \n५.३.महाका᳞- बु᳍ चिरत \n५.४.डॉ पंकज पराशरक 4 टा किवता ज्योितक -पतझड़क आगमन \n५.५.िवनीत उत्पलक ५ गोट किवता \n५.६. महेश िम᮰ \"िवभूितक\" किवता गङ्गा-स्तुित  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \n \n \n \nश्यामल िकशोर झा, ल ेखकीय नाम श्यामल स ुमन, जन्म १०।०१।१९६० च ैनपुर  िजला  सहरसा  िबहार। \nᳩातक िशक्षा:अथर्शाᳫ  राजनीित शाᳫ एव ं अ ंᮕेजी, िव᳒ुत अिभय ंᮢणमे िडपलोमा। ᮧशासिन क \nपदािधकारी,टाटा स्टील, जमशेदपुर। स्थानीय समाचार पᮢ सिहत देशक अनेक पिᮢकामे समसामियक आलेख, \nकिवता, गीत, गजल, हास्य-᳞ंग्य आिद ᮧकािशत, स्थानीय टी वी च ैनल एव ं र ेिडयो स्टेशनमे ग ी त  ग जल \nᮧसारण, कै कटा किव सम्मेलनमे सहभािगता ओ मंच संचालन। \nअिभयान  \n  \nदेश-ᮧेम के  भरल भाव सँ, िनत िनमार्ण करै छी! \nसहज-भाव सँ संिवधान के , हम सम्मान करै छी! \nतखनहुँ िपछड़ल िकयै हमर िमिथला, पूछै छी हम िदल्ली सँ!! \n  \nसड़क, रेल, िबजली जुिन पूछू, बाढ़ भेल सौभाग्य हमर! \nिव᳒ालय िबनु पढ़य नै बᲬा, छी बड़का दुभार्ग्य हमर! \nआजादी सँ भेटल की हमरा, सब िकछु ध्यान धरै छी! \nिबना िवकासक क᳥ मे रिहतहुँ, रा᳦क गान करै छी! \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nतखनहुँ िपछड़ल िकयै हमर िमिथला, पूछै छी हम िदल्ली सँ!! \n  \nसब चुनाव के  बेर मे पूछिथ, बाकी सब िदन रहता कात! \nआिजज छी आब सुिन-सुिनकय, हमसब हुनकर मीठका बात! \nएक अंग िमिथला भारत के, ᳞ंग्यक बाण सहै छी! \nसहनशीलता हमर एहेन जे, एखनहुँ मान रखै छी! \nतखनहुँ िपछड़ल िकयै हमर िमिथला, पूछै छी हम िदल्ली सँ!! \n  \nहरेक साल िमिथलावासी िमिल, जाइछी जेना बाबाधाम! \nतिहना चलू एक बेर संसद, िकछु नै िकछु भेटत पिरणाम! \nउ᳖त िमिथला के  खाितर हम ई अिभयान करै छी! \nराश्ᮝ-भिᲦ मे िमिलकय ᮰᳍ा-सुमन ᮧदान करै छी! \nतखनहुँ िपछड़ल िकयै हमर िमिथला, पूछै छी हम िदल्ली सँ!! \n \n. ᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन(१९४२- )। जन्म स्थान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. (िहन्दी), रेिडयो \nनाटक पर पी.एच.डी.। किव , कथाकार, नाटककार आ ' उपन्यासकार।१९६४-६५ मे प ाँच गोट े क ि व -लेखक \n“काल प ुरुष”(कालपुरुष अथा र्त् आ ब  स् व ग ᱮ य  ᮧ भ ा स  कु मार चौधरी , ᮰ी गंगेश ग ुन्जन, ᮰ी साके तानन्द, आब \nस्वगᱮय ᮰ी बाले᳡र तथा गौरीकान्त चौधरीकान्त, आब स्वगᱮय) नामसँ स म् प ा ि द त  क रैत म ैिथलीक ᮧथम \nनवलेखनक अिनयिमतकालीन पिᮢका  “अनामा”-जक र  ई  न ाम  स ाके तानन्दजी ᳇ारा देल गेल छल आऽ बाक ी\nचारू गोट े ᳇ ा र ा  अ ि भ ि ह त  भेल छल- छप ल  छ ल ।  ओ ि ह  स म य मे ई ᮧयास तािह समयक यथािस्थितवाद ी\nमैिथलीमे पैघ दुस्साहस मानल गेलैक। फणी᳡रनाथ “रेणु” जी अनामाक लोकापर्ण करैत काल कहलिन्ह, “ िकछु \nिछनार छौरा सभक ई सािहित्यक ᮧयास अनामा भावी म ैिथली ल ेखनमे य ुगचेतनाक जरूरी अन ुभवक बा ट\n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nखोलत आऽ आधुिनक बनाओत”। “िकछु िछनार छौरा सभक” रेणुजीक अपन अन्दाज छलिन्ह बजबाक, जे हुनकर \nसन्सगर्मे रहल आऽ सुनने अिछ, तकरा एकर ᳞Ჳना आऽ रस बूझल हेतैक। ओना “अनामा”क कालपुरुष लोकिन \nकोनो रूपम े सािहित्यक मान्य मयार्दाक ᮧित अवहेलना वा ितरस्कार निह कएन े र ह ि थ ।  ए क ा ध  ि ट प् प ण ीमे\nमैिथलीक पुरानपंथी का᳞रुिचक ᮧित कितपय मुखर आिवष्कारक स्वर अवश्य रहैक, जे सभ युगमे नव-पीढ़ीक \nस्वाभािवक ᳞वहार होइछ। आओर ज े पुरान पीढ़ीक लेखककेँ  िᮧय निह लगैत छिन आऽ स ेहो स्वभािवके । मुदा\nअनामा के र तीन अ ंक माᮢ िनकिल सकलैक। सैह अनाम्मा बादमे “कथािदशा”क नामस ँ स्व.᮰ी ᮧभास कु मार \nचौधरी आऽ ᮰ी ग ंगेश ग ुंजन द ू ग ो टेक सम्पादनमे -तकनीकी-᳞वहािरक कारणस ँ-छपैत रहल। कथा- िदशाक \nऐितहािसक कथा िवशेषांक लोकक मानसमे एखनो ओिहना छिन्ह।  ᮰ी गंगेश गुंजन मैिथलीक ᮧथम चौबिटया \nनाटक बुिधबिधयाक लेखक छिथ आऽ िहनका उिचतवᲦा (कथा संᮕह) क लेल सािहत्य अकादमी पुरस्कार भेटल \nछिन्ह। एकर अितिरक्ᱫ मैिथलीमे हम एकटा िमथ्या पिरचय, लोक सुनू (किवता संᮕह), अन्हार- इजोत (कथा \nसंᮕह), पिहल लोक (उपन्यास), आइ भोर (नाटक)ᮧकािशत। िहन्दीमे िमिथलांचल की लोक कथाएँ,  मिणप᳑क \nनैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहन्दी अनुवाद आऽ शब्द तैयार है (किवता संᮕह)। ᮧस्तुत अिछ गुᲳनजीक मैगनम \nओपस  \"राधा\" जे मैिथली सािहत्यकेँ  आबए बला िदनमे ᮧेरणा तँ देबे करत सँगिह ई ग᳒-प᳒-ᮩजबुली िमि᮰त \nसभ द ुः ख  स ह ए  ब ा ल ी- राधा श ंकरदेवक परम्परामे एकटा नव-परम्पराक ᮧारम्भ करत, से आ श ा  अ ि छ ।  पढ़ू \nपिहल बेर \"िवदेह\"मे गुᲳनजीक \"राधा\"क पिहल खेप।-सम्पादक। \nगुंजनजीक राधा \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ युग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-भावपर िकछु-िकछु मनो᳇ेग, बड़ बेचैन \nकएने रहल।  \nअनवरत िकछु कहबा लेल बाध्य करैत रहल। करिह पड़ल। आब त ँ तकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद अिछ। माने\nसे मन एखन छोिड़ द ेने अिछ। ज े ओकर मजᱮ। मुदा स्वतंᮢ निह कए देने अिछ। मन ुखदेवा सवारे अिछ। करी ब \nसए-सवा सए पात किह चुकल िछयैक। माने िलखाएल छैक ।  \nआइ-कािल्ह मैिथलीक महांगन (महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ डगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुस्वागतम!    \nलोक मानसकᱶ अ ि भ ज न - बुि᳍ फे र ब ेदखल कऽ रहल अिछ। मजा क े र बात ई ज े स े स ब  भ ऽ  र ह ल  अ ि छ-\nमैिथलीयेक नाम पर शहीद बनवाक उपᮓम ᮧदश र्न-िवन्याससँ। िमिथला राज्यक मान्यताक आ ंदोलनसँ ल ऽ \nकतोक अन्यान्य ल᭯याभासक एन.जी.ओ.यी उ᳒ोग मागᱷ स ेहो। एखन हमरा एतव े क ह व ा क  छ ल  ।  से ए हन\nकालमे ह म  ई  ि व ह ᳖ ा स  ि ल ख व ा  लेल िववश छी आऽ अहा ँकेँ  लोक धिर पठयवा ल ेल  र ा ध ा  क ि ह  र ह ल  छ ी। \nिवचारी।    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \n \nराधा  (पाँचम खेप) \n  \nअहां चुप छी चुप्प अिछ संसार  \nअहां निह तं सब िकछु चुपचाप  \nओना तं चिलये रहल सब िनत्य  \nमुदा निह बूझब इयेह अिछ सत्य  \nमनिह मन लोकक िमझायल दीप  \nराित तं राित, िदन सेहो  \nभ' गेल छैक िनष्ᮧाण नीरस आ  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nउदास अन्हार !  \nबजैये बड़िदव चलैये-िफरैये लोक  \nिकन्तु निह िकछु लिस बोली मे  \nने रस करबा मे कोनो काज,  \nहम तं सहजिह पड़ल छी ओछाओन    \nतᱶ एकर अलावे जे अहंक  \nमानस-संग माᮢ अवलंब ᳡ांसक  \nओना सब टा बन्द, हमरा लेल  \nआशा आ मनोरथ के र सब के बार  \nओना तं चिलये रहले समय  \nभोर दुपहिर सांझ, राितक चािल  \nजगतक िनत्य के र सब कारबार !  \nहमर सबिकछु बन्द अिछ,  \nसप्पत अधमृत ई संसार,             \nᮧाणाधार !  \n१४/४/०५ \n \n1.डॉ पंकज पराशर 2.ज्योित  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \n᮰ ी  ड ॉ .  पंकज पराशर (१९७६- )। मोहनप ुर, बलवाहाट चपरा ँव कोठी , सहरसा। ᮧारिम्भक \nिशक्षासँ ᳩातक धिर गाम आऽ सहरसामे। फे र पटना िव᳡िव᳒ालयसँ एम.ए. िहन्दीमे ᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम स्थान। \nजे.एन.यू.,िदल्लीसँ एम.िफल.। जािमया िमिलया इस्लािमयास ँ ट ी . व ी .पᮢकािरतामे ᳩ ा त क ो ᱫ र  ि ड प् ल ो म ा ।  \nमैिथली आऽ िहन्दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे किवता, समीक्षा आऽ आलोचनात्मक िनबंध ᮧकािशत। अंᮕेजीसँ \nिहन्दीमे क्लॉद लेवी स्ᮝॉस, एबहाडर् िफशर, हकु  शाह आ ᮩूस चैटिवन आिदक शोध िनबन्धक अनुवाद। ’गोवध \nऔर अंᮕेज’ नामसँ एकटा स्वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे ’दुिनया मेरे आगे’ स्तंभमे लेखन। रघुवीर \nसहायक सािहत्यपर जे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \n१. बखरी \n  \nगै दाइ बखरी! \nबखरी के  तँ बकिरयो होइत छैक हᲥिल डाइन \nआ बूझल निह छौक जे िनःशब्दा राितमे \nकोना गाछ हँकै त छैक ओिहठामक मौगी! \n  \nकानमे जड़ी दऽ कए बंगािलन सब \nरािख लैत छैक भᱶड़ा बना कए पुरुख-पातकेँ  \nसे तँ बूझले हेतौ ने! \n  \nएिह लोकाख्यानक बीच हम बौआइत हम सोचैत छी \nजँ बखरीक बकिरयो धिर होइत छैक डाइिन \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \nतँ बखरीक अिस्मतासँ जुड़ल सलोना \nकोना एखन धिर बाँचल अिछ एतेक सलोना! \n  \nजा हे बखरी-सलोना! \nअनंत कालसँ अिभशािपत बखरीक अतीत खाहे जे रहल हो \nमुदा आजुक बखरी तँ भाइ! एकदम अिछ खखरी! \n  \nखखरी-पटभड़ भेल बखरी आइ छुछुआइत अिछ \nबकरी-छकरी जकाँ एिह बाधसँ ओिह बाध \nएिह खेतसँ ओिह खेत दू गाल अहरा लेल अपस्याँत \nबखरीक िचल्का सब देसक कोन-कोनमे \n  \nभूगोलमे रिहतो िमिथलाक इितहाससँ अिभशािपत \nमैिथल-संस्कृ ितक अवैध संतान बखरी \nिकएक निह भऽ सकल किहयो तेहेन जेहेन अिछ सकरी? \n  \nजेहेन कोइलख जेहेन राँटी जेहेन मँगरौनी \nसलोनाक अछैतो तेहेन िकएक निह बखरी? \nखखरी सन आइयो िकएक फटकल अिछ बखरी  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nिमिथलाक इितहाससँ बाहर? \n  \n२. धानक खेत \n  \nगम्हरल धानक खेतमे जखन बहराइत अिछ पिहल शीश \nदुधमुँह नेना सन त᳖ुक-त᳖ुक \nआ बसातक पिहल झᲂक जकाँ खसैत अिछ खेतमे \nलाखक-लाख भंख \nतँ दू टा पुᮢकेँ  जन्म दइयो कऽ िनःपुᮢ भेल \nमुिनया मायक मुँहपर िपरी िछटिक जाइत छिन \n  \nएतय हम बेटीक कन्यादानक िचन्तामे डूबल छी \nमुदा मुिनया बापक करेज देिखयनु बाऊ \nजे बैसल छिथन िनि᳟न्त भऽ कए \nडेढ़ बरखसँ िडल्लीमे \n  \nने कोनो िचᲶी-पतरी ने गाम अयबाक गप \nछुच्छे फोन टा करैत छिथ \nपल्टी मायक ओिहठाम मासक कोनो रिवकेँ  Აघायल जकाँ \nगाम-घरक िचन्तासँ उदासीन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \n  \nबटेदारक कृ पासँ कोनहुना रोपायल एिह बेर \nदस कᲶा खेत \nजे जीबैत छी अगहनक आसमे \nनिह तँ िसदहा के  िचन्तामे पड़ल रिहतहुँ बाले-बᲬे उपास \n  \n-एिह सबटा खेरहाक बीच उड़ैत रहल \nमुिनया मायक आँिखमे हᱶजक-हᱶज भंख \nशीशसँ आच्छािदत दूध भरल धानक खेतमे \n  \n३. एमहर गाम \nएमहर कइक बरखसँ निह सुनगल अिछ \nसोनाय कमारक भािठ किचया-खुरपीमे बᱶट \nआ हरक फाड़ िपटयबाक लेल धुिरयायले पएरे कोनो हरबाह \nनिह आयल अिछ एमहर \n  \nकहलिन बीसो बाबू-के  जोतत हर एिह ᮝैक्टर युगमे \nअटंट दूपहरमे िपतायल बड़दक संग सुखायल देह लेने \nके  घुरत आब हराठसँ \nकान्हपर कटही हरमे लाधल पालो के र  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \nबोझसँ स्वयं बड़द भेल \n  \nजखन हर निह तँ हरबाहक कोन बेगरता \nफाड़ िपटयबाक कोन िचन्ता \nएिह ᮝैक्टर युगमे मनुक्खक कोन आवश्यकता? \n  \n...से कहैत छी भाइ \nजे एिह बेर निह मानलक ककरो बात आ चिल गेल पंजाब \nहमरा गामक एकघरा हᲯाम कं तलाल ठाकु र \nमायपर तामसेँ बड़बड़ाइत- \nकमाय निह धमाय \nअनेरो फाटय बेमाय \n  \nबड़की काकी के र ᮰ा᳍मे एिह बेर \nजखन निह आयल क्यो हᲯाम \nतँ आन गाम िवदा होइत झूर-झमान हमर िपᱫी \nकालिब᳍ उदासीक खोहमे \nपानक सरंजाम मोटरी बन्हनेँ खेते-खेत बौआइत \nसुमिरत तमोली आब निह करैत अिछ ढोिन \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \nएमहर िवलु᳙ भेल अिछ \nगामक भाषासँ सेहो जऽन आ बोिन \nथथमािरकेँ  िकछु चीजकेँ  जोगयबाक ᮧयासमे \nउपहासक पाᮢ बनल हमर बाबा \nिलखलिन अिछ िचᲶी जे ओहो अओताह िदल्ली \nिकछु काज-उदेम करताह एहू उमेरमे \nिकछु निह तँ पािनये भरताह \nककरो िचल्के केँ  डेबताह \nमुदा गाममे आब िक᳖हु निह रहताह \n  \nभकोभ᳖ देहिरपर जरैत मािटक दीप के र इजोतमे \nतकै त छी हम सु᳖ घरक नीरवतामे \nसुकरातीक ओिरयाओन ज्योितक्षीण आँिखक ᮧत्याशा केर \nखंड-खंड िचनगी अपन गाममे \n  \nिसरपंचमीमे आब ठाढ़ निह होइत अिछ ककरो हर \nआ ने जाइत अिछ लऽ कए कमरसािर ककरो हरबाह \n  \nएमहर कइक बरखसँ एिहना बीतल अिछ िसरपंचमी \nकहलिन बीसो बाबू-लोथ भेल  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \nभोथ भेल कोदािर-खुरपी \nआ हर-फाड़क मादे \n  \nजूड़शीतलमे आब जुड़ाइत अिछ ᮝैक्टरक पिहया \nआ गाममे निह बाँचल अिछ एहेन कोनो घर \nजकर खेत निह लागल हो भरना आ निह बटैया \n  \n४.भूत \nघैलक-घैलक पािन उिघ कए \nजे िकसुन महतो लगेलिन \nमालदह आमक गाछी \nआ एतेक टाक पिरवार- \nसे हुनके  लेल \nआब भऽ गेलिन \nिदनकेँ  गाछी राितकेँ  भूत। \n2. ज्योितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। \nनकर अंᮕेजी प᳒ िकछु ि द न  ध ि र www.poetrysoup.com  के र म ुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ।  ज्योित \nिमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथला िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आट र् ᮕुप के र अंतगर्त\nिलग ᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला प ᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झास ँ ब सेरा इ ंस्टीᲷूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला त ूिलका, साकची,\n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \nमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे अवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी , जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८ ; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स् व ामी \nिववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कूᬽ, िमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी \nओपन य ूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए  आ इ  ( क ॉ स् ट  ए क ा उ ण् टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी \nशुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी \nभाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \n   \nपतझड़क आगमन \nपतझड़क आगमन \nदहैक रहल वातावरण \nसंतरा, पीयर, लाल, भूरा \nरंग सऽ भरल पूरा \nᮧकृ ित जेना भेल जीणर् \nमौलाएत झड़ैत तृण-तृण \nिविवध रंगके  त्यािगकऽ \nगेरूवा वᳫ धािरकऽ \nिवदा भेल लेबऽ सन्यास \nतािह पर सुयᲃदयक आकाश \nधरतीपर जे आिग छल \nतािहमे ओहो िलपटल \nआिक अिछ दपर्ण जकᱼ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \nपृथ्वीक रूप देखाबैत जेना \nअकरा शीतल करैलेल \nसाधु तपस्यामे लीन भेल \nजिहया िहमक बरखा हैत \nअस्वच्छता जखन दूर हैत \nतिहया सऽनवजीवनक प्यास \nलायत सुखद वसंतक अिभलाष। \n \n \n \n१.िवनीत उत्पल (१९७८- )। आनंदपुरा, मधेपुरा। ᮧारंिभक िशक्षासँ  इंटर धिर म ुंगेर िजला अ ंतगर्त रणगांव \nआs तारापुरमे। ितलकामा ंझी भागलप ुर, िव᳡िव᳒ालयसँ ग ि ण त मे ब ी ए स स ी  ( आ न सर्)। ग ुरू जम्भ े᳡र \nिव᳡िव᳒ालयसँ ज न संचारमे मास्टर िडᮕी। भारतीय िव᳒ा भवन , नई िदल्लीसँ अ ंगरेजी पᮢकािरतामे \nᳩातकोᱫर िडप्लोमा। जािमया िमिल्लया इस्लािमया , नई िदल्लीसँ ज न संचार आऽ रचनात्मक ल ेखनमे \nᳩातकोᱫर िडप्लोमा। नेल्सन म ंडेला स ᱶट र  फ ॉ र  प ी स  एंड कनिफ्लक्ट िरजोल्य ूशन, जािमया िमिलया \nइस्लािमयाक पिहल ब ैच क  छ ा ᮢ  भs स᳷टिफके ट ᮧा᳙। भारतीय िव᳒ा भवनक ᮨ ᱶच कोस र्क छाᮢ।  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \nआकाशवाणी भागलप ुरसँ क ि व त ा  प ा ठ, पिरचचार् आ ि द  ᮧ स ा ि र त ।  देशक ᮧिति᳧त पᮢ-पिᮢका सभमे ि व ि भ ᳖  \nिवषयपर स्वतंᮢ लेखन। पᮢकािरता कै िरयर- दैिनक भास्कर, इंदौर, रायपुर, िदल्ली ᮧेस, दैिनक िहदुस्तान, नई \nिदल्ली, फरीदाबाद, अ᳴कचन भारत, आगरा, देशबंधु, िदल्ली मे। एखन रा᳦ीय सहारा , नोएडा म े व ि र ᳥  \nउपसंपादक .। \n१. इन्ᮤᮧस्थक कथा \n  \nयुग-युग सं  \nिलखल जा  \nरहल छैक  \nइन्ᮤᮧस्थक कथा  \n  \n᳇ापर मे  \nअिह ठाम  \nछल पांडवक  \nराजधानी  \n  \nजकरा पावैक लेल  \nअठाराह िदन तक  \nभएल महाभारत  \nमारल गेल हजारᲂ लोक  \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \nसमय बदलल  \nआब निह छिथ ओ पांडव  \nनिह ओ कौरव  \nमुदा, आबो मारल जाइत अिछ लोक  \n  \nतिहया उजिड़ गेल छल  \nगामक-गाम  \nआई कामनवेल्थक नाम पर  \nउजिड़ रहल छैक गरीबक झोपड़ी  \n  \nहम पूछैत छी  \nिशखंडीक आगू कs  \nरचल गेल छल षᲽंᮢ  \nसᱫाक लेल  \n  \nभाई-भाई कs  \nदुश्मन भेल  \nमािर-कािट कs  \nकरलक वंशक नाश  \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \nआब अिह इन्ᮤᮧस्थ मे  \nवल्डर् क्लासक नाम पर  \nरचल जाइ अिछ षᲽंᮢ  \nगरीब कए भगाबैक लेल. \n  \n२. नौकरी उफ़र् आजीवन कारावास  \n  \nनेना मे अहां  \nघोइट-घोइट कs  \nयाद करैत रिहयै  \nिकताबक प᳖ा  \n  \nसोचैत रिहयै  \nखूब पिढ़-िलख कs  \nनीक सन  \nनौकरी पाइब  \n  \nतिह लेल  \nिदन-रात  \nिघसैत रिह कलम   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \nक्लास मे आबैत रिह ᮧथम  \n  \nमुदा,  \nजखन निह भेटल  \nसरकारी नौकरी तs  \nᮧाइवेट नौकरी करै परल \n  \nएिह समय मे  \nनिह अपन लेल समय  \nनिह पिरवारक  \nभरण-पोषणक लेल पाई  \n  \nएिह ठाम  \nिवकट पिरिस्थित मे  \nमन परैत छैक  \nबरटोल्ड ब्चेस्ट \n  \nहुनकर कहब छ्ल  \nएक गोटा कs  \nकम तनख्वाह देब   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \nमाने छल आजीवन कारावास  \n  \nहम पूछैत छी  \nअहां कहू या बताऊ कोन नीक  \nकम तनख्वाहक नौकरी  \nवा आजीवन कारावास   \n  \nएक ठाम, अहां कs  \nदुिनया भिरक दाियत्व  \nमुदा, निह रहैत शांित  \n  \nदोसर ठाम, अहां क  \nदुिनया भिरक शांित  \nमुदा,  \nनिह रहैत कोनो दाियत्व. \n  \n३. जाइत-पाइत \n \n  \nजाइत-पाइत धमर्-संᮧदायक   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \nलकए जखन तािह  \nएक-दोसर कs देखए निह चाह्बै  \nतखन धिर आहंक कल्याण निह होइत  \n  \nजखन अहां जनइत अिछ  \nकमर्क आधार सं  \nबांटल गेल रहए  \nजितक भेद  \n  \nतखन अहांक ई भड़ास  \nआओर ई तामस वा िचिचयाइब  \nदेिख कs  \nहंसी आबैत छी हमरा \n  \nजिह जुग मे  \nजेकरा जे नीक लागल  \nअिहने धमर् वा संᮧदाय  \nबनौउने छैक  \n  \nजकरा जािह सं िचत जु᭽लाह   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \nतिह सं जुड़ल  \nजकरा जािह सं िचत निह जुड़ल  \nसे निह जुड़ल  \n  \nओिहना मे अहां जे  \nदोसरा कs गाइर-फ़जीहत करैत छी  \nआिह सं के करो निह  \nबस अप्पन पहचान बताबैत अिछ. \n  \n४. एक धुर जमीन \n  \nएक धुर जमीनक लेल  \nजे अहां िचिचया रहल छी  \nकी सोचैत छी  \nअहां संगे लs जाइब  \n  \nएक धुर जमीन सं  \nिकछु निह होइत  \nसालᲂ िक हजारᲂ साल सं  \nजमीन ओिह ठाम छैक   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \n  \nआई छी अहां  \nकाइल निह रहब  \nजे अहांक जमीन छेके न छिथ  \nओ सेहो निह रहताह  \n  \nमरलाहक बाद  \nचािर हाथ जमीन चािह  \nअंितम संस्कार लेल  \nतकरा बाद सब छी माइट \n  \nतखन एक धुर माइट लेल  \nकिथ ले मरैत छी  \nकिथ ले िचिचयाइत छी  \nकिथ लेल मन मिलन करैत छी \n  \nतs सुनु, निह करू  \nई माइट लेल हाय-हाय  \nकोनो एहन काज करू  \nमाइट िक सभक िदल मे बैइस जाऊ.  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \n  \n५. चंᮤमुखी  \n  \nअंगᮧदेशक लोक निह  \nजनैत अिछ चंᮤमुखी कs  \n  \nसुखी अिछ जे सभ िकयो  \nओकरा निह जनैत अिछ  \nदुखी अिछ जे िकयो  \nओकरा जनैत अिछ \n  \nजे जनैत अिछ  \nशरतचन्द चᲵोपाध्याय कs  \nदेवदास कs ओ जनैत अिछ  \nजनैत छैक सेहो अंगᮧदेश क  \n  \nअंगᮧदेशक िनवासी छलीह चंᮤमुखी  \nनगरवधू निह मुदा  \nओकरो सं कम निह छलीह  \nजोगसर मे हुनकर कोठा छलाह  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \n  \nशरतचन्द गेलाह  \nहुनकर संग चंᮤमुखीक आत्मा  \nअंगᮧदेश कs छोिड़ देलिखन  \nआब निह ओ ठाम, निह ओ िठकाना  \n  \nजे पारो व देवदास कs जनैत अिछ  \nचंᮤमुखीक तकलीफ़ जनैत अिछ  \nजे निह जनैत अिछ  \nअनजान बनल अपने मे रमल अिछ.  \n \nमहेश िम᮰ “िवभूित” \nमहेश िम᮰ “िवभूित” (१९४३- ),पटेगना, अरिरया, िबहार। िपता स्व. जलधर िम᮰, िशक्षा-\nᳩातक, अवकाश ᮧा᳙ िशक्षक। \nगङ्गा-स्तुित \n  \nजय माँ गङ्गे, जय माँ गङ्गे, जय माँ गङ्गे। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \nबड़ भागी नर, कल्पवास कर, िनत िदन सुलभ िवमल तरङ्गे।। जय माँ गङ्गे.. \nसिदखन दशर्न, िनत िदन मᲯन, िनत िदन िनमर्ल काया अङ्गे। \nमानस िवमल वो िनमर्ल काया, िचन्तन, मनन, भजन िनत सङ्गे॥ जय माँ गङ्गे... \nकथा-᮰वण , कीतर्न मनमोहक, पल-पल कटते अनुपम ढङ्गे। \nिचन्तन, मनन, भजन सुखदायक, िनिशवासर लभते बहुरङ्गे॥ जय माँ गङ्गे... \nमन-मल-रेचन, भव-भय-मोचन, िᮢिवधताप भवसागर भङ्गे। \nिवमल “िवभूित” मोक्षदाियनी, सादर सुलभ; होहु निह तङ्गे॥ जय माँ गङ्गे... \nिचᮢकार: ज्योित झा चौधरी \nज्योितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाड र् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंᮕेजी प᳒ \nिकछु िदन धिर www.poetrysoup.com के र मुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो \nपारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथला िचᮢकलाक ᮧदश र्नी ईिलग आट र् ᮕुप के र अ ंतगर्त ईिलग ᮩॊडवे, लंडनमे \nᮧदिशत कएल गेल अिछ। \nिमिथला प ᱶᳳटगक िशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झास ँ ब सेरा इ ंस्टीᲷूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला त ूिलका, साकची, \nजमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे अवैतिनक रूप ेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी , जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८ ; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स् व ा म ी  \nिववेकानन्द िम िडल स्कू ᬽ िटस्को साकची गल्सर् हाई स्कूᬽ, िमसेज के  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  \nओपन य ूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए  आ इ  ( क ॉ स् ट  ए क ा उ ण् टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के .; िपता- ᮰ी \nशुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी \nभाई बिहन सभकेँ  पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित  \n  \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \n  \n \n \n \n \n \n \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \n \n \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nडॉ ᮧफु ल्ल कु मार िसह ‘मौन’ ( १९३८- )-  ᮕाम+पोस्ट- हसनपुर, िजला-समस्तीपुर। \nिपता स्व. वीरेन्ᮤ नारायण िसह, माता स्व. रामकली देवी। जन्मितिथ- २० जनवरी १९३८. एम.ए., िडप.एड., \nिव᳒ा-वािरिध(िड.िलट)। सेवाᮓम: नेपाल आऽ भारतम े ᮧाध्यापन। १.म.मो.कॉलेज, िवराटनगर, नेपाल, \n१९६३-७३ ई.। २.  ᮧधानाचायर्, रा.ᮧ. िसह कॉलेज, महनार (व ैशाली), १९७३-९१ ई.। ३. महािव᳒ालय  \nिनरीक्षक, बी.आर. अम्ब ेडकर िबहार िव᳡िव᳒ालय , मुजफ्फरपुर, १९९१-९८. \nमैिथलीक अितिरᲦ न ेपाली अ ंᮕेजी आऽ िहन्दीक ज्ञाता।   \nमैिथलीमे १ . नेपालक म ैिथली सािहत्यक इितहास(िवराटनगर ,१९७२ई.), २.ᮩᳬᮕाम(िरपोतार्ज दरभ ंगा \n१९७२ ई.) , ३.’मैिथली’ ᮢैमािसकक सम्पादन (िवराटनगर ,नेपाल १९७०-७३ई.) , ४.मैिथलीक न ेनागीत \n(पटना, १९८८ ई.), ५.नेपालक आधुिनक मैिथली सािहत्य (पटना, १९९८ ई.), ६. ᮧेमचन्द चयिनत कथा, \nभ ा ग -  १  आ ऽ  २  ( अ न ुवाद), ७. वाल्मीिकक द ेशमे ( म ह न ा र, २००५ ई.)। \nᮧकाशनाधीन: “िवदापत” ( लोकधमᱮ नाᲷ) एव ं “िमिथलाक लोकसंस्कृ ित”। \nभूिमका लेखन: १. न ेपालक िशलोत्कीणर् मैिथली गीत (डॉ रामद ेव झा), २.धमर्राज युिधि᳧र (महाका᳞ ᮧो. \nल᭯मण शाᳫी), ३.अनंग कु सुमा (महाका᳞ डॉ मिणप᳑), ४.जट-जिटन/ सामा-चके बा/ अिनल पतंग), ५.जट-\nजिटन (रामभरोस कापिड़  ᮪मर)। \nअकादिमक अवदान: परामशᱮ, सािहत्य अकादमी, िदल्ली। कायर्कािरणी सदस्य, भारतीय नृत्य कला मिन्दर, \nपटना। सदस्य, भारतीय भाषा स ंस्थान, मैसूर। भारतीय  ज्ञानपीठ, िदल्ली। कायर्कािरणी सदस्य, जनकपुर \nलिलत कला ᮧित᳧ान , जनकपुरधाम, नेपाल। \nसम्मान: मौन जीकेँ  सािहत्य अकादमी अनुवाद पुरस्कार, २००४ ई., िमिथला िवभूित सम्मान, दरभंगा, रेणु \nसम्मान, िवराटनगर, नेपाल, मैिथली इितहास सम्मान , वीरगंज, नेपाल, लोक-संस्कृ ित सम्मान , \nजनकपुरधाम,नेपाल, सलहेस िशखर सम्मान, िसरहा नेपाल, पूवᲃᱫर मैिथल सम्मान, गौहाटी, सरहपाद िशखर \nसम्मान, रानी, बेगूसराय आऽ  चेतना सिमित , पटनाक सम्मान भ ेटल छिन्ह।  \nरा᳦ीय-अंतरार᳦्ीय संगो᳧ीमे सहभािगता- इम्फाल (मिणपुर), गोहाटी (असम), कोलकाता (प. ब ंगाल), भोपाल \n(मध्यᮧदेश), आगरा (उ.ᮧ.), भागलपुर, हजारीबाग, ( झारखण्ड), सहरसा, मधुबनी, दरभंगा, मुजफ्फरपुर, \nवैशाली, पटना, काठमाण्डू ( न ेपाल), जनकपुर (न ेपाल)। \nमीिडया: भारत एव ं न ेपालक ᮧिति᳧त पᮢ-पिᮢका सभमे सह᮲ािधक रचना ᮧकािशत। आकाशवाणी एव ं \nदूरदशर्नसँ ᮧायः साठ-सᱫर वाता र्िद ᮧसािरत।  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nअᮧकािशत कृित सभ: १. िमिथलाक  लोकसंस्कृ ित, २. िबहरैत बनजारा मन (िरपोता र्ज), ३.मैिथलीक गाथा-\nनायक, ४.कथा-लघु-कथा, ५.शोध-बोध (अन ुसन्धान परक आल ेख)। \n᳞िᲦत्व-कृ ितत्व मूल्यांकन: ᮧो. ᮧफु ल्ल कु मार िसह मौन: साधना और सािहत्य , सम्पादक डॉ.रामᮧवेश िसह, \nडॉ. शेखर श ंकर (म ुजफ्फरपुर, १९९८ई.)। \nचिचत िहन्दी पुस्तक सभ: थारू लोकगीत (१९६८  ई.), सुनसरी (िरपोतार्ज, १९७७), िबहार के  बौ᳍ संदभर् \n(१९९२), हमारे ल ो क देवी-देवता (१९९९ ई.) , िबहार की ज ैन स ंस्कृ ित (२००४ ई.) , मेरे र ेिडयो नाटक \n(१९९१ ई.), सम्पािदत- बु᳍, िवदेह और िमिथला (१९८५) , बु᳍  औ र  ि व ह ा र  ( १ ९ ८ ४  ई . ), बु᳍ और \nअम्बपाली (१९८७ ई.), राजा सलहेस: सािहत्य और संस्कृ ित (२००२ ई.), िमिथला की लोक संस्कृ ित (२००६ \nई.)। \nवतर्मानमे म ौ न ज ी  अ प न  ग ा म म े सािहत्य शोध आऽ रचनाम े ल ी न  छिथ। \n  \nिमिथलांचलक शैव क्षेᮢ \nदेवािधदेव िशव सव र्᳞ापी पूणर् ᮩ ᳬ  छ ि थ ।  आ ि द देव महाद ेव छिथ। ᮧाचीनतम देवता पश ुपित छिथ। व ैिदक \nसािहत्य (यजुवᱷद, अध्याय-१६)क शतरुिᮤय सूᲦ तथा पौरािणक सािहत्य (वायुपुराण)मे िहनक प ूजोपासनाक \nिवस्तृत िस᳍ांत िवव ेिचत अिछ। स ूयर्, चन्ᮤ आओर अिᲨक िᮢनेᮢधारी िशवकेँ  ᮧ ण ा म -  च न् ᮤ ा कर्- “व ै᳡ानर \nलोचनाय नमः िशवाय”। \nिशवक हाथ सभम े िᮢशूल, डमरू , मृग ओ परश ु शोिभत छिन। ज्ञान, इच्छा ओ िᮓया शिᲦक िᮓयाशील रूप \nिᮢशूल िथक। डमरु शब्द ᮩᳬक ᮧतीक अिछ। िशवकेँ  मृगधर कहल गेल अिछ। मृग वस्तुतः वेद अिछ- “अᮢ वेदो \nमृगः”। परश ु स ंहार स ूचक अिछ। पश ुपित िशवक ᮧत्यक्ष रूप िथक। व ेद, उपिनषद एव ं प ुराण सािहत्यमे \nᮧािणमाᮢकेँ  प शु क ह ल  गेल अिछ। अतः िशवक पश ुपित नाम साथ र्क अिछ। पश ुपित िशवक ᮧाचीनतम मूित \n(मृ.मोहर) मोहनजोदड़ो-हड़प्पा संस्कृ ितमे ᮧा᳙ भेल अिछ। ि᳇भुजी पशुपित योगासीन छिथ। हुनक मूितक चारू \nिदस अन ेक पशु  िचिᮢत अिछ। हुनक माथपर द ू टा िसगवला िसराभ ूष ण  श ो ि भ त  छ ि न ।  आ ल ो च् य  प शुपितक \nरूपा ंक न  ए ख न  ध ि र  अ ि ᳇ त ी य  अ ि छ ।  शैव क्षेᮢमे न ेपाल उपत्यका (काठमाण्डू) क िवख्यत पश ुपित चत ुमुर्खी \nिशविलगक रूपम े ि व ख् य ा त  अ ि छ ।  ए ि ह  प शुपित िशविलगक एकटा मध्यकालीन ᮧितम ूित अर ेराज \n(प.चम्पारण)क सोमे᳡रनाथ महादेवक मिन्दर पिरसरम े द शर्न ी य  अ ि छ ।  न ट र ा ज  स ह ᮲ न ा म  भ ा ष् य  ( म ᮤ ा स  \n१९५१ ई.) क अनुसार ि᳇पद एवं चतुष्पद ᮧािणमाᮢक देवता पशुपित छिथ। \nवराहपुराण एव ं ि व ष् णुपुराणक अ ंत ः  स ा ᭯ य क  अ नुसार िशव िहरण्याक्षपुᮢ अन्धकासुरक बध काशीम े क य ने \nछलाह। ओ िᮢपुरासुर ओ गजास ुरक बध स ेहो कयन े छ ल ा ह ।  ओ  स भ  म ह ा म ो ह  ( अ ि व ᳒ ा ) क  ᮧ ि त रू प  छ ल ।  \nभारतीय म ूितकलामे ग ज ा सुर बधक ᮧस्तर मूित िमिथला ंचलमे ᮧ ा प् य  अ ि छ ।  ि श व  संहारक द ेवता छिथ। ओ \nअिवनाशी सवार्त्मा छिथ। िशव लीलाधर छिथ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \nओिह लीलाधर िशवक एकटा स्वरूप नटराजक िथक।िशवक न ृत्य सृि᳥ िवधान िथक एवं िनवृिᱫकेँ  ᮧलय मानल \nजाइछ। जगतक रक्षा हेतु ओ िनत्य सायंकाल नृत्य करैत छिथ। ओिह समय देवािद उपिस्थत रहैत छिथ। जगतक \nसृि᳥ ᮧवतर्नक लेल िशव लास्य ओ संहारक लेल िशव ताण्डव करैत छिथ। “ताल”क शािब्दक रचना “ता” ओ “ल” \nसँ भ ेल  अ ि छ ।  अ त ः  ि श व  ओ  ि श व ा  नृत्यमय छिथ, संगीत-नाᲷािदक आिद ᮧवतर्क छिथ , डमरू ध्विनस ँ \nिननािदत माहे᳡र सूᮢ अथार्त् शब्दशाᳫक िनमार्ता छिथ। िशवकेँ  नटराज, नटेश नृत्यनाथ अथवा नटे᳡र सेहो \nकहल जाइछ। िचदम्बरमक नटराज म ूित सव र्ᮧिस᳍ अिछ। िमिथलांचलसँ नटराज िशवक मध्यकालीन \nᮧस्तरमूित ᮧा᳙ अिछ जािहमे ओ अपस्मारक कान्हपर आरुढ़ भऽ नचैत छिथ। \nनटराजक जटामे अमृतक ᮧतीक चन्ᮤमा अिछ। ᮧभावली सिहत अथवा ᮧभावली रिहत नटराजक मूितक िवधान \nअिछ मुदा ओ स्फु िलगमयी ज्वालसँ घेरायल रहैत छिथ। िमिथला ंचलक ᮧिस᳍ िशवमिन्दर सभमे लोक रुᮤाक्ष \nओ िᮢशूल धारण कऽ डमरुक स ंग नच ैत छिथ। म ैिथलीक ᮧाचीन नाटक सभ एिह न ृत्यनाथक नामे स म ि प त  \nअिछ। िमिथला ंचलमे ि श व भ ि Ღ क  लेल नचारी , महेशवाणी, हरगौरी सम्मिर, हरगौरी िववाह आिद स ंगीत-\nनाᲷािद ब ेस लोकिᮧय एवं परम्पिरत अिछ। तारालाही (दरभ ंगा) एवं मखनाहा (तराई)क अ᳥भुजी नटेशक \nमूित कणार्टयुगीन अिछ। \n  \nिशवक तीनटा रूप िविश᳥ अिछ- अधर्नारी᳡र, हिरहर ओ िᮢमूित। िᮢमूित िशव वस्तुतः ᮩᳬा, िवष्णु, महेशक \nशिᲦक समाहार अिछ- ᮩᳬिवष्णुिशवा ᮩᳬन् ᮧधाना ᮩᳬशᲦयः।– िवष्णुपुराण। एिहमे सृि᳥ (ᮩᳬा), िस्थित \n(िवष्णु) ओ िवनाश (िशव)क तत्व सभ िनिहत अिछ। स ृि᳥, िस्थित ओ ᮧलयक कारक िशवे छ ि थ ।  ि ᮢ मूितक \nिवशाल ग ु᳙कालीन ᮧितमाक साक्षात एलफे ण्टामे क य ने छ ल हुँ। िमिथला ंचलक भच्छी (दरभ ंगा)मे ि ᮢ मूितक \nअिभलेखांिकत मध्यकालीन ᮧस्तरमूित भᮤे᳡र महादेव मिन्दर (बहेड़ी ᮧखण्ड)मे पूिजत अिछ। िᮢमूित सत्, रज \nओ तमोगुणक ᮧितिनिधत्व करैत अिछ। \nिस᳍ांततः हिर (िवष्णु) ओ हर (िशव) अभ ेद छिथ अथा र्त् संयुᲦ रूप ेँ हिरहर छिथ। िव᳒ापितक िन᳜िलिखत \nपदसँ िस्थित आर स्प᳥ भऽ जाइछ- \nखन हिर खन हर भल तुअ कला। \nखन िपत वसन खनिह बघछला॥... \nएक शरीरे लेल दुइ बास। \nखन बैकु ण्ठ खनिह कै लास॥ \nहिरहरक मूितक अ᳍ाᲈगमे ᳞ाᮖचमर्, िᮢशूल, जटामुकु टािद एवं अ᳍ाᲈगमे पीताम्बर, शंख-चᮓ, िकरीट मुकु टािद \nशोिभत छिन। हिरहरक िवशाल ᮧस्तर ᮧितमा गंगा-गंडक-संगमपर अविस्थत हिरहरनाथ म ंिदरमे स्थािपत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \nअिछ। हिरहरक एकटा पालकालीन भ᳞ ᮧस्तर (कसौटी पाथर) मूित हम वाल्मीिकनगर (भᱹसालोटन) मे देखने \nछलहुँ। ओ ओिहठाम अन्यान्य मूित सभक संगे संरिक्षत अिछ। हिरहरक दिहन भागमे िशव ओ वाम भागमे िवष्णु \nउत्कीणर् छिथ। \nिशवक तेसर स्वरूप अिछ अध र्नारी᳡र अथार्त् आधा देह िशवक ओ आधा पाव र्तीक। िशवक जटापर चन्ᮤमा ओ \nहाथमे ि ᮢ शूल शोिभत अिछ एव ं आ ध ाᲈिगनी पाव र्तीक हाथ᳇यमे द पर्ण ओ कमल प ुष्प। अधर्नारी᳡रक \nपिरकल्पना सृि ᳥  ब ो ध क  अ ि छ ।  ि ल ग  ओ  वेदीक एकस्थ भ ेने अ धर्नारी᳡रक रूप ᮧत्यक्ष होइछ। “िलगवेदी \nसमायोगादधर्नारी᳡रो भवेत”।–िलगपुराण.९९.८.१. िमिथलांचलक कु सᲃ निदयामी (दरभंगा)सँ अधर्नारी᳡रक \nमध्यकालीन ᮧस्तरमूित पाओल गेल अिछ। मूित षटभुजी अिछ। \nिशव गृहस्थ देव छिथ। हुनक अ᳍ाᲈिगनी ओ शिᲦ िशवा एव ं गणेश ओ काितके य पुᮢ छिन। वृषभ िशवक एव ं \nिसह पावर्तीक वाहन छिन। हुनक पिरणयक पिरकल्पना “कल्याण सुन्दर” मे कयल गेल अिछ। पौरोिहत्यक काज \nᮩᳬा करैत छिथ एव ं स ा क्ष ी त् व  अ ि Შ क  छ ि न ।  ᮩ ᳬ ा  य ज्ञ  ओ  वेदक द ेवता स ेहो छिथ। कल्याणसुन्दरक मूितक \nपिरकल्पना स्थानुक रूपम े कयल गेल अिछ। वᳫाभूषणसँ अलंकृ त िशव-पावर्ती पािणᮕहण कयने िᮢभंगी मुᮤामे \nठाढ़ छिथ। िशव-पावर्तीक बीचमे चतुभुर्ज ᮩᳬा पुरोिहत रूप ेँ बैसल छिथ। पूरा भावात्मक पिरवेश गितमय ओ \nमंगलमय अिछ। कल्याणसुन्दरक मूित िमिथलांचलसँ अᮧाप्य अिछ मुदा िमिथलांचलक कोहबर िचᮢमे आदशर् \nवर-वधूक रूपम े ओ परम्परासँ िचिᮢत छिथ। \nिशव-पावर्तीक दाम्पत्य जीवनक सुखद, रसमय एव ं कलात्मक पिरकल्पना। उमा-माहे᳡रक अिभिशल्पनमे भेल \nअ ि छ -  ि श व  ओ  प ा वर्ती लिलतासनम े आ स ी न  छ ि थ ।  प ा द प ी ठ मे ि श व क  व ा ह न  वृष भ  ओ  प ा वर्तीक वाहन िसह \nउत्कीणर् अिछ। िशव चत ुभुर्जी छिथ। तन्वंगी पाव र्ती िशवक वाम ज ंघापर ब ैसल छिथ। िशवक दिहन हाथम े \nिᮢशूल ओ वाम हाथ पाव र्तीक वक्षस्थलपर िस्थत अिछ। िशव वाम हाथे एवं पावर्ती दिहन हाथ े एक दोसराकेँ  \nआिलगब᳍ कयने छिथ। पावर्तीक दिहन हाथमे दपर्ण छिन। िशव दिहन हाथस ँ पावर्तीक लᲯावनत मुखकेँ  उठा \nरहल छिथ। िमिथला ंचलमे उमामाह े᳡रक पाथरक म ूितसभ भीठभगवानप ुर, डोकहर (मध ुबनी), िसमिरया \nिभण्डी, किरयन (समस्तीपुर), नावकोठी (ब ेगूसराय), बाथे, राजे᳡रस्थान (मधुबनी) ितरहुता , बेलामोड़, \nवनवारी, कोथर्, भ ो ज प र ौ ल, सौराठ, मंगरौनी, महादेवमठ, बसुदेवा, गाण्डवीके ᳡र, परानपुर (किटहार) \nिसमरौनागढ़ (वारा, नेपाल) आिद ऐितहािसक स्थलसभसँ ᮧा᳙ अिछ एवं ओिहठामक म ंिदरसभमे संरिक्षत ओ \nपूिजत अिछ। एिहस ँ स् प ᳥  अ ि छ  जे ि म ि थ ल ांचलक मध्यकालीन पिरव ेशमे उ म ा - म ा हे᳡रक लिलत म ूितक \nपिरकल्पना सुखद दाम्पत्य िदस उत्ᮧेिरत करवामे सक्षम अिछ। \nदाम्पत्यक सुखद पिरणित स ंतितक रूप ेँ फिलत होइछ। िशवक प ुᮢ गणेश काितकेयक अपेक्षा अिधक लोकिᮧय \nएवं प ंचदेवोपासकमे प ि र ग ि ण त  छ ि थ ।  प ा ल ी  ( द र भंगा)क एकटा म ंिदरमे प ा वर्तीक गोदम े ि श शु ग णेश (बाल \nगणेश )  व ा त् स ल् य  पूिरत छिथ। म ुदा हाजीप ुर (व ैशाली)क एकटा मठस ँ ज ब् त  ि श व - प ा वर्तीक का ंस्य मूितमे \nबालगणेश पाव र्तीक गोदम े छ ि थ ।  क ांस् य  ᮧ ि त म ा  स् थ ा नुक म ुᮤामे ब न ल  अ ि छ ।  प ा वर्तीपुᮢ काितके यक एकटा \nस्वतंᮢ पालकालीन पाथरक ᮧितमा वैशालीगढ़ एवं दोसर बस ुआरा (मधुबनी) सँ ᮧा᳙ अिछ। पालीक पावर्ती-\nगणेश ग ु᳙ क ा ल ी न  ि थ क  मुदा अन्यान्य सभ पाल-पालोᱫरकालीन िथक। प ुण्ᮟवधर्न (प ूिणयाँ) म े काितके यक \nएकटा मिन्दर छल (राजतरंिगणी)।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \nिलग Აकार ᮩᳬक स्थूल रूप िथक। िशविलग ᮩᳬबोधक िथक। ओ प᳑पीठ (व ेदी) पर स्थािपत रहैत अिछ। \nिशविलगक िन᳜ भाग भ ूिमस्थ, मध्य भाग वेदीमे ए वं त ृतीय भाग प ूज्य मानल जाइछ। शाᳫानुसार िलगक \nअनेक ᮧकार अिछ जािहमे िशव िलगक पूजोपासना सवार्िधक लोकिᮧय धािमक कृ त्य मानल जाइछ। ज्योितमर्य \nिशविलगक महᱫा िविश᳥ अिछ जे भौगोिलक द ृि᳥सँ राि᳦य एकताकेँ  सूᮢब᳍ करैत अिछ। तिहना िमिथलाक \nसांस्कृ ितक िदग्सूचक िशव (मंिदर) छिथ। िमिथला पिरᮓमामे एिह िशवमंिदर सभक धािमक महत्व बिढ़ जाइछ। \nकल्याणे᳡र, जले᳡र, क्षीरे᳡र एवं स᳙रे᳡र। जनकपुरक उᱫरमे अविस्थत क्षीरे᳡र िशवक वृहदिवष्णु पुराण \n(िमिथला माहात्म्य)मे ए वं द ि क्ष ण मे ि स् थ त  ज ले᳡र िशवक स्कन्दपुराणमे ( नेपाल माहात्म्य) िवस्तृत वण र्न \nउपलभ्य अिछ (जनकपुरधाम, ᮪मर, जनकपुरधाम, नेपाल, १९९९ ई.)। \nिशविलगोक अनेक ᮧकार अिछ- एकमुखी, चतुमुर्खी, पंचमुखी एवं सह᮲मुखी। एकमुखी िशविलगक पिरकल्पना \nसवर्ᮧाचीन अिछ। चण्डीस्थान (अरेराज, प.चम्पारण)सँ ᮧ ा ᳙  कु षाणकालीन एकम ुखी िशविलगम े ि श व क  \nमुखाकृ ित उत्कीणर् अिछ। हुनक जटाज ूटसँ गंगा ᮧवािहत अिछ। िशविलग अद्भुत ओ अि᳇तीय अिछ। सवᱷक्षण \nᮓममे देखने छलहुँ। छायािचᮢ उपलब्ध अिछ। मुदा सामान्यतः एकमुखी िशविलगमे पावर्तीक मुखाकृ ित उत्कीणर् \nहोइछ, जकरा गौरीशंकर सेहो कहल जाइछ। िलग भावनाक आधार शैव ओ शाᲦ दशर्न अिछ। \nएलफᱶटाक िᮢमूितक मध्यमुख िशव, वाममुख पावर्ती एवं दिहन मुख रौᮤ रूप िशव अथार्त् भैरवक िथक। अथार्त् \nिᮢमुखी िशव (ग ु᳙कालीन) िशवत्वक िवस्तार अिछ। मुदा चतुमुर्खी िशव िशवशिᲦक िदग् िदगन्त ᳞ापकताक \nसूचक िथक। पश ुपितनाथ (न ेपाल) ओ अर ेराजक (चम्पारण) चतुमुर्खी िशविलगम े कतहु ᮰ीराम, बु᳍, शिᲦ \n(पावर्ती), सूयर् आिदक मुखाकृ ित जनपदीय मान्यतानुसार उत्कीणर् अिछ। बसाढ़ (वैशाली)क गु᳙कालीन चतुमुर्खी \nिशविलग अिभल ेखांिकत अिछ। व ैशालीमे कै कटा पालकालीन चत ुमुर्खी िशविलग स ेहो म ंिदरसभमे स्थािपत \nअिछ, चौगामा (दरभंगा), शाहपुर (सहरसा) एव ं गढ़पुरा (बेगुसराय)क िशवमिन्दरमे सेहो चतुमुर्खी िशविलग \nस्थािपत अिछ। प ंचमुखी िशविलगम े एकटा आकाशतत्व बिढ़ जाइछ। िमिथला ंचलमे ए क ा द श  रु ᮤ क  पूजन \nपरम्परा मंगरौनी (मधुबनी) ओ बगहा (प.चम्पारण) म े अविश᳥ अिछ। मुदा सह᮲मुखी िशव िलगक प ूजनक \nᮧाचीन उदाहरण वारी (समस्तीपुर), कटहिरया (िवद ुपुर, व ैशाली), हजारीनाथ (वागमती तटीय दरभ ंगा) \nआिदमे ᮧत्यक्ष अिछ। वरुआरी (सहरसा), हाजीपुर (वैशाली), जमथिर (मधुबनी) आिदक ऐितहािसक िशविलग \nअिभलेखांिकत अिछ। \nिहमालयसँ ग ंगाधिर पसरल िमिथला ंचल ᮧकारान्तरसँ िशवलोक बनल अिछ। भागलप ुर ता᮫पᮢ (सेलेक्टेड \nइंिस्ᮓपशंस आफ िबहार, ᮧो. आर.के .चौधरी)क अनुसार ओिह समय (पाल य ुग) ितरहुतमे हजारटा िशव मिन्दर \nछल। अिधकांशिशव मिन्दर आइ भᲨाविश᳥ अिछ। पुराताित्वक उत्खननसँ ᮧाचीन िशवमंिदर सभक भᲨावशेष \nभगीरथपुर, चौगामा, किरयन आिद ऐितहािसक स्थल सभस ँ ᮧ ा ᳙  भेल अिछ। ितलक े ᳡र िशवम ंिदरक \nऐितहािसकता कमा र्िदत्य ᮧस्तर अिभलेखसँ भऽ जाइछ। एकर अलावा ऋिष-म ुिन ᳇ारा स्थािपत िशविलग \nलोकख्यात अिछ- ᮰ृंग ऋिष ᳇ारा स्थािपत िसघे᳡र िशव (सहरसा), किपल म ुिन ᳇ारा स्थािपत किपले᳡र  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \n(मधुबनी), शुकदेव मुिन ᳇ारा स्थािपत शुके ᳡रनाथ (सीतामढ़ी), कु श ऋिष ᳇ारा स्थािपत कु शे᳡र (दरभंगा) \nआिद। आब ᮧ᳤ उठैत अिछ जे िक ओ ऋिष-मुिन लोकिन िशवभᲦ छलाह? अथवा िशव हुनक आराध्य छलिन? \nिमिथलांचलमे एक िविश᳥ ᮧकारक घुिणत (घ ुमैत )  ि श व ि ल ग क  ᮧ ा ि ᳙  अ द् भुत ओ अि᳇तीय अिछ। जमथिर \n(मधुबनी)क िशवम ंिदरमे ए क ट ा  अ ि भ लेखांिकत िकन्तु घ ुमइवला िशविलग स्थािपत अिछ। बाइस ईंच नमगर \nिशविलगक वामपा᳡र्मे िशवगायᮢी ओ दिहन पा᳡र्मे  रामगायᮢी उत्कीणर् अिछ। एिह तरहक एकटा आर घूिणत \nिशविलग ह ैठीवालीक िशवम ंिदर (मध ुबनी) म े स ेहो स्थािपत अिछ। ता ंिᮢक उपासनाक दृि᳥एँ ई  ि श व ि ल ग  \nस्थािपत अिछ। किथत अिछ जे तांिᮢक िविधसँ िसि᳍ ᮧाि᳙ होइछ किलयुगमे। िशवपावर्तीक एकटा आर तांिᮢक \nमूित (कणार्टकालीन) शैवजगतमे िविश᳥ अिछ- स᳒ोजात। एिहमे पावर्ती माताक रूपम े एवं िशव िशशुक रूपम े \nबनल अिछ। पावर्ती वाम करोटे लेटल छिथ। एिह तरहक मध्यकालीन मूित सभ अलौली (खगिड़या), जनकपुरक \nराममंिदर (नेपाल) आिदमे ᮧत्यक्ष उदाहृत अिछ। \nिमिथलांचलमे ऐितहािसक, पुराताित्वक एवं सांस्कृ ितक महत्वक अनेक िशवालय ᮧाचीन सािहत्य, अिभलेख ओ \nलोक आस्थामे युग-युगसँ ᮧितस्थािपत अिछ। िशवालय िनमार्ण एवं ओिहमे िशवक स्थापना ᮧथमतः ᳞िᲦपरक \nउ᳎ेश्यसँ कयल ग ेल, मुदा कालांतरमे ओ लोक कल्याण मूलक ᮧमािणत भेल। आइ ओ िशवालय लोक आस्थाक \nआध्याित्मक ऊजार्क के न्ᮤ बिन गेल अिछ। िशवरािᮢक अवसर हो अथवा ᮰ावण मास ᮧायः ᮧत्येक महत्वपूणर् \nिशवालय धािमक लोकोत्सवस ँ स् फु िरत भऽ जाइछ। िशवरािᮢक पिरकल्पनाक कलात्मक अिभ᳞िᲦ \n“कल्याणसुन्दर” (िशव-पावर्ती पिरणय) मे उत्कीणर् भेल अिछ। मुदा मास भिर िशवक जलािभषेक एकटा धािमक \nकृ त्य रूपेँ म ा न् य  अ ि छ ।  ए क र  मूलमे य ᳒ ि प  देवघरक वै᳒नाथ (ज्योितिलग) छिथ, मुदा िमिथलांचलोक अपन \nसोमे᳡रनाथ (अरेराज), गरीबनाथ (मुजफ्फरपुर), िसहे᳡र (सहषार्), किपले᳡र (मधुबनी), कु शे᳡र (दरभंगा), \nहले᳡र, शुके ᳡र (सीतामढ़ी), भुवने᳡र (िशवहर), माधवे᳡र, वधर्माने᳡र (दरभंगा) आिद शैव तीथर् ᮧत्यक्ष रूपेँ \nसुलभ अिछ। \n  \nिजतमोहन झा घरक नाम \"िजत ू\"  जन्मितिथ ०२/०३/१९८५ भेल, ᮰ी बै᳒नाथ झा आ \n᮰ीमित शांित देवी केँ  सभ स छोट (ि᳇तीय) सुपूᮢ। स्व.रामे᳡र झा िपतामह आ स्व.शोभाकांत झा मात ृमह। \nगाम-बनगाँव, सहरसा िजला। एखन म ुम्बईमे ए क  ि ल ि म टेड कं पनी म ᱶ प द् स् थ ा ि प त । रु ि च  :  अ ध् य य न  आ  लेखन \nखास कs मैिथली ।पसंद : हर िमिथलावासी के  पसंद पान, माखन, और माछ हमरो पसंद अिछ।    \nिदवालीक  साथर्कता (ज्योितपवर् पर िवशेष)  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \n हमरा नीक ज ेकाँ याद अिछ की िदवालीस ँ दुई - चािर स᳙ाह पिहने पिरवारक गामस ँ बाहर रहए वला सभ \nपिरजन अपन - अपन िरजवᱺशन करबा लैत छलाह ! घरक सभ सदस्य हर साल िदवाली गामेमे मनबैत छलाह ! \nओइ समय दादाजी आर दादीजीक ख़ ुशीसँ उ᳎भािसत चेहराक वणर्न निञ करल जाऽ सकै त अिछ ! घर चहल - \nपहलसँ भिर जाइत छल ! दादाजी आर दादीजीकेँ  पूरा साल खाली िदवालीमे सबहक लम्बा छुिᲵक इंतजार रहैत \nछलिन ! िदवालीक श ु - अवसर पर समस्त पिरवार एकिᮢत होइत छलए ! म ुदा पता  निञ एकाएक समय \nबदिल गेल ! िदवालीक ᮓम छुटल तँ दुबारा शुरु निञ भ s सकल आगाँ जा कए गामस ँ बाहर रहै वला पिरजन \nदादाजी - दादीजीकेँ  अंितम िवदाइ द ै लs एकिᮢत भेलाह ! हम आइयो ओय िदन क s बहुत याद करैत छलहुँ \nजखन ल᭯मीपूजनक समय दादाजी - दादीजी आर बाब ूजी - चाचाजी सभ एके  संग पूजा अचर्ना करैत छलाह ! \nआइ हर पिरवारम े ई पर ंपरा पूणर् रूपस ँ िवखिण्डत भs गेल अिछ ! त्यौहार,᳞ाहेतँ अिछ जे िरश्ताकेँ  रेशमक \nधागासँ पास िखचैत अिछ ! िकयो माता - िपता निञ चाह ैत छिथ की हुनकर लाल (िधया - प ुता) हुनकासँ दूर \nरहिथ ! ᳞वसाय आर िवकासकेँ  ᳇ारे आइ - कािल्ह माता - िपताकेँ  अपन िधया - प ुतासँ दूर रहय कऽ आदित \n डालय परैत छिन ! मुदा त्यौहार पर ओ सभक आबय  के र ᮧितक्षा करैत छिथ ! कारण एक स᳙ाहक लेल िधया \n- पुतासँ भरल पूरा घर हुनका साल भिर  एकाकी  जीवनक लेल यादक गुच्छा हुनका हाथमे थमाऽ जाइत छिन ! \nमुदा दुःखक बात ई ज े एकांकी पिरवार वला मानिसकता अपन िमिथला समाजक ेँ  स्वाथर् कs हद तक खोखला \nकए देने अिछ ! हमर सभक िरश्ताक बंधन तँ कमजोर भइये रहल अिछ संगे सामािजक जरुरतक कारण पिरवार \nअलग - अलग भागम े बँिट रहल अिछ , तकर बावजूदो िकछु - िकछु पिरवारमे भावनात्मक जुराव देखल गेल \nअिछ ! हम सभ िमल क s अपन  िमिथलाक संस्कृ ितकेँ  अंितम कड़ीकेँ िबखरय सँ  बचा सकय छी, यिद हम सभ \nपिरजन पवर् त्यौहार एक संग गाममे मनाबय के  िनयम बनाऽ ली, अही कहू ने नौकरी, ᳞वसायक कारणसँ सात \n- सम ंद र  प ा र  र है व ल ा  प ि र ज न केँ  प ा वैन ितहार खासकऽ क ेँ  िदवाली पर बन ै व ल ा  प क व ा न, तोरीक त ेलसँ \nᮧज्विलत दीपक महक हुनका िवकिलत निञ करैत हेतैन ? ! सच तँ ई अिछ की गामसँ दूर रहए वला पिरजन केँ  \nहर पावैन ितहार पर अपन के  बहुत याद आबै छिन ! ऐनामे सभ पाबिन ितहार तँ निञ कम सँ कम िदवाली एक \nएहᱶन त्यौहार अिछ जकरा हमरा सभ केँ  अपन माता - िपता, भाई - बिहन, सभ पिरजनक संग मनेबाक चाही ! \nकारण िदवाली साल भिर ᮧितक्षा करै वला वृ᳍ दादाजी - दादीजी, माँ - बाबूिजक ख़ुशीक पवर् अिछ ! अलग - \nअलग रहए वला पिरजन सभ सँ साल भिरक बाद िमलै के  पवर् अिछ ! तािह हेतु अपन तमाम ᳞स्तताक वावजूद \nिकछु समय िनकािलकेँ  अइ पव र् कs सभ केँ  संग मना कए साथ र्क करवाक चाही ! किन सोच ु वृ᳍ दादाजी - \nदादीजी, माँ - बाब ूिजक जीवन बचब े कतेक करल छ ैन ?! हुनकर बाँक ी दीन  ᮧ स ᳖त ा सँ िब तैन अयसँ बेसी \nहुनकर ममताक ऋणक बदला हम सब की दऽ सक ै त छलहुँ ! त ँ आबू एिह ब ेर ᮧण करी की जा तक कु नू खास \nिववशता निञ  हुअए हम सभ हर िदवाली हुनका अपना पास बजा कए या ख ुद हुनका पास जाऽ कए मनायब , \nआत्मासँ आत्मामे ᮧस᳖ताक दीप जरायब, आबू सभ िमलकेँ  ख़ुशीक ई अनूठा पवर् केँ साथर्क करी ..... \nसमस्त िवदेह पिरवार  काँ ज्योितक पवर् िदवाली के  हा᳸दक शुभकामना .....  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \nनूतन झा; गाम : बेल्हवार, मधुबनी, िबहार; जन्म ितिथ : ५ िदसम्बर १९७६; िशक्षा - बी \nएस सी , कल्याण कॉल ेज, िभलाई; एम एस सी , कॉपᲃरेिटव कॉल ेज, जमशेदपुर; फै शन िडजाइिनग , \nएन.आइ.एफ.डी., जमशेदपुर।“मैिथली भाषा आ ' मैिथल संस्कृ ितक ᮧित आस्था आ' आदर हम्मर मोनमे बᲬेसᱰ \nबसल अिछ। इ ंटरनेट पर ितरहुताक्षर िलिपक उपयोग देिख हम म ैिथल संस्कृ ितक उᲰवल भिवष्यक हेतु अित \nआशािन्वत छी।” \nदीपावली:२८अक्टूबर२००८मंगलिदन \nिदवाली िहन्दू िसक्ख एवम्  जैन सबहक बड़ महत्वपूणर् पाबिन अिछ।िमिथला ंचलमे सेहो जगमगाएत दीप सऽ \nअिह पाबिन के  मनाओल जाएत अिछ।अिह पाबिनक पाछा अन ेक कथा अिछ।मानल ग ेल अिछजे िवजयादशमी \nिदन रावणक अन्तक बाद आिहये िदन भगवान राम देवी सीता, भाय ल᭯मण, हनुमान, सुᮕीव, अंगद आिद संगे \nअयोध्या लौटल रहिथ।हुनक स्वागतमे अयोध्यावासी िदया बातीसऽ पूरा अयोध्या जगमगेने रहैथ।दोसर िकस्सा \nअिछ जे भगवान ᮰ीकृ ष्ण अिहये िदन नरकास ुरके  नरक धाम पहु ंचेने रहैथ।अकर अितिरᲦ इहो कथा ᮧचिलत \nअिछ जे राजा बिल अिह िदन भगवान िवष्णुक आज्ञा पािब अपन राज्य िदस िवदा भेल रहिथ।अिह तरहे अिह \nिदनके  द ुः ख  आ ऽ  अ ज्ञ ा न त ा  अ न् ह ा र  स ऽ  मुिᲦ भेट क  ए व म  स मृि᳍क ᮧाि᳙क अिभलाषासऽ मनाओल जाएत \nअिछ।कतौ-कतौ िकछु िवशेष पशुके  भोजन कराबक िनयम सेहो छै जेनािक कौआ, कु क्कु र, गै आऽ बड़द। \nघरमे गोसाउिनक पूजा संगे ल᭯मीजी एवम गणेशजीक पूजा होएत अिछ। तकर बाद घरक सबसऽ बुजुगर् दीप लऽ \nकऽ बाहर िनकलैत छैथ। फे र सबतिर दीप लेशल जाएत अिछ।अिहवषर् िदवाली २८ अक्टूबर, २००८, मंगलिदन \nकऽ अिछ।  \n  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \n    \nबालानां कृ ते \n१.ᮧकाश झा- बाल किवता २. गांगोदेवीक भगता- गजेन्ᮤ ठाकु र \n३. देवीजी:  ज्योित झा चौधरी  \nᮧकाश झा, सुपिरिचत रंगकमᱮ। रा᳦ीय स्तरक सांस्कृ ितक संस्था सभक संग कायर्क \nअनुभव। शोध आलेख (लोकनाᲷ एवं रंगमंच) आऽ कथा लेखन। रा᳦ीय जूिनयर फे लोिशप, भारत सरकार ᮧा᳙। \nराजधानी िदल्लीमे मैिथली लोक रंग महोत्सवक शुरुआत। म ैिथली लोककला आऽ स ंस्कृ ितक ᮧलेखन आऽ िव᳡ \nफलकपर िवस्तारक लेल  ᮧ ि त ब ᳍ ।  अ प न  क मर्ठ स ंगीक स ंग म ैलोरंगक स ंस्थापक, िनदेशक। म ैलोरंग पिᮢकाक \nसम्पादन। संᮧित रा᳦ीय नाᲷ िव᳒ालय, नई िदल्लीक रंगमंचीय शोध पिᮢका रंग-ᮧसंगक सहयोगी संपादकक \nरूपम े कायर्रत। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n87 \n \n( िमिथलामे सभस’ उपेिक्षत अिछ िमिथलाक भिवष्य ; यानी िमिथलाक बᲬा ।  मैिथली भाषामे बाल-बुदरुक  \nलेल िकछु  गीतमय रचना अखन तक निह भ ेल अिछ जकरा बᲬा रिटक’ हरदम गावे-गुनगुनावे  जािहसँ  बᲬा \nमस्तीमे रहै आ ओकर मानिसक िवकास द ृढ़ हुऎ । एिह ठाम ᮧस्तुत अिछ बौआ-बᲬाक लेल िकछु बाल किवता । \n)   \n १. ᮧकाश झा  \n  \n1. िबलािड़  \nबाघक मौसी तूँ िबलािड़  \nम्याऊँ   म्याऊँ  बजै िबचािर,  \nमुसबा के  हपिस क’ खाई  \nकु तबा देख भािग जाई ।  \n  \n2. बाघ  \nमौसी तूँ िबलािड़ के   \nबाघ छौ तोहर नाम ,  \nजंगल के तूँ राजा छेँ  \nबा’’’ बा’’’ के नाइ तोहर काम ।   \n  \n3. गैया  \nबाबा यौ! अबै यै गैया   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n88 \n \nहिरयर घास चड़ै यै गैया , \nिमठगर दूध दै यै गैया  \nहमर सभहक मैया गैया ।  \n  \n  \n4.  कु तबा  \nिदन मे सुतै, राित मे जगै,   \nचोर भगाबै कु तबा । \nरोटी देिखक’ दौड़ल अबै,  \nनागैड़ डोलाबै कु तबा ।  \nअनिठया के देिखते देरी,  \nभᲅ’’’ भᲅ’’’ भुकै  कु तबा ।      \n  \n  \n  \n  \n5. हाथी \n \nझूमै-झामैत अबै हाथी,  \nलम्बा सूढ़ िहलाबै हाथी,   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n89 \n \nसूप सनक कान, हाथी,  \nकारी खटखट पैघ हाथी ।  \n  \n  \n२. गांगोदेवीक भगता- गजेन्ᮤ ठाकु र \n  \nगांगोदेव ी  म ल ा ि ह न  छ ल ी ह ।  ए क  ि द न  हु न क र  स ाँय, अपन भाय आऽ िपताक स ंग माछ मारए ल ेल ग ेलाह। \nसाओनक मेला चिल रहल छल ैक आऽ िमिथलामे साओनमे माँ खाइ आिक ब ेचएपर तँ कोनो मनाही छ ैक निह। \nगांगोदेवीक वर सोचलिन्ह जे आइ माछ मािर हाटमे बेचब आऽ साओनक मेलासँ गांगो लेल चूड़ी-लहठी आनब।  \nधारमे तीनू गोटे जाल फे कलिन्ह सरैया पाथलिन्ह मुदा बेरू पहर धिर डोका , हराशंख आऽ सत ुआ माᮢ हाथ \nअएलिन्ह। आब गांगोक वर किनया ँक नाम लए जाल फ े िक कहलिन्ह जे ई अिन्तम बेर छी गा ंगो। एिह ब ेर जे \nमाँछ निह आएल त ँ हमरा क्षमा करब। आब भ ेल ई ज े ए ि ह  बेर जाल मा ँछसँ भ ि र  गेल। जाल िघचन े न ि ह  \nिघचाए। सभटा माँछ बेिच कए गांगो लेल लहठी-चूड़ीक संग नूआ सेहो कीनल गेल। \nअिगला िदन गांगोक वर गांगोक नाम लए जाल फᱶकलिन्ह तँ फे र हुनकर जाल माँछसँ भिर गेलिन्ह मुदा हुनकर \nभाइ आऽ बाबूक िहस्सा वैह डोका-काँकड़ु अएलिन्ह। ओऽ लोकिन खोिधया कए एकर रहस्य बूिझ गेलाह फे र ई \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n90 \n \nरहस्य सौँसे ि म ि थ ल ा क  म ल ा ह  ल ो क ि न क  ब ी च  प स ि र  गेल। गा ंगोदेवीक भगता एखनो िमिथलाक मलाह भ ैया \nलोकिनमे ᮧचिलत अिछ। सभ जाल फᱶकबासँ पिहने गांगोक स्मरण करैत छिथ। \n  \n  \n३. देवीजी:  ज्योित झा चौधरी \nदेवीजी :  \nदेवीजी यूनाइटेड नेशन्स डे ( २४ अक्टूबर) \n \nदेवीजी इितहासम े ि ᳇ त ी य  ि व ᳡ यु᳍ के  ि व ष य  मे प ढ़ ा  र ह ल  छ ल ी । त ा ि ह  स  आ ग ᱼ  ब ि ढ़  ओ  युनाइटेड \nनेशन्स के  स्थापनाक िवषय मे बताबऽ लगली।ओ कहलिखन जे भारत सिहत पचास टा देश २४ अक्टूबर १९४५ \nमे न्याय आ कानून के  ᮧित अपन आस्था एवम्  आदर के  िस᳍ान्तक संग अिह स ंस्थाक िनमार्ण के लक जािहके  \nमुख्य उ᳎ेश्य छल जे कोनो रा᳦मे ओकर सामिरक क्षमता, आिथक कमजोरी वा क्षेᮢफल अन्तर के  आधार पर \nिबना भ ेद-भाव के ने म नुषके  मौिलक अिधकारक े  ᳫ ी  व ा  पुरुषके  स म ा न  रू प स ऽ  उ प ल ब् ध  क र ा ब ऽ  मे स ह ा य त ा  \nकरत।तािह लेल बहुत तरहक िनयम -कानून बनल जािह के  मानैके  सब सदस्य रा᳦ ᮧितज्ञा लेलक आ सब साल \nसेन ᮨे निससको, अमेिरका मे एकिᮢत भऽ दुहराबैत अिछ। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n91 \n \nअिह सबहक ल᭯य छल सम्प ूणर् ि व ᳡ मे शािन्त, ि श क्ष ा  आ  आ र ो ग् य क  ᮧ स ा र । अ क र  झ ण् ड ा मे ि व ᳡ क  \nमानिचᮢके ऑिलव नामक गाछक पात स घ ेरल देखल गेल छै।ऑिलव के  शािन्तक ᮧतीक मानल गेल छै।वल्डर् \nहेल्थ ऑगर्नाइजेशन सेहो अकरे शाखा अिछ ज े अिह वष र् अथार्त्  ७ अᮧैल, २००८ कऽ अपन साठम वष र् पूरा \nके लक। अिह वष र् ओ क र  ल ᭯ य  अ ि छ  ि व ᳡ के  ग्लोबल वािमग' वा पया र्वरणके  ब ढ़ैत तापमान ' के  द ुष्ᮧभावसऽ \nपिरिचत करेनाई। \nयुिनसेफ सेहो अकरे शाखा अिछ ज े मूलतः बᲬा सबके  स्वस्थ व िशिक्षत एवम्  सुरिक्षत समाज ᮧदान \nकरलेल ᮧितब᳍ अिछ।यूिनसेफ के  स्थापना ११ िदसम्बर क कै ल गेल अिछ।भारतमे सेहो ओकर ऑिफस अिछ।जे \nᮕीᳳटग काडर् य ुिनसेफ  ᳇ ा र ा  ᮧ क ा ि श त  ह ो ए त  अ ि छ  त क र  प ा ई  ओ  संस्थाके  ज ा इ त  अ ि छ  तᱹ ओ  स ब स ऽ  आ ᮕ ह  \nके लिखन जे ई द, िदवाली, थᱹक्स गीिवग डे, हैलोवीन, िᮓसमस,  नववषर्, मकरसंᮓात ी आ िद  के  लेल  ᮕीᳳटग \nकाडर् युिनसेफ िᮧट वला खरीदू।    \nदेव ी ज ी  इ ह ो  ज्ञ ा त  क रेलिखन ज े अ ि ह  संस्थाके  अन्तगर्त कत ेको कल्याणकारी अिभयान सफल भ ेल \nअिछ।जेनािक, स्मॉल पॉक्स तथा पोिलयो के  ᮧायः सब देशसऽ हटाबक काय र्, कतेको बᲬाके  ᮧाथिमक िशक्षा \nउपलब्ध करेनाई, सुनामी जकᱼ आयल ᮧाकृ ितक ᮧकोपमे सहायता आिद के ने अिछ। हला ंिक कतौ-कतौ ओकरा \nअसफलता सेहो भेटल छै लेिकन ओ िनरन्तर न᳣वाद, रंगभेद, आतंकवाद आिद के  हटाबऽमे ᮧय᳀रत अिछ। \nदेवीजी िव᳒ालयमे २४ अक्टूबर कऽ य ुनाइटेड नेशन्स डे मनाबक िवचार बन ेली।ओिह िदन ओना तऽ \nछुᲵी रहैत छल ल ेिकन बᲬा सबहक आᮕह तथा ᮧाधानाध्यापक के  सहमित सऽ द ेवीजी िव᳒ालयमे ओिह िदन \nᮧ᳤ोᱫर(Ფीज़ ), भाषण, वाद- िववाद, िनबन्ध लेखन आिद ᮧितयोिगताक आयोजन कएली।अिह सबहक मुख्य \nिवषय यू एन संस्थाक इितहास एवम्  कायर्ᮧणाली छल जािह सऽ सबके  बहुत जानकारी बढ़ल।     \n  \n बᲬा लोकिन ᳇ारा स्मरणीय ᳣ोक \n१.ᮧ ा त ः  क ा ल  ᮩ ᳬ मुहूᱫर् ( सूयᲃदयक एक घंटा पिहन े) सव र्ᮧथम अपन दुनू ह ा थ  देखबाक चाही , आ’ ई  ᳣ ो क  \nबजबाक चाही। \nकराᮕे वसते ल᭯मीः करमध्ये सरस्वती। \nकरमूले िस्थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ, करक मध्यमे सरस्वती, करक मूलमे ᮩᳬा िस्थत छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक \nदशर्न करबाक थीक।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास १० अंक २०) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n92 \n \n२.संध्या काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िस्थतो ᮩᳬा दीपमध्ये जनादर्नः। \nदीपाᮕे शङ्करः ᮧोक्ᱫः सन्ध्याज्योितनर्मोऽस्तुते॥ \nदीपक म ूल भागमे ᮩ ᳬ ा, दीपक मध्यभागमे ज न ा दर्न (िवष्णु)  आ ऽ  द ी प क  अ ᮕ  भ ा ग मे श ङ् क र  ि स् थ त  छ ि थ ।  हे \nसंध्याज्योित! अहाँकेँ  नमस्कार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः स्मरेि᳖त्यं दुःस्व᳘स्तस्य नश्यित॥ \nजे सभ िदन स ुतबासँ पिहने राम, कु मारस्वामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक स्मरण कर ैत छिथ, हुनकर दुःस्व᳘ \nन᳥ भऽ जाइत छिन्ह। \n४. नहेबाक समय- \nगङ्गे च यमुने चैव गोदाविर सरस्वित। \nनमर्दे िसन्धु कावेिर जलेऽिस्मन् सि᳖िध कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नमर्दा, िसन्धु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन साि᳖ध्य िदअ। \n५.उᱫरं यत्समुᮤस्य िहमाᮤे᳟ैव दिक्षणम्। \nवषᲈ तत् भारतं नाम भारती यᮢ सन्तितः॥ \nसमुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सन्तित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहल्या ᮤौपदी सीता तारा मण्डोदरी तथा। \nपᲱकं  ना स्मरेि᳖त्यं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहल्या, ᮤौपदी, सीता, तारा आऽ मण्दोदरी, एिह पाँच साध्वी-ᳫीक स्मरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप न᳥ भऽ जाइत छिन्ह। \n७.अ᳡त्थामा बिल᳞ार्सो हनूमां᳟ िवभीषणः।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम","size_mb":1.33,"has_text":true},"Videha 021.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 021.pdf","name":"Videha 021.pdf","text":"Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n  \n \n \n \n \nिवदेह १ नवम्बर  २००८  वषर् १  मास ११  अंक २१ \n         \n \n  \n'िवदेह' १ नवम्बर २००८ ( वषर् १ मास ११ अंक २१ ) एिह अंकमे अिछ:- \n१.संपादकीय संदेश \n२.गī  \n२.१.कथा 1.सुभाषचन्þ यादव(असुरिक्षत) 2.रामभरोस कापिड़ \"Ăमर\"  (हुगलीपर बहैत गंगा) \n२.२.मैिथलीमे गजल आ एकर संरचना-धीरेन्þ ÿेमिषर् \n२.३.ÿकाश चन्þ झा : मैिथली रंगकमर्मे Ňी-इन-वन- महेन्þ मलंिगया \n२.४. १.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न- ÿेमशंकर िसंह (आगाँ)२.Öव. राजकमल चौधरी पर - डॉ. देवशंकर नवीन \n(आगाँ) \n२.५.यायावरी- कै लाश कु मार िम® (लोअर िदवांग घाटी: इदु-िमसमी जनजाितक अनुपम संसार) \n२.६. १.लघुकथा- कु मार मनोज कÔयप २. दैिनकी- ज्योित ३. उपन्यास \n२.७. चौकपर आणिवक समझौता:- कृ पानन्द झा \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.८. १.नवेन्दु कु मार झा छिठपर  २.नूतन झा ĂातृिĬितयापर \n३.पī  \n३.१.१.रामलोचन ठाकु र २.िनिमष झा ३. िजतमोहन झा \n३.२. १.®ी गंगेश गुंजनक- राधा (छठम खेप)२. Ôयामल सुमन \n३.३. १.राजेन्þ िवमल २.रेवतीरमण लाल ३.िदगम्बर झा \"िदनमिण\"४.बुĦ-चिरत \n३.४. १.łपा धीł २.ज्योित \n३.५. १.िवīानन्द झा २.नवीननाथ झा ३.िवनीत उत्पल \n३.६. १.वृषेश चन्þ लाल २. धीरेन्þ ÿेमिषर् ३. िवभूित \n३.७. १. रामभरोस कापिड़ २. रोशन जनकपुरी ३.पंकज पराशर \n३.८. १.वैकु ण्ठ झा २. िहमांशु चौधरी \n४. िमिथला कला-संगीत(आगाँ) \n५. मिहला-Öतंभ \n६. बालानां कृ ते- १.ÿकाश झा- बाल किवता २. बालकथा- गजेन्þ ठाकु र ३. देवीजी:  ज्योित झा चौधरी  \n७. भाषापाक रचना लेखन (आगाँ)  \n8. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \n8.1. Original Maithili story \"Sinurhar\" by Shri Shivshankar Srinivas translated into English by GAJENDRA \nTHAKUR \n8.2.The Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by jyoti  \n9. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.)  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \nिवदेह (िदनांक १ नवम्बर २००८) \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास:११ अंक:२१) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक २१, िदनांक १ नवम्बर २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन कł \nhttp://www.videha.co.in |  \nपिहल कीितर्नारायण िम® सम्मान किव हरेकृ Õण झाकेँ किवता संúह \"एना कतेक िदन\" पर ११.११.२००८ केँ िवīापित पवर्क \nअवसरपर देल जएतिन्ह। एिह बेरक याýी चेतना पुरÖकार ®ी मन्ýेĵर झाकेँ भेटलिन्ह। \nकीितर्नारायण िम®क जन्म १७ जुलाई १९३७ ई. केँ úाम शोकहारा (बरौनी), िजला बेगूसरायमे भेलिन्ह। हुनकर ÿकािशत कृ ित \nअिछ सीमान्त, हम Öतवन निह िलखब (किवता संúह)। आखर पिýकाक लब्धÿितķ सम्पादक। \nमंýेĵर झा-जन्म ६ जनवरी १९४४ ई.úाम-लालगंज, िजला-मधुबनीमे। ÿकािशत कृ ित: खािध, अिन्चनहार गाम, बहसल राितक \nइजोत (किवता संúह); एक बटे दू (कथा संúह), ओझा लेखे गाम बताह (लिलत िनबन्ध)। मैिथली कथा संúहक िहन्दी अनुवाद \n“कुं डली” नामसँ ÿकािशत। िद फू Ðस पैराडाइज (अंúेजीमे लिलत िनबन्ध), कतेक डािर पर। \nहरेकृ Õण झा, जन्म १० जुलाई १९५० ई. गाम- कोइलखमे। अिभयंýणक अध्ययण छोिड़ माक्सर्वादी राजनीितमे सिøय। अनेक \nकिवता आ आलोचनात्मक िनबन्ध ÿकािशत। अनुवाद एवं िवकास िवषयक शोध कायर्मे Łिच। Öवतंý लेखन। ÿकृ ित एवं जीवनक \nतादात्म्य बोधक अúणी किव। एना कतेक िदन (किवता संúह)। \nबुकर पुरÖकार: आÖůेिलयन िपता आऽ भारतीय माताक सन्तान ३३ वषêय बैचेलर ®ी अरिवन्द अिडग ऑक्सफोडर्सँ िशक्षा ÿाĮ \nकएने छिथ आऽ सम्ÿित मुम्बईमे रहैत छिथ। िहनकर पिहल अंúेजी उपन्यास छिन्ह द Ľाइट टाइगर जािह पर िबटेन, आयरलैण्ड \nआऽ कॉमनवेÐथ देशक वासी केँ देल जा रहल अंúेजी भाषाक उपन्यासक ५०,००० पौन्डक “मैन बुकर” पुरÖकार भेटलिन्ह अिछ \nआऽ बेन ओके रीक बाद ई पुरÖकार ÿाĮ के िनहार ई सभसँ कम उă के र लेखक छिथ। \nद Ľाइट टाइगर- ई उपन्यास हापर्र कॉिलन्स-रैन्डम हाउस Ĭारा ÿकािशत भेल आऽ ÿकाश आऽ अन्हारक दू तरहक भारतक ई \nवणर्न करैत अिछ। एकटा फमर्क मािलक बलराम जे शुłमे गयासँ आयल बलराम हलवाई छलाह चीनी ÿधानमंýी वेन \nिजआबाओक भारत आगमनपर अपन अनु°िरत सात पý (हिरमोहन झाक पाँच पý आ ब्यासजीक दू पý जकाँ) के र माध्यमसँ \nअपन िखÖसा कहैत छिथ। ओऽ एकटा िरक्शा चालकक बेटा छिथ जे चाहक दोकानपर िकछु  िदन काज के लाक बाद िदıीमे एकटा \nधिनकक űाइवर बनैत छिथ। फे र ओकरा मािर कय उīोगपित बिन जाइत छिथ। \nűाइवर सभ गप मािलकक सुनैत रहैत अिछ, कलक°ाक िरक्शाबला सभक िखÖसा सेहो अिडग सुनलिन्ह आऽ िदıीक űाइवर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \nलोकिनक सेहो आऽ िखÖसाक įॊट बना लेलिन्ह।  \nसमालोचनाक िÖथित: िहन्दीक अखबार सभ ई पुरÖकार ÿाĮ भेलाक बादो एिह पुÖतकक समीक्षा एकटा चीप टी.वी. सीिरयलक \nपटकथाक łपमे कएलिन्ह। मैिथलीक समालोचनाक तँ गपे छोड़ू , अंúेजीक अखबार सभ मुदा नीक समीक्षा कएलक। \nिदıीक िचिड़याघरमे एकटा Ľाइट टाइगर छैक गेनेिटक म्युटेशनक पिरणाम जे एक पीढ़ीमे एक बेर अबैत छैक निहयो अबैत छैक। \nबलराम हलवाईक िखÖसा सेहो Ľाइट टाइगर जकाँ िवरल भेटत बेशी तँ कमाइ-खाइमे िजनगी िबता दैत छिथ। एकर हाडर्बाउन्ड \nिकताब २०,००० कॉपी िबका चुकल अिछ। पेन्गुइन इिण्डया जे ई िकताब छपबासँ इन्कार कएने छल कहलक जे øॉसवडर् \nपुरÖकारसँ िकताबक िबøीमे १००० कॉपीक वृिĦ होइत छैक, बुकर भेटलापर १०,००० कॉपी बेशी िबकाइत छैक आऽ सािहत्य \nअकादमी भेटलापर अंúेजी िकताब १० कॉपी बेशी िबकाइत अिछ! \nएिह अंकमे: \n®ी ग गेश गुंजन जीक गī-पī िमि®त \"राधा\" जे िक मैिथली सािहत्यक एकटा नव कीितर्मान िसĦ होएत, के र छठम खेप पढ़ू । \nसुभाष चन्þ यादव आऽ Ăमर जीक कथा,  महेश िम® \"िवभूित\"-®ी पंकज पराशर-  िवनीत उत्पल- Ôयामल जीक पī आऽ \nÿेमशंकर िसंह जीक शोध लेख अिछ।, िजतमोहन, रामलोचन ठाकु र,िनिमष झा,राजेन्þ िवमल, रेवतीरमण लाल, िदगम्बर झा \n\"िदनमिण\", łपा धीł, ज्योित,िवīानन्द झा, नवीननाथ झा, िवनीत उत्पल,वृषेश चन्þ लाल, धीरेन्þ ÿेमिषर्,िवभूित,महेन्þ मलंिगया, \nकु मार मनोज कÔयप, कृ पानन्द झा. रामभरोस कापिड़ रोशन जनकपुरी, पंकज पराशर,वैकु ण्ठ झा, ÿकाश झा आ िहमांशु चौधरी जीक \nरचनासँ सुशोिभत ई अंक अिछ। \n®ी राजकमल चौधरीक रचनाक िववेचन कए रहल छिथ ®ी देवशंकर नवीन जी।  \nज्योितजी पī, बालानांकृ ते के र देवीजी शृंखला, बालानांकृ ते लेल िचýकला आऽ सहąबाढ़िनक अंúेजी अनुवाद ÿÖतुत कएने छिथ। \nिशवशंकर ®ीिनवास के र मैिथली कथाक अ úेजी अनुवाद सेहो ÿÖतुत कएल गेल अिछ। \nभारतक िवĵनाथन आनन्द वÐडर् चेस ÿितयोिगता िजतलिन्ह तँ भारत अपन चन्þयान-१ याýा सेहो शुŁ कएलक। मुदा संगमे \nअसमक बम िवÖफोट, उड़ीसाक नन बलात्कार आ मालेगाँव िवÖफोट मोरक पएर िसĦ भेल। \nशेष Öथायी Öतंभ यथावत अिछ। \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ ३० अक्टूबर २००८) ६२ देशसँ १,०८,३१२ बेर देखल गेल अिछ (गूगल \nएनेलेिटक्स डाटा)- धन्यवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आऽ ÿितिøयाक ÿतीक्षामे।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \nगजेन्þ ठाकु र \n  \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \nअंितका ÿकाशन की नवीनतम पुÖतकें  \nकहानी-संúह \nरेल की बात : हिरमोहन झा मू. सिजÐद १२५.०० पे.बै. ७०.००  \nछिछया भर छाछ : महेश ·टारे मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nकोहरे में कं दील : अवधेश ÿीत मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : ÿकाश कान्त मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कै लाश बनवासी मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.०० \nनाच के  बाहर : गौरीनाथ मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nआइस-पाइस : अशोक  भौिमक  मू. सिजÐद १८०.०० पे.बै. ९०.००  \nभेम का भेł माँगता कु Ðहाड़ी ईमान : सत्यनारायण पटेल मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. \n९०.००  \nकु छ भी तो łमानी नहीं : मनीषा कु ल®ेķ मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nबड़कू  चाचा : सुनीता जैन मू. सिजÐद १९५.०० \nकिवता-संúह \nया : शैलेय मू. १६०.००  \nकु आर्न किवताएँ : मनोज कु मार ®ीवाÖतव मू. १५०.००  \nकब लौटेगा नदी के  उस पार गया आदमी : भोलानाथ कु शवाहा मू. २२५.००  \nउपन्यास \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक  भौिमक  मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. ८०.०० \nइितहास, ľी-िवमशर् और िचंतन \nिडजाÖटर : मीिडया एण्ड पािलिटकस : पुण्य ÿसून वाजपेयी मू. सिजÐद ३००.०० पे.बै. \n१६०.००  \nएंकर की नज़र से : पुण्य ÿसून वाजपेयी मू. सिजÐद ३५०.०० पे.बै. १७५.००  \nपालकालीन संÖकृ ित : मंजु कु मारी मू. २२५.००  \nľी : संघषर् और सृजन : ®ीधरम मू. २००.००  \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाण्डेय मू. १८०.०० \nशीŅ ÿकाÔय \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच : अशोक  भौिमक \nिकसान और िकसानी : अिनल चमिडय़ा \nमाइøोÖकोप (उपन्यास) : राजेन्þ कु मार कनौिजया \nपृथ्वीपुý (उपन्यास) : लिलत अनुवाद : महाÿकाश \nमोड़ पर (उपन्यास) : धूमके तु अनुवाद : Öवणार्  \nमोलाłज़ (उपन्यास) : िपयैर ला मूर अनुवाद : सुनीता जैन  \nज्या कोई है (कहानी-संúह) : शैलेय  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कु शवाहा मू. ३००.००  \nलाल िरज्बबन का फु लबा : सुनीता जैन मू. १९०.००  \nलूओं के  बेहाल िदनŌ में : सुनीता जैन मू. १९५.०० \nफैं टेसी : सुनीता जैन मू. १९०.००  \nदु:खमय अराकचक : Ôयाम चैतन्य मू. १९०.०० \nएक  साथ िहन्दी, मैिथली में सिøय आपका ÿकाशन \nअंितका ÿकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गाडर्न, एकसटेंशन-II  \nगािजयाबाद-201005 (उ.ÿ.)  \nफोन : 0120-6475212  \n(िव²ापन) \n  \n                        २.संदेश \n१.®ी ÿो. उदय नारायण िसंह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे \nहोएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.®ी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सम्वेदनशील मन, मैिथलीक ÿित समिपर्त मेहनितक अमृत रंग, \nइितहास मे एक टा िविशĶ फराक अध्याय आरंभ करत, हमरा िवĵास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सď, सÖनेह| \n३.®ी रामा®य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वÖतुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कु शल अिछ। \n४.®ी āजेन्þ िýपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ÿथम मैिथली पािक्षक पिýका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई आऽ शुभकामना \nÖवीकार कł। \n५.®ी ÿफु ıकु मार िसंह \"मौन\"- ÿथम मैिथली पािक्षक पिýका \"िवदेह\" क ÿकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा बेसी \nआļािदत भेलहुँ। कालचøकेँ पकिड़ जािह दूरŀिĶक पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.®ी डॉ. िशवÿसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-øािन्तक क्षेýमे मैिथली पýकािरताकेँ ÿवेश \nिदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पýकािरतामे एिह ÿकारक नव ÿयोगक हम Öवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क \nसफलताक शुभकामना।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \n७.®ी आīाचरण झा- कोनो पý-पिýकाक ÿकाशन- ताहूमे मैिथली पिýकाक ÿकाशनमे के  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ \nभिवÕय कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक पैघ महान य²मे हमर ®Ħापूणर् आहुित ÿाĮ होयत- यावत ठीक-\nठाक छी/ रहब। \n८.®ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िवĵिवīालय- \"िवदेह\" पिýकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाý अिछ। पिýकाक मंगल \nभिवÕय हेतु हमर शुभकामना Öवीकार कएल जाओ। \n९. ®ी सुभाषचन्þ यादव- ई-पिýका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ÿसĭता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पıिवत-पुिÕपत हो आऽ चतुिदर्क \nअपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.®ी मैिथलीपुý ÿदीप- ई-पिýका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ®ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक łपेँ एकर िववरण भए सकै त अिछ। आइ-\nकािÐह मोनमे उĬेग रहैत अिछ, मुदा शीŅ पूणर् सहयोग देब। \n१२.®ी रामभरोस कापिड़ Ăमर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ अन्तरार्Õůीय जगतमे पहुँचेलहुँ \nतकरा लेल हािदर्क बधाई। िमिथला रत्न सभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत से िवĵास करी। \n१३. ®ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिýकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर \nवािषर्क अ ◌ंक जखन िÿ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलक°ामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत \nअिछ जे िदıी आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ®ी ÿेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिýका \"िवदेह\" ÿकािशत कए अपन अĩुत मातृभाषानुरागक \nपिरचय देल अिछ, अहाँक िनःÖवाथर् मातृभाषानुरागसँ ÿेिरत छी,  एकर िनिम° जे हमर सेवाक ÿयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर \nआīोपांत पिýका देखल, मन ÿफु िıत भ' गेल।  \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आऽ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्þ ठाकु र। एतय ÿकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माý एकर ÿथम ÿकाशनक/ आकार्इवक/ अंúेजी-संÖकृ त \nअनुवादक ई-ÿकाशन/ आकार्इवक अिधकार एिह ई पिýकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अÿकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उ°रदाियत्व लेखक गणक मध्य \nछिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com केँ मेल अटैचमेण्टक łपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉम¥टमे पठा सकै त छिथ। \nरचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĮ पिरचय आ’ अपन Öकै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आऽ पिहल \nÿकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिýकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ÿाĮ होयबाक बाद यथासंभव शीŅ ( सात िदनक भीतर) एकर ÿकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई \nपिýकाकेँ ®ीमित लàमी ठाकु र Ĭारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई ÿकािशत कएल जाइत अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \nमहßवपूणर् सूचना (१):महßवपूणर् सूचना: ®ीमान् निचके ताजीक नाटक \"नो एंůी: मा ÿिवश\" के र  'िवदेह' मे ई-ÿकािशत łप देिख कए एकर िÿंट łपमे ÿकाशनक लेल 'िवदेह' के र \nसमक्ष \"®ुित ÿकाशन\" के र ÿÖताव आयल छल। ®ी निचके ता जी एकर िÿंट łप करबाक Öवीकृ ित दए देलिन्ह। िÿंट łप हाडर्बाउन्ड (ISBN NO.978-81-907729-0-7 \nमूÐय Ł.१२५/- यू.एस. डॉलर ४०) आऽ पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4 मूÐय Ł. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे ®ुित ÿकाशन, १/७, िĬतीय तल, \nपटेल नगर (प.) नई िदıी-११०००८ Ĭारा छापल गेल अिछ। e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com website: \nhttp://www.shruti-publication.com  \nमहßवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' Ĭारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंúेजी  शब्द कोश २.अंúेजी-मैिथली शब्द कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाण्डुिलिप \nिलप्यान्तरण-पėी-ÿबन्ध डाटाबेश ®ुित पिब्लके शन Ĭारा िÿन्ट फॉमर्मे ÿकािशत करबाक आúह Öवीकार कए लेल गेल अिछ। पुÖतक-ÿािĮक िविधक आऽ पोथीक मूÐयक सूचना \nएिह पृķ पर शीŅ देल जायत। \nमहßवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' Ĭारा धारावािहक łपे ई-ÿकािशत कएल जा' रहल गजेन्þ ठाकु रक  'सहąबाढ़िन'(उपन्यास), 'गÐप-गुच्छ'(कथा संúह) , 'भालसिर' (पī संúह), \n'बालानां कृ ते', 'एकाčी संúह', 'महाभारत' 'बुĦ चिरत' (महाकाÓय)आऽ 'याýा वृ°ांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ÿकाशनक बाद िÿंट फॉमर्मे ÿकािशत होएत। ÿकाशकक, ÿकाशन ितिथक, \nपुÖतक-ÿािĮक िविधक आऽ पोथीक मूÐयक सूचना एिह पृķ पर शीŅ देल जायत। \nमहßवपूणर् सूचना (४): \"िवदेह\" के र २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ÿकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िÿंट संÖकरण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना \nसिम्मिलत कएल जाएत। \nमहत्वपूणर् सूचना (५): १५-१६ िसतम्बर २००८ केँ इिन्दरा गाँधी राÕůीय कला के न्þ, मान िसंह रोड नई िदıीमे होअयबला िबहार महोत्सवक आयोजन बािढ़क कारण अिनिĲतकाल \nलेल Öथिगत कए देल गेल अिछ। \nमैलोरंग अपन सांÖकृ ितक कायर्øमकेँ बािढ़केँ देखैत अिगला सूचना धिर Öथिगत कए देलक अिछ। \n२.गī  \n२.१.कथा 1.सुभाषचन्þ यादव(असुरिक्षत) 2.रामभरोस कापिड़ \"Ăमर\"  (हुगलीपर बहैत गंगा) \n२.२.मैिथलीमे गजल आ एकर संरचना-धीरेन्þ ÿेमिषर् \n२.३.ÿकाश चन्þ झा : मैिथली रंगकमर्मे Ňी-इन-वन- महेन्þ मलंिगया \n२.४. १.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न- ÿेमशंकर िसंह (आगाँ)२.Öव. राजकमल चौधरी पर - डॉ. देवशंकर नवीन \n(आगाँ) \n२.५.यायावरी- कै लाश कु मार िम® (लोअर िदवांग घाटी: इदु-िमसमी जनजाितक अनुपम संसार) \n२.६. १.लघुकथा- कु मार मनोज कÔयप २. दैिनकी- ज्योित ३. उपन्यास \n२.७. चौकपर आणिवक समझौता:- कृ पानन्द झा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \n२.८. १.नवेन्दु कु मार झा छिठपर  २.नूतन झा ĂातृिĬितयापर \nकथा  \n१. सुभाषचन्þ यादव २. ®ी रामभरोस कापिड़ “Ăमर”  \n  \nिचý ®ी सुभाषचन्þ यादव छायाकार: ®ी साके तानन्द \nसुभाष चन्þ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जन्म ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक Öथान: बलबा-मेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिम्भक िशक्षा \nदीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहł िवĵिवīालय, नई िदıीसँ िहन्दीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अध्यापन। सम्ÿित: अध्यक्ष, \nÖनातको°र िहन्दी िवभाग, भूपेन्þ नारायण मंडल िवĵिवīालय, पिĲमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहन्दी, बंगला, संÖकृ त, उदूर्, अंúेजी, Öपेिनश एवं Āें च भाषाक ²ान। \nÿकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संúह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंúेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहत्य अकादमी, नई िदıी, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन \nझाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहत्य अकादमी, नई िदıी, १९९९, िबहािड़ आउ (बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकÐप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और \nिहन्दी उपन्यास (िहन्दी आलोचना), िबहार राÕůभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहन्दी जीवनी) सारांश ÿकाशन, नई िदıी, २००१, मैिथलीमे करीब स°िर \nटा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहन्दी, बंगला तथा अंúेजी मे अनेक अनुवाद ÿकािशत। \nभूतपूवर् सदÖय: सािहत्य अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांÖकृ ितक नीित-िनधार्रण सिमित। \nअसुरिक्षत \n ůेनसँ उतिर कs ओ Öटेशनमे टांगल घड़ी देखलक। पौने दू। ओ ठमिक कs सोचय लागल । की करय ? चिल जाय ? या राित ए°िह िबता िलअय? भिर \nरÖता ओ अही गुनधुन मे पड़ल रहल आ अखनो छ पाँच कS रहल अिछ। Öटेशन सँ घरक बीस-पēीस िमनटक रÖता ओकरा बĞ भारी लािग रहल \nछलै। जाड़क एिह िनसबद राित मे सड़क़ एकदम सुनसान हेतै। समय साल बĞ खराब छै। कखन की भS जेतै तकर कोनो ठेकान निह। \n ओना ओकरा लग तेहन िकछु  निह रहै। पचास-सािठ टा टाका, एगो दामी चĥिर आ िपन्हनावला कपड़ा। लेिकन जँ ईहो सब िछना गेलै तऽ फे र ओ\nजÐदी कीिन निह सकत। ओ Öटेशनक िसमटीवला ठरल बेंच पर बैिस गेल आ सोचय लागल।  \n परसू खन जाइतो काल ओ राितए मे गेल रहय। जतय गेल रहय,   ओतुĈा सीधा गाड़ी राितए मे भेटै छै आ ओतय सँ साँझमे चिल कS  एतय अखन दू\nबजे राितमे पहुँचल अिछ। जिहया जाइत रहय, तिहया साँझे सँ ओकर मन भारी रहै। मनमे अनेक तरहक आशंका आ भय समा गेल रहै। ůेन एक बजे\n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \nराितमे रहै। एिह जड़कालामे एतेक राितकेँ Öटेशन गेनाइ ओकरा पहाड़ बुझाइत रहै। ओना ओ जतेक बेर िनकलैत अिछ, ओकरा लगैत रहैत छैक भS \n सकै त छै ई ओकर अंितम याýा होइ। \n जाइत काल ओ बहुत िचिन्तत आ उिĬČ रहय । घरक लोक ओकरा खा-पी कS थोड़े काल सूित रहS कहलकै । फे र बारह बजे उठत आ चल जायत। \nलेिकन ओ बुझैत रहय ओकरा िनĭ निह हेतै। जँ कदािचत  िनĭ पिड़यो गेल तS बारह बजे उिठ जायत तकर कोन गारंटी! आ जँ उिठयो गेल तS सीड़क\nतर गरमा गेला पर िबछौन छोड़ S मे कतेक आलस आ कĶ हेतै ! मुदा ई सब बात कोनो तेहन बात निह रहै। ओकरा सबसँ बेसी िचन्ता एिह बातक रहै\nजे एतेक राित कS ओ जायत कोना? जाड़क एिह सुनसान राितमे असकरे Öटेशन जायब ओकरा भयावह बुझाइत रहै। एतेक राित कS ने िरक्शा भेटै छै,\nने सड़क पर एĈो टा आदमी। \n ओ तय के लक जे आठ बजे िनकिल जायत। Öटेशनक बगल वला हॉलमे आिखरी शो िसनेमा देखत आ ůेन पकिड़ लेत। हॉलमे जाड़ो सँ बचल रहत। \nघरक लोक ओकर एिह िनणर्य सँ अचंिभत भेल। पिहने किहयो ओ एना निह कयने रहय। ओकर िचंता आ डर देिख कS  घरक लोक िवरोध निह के लकै । \nओ अपन िनिĲत  कयल कायर्øमक अनुसार घरसँ आठ बजे िनकिल गेल। िसतलहरी तेहन रहै जे एतेक सबेरे सबटा दोकान बĭ भऽ गेल छलै। सड़क पर\nओकरा दुइए टा आदमी भेटलै। एकटा के  भेदी ŀिĶ सँ तऽ ओ डेराइयो गेल रहय। हॉल पर ओ सवा आठ बजे पहुँिच गेल आ नौ बजे धािर टौआइत रहल।\nघर पर रिहतय तऽ आराम करैत रिहतय। हॉल पर बइसइयोक ठहार निह रहै। ओ देबालक टेक लेने ठाढ़ रहल। आब ओकरा ůेन छु टबाक  िचंता हुअय \nलगलैक। खŌचावला, पानवला आ गेटकी सँ पता लगेलक िसनेमा कखन खतम हेतै; िफ़िलम लंबा तऽ ने छै? \n शो टुिटते एक गोटय सँ टाइम पुछलक। सवा बारह। गाड़ी निह छु टतै । तइयो ओ अपन चािल तेज के लक आ Öटेशन िदस जाइ वला रेलामे सिन्हया गेल। \nÖटेशन पहुँिच कऽ ओकरा पता चललै गाड़ी बहुत लेट छै। दू सँ पिहने निह खुलतै। ओ िटकट कटेलक आ िसमटी वला बेंच पर बइस कऽ ÿतीक्षा करय\nलागल। भिरसक इएह बेंच रहै, जइ पर अखन बइसल सोिच रहल अिछ। आ सोिच की रहल अिछ, परसुĈा बात मोन पािड़ रहल अिछ। \n सोचबाक लेल छइहो की? गुंडा-बदमाशक डर। पिहने कोनो डर निह रहै। ओ बहुत-बहुत राित कऽ कतयसँ कतय गेल अिछ। िन:शंक। बेधड़क। लेिकन \nआब राित कऽ िनकलबाक साहस निह होइत छै। अखबारमे रोज लूटपाट आ हत्याक समाचार पिढ़-पिढ़ कऽ आ लोकक अनुभव सुिन-सुिन कऽ जी मे \nडर समा गेल छै। \n ओ उधेड़बुन मे पड़ल िकछु  तय निह कऽ पािब रहल अिछ जे की करय। घर चिल जाय िक Öटेशने पर भोर कऽ िलअय। िरक्शा भिरसĈे  भेटतै। भेिटयो\nजेतै तऽ िरक्शावलाकेँ गुंडा की  \nगुदानतै ! जँ िरक्शेवला गुंडा िनकिल गेल, तखन ओ की करत ? आब ककरो पर भरोस निह रहलै। \n ढील पिड़ गेल मफलरकेँ ओ किस कऽ लपेटलक आ चĥिरसँ मूड़ी आ टांगकेँ नीक जकाँ झाँपलक । मुदा एिह झाँप-तोपसँ जाड़ निह भागलै। िनफाह \nįेटफामर् पर पिछया सट-सट लगै आ सŏसे शरीर केँ छेदने चल जाइत रहै । पोन ठिर कऽ पािन भऽ गेल छलै । ओ छने-छन अपन आसन बदिल रहल \nछल। पिछला दू राित सँ ओ सूित निह सकल आ ůेनमे झमारल गेल। थकनी आ जगरनामे और बेसी जाड़ होइ छै। घर चल जइतय तऽ सीड़कमे गरमा कऽ\nसूित रिहयत। \n ओ िवचारलक जे टहिल कऽ िरक्शा देख आबय । भेटलै तऽ चल जायत । लेिकन िरक्शा पड़ाव पर क्यो क°हु निह रहै । अन्हारमे एकटा िरक्शा लागल\nछलै । देखलक सीट पर एक गोटय घोकड़ी लगा कऽ पड़ल अिछ । ओ एक-दू बेर हाक देलकै  । मुदा ओ आदमी निह उठलै । ओ फे र पेशोपेश मे पिड़ \nगेल । कनेक दूर पर एक आदमी असकरे चलल जाइत रहै । ओकरा पर नजिर पिड़ते ओ झटिक कऽ िवदा भेल जेना ओकरा पकिड़ लेत आ संग-संग घर \nधिर पहुँिच जायत । ओ थोड़बे दूर झटकल गेल होयत िक ओकर चािल मंद पिड़ गेलै । कोनो जłरी निह जे ओ आदमी ओम्हरे  जेतै, जेम्हर ओकरा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \nगेनाइ छै । लेिकन कोनो अ²ात ÿेरणावश ओ धीरे-धीरे बढ़ैत गेल । आगाँ जा कऽ एकटा मोड़ रहै । जखन ओ मोड़ पर घूमल आ िहयासलक तऽ ओिह\nआदमी के  दूर-दूर धिर कोनो पता निह रहै । निह जािन ओ आदमी कतय अलोिपत भऽ गेलै । कतहु नुकायल ओकर ÿतीक्षा तऽ ने कऽ रहल छै ! \nअचानक ओकर देह डरसँ िसहिर उठलै । ई डर बेसी काल िटकलै निह । ओ कनेक और आगाँ बढ़ल तऽ ओकर कलेजा िथर हुअय लगलै । \n  जाड़क पीयर मिलन इजोिरया पसरल छलै । भिरसक पिछयाक कारणे कु हेस निह रहै । Öटैण्ड मे लागल भोरका बस दूरे सँ देखा रहल छलै । अपराधक \nएकटा अĞा ईहो रहै । एिहठाम  कै क बेर कै क आदमी के  सामान िधनायल रहै । Öटैण्डक घेरा लग पहुँिचते ओकर आशंका बिढ़ गेलै । Öटैण्ड िनजर्न आ\nसुनसान पड़ल छलै । राित कऽ ई जगह बड़ भयाओन लगैत रहै ।  \n  Öटैण्ड सँ िनकिल गेला पर ओकर डर किम गेलै ।लेिकन अखन ओ अदहे दूर आयल छल । बचलहा रÖता बहुत दूर बुभाइत रहै । पुिलसो कतहु निह\nछलै । सड़क कातक दोकान दौड़ी, घर-दुआर सब बंद रहै । एĈो टा कु कू रो निह देखाइत रहै । जाड़मे ओहो सब दुबकल होयत । नमडोिरया सड़क पर ओ\nअसकरे चल जा रहल छल । कै क बेर अपनो जु°ाक आवाज सुिन कऽ लगै क्यो पछु अयने आिब रहल अिछ आ जी सĭ िसन रिह जाइ । खट-खट सुिन \nकऽ छाती धड़िक उठै । \n ओकर घर अदहोक अदहा रिह गेल छलै । ओकरा भरोस भेल चल जाइत रहै जे आब ओ बिच गेल । आब िकछु  निह हेतै । ओ सकु शल घर पहुँिच\nजायत । ठीक तखने ओ आवाज सुनलक । आवाज पाछाँ सँ आयल छलै । क्यो िकछु  बाजल रहै । ओकर जी सनाक िसन उठलै । ओ पलिट कऽ \nताकलक। मुदा क्यो देखेलै निह । ओकरा भेलै क्यो अपन घरमे िकछु  बाजल होयत। ओ बढ़ैत गेल। ’ \n “के  छी ?” - पाछाँ सँ क्यो पुछलकै  । \n ओ धुिम कऽ देखलक । एक आदमी ठाढ़ छलै । ओ कोनो जवाब निह देलक आ बढ़ैत रहल।   \n ’अय के  िछअय ? ठाढ़ रहऽ।’   - ओकर एिह आदेशसँ ओ भयभीत भऽ गेल आ अपन चािल तेज कऽ देलक । ओ  आदमी अपराधी बुझा रहल छ्लै \n। अखन जँ ओ आदमी आिबकऽ ओकरा घेिर लै तऽ ओ कतबो िचिचआयत क्यो निह एतै। आब राित-िबराित मुसीबत मे पड़ल लोकक लेल क्यो निह \nिनकलै छै । ओ दसे डेग आगू बढ़ल होयत  िक पलिट कऽ ताकलक। तािकते ओ आतंिकत भऽ उठल। ओ आदमी दौड़ल आिब रहल छलै ।  \nओ भागल । ओ भागल जा रहल अिछ ।  \n  \n \n®ी रामभरोस कापिड़ “Ăमर” ( १९५१- )  जन्म-बघचौरा, िजला धनुषा ( नेपाल)। सम्ÿित-जनकपुरधाम, नेपाल। िýभुवन \nिवĵिवīालयसँ एम.ए., पी.एच.डी. ( मानद)।\n \nहाल: ÿधान सम्पादक: गामघर साĮािहक, जनकपुर एक्सÿेस दैिनक, आंजुर मािसक, आंगन अĦर्वािषर्क (ÿकाशक नेपाल ÿ²ा \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nÿितķान, कमलादी)।\n \nमौिलक कृ ित: बĭकोठरी: औनाइत धुँआ (किवता संúह), निह, आब निह (दीघर् किवता), तोरा संगे जएबौ रे कु जबा (कथा संúह, \nमैिथली अकादमी पटना, १९८४), मोमक पघलैत अधर (गीत, गजल संúह, १९८३), अप्पन अनिचन्हार (किवता संúह, १९९० \nई.), रानी चन्þावती ( नाटक), एकटा आओर बसन्त ( नाटक), मिहषासुर मुदार्बाद एवं अन्य नाटक ( नाटक संúह), अन्ततः \n(कथा-संúह), मैिथली संÖकृ ित बीच रमाउंदा ( सांÖकृ ितक िनबन्ध सभक संúह), िबसरल-िबसरल सन ( किवता-संúह), \nजनकपुर लोक िचý ( िमिथला पेंिटďस), लोक नाĚ: जट-जिटन ( अनुसन्धान)।\n \nनेपाली कृ ित: आजको धनुषा, जनकपुरधाम र यस क्षेýका सांÖकृ ितक सम्पदाहŁ ( आलेख-संúह), Ăमरका उत्कृ Ķ नाटकहŁ \n(अनुवाद)। \n \nसम्पादन: मैिथली पī संúह (नेपाल राजकीय ÿ²ा ÿितķान), लाबाक धान (किवता संúह), माथुरजीक “िýशुली” खण्डकाÓय \n(किव Öव. मथुरानन्द चौधरी “माथुर”), नेपालमे मैिथली पýकािरता, मैिथली लोक नृत्य: भाव, भंिगमा एवं Öवłप ( आलेख \nसंúह)। गामघर साĮािहकक २६ वषर्सँ सम्पादन-ÿकाशन, “अचर्ना” सािहित्यक संúहक १५ वषर् धिर सम्पादन-ÿकाशन। “आँजुर” \nमैिथली मािसकक सम्पादन ÿकाशन, “ अंजुली” नेपाली मािसक/ पािक्षकक सम्पादन ÿकाशन।\n \nअनुवाद: भयो, अब भयो ( “निह आब निह”क मनु āाजाकीĬारा कयल नेपाली अनुवाद)\n \nसम्मान: नेपाल ÿ²ा ÿितķान Ĭारा पिहल बेर १९९५ ई.मे घोिषत ५० हजार टाकाक मायादेवी ÿ²ा पुरÖकारक पिहल ÿाĮकतार्। \nÿधानमंýीĬारा ÿशिÖतपý एवं पुरÖकार ÿदान। िवīापित सेवा संÖथान दिरभďाĬारा सम्मािनत, मैिथली सािहत्य पिरषद, वीरगंजĬारा \nसम्मािनत, “ आकृ ित” जनकपुर Ĭारा सम्मािनत, दीघर् पýकािरता सेवाक लेल नेपाल पýकार महासंघ धनुषाĬारा सम्मािनत, िजıा \nिवकास सिमित धनुषा Ĭारा दीघर् पýकािरता सेवाक लेल पुरÖकृ त एवं सम्मािनत, नेपाली मैिथली सािहत्य पिरषद Ĭारा २०५९ सालक \nअन्तरार्िÕůय मैिथली सम्मेलन मुम्वई Ĭारा “िमिथला रत्न” Ĭारा सम्मािनत, शेखर ÿकाशन “पटना” Ĭारा “शेखर सम्मान”, मधुिरमा \nनेपाल (काठमाण्डौ) Ĭारा २०६३ सालक मधुिरमा सम्मान ÿाĮ। काठमाण्डूमे आयोिजत साकर्Öतरीय किव गोķीमे मैिथली भाषाक \nÿितिनिधत्व। \n \nसामािजक सेवा :  अध्यक्ष-तराई जनजाित अध्ययन ÿितķान, जनकपुर, अध्यक्ष- जनकपुर लिलत कला ÿितķान, जनकपुर, \nउपाध्यक्ष- मैिथली ÿ²ा ÿितķान, जनकपुर, उपकु लपित- मैिथली अकादमी, नेपाल, उपाध्यक्ष- नेपाल मैिथली थाई सांÖकृ ितक \nपिरषद, सिचव- दीनानाथ भगवती समाज कÐयाण गुठी, जनकपुर, सदÖय- िजıा वाल कÐयाण सिमित, धनुषा, सदÖय- मैिथली \nिवकास कोष, धनुषा, राÕůीय पाषर्द- नेपाल पýकार महासंघ, धनुषा। \nहुगली पर बहैत गंगा- रामभरोस कापिड़ “Ăमर” \n  \nहीरामन आइ फं िस गेल अिछ ठेठर बाली बाईक संग। ओिह ठाम तं हीरामनक ÿेम एक तरफा रहैक, ठेठरबाली बाई माý सहानुभुित देखौने रहैक। ए° तं \nबात बीगिड़ गेल छै। दुनू िदश आिग लािग गेल छै आ हीरबाके  िभतर छट-पĘी उिठ गेल छै- आब कोना कऽ रहत ग सोनाबाईके  िवना ओ...।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \n       कएकटा िसनेमा देखने रहय जािहमे बाइक ÿेम बरोविर असपल होइत गेलै आ कतेक त एिह संसारे सं िवदा भऽ गेल रहय। आ तएँ एम्हर टपबासं \nपिहने ओ कएक बेर सोचने रहय। कतौ मन मीिल गेल तं...। \n       दुत्-हमरा सन सनके  के  पितअएतै। कनी मनोरंजन करब आ घुिर आएब- हीरा मनके  तोष दैत...Öůीटक वंगला नं.४ मे पैिस गेल रहय। समय \nअपरान्हक तीन बजेक रहैक। दरबĕा पर एकसिर ठािढ़ सोना ओकरा िकए नीक लागल रहैक। सम्भवतः एहु दुआरे जे आन दरबĕाक बाई सभ बटोहीकेँ \nजवदर्Öती हाक पाड़ैक। निह आब चाहवलाक देहमे रगड़ा लैक, जेबीमे हाथ धरैक, धĈा मारैक मुदा जखन ओ एिह दुहािर पर आएल त गुम सुम ठाढ़ \nअठार- उĭैस वषर्क पीण्डÔयाम सन अत्यन्त सुभग हीरा ओकरा अपना िदश आकिषर्त कऽ लेलकै  आ ओ ओ° ठमिक गेल रहय। हीराके  एखनो मोन \nगुद-गुदा जाइछै सोनाक तखनका मुÖकीके  Öमरण करैत। ओ लोटपोट भऽ गेल रहय आ आंिखक दरबĕा दऽ सोनाक Ńदयमे जेना पैिस जाए चाहने रहय।\n       सोना ओकरा लऽ दू महला पर सजाओल एकटा कोठरीमे लऽ गेलै। ओ कोठरीमे जएबासं पूवर् घरक वातावरणके  जंचबाक लेल नजिर िखरौने \nरहय- आठ, दश कोठरी आर रहैक, जािहमे हंसी, मजाकक Öवर आिब रहल छलैक। माने úाहक ओम्हरो फं सल रहैक। सोना वांचल छलीह एहु दुआरे जे\nओकर रंग ओतेक साफ निह रहैक, आ ने आन छौड़ी जकां लब-लब ओ करैत छल। úाहककें  बुझाइक एिह मन्हुआएल छौड़ीमे कोनो जान निह हयतैक \nसम्भवतः, तएं ओ चुपचाप úाहकक ÿतीक्षामे सभसँ अन्त धिर बैसल करए। बादमे ओकरा सोना सँ पता चललै, सभ के  úाहक भेिट गेलाक वादे हारल-\nफु रल लोक ओकरा लग अबैक। एिहसं एक बात त जłर रहैक- सोना आन बाई जकां तोड़ल-मचोड़ल निह गेिल रहय, वांचल छलीह। ओकर \nअनुहारक तेज एखनो दपदप करैक आ सएह तेज हीराके  ओकरा िदश आकिषर्त कएने रहैक। \n       पिहल सांझ सोनाक संग महज úाहक भऽ वीतबऽ चाहैत रहय हीरा। थािक हािर गेल छल एिह महानगरमे। बाप मायके  कमाएक नाम पर दू हजार\nटका लऽ कलक°ा आिब गेल रहय। ओकर गŏआ सभ ए° कमाइ छै, कहने रहैक कोनो सेठक बंगलापर िलखापढ़ी के  काम छै िदआ देबौ। \n       मन त रहै जे िवदेशे उिड़ जाइ, बड़ लोक ओकरो गामके  अरब गेलैए। िवदेशमे पाइ त होइ छै, मुदा कĶो कम निह छैक। घर-पिरवार सँ दूर। ओ \nसोचने रहय- उड़ानक बात बादमे देखल जएतै। एक बेर गŏएँ सभक बातके  भजा ली आ कलक°ा चिल आएल, से आइ पन्þह िदन भऽ गेल छै, मुदा \nओइ सेठक ओइ ठाम काम निह भऽ सकल। ओ आबे-आबे ताबे दोसरके  रिख लेने रहय। ओ बौआ गेल रहय आ फे रसं सिरआ कऽ काम खोजऽ पिड़\nरहल छलैक। रहबालेऽ गौआक खोली रहैक आ खएबा ले सेहो किहयो काल ओकरे सभके  ओिह ठाम खा लैक। मुदा कलक°ामे खचर् त होइते छैक। \nकाम निह भेटौक त कतेक िदन िटकत ओ...। \n       सोना बाई टोकै त छै त ओकर तंþा भंग भऽ जाइत छै- की सोचऽ लगलहु। आउने, आनो úाहक खोज पड़तै ने। \n       हीरा बēेसं भावुक Öवभावक रहल अिछ। चौबीस-पēीस वषर्क उमेर भऽ गेलै, बाप-माय कतबो वीआहक लेल कहैत छैक ओकरा अपन मनमे \nकी फु रै छै की निह, वरोबिर मना करैत आएल अिछ। नारीक ÿित अत्यन्त सम्मान रखैत अिछ हीरा...। आइ उएह नारीक संग...। \n       “की भेल बाबू साहेब, आउ सेज पर”- कहैत सोना अपन साड़ी खोलऽ लागल। साड़ी खोललाक बाद ब्लाउज खोललक आ िनचांक साया सेहो।\nहीरा एखनो चुपचाप ठाढ़ सोनाक देहयिĶ िनहािर रहल छलै। ओ भरल। बजैत अिछ- ओहने हवसी सभ अबैत अिछ। दाŁ पीबैत अिछ, िसकरेट जड़बैत \nअिछ आ ठुĜा कखनो कऽ सम्वेदनशील अंग पर रगिड़ िछलिमला दैत अिछ। नोचैत अिछ, िनछोड़ैत अिछ आ घंटो तबाह कएने रहैछ। ओकरा ने हम \nिकछु  किह सकै त िछऐक ने हमर बाई। मोट पाइ देने रहैछ ओ। इएह छै एिह गıीक जीवन आ सत्य...।’ कनेक काल चुप्प भऽ सोना हीरा िदश तकै त \nबजैत अिछ- अहाँ एिह थालो कादोसँ भरल िवशाल दलदली मैदानमे अपना वैसबाले एक हाथ सुक्खल ठाम खोजऽ आएल छी- ई अहांक भोलापन \nअिछ आ अहांक इएह भोलापन हमरा िभतर धिर िहला देलक अिछ। हम एखन धिर िसहरन महशूस कऽ रहल छी। ई सुखानुभूितक िसहरन िथक जे आइ\nधिर हमरा निह भेटल छल, पता निह अहाँमे की अिछ, आइसँ अहाँ हमर गिहंकी छी, हम चाहब अहाँ िनत्य आबी, कमसँ कम एक बेर।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \n       हीरा त आर सदर् भऽ जाइत अिछ। ई की भऽ रहल छैक। उनटा हुगली बहऽ लगलै ए°। हम कोना ए° आिब सकै  छी। आइ एक िदन अएबाले \nकतेक िहम्मत जुटौने छी, ई त सभ िदन कहैत अिछ। निह, कतहु फे र सँ िýया चिरत देखाओत त ने ई...। \n       सोना हीराके  गुनधुन करैत देिख फे र टोकै त छैक- अहाँ सोचैत हयब, हमर फीश िदनहुं कोना दऽ सकब। बाबूजी, हमरा लेल आनो úाहक सभ छैक \nने। हम तािह महक अपन िहÖसासँ बाइके  अहाँक िहÖसाक पाइ दऽ देबै, अहाँ ओिहना अिबयौ, हमरा नीक लागत। \n       आब हीराके  मोन मािन जाइत छैक जे कोनो लाइ-लपेट सोनाक मनमे निह छै। सांचे ओ बाघ, िसंहक हेंजक िवच कोनो अपने सन हिरन खोजऽ \nचाहैत अिछ, जकरा संग सुख दुखक गप कऽ सकए, मोनक पीड़ाकेँ बाँिट सकए। \n       ओ आĵिÖत दऽ दैत छैक। ओकर नोकरी, संगमे घटल जाइत पाइ, िकछु  सुिध निह रहैछ ओकरा। ओ सोनाकें  छातीसँ सटा लैत अिछ। पिहल बेर \nसोनाकें  छातीसँ लगा ओकरा अपनत्वक बोध होइत छैक, राहत भेटैत छैक। \nमैिथलीमे गजल आ एकर संरचना \nधीरेन्þ ÿेमिषर् (१९६७- )मैिथली भाषा, सािहत्य, कला, संÖकृ ित आिद िविभĭ क्षेýक काजमे समान łपेँ िनरन्तर सिøय Óयिĉक łपमे िचन्हल जाइत छिथ \nधीरेन्þ ÿेमिषर्। िव.सं.२०२४ साल भादब १८ गते िसरहा िजलाक गोिवन्दपुर-१, बÖतीपुर गाममे जन्म लेिनहार ÿेमिषर्क पूणर् नाम धीरेन्þ झा िछयिन। सरल आ सुÖपĶ भाषा-शैलीमे \nिलखिनहार ÿेमिषर् कथा, किवताक अितिरĉ लेख, िनबन्ध, अनुवाद आ पýकािरताक माध्यमसँ मैिथली आ नेपाली दुनू भाषाक क्षेýमे सुपिरिचत छिथ। नेपालक Öकू ली कक्षा \n१,२,३,४,९ आ १०क ऐिच्छक मैिथली तथा १० कक्षाक ऐिच्छक िहन्दी िवषयक पाĝपुÖतकक लेखन सेहो कएने छिथ। सािहित्यक úन्थमे िहनक एक सम्पािदत आ एक अनूिदत कृ ित \nÿकािशत छिन। ÿेमिषर् लेखनक अितिरĉ सďीत, अिभनय आ समाचार-वाचन क्षेýसँ सेहो सम्बĦ छिथ। नेपालक पिहल मैिथली टेिलिफÐम िमिथलाक Óयथा आ ऐितहािसक मैिथली \nटेिल®ृĎला महाकिव िवīापित सिहत अनेको नाटकमे अिभनय आ िनद¥शन कऽ चुकल ÿेमिषर्केँ नेपालसँ पिहलबेर मैिथली गीतक कै सेट किलयुगी दुिनया िनकालबाक ®ेय सेहो जाइत \nछिन। िहनक Öवर सďीतमे आधा दजर्नसँ अिधक कै सेट एलबम बाहर भऽ चुकल अिछ। कािन्तपुरसँ हेıो िमिथला कायर्øम ÿÖतुत कतार् जोड़ी łपा-धीरेन्þक धीरेन्þक अबाज गामक \nबēा-बēा िचन्हैत अिछ। “पıव” मैिथली सािहित्यक पिýका आ “समाज” मैिथली सामािजक पिýकाक सम्पादन। \nमैिथलीमे गजल आ एकर संरचना-धीरेन्þ ÿेमिषर् \n  \nłप-रď एवं चािल-ÿकृ ित देखलापर गीत आ गजल दुनू सहोदरे बुझाइत छैक। मुदा मैिथलीमे गीत अित ÿाचीन काÓयशैलीक łपमे चलैत आएल अिछ, \nजखन िक गजल अपेक्षाकृ त अत्यन्त नवीन łपमे। एखन दुनूकेँ एकठाम देखलापर एना लगैत छैक जेना गीत-गजल कोनो कु म्भक मेलामे एक-दोसरासँ \nिबछु िड़ गेल छल। मेलामे भोितआइत-भासैत गजल अरबिदस पहुँिच गेल। गजल ओम्हरे पलल-बढ़ल आ जखन बेस जुआन भऽ गेल तँ अपन िबछु ड़ल \nसहोदरकेँ तकै त गीतक गाम िमिथलाधिर सेहो पहुँिच गेल। जखन दुनूक भेट भेलैक तँ िकछु  समय दुनूमे अपिरचयक अवÖथा बनल रहलैक। िमिथलाक \nमािटमे पोसाएल गीत एकरा अपन जगह कब्जा करऽ आएल ÿितĬन्दीक łपमे सेहो देखलक। मुदा जखन दुनू एक-दोसराकेँ लगसँ िहयाकऽ देखलक \nतखन बुझबामे अएलैक-आिह रे बा, हमरासभमे एना बैर िकएक, हम दुनू तँ सहोदरे छी! तकरा बाद िमिथलाक धरतीपर डेगसँ डेग िमला दुनू पूणर् Ăातृत्व \nभावेँ िनरन्तर आगाँ बढ़ैत रहल अिछ। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nगीत आ गजलक Öवłप देखलापर दुनूक Öवभावमे अपन पोसुआ जगहक Öथानीयताक असिर पूरापूर देखबामे अबैत अिछ। गीत एना लगैत छैक जेना \nरďिबरďी फू लकेँ सै ँितकऽ सजाओल सेजौट हो। िमिथलाक गीतमे काँटोसन बात जँ कहल जाइछ तँ फू लेसन मोलायम भावमे। एकरा हम एहू तरहेँ किह \nसकै त छी जे गीत फू लक लतमारापर चलबैत लोककेँ भावक ऊँ चाइधिर पहुँचबैत अिछ। एिहमे िमिथलाक लोकÓयवहार एवं मानवीय भाव ÿमुख भूिमका \nिनवार्ह करैत आएल अिछ। जािह भाषाक गािरयोमे िरदम आ मधुरता होइत छैक, ओिह भूिमपर पोसाएल गीतक Öवłप कटाह-धराह भइए निह सकै त \nअिछ। कही जे गीतमे तँ लालीगुराँसक फू लजकाँ ओ ताकत िवīमान छैक जे माछ खाइत काल जँ गऽरमे काँट अटिक गेल तँ तकरो गलाकऽ समाĮ कऽ \nदैत छैक। \nगजलक बगय-बािन देखबामे भलिह गीतेजकाँ सुरेबगर लगैक, एिहमे गीतसन नरमाहिट निह होइत छैक। उसराह मŁभूिममे पोसाएल भेलाक कारणे \nगजलक Öवभाव िकछु  उÖसठ होइत छैक। ई कĘर इÖलामीसभक सďितमे बेसी रहल अिछ, तेँ एकर Öवभावमे “जब कु छ न चलेगी तो ये तलवार चलेगा” \nसन तेज तेवरबेसी देखबामे अबैत छैक। यīिप गजलकेँ ÿेमक अिभÓयिĉक सशĉ माध्यम मानल जाइत छैक। गजल किहतिहँदेरी लोकक मन-मिÖतÕकमे \nÿेममय माहौल नािच उठैत छैक, एिह बातसँ हम कतहु असहमत निह छी। मुदा गजलमे ÿेमक बात सेहो बेस धरगर अन्दाजमे कहल जाइत छैक। कहबाक \nतात्पयर् जे गजल तŁआिरजकाँ सीधे बेध दैत छैक लàयकेँ। लाइलपटमे बेसी निह रहैत छैक गजल। िमिथलाक सन्दभर्मे गीत आ गजलक एĈिह तरहेँ जँ \nअन्तर देखबऽ चाही तँ ई कहल जा सकै त अिछ जे गजल फू लक ÿक्षेपणपयर्न्त तŁआिरजकाँ करैत अिछ, जखन िक गीत तŁआिर सेहो फू लजकाँ भँजैत \nअिछ। \nमैिथलीमे संख्यात्मक łपेँ गजल आनिह िवधाजकाँ भलिह कम िलखल जाइत रहल हो, मुदा गुणव°ाक ŀिĶएँ ई िहन्दी वा नेपाली गजलसँ कतहु कनेको \nझूस निह देखबामे अबैत अिछ। एकर कारण इहो भऽ सकै त छैक जे िहन्दी, नेपाली आ मैिथली तीनू भाषामे गजलक ÿवेश एĈिह मुहू°र्मे भेल छैक। \nगजलक ®ीगणेश करौिनहार िहन्दीक भारतेन्दु, नेपालीक मोतीराम भĘ आ मैिथलीक पं. जीवन झा एĈिह कालखण्डक ąĶासभ छिथ। \nमैिथलीयोमे गजल आब एतबा िलखल जा चुकल अिछ जे एकर संरचनाक मादे िकछु  कहनाइ िदनिहमे िडिबया बारबजकाँ लगैत अिछ। एहनोमे यदाकदा \nगजलक नामपर िकछु  एहनो पाँितसभ पýपिýकामे अभिर जाइत अिछ, जकरा देखलापर मोन िकछु  झुझुआन भइए जाइत छैक। कतेकोगोटेक रचना \nदेखलापर एहनो बुझाइत अिछ, जेना ओलोकिन दू-दू पाँितवला तुकबन्दीक एकटा समूहकेँ गजल बूझैत छिथ। हमरा जनैत ओलोकिन गजलकेँ दूरेसँ \nदेिखकऽ ओिहमे अपन पािण्डत्य छाँटब शुł कऽ दैत छिथ। जँ मैिथली सािहत्यक गुणधमर्केँ आत्मसात कऽ चलैत कोनो Óयिĉ एकबेर दू-चािरटा गजल \nढďसँ देिख िलअए, तँ हमरा जनैत ओकरामे गजलक संरचनाÿित कोनो तरहक िĬिवधा निह रिह जएतैक। \nतेँ सामान्यतः गजलक सम्बन्धमे नव िज²ासुक लेल जँ िकछु  कहल जाए तँ िवना कोनो पािरभािषक शब्दक ÿयोग कएने हम एिह तरहेँ अपन िवचार राखऽ \nचाहैत छी- गजलक पिहल दू पाँितक अन्त्यानुÿास िमलल रहैत छैक। अिन्तम एक, दू वा अिधक शब्द सभ पाँितमे सिझया रहलहुपर साझी शब्दसँ \nपिहनुक शब्दमेअनुÿास वा कही तुकबन्दी िमलल रहबाक चाही। अन्य दू-दू पाँितमे पिहल पाँित अनुÿासक ŀिĶएँ Öवच्छन्द रहैत अिछ। मुदा दोसर पाँित \nवा कही जे पिछला पाँित Öथायीवला अनुÿासकेँ पछु अबैत चलैत छैक। \nई तँ भेल गजलक मुह-कानक संरचनासम्बन्धी बात। मुदा खािल मुहे-कानपर ध्यान देल जाए आ ओकर कथ्य जँ गोिङआइत वा बौआइत रिह जाए तँ \nदेखबामे गजल लिगतो यथाथर्मे ओ गीजल भऽ जाइत अिछ। तेँ ÿÖतुितकरणमे िकछु  रहÖय, िकछु  रोमाĖक सď समधानल चोटजकाँ गजलक शब्दसभ \nताल-माýाक ÿवाहमय साँचमे खचाखच बैसैत चिल जएबाक चाही। गजलक पाँितकेँ अथर्व°ाक िहसाबेँ जँ देखल जाए तँ किह सकै त छी जे हऽरक \nिसराउरजकाँ ई चलैत चिल जाइत छैक। हऽरक पिहल िसराउर जािह तरहेँ धरतीक छाती चीिरकऽ ओिहमे कोनो चीज जनमाओल जा सकबाक आधार \nÿदान करैत छैक, तिहना गजलक पिहल पाँित कÐपना वा िवषयवÖतुक उठान करैत अिछ, दोसर पाँित हऽरक दोसर िसराउरक कायर्शैलीक अनुकरण करैत \nपिहलमे खसाओल बीजकेँ आवÔयक माýमे तोपन दऽकऽ पुनः आगू बढ़बाक मागर् ÿशľ करैत अिछ। गजलक ÿत्येक दू-पाँित अपनहुमे Öवतन्ý रहैत \nअिछ आ एक-दोसराक सď तादात्म्य Öथािपत करैत समúमे सेहो एकटा िविशĶ अथर् दैत अिछ। एकरा दोसर तरहेँ एहुना कहल जा सकै त अिछ जे \nगजलक पिहल पाँित कनसारसँ िनकालल लालोलाल लोह रहैत अिछ, दोसर पाँित ओकरा िनिदर्Ķ आकारिदस बढ़एबाक लेल पड़ऽ वला घनक समधानल \nचोट भेल करैत अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nगीतक सृजनमे िसĦहÖत मैिथलसभ थोड़े बगय-बािन बुिझतिहँ आसानीसँ गजलक सृजन करऽ लगैत छिथ। सम्भवतः तेँ आरसीÿसाद िसंह, रवीन्þनाथ \nठाकु र, डॉ महेन्þ, माकर्ण्डेय ÿवासी, डॉ. गďेश गुėन, डॉ. बुिĦनाथ िम® आिद मूलतः गीत क्षेýक Óयिĉत्व रिहतहु गजलमे सेहो कलम चलौलिन। \nओहन िसĦहÖत Óयिĉसभक लेल हमर ई गजल िलखबाक तौर-तिरकाक मादे िकछु  कहब हाÖयाÖपद भऽ सकै त अिछ, मुदा नविसखुआसभकेँ भिरसक \nई िकछु  सहज बुझाइक। \nमैिथलीमेकलम चलौिनहारसभमध्य ÿायः सभ एक-आध हाथ गजलोमे अजमबैत पाओल गेलाह अिछ। जनकिव वैīनाथ िम® “याýी” सेहो “भगवान \nहमर ई िमिथला” शीषर्क किवता पूणर्तः गजलक संरचनामे िलखने छिथ। मुदा िसयाराम झा “सरस”, Öव. कलानन्द भĘ, डॉ.राजेन्þ िवमल सन िकछु  \nसािहत्यकार खाँटी गजलकारक łपमे िचन्हल जाइत छिथ। ओना सोमदेव, डॉ.के दारनाथ लाभ, डॉ.तारानन्द िवयोगी, डॉ.रामचैतन्य धीरज, बाबा \nवैīनाथ, डॉ. िवभूित आनन्द, डा.धीरेन्þ धीर, फजलुरर्हमान हाशमी, रमेश, बैकु ण्ठ िवदेह, डा.रामदेव झा, रोशन जनकपुरी, पं. िनत्यानन्द िम®, देवशčर \nनवीन, Ôयामसुन्दर शिश, जनादर्न ललन, िजयाउरर्रहमान जाफरी, अिजतकु मार आजाद, अशोक द° आिदसमेत कतेको ąĶाक गजल मैिथली गजल-\nसंसारकेँ िवÖतृित दैत आएल अिछ। \nगजलमे मिहला हÖताक्षर बहुत कम देखल जाइत अिछ। मैिथली िवकास मĖĬारा बहराइत पıवक पूणार्č १५, २०५१ चैतक अč गजल अčक łपमे \nबहराएल अिछ। सम्भवतः ३४ गोट अलग-अलग गजलकारक एकठाम भेल समायोजनक ई पिहल वानगी हएत। एिह अčमे डा. शेफािलका वमार् एक \nमाý मिहला हÖताक्षरक łपमे गजलक सď ÿÖतुत भेलीह अिछ। एही अčक आधारपर नेपालीमे मैिथली गजल सम्बन्धी दूगोट समालोचनात्मक आलेख \nसेहो िलखाएल अिछ। पिहल मनु āाजाकीĬारा कािन्तपुर २०५२ जेठ २७ गतेक अčमे आ दोसर डा. रामदयाल राके शĬारा गोरखापý २०५२ फागुन २६ \nगतेक अčमे। िछटफु ट आनहु गजल सčलन बहराएल होएत, मुदा तकर जानकारी एिह लेखककेँ निह छैक। हँ, िसयाराम झा “ सरस”क सम्पादनमे \nबहराएल “लोकवेद आ लालिकला” मैिथली गजलक गन्तÓय आ Öवłप दऽ बहुत िकछु  फिरछाकऽ कहैत पाओल गेल अिछ। एिहमे सरससिहत तारानन्द \nिवयोगी आ देवशčर नवीनĬारा ÿÖतुत गजलसम्बन्धी आलेख सेहो मैिथली गजलक तत्कालीन अवÖथाधिरक साďोपाď िचý ÿÖतुत करबामे सफल भेल \nअिछ। \nसमúमे मैिथली गजलक िवषयमे ई किह सकै त छी जे मैिथली गीतक खेतसँ ÿाĮ हलगर मािटमे गुणव°ाक ŀिĶएँ मैिथली गजल िनरन्तर बिढ़रहल अिछ, \nबिढ़एरहल अिछ। \nगजल १ \nझुęो जे निह डाइन नचौलक ओ भगता ओ धामी की \nएको गाम जँ डािह ने सकलहुँ तँ ओढ़ने रमनामी की \n  \nअक्षत-चानन धूप-दीपसँ जतऽ य² सम्पूणर् हुअए- \nततऽ जँ क्यो हĞी रगड़ैए, ओ कामी ओ कलामी की \n  \nबाप-माएपयर्न्त परोसै Öनेह जखन बटखारासँ- \nनकली सभक दुलार लगैए, से काकी, से मामी की  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \n  \nसोिनत सेहो शराब बनै छै शासनके र सनकी भęी \nिदयौ घटाघिट जे भेटए से, फु िसयाही की दामी की \n  \nपोखिरक रखबारी पएबालए कण्ठी खािल बािन्ह िलअ \nफे र गटागिट घोँटने चिलयौ, से पोिठया से बामी की \n  \nपाग उतािरकऽ कू िद गेल “ÿेमिषर्” सेहो अखाड़ामे \nढािह सकल ने जुÐम-इमारत करतै ओहन सुनामी की \n(िव.२०६२/०५/३०)  \nगजल २ \nमोन जँ कारी अिछ तँ चमड़ी गोरे की करतै? \nममते जँ अŁआएल तँ माएक कोरे की करतै? \n  \nगगनसँ उतरै मेघ नयनमे जखन साँिचकऽ शčा \nके हनो अन्हार चीिरकऽ जनमल भोरे की करतै? \n  \nनीम पीिबकऽ माहुर सेहो पचाबैत आएल छी तँ \nकाँटकेँ धाङैत डेगकेँ थोड़े अङोरे की करतै? \n  \nघामक िसँचल धरती छोिड़ ने जकरा कतौ भरोसा \nतकरा लेल बनसीक सुअदगर बोरे की करतै?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \n  \nआिग पीिबकऽ बû बनौने छै जे अप्पन छाती \nतकरा आगाँ गोिहया आँिखक नोरे की करतै? \n  \nतैयो लागल “ÿेमिषर्” अिछ बस ÿेमक खेतीमे \nÿेमक धन भेल घरमे जािबड़ चोरे की करतै? \n(िव.२०६२/०५/२०) \n  \n  \nशुभकामना िदआबातीक- धीरेन्þ ÿेमिषर्   \nचमकै त दीपकेँ देिखकऽ  \nजेना झुण्ड कीड़ा-मकोड़ा \nकऽ दैछ न्यौछावर अपन अिÖतत्व   \nदुगुर्ण वा खलतßवłपी कीड़ा-मकोड़ाकेँ  \nनĶ करबाक लेल चाही ने आओर िकछु  \nअपना भीतरक मानवीय इजोतक टेमी  \nकने आओर उसका ली  \nअपनाकेँ सभक मन-मनमे मुसका ली \nइएह अिछ शुभकामना िदआबातीक-  \nदेहिर दीप जरए ने जरए \nमनधिर सदित रहए िझलिमल  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nिकएक तँ अपना माý इजोतमे रहने  \nमेटा निह सकै छ संसारसँ अन्हार (अिगला अँकमे धीरेन्þ जीक गजल पī Öतंभमे) \nमहेन्þ मलंिगया ÿकाश झापर \nमहेन्þ मलंिगया :  \nमैिथलीक सुपिरिचत नाटककार,  रंग िनद¥शक  एवं मैलोरंगक संÖथापक अध्यक्ष । लोक सािहत्य पर गंभीर शोध आलेख । मैिथलीमे 13टा नाटक, 19टा एकांकी, 14टा नुĈड़ आ \n10टा रेिडयो नाटक ÿकािशत आ आकाशवाणी सँ ÿसािरत । सीिनयर फे लोिशप (भारत सरकार), इंटरनेशनल िथएटर इंिÖटच्यूट (नेपाल), ÿबोध सािहत्य सम्मान आिद सँ \nसम्मािनत । संÿित ज्योितरीĵर िलिखत  मैिथलीक ÿथम पुÖतक वणर्रत्नाकर पर शोध कायर् । ®ी महेन्þ मलिगयाक जन्म २० जनबरी १९४६ मे मधुबनी िजलाक मलंिगया गाममे \nभेलिन्ह। मलंिगयाजी मैिथली िहन्दी, अंúेजी आ नेपाली भाषाक जानकार आ िथयेटर िशक्षण, पटकथा लेखन आ तत्सम्बन्धी शोधक Āीलान्स िशक्षक छिथ। सम्मान, उपािध आ \nपुरÖकार: २००६(सीिनयर फ़े लो, मानव ससाधन िवकास िवभाग, भारत सरकार), २००५ ई. मे मैिथली भाषाक सवार्िधक ÿितिķत ÿबोध सम्मान, उनाप सम्मान, परवाहा (उवा नाĚ \nपिरषद, परवाहा), भानु कला पुरÖकार (कला जानकी संÖथान, जनकपुर), २००४- पाटिलपुý पुरÖकार ( ÿांगन िथएटर, पटना), इप्टा पुरÖकार (किटहार इप्टा, किटहार), २००३- \nगोपीनाथ आयर्ल पुरÖकार (इन्टरनेशनल िथएटर इन्ÖटीĚूट, नेपाल), याýी चेतना पुरÖकार (चेतना सिमित, पटना), बैīनाथ िसयादेवी पुरÖकार (बी.एस.डी.पी. काठमाण्डू), २०००- \nचेतना सिमित सम्मान (चेतना सिमित, पटना), िजला िवकास धनुषा सािहत्य पुरÖकार (िजला िवकास सिमित, जनकपुर), १९९९- िवīापित सेवा संÖथान सम्मान (िवīापित सेवा \nसंÖथान सम्मान, दरभंगा), १९९८- रंग रत्न उपािध (अन्तरार्Õůीय मैिथली सािहत्य पिरषद, राँची), १९९७- सवō°म िनद¥शक पुरÖकार (सांÖकृ ितक संÖथान, काठमाण्डू), १९९१- \nभानु कला पुरÖकार, िवराटनगर (भानु कला पिरषद, िबराटनगर),१९९०- सवर्नाम पुरÖकार (सवर्नाम सिमित, काठमाण्डू), १९८५- आरोहण सम्मान, काठमाण्डू, १९८३- वैदेही \nपुरÖकार (िवīापित Öमारक सिमित, राँची),  \nशोध कायर्: सलहेस: एकटा ऐितहािसक अध्ययन, िवरहा: िमिथलाक एकटा लोकłप, सामा चके बा: लोकनाĚक एक अवलोकन, सलहेसक काल िनधार्रण, व्इīापितक उगना, \nिशवक गण, मधुबनी एकटा नगर अिछ, हम जनकपुर छी, ई जनकपुर अिछ।  \nिहनकर दू टा पोथी “ओकरा आँगनक बारहमासा” आ “काठक लोक” लिलत नारायण िमिथला िवĵिवīालय, दरभंगाक मैिथली पाĝøममे अिछ। िहनकर दू टा पोथी िýभुवन \nिवĵिवīालय, काठमाण्डू के र एम.ए. पाĝøममे अिछ। िहनकर कै कटा आलेख आ िकताब सेके ण्डरी आ हायर सेके ण्डरी पाĝøममे अिछ।  \nÿकािशत पोथी: नाटक: ओकरा आँगनक बारहमासा, जुआयल कं कनी, गाम निञ सुतय, काठक लोक, ओिरजनल काम, राजा सलहेस, कमला कातक राम, लàमण आ सीता, \nलàमण रेखा खिण्डत, एक कमल नोरमे, पूष जाड़ िक माघ जाड़, िखēिड़, छु तहा घैल, ओ खाली मुँह देखै छै। ई सभटा कै क बेर आ कै क ठाम खेलाएल गेल अिछ। एकाčी: टूटल \nतागक एकटा ओर, लेवराह आन्हरमे एकटा इजोत, गोनूक गबाह, हमरो जे साम्ब भैया, “िबरजू, िबलटू आओर बाबू”, मामा सावधान, देहपर कोठी खसा िदअ, नसबन्दी, आलूक \nबोरी, भूतहा घर, ÿेत चाहे असौच, फोनक करामात, एकटा बतािह आयल छलय, मािलक सभ चल गेलाह, भाषणक दोकान, फगुआ आयोजन आ भाषण, भूत, एक टुकड़ा पाप, \nमुहक कात, ÿाण बचाबह सीता राम, ओ खाली घैल फोड़य छै। ई सभटा मंिचत भऽ चुकल अिछ। २५ टा चौबिटया नाटक: चøÓयुह, लटर पटर अहाँ बन्द कł, बािढ़ फे र औतय, एक \nघर कानन एक घर गीत, सेर पर सवा सेर, ई गुर खेने कान छेदेने, आब कहू मन के हेन लगैए, नव घर, हमर बौआ Öकू ल जेतए, बेचना गेलए बीतमोहना गबए गीत, मोड़ पर, ककर \nलाल आिद। ई सभटा चौबिटया वीथीपर खेलायल गेल अिछ। ११ टा रेिडयो नाटक: आलूक बोरी, ई जनम हम Óयथर् गमाओल, नाकक पूरा, फटफिटया काका आिद। ई सभटा टा \nपटना, दरभंगा आ नेपालक रेिडयो Öटेशनसँ ÿसािरत भेल अिछ। सम्पादन: मैिथली एकाčी (सािहत्य अकादमी, नई िदıी), िवदेहक नगरीसँ (किवता संúह), मैिथली भाषा पुÖतक \n(सेके ण्डरी Öकू ल पोथी), लोकवेद (मैिथली पिýका)। कथा: ÿļाद जिड़ गेल, धार, एक िदनक िजनगी, बनैया सुगा, बालूक भीत, बुलबुıा आिद। लघुकथा: डपोरशंख, मुहिचड़ा \nआिद। सदÖयता: अध्यक्ष, मैिथली लोक रंग, सदÖय कायर्कारी बोडर्, िमनाप, जनकपुर, याýी मधुबनी, िमिथला सांÖकृ ितक मंच, मधुबनी। राÕůीय आ अन्तरार्Õůीय सेिमनार सभमे \nसहभािगता। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nÿकाश चन्þ झा : मैिथली रंगकमर्मे Ňी-इन-वन- महेन्þ मलंिगया \n  \nÿकाश झा  \n१९७५ ई. मे हम जुआयल कनकनी नामक एकटा नाटक िलखने रही, जे ओही साल ÿकािशत भेल रहय । एिह नाटकक ÿसंगमे मैिथलीक सुÿिसĦ \nसािहत्यकार जीवकांतजी अपन ÿितिøया Óयĉ करैत िलखने रहिथ – मलंिगयाजी, िमिथलांचलमे एखन ओहन अिभनेता निह जन्म लेलक अिछ, जे \nएकर तेजकेँ सम्हािर सकत । ई बात हम अपनहुँ महसूस कएने रही आ तिहए सँ हमर आँिख एिह बातक खोज करैत रहल, जे ओिह नाटकक अनुłप \nकोनो अिभनेता भेिटतए ।  \n ओना िमिथलांचलमे अिभनेताक कमी निह रहलैक अिछ, मुदा सभक िजनगी अÐपकालीन । िकएक तँ एिहठाम एकरा टाइमपासक łपमे देखैत अिछ । \nतेँ जहाँ कतहु नोकरी भेिट गेलैक िक ओ रंगकमर् केँ ितलांजली द’ दैत अिछ । दोसर कोनो गािजर्यन ई निह चाहैत छैक, जे हमर बेटा रंगमंचसँ जुड़ल रहय \n। िकएक तँ मैिथली रंगमंच केँ ओ सामथ्यर् निह छैक जे ओकरा रोजी – रोटी द’ सकतै । तेँ रंगमंच के  छोड़’ बाला नाम अनिगनत अिछ आ जुटल रह’ \nबाला नाम आँगुरे पर गनल । एहन आँगुरेपर गन’ बाला नाम अिछ – अिभषेक, चन्þशेखर, मुकु ल, संतोष ( मधुबनीसँ ), रवीन्þ, ओमÿकाश, रंजू, \nिÿयंका ( जनकपुरसँ ), संजीव, िकशोर के शव, गुिड़या, Öवाित, िजतेन्þनाथ, िÿयंका ( पटनासँ ), मुके श, उत्पल, ÿकाश, ज्योित, जीतू, कमल, दुग¥श, \nभाÖकरानंद ( िदıीसँ ) आिद ।   \n एिह सभमे  ÿकाश किहया हमरा भेटल - Öमरण निह अिछ, मुदा एतेक धिर अवÔय Öमरण अिछ, जे ओ कहने रहय-  \n“सर, हमर घर घŌघौर अिछ आ हम आर. के . कॉलेज मधुबनी में पढैत छी” ।   \n“ कोन कक्षामे ?”  \n“ बी.एस सी.क फÖटर् पाटर्मे ” । हमरा िदससँ कोनो ÿितिøया निह अएबाक कारणें िकछु  कालक बाद पुन: बाजल –  \n“ हम नाटकसँ सेहो जुड़ल छी ” ।    \n“ कोन संÖथासँ ?”  \n“ मधुबनी इप्टासँ ”  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \n“ बहुत खुशीक बात ”   \n ÿकाश कोन अपेक्षा ल’ क’ हमरा लग आएल रहय से ओ ने किह पओलक आ ने हम बूिझ सकिलऎ । मुदा, एतेक अवÔय जानकारी भेटैत रहल जे \nनुĈड़ नाटककेँ मधुबनी िजलामे बहुत लोकिÿय बना देलक अिछ । एĈे टा िबजुिलया भौजीक पचासटा शो कएलक अिछ आ सभमे एकर अिनवायर् \nसहभािगता छैक । मुदा, ई हमर दुभार्ग्य रहल जे एकर एकोटा शो हम नइ देख सकिलऎ । तथािप एतेक िवĵास भैए गेल जे नाटकक ÿित एकर लगन \nबेजोड़ छैक ।   \nहमहूँ रहबे कएलहुँ आ इहो नाटक किरते रहल आ तखन जँ मंच पर भेट नइ होइतए तँ इहो असंभवे बाला बात भ’ जइतै । से भेलैक निह, एकरासँ मंचपर \nभेट भैए गेल, मुदा किहया से Öमरण निह अिछ । हँ, एतेक अवÔय Öमरण अिछ जे  ÿाय: 1995 ई. मे िमिथला सांÖकृ ितक पवर् समारोहक अवसर पर \nहमरे नाटक ओिरजनल कामक मंचन नगर भवन, मधुबनीमे होइत रहय । हमहूँ आमंिýत रही । जािह मे दरोगाक भूिमका ÿकाशे के ने छल । ओिह \nनाटकमे ई ÿशंसाक पाý बनल रहय जकर उıेख दैिनक जागरण आ दैिनक िहन्दुÖतान सेहो कएने रहैक । िकछु  िदनक बाद गाम नइ सुतैए’क मंचन \nदेखिलयैक ओहो मे गामक तीनटा िबगड़ल युवकमे सँ एकटा िबगड़ल युवकक भूिमका यैह कएने छल । ओही दुनू मे कयलगेल अिभनयक बदैलत ई \nहमरो मोन मे बैिस गेल । बादमे िबहार सरकार युवा मंýालय, पटना िदस सँ आयोिजत कायर्øम मे एक बेर फे र हमरे िलखल नाटक हमरो जे साम \nभैयाक मंचन नगर भवन, मधुबनीमे होइत रहय । हमहूँ आमंिýत रही । जािह मे चाŁवक्य के  भूिमका मे ÿकाश रहै ।  मंचपर एकरा देखलाक बाद हमरा \nबड़ अपसोच भेल रहय जे जीवकांतजी एिहठाम नइ छिथ । ओ जँ आइ एिहठाम रिहतिथ तँ एकर अिभनय देिखक’ िनिĲत अपन बात घुरा िलतिथ जे \n‘िमिथलांचलमे एखन ओहन अिभनेता निह जन्म लेलक अिछ’ । बहुत िवलक्षण आ मुग्ध कर’ बाला अिभनय कएने रहएअ । तेँ हमरा कह’ पड़ल जे  \nचाŁवक्य के  भूिमका एहन दोसर नइ क’ सकै ए ।   \nएकर बाद करिगल समÖयापर आधािरत नाटक दुलहा पागल भ’ गैलै मे सेहो अिभनय कएलक जे हम नइ देख सकिलऎक । हँ, मधुबनीक िडप्टी \nकलक्टर ®ी दीपनारायण िसंह जी सँ जखन बात भेल तँ कहलिन जे खासक’ ÿकाशचन्þ बĞ नीक अिभनय कएने छल ।   \nओना एिह बातक घमथर्न कखनो-कखनो उिठए जाइत अिछ जे अिभनेता तँ िनद¥शकक हाथक कठपुतली होइत अिछ । ओकरा जेना-जेना िनद¥शक कहैत \nछैक तेना-तेना ओ मंचपर करैत अिछ । जँ इएह बात सत्य छैक तँ एĈे टा भूिमका जखन दू आदमी करैत अिछ तखन िकएक ककरो नीक आ ककरो \nबेजाए भ’ जाइत छैक ? एिह आधार पर तँ सृजनात्मक ÿितभा अपन होइत छैक से मानिहटा पड़त । आ  तेँ ओ ओहन चाŁवक्य क सृजन कएने रहय ।   \nफे र 2005 ई. मे रामाननद युवा Ċब, जनकपुर धाम ( नेपाल ) Ĭारा आयोिजत नाĚ समारोह मे नेपालक अितिरĉ कोलकाता , िदıी, दरभंगा आ \nमधुबनीक टीमसभ भाग लेने छल । मधुबनीक याýी संÖथा , िदıीक याýी संÖथाक łप मे ÿवेश पओने छल । कारण , ओिह समयमे अिधकांश याýीक \nअिभनेतासभ िदıीए मे रहैत छल तेँ िकछु ए नवकेँ समावेश कर’ पड़लै आ काÔयप कमलक नाटक गोरखधंधा तैयार भ’ गेलै । एिह नाटक मे ओ \nसूýधारक भूिमका कएने रहय जे काफी चिचर्त रहलै ।   \nमैिथली रंग जगतमे नव पीढीक कतेको लोक छिथ, जे लगातार काज क’ रहल छिथ मुदा, ओिह जमातमे ÿकाश कतेको कारणे सभहक ध्यान अपना िदस \nखींचैत अिछ । एक त’ अपन रंग कालमे , ÿकाशक रंग ÿवाह बĞ महत्वपूणर् छैक । दोसर ई जे – ÿकाशक Ĭारा जराओल गेल सवर्रंग अिभयानक दीपक \nजे ÿभाव मैिथली रंग जगत पर पड़ल अिछ ओ आरो बेसी ÿशंसाक पाý छैक । ÿकाशक रंग ÿवाहक शुŁआत िमिथलाक एकटा छोट छीन गाम घŌघौर \nस’ शुŁ होइत छैक । अपन नेनपने सँ गामक रंगमंच सँ जुड़ैत, अपन िजला मधुबनीक नगर इप्टाक कायार्लय सिचव बनल आ इप्टा मे एकर पाँच सालक \nकायर्काल अखन तक के  ओकर Öवणर्काल कहल जा सकै त छैक । ओत’ सँ िनकिलक’ िवĵिवīालय Öतर पर अिभनय मे ÿथम सम्मान सँ सम्मािनत \nहोइत राÕůीय नाĚ िवīालय, िदıी मे ÿवेशक चयन ÿिøयाक अंितम ÿिøया तक शािमल भेल । ओहो कोनो नामी-िगरामी िनद¥शकक संग कायर् \nकरबाक अनुभवक िबना । फे र संगीत नाटक अकादेमी, नई िदıी Ĭारा ÿिशक्षण ल’क’ ओकरे बाकी कायर्शाला मे कायर्शाला सहायकक łप मे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nकतेको राज्य मे अपन िज़म्मेदारी केँ सफलतापूवर्क िनभाबैत, सािहत्य कला पिरषद, िदıीक रंगमण्डल सँ गुजरैत, सॉग एण्ड űामा िडिवजन, नई \nिदıी मे कै जुअल आिटर्Öटक łप मे चुनबैत आई राÕůीय नाĚ िवīालय, नाई िदıी  Ĭारा अिखल भारतीय Öतरक ®ेķतम रंगशोध पिýका रंग \nÿसंगक संपादन सहयोगीक łपमे अपन महत्वपूणर् िज़म्मेदारी िनभा रहल अिछ । ई त’ छल ÿकाशक अपन रंगपक्ष , जे िक हमरा सभ केँ सीधे-सीधे \nदेखाइत अिछ । जे दोसर łप छै ओ ई जे मधुबनी सन छोट जगह मे ÿकाश जे रंगदीप जरौलक अिछओकर पिरणाम ई छैक जे आई एिह छोट शहर मे \nसात-सात टा रंगकमê रंगकमर् मे ÿिशक्षणक लेल राÕůीय ÿितभा छाýवृि° ल’ चुकल अिछ । कतेको रंगकमê राÕůीय Öतरक रंगÿिशक्षण संÖथान सँ \nÿिशक्षण ÿाĮ के लिन्ह अिछ ।   \n2006 ई. मे  मैिथली लोक रंग, िदıी ( मैलोरंग ) िýिदवसीय नाĚ सहोत्सवक आयोजन कएने रहय जािहमे सहरसा, पटना आ िदıीक टीम ( \nमैिथली लोक रंग ) भाग लेने रहैक । ई तीनू टीम øमश: किनयाँ-पुतरा, पािरजात हरण आ काठक लोक øमश: उत्पल झा, कु णाल तथा ÿकाश \nझा क िनद¥शनमे ÿÖतुत कएने रहय । उत्पल झा राÕůीय नाĚ िवīालय, नई िदıी सँ उ°ीणर् छाý, कु णाल केँ दस-पन्þह नाटकक िनद¥शनक अनुभव आ \nÿकाश झा केँ अिभनय छोिड़ िनद¥शनक कोनो अनुभव निह । तेँ लागल जे एिह दुनू िनद¥शकक बीचमे ÿकाश ओिहना दरड़ा जाएत जिहना जाँतक दुनू \nपĘाक बीचमे दािल । मुदा से भेलैक निह, ÿकाश झा आँकड़ जकाँ अड़ले रिह गेल । ÿेक्षक गुम्मी लािधक’ नाटक देखैत रहलाह । मुदा, जत’ हँस’क \nअवसर छलैक ओत’ हँसबो कएलाह ।  \nनाटक समाĮ भेलाक बाद ÿकाश दू शब्द कहबाक हेतु हमरा मंच पर बजा लेलक । ओ िकएक हमरा बजौलक तकर अनुमान एिह łपमे लगौिलऎक – \nÿाय: नाटक मे कएल गेल िकछु  फे र-बदलक मादे िकछु  कहताह । मुदा तािह ÿसंगमे हम िकछु  किह नइ सकिलऎक । कारण, ÿेक्षक हमर मुँह बन्द क’ देने \nछल । तेँ हम ई बात कहबाक लेल बाध्य भ’ गेल छलहुँ जे दुलहन वही जो िपया मन भाए अथार्त नाटक वएह नीक वा िनद¥शक वएह नीक जकरा ÿेक्षक \nगम्भीरता सँ देखलक आ बुझलक । एतेक कहलाक बाद ओ राम गोपाल बजाज जी केँ बजा लेलकिन । हुनका मंचपर बजएबाक दूटा कारण भ’ सकै त \nअिछ – पिहल, ओ भारतीय रंगमंचक एकटा िदग्गज रंगकमê छिथ जे िमिथलांचलक सपूत छिथ आ दोसर, पिहल बेर िनद¥शनक क्षेýमे आयल छल तेँ \nहुनक आशीवार्द ÿकाशक लेल आवÔयक छलैक । तेँ बजाजजी मंचपर अएलाह आ हमर बातक समथर्न करैत कहलिथन – मलंिगयाजी जे बात कहलिन \nअिछ तािहसँ हम सहमत छी । ÿकाश केँ जखन दशर्के  सिटर्िफके ट ÿदान क’ देलकै  तखन हम ओिहपर हÖताक्षर नइ किरऎ से उिचत नइ होएत ।   \nएिह ÿÖतुित के  देखलाक बाद िहन्दीक युवा आ संवेदनशील रंगŀिĶ रखिनहार रंग समीक्षक संगम पाण्डे जनस°ा में िलखने रहिथ  -  \n... मंच पर ये सभी पाý चिरý के  कई बारीक िवन्यासŌ के  साथ िदखाई देते हैं । उनके  भदेस में कहीं भी कु छ बनाबटी नहीं लगता । और यही वजह है िक \nकथावÖतु में िÖथितयाँ कई बार दोहराई जाकर भी अपनी रोचकता नहीं खोतीं । मंच पर पीछे की ओर दाएँ मंिदर का चबूतरा है । बाई ं ओर एक पूरा का \nपूरा वृक्ष, और चबूतरा एक पूरा पिरवेश बनाते हैं । इस पिरवेश में साधु की पीतांबरी वेशभूषा एक िदलचÖप कं ůाÖट बनाती है” ।    \nसंगम पाण्डेक उपयुर्ĉ कथन िनिĲत łपे ÿकाशक नाĚ िनद¥शक संग ओकर मंच पिरकÐपना आ वľ िवन्यासक ŀिĶक सेहो मजबूती ÿदान करैत छैक । \n  \n2005 ई. मे ÖवािÖत फाउण्डेशन, िदıी हमरा ÿबोध सािहत्य सम्मान देने छल, जे कलक°ामे ÿदान कएल गेल । उĉ सम्मानक अवसर पर डॉ. उदय \nनारायण िसंह ‘निचके ता’ Ĭारा रिचत एक छ्ल राजा नामक नाटकक मंचन कोिकल मंच, कोलकाता Ĭारा कएल गेल छल । हमरा बगलमे बैसिल हमर \nपत्नी िजनका साक्षर माý कहल जा सकै ए पूिछ बैसलीह   \n“कखन नाटक समाĮ होएतैक” ?   \nएिहपर हम कहिलएिन जे एक चौथाई बाँकी अिछ । अवलोकनजन्य थकान सँ ओ अपने-अपने बािज उठलीह    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \n“एह, तखन तँ आधा घंटा सँ बेिसए बैस’ पड़त” ।   \nआब कोनो ÿेक्षकक मुँहसँ िनकलल “बैस’ पड़त” शब्द नाटक ÿदशर्नपर एकटा पैघ ÿĳिचन्ह लगबैत अिछ ।   \nइएह सम्मान 2007 मे मयानन्द िम® केँ भेटलिन । ओिह सम्मानक अवसरपर डॉ. निचके ता Ĭारा रिचत नायकक नाम जीवन, एक छल राजा , \nरामलीला, ÿत्यावतर्न आिदमे सँ कोनो एकटा नाटकक मंचन होएबाक चाही से िवचार कएल गेल छल । संगिह Öथान बदिलक’ िदıी पर मोहर लािग \nगेल छल । उĉ आयोजनक सम्पूणर् अिभभारा ÿकाश चन्þ झा केँ भेटल छलैक । तेँ ओ निचके ताक सभ नाटक मंगौलक । गम्भीरता सँ पढलक आ अंतमे \nएक छल राजापर आिबक’ के िन्þत भ’ गेल ।   \nनिचके ताक जतेक नाटक छैक ओिहमे सँ सभसँ नीक नाटक एक छल राजा अिछ जे ÿाय: 1970 क दसकमे ÿकािशत भेल रहैक । एकरा जँ एना बूझी तँ \nकिह सकै त छी जे जिहया ÿकाश जन्मŌ निह लेने होयत तिहए ई नाटक ÿकािशत भेल रहैक । तेँ जतेक जे एिह नाटकक मादे ÿकािशत भेल छल होएतैक \nतािहसँ ओ पिरिचत निह छल । तथािप ओिहमे सँ एक छल राजा केँ चूिन लेलक से ओकर िनद¥शकीय ŀिĶक ÿमाण दैत छैक । कारण, िनद¥शक वाÖते \nनाटक चयन एकटा अहम मुĥा रखैत छैक ।  \nजँ सत्य पुछल जाए तँ ओ नाटक ÿकाश चन्þ झाक हेतु एकटा चुनौती भरल काज छलैक । एखन धिर जतेक िनद¥शक ओकरा ÿÖतुत कएने छल ओकरा \nकओमा आ पूणर्िवराम सिहत मंचपर उतािर दैत छल तेँ ÿेक्षककेँ पुछ’ पड़ैत छलैक जे आब कतेक नाटक बाँकी अिछ । एहन िÖथित उत्पĭ होएबाक \nकारणपर िवचार करबासँ पिहने हमरा नाटक कथानकपर िवचार सेहो कर’ पड़त ।   \nएिह नाटकमे राजा साहेब नामक एकटा जमीन्दार अिछ जकर जमीन्दारी पुख¥क समयसँ धीरे-धीरे कमल जाइत छै । राजा साहेब लग आिबक’ िवपĭता \nपराकाķापर पहुँच जाइत छै । कजर्क बोझ ततेक ने बिढ जाइत छै जकरा सधाएब मिÔकल भ’ जाइत छैक । फजूल खचê आ िवलािसताक कारणेँ एिह \nिÖथितमे पहुँचब एकटा िनयित छैक । फे र ओही जमीन्दारीमे पलल राजा साहेबक िपताक अवैध संतान धिनकलाल शहर जाइत अिछ । ओिहठाम अपन \nलगन आ पिर®मसँ काफी धनोपाजर्न करैत अिछ आ राजा साहेबक हवेली कीनैत अिछ । फे र ओहो वएह काजसभ कर’ लगैत अिछ जे राजा साहेब करैत \nछलाह ।  \nआब ÿĳ ई उठैत अिछ जे एकटा जमीन्दारकेँ तोिड़क’ दोसर जमीन्दारकेँ ठाढ करबाक की औिचत्य छैक ? जँ ठाढ भइए जाइत छैक तँ दरबारमे राजा \nसाहेब जकाँ हवेलीमे मोजराक आयोजन करबाक की ÿयोजन छैक ? जखन ई बात ÖपĶ भ’ जाइत छैक जे राजा साहेब अपन बेटी मोिहनीक िववाह \nआिथर्क तंगीक कारणेँ नइ करा रहल छिथ तखन ओकर ÿेम ÿसंगक एतेक ŀÔयसभ रखबाक कोन ÿयोजन छैक आ अंतमे ओकरा ÿेमीकेँ खलपाý \nबनएबाक कोन औिचत्य छैक ? कोनो िनयितक िवŁĦ बेर-बेर धिनक लालक मुँह सँ ÿितशोध लेब कहयबाक कोन जłरी छैक ? राजा साहेब तँ अपन \nकरनीक फल पािबए गेल छलाह जे हवेली बेिचक’ सड़कपर आिब गेल छलाह ।   \nउपयुर्ĉ सभ ÿĳपर ÿकाश नीक जकाँ िवचार कएने छल । ओकर ÿदशर्न िÖøप्ट देिखक’ हमरा लागल जे ओकरामे नाटक ÿदशर्नक समझदारी छैक ।   \nनाटकसँ एक िदन पिहने हमरा डेरापर एकटा काडर् आएल रहय । ओिहपर सपिरवार िलखल रहैक । तेँ हम पत्नीसँ पुछिलयिन -   \n“नाटक देख’ जएबैक” ?  \n“कोन नाटक छै” ? ÿĳपर ÿĳ ओ रखलिन ।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \n“एक छल राजा”  \n“नइ जाएब”।  \n“िकएक”?  \n“कलक°ा मे देखने छी । हमरा नइ नीक लागल रहय” ।  \n“चलू ने, िनद¥शक बदलल छै, अिभनेता बदलल छै” ।  \n“मुदा नाटक तँ वएह रहतै ने” ।  \n“तैयो देिख िलयौ ने” ।  \nनाटक भेलैक । नाटक समाĮ भेलाक बाद निचके ताजी केँ काफी खुश देखिलयिन । एकर मतलब छलैक जे नाटक अपन ऊँ चाई पािब गेल छल । वÖतुत: \nहमरो बĞ नीक लागल रहय ई ÿÖतुित । हमर मोन मािन गेल छल जे एकरा नीक िनद¥शकक पाँतीमे राखल जा सकै ए । जँसे बात नइ रिहतै तँ नाटक एिह \nłपमे नइ चमिकतै । राÖतामे हम पत्नीसँ पुिछ्लयिन -  \n“के हन लागल नाटक” ?  \n“बहुत बिढयाँ”  \n“तखन कहै छिलऎ जे नइ जाएब” ।  \n“हमरा थोड़बे बुझल छल जे एहन नाटक हेतै” ।   \nई छलैक एकटा साक्षर माý लोकक मूÐयांकन । ®ी मायानंद िम®, डॉ. गंगेश गुंजन, डॉ. देवशंकर नवीन, डॉ. ओमÿकाश भारती आिद िदग्गज िवĬान \nलोकिन एिह ÿÖतुितक ÿशंसा कएलिथन । ओना दशरथ जखन भार जनकपुर पठौलिथन तँ जनकपुरबासी मेसँ क्यो बािज ऊठल— भार तँ बहुत बिढयाँ \nछिन, मुदा अंकु रीक अखुआ टेढ छिन । एहन अखुआ टेढबाला लोक ÿेक्षकक ÿितिøया देिखक’ अपनाकेँ चुप्पे राखब उिचत बुझलक ।   \nएिह ठाम एकटा बात कह’ चाहब—आदमीक क्षमताक Öथानांतरण दोसर क्षेýमे सेहो होइत छैक । यिद हम दिहना हाथसँ ‘अ’ िलखैत छी तँ बामा हाथसँ \n‘अ’ सेहो िलिख सकै त छी । कारण, दिहना हाथक क्षमता बामा हाथमे Öथानांतिरत भ’ जाइत छैक । एही अवधारणापर लोक कहैत छैक जे बी.ए. भ’ \nक’ घास िछलतै तँ मूखर्सँ बिढए जकाँ िछलतै िकएक तँ ओ अपन पढ’–िलख’ बाला क्षमता घास छील’ मे लगा देतैक । एिह मनोवै²ािनक तथ्यक \nसत्यापन ÿकाश चन्þ झाक अिभनयात्मक एवं िनद¥शकीय क्षमतासँ जोिड़क’ संगठनात्मक क्षमताकेँ सेहो देखल जा सकै ए । ओ जतबए नीक अिभनेता \nतथा िनद¥शक अिछ ओतबए एकटा सफल संगठनकतार् सेहो । आ हम सभ िकयो जनैत छी जे रंगकमर् मे संगठनात्मक क्षमताक िवशेष महत्व छैक ।  \nएिहठाम संगठनात्मक क्षमताकेँ रंगकमर्सँ जोिड़एक’ देखल जा सकै त अिछ कारण, भरतक नाĚशाľक पैंितसम अध्यायमे नाĚदलक चचार् आएल \nअिछ जािहमे सूýधार, अिभनेता, काķकार, माली(माÐयकार), Öवणर्कार(मुकु ट एवं गहना बनब’बाला), सूिचकार(दजê), िचýकार आिदक चचार् अिछ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \n। हमरा जनैत एिह सभ केँ िमलाक’ राख’बाला सूýधार छल होएतैक । ईसभ अपन-अपन योगदान नाĚ ÿदशर्नमे दैत छलैक । जँ एकरा सभकेँ िमलाक’ \nनिह राखल जैतैक तँ नाĚÿदशर्न असंभव भ’ जइतैक । अत: एकटा सम्पूणर्  रंगकमêक हेतु संगठनात्मक क्षमता आवÔयक भ’ जाइछ ।  \n2005 ई. मे जनकपुर नाĚ महोत्सवक आयोजन कएल गेल रहैक । एिह आयोजन मे याýी टीम भाग िलअय से हमर हािदर्क इच्छा रहय । मुदा \nकलाकारसभ िबखरल रहैक । सभ एकठाम जमा होएत आ नाटक करत से संभव निह बुझाय । तथािप एकबेर जानकारी देब आवÔयक छल । एतदथर् \nबीस-बाइसटा मेम्बरमे सँ ÿकाश केँ टेलीफोन कएिलऎक । कारण, ओकर संगठनात्मक क्षमतासँ हम पिरिचत छलहुँ । दोसर जँ गिछयो िलतएअ तँ \nसंगठनात्मक क्षमताक अभावमे जएबो किरतएअ िक निह तािहपर हमर िवĵास निह छल । खैर, ओ हमर इच्छाकेँ सहषर् Öवीकार क’ लेलक आ पन्þह-\nसýह  आदमीक टीम ल’ क’( िदıी सँ ) जनकपुरधाम (नेपाल) पहुँच गेल ।   \nसम्ÿित ÿकाश  िदıीमे मैिथली लोक रंग (मैलोरंग) नामक संÖथा चला रहल अिछ । एिह संÖथाक एकटा सदÖय िदıी रहैत अिछ तँ दोसर देविगरी मे, \nमाने एकटा उ°री िदıी तँ दोसर दिक्षणी िदıी । एहना िÖथित मे मैिथली रंगकमर् केँ िजयाक’ राखब एकटा किठन काज भ’ जाइत छैक । तथािप ओ एकरा \nिजआए क’ निह, बिÐक जगिजयार क’ क’ रखने अिछ ।  \nइम्हर, जिहया सँ ÿकाश रंग ÿसंग सँ  जुड़ल अिछ आ डॉ. ओमÿकाश भारती, Öव. जे.एन. कौशल, महेश आनंद, देवेन्þ राज अंकु र, ÿितभा अúवाल \nआिद सन शोधकतार्क सािनĦ पौलक अिछ ओकर रंग-ŀिĶ आरो खुजलैक अिछ । मैिथली लोकनाĚ आ रंगमंच पर ओकर शोध आलेख उıेखनीय \nहोइत छैक । बाल रंगमंच पर भारत सरकार Ĭारा राÕůीय फै लोिशप ÿाĮ करिनहार ÿकाश किहयो किहयो कथा सेहो िलखैत अिछ । एकरा Ĭारा िलखल \nकथा पाथर बेस चचार् मे छल । ई कथा बुēीक मनोरथ नाम सँ अंितका मे आ पाथर नाम सँ िहन्दी मे समकालीन भारतीय सािहत्य मे ÿकािशत भेल \nरहै ।   \nहमरा जनैत कमर्ठ आ सफल Óयिĉ ओ निह होइत अिछ जे समयक पाछाँ-पाछाँ चलैत अिछ, सफल Óयिĉ तँ ओ होइत अिछ जे अपन कमर्ठतासँ समय \nकेँ अपना लग खींच लैत अिछ । इएह गुण हम मृदुभाषी आ िमलनसार ÿकाश मे पबैत छी । िकएक तँ एकरासँ पिहने िमिथलांचल सँ कतेको मैिथलीक \nिवĬानलोकिन िदıी अएलाह, मुदा मैिथली रंगकमर्क जिड़ एना भ’ क’ रोपल निह भेलिन । ÿकाशक लेल िदıी मे िहन्दी रंगमंच मे काज करनाइ बहुत \nआसान छल मुदा ओ मैिथली रंगकमर् के  अपनैलक ई बेसी महत्वपूणर् अिछ ।  हमरा तँ ओहो िदन देखल अिछ जिहया मैिथली रंगकमर् कलक°ामे बहुत \nजगिजयार छलैक, एकरा बाद ई जगिजयारी ऊिठक’ पटना आ जनकपुर अएलैक सेहो देखलहुँ आ आइ लगैत अिछ जे एिह जगिजयारीक एकटा ÿबल \nदावेदारक łपमे िदıी सेहो ठाढ़ भ’ गेल अिछ जकर ®ेय िनिĲत łपे ÿकाश चन्þ झा केँ जाइत छैक । आइ पटना हो, चाहे जनकपुर, चाहे सहरसा, \nसभकेँ अपन-अपन क्षमता देखएबाक हेतु िदıीमे įेटफामर् मैिथली लोक रंग (मैलोरंग) ÿदान कएअलक अिछ जकर संचालन ÿकाश चन्þ झा क’ \nरहल अिछ । हम मैिथली रंगकमर्क हेतु ओकर दीघार्यु आ सफलताक कामना करैत छी ।    \n१.जीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न- ÿेमशंकर िसंह (आगाँ) २. \nÖव. राजकमल चौधरी पर-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ)  \n१.ÿोफे सर ÿेम शंकर िसंह \n  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \nडॉ. ÿेमशंकर िसंह (१९४२- ) úाम+पोÖट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसन्हा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक विरķ \nसृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ÿितभाक धनी सािहत्य-िचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनÕणात गवेषक, मैिथली गīकेँ नव-Öवłप देिनहार, \nकु शल अनुवादक, ÿवीण सम्पादक, मैिथली, िहन्दी, संÖकृ त सािहत्यक ÿखर िवĬान् तथा बाङला एवं अंúेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत ÿोफे सर डॉ. ÿेमशंकर िसंह ( २० \nजनवरी १९४२ )क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूÐय गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत आऽ सम्पािदत कृ ित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-\nअिचर्त। ओऽ अदम्य उत्साह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् कऽ तन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूÐय धरोरािदक अन्वेषण कऽ देलिन पुÖतकाकार łप। िहनक अन्वेषण पूणर् úन्थ आऽ ÿबन्धकार \nआलेखािद Óयापक, िचन्तन, मनन, मैिथल संÖकृ ितक आऽ परम्पराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुÿािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सम्मान (ताă-पý) एवं \nिमिथला-दपर्ण, मुम्बई विरķ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अलंकृ त। सम्ÿित चािर दशक धिर भागलपुर िवĵिवīालयक ÿोफे सर एवं मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ \nअवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ अिभविĦर्त करबाक िदशामे संलČ छिथ, Öवतन्ý सारÖवत-\nसाधनामे।  \nकृ ित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुŁषाथर् ओ िवīापित, ऋचा ÿकाशन, \nभागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, १९८७५.नाĚान्वाचय, शेखर ÿकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहत्यमे हाÖय-Óयंग्य, \nमैिथली अकादमी, पटना, २००४ ७.ÿपािणका, कणर्गोķी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा ÿकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक ÿितमान, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८ \n१०.चेतना सिमित ओ नाĚमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहन्दी: १.िवīापित अनुशीलन और मूÐयांकन, ÿथमखण्ड, िबहार िहन्दी úन्थ अकादमी, पटना १९७१ २.िवīापित अनुशीलन और मूÐयांकन, िĬतीय खण्ड, िबहार िहन्दी \núन्थ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहन्दी नाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदıी १९७६. \nअनुवाद: िहन्दी एवं मैिथली- १.®ीपादकृ Õण कोÐहटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदıी १९८८, २.अरण्य फिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदıी २००१ ३.पागल दुिनया, सािहत्य \nअकादेमी, नई िदıी २००१, ४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदıी २००७ ५.रĉानल, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८. \nिलप्यान्तरण-१. अčीयानाट, मनोज ÿकाशन, भागलपुर, १९६७। \nसम्पादन- १. गīवıरी, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पý-पुÕप, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका, \nमहेश ÿकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोķी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल, कणर्गोķी, कोलकाता \n२००४, ८. मैिथली लोकगाथाक इितहास, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, १०.िचýा-िविचýा, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, \n११. सािहत्यकारक िदन, िमिथला सांÖकृ ितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिĉतरिďणी, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिĉ कोश, भारतीय भाषा \nसंÖथान, मैसूर, २००८, १४.łपा सोना हीरा, कणर्गोķी, कोलकाता, २००८। \nपिýका सम्पादन- भूिमजा २००२ \nजीवन झाक नाटकक सामािजक िववतर्न (आगाँ)  \nसामवती पुनजर्न्ममे नाटककार समाजमे ÿचिलत नवलोकक बीच मिदरापानक परम्परासँ क्षुब्ध भऽ एकर बिहÕकार करबाक उĤोषणा कयलिन। एिह ÿसंगमे \nसुमेधाक कथन छिन, “एिह सभ कारणसँ राज्य िनिषĦ िथक। देखू तँ मिदरापान कयनेँ के हन लाल लाल आँिख छलैकय। दीदी आब मन ÿसĭ भेल अिछ \nमह अवúहमे पड़ल छलहुँ”। (सामवती पुनजर्न्म, पृķ-१९)। \nिमिथलांचल िनवासीक ÿमुख भोज्य वÖतुमे रहल अिछ रेडीमेड चूड़ा आ दही जकर चचार् पौरािणक सािहत्यमे सेहो यý-तý उपलब्ध होइछ। नमर्दा सागर \nसĘकमे एिह भोज्य-सामúीक िवĴेषण नाटककारक ÿमुख ÿितपाī अिछ जखन घटकराज भोजन करैत छिथ:  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \nके व नथब¨ अिछ नाकक पूड़ा। \nककरहु के व आगाँ बैसौलेँ थकिड़ बन्है अिछ जूड़ा॥ \nझट झट गट गट घटक िगड़ै छिथ सब दही संग चूड़ा। \nदुइ एक बेर पािन दै मिल मिल कात पसौलिन्ह गूड़ा। \nधिड़ एक िवछलिन्ह पुिन अगुतैला सह-सह कर इछ सूड़ा॥ \n(किववर जीवन झा रचनावली, पृķ-९९) \nकीितर्पुŁष जीवन झाक नाटकािदक वैिशÕĚ एिह िवषयकेँ लऽ कए अिछ जे िमिथलांचलक सामािजक एवं सांÖकृ ितक जीवनक िचýणक øममे वैवािहक \nअवसरपर होम आिदक ÓयवÖथाक िनिम° लावा, जारिन, धान, घी, जल, कु श, आिग आिदक िचýण सामवती पुनजर्न्ममे कयलिन अिछ। जिटलकेँ \nसारÖवत आ²ा दैत छिथन: \nलावा जारिन धान िधउ जल कु श िवĶर आिग। \nमाङव पर सिĖत करह सब पुरिहत सď लािग॥ \n(सामवती पुनजर्न्म, पृķ-४७) \nवैवािहक िविधमे लौिकक एवं वैिदक दुनू रीितक पिरपालन कयल गेल अिछ एिह नाटकान्तगर्त। चतुथêक िविध सम्पĭ होइछ संगिह संग भार-दोरक चचार् \nसेहो नाटककार कयलिन अिछ। \nअक्षर पुŁष जीवन झा िमिथलांचलक सामािजक जीवनक िचýण अत्यन्त कु शलताक संग कयलिन अिछ। सामवती पुनजर्न्म एवं नमर्दा सागर सĘकमे \nसामािजक रीित नीितक चचार् करैत नाĚकार जािह वैवािहक ÿथाक उıेख कयलिन अिछ से अत्यन्त ÿाचीन परम्परा अिछ। िमिथलांचलमे एिह ÿकारक \nÿथा एवं परम्परा ÿचिलत अिछ जे वैवािहक अवसरपर वर एवं कन्या पक्षक घटक पिजआड़क िमलान होइछ, जािहमे पयार्Į टाकाक ÿयोजन पड़ैछ \nजािहसँ िववाहक उिचत ÿबन्ध कयल जाऽ सकय। सामवती पुनजर्न्म एिह ÿसंगक िवĴेषण पूवर्मे कयल गेल अिछ। नमर्दा सागर सĘकमे सेहो एिह \nिÖथितक िचýण भेल अिछ। घटकराज नमर्दाक िववाहाथर् ओ सागरक ओतय ÿÖतुत होइत छिथ तँ सामािजक एवं सांÖकृ ितक पृķभूिममे एिह परम्पराक \nिनवार्ह कोना करैत छिथ तकर अवलोकन तँ कł, “भौजी! एहना ठाम घटक जे हयत से लगले कोना िवचार देत? पिजआड़केँ जे इच्छा होइन्ह से बूिझ लै \nजाउ”। (किववर जीवन झा रचनावली, पृķ-९७)। \nसामािजक ÓयवÖथाकेँ सुŀढ़ बनयबामे आिथर्क िÖथित ŀढ़ता अत्यन्त ÿयोजनीय बुझना जाइछ। िव° िवहीन Óयिĉक सामािजक जीवनमे कोनो मूÐय निह \nरिह जाइछ। अतएव जािह समाजक आिथर्क जीवन जतेक सबल रहत ओ उĭितक पथपर अúसर भऽ समाजकेँ िदशा-िनद¥श करबामे सक्षम भऽ सकै छ। \nजतेक दूर धिर िमिथलांचलक सामािजक जीवनक आिथर्क िÖथितक ÿĳ अिछ ओ सदा सवर्दा आिथर्क िवपĭतासँ संýÖत रहल जकर फलÖवłप कन्या-\nिवøय सŀश कु ÿथाक जन्म भेलैक। जीवन झा अपन नाटकािदमे आिथर्क िवपĭताक िदग्दशर्न अनेक Öथलपर करौलिन अिछ। सामवती पुनजर्न्ममे सामवान \nएवं सुमेधाक वैवािहक ÿसंगमे सामािजक आिथर्क िवपĭताक िदग्दशर्न होइत अिछ जे िववाहक िनयोजनाथर् ÿचुर टाकाक ÿयोजनाथर् समाजक िवपĭताक \nिदग्दशर्न करौलिन अिछ। एिह ÿसंगमे बन्धुजीवक कथन समसामियक समाजक िवपĭताक िचý दशर्बैत अिछ जखन ओ कहैछ, “घरमे तैखन सुख जŏ \nपयार्Į धन हो। हमरा तँ सतत सभ वÖतुक Óययता लगले रहैए”। (सामवती पुनजर्न्म, पृķ-२०)।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nआिथर्क िवपĭताक कारणेँ समसामियक समाजान्तगर्त भीख मङनी ÿथाक जन्म भेल। नाटककार सामवती पुनजर्न्ममे एिह ÿथाक यथाथर्ताक संग िचýण \nकयलिन अिछ। िभक्षुक āाĺणक ओतय भीखक हेतु ÿािथर्त होइत छिथ िकन्तु पिरिÖथित वसात हुनका भीख निह भेटैत छिन। \nशलाका पुŁष जीवन झाकेँ सामािजक जीवनक गम्भीर अनुभव छलिन तेँ ओ Öथल-Öथलपर नारी दोस िदस समाजकेँ साकांक्ष करैत देखल जाइत छिथ। \nसामािजक, सांÖकृ ितक तथा आिथर्क पृķभूिममे नारीकेँ सामािजक मयार्दाक पालनाथर् मīपान, िनरथर्क Ăमणशील बनब, तन्याक आĽान, पितपर \nिनÕÿयोजन रोष, दुजर्न Óयिĉक संग ÿवास गमन आिदकेँ ओ कु लललनाक िनिम° विजर्त कयलिन। एिह ÿसंगमे ओ नमर्दा सागर सĘकमे अपन अिभमत \nÿगट कयलिन: \nमīपान पय्यर्टन पुिन तन्þा पितपर रोष। \nदुजर्न सď ÿवास यैह छवटा नािरक दोष॥ \n(किववर जीवन झा रचनावली, पृķ-११२) \nबीसम शताब्दीक ÿथम दशकक मैिथली नाĚ सिहत्यक जनक अक्षर पुŁष जीवन झा अपन समयक ÿकाश Öतम्भ रहिथ जिनक नाटकािदमे िमिथलाक \nसामािजक, सांÖकृ ितक एवं आिथर्क जीवनक जािह Öवłपक ÿदशर्न करैछ तकर साथर्कता एिहमे अिछ जे नाटककार ओकर समुिचत समाधान ओही \nसमÖयान्तगर्त कयलिन। युग िवधायक जीवन झा एिह िवचारधाराक अत्यन्त Óयापक ÿभाव हुनक समसामियक सािहत्यकार लोकिनपर पड़लिन जे परवतê \nयुगक नाटककार लोकिनक हेतु एक ÿकाश-पुė ÿमािणत भेल। एकर ®ेय आ ÿेय किववर जीवन झाकेँ छिन जे िमिथलांचलक तत्कालीन सामािजक \nसांÖकृ ितक एवं आिथर्क पिरिÖथितकेँ नीक जकाँ जािन बूिझकऽ युगक आवÔयकताकेँ ध्यानमे रािखकऽ अपना सम्मुख जनसाधारणक ŀिĶकोणकेँ समिन्वत \nकऽ कए मौिलक नाĚ-रच्नाक सूýपात कयलिन तथा नाĚ-ÿणालीक सन्दभर्मे नवीन ŀिĶकोण अपनौलिन। हुनका नाĚ-रचनाक ²ान िनĲये िवÖतृत \nछलिन। ओ समसामियक समाजमे घिटत होइत घटनाकेँ अपन अनुभवक आधारपर िवĴेषण कयलिन। आधुिनक मैिथली नाĚ सािहत्यान्तगर्त अक्षर \nपुŁषजीवन झा नाटकक क्षेýमे सामािजक, सांÖकृ ितक एवं आिथर्क िÖथितक ÿसंगमे एक कीितर्मान Öथािपत कयलिन जे एिह सािहत्यक िनिम° एक \nअिवÖमरणीय ऐितहािसक घटना िथक जे अधुनातन सन्दभर्मे मैिथल समाजक हेतु िदशा-बोधक ÿमािणत भेल। \n   \n२. डॉ. देवशंकर नवीन \nडॉ. देवशंकर नवीन (१९६२- ), ओ ना मा सी (गī-पī िमि®त िहन्दी-मैिथलीक ÿारिम्भक सजर्ना), चानन-काजर (मैिथली किवता संúह), \nआधुिनक (मैिथली) सािहत्यक पिरŀÔय, गीितकाÓय के  łप में िवīापित पदावली, राजकमल चौधरी का रचनाकमर् (आलोचना), जमाना बदल गया, सोना बाबू का यार, पहचान \n(िहन्दी कहानी), अिभधा (िहन्दी किवता-संúह), हाथी चलए बजार (कथा-संúह)। \nसम्पादन: ÿितिनिध कहािनयाँ: राजकमल चौधरी, अिČÖनान एवं अन्य उपन्यास (राजकमल चौधरी), पत्थर के  नीचे दबे हुए हाथ (राजकमल की कहािनयाँ), िविचýा (राजकमल \nचौधरी की अÿकािशत किवताएँ), साँझक गाछ (राजकमल चौधरी की मैिथली कहािनयाँ), राजकमल चौधरी की चुनी हुई कहािनयाँ, बन्द कमरे में कāगाह (राजकमल की कहािनयाँ), \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \nशवयाýा के  बाद देहशुिĦ, ऑिडट िरपोटर् (राजकमल चौधरी की किवताएँ), बफर् और सफे द कā पर एक फू ल, उ°र आधुिनकता कु छ िवचार, सĩाव िमशन (पिýका)क िकिछ अंकक \nसम्पादन, उदाहरण (मैिथली कथा संúह संपादन)। \nसम्ÿित नेशनल बुक ůÖटमे सम्पादक। \nबटुआमे िबहािड़ आ िबड़ō \n(राजकमल चौधरीक उपन्यास) (आगाँ) \nभय होइ छिन। मयार्दा आ सामािजक आदशर्क। आदशर् आ मयार्दा रक्षाक चपेटमे जरैत रहबाक ई उत्कट िववरण वÖतुतः पाठकक मोनमे अइ अयथाथर् आ \nफŌक परम्पराक ÿित घृणा उत्पĭ करैत अिछ।...तुलना करैत देखी तँ अइ मािमलामे सुशीला मुखर छिथ, देवकान्त परम लजकोटर, संकोची आ डरपोक \nछिथ, सुलतानगंजमे अजगैबीनाथ मिन्दरक सीढ़ी चढ़ैत एकिह संग सुशीला सोचै छिथ कहुना पण्डाक मँ◌ुहसँ बहराए जे ÷पित-पत्नीक ई जुगल जोड़ी \nअमर हो', मुदा देवकान्त भयभीत छिथ जे जँ पण्डा एहेन बात किह देलक तँ लाजें मािर जाएब।... सम्पूणर् उपन्यासमे एहेन ÿसंग कतोक बेर आएल अिछ, \nजतए देवकान्त संकोची आ सुशीला मुखर बुझाइ छिथ। उपन्यासकारेक पंिĉमे कही तँ वÖतुतः --सुशीलाक जीवन भेलइन, समुþक िमलनाकांक्षामे मČ \nतीĄगािमनी गंगाक जीवन। देवकान्तक जीवन भेल, अशान्त िचरÿतीक्षा िवमČ, तरंगाियत िकन्तु बाह् यłपें परम अचंचल समुþक जीवन। दुĭू जीवन एक \nअबहू आशाक पातर तागसँ बान्हल...उपमा देबाक ई कौशल परम Óयाख्येय आ परम ÿशंसनीय अिछ। \n     दरअसल अइ कथामे पाýो टा निह, ÿेम शाľाक सूàमतम मनोिव²ानक िचýाण सेहो अत्यन्त Óयापक, चमत्कृ त आ ÿभावकारी łपें भेल अिछ। \nदेवकान्त सोना मामीसँ तते बेसी ÿेम करए लागल छिथ, जे आओर ठाम ओ जते बेसी Óयावहािरक आ बुिĦमान होथु, अइ ÿेम-कथामे अत्यन्त डरपोक, \nतकर्वादी आ संशयवादी भ' गेल छिथ। सŏसे कथामे सुशीलाक समपर्ण, सुशीला पर अपन अिधकार, समपर्णक संके त आ आदशर्-मयार्दाक गुणा-भाग \nकरैत रिह जाइ छिथ। खन सोचै छिथ जे सुशीला पर हुनकर की अिधकार छिन? फे र सोचै छिथ, अिधकार निह छिन तँ अपन बीमार पितकें  छोिड़, हुनकर \nसेवा-सु®ूषा लेल ओ िकऐ पहुँिच गेलीह? खन सोचै छिथ--नारी कोनो पुŁखसँ ÿेम नइं क' सकइए? एक पुŁख पर िवĵास नइं क' सकइए? की नारी \nमाýा छलना थीक?--ओना िवरह आ Óयथाक उþेकमे एिह तरहक बात कोनो Óयिĉ जँ सोिच िलअए तँ तकरा ľा◌ीक ÿित अमयार्िदत धारणा निह \nबुझबाक िथक। ओ Öवयं एकर उ°र दै छिथ जे सोना मामीक आचरण िमिथलाक ÷सभ्यता, संÖकृ ित, परम्परा आ धमर्क एकटा परम उदाहरणक \nअिभÓयिĉ' िथक। ÷सोना मामी पूणर्तः भारतीय सम्पूणर्तः मैिथल नारी छलीह... जे अपने टूिट जाएत, मुदा, परम्पराक पातर सँ पातर तागकें  नइं \nतोड़त...।' \n     अलगसँ कहबाक ÿयोजन निह जे कोनो ÿवृि°, आचरण आिदकें  राजकमल चौधरी जाितवादी, सम्ÿदायवादी अथवा िलंगवादी निह मानै छिथ। एक \nिदश सोना मामीक ÿित एतेक उē धारणा रखै छिथ दोसर िदश अपन मामक दोसर ľा◌ी हिरनगरवालीक कनबाक कला देिख सोचै छिथ--कहब \nअसम्भव अिछ जे हिरनगरवाली कािन रहल छलीह, अथवा अिभनय कए रहल छलीह, नाटक पसािर रहल छलीह। ÿत्येक मैिथल-ľा◌ी जकाँ इहो \nकानब-शाľामे पूणर् सुरक्षा, पारंगता छिथ। ओहुनाँ कानब-खीजब, घाना पसारब, नाटक करबाक अभ्यास सभ ľा◌ीकें  रहइ छइ। ľा◌ी चाहे इन्þजीत \nमेघनादक, शव लग िवलाप करइत दानव कन्या सुलोचना सुन्दरी हो, अथवा अजुर्न पुýा अिभमन्युक शव लग िवलाप करइत पाण्डव कु लवधू उ°रा-\nसुन्दरी, सभ ľा◌ीकें  कानब अबइ छइ, कलात्मक ढंगसँ Łदन करए अबइ छइ। \n     अइ उपन्यासमे जतबे िविवधता पुŁष पाýामे अिछ, तािहसँ कनेको कम ľा◌ी-पाýामे निह अिछ। मुख्य ľा◌ी पाýा सब छिथ -- सुशीला, \nहिरनगरबाली (अिनŁĦ बाबूक तृतीया आ िĬतीया), þौपदी (कु लानन्दक पत्नी)। हिरनगर वालीक उपिÖथित सŏसे उपन्यासमे ओहने कु िटल आ नाटकीय  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nअिछ, जकर चचार् उĉ उĦरणमे अिछ। मैिथल ľा◌ीक समÖत दुगुर्ण िहनकर आचरणमे भरल छिन। फू टल ढोल, िबन पेनीक लोटा, चुगलखोरनी, भाभट \nपसारैमे दक्ष, सौितनकें  दुÕचिरýा◌ा सािबत करबामे तıीन ľा◌ी छिथ, हिरनगरवाली। \n     सौितया डाह, दुĶ ľा◌ीक आचरण, दोसरकें  बदनाम करबाक नेतसँ एकसँ एक दुवृर्ि°क कÐपना आ आरोपन िमिथलाक कतोक ľा◌ीमे पाओल \nजाइत अिछ, सौितया डाहमे तँ ई कला आओर िनखिर उठैत अिछ। हिरनगरवाली सुशीला पर कलंक मढ़ै छिथ--धरमपुरवाली त डाइन अिछ, डाइन! \nगाछ हँकइए!...दुइयो िदन िभĭ भेनाँ नइं भेल छलइ आ Öवामीकें  खा गेल...आब सुतन्ýा भए गेल अिछ...खूब िछड़हड़ा खेलाएत... भािगनक संगे \nपटना-िदıी करत...के  रोकइबला छइ...कु लानन्दो त' तेहने छिथ। अपन ľा◌ीकें  नैहर पठा देलइन...आब सतमाइक सेवामे रहइ छिथ।--एहेन अ®Ħ \nआ अवांिछत गािर बदार्Ôत कइयो क' सुशीला कोनो तरहें िवचिलत निह होइ छिथ। िवपरीत पिरिÖथित अएला पर िमिथलाक बुझनुक ľा◌ी सागर सन \nगहींर आ गम्भीर भ' जाइ छिथ। सुशीला बĞ गहींर आ बĞ गम्भीर ľा◌ी छिथ। समयक उतार-चढ़ाव आ हवा-पािनक Łिख िनके  ना बुझै छिथ। \nउपन्यासकार अइ उपन्यासमे हुनकर इएह छिव ÿÖतुत कएने छिथ। सामािजक बन्धन आ वैयिĉक øू रता वÖतुतः एते कठोर होइत अिछ, जे िबना कोनो \nदया-धमर्क ओ फू ल सन कोमल इच्छाकें  मोचािर क' रािख दैत अिछ। कु िटल आदशर्सँ भरल सामािजकता इएह िथक, जािहमे मानवीय सम्वेदनाकें  \nअक्षुण्ण रखबाक तकर् ताकब \nÓयथर् िथक। आिद कथाक इितवृि° एकर उदाहरण िथक। \n     सुशीला अइ कथाक आधार चिरýा िथकीह। कथाक आरम्भमे जखन देवकान्त आदशर्, मयार्दा, ÿितķा, पाप-पुण्य, नेत-िनयम सभसँ डेराएल मािम \nसंगें ÿेम िनवेदनमे संकोच करै छलाह; समÖत उत्कट आकांक्षाक अछैत इत-उतमे फँ सल छलाह; सुशीला चािर डेग आगू बिढ़ कए मुखर भेलीह; आ \nअपन कतोक आचरणसँ पूणर् समपर्णक कतोक संके त ÖपĶ łपें देलिन। मुदा िवधवा भेलाक बाद कौिलक परम्पराक अनुकू ल हुनकर सतौत बेटा कु लानन्द \nहुनक रक्षक, ÿितपालक भेलिखन; आ सुशीलाक भावना, मनोवेग, आन्तिरक इच्छा, साहस सब पर सामािजक अयथाथर् आदशर्क बन्धन िवजय ÿाĮ क' \nलेलक; ओ कु लानन्द संग रिह कए अपने टुटैत रहलीह, जजर्र मयार्दाक पातर सूतकें  निह  तोिड़ सकलीह। \n     वृĦ, अशक्य जमीन्दार अिनŁĦ बाबूक तेसर पत्नी सुशीला अिनन्ī सुन्दरी छिथ; आ दावानलक ज्वाला सन, अथवा समुþी तूफान सन, अथवा \nभदबिरया कोसीक ÿवाह सन वेगमय यौवनक Öवािमनी छिथ; अइ वेगकें  सम्हािर सकबाक सामथ्यर् हुनका पितमे निह छिन। देवकान्तक यौवन, िशĶता, \nसौन्दयर् आिद देिख ओ हुनका िदश अनुरĉ भेलीह। एिह अनुरिĉमे अिभलाषा दैिहके  टा निह, ÿेमक आदशर् Öवłप सेहो अथर्वन्त छलिन। इमानदारीसँ \nदेखी तँ एिह उपन्यासमे राजकमल चौधरी Ĭारा सृिजत कथाक नाियका सोना मामी, अथार्त्  सुशीला सन ľा◌ी; कोनो कÐपना-लोकक ľा◌ी निह \nछिथ, समाजमे एहेन कै कटा सोना मामी ओिह समयमे अही िववरणक संग भेिट सकै  छलीह; एहेन ľा◌ीक मनोिवĴेषण कोन मनोवै²ािनक करत? \nसुशीलाक जीवन की छल? सुन्दिर, ÖवÖथ, जवान, साहसी, बुझनुक, सēिरत ... की छिथ सुशीला? एक िदश देवकान्त सन समुþमे िमलनक \nआकांक्षामे मČ तीĄगािमनी गंगा छिथ; देवकान्तकें  पैघ-पैघ ÿेमािभिसĉ पýा िलखै छिथ; अपन अनेक आरचरणमे अनुरिĉक संके तो दै छिथ; Łग्ण \nपितकें  अÖपतालमे छोिड़ देवकान्तक पिरचयार्मे पहुँिच जाइ छिथ; हफीम खएलासँ अथवा कामोन्मादसँ बेहोश हएबाक कथा अपन ÿेमी देवकान्तसँ \nनुकएबाक ÿयास करै छिथ। वृĦ पित अिनŁĦ बाबूक ÿित पूणर् समपर्णक भाव ÖपĶ करै छिथ। हुनका Łग्णावÖथामे देिख गाड़ी-बरद पर लािद अÖपताल \nल' जाइ छिथ; पित जखन अपना लेल वृĦ वयसक चचार् करै छिथन तँ िवरोध करै छिथ-- ÷सै बेर अहाँकें  किह देलऊँ ए, हमरा सोझाँमे अपनाकें  वृĦ \nनइं कहल कł...।' अथार्त अपन जवानी पर एतेक आत्मगिवर्ता जे वृĦ पितक पत्नी निह कहाबए चाहै छिथ। वैधÓय ÿािĮक पĲात जखन सतबेटा \nकु लानन्द संग तीथर्वासमे जाइ छिथ, तँ धमर्शालाक मैनेजरक मुँहें अपन उच्छृ ंखल सतबेटाक अनाचारक कथा सुिन कु िपत होइ छिथ आ मैनेजरकें  धोिप \nकए िवदा करै छिथ। देवकान्त जखन बलजोरी अपन बासा पर आिन लै छिथन, तँ एकिह संग ÿितवाद आ िवलाप करै छिथ।... एकटा सēिरýा ľा◌ीकें  \nमयार्दा आ मनोवेगमे; जीवनक साथर्कता आ सामािजक आदशर्मे तालमेल बैसब'मे कोन-कोन यातना भोगए पड़ै छिन -- एकट अनुमान कते किठन \nअिछ!  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \n     सुशीलाक जीवनक पयर्विÖथित पर उपन्यासकार नशेरी, िवलासी, कु लानन्दक िवचार ÓयवÖथा अत्यन्त सटीक आँकने छिथ। सुशीला जखन बेहोश \nभेलीह, आ लोक हıा के लक जे ओ आत्महत्याक िनिम° माहुर खा नेने छिथ, तखन सद्पाýाक कोिटमे निह रहलाक अछैतो भाँगक िनशाँमे भिसआएल \nसुशीलाक सतौत बेटा कु लानन्द, जे हुनकर समवयसी छिथन, सोचै छिथ--िकअए नइं सुशीलाकें  मिर जाए िदअिन? जीिबए कए ओ कोन सुख कािट \nरहल छिथ? जीवनक कोन आशा, कोन इच्छा कोन आवÔयकता आइ धिर हुनका पूर भेल छिन? आबे कोन पूर हेतइन? एहेन अपूवर् सुन्दरी छिथ, जेना \nसाक्षाते सरÖवती अथवा लàमी रहिथ। मुदा, भाग्य के हेन दैबक मारल। एकटा बेटा-बेटी नइं छिन, जे तकरे मूँह देख कए जीिब िलतिथ।... सतमाय बाँिच \nकए की करती...? \n     कु लानन्द सन कु पाýाक मोनमे जािह ľा◌ीक ÿित एते Óयथा छिन, ितनका मादे ओिह कालक समाजकें  आ सामािजक मयार्दाकें  कोनो दरेग निह \nभेलिन। जेना िक पिहनहुँ कहल गेल, एिह पाछू  िमिथलाक सामािजक पयर्विÖथितक पैघ योगदान छल। राजकमल चौधरी सेहो कथाक पृķभूिमक संके त दैत \nसूचना देने छिथ जे िमिथलाक लोककें  कथा एखनहुँ मोन छै जे एक िदश बंगालक तुकर् नवाब आ दोसर िदश िदıीक िफरोजशाह तुगलकक सेना \nिमिथलाकें  घेिर कए सब वÖतु अपŃत, बलत्कृ त करै छल। िदıीक सेनाक, बंगाल-आसाम-जएबाक बाट आजुक सहरसा-पूिणर्याँ छलै। बंगालक \nनवाबी पलटन िबहार, अवध आ िदıी िदश धावा देबा लेल अही बाटें जाए। अइ इलाकामे कोनो पैघ युĦ किहयो निह भेल मुदा बंगालक नवाबी \nसÐतनत आ िदıी शासनक संघषर्सँ सवार्िधक हािन अही क्षेýाकें  भेलै। जीतल िसपाही ÿसĭताक आवेगमे इनार पर पािन भरैत úामवधूकें  उठाकए घोड़ा \nपर चढ़ा िलअए; हारल िसपाही दुखक उĬेगमे खिरहानमे काज करैत िकसानकें  तŁआिरसँ छपािठ िदअए। पराजयक पीड़ा आ िवजयक उıास अइ क्षेýाक \nजनताकें  िबना कोनो युĦमे गेनिह भेटल छै। अइ क्षेýामे यायावरी संÖकृ ित, बताह िनिĲन्तता, \núाम देवी पर अथाह भरोस, जीवनक ÿित उन्मुĉ आलÖय भाव अही कारणें िवकिसत भेल; आ से उ°रो°र एक पीढ़ीसँ दोसर पीढ़ीमे अबैत गेल। \n     घनघोर आपद िÖथितयहुमे अथाह िनिĲन्तता, धािमर्क आ ईĵरीय शिĉ पर िनĲेĶ मुदा िदढ़ आÖथा, उत्कट आलÖय, भोजन-मैथुन-दरबारी वृि° \nिदश आसिĉ, चुगलखोरी, चाटुकािरता, दिमत वासनाक िवकृ ित, दुĶाचारसँ भरल मनोवृि°, ľा◌ी-जाितकें  भोगक यन्ýा बुझबाक ÿवृि°, िशिथल \nचिरýा...सबो टा आचार मैिथल लोकिनकें  अपन अही इितहाससँ भेटल हो--से बहुत सम्भव अिछ। \n     सुशीला सन ľा◌ीक कमी ओिह समय धिर निह छल िमिथलामे। मुदा पयर्विÖथितक की कएल जाए! ÿेमातुर सुशीला, देवकान्तक ÿित ÿेम \nिनवेदनक कतोक संके त भिर उपन्यासमे दैत रहलीह अिछ। देवकान्त जखन मातृक अबै छिथ, तँ घर-आँगनमे सभक समक्षे दुनूक सम्भाषण आ \nकथोपकथनमे ई ÖपĶ होइत अिछ। देवकान्त बड़े चतुराइसँ ठोिक बजा क' अपन वĉÓय दै छिथ, मुदा सुशीलाक वाक्चातुयर् देवकान्तकें  अनु°िरत क' दै \nछिन। जखन देवकान्त कहै छिथ -- ÷आब मामी जतबा िदन कहतीह, रामपुर रिह जाएब।' तँ सुशीला तत्काल देवकान्तक आँिखमे अपन दूĭू आँिख \nरखैत जवाब दै छिन--÷हम कहब जे भिर जन्म अही ठाम रिह जाउ त रिह हएत?' देवकान्त िनŁ°र भ' जाइ छिथ। एक उखराहा िबतलाक बाद हुनका \nजवाब सूझै छिन, आ तखन साँझमे आिब क' कहै छिथन -- ÷ स° मोनसँ िकओ ककरो राखए चाहत त' ओ किहओ भािग नइं सकइ छइ।' अइ \nसम्भाषण पर सोना मामी लजाइ छिथ; अपन समÖत जमा-पँ◌ूजी भािगनकें  अिपर्त करैत रहै छिथ। ई समपर्ण वÖतुतः महादेवक ÿित पावर्तीक \nसवर्Öवापर्णसँ कम ÿशÖत, कम पिवýा, कम मूÐयवान निह अिछ। मुदा समाजक नजिरमे ई परकीया समपर्ण िथक, अनाचार आ Óयिभचारक समपर्ण िथक। \nसमाजक नजिरमे सुशीला आ अिनŁĦ बाबूक िववाह बबर्रता, अनाचार आ Óयिभचार निह िथक। हाय रे िमिथला, हाइ रे मैिथल! \n     मुदा समÖत चातुयर्, समÖत धैयर्, समÖत शीलक अछैत सोना मामी अपन मान-सम्मानक ÿित सावधान आ कतोक बेर उú सेहो देखाइ छिथ। हफीम \nखएबाक िहनकर कथा जखन हिरनगरवाली देवकान्तकें  सुनबए लगै छिथन, तँ सुशीला तामसें तरंिग उठै छिथ, ज्वालामुखी जकाँ आिग-अंगोरा मुँहसँ \nिनकल' लगै छिन; मुदा øोधमे ÿेमाधारकें  कोनो तरहें आहत निह करै छिथ। शरबत पीबाक िहनकर आúह जखन देवकान्त निह मानै छिथन, तँ ई \nअपमािनत होइ छिथ। चोटाएल नािगन सन उिधआइ छिथ, मुदा देवकान्तकें  आहत नइं करै छिथ, लोटा िगलास फे िक कए øोध शान्त क' लै छिथ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \n     िमिथलाक ľा◌ी जीवनक जतेक सूàम अध्ययन राजकमल चौधरीकें  छलिन, आ िहनकर रचना संसारमे जतेक सूàम िववरण उपिÖथित अिछ, हमरा \nजनैत कोनो िľायो एते सूàमतासँ ओिह मनोिव²ानकें  निह पकिड़ सकल हेतीह। सुशीलाक िववरणमे तँ लगैत अिछ लेखक अपन सम्पूणर् कला लगा देने \nछिथ। सम्पूणर् कथामे सुशीलाक चिरýाक बहुमुख अंिकत करैत कतहु एकटा खŌच-नोछाड़ निह लागए देने छिथ। जे सुशीला भािगनक ÿित एिह तरहें \nसमिपर्त छलीह जे पित-पत्नीक łपमे अमर हएबाक आशीवार्द चाहै छलीह, से पितक देहावसानक पĲात, कु लानन्दक आि®त भ' गेलीह। कु लानन्दक \nकोनो बात पर ÷नइं' कहब िबसिर गेलीह। Öवामीक मुँहें किहयो वजर्ना नइं सुनिनहािर सुशीला, कु लानन्दक समÖत वजर्नाक पालन करए लगलीह।... \n(अिगला अंकमे) \n१.लघुकथा- कु मार मनोज कÔयप २. दैिनकी- ज्योित \nकु मार मनोज कÔयप।जन्म-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। Öकू ली िशक्षा गाम मे आ उē िशक्षा \nमधुबनी मे। बाÐय काले सँ लेखन मे अिभŁिच। कै क गोट रचना आकाशवाणी सँ ÿसािरत आ िविभĭ पý-पिýका मे ÿकािशत। सम्ÿित कें þीय सिचवालय मे \nअनुभाग आधकारी पद पर पदÖथािपत। \n  \nबी०डी०ओ० \n  \nओकर असली नाम की छलैक से तऽ निहं किह; मुदा हम सभ ओकरा 'माने' किह कऽ बजबैत  छिलयैक। कारण, ओ बात-\nबात पर 'माने' शब्दक ÿयोग करैत छलीह। से 'माने' ओकर नामे पिड़ गेलई भिर गामक लोक लै। बाल-िवधवा, संतानहीन \n'माने' हमर घरक सदÖया जकाँ छलीह। हमरा बाद मे बुझवा मे आयल जे 'माने' हमरा ओिहठाम काज करैत छलीह। बृĦावÖथा \nके  कारणे आब काज तऽ निहंये कऽ सकै त छलीह; हँ दोसर नोकर-चाकर पर मुÖतैद भऽ काज  धिर अवÔय करबैत छलीह।  \nÿधान मंýीक मधुबनी  आगमन के  लऽ कऽ लोक मे बेसी उıास आ उत्साह छलैक, सभ सक्षात दशर्नक पुण्य उठाबऽ चािह \nरहल छल। लोकक एिह ईच्छा के  पुरा करबा मे सहयोग दऽ रहल छलाह पाटê कायर्कतार् लोकिन जे बेसी-सँ-बेसी लोक के  \nजुटा अपन शिĉ ÿदशर्न करबा लेल मुप° सवारी के  ÓयवÖथा के ने छलाह। हम मजाक मे 'माने' सँ पुछिलयै- '' ÿधान मंýी \nमधुबनी मे आिब रहल छिथन। अपन गामक सभ के यो जा रहल अिछ देखऽ। अहाँ निह जायब?''  \n  \n''के  अबैत छिथन?''- माने पुछलिन। \n  \n''ÿधान मंýी।'' - हम उ°र देिलयै। \n  \n''धुर! ओ कोनो बी०डी०ओ० छिथन जे 'िबरधा-पेलसुम'(वृĦावÖथा पेंसन) देताह। हम अनेरे की  देखऽ जाऊ हुनका ?'' \n  \nहम अवाक रिह गेलंहु माने के  उ°र सँ। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \n  \n२. ज्योितकेँwww.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंúेजी पīक हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंúेजी पī िकछु  िदन धिर \nwww.poetrysoup.com के र मुख्य पृķ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचýकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचýकलाक ÿदशर्नी ईिलंग आटर् úुप के र \nअंतगर्त ईिलंग āॊडवे, लंडनमे ÿदिशर्त कएल गेल अिछ। \nिमिथला पेंिटंगक िशक्षा सु®ी ĵेता झासँ बसेरा इंÖटीĚूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला तूिलका, साकची, जमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे \nअवैतिनक łपेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म Öथान -बेÐहवार, मधुबनी ; िशक्षा- Öवामी िववेकानन्द िम िडल Öकू Ŧ िटÖको साकची गÐसर् हाई Öकू Ŧ, िमसेज \nके  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसर्टी, आइ सी डबÐयू ए आइ (कॉÖट एकाउण्टेन्सी); िनवास Öथान- लन्दन, यू.के .; िपता- ®ी शुभंकर झा, \nज़मशेदपुर; माता- ®ीमती सुधा झा, िशवीपĘी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ पý  िलखबामे कएने छी। बēेसँ मैिथलीसँ लगाव \nरहल अिछ। -ज्योित    \nआठम िदन : \n1 जनवरी १९९१, मंगलवार : \nवषर्क पिहल िदन हम ७ बजे उठलहुं। सब छाýसब मजाकमे कहलक जे हम साल भिर सुतैत रहब। पर उठैत देरी हम अतेक जÐदी \nतैयार भऽ गेलहुं जे सब हमरा ऑंधी तूफान के  उपािध देलक। पिहने हमसब बकरेĵर के  मंिदर गेलहुं। मंिदरके  बाहरी ŀÕय देखकर हमसब मुग्ध \nभऽ छलहुं। अन्दरमे पंिडत सब अपना िदस आमंिýत करैत छल लेिकन हमसब अपने सऽ घुमनाइ  पसन्द के लहुं। आगां जाकऽ देखलहुं जे \nएकटा गमर् कु ण्ड अिछ। हमसब पिहने तऽ नहा लेने रहुं तैयो निहं रहल गेल आ िकछु  सहेलीके  अपन कपड़ा आनैलेल पठाकऽ ओतऽ फे र सऽ \nÖनान के लहुं। \nअकर बाद नाÖता कऽ दीग्घा िदस िवदा भेलहुं। हमर िकछु  संगीसब ओतऽ पहुंचैलेल ततेक उत्सािहत छलैथ जे ओ सब बीचमे \nŁिककऽ भोजन करैके  कायर्øम छोिड़ देबाक बात करै छलैथ। परन्तु ई निहं भऽ सकल।भोजनोपरान्त हमसब फे र िवदा भेलहुं। राइतके  साढ़े \nएगारह बजे दीग्घाके  एक लॉजमे łकलहुं। ई लॉज समुþ तट सऽ नजदीक रहै आ बहुत सुिवधा सऽ युĉ रहै। पॉ ंच-पॉ ंच टा िवīाथêके  एक टा \nडबलबेडłम अटैच्ड बाथłम आ बालकोनी भेटल रहै। हमसब िनĲय के लहुं जे आई राित भिर जागल रहब जािहसऽ सुयōदय देिख सकी \nलेिकन पता चलल जे आकासमे बादल हुअके  कारण सुयōदय निहं देख सकब। तखन हमसब सुतैके  तैयारीमे लािग गेलहुं।    \nिरपोतार्ज-   \n \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \nकृ पानन्द झा (1970- ) , जन्म- समौल, मधुबनी, िमिथला। गिणतमे Öनातको°र ( एल.एन.एम.यू, दरभंगा), बी.िलब. ( जािमया िमिलया \nइÖलािमया) आऽ सोचाना िव²ानमे एसोिसएटिशप, आइ.एन.एस.डी.ओ.सी., नई िदıी। कृ पानन्द जी मीरा बाइ पोलीटेकिनक, महारानी बाग, नई िदıीमे Óयाखाता छिथ। कृ पानन्दजी \nयूथ ऑफ िमिथलाक अध्यक्ष छलाह आऽ एखन अन्तरार्Õůीय मैिथली पिरषदक जेनरल सेøे टरी छिथ। िहनकर ६ टा शोध पेपर सूचना ÿबन्धनक क्षेýमे ÿकािशत छिन्ह, संगिह िहन्दी \nआऽ अúेजीमे एक-एकटा किवता सेहो ÿकािशत छिन्ह। \nचौकपर आणिवक समझौता:- कृ पानन्द झा \nसाँझ काल गामक चौकपर गहमा-गहमी छलैक। टोनुआँक दोकानपर चाहक िगलास खनखना रहल छलैक मंडलजी पान लगेवमे ÓयÖत छलाह। कनीक \nदूरपर दुगार् मिन्दरक पुविरया कात बनल चबुतरापर दस-बारह युवा आ वृĦ सम सामियक चचार्मे मČ छलाह। बीचमे मĭू भाइक आवाज जोड़सँ आयल। \n“हौ! एहन कोन आफद आिब गेलैक अपन देशपर जे ÿधानमंýी डा. मनमोहन िसंहजी अपन देशक वै²ािनकक लगभग पिछला पचास वषर्क तपÖया आ \nअनुसंधान तथा भिवÕयक आणिवक सामिरक अनुसंधानकेँ अमेिरकाक हाथ बंधकी रखबापर उताŁ भय गेल छिथ। \nगगनजी चबुतरापर सँ उचिक पानक पीक कातमे फे कै त किह उठलाह, “ कĈा! एहन बात निह छैक। ई समझौता माý अपन देशक महज ऊजार् \nआवÔयकताकेँ ध्यानमे रािख कएल गेल-हँ!.. \nमĭू भाई तम्बाकू  ठोढ़मे दैत कहलिखन, “है। ई ऊजार् आवÔयकता महज बहाना छैक। अमेिरका एिह बहाने अपन देशक Öवतन्ý आणिवक कायर्øममे टाँग \nअड़ेबाक िफराकमे बहुत िदनसँ छल। आब ओ अपन मनशामे १२३ समझौता आ ओिहमे हाइड एक्टक ÿावधान सौँ सफल भय रहल अिछ”। \nगगन जी थोड़ेक िचिन्तत मुþामे कहलिखन- “देिखयौ कĈा, जहाँ तक १२३ समझौता आ भारतक आणिवक सामिरक कायर्øमक ÿĳ छैक तँ माý ओ \nसब िरयेक्टर अंतरार्Õůीय एजेन्सीक देखरेखमे आनल जेतैक, जे सब िरयैक्टर, भारत सरकार चाहतैक। तेँ बाकी कायर्øमपर एकर असर निह परतैक”। \n“हाँ हौ! लेिकन ई अनबाक कोन जłरी छैक?” मĭू भाई आवेशमे बजलाह। ताधिर बैंकर सैहैब सेहो सहिट कय चबुतरा िदश आिब गेल छलाह। गम्भीर \nआवाजमे मĭू भाईकेँ सम्बोिधत कय कहलिथन- “भाई, िकछु  एहन ÿावधान सभ जłरी छैक एिह समझौतामे, परन्तु ई सभ िनभर्र करैत छैक जे भिवÕयमे \nभारतक िÖथित अंतरार्Õůीय Öतरपर कतेक मजबूत रहैत छैक आ हमर राजनीित² सब पिरिÖथितसँ कतेक फायदा उठबैत छिथ। कारण जे űाफ्ट एखन ÿÖतुत \nकएल गेल छैक तािहमे कोनो किन्İक्टक िÖथितमे की कदम उठायल जायत आ ओ भारतक फायदामे होयत वा नुकसानमे से ओिह समयक देशक \nकू टनीित² एवं अंतरार्Õůीय पिरिÖथितपर िनभर्र करत। परंच, वतर्मान पिरिÖथितकेँ अगर देखल जाय तँ हमर देशक आणिवक िवīुत उत्पादनक वतर्मान \nक्षमता माý ४०-५०% उत्पादन भय रहल अिछ बाँकी आगू जे योजना छैक ओकरो अगर ध्यानमे राखल जाय तँ कहल जा सकै त अिछ जे आणिवक \nइन्धन एवं शािन्तपूवर् आणिवकौपयोगसँ जुड़ल िकछु  तकनीककेँ यथाशीŅ आवÔयकता छैक। \n  \n“हौ बैंकर! ई पक्ष तँ छैक परंच एखनहु अगर सरकार आंतिरक संसाधनकेँ सही ढंगसँ दोहन करय तँ ई आणिवक इंधनक समÖया अÐपकािलक सािबत \nहोयत”। मĭू भाई िकछु  शान्त मुþामे बजलाह। अपन बातकेँ आगू बढ़बैत कहलिखन जे – “हौ, एखनहु जे योजना सब झाड़खण्डक (जादूगुड़ा, बन्दूहुरंग, \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nतुरमडीह) आन्ň ÿदेशक (तुम्मालापıी) कणार्टक, मेघालय आ राजÖथान आिद राज्यमे चिल रहल छैक ओ अगर सही ढंगसँ कायार्िन्वत कयल जाय तँ \nआणिवक इन्धनक ई वतर्मान समÖयाक समाधान आसानीसँ कयल जा सकै छ”। \nचबुतराक उतरविरया-पछविरया कोनापर बैसल टुĭा बािज उठल, “यौ कĈा, मंडलजी पानक दोकान आब बन्द करताह! ८ बािज रहल छैक”। \nबैंकर सैहैब जोड़सँ कहलिखन- “यौ मंडलजी! आठटा पान लगाकऽ एमहर पठाऊ”। \nचबुतराक पछविरया कातमे मजहर सोचपूणर् मुþामे साँझेसँ बैसल सबहक गप सुिन रहल छलाह। बैंकर सैहैब मजहरकेँ कहलिखन- “हौ मजहर! तूँ तँ एखन \nकम्पीिटशन सबहक तैयारी कए रहल छह। तूँ एिह सम्पूणर् ÿकरण पर बहुत मंथन कयने हेब। आिखर तोहर सोच की छह”? \nखखिस गरदिन साफ कय खखाड़ कातमे फे कै त बजलाह- “भाईजी! अंतरार्Õůीय आ आिथर्क नीित काफी संकीणर् िवषय छैक। पिहल बात अिछ जे हमरा \nलोकिन एन.पी.टी.पर हÖताक्षर के ने िबना अंतरार्Õůीय आणिवक बाजारमे सेंह मारवाक कोिशश कय रहल छी। एिह हालतमे िकछु  ने िकछु  अंतरार्Õůीय \nबंधन तँ Öवीकार करिहये परत। परन्तु हम एकरा एकटा अवसरक łपमे देख रहल िछयैक। आणिवक क्षेýक िकछु  एहन पक्ष छैक जािहमे हमर देशक \nअनुसंधान शायद अमेिरकोसँ ऊपर अिछ। हालमे एकटा िरपोटर् पढ़ने रही, जािहमे कहल गेल छैक जे भारतक वै²ािनक २००५ आ २००६ मे ÿकािशत \nअनुसंधान िरपोटर्क आधारपर तकनीकी łपसँ समृĦ देश सबकेँ सेहो पाछू  छोिड़ आगू बिढ़ गेल अिछ। एिह िÖथितमे आणिवक इन्धन आ िकछु  \nतकनीकक आयात तँ महज अÐपकािलक छैक। दीघर्कािलक असर हमरा जनैत ई हेतैक जे भारत िकछु  िदनका बाद आणिवक क्षेýमे एकटा पैघ िनयार्तक \nभऽ कऽ उभरत। एकरामे तकनीकी क्षमता छैक आ अन्तिर आणिवक साधन, जे िकछु  काल पिहने चचार् भेल जेना, झारखण्ड, आन्ňÿदेश, मेघालय \nआिदमे उपलब्ध छैक तथा अंतरार्Õůीय आणिवक सहयोगक माध्यमसँ एकटा पैघ िनयार्तक भेनाइ सम्भव छैक। \nतेँ हेतु हमर तँ एतबय कहब अिछ जे जौँ एिह समझौताकेँ सही ढंगसँ उपयोग कयल जाय तँ ई अपन देशक लेल वरदान सािबत होयत”। \n१.नवेन्दु कु मार झा छिठपर  २.नूतन झा ĂातृिĬितयापर \n  \nनवेन्दु कु मार झा, \nसमाचार वाचक सह अनुवादक (मैिथली), ÿादेिशक समाचार एकांश, आकाशवाणी, पटना \n१.िबहारक लोक पवर् – छिठ \n  \nपाविन-ितहार हमर सभक सभ्यता-संÖकृ ितक पिरचायक अिछ। िहन्दू धमर्मे पाबिनक िवशेष महत्व अिछ। िहन्दू धमार्वलम्बी सभक कतेको पाबिनमे \nछिठक िवशेष महत्व अिछ। ई पाबिन िबहारक लोक पाबिनक संग महापाबिन सेहो अिछ। ई सम्पूणर् िबहारक संग पूवê उ°र ÿदेश आ महाराÕů, गुजरात, \nराजÖथान आ िदıीक िबहारी बहुल क्षेý सभमे ®Ħाक संग मनाओल जाइत अिछ। पड़ोसी देश नेपालक मैिथली बहुल क्षेýमे सेहो एिह पाबिनक आयोजन \nकएल जाइत अिछ। अगाध ®Ħा, कड़गर Ąत साधना, एकान्त िनķा आ आत्म संयम बाला एिह पाबिनक िबहारमे ओतबे महत्व अिछ जतेक महाराÕůमे \nगणपित महोत्सव, पिĲम बंगालमे दुगार्पूजा तथा पंजाबमे वैशाखीक अिछ। िबहारक िकछु  क्षेýमे एिह पाबिनकेँ “डाला छिठ” सेहो कहल जाइत अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nई पाबिन सूयōपासना आ साधनाक महापाबिन अिछ। शिĉक देवी दुगार्क आराधनाक समािĮक बाद ÿदेशमे छिठ पाबिनक आगमनक अभास होमए लगैत \nअिछ आ ÿकाशक पाबिन दीया बातीक समािĮक बाद लोक एकर तैयारीमे लािग जाइत छिथ। एिह पाबिनमे भगवान सूयर् देव आऽ षķी माय (छिठ \nमाता)क आराधना एक संग कएल जाइत अिछ। ओना तँ सूयर् देवक पूजाक परम्परा अित ÿाचीन अिछ आऽ कतेको हजार वषर्सँ हमर सभक सांÖकृ ितक \nिवरासत अिछ मुदा सूयर् देवक संगिह षķी मायक पूजा एक संग किहयासँ शुł भेल से एखनो रहÖय बनल अिछ। \nछिठ पाबिनक आयोजन वषर्मे दू बेर होइत अिछ। पिहल बेर चैत मासमे आ दोसर बेर काितर्क मासमे छिठक पाबिन होइत अिछ। काितर्क मासमे एिह \nपाबिनक आयोजन िवÖतृत łपमे होइत अिछ। एिह अवसरपर ÿवासी िबहारी आवÔयक łपसँ अपन ÿदेश आऽ गाम अबैत छिथ आऽ अपन घरपर रिह \nसम्पूणर् पिरवारक संग एिह पाबिनकेँ मनबैत छिथ। ®Ħा आऽ आÖथाक संग एिह पाबिनकेँ कएलासँ मनोबांिक्षत फलक ÿािĮ होइत अिछ। धािमर्क úन्थ \nसभमे ई जनतब देल गेल अिछ जे सूयर् देवक पूजा ÿाचीन कालसँ ÿिसĦ अिछ आऽ िबहारमे एकर ÿिसिĦ सहज łपमे देखल जाऽ सकै त अिछ। \nचािर िदन धिर चलै बाला ई धािमर्क अनुķान काितर्क शुĊ चतुथêसँ शुŁ होइत अिछ आऽ सĮमीकेँ समाĮ होइत अिछ। पिहल िदन “नहाय-खाय” होइत \nअिछ। एिह िदन पबनैितन सुिवधानुसार नदी, पोखिर आऽ इनार आिदमे Öनान कऽ अरबा चाउरक भात, बुटक दािल आऽ सिजमिनक तरकारी भोजन करैत \nछिथ। पबनैितनक भोजन कएलाक बाद घरक आन सदÖय भोजन úहण करैत छिथ। एिह िदन छिठ पाबिन करबाक संकÐप लेल जाइत अिछ। दोसर िदन \nपंचमीकेँ खरना होइत अिछ जािहमे पबनैितन भिर िदन उपास रिह नदी, पोखिर आ इनारसँ पािन आिन पीतल, ताम्बा अथवा मािटक बतर्नमे खीर, चाउरक \nआटाक गुलगुला बनबैत छिथ आऽ सांसमे नव वľ पिहर चाँद देिख बनल सामúी, के रा आऽ दूध सूयर् भगवानकेँ समिपर्त कऽ शान्त-िच° भऽ ÿसाद \núहण करैत छिथ। खरनाक समय कोनो आबाज निह होमए क चाही। खरनाक िविध िविभĭ Öथानपर बदलैत अिछ मुदा मूल łपमे कोनो पिरवतर्न निह \nहोइत अिछ। एकरा बादसँ पबनैितन उपासमे रहैत छिथ आऽ चािरम िदन उगैत सूयर्केँ अघ्यर् दऽ ÿसाद úहण कऽ उपास तोड़ैत छिथ। खरनाकेँ िकछु  क्षेýमे \n“लोहंडा” सेहो कहल जाइत अिछ। \nतेसर िदन षķीकेँ पबनैितन नदी, पोखिर आ इनारमे पािनमे ठाढ़ भऽ कतेको तरहक पकबान, फल-फू ल, सुपारी, पान आिदकेँ कांच बासक बनल सूपमे \nसजा ओिहमे दीप जड़ा डुबैत सूयर् िदस मूँह कऽ भगवान सूयर्केँ अघ्यर् चढ़बैत छिथ। पिरवारक आन सदÖय सेहो सूपक आगाँ पािन अथवा दूध ढ़ािर अघ्यर् \nदैत छिथ। षķी िदन भगवान सूयर्केँ अघ्यर् देलाक बाद ÿदेशक िकछु  क्षेýमे “कोसी भरबाक” परम्परा सेहो अिछ। एिह िदन अघ्यर् देलाक बाद ľीगण अपन \nअंगनाकेँ गोबरसँ िनपैत छिथ आ ओिहपर अिरपन दैत छिथ। एकर बाद चािर टा पैघ कु िसयारसँ मंडप बना एकर बीचमे मािटक बनल हाथी रखैत छिथ \nजकर चाŁ कात दीप बनल रहैत अिछ। सभ दीपकेँ मालासँ सजा ओिहमे घी ढ़ािर जड़ाओल जाइत अिछ। हाथीक ऊपरमे भगवान भाÕकरकेँ अिपर्त कएल \nजाए बाला ÿसाद, ठकु आ, के रा आऽ आन फलकेँ मािटक बतर्नमे राखल जाइत अिछ। दीप राित भिर जड़ैत रहैत अिछ आ ľीगण मंडपक चाłकात बैिस \nभिर राित जागल रिह छिठ माइक गीत गबैत छिथ। भिर राित दीप जड़बऽ आऽ गीत गाबएमे िबतैत अिछ। षķी जकाँ चािरम िदन सĮमीकेँ उगैत सूयर्क \nिभनसरमे समिपर्त कएल जाइत अिछ। एकर बाद कोसी उठा लेल जाइत अिछ। अघ्यर् देलाक बाद सभ लोक पबनैितनकेँ ÿणाम कऽ आशीवार्द लैत छिथ। \nलोक पबनैितनक आशीवार्दकेँ सूयर्देवक आशीवार्द मानैत छिथ। अमीर-गरीब, बूढ़-जवान, मािलक-नोकर, ľी-पुŁष सभ भेदभाव िबसिर पबनैितनसँ \nआशीवार्द लैत छिथ। तेजीसँ बदलैत पिरवेशक बावजूद ई परम्परा िनरन्तर चिल रहल अिछ। सĮमी अघ्यर्क बाद छिठ मायक ÿसाद úहण कऽ पबनैितन \nअपन उपास समाĮ करैत छिथ आ भोजन úहण करैत छिथ। एिहक संग चािर िदनक ई धािमर्क अनुķान समाĮ होइत अिछ। अिन्तम िदनकेँ पारन सेहो \nकहल जाइत अिछ। \nिबहारमे ई पाबिन िहन्दूक संगिह मुसलमान आ िसख सेहो मनबैत अिछ। किटहार िजलाक लàमीपुर आऽ भोजपुर िजलाक कोइलवर गाममे तीनू धमर्क \nलोक एिह पाबिनकें  मनबैत छिथ। लàमीपुर गामक पिĲम िÖथत नदीक िकनारमे तीनू समुदायक ®Ħालु एकęा होइत छिथ आऽ एक संग सूयर्देवकेँ अघ्यर् \nदैत छिथ, ओतिह, कोइलवर गाममे िहन्दू रोजा रखैत छिथ तऽ मुसलमान छिठक पाबिनमे िहन्दू सभक घरमे सूप पठा कऽ एिह पाबिनकेँ मनबैत छिथ। \nÿदेशक सांÖकृ ितक सम्पĭताक उदाहरण ÿÖतुत करैत एिह पाबिनमे उपयोगमे आबए बाला वÖतु सभ खेतीक ÓयवÖथाक अथर्शाľीय Öवłप ÿÖतुत करैत \nअिछ। ई एकमाý एहन धािमर्क अनुķान अिछ जािहमे पंिडतक कोनो हÖतक्षेप निह होइत अिछ। िबना पंिडतक सम्पĭ होमएबाला एिह पाबिनमे भगवान \nआऽ भĉक संग सीधा सम्पकर् होइत अिछ। एिह पाबिनमे ľीगणक महत्वपूणर् भूिमका होइत अिछ जे अपन शरीरकेँ तपा कऽ पूरा भिĉक संग िनयम-\nिनķा आऽ पिवýताकेँ बनाएल रखबाक ÿित िवशेष łपसँ सतकर् रखैत छिथ। एहन धारणा अिछ जे एिह पाबिनकेँ िनयम िनķा आऽ पिवýताक संग निह  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nकएलासँ एकर िवपरीत असिर पबनैितन आऽ ओकर िनकट सम्बन्धी आऽ पिरवारपर तुरत पड़ैत अिछ। ई मान्यता अिछ जेऽ पिवýताक संग ई पाबिन निह \nकएलासँ असाध्य रोग उत्पĭ होएबाक संभावना रहैत अिछ। दोसर िदस ईहोमानब अिछ जे एिह पाबिनकेँ िनयिमत łपेँ कएलासँ सफे द दाग जेहन रोगसँ \nमुिĉ सेहो भेटैत अिछ। एिह पाबिनक बढ़ैत लोकिÿयताकेँ देिख आब पुŁष सेहो ई पाबिन करए लगलाह अिछ। \nभगवान सूयर्क पूजा भारतक संगिह इन्डोनेिशया, जावा, सुमाýा आिद कतेको देशमे कएल जाइत अिछ, मुदा अन्तर अतबा अिछ जे Öथानक पिरवतर्नक \nसंग एकर Öवłप बदिल जाइत अिछ। सूयōपासनाक चरचा िवĵक ÿायः सभ ÿाचीन सािहत्यमे अलग-अलग łपमे कएल गेल अिछ। एकर चचार् वेदमे तँ \nअिछए संगिह सूयōपिनषद, चाक्षुपोपिनषद, अàयुपिनषद आिदमे सेहो अिछ मुदा सूयर् देवक संग सूयर् देवक संग षķी देवी पूजा एक संग किहयासँ कएल \nजाऽ रहल अिछ एकर ÿमान एखन धिर अनुपलब्ध अिछ। \nकाितर्क मासक षķी ितिथ षķी देवी कऽ अिछ जे भगवान काितर्के यक पत्नी छिथ। ई पाबिन सूयर् देव आ षķी देवी एक संग करबाक पाबिन अिछ जे पूरा \nभिĉक भावक संग मनाओल जाइत अिछ। छिठक गीतमे सेहो सूयर् देव आऽ षķी मायक Öतुित एक संग कएल गेल अिछ। \nसूयōपासनाक संग एिह धािमर्क अनुķानक संबंधमे कतेको कथा ÿचिलत अिछ। एकटा मान्यता ई अिछ जे मधु®वामे च्यवन ऋिषक आ®म छल। ऋिषक \nपत्नी सुकन्याक िपता जंगलमे िशकार खेलऽ गेलाह तँ हुनका Ĭारा छोड़ल गेल तीर च्यवन ऋिषक एकटा आँिखमे लािग गेल जािहसँ हुनक एकटा आँिख \nचिल गेल। एिह घटनासँ सुकन्या Óयाकु ल भऽ गेलीह आऽ जंगलक Ăमण करए लगलीह। जंगलमे एक िदन एकाएक सूयर् देवक पूजामे लागल एकटा नाग \nकन्यासँ हुनक भेँट भेल। ओ एिह सम्बन्धमे नागकन्यासँ जनतब लेलिन तँ नागकन्या जनौलक जे षķी आऽ सĮमीकेँ सूयर् देवक पूजा कएलासँ भĉक सभ \nमनोकामना पूरा होइत अिछ। एहन चरचा होइत अिछ जे च्यवन ऋिष आऽ सुकन्या सूयर् देवक पूजा कएलिन आऽ हुनक आँिख ठीक भऽ गेल। ÿाचीन \nसािहत्यसँ ईहो जनतब होइत अिछ जे औरंगजेब सेहो औरंगाबाद िÖथित देवक ÿिसĦ सूयर् मिन्दरमे १६७७ सँ १७०७ ई. धिर िनयिमत łपसँ छिठक \nअवसरपर सूयर् देवक आराधनामे लािग जाइत छल। एहनो चरचा भेटैत अिछ जे महाभारतक समय पांडव जखन सभ िकछु  हािर गेलाह आऽ जंगलमे घुमैत \nछलाह जखन िवपि° एिह समयमे þौपदी सूयर्देवक १०८ नामसँ सूयर्क पूजा कएलिन आऽ छिठक Ąत कएलाक बाद पांडवकेँ अपन राज-पाट वापस भेिट \nगेल। एिह घटनाक बाद लोक सभ एकटा “महाभारत पवर्” सेहो कहए लगलाह। आम जन समूहक मध्य ई धारणा अिछ जे एिह धािमर्क अनुķानकेँ िनķाक \nसंग कएलासँ मनोवांिक्षत फलक ÿािĮ तँ होइते अिछ संगिह संतानोत्पि° आऽ पािरवािरक शािन्त आऽ चैनक संग असाध्य रोगक िनवारण सेहो होइत \nअिछ। \nसम्पूणर् िबहारमे पूरा उत्साह आऽ भिĉभावक संग मनाओल जाएबाला एिह पाबिनक अतेक महत्व अिछ जे गरीब सेहो भीख माँिग कऽ ई पाबिन करैत \nअिछ। कतेको लोक आऽ संगठन एिह अवसरपर फल-फू ल आऽ पूजाक सामान बाँिट पुण्यक भागी बनैत छिथ। खरना आऽ सĮमीक िदन लोकसभ \nमाँिगयो कऽ ÿसाद जłर úहण करैत छिथ। पबनैितन सेहो िबना कोनो भेदभावक ÿसाद बँटैत छिथ। एिह अवसरपर पूरा ÿदेशमे नदी, पोखिर, कु आ \nआिदक सफाई कएल जाइत अिछ। सम्पूणर् ÿदेशक शहर गामक सड़क, गली, मोहıामे अĩुत सफाई आऽ ÿकाशक ÓयवÖथा कएल जाइत अिछ। शहर \nसभमे नदी-पोखिरपर बढ़ैत भीड़ देिख आब लोक सभ अपन मोहıा आऽ घरक छत अथवा लग पासमे खाली Öथानपर पोखिर जकाँ संरचना बना ओिहमे \nपािन जमा दैत छिथ आऽ पबनैितन ओिहमे ठाढ़ भऽ सूयर्देवकेँ अघ्यर् समिपर्त करैत छिथ। ई एकमाý अवसर अिछ जखन लोक सभ साक्षात अराध्य देवक \nपूजा करैत छिथ। एिह अवसरपर सम्पूणर् िबहारमे अमीर-गरीब, ऊँ च-नीच आऽ मािलक-मजूरक बीच दूरी समाĮ भऽ जाइत अिछ। सभ के ओ तन, मन, \nधनसँ एिह पाबिनमे लािग जाइत अिछ आऽ सम्पूणर् वातावरण छिठमय भऽ जाइत अिछ। \n  \n२. िबहारमे सूयōपासनाक ÿमुख के न्þ-  \nनवेन्दु कु मार झा, \nसमाचार वाचक सह अनुवादक (मैिथली), ÿादेिशक समाचार एकांश, आकाशवाणी, पटना  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nछिठ पाबिन िबहारक एकटा लोक पवर् अिछ जे ÿायः सभ घरमे मनाओल जाइत अिछ। पूरा ÿदेशमे आÖथा आऽ ®Ħाक संग ई चािर िदवसीय अनुķान \nसम्पĭ होइत अिछ। िबहारमे सूयōपासनाक कतेको के न्þ अिछ। िबहारमे िÖथत कतेको सूयर् मिन्दर ®Ħालु सभकेँ भगवान सूयर्क अघ्यर् देबाक लेल आकिषर्त \nकरैत अिछ। ÿदेशक संगिह देशक कतेको आन क्षेýसँ ®Ħालु एिह मिन्दर सभमे आिब सूयर् देवक आराधना करैत छिथ:- \nदेवक सूयर् मिन्दर:- औरंगाबाद िजला मुख्यालयसँ बीस िकलोमीटरपर देवमे िÖथत सूयर् मिन्दर मगध िविशĶ संÖकृ ित, आÖथा आऽ िवĵासक सवार्िधक \nसशĉ आऽ िवराट ÿतीक अिछ। ई ÿाचीन सूयर् मिन्दर अपन िशÐप आऽ Öथापत्यक ÿभावशाली सौम्यक अिभÓयĉ करैत अिछ। सूयर् देवक ई िवशाल \nमिन्दर पूवार्िभ,उख निह भऽ पिĲमािभमुख अिछ। िबना िसमेन्ट या गार चूनाक आयताकार, वगार्कार, अĦर्वृ°ाकार, गोलाकार आऽ िýभुजाकार आिद \nकतेको łप आऽ आकारमे काटल पत्थरकेँ जोिड़कऽ बनाओल गेल अिछ। गोटेक सौ फीट ऊँ च एिह सूयर् मिन्दरमे सूयर् देवक तीन łपक उदयाचल, \nमध्यांचल तथा अÖताचलमे िवīमान छिथ। एिह मिन्दरक कारी पाथिरक नĈासी, अिभषेक करैत अÖताचलगामी सूयर्क िकरण आऽ एिह मिन्दरक \nमिहमाक कारण लोक सभमे अटूट ®Ħा अिछ। एिह कारण ÿित वषर् चैत आऽ काितक मासमे देशक कतेको क्षेýसँ पबनैितन एिह ठाम आिब सूयर्देवकेँ \nअघ्यर् दैत छिथ। \nपोखरामाक सूयर् मिन्दर- लखीसराय िजला सूयर्गढ़ा ÿखण्डक पोखरामा गाममे Öथािपत सूयर् मिन्दर सूयर् पंचायतन मिन्दर अिछ जतए पाँचो देवता िशव, \nगणेश, िवÕणु आऽ देवी दुगार्क संग सूयर्देव िवराजमान छिथ। एिह तरहक ÿदेशक ई पिहल मिन्दर अिछ। एकर िनमार्ण सूयर् देवक ÿेरणासँ भेल अिछ। \n१२०० फीटमे बनल एिह मिन्दरक बगलमे एकटा पोखिर सेहो अिछ जतए भगवान सूयर्केँ अघ्यर् देल जाइत अिछ। लोक सभक मान्यता अिछ जे सच \nŃदय, Öवच्छ भाव आऽ पिवý मनसँ एिह मिन्दरमे छिठक पूजा कएलासँ दैिहक, दैिवक आऽ भौितक पापसँ मुिĉ तँ भेटैते अिछ, सूयर् नारायण मनोनुकू ल \nफल सेहो दैत छिथ। पोखरामा गाम िकउल-भागलपुर रेल खण्डपर कजरा Öटेशनसँ पाँच िकलोमीटर उ°र पिĲममे तथा सड़क मागर्सँ ई गाम लखीसराय –\nमुँगेर पथपर लखीसरायसँ पन्þह िकलोमीटर आऽ अलीनगरसँ चािर िकलोमीटरपर अविÖथत अिछ। \nउलारक सूयर् मिन्दर- राजधानी पटनासँ पचास िकलोमीटर दूर दुिÐहन बाजार आऽ पालीगंजक मध्य उलार मोड़सँ एक िकलोमीटर दूर अविÖथत उलारक \nसूयर् मिन्दर अपन िविशĶ पहचानक कारण ÿिसĦ अिछ। Ĭापर कालमे भगवान ®ीकृ Õणक वंशक राजा एिह मिन्दरक िनमार्ण करौने छलाह। गोटेक तीस \nफीट ऊँ च एिह मिन्दरक इितहास आऽ महत्वक कारण आइयो सभ रिव िदन कतेको हजार ®Ħालु पैदल चिल कऽ एिह ठाम पूजा-अचर्ना करैत छिथ। \nछिठक अवसरपर एिह ठाम पैघ संख्यामे लोक छिठ करऽ अबैत छिथ। \nमधु®वाक सूयर् मिन्दर- राजधानी पटनासँ सटल अरवल िजलाक मधु®वामे सेहो एकटा ÿाचीन सूयर् मिन्दर अिछ। कहल जाइत अिछ जे मधु®वामे च्यवन \nऋिषक आ®म छल। पौरािणक कथाक अनुसार सुकन्या आऽ च्यवन ऋिषक देवार लागल शरीर एिह ठाम ठीक भऽ गेल छल आऽ हुनक फू टल आँिख \nपूवर्वत भऽ गेल। \nसुवासक सूयर् मूितर्- मुजफ्फरपुर िजलाक गायघाट ÿखण्ड अन्तगर्त दरभंगा-मुजफ्फरपुर राÕůीय उē पथपर लढ़ौर पंचायतक सुवास गाममे सेहो भगवान \nसूयर्क एकटा ÿाचीन मूितर् अिछ। एिह गामक लोक एकर पूजा अपन úाम देवताक łपमे करैत छिथ। जानकारीक अभावमे ई मूितर् एकटा छोट मिन्दरमे \nएखनो Öथािपत अिछ। हालाँिक एखन धिर ÿदेशक सूयōपासनाक के न्þमे एकर पहचान निह बिन सकल अिछ। \nउमगाक सूयर् मिन्दर- औरंगाबाद िजलाक मदनपुर उमगा पवर्त ®ृंखलापर चौदह सौ वषर् पूवर् एकटा सूयर् मिन्दरक िनमार्ण कराओल गेल छल जकर िशÐप \nदेवक सूयर् मिन्दरसँ िमलैत अिछ। गोटेक सािठ फीट ऊँ च ई मिन्दर िबना िसमेन्टक ÿाचीन पाथरसँ बनल अिछ। एिह ठाम सात टा घोड़ापर सवार भगवान \nसूयर्क ÿितमा Öथािपत अिछ। देवसँ गोटेक बारह िकलोमीटरपर ई मिन्दर अविÖथत अिछ। \nबेलाउरक सूयर् मिन्दर- भोजपुर िजलाक उदवन्तनगर ÿखण्डक दिक्षण-पूवर् कोनपर आरा-सहार सड़कपर िÖथत बेलाउर सूयर् मिन्दरक लेल ÿिसĦ अिछ। \nबेलाउरक नयनािभराम एिह मिन्दरमे सूयर् देवक भÓय ÿितमा ÿितिķत कएल गेल अिछ। एिह ठाम ÿदेशक कोन-कोनसँ लोक सभ मनता मानए अबैत \nछिथ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \nऔंगारीक सूयर् मिन्दर- नालन्दा िजलाक एकं गरसराय ÿखण्डक एकं गरडीह बजारसँ गोटेक पाँच िकलोमीटर दिक्षण ऐितहािसक औगारी गाममे बनल सूयर् \nमिन्दरमे सूयर् देव आऽ भगवान िवÕणुक उनीस टा ÿाचीन ÿितमा अिछ। भगवान सूयर्क बारह टा रािश अिछ। एिह सभ रािशक ÿतीक देश भिरक बारह टा \nसूयर् मिन्दरमे सँ एकटा औंगारीक सूयर् मिन्दर अिछ। मिन्दरक लग एकटा िवशाल पोखिर सेहो अिछ। एिह पोखिरमे Öनान कऽ सूयर् देवकेँ एिह ठाम अघ्यर् \nदेबाक िवशेष महत्व अिछ। छिठक अवसरपर औंगारीमे पैघ मेला सेहो लगैत अिछ। \nहवेली खड़गपुरक सूयर् मिन्दर- मुंगेर िजलाक हवेली खड़गपुर मुख्यालयसँ गोटेक तीन िकलोमीटर उ°र पिĲम जमुई-मुंगेर रोडपर अविÖथत सूयर् मिन्दरक \nिनमार्ण पाँच दशक पूवर् छाý सभक पूजा-अचर्नाक लेल बनाओल गेल छल। एकर िनमार्ण पंिडत देवद° शमार् छाý-छाýा सभक लेल कएने छलाह \nजािहसँ छाý सभ भगवानक सजीव łपकेँ महसूस करिथ। हालाँिक आब ई मिन्दर भĉ सभक लेल आराधनाक ÿमुख के न्þ बिन गेल अिछ। ई मिन्दरक \nबाहरी भाग एखनो अĦर्िनिमर्त अिछ आऽ Öथानीय जनताक अपेक्षाक िशकार अिछ तथािप छिठक अवसरपर पैघ भीड़ एिह ठाम लगैत अिछ आऽ चािर \nिदवसीय एिह अनुķानक अिन्तम िदन “पारण” केँ भगवान सूयर्क ÿितमापर अघ्यर् चढ़ैबाक लेल होड़ लागल रहैत अिछ। \nबड़ीजानक सूयर् मिन्दर- िकशनगंज िजलाक अरिरया-बहादुरगंज रोडसँ दिक्षण बड़ीजानमे भगवान सूयर्क भÓय पुरान मिन्दर अिछ। एिह मिन्दरक गभर् गृहमे \nउ°र पालकालीन छओ फीटक सूयर्देवक ÿितमा Öथािपत अिछ। \nबड़गावक सूयर् मिन्दर- नालन्दा िजलाक ÿाचीन नालन्दा िवĵिवīालयक खंडहरसँ गोटेक दू िकलोमीटर उ°र-पिĲममे िÖथत बड़गाव नामक Öथानपर \nभगवान सूयर्क ÿाचीन आऽ भÓय मिन्दर अिछ। मिन्दरसँ सटल सूयर् तालाब सेहो अिछ। मान्यता अिछ जे एिह तालाबमे Öनान कएलासँ कु Ķ रोगक िनवारण \nहोइत अिछ। बेशी संख्यामे लोक एिह ठाम छिठ करैत छिथ। \nदेव कु ण्डक सूयर् मिन्दर- औरंगाबाद िजलाक पंचŁिखया मोड़सँ पाँच िकलोमीटर उ°र हंसपुरा नामक गामसँ तीन िकलोमीटर पूरबमे िÖथत अिछ \nदेवकु ण्डक सूयर् मिन्दर। एिह मिन्दरक दरबाजा पूवर् िदस अिछ। चैत आऽ काितक दुनू मासक छिठमे एिह ठाम भÓय मेला लगैत अिछ। \nपंडारक सूयर् मिन्दर- पटना िजलाक बाढ़ अनुमंडलसँ गोटेक दस िकलोमीटर दूर पंडारक गामक पिĲम भागमे गंगा नदीक कातमे सूयर् देवक मिन्दर िÖथत \nअिछ। एिह मिन्दरक िनमार्ण Ĭापर युगमे ®ी कृ Õणक अĶ मिहिषमे सँ एक सभसँ सुन्दरी जावन्तीक पुý साम्बा करौने छलाह। मिन्दरक गभर्गृहमे कारी \nपाथरपर पुरान शैलीमे सूयर् देवक सम्मोहक आऽ दुलर्भ ÿितमा अिछ। देशक बारह टा ÿमुख सूयर् मिन्दरमे सँ ईहो एकटा सूयर् मिन्दर अिछ। \n  \nनूतन झा; गाम : बेÐहवार, मधुबनी, िबहार; जन्म ितिथ : ५ िदसम्बर १९७६; िशक्षा - बी एस सी, कÐयाण कॉलेज, िभलाई; एम एस सी, \nकॉपōरेिटव कॉलेज, जमशेदपुर; फै शन िडजाइिनंग, एन.आइ.एफ.डी., जमशेदपुर।“मैिथली भाषा आ' मैिथल संÖकृ ितक ÿित आÖथा आ' आदर हम्मर मोनमे बēेसॅ ं \nबसल अिछ। इंटरनेट पर ितरहुताक्षर िलिपक उपयोग देिख हम मैिथल संÖकृ ितक उĿवल भिवÕयक हेतु अित आशािन्वत छी।” \n िमिथलांचलक ĂातृिĬतीया \nĂातृिĬतीया िहन्दु समाज मे ÿचिलत पाबिन अिछ । िमिथलांचल मे सेहो अकर िविशĶ महत्व अिछ । काितर्क मास मे शुĊ पक्ष के  िĬतीया ितिथ \nक ई पाबिन मनाओल जाइत अिछ । ई िदन भाय - बिहनक अटूट ÿेम के  समिपर्त होइत अिछ । अिह पाबिन सऽ जुड़ल एक पौरािणक कथा अिछ जािह \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nअनुसारे जमुना अप्पन भाय यम के  अिह िदन नोतने रहैथ । बिहन सब अप्पन भाय के  पूजा करैत छिथ । बिहन अपन घरक ऑ ंगन नीप कऽपीठार सऽ \nषķदलक अिड़पन बनाबैत छैथ । भाय के  आसन अथवा पीढ़ी पर बैसाबैत छैथ । अिड़पन पर एक गोट बाटी राखै छैथ ।लोटा मे अिछंजल लैत छैथ । \nपूजा के  लेल छह गोट कु म्हरक फू ल, िपठार, िसन्दूर, छह गोट डॉ ंट सिहत पानक पात, छह गोट सुपाड़ी, दुनु ÿकारक  इलायची आर हरीर आवÔयक \nहोइत अिछ । कु म्हरक फू ल निहं भेटला पर गेंदाक फू ल सऽ काज लेल जाईत अिछ ।  \nबिहन अपन भाय के  आसन पर बैसाकऽ िपठार आ िसन्दूर सऽ ितलक करैत छैथ । तकर बाद भाय दुनु कर पसािरकऽ बािटक ऊपिर राखैत छैथ \nआ' बिहन भाय के  हाथ मे िपठार िसन्दूर सिहत पूजाक सब सामúी राखैत छिथ । पुन जलसॅ ं भायके  हाथ धो दैत छैथ । जलसऽ हाथ  धोईत काल बिहन \nिनम्निलिखत फकरा गाबैत छिथ  \n''यमुना नोतली यम के ़ हम नोतै छी भाय के , \nजते िदन यमुनाक धार रहै तते िदन भाय के  अłदा रहै\" \nतकर बाद बिहन अपन भाय के  वैभवानुसार उपहार दैत छिथ । मान्यता अिछ जे ई पूजा करै वाली ľी वैधÓय एवम्  अन्य Ċे श सऽ दूर रहैत छिथ \n।बचपन मे जतऽ ई पाबिन बिहन सभ लेल उपहारक लालसा आ' भाई सभ लेल पूजा कराबऽ के  खुशी दैत अिछ ओतई पैघ भेलापर ई पाबिन भाय \nबिहन के  भेंट करबाक अवसर बिन जाईत अिछ । \n३.पī  \n३.१.१.रामलोचन ठाकु र २.िनिमष झा ३. िजतमोहन झा \n३.२. १.®ी गंगेश गुंजनक- राधा (छठम खेप)२. Ôयामल सुमन \n३.३. १.राजेन्þ िवमल २.रेवतीरमण लाल ३.िदगम्बर झा \"िदनमिण\"४.बुĦ-चिरत \n३.४. १.łपा धीł २.ज्योित \n३.५. १.िवīानन्द झा २.नवीननाथ झा ३.िवनीत उत्पल \n३.६. १.वृषेश चन्þ लाल २. धीरेन्þ ÿेमिषर् ३. िवभूित \n३.७. १. रामभरोस कापिड़ २. रोशन जनकपुरी ३.पंकज पराशर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \n३.८. १.वैकु ण्ठ झा २. िहमांशु चौधरी \n१.रामलोचन ठाकु र २.िनिमष झा ३. िजतमोहन झा \n®ी रामलचन ठाकु र, जन्म १८ माचर् १९४९ ई.पिलमोहन, मधुबनीमे। विरķ किव, रंगकमê, सम्पादक, समीक्षक। भाषाई आन्दोलनमे सिøय भागीदारी। \nÿकािशत कृ ित- इितहासहन्ता, मािटपािनक गीत, देशक नाम छल सोन िचड़ैया, अपूवार् (किवता संúह), बेताल कथा (Óयंग्य), मैिथली लोक कथा (लोककथा), ÿितध्विन (अनुिदत \nकिवता), जा सकै  छी, िकन्तु िकए जाउ(अनुिदत किवता), लाख ÿĳ अनु°िरत (किवता), जादूगर (अनुवाद), Öमृितक धोखरल रंग (संÖमरणात्मक िनबन्ध), आंिख मुनने: आंिख \nखोलने (िनबन्ध)। \n पास करबाक लेल \n  \nउ°र पुिÖतका आपस रिखते \nपुिछ बैसैत छिथ मैम \nअधर्वसना बाब्ऽके शी \nवय िवलिम्वत नवल वेशी \nसोनाक वगर् िशिक्षका- \nदेखलहुँ, बड़ कमजोर अिछ नेना अहाँक \nकने नीक जकाँ किरऔक गाइड... \n  \n-          कमजोर त ई निह अिछ मैम \nआ जहाँधिर छैक बात करबाक गाइड \nसे Öकू ल त ताही लेल पठाओल जाइत अिछ \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \n   अंúेजीक एक पý मे पचासी \n   आ दोसर मे िकएक अबैत छैक पचीस \n   सोचबाक बात इहो की निह िथक? \n  \nिवहुँसैत बजैत छिथ मैम \nपाĲात्य िशक्षा-संÖकृ ितक सेिवका \nवैĵीकरण मेनका- \nखाता त देखबे कएल \nिलखने अिछ माý दूटा पेज \n  \n-तें ने कहल हम \nकमजोर ओ निह अिछ \nपढ़बैत िछऐक Öवयं हम \nिलखबे निह कएलक \nसे बात भेल अन्य \nपरंच एिहठाम नम्बर निह देल गेलैक \nसे भेल निह बोधगम्य... \nओिहना िबहुँसैत पुछैत िछयिन हम \nदेखबैत पुिÖतकाक पंिĉ िवशेष \n  \nआĲयर् चिकत सन भेल कहै छिथ मैम-  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \nगलती िलखने अिछ \nसंयुĉ पिरवार सुखी पिरवार! \n-          त एिह मे गलती की छैक? \nिरĉÖथान मे ओ िलिख देलक संयुĉ \nमैम, संयुĉ पिरवार आ \nबसुधैव कु टुम्वकम् के र संÖकारमे पािलत \nहमर पौý के ना िलिख पाओत \nछोट पिरवार नीक... \n  \n-          मुदा \n-          पोथी मे सएह छैक \nइएह ने कहब अहाँ \nआ पास करबाक लेल \nउएह िसखए पड़तैक \nआर की-की िसखए पड़तैक एकरा \nिजनगी मे करबाक लेल पास? \n  \nमैम चुपचाप िनहारैत रिह जाइत छिथ \nहमर मुह िनिनर्मेष \nिवदा लैत छी हम \nकहैत- वेश!!  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \n(२६.१०.२००८) \nहज¥ की \n  \nचलू ितरंगा कने उड़ा ली हज¥ की। \nआजादी के  रÔम पुरा ली हज¥ की॥ \nआजादी के  अथर् कोश मे जुिन ताकी। \nआजादी के  जĳ मना ली हज¥ की॥ \nशुÐक-मुĉ आयात Öकॉच-सैम्पेन होइछ। \nिशक्षा ÖवाÖथ्यक शुÐक वृिĦ मे हज¥ की॥ \nदेशक ÿगित िवकास िवदेशी पूँजी स। \nसंसद हैत िनलाम होउक ने हज¥ की॥ \nसौ-हजार भिस गेल बािढ़ मे भसए िदऔ। \nराता-राती शेठ बनत िकछु  हज¥ की॥ \nरौदी-दाही सबिदना छै रहए िदऔ। \nजनता बािढ़ अकाल मरत िकछु  हज¥ की॥ \nगाम-देहातक बात बैकवाडर्क लक्षण। \nमेůो ÿगित िनशान देश के  हज¥ की॥ \nनेता िजन्दावाद रहओ आवाद सदा। \nदेश चलै छै एिहना चलतै हज¥ की॥ \n(२६.१०.२००८) \nिकछु  क्षिणका (हाइकू )  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \n१.भोजक पान \nसासुरक सम्मान \nपुिनमाक चान \n२.हाथीक कान \nनटुआक बतान \nएक समान  \n३.दूरक चास \nगामक कात बास \nकोन िवĵास  \n४.बाँझीक फू ल \nमहकारीक फल \nके  कहै भल  \n५.दादुर-गान \nडोकाक अिभयान \nवेथे गुमान  \n६.िहजरा-नाच \nओिकल के र साँच \nकी ६ की पाँच \n(२६.१०.२००८)   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \n२. िनिमष झा \n  \nहाइकू  \n  \nचाँदनी राित \nनीमक गाछ तर \nजरैछ आिग। \n  \nगरम साँस \nिछला गेलैक ठोर \nÿथम Öपशर्। \n  \nपिरिचत छी \nजीवनक अन्तसँ \nमुदा जीयब। \n  \nबहैछ पछबिरया \nजरै उिम्मदक दीया \nउदास मोन। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \n  \nपीयाक पý \nिकलिकĖत् भेल \nउĥीĮ मोन \n  \n®म ठाढ़ छै \n®िमक पड़ल छै \nमिसिन युग। \n  \nमृत्युक नोत \nजीबाक लेल िसखु \nदेब बधाइ। \n ३. \nिजतमोहन झा घरक नाम \"िजतू\"  जन्मितिथ ०२/०३/१९८५ भेल, ®ी बैīनाथ झा आ ®ीमित शांित देवी केँ सभ स छोट (िĬतीय) सुपूý। Öव.रामेĵर \nझा िपतामह आ Öव.शोभाकांत झा मातृमह। गाम-बनगाँव, सहरसा िजला। एखन मुम्बईमे एक िलिमटेड कं पनी में पद्Öथािपत।Łिच : अध्ययन आ लेखन खास कs मैिथली ।पसंद : हर \nिमिथलावासी के  पसंद पान, माखन, और माछ हमरो पसंद अिछ।    \nिदलक कलमसँ पॉ ँच गोट शेरो शायरी (भाग-१) \n   \nचाँदक लेल िसतारा हजार छैन ! \nमुदा िसतारा के  लेल चाँद एक !! \nओिहना अपनेक लेल हेता हजारो ! \nमुदा हमरा लेल अिह िसफर् एक !! \n  \nहाथक लकीर पर एतवार क लेब !  \nभरोसा हुवेंतँ हर हदकेँ पार क लेब !!  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nहरेब आर पेब सभ नशीवक खेल अिछ !  \nिदल िजनका अपनाबे हुनके सँ प्यार क लेब !!  \n   \nिदलजे डू बलतs आशाके  गाम आँखमs मचैल गेल !  \nएक िचराग की बुझल सौ िचराग जैल गेल !! \nहमर आर हुनकर राह बस एतबे देर एक छल ! \nदुई कदम चललŌ की राहे बदैल गेल !! \n  \n नोरसँ पलक भींगे लैत छलो ! \nयाद हुनकर आबैत अिछतँ कै न लैत छलो !! \nसोच्लŌ की िबसैर जै हुनका ! \nमुदा हर बेर ई फै सला बदैल लैत छलो !! \n  \n अपन आगाजसँ आजू तलक िजंदगी, अिहकें  याद मs गुम छल ! \nतयŌ पता नै िकये ई एहसास अिछ, जेना की चाहत हमर कम छल !! \n \n \n \n१. ग गेश गुंजन २. Ôयामल सुमन \n. ®ी डॉ. गंगेश गुंजन(१९४२- )। जन्म Öथान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. (िहन्दी), रेिडयो नाटक पर पी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' \nउपन्यासकार।१९६४-६५ मे पाँच गोटे किव-लेखक “काल पुŁष”(कालपुŁष अथार्त् आब Öवगêय ÿभास कु मार चौधरी, ®ी गंगेश गुन्जन, ®ी साके तानन्द, आब Öवगêय ®ी बालेĵर \nतथा गौरीकान्त चौधरीकान्त, आब Öवगêय) नामसँ सम्पािदत करैत मैिथलीक ÿथम  नवलेखनक अिनयिमतकालीन पिýका  “अनामा”-जकर ई नाम साके तानन्दजी Ĭारा देल गेल छल \nआऽ बाकी चाł गोटे Ĭारा अिभिहत भेल छल- छपल छल। ओिह समयमे ई ÿयास तािह समयक यथािÖथितवादी मैिथलीमे पैघ दुÖसाहस मानल गेलैक। फणीĵरनाथ “रेणु” जी \nअनामाक लोकापर्ण करैत काल कहलिन्ह, “ िकछु  िछनार छौरा सभक ई सािहित्यक ÿयास अनामा भावी मैिथली लेखनमे युगचेतनाक जłरी अनुभवक बाट खोलत आऽ आधुिनक \nबनाओत”। “ िकछु  िछनार छौरा सभक” रेणुजीक अपन अन्दाज छलिन्ह बजबाक, जे हुनकर सन्सगर्मे रहल आऽ सुनने अिछ, तकरा एकर Óयėना आऽ रस बूझल हेतैक। ओना \n“अनामा”क कालपुŁष लोकिन कोनो łपमे सािहित्यक मान्य मयार्दाक ÿित अवहेलना वा ितरÖकार निह कएने रहिथ। एकाध िटप्पणीमे मैिथलीक पुरानपंथी काÓयŁिचक ÿित कितपय \nमुखर आिवÕकारक Öवर अवÔय रहैक, जे सभ युगमे नव-पीढ़ीक Öवाभािवक Óयवहार होइछ। आओर जे पुरान पीढ़ीक लेखककेँ िÿय निह लगैत छिन आऽ सेहो Öवभािवके । मुदा अनामा \nके र तीन अंक माý िनकिल सकलैक। सैह अनाम्मा बादमे “ कथािदशा”क नामसँ Öव.®ी ÿभास कु मार चौधरी आऽ ®ी गंगेश गुंजन दू गोटेक सम्पादनमे - तकनीकी-Óयवहािरक \nकारणसँ-छपैत रहल। कथा-िदशाक ऐितहािसक कथा िवशेषांक लोकक मानसमे एखनो ओिहना छिन्ह।  ®ी गंगेश गुंजन मैिथलीक ÿथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक छिथ \nआऽ िहनका उिचतवĉा (कथा संúह) क लेल सािहत्य अकादमी पुरÖकार भेटल छिन्ह। एकर अितिरक्° मैिथलीमे हम एकटा िमथ्या पिरचय, लोक सुनू (किवता संúह), अन्हार- \nइजोत (कथा संúह), पिहल लोक (उपन्यास), आइ भोर (नाटक)ÿकािशत। िहन्दीमे िमिथलांचल की लोक कथाएँ,  मिणपĪक नैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहन्दी अनुवाद आऽ शब्द \nतैयार है (किवता संúह)। ÿÖतुत अिछ गुėनजीक मैगनम ओपस  \"राधा\" जे मैिथली सािहत्यकेँ आबए बला िदनमे ÿेरणा तँ देबे करत सँगिह ई गī-पī-āजबुली िमि®त सभ दुःख \nसहए बाली- राधा शंकरदेवक परम्परामे एकटा नव-परम्पराक ÿारम्भ करत, से आशा अिछ। पढ़ू  पिहल बेर \"िवदेह\"मे गुėनजीक \"राधा\"क पिहल खेप।-सम्पादक। मैिथलीक ÿथम \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nचौबिटया नाटक पढबाक लेल बुिधबिधया, गुंजनजीक नाटक आइ भोर पढ़बाक लेल आइ भोर आऽ गुंजनजीक दोसर उपन्यास पढ़बाक लेल पिहल लोक िĊक कł। ( हुनकर पिहल \nउपन्यास \"माहुर बोन\"क मूल पाण्डुिलिप िमिथला िमिहर कायार्लयसँ लुĮ भए गेल, से अÿकािशत अिछ। गुंजनजी सँ अनुरोध के ने िछयिन्ह जे जतबे मोन छिन्ह, ततबे पाठकक लेल \nपठाबिथ, देखू किहया धिर ई संभव होइत अिछ।) \nगुंजनजीक राधा \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ युग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-भावपर िकछु -िकछु  मनोĬेग, बड़ बेचैन कएने रहल।  \nअनवरत िकछु  कहबा लेल बाध्य करैत रहल। करिह पड़ल। आब तँ तकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद अिछ। माने से मन एखन छोिड़ देने अिछ। जे ओकर मजê। मुदा Öवतंý निह कए देने \nअिछ। मनुखदेवा सवारे अिछ। करीब सए-सवा सए पात किह चुकल िछयैक। माने िलखाएल छैक ।  \nआइ-कािÐह मैिथलीक महांगन (महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ डगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुÖवागतम!    \nलोक मानसकें  अिभजन-बुिĦ फे र बेदखल कऽ रहल अिछ। मजा के र बात ई जे से सब भऽ रहल अिछ- मैिथलीयेक नाम पर शहीद बनवाक उपøम ÿदशर्न-िवन्याससँ। िमिथला \nराज्यक मान्यताक आंदोलनसँ लऽ कतोक अन्यान्य लàयाभासक एन.जी.ओ.यी उīोग माग¥ सेहो। एखन हमरा एतवे कहवाक छल । से एहन कालमे हम ई िवहĭास िलखवा लेल िववश \nछी आऽ अहाँकेँ लोक धिर पठयवा लेल राधा किह रहल छी। िवचारी।   \n \nराधा  (छठम खेप)  \nÿाणाधार, \nसे ई सात इनार गहींर सं सबोिध रहलŏहें, \nबचाब' लोक लĕा ! \nके हन ई मनक पराभव \nल' सकी ने नाम अहांक पुकािर, \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \nभ' Öवच्छन्द \nलोकक सोझां मे िनधōख आ सािधकार, \nिसनेहोक धŁ के हन जरल कपार \nके हन भेल हमरो अŀĶ अपरम्पार । \nमन कोना बौआइत रहैत अिछ \nखुजल बाछी जकां एकसर बने-वन, \nतकै त माय, यमुनाक काते कात, \nहुकड़ैत Óयाकु ल भेल, वन-झांखुर सं चंछबैत देह \nतकै त मायक नेह , \nदुखबैत कांच-कोमल सीप सन-सन खूर अपन, \nआ मनुक्खक नेनेक ठोढ़ सन सुĭर-सरस \nचुम्बन ल' लै योग्य कं पैत अपन िशशु-थुथून \nई सोिच मन लाजो करैये जे \nके हन सन ई कामना हमरो बतािह, \nअहां तं अहां भेलŏ, हमर कोनो की माय अहा? \nआ िक संतान हम आहांक, \nने हम बाछी ने अहां गाय, कोना आयल-ए, \nभाव एहन Ńदय मे, कत' सं जािन निह, \nिकछु  ने ²ात, मुदा ई बात के हन िदÓय-िविचý, \nएखनिह भ' रहल अनुभूितक आनन्द जे \nहम Öवयं छी गौ अहां हमरा पर ओंगठल ठाढ़ भ' \nअपन पिरिचत िवशेष भंिगमा मे \nएक िदिस के ने गदर्िन टेढ़ \nदोसर िदिस दुनू हाथें ध' क' मुनने आंिख, \nलागल ठोर सं तन्मय भनें बंसुली रहल टेिर, \nहमर से देह गायके र आ अहांक आत्मीय पीठक, \nइहो की संयोग के हन िवचार, \nईह मुदा हमहूं छी कतेक बकलेल के हन बतािह \nकी सब भाव आबय आिब क' अन्हर उठाबय, \nहमर एिह असकर मनक पसरल \nāजक भिर आंगन   \nपड़ल सभ िकछु  जेना हो दुिखत \nहो उदास \nजेना सुखा रहल हो कं ठ कएक कए युग सं  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \nÿतीक्षा मे ÿतीक्षा मे अशाबाटी मे, \nटंगल हो ताही पर गिन गिन क' देह-ÿाणक  \nएक-एक धुकधुकी \nआयुक सभटा उत्कं ठ सीिदत क्षण! \nसŏसे ÿकृ ित मे माý एक ई मन \n \nइयेह टा गुम्म गीत गबैत िमलनक \nभिर उमेरक िवयोगी अंगना मे बैसिल, \nकु समय कान मे घोरैत कौआ कु चरबाक मधु बोल! \nआशाक के हन तुĭुक डोिर \nतिह पर टंगल हमर शरीर भारी, तथािप \nनिह टुटैये निह टुटैये, धन्य आसक डोिर, \nएिह िच°क ÿतीक्षा आशाबाटीक ई \nिवलक्षण खेल देल िसखाय, \nके हन कारी Ńदय भेल, कृ Õण ?             \n \nिकछु  पड़ैये मन अहूं के  एको िमिसया \nएको िमिसया Öनेह ,सम्बोधन ? \nअहीं कें  टुटैत रहैत छल मुंह- \nअनन्तो नाम ल क' फु सफु सा क' कहब , \nगे āजवािसन छŏड़ी !आिदवािसन कत' छलें नुकायिल?  \nकोन जंगल-पहाड़ मे भ'गेल रहें अलोप \nभिर िदन, भ' गेलŏहें अकच्छ तोरा तािक-तािक... \nबा अचानक आिब पाछां कान मे कू -उ-उ क' देब \nठोढ़ सटाय हमर जीवन कें  देहक बाटे , भिर देब \nतेहन दुलर्भ अलौिकक झुरझुरी सवा«ग, जे \nबिन महातीथर्क भोरहिरयाक िदÓय मंिदर \nगनगनाय लागय भĉ सबहक अनवरत \nबजाओल जाइत मंिदरक घंटी सं टनाटन  \nहमर सम्पूणर् अिÖतत्वे िननािदत क', पल खिसते  \nने जािन स°े कत' भ' जाइत रही अलोप...  \nहमरा ÿाण कें  िवकलताक एकपिहया टुटल \nबएलगाड़ी पर बैसा क' जेना कही-ताकू  आब हमरा,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nतािक िलय', हम छी कोन ठाम, क° ? \nके हेन बैसिल शान्तिच° हमरा, अनेरे \nई उपþव क' कोना क' दी अशान्त \nअिछ िकछु  एको िमिसया यािद, एकहु र°ी मन ? \nसे िकयेक हएत, आब तािह सं अहांक कोन संबंध \nतकरा सं कोन अहां कें  काज, \nिवकल जे भेल, होइत रहओ।छटपटाइत रहओ, \nअहांक नाटक अपन अिगला-अिगला ŀÔय सबहक \nकरैत रहओ ओिरयाओन, िनरन्तर। \nनव-नव िनमर्म रसक अनुसंधान मे \nलागल रही, बड़ िदव । \nकहां िकछु  लोक लेल िचन्ता \nकोनो मुंहछु आओनो एक बेर \"िकयेक छौ मन हूस छŏड़ी\" ?'' \nछŏड़ी !'' नाम तं अिछये ने कोनो हमर राधा, \nके हन मायावी के हन अिभनय असंभव लोक अहां यौ, \nमोिह बैसब बेबस भेल अपनिह Öनेही, आĮक \nअनवरत करब हरान \nिहनकर भ' गेलय िहÖसक, \nबड़े आबय मजा लोक के  क' िवकल अिÖथर \nकोनहुं ÿकारें क' दी िकछु  बेचैन आ \nअपने पार । \nनाटक अहुंक धिर अिछ कृ Õण अपरम्पार, \nहे सरकार ! \nकखनो उिठतो अिछ मनक महासागरमे अपनेक, \nहमर नामक कोनो टा पोठीयोक तरंग ?  \n  \nकत' सं िकछु  छू िट जाइत छैक जीवन \nकोन क्षण मनक महल  ढनमना ढिह जाइछ \nआ सब िकछु  बुझाय लागत-Óयथर्, \nहोयवाक अपन िकछु  मतलब सŏसे पृथ्वी पर \nभेटत ने तकने ,ने इच्छे रहत बांचल शेष जे \nताकी अपन से संसार , \nपिछलो पहर धिर छल अपने संग \nमनक सजल सपना सब कें  अप्पन मखमले सन \nआस-िवĵासें भरल आंचर सं झारैत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nओकरा पर पड़ल अवहेला उपेक्षाक गदार् \nसÖनेह बड़ मने बहुत भावें भरल संपूणर् \nसभकें  ल' चल जाए उिधया जेना अनचोखे कोनो िबहािड़, \nआंगन मे सुखाइत डोर पर कोनो आंगी जेकां  \nनिह जािन  कोन िदशा आ कोन ठाम, \nने बूझल हो मुदा \nिबसरबो ने हो संभव ओिह आंगीक अथर् जे \nनिह छल माý एकटा वľ कुं डाबोर लाल  \nÖनेह िसंिचत कोनो छु च्छे देहक झंपना \nओकर तानी भरनीक एक-एक ताग, तागक तंतु, \nलालीक संग आयुक छन अनन्त \nभिर भुवनक अनन्तो रंग-रस-भीजल \nआ आंगी अंिगये निह, ल कृ Õणक Öपशर् \nहुनके  िदÓय आंगुर हाथ आ ठोढ़क कहैत िकछु  शब्द, \nबजैत बंसुरीक ध्विन-ÿितध्विन, \nचेतनामे सतत लगबैत गुदगुĥी \nओ छल Öविगर्क क्षणक संगक Öपशर् \nहुनकिह अमृत \nओएह छिथ हमर पिहरन  , \nकृ Õणें पिहरने रही हम, उड़ा देलक जे िबहािड़ \nआंगनक डोिर सं निह, जेना देहे सं, \nभेल छी उघार ,लाजें छी नुकायल, भेिल दोबिर \nएिह टटघर मंडैया मे, \nजे अिछ Öवयं दस ठाम सं भूरे भूर अपने उघार \nहमर की देह झांपत, की करत लĕाक रक्षा ? \nकहै लेल तं अपने मड़ैया ई खास  \nमुदा सेहो भेल कोन कायर्क , \nमामूली िवरड़ो-वसात सं पयर्न्त ने बचा सकल,  \nके हन अजगुत !  \nतं िक कृ Õणे छिथ से हमर आंगी हरण कतार् िबहािड़ ? \nिकयेक क' गेला एना उघार । \nभने धेलिनहें ई ढब नव,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nककरो सतयवाक उपþव-उपाय... \nमुदा की भ' जाइछ एिह मन कें  अनेरे ? \nके  अपन, ककरा लेल एतेक उदास, \n®ीकृ Õण ?   \n१७/४/०५.न.िद. \n  \n२.Ôयामल िकशोर झा, लेखकीय नाम Ôयामल सुमन, जन्म १०।०१।१९६० चैनपुर  िजला  सहरसा  िबहार। Öनातक िशक्षा:अथर्शाľ  राजनीित शाľ एवं \nअंúेजी, िवīुत अिभयंýणमे िडपलोमा। ÿशासिनक पदािधकारी,टाटा Öटील, जमशेदपुर। Öथानीय समाचार पý सिहत देशक अनेक पिýकामे समसामियक आलेख, किवता, गीत, गजल, \nहाÖय-Óयंग्य आिद ÿकािशत, Öथानीय टी वी चैनल एवं रेिडयो Öटेशनमे गीत गजल ÿसारण, कै कटा किव सम्मेलनमे सहभािगता ओ मंच संचालन। \nप्यास  \nहमर गाम छू िट गेल, पेट भरवाक लेल! \nभूख लागल अिछ एखनहुँ, उमिर बीत गेल!! \nहमर गाम छू िट गेल, पेट भरवाक लेल!  \nनौकरी की भेटल, अपनापन छू टल! \nनेह डूबल वचन के र आश टूटल!! \nदोÖत यार कतऽ गेल, नव-लोक अपन भेल! \nगाम के र हम बुिधयार, एतऽ बलेल!! \nहमर गाम छू िट गेल, पेट भरवाक लेल!  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nआयल पाविन-त्योहार, गाम जाय के र िवचार! \nघर मे चचार् के लहुँ तऽ, भेटल फटकार!! \nनिह नीक कु नु रेल, रहय लोक ठेलम ठेल! \nकिनयाँ कहली जाऊ असगर, आ बन्द कł खेल!! \nहमर गाम छू िट गेल, पेट भरवाक लेल!  \nकी कहू मन के  बात, छी पड़ल काते कात! \nलागय छाती पर आिब िकयो रािख देलक लात!! \nघर लागय अिछ जेल, मुदा करब निह फे ल! \nनवका रÖता िनकालत, सुमन ढ़हलेल!! \nहमर गाम छू िट गेल, पेट भरवाक लेल! \n१.राजेन्þ िवमल २.रेवतीरमण लाल ३.िदगम्बर झा \nिदनमिण  \n \nराजेन्þ िवमल (1949- ) ।चामत्कािरक लेखन-ÿितभाक Öवामी राजेन्þ िवमल नेपालक मैिथली सािहत्यक एक Öतम्भ छिथ। मैिथली, \nनेपाली आ िहन्दी भाषाक ÿा² िवमल िशक्षाक हकमे िवīावािरिध (पी.एच.डी.)क उपािध ÿाĮ कएने छिथ। सुलिलत शब्द चयन एवं भाषामे ÿाėलता डा. िवमलक लेखनक िवशेषता \nरहलिन अिछ। अपन िसĦहÖत लेखनसँ ई कोनहु पाठकक Ńदयमे Öथान बना लैत छिथ। कथा आ समालोचनाक सďिह ममर्भेदी गीत गजल िलखबामे ÿवीण डा. िवमलक िनबन्ध, \nअनुवाद आिद सेहो िवलक्षण होइत छिन। कम्मो िलिखकऽ यथेĶ यश अरजिनहार डा. िवमलक लेखनीक ÿशंसा मैिथलीक सďसď नेपाली आ िहन्दी सािहत्यमे सेहो होइत रहलिन \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \nअिछ। खास कऽ मानवीय संवेदनाक अिभÓयिĉमे िहनक कलम बेजोड़ देखल जाइत अिछ। िýभुवन िवĵिवīालयअन्तगर्त रा.रा.ब. कै म्पस, जनकपुरधाममे ÿाध्यापन कएिनहार डा. \nिवमलक पूणर् नाम राजेन्þ लाभ िछयिन। िहनक जन्म २६ जुलाई १९४९ ई. कऽ भेल अिछ। सािहत्यकारक नव पीढ़ीकेँ िनरन्तर उत्ÿेिरत करबाक कारणे ई डा.धीरेन्þक बाद जनकपुर-\nपिरसरक सािहित्यक गुŁक łपमे Öथािपत भऽ गेल छिथ। जनकपुरधामक देवी चौक िÖथत िहनक घर सदित सािहत्यक िज²ासुसभक अखाड़ाजकाँ बनल रहैत अिछ। \nडा. राजेन्þ िवमलक गजल  \n१. \nनयनमे उगै छै जे सपनाके र कोँढ़ी \nफु लएबासँ पिहने सभ झिर जाइ छै \nकलमक िसनूरदान पएबासँ पिहने \nगीत काँचे कु मारेमे मिर जाइ छै \nचान भादवक अन्हिरये \nकटैत अहुिरया \nनुका मेघक तुराइमे िहंचुकै  छल जे \nिबछा चानीक इजोिरया \nकोजगरामे आइ \nखेलए िझलहिर लहिरपर \nओलिर जाइ छै \nहम िकछेरेपर िवमल ई बूिझ गेिलयै \nनदी उफनाएल उफनाएल \nकतबो रहौ \nएक िदन बिन बालू पाथरक िबछान \nपािन बािढ़क हहाकऽ हहिर जाइ छै \nके  जानए कखन ई बदलतै हवा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \nिसकही पुिरवाके र नैया डूबा जाइ छै \nजे धधरा छल धधकै त धŌवा जाइ छै \nसदर् छाउरके र लु°ी लहिर जाइ छै \nरिच-रिचकऽ łपक करै छी िसंगार \nसेज चम्पा आऽ बेलीसँ सजबैत रहू \nमुदा सोचू कने होइ छै एिहना िÿय \nसींथ रंगवासँ पिहने धोखिर जाइ छै \n२.. \nजगमग ई सृिĶ करए तखने िदवाली छी  \nÿेम चेतना जािग पड़ए तखने िदवाली छी  \nजीणर् आ पुरातनकेँ हुĈा-लोली बनाउ  \nपलपल नव दीप जरए तखने िदवाली छी \nÖनेहके र धार बहत बनत जग ज्योितमर्य \nहषर्क फु लझड़ी झरए तखने िदवाली छी \nअनधन लछमी आबए दिरदरा बहार हो \nरďोली रď भरए तखने िदवाली छी  \nरामशिĉ आगूमे रावण ने टीिक सकत \nरावण जखने डरए तखने िदवाली छी  \nडा. रेवतीरमण लाल  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nमधु®ावनी  \nमधु®ावनी आएल \nमन-मन हषर्ए \nचहुँिदस साओन \nसुन्दर घन वषर्ए \nकाँख फु लडािल \nमुÖकिथ कािमनी \nमलय पवन \nसुगिन्धत शीतल \nदमकए दािमनी \nनभ मंडलमे घनघोर \nमानू जल निह वषर्ए \nई िवरही यक्षक नोर \nिझंगुर बेंď गुėए \nजल थल अिछ चहुँओर। \nिदगम्बर झा “िदनमिण” \n१ \nचल रौ बौआ चलै देखऽले घुसहा सब पकड़ेलैए \nघुसुर घुसुर जे घुस लैत छल, \nसे सब आइ धरैलैए  \nमालपोत, भन्सार, पुिलस िक, कर अदालत जेतŏ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \nघूसखोरक संजाल पसारल छै बाँच नै पिबतŏ \nअनुसन्धानक कारवाइमे \nसवहक होस हेरेंलैए  \nिवना घूसके  किहयो ककरो, जे नै कानो काज करै \nबैमानी सैतानी करबा, मे नै किनको लाज करै \nक्यो कानूनके  चंगुलमे फँ सने \nपरदेस पड़ेलैए \n  \n२ \nहम सुना रहल छी तीन धार \nभारी सहैत अिछ भार कहिथ सभ खेती सिहते अिछ उजाड़। \nिगĥड़ सन सुटकओने नाङिर आगू पाछ जे छल करैत। \nजे भोर साँझ, दश लोक माझ, हमरे िदश छल रिह-रिह बढ़ैत। \nहम आङु र पकिड़ जकरा पथपर अित िशŅ चलाऽ देलŏ \nहमरे ÿगितक पथकेँ आगाँ, से ठाढ़ भेल बिनकऽ पहाड़॥ \nहम सुना \nककरा कहबै के  सुनत आब, पओ कतौ छैक छै कतौ घाव, \nहम भेलŏ आब हĞी समान, किहयो हमहीं Łिचगर कवाव। \nहम घास खाअकऽ पािल-पोिस, जकरा कएलŏ दुधगिर लगहिर, \nतकरा लगमे जँ जाइत िछयै, तऽ हमरे मारैए लथार॥ हम सुना, \nहम तोिड़ देबै िझक-झोिड़ देबै शाखा फल-फू ल मचोिड़ देबै,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \nÖवाथर्क छै जे जिड़आएल बृक्ष तकरा जिड़स हक कोिड़ देबै। \nमनमे जे िचनगी सुनिग रहल, से किहयाधिर हम झाँिप सकब, \nतें ई मन जिहया लहिर जेतै, तिहया खएतै धोिवया पछाड़॥ हम सुना \n  \n३ \nचलैमन जगदम्बाक Ĭािर चलैमन जगदम्बाक Ĭािर। \nसब दुःख हरती झोड़ी भरती, िबगड़ल देती सम्हािर॥ \nचलै मन...  \nमधु कै टभक डरे पड़एला जिटया Öवयं िवधाता। \nपूजन ध्यान बन्दना कएलिन कĶहŁ हे माता॥ \nबोधल हिर मारल मधु कै टभ िबिधकेँ कएल गोहािर। \nचलै मन.. \nमिहषासुरक ýाससँ धरती थर-थर काँपए लागल \nछोिड़ अपन घर Ĭािर देवता ऋिष मुिन जंगल भागल। \nहुनका सबहक कĶ हिर लेलिन मिहषासुरकेँ मािर। चलै मन..  \nहुँ कारक उēिरत शब्दसँ धुă गेल सुरधाम। \nचण्ड-मुण्ड आ रĉवीजकेँ िमटा देलिन माँ नाम। \nशुम्भ-िनशुम्भ मािर धरतीसँ दैत्य कएल िनकटािर॥ चलै मन...  \nशिश कु ज बुध गुŁ शुø शिन®वर की िदनमिणक तारा। \nसर, नर मुिन, गन्धवर् अप्सरा सबहक अही ँ सहारा। \nहमरो नैया पार कŁ माँ, भबसँ िदय उबािर। चलै मन...   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \n  \n \n१.łपा धीł २.ज्योित \nłपा धीłकेँ मैिथली सािहत्यमे कम्मो िलिख कऽ सुयश ÿाĮ छिन्ह। गृहणीक भूिमका कु शलतासँ िनभाबयबाली łपाक सािहत्य साधारण मिहलाक सजीवतासँ िचýण करैत अिछ। \nलेखनक अितिरĉ łपा संगीतसँ सेहो जुड़ल छिथ। नेपालक राजधानी काठमाण्डूमे रहैत ई मैिथली, नेपाली, भोजपुरी आऽ िहन्दी भाषाक सयसँ बेशी गीतकेँ अपन Öवरसँ सजओने छिथ। \nगायन क्षेýमे िहनका ÿितķाक संग-संग साधारण लोकक गीतकेँ गाबए वाली गाियकाक łपमे िचन्हल जाइत छिन्ह। रेिडयो कायर्øम ÿÖतुतकतार्क łपमे िहनकर ख्याित सवार्िधक छिन्ह। \n“हैलो िमिथला” नामक रेिडयो कायर्øमक माध्यमसँ łपा मैिथली उĤोषणाकेँ एकटा नव पिरचय आऽ ऊँ चाई देलिन्ह अिछ। \nअďेजल काँट- łपा धीł \n  \nनिह जािन बिहना िकएक \nआइ तोँ बड़ मोन पिड़ रहल छह \nआ ताहूसँ बेसी तोहर ओ \nछहोिछ° कऽ देबवला \nममर्भेदी वाण। \n  \nबिहना तोँ कहने रहऽ हमरा \nऐँ हइ बिहना! \nएहन काँट भरल गुलाबकेँ \nअपन आँचरमे एना जे सहेजने छह \nतोरा गड़ैत निह छह? \nतोँ उ°र पएबाक लेल उत्सुक छलह \nमुदा हम मौन भऽ गेल रही \nआ तोँ मोनेमोन गिजरहल छलह।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \nहँ बिहना, ठीके  \nहमरो तोरेजकाँ \nअपन िजनगीमे फू लेफू ल सहेजबाक \nसपना रहए \nआ अगरएबाक लालसा रहए तोरेजकाँ \nअपन िजनगीपर \nमुदा की करबहक...! \nमोन पाड़ह ने  \nछोटमे जखन अपनासभ \nती-ती आ पँचगोिटया खेलाइ \nबेसी काल हमही ँ जीतैत रही \nमुदा िजनगी जीबाक खेलमे \nहम हािर गेल छी बिहना। \nकाँट काँटे होइ छै बिहना \nगड़ै कतहु निह \nमुदा हम काँटेकेँ अङेिज लेने छी \nमािलन जँ काँटकेँ \nनइ अङेजतै बिहना तँ फे र गुलाब महमहएतै कोना? \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \n2. ज्योितकेँwww.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् ( अंúेजी पīक हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंúेजी पī िकछु  िदन धिर \nwww.poetrysoup.com के र मुख्य पृķ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचýकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथला िचýकलाक ÿदशर्नी ईिलंग आटर् úुप के र \nअंतगर्त ईिलंग āॊडवे, लंडनमे ÿदिशर्त कएल गेल अिछ। \nिमिथला पेंिटंगक िशक्षा सु®ी ĵेता झासँ बसेरा इंÖटीĚूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला तूिलका, साकची, जमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे अवैतिनक łपेँ \nपूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म Öथान -बेÐहवार, मधुबनी ; िशक्षा- Öवामी िववेकानन्द िम िडल Öकू Ŧ िटÖको साकची गÐसर् हाई Öकू Ŧ, िमसेज के  एम पी एम \nइन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसर्टी, आइ सी डबÐयू ए आइ (कॉÖट एकाउण्टेन्सी); िनवास Öथान- लन्दन, यू.के .; िपता- ®ी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ®ीमती सुधा \nझा, िशवीपĘी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ पý  िलखबामे कएने छी। बēेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \n   \nवृĦक अिभलाषा \nएक वृĦ रोिप रहल छल गाछ आमके  \nिकयो पुछलकै  जे की लाभ हैत अहॉ ंके  \nअपने छी जीवनक अंितम छोर पर \nफरनाइ तऽ हैत अहॉ ंक मरलापर \nओ वृĦ जवाब देलैथ िवनăता सऽ \nअपन काज सऽ िबना अिडग भऽ \nबाप दादाक रोपल कलम जे भोग के लहुं \nबस सैह ऋणके  लौटाबक ÿयास के लहुं \nआगामी पीढ़ीके  अपन हाथे खुआयब की निहं \nकम सऽ कम ई गाछ फरैत रहत जा धिर \nअपन बाल बēामे िमठास घोरैत रहब \nभने ताबे अपने जीवैत रहब निहं रहब \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \n \n१.िवīानन्द झा २.नवीननाथ झा ३.िवनीत उत्पल \n१.®ी िवīानन्द झा पėीकार ( ÿिसĦ मोहनजी) जन्म-09.04.1957,पण्डुआ, ततैल, ककरौड़(मधुबनी), रशाढ़य(पूिणर्या), \nिशवनगर ( अरिरया) आ’ सम्ÿित पूिणर्या। िपता लब्ध धौत पėीशाľ मा°र्ण्ड पėीकार मोदानन्द झा, िशवनगर, अरिरया, पूिणर्या|िपतामह-Öव. ®ी िभिखया झा। \nपėीशाľक दस वषर् धिर 1970 ई.सँ 1979 ई. धिर अध्ययन,32 वषर्क वयससँ पėी-ÿबंधक संवĦर्न आऽ संरक्षणमे संलČ। कृ ित- \nपėी शाखा पुÖतकक िलप्यांतरण आऽ संवĦर्न- 800 पृķसँ अिधक अंकन सिहत। गुŁ- पėीकार मोदानन्द झा। गुŁक गुŁ- पėीकार \nिभिखया झा, पėीकार िनरसू झा ÿिसĦ िवĵनाथ झा- सौराठ, पėीकार लूटन झा, सौराठ। गुŁक शाľाथर् परीक्षा- दरभंगा महाराज \nकु मार जीवेĵर िसंहक य²ोपवीत संÖकारक अवसर पर महाराजािधराज(दरभंगा) कामेĵर िसंह Ĭारा आयोिजत परीक्षा-1937 ई. \nजािहमे मौिखक परीक्षाक मुख्य परीक्षक म.म. डॉ. सर गंगानाथ झा छलाह।  \nॐ  \n॥®ी गणेशाय नमः॥ \nकोशीक ताण्डव \n  \nपूवर् िमिथला कोशी कातक चहुँिदिश करै िकलोल। \nअĭ-वľसँ वंिचत भए बसिथ के म्प धनजोर॥ \nनेना-भूटका ओ समरथुआ क्यŌ निहं रहल सरपोक। \nपितएँ पत्नी, पुý पौýसँ िछĭ-िभĭ चहुँओर।। \nिवपदा मारल देह नचारी गेल अĭ-अĭ बेहाल। \nजल िविच बिसकऽ प्यास मरै अिछ ÿाण पािव दुत्कार॥ \nनर ओ नर िरपु संग िनभै िकनको मुख निहं मपान। \nिविधना Öपलैिन्ह अपर िवधान हुनकर निहं पिरमाण॥ \nकĶक अन्त निहं कहुखन देखलहुँ कĶिहं िवतय ÿाण। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \nभूखक ज्वाला दग्ध करै अिछ- Öनेह-ÿेम-सम्मान॥ \nिपता पुýसँ झपिट खाए छिथ- रोटी-नोन महान। \nजठरानल धधकल अिछ सभतिर निहं बुझिथ संतान॥ \nसवर् Öवांत कएलैिन्ह कोशी माता निहं िकछु  बांचल जोर। \nपूवर् िमिथला कोशी कातक चहुँ िदिश करए िकलोल॥ \nएिह िविच देखलहुँ अĩुत “ देखना” “मािरचक” भरमार। \nमौका पािव लूिट रहल अिछ सेवा भेल Óयापार॥ \nदुिनयाँ दौड़ल बाँिह पसािरक, बैसोलक घड़जोिड़, \nअĭ-वľ ओ आिलďन दए, कएलक भाव-िवहोर॥ \nसचमे! दुिनयाँ एखनहुँ बाँचल- सत्य भेल निहं थोड़। \n®ृिĶ िवधाता रक्षा करता, निहं होउ कमजोर- निहं होउ कमजोर। \n  \n१.के म्प- िशिवर \n२.धनजोर- सम्पĭ, धनी \n३.सरपोक- खतरा मुĉ, िचन्तामुĉ \n४.नर-िरपु- सपर् इत्यािद \n५.मािरच- मायावी राक्षस \n६.घड़जोिड़- एक संग \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \n२.नवीन नाथ झा (नवनीत)- जन्म २०.०१.१९४०, बी.ए.ऑनसर् सह एल.एल.बी., िपता- ®ी बैīनाथ झा, गाम- भटो°र \n(चकला), िजला पूिणर्या \n  \n१. \nदया कł माँ \n  \nअहाँक शरणमे आएल छी माँ, दया कऽ केँ अपनाबू माँ। \nअही ँके  चरण-कमलमे रमल छी माँ, \nदुःखी मन दोसर राह नै, सुझै अिछ माँ \nचोट बहुत खायल छी माँ, दुिनयासँ ठुकराईल माँ \nदया कŁ माँ, दया कऽ केँ अपनावू माँ॥१॥ अहाँ... \n  \nमाँ अपन आँचरक शीतल, सुरिभत, \nहवासँ ताप एवम् कĶ हŁ माँ, \nपरĖ, िमलल निह ÿितदान कनेको, \nहर पगपर Öवाथर्क लीला, \nचलन जगतक िनराले माँ \nअहाँक शरणमे आएल छी माँ, दया कऽकेँ अपनाबू माँ॥२॥ \n(जगत) संसार माया जालमे फँ सल अिछ माँ, \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \nदुिनयां आतंकसँ आøान्त अिछ माँ, \nअ²ानताक-अंधकारसँ भरल अिछ माँ \nअनुशासनक कमी खलै अिछ माँ॥ \nअहाँक शरणमे आएल छी माँ, दया कऽकेँ अपनाबू माँ...॥३॥ \nअपन परायाक ²ान घटल अिछ, \nअधमर्क, अकमर्क बाजार गमर् अिछ \nएिह जगसँ अ²ानताक-अंधकार दूर कł माँ- \nअहींक शरणमे आएल छी माँ, ताप रहहोँ...॥४॥ \nदुखी जनक दुःख दूर कł माँ \nसत्कमर्क भाव जन-जनमे \nअिवलम्ब आिबकेँ अहीं भł माँ। \nअहींक शरणमे आएल छी माँ, दया कऽकेँ अपनावू माँ॥५॥ \nिवĵ कÐयाणक भाव सभमे जगा िदयो माँ, \nसत्यम् िशवम् सुन्दरम् क ²ान सभमे भिर िदयो माँ \nवसुधैव कु टुम्बक िवचार सन्चािरत कऽ िदयो माँ \nअहींक शरणमे आएल छी माँ, दया कऽकेँ अपनावू माँ \n“अÖतु”  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \n३.िवनीत उत्पल (१९७८- )। आनंदपुरा, मधेपुरा। ÿारंिभक िशक्षासँ  इंटर धिर मुंगेर िजला अंतगर्त रणगांव आs तारापुरमे। \nितलकामांझी भागलपुर, िवĵिवīालयसँ गिणतमे बीएससी (आनसर्)। गुł जम्भेĵर िवĵिवīालयसँ जनसंचारमे माÖटर िडúी। भारतीय िवīा भवन, नई िदıीसँ अंगरेजी पýकािरतामे \nÖनातको°र िडįोमा। जािमया िमिıया इÖलािमया, नई िदıीसँ जनसंचार आऽ रचनात्मक लेखनमे Öनातको°र िडįोमा। नेÐसन मंडेला सेंटर फॉर पीस एंड कनिİक्ट िरजोÐयूशन, जािमया \nिमिलया इÖलािमयाक पिहल बैचक छाý भs सिटर्िफके ट ÿाĮ। भारतीय िवīा भवनक Āें च कोसर्क छाý।  \nआकाशवाणी भागलपुरसँ किवता पाठ, पिरचचार् आिद ÿसािरत। देशक ÿितिķत पý-पिýका सभमे िविभĭ िवषयपर Öवतंý लेखन। पýकािरता कै िरयर- दैिनक भाÖकर, इंदौर, रायपुर, \nिदıी ÿेस, दैिनक िहंदुÖतान, नई िदıी, फरीदाबाद, अिकं चन भारत, आगरा, देशबंधु, िदıीमे। एखन राÕůीय सहारा, नोएडामे विरĶ उपसंपादक। \n१.िमिथला हमर देश  \nिमिथला हमर देश अिछ \nहमर रग-रग मे  \nिमिथलाक  पाइन  \nवा हवा बसल अिछ  \nतिह सं जखन मोन \nपरैत अिछ \nबड़ाई किर दैत छी \nिनंदा करिह सं पाछु ओ निञ रहैत छी  \nई िमिथला हमर जन्मÖथान छी \nई िमिथला हमर पूवर्जक पहचान छी \nनीक वा अदलाह \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \nई िमिथला हमरे सं नाम छी  \nअहां जेहन काज करब \nअहां जेहन संÖकार पायिब \nअहां जेहन संÖकार देब \nओिह सं िमिथलाक जान छैक  \nतािह सं निह ओहेन काज कł \nतािह सं निह ओहेन आस कł \nजकरा सं निह िसफर् मैिथल आ िमिथलाक \nमुदा, िमिथलावासीक मन कs ठेस लागे।  \n२.वंशक िचराग  \nगाम-घरक जखन \nहालचाल जनैत छी \nसुनैत छी  \nफलां मातृक मे छैक \nनाना-नानी कs संग  \nकोनो घर निह  \nभेटता \nजे अपन पाइर पर \nअपन बēाक  \nपालन-पोषण कs सकता  \n'दैत छी गप  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \nिलय लपालप' फे करा \nओत-ÿोत सब घर भेटता \nदस िमनटक मजा कs सजा \nमाई आ मातृक लोक भोगता  \nजखन अहां जमाई बिन कs \nसासुर मे अिधकार  \nजमबैत छी \nतखन अपन कतर्Óय कs \nिकया िबसिर जाइत छी  \nअहां देले छी बēाक जन्म \nअहांक वंशक िचराग अिछ ओ \nअपनिह सं पालन-पोषण  \nकरिह मे संतुिĶक लेल \nकरिह परत मेहनत आ िदनराित एक।  \n३.फू इस आ सत  \nफू इस, फू इस आ फू इस \nएकटा कs  नुकाबै लेल \nहजार टा  \nफू इस बाजय परत  \nमुदा, सत गप मे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \nअिहने गप  \nिकया निह \nहोइत अिछ  \nएहन होइत अिछ \nएकटा सत बाजबाक संग \nहजार सत  \nआगू आबैत अिछ  \nएहन लोक मे दूई टा \nगप होइत  \nअिछ \nसत या फू इस  \nअहां कोन िदस \nठाढ़ छी या होइब \nई अहांक िववेक, बुिĤ वा िनणर्यक \nक्षमता पर अिछ  \nई गप सत अिछ जे \nफू इसक महल \nभूरभूरा कs खिस जाइत \nसतक एकिह झŌक सं।  \n४.िबकाइत छैक  \nकिहयो अिह देश मे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \nकमला िबकाइत छिथ \nखबर छपलाक बाद \nबवाल मिच गेल छल  \nराजÖथानक कमला \nएक महीस सं \nकम दाम मे \nिबक गेल रहिथ  \nलोक वेद एकटा ľीगणक \nिबकबा पर \nहायतौबा मचौउलिथ  \nआइ सेहो Öमरण मे अिछ ओ गप  \nमुदा, एखनो िमिथलाक \nपुŁषक दशा देिखयऊ \nलड़की सं ब्याह निह करैत छिथ \nदहेजक नाम पर िबका जाइत छिथ \nलड़कीक बाप हाथे।  \n५.महागरीब  \nएक िदनक गप अिछ \nछोटका नुनू आ भौजी मे \nबताबती भs गेल  \nभौजी कहलिखन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \nई धुर, अहां सभ \nगरीब छी \nनिह अिछ मकान \nनिह भेटैत अिछ भइर पैट भोजन \nहमर निहयर गप \nकछु  आओर अिछ  \nछोटका नुनू कs  निह रहल गेल \nओहो िकया पाछु  रिहतिथ \nिमिथलाक बड़बोलापन मे \nडुबकी लगौने कहलिखन  \nसुनू भौजी, सब बाप \nअपन बेटीक ब्याह \nअपन सं ऊं च मे करैत छैक \nयिद हम गरीब छी \nत अहांक निहयर अिछ महागरीब। \n \n१.वृषेश चन्þ लाल २. धीरेन्þ ÿेमिषर् ३. िवभूित  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \n१.वृषेश चन्þ लाल-जन्म 29 माचर् 1955 ई. केँ भेलिन्ह। िहनकर छिठहारक नाम िवĵेĵर छिन्ह। ओ िवĵेĵर ÿसाद \nकोइरालाक ÿितबĦ राजनीित अनुयायी आ नेपालक ÿजातांिýक आन्दोलनक सिøय योĦा छिथ। नेपाली राजनीितपर बरोबिर िलखैत रहैत छिथ। मैिथलीमे िहनक “आन्दोलन” किवता \nसंúह ÿकािशत छिन्ह। \nनजिर अहाँक िचतके र जूड़ा दैत अिछ। \nघुराकए एक क्षण िजनगी देखा दैत अिछ। \nधँसल डीहपर लोकाकए फे र Öवप्न महल \nपाङल ठािढ़मे कनोजिर छोड़ा दैत अिछ॥ \nबजाकए बेर-बेर सोझे घुराओल छी हम \nहँसाकए सिदखन हँसीमे उड़ाओल छी हम \nबैसाकए पाँितमे पिजयाकए लगमे अपन \nलतािर ईखसँ उठाकए खेहारल छी हम \nसčेत एखनो एक ÿेमक बजा लैत अिछ \nजरए लेले राही जिड़सँ खरा दैत अिछ \nउठाकए उपर नीēा खसाओल छी हम \nजड़ाकए ज्योित अनेरे िमझाओल छी हम \nलगाकए आिग िसनेहक हमर रग-रगमे \nिबना कसूर िनसोहर बनाओल छी हम \nझŌक एक आशके र फे रो नचा दैत अिछ \nउमंगक रंगसँ पलकेँ सजा दैत अिछ \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \n२. धीरेन्þ ÿेमिषर्  \nचहकऽ लागल िचिड़या-चुनमुन \nपसर खोललकै  चरबाहासुन \nनव उत्साहक सनेस परसैत \nकरै कोइिलया सोर \nउठह जनकपुर भेलै भोर \nदादीक सूिन परातीक तान \nतोड़ल िनĭ सुŁज भगवान \nसूतलसभकेँ जगबऽ लए पुिन \nगूँिज उठल महिजदमे अजान \nकहैए घण्टी मिन्दरक \nमनमे उठबैत िहलोर \nउठह जनकपुर भेलै भोर  \nहम्मर-तोहर इएह धुकधुĈी \nफै क्ůीक साइरन, ůेनक पुĈी \nखािल कमर्क जतऽ भरोसा \nदुख-सुख िजनगीक चोरानुĈी \nघरसँ बहरैहऽ पाछाँ जा \nता मन करह इजोर \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nउठह जनकपुर भेलै भोर  \nअन्यायक संग लड़बालए तोँ \nÿगितक पथपर बढ़बालए तोँ \nिमिथलाके र अम्बरपर िबहुँसैत \nचानक मुरती गढ़बालए तोँ \nगौरवगाथा सुिमरैत अप्पन \nिहम्मत करह सङोर \nउठह जनकपुर भेलै भोर \n३. महेश िम® “िवभूित” (१९४३- ),पटेगना, अरिरया, िबहार। िपता Öव. जलधर िम®, िशक्षा-Öनातक, अवकाश ÿाĮ \nिशक्षक। \nबाबा-Öतुित  \nबाबा बटेश पूिजत विशķ, अपनेक सिदखन दरकार औ। \nऔढ़रदानी गďाधर बाबा, जन-जनके  सरकार औ॥...॥ \nबाबा बटेश, गďातटवासी, दुःिखयाके  सुनू पुकार औ। \nजन्मल-बाढ़ल, दुःखदैन्य भेटल, मनमे गďाक दरकार औ॥ \nऔढ़रदानी दरजू झट दऽ, भĉक कŁ उĦार औ। \nजाकड़-जमा कतिह कछु  नािहं, चाहक अिछ भरमार औ॥...॥ \nिवमल “िवभूित” दऽ के  बाबा, कŁ िवलटल उपकार औ। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nहोयत हँसारित जगमे बाबा, िवĵम्भर सरकार औ॥ \nऔढ़रदानी अथर् घटे निहं, एतविह अिछ दरकार औ। \nआशुतोष-औढ़रदानी भऽ, भĉक कŁ उĦार औ॥...॥ \n१. रामभरोस कापिड़ २. रोशन जनकपुरी ३.पंकज पराशर \n१.रामभरोस कापिड़ \nगजल \nकिरछŏह मेघके  फाटब, एखन बाँकी अिछ \nचम्कै त िबजलै ँकाके  सैंतब, एखन बाँकी अिछ \nउठैत अिछ बुलबुıा फू िट जाइछ Óयथा बिन \nपािनके  अड़ाबे से सागर, एखन बाँकी अिछ \nबहैत पािनआओ िकनार कतौ खोजत ने \nअगम अथाह सन्धान, एखन बाँकी अिछ \nफाटत जे छाती सराबोर हएत दुिनयाँ “Ăमर” \nई िझसी आ बरखा ÿलय, एखन बाँकी अिछ। \n २.रोशन जनकपुरी \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nडर लगैए \nनािच रहल िगरिगिटया कोना, डर लगैए \nसाँच झूठमे िझिझरकोना, डर लगैए \nकफन पिहरने लोक घुमए एम्हर ओमहर \nशहर बनल मरघटके  िबछौना, डर लगैए \nहमरे बलपर पहुँचल अिछ जे संसदमे \nहमरे पढ़ाबे डोढ़ा-पौना, डर लगैए \nआङनमे अिछ गुम्हिर रहल कागजके  बाघ \nघर घरमे अिछ रोहिट-कĭा, डर लगैए \nआँिख खोिल पिढ़सकी तऽ पिढ़यौ आजुक पोथी \nघेँटकĘीसँ भरल अिछ पĭा, डर लगैए \nचलू िमलाबी डेग बढ़ैत आगूक डेगसँ \nआब ने किरयौ एहन बहĭा, डर लगैए  \n३.डॉ पंकज पराशर®ी डॉ. पंकज पराशर (१९७६- )। मोहनपुर, बलवाहाट चपराँव कोठी, सहरसा। ÿारिम्भक िशक्षासँ Öनातक धिर गाम आऽ \nसहरसामे। फे र पटना िवĵिवīालयसँ एम.ए. िहन्दीमे ÿथम ®ेणीमे ÿथम Öथान। जे.एन.यू.,िदıीसँ एम.िफल.। जािमया िमिलया इÖलािमयासँ टी.वी.पýकािरतामे Öनातको°र िडįोमा। \nमैिथली आऽ िहन्दीक ÿितिķत पिýका सभमे किवता, समीक्षा आऽ आलोचनात्मक िनबंध ÿकािशत। अंúेजीसँ िहन्दीमे Ċॉद लेवी Öůॉस, एबहाडर् िफशर, हकु  शाह आ āूस चैटिवन \nआिदक शोध िनबन्धक अनुवाद। ’गोवध और अंúेज’ नामसँ एकटा Öवतंý पोथीक अंúेजीसँ अनुवाद। जनस°ामे ’दुिनया मेरे आगे’ Öतंभमे लेखन। रघुवीर सहायक सािहत्यपर \nजे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \nपएर \nबेमायसँ कांट बनल \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nजकरा लेल निह जुड़ल किहयो \nके हनो सन पनही \nनिह िकनुआं \nनिह दनही \n२. \nचाननक ठोप लगौने कहैत छिथन पंिडतजी \nमुँहसँ āाĺण आ पएरसँ शूþोत्पि°क कथा \nएकटा के र उगलल \nआ दोसर के र मदर्नक कथा \n३. \nबाध-बोन, ख°ा-खु°ी \nबाजार-हाटसँ गाम-गमाइत \nबौआइत कतय-कतय निह जाइत अिछ पएर \nमुदा पाहुन बनल भिर पोख नौ-छओ \nपबैत अिछ मुँहें टा \n४. \nपएर दुक्खीक कथा कहैत \nकतेक मधुराह भऽ जाइत छिन \nआइ-माइक बोल \nआ अपन मथदुक्खीक Óयथाकेँ \nमोनेँमे नुकौने रिह जाइत छिथन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \nसासुक पएर जँतैत \nसोहाग-सुĭिर बहुआिसन \n  \nिहसाब \nिहसाब किहते देरी ठोरपर \nउताहुल भेल रहैत अिछ \nिकताब \n  \nजे भिर िजनगी लगबैत रहैत छिथ \nराइ-राइ के  िहसाब- \nदुिनया-जहानसँ फराक बनल \nअंततः बिन जाइत छिथ \nिहसाबक िकताब \n  \nसरकार \nएक तम्मा चाउर मँगबा लेल अंगने-अंगने बौआइत बाबी \nलोकतंýक महान (!) “मतदान पवर्” िदन सेहो \nउपासले जाइत छिथ वोट खसाबऽ लेल बुढ़ािरयोमे मरौत काढ़नेँ \n  \nकोन सरकार बनैत अिछ बड़का नगरमे?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \nकतयसँ अबैत अिछ एतेक रास पुिलस-दारोगा? \nएतेक हरबा-हिथयार एतेक रास घरतोड़ा मशीन? \nएतेक रास चसकल राकस सबहक झुंड? \nजे कोनटा-फरकामे हहारोह मचौने \nिनधोख ब्यŏत लगबैत अिछ घरढुĈीक िनिम° \n  \nबाबीक एकमाý पुý मुइलिन हैजा-फौतीमे \nजमीन गेलिन कोशी बान्हमे- भेटलिन दूध महक दाढ़ी \nआ बाबी रहलीह सब िदन छु च्छक-छु च्छे \n  \nपिछला एक माससँ ÿखण्डक सरकार सबकेँ \nवृĦा पेंशनक लेल िनहोरा करैत बाबी \nकािÐह मुिखये लग बन्हकी लगाकेँ अपन हँसुली \nकोनहुना कयलिन वृĦा पेंशनक जोगाड़ \nआ उपासल पेटक ओिरयाओन \n  \nमुिखया सरकार, सरपंच सरकार, गामक सबटा नमधोितया सरकार \nअओ सरकार! कथी लेल पुछैत छी \nकोन कलमसँ िलखैत छी आइयो ओिहना \nिनधोख हमरा सबहक कपार?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \n \n१.वैकु ण्ठ झा २. िहमांशु चौधरी \n®ी बैकु ण्ठ झा,िपता-Öवगêय रामचन्þ झा, जन्म-२४ - ०७ - १९५४ (úाम-भरवाड़ा, िजला-\nदरभंगा),िशक्षा-Öनात्को°र (अथर्शाľ),पेशा-  िशक्षक। मैिथली, िहन्दी तथा अंúेजी भाषा मे लगभग २०० गीत कऽ रचना। गोनू झा पर आधािरत नाटक \n''हाÖयिशरोमिण गोनू झा तथा अन्य कहानी कऽ  लेखन। अिह के  अलावा िहन्दी मे लगभग १५ उपन्यास तथा कहानी के  लेखन। \nधोखा (१७.०९.९१) \nदुिनयाँ तँ ई धोखा अिछ \nउ°र दिक्षण पूरब पिĲम \nऊिग रहल पिनसोखा अिछ। दुिनयाँ... \nकौआ करर्-करर् करकराय रहल, \nआँगनमे धान सुखाय रहल। \nपेपर रेिडयो टी.वी.पर \nनेतहुँ तँ शोर मचाय रहल। \nहो िजन्दा मुदार् गाय-महीश \nवृĦा-पेंशन हो या खरात- \nहर ठाम कमीशन खाय रहल, \nहँिस-हँिस कय गाल बजाय रहल। \nआजुक युग के  ई शोभा अिछ, \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \nई मान बराईक नोभा अिछ। दुिनयाँ.. \nदुिनयाँमे अिछ सब चोर-चोर, \nजकरा िहÖसा नई ं भेंिट रहल- \nमचबै सगरो तऽ वैह शोर। \nकाटय के उ सेन्ह अन्हिरयामे, \nलूटय तऽ के उ इजोिरयामे \nके उ ठूसय हीरा वोिरयामे \nबन्दूक बनैत अिछ गोिहयामे \nअिछ सबहक सरदार िसपाही \nऊठय िनिĲन्त ओढ़िढ़यामे \nईमान जतय घर टाटक अिछ \nई महल अटारी पापक अिछ \nदुिनयाँ तँ ई धोखा अिछ \nपूरब पिĲम उ°र दिक्षण \nऊिग रहल पिनसोखा। \n  \n(१६.०९.९१)  \nिलखलŏ कतेक पý कर जोिर जोिर कऽ \nबूझब ओ छल नोरक जगहकेँ छोिड़-छोिड़ कऽ \nिलखलŏ... \nझहरै तऽ बूँद सावनमे, खुब झूिम-झूिम कऽ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \nबरसै तऽ नोर िनत, कपोल चूिम-चूिम कऽ \nिलखलŏ... \nमुरझाय बन तराग बाग तऽ ओ गृÕममे, \nपावस उमंग घोिर रहल, आईपवनमे, \nिलखईत छी पाँित हम, ई कलम बोिर-बोिर कऽ। \nिलखलŏ कतेक... \nभेटत नम बूँद फे र, जखन िहम जे िपघिल जैत, \nआओत कोना ओ बािढ़ औ! सिरता सेहो सुखैत \nई िलिख रहल छी आई, आँिख फोिड़-फोिड़ कऽ। \nिलखलŏ कतेक... \nतोिर-गेिर-तोिर कऽ \n  \n  \nमुहब्बतमे तऽ तरपब भाग्यमे िलखला ÿभुसबके  \nरही जŏ दूर िÿयतमसँ सजाये मौत त ओ िथक। रही...२ \nयक्षक िवरह छल वषर्केँ जनलक जगत सगरो- \nजहाँ वषō िवरह के  बात छै- \nवनवास त ओ िथक। जहाँ...२ \nई उपवन ओ िशखा पवर्त आ कल-कल बिह रहल सिरता  \nअगर अली अिछ नज उपवनमे त सुन्दरता कतय ओ िथक। मुहब्बत... \nिचतवन हो यिद चंचल आ तन   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \nयौवनसँ हो भारी \nमगर पावसमे पहु परदेश हो \nयौवन कहाँ ओ िथक। \nमुहब्बत... \n  \nपरदेश \nŁन-झुन बाजय पायल हमर फू जल बान्हल के श \nऔ मोर पाहुन धेलहुँ योिगन वेश। \nडािढ़-डािढ़पर फु द-फु ĥी सभ फु दिक रहल, \nखढ़-खढ़केँ समिट बनौने के हन महल \nकरै पिर®म िमल कय दुनू नई ं छिन्ह कोनो Ċे श।औ.. \nिबजुलीसँ चमकै  घर, मुदा अन्हिरया यौ। \nिटम-िटम दीप करै छै ओतय अन्हिरया औ \nिदन गनैत छी बीित रहल अिछ राित कहाँ अिछ शेष औ... \nसीता शिĉ राम सौम्य जग-ÿाण बनल। \nपौलिन जगमे नाम घूिम जंगल-जंगल॥ \nमहल त्यािग वनवाश गेलिन्ह बना तपिÖवन वेश! \nऔ मोर... \nजतबय दुःख हम कहब अहाँ ततबै बुझबै \nनिहं पहुँचत जŏ पý अहाँ निहंये जनबै \nजड़तै तेल कोना नई ं घरमे पहु जकर परदेश।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ नवम्बर अक्टूबर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक \n२१) িরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \nऔ मोर... \n  \n(२०.१०.९१)  \n","size_mb":1.83,"has_text":true},"Videha 022.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 022.pdf","name":"Videha 022.pdf","text":"Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n  \n \n \n \n \nिवदेह १५ नवम्बर  २००८  वषर् १  मास ११  अंक २२ \n         \n \n  \n'िवदेह' १ नवम्बर २००८ ( वषर् १ मास ११ अंक २१ ) एिह अंकमे अिछ:- \nएिह अंकमे अिछ:-  \n१.संपादकीय संदेश \n२.गī  \n२.१.कथा 1.सुभाषचन्þ यादव  2.अनलकांत  \n२.२.बी. पीं कोइराला कृ त मोिदआइन मैिथली Łपान्तरण बृषेश चन्þ लाल \n२.३.उपन्यास- चमेली रानी- के दारनाथ चौधरी \n२.४. १.मैिथली भाषा आ सािहत्य - ÿेमशंकर िसंह २.Öव. राजकमल चौधरी पर-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ)  \n२.५.1.सगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेýमे शान्त øािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘ 2. िमिथला िवभूित पं मोदानन्द \nझा-ÿोफे सर रत्नेĵर िम® \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.६. 1.संिवधानसभा, संघीय संरचना आ िमिथला राज्यक औिचत्य-शीतल झा 2.लघुकथा- कु मार मनोज कÔयप 3. दैिनकी- \nज्योित  \n२.७. िरपोतार्ज- 1.अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलन आ नेपाल रामभरोस कापिड ‘Ăमर’ 2. नवेन्दु कु मार झा 3. नेपाल िचन्हएबाक \nअिभयान - िजतेन्þ झा . \n२.८. 1.िवचार-राÕůÿमुखके  उपेक्षा,अिनĶक संके त,Ôयामसुन्दर शिश,दोहा, कतार2. िवīापित-िनिमष झा  \n३.पī  \n३.१.1.रामलोचन ठाकु र 2.कृ Õणमोहन झा 3. अशोक द° 4.िनिमष झा  \n३.२.®ी गंगेश गुंजनक- राधा (सातम खेप) \n३.३. बुĦ चिरत- गजेन्þ ठाकु र \n३.४. टेम्स नदीमे नौकािवहार-ज्योित \n३.५. १.िवīानन्द झा २.अजीत कु . झा ३.िवनीत उत्पल \n३.६. १.वृषेश चन्þ लाल २. पंकज पराशर  \n३.७. 1.धीरेन्þ ÿेमिषर् 2. धम¥न्þ िवĽल 3.िजतमोहन झा \n३.८. १.वैकु ण्ठ झा २. िहमांशु चौधरी \n  \n (आगाँ) \n४. मिहला-Öतंभ \n५. बालानां कृ ते- १.ÿकाश झा- बाल किवता २. बालकथा- गजेन्þ ठाकु र ३. देवीजी:  ज्योित झा चौधरी  \n६. भाषापाक रचना लेखन (आगाँ)   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n7. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \n7.1Original Maithili Poem by Sh. Ramlochan Thakur translated into English by GAJENDRA THAKUR and \nOriginal Maithili Poem by Sh. Krishnamohan Jha translated into English by GAJENDRA THAKUR \n7.2.The Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by jyoti  \n8. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \nिवदेह (िदनांक १५ नवम्बर २००८) \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास:११ अंक:२२) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक २२, िदनांक १५ नवम्बर २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन कł \nhttp://www.videha.co.in |  \n४०म ²ानपीठ पुरÖकार समारोह ६ नवम्बर २००८: संसदक लाइāेरीक बालयोगी ऑिडटोिरयममे कÔमीरी किव ®ी रहमान राहीकेँ \nÿधानमंýी ®ी मनमोहन िसंह Ĭारा ÿदान कएल जाएबला ४०म ²ानपीठ पुरÖकार समारोहक आमंýण पािब ओतए िनयत समयसँ \nसायं छह बजे हम पहुँचलहुँ। अपन ÿितķाक अनुłप ÿधानमंýी िनधार्िरत समय ६.३० सायं पदापर्ण के लिन्ह। Öटेजपर ®ी रवीन्þ \nकािलया, िनदेशक भारतीय ²ानपीठ, रहमान राही, डॉ. मनमोहन िसंह, सीताकान्त महापाý, पुरÖकार चयन सिमितक अध्यक्ष आऽ \nअिखलेश जैन, ÿबन्ध ůÖटी रहिथ। दशर्कमे ®ी टी.एन.चतुव¥दी, अशोक वाजपेयी, आलोक पी. जैन आऽ āजेन्þ िýपाठी रहिथ। \nāजेन्þजी हमरा संग बैसल रहिथ। Öव. साहू शािन्त ÿसाद जैन आऽ Öव. ®ीमित रमाजैन, एिह पुरÖकारक ÿारम्भ कएने रहिथ आऽ \nहुनकर दुनू गोटेक फोटो पाछाँमे लागल रहिन्ह। आइ कािÐह ४०म सालक महत्व एिह कारणसँ बिढ़ गेल अिछ कारण ५०म \nवषर्गाँठक इन्तजारमे बहुत गोटे आयु बेशी भेने जीिवत निह रहैत छिथ। सरला माहेĵरी माइक पकिड़ कायर्øमक शुŁआतसँ पिहने \nअिनता जैनकेँ िनराला रिचत सरÖवती वन्दना गएबाक लेल अनुरोध कएलिन्ह आऽ ओऽ मंचक दोसर भागमे महिषर् अगÖत्यक या \nकु न्देन्दुसँ शुŁ कए िनरालाक रचना शाľीय पĦितमे गओलिन्ह। फे र फू लसँ ÿधान मंýीक Öवागत ÿबन्ध न्यासी अिखलेश जैन Ĭारा \nभेल, फे र रवीन्þ कािलया फू लसँ रहमान राहीक Öवागत कएलिन्ह। फे र ®ी सीताकान्त महापाý अंúेजीमे उģार Óयĉ करैत कहलिन्ह \nजे राहीकेँ सम्मािनत कए भारतीय ²ानपीठ अपनाकेँ सम्मािनत कएलक अिछ। फे र ÿधानमंýी Ĭारा राहीकेँ शॉल ओढ़ा कए आऽ \n१०३५ ई.क राजा भोजक सरÖवतीक ÿितमाक कांÖय अनुकृ ित जािहमे ²ानपीठ Ĭारा ÿभामण्डल जोड़ल गेल (मूल ÿितमा लंदनक \nिāिटश म्यूिजयममे अिछ) आऽ ÿशिÖत पý आऽ ५ लाख टाकाक űाफ्ट दए सम्मािनत कएल गेल। राही उģार Óयक्य कएलिन्ह आऽ \nमहान जवाहरलाल नेहłक जािह पदपर छलाह ओिह पदपर आसीन मनमोहन िसंहसँ पुरÖकार ÿाĮ कए िवशेष ÿसĭता ÿकट  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \nकएलिन्ह। फे र रवीन्þ कािलया धन्यवाद ²ापन कएलिन्ह। राहीक ÿितिनिध किवताक ²ानपीठ Ĭारा कएल िहन्दी अनुवाद राही Ĭारा \nÿधान मंýीकेँ देल गेल। \nअब्दुल रहमान राहीक जन्म ६ मई १९२५ ई.केँ भेल। हुनकर पिहल किवता संúहकेँ सािहत्य अकादमी पुरÖकार देल गेल। भारत \nसरकारक पĪ ®ी आऽ मानव संसाधन िवकास मंýालयक एिमरेट्स फे लोिशप िहनका भेटल छिन्ह। िहनकर किवता संúहमे सनवुन्य \nसाज, सुबहुक सोदा, कलाम-ए-राही ÿमुख अिछ। िहनकर आलोचना आऽ िनबन्धक पोथी अिछ, कहवट आिद। \nÿÖतुत अिछ िहनकर किवता “परछाइयाँ”(कÔमीरीसँ अंúेजी एस.एल.सन्धु, अंúेजीसँ मैिथली गजेन्þ ठाकु र) \n  \nछाह सभ \n  \nअपन िनयितसँ वाद आऽ अमरताक आशा आब छोिड़ िदअ, \nयिद जुटा ली िकछु  क्षण, तँ भेर भऽ जाऊ तािहमे। \nबÖतीक जािह पथमे चलैत रहलहुँ, ओऽ धँिस गेल घनगर बोनमे, \nजेना हमर आÖथाक कवच भेल भेī के लक शंकासभ। \nआँिख खुिजते हमर Öवप्नकेँ लागल आँिख \nसभटा बासन्ती युवा छाती झरिक कए भऽ गेल सुनसान। \nदेखू तँ देखायत आस-पड़ोसमे लावण्यमयी मेला, \nहाथमे आएत माý एकाध िवचार, आऽ \nअसगर एकटा कौआ उजाड़मे। \nकखनो हमर इच्छा रहए चान-तरेगन गढ़बाक, \nआब माथ भुका रहल छी अपन कोनो नामकरण तँ करी।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \nसभटा िवĵास घाटीक मौलायल हरैयरी सन, \nसभटा चैतन्य िखिसयायल साँप सन। \nसभटा देवता हमर अपन छाह छिथ, \nसभटा दानव हमर अहं के र किनया-पुतड़ा सन। \nसभा भवन भरल बुझू बानरक खोँ-खोँ सँ, \nसन्तक पिहरनक लेल ताकू  बोने-बोन। \nके हन अिछ नाओक खेबनाई, कतए तँ अिछ िकनार! \nदेशांस भोथलेलक नाओकेँ अन्हारमे। \nहे रौ नटुआ, नाच िनवर्ľ चाł कात ओकर, \nराही तँ आिग-खाएबला बताह अिछ। \n  \nसमारोह एक घण्टामे खतम भेल आऽ घुरैत रही तँ एफ.एम.पर समाचार भेटल जे सिचन तेन्दुलकर अपन टेÖट जीवनक ४०म शतक \nिदनमे पूणर् कएलिन्ह। \n  \nभीमसेन जोशीकेँ भारत रत्न पुरÖकार देल गेल। आऽ चन्þायण-१ चन्þमाक १०० िकलोमीटरक वृ°ाकार कक्षामे Öथािपत भऽ गेल \nजतए ओऽ २ वषर् धिर रहत। \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ नवम्बर २००८) ६३ देशसँ १,२०,९२३ बेर देखल गेल अिछ (गूगल \nएनेलेिटक्स डाटा)- धन्यवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आऽ ÿितिøयाक ÿतीक्षामे।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \nगजेन्þ ठाकु र, नई िदıी। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \nअंितका ÿकाशन की नवीनतम पुÖतकें  \nकहानी-संúह \nरेल की बात : हिरमोहन झा मू. सिजÐद १२५.०० पे.बै. ७०.००  \nछिछया भर छाछ : महेश ·टारे मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nकोहरे में कं दील : अवधेश ÿीत मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : ÿकाश कान्त मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कै लाश बनवासी मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.०० \nनाच के  बाहर : गौरीनाथ मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nआइस-पाइस : अशोक  भौिमक  मू. सिजÐद १८०.०० पे.बै. ९०.००  \nभेम का भेł माँगता कु Ðहाड़ी ईमान : सत्यनारायण पटेल मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. \n९०.००  \nकु छ भी तो łमानी नहीं : मनीषा कु ल®ेķ मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nबड़कू  चाचा : सुनीता जैन मू. सिजÐद १९५.०० \nकिवता-संúह \nया : शैलेय मू. १६०.००  \nकु आर्न किवताएँ : मनोज कु मार ®ीवाÖतव मू. १५०.००  \nकब लौटेगा नदी के  उस पार गया आदमी : भोलानाथ कु शवाहा मू. २२५.००  \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कु शवाहा मू. ३००.००  \nउपन्यास \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक  भौिमक  मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. ८०.०० \nइितहास, ľी-िवमशर् और िचंतन \nिडजाÖटर : मीिडया एण्ड पािलिटकस : पुण्य ÿसून वाजपेयी मू. सिजÐद ३००.०० पे.बै. \n१६०.००  \nएंकर की नज़र से : पुण्य ÿसून वाजपेयी मू. सिजÐद ३५०.०० पे.बै. १७५.००  \nपालकालीन संÖकृ ित : मंजु कु मारी मू. २२५.००  \nľी : संघषर् और सृजन : ®ीधरम मू. २००.००  \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाण्डेय मू. १८०.०० \nशीŅ ÿकाÔय \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच : अशोक  भौिमक \nिकसान और िकसानी : अिनल चमिडय़ा \nमाइøोÖकोप (उपन्यास) : राजेन्þ कु मार कनौिजया \nपृथ्वीपुý (उपन्यास) : लिलत अनुवाद : महाÿकाश \nमोड़ पर (उपन्यास) : धूमके तु अनुवाद : Öवणार्  \nमोलाłज़ (उपन्यास) : िपयैर ला मूर अनुवाद : सुनीता जैन  \nज्या कोई है (कहानी-संúह) : शैलेय  \nएक  साथ िहन्दी, मैिथली में सिøय आपका ÿकाशन \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \nलाल िरज्बबन का फु लबा : सुनीता जैन मू. १९०.००  \nलूओं के  बेहाल िदनŌ में : सुनीता जैन मू. १९५.०० \nफैं टेसी : सुनीता जैन मू. १९०.००  \nदु:खमय अराकचक : Ôयाम चैतन्य मू. १९०.०० \nअंितका ÿकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गाडर्न, एकसटेंशन-II  \nगािजयाबाद-201005 (उ.ÿ.)  \nफोन : 0120-6475212  \n(िव²ापन) \n  \n®ुित ÿकाशनसँ \n१.पंचदेपोपासना-भूिम िमिथला- मौन  \n२.मैिथली भाषा-सािहत्य (२०म शताब्दी)- ÿेमशंकर \nिसंह  \n३.गुंजन जीक राधा (गī-पī-āजबुली िमि®त)- गंगेश \nगुंजन  \n४.बनैत-िबगड़ैत (कथा-गÐप संúह)-सुभाषचन्þ यादव\n \n५.कु Łक्षेýम्–अन्तमर्नक, खण्ड-१ आऽ २ (लेखकक \nिछिड़आयल पī, उपन्यास, गÐप-कथा, नाटक-एकाčी, \nबालानां कृ ते, महाकाÓय, शोध-िनबन्ध आिदक समú \nसंकलन)- गजेन्þ ठाकु र   \n७.हम पुछैत छी (पī-संúह)- िवनीत उत्पल  \n८. नो एण्ůी: मा ÿिवश- डॉ. उदय नारायण िसंह \n“निचके ता”  \n९/१०/११ १.मैिथली-अंúेजी शब्दकोश, २.अंúेजी-\nमैिथली शब्दकोश आऽ ३.पėी-ÿबन्ध (िडिजटल इमेिजंग \nआऽ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलप्यांतरण) (तीनू पोथीक \nसंकलन-सम्पादन-िलप्यांतरण गजेन्þ ठाकु र , \nनागेन्þ कु मार झा एवं पėीकार िवīानन्द झा  Ĭारा) \n®ुित ÿकाशन, रिजÖटडर् ऑिफस: एच.१/३१, िĬतीय तल, \nसेक्टर-६३, नोएडा ( यू.पी.), कॉरपोरेट सह संपकर् \nकायार्लय- १/७, िĬतीय तल, पूवê पटेल नगर, िदıी-\n११०००८. दूरभाष-(०११) २५८८९६५६-५७ फै क्स- \n(०११)२५८८९६५८ \nWebsite: http://www.shruti-publication.com  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n६.िवलिम्बत कइक युगमे िनबĦ (पī-संúह)- पंकज \nपराशर  \ne-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \n (िव²ापन) \n                        २.संदेश \n१.®ी ÿो. उदय नारायण िसंह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे \nहोएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.®ी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सम्वेदनशील मन, मैिथलीक ÿित समिपर्त मेहनितक अमृत रंग, \nइितहास मे एक टा िविशĶ फराक अध्याय आरंभ करत, हमरा िवĵास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सď, सÖनेह| \n३.®ी रामा®य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वÖतुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कु शल अिछ। \n४.®ी āजेन्þ िýपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ÿथम मैिथली पािक्षक पिýका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई आऽ शुभकामना \nÖवीकार कł। \n५.®ी ÿफु ıकु मार िसंह \"मौन\"- ÿथम मैिथली पािक्षक पिýका \"िवदेह\" क ÿकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा बेसी \nआļािदत भेलहुँ। कालचøकेँ पकिड़ जािह दूरŀिĶक पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \n६.®ी डॉ. िशवÿसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-øािन्तक क्षेýमे मैिथली पýकािरताकेँ ÿवेश \nिदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पýकािरतामे एिह ÿकारक नव ÿयोगक हम Öवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क \nसफलताक शुभकामना। \n७.®ी आīाचरण झा- कोनो पý-पिýकाक ÿकाशन- ताहूमे मैिथली पिýकाक ÿकाशनमे के  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ \nभिवÕय कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक पैघ महान य²मे हमर ®Ħापूणर् आहुित ÿाĮ होयत- यावत ठीक-\nठाक छी/ रहब। \n८.®ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िवĵिवīालय- \"िवदेह\" पिýकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाý अिछ। पिýकाक मंगल \nभिवÕय हेतु हमर शुभकामना Öवीकार कएल जाओ। \n९. ®ी सुभाषचन्þ यादव- ई-पिýका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ÿसĭता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पıिवत-पुिÕपत हो आऽ चतुिदर्क \nअपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.®ी मैिथलीपुý ÿदीप- ई-पिýका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ®ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक łपेँ एकर िववरण भए सकै त अिछ। आइ-\nकािÐह मोनमे उĬेग रहैत अिछ, मुदा शीŅ पूणर् सहयोग देब। \n१२.®ी रामभरोस कापिड़ Ăमर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ अन्तरार्Õůीय जगतमे पहुँचेलहुँ \nतकरा लेल हािदर्क बधाई। िमिथला रत्न सभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत से िवĵास करी। \n१३. ®ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिýकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर \nवािषर्क अ ◌ंक जखन िÿ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलक°ामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत \nअिछ जे िदıी आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ®ी ÿेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिýका \"िवदेह\" ÿकािशत कए अपन अĩुत मातृभाषानुरागक \nपिरचय देल अिछ, अहाँक िनःÖवाथर् मातृभाषानुरागसँ ÿेिरत छी,  एकर िनिम° जे हमर सेवाक ÿयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर \nआīोपांत पिýका देखल, मन ÿफु िıत भ' गेल।  \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आऽ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्þ ठाकु र। एतय ÿकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माý एकर ÿथम ÿकाशनक/ आकार्इवक/ अंúेजी-संÖकृ त \nअनुवादक ई-ÿकाशन/ आकार्इवक अिधकार एिह ई पिýकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अÿकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उ°रदाियत्व लेखक गणक मध्य  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \nछिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com केँ मेल अटैचमेण्टक łपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉम¥टमे पठा सकै त छिथ। \nरचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĮ पिरचय आ’ अपन Öकै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आऽ पिहल \nÿकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिýकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ÿाĮ होयबाक बाद यथासंभव शीŅ ( सात िदनक भीतर) एकर ÿकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई \nपिýकाकेँ ®ीमित लàमी ठाकु र Ĭारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई ÿकािशत कएल जाइत अिछ। \nमहßवपूणर् सूचना (१):महßवपूणर् सूचना: ®ीमान् निचके ताजीक नाटक \"नो एंůी: मा ÿिवश\" के र  'िवदेह' मे ई-ÿकािशत łप देिख कए एकर िÿंट łपमे ÿकाशनक लेल 'िवदेह' के र \nसमक्ष \"®ुित ÿकाशन\" के र ÿÖताव आयल छल। ®ी निचके ता जी एकर िÿंट łप करबाक Öवीकृ ित दए देलिन्ह। िÿंट łप हाडर्बाउन्ड (ISBN NO.978-81-907729-0-7 \nमूÐय Ł.१२५/- यू.एस. डॉलर ४०) आऽ पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4 मूÐय Ł. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे ®ुित ÿकाशन, १/७, िĬतीय तल, \nपटेल नगर (प.) नई िदıी-११०००८ Ĭारा छापल गेल अिछ। e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com website: \nhttp://www.shruti-publication.com  \nमहßवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' Ĭारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंúेजी  शब्द कोश २.अंúेजी-मैिथली शब्द कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाण्डुिलिप \nिलप्यान्तरण-पėी-ÿबन्ध डाटाबेश ®ुित पिब्लके शन Ĭारा िÿन्ट फॉमर्मे ÿकािशत करबाक आúह Öवीकार कए लेल गेल अिछ। पुÖतक-ÿािĮक िविधक आऽ पोथीक मूÐयक सूचना \nएिह पृķ पर शीŅ देल जायत। \nमहßवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' Ĭारा धारावािहक łपे ई-ÿकािशत कएल जा' रहल गजेन्þ ठाकु रक  'सहąबाढ़िन'(उपन्यास), 'गÐप-गुच्छ'(कथा संúह) , 'भालसिर' (पī संúह), \n'बालानां कृ ते', 'एकाčी संúह', 'महाभारत' 'बुĦ चिरत' (महाकाÓय)आऽ 'याýा वृ°ांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ÿकाशनक बाद िÿंट फॉमर्मे ÿकािशत होएत। ÿकाशकक, ÿकाशन ितिथक, \nपुÖतक-ÿािĮक िविधक आऽ पोथीक मूÐयक सूचना एिह पृķ पर शीŅ देल जायत। \nमहßवपूणर् सूचना (४): \"िवदेह\" के र २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ÿकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िÿंट संÖकरण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना \nसिम्मिलत कएल जाएत। \nमहत्वपूणर् सूचना (५): १५-१६ िसतम्बर २००८ केँ इिन्दरा गाँधी राÕůीय कला के न्þ, मान िसंह रोड नई िदıीमे होअयबला िबहार महोत्सवक आयोजन बािढ़क कारण अिनिĲतकाल \nलेल Öथिगत कए देल गेल अिछ। \nमैलोरंग अपन सांÖकृ ितक कायर्øमकेँ बािढ़केँ देखैत अिगला सूचना धिर Öथिगत कए देलक अिछ। \n२.गī  \n२.१.कथा 1.सुभाषचन्þ यादव  2.अनलकांत  \n२.२.बी. पीं कोइराला कृ त मोिदआइन मैिथली Łपान्तरण बृषेश चन्þ लाल \n२.३.उपन्यास- चमेली रानी- के दारनाथ चौधरी \n२.४. १.मैिथली भाषा आ सािहत्य - ÿेमशंकर िसंह २.Öव. राजकमल चौधरी पर-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ)  \n२.५.1.सगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेýमे शान्त øािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘ 2. िमिथला िवभूित पं मोदानन्द \nझा-ÿोफे सर रत्नेĵर िम®  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \n२.६. 1.संिवधानसभा, संघीय संरचना आ िमिथला राज्यक औिचत्य-शीतल झा 2.लघुकथा- कु मार मनोज कÔयप 3. दैिनकी- \nज्योित  \n२.७. िरपोतार्ज- 1.अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलन आ नेपाल रामभरोस कापिड ‘Ăमर’ 2. नवेन्दु कु मार झा 3. नेपाल िचन्हएबाक \nअिभयान - िजतेन्þ झा . \n२.८. 1.िवचार-राÕůÿमुखके  उपेक्षा,अिनĶक संके त,Ôयामसुन्दर शिश,दोहा, कतार2. िवīापित-िनिमष झा  \nकथा  \n१. सुभाषचन्þ यादव २. ®ी अनलकांत \n  \nिचý ®ी सुभाषचन्þ यादव छायाकार: ®ी साके तानन्द \nसुभाष चन्þ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जन्म ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक Öथान: बलबा-मेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिम्भक िशक्षा \nदीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहł िवĵिवīालय, नई िदıीसँ िहन्दीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अध्यापन। सम्ÿित: अध्यक्ष, \nÖनातको°र िहन्दी िवभाग, भूपेन्þ नारायण मंडल िवĵिवīालय, पिĲमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहन्दी, बंगला, संÖकृ त, उदूर्, अंúेजी, Öपेिनश एवं Āें च भाषाक ²ान। \nÿकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संúह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंúेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहत्य अकादमी, नई िदıी, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन \nझाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहत्य अकादमी, नई िदıी, १९९९, िबहािड़ आउ (बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकÐप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और \nिहन्दी उपन्यास (िहन्दी आलोचना), िबहार राÕůभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहन्दी जीवनी) सारांश ÿकाशन, नई िदıी, २००१, मैिथलीमे करीब स°िर \nटा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहन्दी, बंगला तथा अंúेजी मे अनेक अनुवाद ÿकािशत। \nभूतपूवर् सदÖय: सािहत्य अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांÖकृ ितक नीित-िनधार्रण सिमित। \nआतंक  \n ओ किहयो हमरा संग बी. ए. मे पढ़ैत रहय । ओकरा सँ जँ फे र भेंट निह होइत तऽ मनो निह पिड़तय जे ओ किहयो संग-संग पढ़ैत छल। हम ओकरा \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nिचन्हबो निह कयिलऐक । वैह िचन्हलक आ नाम लैत टोकने रहय — ’िचन्है छी ?’ \n ओकर आत्मिवĵास आ मैýीपूणर् Öवरसँ कनेक चिकत आ ÿसĭ होइत हम मोन पाड़य लागल रही जे ओ के  अिछ । \n एम. पी. क एलेक्शन होमय बला रहैक । हम एलेक्शन Ġूटीमे आयल रही। ओहो एलेक्शने Ġूटी मे होयत । ढेरी लोक एिह काजसँ आयल रहय । ओ\nÖनेह-भाव सँ मुिÖकआइत रहय जेना िबसिर जेबाक उलहन दैत हो । ओकर मुÖकीसँ हम अपनाकेँ असहज आ हाÖयाÖपद अनुभव करऽ लागल रही । \nएहन िÖथितमे ओकरा िचन्हब आ ठेकनायब मुिÔकल छल । \n ’निह चीिन्ह सकलहुँ।’ - हम हािर कऽ कहिलऐक। ओकरा निह चीिन्ह सकबाक हमरा ठीके  अफसोस भेल रहय । \n ’हम हिरवंश !’ - ओ अपन पिरचय देलक । \n ’अरे, हिरवंश ! ओह, एकदम्मे निह चीिन्ह सकलहुँ । ततेक िदन भऽ गेलै आ एिह बीच अहाँ ततेक बदिल गेलहुँ जे िचन्हब किठन छल । हम किहयो\nअंदाजो निह कऽ सकै त रही जे अहाँ सँ एतेक िदनक बाद आ सेहो एिहठाम भेंट भऽ जायत । कतऽ छी ?’ - अपन न्यूनता केँ झाँपक लेल हम एĈे  साँसमे \nई सभ किह गेल रही । \n हिरवंश हमर िमýक िमý रहय। ओकर संग-साथमे कतेको समय बीतल होयत । मुदा ने हम ओकर आत्मीय बिन सकिलऐक ने वैह हमर आत्मीय बिन\nसकल । हमर आ हिरवंशक बीचक सम्बन्धकेँ फिरछायब किठन अिछ । ओकरा औपचािरके  कहब बेसी ठीक होयत । भेंट तऽ होइत रहय, िकन्तु भेंटक \nआवृि°क अनुपातमे जे घिनķता हेबाक चाही से निह भेल । िसल पर पड़त िनसान बला कहबी टा चिरताथर् भेल । हम एक-दोसराकेँ चीिन्ह गेलहुँ फे र \nकिहयो निह िबसरबाक लेल । तखन ई सभ कोना घिटत भेल ? हम कोना ओकरा िबसिर गेिलऐक ? भिरसक हिरवंश सँ भीतरी लगाव निह हेबाक कारणे \nएना भेल हैत वा जीवनमे आयल अनेक पिरव°र्नक कारणे भेल होइ। लेिकन तखन ओ िकएक ने िबसरल ? ओकरा िबसरब भिरसक हमरे Öमृित-दोषक \nपिरणाम छल । \n हिरवंश जे कहलक तािहसँ पता चलल जे ओ हमरे कामत वला ब्लॉकमे  बी. डी ओ. अिछ आ अखन एलेक्शनमे ůांसपोटर्बला काज सम्हारय आयल \nअिछ। ई जिनते हमर Öवाथर्-बुिĦ सिøय भऽ उठल । कामतबला ब्लॉकमे कै क सालसँ लसकल दािखल खािरजबला काज मोन पिड़ गेल आ अखन जे\nůांसपोटर्बला काजसँ आयल छी से हिरवंशक रहने कोनो बिढ़याँ जीप भेिट जायत । निह तऽ कोन ठेकान जे जीपक बदलामे ůेक्टरे दऽ िदअय। हमरा \nिदमागमे ईहो बात तुरंत आिब गेल जे आब एलेक्शनक एिह  हूिलमािल आ बालु-गरदासँ जान बचत; जिÐदए छु टकारा भेिट जायत । अपन ई सभ \nफायदा देिख हिरवंशक ÿित जेना अितिरĉ Öनेह उमिड़ आयल । ओिह Öनेह-ÿवाहमे हम ओकरा कहिलऐक - ’अरे वाह ! अहाँ तऽ हमर कतेको काज \nकऽ सकै त छी । एकटा तऽ ई जे अहींक ब्लाक मे हमर दािखल-खािरज वला काज कै क सालसँ अटकल अिछ आ दोसर जे हमरा नीक सन जीप िदआ\nिदअऽ।’ \n ई सभ सुिन हिरवंशक चेहरा पर जे Öनेहिसĉ दोÖताना मुÖकी रहैक से लुĮ भऽ गेलैक आ तकर बदलामे एकटा कामकाजी उबाऊ भाव आिब गेलैक । ओ \nबाजल — ’किहयो ब्लाक \nआउ, भऽ जेतै ।’  आ गाड़ीवला कागज हमरा हाथसँ लैत एकटा टेबुल िदस बिढ़ गेल । हम ओकर पछोर धऽ लेने रही । हिरवंशक मुँह-कान आ देह-\nदशा सम्पĭ लोक जकाँ गोल-ठोल आ भरल-पूरल रहैक । ओकर फू लपैंट-कमीज साफ झकझक आ øीजसँ तनल रहैक । जूता चमचमाइत रहैक। \nओकर पिहरावा उēपदÖथ पदािधकारीक अनुłप दपर् आ ÿभुत्व बला ÿभाव  छोड़ैत रहैक । टेबुल लग लग पहुँिच टेबुलक चाłकात घोिदआयल \nलोककेँ ठेलैत आ ’हटू’ कहैत हिरवंश कु रसी पर जा कऽ बैिस गेल । हम कु रसीक कातमे ठाढ़ भऽ गेल रही । ओिहठाम और कोनो कु रसी निह रहैक जे Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nहिरवंश हमरा बैसऽ लेल कहैत । कागजी औपचािरकता पूरा के लाक बाद ओ हमरा जłरी कागज सभ दऽ देलक । हम ओिह Öथान िदस िवदा भऽ गेलहुँ \nजतय जेबाक लेल ओ कहने रहय । गाड़ीक űाइवर कोम्हरो चल गेल छलै आ ओकर ÿतीक्षा मे हमरा आध घंटा आरो िबलमय पड़ल । ओिह आध\nघंटामे हिरवंश सँ एक बेर और भेंट भेल आ कनेक काल घरौआ गपशप होइत रहल । बाल-बēा, ओकर पढ़ाइ-िलखाइ आ आन दोÖत िमýक सम्बन्ध \nमे । \n  वोटक िगनतीक समय हिरवंश सँ देखा-देखी भेल, गप्प निह भऽ सकल । यīिप ओकरा देिखते हमरा भीतर िबजली जकाँ एकटा भावावेग चमकल , \nमुदा पिरचय आ िमýताक सुखायल ľोतक कारणे ओ भावावेग िबला गेल । हिरवंश िकछु  निह बाजल । ओ मौका अनौपचािरक गपशप लेल रहबो निह \nकरैक । ओ अपन विरķ पदािधकारी सभक बीच बैसल रहय । \n  एिह सुखायल भेंटक कै क मास उपरान्त एक िदन ओ बजारमे टकरा गेल । ओ हाथमे झोरा लेने तरकारी   कीनय जाइत रहय । ओिह िदन ओ हमरा \nÓयÖत आ अन्यमनÖक बुझायल। जÐदी-जÐदी मूर-टमाटर बेसाहलक आ चिल गेल । हम ओकरासँ हालचाल पूिछितऐक,  लेिकन ओकर चेहरा देिख \nकऽ हालचाल पुछनाइ नीरस आ फालतू बुझायल। मुदा िनरथर्कताक अनुभव किरतो जे गप हम शुł कयलहुँ सेहो िनरानंदे छल । हम ओकरा कहिलऐक -\n’एिह बीच कतेको बेर सोचलहुँ जे ब्लॉक जाइ, लेिकन सोिचए कऽ रिह गेलहुँ।’ \n ’आउ । कोनो सोम वा बुधकेँ आउ, जिहया कमर्चारी रहैत छैक ।’ – िनतान्त Óयावहािरक आदमी जकाँ कारोबारी अंदाजमे ई कहैत ओ चल गेल ।  \n बहुतो िदन बीतल । हम सोिच कऽ रिह जाइ । लेिकन एक िदन ठािन लेलहुँ जे आइ जेबाक अिछ । ब्लॉक पहुँचैत छी तऽ हिरवंशक पते निह । ओ राँची\nचिल गेल रहय । दुभार्ग्य ! बादमे जिहया किहयो ब्लॉक जाय िदआ सोची तऽ हुअय जे निह जािन हिरवंश ओतय होयत िक निह आ एिह दुिवधामे गेनाइ\nटरैत रहल । \n  िकन्तु एनामे काज किहयो निह भऽ सकत, ई सोिच िवदा भेलहुँ । भिर राÖता मन भारी रहल । ब्लॉकक गेट पर जे पिहल Óयिĉ  भेटल  तकरा सँ \nपुछिलऐक जे हिरवंश अिछ िक निह । हिरवंश अिछ ई जािन मन हıुक भेल । हिरवंशकेँ ताकय लगलहुँ । ब्लॉक वला मकानक आगू मैदानमे हिरवंश\nकु रसी-टेबुल लगौने बैसल रहय आ करीब डेढ़ सौ आदमी ओकरा घेरने रहैक । ओ वृĦ लोककेँ भेटय वला पेंशनक सत्यापनमे लागल रहय । एहन\nसमयमे लोककेँ ठेिल-धिकया कऽ ओकरा लग पहुँचब किठनाह छल आ उिचतो निह बुझाइत रहय । पता निह ओिहठाम बैसक लेल फािजल कु रिसयो\nहेतैक िक निह । तेँ ÿतीक्षे करब ®ेयÕकर बुझायल । चाह पीलहुँ , पान खेलहुँ आ तकर बाद भीड़ छँटबाक बेचैन ÿतीक्षामे एम्हरसँ ओम्हर टहलैत रहलहुँ ।\n  हिरवंश अपन चेम्बरमे बैिस गेल रहय । जखन हम ओकर चेम्बर मे ÿवेश के ने रही तखन एक Óयिĉ और कु रसी पर बैसल छल । हाथ िमलबऽ लेल\nहाथ बढ़ाबी  आ एकरा अपन हेठी बूिझ जँ ओ हाथ निह बढ़ौलक तऽ भारी अपमान होयत, ई सोिच हम एकटा हाथ उठा ओकर अिभवादन के िलऐक । \nजेना मोन पड़ैत अिछ, जवाबमे ओ भिरसक हाथ निह उठौने रहय ने बैसऽ लेल कहने रहय । अिभवादन करैत आ ओकर संके तक ÿतीक्षा के ने िबना हम\nबैिस गेल रही । िÖनग्ध आ कोमल िकं तु अÐपजीवी मुÖकी संगे ओ हमरा सँ पुछने रहय - ’कोना छी ?’  \n ’बस चिल रहल छै ।’ - हमर एिह शुÕक औपचािरक उ°रसँ वा°ार्लाप भंग भऽ गेल । \n  खाद-बीज, सीमेंट, पंपसेट आ बोिरगं बला आवेदक सभ एक-एक कऽ आयब शुł कऽ देलकै क ।  \n’खाता नंबर की अिछ ?’ - बोिरगं बला एकटा आवेदकसँ हिरवंश ÿĳ के लकै  । \n’निह मोन अिछ।’  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \n’खेसरा नंबर ?’ \n’निह मोन अिछ ।’ \n’कतेक रकबा अिछ?’ \n’पता निह ।’ \n’भागू एतय सँ ।’ – कहैत ओकर आवेदनकेँ हिरवंश नीचा फे िक देलकै  । ओ Óयिĉ हतÿभ भेल िकछु  काल ठाढ़ रहलै आ दरखाÖत उठा धड़फड़ाइत\nिनकिल गेलै । \n  लोक एिहना आबय, हिरवंश िकछु  पूछै आ ओकर दरखाÖत फे िक दैक। एिह समÖत कायर्-सम्पादनमे ओकर आवाज अत्यन्त ककर्श आ चेहरा कठोर \nरहैक । ई देखैत-देखैत हमरा घबराहिट होअय लागल । बुझायल जेना हमहीं आवेदक छी आ हिरवंश हमरे डाँिट आ अपमािनत कऽ रहल अिछ । हिरवंश\nअ²ात  ढँगसँ भीतरे-भीतर हमरा आतंिकत कऽ देने छल । \n  अंत मे ई किह दी जे हिरवंश दािखल खािरज लेल सी. ओ. सँ हमर पिरचय करा कऽ चल गेल, लेिकन ओ काज अखन धिर निह भेल अिछ । \nहिरवंशक आदमी हेबाक कारणे घूस निह देत, भिरसक यैह सोिच सी. ओ. काज निह कऽ रहल अिछ । हम फे र जा कऽ हिरवंश केँ निह कहिलऐक । \nहिरवंश सँ भेंट करबाक इच्छे निह होइत अिछ । ब्लॉकक नाम लैते हिरवंशक ओ łप मोन पड़ैत अिछ आ घबराहिट होअय लगैत अिछ।  \n  \nअनलकांत(1969- ), मैिथली ýैमािसक \"अंितका\"क सम्पादक। िहन्दीमे दूटा कथा संúह ÿकािशत। \nअसोथिकत-अनलकान्त  \n  \nÿाइवेट वाडर्क िबÖतर पर पड़ल-पड़ल ओ सामनेक टेबुल पर राखल एक माý \nखाली िगलास मे बड़ीकाल सँ ओझरायल छल। काँचक ओ मामूली सन िगलासओकरा देखैत-देखैत łप बदल' लागल छलै। एक बेर ओकरा लगलै जे \nओिह खाली िगलास मे नीचाँ सँ अनायास पािनक सतह ऊपर उठ' लगलै आ अिगले क्षणिगलासक चाłभर पािन खसैत सेहो ओकरा ÿत्यक्षे जेना बुझेलै! \nओ झट आँिख मूिनलेलक। बड़ीकाल पर आसते-आसते फे र ओ आँिख खोललक। िगलास पूवर्वत \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nखाली छलै। ओ फे र िनĲेĶ िगलास पर नजिर गड़ा देलक। कोठली मे देबालघड़ीक िटक् -िटक्  के र हıुक-सन आभास छलै।  \nिकछु ए क्षण बीतल हैत िक ओ देखलक िगलासक आकृ ित एक लय-øम मेपैघ होअय लगलै! एक बेर ओकरा लगलै, ई तँ कुं भकरणक पेट िथक! \nतत्क्षणे फे रबुझेलै, ई िवशाल बखारी िथक!...भिर पेट भात लेल रकटल मोन-ÿाण मे पेटक \nसंग बखारीक Öमृित ओकरा नेनपने सँ खेहारने आिब रहल रहै। परेशान जकाँ भ'क' ओ अपन नजिर ओकहर सँ हटाब' चाहलक िक ओकरा बुझेलै जे \nमाथ मे िकछु  चनिक रहल छै आ देह मे तागित सन िकछु ओ ने रिह गेल छै। ओ अपना केँ बड़असहाय-असोथिकत बुिझ फे र आँिख मूनने रहय िक तखने \nएक टा सदर्-सन हाथओकरा माथ पर बलबला आयल घाम पोछ' लगलै। कोठली मे तखन ओकर पत्नीमाý छिल, मुदा ओकर हाथ ओहन सदर् हेबाक \nअनुमान नइँ छलै ओकरा। ई फराक जे ओकर आत्मा मे खरकटल खरखर हाथक धĭी-हरिद वला गमक आँिख नइँ खोल' देलकै ।  \nहठात् हıुके  सँ के बाड़ ठकठका क' ककरो भीतय अयबाक आभास भेलै,तँ नइँ चाहैतो ओ आँिख खोिल देलक। नसर् छिल। नसर्क आगू-आगू ओकर \nमुÖकीछलै। ओकरा मन मे Öफू ितर् जकाँ अयलै। नसर्क मुÖकीक उतारा मुिÖकए सँ देलक।एक नस¥ टा तँ छलै जकर आयब ओकरा बड़ सोहाबै छलै।\nडाकटरो सँ बेसी। एक टामधुर-सन धुन ओकर िधरछायल मोन केँ छु बलकै । एक खास िकिसमक िनसाँ मेआँिखक पल झपा गेलै।   \nकनेकाल बाद 'मनोहर कहािनयाँ' मे डुबिल पत्नीक पĭा पलटबाक Öवरओकरा ककर्श जकाँ लगलै। भीतर सँ कचकचा गेल छल। पिýका मे डुबिल\nपत्नीिदस तकबा सँ बचैत, नइँ चाहैतो फे र सामनेक टेबुल पर राखल खाली िगलास िदसताक' लागल। \nिकछु ए क्षण बीतल हैत िक िगलास फे र रंग-łप बदल' लगलै। ओकराअपन िदमाग पर बेस दबाव बुझेलै। ओ नइँ चाहैतो बाजल, '' टेबुल पर सँ \nएिहिगलास केँ हटाउ!...'' \nपत्नी पिछला तीन िदन सँ बेसी खन ओकरा संग छिल। पिहल िदन तँ मारतेफजहित करैत भिर िदन ओ बड़बड़ाइते रिह गेल छिल। कतेको के ओ बुझारित\nिक अनुनय-िवनय कयलकै , ओकरा पर तकर असिर नइँ भेलै। एकदमे िझकने जाइतरहिल, ''सब हमरे घर िबलटाबै पर लागल यए। िधयापुता केँ के  \nदेखतै? अयँ! जकरा कपार पर दू-दू टा अजिग्ग बेटी रहतै तकर ई िकरदानी?... काज-धंधाक िचंते ने! हरखन दोसे-मीत! सब िदन नाटके -सािहत्य आ \nदŁबाजीक मोहिफल! देखौ, आइ के ओ ताकहु अयतै!...'' एहने-सन मारते रास बात! मुदा ओ एको बेरमुँह नइँ खोललक। दोसर िदन पत्नीक बाजब \nÖवाभािवके  łपेँ कने कम भेलै, मुदा ओकर मुँह िसबले रहलै। तेसरो िदन ओकरा ओिहना गुमसुम देिख पत्नीक भीतरआतंक जकाँ िकछु  पैस' लगलै। से \nओिह िदन गुकमी जकाँ लधने ओ ओकराबजबाक बाटे तािक रहल छिल। एहन खन पितक आदेश ओकरा नीक लगलै। ओ उठिल आ िगलास हटा\nबगलक अलमारी मे रखै सँ पिहने पािन लेल पूछलक। ओमुड़ी डोला नासकार कयलक।  \nपत्नीक भीतर िकछु  कचिक जकाँ उठलै। आँिख डबडबा गेलै।...  \nएकरा एिह अÖपताल मे भतê दोसे-िमý सभ करौने छलै। ओकरे सभक समाद पर ओ बतािह जकाँ छोटकी बेटीक संग भोरे-भोर भागिल आयिल \nछिल।ओकर लाख फजहित आ बड़बड़ाहिटक बादो इलाजक सभ टा ÓयवÖथा वैह सभ क' रहल छल। ओकरा बेसी बजबाक साफल ई भेलै जे कै क गोटे \nबाहरे सँ हालचाल ल', सभ टा ÓयवÖथा बुिझ-गिम, घुिर जाइ छल। से थाह पािब गेिल छिल ओ।  \nक्षण भिरक लेल तँ ओकरा अपन कड़ैती आ बजबाक ÿभाव पर गौरवे जकाँ \nभेलै। ओकरा लगलै जे एिह तरहेँ ओ अपन घरवला केँ मुęीमे क' सकै  अिछ। मुदापितक पीयर चेहरा देिखते ओकरा भीतर पैसल अदंक आशंकाक झड़ी Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nलगा देलकै । ओ चोट्ïटे उठिल। पयर मािर आÖते सँ बाहर भेिल। \nपैघ सन गिलयारा पार क' ओ िरसĆĵशनक आगूक गुलमोहर लग ठाढ़ भेिल।  \nअÖपताल ÿांगणक सामनेवला छोर पर बेł पहरक रौद मे बैसल िकछु  गोटे पर ओकर नजिर गेलै। ओ दूरे सँ िचन्हैक ÿयास क' रहिल छिल िक ओकहर \nसँ दू गोटेलपिक क' ओकरा लग अयलै, ''की, कोनो बात?\" ई दुनू ओकरा पितक सब सँ \nपुरान िमý छलै। ओकरा िबयाहो सँ पिहनेक सहमना, लंगोिटया!...जकरा सभक \nताधिर िकछु ओ फराक नइँ छलै। िबयाहक बादो चौदह-पंþह वषर् धिर ÿाय: ओिहनारहलै। शुłक पाँच साल तँ आ®मो संगे रहलै जावत्ï अलग-अलग \nठाम चाकरी नइँ भेटलै। एिह मे पिहल ओ छल जे ओकरा 'किनयाँ गै' कहै छलै आ 'वर बाबू' कहैत जकरा सँ ओ हँसी-मजाक मे सदित साँय-बौहुक \nअदला-बदली करबाक गपशप करै छिल। मुदा तखन ओकरा मुँह सँ बहरायल वाकय संबोधनहीन छलै। दोसर, छाý-जीवन मे भनसाघरक इंचाजर् रहबाक \nकारणेँ शुłहे सँ ओकरा सौितन कहै छल। मुदा तखन तीनूक संबंधक कोनो टा पिहचान नइँ छलै। ई िÖथित ओकराबड़ दाŁण जकाँ बुझेलै। एक बेर ओकरा \nमोन मे अयलै जे वैह ओिह संबोधन सँ पुकारय, मुदा से भेलै नइँ। ओ अपन भावना पर कठोरता सँ लगाम लगौलक, ''की करबै आब, हमर तँ घरे िबलिट \nगेल। तै पर सँ ओकर गुमसुम रहब!...\" सेरायलआ घबड़ायल सन Öवर बहरेलै। कनेक असमंजसक बाद पिहल दोÖत जे कह' चाहैत छल, से नइँ \nकिहओिहना िकछु  बािज देलक, ''ठीक भ' जयतै। डॉकटर सँ हमरा गĆĵप भेल यए।\"  \n''नइँ! ...कोनो िचंताक बात नइँ!\" दोसर तोस देब' चाहलक।  \nएहन जवाब ओ नइँ सुन' चाहने छिल। मुदा ओकरा बस मे िकछु  ने छलै।आब ओ पिहनेक िÖथित मे नइँ घुिर सकै  छिल जकरा सँ किहयो िपण्ड \nछोड़बैतनीक लागल छलै। ओकरा मुँह सँ बहरेलै, ''घुटनाक अलावा डॉकटर तँ कहै छै, \nसब कु छ नॉमर्ल है!  \n  \n''हँ, सैह तँ! ...\" पिहल जÐदी सँ जवाब ताकलक, ''रसेरस सब ठीक भ' जयतै।'  \n''हँ! हँ!...\" दोसरक चेहरा पर टार'क भाव बेसी साफ छलै। \n  \nहािरक' ओ वाडर् िदस घुरिल, ''आउ ने, कनेकाल हुनके  लग..\"  \nगाछ ओकरा लगीच अयलै। िसरमा लग। दुनूक नजिर िमललै। ओ िनहालभ\" गेल। \nओ िकछु  बाज' चाहलक, तँ ओकरा अपन पत्नीक उपिÖथितक भान भेलै। \nगाछ सेहो िकछु  बाज' चाहलक, मुदा कोठली मे ओकरा मीतक कयाहता छिल। गाछओकरा बेडे पर सिटक; बैिस रहल। दुनूक हाथ एक-दोसराक हाथ मे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nछलै। दुनूक हाथ गरम छलै।  \n''चाह-ताह बाहर सँ एत' आिब सकै  छै ने?\" दोसर बुदबुदायल।  \nतखने ओकर पत्नी उठिल, ''लगले अबै छी\"' आ कोठली सँ बाहर भ'गेिल। ओकरा पाछाँ लागल दोसर मीत सेहो बहरायल।  \nिकछु  पल बीतल िक ओ पड़ले-पड़ल फु सफु सायल, ''ककयूर् मे ढील बुझाइ \nछौ!..\"  \n''नइँ-नइँ!... अपना सब घर-पिरवार लेल सही समय पर िकछु  ने सोचलŏ।तकर सब टा दु:ख एकरे सब केँ भेलै।\" गाछ आब झुिक जकाँ आयल छल। \nओ िकछु  क्षण चुपचापे रहल। फे र एकहर-ओकहर तािक बाजल, ''रौ बुि़ड! \nहमरा सभक लेल अपने टा घर किहया घर छल? हमसभ तँ सभक घर-पिरवार केँ अपने बुझैत रहलŏ।\" बेड पर पड़ल देह जेना मोन संग उड़' चाहै छल। \n''जँ सैह रिह जाइत शुł सँ अंत धिर तँ कोनो दु:ख नइँ छल मीत! मुदा एक \nएहन मोड़ पर आिब हम सभ अपन आिर बेराब' लगलŏ जत' पिछलुको कयलधयल सभ टा पर पािन िफिर गेल। ने घरक रहलŏ ने घाटक।...\" आब गाछ \nसाक्षात मनुकख भ' गेल छल।  \n''ई तŌ की कहै छें?... हम तँ एखनो एकरे पाछू  सब िकछु  न्योछावर कयनेछी। के  अिछ आइ हमरा सँ बेसी कयनहार?'  \n''यैह!... यैह भेलौ सीमा! दोसर के ओ तोरा सँ बि़ढ नइँ िकछु  करै यए तेँ तŌ आगू िकएक बढबें!... आ ई त्याग-न्योछावर-कथा मंचे टा सँ शोभै छै। \nहम-तŌ जतेक ने न्योछावर करबाक गपशप करै छी, से सब वाÖतव मे आब कै िरयर चमकाबैक \nसाधन भ' गेल यए। जेँ के ओ दोसर हमरा सब सँ आगू बि़ढ सिøय नइँ अिछ, ते हमरासभक ई अधकचरा ÿयास पैघ अिभयान कहाबै यए। मुदा ई जािन ले \nजे हमरासभक ई ÿयास एक टा िबजुका सँ बेसीक ओकाित नइँ रखै अिछ जकरा सँ बड़ीकाल पर ओ आँिख फोललक। सामनेक खाली टेबुल पर ओकर\nनजिर गेलै, तँिकछु  िचड़ै-चुनमुनी डराइत होइ तँ होइ, सुग्गर-हिरन आिक नीलगाय पर कोनोओकरा टेबुलक सतह सहाराक रेिगÖतान बुझेलै। टेबुलक पार\nबैसल लोकक आकृ ित असिर नइँ पड़ै छै।' मीत आवेश मे आिब गेल छलै।रेिगÖतानक छोर परक गाछ लगलै। ओ ओिह गाछक हिरअरी पर नजिर\nिटकौलक। जवाब मे एखनो ओ बहुत रास तकर् द' अजेय रिह सकै  छल। यैह तँ ओकरआँिख तृĮ भ' गेलै। शिकत छलै। मुदा एक तँ ओिह बातक कने \nअसिर पड़ल छलै आ दोसर, पत्नीक घुिरक'  आब' सँ पिहने ओकरा िकछु  आर जłरी बात पूछबाक छलै। से शांत होइतमिĦम Öवर मे बाजल, ''एखन से \nसब बतायब जłरी नइँ छै। कहले बात कते कहबौ? ...सुन, एक टा जłरी बात!...\"आ फु सफु सायल, ''ओत' रंगशालाक  \nहॉल मे हमर िकछु  भेटबो कयलौ?\"  \n''की?\" गाछक पात-पात िखलिखला क' हँसल।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \n''हमर कु ėी?\"  \n''हँ! ...ओ कत' जायत? मंचक काते मे छल।\"  \n''दे!...\"  \n''बाकस मे बंद क' रािख देने िछयौ। पिहने ठीक तँ हो!\"  \n''शहर मे कोनो चचार्?\"  \n''हँ, कÐपना मंचक छŏड़ा सब एक टा रीिमकस तैयार कयलक अिछ— \nकु ėी हेराय गेल भाँगक बाड़ी मे...\" क्षणभिर िबलिम फे र नहुँए बाजल, ''आचायर्क 'मुसल आ मुसलमान\" कथाक मंच ÿÖतुित आइ मुजकफरपुर मे िछऐ \nजत' सहरसा सँ जनकपुर धिरक लोक जमा भ' रहल छै। एत' सँ कÐपनो वला सभ गेल छै!..\"  \nओकरा पर तनाव जकाँ बि़ढ गेलै। क्षणेभिर कोठली मे भारीपन रहलै! तखने \nचाहक ůे लेने एक टा छŏड़ाक संग ओकर पत्नी आ दोसर मीत घुिर अयलै।  \nरसेरस फे र टेबुल पर रेिगÖतान पसिर गेलै आ गाछ तकर ओिह पार चिल \nगेल।  \nओ दोसर मीतक मदित सँ गेड़ु आक सहारें ओठिङ गेल छल। पत्नीक हाथ सँ \nकप पकड़लक। फे र एक टा िबÖकु ट लÓ नहु-नहु कु तरैत कतहु हेरा गेल छल।  \nचाहक घŌट लैत ओतÓ शुł भेल बाल-बēाक पढ़ाइ-िलखाइ, कयाह-दान आमहँगाइक संग-संग िøके टक गĆĵप ओकरा जोि़ड नइँ पािब रहल \nछलै।   \nसाँझक अन्हार जखन बाहरक वातावरण केँ गाढ़ कर' लागल छलै आ साँझुक \nराउण्ड पर आयल डॉकटर देिखक' जा चुकल छलै, घर सँ िटिफन बॉकसवला झोड़ानेने एक टा नवोिदत किव िमý आिब गेल छलै। राित मे ओिह\nनवतुिरए केँ Łकबाक छलै।   \nिकछु  काल बाद ओकरा पत्नीक संगे ओकर दुनू मीत घर िवदा भेल।नवतुिरया किव सेहो पािनक बोतल आन' लेल बहरायल छल िक पिहल मीत गेटक \nबाहर सँ घुिरक' ओकरा लग अयलै आ एक टा कने पैघ सन कु ėी हाथ मे दैत कहलकै , ''ले! ...एकरा िबना तोरा नीन नइँ हेतौ!\" आ झट बहराय गेल। \nओ एक बेर ठीक सँ ओिह कु ėी केँ देखलक। बड़ पुरान होइतो सब तरहें नव छलै। पुलक सँ भिर तुरंत जेब मे रािख लेलक। पािन ल'क' घुरल नवतुिरया  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nÿेम सँ भोजन लगौलकै । नवतुिरयाक आवेशभोजन मे Łिच बढ़ा देलकै । तेँ खाय क' पड़ल तँ नवतुिरयाक दू गोट किवतोसुनलक। चाबसी द' सब िचंता सँ \nध्यान हटा आगू मे जे िफÐम छलै तकरसफलताक कÐपना मे िझहिर खेलाय लागल। नीन िकछु  जिÐदए आिब गेलै।   \nओ देखलक जे ओकर िकताब लोकसभ लाइन लगाक' कीिन रहल छै।मारते रास चैनलवला सभ घेरने छै। ओ जÐदी-जÐदी िकछु  बािज एक टा \nउĕररंगक कार मे बैिस जाइ अिछ। कार अ²ात िदशा मे जा रहल छलै िक नीन टूिट गेलै।  \nओ फे र आँिख मूिन जÐदी सँ जÐदी ओिह सपना मे जयबाक चेĶा कर' लागल।  \nएिह बेर ओ देखलक जे ओकरा ढाइ लाखक कोनो पुरÖकार भटलै। ओकरासकमान मे पुरÖकार ÿदाता नौकरशाह सभक िदस सँ रंगमंडलक समÖत\nसदÖयक संगिह विरķ पýकार आ सािहत्यकार लोकिनक बीच भÓय पाटê चिल रहल छै।...अचानक ओिह बीच ठाढ़ एक टा अƿधिविक्षĆĵत सन युवक \nिचिचया लगै छै, ''अहाँ सभ अवसरवादी छी! पूजीपितक दलाल छी!...\" िक तमसाक' ओत' जमा सभ के ओ अपना-अपना िगलासक दाł ओिह \nयुवक पर फे िक दैत छै।... आ ततेक दाł ओकरा पर खसै छै जे ओ युवक बगलक नाली मे बिह जाइ छै!...  \nअचानक फे र ओकर नीन टूटलै। एिह बेर ओकर छाती जोर-जोर सँ धड़िक \nरहल छलै।कनेकाल मे ओकर मोन िÖथर भेलै, तँ ओ नवतुिरया किव िदस ताकलक। ओओकरा बेडक दिहना कातक सोफा पर नीन छलै।  \nओकर बामा हाथ अनायास पेंटक जेब मे गेलै आ अिगले पल कु ėी ओकरा आँगुरक बीच छलै। बड़ीकाल धिर ओ ओिह कु ėी केँ देखैत रहल। \nकु ėीदेखैत-देखैत ओकरा अपन िवयारंगक ओ अन्हार मोन पि़ड अयलै जे ओकर कु ėी तँ िगडऩिह छलै, ओकरा एिह बेड धिर पहुँचा देलकै । िवयारं \nओिह िवīापित याýीरंगशालाक संिक्षĆĵत नाम छलै जकर ओ अध्यक्ष आ िनद¥शक छल। जतÓ पिछला दससाल मे सभ सँ बेसी नाटक ओकरे िनद¥शन \nमे भेल छलै। जतÓक ओ सभ सँ सकमािनत आ सव¥सवार् छल। जत' पिहल मंिजल पर ओकरा एक टा पैघ सन कक्ष भेटल छलै। ओिह कक्ष सँ नइँ माý\nिवयारंक सभ टा गितिविध संचािलत करैत छलओ, ओकर समÖत िहत-मीतक चौपाल वैह छलै। मुदा ओिह रातुक अन्हार!...  \n...असल मे ओइ िदन बेł पहर अशोका मे बालीबुडक एक टा पैघ ÿोड्ïयूशरसंग ओकर मीिटंग सफल भेल छलै। भूिम समÖया आ सशľ आन्दोलन \nसन िवषय  \nपर ओ एक टा मसालेदार िफÐमक लेल ÖøीिĆĵटंग आ सह-िनद¥शनक एúीमेंट साइन कयने रहय। तकरा बाद शैकपेनक दौर जे शुł भेलै से ÿोड्ïयूशरक \nउड़ान-समयक कारणें सँझुका आठे बजे धिर चललै। ओतÓ सँ ओ बाहर भेल तँ ऑटो मे बैसैतअपन सभ सँ करीबी कॉमरेड दासक मोबाइल पर पिहल\nसूचना देलक। दास नगरक सभ सँ बेसी ÿसार संकयावला दैिनक समाचार पýक कयूरोचीफ रहय। ओ तत्कालओकरा अपन दकतर बजा लेलकै । दासक \nके बीन मे ओकरा पहुँिचते तय भेलै जे एिह उपलिकध केँ खास दोÖतसभक बीच सेिलāेट कयल जाय। से ओतिह सँ फोन कÓ चािर-पाँच गोट \n'हमĆĵयालाÓसािहत्यकार-पýकार-रंगकमê केँ साढ़े दस बजे धिर िवयारं पहुँचबाक सूचना देल गेलै। फे र ओ दासेक खटारा एलएमएल वेÖपापर पाछाँ \nबैिस िवदा भेल छल। रÖता मे महात्मा गांधी चौक पर चािर-चािर Ćĵलेट िचकन आ पनीर Āाइ पैक करबौलक। काजू, मूँगफली आ दालमोटक संगे \nसलादक ÓयवÖथा कÓ चािर िडकबािसगरेट सिहत दू टा पैघ-पैघ पॉिलथीन पैके ट मे लेलक। दासक िडककीक झोड़ा मेरमक बड़का-बड़का बोतल रखैत \nआधा सँ कमे बचल अĦा टकरेलै। ओकराबगलक जूस दोकानक पाछाँ दुनू मीिल खाली करैत अमेिरकन पॉिलसीक चचार् करÓलागल छल। अपन-\nअपन िसगरेट जराय जखन ओतÓ सँ िवदा भेल, तँ सािहत्यअकादेमी आ मनुवादक Óयाकया शुł भेल छलै।  \nकनेक तेज सन चलैत बसात जाड़क ÿभाव बढ़ाबÓ लागल छलै। मुदा ओ दुनूमौसम केँ ठेङा देखबैत िवयारं िदस जाइत अपना मे मÖत छल। तेहन मÖत Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nजे साँझेसँ शुł िझÖसी केँ 'इन्जॉयÓ कÓ रहल छल।  \nतखन ओ सभ िवयारं सँ िकछु ए दूर नेहł Öटेिडयम वला मोड़ पर छल िक दूटा घटना एक संग घटलै। एक, बुिनआयब तेज हेबाक संगे बसात िबहाि़ड \nजकाँ łपलÓ लेलकै  आ दोसर, दासक जेब मे राखल मोबाइल अंúेजी धुन पर िचिचयाबÓलगलै। कात मे Öकू टर रोिक दास एको िमनट सँ कमे गĆĵप \nकयलक आ पाछाँ घुिमबाजल, ''रौ, समान सभ लÓकÓ तŌ जो िवयारं। एखन साढ़े नौ भÓ रहल छौ। हम एक घंटा मे अयबौ। संपादकक आदेश छै, \nकी कÓ सकै  छी?... चल गेटक बाहरछोि़ड दै िछयौ।\"  \nखराब मौसमक बादो गेट सँ दूरे पॉिलथीन पैके ट आ झोड़ा थमा दास Öकू टरमोि़ड फु रर् भÓ गेलै। ओ िवयारं िबिÐडंग िदस तकलकै । सभ िकछु  अन्हार मे \nडूबल  \nछलै। गेटक दुनू कात िÖथत िवīापित आ याýी बाबाक ÿितमा धिर देखा नइँ पि़ड रहल छलै, तँ कािलदास-शैकसपीयर सन-सन मारते रास नाटककारक \nदेबाल मेजड़ल छोट-छोट पाषाण मूितर् कतÓ लखा दैतै। हवा ÿचंड भÓ गेल रहै आ बुĭीआर तेज। ओ धतपत आगू बढ़ल। úील-गेट फोिल अन्हार \nपैसेजक मुँहथिर परठमकल। िचकिरकÓ रमुआ चौकीदार केँ दू-तीन बेर शोर पाड़लक। मुदा कोनो \nउतारा नइँ भेटलै। एहन मौसम मे राित-िबराित ककरो नइँ अयबाक अनुमान कÓ ओसरबा साइत घर पड़ा गेल रहय! िबजली नइँ रहै आिक Öवीचे लग सँ \nकािट देनेछलै ढोहरीक सार, से नइँ किह। ओकरा अपना हाथक पॉिलथीन पैके ट धिर नइँ सुिझ रहल छलै। आिखर कहुनाकÓ सीढ़ी तकबाक साहस कÓ \nओ एक टा पयर आगू बढ़ौनिह रहय िक गेटक सटले कतेको युग सँ ठाढ़ बडग़ाछक एक टा पैघ सनडािर टूिटकÓ हड़हड़ाइत गेट पर खसलै। ओकरा \nलगलै, पृथ्वी दलमिलत भÓ गेलैआिक ओिह गाछ संग पूरा िवयारं िबिÐडंग भरभराकÓ खिस पड़लै! कतÓ गेलै पॉिलथीन पैके ट सभ, कतÓ खसलै \nझोड़ा आ कोकहर अपने ढनमनायल; तकर कोनो ठेकान नइँ रहलै!...बड़ीकाल बाद होश अयलै, तँ ओ करािह जकाँ रहल रहय। ओकरा पयरलग भीजल \nसन िकछु  डािर-पात बुझेलै आ माथ लग सदर् देबाल। देबाल टोबÓक øम मे ओकर हाथ अपना माथ पर गेलै। ओतÓ लसलस सन िकछु  सटल जकाँ \nबुझेलै। ओ ओकरा रगि़डकÓ पोछबाक ÿयास कयलक, तँ भीतर सँ पातर सन ददर्हुÐकी मारलकै ।   \nतखन ओकरा ई बुझबा मे भाँगठ नइँ रहलै जे ओकर कपार फु िट गेलै आतािह पर शोिणतक थकका जिम गेल छै। मुदा तैयो ओकरा ई भान नइँ भÓ रहल \nरहैजे◌े ओ कतÓ, िकऐ आ कोन पिरिÖथित मे पड़ल छलै।...  \nिकछु  क्षण आरो बीतलै तखन ओकरा नीचाँ सीमेंटक सतहक भान भेलै। िक पयर मोि़ड हड़बड़ाकÓ बैसल आ घबड़ाकÓ चाłकात हथोिडय़ा मारÓ \nलागल।अचानके  ओकरा हाथ मे काँचक एक टा चोखगर टुकड़ी गड़लै आ ददर् सँ िसिसया उठल। मुदा क्षणे बाद ओ फे र हथोिडय़ा दÓ रहल छल। \nहथोिडय़ा मारैत ओबदहवाश छल। िक एक ठाम फशर् पर िकछु  तेजगंधवला तरल पदाथर् बुझेलै। ओिह गंध केँ परखÓ मे थोड़ समय लगलै, मुदा जिहना \nओकरा गंधक पिहचान भेलै िक सभ िकछु  Öमरण भÓ अयलै।आब ओ जÐदी-सँ-जÐदी सीढ़ी ताकबा लेल Óयú छल। ओकरा कोनोहालित मे शीŅ \nपिहल मंिजल पर िÖथत अपन कक्ष मे पहुँचबाक छलै। ओिह कक्षमे जतÓ इजोतक कै क टा वैकिÐपक साधन रखने छल ओ। ओकर कु ėी ओकराजेब मे \nछलै। बामा जेब मे हाथ दÓ कु ėी छू िबकÓ ओ आĵÖत भेल। िक ओकरा कोना क्षण अपन संगी सभक आिब जयबाक आशंका भेलै। अन्हार मे\nघड़ीअकाजक छलै, से झट ओ दिहना जेब मे राखल मोबाइल िनकालÓ चाहलक जािहसँ अन्हारो मे समयक ²ानक संग क्षीण-सन इजोत सेहो भेिट \nसकै  छलै। मुदा जेबसँ बहरेलै दू-तीन भाग मे अलग-अलग भेल मोबाइलक पाटर्-पुजार्! आब ओकरघबड़ाहिट आरो बि़ढ गेल छलै। अन्हारक सोिन्ह मे \nओ तेना भुितया गेल जे िदशाक कोनो ²ाने ने रिह गेल छलै। आरो िकछु  काल धिर बौअयलाक बादो जखन थाह नइँ लगलै, तँ अन्हारक कोनो अ²ात \nÖथल पर ओ सुÖताबÓ लागल छल। सुÖताइत-सुÖताइत ओकरा भीतरहँसी जकाँ िकछु  फु टलै। ओकरा मोन पड़लै जे एतबे टा िजनगी मे ओ कतेक\nिबहि़डधाँिग आयल छल। लगभग एक दशक तँ अण्डरúाउण्डे रहल छल। के हन-के हन किठन ऑपरेशन सफल कयने छल। कतेक मुठभेड़, कतेक \nकाउन्टर मे बमगोलीक बीच सँ िनकिल आयल छल ओ!... ओकर ई इितहास आइयो कतेको युवा केँ ÿेरणा दैत छलै।अपन Öविणर्म अतीतक Öमरण सँ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nओकरा भीतर साहसक संचार भेलै।उिठकÓ सावधान मुþा मे ठाढ़ भेल आ ŀढ़ िनĲय कÓ एक सीध मे थािह-थािहकÓबढ़Ó लागल। िकछु ए क्षण \nबाद सहसा ओकरा ठेहुन सँ िकछु  टकरेलै। हाथ सँ छू िबकÓ ओ परखलक—आगू मे कु सê छलै। फे र हाथ बढ़ाय कÓ ओ एकहर-ओकहर \nटटोललक—कु सêक पितयानी लागल छलै। तत्काल ओकरा बुझबा मे आिब गेल छलै जे ओ फु जले रिह गेल दुआिर सँ मेन हॉल मे आिब गेल छल।\nतखन कु सêदर-कु सê पकड़ैत ओ बीचक रÖता धÓकÓ सभ सँ आगूक कु सê धिर पहुँिच गेल।एतÓ पहुँिच ओकरा सब िकछु  सुरिक्षत जकाँ बुझेलै। से \nओ ततेक आĵÖत भÓ गेलजे आराम सँ ओिह कु सê पर बैिस पयर पसािर देलक।आब ओकरा मेहमान िमý सभ सँ पकड़ेबाक कोनो िचंता नइँ रहलै। तेँ\nधीरे धीरे ओ ओकरा सभ केँ िबसरय लागल छल। िक तखने सेिलāेट करबाक अवसरक महका◌ा मोन पड़लै। मोन मे कनेक कचोट भेलै। मुदा एते पैघ \nनाट्ïय-अनुभव ओकरासभ िÖथित मे तालमेल बैसायब िसखा देने छलै।   \nआब ओ सहज भÓ जयबाक िÖथित मे आिब रहल छल िक ठीक तखने मंचक बीचोबीच खसैत ÿकाशक एक फाँक मे ओकर ÿितłप ठाढ़ देखा\nपड़लै।क्षणभिर मुŁत जकाँ ठाढ़ रहलाक बाद ÿितłप अचानक बाजल, ''रौ मीत, िकऐदु:खी छें?ÓÓ  \n''अयँ!... तŌ के ?\" ओ अकचकाइत पूछलकै ।  \n''नइँ िचन्हले हमरा?... कोनो बात ने! िचंता नइँ करय, दुिनया एिहना चलै छै!\" ÿितłप मुिÖकआइत कहलकै ।  \n''मुदा छें के  तŌ?\" ओ फटकारैत पूछलकै  आ उिठकÓ ठाढ़ भÓ गेल।  \n''हमरा िचिन्ह कÓ की करबें? दुिनया तोरा िचन्है छौ! दोसर खेमाक लोक के  गिरयाबैत रह! ओ सभ पतीत छै, कु पमंडुप छै, समाज केँ पाछाँ लÓ \nजायवला छै।ओकरा ई सभ कहला माý सँ समाज बदिल जयतै आ तŌ महान भÓ जयबै! फे रअंúेजी बोहु-बेटी घर अयतौ। Öटेटस बदिल जयतौ! बेचारी \nबिहन िहंदी बड़अलच्छी, बाड़हिन झाँट!...ÓÓ ÿितłपक Öवर संयत छलै। \n''तŌ हमरा पर Óयंग्य करै छें?\" ओ फे र िबगड़लै।  \n''Óयंग्य?... एिह सभ पर तँ तोरा महारत छौ। बस िलखैक फु सर्ित नइँ छौ। नेतँ आलोचक जीक गुŁĬारा मे माथ टेिकते कोसर् मे लािग गेल रिहतौ। आचायर्क\nÿसाद पिबते सािहत्य अकादेमी भेिट गेल रिहतौ!\"  \n''हम कोसर्क भूखल नइँ छी। आचायर् आ आलोचक जी केँ िठठुआ!... \nसािहत्य अकादेमी चाहबे ने करी हमरा! हम ओिह पर थुको फे कÓ नइँ जायब। हमतँ Óयापक सामािजक पिरवतर्नक आकांक्षी छी। समातामूलक वै²ािनक\nसोचक आúही। सिदखन जनते टा हमरा नजिर मे रहै अिछ।\" ओ आøोश सँ भरल Öवर मे गरजलक।  \nÿितłप थपड़ी पाडय़ लगलै, ''वाह! वाह! कतेक कणर्िÿय लगैत अिछ ईसब! अद्ïभूत!... जँ सिरपहुँ एना होइतय!...सय मे िनन्यानबे टा मैिथली भकत \nदुमुँहेबहराइतय?...\"  \nओ छड़िप कÓ मंच पर चि़ढ गेल छल, ''तोरा बुझल नइँ छौ, मंच परडायरेकटरक इच्छाक िवŁĦ के ओ एको क्षण ने रिह सकै  अिछ! जÐदी भाग! हम \nकी कÓ सकै  छी से बुझले ने छौ तोरा!\"   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \n''डायरेकटर छें तŌ?... धुरर्! अपन कोठलीक ताला तँ खोिलए ने सकै  छें! जोतँ अपन कोठली?...\" ÿितłप ओिहना ठाढ़ रहलै।  \nओ तामसे कँ पैत कु ėी िनकािल लेलक, '' देख, देख कु ėी हमरा हाथ मेअिछ। देख!...\" िक तखने ओरा हाथ सँ िछटिक क' दशर्कदीघार् िदस गेल \nकु ėीअन्हारक समुþ मे डूिब गेलै। \nअचानक ÿितłप जोर-जोर सँ हँसैत ठहाका लगब' लागल।  \nअपमान सँ माहुर होइत ओ ÿितłप केँ मारै लेल दौड़ल। ÿितłप अलोिपतभÓ गेलै। मुदा अन्हार मंच पर ओ बताह जकाँ दौि़ड रहल छलै। िक हठात \nचािर फु टनीचाँ मंचक आगू मे ओ अररार् कÓ खसल—धड़ाम! ...   \nअÖपतालक बेड पर पड़ल-पड़ल ओकरा लगलै, भीतर सँ ओ खुकख भÓ गेल, \nएकदम कोि़ढला!...  \nदेह पसेना-पसेना छलै! कं ठ सुखाय लागल छलै। बामा हाथक कु ėी दिहना जेब मे नुकबैत बड़ ÿयास कÓ ओ बगलक सोफा पर सूतल नवतिरया किव \nकेँ आवाज देलक।  \nअकचकाइत जागल ओ किव ओकरा संके त पर िगलास मे पािन भिर आनलक।ओकरे सहारा पािब माथ अलगा कÓ ओ दू घूट पािन पीिब असोथिकत \nजकाँ पिडऱहल।   \nनवतुिरया दया भरल नजिरएँ एकटक ओकरा देखैत रहलै। सामनेक िखड़कीक \nसाफ होइत काँच भोरक आभास दÓ रहल छलै।  \nबी. पीं कोइराला कृ त मोिदआइन मैिथली Łपान्तरण बृषेश चन्þ लाल \nबात बहुत पिहनेक िथक , हम बēे छलहु“ । बाÐयकालक लगभग बातसभ लोक ÿायः िबसिरये जाइत अिछ । मुदा Öमृितमे िकछु  एकदम ÖपĶ बैसल \nरिह जाइत छैक । जेना िक कोनो दूर ठाढ मनुख ÖपĶ निह देखयलोपर ओकर कद–काठी,  ल°ा–कपडा,  भाव–भिďमा आ’ जािह घर–बारीमे ठाढ भþ \nओ अपन जन–बिनहारके “ देिख रहल अिछ तैसभके “ िमलाकय हमरासभ ओिह ठाढ≥ Óयि°mके “ ठेकािन लैत िछऐक जे ओ तþ परमपिरिचत फलाना \nछिथ । तिहना िकछु  Öमृित धŌकाएलसन देखाइत अिछ जकरा ठेकानयलेल कÐपनाक मदित लेबय पड≥≥◌ैत छैक ।  \n          Öमृितक आधारपर कोनो पिहलुका घटनाके “ ýmमबĦ तथा अथर्यु°m बनाबयहेतु कÐपनाक सहयोग आवÔयक भþ जाइत छैक से बुझना \nजाइछ । उदाहरणाथर्, जेना पुरातववे°ालोकिन कोनो खडहरमे उपलब्घ इ«ट, पाथर, भूिमक बनौट, िकछु  आकारमय काठक रचनासभ आ’ गृहिनमार्णमे \nÿयु° आवÔयक अन्य सामúीसभक आधारपर बहुत पिहने ठाढ कोनो राजÿासादक वणर्न कþ दैत छिथ । \n          लोकसभ पूछत — ई कथा ठीके  साचे छैक ? ... अथवा  एकगोट गÐप माýे अिछ ई ? एिह सन्दभ¥ हमरा एतबा कहबाक अिछ जे ई ४० बषर् \nपिहने हमर बाÐयकालक भावनामय दुिनया“मे घटल एकगोट घटना िथक आ’ एतेक िदनक बाद अपन Öमृितक दूरबीनस“ आई हमरा ई जेहन देखाइत \nअिछ तथा वÞतमानस“ संयोजनक पĲात् जेहन एकर आकार बिन कþ भþ गेल छैक, हम तकरेटा ओिहना ओही Łपमे वणर्न कþ रहल छी ।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \n         ह“,  त किह रहल छलहु“,  बात बहुत पुरान िथक । हमरासभक गुमÖता आ’ घरक परम िहतैषी िमसरजीके “ अपन कोनो काजस“ दिडभďा \nजएबाक तैयारी करैत देिख हमहु“ जीĥ करय लगिलयिन्ह — िमसरजी,  हमहु“ जायब † \n         अहा“ कतय जाएब, बौआ ? हमरा एकगोट काज अिछ । कािÐहये तþ हम  दौडले िफिर जाएब †  बेकारे हरान  होमए कथीले जाएब ? ” \n         हम अपन जीĥ निह छोडलहु“,  कहिलयिन्ह — हम दिडभďा किहयो निह गेल छी । ”  \n          ओिहठाम देखय लायकक िकछु ओ  छैक,  बौआ ? ” \n          कहादोन दिडभďा महाराजक दरबार छिन्ह, हिथसार छिन्ह, बडका अÖतबल छिन्ह, कचहरी छिन्ह आ’ बडका–बडका घरसभ छैक ... निह \nिमसरजी,  हमहु“ जाएब । ” \n         हमर जीĥ जीतल । हमहु“ एकगोट छोटका मोटरी लþ कþ िमसरजीक संगे दिडभďा अयलहु“ । तिहयाक दिडभďा Öटेशन बुझू तþ कčाले \nजका“ छल । िनēामे पातर अलकतरा िबछायल बडका įेटफारम आ’ िभतरस“ सटल एकगोट नाम टेबुलपर बाहरक कोलाहलस“ एकदम िनƿवन्Ĭ भþ \nमुडी गŌतने Öटुल–Öटुलपर बैिस अपन काज करैत  Öटेशनक कमर्चारीसभ । दोसरकात िजıाक बडका–बडका पदािधकारीसभ ( जे तखने Öटेशनपर \nआयल रहैत छलाह । ) िव®ाम करैत छलाह जतए कोरमे लाल मगजी लागल बेंतक गोनिरसनक बडका पंखा लटकल रहैत छल जकरा  एकगोट \nकिरकबा कु ıी  डोरी नेने बाहर भीतमे अडेंस लगोने औंघाइत िघचैत आ’ छोडैत रहैत छलैक । जेना–जेना डोरी तनाइत छलैक तेना–तेना भीतर कोठरीमे \nपंखाक डण्टी मचमचाइत िहलैत छलैक । भीतरक लोहाक िघरनी सेहो ओही सुरमे आब खसत तब खसत होइत िखरर् करैत नचैत रहैत छलैक ... एकटा \nįेटफारमस“ दोसरपर जाएबला बडका पुल तþ िनःसन्देह कčाले सन छल, गिणतक गुणन िचन्हक आकारमे बनाओल ओकर घेरा लाल रंगमे रďल रहैत \nछलैक । ...  ओना भिरिदन कोनो दैत्य जका“ ठाढ आ’ Öटेशनक सम्पूणर् वातावरणक घोरल अिÖतत्वके “ छपने ओ पुल रेल अिबते लोकसभक \nअकारणक Óयúतास“ थरथराय लगैत छल । ...  ओिहना Öटेशनोपर ... जखन गाडी अबैत छलैक तखन अत्यन्त चहलपहल, दौडधूप, भागमभाग, \nअसंख्य कण्ठक तुमुल हाहाकार आ’ तािहपर पान–िसगरेट–बीडी बेचयबलासभक कण्ठफोरबा िचकडनाईक साăाज्य भþ जाइत छलैक । गाडी Öटेशनपर \nपहुिचते कतय ने कतयस बेिहसाब असंख्य कु ıीसभ बरबराकय पूरा įेटफामर्पर आ’ िडब्बा–िडब्बामे भिर जाइत छल तथा पिसंजरक मोटासभपर हाथ \nधरैत बुझू ने कब्जे करैत कहैत छल — एĈे  पैसामे बाहर ...  पहुचा देब । ”  \n         दिडभďा Öटेशनपर पहुचयस“ बहुत पिहनिहं पिसंजरसभ अपन–अपन मोटरी–चोटरी िमलाबय लागल छल । िडब्बामे हलचल मिच गेल छलैक । \n... िमसरजी सेहो उिठकय अपन मोटाके  देखलिन्ह । सुरिक्षत छलिन्ह । बहुतो पिसंजर अपन–अपन समान गनय लागल — जम्मा कएगोट छल, अय ... \n? एिहठाम त सातेटा देखैत छी । ... हू“  भेटल, एकटा मोटरी ओम्हर छल ।” बूढपुरानसभ िधयापुताके “ सम्झाबय लगलिखन्ह —  हे रौ, एम्हर–\nओम्हर निह किरहे  हेरा जएबे । ...  दिडभďामे बĞ भीडभाड रहैत छैक । हमरासभके “ पकडने रिहहे ... निह छोिडहे  ” घोघस झािप–तोिपकय \nअपनाके “ समेटने मिहलासभ असंयत भþ हडबडायल ŀिĶये“ चाŁकात देखय लागिल छिल । ... हम तþ पिहनिहस“ हडबडायले छलहु“, िडब्बामे \nचĖलता अिबते चटपट अपन मोटरीसिहत उिठ ठाढ भ तयार भ गेलहु“ । िमसरजी बजलाह — बौआ, किथलए हडबडा गेलहु“ ? ... एखन बĞ देरी \nछैक । भल त राजदरबार देखायल अिछ । ... हे वा  देिखयौक † ” \n         ओ दिहना िखडकीलग आिबकय दूर देखाइत ललका दरबारिदिस आङगुर देखोलिथ । हमहु Óयúतास गदर्िन उचका–उचकाकय दरबारिदिस \nताकय लगलहु“ । रेल बेगस“ दौिड रहल छलैक िससो, बास आ’ आमक फु लबारी दरबारके  छेिक देलकै क । ... एक–दूटा कþ छोटका–छोटका \nशहिरया सनक घरसभ देखाय लागल — ई ंटाक िदवाल मुदा उपर खर वा खपडाक एकतıा घरसभ । एकचारी खसाकय बनाओल काम चलाउ दलानहेतु  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nबरमदा िनकलल घरसभ सेहो देखाय लागल । िमसरजी हमरा सम्झाबय लगलिथ — बुझिलऐक, ओ ललका नौलक्खा दरबार िथकै क । ... नौ लाख \nŁपैया लागल छैक बनाबयमे”  \n         गोलगला गėी पिहरने एखनतक एकदम िनĲल भ क एकगोटे Ĵोक पाठ करैत बैसल छलाह । जेना हुनका असĻ भ गेल होइिन्ह ओ चट् \nÿितकार करैत कहलिखन्ह — के  कहलक जे ई नौलक्खा दरबार िथकै क ? ...  ओ दरबार त राजनगरमे छैक । एकरा बनाबयमे डेढ करोड Łपैया लागल \nअिछ, डेढ करोड  ” \n         अपन बात समाĮ करैत ओ एकबेर िडब्बामे चाŁकात सगवर् ŀिĶ घुमोलिथ, जेना ओ दरबार हुनक अपन िनजी िनवास Öथान होिन्ह आ’ लागत \nकम आ“िक िमसरजी हुनक हैिसयतक अपमान कएने होइिथन्ह । याýीसभक ध्यान अपनािदिस सहजे आकृ Ķ पािब ओ महानुभाव अत्यन्त कु शलतापूवर्क \nखैनीक थूक िखडकी दने िपē द थूकै त आगा“ बढलाह — महाराजािधराज बĞ शौखस एिह दरबारक िनमार्ण करोलिथ । िहन्दुÖतानमे ओहन \nकारीगरसभ निह छलैक, तैं इटलीस कारीगरसभ मगाओल गेल । भीतरमे सभतिर ललका संगमरमर छाडल अिछ,  ... आ’ सेहो इटलीयेस मगाकय  ... \nबडका–बडका ऐना छैक, आदमीस दोब्बर कदक ऐनासभ  ... शीशाक सभ समान बेिÐजयमस“, पदार् आ’ टेबुल–कु सê तथा  पलďपरक कपडा, \nओछाओन आ’ चĥिरसभ ÿािन्ससी िसÐक, मखमल आ’ सािटनक िथकै क । काठक सम्पूणर् समान फिनर्चरसभ इďÐयाण्डस“ आयल छैक, बुझिलऐक ? \n... डेढकरोड पडल छैक, डेढ करोड ” \n         आिख फाडने सभ हुनकर गप्प सुिन रहल छलिन्ह िक गाडीक गित िकछु  मध्यम भ गेलैक । याýीसभ फे र हडबडकय अपन मोटरी–चोटरीसभ \nिमलाबय लागल । हम फे Ł ठाढ भ गेलहु“ । िमसरजी हमरा अिन्तम चेतावनी देलिन्ह — हमरा िकĭहु निह छोडब । ...   बĞ हुिल रहैत छैक Öटेशनपर \n” \n         साचे Öटेशनपर बĞ धĈमधुĈा रहैक । िडब्बामे अकÖमात् कु ıीसभक ÿवेश हुिलके  आओर कसमकस बनाय देलकै क । कोलाहल एहन जेना \nकतहु अकÖमात् अिगलग्गी भ गेल होइक । एकटा छोटका कु ıी हमरालग आयल आ’ कहलक — ई मोटा हम बाहर पहुचा देब । ... अधे पैसामे  ” \n         बĞ कलिप क ओ हमरा कहने छल । ओकरा देहपर एकगोट िचथडीयेटा रहैक । हम िमसरजीिदिस तकलहु । ओ बडी जोडस िचकरलिखन्ह — \nभाग ...  π ”  \n         सभस कठीन छल įेटफारमस बाहर िनकलनाई । एकटा छोटका फाटक, सेहो अधे खोलल ।  बीēेमे ... पूणर् अिधकारयु° भंďमा लय एकगोट \nकमर्चारी ठाढ छल । ओकर ěीलक उजरा पेन्ट आ’ कोट रौदमे खूब चमिक रहल छलैक जेना įाÖटर लगाकय चून पोतल होइक । कपडास“ बेशी ओकर \nकारीझाम मुहमे लागल तेल आ’ कपारपर बाहर िनकलल माथक नाइट कै पक लोलपरक पेटेन्ट चमडा रौदमे खूब चमिक रहल छलैक । एकबेर त दिहना \nकातस िनकलल हुिल हमरा धके लैत िमसरजीक हात छोडा देलक । हम खूब जोडस““ िमसरजीक माथिदिस तकै त िचिचअयलहु““ —  िमसरजी... .. \n ” \n         फाटकपर ठाढ िटकटचेकर एकबेर पूणर् अिधकारयु° गम्भीर वाणीमे सभके  डटलक — एक–एक क क आउ ...  ठेलमठेल निह कŁ ”  \n         कहुना क िमसरजीके “ पकडयमे सफल भ गेल छलहु“ मुदा एकबेर फे रो बडी जोरस धĈमधुĈा आ’ ठेलमठेल भेलैक । हमरा फे रो धिकया क \nअलग ठेल देलक । अपन जान आ’ काख तरक मोटरी कहुना क बचबैत हम फाटकस बाहर िनकललहु“ । िमसरजी कहलिन्ह — आब मोिदयाइन \nओतय चलू । ...  ओिहठाम Öनान–ध्यान करब, ... खायब–िपअब आ’ ... फे र हम अहाके  शहर देखाबय ल जायब । ”  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \n         Öटेशनस बाहर ओतेक भीडभाड आ’ ठेलमठेल त निह मुदा नीक चहल–पहल, हıा–गुıा आ’ दौड–धूप अवÔये रहैक । Öटेशनक पछबिरया \nइनारपर चाŁकात सयो आदमी रहल हएतैक — के ओ पािन िघचैत त के ओ भरैत, ... के ओ नहाइत त के ओ  दातके  दतमिनस रगडैत । ... बहुतो \nओिहना बहुत ÓयÖत जका घोलघालमे लागल िचिचया रहल छल । इनारेलगक एकगोट हलुवाईक दोकानपर पुरी छना रहल छलैक । एकटा छŏडा हात \nघुमाघुमाकय बीच–बीचमे गिहंकीसभके  सोर क रहल छलैक — आउ ... आउ शुĦ घीके र पुरी खाउ पं◌ेडा, लĞू ... ” सटले हलुवाई Öटुलपर बैसल \nकराहीमे खौलैत घीस“ फटाफट खूब फू लल गमगम करैत पुरीसभ छािन रहल छल आ’ उपर काठक चौकीपर बैसिल ÿायः ओकर किनया“ पुरी तौिल \nरहिल छलैिक । िमसरजी शायद हमर लोभायल भावके “ तािर गेल छलाह । ओ हमरा कहलिन्ह — मोिदयाइन ओतय खूब ÖवािदĶ भोजनसभ भेटैत छैक \n। ... दामो कम  ” \n(अिगला अंकमे) \nउपन्यास- चमेली रानी  \nजन्म 3 जनवरी 1936 ई नेहरा, िजला दरभंगामे। 1958 ई.मे अथर्शाľमे Öनातको°र, 1959 ई.मे लॉ। 1969 ई.मे कै िलफोिनर्या \nिव.िव.सँ अथर्Öथाľ मे Öनातको°र, 1971 ई.मे सानĀांिसÖको िव.िव.सँ एम.बी.ए., 1978मे भारत आगमन। 1981-86क बीच तेहरान आ ÿैंकफु तर्मे। फे र बम्बई पुने होइत \n2000सँ लहेिरयासरायमे िनवास। मैिथली िफÐम ममता गाबय गीतक मदनमोहन दास आ उदयभानु िसंहक संग सह िनमार्ता।तीन टा उपन्यास 2004मे चमेली रानी, 2006मे \nकरार, 2008 मे माहुर।  \nचमेली रानी- के दारनाथ चौधरी  \n   \nएक \n \n”रे हे अरजुनमा! नकु लवा कँ  संग नेने ने जािहन्ह! देखै निह िछिहन्ह जे ओकरा दाढ़ी-मांछ पनैप गेलैहें। ओ किहया बािलग हेतै?“ \nअजुर्न घुिम कँ  पाछां तकलक। ओकर बाप कमचीबला मचान पर बैसल बड़बड़ा रहल छैक। बाप यानी कीतर्मुख। \nकीतर्मुख कँ  सात वषर्क भीतर पांचटा बेटा जनम लेलकै । तािह कारणे ओकर िजगरी यार कन्टीर िवचार देलकै  जे पांचो पाण्डव बला नाम बेटा सबहक \nरािख दहक। सुिभता हेतौ। \nपिहल बेटा युिधिķर छलै। युिधिķर मुसरी घराड़ी पर अĞा बनौलक आ सब बंदोबÖत क’ ठीक-ठाक क’ लेलक। उड़ैत िचड़ैया पकिड़ क’ िबयाहो क’ \nलेलक। आब मुसरी घराड़ी सँ जीरो माइल तक ओकर एकछýा राज छैक। \nदोसर बेटा भीमा। िनसानक पĈा। एक मािणकचंद सुपारी रािख िदयौ। पाइन्ट टू टू िपÖतौल होइ वा एके  सैंतािलस राइफल। मजाल की जे िनसान चुिक \nजाए। पिछला इलेक्शन मे कानू िसंह, जे Öवयं पैघ अनुभवी डकै त रिह चुकल छल, ओकर जौहर कँ  िचन्हलक। कहलकै ”मेरा बडीगाडर् बन जाओ।“ भीमा \nआब सरकारी नौकरी मे सरकारी आवास मे रहैत अिछ। कानू िसंहक मनीÖटर बनलाक बाद भीमाक Łतबा बहुत बिढ़ गेलैक अिछ। ओ मालदह िजलाक \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \nरतुआ धोिबके  बेटी रिधया पर आँिख गरौने अिछ। एक ने एक िदन िबयाह हेबे करतैक। भीमाक गलमोच्छा मे घी चुपड़ल रहैत छैक आओर देहाती लोक \nओकरा देिखते डिर क’ पाथर बिन जाइत छै। \nतेसर बेटा अजुर्न। देखब त’ मोन होयत िक देिखते रही। परम सुन्दर कायाक मािलक। मजबूत कद-काठी, लम्बा बरछीसन जुÐफी आओर गरदिन मे झुलैत \nचानीक तमगा। अजुर्न हाइवे पर डकै तीक काज करै अिछ। एखन तक कोनो बड़का माल हाथ निह लगलै अिछ। मुदा, आस पर दुिनया जीवै अिछ। \nचािरम बेटा नकु ल। कद-काठी मे ठमकल। थोड़ेक तोतराइत सेहो अिछ। \nबाप के  कहलकै ”िचन्ता निह करह। तोहर पाँचो बेटा मे हमही नामबला हेब।“ हमर काटल अहुिरया कािट क’ ÿाण त्याग करत। \nपाँचम बेटा सहदेवा। सबसँ बेसी सुĭर। पान सन कोमल। कीतर्मुखक आँिख मे िसनेहक नोर। हे परमेĵर! एकर जीवन कोना कटतैक। जन्मेकाल ओकर माय \nशिनचरी मिर गेलैक। नीके  भेलै। जािह Öपीड सँ ओ बेटा सबहक जन्म द’ रहल छल से अिधक िदन िजबैत रहैत त’ कीतर्मुख कँ  बेटा सबहक नाम पाण्डव \nबला छोिड़ धृतराÕů बला राख’ पिड़तैक। \nआब शिनचरीक िखÖसा सुनू। बेितया मे एकटा अंúेज हािकम छल डेम्सफोडर्। ओकर एक खबािसन छलै łपकु म्मिर। साहेबक मोन, अंúेजक राज, \nशराबीक नजिर आ ताहू पर łपकु म्मिरक लहकै त जवानी। łपकु म्मिर कँ  एकटा बेटी जन्म लेलकै । चमड़ी अंúेज सन, łप िहन्दुÖतानी। आजादीक समय \nजखन डेम्सफोडर् इंग्लैंड वापस जाय लागल त’ łपकु म्मिर कँ  बीच बाजार मे एकटा घर कीिन देलकै । ऊपर सँ चानीवला एक सौ Łपया द’ क’ ओ अपन \nपाप कँ  हıुक के लक। \nłपकु म्मिरक बेटी कँ  बड़का-बड़का आँिख। ओकर नाम की हौउक? डेम्सफोडर् गेलाक बाद बहुतो वीर łपकु म्मिरक दलान मे कु Ôती के लक। ओही मे सँ \nिकयो ओकर बेटीक नाम रािख देलकै सुनयना। \nसुनयना कनेक चेÖटगर भेल, दोकान-दौरीक काज करए लागिल, तखनिह ओकरा पर िवधाताक लाठी बजैर गेलैक। łपकु म्मिर डेम्सफोडर्क िवयोग बहुत \nिदन तक निह सिह सकिल। चटपट िवदा भ’ गेिल। \nआब की होअए? मुदा सुनयनाक गात मे अंúेजक सोनीत। ओ कनेको ने घबड़ायल, ने ओझड़ायल। ओ बीच बाजारक घर बेिच, बेितया शहरक एक \nकात मे, एक छोट सन घर कीिन लेलक। संगिह सतुआक दोकान सेहो खोिल लेलक। आब सतुआक सोहनगर गमक आ सुनयनाक łपक पसाही, दोकान \nनीक जकाँ चलय लगलै। समय िबतैत गेलै। सुनयना कँ  एकटा बेटी भेलै। बेटी कोना भेलै से ककरो निह बुझल छैक आओर अहूँ के  बुझक काज की? \nबेटीक जन्म शिन िदन भेलैक आ ओकर नाम पड़लै शिनचरी। ओिह काल मे िदन-दुिनया कं úेिसयाक पाँजर मे दबकल छल। सुÖलीÖट पाटêबला \nकखनहँ◌ू झोपड़ी मे त’ कखनहँ गाछ पर नुकायल रहैत छल। हँ, बेितयाक सुनयनाक सातुक दोकान सुÖलीÖट भाइ लोकिनक अĞा बिन चुकल छल। \nआठ आनाक साउत-नोनक घोर पीिब ओ सब िवचार करैत छलाह, जुगुत लगबै छलाह जे अिगला इलेक्शन मे कोना कं úेिसया कँ  पछाड़ब। \nसमय ककरो रोकने ने łकै  छै। आब सुनयना पचासक धक मे आ शिनचरीक बुझू सोलहम। \nसुÖलीÖट भाइ सब ओिहना थाकल-चूरल। मुदा, ओिह िदन एकटा िवलक्षण बात भेलै। साँझक समय, किनएँ काल पिहने िबहािर उठल छलै, फे र एक \nअछाड़ पािन सेहो बरसल छलै। ओहीकाल एक कम उिमरक सुÖलीÖट भाइ सुनयनाक दोकान पर आयल। सुनयना पिरचय-पात पुछलकै , आगत-Öवागत \nके लकै  त’ पता चललै जे िहनकर नाम रामठेंगा िसंह ‘िचनगारी’ छिन। \nिचनगारीजीक गाम िमरचैया, बछबाड़ा टीसन सँ आध कोस पिच्छम। गाम मे हुनका सात बीघा जमीन आओर दूरा पर दूटा महीस। िचनगारीजी पिहने \nकम्युिनÖट बनलाह। मुदा चĈाजामक िमिटंग मे िसपाहीक से ने डांग हुनका पीठ पर पड़लिन जे तत्काल कम्युिनÖट पाटê छोिड़ िचनगारीजी सुÖलीÖट बिन \nगेलाह। ओ पाटêक मीिटंग मे बेितया आयल छलाह। एतए अिबते पता लगलिन जे बैकु ण्ठ भगत, माने सुÖलीÖटक िशरोमिण, एकटा धाकर कँ úेिसया \nनेताक चािल मे फं िस क’ पाटê छोिड़ काँúेस मे ÿिवĶ क’ गेल छिथ। \nआब की होअय? िचनगारीजी भुितयाित-भुितयाित सुनयनाक सातुक दोकान मे पहुँिच गेलाह। सुनयना िचनगारीजी कँ  देिखते मोने-मोन िकछु  िनĲय \nके लिन आ पुछलकिन”औ िचनगारीजी, रौआ ठीक-ठाक बोलब। रौआक िबयाह भेल हए िक ना?“ \nिचनगारीजी टकटकी लगाक’ शिनचरी कँ  िनहािर रहल छलाह। इच्छा भेलैन्ह जे आध-मन भारी झूठ बाजी। किहयैक जे हमर की, हमर बापोक िबयाह नै \nभेल रहिन्ह। मुदा सम्हिर गेलाह। माýा एक पावक झूठ बजलाह जे एखन तक कु मारे छिथ। \nसुनयना आओर शिनचरी िमिल क’ िचनगारीजीक खाितर करै लागिल। राित मे सुतै सँ पिहने सुनयना िचनगारीजी कँ  बुझबैत कहलकिन”रौआ, हमर बात  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \nके  िधयान से सुनल जाओ। सुÖलीÖटक जमाना आ गेल बा। उचĈा, जेबकतरा आ डकै त सब अही देश के  नागिरक। सबकँ  समान अिधकार। तू बड़ \nकािबल त’ एक भोट, हम मूरख त’ एक भोट। रौआ भोट कँ  संग-संग जात कँ  िचन्ही, पाँत कँ  िचन्ही। बाध-बोन मे गोइठा िछिड़आल बा। ओकरा जमा \nकरी आ सब चैक-चैराहा पर जला दीं। समूचा ÿदेश मे आग अपने-आप पसिर जाइ।“ \nसुनयना थोड़ेक सुÖता क’ फे र बाजिल”रौआ, सुनली की ना? आजादीक तपतपायल एकटा बुढ़बा नेता राजधानी मे आ गेल वा। जा, जाके  ओकरा गोर \nमे नोर बहाब’। ओकर आशीवार्द पड़ी त’ पटना के  साथ-साथ िदıीक राज तोहार।“ \nऔरो सुनल जाओ। सुनयनाक िफरंगी भूत ओकर माथ पर चिढ़ के  बािज रहल छल। \nŀ”पुरना कँ úेिसया मर-खप गेल। ओकर लिड़कन नेता बनैक वाÖते मैदान मे उतरल वा। सरŏ सब आँिख मे सुरमा लगाबयबला, सोना कँ  चेन मे łþाक्षक \nमाला पिहरैबला आऊर मौिगक मािफक माथक बीच मे सŏथ करैबला, आब राजनीित का किरहेएँ। कँ úेिसयाक जमाना खत्मे बुझीं आओर सुÖलीÖटक \nजमाना दमकै बला बनल बा।“ \nिचनगारीजी सुनयना सन महान गुŁआिनक उपदेश सुिन नतमÖतक भ’ गेलाह आ एक िदन सुनयनाक बेटी शिनचरीक हाथ पकड़ने बछबाड़ा टीसन पर \nपहुँिच गेलाह। \nबछबाड़ा टीसन पर पहुँचलाक बाद िचनगारीजी कँ  होश भेलिन‘अरौ बाप रौ बाप। गाम कोना जायब। घर मे किनयाँ आ तकर एकटा बेटा।’ \nिचनगारीजी बछबाड़ा टीसनक उतरबिरया िसगनल लग शिनचरी संग बैसल तम्बाकू  थूकै  छलाह आ सोचैत छलाह‘मानलहुँ नेतािगरी मे थोड़ेक जोश हेबो \nकरैत छैक। मुदा, ई कोन जोश भेलै? गाम जाइत देरी बुझू जे नाम गेल, जाइत-पाित मे धाख गेल आ नेता बनबाक सपना चूर-चूर भऽ गेल। शिनचरी कँ  \nअपना संग आिन बड़का आफद बेसािह लेल।’ \nराित एक पहर बीित गेलै। िचनगारीजी कँ  ओहुना चाł कात अन्हार देखाइ पड़ैत छलिन। कहबी छै, भगवान बेर पर सबहक मदिद करैत छिथन्ह। खास \nक’ ओकर जकरा नेता बनैक होइक, देशक बागडोर संभारक होइक। िचनगारीजी कँ  एकाएक मोन पड़लिनकनही मोिदयािन। \nकनिह मोिदयािनक डेरा हाइवे सँ पाव भिर जमीन पाँछा आओर रेलवे पटरी सँ किनकबे हटल, तीन बिटया रÖताक मोहार पर बेस पाँच-छः कęा जमीन मे \nपसरल रहैक। पाँचटा महींस, सात-आठ टा गाय आओर बोतू संगे एक दजर्न बकरी। एखन तक लाइन होटलक चलती निह भेल छल। कनही मोिदयािनक \nओिहठाम खेबा-िपबाक सब इन्तजाम। सोनहाइत दूधक खीर वा पēहतिर नम्बर बला दाł। जे चाही से भेटत। नगद सेहो, उधार सेहो। रािý-िव®ाम, \nनेवारबला खाट, गंगाकातक पिव°र छŏड़ी, सब िकछु  ओतए उपलब्ध छलै। ůक űाइवर, पनपैत छोटका बड़का नेता, सबहक जमघट छल कनही \nमोिदयािनक लग। \nजखन शिनचरीक हाथ धेने िचनगारीजी कनही मोिदयािनक डेरा पर पहुँचला त’ राित एके  पहर बाँकी छलैक। इजोिरया उिग गेल रहैक। इजोिरया मे \nशिनचरी ओिहना चमकै त रहअय जेना िसनेमा मे िहरोइन। \nकनही मोिदयािन मे सबसँ बेसी खूबी छलै ओकर धैयर् आ अकाश तक देखैक गुण। ओ िधयान लगाक’ िचनगारीजीक सब गप सुनलक। फे र बाजल”वाह! \nतूँ सिरपŌ िचनगारी छह। नेता बनैक सबटा नक्षýा तोहर कपार मे िलखल छह।“ \nफे र कनही मोिदयािन शिनचरीक चतरायल जवानी कँ  िनहािर मुँह मे िमसरी घोरैत बाजिल”ताँ एकरा हमरा िजम्मा छोिड़ जा। तुरंत पटना जा क’ ओिह \nबुढ़वा नेताक शरणागत हुअ’। हम शिनचरी कँ  पेटार मे झांिप क’ राखब। ताँ जखन िवधायक बिन जेबह, त’ अिबह। शिनचरी कँ  तहतजर् हम वािपस क’ \nदेबह। तोरा कोनो खरचा निह लगतह। हँ, पटना जेबा लेल, नेता बनै लेल, एखन एक सौ टाका दैत िछअ। घट’ त’ औरो मांिग िलह’।“ \nिचनगारीजी गदगद भ’ क’ कनही मोिदयािनक चरण धूिल माथ मे लगौलिन आ िबदा भ’ गेलाह। कनही मोिदयािनक उधारी मे सब िदन बरĈत भेलैए। \nिचनगारीजी पटना पहुँचलाह। ओिह बुढ़बा, अजादीक लड़ाइक िवख्यात िसपहसलारक चरण मे समिपर्त भेलाह। ओना, पिहने सँ ओिह नेताजीक अिपयारी \nमे बहुतो बुआरी, सौउरा आ कबई सब कु िद रहल छलै। िचनगारीजी ओही झुंड मे सिन्हया गेलाह। \nÿान्तक राजनीित कँ  के  कहअय, देशक राजनीित मे भयंकर भूकम्प एलैक। अिह देशक ÿजातंýा अपन असली तंýा कँ  ÿगट के लक। सुÖलीÖट भाइ \nलोकिन सब िदन ितरÖकृ त रहला, एलेक्शन जीत गेलाह। \nकँ úेिसया िपछिड़ गेल, बुझू रसातल मे चिल गेल। चाł कात एके टा गप। होली बीतल गाली मे, कँ úेिसया खसल नाली मे। \nठĈन मोची, चनमाँ साफी, िकरांइ मुसहर, जगुआ के औटक संगिह संग राम ठेंगा िसंह ‘िचनगारी’ सब िवधायक आ फे र मनीÖटर। िचनगारीजी िविध मंýी  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nबनलाह। शपथ लेबा काल हुनक ठŌठ मे बग्घा लािग गेलिन। मंýीक कु सê पर बैसलाह त’ पोनक िगरिगट माथ मे पैिस गेलिन आ िविधक अथर् बुझै मे \nहुनका जे \n (अिगला अंकमे) \n१.मैिथली भाषा आ सािहत्य - ÿेमशंकर िसंह २.Öव. राजकमल चौधरी पर-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ)  \n१.ÿोफे सर ÿेम शंकर िसंह \n  \nडॉ. ÿेमशंकर िसंह (१९४२- ) úाम+पोÖट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसन्हा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक विरķ \nसृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ÿितभाक धनी सािहत्य-िचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनÕणात गवेषक, मैिथली गīकेँ नव-Öवłप देिनहार, \nकु शल अनुवादक, ÿवीण सम्पादक, मैिथली, िहन्दी, संÖकृ त सािहत्यक ÿखर िवĬान् तथा बाङला एवं अंúेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत ÿोफे सर डॉ. ÿेमशंकर िसंह ( २० \nजनवरी १९४२ )क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूÐय गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत आऽ सम्पािदत कृ ित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-\nअिचर्त। ओऽ अदम्य उत्साह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् कऽ तन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूÐय धरोरािदक अन्वेषण कऽ देलिन पुÖतकाकार łप। िहनक अन्वेषण पूणर् úन्थ आऽ ÿबन्धकार \nआलेखािद Óयापक, िचन्तन, मनन, मैिथल संÖकृ ितक आऽ परम्पराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुÿािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सम्मान (ताă-पý) एवं \nिमिथला-दपर्ण, मुम्बई विरķ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अलंकृ त। सम्ÿित चािर दशक धिर भागलपुर िवĵिवīालयक ÿोफे सर एवं मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ \nअवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ अिभविĦर्त करबाक िदशामे संलČ छिथ, Öवतन्ý सारÖवत-\nसाधनामे।  \nकृ ित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुŁषाथर् ओ िवīापित, ऋचा ÿकाशन, \nभागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, १९८७५.नाĚान्वाचय, शेखर ÿकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहत्यमे हाÖय-Óयंग्य, \nमैिथली अकादमी, पटना, २००४ ७.ÿपािणका, कणर्गोķी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा ÿकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक ÿितमान, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८ \n१०.चेतना सिमित ओ नाĚमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहन्दी: १.िवīापित अनुशीलन और मूÐयांकन, ÿथमखण्ड, िबहार िहन्दी úन्थ अकादमी, पटना १९७१ २.िवīापित अनुशीलन और मूÐयांकन, िĬतीय खण्ड, िबहार िहन्दी \núन्थ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहन्दी नाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदıी १९७६. \nअनुवाद: िहन्दी एवं मैिथली- १.®ीपादकृ Õण कोÐहटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदıी १९८८, २.अरण्य फिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदıी २००१ ३.पागल दुिनया, सािहत्य \nअकादेमी, नई िदıी २००१, ४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदıी २००७ ५.रĉानल, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८. \nिलप्यान्तरण-१. अčीयानाट, मनोज ÿकाशन, भागलपुर, १९६७। \nसम्पादन- १. गīवıरी, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पý-पुÕप, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका, \nमहेश ÿकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोķी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल, कणर्गोķी, कोलकाता \n२००४, ८. मैिथली लोकगाथाक इितहास, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, १०.िचýा-िविचýा, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \n११. सािहत्यकारक िदन, िमिथला सांÖकृ ितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिĉतरिďणी, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिĉ कोश, भारतीय भाषा \nसंÖथान, मैसूर, २००८, १४.łपा सोना हीरा, कणर्गोķी, कोलकाता, २००८। \nपिýका सम्पादन- भूिमजा २००२ \nमैिथली भाषा आ सािहत्य  \nऋगवेदक भाषाक अध्ययन-अनुशीलन, िचन्तन-मनन, िववेचन-िवĴेषणसँ अवबोध होइत अिछ जे वैिदक युगमे तीन उपभाषा ÿचिलत छल- “उ°रक \nभाषा”, “मध्यक भाषा”, आ “पूवê मध्यक भाषा”। āाĺण úन्थक अवगहनोपरान्त एहन ÿतीत होइत अिछ, ओही भाषा सभकेँ øमशः “उदीē”, \n“मध्यदेशीय”, एवं “ÿाच्य” भाषाक नामसँ सम्बोिधत कएल गेल। ÿाच्य बोली अĦर् मागधी आ मागधी ÿाकृ तक साक्षात माय छलीह। “पूवê िहन्दी” आ \n“कौसली” क ąोत अĦर् मागधी िथक। एखन मागधी अपĂंशक अत्याधुिनक ÿितिनिधत्व बाङ्ला, असिमया, ओद्इया, मैिथली, मगही आ भोजपुरी कऽ \nरहल अिछ। उपयुर्ĉ पृķभूिममे ÖपĶ भऽ जाइछ जे मैिथली आयर्भाषा पिरवारक एक ÿाचीनतम भाषा िथक। एकर उत्पि° पूवê ÿाकृ तक पूवê कोķ मगध \nिवदेह ÿाकृ तसँ भेल अिछ। ÿाचीन उपलब्ध सामúीमे एकर अनेक नाम ÿकाशमे आयल अिछ। िवĵकिव िवīापित (१३५०-१४५०) एकरा “अवहę”, \nलोचन ( १६५०-१७२५), “ िमिथला अपĂंश”, बेिलग°ी ( beligatti),”ितरहुितया”, वा “ ितरहूितयन” आ सुभþ झा ( १९०९-२०००), \n“िमिथला अपĂंश” नामे सम्बोिधत कयलिन। िमिथलाक भाषाक उıेख “आइने अकबरी”मे सेहो भेल अिछ जतय एकरा पृथक भाषाक łपमे Öवीकार \nकयल गेल अिछ। आधुिनक कालमे मैिथली नाम सवार्िधक ÿचिलत अिछ। ई नाम जे लोकिÿयता अिजर्त कएलक तकर सब ®ेय छिन हेनरी थॉमस \nकोलĄुककेँ जे सवर्ÿथम एिशयािटक िरसच¥ज भाग-७, पृķ १९९ पर हुनक संÖकृ त आर ÿाकृ त सम्बन्धी िनबन्धक अन्तगर्त भेटैत अिछ। तत्पĲात् \nिसरामपुर िमशनरी Ĭारा अपन सोसायटीक १८१६ ई.क छठम मेम्वायरमे अन्य आयर् भाषा सभक संग तुलना करैत मैिथली शब्दक उıेख कयलिन \nअिछ(इिण्डयन एण्टीċे री १९०३, पृ.२४५)। पाछाँ जा कऽ एस.ड्ब्लू. फे लन, िवशप कै म्पबेल (१८१४-१८९१), डॉ. हान¥ले (१८४१-१९१५) आऽ \nके लाग आिद िवĬत्-वृन्द Öथल-Öथलपर िमिथलाक भाषा मैिथलीक चचार् कयलिन अिछ। पाĲात्य िवĬत्-वृन्दमे मैिथलीक सबसँ उıेखनीय सेवा डॉ. \nजाजर् अĄाहम िúयसर्न (१८५१-१९४१) कयलिन। वÖतुतः िúयसर्न Ĭारा मैथली शब्दक ÿचार कयल गेल आ िमिथलाक भाषाक अथर्मे कयल जाय \nलागल। \n(अिगला अंकमे)  \n   \n२. डॉ. देवशंकर नवीन \nडॉ. देवशंकर नवीन (१९६२- ), ओ ना मा सी (गī-पī िमि®त िहन्दी-मैिथलीक ÿारिम्भक सजर्ना), चानन-काजर (मैिथली किवता संúह), \nआधुिनक (मैिथली) सािहत्यक पिरŀÔय, गीितकाÓय के  łप में िवīापित पदावली, राजकमल चौधरी का रचनाकमर् (आलोचना), जमाना बदल गया, सोना बाबू का यार, पहचान \n(िहन्दी कहानी), अिभधा (िहन्दी किवता-संúह), हाथी चलए बजार (कथा-संúह)। \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nसम्पादन: ÿितिनिध कहािनयाँ: राजकमल चौधरी, अिČÖनान एवं अन्य उपन्यास (राजकमल चौधरी), पत्थर के  नीचे दबे हुए हाथ (राजकमल की कहािनयाँ), िविचýा (राजकमल \nचौधरी की अÿकािशत किवताएँ), साँझक गाछ (राजकमल चौधरी की मैिथली कहािनयाँ), राजकमल चौधरी की चुनी हुई कहािनयाँ, बन्द कमरे में कāगाह (राजकमल की कहािनयाँ), \nशवयाýा के  बाद देहशुिĦ, ऑिडट िरपोटर् (राजकमल चौधरी की किवताएँ), बफर् और सफे द कā पर एक फू ल, उ°र आधुिनकता कु छ िवचार, सĩाव िमशन (पिýका)क िकिछ अंकक \nसम्पादन, उदाहरण (मैिथली कथा संúह संपादन)। \nसम्ÿित नेशनल बुक ůÖटमे सम्पादक। \nबटुआमे िबहािड़ आ िबड़ō \n(राजकमल चौधरीक उपन्यास) (आगाँ) \nसोनामामी संग देवकान्तक वातार्लाप, मानवीय मनोवेग, ÿेमपाशमे बान्हल दू Óयिĉ, आ सामािजक मयार्दा, पारम्पिरक सम्बन्धक खुĘीमे जकड़ल मानवक \nमोनक उĬेगकें  रेखांिकत करैत अिछ। ÓयवÖथा आ मयार्दाक बन्धन आ मनोवेगक Öवच्छन्द-कामनामे कतहु एक आिर-खेत निह होइत अिछ। एिह ŀÔयकें  \n÷आिदकथा'क घटना-सूýा रेखांिकत करैत अिछ। \n     सुशीलाक एहेन चिरýा◌ा◌ंकन िमिथलाक अयथाथर् आदशर् आ अÓयावहािरक  मयार्दाकें  नाँगट के लक अिछ, एिहसँ łिढ़-पोषक लोकिन Óयिथत \nजते भेल होिथ, मुदा मैिथलीमे नव-िचन्तन पĦितसँ उपन्यास-कथा िलखबाक परम्पराक नव सूýापात भेल आ नव पीढ़ीक, नव ŀिĶक उīोगसँ \nिमिथलाक ई बबर्रता समाĮ भेल--से ÿसĭताक बात िथक। \n  \nराजकमल चौधरीक दोसर उपन्यास िथक -- आन्दोलन। एिहमे नाटकीय शैली पर िवशेष जोर अिछ। मुदा उपन्यास इहो मनोिवĴेषणात्मके  अिछ। नाटकीय \nशैलीक गīमे मनोिवĴेषणक सुिवधा ताकब आसान निह होइत अिछ, मुदा राजकमल चौधरीक कथा-कौशलकें  ई सब सुिवधा तकबामे कोनो तरĥु° \nनिह होइ छिन। सुगिठत िशÐपमे सामािजक यथाथर्क मौिलक िचýा अंिकत करब िहनकर रचनाक मूल Öवभाव िथक। Óयतीत आ व°र्मानक घटना-चøक \nआ®यसँ सम्भाÓय िदश इशारा एहेन कौशलसँ करै छिथ जे ओ रचना एकदम सहज आ नागिरक जीवनक दैिनक ÓयवÖथा जकाँ लगैत अिछ। \n     कथानक एकटा बेरोजगार युवक ÷कमल'क कलक°ा महानगरमे रोजगार ÿािĮ हेतु ÿवेश आ कलक°ा ÿवासक øममे उपिÖथत िविभĭ \nŀÔयावलोकनक øमबĦ िनयोजन पर आधािरत अिछ। मूल कथा भाषा-ÿेमसँ ओत-ÿोत मैिथली आन्दोलनक िविवध चरणकें  łपाियत करैत अिछ। \nिववरण-िवÖतारमे एिह आन्दोलनक नČ Öवłप सोझाँ अबैत अिछ। मैिथल जाितक मत-िभĭता, ईÕयार्-Ĭेष, धोखाधरी इत्यािद अपूवर् कलात्मकतासँ \nिचिýात भेल अिछ। कथा-सूýाक िवÖतारमे पाýाक अवतारणा आ उपकथाक समावेश परम िवĵसनीय आ सहज यथाथर्क संग भेल अिछ। उपन्यासकारक \nकहब छिन जे आजुक मनुक्खमे तीन ÿवृि° मुख्यतः देखल जाइ'ए-- क्षुधा, आत्मरक्षा आ यौनिपपासा। एहन तीन ÿवृि°क िचýा◌ा◌ंकन लेखकक \nÿधान ÿयत्न रहल अिछ। -- वÖतुतः एिह उपन्यासमे ई तीनू ÿवृि° बेस फिरच्छ भेल अिछ। उपन्यासक पाýाकें  जािह जीवन्त łपें रचनाकार एतए ठाढ़ \nकएने छिथ, तािहमे मैिथल चिरýा आ िमिथलाक पिरŀÔय पूणर् िववरणक संग उपिÖथत भ' जाइत अिछ। राजकमल चौधरीक सृजन-कमर्क ई खास \nिवशेषता िथक जे हुनका ओतए Óयिĉ आ Óयिĉत्व बड़े महßवपूणर् भ' उठैत अिछ। Óयिĉक जीवन-लीला, रहन-सहन, सोच-िवचार, आहार-\nÓयवहारकें  अंिकत करैत ओ सम्पूणर् पिरŀÔय गिढ़ दै छिथ। तें राजकमल चौधरी Ĭारा सृिजत चिरýाक मानिसक उĬेग आ भौितक करतब पर िववेकपूणर् ŀिĶ \nरािख ली, तँ हुनकर सम्पूणर् रचनाक समालोचना भ' जाएत। िहनकर सकल पाýाक आचरण आ मनोवेग, ओकर आिथर्क, राजनीितक, सामािजक, \nशैिक्षक, मानिसक हैिसयतक पिरचायक होइत अिछ। कोन पिरिÖथितक कोन मनोवेगमे मनुÕय कोन आचरण करै'ए--से पूरापूरी एतए Óयĉ होइत अिछ। \nएिह तरहें चािरिýाक िवĴेषण करैत उपन्यासक ममर्कें  बेसी नीक जकाँ बूझल जा सकै त अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \n     राजकमल चौधरीक सगरो रचना-िवधानमे पाýाक सृजन आ चिरýा◌ा◌ंकन ÖपĶ आ िवलक्षण अिछ, मनोिवĴेषण आधािरत िøया-कलाप आ \nआहार-Óयवहार तािकर्क आ समीचीन अिछ। समÖत पाýाक जीवन-ÿिøया आ रहन-सहनमे मनोिवĴेषणक सुिवधा िछिड़आएल रहैत अिछ, जकर \nआधार पर ओकर अिजर्त जीवन-ŀिĶक सूàम अध्ययन कएल जा सकै त अिछ। कोनो Óयिĉक िचन्तन-ÓयवÖथा कोन िववशता आ ÓयवÖथामे िनिमर्त \nभेल; कोन िøया-कलाप ओ कोन पिरिÖथितमे पूणर् के लक-- से जािन सकबाक सुिवधा मनोवै²ािनके  धरातल पर ÖपĶ होइत अिछ। चिरýा◌ा◌ंकनक \nइएह उत्कषर् आ इएह कौशल एिह उपन्यासक ÿभावकें  वैराĚ दैत अिछ। भाषा, िवषय, िववरण, िशÐप...सब िकछु  मानवीय, सहज, सामािजक, \nजीवन्त, ÿामािणक आ िवĵसनीय! \n     आन्दोलन उपन्यासक नायक ÷कमल' िमिथलाक सुिशिक्षत, परम िववेकशील आ ÿितभावान युवक छिथ। आत्म-Öथापनक उĥेÔयें कलक°ाक \nमहानगरीय पिरवेशमे बौआ रहल छिथ। नीलू सन अÐप वयस िकशोरी अथवा नवयुवतीक उन्मािदत समपर्ण अथवा अÐहड़ आमन्ýाण नकािर देलिन; मुदा \nवासनाक राक्षससँ मुिĉ पाब' लेल अन्हार आ बदनाम गली धिर चल गेलाह।  \n     आदशर् आ सद्पाýाताक ÿितमूितर् भुवनजी मातृभाषा आ मातृभूिमक ÿसार-ÿगितमे तıीन छिथ, मुदा कोनो खास कारणें हुनकहुमे िवचलन आिब \nगेल छिन। िनमर्ला सन अत्याधुिनक सुकामा, सुवणार् ľा◌ी भुवनोजीकें  िहला दै छिन। भुवनजीक पत्नी िनरक्षरा आ कु łपा छिन। िनमर्ला जी सन सुकामा \nľा◌ीक यौवन, łप लावण्य, आधुिनक चटक-मटक पर हुनकर लहालोट हैब Öवाभािवक आ यथाथर् िथक।  \n     मानव सभ्यताक इितहासक कहै'ए जे मनुÕय अपन िवराट छिव ठाढ़ कर'मे तıीन रहै'ए, िवराट भ' जाइ'ए, मुदा मानवीय कमजोरी ओकरा संग रहै छै। \nअइ उपन्यासमे उपन्यासकार भुवनजीक छिव अित िविशĶ आ िनिवĶ łपमे ठाढ़ कएने छिथ। मुदा जँ सएह टा रिहतए, तँ भुवनजी कोनो दन्तकथाक \nनायक बिन जैतिथ। समÖत वैिशÕĚक अछैत मानवोिचत दुबर्लता रेखांिकत क' कए उपन्यासकार वÖतुतः भुवनजी आ कमलजी--दुनूकें  यथाथर्सँ \nजोड़लिन अिछ।   \n     सुशीला बहुगािमनी ľा◌ी छिथ, िनत्य ÿित नव-नव पुŁखक बाँिहमे झूलए चाहै छिथ। दोसर ľा◌ी छिथ सुशीला, ओहो अनेक पुŁखक संगें \nसमागम करै छिथ। मुदा तें, दुनू ľा◌ी समान निह छिथ। पर-पुŁख समागम सुशीलाक िववशता छिन, अथōपाजर्नक आधार छिन, जीवन-यापनक ठहार \nछिन, माइ-बाप संग अपन भरण-पोषण हेतु अĭ-वľा चाही। देहे टा पूँजी छिन, तकरिह भेजबै छिथ, कू िट-पीिस गुजर करै छिथ। मुदा िनमर्लाक \nिववशता अथार्भाव निह छिन। ओ कामातुरा छिथ। यौन-िपपासासँ Óयाकु ल रहै छिथ। कोनो सम्पूणर् पुŁखक सम्पूणर् भोग लेल तत्पर रहै छिथ। ... एकटा \nदेह बेचै छिथ, एकटा देह िबलहै छिथ। एकटा आत्मबुभुक्षाक तृिĮमे कोनो नैितक-अनैितक काज लेल तत्पर छिथ, दोसर यौनिपपासा शान्त करबा लेल \nउताहुल।  \n     आन्दोलन उपन्यासक के न्þ-िबन्दु िथक आत्मबुभुक्षा, यौनिपपासा, आत्मसुरक्षा। सत्य िथक, आ राजकमल चौधरीक मान्यता छिन, जे मानव \nजीवनक \nआिदम आवÔयकता इएह तीन होइत अिछ। ओना मनुÕय की, ÿाणी माýाक आिदम ÿवृि° इएह तीन टा होइत अिछ। शेष सभ ÿवृि°--ईÕयार्, Ĭेष, राग-\nिवराग, लोभ-लालच, पक्ष-िवपक्ष, झंझट-फसाद, खून-खुनामय... सब िकछु  लोक एतए आिब कए, जीवन जीबाक øममे िवकिसत करै'ए; उिıिखत \nतीनू ÿवृि° मनुÕय जन्मिहसँ संग नेने अबैत अिछ। अही तीनू ÿवृि°क िनपटानमे िकओ अपन छिव कु तुबमीनार सन ऊँ च क' लैत अिछ, िकओ अपन \nकु तुबमीनार सन छिवकें  सड़ल पािनक नाली बना लैत अिछ। आन्दोलन उपन्यासकें  अइ आलोकमे देखब समीचीन िथक।  \n     उपन्यास उ°म पुŁषमे िलखल गेल अिछ। कथानायक कमलजी जीवन-संúाममे जुटल छिथ, आत्म-Öथापनमे लागल छिथ; भाषाई आन्दोलनमे \nअपनाकें  बिलदानी घोिषत के िनहार मैिथल लोकिनक समÖत छ«ि◌कें  ÿाथिमक आ मौिलक अनुभव जकाँ देिख-भोिग रहल छिथ। मैिथल जाितक छ«ि◌- Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nपाखण्ड, राग-Ĭेष, वासना आ नपुंसकताकें , आ एिह वृि°कें  छपा रखबाक मनुÕयक कौशलकें  िनके नाँ चीिन्ह रहल छिथ; इएह कथानायक अइ \nउपन्यासक कथावाचक छिथ। कलक°ा महानगरमे जीवन-यापन करैत िविभĭ आय-िव° आ बुिĦ-िव°क ÿवासी मैिथलक िøया-कलापसँ पिरिचत \nछिथ। िनमर्लाजी आ सुशीलाजी जािह वगर्क मैिथल ľा◌ीक ÿितिनिध छिथ, तािह दुनू वगर्कें  िनकटसँ देखने छिथ। कमलजीक नजिरमे िनमर्लाजी छिथ \nĊयोपैůा, łपोĦता, ÿित िनिश नव ÿेमीकें  साँपसँ कटबा क' मरबा दै वाली िवकटकामा। सुशीला छिथ िनÔछल, िनÖपन्द, िøया-शून्य, सभ िकछु  हेरएने \nिबसरएने रÖता पर ठािढ़, जे के ओ पुŁख आबए आ िकछु  टाका द' जाए! सुशीला छिथ ओ नारी, जे नुका-चोरा क' निह, धोखा-धड़ीसँ निह, एकदम \nसफा-सफी अपन अिÖतत्वकें  बेिच रहल छिथ! \n     Ôयामा नयनािभरामा कु सुम-सुषमा-रंिजता सौख्यधामा निह, देह पर मैल, फाटल साड़ी, ओछान पर पुरान, मँहकै त चĥिर, आँिखमे िनलर्ĕता, \nभाव-शून्य, िनÕकाम, पाथर बिन गेल पुतली। िछः िछः, सुशीला आ िनमर्लाजीमे कोनो तुलना भ' सकै छ (आन्दोलन/पृ०. ३९)! \n     राजकमल चौधरीक रचना संसार पर बहुतो गोटए बहुत तरहक बात कहलिन अिछ। िहनकर औपन्यािसक-कौशल पर कतोक गोटएकें  एकसूýाताक \nअभाव देखेलिन।... समúतामे देखी तँ भारतीय नागिरक, अथवा मैिथल नागिरकक सम्पूणर् जीवन पिरŀÔय िहनका नजिरमे कौड़ी जकाँ जगिजआर अिछ। \nसामािजक जीवन Óयतीत करबा लेल संÖथािपत समाज-ÓयवÖथा, भारतीय लोकतन्ýा, मानवीय जीवन-पĦित, जीवन-यापनक बुिनयादी सीमा-शतर्, \nिजजीिवषाक अपिरहायर् वृि°, मानवीय मनोवेग, मनुÕयक अिभलाषा, अिÖतत्वक अिवचल यथाथर्... सब िबन्दु, पर िवरोधाभास आ िवडम्बनाक जुलूस \nदेखाइत अिछ। राजकमल चौधरी अही जुलूसमे देखलिन जे िसĦान्त आ Óयवहार, वचन आ आचरण, जीवन आ लेखनमे कोनो तरहक पारÖपिरक \nसम्बन्ध-बन्ध, Öथािपत निह अिछ। लोकतािन्ýाक ÓयवÖथामे मानवीय सम्वेदनाक रक्षा हेतु जे आचार संिहता घोिषत भेल अिछ; अथवा िमिथलाक \nनैितक िशक्षामे जे पाठ पढ़ाओल गेल अिछ; तकर अनुपालन अइ भाग्य िवधाता वगर्क कोनहु टा आचरणमे निह भ' रहल अिछ; आ Óयावहािरक Öतर पर \nजे भ' रहल अिछ, से मानवीय जीवन पĦित लेल कोनो अथ¦ उपयोगी निह अिछ। एिह िविचýा िवडम्बनाकें  राजकमल चौधरी उठबैत रहलाह आ जस के  \nतस रखैत गेलाह; अही कारणें िहनकर उपन्यास िवडम्बनासँ भरल, परÖपर िवरोधाभासी आचरणसँ भरल समाज-ÓयवÖथाक िचýा-खण्डक कोलाज \nलगैत अिछ। पारम्पिरक पĦितसँ िशिक्षत-दीिक्षत समीक्षक लोकिनकें  जें िक राजकमल चौधरीक उपन्यास अथवा कथामे कथासार अथवा कथानक निह \nभेटै छिन, तें हुनका लगै छिन, जे एिह रचनामे एकसूýाताक अभाव अिछ। एहेन समीक्षक लोकिनकें  ÿौढ़ िशक्षा िनदेशालय Ĭारा नवसाक्षर लेल ÿकािशत  \nकहानीक पोथी पढ़बाक चाही, जािहमे समÖया, समÖयाक कारण आ समÖयाक समाधान खŌसैत कहानी िलखल जाइत अिछ आ अन्तमे पूछल जाइत \nअिछ--त' अहाँकें  एिह कहानीसँ की िशक्षा भेटल? \n     सत्य िथक जे वľाक भीतर हरेक मनुÕय नाँगट होइत अिछ। वľा पिहरैत अिछ परदा लेल। ओना तँ सबहक सब बात लोककें  बुझले रहै छै। हरेक \nसन्तानकें  बूझल रहै जे हम अइ दुिनयाँमे कोना एलहुँ आ हरेक माइ-बापकें  बूझल रहै छै जे ओ अपन सन्तानक िववाह िकऐ करौलिन अिछ। मुदा एकटा \nमयार्दाक खुĘी छै, जािहमे सामािजक पशु बान्हल रहैत अिछ। Öवातन्ýयो°र कालमे, आ एम्हर आिब कए त' आओर बेसी, ई बात लागू भ' गेल अिछ। \nमनुÕयक भौितक नČता पर निह, मानिसक आ वैचािरक नČता पर। सब Óयिĉक स'ब बात स'ब िकयो जनैत अिछ, मुदा स'ब Óयिĉ अपन ओिह समÖत \nआचरण पर, वृि° पर परदा देबा लेल कोनो ने कोनो नैितक बातक परदा देब' चाहै छिथ। किह निह, मनुÕय Öवयंकें  ठकबा लेल एते बेसी िब°र् िकऐ रहै \nछिथ! दुिनयाँक लोक तँ सबटा बात बुिझते रहै छै। \n(अिगला अंकमे) \n1.सगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेýमे शान्त øािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘ 2. िमिथला िवभूित पं मोदानन्द झा-ÿोफे सर \nरत्नेĵर िम®  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \n डा.रमानन्द झा ‘रमण‘  \n  \nबहुत िदनक बाद िमिथलाक úामांचल मे सगर राित दीप जरयक  \nआयोजन भेल अिछ। ओना एिहसँ पूवर् हटनी ( 19.05.2001) आ ओहूसँ पिहने घोघरडीआ ( 22.10.1994) आ’ डयैाढ \n◌़(29.04.1990)मे आयोिजत भेल छल। शहरे शहरे बौआए सगर राित गाम िदस एक बेर आएल अिछ। एिह लेलडा. अषोक कु मार झा \n‘अिवचल’धन्यवादक पाý तँ छिथहे। हुनक गŏआँ लोकिन सेहो ओिहना धन्यवादक पाý छिथ।   \nमुजफ्फरपुरसँ रहुआ-संúाम धिरक सगर राितक याýामे कतेको बेर िनराशाजनक िÖथित आएल। कतेको गोटय एिह रितजग्गािपकनीकके  बन्द करबाक \nपरामशर् देल, मुदा काठमाण्डूसँ कोलकाता, िवराटनगरसँ वनारस जनकपुरसँ राँची, देवघरसँ पूिणर्याँ, सुपौलसँ जमशेदपुर धिर सगर राितक दीप जरैत रहल। \nनव नव कथाकार अपन नवनव कथाक संग अपनाकेँ जोडै़त गेलाह। िविभĭ Öथानक मातृभाषा अनुरागीक Öनेह आ सहयोग एकरा भेटैत गेलैक। सगर \nराितक दीप अवािधत łपे  जरैत रखबा लेल ओ ओलोकिन टेमी बातीक ओिरआओन सुŁिचपूवर्क करैत रहलाह। जे सबएकरा अजगू त बुझैत छलाह, \nसहिट लग आिब अपने आ◌ॅ◌ंिखए देखल, िवĵास भेलिन। सगर राित दीप जरय कोन पृķभूिममे आ ÿयोजनवश शुł भेल छल, आयोजन हेतु कोन \nकोन शतर् आवÔयक छलैक, तकरा ÖपĶ करबाक हेतु हम ÿथम तीन संयोजक Ĭारा ÿेिषत आमंýण पýक सारांश ÿÖतुत करब।सगर राित दीप जरयक \nअवधारणाक जन्म िकरण जयन्तीक अवसर पर 01 िदसम्बर,1989के  ◌ँ लोहनामे सािहत्यकार लोकिनक बीच भेल। मुदा साकार भेल ÿभास कु मार \nचैधरीक माध्यमसँ। ओिह अवधारणा केँ साकारकरबाक उĥेÔयसँ ÿभास कु मार चैधरी सािहत्यकार लोकिनकेँ आमिन्ýत करैत छओ जनवरी 1990क पý \nĬारा अनुरोध कएने छलाह-आदरणीय, अपने केँ िविदत होएत जे िकरण जयन्तीक अवसरपर लोहनामे एकिýत सािहत्यकार लोकिन िनणर्य लेलिन जे \nपंजाबी सािहत्यकार लोकिन Ĭारा आयोिजत ‘दीवा जले सारी रात‘ जकाँ भिर राित कथा पाठक आयोजन घूिम-घूिम कए िविभĭ Öथान पर सािहत्यकार \nलोकिनकआवास पर होअय। पिहल आयोजन 24 िदसम्वर,1989 के  ◌ँ किटहारमेअशोकक डेरा पर राखल गेल छल जेÖथिगत भए गेल एक दुखद \nघटनाक कारणेँ। आगू ओ िलखैत छिथ-हमरा पý Ĭारा ई समाचार भेटल आ एिहआयोजनक ÿारम्भ मुजफ्फरपुरमे करबाक आúह सेहो। हम एिह \nिनणर्यकÖवागत करैत िदन राित कथा पाठ आ पिरचचार्क अĶयामक आयोजन 21 जनवरी 1990, रिविदन राखल अिछ। सादर आमंिýत छी। अपनेक \nउपिÖथितये पर आयोजनक सफलता िनभर्र अिछ। अपने 21 तारीखकेँ भोरे दस बजे पहुँिच जाए हमर कायार्लय जकर पाछाँ हमर िनवास सेहो अिछ। ई \nÖथान मुजफ्फरपुरक ÿिसĦ देवी Öथानक सामने अिछ। कोनो तरहकअसुिवधा निह होएत। 21 तारीखके  ◌ँ िदनुका भोजनोपरान्त कायर्øम शुŁ होएत, जे \nÿातधिर चलत। कथापाठ (नव िलखल कथा ) ओ ओिहपर िवशेष चचार् होएत।अपन अएबाक सूचना पý Ĭारा पिहनिह दए दी तँ िवशेष सुिवधा रहत। \nअिगला कायर्øमक Öथान आ ितिथक िनणर्य एहीठाम कायर्øममे लेल जाएत। डेओढ, किटहार, दरभंगा,पटना आ जनकपुरमे कायर्øम करबाक िवचार \nअिछ। अहाँक आगमुनक ÿतीक्षा मे‘‘- ÿभास कमार चैधरी।  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \n \nएही ÿकारेँ सगर राितक अवधारणाकेँ ÿभास कु मार चैधरी साकार कएल। हुनक पत्नी ज्योत्सना चैधरी करतेबताक आंगनक गृहपत्नी जकाआगत \nसािहत्यकारक Öवागत करैत भिर राित टेमी उसकबैत रहलीह। पित Ĭारा आयोिजत सािहित्यक कायर्øममे पत्नी Ĭारा भिर राित टेमी उसकाएब आ \nअितिथक Öवागतमे तत्पर रहबाक दोसर आ सेहो दू बेर उदाहरण ÿÖतुत कएलिन अिछ काठमाण्डूक दूनू आयोजनमे ®ीमती łपा धीł। पिहल सगर \nराितक आयोजनमे रमेश (थाक), िशवशंकर ®ीिनवास (बसात मे बहैत लोक),िवभूित आनन्द (अन्यपुŁष), अशोक (िपशाच),िसयाराम झा ‘सरस‘ \n(ओिहसाँझक नाम), ÿभास कु मार चैधरी (खूनी) रवीन्þ चैधरी, आिद कथा पढल। डा.नन्दिकशोर िहन्दी कथाक पाठ कएने छलाह। अध्यक्षता कएल \nरमानन्द रेणु। कथाकार लोकिनक अितिरĉ कथाचचार्मे भाग लेलिन जीवकान्त, भीमनाथ झा, मोहन भारĬाज, डा. रमानन्द झा ‘रमण‘। पिठत कथापर \nचचार्क उपरान्त डा.रमण अपन कथा िवषयक आलेख शैलेन्þ आनन्दक कथा याýाक पाठ कएल।सािहत्यकारकÖवािभमानक रक्षाक हेतु चचार्क øममे \nिनणर्य भेल जेसमाद पर सगर राितक आयोजनक भार लेबाक अनुरोध Öवीकार निह कएलजाएत। आमंिýत कएिनहार लेल Öवयं उपिÖथत भए सहभागी \nबनब आवÔयककए देल गेल।एकर िनवार्ह अīाविध भए रहल अिछ। एक शब्दमे किह सकै त छी, इएह शतर् सगर राितक ÿाण िथकै क। जीवकान्तक \nअनुरोध पर  \nदोसर सगर राित डेओढमे तीन मासक बाद करबाक िनणर्य भेल। एिहठाम हम दोसर (डेओढ) आ तेसर (दरभंगा)क संयोजक Ĭाराÿेिषत पýक अंश ÿÖतुत \nकरब जािहसँ सगर राितक लàय तँ ÖपĶ होएबे करत पý िलखबाक øम कोन िÖथितमे सम्ÿित अिछ, सेहो बुझा जाएत।डेओढ आयोजनक संयोजक \nजीवकान्त िलखैत छिथ-मैिथली भाषाककथाकार लोकिन एकठाम बैसिथ अपन नव रचना पढिथ आ ओिह पर टीकािवĴेषण करिथ कथाक गित देबामे \nसामूिहक ÿयन्त करिथ। एिह उĥेÔयसँकथा रैलीक आयोजन डेओढमे कएल जाइछ-सृजनात्मक उपलिब्ध लेल एकरा Öमरणीय बनेबा मे अपन योगदान \nकरी।दोसर आयोजनमे ÿो.रमाकान्त िम®, कीितर्नारायण िम®, डातारानन्द िवयोगी, नवीन चैधरी आिद संग भए गेलाह। डा.भीमनाथ झा आ ÿदीप \nमैिथलीपुý दूनू गोटे संयुĉłपेँ आयोजनक भार लेल जे ®ी िवजयकान्त ठाकु रक सौजन्यसँ िचनगी मंच Ĭारा दरभंगामे सम्पĭ भए सकल। तेसर सगर राितक \nसंयोजक डा.भीमनाथ झा िलखैत छिथ-पý पिýकाक एिह संøािन्त कालमे सािहत्यमे संवादहीनताक िÖथित आिब गेलअिछ, कथाक िÖथित तँ आर \nदयनीय। ÖपĶतः कथा लेखनमे गितरोध देखलजा रहल अिछ। एकरे दूर करबाक इच्छु क िकछु  युवा सािहत्यकमê कथा संवाद लेल गोķीक आयोजनक \nिनणर्य लेलिन। दरभंगाक आयेजनमे एकटा नव अध्याय िलखाएल। से िथक एिह अवसर पर पोथीक लोकापर्ण। सगर राितक अवसर पर लोकािपर्त पोथीक \nनामावली िववरण मे देल गेल अिछ। तथािप ई उıेखनीय अिछ जे एिहअवसर पर लोकािपर्त होअए बला पिहल पोथी िथक पिण्डत ®ी गोिवन्द झाक कथा \nसंúह सामाक पौतीं। ÿभास कु मार चैधरी, जीवकान्त आ भीमनाथ झाक पýसँ सगर राितक आयोजनक, लàय आ कोन पिरिÖथितमे सगर राित दीप जरय \nसनकायर्øम शुł भेल छल, ÖपĶ अिछ। सगर राितक िनयमक अनुसारदरभंगाक आयोजनमे चािरम सगर राित तीन मासक बाद जनकपुरमे डा धीरेन्þक \nअनुरोध पर आयोिजत करबाक िनणर्य भेल। मुदा कोनो कारणवशआयोजनमे िवलम्ब होइत देिख पिण्डत दमनकान्त झाक पटना आवास पर पिण्डत \n®ीगोिवन्द झाक संयोजकत्वमे चािरम आयोजन भेल। ÿिसĦ कथाकार उपेन्þनाथ झा ‘Óयास‘ अध्यक्षता कएल आ कथा पाठ कएल। िनशा भाग राितमे \nÓयासजी अध्यक्षताक भार राजमोहन झाकेँ सौिप देने छलाह। ÿदीप िबहारी पिहल बेर एहीठाम सिम्मिलत भए अिगला आयोजन बेगूसरायमे करबाक भार \nलए लेलिन । दमन बाबू आ Óयासजी निह छिथ। दूनू गोटे मोन पिड़ रहल छिथ। ÿभास कु मार चैधरीक अिन्तम सहभािगता बेगूसरायमे सम्पĭ उनतीसम \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nसगर राितमे छल। डा. धीरेन्þ अिन्तम बेर िबęो मे कथा पढ़ने छलाह। वनारसमे सगर राितक उदघाटन कएने छलाह िहन्दीक ÿख्यात सािहत्यकार ठाकु र \nÿसाद िसंह। एिहठाम हमर आँिखक समक्ष हुनका लोकिनक Öमृित साकार भए गेल अिछ। ओना मजफ्फरपुरसँ ÿभास कु मार चैधरीक संशेजकत्वमे सगर \nराितक याýा आरम्भ भेल छल । मुदा के न्þ रहल पटने। पटनामे सात खेप सगर राित अयोिजत भेल अिछ। सगर राितक याýाक िवÖतृत वणर्न आ खण्ड \nखण्डमे िवĴेषण ÿÖतुत अिछ। ओकर संिक्षĮ उıेख ÿÖतुत अिछ।  \nकिटहार सगर राितमे नवानीमे आयोजनक िनणर्य भेल छल।संयोजक मोहन भारĬाज ÿो. सुरेĵर झाकेँकथाकार łपमे ÿÖतुत कएल। ओतय Ôयामानन्दचैधरी \nआ झंझारपुरक तात्कालीन डी.एस.पी. सरदार मनमोहन िसंह सिम्मिलत भेलाह। ओ बरोबिर सिम्मिलत होइत रहलाह। पंजाबक कलमकेँ िमिथलाक \nफू लबाड़ीमे चतरल देिख ÿमुिदत होइत छलाह। सुरेĵर झा डाराम बाबूक सौजन्यसँ सकरीमे आयोजन कएल। सकरीमे ए.सी.दीपक अएलाह। नेहरामे \nआयोजन भेल। नेहरामे मन्ýेĵर झा सिम्मिलत भेलाह। िवराटनगरसँ जीतेन्þ जीत अएलाह। नेहरामे सगर राितक अवसरपर पिठत कथाक एक ÿितिनिध \nसंúह ÿकािशत करबाक िनणर्य भेल। डा.तारानन्द िवयोगी एवं रमेश सहषर् दाियत्व úहण कएल। कथा संúह ĵेत पý ÿकािशत भेल। ĵेत पýमे पैटघाट धिर \nपिठत कथासँ बीछल कथा संगृहीत अिछ। सगर राित दीप जरय कायर्øमकेँजीतेन्þ जीत नेहरासँ िवराटनगर,नेपाल पहुंचाओल। िवराटनगरसँ बनारस आ \nबनारससँ पटना। पटनामे बुिĦनाथ झा, अधर्नारीĵर, रा.ना.सुधाकर के दार कानन, अरिवन्द ठाकु र संग भेलाह तॅ ं सगर राित सुपौल पहुंिच गेल। सुपौलसँ \nबोकारो,ओतयसँ पैटघाट आ पैटघाटसँ रमेश रंजन जनकपुरधाम लए गेलाह।जनकपुरधामसँ इसहपुर। इसहपुरसँ Ôयामानन्द चैधरी झंझारपुर आनल। ओतयसँ \nघोघरडीहा, बहेरा सुपौल आ फे र सुपौल सँ धीरेन्þ ÿेमिषर् काठमाण्डू लए गेलाह।काठमाण्डूसँ रामनारायण देव राजिवराज आ ओतयसँ कोलकातामे ÿभास \nकु मार चैधरी सगर राितक रजत जयन्ती आयोिजत कएल। कहबाक तात्पयर् जे नव-नव लोकक अबैत रहलासँ सगर राितक आयोजन बढैत गेल । िकन्तु \nजतय कतहु अिúम ÿÖतावक संकट होइत छलैक ÿभास जी आ फे र कमलेश जी ठाढ़ छलाह। िकछु  आयोजकक अनुरोध बरोबिर अशोकजीक पाके टमे \nपेंिडंग रहैत छलिन। बेगूसरायसँ Ôयाम दिरहरे संग भेलाह अिछ।ओहो कौखन आ कतहु आयोजन लेल तत्पर छिथ।जेना जेना िकछु  लोक संग होइत गेलाह \nअिछ, ओिहना िकछु  गोटेअपनाकेँ असम्वĦ सेहो करैत गेलाह अिछ। एकर मुख्यतः तीिन टा कारण अिछ-  \n1.अÖवाÖथ्य,   \n2.पिठत कथाक ÿितिøया पर खौझा कए असंगत ÿहार, आ‘  \n3.ÿितिøया सूिन हतोत्सािहत होएब, एवं  \n4.कायार्लयीन ÓयÖतता।   \nएिह बीच िनयिमत एवं सिøय łपसँ सहभागी बनैत कतेको सािहत्यकार अÖवाÖथ्य अथवा वाधर्क्यक कारणेँ आब सिम्ममिलत निह भए पािब रहल छिथ। \nजािह मे ÿमुख छिथ पिण्डत ®ी गोिवन्द झा, रमानन्द रेणु, सोमदेव, जीवकान्त, मोहन भारĬाज आिद। पिठत कथा पर अपन ÖपĶ मंतÓयसँ चचार्केँ जीवन्त \nबनौिनहार ÿो. रमाकान्त िम® कथाकार िशवशंकर ®ीिनवासक ÿितिøयासँ आहत भेला पर सकरीक बाद अपनाकेँ पूणर्तःसमेिट लेलिन। िविवधा पर \nसािहत्य अकादमीक पुरÖकारक िवरोधमे के दार काननक नेतृत्वमे कलमल सुपौलक सािहत्यकारक ÿितिøयाक कारणेँ डा.भीमनाथ झा जाएब छोिड़ देलिन। \nजे ÿभास जीक मनौअिल पर पिण्डत गोिवन्द झाक गाम इसहपुर जएबाक लेल तैआर भेल छलाह। तकर बाद  कमे ठाम गेलाह अिछ। ĵेतपý मे अपन \nकपचल कथासँ आहत जीतेन्þ जीत अपन बाट कािट लेलिन। िकछु  गोटे एिह आशाक संग संवĦ भेल छलाह जे लोक ÿशंसाक महल ठाढ कए देत, \nतकर पूितर् निह भेला पर उत्साह किम गेलिन। िकछु  गोटेक माÖटरी नव आगन्तुक लेल आतंककारी एवं अनुत्पादक भए गेल अिछ।  सगर राितक ÿाण \nिथक अÿकािशत आ अपिठत कथाक पाठ। ओिह पर ®ोता अपन ÿितिøया Óयĉ करैत छिथ। ई ÿितिøया तात्कािलक होइछतेँ सम्भव रहैत छैक जे पुनः \nसुनला वा पढला पर िभĭ ÿितिøया हो। एिह सिøयताक तीन ÿकारक सकारात्मक ÿभाव अिछ-  \n 1.रचनात्मक सिøयतामे वृिĦ,    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \n2.कथाक िशÐपमे सुधारक अवसर आ‘   \n3.Óयिĉत्वमे सहनशीलताक गुण बढेबाक अवसर।  \nपिहल सगर राितमे ÿायः आठ टा कथाक पाठ भेल छल। कथाकसंख्या øमशः बढैत गेल। सबसँ बेसी कथाकारक सहभिगता मिहषीमे भेल छल। एिह \nबीच जतेक कथा संúह छपल अिछ, अिधकांश कथा सगर राितक अवसर पर पिठत आ चिचर्त अिछ। वयोवृĦ सािहत्यकार Ôयामानन्द ठाकु र बहेरामे संग \nभेलाह।ओिहठामसँ संग छिथ। हुनक सिøयताक अनुमान एहीसँकए सकै त छी जे ओ ÿत्येक आयोजन लेल दू टा कथा िलखैत छिथ।  \nएमहर आिब पिठत कथाक चचार्क Öवłप बदिल गेल अिछ। पिहने पिठत कथाधिर अपन ÿितिøया सीिमत राखल जाइत छल। मुदा आब Óयĉ िवचारकेँ \nकटबा पर िवशेष ध्यान रहैत अिछ। एिहसँ पक्ष िवपक्षक िÖथित बिन जाइछ। कतेकोठाम अÿीितकर िÖथित उत्पĭ भए गेल अिछ । चचार्बहकय निह एिह \nलेल ÿभासजी पूणर् सतकर् रहैत छलाह। हुनक अभाव खूब खटकै त रहैत अिछ।किव सम्मेलन मनोरंजनक हेतु आयोिजत होअय लागल अिछ।रचनात्मक \nÖपधार् अथवा सिøयताक महत्व गाण छक। तेँ किव लोकिन गओले गीत गबैत छिथ। मुदा सगर राितक अवसर पर अÿकािशत एवंअपिठत कथा पढबाक \nवाध्यताक कारणेँ रचनात्मक सिøयता बढल अिछ।  \nएक बेर Óयासजी गोिवन्द बाबूकेँ परामशर् दैत कहने छलिथन्ह जे धूिम घूिम भिर राित जागब अहाँक ÖवाÖथ्य लेल ठीक निह अिछ। गोिवन्द बाबूक उ°र \nछल जे हमरा एिहसँ उजार् ÿाĮ होइत अिछ। आंकडा़ कहैत अिछ ओ सबसँ बेसी भिर राित ओएह बैसलाह अिछ तथा सबसँ बेसी हुनके  Óयिĉगतपोथीक \nलोकापर्ण एिह अविधमे भेल अिछ। ई िथक सगर राितक रचनात्मक ÿभाव। रचनाकारकेँ उजर्िÖवत रखबाक महान अवसर। किव सम्मेलनमे आयोजककेँ \nिवदाइक ÓयवÖथा करय पडै़त छिन । सगर राित एिह Óयािधसँ मुĉ अिछ। सहभागी सत्यनारायणक पूजाक हकारजकाँ अबैत छिथ आ भोर होइते घूिम \nजाइत छिथ। एिहमे Óयावसाियकता निह अिछ, ई मातृभाषा ÿेमक सन्देश दैत अिछ।सगर राितक आयोजन िविभĭ Öथान पर भेलासँ Öथानीय िवĬत समाज \nआकिषर्त होइत छिथ। एकर ÿभाव ओिह Öथानक मैिथलीक सिøयता पर पड़ैत अनुभव कएल गेल अिछ। सगर राित दीप जरय समानधमार्केँ भिर राित \nएकठाम रहबाक अवसर दैत अिछ। िवचारक आदन ÿदानक के न्þ Öवतः मैिथली भाषा आ सािहत्य भए जाइत अिछ। एिहसँ पिरचय आ अनुभवक क्षेýक \nिवÖतार होइछ। मैिथलीक रचनाकारमे भावात्मक संवĦता बढैत अिछ।सगर राित दीप जरयक िनरन्तर आयोजनसँ मैिथली कथा लेखनक क्षेýमे शािन्तपूणर् \nøािन्त आिब गेल अिछ। आन भाषाभाषी आ साित्यकारकबीच मैिथलीक कथाकारक ÿितķा बढ़ल अिछ। िवशेषतः एिह हेतु जे मैिथलीक कथाकार दूर-\nदूरसँ अपन पाइ खचर् कए पहुचैत छिथ। कथा पढैत आ सुनैत छिथ। अपन कथा पर लोकक ÿितिøया धैयर्पूवर्क सुनैत छिथ। आ फे र अिúम आयोजनमे \nसिम्मिलत होएबाक संकÐपक संग घूिम जाइत छिथ। जे सगर राित कथाकार लेल किÐपत भेल छल,समाजक सुधी समाजक अन्तःकरण मे ÿवेश कए \nमैिथली भाषा सािहत्यक पक्षमे अनुकू ल वातावरणबनेबामे साथर्क भूिमकाक िनवार्ह कए रहल अिछ। जिहआ सगर राित ÿारम्भ भेल छल आ एखनुक जे \nिÖथित अिछ ओिह मे गुणात्मक आ पिरमाणात्मक दूनू ÿकारक पिरवतर्न ÖपĶ अिछ। िवकासक ई िदशा आ गित िनिĲते शुभलक्षण िथक। एिह शुभ \nलक्षणक उदाहरण तँ इएह िथक जे दरभंगाक पिहल आयोजनमे पिहले पिहल दू टा पोथीक लोकापर्ण भेल छल आ Öवणर् जयन्तीक अवसर पर 36 टा \nपोथी लोकािपर्त भेल। िवĬानलोकिन किह सकै त छिथ कोन भाषाक मंच पर एकबेर 36 टा पोथीक लोकापर्ण भेल अिछ।दरभंगामे एकटा अमेिरकन \nनागिरक मैिथलीमे कथाक पाठ कएने छलाह। सगर राित दीप जरयक ŀिĶसँ बोकरो उवर्र छल, एम्हर आिब राँची, जमदेशपुर देवघर पूिणर्यां आिद Öथान \nमैिथली लेल जगरना कएलक अिछ,इहो शुभ लक्षण िथक।मुदा, सगर राितक लोकिÿयता आ िबना वर.िवदाइक सािहत्यकार एवं सािहत्यानुरागीक \nउपिÖथितक उपयोग कतहु कतहु कथा पाठ एवं ओिह पर चचार्सँ िभĭ ÿयोजन िसिĦ लेल सेहो भए गेल अिछ। जे सगर राितक मूल अवधारणाक अनुकू ल \nनिह अिछ। ओिहसँ बचबाक चाही। सहरसामे दोसर खेप सगर राितक आयेजन 21 जुलाई, 2007 केँ भेल छल। सगर राित आयोजनक एक ÿमुख \nआकषर्ण अिछ भेटघाँट। ओिहसँ बाहरक सािहत्यकार वंिचत रहलाह। उपिÖथितक ÿसंग सूिन जीवकान्त जी 22 जुलाई, 2007क अपन पोÖट काडर्मे \nिलखलिन अिछ-  \n‘सहरसा कथा गोķीक खबिर भेल। कथा गोķी भूतकालक वÖतु भेल। लेखन काज लेखक सभ छोड़ने जाइत छिथ। सेिमनार, तकर ÿचलनबढ़ल अिछ। \nटी.ए./डी.ए./भेटघाँट ई सभ भए गेँबु◌ू जे लेखकीय ल तझअिÖमताक अहंकार पुĶ भेल आ‘ एक दोसराकेँ बल देल। सरकारी मान्यताक बाद भाषामे \nअनेक राजरोग उत्पĭ होइत छैक।मैिथली िनरपवाद łपे पिहनेसँ बेसी रोगािह भेल छिथ। िजबैत रहओ।‘हमरा िवĵास अिछ सगर राितक िनयिमत आयोजन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nमैिथलीके  राजरोगसँ मुĉ रखबामे सफल होएत। सािहत्य अकादेमी सँ वषर् 2007 लेल पुरÖकृ त ÿहरी ÿदीप िबहारीक कथा संúह सरोकारक ÿायः समÖत \nकथा सगर राित दीप जरयक अवसर पर लोक सुनने अिछ। आ‘ ओिह पर अपन-अपन ÿितिøया Óयĉ कएने अिछ। सगर राितक ई पिहल उपलिब्ध \nिथकै क। एिह उपलिब्ध पर मैिथली एिह शािन्त øािन्तक एक ÿितभागीक łपमे गवर् अनुभव करैत छी आ‘कामना करैत छी इितहास दोहराइत रहय। - \n(अिगला अंकमे)  \nÿोफे सर रत्नेĵर िम®(१९४५- ), पूवर् अध्यक्ष, इितहास िवभाग, ल.ना.िमिथला िवĵिवīालय,दरभंगा। अनुवादक, िनबन्धकार। ÿकाशन: तिमल सािहत्यक \nइितहास, भवभूित (दुनू अनुवाद)।  \n िमिथला िवभूित पं मोदानन्द झा-ÿोफे सर रत्नेĵर िम® \nपूिणर्याँ िजलाक पंजीकार पिरवारमे उत्पĭ पं. मोदानन्द झा आधुिनकताक कसौटीपर अनुदार मुदा पारम्पिरकताक कसौटीपर उदार, िवĬान आ िवĬ°ाक \nसत्संगित लेल आतुर, िवलक्षण ÿितभासँ सम्पĭ Óयुत्पĭमितत्व वाला िमिथलाक अत्यन्त सम्मािनत पंजीकार छलाह। पंजीशाľ हुनका पूणर्तः अिधगत \nछलिन आ ओ पंजीसँ जुड़ल ककरहु कोनो िज²ासाक समाधान लेल सदैव तत्पर रहैत छलाह। ओ वÖतुतः िमिथलाक िवभूित छलाह जिनकर Öमृितक \nसंरक्षणाथर् जे िकछु  कयल जायत से थोड़ होयत। \nपूिणर्याँ िजलाक रसाढ़ úामक रहिनहार पं मोदानन्द झा पड़वे महेन्þपुर मूलक āाĺण छलाह आओर िवÖतृत कृ िष-भूिमक कारणे बादमे िशवनगर úाममे \nरहय लगलाह। रसाढ़ आ िशवनगर दुनू धमर्पुर परगनान्तगर्त अविÖथत अिछ। १९१४ ई.मे उत्पĭ ओ अपन माता-िपताक एक माý पुý छलाह। परम्परासँ \nहुनकर पिरवार पंजीकारिहक छलिन आ हुनक िपता िभिखया झा ई Óयवसाय किरतो रहिथन। ओ मुदा नीक कृ षक रहिथ आ हुनकर बेसी समय ओिहमे \nलगिन। हुनका २०० एकड़सँ बेशीक जोत रहिन। ओ अपने ÿायः िशिक्षतो निहयें जकाँ रहिथ, मुदा अपन पुýकेँ नीकसँ नीक िशक्षा िदआयब हुनकर अभीĶ \nरहिन। मोदानन्द झा Öवयं बुझबा जोगरक भेलापर अपन कौिलक Óयवसाय आ ÿितķाक पुनŁĦार करबा लेल कृ तसंकÐप भेलाह। \nअपन बाÐयावÖथाक संÖमरण बजबाक øममे ओ ÿायः बाजिथ जे ओ बड़ए ÿसĭता आ आļादक समय छल। ओ माता-िपताक दुलŁआ त छलाहे, \nकाका-काकी तथा आन सम्बन्धी आ कु टुम्बी जनक Öनेह सेहो हुनका ÿचुर ÿाĮ छलिन। ओ दैिनक कृ त्य आ िवīालयसँ बाँचल समयमे माछ मारिथ आ \nई बहुत िदन धिर हुनकर िÿय मनोरंजन रहिन। ओ एक बेर बहुत गम्भीर łपेँ बीमार पड़लाह। वÖतुतः तिहया पूिणर्याँ िजलामे मलेिरया आ कालाजार \nमहामारीक łपमे पसरल छल। आ कहबी छलैक जे “जहर खाउ ने माहुर खाउ, मरैक होइ तऽ पूिणर्याँ जाउ”। हुनकर माता एक सम्पĭ कु लक मिहला \nरहिथन आ ओ अपन पुýक Łग्णताक समािĮ लेल िकछु  करबा लेल तत्पर छलीह। हुनकिह िजदपर २०० Łपया पीस दऽ कलक°ासँ डाक्टर मँगाओल \nगेल। चािर पंिडत अहिनर्श हुनकर Łग्णावÖथामे दुगार् सĮशती आ गीताक पाठ करैत रहलाह। हुनकर माता Öवयं ताधिर अĭ úहण निह कयलिथन जा \nहुनकर पुý पथ्य úहण करबा जोगरक निह भेलिन। कलक°ासँ आयल डॉक्टरक तऽ अन्य िवदाइ कै ले गेलिन, पाठ के िनहार āाĺणो लोकिनक आ पुýक \nआरोग्य-लाभक उपलàयमे गाम-टोलक लोक सभकेँ भोज सेहो खोआओल गेल। मुदा िपताक आकांक्षा छलिन पुýकेँ िवĬान् देखबाक आ िवīाथêक \nलेल गण्य करक-चेĶा, वक ध्यान, ĵान-िनþा तथा अÐपाहारी आिद लक्षणसँ जन्मतः पिरपूणर् मोदानन्द झा लेल समय अयलिन गृह-त्यागी होयबाक। \n (अिगला अंकमे)   \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \n1.संिवधानसभा, संघीय संरचना आ िमिथला राज्यक औिचत्य-शीतल झा 2.लघुकथा- कु मार मनोज कÔयप 3. दैिनकी- ज्योित  \nसंिवधानसभा, संघीय संरचना आ िमिथला राज्यक औिचत्य-शीतल झा,जनकपुर, नेपाल \n \nिहमालय पवर्त ऋं खलाक किरब मध्य भागमे चीनक ितब्बतसँ दिक्षण, भारतक िबहार आ उ°र ÿदेशसँ उ°र आ पूवर् तथा पिĲम बंगालसँ पिĲम एकटा \nआयताकार देश नेपाल अिछ । २४० वषर्पूवर् गोराखक एकटा लडाकू  राजा पृथ्वीनारायण शाह िहंसक बलसँ दिक्षण–पूवर् आ पिĲमक देशसभपर आøमण \nकरैत गेल आ सुन्दर उपत्यका काठमाण्डूसिहत एकटा नमहर देश बनौलक । एकर सीमा दिक्षणमे कतऽ धिर रहैक, तकर आिधकािरक Łपसँ कतहु \nउı्◌ेख निह अिछ । खस शासकĬारा शािसत गोरखा राज्यक दमनपूणर् िवÖताकरक वाद एकर नाम किहया नेपाल रहल से िनणार्यक ÿमाण निह भेटैछ । \nदिक्षणमे िमिथला आ अवधसन ऐितहािसक गणराज्यपर सेहो ई िहंसापूणर् ढंगसँ षडयन्ýपूवर्क आøमण कएलक । एिह øममे िĄिटशकालीन भारतकĬारा \nÿितरोध आ युĦ कएल गेलाक वाद १८१६ क सुगौली सिन्धसँ ई वतर्मान सीमािčत देश, बनल जािहमे १८६० क सिन्धसँ दानÖवŁप ÿाĮ पिĲमक ४ \nिजलासँ एकर वतर्मान ÖवŁप िनधार्िरत भेल । \n \nĞ देशक राजनीितक शासन ÓयवÖथा राजतन्ýात्मक छैक आ एकर राज्य–संरचना एकात्मक । एकर शासकीय ÿवृित िनरंकु शात्मक छैक आ सामािजक \nआिथर्क ÓयवÖथा सामन्ती छैक । \n \nĞ एकर सामािजक मानवशाľीय संरचना ९क्यअÕय(बलतजचयउयियनष्अब ि◌ĉचगअतगचभ० मंगोलाइड के के िशयन ÿजाितसँ बनल अिछ, जािहमे \nिनúोवाइड आ एÖटोÐवाइड ÿजाित सेहो अÐप संख्यामे बसल अिछ । कै के िरयनक आयर् शाखा तँ मुख्य रहैत अिछ । \n \nĞ िहमालय क्षेý आ पहाड क्षेýमे िलम्बु, राई, तामाङ, नेवार, मगर, गुŁङ, शेपार् जाित तथा जनजाितक वास छैक तँ दिक्षणक समतल मैदानी भूभाग \nतराइृमे आयर्मूलक जाित जनजाितसभक वास छैक । दुनू क्षेýमे िपछड़ल जनजाित, आिदवासीसभक वास सेहो छैक, जािहमे िमि®त मूलक संख्या \nउıेखिनय छैक । \n \nमूख्यतः कणार्ली ÿदेशक आयर् मूलक खस जाितक गोरखा राज्य वतर्मान सम्पूणर् नेपालपर शासन करैत अिछ । तेँ ई राजनीितक, ÿशासिनक, न्याियक \nÿभाव िवÖतारक øमे ÿत्येक जातीय क्षेýमे ÿवेश कऽ सामािजक, भािषक, जातीय संरचनाकेँ तोड–मडोर कऽ देने छैक आ नेपालकेँ किथत Łपेँ राÕů किह \nÿÖतुत करैत छैक । वÖतुतः सामािजक िवकासक अध्ययनमे देखल जाए तँ नेपाल एकटा निह, िविभĭ राÕůसँ बनल एक देश अिछ, जतऽ एĈिहटा खस \nजाितक एकल राज्यशासन छैक ।  \n \n२. िमिथला \n \nनेपालक दिक्षणी समतल भूभागकेँ तराई अथवा मधेश कहल जाइत छैक । एतऽ अवध आ िमिथलासन पौरािणक मिहमामिण्डत ऐितहािसक समृĦताÿाĮ \nगणराज्य छल, जकरा मुगल िĄिटश शासन दमन करैत गेल आ अन्ततः शाहवंशीय राजाक सď वाँिट लेलक । १८१६ क सिन्ध िमिथलाकेँ खिण्डत \nकएलक । जािह िमिथलाक सीमा कोशीसँ पिĲम, गण्डकसँ पूवर्, गंगासँ उ°र आ िहमालसँ दिक्षण छलैक, तकर आइ इितहास छैक, भूगोल निह छैक । जेँ \nिक एकर भाषा, संÖकृ ित, जीिवत छैक तेँ बाटल–बाँटल शरीरक आधारपर किह सकै त छी–िसमरौनगढ़सँ पूवर्, झापासँ पिĲम आ महाभारत महाड़सँ उ°र \nिमिथला जीिवत अिछ–अिहÐयाजकाँ जीणōĦारक ÿतीक्षामे अिछ, उĦारक बाट जोिह रहल अिछ ।  \n \n३. संिवधान \n \nदेशमे शासन ÓयवÖथा कायम करबाक लेल बनाओल गेल मूल कानूनकेँ संिवधान कहल जाइत छैक । सभ कानून, ऐन, िनयम एकरे सीमाक भीतर रही  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \nबनाओल जाइत छैक । लोकतन्ýक मुख्य आधार आ एकटा ÿमाण संिवधान होइत छैक । \n \nनेपालमे २००४ सालमे पिहलबेर कोनो संिवधान नामक चीज ÿÖतुत भेल रहैक । ओना तािहसँ पूवर् १९१० मे एकटा ऐन सेहो बनल रहैक । तत्पĲात \n२००७ सालमे अन्तिरम शासन िवधान आ २०१५ सालमे नेपाल अिधराज्यक संिवधान आएल । २०१५ सालक संिवधान एकदलीय पĖायती ÓयवÖथा \nदेलक आ तकर अन्त्य २०४६ सालक आन्दोलन कएलक । २०४७ सालमे एकटा अन्तिरम सरकार बनाकऽ तकराĬारा नेपाल अिधराज्यक संिवधान \n२०४७ लागू कएल गेल । ई सभ संिवधान राजतन्ýात्मक एकात्मक, एकात्मक अिछ आ राज्य स°ापर, राज्यपर, ÿशासनपर एक धमर्, एक भाषा, एक \nजाितकेँ ÿमुखता आ अिधकारक मान्यता देने छल । राजाĬारा ÿद° ओ संिवधानसभ राजाक अिधकारकेँ सवōपिर मानैत आएल छल । मुदा ०६२÷०६३ \nमे भेल जनआन्दोलन भाग–२ सँ ई मान्यता ढहैत गेल आ एखन देश संिवधानसभाĬारा अथार्त जनताक ÿितिनिधĬारा िनिमर्त संिवधानक िनमार्ण करत । \n \n४. संिवधानसभा  \n \nसंिवधान बनएबाक लेल जनताĬारा चुनल ÿितिनिधसभक समूह एवं सभाकेँ संिवधानसभा कहल जाइत छैक । सावर्भौमस°ा सम्पĭ जनता अपनाकेँ \nअनुशािसत आ शािसत रहबाक लेल जािह तरहक शासन–ÓयवÖथाकेँ चलएबाक लेल अपने पठाओल ÿितिनिधĬारा कानूनक úन्थ तैयार करबाबैक आ \nघोषणा करबबैक, तािह जनÿितिनिधमूलक सभाकेँ संिवधानसभा कहैत छैक ।  \n \n५. संिवधानसभाक अनुभव \n \n(क) उ°र अमेिरका ◌ः िāटेनĬारा शािसत अमेिरकाक १३ राज्य Öवतन्ý भेलापर ५५ सदÖयीय संिवधानसभा िनमार्ण कऽ तकर अनुमोदन अमेिरकी \nजनतासँ करबाकऽ अिÿल ३०, १९८९ मे घोषणा कएलक । \n \n(ख) Āान्स ◌ः अपनिह देशक सामन्ती नायक सăाट सोलहम लुइक िवŁĦ संिवधानसभा वना १७९१ मे लागू कएलक । \n \n(ग) Łस ◌ः १९१८ मे संिवधानसभा तँ बनल मुदा संिवधान लागू निह भऽ सकल । \n \n(घ) भारत ◌ः िāिटस शासनसँ मुिĉक लेल ३८९ सदÖयीय संिवधानसभा बनल मुदा पािकÖतानक िवभाजनक बाद रहल २९९ सदÖयीय सभाĬारा आ \nडा.राजेन्þ ÿसादĬारा ई घोिषत भेल ।  \n \n(ङ) दिक्षण अिĀका ◌ः गोर आ कारीक बीच भेल संघषर् संिवधानसभाक माफर्त अन्त्य भेल । सवर्पक्षीय सम्मेलनमाफर्त ४९० सदÖयीय संिवधानसभाक \nिनमार्ण भेल आ संिवधान बना जनअनुमोदन कराओल गेल आ घोषणा कएल गेल ।  \nिविभĭ देशक अनुभवक आधारपर नेपालमे बनिनहार संिवधानसभामे िनम्न तरहक िवशेषता होएब वाञ्छनीय रिहतैक – \n \n(क) जनसंख्याक अनुपातमे िनवार्चन क्षेý िनकार्रण कएल जाइक आ ÿत्येक जाित, जनजाित, अÐपसंख्यक, दिलत, मिहला, मधेशीक ओिह अनुपातमे \nक्ष्◌ोý आरिक्षत कऽ ÿतयक्ष िनवार्चनसँ जनÿितिनिधक पठा संिवधानसभाक िनमार्ण कएल जइतैक । \n \n(ख) अन्तिरम संसदसँ संिवधान मÖयौदा तैयार कऽकऽ ओकरा जनमतसंúहĬारा िनमार्ण कएल जइतैक, मुदा ÿत्यक्ष मतादान वा समानुपाितक ÿणाली दुनू \nकायम कएल गेलैक । एिहसँ अत्पिवकिसत देशक जनतामे Ăम आ अनावÔयक गड़बड़ी उत्पĭ मऽ सकै त छैक । \nआब पूणर् समानुपाितक ÿणाली बहुतो रािÕůय दलक संगिह ÿत्येक जातीय, जनजातीय, क्षेýीय समूहकसभक सेहो मांग रहलाक कारण ओकरे लागू \nकएनाइ साथर्क संिवधानसभाक आधार तैयार कऽ सकै त अिछ । \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \n६. समावेशीकरण तथा समानुपाितक समावेशीकरण \n \nस°ाक ÖवŁप, शासन, ÿशासनमे देशक ÿत्यक जाित, जनजाित, अःÐपसंखयक जाित, िविभĭ भािषक समूह, सांÖकृ ितक समूह, आिदवासी, मिहला, \nक्षेý आिद सभक ÿवेश निह भेल तँ शासन पĦित जनासँ दूर रिह जाइत अिछ आ ताहूमे लोकतन्ý तँ माý किथत सĂान्त वगर्क खास जाितक हाथक \nदमनक माध्यम बिन जाइत अिछ । तेँ जातीय, भािषक संख्याक समानुपाितक समावेशीकरणसँ माý लोकतािन्ý शासन पĦित मजबूत आ दीघर्जीवी भऽ \nसकै त अिछ । \n \n(क) जनसंख्याक समानुपाितक िनवार्चन क्षेý िनधार्रण कऽ ओिह क्षेýसँ ओिह ठामक मूल जाित, भाषाभाषीक माý ÿितिनिधत्व कराओल जाए । \n \n(ख) जनसंख्याक समानुपाितक Łपमे सरकारक ÿत्येक अंगमे अथवा न्यूनािधक Łपमें सभ क्षेý, वगर्, जाित, िलगंक उपिÖथत कराओल जाए । \n \n(ग) सुरक्षा, ÿहरी, ÿशासन, राजनीित, राजनीितक संÖथा ÿत्येकमे समानु◌ुपाितक Łप्मे ÿवेश कराओल जाए वा न्यूनािधक Łपमे ÿारम्भ कराओल जाए \nआ िकछु  जाितक लेल ÿारम्भमे आरिक्षत कएल जाए । \nएिह तरहेँ देखलापर आगामी शासन पĦित समानुपाितक होएबाक लेल संिवधानसभा समानुपाितक भेनाइ आवÔयक अिछ आ तकरा लेल अन्तिरम संसद \nआ अन्तिरम सरकार, िनवार्चन आयोगकेँ सेहो समानुपाितक भेनाई आवÔयक अिछ आ ओिअ तरहक सुरक्षाक ÓयवÖथा कएनाइ सेहो आवÔयक अिछ । \n \n७. एिह तरहेँ वनल संिवधानसभा नेपालक नव राज्य संरचना कऽ सकै त अिछ आ संघीय संरचनािदस लऽ जा सकै त अिछ – \n(क) राज्य (ÿान्त, ÿदेश) ◌ः भाषा, संÖकृ ित, जाित, धमर् आिदक आधारपर बनल अथवा बनाओल राजनीितक, आिथर्क, ÿशासिनक अिधकारसम्पĭ \nराजनीितक भूक्षेýकेँ राज्य कहैत छैक ।  \n \n(ख) संघ – एहन, राज्य सभस वनल राजनीितक शिĉ सम्पĭ के न्þीय स°ा के  संध कहै छ । आंिशक सावर्भौिमकता, Öवतन्ýता, आत्म िनणर्यक \nअिधकार ÿाĮ सभ िमल क सावर्भौम स°ा के न्þके  ÿदान करैछ आ एिह राज्य संरचना के  संघीय संरचना कहल जाइत अिछ । \n \n८. नेपाल संघीय होएबाक आवÔयक अिछ – कारण ◌ः– \n \n(क) नेपाल िविभĭ ÿजाित, जाित, जनजाित, धमर्, भाषा, संÖकृ ित के  देश छै । एिह सभ के  देशक मूलधारमे लएवाक लेल । \n \n(ख) लोकतािन्ýक ÓयवÖथाके  समानुपाितक समावेशीकृ त करबाक लेल । \n \n(ग) संघीय सरकार आ राज्य सरकार भेला स ÿत्येक नागिरक अपन योग्यता ÓयवÖथा अनुकू ल उपयोग करबाक लेल । \n \n(घ) राज्य भीतर अनेक ÿशासिनक न्याियक िनकाय िवके िन्þत िवकाश राज्य क्षेýक कायर् सम्पादन ओिह राज्यक जनताके  िनणर्य अनुसार हौइछै । \n \n(ङ) ओिह राज्यक भीतरक ÿाकृ ितक सम्पदा जल, जिमन, जंगल खिनज पदाथर् पर ओिह राज्यक जनताक अिधकार होइछ, ओकर अिधकतम ÿयोग \nओतिहक जनता करैछ । \n \n(च) उदयोग आिद िवकास कायर् पर राज्यक िनयन्ýण रहैछ आ तािह के  लेल अन्य राज्य स, िवदेश स सम्बन्ध Öथािपत क सकै अ । \n \n(छ) ओिह राज्यक ÿमुख भाषा ÿशासन, न्याियक क्षेý आिद मे िनवार्ध Łपमेँ ÿयोग क सकै अ जिह स राज्यक जनता सामािजक न्याय, मानवीय िवकास  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \nस वंिचत निह भ सकै अ । \n \n(ज) अपन मातृभाषा, Öवत ◌ः कायम भेल सम्पकर् भाषा, úिहत िशक्षाक भाषाक सुिवधा भेल स ÿशासिनक, शैिक्षक वैदिशक सुरक्षा सेवा आिद मे \nिनक संख्या मे राज्यक युवा, िशिक्षत वगर् ÿवेश होएत । \n \n(झ) कोनो खास ÿजाितक, राÕůक, जाितक, जनजाितक, भाषाभािषक, धािमर्क, सांÖकृ ितक समुदायक इितहास, संÖकृ ित, भाषा, भेष, कला , सािहत्य, \nपरम्परा केँ सरक्षण आ सम्बधर्न कए पिहचान के  सुिनĲत आ सुरिक्षत करबाक लेल । \n \n(ञ) कोनो ÿजाितय, जातीय, धािमर्क, भािषक समुदाय के  दोसर वगर् स शोषण दमन स मुिĉ के  लेल । \n \n(ट) पृथकवादी आन्दोलन के  रोकवाक लेल । \n \n(ठ) एकात्मक राज्य ÓयवÖथा पŁणर् Łप स असफल भगेल अिछ । तै संघीय संरचना आवÔयक अिछ । \n \n९. संघीय संरचनाक आधार ◌ः– \n \nसंघक भीतर राज्यक संरचना क आधार िनम्न होइछ  \n \n(क) ऐितहािसक Łप स िनिमर्त राÕů (.....–जाित ) के  आधारपर  \n(ख) ÿकृ ितक Łपस िनिमर्त भूखण्डके  आधार पर । \n(ग) जातीय वाहुÐयता के  आधारपर  \n(घ) धमर् अथवा धािमर्क सम्ÿदायक अधार पर \n(ङ) संÖकृ ित के  आधार पर अथवा सांÖकृ ितक सािमम्प्यता के  आधार पर । \n(च) भाषा क आधार पर \n(छ) ÿकृ ितक सम्पदाक आवण्टन के  आधार पर । \n(ज) िवकिसत नया अवÖथा, सोचक, आधारपर । \n \n१०. एिह आधारसभ के  देखैत आ नेपालमेँ चलैत जातीय आन्दोलन सभ के देखैत आ ओकर मांग सभ के  देखैत नेपालके  िनम्न संघीय राज्यमे िवभािजत \nकएनाई आवÔयक छै ◌ः– \n \n(क) िलम्बुवान िकरांत राज्य \n(ख) खुम्बुवान  \n(ग) नेवा राज्य नेवार राज्य \n(घ) तामाङ साम्बिलंग \n(ङ) तमुवान गुŁङ राज्य \n(च) मगरात मगर राज्य \n(छ) खसान खस राज्य \n(ज) थŁहट थाŁ राज्य  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \n(झ) अवध अवधी राज्य \n(ञ) भोजपुरी भोजपुरी \n(ट) िमिथला िमिथला (िवदेह) \n \nसंघीय िवधाजनक लेल नया, तथ्यपूणर् जनगणना आवÔयक अिछ, आ ऐितहािसक Łप स वसल जाित के  सामुिहक िनणर्य के  आधारपर राज्यक नामाकरण \nकएनाई आवÔयक अिछ । \n \nसम्पूणर् नेपाल मे खस जाितक िमि®त अवÖथा भेलो स कोनो जातीय क्षेýक इितहास आ ओकर भावना निहं मेटाएल अिछ । \n \n११. िमिथला – संघीय संरचनामे िमिथला राज्य िकएक चािह ◌ः– \n \n(क) िमिथला ÿाग्ऐितहािसक भूिम अिछ आ पुराणविणर्त देश अिछ । \n(ख) िमिथला आयर्जाितक आधार क्षेý आ आयर् संÖकृ ितक िनमार्ण भूिम अिछ । \n(ग) कोशी गण्डक, गंगा, िहमालय के  िवचमेँ िÖथत ई भूिम िनिĲत भूखण्ड ÿाĮ कएने अिछ । \n(घ) ऐितहािसक कालखण्डमे एकरापर अनेक आøमण होइतोमे ई आयर् जाितक वाहुÐयताक क्षेý छै । \n(ङ) एकर अपन वहुत समृĦ संÖकृ ित छै । \n(च) एकर भाषा हजारŏ वषर् पूवर्क इितहास देखवैत अिछ आ वहुत समुĦ अिछ ।  \n(छ) िमिथला गणराज्यक इितहासक साàय अिछ । \n(ज) एकर खस आिथर्क जीवन ÿणाली छैक । \n(झ) सामुिहक, देवी देवता स ल “क” पािरवािरक देवता ÿित आÖथाक संÖकार छै । \n(ञ) िमिथलामे अखनो लोक िनिमर्त, िनयम कानून छै समúमेँ िमिथला के  एकटा सिझया मनोभावना छैक जािहस ई एकटा राÕů छै आ एकरा संघीय \nसंरचनामे राज्य होएबाक पूणर् नैसिगर्क अिधकार छै । \n \n११..... \n \n(क) िमिथलाक सम जातीके , राजनीितमे, ÿशासनमे समानुपाितक उपिÖथित के  लेल । \n(ख) उīोग, कृ िष, पयर्टन, जंगल, जल सभ स अिधकतम् लाभ, लेबाक लेल । \n(ग) नदी िनयन्ýण, िसंचाई सडक वाँध, िवīुत आिद के  लेल संघीय सरकार स आ िवदेश स सम्बन्ध Öथािपत कए िमिथला वासी के  उत्थान लेल । \n(घ) िमिथला स उठाओल कर ... के  उिचत ÓयवÖथापन कए राज्यक þुत िवकाश के ल । \n(ङ) िमिथलामे ÿयोग होइत सभ भाषा मे सरकारी तथा गैर सरकारी कायार्लय सभमेँ कामकाज करवाक लेल । \n(च) सरकारी सेवामे कामकाज करबाक अवसर के  लेल । अथार्त वेरोजगारी समÖया समाधानमे सहयोग कएवाक लेल । \n(छ) िमिथलाक पाविन ितहार मे छु िĘ पएवाक लेल । \n(ज) िमिथलाक दिलत, उत्पीिडत, िपछडल वगर्, जनजाित आिदवासी, मिहला, अÐप संख्यक केँ लेल िवशेष अवसर के  लेल । \n(झ) िमिथलाक लोकगाथा (सहलेश, लोिरक) लोकनृत्य लोकधुन लोककला, लोकगीत, लोकनाĚ आिद के  रक्षा आ ÿचार ÿासरक लेल । \n(ञ) पौरािणक िमिथलाक राजधानी जनकपुर सिहत िमिथलाक एक खण्ड, एकर िलिप, सािहत्य भाषा, संÖकृ ित जीवन शैली सभ जीिवत अिछ तै रक्षाक \nलेल आ िवĵÖतर मे एकर सभ्यताके , िवशेषताके  फै लावक लेल । \n(ट) नेपाल मे भेल कोनो लोकतािन्ýक आन्दोलन, जातीय मुिĉ के  आन्दोलनमे िमिथलाके  अú, उú भूिमका रहलैक, सपूत विलदान देल कै  तै संघीयता  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \nके  लेल अिधक रĉ ®ाव रोकवाक लेल । \n \n१२. िमिथला राज्यक सीमा ◌ः– \n \n(क) ÿाचीन, िमिथलाक सीमा छलैक –उ°रमे िहमालय, दिक्षणमे गंगा, पूवर्मे कोशी, पिĲम मे गंडक । ई िमिथला १८१६ क सुगौली सिन्ध पĲात् \nखंिडत भेल । अखन एकर जीिवत भूगोल पर जीिवत इितहास छै, जीिवत िलिप भाषा, जीिवत संÖकृ ित जीवन्त िजवन शैली, जीवन्त मनोभावनाक \nअिधकार अनुसार सीăौन गढ स पूवर्, झापा स पिĲम महाभारत पवर्त ®ृंखला स दिक्षण आ नेपाल भारत वीचक सीमा स उ°र िमिथला छैक, आ \nिमिथला राज्य होएबाक चािह । \n \n(ख) झापा मधेश मे रिहतो मे एत सतार, राजवंशी जनजाितक बसोवास छैक, आ ओकर अपन इितहास, संÖकृ ित, मांग आ संघषर् छै तै ओतए, नव \nआगन्तुक खस भाषी के  छोिड ओकर सभके  आत्म िनणर्यके  अिधकार अनुसार िमिथलामेँ समािहत कएल जाए अथवा Öवाय°ता देल जाए । \n(ग) वारा, पसार् भोजपुरी भाषाक क्षेý छै । मैिथली भाषा स फरक छै परन्तु एकर संÖकृ ित, आिथर्क जीवन िमिथला के  समान छै । खसवादी स°ाके  \nŀिĶकोण Óयवहार एकरो ÿित ओहने छै तै एकरो आत्मिनणर्य के  आधारपर िमिथला मे समािहत कएल जाए अथवा Öवाय°ता देल जाए । \n \n१३. मधेश आ िमिथला ◌ः– \n \n(क) मेची स महाकाली तकके  सम्पूणर् समतल मूिम – मधेश एकिह स°ास दिमत अिछ, दिलत अिछ, उत्पीिडत अिछ, ÿतािडत अिछ, उपेिक्षत अिछ । \nसम्पूणर् मधेशी एकिह मनोिव²ान एकिह मनोदशा लक जीिवत अिछ । एकरा ÿितक शोषणक ÖवŁप समान छैक तै तकर संघषर्क िनशाना एकिहटा भाषीक \nवगर् छै । \n(ख) खस ÿभुत्ववादी स°ा, मैिथली , भोजपुरी अिविध किहक उपेक्षा, अवहेलना निह करे छै समिĶमे माý मधेशी कहै छै ।  \n(ग) थाŁ जाितके  खस शासक पहाडी निह बुझै छै आ थाŁ अपना के  मधेशी बुझ स भय महसुस करै छै । तथापी ओ संघीयता के  संघषर्मे ÿमुख शिĉ \nभसकै  छै । आ इएह सोच स मधेशमे वसल ÿत्येक जनजाित, þोणवार, सतार राजवंशी, झागड सभके  देखनाइ आवÔयक छै आ ओकरा सबके  एिह \nसंघषर्मे Öथािपत कएनाई आवÔयक छै । \n(घ) मधेशक आन्दोलन खस स°ा के  िवŁĦ राजनीितक आन्दोलन छै आ िमिथलाक आन्दोलन मािथक, सांÖकृ ितक, जातीय आन्दोलन िनिहत \nराजनीितक अन्दोलन छै तै संघीयता के  आन्दोलन के  अन्तरवÖतु लेने छै । \n(ङ) मधेश आन्दोलन के न्þ Öथल िमिथला क्षेý रहैत अिछ आ मानव अिधकार राजनीितक अिधकरा ÿािĮके  आन्दोलन के  के न्þ सेहो िमिथला क्षेý रहैत \nअिछ । तै मधेश आन्दोलन के  िमिथला आन्दोलन स जोडनाई आ िमिथला आन्दोलन के  मधेश आन्दोलन के  Łपमेँ िवकिसत कएनाई रणनीितक सोच \nराखव आवÔयक छै । \n \n१४. िमिथला आ गणतन्ý ◌ः– \n \nिमिथला राज्यक लेल अथवा िमिथलाक मुिĉके  लेल नेपालमे संघीय शासन आवÔयक शतर् छै । संघीय शासन के  लेल गणतन्ý आ लोकतन्ý आवÔयक \nशतर् छै आ अन्तत ◌ः लोकतन्ý के  Öथापनाके  लेल, एकर सशĉता के  लेल, एकर दीघार्यु के  लेल गणतन्ý आवÔयक छै ।  \n \n१. गणतन्ý – जन्मक आधारपर िवशेषािधकार सिहत शासक िवना के  शासन पĦित स°ाक ÖवŁप के  गणतन्ý कहैत छै । सावर्भौिमक जनता जनÿितिनिध \nĬारा राÕů ÿमुख िनमार्णक पĦित के  गणतन्ý कहैत छैक अथार्त् राजा िवना के  शासन पĦित । \n \n२. नेपाल गणतन्ýात्मक देश हाएवाक चािह – कारण ? \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \n(क) किथत एिककरण वलातु सैिनक वल स िहंसा Ĭारा भेल छै । \n(ख) राजतन्ýक मूल चिरý िनरंकु श, िनमर्म, अत्याचारी होइत आएल छै । \n(ग) स°ामे ,सेनामे, ÿशासनमे, न्यायलयमे दमनकानरी नीित स पकड वना क आम वगर् केँ िनमर्म शोषण दमन करैत छै । \n(घ) कोनो ÿकारक, नया सोच, वै²ािनक िचन्तन जनअिधकार आ ÿगित िवरोिध भेनाई राजतन्ýक मूल ऐितहािसक िचन्तन आ चिरý छै । \n(ङ) एक देश–एक राज्य, एक राज्य –एक राÕů, एक राÕů – एक जाित, एक जाित – एक धमर्, एक धमर् – एक संÖकृ ित, एक संÖकृ ित– एक भाषा, \nएक भाषा – एक भेष आिद ÿकारक िनरंकु श एकात्मक नीित लैत आएक छै । \n(च) लोकतन्ýके  Öथाियत्व, मानवअिधकारक वहाली, कानूनी राज्यक Öथापना Öवतन्ý, न्यायपािलका के  लेले राजतन्ý उच्छेदन आवÔयक छै । \n(छ) जनतके  बलीदानी संघषर् स आएल लोकतन्ý के  साथ सदा घोर षडयन्ý करैत आएल छै । \n(ज) िनम्न जाित आ वगर् के  सन्तान दुर रािख दानवीय Óयवहार कएनाई के  दैिवक अिधकार बुझै छै । \n(झ) कोनो ÿजाित जाित , जनजाित, भाषाभाषी के  पिहचान के  दमन करैत आएल छै आ दमन मे सेना, ÿशासन, अदालत, मातृहन्त केँ ÿयोग करैत \nआएल छै । \n(ञ) मधेशी के  सदा िवदेशी सािवत करै मे ÓयÖथ रहै त आएल छै । \n(ट) िमिथला के  साथ वहुत वडका धोखा, षडयन्ý, गĥारी करैत आएल छै , जहन िमिथलाक सेना स सहयोग ल क भंग कए देने छै । \n(ठ) जातीय अिधकार के  सुिनिĲत, सुरिक्षत रखवाक लेल आवÔयक संघीय संरचनाके  Öथापनाक लेल गणतन्ý आवÔयक छै ।  \n \n१५. सघीयता आ वगêय आन्दोलन ◌ः– \n \nिकछु  राजनीितक आ बौिधक वगर्मे Ăम रहैंछ आ Ăम ®ृजना करैछ जे संघीय आन्दोलन वगêय आन्दोलनकेँ कमजोर करैत छै आ संघीय आन्दोलन \nजातीय सम्ÿदाियक सĩाव के  दूिषत छै । मुदा ई Ăम माý अिछ । शोषण के  ÖवŁप आ गित जतेक ÖपĶ आ तीā होइछ आ वगêय आन्दोलन के  गुण लैत \nजाइत अिछ आ सम्पĭ वगर् आ “सभ्य” जाित के  िभतर िनिमर्त शोषण आ शोिषतक चिरý लबैत अिछ त ओ माý अिधकार आन्दोलन निहं, जाित, क्षेý \nिहतक आन्दोलन माý निहं मानव िवकाशके  øम मे भेल वगêय आन्दोलन अिछ । (आ कोनो वगêय आन्दोलनकारी के  संघीय आन्दोलनके  समथर्न \nकरबाक चािह) िमिथला आन्दोलन सेहो वगêय आन्दोलन अिछ जतए एकटा राÕů, समृĦ संÖकृ ित, भाषा, सािहत्य, शोषण आ दमनके  िशकार अिछ । \n \n१६. िमिथला आ जातीय आन्दोलन ◌ः– \n \nजाित ÖवŁप, चिरý, इितहास, आ ओिह जाितपर होइत शोषण दमके  माýा, जातीय आन्दोलनके  िदशा र ÖवŁप िनधार्रण करैछ । (सामािजक संरचनाके  \nिभýरके  िविभĭ जाितकै  तह, िहन्दु धमार्बलम्बीके  िविभĭ जातपर होइत भेदभाव, आ शोषण सेहो आन्दोलन के  समय आ ÖवŁप िनधार्रण करैछ । तथािप \nछोट आ सामियक अन्तर िवरोध एकर मुख्य आन्दोलन के  असर निहं क सकै छ आ ÿधान अन्तर िवरोध के  समाधान माý ओिह अन्तर िवरोध के  \nसमाधान क सकै छ । िमिथलाके  िभ°रकेँ िविभĭ Ĭन्Ĭ मुख्य Ĭन्Ĭ के  समाधान कर में आएल वाधा राजनीितक वैचािरक आन्दोलन के  माफर्त माý अन्त्य \nकएल जाए सकै छ ।  \n \n१७. िमिथला आ जनजातीय आन्दोलन ◌ः– \n \nजनजाित Öवतः शोिषत दिमत आ अिवकिसत होइत अिछ । ओकरा पर सिदयŏ स शोषण भ रहल अिछ । मुदा आब आहो अपना अिधकार के  लेल \nअनवरत संघषर् क रहल अिछ । नेपालमेँ जनजाित कोनो िवकिसत आ कोनो अिवकिसत अिछ । दुनु के  Öवाय°ता चाही । िकछु  जनजाित सैिनक ÿहरी \nसेना स जुडल अिछ । मुदा अिधकारस वंिचत । ओ पहाड मे आ मे आ मधेश मे सेहो अिछ । मधेशक आन्दोलन दुनु के  अिधकारके  लेल कएल संघषर् मे \nसहयोग कएलक अिछ । िमिथला क्षेý मे जे जनजाित अिछ तकरा िमिथला राज्य समानुपाित अिधकारस वंिचत निहं करत से ओकरा िवĵास निहं भैरहल \nछै आ पहाडके  जनजाित स िमिथला तथा मधेश आन्दोलन के  िनक जकाँ निहं जोडल जा रहल अिछ । दुनु ठामक जनजाित के  िवĵास मे लेनाई  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \nआवÔयक अिछ । \n \n१८. मधेश, िमिथला आ थाŁ आन्दोलन ◌ः– \n \nजनजाित में थाŁ क संख्या वेसी छै आ माý मधेश में लगभग पूवर् स पिĲम तक अिधकांश िजıामें । ई जाित अलग पिहचानक जाित छै क एकर अपन \nभाषा आ िकछु  संÖकृ ित अलग छै । जािह क्षेý में िÖथत छै तािह ठामक भाषा स जुडल छै । शािरिरक बनौट मंगलाइड सन छै मुदा सांÖकृ ितक सम्बन्ध \nमधेश के  साथ जुडल छै । ई Öवतन्ý आन्दोलन निहं क सकै अ आ मधेशी आन्दोलन स जुड स डराइछै । मधेशी आन्दोलन के  अंगा खस स°ा एकरा \nÿयोग करै छै । किहओ आ कोनो आन्दोलन के  िवŁĦ में उतािर दैत छै । वहुत सĕन जनजाित भेला के  कारण ई आसानी स ओिह षडयन्ý में फं िस \nजायत छै आ मधेश आ मधेशी कें  िवŁĦमे ठाढ भ जाइत छै । एकरा जनजाित आन्दोलन स िनक जकाँ जोडनाई वहुत जŁरी छै, तहन एकरा िमिथला \nआन्दोलन में समानुपाित अिधकार आ समानुपाित अिधकार क्षेý के  लेल िवĵास में ल एकर िवĵास ÿाĮ के नाई आवÔयक छै ।  \n \n१९. नेपालक िमिथला आ भारतक िमिथला ◌ः – \n \nसुगौली सिन्ध िमिथला के  दु खण्डमें त वांिट देलक, मुदा राजनीितक सीमा स िमिथलाक भाषा, संÖकृ ित सािहत्यक सम्बन्ध निह तोिड सकल । आई दुनु \nदेशमें िमिथला राज्यक मांग उिठ रहन छै । अइस हुनु देशक शासक वगर् के  िकछु  भय भरहल छै । दुनु देशक िमिथला आन्दोलन के  भावनात्मक सम्बन्ध छै \nआ दुनु के  नैितक समथर्न छै जे नैसिगर्क छै । दुनु राजनीितक Öवतन्ýता कायम राखए चाहैछै, दुनु अखण्डता के  सम्मान करै छै । ई वात दुनु देशक स°ा के  \nवुझक चाही आ हमरा सभ के  कतर्Óय जे दुनु स°ाके  बुझा देवक चाही । संघीय संरचनामें दुनु िमिथला अलग अलग राज्यािधकार चाहेछै, जेना वंगाल, \nपंजाव इत्यािद वंगला देशकें  आ पािकÖतान में सेहो छै ।  \n \n२०. आत्म िनणर्य के  अिधकार आ िमिथला ◌ः– \n \nÓयिĉगत, जाितगत क्षेýगत, राÕůगत Łपमें Öवतन्ý पिहचानकें  साथ राजनीितक ÿशासिनक िनणर्य के  अिधकार आत्मिनणर्य के  अिधकार अिछ । आिथर्क \nजीवन अपने शैली में संचालन के नाई आत्मिनणर्य के  अिधकार क्षेý छै, अनुशािसत Öवतन्ýता के  अिधकार आत्मिनणर्य के  अिधकारके  मूल ममर् छै । \nकोनो Óयिĉ दोसर Óयिĉ पर, कोनो जाित दोसर जाित पर कोनो राÕů दोसर राÕů पर अनािधकार के  ÿयोग कएनाई के  पूणर् िनयन्ýण आत्मिनणर्यक \nअिधकार कै  । क्षेýीय, जातीय, रािÕůय दमन, शोषण, शासन, ÿशासन स मुिĉ के  अिधकार माý आत्म िनणर्य के  आत्म िनणार्यक अिधकार छै । \nिमिथला एकटा Öवतन्ý ऐितहािसक राÕů छलै तै एकरा आत्मिनणर्य के  अिधकार छै, जे राजनीितक सीमा मे ÿशासिनक शासकीय दमन स मुĉ होएक ।  \n \n२१. िमिथला आ जातीय Öवाय°ता ◌ः– \n \nसीिमत राजनीितक आिथर्क अिधकार सिहत के  खास क्षेý में खास जाित अथार्त राÕů के  ÿादेिशक शासन के  जातीय Öवाय°ता कहल जाइछै । ई आत्म \nिनणर्य के  अिधकार के  अधर् तथा िनयिन्ýत ÿयोग छै । आत्म िनणर्य के  अिधकार के  Öवाय°ता में घेर देनाई आ Öवाय°तताके  जाितगत Łपमें ÿयोग के नाई \nअÓयवहािरक छै खासक िमि®त सामािजक संरचनाके  देशमें आ क्षेýमें । िमिथला संघीय संरचनामे पूणर् राज्यिधकार ÿयोग करए चाहैत अिछ कोनो के न्þीय \nस°ा स िनधार्रण कएल सीिमत अिधकार सिहत कें  किथत Öवाय°ता निहं । \n \n२२. िमिथला आ दिलत आन्दोलन ◌ः– \n \nई हरेक दमन आ उत्पीडन स मूिĉ के  युग छै । राजनीितक आिथर्क शोषण माý निहं, सामािजक उत्पीडन स मुिĉ के  लेल ÿत्येक देश में, ÿत्येक राÕů मे, \nÿत्येक समाज में आन्दोलन तीĄ भगेल छै । एकरा समयमे Öवीकार कएनाई ÿत्येक लोकतन्ýवादीके  कतर्Óय छै । सामािजक न्याय उपलब्ध करबैत \nराजनीितक Łपमे ÿत्येक अंग में सम्मानपूवर्क उपिÖथत कएनाई राज्य के  कतर्Óय छै । िमिथला Öवयं उपेिक्षत उत्पीिडत अिछ । तैं एकरा कतहु के  दिलत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nआन्दोलनके  हािदर्क समथर्न सहयोग करैत िमिथलाक दिलत मुिĉके  आन्दोलन में सामेल होइत, ओकर अगुवाई करैत िमिथला राज्य के  Öथापना में गित \nस अगा बढत ।  \n \n२३. िमिथला आ राजनीितक दल ◌ः– \n \nदेशमें वतर्मान में सकृ य राजनीितक दल सभ मे संघीय संरचना के  िवषयमे ÖपĶ धारणा वाहर निद आएल अिछ । संिवधानत ◌ः Öवीकार कएले पर एिह \nिवषय मे पाटêक संघ िवरोधी धारणा बाहर अवैत अिछ । संघीय संरचना बनाएब, तािहमे कपटपूणर् अिभÓयिĉ अबैत अिछ । िकछु  दल के  नीित इ रिह \nआएल अिछ जे सम्पूणर् मधेश के  एकटा राज्यके  Łपमे आवक चाही । ई संघीय मान्यता नेपाल मे कतेक Óयवहािरक हेतै ? पौरािणक िमिथला के  \nसंशोधनसिहत के  एकटा राज्य बना कए मधेश में अन्य राज्य सेहो उपयुĉ होएत । हरेक क्षेý के  आन्दोिलत कए समú मे मधेश के  खसवादी ÿभुत्व स \nमुĉ कएल जा ÿत्येक दल आ किथत वुिĦिजवी संघीय संरचना के  Öवीकार करैत, मुĉ मधेश के  मान्यता दैत िमिथला राज्यके  Öथापना मे सहयोग करैक, \nईहए संघीय मान्यता अनुकु ल हेतै । \n \n२४. िमिथला आ मिहला आन्दोलन ◌ः– \n \nिमिथला सदा नारी के  सम्मान करैत आएल अिछ । तै नारी अिधकार के  कु िण्डत निहं कए सकै अ । मिहला अिधकार, मिहला सशिĉकरण Ĭारा मिहला \nआन्दोलन के  िमिथला आन्दोलन स जोिडक ल जेनाई जŁरी छै । िकछ दशक स िमिथलाके  मिहला के  अनावÔयक अन्तरमुखी वनावल गेल छै आ एिह मे \nनेपालक जिडआएल सामन्ती सामािजक राजनीितक ÓयवÖथाक खास भूिमका छै । तैं िमिथला के  लोकतािन्ýक राज्य िनमार्ण मे अिधकार सम्पĭ मिहलाके  \nभूिमका अित आवÔयक छै ।  \n२५. िमिथला आ किथत िपछडल आ आगा बढल वगर् ९ īबअपधबचम ◌ायच धबचम ० ◌ः– \nिमिथलाक डोम सेहो सम्पि°शाली छल । एकरा साथ अछु त क Óयवहार निहं छलै । गणराज्यक नायक जनकक कालमे समतामूलक समाजक ÿमाण भेटछ \n। तथािप िमिथला एकटा देश छल जतए सब जाित जातक बसोबास Öवभािवक छल आ अिछ । अखन लोकतािन्ýक ÓयवÖथा मे सभ जाित जातके  \nसमानुपाितक समावेशीकृ त उपिÖथित िमिथला राज्यके  ÿत्येक अंग आ िनकाय में रहत से घोिषत नीित अिछ । िमिथला कोनो एकटा जाित के  निहं, किथत \nउē जाित के  कथमिप निहं । योग्यता क्षमता अनुसार समानुपाितक Łपमें सहभागी के नाई आवÔयक अिछ । इएह िमिथला िनमार्ण के  आधार रहत ।  \n \n२६. िमिथला आ मानक मैिथली ◌ः – \n \nमानव शाľी आ भाषा शाľीक अनुसार के व भाषा निहं बजैअ, सब बोली ९मÕबिभअतक० बजैअ । समŁप बोली के  समú Łप भाषा होइछ । मुदा जािह \nबोलीक बेसी संचार होइछ जािह बोली मे िवशेष रचना ÿकािशत होइछ, जािह बोली के  बेसी पाठक होइछ जािह बोलीक Óयिĉ स°ा पर िनयन्ýण करैछ \nजािह बोली Ĭारा ÿकाशन, न्याय सम्पादन होइछ, जािह बोलीके  िवĦान Óयाकरणक रचना करैछ, वएह बोली भाषा बिनक समाजपर ÿभाव पारैत अिछ । \nतै कोनो बोली किथत उē वगर्के  भए सकै छ, तै ओकरा मानक भाषा बुझनाई ओतेक उिचत निहं आ अइस कोनो जाित के  राज्ययन्ýपर िनयन्ýण के  शंका \nके नाई उिचत निह । तै िमिथला में वतर्मान में वाजए जाए बाला ÿत्येक बोली के  सम्मान करत, सभ भाषाके  सम्मानकरत आ वहु भािषक नीित रािख राज्य \nसंचालन करत ।  \n \n२७. िमिथला राज्य Öथापना के  लेल नीितगत कायर्øम ◌ः– \n \n(क) जनता, लोकतन्ý, मानवअिधकार के  िवरोधी, जाित, भाषाक अिधकार के  ÿधान शýु राजतन्ý अिछ । तै जनताके  िमý शिĉ लोकतन्ýवादी, मानव \nअिधकारवादी, कानूनी राज्यक पक्षधर आिद शिĉ आ संगठन स िमलक गणतन्ý लएवाक लेल अथक संघषर् आवÔयक छै । \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \n(ख) ÿत्येक जाित, जनजाित, आिदवासी, दिलत उत्पीिडत वगर् िपछडल वगर्, अÐप संख्यक जाित, मानव अिधकरावादी सबस िमलक, संघीय संरचना \nके ल कठोर संघषर् आवÔयक अिछ ।  \n \n(ग) मधेशक ÿत्येक जाित, जनजाित, भाषा भाषीक समुह, मिहला मुिÖलम सभके  साथ कायर्गत एकता करैत खस स°ा स सम्पूणर् मधेश के  मुĉ कएनाई \nबेसी आवÔयक छै । \n \n(घ) संघीय संरचनाक ममर्, भावना अनुसार मधेशमे आत्म िनणार्यक आधार पर िमिथला क्षेýक ÿत्येक वगर् के  आन्दोिलत कए िमिथला राज्यके  लेल \nसहमित जुटएनाय आवÔयक अिछ । \n \n२८. कायर्िदशा ◌ः– \n \n१. संघीय संरचना िवना मुĉ मधेशक कÐपना तथा मुĉ मधेश िवना िमिथला राज्यक कÐपना असम्भव होएत से बुिझ चेतना मूलक कायर्øम सम्पूणर् \nमधेशमे आवÔयक अिछ ।  \n \n२. खस स°ा विगर्य समुदाय के  िदमाग स ई भय हटैनाई जŁरी छै आ चेतना देनाई जŁरी छै जे कोनो जाित, भाषा के  संरक्षण, सम्मान संघीय संरचनामे \nमाý संभव छै । जन अिधकार सम्पĭ लोकतन्ý संघीय संरचनामे माý संभव छै । \n \n३. कोनो स°ा, दलीय सरकारक िनरंकु शता के  न्यून करवाक लेल संघीय संरचना माý आधार छै । \n \n४. संघीय शासन ÿणाली सं देश खिण्डत निहं होइछ । अथार्त संघीय शासन देश के  िवखण्डन स बचवैत अिछ । अथार्त् संघीय संरचना िवखण्डनवाद के  \nÖथायी समाधान अिछ ।  \n \n२९. िमिथला राज्य िनमार्ण वाधक िचन्तन ◌ः– \n \nअन्तिरक  \n \n१(क) िमिथला के  लेल कोनो राजनीितक संगठन निह अिछ । आ एहके  लेल कोनो संघषर् निहं अिछ ।  \n(ख) भाषा संÖकृ ित करे लेल कोनो एिककृ त संगठन निह अिछ । \n(ग) कोनो Öथािपत नेतृत्व निहं अिछ । \n(घ) भाषा, संÖकृ ित के  आन्दोलन के  लोकतािन्ýक आन्दोलन, मानव अिधकार वादी आन्दोलन स जोडक, लएजवाक िचन्तन या ÿयास निहं अिछ । \n \n(ङ) एिहके  लेल िकछ भ रहल आन्दोलन, वौिĦक Óयिĉत्व सभक माý अिछ, िजनकामे Öवािभमान कम, अहंकार वेसी, संयोजन करवाक क्षमता कम \nफु ट करवाक क्षमता वेसी छिन्ह । \n \nवाĻ  \n \n(क) खस जाित समú संघ के  िवरोधी िचन्तन रखैत अिछ अपना के  सदा के न्þीय स°ाके  भागी बुझैछिथ आ नेपाल के  अपन पुखार् के  अजर्न सम्पि° बुझै \nछिथ । \n \n(ख) समú मधेश एकराज्यक नारामे स°ाधारी वगर् िवखण्डन के  गंध देखैत अिछ आ िमिथला तथा संघीय संरचना के  िवŁĦ सोचेत अिछ ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \n \n(ग) संघीय आन्दोलन के  नेतृत्व कएिनहार, दल या Óयिĉ के  िहन्दी भाषा ÿित आसिĉ स मातृभाषा ÿेमी िवचकै त छिथ आ खसवादी सेहो एिहमे िकछु  \nरहÖमय दुगर्न्ध सुंधवाक ÿयास करैत अिछ ।  \n \nिनÔकषर् ◌ः– \n \nनेपाल के  स°ाधारी, वगर् संकट के  घिड स गुजिर रहल अिछ । देश अखन अिधकार ÿािĮकँ  नयाँ मोडपर ठाढ अिछ । अिधकार स वंिचत उत्पीिडत वगर्, \nजाित आन्दोलनमे कु द पडल अिछ । संघीय लोकतािन्ýक गणतन्ý माग एकर अचूक औषिध छेक । ÿत्येक ÿभुस°ावादी सामन्ती िचन्तन एिह आन्दोलन \nके  पाछा धके ल चाहैत अिछ आ आन्दोलन ओकरा िकनार पर खसवैत आगा बिढ रहल अिछ । आउ, समाजक स भ वगर्, आन्दोलन मे भाग िलअ आ \nनैसिगर्क अिधकार Öथािपत कŁ ।  \n \nशीतल झा \nजनकपुर \n \nसन्दभर् सामाúी ◌ः– \n \n(क) संिवधानसभा, संघीय संरचना, िमिथला राज – अवधारण १– शीतल झा \n(ख) संघीय Öवशासन ितर ...............वृषेश चन्þ लाल \n(ग) संघीय शासन ÓयवÖथाको आधारमा राज्यको पुन ◌ः संरचना – अमरेश नारायण झा \n(घ) मूÐयांकन मािसक ।  \n \n  \n \n  \nकु मार मनोज कÔयप।जन्म-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। Öकू ली िशक्षा गाम मे आ उē िशक्षा मधुबनी मे। बाÐय काले सँ लेखन मे \nअिभŁिच। कै क गोट रचना आकाशवाणी सँ ÿसािरत आ िविभĭ पý-पिýका मे ÿकािशत। सम्ÿित कें þीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदÖथािपत। \n  \nनव-वषर् \n  \nशहरी संÖकृ ित मे नव-वषर्क बड़ महßव भऽ गेलैक आछ। चाŁ कात उıास, आनंद़ कोनो पाबिन-त्योहार सँ बेिसये। लोक \nपुरनका िबतल साल सँ िपण्ड छोड़ा नवका साल कें  Öवागत करय मे बेहाŦ एिह मे के यो ककरो सँ पाछाँ निहं रहऽ चाहैछ । \nधूम-धड़् Ĉा, नाच-गाऩ आई जकरा जे मोन मे आबय कऽ रहल अिछ नया सालक Öवागत मोन सँ कऽ रहल आछ । मुदा सब \nके यो थोड़बे? \n  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nशहरक एिह उıास के  निह बुिझ पािब; सुकना के  सात सालक बेटा  पुिछये देलकै  ओकरा सँ -'' बाबू, आई िक िछयै जे \nलोक एना कऽ रहल आछ?''  \n  \n''बाऊ, पैघ लोक सभक नया साल आई सँ शुŁ भऽ रहल छै; तैं सभ पाबिन मना रहल आछ।''- बाल-मन कें  बुझेबाक ÿयास \nके लक सुकना ।  \n  \nचोĘिह ÿǋनक झड़ी लगा देने छलई छŏड़ा - ''हम सभ नया साल िकयैक निहं मनबैत िछ ? हमरा सभक नया साल किहया \nएतैक? हम सभ किहया मनेबई नया साल?''  \n  \nसुकना एिह अबोध कें  कोना बुझबौक जे गरीबक कोनो साल नया निहं होईत छैक। बोिनहारक सभ सांझ नया साल आ सभ \nिभनसर पुरान साल जँका होईत छैक। बोिनहारी भेटलई तऽ नूने-रोटी सही, पिरवारक सभ Óयि°क पेट भरलैक ; निह तऽ भुखले \nरिह गेल सभ गोटे । एना मे कोन सीमा-रेखा मजूरक लेल नया आ पुरानक भऽ सकै छ़ ज़ँ भऽ सकै छ तऽ एक माý मजूरी भेटŢ \nभेट गेल तऽ नया सालक खुशी; निह भेटल तऽ पुरान साल सन दुख़ तै सभ सांझ नया साल आ सभ िभनसर पुरान साल । \n  \nबाप-बेटा दुनू चुप एक दोसराक मुँह देिख रहल छŦ साईत आँिख आँिखक भाषा बूिझ गेल छलैक। \n  \n२. ज्योितकेँwww.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंúेजी पīक हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंúेजी पī िकछु  िदन धिर \nwww.poetrysoup.com के र मुख्य पृķ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचýकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िचýकलाक ÿदशर्नी ईिलंग आटर् úुप के र \nअंतगर्त ईिलंग āॊडवे, लंडनमे ÿदिशर्त कएल गेल अिछ। \nिमिथला पेंिटंगक िशक्षा सु®ी ĵेता झासँ बसेरा इंÖटीĚूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला तूिलका, साकची, जमशेदपुरसँ। नेशनल एशोिसएशन फॉर ब्लाइन्ड, जमशेदपुरमे \nअवैतिनक łपेँ पूवर्मे अध्यापन। \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म Öथान -बेÐहवार, मधुबनी ; िशक्षा- Öवामी िववेकानन्द िम िडल Öकू Ŧ िटÖको साकची गÐसर् हाई Öकू Ŧ, िमसेज \nके  एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसर्टी, आइ सी डबÐयू ए आइ (कॉÖट एकाउण्टेन्सी); िनवास Öथान- लन्दन, यू.के .; िपता- ®ी शुभंकर झा, \nज़मशेदपुर; माता- ®ीमती सुधा झा, िशवीपĘी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ पý  िलखबामे कएने छी। बēेसँ मैिथलीसँ लगाव \nरहल अिछ। -ज्योित    \nनवम िदन : \n२ जनवरी १९९१, बुĦवार : \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \nभोरे पॉ ंच बजे उठीकऽ िनत्यिøयासऽ िनपिट हम सबसऽ पिहने तैयार भेलहुं।समान ठीक के लाक बाद सबके  उठेलहुं।तकर बाद अपन \nसमान बसमे रािख एलहुं।फे र जाबे सब तैयार होइत छल ताबे बगानमे खेलाइ छलहुं।किनक देर बाद सबिकयो समुþतट िदस िवदा \nभेलहुं।कतेक लोक पैरे चिल गेल िकन्तु हमसब बसमे गेलहुं। िशक्षक सब कनी पैघ रÖता सऽ लऽ कऽ गेला उिड़साके  सीमामे सेहो \nÿवेश करेला।तकर बाद समुþ देखैत देरी हम ओिहमे घुिस गेलहुं।ई हमर पिहल अवसर छल जहन हम सागरक लहर सऽ खेल रहल \nछलहुं। तकर बाद हमरा सबके  नाÖता लेल बजायल गेल।फे र हमसब लौिट गेलहुं लॉजमे।आब हमरा सबके  सामान बसमे राखक \nछल।अिहमे हम सबके  सहायता करैमे सबसऽ आगॉ ं रही।आधा रÖतामे łिककऽ हमसब भोजन के लहुं।भोजनोपरान्त पुनथ जमशेदपुर \nिदस िवदा भेलहुं।यīिप अपन अिभभावक सबस भेंट हुअके  खुशीतऽ छल िकन्तु सबसऽ अलग हुअके  दुथख सेहो छल।तुरत हमसब \nिनणर्य लेलहुं जे एक िपकिनक करब आ तािह लेल पाई िशक्षक अिभभावक के  मीिटंगमे जमा करक छल। तुरत हमसब िशक्षक \nसबके  सेहो आमंिýत कऽ देलहुं। जहन जमशेदपुर पहुंचलहुं तऽ सबहक अिभभावक पिहने सऽ ओतऽ पहुंचल छलैथ।अिह तरहे \nहमर सबहक जीवनक ई महßवपूणर् नवम्  िदन समाĮ भेल।  \nिरपोतार्ज- 1.अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलन आ नेपाल रामभरोस कापिड ‘Ăमर’ 2. नवेन्दु कु मार झा 3. नेपाल िचन्हएबाक अिभयान - िजतेन्þ झा . \n \n®ी रामभरोस कापिड़ “Ăमर” ( १९५१- )  जन्म-बघचौरा, िजला धनुषा ( नेपाल)। सम्ÿित-जनकपुरधाम, नेपाल। िýभुवन \nिवĵिवīालयसँ एम.ए., पी.एच.डी. ( मानद)। \n \nहाल: ÿधान सम्पादक: गामघर साĮािहक, जनकपुर एक्सÿेस दैिनक, आंजुर मािसक, आंगन अĦर्वािषर्क (ÿकाशक नेपाल ÿ²ा \nÿितķान, कमलादी)। \n \nमौिलक कृ ित: बĭकोठरी: औनाइत धुँआ (किवता संúह), निह, आब निह (दीघर् किवता), तोरा संगे जएबौ रे कु जबा (कथा संúह, \nमैिथली अकादमी पटना, १९८४), मोमक पघलैत अधर (गीत, गजल संúह, १९८३), अप्पन अनिचन्हार (किवता संúह, १९९० \nई.), रानी चन्þावती ( नाटक), एकटा आओर बसन्त ( नाटक), मिहषासुर मुदार्बाद एवं अन्य नाटक ( नाटक संúह), अन्ततः \n(कथा-संúह), मैिथली संÖकृ ित बीच रमाउंदा ( सांÖकृ ितक िनबन्ध सभक संúह), िबसरल-िबसरल सन ( किवता-संúह), \nजनकपुर लोक िचý ( िमिथला पेंिटďस), लोक नाĚ: जट-जिटन ( अनुसन्धान)। \n \nनेपाली कृ ित: आजको धनुषा, जनकपुरधाम र यस क्षेýका सांÖकृ ितक सम्पदाहŁ ( आलेख-संúह), Ăमरका उत्कृ Ķ नाटकहŁ \n(अनुवाद)। \n \nसम्पादन: मैिथली पī संúह (नेपाल राजकीय ÿ²ा ÿितķान), लाबाक धान (किवता संúह), माथुरजीक “िýशुली” खण्डकाÓय \n(किव Öव. मथुरानन्द चौधरी “माथुर”), नेपालमे मैिथली पýकािरता, मैिथली लोक नृत्य: भाव, भंिगमा एवं Öवłप ( आलेख \nसंúह)। गामघर साĮािहकक २६ वषर्सँ सम्पादन-ÿकाशन, “अचर्ना” सािहित्यक संúहक १५ वषर् धिर सम्पादन-ÿकाशन। “आँजुर” \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \nमैिथली मािसकक सम्पादन ÿकाशन, “ अंजुली” नेपाली मािसक/ पािक्षकक सम्पादन ÿकाशन। \n \nअनुवाद: भयो, अब भयो ( “निह आब निह”क मनु āाजाकीĬारा कयल नेपाली अनुवाद) \n \nसम्मान: नेपाल ÿ²ा ÿितķान Ĭारा पिहल बेर १९९५ ई.मे घोिषत ५० हजार टाकाक मायादेवी ÿ²ा पुरÖकारक पिहल ÿाĮकतार्। \nÿधानमंýीĬारा ÿशिÖतपý एवं पुरÖकार ÿदान। िवīापित सेवा संÖथान दिरभďाĬारा सम्मािनत, मैिथली सािहत्य पिरषद, वीरगंजĬारा \nसम्मािनत, “ आकृ ित” जनकपुर Ĭारा सम्मािनत, दीघर् पýकािरता सेवाक लेल नेपाल पýकार महासंघ धनुषाĬारा सम्मािनत, िजıा \nिवकास सिमित धनुषा Ĭारा दीघर् पýकािरता सेवाक लेल पुरÖकृ त एवं सम्मािनत, नेपाली मैिथली सािहत्य पिरषद Ĭारा २०५९ सालक \nअन्तरार्िÕůय मैिथली सम्मेलन मुम्वई Ĭारा “िमिथला रत्न” Ĭारा सम्मािनत, शेखर ÿकाशन “पटना” Ĭारा “शेखर सम्मान”, मधुिरमा \nनेपाल (काठमाण्डौ) Ĭारा २०६३ सालक मधुिरमा सम्मान ÿाĮ। काठमाण्डूमे आयोिजत साकर्Öतरीय किव गोķीमे मैिथली भाषाक \nÿितिनिधत्व। \n \nसामािजक सेवा :  अध्यक्ष-तराई जनजाित अध्ययन ÿितķान, जनकपुर, अध्यक्ष- जनकपुर लिलत कला ÿितķान, जनकपुर, \nउपाध्यक्ष- मैिथली ÿ²ा ÿितķान, जनकपुर, उपकु लपित- मैिथली अकादमी, नेपाल, उपाध्यक्ष- नेपाल मैिथली थाई सांÖकृ ितक \nपिरषद, सिचव- दीनानाथ भगवती समाज कÐयाण गुठी, जनकपुर, सदÖय- िजıा वाल कÐयाण सिमित, धनुषा, सदÖय- मैिथली \nिवकास कोष, धनुषा, राÕůीय पाषर्द- नेपाल पýकार महासंघ, धनुषा। \n \nअन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलन आ नेपाल \nरामभरोस कापिड ‘ Ăमर’ \n \nचािरम वषर् हम पटना गेल रही । चेतना सिमितमे बैजू बाबू भेटलिथ । \nिवīापित Öमृित पवर् भ’ गेल रहै । कोनो आने सन्दभर्मे रही । ओ आवेशपूवर्क िदıीमे आयोजन होब बला अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलनमे अएबाक हेतु \nआमंýण देलिन । हमरा सभ लेखें पिहल आयोजन रहैक–हम आ डा. िवमलकें  जएबाक रहैक, मुदा जं िक ओ बड हडबडीमे आ अÖपĶ Łपें अएबाक \nबात बाजल रहिथ, हम सभ जा निह सकल रही । बŁ काठमाण्डूसं धीरेन्þ आ कमलेश झा गेल रहिथ । ‘िमिथलारत्न’ सं सम्मािनत होइत गेलाह आ \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nओ°िह घोषणा कएलिन–अिगला साल ई समारोह काठमाण्डूमे हयत । तालीक गडगडाहिट भेल ।  \nजे से हम सभ जा निह सकलहुं । बादमे बैजू बाबूकें  भेलिन जे नेपाल सं िकछु  आरलोकिन छु िट गेलाह, अएबाक चािहयिन । ओ जनकपुर अएलाह आ \nधीरेन्þ आिदसं सम्पकर् कएलिखन्ह जे एिह वषर् काठमाण्डूमे आयोजनक की तैयारी अिछ । जे हुनका संग रहिन हुनक कथन अनुसार धीरेन्þ आिद जे के ओ \nगछने रहिन साफ पाछां हिट गेलिन । ओ ममार्हत भ’ जनकपुरसं घूिर गेलाह । तखन ओम्हर जा मुम्वईमे आयोजन करबाक ब्यŌत धरौलिन ।  \nआब मुम्वईमे अएबालेल पुनः बैजू बाबूक आमंýण, आúह आ Öनेहपूणर् दवाव आएल । रेवती जीकें  सेहो आúह भ’ गेल रिहन–िवīापित Öमृितपवर्क \nअवसर पर दिरभंगेमे । ई तेसर सालक गप िथक । अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलन नेपाल–भारतक िवĬान, मैिथली सेवी सभक सिझआ मंच होएबाक हमर \nिवĵास मुम्वई चलबाले’ ÿेिरत कएलक आ तखन दिरभंगासं िटकट िरजबर्क ÓयवÖथा चन्þेशजी िजम्मा देल गेल । जेना बैजु बाबूक मुंहकहबी कायर्øम \nतिहना अÖपĶ चन्þेशजीक ओिरआओन । हम सभ दिरभंगा पहुंिच दोसर िदन भेने मुम्वईक हेतु ÿÖथान कएने रही । मुम्वईक सम्पूणर् कायर्øमक सन्दभर्मे \nपुÖतकमे आनठाम हमर िवचार आिब चुकल अिछ ।  \nतिहना गत वषर् कलक°ाक तैयारी रहैक । एिह बेर हमरा पर थप भार द’ देलिन बैजू बाबू–‘िमिथला रत्न’क हेतु Óयिĉत्व चयनक । रेवती जीसं सıाह \nकएल–ओ वदरी नारायणवमार्क नाम बतौलिन । हम डा. रामदयाल राके शकें  एकरा लेल उपयुĉ वूिझ दुनूक नाम बैजूबाबू लग पठा देिलयिन । डा. राके श \nकें  काठमाण्डूसं बजाओल गेलिन । हम सभ िनधार्िरत ितिथकें  ‘गंगासागर’ सं कलक°ाक हेतु िवदा भ’ गेल रही । ओ° पहुंचलाक बाद Öटेशन पर ठाढ \nबैजू बाबू मोनकें  गदगद क’ देने रहिथ ।  \nतकरा बाद अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलनमे नेपालक हमरा चािर गोटकैं  फू टे कोठरीमे आवास देल गेल आ सम्मान सेहो । मैिथली सम्मेलनक अन्तरािÕůय \nÖवŁप ÿदान करबा लेल हमरा सभक उपिÖथित जिहना अिनवायर् देखल गेल तिहना डा. वैīनाथ चौधरी बैजूक Óयवहार ततबे सहज आ अपनत्व भरल ।  \nआब चािरम चेĭईमे अिछ । तैयारी चिल रहल छैक । ओ°हु नेपाल एकटा महत्वपूणर् सहभागी Łपमे उपिÖथत हयत तकर आशा करैत छी । \nअनुभूित आ औिचत्य  \nहमरा बूझल निह अिछ बैजू बाबू कोन उĥेÔय रािख ई अन्तरािÕůय ÖवŁपमे एकरा शुŁ कएलिन । ओ एकर शुभारंभ मैिथलीकें  अĶम अनुसूिचमे Öथान \nभेटलाक बाद ताही ितिथ २२ िदसम्वरकें  कएलिन्ह । जकरा अिधकार िदवसके  Łपमे मनाओल जाइछ – २२ ता.क’ अिधकार िदवस आ २३ ता.क’ \nअन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलन ।  \nपिहल बेर िदıीक हेतु आमंýण भेटला पर हमरा सभक िहचिकचाहट, आयोजनमादे शंका ढेर सन छल । बैजू बाबूक संघषर्शील Óयिĉत्व ÿभािवत त \nकरैत छल, मुदा हरफन मौला काम काजसं आशंका उठैत छल, पता निह जे कहैत छिथ, करबो करैत छिथ वा निह तए“ िदıीक ओ सम्मेलन छु टल \nतकर हमरा काफी अफशोच अिछ ।  \nबादमे मुम्वई आ कलक°ाक अनुभब काफी सकारात्मक, ÿशंसनीय आ अनुकरणीय रहल । अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलनक समÖत गिरमाकें  िनवार्ह \nकरबाक ÿयास ओ करैत छिथ । कतौ Öथानीय आयोजक अपनासं उĭैस वुझाइत छिन तं कतौ वीस । तए“ परेशानी त हुनके  उठब’ पडैत छिन । मुदा हम \nसभ जे अनुभव कएलहुं ओ अत्यन्त काजक छल । मैिथली संसारक बहुतो सािहत्यकार, सेवी, भाषाशाľी, संगीत एवं नृत्यकलाकार सभसं भेंटघांट होइत \nअिछ । सभक िवचारक आदान–ÿदान होइत छैक । नव संसारक िनमार्ण होइत छैक ।  \nभाषा, सािहत्य, संÖकृ ितक हेतु सेहो एिह सम्मेलनक उपादेयता ÖपĶ अिछ । मैिथली भाषाक उत्थानक हेतु नव–नव योजना बनैत छैक । नव–नव पोथी \nÿकािशत एवं िवमोिचत होइछ । िवĬान एवं ÿेमी लोकिन सम्मािनत होइत छिथ । सांÖकृ ितक कायर्øममे नव–नव ÿितभा आगां अबैत छिथ । सम्पूणर् \nमैिथल समाजसं ओ ÿितभा जुडैत अिछ, जािहसं बादमे ओकर िवकासक अवसर ÿदान होइछ । ‘राखी’ एकटा अपािहज लडकी एहने ÿितभा अिछ जे \nसभकें  ÿभािवत कएने रहए । अमता धरानाक कलाकार लोकिन मुग्ध करैत छिथ ।  \nनेपाल आ भारतक िवचक सम्वन्धक नीक सूýपात ई सम्मेलन करैत अिछ । नेपालक ÿितिनिधके  मंचपर उपिÖथितसं दुनू देशक ÿाचीन सम्वन्धमे ताजापन \nअबैछ । मुम्वई आ कलक°ामे पंिĉ लेखकक भाषणसं हजारŌक दशर्क दीधार्मे भेल तालीक गडगडाहिट तकर ÿमाण छैक । नेपालमे होइत मैिथली \nगितिविधसं सम्पूणर् िमिथलाĖलकें , खास क’ ÿवासी मैिथलकें  जानकारी करएबाक ई सुन्दर अवसर होइत अिछ, जकर उपयोग मुम्वई आ कलक°ा \nदुनूठाम कएल गेल । कलक°ामे नेपालमे मैिथली, नामक वूकलेट छपा वांटल गेल रहय तं राम भरोस कापिड ‘ Ăमर’क सīः ÿकािशत पुÖतक” \nराजकमलक कथा सािहत्यमे नारी’ िवमोिचत भेल । ओ° गामघर साĮािहक िवशेष अंक, नेिमकानन’क अंक सभ वांटल व िवøय लेल उपलÓध \nकराओल गेल । बहुतो सािहत्यकार Łिचसं नेपालक भाषा, सािहत्यक वारेमे जानकारी लेलिन । जानकारीक आदान ÿदान भेल । ²ान समृĦ भेल ।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nतखन एखन धिर सहभागी भ’ जे िकछु  अनुभव कएल अिछ ओ एकर औिचत्यकें  Öवतः ÿमािणत करैत अिछ । ई सम्मेलन िनरन्तर जारी रहबाक चाही । \nवैजू बाबू जुझाŁ लोक छिथ, आयोजनकें  सफल बनएबा लेल अहिनर्श खटैत छिथ । हाथ, पएर, मुंह सभ धरबामे संकोच निह करैत छिथ मां मैिथलीक \nÿितķाक हेतु । एहन िवराट Ńदयी, समिपर्त आ लगनशील Óयिĉत्व भेने मैिथली समाŀत भेलीह अिछ ।  \nअन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलनक अनुभूित िकछु  िकछु  सुझाव देबाक लेल हमरा उत्ÿेिरत करैत अिछ । जं ई भ’ जाइत त सोनमे सुगन्ध भ’ जइतैक – ई \nहमरा लगैत अिछ ।  \nसूझाओ \n१. अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलन हयबाक कारणें एकर वैनर जे बनैक तािहमे नेपालक िकछु ओ ÿतीक िचन्ह अवÔय रहैक ।  \n२. कायर्øम सभ ÓयविÖथत आ पूवर् िनधार्िरत होएबाक चाही । कायर्øम चलैत बेरमे ÓयवÖथापन करब अÖतÓयÖतता लबैत अिछ ।  \n३. सभ कायर्øम, सहभागी वीच एकिदन पूव¥ िवतरीत भ’ जाए तं उ°म  \n४. अिधकार िदवस िदन माý भाषण निह, कायर्पý ÿÖतुित आ िटप्पणीक कायर्øम राखल जाए । नेपालक ÿितिनिधकें  कायर्पý आ बजबाक अवसर \nअवÔय देल जाइछ ।  \n५. मूल समारोहमे नेपालक ÿितिनिधत्व मंच पर अवÔय हयबाक चाही । ओ उपिÖथित आ वĉा दुनू Łपमे होए ।  \n६. आवासक ÓयवÖथा ÿित सतकर् रहल जाए ।  \n७ Öमािरकाक Öतरीय ÿकाशन हो, जािहमे िवगतक सम्मेलन सभक सन्दभर्मे आलेख आ िचýवाली अवÔय देल जाए ।  \n८. कलक°ा सम्मेलनमे एकर िनवार्ह भेल अिछ, एकरा आगूओ एही Łपमे बढाओल जाए ।  \n९. अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलनक सहभािग सभक सूची १५ िदन पूवर् अिन्तम Łप द’ सावर्जिनक क’ देल जाइक आ संगिह ‘िमिथला रत्न’ पौिनहारक \nजीवनी फू टसं ÿकािशत क’ औिचत्य ÿमािणत कएल जाए ।  \nनेपालक सािहत्यकार, मैिथली ÿेमी सभकें  अन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलनसं बहुत िकछु  आशा छैक । दुनू देशमे मैिथली अपन अिÖतत्व लेल लिड रहल \nअिछ । एहनमे ई भेंटघांट, अप्पन–अपनौती, दुख–दुखक वंटवारा आपसी सम्वन्धकें  सुŀढ त करबे करैत अिछ, लàय ÿािĮक हेतु मोनकें  मजवूत सेहो \nबनबैत अिछ ।  \nअन्तरािÕůय मैिथली सम्मेलनक महासिचव डा. वैīनाथ चौधरी बैजू एिह सम्वन्धक सूýकें  गिसआ क’ पकडने छिथ । हुनक इएह Öनेह, सĩाव आ \nअपनैती नेपालीय राजनीितक इितहासमे िमिथलाराज्य’क Öथापनाथर् शिĉ आ वातावरण िनमार्णमे सहायक भ’ रहल अिछ । हुनक जुझाŁ Óयिĉत्व ए° \nÿेरणाक ąोत रहलए । हमसभ एिह सम्वन्धक िनरन्तरताक अपेक्षा करैत छी । आ नेपाल–भारत िवचक आपसी आ ÿेमक ÿतीक Łपमे चलैत आिब रहल \nएिह सम्मेलनक सफलताक कामना करैत छी ।   \nनवेन्दु कु मार झा, समाचारवाचक सह अनुवादक (मैिथली), ÿादेिशक समाचार एकांश, आकाशवाणी, पटना \nिवīापित Öमृित िदवस (११ नवम्बर २००८) पर िवशेष-यशÖवी किव छलाह महाकिव िवīापित  \nिमिथलांचलक पावन भूिम कतेको महापुŁषकेँ जन्म देलक अिछ जकर यश अपना देशक अलावा िवदेशमे सेहो पसरल। एहने महान िवभूितमे सऽ एक \nछलाह “महाकिव िवīापित” िजनक रचनामे कÐपनाक बदला यथाथर्क दशर्न होइत अिछ। ओ ओिह गीतकारमे सऽ एकटा छलाह िजनक रिचत गीतकेँ \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nिमिथलांचलेमे निह अिपतु बंगाल, आसाम, उ°र ÿदेश आिदक संगिह सम्पूणर् िवĵक रिसक मंडली सम्मान देलक अिछ। उ°र भारतमे ÿचिलत आयर्भाषा \nक्षेýमे िवīापित सनक सम्मान ÿायः ककरो निह भेटल अिछ। असिमया, िहन्दी, बंग्ला आ मैिथली एिह चािर टा भाषाकेँ िहनक गीत एकटा नव ÿेरणा \nदेलक अिछ। महाकिव िवīापित एकटा सुयोग्य किव, लेखक, भĉ, राजनियक, समाज सुधारक, Öमृितकार, संगीत² आ ज्योितषिवद् छलाह। एिह सभ \nगुणक कारण आइयो हुनक नाम एिह तरहे लेल जाइत अिछ जेना ओ आईयो हमरा सभक मध्य उपिÖथत छिथ। छह सहľाब्दीक बादो आईयो हुनक \nिवĬता आ गुणक ÿिसिĦ िमिथलांचलक संगिह सम्पूणर् भारत आ िवĵमे पसरल अिछ। \nमहाकिवक जन्म दरभंगा िजलान्तगर्त िबÖफी गाममे भेल छल। ओ सम्पĭ पिरवारक छलाह। हुनक जन्मक सम्बन्धमे िवĬान सभक मध्य मत िभĭता अिछ। \nिविभĭ उपलब्ध सामúीक आधारपर िवĬान लोकिन हुनक जन्मक संबंधमे अनुमान लगबैत छिथ। Öव. नागेन्þनाथ गुĮक अनुसार महाकिवक जन्म १३५७ \nई. मे भेल छल। जखन िक Öव. हर ÿसाद शाľी हुनक जन्म १३५० ई. मानैत छिथ। मुदा िमिथलांचलक िवĬान् महाकिवक जन्म अनुसंधानक आधारपर \n१३६० ई. मानैत छिथ तथािप बहुमत अिछ जे महाकिव १३६० ई. सँ १४४८ ई. क मध्य िवराजमान छलाह। \nकहल जाइत अिछ जे ओ पैघ आयु पएने छलाह। कतेको राजघरानाक उतार-चढ़ावकेँ ओ अपना आँिखसँ देखने छलाह। बुढ़ राजा-रानीसँ लऽ कऽ \nराजकु मार-राजकु मारी सभक संग हुनक िनकटवतê संबंध रहल। हुनक िपता गणपित ठाकु र दरभंगा राजक राज मंýी छलाह। हुनक िपतामह जयद° पैघ \nिवĬान आ उē कोिटक संत छलाह। Öवयं िवīापित सेहो जन्मिहसँ ओइनवार वंशक राजा सभपर आि®त छलाह। ओ महाराजा िशव िसंहक ÿधान पाषर्द \nआ िवĵसनीय अमात्य छलाह। महाराज िशव िसंह अपन राज्यािभषेकक समय हुनक जन्मभूिम “िबÖफी” गाम हुनका दानमे दऽ देने छलाह। िशव िसंहक \nबाद सेहो िवīापित, महारानी िवĵास देवी, महाराजा नरिसंह तथा महाराजा धीर िसंहक दरबारमे ÿधान राज पिण्डतक łपमे छलाह। \nअपन दीघर्कािलक जीवनमे महाकिव कतेको úन्थक रचना कएलिन। हुनक एिह úन्थ सभक अध्ययन कएलासँ हुनक बहुमुखी ÿितभा ÖपĶ होइत अिछ। \nहुनक समयमे आबा जाहीक अतेक सुिवधा निह छल एकर बावजूद ओिह समयक िमिथलांचलक ÿिसĦ तीथर् Öथल सभक िववरण “भू पिरøमा” नामक \núन्थमे ÿÖतुत कऽ आबए बाला पीढ़ीक लेल पैघ उपकार कएलिन। संÖकृ त भाषामे सेहो हुनक लेखनी चलल जािहमे “शैव सवर्Öवसार”, “शैव सवर्Öवसार \nÿमाण”, “पुराण संúह”, “दान वाक्यावली” आ “वषर्कृ त्य” आिद ÿमुख अिछ। संÖकृ तमे ओ “मिणमėरी” नामक नाटक सेहो ओ िलखलिन। “गोरक्ष \nिवजय” नामक दोसर नाटक जे नेपालसँ भेटल अिछ, ओिहमे संÖकृ तसँ अलग मैिथली भाषामे सेहो गीत अिछ। एकर अलावा अपĂंशमे ओ “कीितर्लता” \nआ “कीितर् पताका” नामक úन्थक रचना कएलिन। कीितर्लता हुनक पिहल रचना मानल जाइत अिछ। \nअपĂंश आ संÖकृ तक अितिरĉ हुनक काÓयक िवशाल भण्डार मैिथली भाषामे सेहो िवīमान अिछ। हुनक यश मुĉ रचनामे सुरिक्षत अिछ, जकर ÿचार-\nÿसार हुनक मरलाक बाद आइयो घरे-घर अिछ। हुनक मृत्युक संबंधमे सेहो िवĬान सभ एकमत निह छिथ। जन®ुित ई अिछ जे हुनक मृत्यु १४५० ई. मे \nभेल मुदा नेपालक दरबार पुÖतकालयमे उपलब्ध “āाĺण सवर्Öव” नामक úन्थक आधारपर हुनक मृत्यु १४६० ई. मानल जाइत अिछ। ओना सम्पूणर् \nिमिथलांचलमे ई कहबी ÿचिलत अिछ जे- \n“िवīापितक आयु अवसान \nकाितर्क धवल ýयोदशी जान” \nउपेिक्षत अिछ सोनपुर आ हिरहर क्षेý मेला  \nअन्तरार्Õůीय Öतरपर िबहारक पहचान देएबामे सोनपुर ÿिसĦ हिरहर क्षेý मेलाक महत्वपूणर् Öथान अिछ। ÿित वषर् काितर्क पूिणर्मासँ शुł भऽ ई मेला एक \nमास धिर चलैत अिछ। ई मेला देशमे जानवरक सभसँ पैघ मेला अिछ। एिह ठाम जानवरक अलावा दैिनक उपयोगी वÖतुक िबøी सेहो होइत अिछ। मेलामे \nमनोरंजनक िवशेष ÓयवÖथा सेहो रहैत अिछ। चाłकात नदी आ जलाशयसँ वेिķत एिह ठामक बाबा हिरहर नाथक मंिदरक सभसँ पैघ िवशेषता ई अिछ जे \nहिर आ हरक एक संग पुण्य दशर्न भĉ सभकेँ होइत अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nई क्षेý पौरािणक आ धािमर्क महत्व बाला होएबाक संगिह ऐितहािसक सेहो अिछ। एिह ठामक मािटमे संगम आ समन्वयक भावना सेहो अिछ। हिरहर \nक्षेýक Öविणर्म इितहास आइयो पूणर् łपेण जन साधारणक सŌझा निह आिब सकल अिछ। आइयो ई शोध आ अनुसंधानक अभावमे भूगभर्मे पड़ल अिछ। \nएकर उĕवल भिवÕयक Öमृित िचन्ह आइयो एिह ठाम जमानासँ गौरव Öतम्भ आ ÿकाश कुं जक łपमे िवīमान अिछ। कतेको ऋिष-महिषर्क साधनाक ई \nभूिम ²ानक तपोभूिम अिछ। एकर पौरािणक गौरव गाथा पĪपुराण सिहत आन úन्थमे सेहो सगौरव विणर्त अिछ। बाबा हिरहरनाथक मिन्दर अित ÿाचीन \nअिछ जकर Öथापना Öवयं āĺाजी अपना हाथे हिर आ हरक एकीकार िलंगक łपमे एिह ठाम Öथािपत कएने छलाह। हिर आ हरक एहन एकाकार संगम \nभारतवषर्मे कतहु निह भेटैत अिछ। एिह ठाम गंगा आ गंडक नदीक अभूतपूवर् संगम सेहो अिछ।  \nहिरहर क्षेýक महातम्यक संदभर्मे कतेको कथा िलखल गेल अिछ। पुराणक अनुसार एक बेर āĺा जीक पुरोिहतीमे देवता सभ एकटा य²क आयोजन \nकएलिन। कतेको कारणसँ ई य²क िवध्वंश भेल, तखन देवता सभ “हर”क Öथापना कएलिन आ य²केँ सफल बनौलिन। तखनसँ हिरहर क्षेý लोक िव®ुत \nभेल। पĪ पुराणमे ÓÓहो वणर्न अिछ जे शालúामीसँ उ°र िहमालयसँ दिक्षण पृथ्वी महाक्षेý अिछ। एिह ठाम बाबा हिरहरनाथक मंिदर अिछ। ओिह Öथानपर \nभगवती शािलúामीक पितत-पाविन गंगामे आिबकऽ िमलन भेल अिछ। संगम क्षेý होएबाक कारण एिह क्षेýक माहात्म्य बहुत बिढ़ गेल अिछ। इहो कथा \nअिछ जे शािलúामी तथा गंगाक संगम होएब आ महाक्षेýक अंितम भाग होएबाक कारण एिह ठाम “हिर” आ “हर”क Öथापना भेल। \nसोनपुरमे एिह Öथानपर कतेको मठ आ मिन्दर अिछ जे Öथानीय ÿशासन आ सरकारक उफॆ ख्षाक िशकार बनल अिछ। गंडक नदीक िकनारपर ठीक सामने \nअिछ गोटेक अढ़ाई सौ गज पिĲम बाबा हिरहरनाथक मुख्य मिन्दर। काितर्क पूिणर्माक अवसरपर कतेको लाख ®Ħालु ÿित वषर् संगम Öनान कऽ बाबाकेँ \nजल चढ़ा ®Ħा सुमन अिपर्त करैत छिथ। मिन्दरक ÿांगणमे कतेको आन छोट-छोट मिन्दर सेहो अिछ जािहमे िविभĭ देवी-देवता सभक मूितर् Öथािपत \nअिछ। एिह मिन्दरक ठीक सोझाँ अिछ एकटा महावीर मिन्दर जािहमे उĕर संगमरमरक गोटेक दस फीटक िवशाल राम भĉ हनुमानक मूितर् Öथािपत अिछ। \nहिरहरनाथ मिन्दरक पाछाँ मुगल बाड़ी अिछ जािहमे सेहो मिन्दर बनल अिछ। मंिदरसँ सटल दिक्षण भागमे पुरान ठाकु रबाड़ी मिन्दर अिछ, जखन िक मुख्य \nमिन्दरक सोझाँ पूरब िदश एकटा ऐितहािसक तालाब अिछ जकर िनमार्ण च्यवन ऋिष कु ķ रोगक िनवारण लेल करबैत छलाह, मुदा िकछु  बाधा आिब \nगेलासँ एकर िनमार्ण निह भऽ सकल। एकरा च्यवन ऋिषक तपÖथल अथवा च्यवन तालाबक नामसँ जानल जाइत अिछ। \nमिन्दरसँ भरल एिह क्षेýमे गंडक िकनारमे अिछ ÿिसĦ ऐितहािसक मिन्दरमे दिक्षणमुखी माँ कालीक ÿचण्ड łप वाला दुलर्भ मूितर्। एिह मूितर्क ठीक सोझाँ \nस°ाइस हाथपर िशविलंग िवराजमान अिछ। मिन्दरक दिक्षणमे Ôमसान अिछ। मान्यता अिछ जे ई काली मिन्दर िसĦपीठ अिछ जतए पिहने तंý-मंýक \nिसिĦ कएल जाइत छल। एिह काली मिन्दरक पाछाँ एकटा पुरान मिन्दर अिछ जािहमे कतेको मूितर् िवराजमान अिछ। मिन्दरक ÿांगणमे पाल कालक \nकतेको महत्वपूणर् अवशेष देखल जाऽ सकै त अिछ। गीता बाबाक एिह मिन्दरमे हुनक जीवन कालमे रौनक रहैत छल, परĖ बाबाक मृत्युक बाद सभ \nपरम्परा ध्वÖत भऽ गेल। काली मिन्दरक उ°र िदस अित ÿाचीन गौरी शंकर मिन्दर अिछ जािहमे भगवान िशव आ माँ पावर्तीक सुन्दर आ ऐितहािसक \nदिक्षण Łखक मूितर् अिछ। तंý साधक सभक मानब छिन जे एिह ठाम लागल मूितर् काम िवजय मुþामे अिछ। एिह मिन्दरक ÿांगणमे एकटा िवÕणु मिन्दर सेहो \nअिछ जकर गुम्बदपर पाल काल आ मौयर् कालक कलाकृ ित उत्कीणर् अिछ। हिरहर नाथक मुख्य मिन्दरसँ पिĲम  गोटे दू सौ गजक दूरीपर िवशालनाथ आ \nबालनाथक समािध Öथल अिछ जकर भीतरक भागमे अĩुत कलाकृ ित अंिकत अिछ। महान तपÖवी Öवामी िýदण्डीजी महाराज Ĭारा गजेन्þ मोक्ष देव \nÖथानपर आकषर्ण मिन्दरक नव िनमार्ण कराओल गेल अिछ। भगवान िवÕणुक ई मिन्दर हिरहर क्षेýक अĩुत नमूना अिछ। \nऐितहािसक हिरहर क्षेý आ ओकर लगपास िÖथत मिन्दर आ मठ लोक सभक आÖथाक के न्þ अिछ मुदा देखभाल उिचत रख-रखावक अभावमे जीणर्-\nशीणर् भऽ रहल अिछ। सभ साल हिरहर क्षेý मेलाक अवसरपर िकछु  साफ सफाई होइत अिछ आ Öथानीय ÿशासन आ लोक सभ सेहो सिøय होइत \nछिथ, मुदा एकर बाद ई अपेिक्षत रहैत अिछ। ÿितवषर् एिह मेलाक घटैत Öवłप आ लोकक घटैत आकषर्णसँ एिह क्षेýक ऐितहािसक आ पौरािणक Öवłप \nसंकटमे पड़ल जाऽ रहल अिछ। एिह मेलाक िवकासक लेल सरकार Ĭारा मेला ÿािधकरणक घोषणा माý बयानबाजी सािबत भेल अिछ। पिछला वषर्सँ \nएिह मेलामे खरीदल जानवर सभक ÿदेशक बाहर लऽ जयबासँ ÿितबन्धक कारण Óयापारपर असिर पड़ल अिछ। सभ वषर् उĤाटन आ समापनपर मेलाक \nिवकासक लेल भाषण होइत अिछ जे मेलाक समािĮक बाद िबसािर देल जाइत अिछ। \nऔīोिगक łपसँ िपछड़ल िबहारमे आय अिजर्त करबाक लेल पयर्टन उīोग संभावनासँ भरल अिछ। एिह ठाम कतेको ऐितहािसक, पौरािणक आ \nÿाकृ ितक Öथल अिछ जे पयर्टककेँ अपना िदस िखिच सकै त अिछ। एिहमेसँ सोनपुर आ हिरहर क्षेý मेला सेहो एकटा अिछ। जłरत अिछ जे एकर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \nयोजनाबĦ िवकास कऽ एकरा देशक पयर्टनक मानिचýपर आनल जाए आ ई भाषण आ घोषणासँ निह होएत एिह वाÖते सरकार, Öथानीय ÿशासन आ \nÖथानीय जनताकेँ एक संग ÿयास करक होएत। \n  \nिजतेन्þ झा, जनकपुर \n नेपाल िचन्हएबाक अिभयान \nिमिथला नाटय कला पिरषद, जनकपुर तीनटा िजलामे िविभĭ ४० Öथानमे नव नेपालक िनमार्णमे राजनीितक दल आ नागिरक समाजक िजम्मेवारी \nबुझएबाक अिभयानमे िचिन्हयौ नेपाल नामक सडक नाटक मन्चन कएलक अिछ ।  \nधनुषा, महो°री आ सलार्ही िजलामे मिन्चत सडक नाटकमे समाजक सभ समुदाय, वगर्के  अपन उĭित लेल िजम्मेवारी बोध हएब आवÔयक रहल \nबताओल गेल अिछ। नव नेपालक लेल इएह कतर्ब्यबोधक सन्देश दैत िचिन्हयौ नेपाल नाटकके  पिहल खेप सम्पĭ भेल नाटय िनद¥शक रमेश रंजन \nबतौलिन अिछ ।   \nकोशीक बािढ जेना जाित आ वगर् िबना देखने अपन ýास मचओलक तिहना कोनो रािÕůय संकट सभके  लेल समान Łपे िचन्ताक िवषय रहल नाटकमे \nदेखाओल गेल अिछ । महेन्þ मलंिगया िलिखत आ रमेश रंजन िनद¥िशत इ नाटक रािÕůय भावनाके  मजबुत बनएबा िदश के िन्þत अिछ ।   \nिहंसा, आतंक,, आम जीवनक किठनाईके  जीवन्त नाटय ÿÖतुितक माध्यमसं युवा िपढीक मनोिव²ानके  उतारबाक ÿयास कएल गेल अिछ । युवामे \nपलायनवादी मनिÖथित आ ®म िबना सुिवधाभोगी जीवन िजबाक सपना अपराध करबालेल उक्सारहल नाटकमे देखाओल गेल अिछ ।   \nनाटकमे सुिनल िम®, रमेश रंजन झा, मदन ठाकु र, राम नारायण ठाकु र, िवÕणुकान्त िम®, परमेश झा, रिवन्þ झा, रन्जु झा, िÿयंका झा, गंगाकान्त झा, \nराम अिशष ठाकु र, राम कै लाश ठाकु र अिभनय कएने अिछ।  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \n1.िवचार-राÕůÿमुखके  उपेक्षा,अिनĶक संके त,Ôयामसुन्दर शिश,दोहा, कतार2. िवīापित-िनिमष झा  \n \nÔयामसुन्दर शिश,दोहा, कतार \nÔयाम सुन्दर शिश, जनकपुरधाम, नेपाल। पेशा-पýकािरता। िशक्षा: िýभुवन िवĵिवīालयसँ,एम.ए. मैिथली, ÿथम ®ेणीमे ÿथम Öथान। मैिथलीक ÿायः सभ िवधामे \nरचनारत। बहुत रास रचना िविभĭ पý-पिýकामे ÿकािशत। िहन्दी, नेपाली आऽ अंúेजी भाषामे सेहो रचनारत आऽ बहुतरास रचना ÿकािशत। सम्ÿित- कािन्तपुर ÿवासक \nअरब ब्यूरोमे कायर्रत। \nराÕůÿमुखके  उपेक्षा,अिनĶक संके त  \nलोकतािन्ýक गणतन्ý नेपालक ÿथम राÕůपित डा.रामवरण यादव अिधर भऽ अपन मोनक िवहािड बाहर कएलिन अिछ । सम्भवतः मनक पीडा वेसम्हार \nभेलाक बाद ओ अपन पूवर् सहकमêसभक बीच सीधा आ सपाट शब्दमे किह गेलाह —राजिनतीस“ बेसी डाक्टरी पेसामे ईĕित अिछ(छल) । असलमे \nओ अपन िनजी अवÖथाक िचýण कएने छलाह । यिद ईहे बात अन्य दोसर नेताक मूहस“ िनकलल रहैत त ओ अिभÓयिĉ कोनो खास महत्व निह पािव \nसकै त कारण देशक अिधकांश नेतालोकिन दशर्क र ®ोताक मूड पिढक अपन भाषण िलखैत आ पढैत छिथ । मुदा िकचेनस“ लऽ कै िवनेटधिर , \nमधेस“लऽ पहाडधिर एĈिह बोली बोलएवला डा.यादवक“◌े यी अिभÓयिĉक भीतर वाÖतवमे गिम्भर पीडा नुकाएल अिछ । मयार्दाक िलहाजस“ \nदेशक सभस“ उ“ē पदक Óयिĉक यी अिभÓयिĉ लोकतािन्ýक गणतन्ýक मुिखयाक ÿितķा उपर ÿĳ खाढ कएलक अिछ । जनताक बेटा राÕůÿमुख \nबिन सकओ ई पिरवतर्नकामी नेपालीक सवōē सपना छल जािह सपनापर राÕůपितक ई वक्त्Óय सवाल खाढ करैत अिछ । ÿधानमन्ýी पुÕपकमल \nदाहालक“◌े लन्ठैई आ स°ासाझेदार अन्य दलसभक उपेक्षाक िसकार राÕůपित यादवक“◌े यी भावुक अिभÓयिĉ आम नेपालीके  िचंितत बनौलक \nअिछ । मधेसीके  आओर अिधक । संगिह अनेकानेक िज²ासा सेहो उब्जौलक अिछ । अपनाके “ राÕůपितक Łपमे घोषणा कए संिवधानसभाक िनवार्चनमे \nजाएवला लोकतािन्ýक नेपालक ÿथम कायर्कारी ÿमुख पुÕपकमल दाहाल एहने िनरास राÕůपितक कÐपना कएने छलाह िक ? राज्यक कायर्कारी \nÿमुखĬारा सेहो राÕůÿमुखके  मानमदर्न कएल जएवाक घटनासभ आम नेपालीके  सोचवालेल वाध्य क रहल अिछ — कहीं माओवादी एकतन्ýीय शासन \nÿणाली लएवाक षडयन्ý त ने करहल अिछ ? वा राÕůपितक पदके  उपेिक्षत बना सा“डामे दफन राजसंÖथाके  पुनर्Öथािपत कएल जएवाक अघोिषत \nषडयन्ý त ने भ रहल अिछ देशमे ?  \n Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ नवम्बर २००८ (वषर् १ मास ११ अंक २२) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nमधेसवादी आन्दोलन जहन उत्कषर्मे छल तहन नेपाली काúेसक महामन्ýीक Łपमे डा.रामवरण यादव एिह महान आन्दोलनके “ “मास िहÖटीिरया” कहने \nछलाह । एक िचिकत्सकके  Łपमे हुनका एिह गािडक अथर् नीक जका“ बूझल छिन । जहन वाÖतिवकता ई अिछ जे आई जािह पदपर ओ आसीन छिथ से \nपद हुनका ईहे िहÖटीिरयाक रोगीसभक बिलदानस“ ÿाĮ भेल छिन । देशी िवदेशी राजनियक,राजिनतीक िवÕलेशक एवं शिĉ के न्þसभ एिह आन्दोलनके  \nआन्तिरक उपिनवेश िवŁĦक Öवाभािवक िवþोह किह रहल समयमे एक मधेसी नेताक यी अिभÓयिĉ राजधानीमे वेस चचार् पौलक आ रािÕůय राजिनतीमे \nडाक्टर यादवके  कद सेहो बढल । यīिप मधेस भिर एिह वĉÓयक कडा िवरोध भेल छल आ आøोिशत आन्दोलनकारीसभ जनकपुरक“◌े āĺपुरी िÖथत \nहुनकर घरमे आगजनी सेहो कएने छल । मुदा महामानव िवपीक अनुयायी डा.यादव लोकतन्ý,समाजवाद आ मानवअिधकारक पक्षमे पहाड जका“ अिडग \nरहलाह । अपन घरमे अपमािनत भईयो कऽ ओ रािÕůय एकताक पक्षमे अिवचल रहलाह । राÕůवादी राजावादीसभसंग समेत सहकायर् करवाक सावर्जिनक \nÿितवĦता Óयĉ करैत आएल माओवादी अध्यक्ष दाहाल ÿधानमन्ýीक शपथ लेबाक लेल सुट टाईमे सिज धिजक आएल छलाह मुदा राÕůाÿमुखक“◌े \nŁपमा ओ किथत रािÕůयताक ÿतीक दाउरा सुŁवालमे देखल गेलाह । गृहनगर जनकपुरमे सेहो ओ माथपर भादगाउ“ले टोपी आ तािह उपर िमिथलाक \nÿतीक पाग लगौने देखल गेलाह । अपन गाममे सेहो रािÕůयता हुनकर माथपर छलिन । ओ हुनकर बाध्यता छल वा पदक मयार्दा हुनके  बूझल हएतिन । \nमुदा एतवाधिर साफ अिछ जे ओ रािÕůय एकताक मूलमन्ýस“ कोनो ठाम एको ितल िवचिलत निह भेलाह । वा कहल जाय त अपनाके  सावर्जिनक \nÓयिĉत्व ÿमािणत करवालेल ,किथत रािÕůयताक ÿतीक टोपी धारण कएनाई कखनो निह छोडलाह । भादगाउ“ले टोपीउपर िमिथलाक पिवý पाग लगबैत \nकालक हुनकर मनोदशा वणर्नातीत भ सकै छ । भादगाउ“ले टोपी उपरके  पागक रहÖय खुजए निह तािहपर खस मानिसकताक वतर्मान शासकके  िवशेष \nसचेĶ रहवाक चाही । कारण देशमे पुनः ववाल भ सकै त अिछ ।  \nईएह राÕůाÿमुख डा.रामव","size_mb":1.95,"has_text":true},"Videha 023.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 023.pdf","name":"Videha 023.pdf","text":"Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n \n \n \n \nिवदेह १ िदसम्बर २००८  वषर् १  मास १२  अंक २३ \n       \n   \n \n  \n'िवदेह' १िदसम्बर  २००८ ( वषर् १ मास १२ अंक २२ ) एिह अंकमे अिछ:- \n१.संपादकीय संदेश \n२.गī  \n२.१.कथा 1.सुभाषचन्þ यादव   \n२.२.बी. पीं कोइराला कृ त मोिदआइन मैिथली Łपान्तरण बृषेश चन्þ लाल \n२.३.उपन्यास- चमेली रानी- के दारनाथ चौधरी \n२.४. १.मैिथली भाषा आ सािहत्य - ÿेमशंकर िसंह २.Öव. राजकमल चौधरी पर-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ)  \n२.५.सगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेýमे शान्त øािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘  \n२.६. दैिनकी-ज्योित/ कथा- ÿेमचन्þ िम®  \n२.७. िरपोतार्ज- नवेन्दु झा/ ज्योित . \n२.८. िमिथलांचलक सूयर् पूजन Öथल-मौन   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n३.पī  \n३.१.1.रामलोचन ठाकु र 2.कृ Õणमोहन झा  \n३.२. बुĦ चिरत- गजेन्þ ठाकु र \n३.३.-एक युĦ देशक भीतर-ज्योित \n३.४. १.भालचन्þ झा 2.िवनीत उत्पल \n३.५. 1. पंकज पराशर 2.अंकु र  \n३.६. कु मार मनोज कÔयप \n३.७. łपेश झा \"त्यŌथ\" \n  \n४. िमिथला कला-संगीत-लुĮÿाय मैिथली लोकगीत-Ńदय नारायण झा \n५. बालानां कृ ते- १.ÿकाश झा- बाल किवता २. बालकथा- गजेन्þ ठाकु र ३. देवीजी:  ज्योित झा चौधरी  \n६. भाषापाक रचना लेखन- पėी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग / िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलप्यांतरण/ संकलन/ सम्पादन-गजेन्þ \nठाकु र\n , नागेन्þ कु मार झा एवं पėीकार िवīानन्द झा\n  Ĭारा) \n७. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \n७.१.Original Maithili Poem by Sh. Ramlochan Thakur translated into English by GAJENDRA THAKUR and \nOriginal Maithili Poem by Sh. Krishnamohan Jha translated into English by GAJENDRA THAKUR \n७.2.The Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by jyoti  \nिवदेह (िदनांक १ िदसम्बर २००८)  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास:१२ अंक:२३) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक २३, िदनांक १ िदसम्बर २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन कł \nhttp://www.videha.co.in |  \nई अ ◌ंकक समपर्ण गवर्क-संग ओिह 16 बिलदानीक नाम जे मुम्बईमे देशक सम्मानक रक्षाथर् अपन ÿाणक बिलदान देलिन्ह। \nके सर ĵेत हिरत िýवािणर्क \nमध्य नील चø अिछ शोिभत \nचौबीस कीलक चø खिचत अिछ \nअिछ हाथ हमर पताका ई, \nवन्दन, भारतभूिमक पूजन, \nकरय छी हम, लए अिरमदर्नक हम ÿण। \nअहिनर्श जािग करब हम रक्षा \nÿाणक बिलदान दए देब अपन \nसुख पसरत दुख दूर होएत गए \nछी हम देशक ई देश हमर \nअपन अपन पथमे लागल सभ \nकरत धन्य-धान्यक पूितर् जखन \nहाथ िýवािणर्क चø खिचत िबच \nबढ़त कीितर्क संग देश तखन। \nकिर वन्दन मातृभूिमक पूजन, \nछी हम, बिढ़ अिरमदर्नक लए ÿण। \nसमतल पवर्त तट सगरक \nगďा गोदावरी कावेरी ताĮी, \nनमर्दाक पावन धार,सरÖवती, \nिसन्धु यमुनाक कातक हम  \nछी ÿगितक आकांक्षी \nदेशक िनमार्णक कािमर्क अिवचल, \nÖवच्छ धारक कातक बासी,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \nकीितर् िýवािणर्क हाथ लेने छी, \nवन्दन करैत माँ भारतीक, \nकीितर्क अिभलाषी, \nआन्धीक िबहािरक आकांक्षी। \n \n१.एन.एस.जी. मेजर सन्दीप उĭीकृ Õणन् \n२.ए.टी.एस.चीफ हेमंत कड़कड़े \n३.अशोक कामटे \n४.इंÖपेक्टर िवजय सालÖकर \n५.एन.एस.जी हवलदार गजेन्þ िसंह \"िबĶ\" \n६.इंÖपेक्टर शशांक िशन्दे  \n७.इंÖपेक्टर ए.आर.िचटले \n८.सब इंÖपेक्टर ÿकाश मोरे  \n९.कांÖटेबल िवजय खांडेकर \n१०.ए.एस.आइ.वी.अबाले \n११.बाउ साब दुगुर्रे \n१२.नानासाहब भोसले \n१३.कांसटेबल जयवंत पािटल \n१४.कांसटेबल शेघोष पािटल \n१५.अम्बादास रामचन्þ पवार \n१६.एस.सी.चौधरी \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ २९ नवम्बर २००८) ६६ देशक ६३० ठामसँ १,२७,०८० बेर देखल गेल अिछ \n(गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धन्यवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आऽ ÿितिøयाक ÿतीक्षामे।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \nगजेन्þ ठाकु र, नई िदıी। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \nअंितका ÿकाशन की नवीनतम पुÖतकें  \nकहानी-संúह \nरेल की बात : हिरमोहन झा मू. सिजÐद १२५.०० पे.बै. ७०.००  \nछिछया भर छाछ : महेश ·टारे मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nकोहरे में कं दील : अवधेश ÿीत मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : ÿकाश कान्त मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कै लाश बनवासी मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.०० \nनाच के  बाहर : गौरीनाथ मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nआइस-पाइस : अशोक  भौिमक  मू. सिजÐद १८०.०० पे.बै. ९०.००  \nभेम का भेł माँगता कु Ðहाड़ी ईमान : सत्यनारायण पटेल मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. \n९०.००  \nकु छ भी तो łमानी नहीं : मनीषा कु ल®ेķ मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. १००.००  \nबड़कू  चाचा : सुनीता जैन मू. सिजÐद १९५.०० \nकिवता-संúह \nया : शैलेय मू. १६०.००  \nकु आर्न किवताएँ : मनोज कु मार ®ीवाÖतव मू. १५०.००  \nकब लौटेगा नदी के  उस पार गया आदमी : भोलानाथ कु शवाहा मू. २२५.००  \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कु शवाहा मू. ३००.००  \nउपन्यास \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक  भौिमक  मू. सिजÐद २००.०० पे.बै. ८०.०० \nइितहास, ľी-िवमशर् और िचंतन \nिडजाÖटर : मीिडया एण्ड पािलिटकस : पुण्य ÿसून वाजपेयी मू. सिजÐद ३००.०० पे.बै. \n१६०.००  \nएंकर की नज़र से : पुण्य ÿसून वाजपेयी मू. सिजÐद ३५०.०० पे.बै. १७५.००  \nपालकालीन संÖकृ ित : मंजु कु मारी मू. २२५.००  \nľी : संघषर् और सृजन : ®ीधरम मू. २००.००  \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाण्डेय मू. १८०.०० \nशीŅ ÿकाÔय \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच : अशोक  भौिमक \nिकसान और िकसानी : अिनल चमिडय़ा \nमाइøोÖकोप (उपन्यास) : राजेन्þ कु मार कनौिजया \nपृथ्वीपुý (उपन्यास) : लिलत अनुवाद : महाÿकाश \nमोड़ पर (उपन्यास) : धूमके तु अनुवाद : Öवणार्  \nमोलाłज़ (उपन्यास) : िपयैर ला मूर अनुवाद : सुनीता जैन  \nज्या कोई है (कहानी-संúह) : शैलेय  \nएक  साथ िहन्दी, मैिथली में सिøय आपका ÿकाशन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \nलाल िरज्बबन का फु लबा : सुनीता जैन मू. १९०.००  \nलूओं के  बेहाल िदनŌ में : सुनीता जैन मू. १९५.०० \nफैं टेसी : सुनीता जैन मू. १९०.००  \nदु:खमय अराकचक : Ôयाम चैतन्य मू. १९०.०० \nअंितका ÿकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गाडर्न, एकसटेंशन-II  \nगािजयाबाद-201005 (उ.ÿ.)  \nफोन : 0120-6475212  \n(िव²ापन) \n  \n®ुित ÿकाशनसँ \n१.पंचदेवोपासना-भूिम िमिथला- मौन\n  \n२.मैिथली भाषा-सािहत्य (२०म शताब्दी)- ÿेमशंकर \nिसंह\n  \n३.गुंजन जीक राधा (गī-पī-āजबुली िमि®त)- गंगेश \nगुंजन\n  \n४.बनैत-िबगड़ैत (कथा-गÐप संúह)-सुभाषचन्þ \nयादव\n  \n५.कु Łक्षेýम्–अन्तमर्नक, खण्ड-१ आऽ २ (लेखकक \nिछिड़आयल पī, उपन्यास, गÐप-कथा, नाटक-एकाčी, \nबालानां कृ ते, महाकाÓय, शोध-िनबन्ध आिदक समú \nसंकलन)- गजेन्þ ठाकु र\n   \n७.हम पुछैत छी (पī-संúह)- िवनीत उत्पल\n  \n८. नो एण्ůी: मा ÿिवश- डॉ. उदय नारायण िसंह \n“निचके ता”\n  \n९/१०/११ १.मैिथली-अंúेजी शब्दकोश, २.अंúेजी-\nमैिथली शब्दकोश आऽ ३.पėी-ÿबन्ध (िडिजटल इमेिजंग \nआऽ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलप्यांतरण) (तीनू पोथीक \nसंकलन-सम्पादन-िलप्यांतरण गजेन्þ ठाकु र\n , \nनागेन्þ कु मार झा एवं पėीकार िवīानन्द झा\n  Ĭारा) \n®ुित ÿकाशन, रिजÖटडर् ऑिफस: एच.१/३१, िĬतीय तल, \nसेक्टर-६३, नोएडा ( यू.पी.), कॉरपोरेट सह संपकर् \nकायार्लय- १/७, िĬतीय तल, पूवê पटेल नगर, िदıी-\n११०००८. दूरभाष-(०११) २५८८९६५६-५७ फै क्स- \n(०११)२५८८९६५८ \nWebsite: http://www.shruti-publication.com   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \n६.िवलिम्बत कइक युगमे िनबĦ (पī-संúह)- पंकज \nपराशर\n  \ne-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \n (िव²ापन) \n                        २.संदेश \n१.®ी ÿो. उदय नारायण िसंह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे \nहोएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.®ी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सम्वेदनशील मन, मैिथलीक ÿित समिपर्त मेहनितक अमृत रंग, \nइितहास मे एक टा िविशĶ फराक अध्याय आरंभ करत, हमरा िवĵास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सď, सÖनेह| \n३.®ी रामा®य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वÖतुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कु शल अिछ। \n४.®ी āजेन्þ िýपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ÿथम मैिथली पािक्षक पिýका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई आऽ शुभकामना \nÖवीकार कł। \n५.®ी ÿफु ıकु मार िसंह \"मौन\"- ÿथम मैिथली पािक्षक पिýका \"िवदेह\" क ÿकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा बेसी \nआļािदत भेलहुँ। कालचøकेँ पकिड़ जािह दूरŀिĶक पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n६.®ी डॉ. िशवÿसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-øािन्तक क्षेýमे मैिथली पýकािरताकेँ ÿवेश \nिदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पýकािरतामे एिह ÿकारक नव ÿयोगक हम Öवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क \nसफलताक शुभकामना। \n७.®ी आīाचरण झा- कोनो पý-पिýकाक ÿकाशन- ताहूमे मैिथली पिýकाक ÿकाशनमे के  कतेक सहयोग करताह- ई तऽ \nभिवÕय कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक पैघ महान य²मे हमर ®Ħापूणर् आहुित ÿाĮ होयत- यावत ठीक-\nठाक छी/ रहब। \n८.®ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िवĵिवīालय- \"िवदेह\" पिýकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाý अिछ। पिýकाक मंगल \nभिवÕय हेतु हमर शुभकामना Öवीकार कएल जाओ। \n९. ®ी सुभाषचन्þ यादव- ई-पिýका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ÿसĭता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पıिवत-पुिÕपत हो आऽ चतुिदर्क \nअपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.®ी मैिथलीपुý ÿदीप- ई-पिýका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ®ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक łपेँ एकर िववरण भए सकै त अिछ। आइ-\nकािÐह मोनमे उĬेग रहैत अिछ, मुदा शीŅ पूणर् सहयोग देब। \n१२.®ी रामभरोस कापिड़ Ăमर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ अन्तरार्Õůीय जगतमे पहुँचेलहुँ \nतकरा लेल हािदर्क बधाई। िमिथला रत्न सभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत से िवĵास करी। \n१३. ®ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिýकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर \nवािषर्क अ ◌ंक जखन िÿ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलक°ामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत \nअिछ जे िदıी आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ®ी ÿेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिýका \"िवदेह\" ÿकािशत कए अपन अĩुत मातृभाषानुरागक \nपिरचय देल अिछ, अहाँक िनःÖवाथर् मातृभाषानुरागसँ ÿेिरत छी,  एकर िनिम° जे हमर सेवाक ÿयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर \nआīोपांत पिýका देखल, मन ÿफु िıत भ' गेल।  \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आऽ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्þ ठाकु र। एतय ÿकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माý एकर ÿथम ÿकाशनक/ आकार्इवक/ अंúेजी-संÖकृ त \nअनुवादक ई-ÿकाशन/ आकार्इवक अिधकार एिह ई पिýकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अÿकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उ°रदाियत्व लेखक गणक मध्य  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \nछिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com केँ मेल अटैचमेण्टक łपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉम¥टमे पठा सकै त छिथ। \nरचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĮ पिरचय आ’ अपन Öकै न कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आऽ पिहल \nÿकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिýकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ÿाĮ होयबाक बाद यथासंभव शीŅ ( सात िदनक भीतर) एकर ÿकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई \nपिýकाकेँ ®ीमित लàमी ठाकु र Ĭारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई ÿकािशत कएल जाइत अिछ। \nमहßवपूणर् सूचना (१):महßवपूणर् सूचना: ®ीमान् निचके ताजीक नाटक \"नो एंůी: मा ÿिवश\" के र  'िवदेह' मे ई-ÿकािशत łप देिख कए एकर िÿंट łपमे ÿकाशनक लेल 'िवदेह' के र \nसमक्ष \"®ुित ÿकाशन\" के र ÿÖताव आयल छल। ®ी निचके ता जी एकर िÿंट łप करबाक Öवीकृ ित दए देलिन्ह। िÿंट łप हाडर्बाउन्ड (ISBN NO.978-81-907729-0-7 \nमूÐय Ł.१२५/- यू.एस. डॉलर ४०) आऽ पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4 मूÐय Ł. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे ®ुित ÿकाशन, १/७, िĬतीय तल, \nपटेल नगर (प.) नई िदıी-११०००८ Ĭारा छापल गेल अिछ। e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com website: \nhttp://www.shruti-publication.com  \nमहßवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' Ĭारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंúेजी  शब्द कोश २.अंúेजी-मैिथली शब्द कोश आऽ ३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाण्डुिलिप \nिलप्यान्तरण-पėी-ÿबन्ध डाटाबेश ®ुित पिब्लके शन Ĭारा िÿन्ट फॉमर्मे ÿकािशत करबाक आúह Öवीकार कए लेल गेल अिछ। पुÖतक-ÿािĮक िविधक आऽ पोथीक मूÐयक सूचना \nएिह पृķ पर शीŅ देल जायत। \nमहßवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' Ĭारा धारावािहक łपे ई-ÿकािशत कएल जा' रहल गजेन्þ ठाकु रक  'सहąबाढ़िन'(उपन्यास), 'गÐप-गुच्छ'(कथा संúह) , 'भालसिर' (पī संúह), \n'बालानां कृ ते', 'एकाčी संúह', 'महाभारत' 'बुĦ चिरत' (महाकाÓय)आऽ 'याýा वृ°ांत' िवदेहमे संपूणर् ई-ÿकाशनक बाद िÿंट फॉमर्मे ÿकािशत होएत। ÿकाशकक, ÿकाशन ितिथक, \nपुÖतक-ÿािĮक िविधक आऽ पोथीक मूÐयक सूचना एिह पृķ पर शीŅ देल जायत। \nमहßवपूणर् सूचना (४): \"िवदेह\" के र २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ÿकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िÿंट संÖकरण सेहो िनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना \nसिम्मिलत कएल जाएत। \nमहत्वपूणर् सूचना (५): १५-१६ िसतम्बर २००८ केँ इिन्दरा गाँधी राÕůीय कला के न्þ, मान िसंह रोड नई िदıीमे होअयबला िबहार महोत्सवक आयोजन बािढ़क कारण अिनिĲतकाल \nलेल Öथिगत कए देल गेल अिछ। \nमैलोरंग अपन सांÖकृ ितक कायर्øमकेँ बािढ़केँ देखैत अिगला सूचना धिर Öथिगत कए देलक अिछ। \n२.गī  \n२.१.कथा 1.सुभाषचन्þ यादव   \n२.२.बी. पीं कोइराला कृ त मोिदआइन मैिथली Łपान्तरण बृषेश चन्þ लाल \n२.३.उपन्यास- चमेली रानी- के दारनाथ चौधरी \n२.४. १.मैिथली भाषा आ सािहत्य - ÿेमशंकर िसंह २.Öव. राजकमल चौधरी पर-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ)  \n२.५.सगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेýमे शान्त øािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘  \n२.६. दैिनकी-ज्योित/ कथा- ÿेमचन्þ िम®  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \n२.७. िरपोतार्ज- नवेन्दु झा/ ज्योित . \n२.८.पाबिन-तीथर्-िमिथलांचलक सूयर् पूजन Öथल-मौन \nकथा  \n१. सुभाषचन्þ यादव  \nिचý ®ी सुभाषचन्þ यादव छायाकार: ®ी साके तानन्द \nसुभाष चन्þ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जन्म ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक Öथान: बलबा-मेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिम्भक िशक्षा \nदीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहł िवĵिवīालय, नई िदıीसँ िहन्दीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अध्यापन। सम्ÿित: अध्यक्ष, \nÖनातको°र िहन्दी िवभाग, भूपेन्þ नारायण मंडल िवĵिवīालय, पिĲमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहन्दी, बंगला, संÖकृ त, उदूर्, अंúेजी, Öपेिनश एवं Āें च भाषाक ²ान। \nÿकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संúह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंúेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहत्य अकादमी, नई िदıी, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन \nझाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहत्य अकादमी, नई िदıी, १९९९, िबहािड़ आउ (बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकÐप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और \nिहन्दी उपन्यास (िहन्दी आलोचना), िबहार राÕůभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहन्दी जीवनी) सारांश ÿकाशन, नई िदıी, २००१, मैिथलीमे करीब स°िर \nटा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहन्दी, बंगला तथा अंúेजी मे अनेक अनुवाद ÿकािशत। \nभूतपूवर् सदÖय: सािहत्य अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांÖकृ ितक नीित-िनधार्रण सिमित। \nओ लड़की  \nएक-दोसराक सोझा-सोझी बनल तीन टा होÖटल रहै, दू टा लड़काक आ एकटा लड़कीक । ओिह तीनूक बीचोबीच एक टा छोट सन मकान रहै ।ओिह \nमकान मे छाý-छाýाक मनोरंजन लेल टेबुलटेिनस, चाइनीज चेकर, शतरंज सन खेलक ÓयवÖथा रहै । मकानक अगुअइत मे चाह, पान अफलक एक-एक \nटा दोकान रहै ।  \nहोÖटल शहर सँ हिट क’ एक टा सुरम्य पहाड़ी पर बनायल गेल रहै । ओिहठामक वातावरण एकदम शांत आ अध्ययन-मनन के  अनुकू ल रहै । ओतय \nअबाध Öवतंýता रहै । कोनो चĘान  पर बैिस कए अहाँ घंटाक घंटा िचन्तन मे लीन रिह सकै त छलहुँ या ÿेिमका संगे रभसल सपनामे डूबल रिह सकै त\nछलहुँ । \n मुदा एिह आिधदैिवक आ łमानी वातावरण पर िदनकें  उदासी पसरल रहैत छलै । लड़का-लड़की पढ़ै-तढ़ै लए िनकिल जाइ अ होÖटल भकोभĭ आ \nसून पिड़ जाइ ।मुदा साँझ पिड़ते ओिहमे जीव पिड़ जाय । लड़का-लड़कीक चहल-पहल आ गनगनी कोनो पाबिन-ितहार सन लगै ।हैलो, हाय आ हाउ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \nआर यू सन कथनी हवामे उड़ैत रहै ।धनीक घरक ईलड़का-लड़की बेसी कए अंगरेजी बाजइ आ तखन एहन लगै जेना अहाँ िहन्दुÖतान मे निह, लंदन या \nन्यूयाकर् मे होइ ।   \nसाँझ पिड़ते होÖटलĈ बीच ओह छोटका मकानक चाłकात लड़का-लड़कीजमा हुअय लागै। िकछु  ठाढ़े ठाढ़ आ िकछु  िसमटी वला बेच पर बैिस कए\nगप्प करै आ बहस करै । कोनो-कोनो  बेंच पर खाली ÿेमीक जोड़ा बैसल रहै ।ए ई øम बड़ी राित धिर चलैत रहै । एहनो होइ जे साँझ पिड़ते \nमोटरसाइिकल आ कार सँ शहरक लड़का आबै आ अपन –अपन ÿेिमका के  ल’क’कतहु िनकिल जाइ आ     दू-चािर घंटामे छोिड़ जाइ । क्यो-क्यो \nहोÖटले लग कार लगा क’ कारे मे अपन ÿेिमका सँ गप्प करैत रहैत छलै ।  \nएहने कोनो साँझक गप्प िछयै । ओिह िदन नवीन भिर िदन होÖटलक अपन कोठलीमे बैसल पढ़ैत रहल छल । पढ़ैत-पढ़ैत ओकर माथ भारी भ’ गेलै \n।गोसांइ डूिब गेल रहै आ पछबिरया िक्षितज पर ओकर लाली पसरल रहै ।नवीन िबना Öवेटर पिहरने चाह पीबा लेल िनकिल गेल । होÖटलक मेसमे खाली \nभोरे टा कें  चाह भेटै । तें नवीन धीरे-धीरे अिह मकान िदस बढ़य लागल, जतय चाहक दोकान रहै । होÖटल सँ बाहर िनकिलते ठंढा हवाक  झŌक सँ \nओकर देह िसहिर उठलै । मुदा Öवेटर पिहरय ल’ ओ छू रल निह । दलकी वला जाड़ निह रहै । हवा सँ ओकरा ताजगी भेटलै आ माथ जे भारी रहै से हıुक\nहोब’ लगलै। मकानक आसपास अखन भीड़ निह रहै । बेंच पर िकछु  जोड़ा रहै आ दोकान पर िकछु  लोक । एकटा कार लागल रहै ।कारमे एकटा लड़का\nआ एकाटा लड़की बैसल चाह िपबैत रहै । भिरसक चाह खतम भ’गेल रहै आ ओ दुनू खिलयाहा कप थामने बैसल रहै । बुझेलै जेना लड़काकें  एकाएक ई\nबोध भेलै ज ओ अनेरे हाथमे खिलयाहा कप ल’क’ बैसल अिछ आ ओिह बेकारक बोझ हटाब’ लेल कपकें  कारक सीटपर राखय चाहलक । लेिकन \nलड़की ओकरा एना करय निह देलकै  । ओ लड़का वला कप ल’ क’ अपन कप पर रािख लेलकै  । नवीन कें  लगलै जेना ओलड़की आब कार सँ िनकलतै\nआ अँइठ कप राख’ चाहक दोकान पर जतैक । मुदा ओ ओिहना बैसल रहल । जखन िक सम्हारय काितर ओ बेर-बेर कप िदस देखै आ एना कयलासँ \nओकर ध्यान गप िदस सँ हिट जाय, तइयोजािन निह कते रसगर गप्प चलैत रहै जे छोड़ल निह जाय ।  \nकार लग पहुँिच क’ नवीन उड़ती नजिर सँ दुनूकें  देखलक आ उदासीन भावें आगू बिढ़ गेल ।  \n’एक्सक्यूज मी !’- पाछू सँ लड़कीक आवाज आयल।ओ नवीनकें  बजबैत रहै ।आवाज सुिन क’ नवीन कें  आĲयर् भेलै । िकयैक बजा रहल छैक ई \nअपिरिचत लड़की ? ओ पाछू  घूिम क’ आĲयर् सँ लड़की कें  देखलकै  । लड़की जींस आ उजरा कु रता पिहरने रहै ।घूिमते लड़की पुछलकै -’अर यू गोई ंग \nटू दैट साइड ?’  \nसवाल खतम होइते नवीनक नजिर लƜकीक चेहरा सँ उतिर क’ ओकर हाथक कप पर चिल गेलै आ ओ अपमान सँ ितलिमला गेल । ओकरा भीतर øोध\nआ घृणाक धधरा उठलै । की ओ ओिह दुनूक अँइठ् कप ल’ जायत ? लड़कीक नेत बुिझते ओ जवाब देलकै -’नो’ ओकर आवाज बहुत तेज आ कड़ा \nरहै आ मुँह लाल भ’ गेल रहै। ओकरा एिह बातक खŏझ हुअय लगलै जे ओकर जवाब एहन गुलगुल आ िपलिपल िकए भ’ गेलै ।ओ िकयैक निह किह \nसकलै-िनम्नवगीिय दब्बूपनी आ संÖकार ओकरा रोिक लेलकै  । नवीन पान वला दोकान पर जा क’ ठाढ़ भ’ गेलै । ओ ऊपर सँ शांत बुझाइतो भीतरे-\nभीतर बहुत उ°ेिजत रहै । ओ खाली ठाढ़ रहै । बाहरी दुिनया सँ िनिलर्पृ । \n’क्य लोगे साहब ?’-िविचý नजिर सँ तकै त पानवला पुधलकै  त’ ओ अकबका गेल ।ओकरा की लेनाइ रहै ? कनी काल धिर ओ िकधु सोिचये निह \nसकल । ’हँ, िसगरेट।’-ओ दोकनदार कें  कहलकै  । िसगरेट ňाए क’ नवीन सोचय लागल ओकरा त’ चाह िपबै लेल जेनाइ रहै फे र एतय िकयैक łिक \nगेल। की ई देखाब’ लेल जे देख हम ठीके  ओम्हर निह जा रहल छी ? कते फŌक आ डेरबुक अिछ ओ ? तोरा िहम्मत कोना भेलौ ? िकयैकनिह किह \nसकलै ओ! की ओ ठीके  दब्बू अिछ ? आदब्बूपनीए कारणे ओकरा मुँह सँ िनकिल गेलै-नो भिरसक ई बात निह छैक । मरजाद आ शालीनताक लेहाज \nनिह होइतै त’ चाहक बदला ओ पानक दोकान पर िकए ठाढ़ होइत । मुदा ई शालीनताक ढŌग निह भेलै ?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \n नवीन बेचैन रहै आ जÐदी-जÐदी िसगरेटक सŌट मारैत रहै ।ओकरा ई बात परेशान कयने रहै जे लड़कीक मनमे एिह तरहक ÿÖताव करबाक िवचार\nअयलै िकयैक । की ओ अपनाकें  ®ेķ आ हमरा नीच आ तुच्छ बूिझ लेने रहै ?हँ, साइत यैह बात रहै । नवीन सोच मे पड़ल रहै । िसगरेट जिर क’ आब \nओकर अंगुरी जरबय लागल रहै । िसगरेट फे िक क’ ओ चाहक दोकान पर चिल गेल । \n नवीन ढील भेलै आ लड़कीक ओिह समयक चेहरा ओकर िबधुआयल मुहेंठक लेल नवीन कें  अफसोस भेलै ।ऊ सोचय लागल जँ कप लइये िलितयै त’ \nकी भ’ जइितयै । एिह सँ ओकर चिरýक उदारता आ भþते सोझाँ अिबतै । ओ छोट निह भ’ जाइत, ई ओकर बड़प्पन होइतै । ओिहठमक जीवनमे ककरो \nकोनो छोट-मोट मदित करब आम बात रहै आ ई ककरो खराब निह लागै । सहयोगक एहन भावना सँ नवीन अपिरिचत निह रहय । तइयो पता निह की रहै\nजे ओ भड़िक गेल रहै ।  \nनवीन कें  लगैत रहै ओकर दुिनया अलग छै आ ओिह लड़कीक दुिनया अलग । दुनूमे कोनो मेल निह छैक । ओिह लड़कीक दुिनया चािहयो क’ नवीनक \nदुिनया निह भ’ सकै त छलै आ नवीनक दुिनया लेल ओिह लड़की मे किहयो कोनो चाहत निह भ’ सकै ए । नवीन कें  बुझेलै साइत सम्पĭताक िचĈन चाम \nआ रौद-बसातक सुक्खल चामक अन्तरे ओकरा भड़का देने होइ । ओ िनĲय निह क ‘ पाबैत रहै । कही एहन त ‘ नहीं जे ओ लड़की अकारण ओकरा \nनीक नहीं लागल होइ आ ओ भभिक उठल हो ? मुदा से बुझाइत नहीं रहै । भिरसक ओकर भंिगमा, ओकर Öवरमे िकछु  रहै । ओकर अनुरोध मे \nअिधकारक भाव रहै, याचनाक नहीं ।  \nनवीन ओकर आकृ ितकें  मोन पाƜय लागल । ओकर चेहरा मरदाना  रहै । जनीजाित मे जे लाज आ कोमलता होइ छै, ओकरामे से निह रहै । ओिह\nलड़कीमे िकछु  एहन रहै जे कठोर रहै आ िवकिषर्त करैत रहै । नवीन सोचैत रहल । ककरो ने ककरो गलती जłर रहै । या त’ ओिह लड़की के  ÿÖताव\nठीक निह रहै या नवीनक ÿितिÞकया         उिचत निह रहै । दुनूमे क्यो दोषी रहल हएतै या दुनू दोषी हेतै या दुनूमे क्यो निह । कोनो कारणो जłर\nरहल हेतै । कारण आरो भ’ सकै त छल । ठीक-ठीक िकछु  निह कहल जा सकै ए । खाली एतबे साँच छै जे लड़की उदासभ’ गेल छलै आ नवीन दुखी\nरहैआ सोचने चल जाइत रहै । \nवृषेश चन्þ लाल-जन्म 29 माचर् 1955 ई. केँ भेलिन्ह। िपताः Öव. उिदतनारायण लाल,माताः ®ीमती भुवनेĵरी देव।  िहनकर छिठहारक \nनाम िवĵेĵर छिन्ह। मूलतः राजनीितककमê । नेपालमे लोकतन्ýलेल िनरन्तर संघषर्क øममे १७ बेर िगरफ्तार । लगभग ८ वषर् जेल ।सम्ÿित तराई–मधेश लोकतािन्ýक \nपाटêक राĶ«◌ीय उपाध्यक्ष । मैिथलीमे िकछु  कथा िविभĭ पýपिýकामे ÿकािशत । आन्दोलन किवता संúह आ बी.पीं कोइरालाक ÿिसĦ लघु उपन्यास मोिदआइनक \nमैिथली Łपान्तरण तथा नेपालीमे संघीय शासनितर नामक पुÖतक ÿकािशत । ओ िवĵेĵर ÿसाद कोइरालाक ÿितबĦ राजनीित अनुयायी आ नेपालक ÿजातांिýक \nआन्दोलनक सिøय योĦा छिथ। नेपाली राजनीितपर बरोबिर िलखैत रहैत छिथ।  \nबी. पीं कोइराला कृ त मोिदआइन मैिथली Łपान्तरण बृषेश चन्þ लाल \n         Ö टेशनसँ बाहरक ŀÔ यकेँ घुिरघुिर कऽ देखैत हम िमसरजीक पाछँ◌ा चलय लगलहुँ । अनिगन् ती एक् का, सम् पि°क लेखे निह । \nबुझाइत छलैक जेना बैलगाड़ीसभक तोड़ सड़कपरसँ  कखनो समाप् त निह होयत । Ö टेशनक ह°ासँ सटले उ°र–दिक्षणिदिस गेल \nसड़कपर सुखê आ’ मािटक गदार् िनरन् तर उिड़ रहल छलैक ।तखने एकगोट गाढ़ हिरयर पेन् ट कयल चमकै त िफिटन आयल जािहमे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nपयरसँ दबादबाकय टन–टन घण् टी बजाओल जाऽ रहल  छलैक । सड़कपर चलैत यान–वाहन आ’ लोकसभपर गवर्सँ टनटनाइत \nधड़फड़ाकय कात होइत िमसरजी हमरो िपचायसँ बचबैत कहलाह — “ कात होउ, कात होउ राजदरबारक िफटीन गाड़ी छैक । ”  \n         दिड़भďा ठीके  बहुत बड़का छल,  बहुतो निह सोचल चीज–वÖ तु देिख हम उत् सुक आ’ भयúÖ त भऽ गेल छलहुँ । Ö टेशनसँ \nसटले बाहर  ओिहपार एकगोट िवशाल पोखिर रहैक जकर Ö टेशन िदसुका कातमे एकलाइनसँ मोदीसभक दोकानसभ छलैक \n।दोकानसभ अथार्त फू सक झोपड़ीसभ । आगाँमे काठक चौकी तैपर ढ़ाकीसभमे भरल छल चूड़ा, भुज् जा, बदाम ( चना) अथवा \nगहुँमक सतुआ, गुड़ आ’ िकछु  पुरान लड़ू , नोन, िमरचाई, आ’ कोनो–कोनो दोकानमे दही सेहो सजाकय राखल रहैक । हमसभ ओही \nदोकानसभमेसँ एक कातक एकगोट दोकानमे पैसलहुँ जकर क°ार्ध°ार् एकगोट नाम आ’ ŃÕ टपुÕ ट कदकाठीक सुन् निर आकषर्क \nमोिदआइन छिल । मोदी छल दुब् बर–पातर ÿाणी । नीच् चा असोराक ओरीयानीमे बीच–बीचमे खोकै त नािरयलक गĘावला हुक् का \nसुड़कै त रहैत छल । मोिदआइन अपन दोकानक भोज् यसामúीसभक ठीक पाछाँ पलथी मािर बैसिल Ó यú आ’ िचिन् तत Ö वरमे \nिपताकय बािज रहिल छिल — “ वैīलग जा कऽ दवाई लाबक छह िक निह ? कयबेर कहिलयैक जे हुक् कासँ दम आओर फु लतैक \nमुदा धनसन ” \n         मोिदआइन बीच–बीचमे अपन बड़का डण् टाबला ताड़क पंखासँ एक हाथेँ अपन देहकेँ हŌकै त भोज् यसामúीसभपर िझनकै त \nमाछी आ’ िबढ़नीसभकेँ सेहो भगा रहिल छिल । िमसरजी ओकर पितÿितक एकाúताकेँ भď करैत जोरसँ कहलिखन् ह — “ \nमोिदआइन ” \n        दूगोट गिहंकी ( हमरासभकेँ ) देिख ओकर Ö वर एकदम कोमल भऽ गेलैक — “ आउ,  आउ बहुत िदनपर अयलहुँ  ”  \n         ओकर उज् जर सुन् नर दाँतसभ चमिक उठलैक । मुँहपरक मुÖ की आत् मीयताक भावक सčेत ÿेिषत कऽ रहल छलैक । हमरा \nदेिखते अत् यन् त भावपूणर् िसनेहसँ ओ बाजिल — “ बौआकेँ बĞ भूख लागल हएतिन् ह । ◌़◌़◌़ देखू तऽ, ठोर कोना सुखा गेल छैक \n” \n         हम चĘ दऽ अपन ठोरकेँ जीभसँ चािट िभजयबाक ÿयत् न कयलहुँ । मो◌ेिदआइन हमरासभक Ö वागतमे चौकीसँ उतरिल । \nओकर नमहर काठी तखन खुिल कऽ Ö पÕ ट भ कऽ आयल । Ö थूल नमहर शरीर,  ढ़ोढ़ीसँ उपरेक िबना बटमबला बड़का गलाक \nिछटक बलाउज  पेटक कनेक नीच् चे एकगोट िगरहपर अँड़ल एगारह हाथक नील साड़ी,  चाकर–चाकर तथा िविभन् न आकार–\nÿकारक कानमे, गड़मे आ’ पएरमे चानीक गहनासभ, हातमे बरोबिर नीच् चा सड़कै त बाजुबन् द आ’ बेरबेर फु जैत खोपा सम् हारयलेल \nउठैत हाथ — एहन रहय मोिदआइन । एहन नाम मौगी ÿायः निहये भेटत । सेहो िवहारक उ°री भागमे जतय मनुखक आकार \nसामान् यतया मझोल होइत छैक भेटक तऽ गप् पे Ó यथर् । कनेक काल हम टकीटकी लगाकय देिखते रहलहुँ । ओ झुकिल आ’ हमर \nकाँखतरक मोटरी लऽ लेलिक । ओकर बडका–बड़का कारी–कारी आँिख, सुन् नर आ’ समटल कारी भŏ तथा पपनी, मुँहक रंग तऽ \nकािरये मुदा गढ़िन अत् यन् त नीक रहैक । Ö वÖ थताक चमिकसँ भरल–पूरल चमकै त मुँह बीच–बीचमे ओकर हँसनाईसँ आओर िनखैिर \nजाइत छलैक । मोिदआइनक सामान् य मुÖ कीयोमे ओकर पातर लाल ठोर आओर लाल भऽ जाइत छलैक जािहसेँ ओकर सौन् दयर्  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nआओर बिढ़ जाइक । हाथ–पयर,  बाँिह सभ पुÕ ट आ’ आकषर्क छलैक ।  ओतिह नीचा खŌकै त चोटकल गाल घोकचल कÐ लाबला \nबैसल आदमीक धँसल छाती आ’ हĞी–हĞी देखाइत शरीरकेँ देिख बुझाइत छलैक जेना ओ दुनू सँयबहु निह िभन् न काल तथा \nÖ थानक ÿाणीसभ होय ।  हमरा एखन मोन पड़ैयऽ,  ओकरासभकेँ िधयापुता निह रहैक ।  िकएक तऽ हम ओतय कोनो नेनाभुटकाकेँ \nनिह देखलहुँ । शायद तैं मोिदआइनपर उमेरक तेहन ÿभाव निह पड़ल छलैक । पता निह, मोिदआइनक उमेरे कम छलैक अथवा बेशी \nहोइतो बुझयमे निह आिब रहल छलैक ।  इहो भऽ सकै छ जे ओकर उमेर यथाथर्मे कम रहल हेतैक मुदा देखयमे कनेक बेशीये \nबुझाइक । बात चाहे जे होउक मुदा ओकरामे दुनू चीज देखाइक — पिरपक् वतो आ’ जुआनीक कोमलतो । \n         हमराÿितये ओकर Ó यवहार अत् यन् त आत् मीय छलैक । ओ हमरा पुछलिक — “ बौआ,  दिड़भďा पिहलबेर अयलहुँ अिछ ? ” \n         हम मुड़ी डोलबैत ‘ हँ ’ किह देिलऐक । \n         एखनतक िमसरजी अपन मोटरीसँ धोती बाहर िनकािल कŌिचया नेने छलाह । मोिदआइन हमरो कहलिक — “ अहूँ नहायलेल \nचिल जाउ उ लगेक हड़ाहा पोखिरमे चिल जाउ ।  पािन शीतल आ’ िनमर्ल छैक, मुदा कातेमे नहायब उ बेशी दूर निह जायब । बĞ \nगहींर अिछ हड़ाहा  ” \n         मोिदआइनक बातपर अनायासे हमर मुँह फु िज गेल । हम गवर्सँ कहिलऐक — “ हमरा हेलय अबैत अिछ । ” \n         ओ हमरा समझओेलिक — “ हेलय अबैत अिछ से घमण् ड पोखिर,  नदी,  मोिन् ह,  बड़का खिधया,  दह लग निह करी \n।एिहसभमे देवताक वास रहैत छैक । गवर्क बोली पिसन् न निह होइत छिन् ह िहनकासभकेँ उ अही हड़ाहा पोखिरमे कतेक अपनाकेँ \nबुझयबला ”  \n         िमसरजी ओम् हर पहुँच गेल छलाह, हमरा सोर कएलिन् ह — “ कतेक अबेर करैत छी,  बौआ जÐ दी आउ । ”  \n         मोिदआइन बाजिल — “जाउ, नहाकय जÐ दी आउ उ तावत हम चूड़ा,  दही, गुड़ आ’ िमठाई परिसकय रािख दैत छी । हे, \nकातेमे नहाएब उ कातेमेऽ ” \n          ठीके मे ओहन पोखिर हम किहयो निह देखने रही । पूवर्िरया भीड़पर ठाढ़ भऽ पछबारी भीड़िदिस तकलापर ओम् हुरका लोककेँ \nठीकसँ िचन् हनाई मुिÔ कल छलैक । ओिहपार आम आ’ िससोक एकटा घन फु लवारी रहै◌ैक । हड़ाहा वाÖ तवमे अथाह आ’ गहींर \nछल होयत । पूवर्िरया भीड़ Ö टेशनिदिस भेलाक कारणेँ ÿयोगमे छल । उतरबिरया भीड़पर दने सड़क भेलाक कारणेँ ओम् हरो घाट \nबनल रहैक,  मुदा पछबिरया आ’ दिछनबिरया भीड़पर जďल–झार आ’ फु लवारीयेटा छलैक ।  \n          घाटपर अďा िनकालैत काल हमरा मोिदआइनक चेताओनी मोन पिड़ गेल । ओ Ö पÕ टे ईहो झलकोने छिल जे बहुतो आदमी \nएिहठाम डुिब कऽ मिर गेल अिछ । हेलयमे तेजसभ सेहो । ओ एिहमे बसल देवतासभक बारेमे सेहो चेतओेने छिल । हमहुँ एिह  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nअपिरिचत Ö थानमे कातेमे नहाएब उिचत ठनलहुँ । आकाशमे एकबेर मेघक छोटका टुकड़ी पोखिरपर छाहिर दैत ससरलैक । पोखिरक \nपािन अनायास ककरो तमसायल मुँह जकाँ कारी भऽ गेलैक । तखने बसातक झŌकसँ सेहो ओिह पोखिरक अथाह जलरािश \nआन् दोिलत जकाँ भऽ गेल । लाखŌ लघु लहिरसभ पूरा पोखिरमे Ó याप् त भऽ िहलोिर मारय लागल जेना के ओ ककरो एकाúता भď \nकऽ देने होइक आ’ तैं के ओ िवक्षुब् ध भऽ गेल होय ।साँचे,  हमरा डर लािग गेल । कातेमे चटपट नहाकय हम सोझे मोिदआइन लग \nिफिर अयलहुँ । \n         मोिदआइन ÿसन् न मुþामे भोजन–सामúी ओिड़ओने ओकर रखवारी करैित हमर ÿतीक्षा कऽ रहिल छिल । पातर िपतिरया \nथारीमे धोअल फु लायल चूरा तथा ओहीमे दूगोट लड्ड़ू   नोन आ’ गुड़ सेहो राखल छल । दही छाँिछमे छलैक । \n         मोिदआइन बाजिल — “ िलयऽ, नीकसँ बैिस कऽ खाउ उ िमसरजीक रÖ ता देखब आवÔ यक निह । ओ सन् ध् या कऽ कऽ \nअओताह । देरी लगतिन् ह । बच् चासभमे एकर िवचार आवÔ यक निह । ” \n         ओ फे रो बाजिल — “ हड़ाहा पोखिर कतेक नमहर अिछ उ ◌़◌़◌़ निह ? के हन लागल बौआ,  अहाँकेँ ? आ’ फे रो पािन \nकतेक कञ् चन तथा शीतल छैक निह ? ” \n         हम पुछिलऐक — “ मोिदआइन,  हड़ाहा पोखिरमे देवता रहैत छिथन् ह ? घमण् डीपर तमसा जाइत छिथन् ह ?  कतेक आदमी \nडूबल हएत एखनतक ओिह पोखिरमे ? ” \n         “ कतेक ने कतेक  के  किह सकत ? ओ कोनो हलहा आ’ नवका पोखिर अिछ से  ओिहमे बĞ उú देवतासभक वास छिन् ह । \nएिह िजÐ लामे एहन दोसर पोखिर निह छैक ” \n         हमहुँ उत् सुकतापूवर्क समथर्न करैत कहिलऐक — “ हँ,  से तऽ ठीके  । एहन नमहर पोखिर हमहु कतहु निह देखने छलहुँ उ ” \n         हमरा खाइत देिख मोिदआइन अत् यन् त िसनेहपूवर्क देखैित आगाँ बाजिल — “ बौआ, अहाँ की करैत छी ? पढैत छी िक निह \n? ” \n         हम कहिलऐक — “ पढ़ैत छी ।” \n         ओ घुसिककय  लग आिब फे र पुछलिक — “ की पढ़ैत छी, बौआ ?” \n         “ ए़  बी़ सी़  डी़  ”  \n         “ पिढ़कय की करब ? ”  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \n         घरमे जेना हम अखनतक कहैत आयल छिलऐक तिहना िनिभर्क भावेँ हम ओकरो कहिलऐक — “ बड़का आदमी बनब । ”  \n         ओ फे रो पुछलिक — “ के हन बड़का आदमी ?” \n         हमरा एहन ÿÔ नक उ°र ²ात निह छल । चुपचाप खाइत रहलहुँ । ओ लगेमे िÖ थरसँ बैसिल रहिल आ’ बाजिल — “  बडका \nआदमीसभ निह जािन कतेक िकिसमक होइत अिछ ? मुदा नीक आदमी  सभतिर एक् के  ÿकारक भेटत उ बड़का बनय िदिस निह \nजाउ । बौआ, नीक बनक कोिशश कŁ । नीक  ” \n         कातसँ खŌकै त मोदी निकआइत कहलकै क — “ मोिदआइन, ई तोहर कोन आदित छौक ? सभकेँ ई उपदेशे देमय लगैत अिछ \nउ ” \n         तावत िमसरजी सेहो नहा–धो कऽ आिब गेल छलाह । मोिदआइन फु रफु राकय उठिल आ’ हुनका सम् बोिधत करैत बाजिल — \n“ बौआ भूखायल होयताह से सोिच हम िहनका दही चूरा खायलेल देिलयिन् ह । अहाँ भानस अपने करब तऽ चाउर, दािल, घी, तेल, \nजारिन आिद सभ ठीकठाक कऽ कऽ रािख देने छी । चुिÐ ह सहो  फु िक दैत छी । आ’ निह तऽ दहीये चूड़ा खा िलयऽ ”  \n         िमसरजी कहलिखन् ह — “ आब अखन हमरा भानस करक आँट निह रिह गेल अिछ । ” \n         हुनकालेल दही–चूराक Ó यवÖ था करयहेतु मोिदआइन चौकीपर चढ़िल ।  \n         िमसरजीकेँ खुआ–पीआकय ओ भीतर अपन घरमे गेिल । तखने मोदी सेहो खŌ–खŌ करैत ओकरिह पाछाँ भीतर गेलैक । ÿायः \nओहोसभ िदनुका भोजन करय लागल छल । मुँहमे कौर देनिहं मोिदआइन भीतरसँ बाजिल — “कौआ–चील ने कहीं आिब जाई । \nकने देखबैक । हम तुर°े अबैत छी । ” \n(अिगला अंकमे) \nउपन्यास- चमेली रानी  \nजन्म 3 जनवरी 1936 ई नेहरा, िजला दरभंगामे। 1958 ई.मे अथर्शाľमे Öनातको°र, 1959 ई.मे लॉ। 1969 ई.मे कै िलफोिनर्या \nिव.िव.सँ अथर्Öथाľ मे Öनातको°र, 1971 ई.मे सानĀांिसÖको िव.िव.सँ एम.बी.ए., 1978मे भारत आगमन। 1981-86क बीच तेहरान आ ÿैंकफु तर्मे। फे र बम्बई पुने होइत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \n2000सँ लहेिरयासरायमे िनवास। मैिथली िफÐम ममता गाबय गीतक मदनमोहन दास आ उदयभानु िसंहक संग सह िनमार्ता।तीन टा उपन्यास 2004मे चमेली रानी, 2006मे \nकरार, 2008 मे माहुर।  \nचमेली रानी- के दारनाथ चौधरी  \nकÕ ट भेलिन तकर हाल की कहल जाय। सुपती गाँथब ल ा  बनिबलाड़ बनल। \nमुदा ओिह सभ काज मे दू वषर्क समय बीित गेलिन तखन िचनगारीजी केँ एकाएक मोन पड़लिन् हशिनचरी। शिनचरी मोन पिड़ते ओ ब् याकु ल \nभ मोिदयािनक  अĞाक हेतु ÿÖ थान के लिन। \nकनही मोिदयािन हुलास सँ िचनगारीजीक Ö वागत करैत बाजल र े िचनगारी! तोहर अमानत केँ हम ओिरयाक राखल।  मुदा गारल असफî केँ लेबा \nसँ पिहने अिगला-िपछला िहसाब चुकता कद े।  \nिचनगारीजी भावुक भउ ठ ल ा आ ँिख सँ नोर टपकय लगलिन क ं ठ अवŁĦ भग ेलिन। ओ गĞीक गĞी नोट कनही मोिदयािनक पयर पर \nपसािर देलिन। फे र एकटा पैघ सूटके श केँ आगाँ करैत बजलाह अिह  मे अगेली-िपछेली सोनाक गहना आ वÖ ýा भरल अिछ।  \nकनही मोिदयािनक आँिख फािट कब ा ह र िनकल लगल ै। ओ आÔ चयर् सँ िचनगारी केँ िनहारय लागिल। िचनगारी अत् यन् त नă वाणी मे \nबजला हम  जे िकछु  छी से अहाँक परसादे। अहाँ ई िकएक बुझिलयैक जे हम अहाँक Ö वागत मे खाली हाथे आयब। हयै मोिदयािन! िचनगारी अहाँक \nसेवक अहा ँक अ²ाकारी। \nकनही मोिदयािन केँ सुइद-मूर सँ कइएक गुणा बेिस भेिट गेलै। ओ हँसैत बाजिल एकटा  औरो बात जानल जाए हे मनीÖ टर साहेब! गंगा-कात सँ \nएकटा मनुक् ख केँ आिन जकर  नाम िछयै कीतर्मुख शिनचरीक  िबयाह करा देिलयैक अिछ। आिखर समाज सँ लोक-लाज सँ अहाँक रक्षा करब \nआवÔ यक छल। कीतर्मुख केँ सहवास करैक लूिर निह छैक। शिनचरी सँ बच् चा अहाँ जन् माउ आओर बाप बनत कीतर्मुख।  \nहे एकरा कहै छैक बुिĦ। कनही मोिदयािनक सोचब भिवÕ य केँ काया-कÐ प बनेबा मे के  सकत। \nिचनगारीजीक िवभागक गाड़ी बडीगाड र् आ पीए आिद सभ िकयो पटना वापस भेल। िचनगारीजी बहुतो िदन तक कनही मोिदयािनक अĞा मे \nअटकल रहलाह। मध मे घोरल शुĦ िशलाजीतक बुकनी िमसरी  देल ललका अरहुलक मोरब् बा आओर िगलासक िगलास बकरीक दूध मे \nबादाम क े सर आ हफीम फें टल पेय केँ िचनगारीजी उदरÖ त करैत रहलाह एवं कनही मोिदयािनक Ó यवÖ था मे जमकल रहलाह। पिरणाम \nभेलय ुिधिÕ ठरक आगमनक सूचना। \nिबदाह हेबाकाल िचनगारीजी कनही मोिदयािन केँ बुझा कक ह ल ि न जेशिनचरीक खरचा होइबला  बच् चाक खरचा कीत र्मुखक खरचा आ \nआन सब खरचा मासे मास पटना सँ आयल करत। कोनो बातक िचन् ता जुिन करब। स°्◌ो मनीÖ टर की ने कस क ै त अिछ  \nकालøमे युिधिÕ ठरक अिह भूलोक मे पदापर्ण भेलिन। मुदा हुनक जन् मक बाद िचनगारीजी फे र कनही मोिदयािनक अĞा पर वापस निह आिब \nसकलाह। \nपटनाक नेतागणक बीच यīिप िचनगारीक कीितर्-पताखा बड़ उच् च मे फहराइत रहैन् हम ुदा ओ एकटा पैघ पाप कब ैसलाह तकर  ÿायिÔ चतो \nनिह कस क ल ा ह । सबटा नसीबक दोष।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \nपिहल के िबनेटक मीिटंग। सीएम गुलाब िमिसरक भाषण भेलभ ा इ  लोकिन हम  जो कु छ बोलता हूँ उसको आप सभी िधयान से सुनने का कÕ ट \nकरें आऊरो सचेत हो जायें। हमरा एक मंýा है सातू खाते रहो राज  करते रहो। कँ úेिसया सातू छोड़ा खान े लगा पोलाव। नतीजा क् या हुआस ब  मैटर \nआपके  सामने है। हम िफर दोहराता हूँ सातू िजन् दाबाद! सातू िजन् दाबाद!  \nमुदा िचनगारीजी  अपन नेताक गुŁवाणी िबसिर गेलाह। पोलाव िबरयानी म ूगर्-मोसÐ लम किटया भरल ठरार्। पिहने हुनका ब् लड ÿेसर धक् का \nदेलकिन फ े र डाइभीिटज। डाक् टर भेटलिन चाइबासाक सेडूÐ ड ůाइब् सक नम् बर दूक डा. पी. के . मूरमूर। \nडाक् टर मूरमूर जखन पिहल मेिडकल परीक्षा मे दािखल भेल छलाह तक ु ल माक् सर् एलिन एगारह। हुनकर सहोदर Ăाता हेÐ थ मनीÖ टर छलथीन। \nहुनका परम आÔ चयर् भेलिन क ु छ हो एग्  गारह नम् बर तो लाया। अब मेरा भाई डाक् टर बनकर रहेगा।  \nडाक् टर मूरमूर िचनगारीजीक जाँच के लिथन् ह आओर उपदेश देलिथन् हब ड़ ा  आदमी का िनसानी है ब् लड ÿेसर और डाइबीिटज। दवा िलख िदया \nहै खाते रिहए और देश का काज करते रिहए।  \nएलोपैथी दवाइ खाइबला केँ जँ भोŁका उखराहा मे मुँह मे खटिमęीक Ö वाद अबैक तस च ेत भज ेबाक चाही। मुदा िचनगारीजी  मनीÖ टर। \nहुनका चेतबाक फु सर्ित कहाँ  \nओिह िदन िचनगारीजी रतुका खुमारी तोड़ैक लेल पिहने ललका रमक एक िगलास िपलिन। फे र िāटािनया िबÖ कु ट केँ िचके न सूप मे िभजा कम ुँह \nमे रखलिन की पेट मे हूक उठलिन। किनएँ कालक बाद पेट मे मरोड़। पेटक वÖ तु बाहर हेबालेल भगवान मनुक् खक शरीर मे दूटा Ĭार देने छिथन् ह। \nिचनगारीक दुनू Ĭारक पट एकिह संग खुिज गेलिन। पिछला रतुका खेलहाअखरोट छहोड़ा िकसिमस  साबुत िनकलय लागल। डा. मूरमूर एलाह आ \nिचनगारीजी केँ देिखते बजलाह इसको  तुरंत अÖ पताल भेजो। मरीज बहुत गन् दा है।  \nअÖ पतालक नाम भेल अभावक पराकाÕ ठा। िचनगारीजी अÖ पतालक अÓ यवÖ थाक कौतुहल मे फं िस गेलाह आ मुँह-बािब दम तोिड़ देलिन। िकयो \nकहलक हाटर् फे ल हो गया। दोसर कहलक नही नही प ेट मे भुरकी हो गया। िकयो  िकछु  ति क य ो िकछु । \nिकछु  होउक मनीÖ टर बला बात। आध दजर्न डाक् टर गहन छान-बीन के लाक बाद िनणर्य देलक िचनगारीजी  मर चुके  हैं। सच तो यह है िक \nअÖ पताल आने के  मागर् में ही इनकी मृत् यु हो चुकी थी।  \nसंध् याकाल सीएम रेिडयो पर भाषण देलिन िचनगारीजी  एक करमठ इमानदार त्  यागी और ÿान् त के  महान नेता थे। हमलोगŌ को भवसागर में \nछोड़कर चले गए। उनके  िरक् त Ö थान की पूितर् कोई नहीं कर सकता है। हम उनके  आत् मा की शािन् त का ÿाथर्ना करता हूँ।  \nकनही मोिदयािन केँ जखन िचनगारीक मृत् युक समाचार भेटलै तओ  आकु ल भकब फ ा ि र  तोड़ब शुł के लक। नवका नोटक फरफराइत गĞी \nओकरा आँिख मे Ö वप् नवत घुमल ग ल ै। मुदा बह ुत जÐ दीए ओ अपन ध् ◌ौयर् केँ बाकु ट मे समेटलक। अरे! िवधाताक बनाओल िविध Ó यवÖ था सबसँ \nऊपर। \nकनही मोिदयािन शिनचरी केँ बजा कक ह ल कै चूड़ी निह फोड़ रह द े सेनूर निह पोछ ललका -िपअरका नुआ पिहरते रह ।  आइ तक तूँ \nपरतंýा छलह। आब हे łपवती शिनचरी! तूँ Ö वतंýा छह। सŏसे संसार मे उड़ ।  अपनो ÿसĭ रह आ  हमरो ÿसĭ करैत रह ।  \nशिनचरी केँ Ö वतंýा होइत देरी कनही मोिदयािनक आमदनी मे इजाफा भेलैक। ओम् हर आमदनी बढ़ैत गेल आ एम् हर शिनचरी øमशः चािरटा \nआओर बेटाक जन् म देलक। मुदा अिन्  तम बेटाक जन् म-काल ब ुझू धरती फािट गेलै आ शिनचरी ओिह मे समा गेिल।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nकीतर्मुख आब पाँच सन् तानक िपता छल। कनही मोिदयािन जामे तक िजअल ओकर िसनेहओ क र  देख-भाल मे कोनो कमी निह आयल। \nकीतर्मुखक नकु लवाबला गप सुिन कअ ज ुर्न केँ ÿचण् ड तामस भेलैक। øोधसँ ओकर आँिख लाल भउ ठ ल ै। िपछला दू अन् हिरयाक पाँच हजार \nटाका थानाक बाँकी छैक। कतेक नेहौरा के लाक बाद थाना ÿभारी एक आओर अन् हिरया उधार देलक। डकै तीक काज मे की कोनो लज् जत रिह गेलै \nहें ůकबला सब पलटनक गाड़ी जकाँ कतार मे चलैत छै। इलाका ओिहना दिरĥर। तखन तब ा ह र क कोनो भुितआयल मुसािफर फँ सल ति क छ ु  झड़ल। \nअजुर्न आइ एक घंटा चूÐ हाइक महावीर मंिदर मे मनौती के लक तखन  डकै तीक धन् धा पर िवदा भेल छल। बीचिहं मे टोक। हे महावीर! एहन \nिनदर्यी बाप ककरो ने हो। \nरे हे अरजुनमा! िकछु  बाजै निह छएँ। टुकु र-टुकु र तकला सँ की हेतौक पोिस -पािल कस ब क ेँ पैघ के िलऔक। आब नकु लबा के  राÖ ता पर \nअननाइ तोहर फजर् बनै छौ। छोटका सहद ेवा एखन चरबाही करै अिछ ठीक े  अिछ। आब हम बूढ़ भेिलऔ। अपन िजम् मेदारी केँ कम कर चाह ैत छी।  \nअजुर्न फे र घूिम केँ बाप िदस तकलक बाजल ब ेसी टेएँ-टेएँ करब न े तअ ख ुन् ते आिब कग द र्िनक हĞी तोिड़ देब।  \nकीतर्मुख अपन गरदिन पर हाथ रखलक तओ क र ा मोन पड़लै जे ओकरा गरदिन छलैहे निह। सही मे कीतर्मुखक शरीरक बनाबट अजीब रहैक। \nलग् गा सन नम् हर-नम् हर दुनू टांगघ Ō क च ल पेट आ छाती कन्  हा पर पौड़ल मूड़ी गरदिन नदारत। पीठ पर कु ब् बर। तें भीख मंगै काल िकयो ओकरा घेंचू \nत  िकयो ढेँचू कहैक। कीतर्मुख केँ किनओ बुझल निह रहैक जे ओकर माय-बाप के गंगा-कात मे भीख मंगैत ओ पैघ भेल आ गंगा-कातक पण् डा \nओकर नामकरण के लकै कीतर्मुख। \nभगवान सबकेँ देखै छिथन् ह। सभहक इन् तजाम करैत छिथन् ह। कीतर्मुख जखन चेÖ टगर भेल तग ंगा नदीक कछेर मे माँछ पकड़ए लागल। आध-\nआध मनक रहु आ भाकु र ओ हाथे सँ पकिड़ िलअए। ई गुण ओकरा अपने-आप आिब गेल छलै। ओही माँछ के  बेचैक øम मे ओकरा कनही मोिदयािन \nसँ पिरचय भेलै। \nआ एक िदन कनही मोिदयािन कीतर्मुख केँ बुझा-सुझा कक ह ल कै कतेक िदन तक बौआइत रहब ।  आब ठेकाना पकिड़ लैह।  \nठेकाना भेल कमचीबला मचान पत्  नी भेटलै शिनचरी आ बेटा भेलै पाँच। कोनो चीजक िमिसयो भिर कमी निह। बुझल जाउ प ूवर् जन् मक \nकमायल नीक कमर्क भोग कीतर्मुख केँ अनायास ÿाप् त होब लगल ै। \nमुदा आइ  अजुर्नक गरदिनक हĞी तोड़ै बला गप सुिन कओ क र ा बĞ दुख भेलै। एहन ममार्हत बला दुख ओकरा किहओ ने भेल रहैक। ओ \nचाł कात नजिर िखरौलकओकर बतारीक िकयो निह छैक। \nअजुर्न केँ ओ िनहािर कद ेखलक। कीतर्मुखक आँिख मे चोन् हा-मोन् हा लािग गेलैक। साँस सेहो ठमिक गेलैक। असल मे कीतर्मुख अइँठ \nकम ुँह बािब देलक। \nखैरक ी त र्मुख केँ की भेलैक से तस ह द ेवा जखन राित मे ओकर खेनाइ ल क आओत  तखन पता चलतैक। सहदेवा कीत र्मुखक सबसँ छोट \nनेना िचनगारीजीक  असिलका बेटाक ओिहठाम चरबाही करैत छल। भोरका पनिपआइ िदनका  कलउ आ रतुका खेनाइ ओकरा जे भेटैक ओिह मे सँ \nआधा ओ खाइ छल आओर आधा कीतर्मुख केँ खुआबै छल। मजाल की जे कीतर्मुख एको साँझक भूखल रिह गेल हो। सहदेवा केँ अपन बापक ÿित जे \nममता छलै से संसार मे Ó याप् त िसनेहक उ°म उदाहरण छल। \nआब सब िकछु  केँ छोड़ू । चलू अजुर्नक संग डकै तीक अिभयान पर।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nअजुर्न सबसँ पिहने गोिपयाक पिसखाना पहुँचल। जािह िदन सँ ताड़ी पर सँ एक् साइज हटलै तािह िदन सँ िडिबयाक Ö थान पर पेůोमेक् स जड़ैत \nअिछ। चाł कात भकभक इजोत। \nअजुर्नक शािगदर् मे पिहल नम् बर पर छल भूÐ ला। अजुर्न केँ देिखते भूÐ ला बािज उठल आह ! ओÖ ताद आिब गेलाह।  \nभूÐ ला एक िगलास मे उज् जर फफनाित  ताड़ी लकअ ज ुर्न लग पहुँचल आ िरपोट देबल ा ग ल ब ेगुसराय बला उधार गोली निह देलक। \nकहलक िपछला उधार चुका तखन  अिगला उधार ले।  \nअजुर्नक िगरोह मे सात नौजवान छलै। मुदा तािह  मे कु ल पाँच देशी िरभालवर आ तकर माýा तीनटा गोली। आब अहीं कहू डकै तीक काज \nकोना हैतस ब  काज मे पूंजी चाही। पूंजीक अभाव अजुर्न केँ पनपै मे महाबाधक छल। \nतखन अज ुर्न ताड़ीक िगलास भूÐ लाक हाथ सँ लैत ÿÔ न के लकै । \nतखन की। सरपट मुसरीघराड़ी पहुँचलहुँ। अहाँक भैयाक गोर छू लऊँ । दुखड़ा कहिलयै। ओ भरल एक पॉिकट गोली दि व द ा के लिन आ \nकहलिन अज ुर्न से कहना उसका  भतीजा पैदा हुआ है। फु सर्त िमले तो आकर देख जाय ।  \nअजुर्नक मोन गदगद भउ ठ ल ैक। ओ भूÐ लाक पीठ ठोकलक। ताड़ी केँ चुŁक मे लआ च म ि न के लक एक  घŌट ताड़ीक कु Łर के लक आ \nथोड़ेक ताड़ी हाथमे लय सम् पूणर् देह पर िछिट लेलक। \nअजुर्न ताड़ी निह िपबैत अिछ। असल मे अजुर्न कोनो िनशा किरते ने अिछ। मुदा डक ै तीक काज मे भभकै त ताड़ीक गन् ध जłरी होइत छैकत ेँ ई \nटोटमा। \nअजुर्न हाथ मे लागल ताड़ीक िचपिचपाहिट कात करोट मे पोछैत भूÐ ला सँ कहलक तŌ सब तैयार रह। हम हेड अ◌ॉिफस केँ खबिर \nककत ुरंत वािपस आिब रहल छी।  \nहेड अ◌ॉिफस यानी चमेलीरानीक अĞा। \nकनही मोिदयािन अपन एकमाýा सन् तान चमेली केँ बरौनी िरफाइनरीक इंगिलस Ö कू ल मे नाम िलखा कह ॉ Ö टल मे रािख देने छलैक। ओ जखन \nमरल तच म ेली दसमाक परीक्षा दद ेने छलै। \nकनही मोिदयािनक मृत् युक बाद चम ेली पुरना डीह-डाबर केँ बेिच हाइवे पर फै ल जगह देिख नवका अĞा बनेलक। नवका जमाना नवका  \nिवचार। चमेलीक पक् का दूमंिजला मकान। रहैकस ूतैकख ा इ -िपबैक आ गुलछड़ार् करैक अलग-अलग कमरा। सब इन् तजाम फÖ ट-क् लास। िकछु ए \nमास मे हािकम हुक् काम म ंýा◌ी-संतरी चोर -उचक् का प ंिडत-कसाइ सबहक माइ िडयर चमेली ।  \nचमेलीक माथ पर भूखन िसंहक बरदहÖ त। िरफाइनरी सँ हिथदह तक सबस ँ खूंखार डकै त भूखन िसंहच म ेलीक धमर्-िपता छल। िदआराक \nचन् हाई क्  यूलक बच् चा भाइ आ मोकामाक धोहरलाल तोपबालासब भूखन िसंहक मातहत मान ू भूखन िसंहक आगू खपटा। \nचमेली केँ ककरो परबािह निह। ओकर जवानी अंगार भकद ह ि क  रहल छलै। ऊपर सँ पढ़ल-िलखल फटाफट  अँúेजी बजैबाली त ेज-तरार्र \nआ मुँहफट। परगना भिरक डकै त पिहने चमेलीक अĞा पर जेबे करत हरी  झण् डी लेतफ े र आगाँ पयर उठाओत स ैह िनयम छलैक। \nअजुर्न जखन चमेलीक अĞा पर पहुँचल तखन माýा सात बाजल रहैक। ओना अन् हिरया अन्  हार केँ झंपने िकछु  बेिसए अन् हार भच ुकल छलै।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nदू टा पावरफू ल लैम् पक बीच बैसिल चमेली। कान मे झुमका नाक  मे निथया गरदिन  मे सोनाक हार निह  िकछु  निह एकोटा  गहना चमेली \nनिह पिहरने छल। ने पाउडर न े Ö नो आ ने काजर। िकछु  निह माýा एकटा िबन् दी ललाट पर दमकै त रहैक। \nअजुर्न चमेलीक सपाट चेहरा पर नजिर अँटके लक। ओकर नजिर िपछिड़गेलै। मुदा ओकरा  Ö पÕ ट भान भेलै जे एकटा हँ◌ंसीक लहिर चमेलीक \nआँ◌ंिख मे काँिप गेल होइक। ओना अजुर्न केँ धोखा सेहो भस क ै त छै। िकं तु चमेलीक िबन् दी सँ एकटा ज् योित पसिर रहल छलै अिह मे कोनो धोखा \nनिह छलै। \nअजुर्न िदस चमेली एकटक िनहािर रहल छलीह जािह मे कोनो िवशेष िनमंýाणक अन् दाज छलै। चमेली बजलीह कौन  है रे कु कु रमु°ा तुम \nहो  \nकु कु रमु°ा सम् बोधन अजुर्नक लेल छलै। कनही मोिदयािन जीिबते रहै। चमेलीक उिमर तेरह-चौदह। अजुर्न बुझू पन् þह-सोलह। ओिह काल बû \nदुपहिरया रहैक। चमेली कनखी मािर अजुर्न केँ इशारा के लकै । फे र पछबिरया अन् हार कोठरी मे एसगरे लग ेलैकि ब ल ैया सेहो चढ़ा देलकै । तकरा \nबाद भीतर  कोठरी मे की भेल से तÿ ा य ः देवतो केँ पता निह लगलिन। बाहर आिब चमेली िबहुँसैत अजुर्न िदस तािक क बजलीह क ु कु रमु°ा। \nकु कु रमु°ा सम् बोधन सुिन अजुर्नक नजिर झुिक गेलैक। ओ चुपचाप ठार रहल। \nतुम् हारे वाÖ ते कु कु रमु°ा दूसरा अ◌ॉडर है। कु छ देर पहले हुकु म आया है। आज रात को सेभेन् टी वन अप के  Ö लीपर में डकै ती का कायर्øम \nहै। तुमको उसमें जाना है। हाइवे डकै ती में कु छ माल नहीं है। थाना को भी खबर है िक दो अन् हिरया का पहुँचौआ तुमने नहीं पहुँचाया है। तुम पर बड़े साहब \nददू की आँख है। तुम युिधिÕ ठर के  सगे भाई हो जवान  हो िदलदार  हो तभी  तो चान् स िमला है। इस काम में तुम् हारा टेÖ ट है। सफल होने पर एक \nधाकड़ मडर्र का काम िमलेगा। समझो तुम् हारे िकÖ मत का दरवाजा खुल गया है।  \nचमेलीक मुँह सँ फहरी लाबा बनल शब् द िनकलय लागल। एम् हर अजुर्नक माथ मे घंटी बाजब शुł भग ेल। मडर्रबला चान् स बड़ किठने भेटैत \nछैक। भूखन िसंहक एहन कृ पाक लेल सैकड़Ō लाइन मे ठारे रिह जाइत अिछ। \nबोलो त ैयार हो  \nएकदम सँ तैयार छी। कहू त गोिपयाक  पिसखाना सँ हम अपन िगरोह केँ बजा लाबी।  \nिफर कु कु रमु°ा जक् ती बात बोलता है। अरे ůेन डकै ती का काम अलग है जोिखम का है। सड़क डकै ती करने वाला उसमें फे ल हो जाएगा। \nयहाँ जथ् था तैयार है। छोकड़ा-छोकड़ी िमलाकर बीस और तुम आ गया तो एक् कीस। रात के  बारह बजे रबाना होना है। अभी चार-पाँच घंटा का देरी है। \nतुम अन् दर जाओ औरतैयारी मे जुट जाओ।  \nअजुर्न भीतर ÿवेश के लक। िवशाल आंगन। साफ-सुथरा इजोत  मे झलकै त। चाł कात काज भर ह ल  छैक। एके  सैंतािलस राइफलक ढेरी एक \nकात। एक गोटे ओकर चेिकं ग मे लागल। दोसर कात छोटका-बड़का बमक नुमाइस। खेबा-िपबाक सामúी िदस थोड़ेक छŏड़ा-छŏड़ी बैसल खा-पी रहल \nअिछ। बहुत कात मे मुदा पूणर्तः इजोत मे एक जोड़ा अपन बैटरी चाजर् कर म े मÖ त छल। \nअजुर्नक मदिदक लेल एकटा छŏड़ी आयल। ओकरा अपन काज सँ मतलब। कपड़ा बदलना है हिथयार कहाँ रखना है एक् सůा मैगजीन जłरी \nहै।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nसबटा काज केँ िनÕ पादन ककव ैह छŏड़ी एकटा मुँह झँपना आिन कअ ज ुर्न केँ देलकै  आ ताकीत के लकै इसको इस तरह टाइट बाँधो िक \nआँख छोड़कर पूरा चेहरा ढक जाय।  \nठीक बारह बजे राित। सन-सन बहैत हवा अन् हिरयाक छाती केँ िवदीणर् कर ह ल  छल। चमेलीक टाइट पेन् ट-सटर् मे पाँछा लटकल चमड़ाक \nचमौटी मे िरवाÐ बर। चमेली अजुर्नक मुआयना करैत बाजिल म ेरे पीछे बैठ जाओ।  \nअजुर्न मोटर साइिकल पर चमेलीक पाँछा बैसल। ठीक ओहीकाल व ैह छŏड़ी जे पिछला चािर घंटा सँ अजुर्नक देहक समÖ त पूजार् केँ टीप-टाप \nककओ क र ा  तैयार के ने छल अज ुर्नक पाँछा मे आिब मोटर साइिकल पर बैिस गेिल। चमेली अजुर्न केँ फे र टोकलक क ु कु रमु°ा मुझे कसकर \nपकड़ लो।  \nमोटर साइिकल फरफरा कÖ टाटर् भेल। संगिह औरो मोटर साइिकल Ö टाटर् भेल। अजुर्न कृ Õ णा आ कावेरीक बीच फँ सल जा रहल छल। \nअजुर्न पिजया कच म ेली के  ध् ◌ोने छल आ सोचै छल। की कहिलयै अजुर्न ůेन डकै ती दस ो च ै छल जी निह ओ  एतबे सोचै छल जे जखने \nचमेली अवसर देत ओ कु कु रमु°ा सँ छोिड़ घोड़मु°ा बिन कद ेखा देतैक। पिछला छŏड़ी अलगे अजुर्नक देह मे घुिसयेबाक िबयŌत मे छल। मुदा अज ुर्न \nकइये की सकै त छल च ुपे रहल। \nजमाना बदलल जा रहल छल। सब काज मे छŏड़ा सँ छŏड़ी आगू। ओ सब जखन कटवासाक गुमती लग पहुँचल तअ ज ुर्न सबटा मोटर-साइिकल \nकेँ गनलककु ल दस टा। \nगुमती मैन रेलवेक लालटेनक ललका ब°ी केँ तेज करैत बाजल बस पा ँच िमनट। ůेन आने ही वाली है।ů ेन आयल। आÖ ते भेल। फटाफट \nसब चिढ़ गेल।डकै ती शुł भेल। तीनटा Ö लीपर लुटल गेल। के वल कै श गहना  आ दािमल असबाव। पाँच बोड़ा में सबटा पैक। कु ल बीस िमनट लागल। \nकोनो िबरोध निह कोनो  अवरोध निह। पिसन् जर सब डेरायल न ुकायल औ ंघायल आ चुपचाप। माýा चमेलीक िरभाÐ वरक खिलया फायरक \nÿितध् विन चाłकात पसरल छल। फे र ůेन आÖ ते भेलब ह ुत आÖ ते भेल। एकै सो Ó यिक् त उतिर गेल। ůेन Ö लो सँ फाÖ ट भेल आ आँिख सँ ओझल \nभग ेल। \nउतरै काल चमेलीक वामा पायर मे मोच पिड़ गेलैक। ओ नंगराए लागिल। अजुर्न केँ अपन वीरता देखेबाक सुअवसर भेटलैक। ओ चमेली केँ कन् हा \nपर लदलक आ फू ल-सन सुकु मािर केँ नेने दुलकी चािल मे चलैत वापस कटवासा गुमती लग पहुँचल। सब जा चुकल छल। \nगुमती मैन अजुर्नक कन् हा पर चमेली केँ देिख िबफिर कह ँिस पड़ल। ओकर अिगला दाँत में सोनाक कील ठोकल रहै। िबना िकछु  कहने अजुर्न \nमोटर-साइिकल Ö टाटर् के लक। चमेली पाँछा मे बैिस अजुर्न केँ पिजया कप क ि ड़ लेलक। ओिह मोटर-साइिकलक तेसर सवारी पिहने जा चुकल छलै। \nडकै तीक कानूनव ा प स ी  मे िकसी के  िलए Łको नहीं भागकर  अĞा पर पहुँचो।  \nचमेलीक शरीर सँ एकटा अत् यंत अजूबा मादक सुगंिध िवसिजर्त भर ह ल  छलैक। अजुर्न केँ ताड़ीक भभकै त गन् धक कतौ अ°ा-प°ा निह रहलैक। \nओ आपसी मे मोटर-साइिकल बहुत तेज चला रहल छल। चमेलीक गमर् सांस ओकर पीठक हĞी केँ छलनी के ने जाइत छलै। \nजखन अजुर्न आ चमेली अĞा पर आपस आयल तभ ो र  भेल निह छलै भोर होबिहबला छलै। \nचमेली एकटा कोठरी मे जा कट ेलीफोन सँ ककरो पूरा िरपोट पहुँचौलक फ े र आदेश úहण के लक आ आपस अजुर्न लग आयल। \nयह है दस हजार Łपैया त ुम् हारा िहÖ सा। साहेब यानी ददू का हुकू म है वािपस घर जाओ। अिगला आदेश का इन् तजार करो।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \nअजुर्न Łपैया केँ दिहना पेन् टक जेबी मे ठुसलक आ टकटकी लगा कच म ेली िदस ताकय लागल। अजुर्नक नजिर मे एकटा पैघ नजिरया साफ \nदेखम े आिब रहल छलै। \nभोŁका समय प ुरबा बसात मे िसहरन अत ृप् त कामक ÿचण् ड वेग। तािह पर सँ कामदेव देशी िपÖ तौल सँ ताबड़तोड़ फाइिरंग कर ह ल  छलाह। \nचमेली एकटकअजुर्नक आँिख मे देिख रहल छलीह। ÿकृ ित पुŁष मे समपर्णक लेल आतुर भर ह ल  छलीह। एक क्षण त एहनो  अभास भेल जे डकै तीक \nसरदारीन चम ेली बेबस भर ह ल ी ह अिछ। \nमुदा वाह  रे चमेली! ओ कामक वेग केँ मूलाधर चø पर बजािर एक अद् भुत िववेकक पिरचय देलिन। हुनक मुखाकृ ित पर आभाक िवÖ तार होमय \nलागल। शायद भिवÕ यक गतर् मे नुकायल कोनो पैघ कायर्क सम् पादन होयत तकर आभास सहजिहँ ŀिÕ टगोचर होबय लागल। चमेली अँटकल ओ फँ सल \nअबाज मे बजलीह जानत े हो अजुर्नम ैं तीन वषŎ से डकै ती का काम कर रही हूँ। सैकड़Ō डकै ती का अनुभव मुझे बतला रहा है िक यहाँ के  लोग आलसी \nिकं तु शांितिÿय हैं। मैं भी इन् हीं लोगŌ के  बीच से आई हूँ। इस तरह के  लोगŌ की भलाई इन पर शासन करके  ही िकया जा सकता है। और यह भी सच है िक \nइन पर शासन करना कु छ भी किठन नहीं है।  \nचमेली पढ़िल-िलखिल अज ुर्न मूखर्। चमेली की बािज रहल छिथ अज ुर्न केँ बुझै मे िकछु  निह ऐलैक। चमेली फे र बजलीह इस  सपाट मैदान मे \nिसफर् घास ही घास है। लेिकन बह ुत जÐ द एक िवशाल पेड़ उगने वाला है। वह पेड़ मैं बनूँगी। सभी मेरी छाया में आयेंगे। मैं सबका भाग् य िलखूँगी। सच \nपूछो तो मैं इस ÿान् त की रानी बनने वाली हूँ। िजस राÖ ते मैं चल रही हूँ और चलने वाली हूँ मुझे अच् छी तरह पता है िक वह कहाँ तक पहुँचता है। \nहाँ यह भी सच है िक मुझे एक मदर् की जłरत होगी। समय आने पर मैं तुमको अपने पास बुला लूंगी। मेरी आवाज सुनकर तुम आओगे क् यŌिक मैं तुमसे \nप् यार करती हूँ। तुम ही मेरा पहला और आिखरी प् यार है समझे।  \nएखन अजुर्न िकछु  निह बुझलक। ओकर समझक आगाँ एकटा पाथर छल िपयासल  ओ पसरल। ओकर कान मे चमेलीक आबाज फे र \nटकरेलै और अभी की बात जान लो। तुम औरत के  गले का गहना नहीं छीन सका। डकै ती के  उसूल के  िवŁĦ। इसी से तुमको मडर्रवाला काम नहीं िदया \nजाएगा। तुम इस काम को करने की योग् यता नहीं रखते हो। तुमको अभी और िनडर-िनÕ ठुर बनना पड़ेगा। तुम् हारे अंदर कोई देवता है िजसे मारपीट कर \nभगाना पड़ेगा। सफलता के  िलए जो भी काम करो उसमें इमानदारी का होना जłरी है।  \nअजुर्न के  मोन पड़लैकů ेन मे डकै ती काल ओिह नववधुक गरदिन मे सोनाक गहना पर हाथ देलक तओ  बािज उठल छलै ई मंगल सूýा \nिथक। एकराजुिन लैह।  \nफे र ओिह नववधुक आँिख सँ कŁणाक इनहोर नोर ओकरा हाथ पर खसलैक। ओ हाथ छीप नेने छल। \nअजुर्नक मोने ई बात िकयो ने देखलक आ ने बुझलक। मुदा स े निह। डाकू क मुिखया चम ेलीक नजिर सँ िकछु  नुकायल निह रिह सकै त छलै। \nअजुर्न केँ अपन गलतीक एहसास भेलैक। ओकर आँिख आओर कातर भउ ठ ल ैक। \nअजुर्नक दयनीय दशा देिख चमेलीक Ńदय मे कतहु सँ एक आना दयाक भाव जगलैक। ओ चुचकारी दैत बजलीह ख ैरज ो  हुआ सो हुआ। तुम \nदुखी मत होओ। एक बैंक लूटने का प् लान बन रहा है। अभी फाइनल नहीं हुआ है। फाइनल होते ही मै उसमें तुमको शािमल करने का ÿयास कłँ गी। अब \nतो खुश! अब सीध् ◌ो घर जाओ।  \nिखिसआयल महादेव केँ परचारैत अजुर्न अपन गाम िमरचैया लेल िवदा भेल। आकाश मे चकमैत भोŁकवा तारा िदस तकै त ओ सोिच रहल छल \nजे चमेलीक अिन् तम बात जँ सत् य हेतैक तखने ओकर भाग् य जगतै। तामे बहुत रास दुख ओकरा छपने रहत। \nपिहल दुख जे बहुतो ÿयास के लाक बादो ओ कु कु रमु°ा सँ घोड़मु°ा निह बिन सकल।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nदोसर दुख जे माýा एकटा मंगलसूýाक कारणें ओकरा मडर्रबला काजक चान् स हाथ अबैत-अबैत िखसिक गेलैक। \nआओर तेसर दुख! गाम पहुँिच कत ेसर दुख पिरलिक्षत भेलैक। कमचीवाला मचानक नीचा उ°र मुंहें िसरमा के ने कीतर्मुख मुँह बौने मरल \nपड़ल छलाह। उज् जर नवका कपड़ा सँ हुनक देह झाँपल छल आ िसरमा लग गोइठाक धुआँ आकाश मे िबलीन भर ह ल  छल। \nअजुर्न केँ देिखते नकु ल आ सहदेवा भ ैया होउ  भैया कह ैत ओकरा सँ लेपटा गेलै। अजुर्नक ठोर पटपटा उठलै बाप बाप  मिर गेल। आइ \nहम टुअर भग ेलहुँ।  \n \nअदू \n \nरघुपित राघव राजा राम पितत  पावन सीताराम। अजी ओ  महाराज जी तनी  हटू। हमारा अन् दर जाए िदअ।  \nकह बला  Ó यिक् त गेŁआ वÖ ýाधारी ůेनक फÖ ट-िकलास िडब् बा मे चढ़ैक ÿयत् न कर ह ल  छिथ। मुदा िडब् बाक दरबज् जा लग एक Ó यिक् त हाथ \nमे Ö टेनगन नेने ओिह महात् मा केँ चढ़ै सँ रोिक रहल अिछ। \nअभागल ÿान् तक अित अभागल टीसन िनम र्ली। भोŁका करीब आठ बजेक समय। जेठक रौþ सूयर् आकाश मे फनैत आिग उझील रहला अिछ। \nएखन एहन गमê तद ुपहिरया मे के हन रौद तकर माýा कÐ पना सँ देह काँिप उठैत अिछ। \nअठबज् जी ůेन िनमर्ली सँ खुजय लेल तैयार। ůेन मे लाडर् डलहौजी समयक बनल एक माýा फÖ ट िकलासक िडब् बा। िडब् बाक एक बथर् पर एकटा \nÖ माटर् करीब बीस वषर्क युवक टाइट  पेन् ट-शटर् मे। हुनका संगे करीब चौदह वषर्क परम łपवती एकटा नवयुवती। ओहो टाइट पेन् ट-शटर् मे मुदा शटर्क \nऊपरका दूटा बटन खुजल। दोसर बथर् पर एकटा के चुआयल करीब  सािठ वषर्कम ो ट र ी जकाँ तŌद आ लगातार तीन एसेम् बलीक इलेक् शन जीतै बला \nिवधायक उज्  जर जाजीम पर लम् बा-लम् बी पड़ल। िवधायकजीक समú ध् यान सामने टाँग पर टाँग रखने नवयुवतीक सौन् दयर् मे के िन् þत छल। \nिवधायकजीक बथर्क ठीक नीचा ह ुनक राजÖ थानी कमानीदार जूताक बगल मे हुनकर बडीगाडर् एक हाथ मे िगलास तथा दोसर हाथ मे तौिलया \nमे लपटाओल Ö कॉचक बोतल नेने बैसल छल। बडीगाडर्क हिथयार यानी Ö टेनगन ओिह ठाम ओकर बगल मे पड़ल छलै। \nिवधायकजीक दोसर बडीगाडर् िडब् बाक दरबज् जा लग Ö टेनगन तनने आगन् तुक महात् माजीक राÖ ता रोकने किह रहल छलै देखता नहीं है यह \nफÖ ट क् लास है दूसरे में जाओ।  \nनवयुवतीक ध् यान महात् मा िदस गेलै। ओ मूड़ी झुका िखड़की सँ महात् मा केँदेखबाक ÿयास के लक। मुदा अही ÿयास मे ओकर उपरका दूटा \nखूजल बटनबला कमीज सँ गोल-मटोल िचक्  कन िवधायकजीक  करेज मे बरछी भŌकै बला िवīापितक जुगल कु च छहिल कब ा ह र आिब गेलिन। \nनवयुवती झपिट कअ प न  वÖ ýा दुŁÖ त के लिन आ िखड़की सँ मुँह सटा कज ो र  सँ बािज उठलीह Ö वामीजी!  \nजेना वीणाक सब तार एके  बेर झंकृ त भउ ठ ल  होअय तिहना  ओिह युवतीक Ö वर-ध् विन सम् पूणर् िनमर्ली टीसनक प् लेटफामर् केँ झनझना देलक। \nटीसन पर लोकक भीड़ जमा भग ेलै। लोक सबहक एक िबताक गरदिन मे तुलसीक कण् ठी ठरका  चानन फहराइत  टीक आओर फाटल \nआँिख। सब िकयो ओिह फÖ ट िकलास िडब् बा िदस ताकय लागल। ओिह िवरान टीसन पर एहन अजगुत बात।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \nिवधायकजीक बडीगाडर् अपन कतर्Ó य वहन करैत ओिह Ö वामीजी केँ िडब् बा मे चढ़ै मे पूणर् बाधा उपिÖ थत के ने छल। युवतीक िखड़की िदस \nघुमलाक कारणे िवधायकजीक तंþा एकाएक भंग भग ेलिन। जखन सँ ओ अिह िडब् बा मे आयल छलाह ह ुनक समú िचंतन सा ंख् यमागê \nजकाँ ओिह युवतीक उठैत-खसैतन ो क द ा र खूंटी मे टाँगल छलिन् ह। Ó यवधानक कारणे ÿान् तक महान आ यशÖ वी नेता केँ øोध भउ ठ ल ि न । ओ \nिखिसयाित बजलाह काह े रोकते हो आन े दो।  \nÖ वामीजी िडब् बाक भीतर आिब खाली तेसर बथर् पर पलथी मािर कब ैिस रहलाह। गाड़ी सीटी देलक आ धकधका कध क्  का दैत िवदा भेल। \nÖ वामीजी कत क े  याýा◌ा में ÿÖ थान किलयै अिछ ÿÔ न पुछैत युवती सुभ् यÖ त भकस ो झ  भेलीह। िवधायकजीक आँिखक दूरबीन \nठीक एंिगल मे आिब गेल। आब कोनो िचन् ता निह। ओ नीचा मे दाँत िनपोरने बैसल बडीगाडर् जे िकछु  काल पूवर् िवधायकजी सँ आँिख बचा केँ \nÖ कॉचक बोतल सँ पैघ दू घŌट उदरÖ त कच ुकल छल स ँ कहलिन रहमान दवा  दो।  \n \n \n (अिगला अंकमे) \n१.मैिथली भाषा आ सािहत्य - ÿेमशंकर िसंह २.Öव. राजकमल चौधरी पर-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ)  \n१.ÿोफे सर ÿेम शंकर िसंह \n  \nडॉ. ÿेमशंकर िसंह (१९४२- ) úाम+पोÖट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसन्हा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक विरķ \nसृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ÿितभाक धनी सािहत्य-िचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनÕणात गवेषक, मैिथली गīकेँ नव-Öवłप देिनहार, \nकु शल अनुवादक, ÿवीण सम्पादक, मैिथली, िहन्दी, संÖकृ त सािहत्यक ÿखर िवĬान् तथा बाङला एवं अंúेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत ÿोफे सर डॉ. ÿेमशंकर िसंह ( २० \nजनवरी १९४२ )क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूÐय गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत आऽ सम्पािदत कृ ित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-\nअिचर्त। ओऽ अदम्य उत्साह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् कऽ तन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूÐय धरोरािदक अन्वेषण कऽ देलिन पुÖतकाकार łप। िहनक अन्वेषण पूणर् úन्थ आऽ ÿबन्धकार \nआलेखािद Óयापक, िचन्तन, मनन, मैिथल संÖकृ ितक आऽ परम्पराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुÿािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सम्मान (ताă-पý) एवं \nिमिथला-दपर्ण, मुम्बई विरķ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अलंकृ त। सम्ÿित चािर दशक धिर भागलपुर िवĵिवīालयक ÿोफे सर एवं मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ \nअवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ अिभविĦर्त करबाक िदशामे संलČ छिथ, Öवतन्ý सारÖवत-\nसाधनामे।  \nकृ ित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुŁषाथर् ओ िवīापित, ऋचा ÿकाशन, \nभागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, १९८७५.नाĚान्वाचय, शेखर ÿकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहत्यमे हाÖय-Óयंग्य, \nमैिथली अकादमी, पटना, २००४ ७.ÿपािणका, कणर्गोķी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा ÿकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक ÿितमान, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८ \n१०.चेतना सिमित ओ नाĚमंच, चेतना सिमित, पटना २००८  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \nमौिलक िहन्दी: १.िवīापित अनुशीलन और मूÐयांकन, ÿथमखण्ड, िबहार िहन्दी úन्थ अकादमी, पटना १९७१ २.िवīापित अनुशीलन और मूÐयांकन, िĬतीय खण्ड, िबहार िहन्दी \núन्थ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहन्दी नाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदıी १९७६. \nअनुवाद: िहन्दी एवं मैिथली- १.®ीपादकृ Õण कोÐहटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदıी १९८८, २.अरण्य फिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदıी २००१ ३.पागल दुिनया, सािहत्य \nअकादेमी, नई िदıी २००१, ४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदıी २००७ ५.रĉानल, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८. \nिलप्यान्तरण-१. अčीयानाट, मनोज ÿकाशन, भागलपुर, १९६७। \nसम्पादन- १. गīवıरी, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पý-पुÕप, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका, \nमहेश ÿकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोķी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल, कणर्गोķी, कोलकाता \n२००४, ८. मैिथली लोकगाथाक इितहास, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, १०.िचýा-िविचýा, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, \n११. सािहत्यकारक िदन, िमिथला सांÖकृ ितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिĉतरिďणी, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिĉ कोश, भारतीय भाषा \nसंÖथान, मैसूर, २००८, १४.łपा सोना हीरा, कणर्गोķी, कोलकाता, २००८। \nपिýका सम्पादन- भूिमजा २००२ \nमैिथली भाषा आ सािहत्य  \nिमिथलाक भाषा मैिथलीक एिह Óयापकताकेँ सवर्ÿथम डॉ. सर जाजर् अāाहम िúयसर्न लàय कयलिन। १८८० ई. मे अपन “िबहारी भाषा”क Óयाकरणक \nभूिमका ओऽ िलखलिन जे “िनकट भूतमे िमिथलाक भाषापर पिĲमसँ भोजपुरी अिधकार कऽ लेलक अिछ आऽ बदलामे ई गंगा पार कऽ गेल अिछ आर \nउ°र परगना तथा मुंगेर एवं भगलपुरक ओिह भागपर अिधकार कऽ लेलक जे गंगाक दिक्षणमे पड़ैत अिछ। ई कोशीकेँ पार कऽ पूिणर्याँ धिर पसिर गेल \nअिछ”। ओऽ पुनः १९०३ ई. मे गंगाक दिक्षण भागलपुर एवं मुंगेरक अितिरĉ संथाल परगनाक पिĲमो°र भागकेँ मैिथली कहलिन। \nअतएव मैिथल संÖकृ ित आऽ मैिथली भाषा िमिथलाक भौगोिलक सीमासँ िवशेष Óयापक अिछ। मैिथली भाषा सम्बन्धी सीमापर जखन िवचार करब तखन \nपायब जे मैिथलीक पिĲमी, पूवê, उ°री तथा दिक्षणी सीमापर øमशः भोजपुरी, बाङला, नेपाली आऽ मगही भाषा िÖथत अिछ। अपन िनजी क्षेýमे मुण्डा \nआऽ संताली एिह दुनू अनायर् भाषासँ िमलैत अिछ। ई कहब िनरथर्क अिछ जे अपन पड़ोसक भाषासँ सीमापर ओिहसँ िमि®त भऽ जाइत अिछ आर ओिह \nक्षेýमे ई कहब किठन अिछ जे बाजल गेिनहार भाषा ओिह भाषािदसँ ÿभािवत मैिथलीक उपभाषा िथक वा निह। \nमैिथली मुख्यतया उ°र-पूवर्क िबहारक आिदवासी लोकिनक मातृभाषा िथक। िबहार ÿान्तक मधुबनी, दरभंगा, समÖतीपुर, मुजफ्फरपुर, हाजीपुर, \nवैशाली, सीतामढ़ी, िशवहर, पूवê चम्पारण, पिĲमी चम्पारण, बेगुसराय, खगिड़या, सहरसा, सुपौल, मधेपुरा, पूिणर्याँ, िकशनगंज, किटहार, मुंगेर, \nभागलपुर, लखीसराय, शेखपुरा, बाँका, आर झारखण्ड ÿदेशक संथाल परगना, गोĞा, देवघर, जामताड़ा इत्यािद िजलामे ई भाषा बाजल जाइत अिछ। \nएिह भाषाकेँ ई ®ेय छैक जे ई अन्तरार्Õůीय भाषाक łपमे नेपालक रोतहट, सरलाही, सĮरी, महो°री आऽ मोरंग आिद िजलामे बाजल जाइत अिछ। एिह \nभाषा-क्षेýक उ°रमे मगही आर ओिड़या तथा पिĲममे िहन्दी अिछ। ÿाचीन कालसँ लऽ कए आधुिनक काल धिर भाषातत्विवद् लोकिन एकर बोली \nउपłपक तािलका ÿÖतुत कएलिन अिछ। एकर िनम्नांिकत उपłप अīािप उपलब्ध अिछ: मानक मैिथली, दिक्षणी मैिथली, पूवê मैिथली, पिĲमी \nमैिथली, छेका-छीकी मैिथली, जोलही बोली आऽ के न्þीय व°ार्त्मक मैिथली। \n(अिगला अंकमे)  \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \n   \n२. डॉ. देवशंकर नवीन \nडॉ. देवशंकर नवीन (१९६२- ), ओ ना मा सी (गī-पī िमि®त िहन्दी-मैिथलीक ÿारिम्भक सजर्ना), चानन-काजर (मैिथली किवता संúह), \nआधुिनक (मैिथली) सािहत्यक पिरŀÔय, गीितकाÓय के  łप में िवīापित पदावली, राजकमल चौधरी का रचनाकमर् (आलोचना), जमाना बदल गया, सोना बाबू का यार, पहचान \n(िहन्दी कहानी), अिभधा (िहन्दी किवता-संúह), हाथी चलए बजार (कथा-संúह)। \nसम्पादन: ÿितिनिध कहािनयाँ: राजकमल चौधरी, अिČÖनान एवं अन्य उपन्यास (राजकमल चौधरी), पत्थर के  नीचे दबे हुए हाथ (राजकमल की कहािनयाँ), िविचýा (राजकमल \nचौधरी की अÿकािशत किवताएँ), साँझक गाछ (राजकमल चौधरी की मैिथली कहािनयाँ), राजकमल चौधरी की चुनी हुई कहािनयाँ, बन्द कमरे में कāगाह (राजकमल की कहािनयाँ), \nशवयाýा के  बाद देहशुिĦ, ऑिडट िरपोटर् (राजकमल चौधरी की किवताएँ), बफर् और सफे द कā पर एक फू ल, उ°र आधुिनकता कु छ िवचार, सĩाव िमशन (पिýका)क िकिछ अंकक \nसम्पादन, उदाहरण (मैिथली कथा संúह संपादन)। \nसम्ÿित नेशनल बुक ůÖटमे सम्पादक। \nबटुआमे िबहािड़ आ िबड़ō \n(राजकमल चौधरीक उपन्यास) (आगाँ) \nमैिथली तँ आब संिवधान Öवीकृ त भाषा भ' गेल अिछ, सन्  १९५७मे, \nजिहआ ई उपन्यास िलखल गेल छल, से बात निह छलै; मैिथली भाषाक अिधकार लेल खूब-बचार् होइ छलै। ÿवासी मैिथल लोकिन शहर-शहरमे  \nभाषाई सिमित बनबै छलाह। ओही सिमितक माध्यमे िकछु  गोटए अिÖतत्व रक्षा करै छलाह, िकछु  अिÖमता िनमार्ण; िकओ अपन राजनीितक उत्थान करै \nछलाह, िकओ अकादमीक उĭित; िकओ कु ण्ठा मेटबै छलाह, िकओ रास-िवलास; मुदा थोड़े लोक लेल धĭ सन। िकऐ तँ ओ भूखसँ Óयाकु ल रहै छल। \nकहाँ दन कु Łक्षेýामे भूख लगला पर गान्धारी अपन बेटा सभक लहासक ढेरी पर चिढ़ फल तोड़ए लागल छलीह। भूख, मनुÕयक िववेक आ सम्वेदनाकें  \nएिह तरहें आन्हर करैत अिछ। एहना िÖथितमे भाषाक लड़ाइ लड़' लेल के  जाएत? सोलह आना सत्य वचन िथक जे हरेक एिह तरहक आन्दोलनमे मुख्य \nłपें लोक अपन-अपन लड़ाइ लड़ैत रहल अिछ। संयोग िथक जे ई भाषाई आन्दोलन छल। जँ निहओ रिहतए तँ लोक कोनो आओर बाट तािक िलतए, \nजेना एखन लोक तािक रहल अिछ। भारतीय Öवाधीनताक बाद भारतीय नागिरकक िववेक एते बेसी आत्मके िन्þत भ' गेल, जे ओ समÖत आन्दोलनमे \nअपनाकें  जोिड़ कए अपन िलप्सा आ कु ण्ठामे तıीन भ' गेल। अपन Öथान तकबामे आ सुरिक्षत करबामे लीन भ' गेल। Öवातन्ýयो°रकालीन भारतीय \nलेखक मनुÕय जाितक अही वृि°कें  उजागर करबामे लागल रहलाह अिछ। \n     कलक°ाक मैिथल सिमितक भाषाई आन्दोलन, एहने आन्दोलन िथक, जािहमे भुवनजी सगरो समाजमे बेस ÿितिķत आ िनिवĶ मानल जाइ छिथ; \nमैिथल, मैिथली, आ िमिथलाक िहत लेल बेस उदारतासँ काज करै छिथ; लोक सब खूब मान-आदर करै छिन। मुदा ओएह लोक सभ जिहना सभा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nसोसाइटीक ÿेिमका, उदात-यौवना िनमर्लाजीकें  भुवनजी संग उठैत बैसैत देखै छिथ िक सगरो मैिथल समाज चचार् कर' लगैत अिछ जे हुनकर अपन \nľा◌ी महान कु łपा छिथन तें िनमर्लाजीक आँचर किस क' धएने छिथ। \n     नीलू, िवÕणुदेव ठाकु र संग िसनेमा देखब पिसन निह करै छिथ, मुदा अन्हार राितमे जखन देह Óयाकु ल करै छिन, तँ िनवर्ľा भेल कमलजीक अन्हार \nकोठलीमे पहुँिच जाइ छिथ। सामािजक यथाथर् आ दैिहक यथाथर्क एिह तरहक िनłपण आन्दोलन उपन्यासकें  ठोस, आ महßवपूणर् सािबत करैत अिछ। \nउपन्यासक कथाभूिम कलक°ा िथक, मुदा कथाक जीवन पूणर् łपें मैिथल िथक। जीवन-यापन आ आत्म-Öथापन हेतु कलक°ा शहरमे संघषर्रत मैिथलक \nÖवभाव, जागłकता, आलÖय, उदारता, राग-Ĭेष, मनोवेग, उन्माद, भाषा-ÿेम, Öवाथर्-िसिĦ हेतु चलाओल भाषाई आन्दोलनक छ«ि◌, आत्मिव²ापन \nहेतु यýा-कु ýा पाँिख पसारबाक ललक, फैं टेसी... समÖत िÖथितकें  सूàमता आ मािमर्कतासँ एतए रेखांिकत कएल गेल अिछ। मैिथलीमे एिह कृ ितकें  \nपिहल राजनीितक उपन्यास घोिषत करबामे कोनो कोताही निह हेबाक चाही। उपन्यासकार Öवयं एकरा ÿथम राजनीितक उपन्यास अथवा राजनीितक \nपयर्विÖथितमे िलखल गेल ÿथम वृतान्तक उपन्यास' कहलिन अिछ। \n      \nसमाज-ÓयवÖथाक िनयम अिछ जे मनुÕय ÷ÿभुत्व' आ ÷ÿितķा' अिजर्त करए चाहैत अिछ। अही दुनूमे कतहु ÷चिरýा' सेहो नुकाएल अिछ। ÷ÿभुत्व', \n÷ÿितķा' आ ÷चिरýा'--ई तीनू पद Óयावहािरक जीवनमे बड़ अमू°र् सन अिछ। ई तीनू वÖतुतः की िथक? के हन चिरýाक मनुÕयकें  के हन ÿितķा भेटतिन? \nकतेक ÿितķा अिजर्त के लासँ मनुÕयकें  कतेक ÿभुत्व हएत? कतेक ÿभुत्व आ ÿितķाधारी Óयिĉक चिरýा के हन हएबाक चाही?--अइ ÿĳावलीक उ°र \nकोनो समाजक आचार संिहतामे ÖपĶ निह अिछ। मुदा लोक िनरन्तर िफिÐमÖतानक ÷मुĭा भाइ' जकाँ लागल रहै'ए। अपन आचरणक ®ेķताक Óयाख्या \nअपना तरहें करैत रहै'ए। आन्दोलन उपन्यासक कमलजी, भुवनजी, िनमर्लाजी, सुशीला, नीलू, हेम बाबू... सबहक आचरण देिख उपन्यासकार राजकमल \nचौधरीक मोनमे जे ओझराहिट उपजै छिन, तकरे उघार करबाक ÿयास एिह उपन्यासमे कएल गेल अिछ। धन्य छिथ ओ समीक्षक, िजनका अइ उपन्यासमे \nएकसूýाताक अभाव बुझाइ छिन।...वÖतुतः मनुÕयक मूल ÿवृि° िथक िजजीिवषा; आ तकर ÿाथिमक शतर् िथक--रोटी, सेक्स, सुरक्षा। एिह तीनू \nआÔयकताक पूितर् हेतु दुिनयाँक ÿत्येक ÿाणी चुĘीसँ बाघ, बाघसँ निढ़या, निढ़यासँ मनुक्ख भ' जाइए। जीवनक समÖत छल, छ«ि◌, ईÕयार्, Ĭेष, उदारता, \nईमानदारी, त्याग, तıीनता, भय, साहस, ÖपĶता, ÿवंचना, खोशामद, ललकार, टोप-टहंकार, धमर्-पाखण्ड, नीित-िवचार, दान-दिक्षणा, लूट-\nबटमार... आिदक Öवांग अही िनिम° करै'ए; सफल-असफल होइ'ए। सफलताक अहंकारमे उन्मािदत रहै'ए, असफलताक  कु ण्ठामे गन्हाइत रहै'ए। \nिबसिर जाइ'ए जे अइ सफलातक मागर्मे ओ कतेक हीन भेल अिछ, अथवा असफल होइत के तक नमहर भेल अिछ। सम्पूणर् ÷आन्दोलन' उपन्यास मानव \nजीवनक अही जिटल-गुत्थीक गाथा िथक। हमरा जनैत अइ उपन्यासक आ®य-वृक्ष ÷मैिथल सिमित' टा निह रिहतए तँ भाषा पिरव°र्न क' कए एकरा \nसम्पूणर् संसारक अथवा सम्पूणर् मानवीय वृि°क कोनहुँ भाषाक उपन्यास कहल जा सकै  छल। \n     मैिथलीमे तँ िनिĲते आन्दोलन उपन्यास एकटा नव शुŁआत िथक। आत्मकथात्मक शैलीमे िलखल जएबाक अछैत एिहमे कतहु आत्मĴाघा अथवा \nआत्मसंकोचक Öवाभािवक ýा◌ुिट निह आएल अिछ। कथावाचक कमलजी कलक°ा महानगरमे आत्म-Öथापनरत छिथ, भाषाई आन्दोलनमे सहभाग-\nसहकार द' रहल छिथ, आन्दोलनी पिरवारक हरेक Óयिĉ लेल तटÖथ आ ईमानदार आचरण रखै छिथ। सम्पूणर् उपन्यासमे कतहु ÖपĶ निह होअए दै छिथ \nजे ओ Öवयं िकनका पक्षमे छिथ। जे भुवनजी हुनका कलक°ा महानगरमे पैर रोपबाक आधार देलकिन, नैितक समथर्न देलकिन, Öनेह-ÿेम देलकिन, \nमान-सम्मानक मागर् ÿशÖत के लकिन, ितनकहु लेल ओ कतहु पक्षपातक िÖथित अपन कथावाचनमे निह आबए देलिन। नीलू, िनमर्ला, सुशीला... तीनू \nतीन आचणक ľा◌ी छिथ; तीनूक खŌइचा छोड़ा क' रािख देलिन, मुदा िकनकहु पर अपन िनणार्यक वĉÓय निह देलिन। Öवयं बदनाम गली धिर गेलाह, \nतकरहु उजागर करबामे संकोच निह के लिन। लàय संधान छलिन मानवीय वृि°क ÖपĶ नक्शा उतारबाक, से अइ तटÖथ भावे टासँ सम्भव छल। इएह \nकारणो िथक जे आइ आ आइसँ पिहनहुँ अइ उपन्यासमे मूल मानवीय वृि°क एते रास छिव देखाइत अिछ, देखाइ छल। महानगरीय पिरवेशक ÿवासी \nमैिथल Ĭारा चलाओल जा रहल भाषाई आन्दोलन एिह उपन्यासक आ®य-वृक्ष भने रहल हो, मुदा सम्पूणर्तामे ई िमि®त िचýा खण्डक कथ्य-बहुल  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \nउपन्यास िथक, जािहमे क्षुधा, आत्म-सुरक्षा आ यौन-िपपासाक चाł भर िचýाखण्डक समायोजन भेल अिछ। तथािप कथ्य एकटा सुगिठत कौशलसँ \nरचल यथाथर् उĨोिधत, समाज सम्मत, िवĵसनीय वृ°ान्तक łपमे सोझाँ आएल अिछ।  \n     रचनाकालक ŀिĶएँ ÷आन्दोलन' ÷ आिदकथा'सँ पूवर्क उपन्यास िथक, मुदा िवषय आ िशÐपक ŀिĶएँ ई बेसी ÿगितशील, आधुिनक, आ \nऊध्वōन्मुखी अिछ। \n     कोनो उपन्यास मनुÕय, मानवीय जीवन, जनजीवनक सामािजक ÓयवÖथा आ ओकर वातावरणक कथा कहैत अिछ। एिह अथर्मे उपन्यासमे ठाढ़ \nमनुÕयक िøया-कलापिहसँ उपन्यासक गिरमाकें  चीन्हल-बूझल जा सकै त अिछ आ उपन्यासकारक रचना-ŀिĶक मूÐयांकन कएल जा सकै त अिछ। \nअथार्त्  चिरýा-िचýाण जािह कृ ितमे जतेक सन्तुिलत आ ÖपĶ हएत ओिह कृ ितक उĥेÔय आ वातावरणकें  ओतेक ÖपĶतासँ बूझल जा सकत। सामान्यतया \nरचनाकार लोकिन अपन सृिजत पाýाक चिरýा पर समúतामे अपन टीका दै छिथ। के हन लोक छिथ, कते पढ़ल छिथ, कोना कमाइ छिथ, कोना खाइ \nछिथ, की करै छिथ...। चाही तँ सुिवधा लेल एकरा Óयाख्यापरक चिरýा-िचýाण कहल जा सकै त अिछ, मुदा एिहसँ बेसी सुिवधा होइत अिछ, पाýाक \nआचरण आ कथोकथनक आधार पर ओकर चिरýा बुझबामे। एिहमे भावक लोकिन पाýाकें  अपना नजिरएँ िचन्हबाक चेĶा करै छिथ। ÿायः इएह कारण \nिथक जे नाटक, अथवा नाटकीय शैलीक कृ ितमे चिरýा िचýाणक सुिवधा बेसी भेटैत अिछ। खास क' कए मनोिवĴेषणात्मक चिरýा-िचýाण करबाक \nपयार्Į सम्भावना रहैत अिछ। इहो कहब समीचीन होएत जे राजकमल चौधरीक रचनामे अकारणे एते कथोपकथन निह रहैत अिछ। नाटकीय शैलीक एिह \nउपन्यासमे पाýाक मनोिवĴेषणक ÿभूत ÓयवÖथा अिछ। रचनाक नायक-नाियका आ सहयोगी लोकिन पारÖपिरक वातार्लाप आ अपन िøया-कलापसँ \nजते तरहें अपन चािरिýाक सीमा अंिकत करैत'िछ रचनाकार Öवयं टीका द' कए ओते िवÖतारसँ किहओ निह किह सकै  छिथ। एिहसँ कृ ित संिक्षĮ, दीĮ आ \nÿभावकारी सेहो होइत अिछ। सम्भवतः इएह कारण िथक जे राजकमल चौधरीक उपन्यास आकारमे एते छोट होइत अिछ आ ÿभावमे एते िवराट। \nवातार्लापसँ मनुÕयक सम्पूणर् Óयिĉत्व ठाढ़ भ' जाइत अिछ। िशÐप, शैली, वाक्य-संरचना, शब्द-चयन, सम्बोधन-अिभवादन, िवषय आ िवषयानुरिĉसँ \nकोनहुँ Óयिĉ अपन सम्पूणर् सोच-समझ-आचरण, कौिलक आ Óयावहािरक संÖकार, आिथर्क-शैिक्षक-सामािजक पृķभूिम ÖपĶ करैत अिछ। जेना \nआन्दोलन उपन्यासक पाýा सब कएने छिथ। \n     भाँगक िनशाँमे मातल कमलजीक कोठलीमे अÐपवयस नीलू अधर्नČ अवÖथामे पहुँच जाइत अिछ। ओिह अन्हार गुĕ राितमे बन्द कोठलीमे नीलू, \nकमलजीकें  ÷भैया' कहैत अिछ, मुदा सवर्Öव अिपर्त करए चाहैत अिछ। ÖपĶ अिछ, जे िकशोर वयक उन्माद आ उ°ेजनामे नीलू ÷सम्बोधन' आ \n÷िøया'क बीचक समन्वय िबसिर गेल अिछ। जे कमलजी यौन िपपासा मेटएबा लेल देह-Óयापारमे िलĮ ľा◌ीक खोली धिर पहुँिच जाइ छिथ, से \nकमलजी भाँगक घनघोर िनशाँमे मातल छिथ, आ अन्हार गुĕ राितमे बन्द कोठलीमे समिपर्त नीलूकें  बुझा-सुझा क' आपस क' दै छिथ (आन्दोलन/पृ. \n५०-५१)। मैिथलानी वेÔयाक ताकमे जखन कमलजी बनगामबालीक खोलीमे पहुँचै छिथ तँ सम्पूणर् नक्शा उनिट जाइत अिछ, हुनक िवषय-वासना \nकरपूर जकाँ िबला जाइत अिछ (पृ. ३५-३७)। अइ वातार्लापमे आ एहने कतोक वातार्लापमे Óयिĉ, समाज, ÓयवÖथा, वातावरण आ मनोवेगक जतेक \nÖपĶ छिव अंिकत भेल अिछ, ततेक ÖपĶ करब आन कोनो माध्यमे \nअसम्भव छल। \n     एतए नीलूक िकशोरावÖथा आ काम-िपपासा नीलूकें  आन्हर क' देने अिछ। ÷भैया' सम्बोधनक बादहु यौनाचार ÿितवेदन अनगर्ल िथक, मुदा एतए \nनीलूक वयसोिचत उन्माद आ अपिरċतामे उिचतानुिचतक िववेक नुका गेल अिछ, जे सहज अिछ, सम्भाÓय अिछ। मुदा तें, नीलूक चिरýा घृिणत निह \nकहल जा सकै त अिछ। अपिरपċ रिहतहुँ ओ सवर्Öव-अपर्ण हेतु पाýा-चयनमे असावधान निह अिछ, भुवनजीक आवासीय पिरसरमे आओर कतोक \nपुŁख, मैिथल पुŁख िबलमल छिथ, ितनका संग ओ एना निह के लिन; महानगरीय वातावरणक िवकृ ितमे ओ िनमर्लाजी अथवा सुशीला निह बिन गेलीह। \nनीलूक समपर्णकें  अÖवीकार करबाक अथर् कमलजीक नपुंसकता अथवा िनÕकाम वृि° निह िथक। से रिहतिथ तँ कमलजी वेÔयालय निह जैतिथ। मुदा \nकमलजी कामातुर राक्षस निह छिथ। से रिहतिथ तँ ओ सुशीलाक राित िकनलिन, हुनका संग सब िकछु  कइए क' आपस होइतिथ। समÖत मानवीय \nदुबर्लताक अछैत मनुÕयक िववेक ओकरा नैितक łपें िवराट बनबैत अिछ। समÖत दुबर्लता आ सबलताक सीमा बूझब समयक नायककें  वाÖतिवक Öवłप  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nदैत अिछ आ ओकर चािरिýाक वैिशÕĚ समकालीन समाजकें  जीवन जीबाक ŀिĶ आ नैितक बल अनुसंधानक बाट देखबैत अिछ। आन्दोलन उपन्यासक \nचिरýा िचýाण तकरिह उदाहरण िथक।  \n(अिगला अंकमे) \n1.सगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेýमे शान्त øािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘ 2. िमिथला िवभूित पं मोदानन्द झा-ÿोफे सर \nरत्नेĵर िम® \n \n डा.रमानन्द झा ‘रमण‘  \n21.01.1990-पिहल सगर राित दीप जरय,मुजफ्  फरपुर \n64म-सगर राित दीप जरय \nमैिथली कथा लेखनक क्षेýमे शान् त øािन् त \nरहुआ-संúाम-11 नवम् बर, 2008 \nडा.रमानन् द झा ‘रमण‘ \nसगर राित दीप जरय (कथा पाठ एवं पिरचचार्) संकलन-डा.रमानन् द झा ‘रमण‘ \nक.सं. Ö थान ितिथ संयोजक अध् यक्षता/उदघाटन पेाथी लेाकापर्ण Ð ◌े◌ाखक लेाकापर्णकतार् अन् य \n1 2 3 4 5 6 7 8 9 \n1 मुजफ् फरपुर 21.01.1990 ÿभास कु मार चौधरी रमानन् द रेणु - - शैलेन् þ आनन् दक कथा \nयाýा-डा.रमानन् दझा रमण' \n2 डेओढ़ 29.04.1990 जीवकान् त ÿभास कु मार चौधरी - - - -  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \n3 दरभंगा 07.07.1990 डा.भीमनाथ झा/ÿदीपमैिथली पुý, \nÓ यवÖ था-िवजयकान् त ठाकु र \nगोिवन् द झा \n1.सामाक पौती \n2.मोम जकाँ बफर् जकाँ \nगोिवन् द झा \nअमरनाथ \nडा.मुनीÔ वर झा \nÿभासकु मारचौधरी \n4 पटना 03.11.1990 गोिवन् द झा \nÓ यवÖ था-दमनकान् त झा \nउपेन् þनाथ झा‘Ó यास' \nएवं राजमोहन झा \n- - - - \n5 बेगूसराय 13.01.1991 ÿदीप िबहारी ÿो.रमाकान् त िम® 3.हमर युĦक साà य मे डा.तारानन् द िवयोगी उपेन् þ दोषी - \n6 किटहार 22.04.1991 अशोक उपेन् þ दोषी 4.ओिह रातुक भोर \n5.अदहन \nअशोक \nिशवशंकर ®ीिनवास \nडा.भीमनाथ झा \nडा.रमानन् दझा रमण  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nिवभूित आनन् दक कथा \nयाýा-डा.रमण \n7 नवानी 21.07.1991 मोहन भारĬाज ÿो.सुरेÔ वर झा 6.समाड. रमेश कु लानन् द िम® - \n8 सकरी 22.10.1991 ÿो.सुरेÔ वर झा \nÓ यवÖ था-डा.राम बाबू \nए.सी.दीपक 7.सािहत् यालाप डा.भीमनाथ झा गोिवन् द झा \n- \n9 नेहरा 11.10.1992 ए.सी.दीपक मन् ýेश् वर झा - - - - \n10 िवराटनगर 14.04.1992 िजतेन् þ जीत डा.गणेश ÿसाद कणर् \nउद- गोिवन् द झा \n- - - नेपालमे मैिथली कथा - \nडा.रमण \n11 वाराणसी 18.07.1992 ÿभास कु मार चौधरी मायानन् दिम®/गंगेश गुंजन \nउद-ठाकु र ÿसादिसंहएवं \nपं.रमाकान् त िम® \n- - - - \n12 पटना 18.10.1992 राजमोहन झा Ö ◌ु◌ाभाषचन् þ यादव - - - - \n13 सुपौल 09.01.1993 के दार कानन बुिĦनाथ झा 8.पुननर्वा होइत ओ छŏड़ी िवभूित आनन् द महाÿकाश - \n14 बोकारो 24.04.1993 बुिĦनाथ झा गोिवन् द झा - - - - \n15 पैटघाट 10.07.1993 डा.रमानन् द झा‘रमण‘ ÿो.उमानाथ झा 9.िवīापितक आत् मकथा गोिवन् द झा ÿभासकु मारचौधरी -  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \n16 जनकपुरधाम 09.10.1993 रमेश ◌ंरंजन गोिवन् द झा \nउद-डा.रामावतार यादव \n10.Ô वेतपý \n11.िमिथलावाणी-पिýका \n12.गामनिह सुतैत अिछ \n13.मिसर्नी-उपन् यास \nस.◌ंिवयोगी एवं रमेश \nिमलाप,जनकपुरधाम \nमहेन् þ मलंिगया \nडा.अŁणकु मार झा \nडा.धीरेन् þ \nधूमके तु \nगोिवन् द झा \nडा.रामावतार यादव \n- \n17 इसहपुर 06.02.1994 डा.अरिवन् द कु मार ‘अक् कू ' डा.भीमनाथ झा - - - - \n18 सरहद 23.04.1994 अिमयकु मार झा ÿेमलता िम® ‘ÿेम' - - - - \n19 झंझारपुर 09.07.1994 Ô यामानन् द चौधरी जीवकान् त - - - - \n20 घोघरडीहा 22.10.1994 जीवकान् त राजमोहन झा 14.कथा कु म् भ सं.बुिĦनाथ झा गोिवन् द झा - \n21 बहेरा 21.01.1995 कमलेश झा Ô यामानन् द ठाकु र \nउद-चन् þभानु िसंह  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \n15.सत् य एकटा काÐ पिनक \nिवजय \nसारÖ वत जीवकान् त - \n22 सुपौल,दरभंगा 08.04.1995 कमलेश झा ÿो.रामसुिदÕ ट राय ‘Ó याधा \nउद-गोिवन् द झा \n- - - - \n23 काठमांडू 23.09.1995 धीरेन् þ ÿेमिषर् डा.धीरेन् þ 16.नख दपर्ण गोिवन् द झा डा.यादव - \n24 राजिवराज 24.01.1996 रामनारायण देव डा.धीरेन् þ \nउद-डा.योगेन् þ ÿ.यादव- \nमुख् य-गजेन् þनारायणिसंह, \nमन् ýी, नेपाल सरकार \n- - - - \n25 कोलकाता \nरजत जयंती \n28.12.1996 ÿभास कु मार चौधरी गोिवन् द झा \nउद-यमुनाधर िम® \n17.िनवेिदता \n18.कथाकÐ प \nसुधांशु‘शेखर' चौधरी \nडा.देवकान् त झा \nगोिवन् द झा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nÿभासकु मारचौधरी \n- \n26 मिहषी 13.04.1997 डा.िवयोगी/रमेश- \nÿायोिजत \nमायानन् द िम® 19.अितøमण \n20.हÖ तक्षेप \n21.िशलालेख \n22.पिरिचित \nडा.तारानन् द िवयोगी \nडा.तारानन् द िवयोगी \nडा.तारानन् द िवयोगी \nसुिÖ मता पाठक \nगोिवन् द झा \nकु लानन् द िम® \nसुभाषचन् þ यादव \nमोहन भारĬाज \n- \n2 \nसगर राित दीप जरय (कथा पाठ एवं पिरचचार्) \nकसं. \nÖ थान ितिथ संयोजक अध् यक्ष पेाथी लेाकापर्ण Ð ◌े◌ाखक लेाकापर्णकतार् अन् य  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \n1 2 3 4 5 6 7 8 9 \n27 तरौनी 20.06.1997 \nयाýीजन् मिदन \nशोभाकान् त जीवकान् त - - - - \n28 पटना 18.07.997 ÿभास कु मार चौधरी हिरनारायणिम®/रामचन् þ खान 23.समानान् तर रमेश ÿभास कु मार चौधरी - \n29 ब् ◌े◌ागूसराय 13.09.1997 ÿदीप िबहारी ÿफु Ð ल कु मार िसंह ‘मौन' 24.कु क् कłकू  आ कसौटी चन् देश ÿभास कु मार चौधरी ÿभास \nकु मार चौधरीक \nअिन् तम सहभािगता \n30 खजौली 04.04.1998 ÿदीप िबहारी रमानन् द रेणु - - - - \n31 सहरसा 18.07.1998 रमेश डा.महेन् þ 25.ओना मासी डा.देवशंकर नवीन कु मारी ऋचा - \nउद-गोिवन् द झा 26.चानन काजर डा.देवशंकर नवीन मायानन् द िम® - \n27.ÿितिøया रमेश गोिवन् द झा - \n32 पटना 10.10.1998 Ô याम दिरहरे राजमोहन झा \nउद-गोिवन् द झा \n28.भिर राित भोर के .डी.झा,Ô यामदिरहरे एवं ÿदीप \nिबहारी \nउपेन् þनाथझा‘Ó यास' \n33 बलाइन, नागदह 08.01.1999 पदम सम् भव जीवकान् त - - - - \n34 भवानीपुर 10.04.1998 डा.िजÕ णु द° िम® कािमनी 29.कािÐ ह आ आइ डा.धीरेन् þ जीवकान् त - \n35 मधुबनी 24.07.1999 िसयाराम झा ‘सरस‘ \nÓ यवÖ था-डा.कु लधारी िसंह  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nराजमोहन झा \nउद-डा.जयधारी िसंह \n30.काजे तोहर भगवान शैलेन् þ आनन् द िवभूित आनन् द - \n36 अन् दौली 28.10.1999 क् मलेश झा चन् þभानु िसंह - - - \n37 जनकपुरधाम 25.03.2000 रमेश रंजन डा.धीरेन् þ \nउद-डा.राजेन् þ िवमल \n- - - - \n38 काठमांडू 25.06.2000 .धीरेन् þ ÿेमिषर् डा.रमानन् द झा‘रमण‘ 31.मकड़ी प् ◌ा◌्रदीप िबहारी महेन् þ मलंिगया \nउद-महेन् þ कु मार िम®, सांसद 32.िमिथलांचलक लोक øथा डा.गंगा ÿसाद अके ला डा.रमानन् दझा‘रमण‘ \n33.िशरीषक फू ल-‘अनुवाद अके ला डा.रमानन् दझा‘रमण‘ \n34.हम मैथल छी-कै सेट िसयाराम झा‘सरस‘ डा.रामावतार यादव \n35.मंडनिम® अĬैतमीमांसा रमेश/दीनानाथ/सुरेन् þनाथ डा.रामावतार यादव \n39 धनबाद 21.10.2000 Ô याम दिरहरे एवं रामचन् þ लालदास राजमोहन झा \nउद-कीितर्नारायण िम® \n36.मनक आड.नमे ठाढ़ डा.भीमनाथ झा राजमोहन झा \n40 िबटठो 21.01.2001 डा.अक् कू  बलराम 37.मातवर अशोक डा.धीरेन् þ म् ◌ै◌ािथली कथाक \nÓ यवÖ था-ÿो.िवīानन् द झा उद-कु लानन् द िम® 38.ŀिÕ टकोण सुरेन् þनाथ डा.भीमनाथ झा समÖ या डा.भीमनाथ झा \n41 हटनी,घोघरडीहा 19.05.2001 ÿो.योगानन् द झा/अिजत कु मार \nआजाद \nसोमदेव - - - -  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \n42 बोकरो 25.08.2001 िगिरजानन् दझा‘अधर्नारीÔ वर दयानाथ झा 39.िनÕ ÿाण Ö वप् न दयाकान् त झा हरेकृ ष् ण िम® \nÓ यवÖ था-िमिथला सां.पिरषद उद-हरेकृ Õ ण झा,भा.आ.सेवा 40िमिथलादपर्ण(1925/2001) पुण् यानन् दझा \nस.डारमानन् द झा ‘रमण‘ \nफू लचन् þ िम® ‘रमण‘ \n43 पटना \nिकरण जयन् ती \n01.12.2001 अशोक सोमदेव 41.ÿलाप गोिवन् द झा सोमदेव \nच् ◌े◌ातना सिमित, पटना 42युगान् तर िवÔ वनाथ गोिवन् द झा \n43एकै सम शताब् दीकघोषणा पý रमेश/Ô याम दिरहरे/मोहन यादव राजमोहन झा \n44 राँची 13.04.2002 कु मार मनीष अरिवन् द साके तानन् द 44चानन घन गिछया िववेकानन् द ठाकु र मोहन भारĬाज \nउद -परमानन् द िम® 45.शुभाÖ ते पन् थानः परमानन् द िम® साके तानन् द \n45 भागलपुर 24.08.2002 धीरेन् þ मोहन झा योगीराज 45.कथा सेतु सं.ÿशान् त डा.बेचन \nउद-डा.बेचन 47.प् ◌ृ◌ाथा नीता झा राजमोहन झा \n48.आउ, िकछु  गप् प करी कु लानन् द िम® डा.कŁणाकर झा \n3 \nसगर राित दीप जरय (कथा पाठ एवं पिरचचार्) \nक.सं. Ö थान ितिथ संयोजक अध् यक्ष पेाथी लेाकापर्ण Ð ◌े◌ाखक लेाकापर्णकतार् अन् य \n1 2 3 4 5 6 7 8 9 \n46 िवīापितभवन, \nपटना  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \n16.11.2002 अिजत कु मार आजाद मोहन भारĬाज \nउद.राजनन् दन लाल दास \n49.काठ िवभूित आनन् द डा.तारानन् द िवयोगी - \n50.एक फाँक रौद योगीराज गोिवन् द झा - \n51.तीन रंग तेरह िचý डा.सुधाकर चौधरी सोमदेव - \n52.उदयाÖ त धूमके तु सोमदेव - \n53.सांझक गाछ राजकमल, \nसं.डा.दे.नवीन \nरामलोचन ठाकु र - \n54.सवर्Ö वांत सके तानन् द सोमदेव - \n55.अिभयुक् त.. राजमोहन झा सोमदेव - \n56.याýी समú सं.शोभाकान् त गोिवन् द झा - \n57.मैिथलीबाल सािहत् य डा.दमन कु मार झा गोिवन् द झा - \n58.ज् ◌ीम ब् वसवदपंस च् मतपचीमतलł \nप् उंहपदह डपजीपसं ; 1875.1955Ħ \nडा.पंकज कु मार झा डा.हेतुकर झा - \n59.मैिथल समाज \nपिýका, नेपाल \nस.◌ंधीरेन् þ ÿेमिषर् - - \n47 कोलकाता 22.01.2003 कणर्गोÕ ठी, कोलकाता डा.रमानन् द झा‘रमण‘  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nउद-रमानन् द रेणु \n60.आत् मालाप गोिवन् द झा रमानन् द रेणु मैिथली कथाकवतर्मान \nसमÖ या-.डा.िवयोगी \n48 खुटौना 07.06.2003 डा.महेन् þनारायण राम सोमदेव/उद-खुशीलाल \nझा एवं रामलोचन ठाकु र \n61.लाख ÿÔ नअनु°िरत रामलोचन ठाकु र सोमदेव \n49 बेनीपुर 20.09.2003 कमलेश झा डा.फू लचन् þ िम®‘रमण‘ \nउद-ÿो.रामसुिदÕ ट राय ‘Ó याधा‘ \n- - - - \n50 दरभंगा \nÖ वणर् जयन् ती \n21.02.2004 डा.अशोक कु मार मेहता गोिवन् द झा \nउद-चन् þनाथ िम®‘अमर‘ \n62.िददबल ÿभास कु मार चौधरी गोिवन् द झा - \n63.िचतकावर हंसराज सोमदेव - \n64.गंगा यन् ýनाथ िम® गोिवन् द झा - \n65बाबाक िवजया उमाकान् त माकर्ण् डेय ÿवासी - \n66.सिरसब मे भूत Ô याम दिरहरे राजमोहन झा - \n67.गहवर डा.महेन् þनारायण राम जयनारायण यादव - \n68.हाथी चलय बजार डा.देवशंकर नवीन राजमोहन झा -  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \n69.उगैत सूयर्क धमक िसयाराम झा‘सरस' डा.रमानन् द झा‘रमण‘ - \n70.आदमी के  ◌ँ जोहैत कीितर्नारयण िम® मोहन भारĬाज - \n71.ओना कहबा लेल बहुत \nिकछु  हमरा लग \nकु लानन् द िम® कीितर्नारयण िम® - \n72.गाछ झूलझूल जीवकान् त गोिवन् द झा - \n73.खंजन नयन िनरंजन अनंत िब.लाल.इन् दु' चन् þनाथ िम®‘अमर‘ - \n74.हम भेटब माकर्ण् डेय ÿवासी गोिवन् द झा \n75.िचन् तन ÿवाह डा.धीरेन् दनाथ िम®र् राजमोहन झा \n76.दुवार्सा जयनारायण यादव गोपाजी िýपाठी \n77.पाथर पर दूिभ रमेश डा.िशवशंकर ®ीिनवास \n78.कोशी घाटी सभ् यता रमेश डा.िशवशंकर ®ीिनवास \n79जािग गेल छी डा.महेन् þ ना.राम डा.रामदेव झा \n4 \nसगर राित दीप जरय (कथा पाठ एवं पिरचचार्) \nक.सं. Ö थान ितिथ संयोजक अध् यक्ष पेाथी लेाकापर्ण Ð ◌े◌ाखक लेाकापर्णकतार् अन् य \n1 2 3 4 5 6 7 8 9 \n50 दरभंगा 21.02.2004 डा.अशोक कु मार मेहता गोिवन् द झा \nउद-चन् þनाथ िम®‘अमर‘ \n80.हमरा मोनक खंजन िचडैया फू लचन् þ िम® ÿवीण‘ माकर्ण् डेय ÿवासी  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \n81.जयमाला जयानन् द िम® चन् þनाथ िम® ‘अमर‘ \n82.मािटक आबाज मंजर सुलेमान मोहन भारĬाज \n83.इजोिरयरक अंगैठी मोर स.◌ं माला झा अशोक \n84.बेसाहल डा.रमानन् द झा‘रमण माकर्ण् डेय ÿवासी \n85.यदुवर रचनावली डा.रमानन् द झा‘रमण गोिवन् द झा \n86सगरराित दीप जरयक इितहास डा.रमानन् द झा‘रमण रमेष \n87.अिभ²ा डा.फू लचन् þ िम®‘रमण‘ डा.रमानन् द झा‘रमण \n88.िवमशर् डा.भीमनाथ झा डा.देवेन् þ झा \n89.Ö मरणक संग डा.िवभूित आनन् द रतीष चन् þ झा \n90.कथा काÓ य आ Ĭादशी डा.अŁण कु मार कणर् रमानन् द रेणु \n91.तात् पयर् डा.अशोक कु मार मेहता अंजिल मेहता \n92हेमलेट प् ◌ा◌्रेा.रमाकान् त िम® नीलमिण बनजê \n93.लोिरक मिनयार चन् दे्रश गोिवन् द झा \n94.कनुिÿया अनु.Ô याम दिरहरे Ô यामसुन् दर िम® \n95.मन् दािकनी ÿभास कु मार चौधरी चन् þनाथ िम® ‘अमर‘ \n96.सीता Ó यथा कथा अनन् त िब.लाल दास‘ \nइन् दु' \nडा.रामदेव झा \n97.नागाजुर्न के  उपन् यास मोिहत ठाकु र डा.सुरेÔ वर झा \n98.◌ैमसमबजमक च् वमउे िव ।उंत रमम म् ◌ु◌ारािर मधुसूदन ठाकु र .  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \n99.अंतरंग िहन् दी पिýका.मैिथली \nिवशेषाक \nस.◌ंÿदीप िबहारी रमानन् द रेणु \n51 जमशेदपुर 10.07.2004 डा.रवीन् þ कु मार चौधरी Ö ◌ु◌ारेन् þ पाठक \nउद-राजनन् दनलाल दास \nमु.अित..सत् यनारायण लाल \n- - - - \n52 राँची 02.10.2004 िववेकानन् द ठाकु र डा.रमानन् द झा‘रमण 100.Ö वास Ö वास मे िवÔ वास िववेकानन् द ठाकु र डा.रमानन् द झा‘रमण \nउद-राजनन् दन लाल दास 101.सम् पकर्-4 स.-िसयाराम झा ‘सरस‘ राजनन् दन लाल दास \n53 देवघर 08.01.2005 Ô याम दिरहरे एवं \nअिवनाश \nदयानाथ झा \nउद-यन् ýनाथ िम® \n- - - - \n54 बेगूसराय 09.04.2005 ÿदीप िबहार रामलोचन ठाकु र \nउद-सत् यनारासयण लाल \n102.भजारल डा.रमानन् द झा‘रमण कीितर्नारयण िम® \n103.सरोकार ÿदीप िबहार राजमोहन झा \n104.औरत म् ◌े◌ानका मिÐ लक ज् योत् सना चन् þम \n105.अन् तरंग पिýका स.◌ं ÿदीप िबहारी डा.आनन् दनारायण शमार् \n55 प् ◌ू◌ािणर्याँ 24.06.2005 रमेश साके तानन् द  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \n56 पटना 03.11.2005 अजीत कु मार आजाद उद.गोिवन् द झा 106.अतीतालोक गोिवन् द झा राजमोहन झा \nडा.फू लचन् þ िम® ‘रमण' 107.गामक लोक िशवशंकर ®ीिनवास डा.रमानन् दझा‘रमण' \n108.मैिथली किवता संचयन सं.डा.गंगेशगुंजन छठज्   गोिवन् द झा \n109.मैिथली कथासंचयन छठज्   स.◌ंिशवशंकर®ीिनवास राजमोहन झा \n110.बड अजगुत देखल शरिदन् दु चौधरी फू लचन् þ िम® ‘रमण' \n111.िकछ ◌ुपुरान गप् प ,िकछु  \nनव गप् प \nकीितर्नाथ झा गोिवन् द झा \n57 जनकपुरधाम 12.08.2006 रमेश रंजन महेन् þमलंिगया,उद-डा.रेवतीरमण \nलाल िव.अ.-डा.रमानन् दझा‘रमण‘ \n- ' - - \n5 \nसगर राित दीप जरय (कथा पाठ एवं पिरचचार्) \nक.सं. Ö थान ितिथ संयोजक अध् यक्ष पेाथी लेाकापर्ण Ð ◌े◌ाखक लेाकापर्णकतार् अन् य \n1 2 3 4 5 6 7 8 9 \n58 जयनगर 02.12.2006 ®ी नारायण यादव \nअध् य.-डा.कमलकान् त झा \nउदघाटन-रामदेव पासवान \nमु.अ.-भगीरथÿसाद \nअúवाल \n. . . .  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \n59 बेगूसराय 10.02.2007 ÿदीप िबहारी नवीन चौधरी 112.Ö नेहलता डा.योगानन् द झा डा.तारानन् द िवयोगी \n60 सहरसा 21.07.2007 िकसलय कृ Õ ण उद.डा.मनोरंजन झा \nअध् य.डा.रमानन् द झा‘रमण‘ \n113.अक्षर आक¥Ö ůा अनु-ÿदीप िबहारी डा.रमानन् द झा ‘रमण‘ \n61 सुपौल 01.12.2007 अरिवन् द ठाकु र उद-डा.धीरेन् द धीर \nअध् य. अंषुमान सत् यके तु \n114.अन् हारक िवरोध मे अरिवन् द ठाकु र अिजत कु मार आजाद \n62 जमÕ ◌ोदपुर 03.05.2008 डा.रवीन् þ कु मार चौधरी उद-िवīानाथ झा‘िविदत' \nअध् यक्ष-िववेकानन् द ठाकु र \n- - - - \n63 राँची 19.07.2008 कु मार मनीष अरिवन् द उद-.डा.िविदत \nअघ् य. िववेकानन् द ठाकु र \nएवं डा.रमानन् द झा‘रमण' \n115.समय िषला पर सुरेन् þनाथ डािवīानाथझा‘िविदत' \n64 रहुआ संúाम 08.11.2008 डा.अषोक कु मार झा‘ \nअिवचल' \n  \n(अिगला अंकमे)   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nज्योितकेँwww.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् ( अंúेजी पīक हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंúेजी पī िकछु  िदन धिर \nwww.poetrysoup.com के र मुख्य पृķ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचýकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ िहनकर िमिथला िचýकलाक ÿदशर्नी ईिलंग आटर् úुप के र \nअंतगर्त ईिलंग āॊडवे, लंडनमे ÿदिशर्त कएल गेल अिछ। िमिथला पेंिटंगक िशक्षा सु®ी ĵेता झासँ बसेरा इंÖटीĚूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला तूिलका, साकची, जमशेदपुरसँ।  \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म Öथान -बेÐहवार, मधुबनी ; िशक्षा- Öवामी िववेकानन्द िम िडल Öकू Ŧ िटÖको साकची गÐसर् हाई Öकू Ŧ, िमसेज के  एम पी एम \nइन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसर्टी, आइ सी डबÐयू ए आइ (कॉÖट एकाउण्टेन्सी); िनवास Öथान- लन्दन, यू.के .; िपता- ®ी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ®ीमती सुधा \nझा, िशवीपĘी। ''मैिथली िलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ पý  िलखबामे कएने छी। बēेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \n  \nउपसंहार : \nकलक°ा शैक्षिणक याýा, १९९० - ९१: \nिटÖको Öकू ल सऽ जे एजूके ĳल टूर अथार्त्  शैक्षिणक याýाक Óयवहार छल से िकताबी ²ानके  वाÖतिवक łपसऽ िसखाबऽमे सहायक \nतऽ छल। संगे अिह सऽ अपन चिरýिनमार्ण मे सेहो सहायता होइत छल।सब संगे िमिलकऽ रहैमे बहुत िकछु  िसखैके  सेहो अवसर भेटै \nछल।उदाहरणाथर् िकछु  िवīाथê एहेनो छलैथ जे अपने मे मÖत रहैत छलैथ। हुनका सबके  िवīालय सऽ घरक रÖता के  अितिरĉ आर िकछु  \nबाहरी दुिनयाक खबिर निह रहैत छलैन।एहेन लोकसब जखन ऑल राउण्डर िवīाथê सबसऽ भेंट करैत छिथ तऽ हुनका सबके  आन कायर्मे र \nŁिच बढ़ै छैन।िकछु  िवīाथê सबके  अपन अिभभावक पर आि®त रहैके  अितशय अभ्यास होएत छैन । एहेन बēासबमे आत्मिनभर्ता आबैत \nछै।अपन कै िरयर आिदक चयन Öवयम्  करैके  क्षमता आबैत छै।तथा आकिÖमक आब वला िवषम पिरिÖथित सऽ भीड़क आत्मिवĵास आबै छै। \nई तऽ भेल शैक्षिणक याýाक िवशेषता। आब हम अपन अनुभव कहै छी।हमरा अिहबेरका टूर वाÖतव मे शैक्षिणक याýा \nलागल।    इिण्डयन म्यूिज़यम सऽ इितहासमे, बॉटेिनकल गाड¥न सऽ वनÖपित िव²ानमे, िचिड़याखाना सऽ जीविव²ानमे, िबरला म्युिज़यम सऽ \nतकनीकमे, तथा पलैनेटोिरयम सऽ खगोलशाľमे जानकारी बढ़ल।हमरा सबके  भोजनमे कोनो िदĈत निह भेल।जॅ ं कोनो छाý छाýाके  ÖवाÖथ्य \nखराब होएत छलैन तऽ िशक्षक सब पूरा ध्यान राखै छलिखन।ओ सब कखनो अिभभावक सऽ दूर हुअ के  अनुभूित निहं हुअ दैत \nछलैथ।िशक्षक सबके  जीवनमे तऽ कतेक छाý सब आबैत छैन।लेिकन हम िवīाथê सब लेल ई िशक्षकसब अिवÖमरणीय छैथ।हुनकर सबसऽ जे \nमागर्दशर्न हमरासबके  भेटैत अिछ से आजीवन याद रहैत अिछ आऽ काज आबैत अिछ।    \n  \nअनाम कथा- ÿेमचन्द िम®  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \nपी. सी. िम® गामक एकटा कम प्ढ़ल-िलखल युवक छिथ, उă करीब २४ वषर्। ६ साल पिहने गामसँ िदıी आयल छलाह। संघषर्रत जीवनसँ सफर करैत \nआब ठीक-ठाक अवÖथामे छलाह यािन तािह समयमे एकटा मध्यम् वगर्क युवककेँ तनख्वाह जे हैत से तनख्वाह पावैत छलाह आ संगे गामसँ अयलाक \nबाद िदıीमे िकछु  नीक लोकक संपकर्मे रहलासँ अंúेजी फरार्टेसँ बजैत छिथ यािन िक अंúेजी बजैत काल िकयो निह किह सकै त छिन जे ओ पढ़ल-\nिलखल कम छिथ। तािह कारण लोककेँ कहैत छिथन सत्यता- जे हम पढ़ल-िलखल कम छी- तँ लोक मजाक बुझैत अिछ। एकटा ÿाइवेट कम्पनी, जे \nůैवेल एजेन्टक काज करैत अिछ, मे पी.सी.िम® रंजीतक, जे हुनकर िरÔतामे भािगन छिथन मुदा कम्पनीमे उē पदपर छिथन्ह, के र संग  कज करैत छिथ। \nपी.सी.िम® िववाह योग्य भऽ गेल छिथन, िपताजी बुढ़ापामे ÿवेश कऽ लेने छिथन। ओऽ चाहैत छिथ जे जिहना पैघ भाई सभक िववाह भऽ गेल छिन, \nहुनको िववाह कऽ देल जाय। कारण एकटा छोट भाई सेहो छिन, Łपैय्या पाइ कमा लैत छिथ आऽ अपन आब कोन भरोस। कखन छी कखन निह छी। \nचुंिक जमाना बदिल गेल छैक, तािह हेतु पी.सी.िम®ासँ संपकर् के लिन्ह जे लोक सभ बहुत परेशान करैत छिथ अहाँक िववाह लेल, से की कहैत छी। \nहुनकर जवाब छलिन, जे िपताजी हमर िकछु  शतर् अिछ िववाहमे। तँ िपताजी कहलिखन- ठीक छै, राितमे भौजीसँ गप्प करायब, ठीक छै। राितमे भोजनक \nबाद पी.सी.िम®ा जी भौजीक Ĭारा अपन शतर् पठेलिन्ह- एक िववाहमे Łपैय्या पैसाक आदान-ÿदान निह, यािन िबना पैसाक िववाह-आदशर् िववाह। \nदोसर लड़की पढ़ल-िलखल आऽ अंúेजी बजनाय अिनवायर् तािक बēाक िशक्षा उē होय। तेसर िĬरागमन जÐदी होय तािक साल भिर जे अपन संÖकार \nयानी िवध-िवधानमे कम खचर् होयत। चािरम िजनका ओिहठाम िववाह होय ओ हमर तुलनामे गरीब होय तािक हुनका ओिहठाम सम्मान बेसी भेटत। \n  \nई सभ शतर् सुिन हुनकर िपताजी कहलिन- हम शतर्सँ बहुत ÿसĭ छी, लेिकन सभ शतर् हमरासँ भऽ सकत मुदा दोसर शतर्  हमरा िवĵास निह अिछ की \nगामक लोक पूरा करए देत वा निह। तािह हेतु कहबिन जे एहन कु नू भेट जािन तँ ओऽ हमरा किह देत। ई बात रंजीतकेँ पता लगलिन, तँ ओहो सोचलिन्ह \nजे कोनो सम्पकर्क आदमीसँ पी.सी.िम®ाक िववाह करल जाय तँ उ°म। ई दू-चािर ठाम बजलाह जािहमे “®ीमित महारानी िम®ा” जे रंजीतक भाभी आऽ \nपी.सी. िम®ाक िरÔतामे भौजी छलिथन केँ सेहो पता लगलिन्ह। अपन छोट बिहन अनीता झाक ननिद छलिथन सोनी आ हुनकर उă १९ साल रहिन। ओऽ \nअपन बाबूजी ®ी भरत झाकेँ कहलिथन जे ई कथा मुफ्तमे भऽ जाएत। ओऽ अपन जमाय िदलीप झाकेँ फोनसँ संपकर् के लिन्ह। िदलीप झाक बाबूजी १० \nसाल पिहने Öवगर्वासी भऽ गेल छिथन, तािह हेतु बिहन सोनीक िववाह िदलीप झा आऽ िवनय झाकेँ करबाक छिन। ई सभ बात सुिन िदलीप झा अपन \nपत्नी अनीताकेँ कहलिथन जे ई काज बुझू मँगनीमे भऽ जाएत। ई बात सुिनते अनीता कहलिथन जे अहाँ देरी निह कł आऽ जयपुर जाऊ। बुझू लàमी चिल \nकऽ आिब गेल छिथ। ई बात ओऽ िवनय झाकेँ सेहो कहलिन्ह आऽ सोनीक दूटा नीक फोटो लऽ जयपुर आिब गेलाह। आब महारानी रंजीतक Ĭारा \nपी.सी.िम®ाकेँ जयपुर बजेलिन्ह। होलीक बहĭा बना कय अपन दफ्तरसँ रंजीत आऽ पी.सी.िम®ा जयपुर गेलाह। साँझक हवाई जहाजसँ जयपुर पहुँचलाह। \nपहुँचलाक उपरान्त चाय-पािनक बाद महारानी पी.सी.िम®ासँ बजलीह- बौआ िववाह किहया करब, आब तँ लगन आबय बला छैक आऽ िववाह योग्य \nभय गेल छी। हम काकासँ बात कł? पी.सी.िम® हँसैत कहलिन्ह- जे भौजी हमर िकछु  शतर् अिछ, से जँ पूरा भय जायत तँ हम िववाह एखन कय लेब। \nई गप सुिन महारानी कहलिथन बुझू बौआ जे अहाँक िववाह भऽ गेल आऽ अपन बातसँ पलटब निह। पी.सी. एकरा एकटा मजाक बुिझ ठहĈा लगा कऽ \nहँसऽ लगलाह। तावत लगभग राितक ११ बािज गेलैक। महारानी कहलिथन- चलू खाना खाऽ िलअ, Łकू  हम खाना लगावैत छी। रातुक भोजनमे दू तोर \nभेल, एक बेर भोजनक लेल बैसलाह पी.सी.िम®ा, रंजीत ठाकु र आऽ रामानन्द िम®ा। भोजनक उपरान्त ओऽ तीनू गोटे पिहल तलपर गेलाह सुतक लेल। \nदोसर बेर फे र भोजन लागल जािहमे भरत झा, िदलीप झा, राजू झा व नूनू झा – राजू आ नूनू झा महारानीक छोट भाई छिथन-, फे र सभ अपन-अपन \nिबÖतरपर सुतक लेल गेलाह। भोर भेल चायक आयोजन भेल। सातू गोटे भरत झा, िदलीप झा, रामानन्द िम®ा, राजू झा, नूनू झा, रंजीत ठाकु र, \nपी.सी.िम®ा व महारानी चायक पĲात् गप्प करए लगलाह। महारानी बजलीह-बौआ िववाह किहया तक करब। मजाकक Öवरमे पी.सी.िम®ा बजलाह- \nदेिखयौक आब जÐदी करब, कारण जे बाबूजीक फोन आयल छल जे लोक सभ परेशान करैत अिछ िववाहक लेल, तँ आब जÐदी भऽ जाएत। ई सुिनते \nभरत झा बजलाह जे कतेक पैसा लेताह। पी.सी.िम®ा कहलिथन जे एहन कोनो बात निह छैक। ई शब्द पूरा होइसँ पिहने बीचेमे रंजीत बजलाह- लड़की \nजँ नीक भेटत तँ कोनो पाई-Łपैया निह। ई शब्द सुिनते पाछू सँ महारानीक माय बजलीह- जे कही तँ अनीताक ननिदसँ करा िदयौन, लड़की तँ बड़ भÓय \nछिथन, सĕन-भÓय व धािमर्क ÿकृ ितक घरक, सभटा काज आ लूिर-Óयवहार जनैत छिथन्ह। ई बात पूरा भेलाक बाद महारानी बजलीह जे ओझा \nओतेक पाई कतएसँ देिथन्ह। तािहपर रंजीत बजलाह- पाइक कोनो ÿĳ निह छैक, हुनकर िकछु  शतर् छिन्ह ओऽ चाłटा शतर् दोहरेलिन्ह। तािहपर िदलीप  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nझा बजलाह- हम चाł शतर्सँ पिरपूणर् छी। ई बात सुिन रामानन्द िम® बजलाह जे जÐदीमे काज निह होयबाक चाही। पिहने ई शतर्पर िचन्तन कै ल जाऊ। \nकारण जे सवाल दू टा िजनगीक अिछ आ शतर्क कोनो जवाब निह अिछ। एहन सोच तँ बहुत कम लोकक होइत छिन, तािह हेतु पुनिवर्चार कł। \nई बात पूरा भेलाक बाद िदलीप झा बजलाह जे लड़कीक फोटो देख लेल जाओ आऽ हमहु पढ़ल-िलखल छी आऽ पेशासँ एकटा ÿाइवेट िशक्षक छी \nतािह हेतु िशक्षाक महत्व बुझैत छी। ई बात सुिनते भरत झा बजलाह- रंजीत ई (फोटो दैत) िलअ आऽ अहाँ सभ देख िलअ। हम भीम बाबू (समिध) सँ \nबात कऽ लैत छी। िबēेमे रंजीत फोटो लैत आऽ पी.सी.िम®ाक हाथ पकड़ैत पिहल तलसँ ऊपर छतपर गेलाह आऽ मजाकक तौरपर बजलाह जे देखू भाई \nजँ अहाँ निह करब तँ हमही दोसर िववाह कय लेब। हमरा तँ लड़की बहुत पसन्द अिछ। ई कहैत पी.सी.िम®केँ हाथ फोटो पकड़ेलिन्ह। फोटो बहुत \nआकषर्क छल। पी.सी.िम® कहलिथन- फोटो तँ बहुत आकषर्क अिछ, हमरा िकछु  सन्देह भऽ रहल अिछ। रंजीत उ°र देलिन्ह- भाभी झूठ निह कहतीह। \nसंदेहक मतलब अिछ भाभीपर शक करब। तािहपर पी.सी.िम®ा जवाब देलिन्ह- हम शकक नजिरसँ निह देखैत छी, चलू जे छिथ, ई तँ हमर शतर्मे निह \nशािमल अिछ। लेिकन लड़की पढ़ल-िलखल अवÔय चाही। सुन्दर-खराब कोनो बात निह अिछ ई बात करैत दुनू नीचाँ अएलाह। एतबामे महारानी पुनः \nचाह अनलिन्ह, फे र चाहक चुÔकी लैत रंजीत बजलाह- देखू सभ बात बुझू भऽ गेल। आगू बात जे बिरयाती ६५-७५ तक जाएब आऽ सत्कारमे कोनो \nतरहक िशकायत निह। ई बात सुनैत िदलीप झा बजलाह जे सरकार हम गरीब छी, हमरासँ संभव निह अिछ ७५ टा बिरयाती, हमरा िकछु  छू ट देल जाऊ! \nलेिकन सत्कारमे कोनो ýुिट निह होएत। ई बातक िबēेमे महारानी बजलीह जे लड़काकेँ एकटा अंगूठी आऽ दू भरीक सोनाक चेन (सीकरी) आऽ \nलड़कीक नामसँ ५१,०००/-क िफक्स िडपोिजटक कागज ओझाजी दऽ देिथन, बिरयाती ५१ टाक बात फाइनल, बस आब ने बौआ। ने ई िकछु  बजताह \nआऽ ने ओझा िकछु  बजताह! आर खान-पीन िदन घरक ÿत्येक सदÖयकेँ नीक आऽ ५ टूक कपड़ा। बस रंजीत आब िकछु  निह बाजू आऽ ओझाजी \nअहूँकेँ एतेक तँ करए पड़त। रंजीत िकछु  बजैक उत्सुकता देखबैत छलाह की िबचमे भरत झा बजलाह जे फे र िववाहसँ एक साल तक दुनू िदस लड़की \nवलाक काज छैक, रंजीत तािह हेतु आब बुझू जे ई बहुत महग भऽ गेल। \n  \n(अिगला अंकमे) \n१. नवेन्दु कु मार झा पटनासँ आऽ २. ज्योित लन्दनसँ \nनवेन्दु कु मार झा ( १९७४- ) , गाम-सुवास, भाया-के वटसा बŁआरी, िजला-मुजफ्फरपुर। समाचार वाचक सह अनुवादक ( मैिथली), ÿादेिशक \nसमाचार एकांश, आकाशवाणी, पटना। \n  \n िशक्षा िदवस समारोह-छाý-छाýा आ बाल वै²ािनक देखौलिन अपन ÿितभा \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nदेशक पिहल िशक्षा मंýी मौलाना अबुल कलामक १२०म जन्म िदवस िबहारमे िशक्षा िदवसक łपमे मनाओल गेल। मौलाना आजादक जन्म िदवस \nमनेबाक लेल सरकारी Öतरपर कतेको कायर्øम सम्पĭ भेल। राजधानी पटनाक गाँधी मैदानमे दू िदवसीय िशक्षा िदवस सेहो सम्पĭ भेल। दू िदनक एिह \nकायर्øमक अन्तगर्त सरकार Ĭारा िशक्षाक क्षेýमे कएल जाऽ रहल काज आऽ सरकारक उपलिब्ध जनताक सŌझा आनल गेल। Öकू ली छाý सभक कला \nसांÖकृ ितक कायर्øमक माध्यमसँ आऽ हुनक ÿितभा एिहमे लागल िव²ान ÿदशर्नीमे ŀिĶगोचर भेल। आकषर्क ढंगसँ बनल कतेको पैवेिलयनमे िविभĭ \nसंÖथान अपन ÿकाशन आऽ पाĝøमक जानकारी सेहो उपलब्ध करौलक। \nसरकार Ĭारा एिह कायर्øमक आयोजनक उĥेÔय पिछला तीन सालक सुशासनमे िशक्षा क्षेýकेँ ÿाथिमकता दऽ जे सभ काज कएलक अिछ ओिहसँ िबहार \nजनताकेँ अवगत करा ÿदेशमे िशक्षाक नव वातावरणबनाएब छल। एिह अवसरपर िविवध क्षेýमे अपन उत्कृ Ķ ÿितभासँ देश-िवदेशमे िबहारक नाम रौशन \nकएिनहार छाýकेँ सम्मािनत कएल गेल जािहमे आइ.आइ.टी.क टॉपर िशित कं ठ, सी.एल.टी.क पी.जी.मे ÿथम Öथान ÿाĮ भावना िसंह, \nए.आइ.आइ.एम.एस.मे सफल मधुकर दयाल, आइ.आइ.टी. जमशेदपुरक परीक्षामे तेसर Öथान ÿाĮ ÿणव कु मार िसंह, िनफ्टमे तृतीय Öथान ÿाĮ रोिहत \nकु मार, यू.पी.एस.सी. सी.पी.एफ.२००८क परीक्षामे िĬतीय उ°म कÔयप आऽ अन्तरार्Õůय ज्योितष ओलिम्पयाडमे Öवणर् पदक िवजेता शांतनु अúवाल \n“िबहार गौरव सम्मान”सँ अलंकृ त भेलाह। एकर अितिरĉ िबहार संयुĉ ÿवेश परीक्षामे एकसँ तीन रैंक ÿाĮ करऽबाला छाý, आइ.आइ.टीमे नामांिकत \nतेरह टा छाý आऽ माध्यिमक परीक्षामे ÿदेश आऽ िजला Öतरपर टॉपर नौ टा छाýकेँ सेहो ÿशिÖत-पý आऽ टाका दऽ सम्मािनत कएल गेल। एिह वषर्क \nमाध्यिमक परीक्षाक टॉपर कु णाल ÿतापकेँ सरकार पचीस हजार टाका दऽ सम्मािनत कएलक। सभकेँ िशक्षा देएबाक लेल चलाओल जाऽ रहल सवर् िशक्षा \nअिभयानमे उत्कृ Ķ काजक लेल “ÿथम मौलाना आजाद िशक्षा पुरÖकार” ®ीमती Łिक्मणी बनजêकेँ देल गेल। माध्यिमक आऽ इंटरमीिडएट परीक्षाक एिह \nवषर्क सभ संकायक टॉपरकेँ ÿशिÖत पý आऽ २५-२५ हजार टाका दऽ सम्मािनत कएल गेल। दू िदनक एिह कायर्øमक øममे गोटेक १५० सँ बेसी \nआयोिजत शैिक्षक गितिविध आऽ ÿितयोिगता सभमे चयिनत डेढ़ दजर्न छाýकेँ Öमृित िचन्ह आऽ ÿशिÖत-पý दऽ पुरÖकृ त कएल गेल। एिह मेलामे \nआयोिजत राज्य Öतरीय िव²ान ÿितियिगताक िवजेता नीतेश, ċीज ÿितयोिगताक िवजेता िशवानन्द िगरी आऽ अनुराधा कु मारीकेँ पुरÖकार Öवłप लैपटाप \nÿदान कएल गेल। \nएिह समारोहक अवसरपर ३६म राज्य Öतरीय जवाहर लाल नेहł बाल िव²ान ÿदशर्नीक आयोजन सेहो कएल गेल जािहमे बाल वै²ािनक सभ Ĭारा \nबनाओल गेल गोटेक १०० मॉडलक ÿदशर्न कएल गेल। राज्य िशक्षा शोध आऽ ÿिशक्षण पिरषद् Ĭारा आयोिजत एिह ÿदशर्नीक िवषय छल “वैिĵक \nसंपोषणीयता के  िलए िव²ान और ÿौīोिगकी”। िव²ानक ÿित छाý-छाýा आऽ जनसामान्यमे सहज आऽ Öवाभािवक अिभŁिच उत्पĭ करैत एिह \nÿदशर्नीमे बाल वै²ािनक सभ खूब उत्सािहत छल। एिह माध्यमसँ सवर्®ेķ तीन मॉडलक बाल वै²ािनकक चयन पूवê भारत िव²ान मेला आऽ राÕůीय \nिव²ान ÿदशर्नी लेल कएल गेल। एिह ठाम लागल मैिथली, भोजपुरी, िहन्दी, मगही आऽ उदूर् अकादमीक Öटॉलपर लोक सभ भाषा अकादमी सभक \nÿकाशन आऽ गितिविधक जानकारीक संग िकताबक खरीद सेहो कएलिन। चाणक्य लॉ युिनविसर्टी, चन्þगुĮ ÿबंधन संÖथान, काशी ÿसाद जायसवाल \nशोध संÖथान, पटना िवĵिवīालय, इČू, माइøोसाफ्ट, इंटेल, एडुकै म्प आिद कतेको संÖथान अपन पाĝøम आऽ गितिविधक जनतब देलक। िबहार \nिवīालय परीक्षा सिमितक Öटॉलपर माध्यिमक आऽ इंटरमीिडएटक कला, िव²ान आऽ वािणिज्यक टॉपर छाýक उ°रपुिÖतका सेहो पैघ संख्यामे छाý सभ \nखरीदलिन। \nपिछला िकछु  वषर्सँ ÿदेशक िशक्षा-ÓयवÖथा ध्वÖत भऽ गेल छल। ÿदेशमे नीतीश सरकारक स°ाłढ़ भेलाक बाद एिहमे सुधारक आश बनल छल, \nजािहमे ÿगित देखल जाऽ रहल अिछ। ÿितभासँ भरल एिह ÿदेशक छाýकेँ िशक्षा िदवसक अवसरपर सरकारक उपलिब्ध आऽ कायर्øमसँ एकटा िकरण \nदेखाई पड़ल अिछ, मुदा ई उपलिब्ध माý कायर्øमक आयोजन धिर सीिमत निह रहए एकर ईमानदारीसँ सरकारी Öतरपर ÿयास चलैत रहल तँ िशक्षाक \nक्षेýमे िबहार गौरव फे रसँ लौिट सकै त अिछ। \n  \n३२म राÕůीय पुÖतक मेला-पुÖतक ÿेमीमे भेल नव उत्साहक संचार  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \n  \nिबहार सरकार आऽ पटना िजला ÿशासनक सहयोगसँ नेशनल बुक ůÖट Ĭारा आयोिजत ३२म राÕůीय पुÖतक मेलामे उमरल पुÖतक ÿेमी सभक भीड़सँ \nएक बेर फे र सािबत भेल जे ÿदेशक जनतामे पढ़बाक िज²ासा एखनो बनल अिछ। ई पुÖतक मेला छाý-युवा नेनासँ बुजुगर् धिर सभ पुÖतक ÿेमीमे एकटा \nनव उत्साहक संचार कएलक। जखन िक पिहनिहसँ एकटा आन पुÖतक मेला एिह गाँधी मैदानमे चलैत छल तथािप एिह पुÖतक मेलामे जािह तरहक भीड़ \nउमड़ल ओिहसँ लगैत छल जे पाठक कतेक िदनसँ िकताबक भूख मेटेबाक लेल बेचैन छलाह। एिह मेलामे लागल Öटॉल सभपर पुÖतक ÿेमीक भीड़ देिख \nÿिसĦ किव अशोक वाजपेयीक ई िटप्पणी जे “सािहत्यक पाठक आऽ रिसक एखनो िबहारमे छिथ आऽ िबहार निह होइत तँ हमरा सभमे सँ कतेकोकेँ ई \nपता निह चलैत जे हमरा सभक िलखल के ओ पढ़बो करैत अिछ” ÖपĶ करैत अिछ जे गरीब िबहार शैक्षिणक łपसँ एखनो अमीर अिछ। एिह मेलामे \nिविवध िवषयक पुÖतक ÿकाशक Ĭारा तँ उपलब्ध कराओल गेल संगिह एन.बी.टी. िहन्दी, उदूर्, मैिथली आऽ आन भाषाक कतेको लब्ध ÿितिķत \nसािहत्यकारसँ सोझां-सोझी अनौपचािरक गप-सप करा पाठक आ लेखकक बीच संवाद Öथािपत करा लेखक सािहत्य रचना, ÿिøया आऽ हुनक \nसािहित्यक याýा आऽ पाठकक मनक िज²ासाकेँ शान्त करौलक। ůÖट अिधकारी देवशंकर नवीन जनतब देलिन जे एिह मेलामे देशक गोटेक १५० \nÿकाशकक पुÖतक १७५ Öटॉलपर पुÖतक ÿेमीक लेल उपलब्ध कराओल गेल। \nएिह मेलामे सभक लेल हुनक मन पसन्दक पुÖतक उपलब्ध छल। महान् िवभूितक जीवन याýा हो िक आत्म-कथा, नव-पुरान सािहत्यकारक संग \nकालजयी सािहत्यकारक कहानी-संúह, किवता-संúह, उपन्यास सभ एक संग मेलामे पुÖतक-ÿेमीकेँ अपना िदस ध्यान आकृ Ķ कएलक। पाठक सेहो \nएिह अवसरक पूरा लाभ उठौलिन आऽ अपन Łिचकर पुÖतकक खरीददारी कएलिन। मेलामे आधा आबादीक ÿितिनिधत्व सेहो पैघ संख्यामे देखल गेल। \nमिहला सािहत्यकार आऽ लेखकक सािहित्यक कृ ित तँ उपलब्ध छल संगिह हुनक Łिचवाला खान-पान, सŏदयर् आिदसँ संबंिधत पुÖतक लेनाई ÿकाशक \nनिह िबसरल छलाह। ÿितयोगी छाý आऽ नेना सभक लेल सेहो पुÖतक पयार्Į उपलब्ध छल। जिहना सािहत्य ÿेमी एिह मेलाकेँ गंभीरतासँ लेलिन तिहना \nÿकाशक सेहो सािहित्यक पुÖतकक पूरा सेटक ÿदशर्न कएलिन। मेलामे िव²ान संकायक पुÖतकक अभाव िवशेष łपसँ छाý सभकेँ खटकल। \nमैिथली भाषीक लेल ई पुÖतक मेला पुÖतक खरीदबाक लेल नीक अवसरपर रहल। सािहत्य अकादमी Ĭारा ÿकािशत पुÖतक अकादमीक Öटॉलपर पचास \nÿितशत छू टक संग उपलब्ध रहल आऽ एकर लाभ उठबैत मैिथली ÿेमी पैघ संख्यामे पुÖतकक खरीद कएलिन। मैिथली अकादमीक सेहो नव łप एिह \nमेलामे देखल गेल। एिह सभक मध्य हिरयाणा पुिलस अकादमीक Öटॉल आकषर्णक के न्þ बनल रहए जतए संवेदी पुिलस सजग समाजक नारा बुलन्द करैत \nअकादमीक अिधकारी पुिलस आऽ जनताक मध्य संवाद Öथािपत करबाक लेल कएल जाऽ रहल अभ्यास आऽ िविभĭ कानूनक जानकारी उपलब्ध \nकराओल गेल। \nÿकाशक सभक लेल सेहो ई पुÖतक मेला एकटा नव अनुभव दऽ गेल। मेलामे भेल िबøीसँ उत्सािहत ÿकाशक कहलिन जे जतेक पाठक िबहारमे छिथ \nओतेक आर कतहु निह अिछ। गरीबी आऽ अिशक्षाक बावजूद पुÖतकक ÿित भूख अपना आपमे एकटा िमशाल अिछ। ओऽ आशा जतौलिन जे अिगला \nसाल एिह ठाम अन्तरार्Õůीय पुÖतक मेलाक आयोजन भऽ सकै त अिछ। \nएिह पुÖतक मेलामे बंग्ला भाषाक सािहत्यकार नजŁल इÖलाम, तेलुगु किव बरबर राव, िहन्दीक अŁण कमल, के दारनाथ िसंह, गंगा ÿसाद िवमल, \nअशोक वाजपेयी, उदूर्क हुसैनुल हक, अब्दुÖसमद, मैिथलीक मोहन भारĬाज, पं गोिवन्द झाक अलावा जुबैर िरजवी, कीितर् नारायण िम®, अवधेश ÿीत, \nकम¥न्दु िशिशर आिद कतेको सािहत्यकार पुÖतक ÿेमी सभसँ संवाद कएलिन। मेलाक समापनक अवसरपर बहुभाषी किव गोķीमे िहन्दी, मैिथली उदूर् आऽ \nभोजपुरीक कतेको किव अपन किवताक पाठ कएलिन। \n  \n२. ज्योित लन्दनसँ \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \nलन्दनक िचýकला ÿदशर्नी\n  \nलन्दनक एक ÿिसĦ आटर् गैलेरीमे ईिलंग आटर् úुपक ९३म वािषर्क िचýकला एवम्  हÖतकला ÿदशर्नीमे  माननीय सदÖयगण सिहत हमहुं \nअपन िचýकला शािमल के ने रही।हम तीनटा मधुबनी िमिथला िचýकला आ एकटा महाकिव Öवगêय िवīापितजीक पेिसंल Öके च ÿदिशर्त के ने रही।ओतय \n२०० सऽ बेसी अनेको ÿकारक उत्कृ Ķ नमूना उपलब्ध छल।अिहमे लगभग ३' बाइ ५' के  िवशाल आकारक कै नवास पर बनल ऑयल पेिण्टग एिøिलक \nपेिण्टग आिद िमिडयासऽ बनल आकषर्क िचý सब उपिÖथत छल। िकछु  माý ÿदशर्नी लेल छलै आ बेसी िवøय हेतु उपिÖथत छलै। न्युनतम दाम £ ५० \nछल।  \nदेखनाहरक भीड़ सेहो खूब छल।अंúेज सब सेहो िमिथला पेिण्टग लग łकै  छलैथ आ हमरा सऽ िकछु  जानकारी ÿाĮ करैके  कोिशश सेहो \nके लैथ। िवदेशमे अिह कलाक ÿित लोकक łिच सराहनीय अिछ।   \nिमिथलांचलक सूयर् पूजन Öथल \nडॉ ÿफु ı कु मार िसंह ‘मौन’ (१९३८- )- úाम+पोÖट- हसनपुर, िजला-समÖतीपुर। िपता Öव. वीरेन्þ नारायण िसँह, माता Öव. रामकली देवी। \nजन्मितिथ- २० जनवरी १९३८. एम.ए., िडप.एड., िवīा-वािरिध(िड.िलट)। सेवाøम: नेपाल आऽ भारतमे ÿाध्यापन। १.म.मो.कॉलेज, िवराटनगर, नेपाल, १९६३-७३ ई.। २. \nÿधानाचायर्, रा.ÿ. िसंह कॉलेज, महनार (वैशाली), १९७३-९१ ई.। ३. महािवīालय िनरीक्षक, बी.आर. अम्बेडकर िबहार िवĵिवīालय, मुजफ्फरपुर, १९९१-९८. \nमैिथलीक अितिरĉ नेपाली अंúेजी आऽ िहन्दीक ²ाता।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nमैिथलीमे १.नेपालक मैिथली सािहत्यक इितहास(िवराटनगर,१९७२ई.), २.āĺúाम(िरपोतार्ज दरभंगा १९७२ ई.), ३.’मैिथली’ ýैमािसकक सम्पादन ( िवराटनगर,नेपाल १९७०-\n७३ई.), ४.मैिथलीक नेनागीत ( पटना, १९८८ ई.), ५.नेपालक आधुिनक मैिथली सािहत्य ( पटना, १९९८ ई.), ६. ÿेमचन्द चयिनत कथा, भाग- १ आऽ २ ( अनुवाद), ७. \nवाÐमीिकक देशमे (महनार, २००५ ई.)। \nÿकाशनाधीन: “िवदापत” (लोकधमê नाĚ) एवं “िमिथलाक लोकसंÖकृ ित”। \nभूिमका लेखन: १. नेपालक िशलोत्कीणर् मैिथली गीत (डॉ रामदेव झा), २.धमर्राज युिधिķर (महाकाÓय ÿो. लàमण शाľी), ३.अनंग कु सुमा (महाकाÓय डॉ मिणपĪ), ४.जट-\nजिटन/ सामा-चके बा/ अिनल पतंग), ५.जट-जिटन (रामभरोस कापिड़ Ăमर)। \nअकादिमक अवदान: परामशê, सािहत्य अकादमी, िदıी। कायर्कािरणी सदÖय, भारतीय नृत्य कला मिन्दर, पटना। सदÖय, भारतीय भाषा संÖथान, मैसूर। भारतीय ²ानपीठ, िदıी। \nकायर्कािरणी सदÖय, जनकपुर लिलत कला ÿितķान, जनकपुरधाम, नेपाल। \nसम्मान: मौन जीकेँ सािहत्य अकादमी अनुवाद पुरÖकार, २००४ ई., िमिथला िवभूित सम्मान, दरभंगा, रेणु सम्मान, िवराटनगर, नेपाल, मैिथली इितहास सम्मान, वीरगंज, नेपाल, \nलोक-संÖकृ ित सम्मान, जनकपुरधाम,नेपाल, सलहेस िशखर सम्मान, िसरहा नेपाल, पूवō°र मैिथल सम्मान, गौहाटी, सरहपाद िशखर सम्मान, रानी, बेगूसराय आऽ चेतना सिमित, \nपटनाक सम्मान भेटल छिन्ह। \nराÕůीय-अंतरार्Õůीय संगोķीमे सहभािगता- इम्फाल (मिणपुर), गोहाटी (असम), कोलकाता (प. बंगाल), भोपाल (मध्यÿदेश), आगरा (उ.ÿ.), भागलपुर, हजारीबाग, (झारखण्ड), \nसहरसा, मधुबनी, दरभंगा, मुजफ्फरपुर, वैशाली, पटना, काठमाण्डू (नेपाल), जनकपुर (नेपाल)। \nमीिडया: भारत एवं नेपालक ÿितिķत पý-पिýका सभमे सहąािधक रचना ÿकािशत। आकाशवाणी एवं दूरदशर्नसँ ÿायः साठ-स°र वातार्िद ÿसािरत। \nअÿकािशत कृ ित सभ: १. िमिथलाक लोकसंÖकृ ित, २. िबहरैत बनजारा मन (िरपोतार्ज), ३.मैिथलीक गाथा-नायक, ४.कथा-लघु-कथा, ५.शोध-बोध (अनुसन्धान परक आलेख)। \nÓयिĉत्व-कृ ितत्व मूÐयांकन: ÿो. ÿफु ı कु मार िसंह मौन: साधना और सािहत्य, सम्पादक डॉ.रामÿवेश िसंह, डॉ. शेखर शंकर (मुजफ्फरपुर, १९९८ई.)। \nचिचर्त िहन्दी पुÖतक सभ: थाł लोकगीत (१९६८ ई.), सुनसरी (िरपोतार्ज, १९७७), िबहार के  बौĦ संदभर् (१९९२), हमारे लोक देवी-देवता (१९९९ ई.), िबहार की जैन संÖकृ ित \n(२००४ ई.), मेरे रेिडयो नाटक (१९९१ ई.), सम्पािदत- बुĦ, िवदेह और िमिथला (१९८५), बुĦ और िवहार (१९८४ ई.), बुĦ और अम्बपाली (१९८७ ई.), राजा सलहेस: \nसािहत्य और संÖकृ ित (२००२ ई.), िमिथला की लोक संÖकृ ित (२००६ ई.)। \n वतर्मानमे मौनजी अपन गाममे सािहत्य शोध आऽ रचनामे लीन छिथ। \nिमिथलांचलक सूयर् पूजन Öथल \n  \nभारतीय सनातन समाजमे ÿत्येक आनुķािनक सत्कमर्क आरम्भ पंचदेवताक पूजनसँ होइछ। ओ पंचदेव छिथ- दुगार् (शिĉ), िशव, िवÕणु, सूयर् एवं गणेश। \nपंचदेवताभ्यो नमः। परāĺ परमात्माक ÿत्यक्ष पूजोपासना सूयर्सँ होइछ। ®ुित, Öमृित, पुराणािद सम्मत सूयर्सँ जीव सभ उत्पĭ होइछ। िहनके सँ य², मेघ, \nअĭ ओ आत्मा अिछ। अतः हे आिदत्य, अहाँकेँ नमÖकार! आिदत्ये ÿत्यक्ष āĺ छिथ, साक्षात् िवÕणु छिथ, ÿत्यक्ष Łþ छिथ। िहनके सँ भूिम, जल, \nज्योित, आकाश, िदक् , देवगण एवं वेद उत्पĭ होइछ। अतः आिदत्य āĺ छिथ (वृहदारण्यकोपिनषत् ३.७९)। “आिदत्य Ńदय” (Ĵोक ३६, ४४-५३) \nमे सूयर्केँ सवर्य² Öवłप, ऋक् , यजु एवं सामवेद, चन्þ-सूयर्-अिČ नेýधारी, ओ सवर्तंýमय कहल गेल अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \n“आिदत्य Ńदय” (Ĵोक ५९-६१) मे Ĭादश आिदत्यक उıेख भेल अिछ- िवÕणु, िशव, āĺा, ÿजापित, महेन्þ, काल, यम, वŁण, वायु, अिČ, कु बेर \nएवं तत्वािदक ąĶा ओ Öवतः िसĦ अधीĵर। उदयकालमे ओ āĺा, मध्याĹमे महेश एवं अÖतवेलामे िवÕणु Öवłप सूयर् िýमूितर् छिथ। जेना िशवÖवłप \nिýमूितर्मे सदािशवक संगे सौम्य ओ रौþ łप (भैरव) उत्कीणर् होइत छिथ। िशविलंग ओ िवÕणुिलंग जकाँ सूयर्क पूजोपासना āĺ िलंगक łपमे कयल \nजाइछ। सूयर्केँ गगनिलंग सेहो कहल जाइत छिन। सूयर्मण्डलमे गायýीक ध्यानक िवधान अिछ। \nिवÕणु सेहो एकटा आिदत्य छिथ- भगवत आिदतĲ। सूयर्क लाक्षण (चø) िवÕणुक सुदशर्न चø बिन गेल। ÿाचीन िसĈा (वृिÕण ओ गणराज्यक) पर \nअंिकत चøक अिभÿाय सूयर्सँ अिछ। ÿायः देवी-देवताक ÿाथिमक लक्षण ÿतीक łपेँ अिभÓयंिजत भेल। कालान्तरमे बोधगम्यताक ŀिĶसँ हुनक \nÖवłपक िवधान कयल गेल। तदनुसार सूयर् सĮाĵक रथपर ठाढ़ छिथ। आगाँमे सारिथ अŁण बैसल छिथ। माथपर उĭत िकरीट (मुकु ट) शोिभत छिन। दुनू \nहाथमे कमल पुÕप अिछ। डाँरमे तŁआिर लटकल छिन। पाĵर्देवीक łपमे उषा ओ ÿत्युषा उत्कीणर् छिथ। सूयर्क देह िजरह बख्तरसँ अलंकृ त अिछ। कोनो \nकोनो मूितर्मे पाĵर्देवताक łपमे कलम लेने िपंगल ओ दण्ड लेने दण्डी सेहो ठाढ़ छिथ। सूयर् पैरमे नमहर बूट पिहरने छिथ। ई सभ शक-ईरानी लक्षण मानल \nजाइछ। भारतीय सूयर् मूितर् िव²ानपर कु षाण कालमे इरानी ÿभाव बिढ़ गेल छल। बोधगयाक पाथरक बेĶन वेिदका (रेिलंग) पर एवं कु म्हरार (पटना) क \nमाँिटक पĘी (मृण्फलक) पर सूयर्क सबसँ ÿाचीन ÿितमांकन भेल अिछ। बोधगया रेिलंगपर उत्कीणर् सूयर् चारो िदशा सभक सूचक चािरटा अĵक रथपर \nआŁढ़ छिथ। सूयर्क दुनूकालमे उषा ओ ÿत्युषा हाथमे धनुष-वाण लेने अंधकारक बेधन करैत छिथ। आलोच्य सूयर्क ÿाचीनतम मूितर् “अंधकार पर सूयर्क \nिवजय” सूचक अिछ। सूयर्क पाछाँ वृ°ाकार आभामंडल बनल अिछ। एिहसँ संके त ÿाĮ होइछ जे सूयर्क पूजा शकÖथानसँ भारतमे आयल। \nमुदा बोधगया रेिलंगपर उत्कीणर् उदीच्य वेषधारी सूयर् मूितर् िवदेशी परम्परासँ िभĭ ओ ÿाचीन (शुंगकालीन) अिछ। इरानी ÿभावसँ पिहने एिह ठाम सूयर् \nमूितर्क भारतीय अवधारणा सुिनिĲत छल (भारतीय कला को िबहार की देन, बी.पी.िसन्हा, पटना, १९५८, पृ.८१-८३)। कु म्हरार (पटना) क सूयर् \n(मूितर्) चािरटा घोड़ाक रथपर आŁढ़ छिथ। मािटक गोल पĘीपर बनल एिह सूयर्केँ भारतीय सूयर् मूितर् परम्परामे सवर्ÿाचीन मानल जाऽ सकै छ। शाहाबाद एवं \nमुंगेरसँ ÿाĮ सूयर् उदीच्य वेषधारी छिथ। पाĵर्देवता कलमधारी िपंगल िýभंग मुþामे ठाढ़ मनुÕयक सुकृ त्य ओ कु कृ त्यक लेखन कऽ रहल छिथ एवं दिहन \nिदस िवधमê सभकेँ दिण्डत करबाक लेल हाथमे दण्ड लेने दण्डी तत्पर छिथ। वाम भागमे सूयर्क पत्नी उषा ओ दिहनमे ÿत्युषा अंधकारक बेधन कऽ रहल \nछिथ। शाहाबाद िजलासँ ÿाĮ सूयर्मूितर् संभवतः गुĮकालीन कलाकृ ित िथक। गरामे एकावली (माला) शोिभत छिन एवं कृ पाण वाम भागमे लटकल छिन। \nदिक्षण िबहारमे सूयर् मिन्दर, सूयर्मूितर् ओ सूयōपासनाक के न्þ उ°र िबहारक अपेक्षा अिधक अिछ। \nसत्याथêक सव¥क्षणक अनुसार सांÖकृ ितक िमिथलांचलमे सूयōपासनाक ÿाचीन ऐितहािसक के न्þक łपमे िवÕणु बŁआर (मधुबनी) क Ĭादश आिदत्यक \nłपेँ पूिजत पालकालीन सूयर्मूितर् अिछ। मूल सूयर्मूितर्क ÿभावलीमे बारहटा आिदत्यक Öवłप उत्कीणर् अिछ। िमिथलांचलक अन्यान्य सूयर्मूितर् जकाँ सूयर्क \nदेहपर िजरह-बख्तरािद निह छिन। ओ भारतीय भेषभूषा ओ आभूषणसँ िवन्यÖत छिथ। यīिप Öथलक नाम िवÕणु बोधक अिछ। एिह ठाम सूयर् िवÕणु łपेँ \nपूिजत छिथ। \nसत्येन्þ कु मार झाक अनुशीलन (िमिथला की पाल ÿितमाएँ) क अनुसार मधुबनीक झंझारपुर-मधेपुर पĘीक कोशी-बलानक पुरान ÿवाह क्षेýक सूयर् \nनाहर-भगवतीपुर ओ भीठ भगवानपुरक अितिरĉ राजनगर, पÖटन एवं पटलामे ÿाĮ अिछ। एिह पĘीसँ कनेक हिटकऽ एकटा सूयर्मूितर् जगदीशपुर \n(मनीगाछी ÿखण्ड, दरभंगा)सँ सेहो उपलब्ध भेल अिछ। एिह सूयर् पूजन पĘीक सवार्िधक आकषर्क ओ ÿभावशाली सूयर् मूितर् (आकार ४८ इन्च गुणा २४ \nसे.मी.) परसा (झंझारपुर, मधुबनी) क अिछ। तेरहम सदीक बनल ई मूितर् सूàम अलंकरणसँ भरल अिछ। एिहसँ एकटा धारणा ई बनैत अिछ जे सूयर् मूितर्क \nपूजन एकटा सीिमत क्षेý धिर छल। मुदा िहनक अवधारणाक खंडन देवपुरा (बेनीपĘी ÿखण्ड, मधुबनी), रघेपुरा (असगाँव-धरमपुर), िडलाही, कोथर्, \nदेकु ली, अरई, रतनपुर, छरार्पĘी, कु सō-निदयामी, हाबीडीह ( दरभंगा), भोज परौल, भीठ भगवानपुर, अकौर, अन्धराठाढ़ी, रखवारी, गाण्डीवेĵर, \nझंझारपुर (मधुबनी) एवं वीरपुर, बरौनी, नौलागढ़ (बेगुसराय), सवास (मुजफ्फरपुर), कन्दाहा (सहरसा), बड़ीजान (िकशनगंज) आिद ऐितहािसक ओ \nधािमर्क Öथल सभसँ सूयर् मूितर्क ÿािĮसँ भऽ जाइछ। लौिकक Öतरपर सूयōपासनाक पिरŀÔय गाम-गाममे पसरल छठ पवर् सवार्िधक लोकिÿयताक उदाहरण \nअिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nअजय कु मार िसन्हा ( बड़ीजान का पुराताित्वक महत्व, कोशी महोत्सव २००३ ई.) िकशनगंज िजला मुख्यालयसँ ÿायः पचीस िक.मी.उ°र-पिĲम \nिदशामे अविÖथत बड़ीजान दुगार्पुरक िवशाल सूयर्मूितर् (५फीट ७ इन्च गुणा २ फीट ११ इन्च) क अपन शोधपýमे उıेख कयने छिथ। बड़ी जान दुगार्पुर \nपुराताित्वक भČावशेषसँ भरल अिछ, जािहमे दसम शताब्दीक भÓय मिन्दरक Öथापत्य ÿमुख अिछ- सूयर्क िवशाल दू खिण्डत पाथरक मूितर्, मिन्दरक \nअलंकृ त चौखट, बहुतरास िशविलंग, पाथरक एकटा सोहावटी (िलन्टेल) मध्य गणेश एवं दोसरक के न्þमे उत्कीणर् िýशूल। दुगार्पुर नामक संलČता आिदकेँ \nदेखैत बड़ीजान पंचदेवोपासक क्षेý छल। बहुतरास मिन्दर सभ भČाविशĶ अिछ। मूितर् िव²ानक ŀिĶसँ एिह ठामक सूयर् मूितर्केँ अजय कु मार िसन्हा एगारहम \nसदीक कहने छिथ। एिह क्षेýमे शैवमतक ÿधानता छल। मुदा सीमान्त क्षेýमे अविÖथत भेलाक कारणे एिहठाम सूयर् मिन्दरक होएब Öवाभािवक अिछ। \nकोशी क्षेýक (सुिवदेह, अंगु°र आिदक łपेँ ख्यात) दोसर सूयर् मिन्दरक साक्षात कन्दाहा (सहरसा) मे कयल जाऽ सकै छ। कन्दाहाक सूयर्मिन्दर सहरसा \nिजला मुख्यालयसँ चौदह िक.मी. पिĲम वनगाँव-मिहषी क्षेýमे अविÖथत अिछ। वनगाँव, मिहषी एवं कन्दाहाकेँ जँ िýभुज बनाओल जाय तँ ओऽ सभ \nÖथल समकोणपर अविÖथत अिछ। हवलदार िýपाठी सŃदय (िबहार की निदयाँ)क मतेँ एिह ठामक बुĦक समकालीन कोिणयवाहक जिटल āाĺण छल। \nकन्दाहाक सूयर्मिन्दरक गभर्गृहमे Öथािपत भगवान सूयर्क मूितर्केँ भवािदत्य (Ĭादश आिदत्यक एकटा ÿकार) कहल गेल अिछ। सूयर्क संग उषा एवं ÿत्युषा \nसेहो उत्कीणर् छिथ। मिन्दरक Ĭार Öतंभ ( चौखट) पर उत्कीणर् िशलालेखक अनुसार ( १४५३ ई.) वतर्मान सूयर्मिन्दरक िनमार्ता ओइनवार वंशीय \nहरिसंहदेवक पुý नरिसंहदेव छलाह। िशलालेखक ÿशिÖतमे नरिसंहदेवकेँ भूपितलक, महादानी, धीरवीर आिद कहल गेल छिन। िवīापितक पदावलीक \nभिणता (सुभþ झा Ĭारा सम्पािदत पदांक ४४-४५)सँ नरिसंहदेवक ऐितहािसक अविÖथितक सेहो पुिĶ होइछ। सूयर्मिन्दर लगक कू पजलक सेवनसँ चमर्रोग \nसमाĮ भऽ जाइछ। सूयōपासनासँ चमर्रोग, कु Ķािद रोगसँ मुिĉक अनेक पौरािणक अनु®ुित अिछ। एिह तरहेँ कन्दाहाक सूयर् मिन्दर सूयōपासनाक ÿिसĦ के न्þ \nबनल अिछ। \nनाहर भगवतीपुर ( मधुबनी)क ÿिसिĦ जतेक मिहषासुर मिदर्नी भगवतीक तेजिÖवताक कारणे अिछ ओतबे ख्याित पाथरक अनेक सूयर्मूितर् \n(मध्यकालीन)क कारणे अिछ। मूितर् सभमे धनुष धािरणी पाĵर्देवीक अपेक्षा पैघ पाĵर्देवक łपेँ िपंगल ओ दण्डी उत्कीणर् अिछ। िसरोभूषणक Öथान \nिसमरौनगढ़ (घोड़ासाहन, चम्पारणसँ उ°र नेपालक तराइक सीमान्त क्षेý) क सूयर्मूितर् जकाँ अलगसँ मुकु ट लगयबाक Öथान खाली छोड़ल गेल अिछ। \nनाहर भगवतीपुरक सूयर्मूितर् कणार्टकालीन िथक। िसमरौनगढ़सँ ÿाĮ एवं काठमाण्डूक रािÕůय संúहालयमे संरिक्षत एकटा अिभलेखांिकत कणार्टकालीन \nसूयर्मूितर्क सूचना तारानन्द िम® (ÿाचीन नेपाल -२४- काठमाण्डौ, नेपाल) देने छिथ। \nएिह सभसँ िकं िचत िभĭ ओ िविशĶ सूयर्मूितर् सवास, गायघाट ÿखण्ड (मुजफ्फरपुर)सँ ÿाĮ अिछ। सूयर्मूितर् पाँच फीट नमहर अिछ, जे ओिहठामक एकटा \nमिन्दरमे Öथािपत एवं लàमीनारायणक नामे पूिजत छिथ। सूयर्क ÿितłप िवÕणुकेँ मानल गेल अिछ। सूयर् सĮाĵक रथपर Öथानुक मुþामे ठाढ़ छिथ। \nठेहुनधारी अधोवľ ओ वामकं धसँ आवक्ष बन्हैत उ°रीय एवं वľाभूषणसँ सूयर् आच्छािदत छिथ। कान्हपर य²ोपवीत एवं डाँरमे कटार छिन। कणार्टवंशी \nराजा लोकिन सूयर्वंशी क्षिýय छलाह। अतः पंचदेवोपासक भूिम िमिथलाक अनेक कणार्ट शािसत क्षेýसँ सूयर् मूितर्क ÿािĮ Öवाभािवके  मानल जायत। \nकणार्टकालीन ितरहुतक राजधानी िसमरौनगढ़ ( िसमरौनगढ़ को इितहास, मोहन ÿसाद खनाल, काठमांडौ, नेपाल, २०५६ िव.), अन्धराठाढ़ीक \nकमलािदत्य Öथान ( मधुबनी), भीठ भगवानपुर ( मधुबनी) मूितर्या ( नेपाल तराइ), कु सō निदयामी ( दरभंगा), कोथर् ( दरभंगा) आिद ऐितहािसक ओ \nधािमर्क Öथान सभसँ ÿाĮ अिछ। िसमरौनगढ़क सूयर् मूितर्क िनमार्ण याि²क ®ीपितक लेल हरिसंहदेवक मंýी गणेशक आदेशपर कयल गेल छल (ÿाचीन \nनेपाल-२४)। कणार्टवंशी राजालोकिन पंचदेवोपासक छलाह। \nिमिथलांचलक बरौनी-बेगुसराय क्षेýमे सूयōपासनाक ऐितहािसक अवशेष सभ उपलभ्य अिछ। वीरपुर-विरयारपुर ओ कै थसँ सूयर्क अलावा हुनक पुý \nरेवन्तक पाथरक ÿाचीन मूितर् ÿाĮ भेल अिछ। बरौनी ओ चकबेदौिलयाक सूयर् मिन्दर दशर्नीय अिछ। एिह भूभागक िकछु  सूयर्मूितर् जी.डी.कॉलेज, \nबेगुसरायक संúहालयमे संरिक्षत अिछ। डॉ. सत्यनारायण ठाकु र ( िमिथला में मंिदरŌ का ÿादुभार्व एवं Öवłप, िमिथला की लोकसंÖकृ ित िवशेषांक, \nदरभंगा, २००६ ई.) िमिथलांचलक अकौर, झंझारपुर, राजनगर ओ कं दपêघाटक सूयर् मिन्दर सभक उıेख कयने छिथ। मुदा सत्येन्þ कु मार झाक अनुसार \nनाहर भगवतीपुर सूयōपासनाक पैघ के न्þ छल जािह ठाम चािरटा महत्वपूणर् सूयर् मूितर् उपलभ्य ओ पूिजत अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nउपयुर्ĉ सव¥क्षणात्मक अनुशीलनसँ ÖपĶ भऽ जाइछ जे सांÖकृ ितक िमिथलांचलक पूवê छोड़ बड़ीजान दुगार्पुर (िकशनगंज)सँ पिĲममे अकौर (मधुबनी), \nउ°रमे िसमरौनागढ़ (िमिथला नेपाल सीमान्त) एवं दिक्षणमे बरौनी-बेगुसराय धिर सूयर्मिन्दर ओ सूयōपासनाक क्षेý िवÖतृत छल। ओकरा राजकीय संरक्षण \nएवं लोका®य ÿाĮ छल। आयर् सूयर्ÿितबĦ लोक छलाह। िमिथलांचलक दिक्षणी सीमान्तक गंगातटवतê क्षेý (जढुआ, हाजीपुर, वैशाली)क सूयōपासना \nयदुवंशी लोकिनक सुरजाहा सम्ÿदाय अविशĶ अिछ। एिह जनपदक ज्योित एवं कािरख पंिजयार सन लोकदेवता सूयōपासक छलाह। हुनक Öवłप वेदिनķ \nāाĺणक अिछ। हुनक पैरमे खराम, अधोवľमे धोती, कान्हपर जनेउ, माथपर ितलक, हाथमे पोथी-पतरा एवं सोनाक चाभुक (िकरणक ÿतीक) शोिभत \nछिन- \nपैर खरमुआ हो िदनानाथ, हाथ सटकु न। \nदेह जनेउआ हो िदनानाथ, ितलक िललार॥– मैिथली ÿकाश, (शोध िवशेषांक, मैिथली लोकसािहत्यक भूिमका, ÿो. मौन, कलक°ा, जनवरी-फरवरी \n१९७६)। \nमैिथली लोकसािहत्यक संदभर्मे सूयर् पूवर्िदशाक अिधपित छिथ। \nिबहारक धरतीपर सूयर्क ÿाचीनतम Öवłप कु म्हरार (पटना) सँ ÿाप्य अिछ जािहमे सूयर् एकचøीय अĵरथपर सवार (ई.पू. पिहल सदी) छिथ। एकर \nिवकास बोधगया रेिलंग ( शुंगकालीन) पर उत्कीणर् चािर घोड़ावाला रथपर आŁढ़ सूयर् मूितर्मे भेल अिछ, जािहमे पाĵर्देवी उषा ओ ÿत्युषा सेहो \nअिभिशिÐपत छिथ। कु षाणकालक सूयर् मूितर्क िविशĶ पहचान पैरमे इरानी बूट, देहमे िजरह-बख्तर ओ माथपर िकरीट बिन गेल। एिहमे सूयर् सĮ अĵ रथी \nछिथ। मुदा गुĮकालमे सूयर्क Öवłप øमशः भारतीय वľाभूषणमे बदलैत गेल। िमिथलांचलक पाल, कणार्ट ओ ओइनवार कालीन शासनकालमे \nसमानłपेँ सूयर्मूितर् ओ मिन्दरक िनमार्ण होइत रहल। सूयर् मूलतः अĵारोही देव छिथ, जिनक ÿभुत्वसूचक रथक चािरटा अĵ िदक्  िदगन्त बोधक अिछ त \nसĮाĵ सĮलोकक िवÖतारकेँ ÿितिबिम्बत करैत अिछ। एतबे निह सĮाĵ सĮरंगी िकरणक īोतक सेहो बिन गेल अिछ। सूयर् आयर् लोकिनक वैद्इक देवता \nछिथ। अतः िमिथलांचलमे िनिमर्त सूयर्मूितर् भारतीय परम्परा (वľाभूषण) मे अिछ। ओ वैÕणव धमê ितलक मिण्डत छिथ, अथार्त् आिदत्य āĺ ओ वेद² \nāाĺणक ÿतीक बिन गेल छिथ। हुनक हाथक कमल सृिĶ मूलक िथक। कमल फू ल सूयōदयक संग ÿÖफु िटत होइत अिछ एवं सूयार्Öतक संग सम्पुिटत होइत \nअिछ। दुनू हाथक कमल सूयōदय एवं सूयार्Öतक ÿतीक अिछ। िमिथलांचलमे नवोिदत सूयर् ओ अÖताचलगामी सूयर्देवकेँ अघ्यर् देल जयबाक परम्परा अिछ। \nएवं ÿकारें मध्यकालीन िमिथलामे सूयर् पूजन एकटा ÿबल धािमर्क ÿवृि° छल। कमल सभ देवी देवताक आसन बनल अिछ। \nभारतीय मूितर्कला परम्परामे सूयर् अपन शिĉĬय उषा एवं ÿत्युषा, पाĵर्देवता िपंगल एवं दण्डीक अितिरĉ सूयर्पुý रेवंतक एकटा मूितर् पचम्बा (बेगुसराय) \nएवं देवपुरा (मधुबनी) सँ ÿाĮ भेल अिछ। िमिथलांचलमे सूयर् मूितर्क िनमार्णøममे शाľीयतासँ िकं िचत् िभĭ अिभनव ÿयोग सेहो देखना जाइछ, जकरा \nजनपदीय आÖथाक अिभÓयिĉ कहल जाऽ सकै छ। उदाहरणाथर् िवÕणु बŁआरक Ĭादश आिदत्य (सूयर्)क मूितर्क पाछाँ अिČ िशखा सभक ÿत्यंकनकेँ \nदेखल जाऽ सकै छ। सूयर् अिČक ÿत्यक्ष ÿितłप छिथ। \nसूयर्क गणना नवúहमे होइत अिछ। िदकपालमे ओ पूवर्क िदग्पित छिथ। भारतीय मूितर्कलामे नवúहक अवधारणा गुĮकालीन पिरवेशमे मूतर् भेल मुदा \nिमिथलांचलक धरतीपर हुनक पूजन परम्पराक पुराताित्वक अवशेष पाल ओ सेनकालमे िवशेष देखना जाइछ। मध्यकालीन िशवमिन्दरमे ÿायः नवúहक \nमूितर् अवशेष ÿाĮ होइछ। वीरपुर (बेगुसराय) एवं चेचर (वैशाली)सँ नवúहक पालकालीन ÿÖतर पैनेल ÿाĮ भेल अिछ जािहमे सूयर् ÿथम अनुøममे छिथ। \nहुनक दुनू हाथमे कमल पुÕप शोिभत छिन। मुदा लखीसरायक अĶúह पैनेलमे सूयर् कमलासनपर ÿितिķत छिथ। िबहारशरीफ, नालन्दाक नवúह पैनेलमे सूयर् \nदण्ड ओ िपंगलक संगे उत्कीणर् छिथ। अंतीचक (िवøमिशला, भागलपुर)क नवúह पैनल सबसँ पैघ (११८*६२ से.मी.) अिछ। नवúह øम एवं ÿकारेँ \nिनिमर्त होइछ- सूयर्, चन्þ, मंगल, बुध, बृहÖपित, शुø, राहु एवं के तु। कोनो कोनो पैनेलक आरम्भ उलटाøम ( के तु, राहु...)सँ होइछ। िमिथला \nलोकिचýकलामे नवúहक ÿतीकांकन हिरशयन एकादशीक अिरपनमे देखना जाइछ। मांगिलक अनुķानमे नवúहक पूजन आवÔयक मानल जाइछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \nिशविलंगमे सूयर्: कन्दाहा (सहरसा)क चतुमुर्खी िशविलंग सूयर् ÿमुख छिथ एवं अन्यान्यमे āĺा, िवÕणु ओ िशव छिथ। तिहना रानीघाट (पटना)क दुधेĵर \nमिन्दर ( िशव) क पंचमुखी िशविलंगमे āĺा, सरÖवती, सूयर् ओ गणेशक अलावा शीषर्पर नृत्यमूितर् उत्कीणर् ( नवम-दसम सदी) अिछ। अरेराज \n(प.चम्पारण)क सोमेĵर िशव मिन्दरक ÿांगणमे Öथािपत चतुमुर्खी िशविलंगमे एकटा सूयर्क मुखाकृ ित उत्कीणर् अिछ। सव¥क्षणात्मक अनुशीलनसँ ई ÖपĶ \nहोइछ जे ÿत्येक िशविलंगमे देवÖथानक मुख्य मूितर्क अनुłप एकटा देवता ÿमुख होइछ। उदाहरणाथर् कन्दाहाक िशविलंगमे सूयर्क, भच्छीमे āĺाक \n(िýमूितर्)क इत्यािद। \nएिह तरहेँ कन्दाहा (सहरसा), बड़ी जान दुगार्पुर (िकशनगंज), बरौनी (बेगुसराय), झंझारपुर, कं दपêघाट, अकौर, चकबेदौिलया, परसा, अन्धराठाढ़ी, \nराजनगर (मधुबनी) आिदक सूयर् मिन्दर एवं अन्यान्य Öथल सभसँ ÿाĮ ÿाचीन सूयर्मूितर् सभक उपलब्धता िमिथलांचलमे सूयōपासनाक मह°ाकेँ रेखांिकत \nकरैत अिछ। \nआयर् लोकिनक अिभजात्य संÖकृ ितक समानान्तर लोकक अपन सम्ÿदाय अिछ, अपन देवी-देवता, पूजोपासना पĦित, पाविन-ितहार आिद छैक। \nआभीर लोकिनक सुरजाहा सम्ÿदायक सूयōपासक लोकदेवता ज्योित ओ कािरख, उषा-ÿत्युषाक समानान्तर गिहल षķी आिदक पूजोपासना ÿकारान्तरसँ \nसूयōपासना िथक। सौर संÖकृ ितक के न्þीय देवता सूयर् छिथ। आयर्लोकिनक सूयर् ÿितबĦताक उदाहरण अिछ सूयर्क वाहन सĮाĵ रथ। आयर् अĵिÿय छलाह \nआर अĵ िहनक संÖकृ ितक संवाहक देवी-देवताक वाहन बनल अिछ। छिठ Ąतक परम्परा पुराणयुगसँ पिहनेक िथक। सुकन्या एिह किठन Ąत साधनासँ \nअपन पित च्यवन ऋिषक नेýक ज्योित घुरौने छलीह। षķी वा छठी मइया लोकजीवनक आंचरमे संतित, आरोग्य व सुख-समृिĦ देइत छिथ। \nसूयर्क सम्बन्ध ऋतुचøसँ अिछ। बारह मास (Ĭादश आिदत्य), छह टा ऋतु (षķी माता) एवं सात िदन (सĮाĵ रथ) सभटा सूयर्सँ सम्बĦ। िहनक गित \nÿिøया अयन (गित िøया) मे िवभािजत अिछ- उ°रायण एवं दिक्षणायन। सूयर्क दुनू अयनमे अथार्त् काितर्क एवं चैýमे छिठ मइयाक पूजोपासना कयल \nजाइछ। अĵारोही सूयर्केँ जलाशयक तटपर हिÖतकलश, चौमुख दीप, मौसमी फल-फू ल, मेवा-िमĶाĭ आिदसँ अघ्यर् देल जाइछ ( लोकायत और \nलोकदेवता, डॉ. रामÿवेश िसंह, मुजफ्फरपुर, १९८६ ई.)। िहनक पूजोपासनाक लेल लोक ®Ħावनत भऽ ठाढ़ रहैत अिछ- āाĺण बेटी जनेऊ, अहीर \nबेटी गायक दूध, कु म्हार बेटी हिÖतकलश आिद, तेली बेटी तेल, माली बेटी फू ल-पात आिद लऽ कऽ उदयाचल िदस सूयōन्मुख भऽ अघ्यर् देइत छिन। \nजापानकेँ सूयōदयक देश ओ अŁणाचलकेँ उदयाचलक ÿदेश कहल जाइत अिछ। िमिथलांचलमे उगैत एवं डुबैत ( अÖताचलगामी) सूयर्केँ लोकपूजन \nपरम्पिरत अिछ। सूयर्क छठी Ąतानुķान बहुत किठन मानल जाइछ। एिह ठामक ľीगण सूयर्क अघ्यर्क के राक रक्षाक लेल āĺाľ धिर उठयबाक लेल \nकृ तसंकिÐपत रहैत अिछ- “मारवउ रे सुगवा धनुष से, ई घउर, रौना माइ के  जाए”। छठी माइकेँ िमिथलांचलमे रौना माइ सेहो कहल जाइछ। षķी \nलोकायत संÖकृ ितक देन िथक मुदा सूयर् वैिदक संÖकृ ितक। अतः रौनामाइ सूयर्क सतरंगी अĵरथपर सवार भऽ कऽ िमिथलांचलक धरतीपर अबैत छिथ एवं \nलोकजीवनक दुख-दािरƿयक हरण कऽ अपन “लोक”मे घुिर जाइत छिथ। एवं ÿकारेँ सूयōपासना सम्पूणर् लोकजीवनकेँ ®Ħािभभूत कयने अिछ। वैिदक एवं \nलोकायत संÖकृ ितक समाहार एिह ठाम ÿत्यक्ष देखना जाइछ। \n ३.पī  \n३.१.1.रामलोचन ठाकु र 2.कृ Õणमोहन झा  \n३.२. बुĦ चिरत- गजेन्þ ठाकु र \n३.३.-एक युĦ देशक भीतर-ज्योित \n३.४. १.भालचन्þ झा 2.िवनीत उत्पल  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \n३.५. 1. पंकज पराशर 2.अंकु र  \n३.६. कु मार मनोज कÔयप \n३.७. łपेश झा \"त्यŌथ\" \n1.रामलोचन ठाकु र 2.कृ Õणमोहन झा  \n®ी रामलचन ठाकु र, जन्म १८ माचर् १९४९ ई.पिलमोहन, मधुबनीमे। विरķ किव, रंगकमê, सम्पादक, समीक्षक। भाषाई आन्दोलनमे सिøय भागीदारी। \nÿकािशत कृ ित- इितहासहन्ता, मािटपािनक गीत, देशक नाम छल सोन िचड़ैया, अपूवार् (किवता संúह), बेताल कथा (Óयंग्य), मैिथली लोक कथा (लोककथा), ÿितध्विन (अनुिदत \nकिवता), जा सकै  छी, िकन्तु िकए जाउ(अनुिदत किवता), लाख ÿĳ अनु°िरत (किवता), जादूगर (अनुवाद), Öमृितक धोखरल रंग (संÖमरणात्मक िनबन्ध), आंिख मुनने: आंिख \nखोलने (िनबन्ध)। \n  \nअनुजक नाम/ काज अहींक िथक \n  \nखएबामे ज°े \nिकएक ने होउक तीत \nऔषध \nफल होइते छैक नीक \nरोगी कें  \nबुझा देब ई बात \nकाज अहींक िथक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nकृ Õणमोहन झा (1968- ), जन्म मधेपुरा िजलाक जीतपुर गाममे। “िवजयदेव नारायण साही की काÓयानुभूित की बनावट” िवषयपर जे.एन.यू. सँ \nएम.िफल आ ओतिहसँ “िनमर्ल वमार् के  कथा सािहत्य में ÿेम की पिरकÐपना” िवषयपर पी.एच.डी.। िहन्दीमे एकटा किवता सँúह “समय को चीरकर” आ मैिथलीमे “एकटा हेरायल \nदुिनया” ÿकािशत। िहन्दी किवता लेल “कन्हैया Öमृित सम्मान”(1998) आ “हेमंत Öमृित किवता पुरÖकार”(2003)। असम िवĵिवīालय, िसÐचरक िहन्दी िवभागमे अध्यापन। \nदुनूकेँ \n  \nमाछकेँ देखैत अिछ ľी \nľी केँ देखैत अिछ माछ \n  \nअहाँ दुनू केँ देिख रहल छी \nबुĦ चिरत \n   \nबुĦ चिरत- गजेन्þ ठाकु र  \n \nमाया-शुĦोधनक िवĽलताक ÿसĭताक, \nāाĺण सभसँ सुिन अपूवर् लक्षण बēाक, \nभय दूर भेल माता-िपताक तखन जा कऽ,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \nमनुÕय®ेķ पुý आÖवÖत दुनू गोटे पािब कए। \nमहिषर् अिसतकेँ भेल भान शाक्य मुिन लेल जन्म, \nचली किपलवÖतु सुिन भिवÕयवाणी बुĦत्व करत ÿाĮ, \nवायु माग¥ अएलाह राज्य वन किपलवÖतुक, \nबैसाएल िसंहासन शुĦोधन तुरत, \nराजन् आएल छी देखए बुĦत्व  ÿाĮ करत जे बालक। \nबēाकेँ आनल गेल चø पैरमे छल जकर, \nदेिख अिसत कहल हाऽ मृत्यु समीप अिछ हमर, \nबालकक िशक्षा ÿाĮ किरतहुँ मुदा वृĦ हम अथबल, \nउपदेश सुनए लेल शाक्य मुिनक जीिवत कहाँ रहब। \nवायुमाग¥ घुरलाह अिसत कए दशर्न शाक्य मुिनक, \nभािगनकेँ बुझाओल पैघ भए बौĦक अनुसरण करिथ। \nदस िदन धिर कएलिन्ह जात-संÖकार, \nफे र ढ़ेर रास होम जाप, \nकिर गायक दान िसघ Öवणर्सँ छािर, \nघुिर नगर ÿवेश कएल माया, \n  \nहाथी-दाँतक महफा चिढ़। \nधन-धान्यसँ पूणर् भेल राज्य, \nअिर छोड़ल शýुताक मागर्,  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \nिसिĦ साधल नाम पड़ल िसĦाथर्। \nमुदा माया निह सिह सकलीह ÿसĭता, \nमृत्यु आएल मौसी गौतमी कएल शु®ुषा। \nउपनयन संÖकार भेल बालकक िशक्षामे छल चतुर, \nअंतःपुरमे कए ढेर रास ÓयवÖथा िवलासक, \nशुĦोधनकेँ छल मोन अिसतक बात बालक योगी बनबाक। \nसुन्दरी यशोधरासँ फे र करबाओल िसĦाथर्क िववाह, \nसमय बीतल िसĦाथर्क पुý राहुलक भेल जन्म। \nउत्सवक संग िबतैत रहल िदन िकछु  िदन, \nसुनलिन्ह चचर् उīानक कमल सरोवरक, \nिसĦाथर् इच्छा देखेलिन्ह घुमक, \nसौँसे रÖतामे आदेश भेल राजाक, \nक्यो वृĦ दुखी रोगी रहिथ बट ने घाट। \nएक युĦ देशक भीतर- ज्योित  \nएक युĦ देशक भीतर \nअन्तर की  \nलड़ैवला सैिनक संग सामान्य जन \nसीमाक जनजीवनक बदले \nअिहमे उēवगर् भुक् तभोगी  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \nउपाय की \nकिनक त् याग आ संयम सऽ \nÿमाणकेँ जगजािहर कऽ \nसमÖयाक समूल नाश करी \nअन्यथा \nसदैव आशंिकत रही \nएक एहेन शýु सऽ \nजे िनरन्तर पीठ पर  \nछु री चलाबैत रहल \nसीधे सामनाक जकरामे  \nताकत निहं \n िचन्हो कऽ जकरा दोषी  \nकहक हमरा सबके  अिधकार निहं \nजान लुटाबैत सेना \nमान लुटाबैत राजनेता \nÿजातंýक शानमे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \nअधीर होएत जनता \nएहेन भयावह समयमे \nबनल रहै देशमे शािन्त आ एकता \nशब्द सऽ अित दिरþ \nकोना सान्त् वना िदअ \n शहीद आ’ िनदōष मृतकक पिरवारकेँ \nबस इĵर्रक असीम कृ पा होए  \nसैह अिछ ÿाथर्ना \nआवÔयक अिछ  \nसुरक्षाकेँ आर ŀढ़ करी \nहर नागिरक केँ तैयार करी \nअिहंसक दानवक दमन लेल \nकानूनकेँ कठोर करी \nसीमाक िनयम ठोस करी \nनरसंहारकेँ रोकै लेल \n१. भालचन्þ झा २.िवनीत उत्पल  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \n ए.टी.डी., बी.ए., (अथर्शाľ), मुम्बईसँ िथएटर कलामे िडįोमा। मैिथलीक अितिरĉ िहन्दी, मराठी, अúेजी \nआऽ गुजरातीमे िनÕणात। १९७४ ई.सँ मराठी आऽ िहन्दी िथएटरमे िनदेशक। महाराÕů राज्य उपािध १९८६ आऽ १९९९ मे। िथएटर \nवकर्शॉप पर अितथीय भाषण आऽ नामी संÖथानक नाटक ÿितयोिगताक हेतु न्यायाधीश। आइ.एन.टी. के र लेल नाटक “सीता” के र \nिनद¥शन। “वासुदेव संगित” आइ.एन.टी.क लोक कलाक शोध आऽ ÿदशर्नसँ जुड़ल छिथ आऽ नाĚशालासँ जुड़ल छिथ िवकलांग \nबाल लेल िथएटरसँ। िनम्न टी.वी. मीिडयामे रचनात्मक िनदेशक łपेँ कायर्- आभलमया (मराठी दैिनक धारावािहक ६० एपीसोड), \nआकाश (िहन्दी, जी.टी.वी.), जीवन संध्या (मराठी), सफलता (रजÖथानी), पोिलसनामा (महाराÕů शासनक लेल), मुन्गी उदाली \nआकाशी (मराठी), जय गणेश (मराठी), कēी-सौन्धी (िहन्दी डी.डी.), याýा (मराठी), धनाजी नाना चौधरी (महाराÕů शासनक \nलेल), ®ी पी.के  अना पािटल (मराठी), Öवयम्बर (मराठी), िफर नहीं कभी नहीं( नशा-सुधारपर), आहट (एड्सपर), बैंगन राजा \n(बēाक लेल कठपुतली शो), मेरा देश महान (बēाक लेल कठपुतली शो), झूठा पालतू(बēाक लेल कठपुतली शो),  \n \nटी.वी. नाटक- बन्दी (लेखक- राजीव जोशी), शतकवली (लेखक- Öव. उत्पल द°), िचýकाठी (लेखक- Öव. मनोहर \nवाकोडे), Ńदयची गोÖता (लेखक- राजीव जोशी), हĥापार (लेखक- एह.एम.मराठे), वालन (लेखक- अ²ात)। \n \nलेखन-  \n \nबीछल बेरायल मराठी एकांकी, िसंहावलोकन (मराठी सािहत्यक १५० वषर्), आकाश (जी.टी.वी.क धारावािहकक ३० एपीसोड), \nजीवन सन्ध्या( मराठी साĮािहक, डी.डी, मुम्बई), धनाजी नाना चौधरी (मराठी), Öवयम्बर (मराठी), िफर नहीं कभी नहीं( िहन्दी), \nआहट (िहन्दी), याýा ( मराठी सीरयल), मयूरपन्ख ( मराठी बाल-धारावािहक), हेÐथके अर इन २०० ए.डी.) (डी.डी.)। \n \nिथएटर वकर्शॉप- कला िवभाग, महाराÕů सरकार, अिखल भारतीय मराठी नाĚ पिरषद, दिक्षण-मध्य क्षेý कला के न्þ, नागपुर, Öव. \nगजानन जहागीरदारक ÿाध्यापकत्वमे चन्þाक िफÐमक लेल अिभनय Öकू ल, उÖताद अमजद अली खानक दू टा संगीत ÿदशर्न। \n \n®ी भालचन्þ झा एखन ¯ी-लान्स लेखक-िनदेशकक łपमे कायर्रत छिथ। \nदू गो किवता \n  \n१.अपन अÖतीत्वक असली मोल \n  \nबुझबाक हुअए  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \nयिद अपन अÖतीत्वक असली मोल \nत पुिछयौक सुकरातकें  \nदेखिबयौक ओकरा \nिवĵक नक्शा पर \nपिहने अपन “देसक” अÖतीत्व \nओिह देस मे अपन “राज्यक” अÖतीत्व \nराज्य मे अपन “िजलाक” अÖतीत्व \nिजला मे अपन “गामक” अÖतीत्व \nगाम मे अपन “घरक” अÖतीत्व \nआ तहन घर महुक “अपन” अÖतीत्व \nआ ई सभ  \n“िवĵक नक्शा” पर \nसे बूिझ िलयौक... \n  \n२. हमर माय \n  \nगभर्गृहक सुखासन सँ बहरेलहुँ \nत हमर जन्मदाýी अपिसयाँत रहय \nभनिसया घर मे \nतीतल जारैन कें  धूआँ मे \nकरैत रहय धधराक आवाहन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \nदेहक धŏकनी कऽकऽ \nआ तिहया सँ लऽ कऽ आइ धिर \nओकरा आन कोनो ठाम निहं देखिलयैक \nदेखिलयैक \nत बस कोनटा घरक ऐंठार पर \nसभक ऐंठ पखारैत \nकखनो अँगना बहारैत \nत कखनो जारैन बीछैत \nकखनो कपड़ा पसारैत \nत कखनो नेĭासभक पिरचयार् करैत \nिखन मे जाँत पर, त िखन मे ढेकी पर, \nचार पर, िचनमार पर \nअँगनाक मरबा पर, घरक असोरा पर \nिदन-दुपहर, तीनू पहर जोतल \nकखनो दाईक चाइन पर तेल रगड़ैत \nत कखनो छŏरी सभक जुĘी गूहैत \nराित मे पिहने दाईकें  \nआ तहन बाबूकें  पएर दबबैत \nएिह तरहें ओकर जीवनक आध्यात्म \nभनिसया घर सँ शुł भऽ कऽ \nभनिसये घर मे समाĮ भऽ गेलैक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \nझुलसैत देखिलयैक चूिÐहक आिग मे \nनारीक Öवतंýता, ओकर अिÖमता \nओकर मान आ Öवािभमानकें  \nकहाँ भेटलैक पलखितयो ओकरा \nएिह सभ िदिस ताकहो कें  \nआइ सोचै छी सेहो नीके  भेलैक \nअिगलुका पीढ़ी सचेत भऽ गेलैक \nभलमनिसयत सँ जँ निहं भेटलैक \nत िछनबाक ताकित भेिट गेलैक \nमुदा ताँिहं की हमर मायक त्याग आ बिलदान \nईब्सेन कें  नोरा सँ अथवा गोकîक माय सँ \nरि°यो भिर कम कहाओत? \nहमरा जिनतबे र°ी भिर बेिसये बूझू \n  \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \n३.िवनीत उत्पल (१९७८- )। आनंदपुरा, मधेपुरा। ÿारंिभक िशक्षासँ  इंटर धिर मुंगेर िजला अंतगर्त रणगांव आs तारापुरमे। \nितलकामांझी भागलपुर, िवĵिवīालयसँ गिणतमे बीएससी (आनसर्)। गुł जम्भेĵर िवĵिवīालयसँ जनसंचारमे माÖटर िडúी। भारतीय िवīा भवन, नई िदıीसँ अंगरेजी पýकािरतामे \nÖनातको°र िडįोमा। जािमया िमिıया इÖलािमया, नई िदıीसँ जनसंचार आऽ रचनात्मक लेखनमे Öनातको°र िडįोमा। नेÐसन मंडेला सेंटर फॉर पीस एंड कनिİक्ट िरजोÐयूशन, जािमया \nिमिलया इÖलािमयाक पिहल बैचक छाý भs सिटर्िफके ट ÿाĮ। भारतीय िवīा भवनक Āें च कोसर्क छाý।  \nआकाशवाणी भागलपुरसँ किवता पाठ, पिरचचार् आिद ÿसािरत। देशक ÿितिķत पý-पिýका सभमे िविभĭ िवषयपर Öवतंý लेखन। पýकािरता कै िरयर- दैिनक भाÖकर, इंदौर, रायपुर, \nिदıी ÿेस, दैिनक िहंदुÖतान, नई िदıी, फरीदाबाद, अिकं चन भारत, आगरा, देशबंधु, िदıीमे। एखन राÕůीय सहारा, नोएडामे विरĶ उपसंपादक। \nसपना अधूरे रिह गेल  \n  \nआकाश मंडल साफ़  \nसूयर्क तापमान मध्यम-मध्यम  \nलोक नीक कए एक अलगे  \nरोमांसक भाव आबैत रहैत \n  \n  \nओिह िदन जखन  \nहम आउर अहां  \nएक-दोसर कए  \nआगोश मे िसमैट गेिलह   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \n  \nसूयर्क ताप कम भए गेल  \nवायुक वेग उĬीČ भए गेल  \nएक-दोसर कए िनहारैत, िनखारैत  \nदूई सांस एक भए गेल  \n  \nएक दोसर मे  \nपूणर्Łपेण समाबईक लेल  \nरोआं-रोआं  \nपुलिकत छल  \n  \nमुदा, \nजना सूयर् आ चांद,  \nआसमान आ धरती  \nएक निह होइत  \n  \nतिहना हमर सपना  \nअधूरे रिह गेल  \nऔर सभ लोग  \nिचर िनþा मे आलीन भए गेल. \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \nसामािजक ÿाणी  \nपिहलुख बेर  \nअहां सं भेल जखन भेंट  \nनिह अहां मे िकछु   \nएहन गुण भेटलाह  \nजकरा याद करितयैथ \n  \nमुदा,  \nधीरे-धीरे सबंध  \nÿगाढ़ भेल  \nनिह रहलŌ  \nहम आउर अहां अनजान \n  \nकिन-किन कए  \nएक दोसरा कए िचनलहुं  \nसुख-दुख मे संग  \nकाज-बेकाजक गप  \nसेहो शेयर भेल \n  \nिदन होइत  \nया राित   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \nजखन मोन परत  \nतखने फ़ोन सं गप  \nभए जाइत छैक \n  \nजीवनक याýा कखन तक साथ चलत  \nिकयो निह जानैत छैक  \nमुदा, एक टा गप मानैये परत  \nजे मोन कए कोनो कोन  \nएक-दोसरक िबना खाली छैक  \n  \nअरÖतु कहलक रहैक  \n\"मनुख एक टा सामािजक ÿाणी छैक\"  \nतिह सं सामािजकताक ख्याल किर  \nहम दूर-दूर छी  \nनिह तए किहया एक भेल गेल रहितयै. \n  \nजीवनक पिथक \nहम जीवनक पिथक छी  \nजिहना रेलगाड़ी चलैत काल  \nअपन पाछं įेटफ़ामर् कए  \nछोिड़त चलैत छैक   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \nतिहना जीवन मे पड़ाव आबैत रहैत छैक \n  \nअहां हमरा लेल  \nजीवनक कोनो पड़ाव पर \nनीक करलहुं या अदलाह  \nहम अहांक लेल  \nअदलाह करलहुं या नीक \n  \nजखन हम वा अहां  \nएक बेर शांत िदमाग  \nआ शांत िदल सं सोचबै  \nया सोचब जखन  \nिवकट पिरिÖथित कए सामना करै परत \n  \nतखन जे दोषी होइत  \nऊ अपन चेहरा आइना मे  \nनिह देिख सकत  \nअपना कए किहयो  \nमाफ़ निह कए सकत \n  \nमुदा, हे पिथक \nओिह काल हुनकर हाथ मे   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \nिकछु  निह रहत  \nनिह ओिह ठाम  \nनिह हाथ मे समय. \n1.डॉ पंकज पराशर®ी डॉ. पंकज पराशर (१९७६- )। मोहनपुर, बलवाहाट चपराँव कोठी, सहरसा। ÿारिम्भक िशक्षासँ Öनातक धिर गाम आऽ \nसहरसामे। फे र पटना िवĵिवīालयसँ एम.ए. िहन्दीमे ÿथम ®ेणीमे ÿथम Öथान। जे.एन.यू.,िदıीसँ एम.िफल.। जािमया िमिलया इÖलािमयासँ टी.वी.पýकािरतामे Öनातको°र िडįोमा। \nमैिथली आऽ िहन्दीक ÿितिķत पिýका सभमे किवता, समीक्षा आऽ आलोचनात्मक िनबंध ÿकािशत। अंúेजीसँ िहन्दीमे Ċॉद लेवी Öůॉस, एबहाडर् िफशर, हकु  शाह आ āूस चैटिवन \nआिदक शोध िनबन्धक अनुवाद। ’गोवध और अंúेज’ नामसँ एकटा Öवतंý पोथीक अंúेजीसँ अनुवाद। जनस°ामे ’दुिनया मेरे आगे’ Öतंभमे लेखन। रघुवीर सहायक सािहत्यपर \nजे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \nखयाल \nÔमशानमे फु लायल फू लक गंध िमज्झर होइत \nरातरानी फू लक गंधमे पसरैत अिछ दहो-िदस \nतीĄगंधी िचरायंध गंध जकां \n  \nभैरवी के र तान जकां तबला िमलबैत काल क्यो हमरा \nहाक दऽ रहल अिछ कइक युगसँ ओलतीमे ठाढ़ घोघ तानसँ \n  \nउतĮ ĵास के र परागकण सिन्हयाइत अिछ \nमोनक कोनमे उठैत बोल खसैत अिछ Öमृितक तीĄ धारमे \nआ भिसयाइत चिल जाइत अिछ हमर अधजŁ लहास \nसरगम के र तान जकां कपरजł के र िवशेषण सुनैत-सुनैत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \n  \nअहाँक एिह यमन-कालमे \nहम निह क सकलहुँ नीक जकां संगत से ठीके  भेल बहुत असंगत \nकहरवा बजबैत ठोह पािड़केँ कनैत एिह मŁभूिममे \nमुखड़ा के र मृगतृÕणाक पाछाँ बौआइत रिह जाइत छी संतािपत \nसंलािपत कइक योजन धिर अवरोहणक ÿवाहमे। \n  \n2. अंकु र काशीनाथ झा- गाम कोइलख, िजला मधुबनी। नेपाल-1 टेलीिवजनक मैिथली समाचार वाचक  \n   पĲाताप \n  \nअसत्यक धार मे, \nपापक पथ पर, \nअधमर्क िदशा मे, \nअिवरल चलैत रहलŏ । \n  \nिकछु  करबाक आश मे, \nआगू िनकलबाक ÿयास मे,  \nसैदखन लड़ैत रहलŏ ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \n  \nदोसरक दुख ददर् सऽ दूर, \nसफलता के  नशा मे चूर, \nजीतबाक लेल, \nकी - की निह के लŏ । \n  \nमुदा जखन हम धारक पार पहुंचल छी, \nअसगर थाकल छी, \nशरीर सऽ हारल छी, \nअंतःवेदना सऽ úिसत पड़ल छी, \nतऽ आत्मा पूिछ रहल अिछ, \nजे उपर संग की लऽ जैब, \nहम िनł°र,  \nपĲातापक संग नोर बहा रहल छी॥ \nकु मार मनोज कÔयप।जन्म-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। Öकू ली िशक्षा गाम मे आ उē िशक्षा मधुबनी मे। \nबाÐय काले सँ लेखन मे अिभŁिच। कै क गोट रचना आकाशवाणी सँ ÿसािरत आ िविभĭ पý-पिýका मे ÿकािशत। सम्ÿित कें þीय सिचवालय मे अनुभाग \nआधकारी पद पर पदÖथािपत। \n  \n गजल \n  \nआदमी  छल - छĪक  मोहरा  बनल । \nआब गामो पर शहरक पहरा पड़ल । \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \nमनुक्खे रहल,  मनुक्ख्ता लुिट गेलई। \nलट पांचाली के  फे र  सँ खुजले रहल । \n  \nरंग अपनहुँ के  आब जदर् सन भऽ गेलई। \nिजनगीक महल आई खंडहर सन ढ़हल। \n  \nआब ककरा सँ  कहतई  मोनक  Óयथा। \nकान मािलको के  तऽ छई पाथरे बनल। \n  \nअपनो पर कोना आब कोई भरोसा करय। \nसांस-सांसो मे  माहुर  आछ  भरल  पड़ल। \n  \nबाटक  धूरा  जकाँ  उिड़ते  रिह गेलहुँ। \nआँिख कानल मुदा मोन निहये भरल। \n \nłपेश कु मार झा 'त्यŌथ',úाम+पýालय-त्यŌथा,भाया-िखरहर, थाना-बेनीपĘी,िजला-मधुबनी,सम्ÿित कोलकाता मे Öनातक Öतर मे अध्यनरत, सािहित्यक \nगितिविध मे सेहो सिøय, दजर्न भिर रचना पý-पýकािद मे ÿकािशत। \nबूथ कै प्चिरग \n  \nकोन पाप लागल से ने जािन \nघुिर अयलहुँ मोनक बात मािन \nनोकरी सँ ने भेटैत अवकाश \nने किरतहुँ हम ई गाम वास \nअयलहुँ तऽ लागय सभटा नीक \nअिछ ने मुदा िकछु ओ ठीक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nआब गामक हवा अिछ िबगड़ल \nअिछ Öवातर् जल सँ सभ भीजल \nतथािप रहैत छलहुँ हिषर्त \nभेल समाजक हेतु समिपर्त \nमुदा आयल बइमनमा चुनाव \nबढ़ल लोक सभक आब भाव \núामीण सभ िमिल कयलक बैसार \nभेल ओ जे छल ने आसार \nसभ क्यो कयलक आúह ÿगाढ़ \nजे होऊ अहाँ एिह बेर ठाढ़ \nसोचल दी कोना लोकक बात कािट \nसेवाक अवसर देलक आइ मािट \nबिन एिह पंचायतक हम मुिखया \nरहय देबै ने ककरो दुिखया \nसोिच बनल मुिखयाक ÿितिनिध \nकल जोिड़ पोÖटर छपओलहुँ सिविध \nÿचार मे जुटलहुँ िदन-राित \nिवŁĦ मे ठाढ़ भेल कतेको पछाित \nभेल शुł मारामारी-गड़ागड़ौवल \nकएक ठाम भेल लठा-लठौवल \nभेटल सभ केँ दू-चािर गोट नोट  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nखसलिह दोसरेक हक मे वोट \nतइयो निह भेटलै संतोष \nछपलक बूथ िमिल सभ दोस \nपिरणाम सुिन भेलहुँ Öतब्ध \nभऽ गेल छल हमर जमानत जब्त \nघर सँ िनकलैत आब होइछ लाज \nिकएक कयलहुँ हम एहन काज \nबैसब ने मुदा िनिĲत आब \nहेबे करतै फे रो चुनाव \nहोयब ठाढ़ हम फे र जा  \nपोसब गुंडा आब कएकटा \nउिग गेलैछ हमरो दू गोट िसंग \nकरब हमहुँ आब बूथ कै प्चिरग \nकला आ संगीत िशक्षा \nŃदय नारायण झा, आकाशवाणीक बी हाइúेड कलाकार। परम्परागत योगक िशक्षा ÿाĮ। \n  \nलुĮÿाय मैिथली लोकगीत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \n    \nÿाती ,गोसाउिनक गीत भगवतीगीत झूमरा,सोहर,खेलउना, कु मार,पिरछन ,चुमान, डहकन ,िबषहारा   गीत , झूमिर ,बटगमनी,मलार चैमासा ,लगनी \n,समदाउन आ एकर अितिरĉ नदी संÖकृ ित मे कोशी   गीत आिद कतेको मैिथली लोकगीत लुĮÿाय अिछ । जतए कतहु एखनहु लोककण्ठ मे ई गीत \nसभ     बाचल अिछ तकरा संúिहत   कऽ ओिह गीतक ÿकाशन आ ओिह धुन कें  सुरिक्षत रखबाक लेल ओकर  आ◌ॅिडयो वीिडयो łप मे \nदÖतावेजीकरण करबाक आवÔयकता िवचारणीय अिछ । संवैधािनक मान्यता    ÿाĮ भारतीय भाषा बनलाक बाद मैिथलीक  संÖकार ,रीित िरवाज , पवर् \nत्योहार ओ )तु पर आधािरत गीतक समृ( परंपरा वतर्मान आ भिवÕयक पीढ़ी लेल कोना सुरिक्षत कएल जाय ई संपूणर् मैिथली जगतक लेल िचन्ताक \nिवषय बनल अिछ । िमिथला महान रहल अिछ अपन िवशेषताक कारणें। िमिथलाक    ÿशंसा में   वृहिĬÕणुपुराणक   उिĉ अिछ \n धन्याÖते ये ÿयत्नेन िनवसिन्त महात्मुने । िवचरेिन्मिथला मध्ये úामे úामे िवचक्षणः ।।  \nसदाăवन सम्पĭा नदीतीरेषु संिÖथता । तीरेषुभुिĉयोगेन तैरभुिĉ िरितÖमृता ।।  \nअथार्त् हे मुनीĵर ! ओ धन्य छिथ  जे िमिथला में यत्नपूवर्क िनवास करइ छिथ आ िमिथलाक गामे गाम  \nघूमइ छिथ । ई िमिथला  सदैव आमक वन सॅ सम्पĭ  नदीक तट पर िÖथत अिछ आ तीर में भोगक लेल ÿिस( अिछ । ते  तीरभुिĉ अथार्त् ितरहुत  नाम \nसॅ सेहो जानल जाइत अिछ िमिथलांचल ।  \nपुराणोĉ किपलेĵर, हिरलाखी , िपप्पलीवन , फु लहर ,िगिरजाÖथान , िवलावती , हिरत्वेकी , कू पेĵर ;कु शेĵरÖथान Ħ , िसंहेĵर , जनकपुर ,वनúाम \n,िसन्दूरेĵर , ýपनायनवन , िवषहर , मंगला, मंगलवती िवरजा , पापहािरणी , सुखेलीवन आिद तीथर् सॅ पावन िमिथलाक मिहमा वृहिĬÕणुपुराणक   \nिमिथला   माहात्म्य में  वणर्न कएल गेल अिछ ।  \nिमिथलाक लोकगीत में धमर् आ लोक बेवहारक ÿधानता अिछ । āाĺवेलाक, पराती , ®मगीत;लगनीĦ ,गोदना , भगवतीक आवाहन गीत ;गहबर मे \nÿचिलत गीत झूमराĦ , कोशी संÖकृ ित में िवकिसत गीत सिहत परंपरागत संÖकार गीतक कतेको ÿकार िमिथलाक नव पीढ़ीक बीच लुĮÿाय अिछ ।  \nओिह लुĮÿाय  गीत सभक शब्द रचना ,धुन ,Öवर ,लय आ भाव एखनहु◌ॅ सबकें  आकिषर्त करइत अिछ । सब तरहें ²ान कें  बढ्ऱाब बला , संÖकारक \nसंग रीित नीितक बोध कराब बला आ सुनबा मे मनोरंजक  अिछ ओ गीत सभ । एखनहु◌ॅ जतए कतहु परातीक Öवर कान में पड़ैछ मन भाव िवभोर भ \nजाइत अिछ । ÿÖतुत अिछ साहेबदासक िलखल पराती मौिलक पारंपिरक भास में - \n अजहु◌ॅ भजन िचत चेत मुगुध मन   अजहु भजन िचत चेत ।।  \n बालापन तłणापन बीतल , के स भये सभ सेत  मुगुध मन । अजहु◌ॅ ।।  \n जा मुख राम नाम ने आबत , मानहु सो जन ÿेत  मुगुध मन । अजहु◌ॅ ।।  \n हिर िवमुखी सुख लहत न कबहु◌ॅ , परए  नरक  के  रेत  मुगुध मन । अजहु◌ॅ ।।  \n साहेबदास तोिह क्या लागत , राम नाम मुख लेत  मुगुध मन अजहु◌ॅ भजन िचत चेत ।।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nपरातीक संबंध में ®ेķ जन कहइ छिथ -  जखन पराती गाओल जाइ छल त एक कोस धिर ओर ध्विन पहु◌ॅचइत छल । परातीक भास आ भाव  \nलोकसभ के  जगा क मंगल िवहानक आनन्द दैत छल । ओिह   भासक पराती के हन होइत अिछ ,देखल जाय - \n ÿाण रहत  निह मोर Ôयाम िबनु ÿाण रहत निह मोर ।।  \n कािह पुछओ  कोई मोिह ने बताबए , कहा◌ॅ गेल नन्द िकशोर । Ôयाम िबनु ।।  \n छल कए गेल छिलक नन्दनन्दन  , नैन झझाइछ नोर । Ôयाम िबनु ।।  \n साध्यौ मौन कानन पशु पंछी , कतहु ने कु हुकए मोर । Ôयाम िबनु ।।  \nहमहु◌ॅ मरब हुिन बहुिर न आएब , साहेब जीवन  िद न थोर । Ôयाम िबनु ÿाण रहत निह मोर ।।  \n  \nमधुबनी में ®ी दुगार्Öथान ,कोइलख में भþकाली,®ी दुगार्शिĉपीठ , मंगरौनी में बूढ़ी माई, डोकहर मे \nराजराजेĵरी ,िजतवारपुर मे िस(काली पीठ ,ठाढ़ी मे परमेĵरी Öथान ,  खोजपुर में तारामंिदर ,      सहरसा के  वनगा◌ॅव मे उúतारा , िवराटपुर मे \nचिण्डका ,बदलाघाट मे कात्यायनी , पचगिछया मे ®ी कं काली , पटोरी आ गढ़बłआरी मे दशमहािवīा ,देवनाडीह मे वनदुगार् , दरभंगा मे Ôयामामंिदर , \nम्लेच्छमिदर्नी , गलमा मे ताराÖथान ,पचही मे चामुण्डा , अहÐयाÖथान ,ककरौल मे शीतला Öथान , पूिणर्यां मे पूरनदेवी , अरिरया मे दिक्षण कािलका \nमंिदर , मुजफ्फरपुर मे िýपुरसुन्दरी , सखरा मे सखलेĵरी ,       उēैठ मे    िछĭमिÖतका ,  चम्पारन मे वैराटी देवी , चण्डी Öथान , सहोदरा Öथान  सन \nकतेको देवी तीथर् सॅ  सम्पĭ  िमिथलाक जन जन मे देवी  शिĉक उपासनाक परंपरा समृ( अिछ ।  \nिमिथलाक घर घर मे कु लदेवी łप मे पूिजत हेबाक कारणे◌ॅ िविवध भावक देवीगीतक परंपरा िवकिसत भेल।  संपूणर् भारत वषर् मे िमिथला एकमाý क्षेý \nअिछ जतए भगवती गीतक सवार्िधक धुन पाओल जाइछ । कोनो मंगल कायर्क आरंभ में गोसाउिनक गीत गेबाक जे परंपरा अिछ ओिह मे ÿचिलत \nअिधकांश गीत आ धुन लुĮÿाय अिछ । लोककं ठ में एखनहु◌ॅ कतहु◌ॅ कतहु◌ॅ सूनल जा सकै छ एहन िकछु  गीत । यथा \n1पारंपिरक \n जय वर जय वर िदअ हे गोसाउिन हे मा तािरणी िýभुवन देवी ।  \nिसंह चढल मैया िफरिथ गोसाउिन हे मा अितबल भगवती चण्डी ।। \n कट कट कट मैया दन्त शबद कएिल हे मा गट गट िगरलिन का◌ॅचे ।  \nघट घट घट मैया शोिणत िपबलिन हे मा मातिल योिगन संगे ।। \n2  म0म0मदन उपाध्याय   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \nजय जय तािरणी भव भय हािरणी दुिरत िनवािरणी वर  माले ।  \nपरम Öवłिपणी उú िवभूिषणी दनुज िवदूिषणी अिहमाले । । \nिपतृवन वािसिन खल खल हािसिन भूत िनवािसिन सुिवशाले । \nिýभुवन तािरिण िýपुर िवदािरिण वदन करािलिन अिहमाले ।।  \nशतभख फल दे िदिवशत शुभ दे अिरकु ल भय दे धनिनले ।  \nअित धन धन दे हिर हर जय दे अनुपम वर दे वर िशले ।। \nमदन िवलािसनी िविदत िवकािसिन कर कृ तपािशिन जगदीशे ।  \nहिरकर चिøिण हिरकर विûिण हिरकर शूिलिन पिरिमशे ।।  \nरिव शिश लोिचिन कलुष िवलोिचिन वर सुख कािरिण िशव संगे ।  \n®ुित पथ चािरिण मिहष िवदािरिन िक्षितज िवपोिथिन रण संगे ।।  \nअितशय हािसिन कमल िवलािसिन  ितिमर िवनािसिन वर सारे । \nहर Ńिद हिषर्िण िरपुकु ल घिषर्िण धन रव वरिसिन हे तारे ।।  \n जय जय तािरिण भव भव हािरिण दुिरत िनवािरिन वर माले ।।  \n3  पारंपिरक  \nकł भव सागर पार हे जननी कł भवसागर पार ।  \nके  मोरा नैया के  मोर खेबैया   के  मोरा उतारत पार हे जननी ।।  \nअहीं मोर नैया अहीं मोर खेबइया अहीं उतारब पार हे जननी ।।  \nके  मोरा माता  िपता मोर के  छिथ के  मोर सहोदर भाई हे जननी ।।  \n अहीं मोर माता अहीं मोर िपता छी अहीं सहोदर भाई हे जननी ।।  \n   \n4   कािलकान्त   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \nअिखल िवĵ के  नैन तारा अहीं छी हे जगदम्ब हम्मर सहारा अहीं छी ।।  \n अनल वायु शिश सूयर् सभ मे अहीं मा , नदी के  िवमल मंजुधारा अहीं छी ।।  \n रज सत्व तम के र उदभव अहीं मा , ÿगट मे तदिप शंभुधारा अहीं छी ।।  \nिवपत धार मे सुत जŏ डुिब रहल हो तकर हेतु िनकटक िकनारा अहीं छी ।।  \n िवनय कािलकान्तक सुनत आन के  मा दया के  सकल सृिĶ सारा अहीं छी ।।  \n5 पारंपिरक  \n सुर नर मुिन जन जगतक जननी हमरो पर होइयौ ने सहाय हे मा ।।  \n जनम जनम सॅओ मुłख बनल छी , आबहु देहु िकछु  ²ान हे मा ।।  \nके ओ ने जगत बीच अपन लिखत भेल , हमहु◌ॅ अहींक सन्तान हे मा ।।  \nदुिखया के  िजनगी माता देखलो ने जाइए , सुखमय जग कł दान हे मा ।।  \nकाम øोध लोभ मोह माया जाल बाझलहु◌ॅ , मुिĉक देहु वरदान हे मा ।। \n6  पारंपिरक  \n हे जगदम्ब जगत माता काली ÿथम ÿणाम करै छी हे ।।  \n ÿथम ÿणाम करै छी हे जननी हम त िकछु  ने जनै छी हे ।।  \n निह जानी हम पूजा जप तप अटपट गीत गबइ छी हे । \nअटपट गीत गबई छी हे जननी हम त िकछु  ने जनै छी हे ।। \nिवपितक हाल कहू की अहा◌ॅ के  सबटा अहा◌ॅ जनै छी हे ।  \n सबटा अहा◌ॅ जनै छी हे माता ,हम त िकछु  ने जनै छी हे ।।  \n मात िपता िहत िमत कु ल पिरजन  माया जाल बझल छी हे । \nजगतािरणी जगदम्ब अही◌े◌ं के ◌ॅ गिह गिह चरन कहै छी हे ।।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \n7  पारंपिरक  \n हे अम्बे माता हमरो पर होइयौ सहाय ।। हमार जगजननी हमरो पर होइयौ सहाय ।। \nयुग युग सॅ भटकल छी जीवन भॅवर मे आबहु◌ॅ उबाł हे माय।। \n दुःखिह जनम बाल यौवन मे पाओल सुख के  ने भेटल उपाय ।।  \nअ²ानी शिĉहीन लोभी बनल छी ,एहन ने िजनगी सोहाय ।।  \n8  महाकिव िवīापित  \nआिद भवानी िवनय तुअ पाय ,तुअ सुिमरइत दुरत दूर जाय ।।  \n िसंह चढ़ल देिव देल परवेश बघछाल पिहरन जोिगन भेष ।।  \nबाम लेल खपर दिहन लेल काित , असुर के  बधए चलिल िनिश राित ।। \nआिद भवानी िवनय तुअ पाय ,तुअ सुिमरइत दुरत दूर जाय ।।  \nतुअ भल छाज देिव मुण्डहार , नूपूर शबद करए छनकार ।।  \nभनई िवīापित कालीके िल सदा ए रहू मैया दिहन भेिल ।। आिद भवानी  \n9 कवीĵर चन्दा झा  \nतुअ िबनु आज भवन भेल रे घन िविपन समान ।।  \n जनु िरिध िसिधक गłअ गेल रे मन होइछ भान ।।  \nपरमेĵरी मिहमा तुअ रे जग के  निह जान । मोर अपराध छेमब सब रे निह याचब  आन ।।  \nजगत जननी का◌ॅ जग कह रे जन जानिक नाम । नहर नेह िनयत िनत रे रह िमिथला धाम ।।  \nशुभमयी शुभ शुभ सब िदन रे  िथर पित अनुराग । तुअ सेिव पूरल मनोरथ रे हम सुिलत सभाग ।।  \n  \nइ नवो गीत नौ धुन मे अिछ । एकर अितिरĉ कतोक गीत अिछ मुदा आबक नब पीढ़ीक बीच एकर परंपरागत िशक्षाक बेवहार निह देखल जाइछ । \nपिरणामतः िफÐमी गीतक धुन मे भगवती गीत सभक चलन   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \nमैिथली परंपरागत गोसाउिनक गीत भगवती गीतक परंपराक समक्ष अिÖतत्वक संकट अिछ ।  \nएकर अितिरĉ  गाम गाम मे गहबर बीच भगतक मंडली मे झूमरा गाबक समृ( परंपरा रहल अिछ ।  मुदा कालøमे इहो परंपरा अिÖतत्वक संकट झेिल \nरहल अिछ । नौ सदÖयक समवेत Öवर मे झािल आ  मा◌ॅडर के  संगित मे ÿÖतुत झूमरा गायन सॅ भगवतीक आवाहन होइत अिछ आ भगतक शरीर मे \nदेवी \nÿगट होइत छिथ । बीज łप में एखनहु◌ॅ बचल अिछ ई परंपरा मुदा लुĮÿाय अिछ । बतहू यादव सन    भगत िचिन्तत छिथ जे हुनक बाद इ परंपरा कोना \nबा◌ॅचत ? हुनकिह सॅ सूनल अिछ इ झूमरा गीत  \n  \nअरही जे वन से मइया खरही कटओिलयइ हे मइया खरही कटओिलयइ हे ।  \nमइया जी हे िबजुबन कटओिलयइ िबट बा◌ॅस  जगदम्बा रिच रिच महल बनओिलयई हे ।।  \n गोड़लागू◌ॅ पैया◌ॅ पड़ू ◌ॅ मइया जगदम्बा  आइ मइया गहबर अिबयउ हे ।  \nमइया जी हे रािख िलअउ भगत के र लाज जगदम्बा कलजोिर पैया◌ॅ पड़इ छी हे ।।  \nजिहना बलकबा खेलइ माता के  गोिदया हे , भवानी माता के  गोिदया हे ।  \nमइया जी हे तिहना खेलाबहु  जग बीच  जगदम्बा  आब मइया गहबर अिबयउ हे ।।  \n नामो ने जनइ छी मइया  पदो ने बूझै छी हे मइया पदो ने बूझै छी हे ।  \n मइया जी हे सेवक बीच कण्ठ िलयउ बास जगदम्बा आब मइया लाज रिखयौ हे ।।  \n गोड़ लागू◌ॅ पइया◌ॅ पł◌ॅ आīा जलामुखी हे  मइया अīा जलामुखी हे ।  \nमइयाजी हे रािख िलअउ  अरज के र लाज  जगदम्बा  सेवक कलजोड़इए हे।।   \n(अिगला अंकमे) \nबालानां कृ ते \n 1.ÿकाश झा- बाल किवत 2. बालकथा- गजेन्þ ठाकु र 3. देवीजी:  ज्योित झा चौधरी   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २३) িরেদহ' \nপািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \n1.ÿकाश झा, सुपिरिचत रंगकमê। राÕůीय Öतरक सांÖकृ ितक संÖथा सभक संग कायर्क अनुभव। शोध आलेख (लोकनाĚ एवं रंगमंच) आऽ कथा लेखन। राÕůीय जूिनयर फे लोिशप, \nभारत सरकार ÿाĮ। राजधानी िदıीमे मैिथली लोक रंग महोत्सवक शुŁआत। मैिथली लोककला आऽ संÖकृ ितक ÿलेखन आऽ िवĵ फलकपर िवÖतारक लेल ÿितबĦ। अपन कमर्ठ \nसंगीक संग मैलोरंगक संÖथापक, िनदेशक। मैलोरंग पिýकाक सम्पादन। संÿित राÕůीय नाĚ िवīालय, नई िदıीक रंगमंचीय शोध पिýका रंग-ÿसंगक सहयोगी संपादकक łपमे \nकायर्रत। \n( िमिथलामे सभस’ उपेिक्षत अिछ िमिथलाक भिवÕय ; यानी िमिथलाक बēा ।  मैिथली भाषामे बाल-बुदŁक  लेल िकछु   गीतमय रचना \nअखन तक निह भेल अिछ जकरा बēा रिटक’ हरदम गावे-गुनगुनावे  जािहसँ  बēा मÖतीमे रहै आ ओकर मानिसक िवकास ŀढ़ हुऎ । एिह \nठाम ÿÖतुत अिछ बौआ-बēाक ","size_mb":1.61,"has_text":true},"Videha 024.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 024.pdf","name":"Videha 024.pdf","text":"Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n \n \n \n \nिवदेह १५ िदसम्बर २००८  वषर् १  मास १२  अंक २४ \n       \n   \n \n  \n'िवदेह' १५ िदसम्बर  २००८ ( वषर् १ मास १२ अंक २४ ) एिह अंकमे अिछ:- \nएिह अंकमे अिछ:-  \n१.संपादकीय संदेश \n२.ग᳒  \n२.१.कथा १. सुभाषचन्ᮤ यादव २. ᮪मर ३.गजेन्ᮤ ४.परमे᳡र कापिड़ आ ५.शुशान्त  \n२.२.बी. पᱭ कोइराला कृत मोिदआइन मैिथली रुपान्तरण बृषेश चन्ᮤ लाल \n२.३.उपन्यास- चमेली रानी- केदारनाथ चौधरी \n२.४.सगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेᮢमे शान्त ᮓािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘  \n२.५. 1.आलेख-महेन् ᮤ कु मार िम᮰/ 2.दैिनकी-ज्योित/    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.६. िरपोतार्ज- मनोज मुिᲦ- 1.अवै᳒ नागिरकताः िसक् कमीकरणक ᮧयास, 2.तराई/मधेशक \nआन् दोलनः लूटमे लटुवा नफ् फा,3.अन्तवार्तार्-डा. राम दयाल राके श/आभाष लाभ,4.िᮢभुवन \nिवश् विव᳒ालय᳍ारा िमिथलाक्षर फन् टक िवकास \n२.७. िजितया/ मकड़ संᮓांित-मनोज मुिᲦ  \n२.८. धीरेन्ᮤ ᮧेमिष-नव भोर जोहैत िमिथला  \n३.प᳒  \n३.१. १.राम नारायण देव २.िनिमष झा  \n३.२. १.अमरेन् ᮤ यादव २.मनोज मुिक् त \n३.३.-१.ज्योित-२.गजेन्ᮤ \n३.४. १. सिच् चदानन् द यादव २. िवनीत उत्पल ३.िजतमोहन \n३.५. १.पंकज पराशर, २.भवनाथ दीपक ३.मयानन्ᮤ िम᮰ ४.सूयर्नाथ गोप  \n३.६. कु मार मनोज कश्यप \n ४. ग᳒-प᳒ भारती  \n५. बालानां कृते \n६. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \n8.१.The Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by jyoti  \n९. मानक मैिथली   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \nिवदेह (िदनांक १५ िदसम्बर २००८) \n१.संपादकीय (वषर्: १ मास:१२ अंक:२४) \nमान्यवर, \nिवदेहक नव अंक (अंक २४, िदनांक १५ िदसम्बर २००८) ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु \nलॉग ऑन करू http://www.videha.co.in |  \n४१म आ ४२म ज्ञानपीठ पुरस्कारक घोषणा- िहन्दीक नवीन किवता आन्दोलनक सशᲦ किव \n᮰ी कुँ वर नारायणकेँ ४१म ज्ञानपीठ पुरस्कार (२००५) आ कᲂकणीक ᮰ी रवीन्ᮤ केलेकर आ \nसंस्कृतक ᮰ी सत्यᮯत शाᳫीकेँ संयुᲦ रूपसँ ४२म ज्ञापीठ पुरस्कार (२००६) देबाक घोषणा \nभेल अिछ। \n᮰ी कुँ वर नारायणक जन्म १९२७ ई. मे भेलिन्ह। अज्ञेय ᳇ारा सम्पािदत \"तीसरा स᳙क\"क सशᲦ \nकिव कुँवर नारायणकेँ एिहसँ पिहने सािहत्य अकादमी पुरस्कार भेिट चुकल छिन्ह। \n᮰ी रवीन्ᮤ केलेकरक जन्म १९२५ ई.मे भेलिन्ह, िहनकर  कᲂकणी भाषा मण्डलक िनमार्णमे \nᮧमुख भूिमका रहल छिन्ह। \n᮰ी सत्यᮯत शाᳫी संस्कृ तमे तीन गोट महाका᳞क रचना कएने छिथ। रवीन्ᮤ के लेकर आ \nसत्यᮯत शाᳫीकेँ सेहो सािहत्य अकादमी पुरस्कार भेिट चुकल छिन्ह। \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ िदसम्बर २००८) ६८ देशक ६५४ \nठामसँ १,३२,७९७ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धन्यवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आऽ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे।  \nगजेन्ᮤ ठाकुर, नई िदल्ली। फोन-09911382078  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \nअंितका ᮧकाशन की नवीनतम पुस्तकᱶ \nकहानी-संᮕह \nरेल की बात : हिरमोहन झा मू. सिजल्द १२५.०० पे.बै. ७०.०० \nछिछया भर छाछ : महेश ·टारे मू. सिजल्द २००.०० पे.बै. \n१००.००  \nकोहरे मᱶ कंदील : अवधेश ᮧीत मू. सिजल्द २००.०० पे.बै. \n१००.००  \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : ᮧकाश कान्त मू. सिजल्द २००.०० \nपे.बै. १००.००  \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश बनवासी मू. सिजल्द \n२००.०० पे.बै. १००.००  \nनाच के बाहर : गौरीनाथ मू. सिजल्द २००.०० पे.बै. १००.००  \nआइस-पाइस : अशोक  भौिमक  मू. सिजल्द १८०.०० पे.बै. \n९०.००  \nभेम का भेरू मा ँगता कुल्हाड़ी ईमान : सत्यनारायण पटेल मू. \nसिजल्द २००.०० पे.बै. ९०.००  \nकुछ भी तो रूमानी नहᱭ : मनीषा कुल᮰े᳧ मू. सिजल्द २००.०० \nपे.बै. १००.००  \nबड़कू चाचा : सुनीता जैन मू. सिजल्द १९५.०० \nकिवता-संᮕह \nया : शैलेय मू. १६०.००  \nकुआर्न किवताएँ : मनोज कुमार ᮰ीवास्तव मू. १५०.००  \nकब लौटेगा नदी के उस पार गया आदमी : भोलानाथ कुशवाहा \nउपन्यास \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक  भौिमक  मू. सिजल्द २००.०० \nपे.बै. ८०.०० \nइितहास, ᳫी-िवमशर् और िचतन \nिडजास्टर : मीिडया एण्ड पािलिटकस : पुण्य ᮧसून वाजपेयी मू. \nसिजल्द ३००.०० पे.बै. १६०.००  \nएंकर की नज़र से : पुण्य ᮧसून वाजपेयी मू. सिजल्द ३५०.०० \nपे.बै. १७५.००  \nपालकालीन संस्कृित : मंजु कुमारी मू. २२५.००  \nᳫी : संघषर् और सृजन : ᮰ीधरम मू. २००.००  \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाण्डेय मू. १८०.०० \nशीᮖ ᮧकाश्य \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच : अशोक  भौिमक \nिकसान और िकसानी : अिनल चमिडय़ा \nमाइᮓोस्कोप (उपन्यास) : राजेन्ᮤ कुमार कनौिजया \nपृथ्वीपुᮢ (उपन्यास) : लिलत अनुवाद : महाᮧकाश \nमोड़ पर (उपन्यास) : धूमकेतु अनुवाद : स्वणार्  \nमोलारूज़ (उपन्यास) : िपयैर ला मूर अनुवाद : सुनीता जैन  \nज्या कोई है (कहानी-संᮕह) : शैलेय  \nएक  साथ िहन्दी, मैिथली मᱶ सिᮓय आपका \nᮧकाशन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \nमू. २२५.००  \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कुशवाहा मू. ३००.००  \nलाल िरज्बबन का फु लबा : सुनीता जैन मू. १९०.००  \nलूᲐ के बेहाल िदनᲂ मᱶ : सुनीता जैन मू. १९५.०० \nफᱹटेसी : सुनीता जैन मू. १९०.००  \nदु:खमय अराकचक : श्याम चैतन्य मू. १९०.०० \nअंितका ᮧकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गाडर्न, एकसटᱶशन-II  \nगािजयाबाद-201005 (उ.ᮧ.)  \nफोन : 0120-6475212  \n(िवज्ञापन) \n  \n᮰ुित ᮧकाशनसँ \n१.पंचदेवोपासना-भूिम िमिथला- \nमौन\n  \n२.मैिथली भाषा-सािहत्य (२०म शताब्दी)- \nᮧेमशंकर िसह\n  \n३.गुंजन जीक राधा (ग᳒-प᳒-ᮩजबुली \nिमि᮰त)- गंगेश गुंजन\n  \n४.बनैत-िबगड़ैत (कथा-गल्प संᮕह)-\nसुभाषचन्ᮤ यादव\n  \n५.कुरुक्षेᮢम्–अन्तमर्नक, खण्ड-१ आऽ २ \n(लेखकक िछिड़आयल प᳒, उपन्यास, गल्प-\nकथा, नाटक-एकाङ्की, बालानां कृ ते, \n७.हम पुछैत छी (प᳒-संᮕह)- िवनीत \nउत्पल\n  \n८. नो एण्ᮝी: मा ᮧिवश- डॉ. उदय नारायण \nिसह “निचकेता”\n  \n९/१०/११ १.मैिथली-अंᮕेजी शब्दकोश, \n२.अंᮕेजी-मैिथली शब्दकोश आऽ ३.पᲳी-\nᮧबन्ध (िडिजटल इमेिजग आऽ \nिमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलप्यांतरण) (तीनू \nपोथीक संकलन-सम्पादन-िलप्यांतरण \nगजेन्ᮤ ठाकु र\n , नागेन्ᮤ कु मार झा एवं \nपᲳीकार िव᳒ानन्द झा\n  ᳇ारा) \n᮰ुित ᮧकाशन , रिजस्टडर् ऑ ि फ स :  \nएच.१/३१, ि᳇तीय तल, सेक्टर-६३, नोएडा \n(यू.पी.), क ॉ र प ो रेट सह स ंपकर् क ा य ार्लय-  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \nमहाका᳞, शोध-िनबन्ध आिदक समᮕ \nसंकलन)- गजेन्ᮤ ठाकुर\n   \n६.िवलिम्बत कइक युगमे िनब᳍ (प᳒-\nसंᮕह)- पंकज पराशर\n  \n१/७, ि᳇तीय तल, पूवᱮ पटेल नगर, िदल्ली-\n११०००८. द ूरभाष-(०११) \n२५८८९६५६-५७ फ ै क्स- \n(०११)२५८८९६५८ \nWebsite: http://www.shruti-publication.com  \ne-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \n (िवज्ञापन) \n                        २.संदेश \n१.᮰ी ᮧो. उदय नारायण िसह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन \nमैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \n\"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सम्वेदनशील मन, मैिथलीक ᮧित \nसमिपत मेहनितक अमृत रंग, इितहास मे एक टा िविश᳥ फराक अध्याय आरंभ करत, हमरा \nिव᳡ास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सङ्ग, सᳩेह| \n३.᮰ी रामा᮰य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वस्तुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष \nसभ कुशल अिछ। \n४.᮰ी ᮩजेन्ᮤ िᮢपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" \nकेर लेल बाधाई आऽ शुभकामना स्वीकार करू।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \n५.᮰ी ᮧफु ल्लकु मार िसह \"मौन\"- ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार \nजािन कनेक चिकत मुदा बेसी आह्लािदत भेलहुँ। कालचᮓकेँ पकिड़ जािह दूरदृि᳥क पिरचय \nदेलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓािन्तक क्षेᮢमे \nमैिथली पᮢकािरताकेँ ᮧवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पᮢकािरतामे एिह \nᮧकारक नव ᮧयोगक हम स्वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताहूमे मैिथली पिᮢकाक ᮧकाशनमे के \nकतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवष्य कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक \nपैघ महान यज्ञमे हमर ᮰᳍ापूणर् आहुित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाकुर, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम \nबधाईक पाᮢ अिछ। पिᮢकाक मंगल भिवष्य हेतु हमर शुभकामना स्वीकार कएल जाओ। \n९. ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर \nपल्लिवत-पुिष्पत हो आऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ केर सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् \nसहयोग रहत। \n११.डॉ. ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूप ेँ एकर \nिववरण भए सकैत अिछ। आइ-कािल्ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा शीᮖ पूणर् सहयोग देब। \n१२.᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ \nअन्तरार᳦्ीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ सभक संकलन अपूवर्। \nनेपालोक सहयोग भेटत से िव᳡ास करी। \n१३. ᮰ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, \nनाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। \nकलकᱫामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत अिछ जे िदल्ली  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \nआिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ \nजोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिᮢका \"िवदेह\" ᮧकािशत कए \nअपन अद्भुत मातृभाषानुरागक पिरचय देल अिछ, अहाँक िनःस्वाथर् मातृभाषानुरागसँ ᮧेिरत \nछी,  एकर िनिमᱫ जे हमर सेवाक ᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर आ᳒ोपांत पिᮢका \nदेखल, मन ᮧफु िल्लत भ' गेल।  \n(c)२००८. सवार्िधकार लेखकाधीन आऽ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेन्ᮤ ठाकुर। एतय ᮧकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिन्ह, माᮢ एकर ᮧथम \nᮧकाशनक/ आकार्इवक/ अंᮕेजी-संस्कृत अनुवादक ई-ᮧकाशन/ आकार्इवक अिधकार एिह ई पिᮢकाकेँ  छैक। रचनाकार अपन मौिलक \nआऽ अᮧकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उᱫरदाियत्व लेखक गणक मध्य छिन्ह) ggajendra@yahoo.co.in आिक \nggajendra@videha.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमᱷटमे पठा सकैत छिथ। रचनाक संग \nरचनाकार अपन संिक्ष᳙ पिरचय आ’ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आऽ पिहल ᮧकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिᮢकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ᮧा᳙ होयबाक बाद यथासंभव शीᮖ ( \nसात िदनक भीतर) एकर ᮧकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिᮢकाकेँ  ᮰ीमित ल᭯मी ठाकुर ᳇ारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई \nᮧकािशत कएल जाइत अिछ। \nमहᱬवपूणर् सूचना (१):महᱬवपूणर् सूचना: ᮰ीमान् निचकेताजीक नाटक \"नो एंᮝी: मा ᮧिवश\" केर  'िवदेह' मे ई-ᮧकािशत रूप देिख कए \nएकर िᮧट रूपमे ᮧकाशनक लेल 'िवदेह' केर समक्ष \"᮰ुित ᮧकाशन\" केर ᮧस्ताव आयल छल। ᮰ी निचकेता जी एकर िᮧट रूप करबाक \nस्वीकृित दए देलिन्ह। िᮧट रूप हाडर्बाउन्ड (ISBN NO.978-81-907729-0-7 मूल्य रु.१२५/- यू.एस. डॉलर ४०) आऽ पेपरबैक \n(ISBN No.978-81-907729-1-4 मूल्य रु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे ᮰ुित ᮧकाशन, १/७, ि᳇तीय तल, पटेल नगर (प.) नई \nिदल्ली-११०००८ ᳇ारा छापल गेल अिछ। e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com website: \nhttp://www.shruti-publication.com  \nमहᱬवपूणर् सूचना:(२) 'िवदेह' ᳇ारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंᮕेजी  शब्द कोश २.अंᮕेजी-मैिथली शब्द कोश आऽ \n३.िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाण्डुिलिप िलप्यान्तरण-पᲳी-ᮧबन्ध डाटाबेश ᮰ुित पिब्लकेशन ᳇ारा िᮧन्ट फॉमर्मे -१.मैिथली-अंᮕेजी \nशब्दकोश, २.अंᮕेजी-मैिथली शब्दकोश आऽ ३.पᲳी-ᮧबन्ध (िडिजटल इमेिजग आऽ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी \nिलप्यांतरण) (तीनू पोथीक संकलन-सम्पादन-िलप्यांतरण गजेन्ᮤ ठाकुर\n , नागेन्ᮤ कु मार झा एवं पᲳीकार \nिव᳒ानन्द झा\n  ᳇ारा)  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \nमहᱬवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' ᳇ारा धारावािहक रूपे ई-ᮧकािशत कएल जा' रहल गजेन्ᮤ ठाकुरक  'सह᮲बाढ़िन'(उपन्यास), 'गल्प-\nगुच्छ'(कथा संᮕह) , 'भालसिर' (प᳒ संᮕह), 'बालानां कृते', 'एकाङ्की संᮕह', 'महाभारत' 'बु᳍ चिरत' (महाका᳞)आऽ 'याᮢा वृᱫांत' \nिवदेहमे संपूणर् ई-ᮧकाशनक बाद िᮧट फॉमर्मे- कु रुक्षेᮢम्–अन्तमर्नक, खण्ड-१ आऽ २ (लेखकक िछिड़आयल प᳒, \nउपन्यास, गल्प-कथा, नाटक-एकाङ्की, बालानां कृ ते, महाका᳞, शोध-िनबन्ध आिदक समᮕ संकलन)- गजेन्ᮤ \nठाकु र  \nमहᱬवपूणर् सूचना (४): \"िवदेह\" केर २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-ᮧकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िᮧट संस्करण सेहो िनकलत \nजािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना सिम्मिलत कएल जाएत। \nमहᱬवपूणर् सूचना (५):मैलोरंग २५ िदसम्बर २००८ कᱶ सेिमनारक आयोजन एन.एस.डी. कैम्पस, भगवानदास रोड, नई िदल्लीमे \nआयोिजत कएने अिछ।  \n२.ग᳒  \n२.१.कथा १. सुभाषचन्ᮤ यादव २. ᮪मर ३.गजेन्ᮤ ४.परमे᳡र कापिड़ आ ५.शुशान्त  \n२.२.बी. पᱭ कोइराला कृत मोिदआइन मैिथली रुपान्तरण बृषेश चन्ᮤ लाल \n२.३.उपन्यास- चमेली रानी- केदारनाथ चौधरी \n२.४.सगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेᮢमे शान्त ᮓािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘  \n२.५. 1.आलेख-महेन् ᮤ कु मार िम᮰/ 2.दैिनकी-ज्योित/   \n२.६. िरपोतार्ज- मनोज मुिᲦ- 1.अवै᳒ नागिरकताः िसक् कमीकरणक ᮧयास, 2.तराई/मधेशक \nआन् दोलनः लूटमे लटुवा नफ् फा,3.अन्तवार्तार्-डा. राम दयाल राके श/आभाष लाभ,4.िᮢभुवन \nिवश् विव᳒ालय᳍ारा िमिथलाक्षर फन् टक िवकास \n२.७. िजितया/ मकड़ संᮓांित-मनोज मुिᲦ  \n२.८. धीरेन्ᮤ ᮧेमिष-नव भोर जोहैत िमिथला   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \nिचᮢ ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव छायाकार: ᮰ी साकेतानन्द \nसुभाष चन्ᮤ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जन्म ०५ माचर् १९४८, मात ृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक स्थान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिम्भक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू िव᳡िव᳒ालय, \nनई िदल्लीसँ िहन्दीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ स ँ अध्यापन। सम्ᮧित: अध्यक्ष, ᳩातकोᱫर िहन्दी िवभाग, भूपेन्ᮤ नारायण \nमंडल िव᳡िव᳒ालय, पि᳟मी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहन्दी, बंगला, संस्कृत, उदूर्, अंᮕेजी, स्पेिनश एवं ᮨᱶच भाषाक ज्ञान। \nᮧकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संᮕह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अ ंᮕेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहत्य अकादमी, \nनई िदल्ली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकल्प लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहन्दी उपन्यास (िहन्दी आलोचना), िबहार \nरा᳦भाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहन्दी जीवनी) सारा ंश ᮧकाशन, नई िदल्ली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सᱫिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहन्दी, बंगला तथा अंᮕेजी मे अनेक अनुवाद ᮧकािशत। \nभूतपूवर् सदस्य: सािहत्य अकादमी परामश र् म ंडल, म ैिथली अकादमी काय र्-सिमित, िबहार सरकारक सा ंस्कृितक नीित-िनधा र्रण \nसिमित। \n \nएकटा अंत \nसमिदयाकेँ  देिखते माथ ठनकल । कतहु सस ुरकेँ  ने िकछु भऽ ग ेलिन ! ओ बहुत िदनस ँ दुिखत रहिथ । डाक्टरो \nजवाब दऽ देने रहिन । हम एक मास पिहन े देिख आयल रिहयिन । हमर प᳀ी सात-आठ मास पिहने गेल छलीह \n। फे र आनो बेटी सभ भᱶट कऽ अयलिन । सभ क्यो हुनक मृत्युक ᮧतीक्षामे रहय ।  \n'कका खतम भऽ गेलिथन’-समिदया बाजल । \n'किहया हौ ?'-पत् नी चिकत होइत प ुछलिथन आ जा समिदया 'चािर िदन पिहन े’ बाजल ता प᳀ीक ᮓं दन शुरू \nभऽ ग ेलिन । ओ कन ैत रहलीह आ बीच-बीचम े अ प न  उ ल ह न ,  अ प न  प छ त ा व ा  ज न बैत रहलीह । बाकी सब \nशोकाकु ल मौनमे डूिब गेल ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \n बुझाइत अिछ सस ुर देह त्यािग एᱫिह चल आयल छिथ आ हमर सभक मन-ᮧाणमे बिस ग ेल छिथ । च ेतनामे \nहुनक स्मृित िनरन्तर चिल रहल अिछ ।खाइत-िपब ैत, उठैत-बैसैत िदन-राित हुनके  चचार् होइत अिछ। हमरास ँ \nप᳀ी केँ  िशकायत छिन ज े हमरे कारणे ओ अपन िपतास ँ अंितम समयमे भᱶट निह कऽ सकलीह । हम किह द ेने \nरिहयिन ज े ठ ी क  छ ि थ  ।  आ इ सँ ए क  म ा स  प ि ह ने ओ  ठ ी के  न ी क  र ह ि थ  ।  लेिकन एकटा बात हम निह कहन े \nरिहयिन । ओ कहऽ वला बात निह रह ै । माᮢ एकटा पूवार्भास । जखन हुनकासँ िवदा लेबऽ गेल रही तऽ हुनकर \nआँिखमे ताकने छिलयिन । ओहो हमर आ ँिखमे ताकने छलाह । आ हमरा द ुनूकेँ  बुझायल रहय ज ेना ई ताकब \nअंितम ताकब िथक, जेना आब फे र किहयो भᱶट निह होयत । \n सएह भेल । ओ चल ग ेलाह । आब निह भ ेटताह । लेिकन ओ दृि᳥ मनमे अखनो ओिहनाक ओिहना गड़ल अिछ \nआ हुलकी मारैत रहैत अिछ । अइ अन ुभव िदआ हम प᳀ी केँ िकछु निह कहिलयिन । गोपनीय निह होइतो ई \nततेक व् यिᲦगत रहै जे एकरा बँटबाक इच्छा निह भेल। व् यिᲦक जीवनमे एहन बहुत रास अनुभूित होइत छैक जे \nओ ककरो निह कहैत अिछ; जे ओकरे संग चल जाइत छैक।  \nहमसभ ससुर संग बीतल समय आ ᮧसंग मोन पाड़ैत रहैत छी; एक-दोसरकेँ  सुनबैत छी। वात्सल्य ᳩेह आ ᮧेमसँ \nभीजल क्षणकेँ स्मरण करैत प᳀ी भावुक भऽ जाइत छिथ, क ं ठ अवरू᳍ भऽ जाइत छिन आ आ ँिख नोरा जाइत \nछिन । ओ बज ैत छिथ-'बाबू किहयो हमरा ब ेटी निह कहलिन; सभिदन ब ेटा कहैत रहलाह । पिछला ब ेर चलैत \nकाल भᱶट करऽ ग ेिलयिन तऽ प ुछलिथन-चूड़ी निह िपन्हलह ?आब के  एतेक िनहािर-िपहािर कऽ द ेखत जे चूड़ी \nनव अिछ िक पुरान ?’ प᳀ी सोगमे डूिब जाइत छिथ । \nहमसभ हुनक अंितम अवस्थाक क᳥, उपेक्षा आ िनराशाक चचर् करैत छी । पिरवारक के  कतेक सेवा के लकिन, के  \nकतेक अवहेलना, तइपर टीका-िटप्पणी करैत छी आ सोचैत छी हमहᱭ सभ की के िलयिन, िकछु निह ।  \nनह-के शसँ एकिदन पिहन े सासुर पहुँचैत छी ।म ृत्यु जे शून्यता आ नीरवता छोिड़ गेल अिछ, क᳖ारोहिट तकरा \nतोड़ैत रहैत अिछ। भोज-भातक गप आ ओिरआन चिल रहल अिछ । हमरा लग ैत अिछ ᮰ा᳍क कमर्कांडमे ᳞स्त  \nभऽ कऽ लोक सोग िबसिर जाइत अिछ । कमर्कांडक और कोनो साथर्कता निह छैक ।  \nहमर एकटा साढू अखने आयल छिथ-के श कटेने । जिहया समाद गेल हेतिन, तिहये या अिगला िदन कटेने हेताह \n। हमरा सन सम्बन्धी लेल तीन िदन पर के श कटेबाक िवधान अिछ। हमरा चािर िदन पर खबर भ ेटल रहय आ \nहम सोचने रही जे के श निह कटेबा लेल एकरा ढाल बनाओल जा सक ै त अिछ। ल ेिकन साढूक मूड़ल माथ द ेिख \nबुझायल जेना ई तकर् ठठऽ वला निह अिछ। हम िचिन्तत भऽ जाइत छी ।एिह ल ेल निह जे बेलमुंड भऽ गेलापर \nदेखऽ मे नीक निह लागब । के श तऽ हम निहए कटायब । तँइ बेलमुण्ड हेबाक तऽ ᮧ᳤े निह अिछ । लेिकन िवरोध \nबहुत होयत । हम उठल्लू भऽ जायब । एकरे िचन्ता अिछ ।  \nनह-के श िदन  ठाकु र भोरे चल आयल अिछ । के शकᲵी चिल रहल छैक । हम द ू-तीन बेर टहिल कऽ एिह कम र्केँ  \nदेिख आयल छी । एकबेर एक गोटय पुछबो के लक—'कटेबै ?’ हम हाथसँ अस्वीकृ ितक मुᮤा बना घूिम गेलहुँ । ओ \nसोचने होयत बादमे कटेताह । हमर एकटा आर साढ ू  आिब गेल छिथ। आ के श कटवा रहल छिथ । एकटा क्षण  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nएहन अबैत अिछ जखन घरक सभ प ुरूखक माथ िछलायल अिछ आ एकमाᮢ हम िवषम संख्या सन बचल छी । \nआब कतेको गोटय पूछऽ लागल अिछ-'के श निह कटेबै ?' 'की हेतै ?' कहैत हम टिर जाइत छी ।  \nआब ककरा-ककरा बुझौने घुिरयौ जे हमरा एिह कमर्कांडमे िव᳡ास निह अिछ। बुझेबो करबै तऽ क्यो बुझऽ लेल \nतैयार होयत ? लेिकन हमर के श सभक आँिखमे गिड़ रहल छैक ; अनटेटल आ अनसोहाँत लािग रहल छैक । \n हम दाढ़ी बना रहल छी । सोचन े छी तकर बाद नह कािट ल ेब । सासुक नजिर हमरा पर पड़ ैत छिन । ब ेटीसँ \nपुछैत छिथन-'दुल्हा के श निह कटेलिथन ?’ हमर प᳀ीकेँ  खᲅत नेस दैत छिन । हमरा िदस तकै त फु फकार छोड़ैत \nछिथ—'आ गय, पापी छै, पापी । पता निह बाप मरल रहै तबो के श कटेने रहै िक निह !'  \nहमरा तामस उठैत अिछ; द ुख होइत अिछ, ल ेिकन चुप रिह जाइत छी। क े श कटा कऽ हमर द ुनू साढू िनि᳟न्त \nछिथ । एकटा तऽ पी रहल छिथ आ कखनो आयोजन तऽ कखनो सािर-सरहोिजक आनंद उठा रहल छिथ ।  \nके श कटा लेने रिहतहुँ तऽ हमरो लेल सब िकछु आसान आ अनुकू ल रिहतय ।लेिकन िव᳡ास आ आत्माक िखलाफ \nकोनो काज करब हमरा ब ूते पार निह लािग सक ै त अिछ। के श कटेने मृतात्माकेँ  मुिᲦ आ स्वगर् भेिट जेतैक आ \nनिह कटेने नरक ? एहन िवचार हमरा ल ेल हास्यास्पद अिछ । तखन के श कटेबाक कोन तुक? की एिह ल ेल जे \nदेखू हम हुनक सम्बन्धी छी आ शोकाकु ल छी ? सम्बन्ध आ सोगक एहन ᮧदशर्न हमरा बहुत अरुिचकर ब ुझाइत \nअिछ । हमर वश चिलतय तऽ सब कमर् आ भोज-भात बंद करबा िदितयै ।सोिच लेने छी जे िलिख कऽ चल जायब \nजे हमर मृत्युक बाद ई सभ निह हो । \nबुझाइत अिछ हमर िपितऔत सारक ेँ  क्यो हुलका द ेने छिन ।ओ धड़धड़ायल अब ैत छिथ आ हमर ड ेन पकिड़ \nघीचने ठाकु र लग लऽ अन ैत छिथ—‘ठाकु र, िछलह तऽ ।' ठाकु र आदेश सुिनयो कऽ उठैत निह अिछ। सार हमर \nकनहामे लटिक जोर लगा कऽ हमरा ब ैसाबऽ चाहैत छिथ । हम ब ूिझ निह पबैत छी जे ओ चौल कऽ रहल छिथ \nिक गंभीर छिथ ।हम िछटिक कऽ एकटा कु सᱮ पर बैसऽ चाहैत छी ।लेिकन जा-जा बैसी तािहसँ पिहनिह ओ कु सᱮ \nखᱭिच लैत छिथ आ हम खस ैत-खसैत बिच जाइत छी । लोक हा ँ-हाँ ‘ कर ैत अिछ । हम ᮓोध आ अपमानस ँ \nितलिमला उठैत छी—‘बहानचोद, चोᲵा, उल्लू !’ \n‘ईह रे बूिड़, बुिधयार बनैत छिथ !भोज परक पात छीन लेब सार ।'- कहैत ओ चल जाइत छिथ।  \nक्यो कु सᱮ पर बैसा दैत अिछ । हम ब ैिस जाइत छी । भीतरस ँ खौलैत। 'की भ ेलै ? की भ ेलै?’—पूछैत आँगनसँ \nकै क गोटय आिब गेल अिछ। हम उिठ कऽ आँगन चिल दैत छी ।    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nफ्लैश बैक-रामभरोस कपिड ᮪मर\n   \n  \n       नरेश पाछां चिल गेल अिछ, बहुत पाछां । ᮧायः पचास वषर्  पाछां । गामक सहपाठी सभक संगे खेलए ओ \n। बहादुर नोकर रह ैक – वाव ूजी जंगलकातसं लओने छलाह । एक बोिलआ, आद ेश चाही, काम फᱫह कइएक \nदम लैत छल । से बाबूजीकᱶ आदेश रहैक – गुरुजीलग पढ ल जएबाक छै से बहादुर लाख िचिचऔलो पर नरेशकᱶ \nकान् हपर बोिक कन् हाइ साहुक दलान पर ग ुरुजी लग दइए अब ैक । ओᱫ गेला पर ग ुरुजीक का ंच करची अथवा \nखजूरक छडी ओकर सभ जीद हेरा दैक । ओ चुपचाप हाथमहक पाटीपर कािरख पोित कचरासं साफ क चमकाब \nलागए आ तखन भठासं िलखबाक ᮧयास करए – क ख ग घ...। \n       “इस् स....” गुरुजीक छडी जखन बांिह पर पडैक तं ओ लोहिछ जाए । मन होइ भािग जाइ म ुदा... वहादुरक \nडीलडौल आ िपताक आदेश मन पिडतो मनमािर क पाटी पर आंिख गडा कखरा िलखबाक ᮧयास कर लगए ।  \n       गुरुजीक ओिहठाम बटखरा कं ठस् थ रहैक । ई कं ठस् थ करब ओकर मजवूरी रहैक, ओना िहसावमे ओ ओहुना \nकमजोरी महश ूस करए । चौठचन् दमे ग ुरुजीक स ंग घ ंटी बजब ैत, काठक ड ंटाकᱶ ब ज बैत घरे–घरे घ ुमनाई आ \nगुरुजीक डेरापर जा गुडचाउरक ᮧसाद खएनाईक अपन आनन् द रहैक । \n       आनन् द तं पािन निह पडने हर हर महादेव बना गाम घुमबै काल सेहो अबैक । कोनो सहपाठीकᱶ सᲅसे देहमे \nछाउर रगिड देल जाइत छलैक । माथपर आ बा ंिहमे सेहो अशोक पात सभ लप ेिट देल जाइत छलैक । माथ पर \nजूट आ सनसं जटा तािहपर टीनकᱶ कᱹचीसं कािट चान लटका द ेल जाइक । हाथम े वावाजीके  िᮢशूल आिन क ध \nदेल जाइक । वस–विन जाइक महाद ेब । छौडा सभक ह ᱶज पाछां–पाछां हाक पर ैत जाइक – हर, हर महाद ेव \nपानी देऊ अिलकती प ुगेन, बढी द ेउ ! भाव रह ैक महादेव पानी दीअ, कम स ं निह भ ेल, बेसी दीअ.... । जकरा \nदरबज् जा पर जाइक पािन उझिल द ैक । मान् यता रहैक पािन देलापर वषार्क संभावना बिढ जाइत छैक । वेचारे \nमहादेव बनल बौआ बादमे थर–थर कांपए, वच् चा सभ ताली िपटैत हंसैक । वाल सुलभ ᮧताडना ओिह समयमे \nखूब ᮧचिलत रहैक । नरेश ओिह हᱶजमे अगुवा रहय....।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \n       नरेशक ठोढ पर अपन े आप म ुस् की दौिड जाइत छ ैक । िवतलाहा क्षणक स् मरण कतौसं गुदगुदा दैत छैक \nओकरा । वालशोषणक िवरु᳍ ओहो कतेक आलेख िलिख चुकल अिछ, कतेको सेिमनार मे भाग ल भाषण छा ंिट \nचुकल अिछ । म ुदा नेनामे नेने᳇ारा कएल ई अपराध शोषण निह रहैक ! नरेश वाल स ुलभताक ओ क्षण फे रसं \nस् मरण करैत िसहिर उठैत अिछ आ कतौ भोितआ जाइछ पुन.......। \n       म ुिश् कलसं ७ – ८  व षर्क  छ ल  ह य त  ।  ग ा मेक स् कू लमे प ढ ए ,  मुदा स ंगित रह ैक अपन े ट ो ल  म ह ल्  लाक \nधीआपूतासं ।  त ा ह ी  मंडलीमे ए क ट ा  छ ौ र ी  र हैक इजोितया । ओकर े ल गुआक व ेट ी  ।  न ी क  र हैक िक अधलाह \nओकरा तिहया ज्ञान निह रहैक मुदा ओकरा स ंगे इजोिरया राितम े अन् हिरया–इजोिरया खेलैत ओ ख ूब ᮧशन् न \nरहल करए । आंगनेमे दुनूपयर आगां पसािर वैिस , वांिहके  के हुनी लगसं मोिड आगां पाछां करैत आ ताही लयमे \nदुनू पयरके  सेहो आगां पाछां करैत पाछा मुंहे घुसकै त इजोितया खेलल करए आ गाओल करए–“आगेमाई ककरी \nके  बितआ...” त ओकरा नीक लगैक । \n       इजोिरया राितम े चानक चारुकात बनल गोल घ ेराकᱶ कौतुहल सं देखैत काल माय रहस् यमय बोलीमे     \nसमझबैक – ई हमरा सभक प ुरखा सभक वैसार छै इन् दर भगवान लग । कह ै है िनचां पािन िवना अकाल पडल \nछै, पािन िदऔ । आब पािन हयबे करत....। नेनामे ई बात सत् य लगैक आ आश बन् हाई जरुर वषार् हयत ।  \n       तेहने स मय मे जट –जिट न गीत  होइ क  ।  ट ोलक  म िहला स भ  ज ट ा आ जिट न क नए आ गीत  गा िब –गािब \nझूमए । ओिहम े पुरुष निह, न ेनाकᱶ छुट रहैक । नरेश िनयिमत ओकर दश र्क रहए, ओकर स ंगी इजोितया ओिह \nमंडली मे सामेल रहैक, ओ एकटक ओकरा सभकᱶ झूिक क आगां बढैत आ तिहना माथ उठा क पाछां अबैत देखैत \nरहय..... । \n       नरेशकᱶ फे र िकछु मोन पडैछै, ठोढ पर ह ंसी अबैत–अबैत रुिक जाइछ ै । भतखोखिर बुिढआक अंगनामे वᱶग \nकु िट मैलाक संग पतली फे िक देल जाइ छल आ ओ व ुिढआ भिर राित फे किनहािरकᱶ पुरा खनदानकᱶ उरािह द ैत \nछलैक । व ेटी–रोटी करैत रहैत छली । वास् तवमे वᱶट कु िट क तए ओकर े आंगनमे फे कल जाइत छल ै जे ओ ब ेसी \nगािड पिढ सकै त छलीह । राित भिर जुआन छौडी सभक धुमगज् जिरक संग वालसुलभ उत् सुकतासं पाछां – पाछां \nदौगब महज खुशी दैत छलै । लगै िदनमे बहादुरक घीिसआ क गुरुजी के  चिटसारमे ल जएबाक डरसं मुᲦ रातुक \nई माहौल स् वच् छन् द छैक । ने वावूजीक डर, ने वहादुरके  उठा  ल जएबाक िचन् ता । वात व ुझौक िक निह, नरेश \nरमल रहैत छल ओिह खेलमे ।  \n       ओकरा तं तखनो ने िकछु बुझायल रहै जखन इजोितया ओकर घरक पछुआर बला गाछी आ भ ुसा घरलग \nएकटा ᮧस् ताव कएने रहैक – नरेश,खेलबे  अथर् त ओकरा ओतेक नै वुझल भेलै मुदा ओकर इशारासं आशय वुझने \nरहय आ डेरा गेल रहैक – निह, हम निह ख ेलबौ । ठाढे ओ नासकार चिल ग ेल रहय । ज ं िक इजोितया ओकरा \nउमेर सं बेसीक वुझाइक, ओ वातकᱶ वुझैक, मुदा नरेश....।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \n       पता निह नर ेशकᱶ ि क ए  आ इ  पुरना बात मोन पड लागल छ ै ।  ओ  भ ो रेसं अ प न  प ो त ा क  उ द ण्  डपनीसं \nिफिरशान भेल अिछ । एक त ं भोरमे देरीसं उठत, उिठ कᱫ पडायत ठेकान निह । स् कू ल जएबाक कोनो जरुरी \nजेना निह होइक । क ु ण् डिलया छौडा सभक स ंगत आ पता निह ग ुटका, भांग, िसगरेट ᳴कवा आनो कोनो नशा \nखाइत हो ,त मनम े आशंका उठल छै । खᲅझायल मोने वरण् डाक खुरसीपर बैिस गेल । तखने ओकरा वुझएलै – \nएक ई िदन अिछ आ एक ओ िदन रहय ।फे र भिसया गेल रहय । एखनो मोन थीर कहां भेलैए...। \n       माय जखन ओकरा द ुनू मोडलहबा टांगपर लािद द ुनू हाथ पकिड घ ुघुमना खेलबै तं िहल् ला झुलबाक मजा \nओ लेल करए । गीतकलय स ंगे झुलैत नरेशक वालपन महज द ेहमे गुदगुदी आ आ नन् द माᮢ उठा सकै त रहय \nवुझए िकछु निह ।  \n       मुदा जखन ओ ट ेल् हगर भेल त मायक नक् कल करबाक मोन होइक । अपन भाितजक ᱶ ओिहना टा ंगपर ध \nझुलब लागय आ पढ लागय–घ ुघुमना घुघुमना, बौआकᱶ गढा देब दुनू कान सोना । ओकरो झ ुलबैत आनन् द लगैक \nआ बौआ सेहो हंिस, हंिस क अपन आनन् दक अनुभूित करबैत छल । ओना ओकर छोट–छोट पयर–हाथ बौआक े  \nबेसी काल सम् भारबाक अवस् थामे निह रहैक, ओ उतािर दैक तुरते ।  \n       अपन न ेनपनक उछल–कु दक द ूटा घटना मन पिडत े सᲅसे देह सीहिर जाइत छ ैक । बड म ुिश् कलसं बचल \nरहैक आंिख ओकर.. । आ ंगन मे दुनू भाइ खेलैत रहय । भ ैया तीर धनुष बना चलौल करए । एक ब ेर भेलै ई जे \nतीर सोझे नरेशकᱶ आिखएमे लगलै–वाम आंिखमे । सᲅसे हाहाकार मिच ग ेलै, माय त बताह भ ग ेल छलीह । \nओकरा कन ैत–कनैत ब ेहाल रह ैक । गाम ेक टोटकास ं आ ंिख ठीक भ ेल रह ैक । पता निह माय कोन–कोन द ैब \nपीतरकᱶ एिह ल ेल मािन द ेने छलीह । तिहना एकब ेर गछुलीमे आम ल ुट बेरमे अन् धाधुन् ध दौगल रहय नर ेश, त \nगाछीमे गाडल एकटा ख ुᲵाक नोक सोझे कपारमे गिर गेल रहैक । माथ स ुन् न भ गेल रहैक । मायके  जखन पता \nलगलै त  ओ  ह क ास ल–िपआस ल दौ गिल  र ह य घर ाडी  पर  आ  ओक र ा स मेिट क गामक ब ैध  ल ग ल जा  उ प च ार  \nकरौने रहैक ।  \n       वाल स ुलभ जीवन श ैली, गामसं जनकपुर धिरक याᮢा, पढाइ आ िडᮕी सभक अपन–अपन कथा रहैक । \nधन–खेती जे होइक, िशक्षामे पछुआएल पिरवारक ᮧत् येक ओ संघषर् ओकरा भोग पडल ै जे एकटा सभ् य समाजक \nअंग बनबा ल े जरुरी होइत छ ैक । आइ जखन उम ेरक चािरम ᮧहरमे जएबा ल े तैयार अिछ ओकरा लग ैछै ओ \nफे रसं बचपन िदश लौट चाह ैए । िदन राितक षडयन् ᮢ, राजनीितक िवᮤुपतता, चन् दा, अपहरण, हत् या ᳴कवा \nिदन िदन बढैत असुरक्षाक भय आ आतंकसं ᮢिसत समाजमे तनावक िजनगी जीबाक अथᱷकी? \n       मुदा फे रसं ओ स् वयं ᮧश् न करैत अिछ की ओ नेनपनक स् वच् छन् द, सहज स् नेहसं भरल िकछु साल घूिर सकत ! \nचलु ओ िवतलहा वषर् निह घूरत ई सत् य िथक, अपने तं ओिह युगमे जा सकै छी ने ! हं, ई संभव छैक । भ सकै छ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nएना भ ेने तनावम े क ि म  अ बैक, म ुंहपर चापल ुसीक वोल झाड ैत, परोक्षमे च ि र ᮢ  ह त्  याले उ त ा हु ल  स र स म ा ज क  \nव् यिᲦत् वक दोगला मुंह देखबाक दुभार्ग् यसं बंिच त सकै  छी । हमहᱭ िकएने अपनाकᱶ नेना बनाली ! \n       नरेशकᱶ अपने सोचपर हंसी लगै छी । की ई स ंभव छैक । ओहुना सािठक बाद लोक न ेनपनमे पुनः ᮧवेश क \nजाइए कहांदन । ओकरो अवस् था तं आिबए रहल छैक । चलल जाए एक बेर सएह सही....। \n          नरेशकᱶ जेना सᲅसे देह हल् लुक लगैत छैक । वरण् डासं उठैत अिछ । आ ंगन मे अबैत अिछ । पोता आिब \nगेल छै । ओकरा डंटबाक इच् छा रिहतो ओ चुप रहैत अिछ । ᮧारंभ एᱫिहसं हुअए तं हजᱷ की? \nिशक्षा अिभयान- गजेन्ᮤ ठाकु र \n“हे हम डोमाकेँ  पढ़ा िलखा कए िकछु बनबय चाहैत छी । “ ब ुछन पासवान बाजल । चण्डीगढ़मे िरक्शा चलबैत \nछिथ । गाममे खेती – बारीमे िकछु निह बचलैक । छोटका भाय सम जनिमत े मिर जाइत रहय से डोमक हाथसँ \nएकटा छोटका भायकेँ  जनमलाक बाद माय – बाप ब ेचलिन्ह आऽ फे र पाइ दऽ िकनलिन्ह । ई समटा काज ओना \nतँ सांके ितक रूप ेँ भेल मुदा एिहसँ ᮕह किटत भऽ गेलैक । आऽ छोटका भाय ज े बुधन पासवानसँ १२ बिरख छोट \nरहए बिच गेलाह । आऽ तािह ᳇ारे ओकरा सम डोमा किह सोर करए लगलाह । ब ुधन अपन बाप – मायक स ंग \nहरवाही करिथ म ुदा भायकेँ  पढ़ेबाक ब᲻ लालसा रहिन्ह । सुनैत िछअए ज े हमरा सभम े किनओ पिढ़ – िलिख \nलेलासँ नोकरी भ ेिट जाइत छ ैक । एकरा जरूर पढायब, चाह े तािह ल ेल पेट काटय पड़य आिक भीख मा ँगय \nपड़य ।  \n      मुदा गाममे जे स्कू ल रहय ओतय िकओ टा दिलत आिक गरीबक बᲬा निह पढ़ ैत रहिथ। सरकार एकटा \nयोजना चलेलक , दिलतक बᲬा सभकेँ  िबना पाइ ल ेने िकताब बाँटबाक । िकताब ल ेबाक लेल घर-घर जाऽ कए \nयादव जी मास्टर साहेब बᲬा सभकेँ  स्कू ल बजेलिन्ह , नाम  िबना फीसक , मासूलक िलखओलिन्ह । सम हफता \n– दस िदन अएबो कएल स्कू ल दुसधटोलीसँ , चमरटोलीसँ , धोिबया टोलीस ँ । सभकेँ  िकताब भेटलैक आऽ सभ \nस᳙ाहक-दस िदनक बाद िनपᱫा भऽ जाइ गेलाह । द ेखा –देखी कमरटोली आऽ हजामटोलीक बᲬा सभ स ेहो \nअएलाह पढ़य, िकताब म ँगनीमे भेटबाक लोभे । मुदा ओतए ई कहल ग ेल जे अहाँ सभ पैघ जाितक छी, म ुफत, \nिकताब योजना अहाँ सन धिनकक लेल निह छैक ।  \n      “बाबू ई काटए बला गप छ ैक की, छोट-छोट े होइत छैक आऽ प ैघ – प ैघे । स्टेटक आइ तकक सभस ँ नीक चीफ-िमिनस्टर \nकपूर्री ढाकु र भेल छैक, की निञ छै हौ असीन झा “ ।  \nजयराम ठाकु र असीन जीक के श अपन खोपड़ीक टूटल चारसँ हुलकै त सूयर्क ᮧकाशक आसनीपर कटैत बजलाह।  \n   “ से तँ बाबू ठीके  “ । असीन बजलाह ।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \n     से गाममे फे र ᮩाहाण आऽ भूिमहारके  छोिड़ आर क्यो स्कूलमे पढ़ए बला निह ब ँचल । अदहरम े सभटा िकताब ई लोकिन \nिकनैत गेलाह ।  \n“ हे अदहरसँ बेसीमे निह द ेब , मानलहु ँ िकताब नव अिछ, म ुदा अहाँ सभकेँ  तँ मँगनीयेमे ने भेटल अिछ “। आऽ द ुसध टोली \nचमरटोली आऽ धोिबया टोलीसँ सभटा िकताब सहिट कऽ िनकिल गेल ।  \nपता निह डोमा पढ़लक आिक निह।  \n  \nअपन अपन माय-परमेश् वर कापिड \n        सबके  नव न ेपाल, समृ᳍ आ संघात् मक नेपालक सुन् दर िचᮢ बनएबाक बेगरता रहिन । उमट ुमाएल त’ \nबहुतो गोटे रहिथ धिर चुनुआ िबछुआ, नामी—गरामी सातटा कलाकारके  अपन बुिम ई भार द ेल गेलिन । भार \nअबधािर सब एिह िनहुछल काजमे लािग जाइत गेला । \n      के ओ धर— मुडी, के ओ हाथ त’ के ओ टाङ्ग, के ओ पयर त के ओ बािहहाथ बनाबऽमे तन् मय भ गेलाह । \n       देिखते देिर सब सबआग बना बनाक अनलिन । \n       आिहरेबा । जखिन ज े सबके  ᳍ारा बनाएल नेपाल मायक आगके  एकठाम जोिडक द ेखलिन त ओ आकृ ित \nकु रुपे न ि ह  ि व ᮤुप आ राक्षसी लग ैत  छ ल  ।  ई  ि च ᮢ  देिखते ि न म ार्णक आᮕही संर च न ा व ा द ी  ल ो क  भ ड ि क क  \nआन् दोलन पर उतारु भगेल । \n      असलमᱶ ई नरी िचᮢ भेलै िक निह सेहे िववादक िवषय बिन गेल । \n      भेल िक रहै त जे पयर बनएने रहिथ से रहिथ मािटक म ूितकार आ पएर एहन स ुकोमल माने परी रानीक \nसुन् नर पयरसन रह ै । माय माय े हाइछै । मायक पयर धरती परक लोकक र ेहल खेहल आ कमर्ठ पयर होएबाक \nचाही ने से रहबे निह करए । म ुँह जे बनएने रहिथ से अमूतर् पेिन् टङ्गक रहैक । आँिख िकदन त नाक िनपत् ता । \nके श दोसर े र ङ् ग के , पिश् चमी किटङ्गक े ।  फ ड फ र ा य ल  ठ ा ढ ,  ि क छु ल ट  ओ म  र ा ए ल  बेहाल । हाथ धात ु \nमूितकार᳍ारा बनाएल रहैक  त  ध र  क ा ठ  मुितकार᳍ारा बनाएल कोकनल, िनरस । लग ै ज ेना म ेहन जोदडᲃ \nसभ् यताक वा पाषणकालक उत् खनन कएल ग ेल हो । तिहना किट आ ओᮤभाग िहन् दी िफल् मक आइटम गल र्क \nकपिच छपिटक ल आएल सनके  । बेनङ्गन िनलर्ज । \n      बात िनिववाद छल ै जे समरसताके  अभावमे ई मूितपूणᱷ निह भेलै । गढिनसब ब ेमेल बािन उबािन । ब ेलुरा \nरहैक ।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \n      असफलता पर पछताबा कोनो कलाकारक े  न ि ह  र हैक । अह ँकारी ह ेठी सबके  म न मे ।  आ ब  ऐ  ब ा त  प र  \nघᲂघाउज कटाउँज होइत होइत अरािर आ मािर पीट धिरक नौबत आिब ग ेलै । से केना त जेना एखिन नेपालक \nक्षेᮢीय मु᳎ाक बिलिधङ्गरोक िववाद । \n      काष् ठकलाबाला कहिथ हपरा के  अदुस अधलाह कहत, तेकरा हम बिसलेस पािङ्ग देबै । पेन् टर रङ्गकमᱮके \nअ प न  ह ठ  ह म र  सृजनाके  ि च न्  ह ब ुमके ए क र ा  स ब के  द ृिष् टए दम न ै छ ि न्  ह । िचᮢकारक े  अ प ने र ा ग  ।  \nपाषाणमुितकारक अपने ठक ठक । सब अपन बातके  इर बािन् ह, िगठर पािर अडल जे मायक िचᮢ हमरे कल् पना \nभावना अनुसार बनए । \n       सह लहके  बाते कोन अपना आगूमे सबके  सब अदने, िनकम् मे बुमिथ । घोल घमथर्न, गेङ्ग छᱶटके  वैचािरक \nदशर्न कहैत सब हुडफे र फे रने घुमए । \n       अपना अपनीके  सब तानिहबला, सुनबाला िनठाहे नइ । \n       लोकम े स ब  र ङ् ग के , सब तᲅतके  ल ो क  र हैछ न े ।  ओ इ मेस एगोट े आ गू अ ए ल ा ह  आ  थ ो ड थ म्  ह लगब ैत \nकालाकार सिहत सबके  बम् बोिधत करैत कहलिन् ह हमर बात पिहन े ध् यानस सुनैत जाऊ । बात हम पयरस स ुरु \nकरैत छी, मूहँस निह ।  पिहने पयरेस एिह दुआरे जे हमरासबके  सँस् कृ ितमे सबसँ पिहने पयरे पूजल जाइत अिछ \n। पयरे चिलक के ओ अबैत अिछ । पयर ेपर के ओ ठाढ होइत अिछ । पयर ै ल᭯ मी होइत अिछ । आगत अितिथक े  \nपयरे पिवᮢ मानल जाइत अिछ । ᮧवेशके  पयर देव कहल जाइत अिछ । मान े पयरे ᮧथम अिछ । कमर्शील भेने \nबन् दनीय आ ई ल᭯ मीपाᮢ अिछ । तािह दुआरे पयरेस िचᮢक िनमार्ण शुरु हुअओ । \n     \n    छोटकी काकी    —कु मार शुशान् त \n       गामक मािटक स ुगन् ध, गामक बसम े बैिसते लागऽलागल । चौबीस वष र्क िवछोडक बाद आइ ई सौभाग् य \nभेटल । जᲅ कही चौबीस वषर्क बनवासक बाद तहन कोनो अितश् योिᲦ नई, हमरालेल त बनवासे अिछ गाम सँ \nदूर । जेना–जेना आन–आन गामके  पार करैत बस अपन गामक लगम े अबैत गेल, तहीना–तहीना हृदयम े एकटा \nहटले ᮧकारक उमँगक सँचारके  अनुभूित होबऽ लागल । हौजी, गाममे ᮧवेश आ अपन घरक दूरी दश डेगक, मूदा \nदू िमनट पहाड सन लगैत छल । \n       उठल डेग रुिकगेल जिहना एकटा आवाज कानके  स् पशर् कै लक, “छोटकी काकी गै, पाइ दिहने धान कु टबऽ ले \n।”  एहने िबसराह छलिथ हमर छोटकी काकी । प ुछलाबाद ओहो अपन पिरचय “छोटकीए काकी” किहकऽ द ैत \nछलीह । हूनक नाम त हमरो सबके  निह बुमल अिछ, लगतीह दाइ मूदा बजवैत छिलयैिन् ह “छोटकी काकी” नाम  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nसँ ।  ओ न ा  ह मर  अप ने नई  भऽ  पिट दार ी क  दाइ  छल ी ह  “ छोट क ी क ाक ी”, मूदा अप् पन एतेक िक आ ँिख खुिजते \nछोटकी काकीक हँसैत चेहरा देखैत छलहुँ आ बाल सुलभ हठ शुरु भऽ जाए “छोटकी काकी गै ?” \n“बउवा ?” \n“नीन् नी( चीनी )बला रोटी बनएने िक नई ?” \n“बाबु हमर िबसराह भऽ गेलहुँ, िबसिर गेलऊँ , नेन् ना हमर अखने बना दैत छी ।” \n   वाह रे शब् दक अमृत, एतेक मधुरता ! \nछोटका बबा परदेश कमाइत छलिथ, बड सलज लोक । एही प ृष् ठभूिममे छोटकी काकीक िधयाप ुताक चचार् नई \nदेिख अपने पाठक लोकिन जरुरे बुिमगेल हायब िक “भगवानो सँ चूक होइत छिन् ह”, मूदा जᲅ हमर िवचार पुिछ \nत हम एकरा न् याय कहब भगवानके , छोटकी काकी सन लोक जे उपमा छिथ स् नेहक, ᮧेमक, हुनकर घेरा िसमीत \nनई होए ताँए । \n     सत् ते कहबी छ ैक, बचपनके  घटना ज े बच् चाके  मानस पटल पर आकीत भऽ जाइत छ ैक ओ म ेटौला सँ नई \nमेटाऽ सकै या । \n     िᮧत दीदी नइहर आएल छिलह, हमर छोटकी काकी बेचैन, “गै छोटकी काकी िकया बेचैन छᱶ ?” \n     “नेन् ना रे िᮧत वऊआ आएल छिथन् ह ।” \n     “गै छोटकी काकी, ओत ेक पैघ आजन, हूनकर माए िᮧत दीदी तखन बऊवा कोना भ ेलखुन् ह ?” मोतीसन \nबतीसो दाँत छोटकी काकीक  चमकल, कहलीह, “हमर त बऊवे छिथ ।” \n “िक कहलहुन िᮧत दीदी ?” \n “बऊवा रे ज त ऽ  र हैत छिथन् ह  ि ᮧ त  ब ऊ व ा  ओ त ऽ  त ा ज ा  म ा छ  न ईं  भेटैत छैक” एिह बातक मम र् त ख न  ह म र ा  \nबुमबामे नई आएल छल, मूदा वेसी समय सेहो नई लागल । \nसुतली राितमे छोटकी काकीके  िहचकी हमरा िभᱫर सँ मकमोिरकऽ जगा देलक । छोटकी काकी कनैत छलीह । \n “िकया कनैत छᱶ छोटकी काकी ?”  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \n “नई िकछ, सोना सुित रहू” \n “नईं जो कह नेऽ ?” नोर पोछैत अपन अनुरोध रखलहुँ । \n  “नेन् ना रे, िᮧत बऊवा कािल् ह जाइ छिथन् ह, हुनका माछ खुअिवतहुँ । पᱹच नेने छलहुँ, िकछु पाई बाकसमे रखने \nछलहुँ, हरा गेल ।” \n“छोटकी काकी गै नई कान, हम कमाएब त तोर खूब पाई देबऊ तू हूनका माछ खुवा िदयहुन”, भिर पाँज धऽ कऽ \nमाथ चुिम लेलिथ छोटकी काकी । \n वात् स् ल् यक छहारीमᱶ समय कोना कटल नई ब ुमाएल । कखनो काल बाबुजी, माँपर बड तमसािथ, “िबगिड रहल \nअिछ, द ेखू ध्  यान िदयऊ”।  ई शब् द, शब् द नई स ँके त छल, भ ᱶटऽबला सजायके  ।  ि क छु ि द न मे प ि र ण ा म  देखाई \nदेलक, हम िज᳎पर अिड गेल छलहुँ “नई िक नईं जाएब”, िज᳎ िनरथर्क नई छल, हमरा िहसाब स ँ, बात छल \nछोटकी काकी सँ दूर होयबाक । पढऽवास् ते बेबी दीदी ठाम जएबाक । \n“बच् चा के  बल कानव ” एिह कहिवक े  चिरताथर् करैत, छोटकी काकीके  कोरामᱶ माथ रािखकऽ ख ूब कानी । \nनोर नुकवैत छोटकी काकी कहिथ,“नई “जाएब त हािकम कोना बनव ?” \n “हमरा नई बनवाक अिछ हािकम” \nफे र सँ िहचकी ल ैत सवाल प ुिछ बैिसयैन,“हमरा कोन जरुरी अिछ हािकम बनऽक े  ?, नीक बला प ैन् ट शटर् \nपिहरलाकबाद तोहᱭ त कहैछᱶ िक हमर नेन् ना हािकम सन लगैया”, शब् द नोरक बान् ह तोिड देलक, भिर पाँज \nकऽ धऽ द ुनु गोटा फफक् का मािरकऽ कानऽ लगलहु ँ ।  फे र कहलिथ,“आहा ँके  ह म्  म र  स प त  ज ᲅ  न ई  गेलहुँ त  \nहम् मर मरल म ुहँ देखब ।” पट स ँ कोरा छोिड उठलहु ँ आ ᮧस् थान कऽ ग ेलहुँ अपना घर िदस, ओइ घर िदस \nजकरा कािल् ह धिर हम मदनबाबुक घर किहयैन (हमर बाबुजीक नाम मदनबाबु अिछ )।  \n      चािरए ड ेग आग ु ब ढ ल  छ ल हुँ क ी  फे र स ँ स ुनाई परल छोटकी काकीक आवाज “घ ुरब तखन े ज ख न  \nहािकम बिन जाएब ।” माँ सँग सूतब माँके  आश् चयर्मे रखने छलिन् ह, बेरबेर पुछिथ, “िक भेल बाऊ ?”  \n“नई िकछु, हम जाएब बेबी दीदी ओतऽ पढऽ ।” भ् ◌ा◌ोर सँ भोर बाबुजी सँगे तैयार भ कऽ िवदाह भेलहुँ पिढ \nिलिखकऽ हािकम बनवाक ल ेल । िवदाह ब ेर बाबुजी कहलिथ, छोटकी काकीके  गोर लािग कऽ आबऽल ेल । \nहम अपन िहसाबक बहन् ना बना लेलहुँ, मूदा गेलहुँ नई ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \n   बसमे बैसित काल बाबुजी कहलिथ, “देखु वाएह छिथ छोटकी काकी” \nतका ग ेल, सत् ᱫे छोटकी काकी छलीह । “िकया आएल छिथन् ह एᱫ ?” बाबुजी स ँ प ुछिलऐिन् ह । ᮧश् नक \nजबाव बाबुजी नई देलिथ, हमरा चाहबो नई करैत छल बाबुजीक जबाव, िकया त हम ब ुमैत छलहुँ छोटकी \nकाकीके  अएबाक कारण । ह ँ, ई नई ब ुमल छल जे छोटकी काकीके  अिन् तमबेर देिख रहल छी । जᲅ ई बुमल \nरहैत त जतेक देर बस रुकल छल ओतेक देर कम सँ कम हुनके  देिखतहुँ । \n“शुश भाई एतऽ िकया रुकल छी ?, कखन अएलहु” चचेरा भाईएक ई शब् द हमर तन् ᮤा तोडलक ।  \n         जे नोर छोटकी काकीके  सँग रहलापर हमरा सँग छल, हूनका िबदाह भेलाकबाद िवदा भऽगेल छल \n। अखन..... हूनकर याद फे र सँ नेने आिबगेल छल..नो...र... । \nडटके  जलपान- कु मार शुशान् त \n  \n   एकटा किवताक भाव िनिश् चतरुपसँ स् मरण हायत,  \n     “सात समुᮤक जलके  स् याही बनादेलजाए, \n     वनक जँगलके  लेखनी, \n     समस् त धतᱮकेँ  कागज बनादेलजाए, \n     तखनो भगवानक मिहमा पूणर्रुपसँ निह िलखल जाऽसकै या” \n  \n भगवानक मिहमा त छोिड िदय एतबा म ᱶ त  ड ट के जलपानेक  म ि ह म ा  न ई  अ ट त  ।  ड ट के जलपान   हूनक \nवास् तिवक नाम छिन् ह िदबसलाल । जे हुनकर कमᱷन भेटल छिन् ह हूनक िकछु मिहमा ᮧस् तुत अइछ, \nक् ◌ीऋ पिरक्षाक सᱶन् टर गामसँ ७० िक.िम. द ूर एकटा स् कू ल मᱶ रहᱶ, आवत–जाबत नई स ंभव हाएत ई िवचार \nकऽक गामक १० टा ज े प ि र क्ष ा थ ᱮ  छ ल  स ब ग ो टे ए के  ठ ा म  डेरा ल ेनहुँ ।  प ि ह ल बेर अिभभावकके  न ज र सँ द ूर \nस् वच् छंद लंगोिटया यार–दोस् त संग रहबाक मौका भ ेटल । उम ंग–उत् साह त एत े िक बण र्ने उिचत नई । ओम् हर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nअिभभावकके  िक फु रौलिन से भगवान  जानिथ ।  देख–रेखलेल संग लगौलिन डटके जलपानके  । एक त  राकश \nमंडिल उपर स न् योत से भेट गेल, डेरामᱶ समानसब राइखकऽ ᮨे श होयबाकलेल कोका–कोला  िपबाक िनण र्य \nभेल मंइिलके  । दोकानपर पहुँिचते हुकु म भेल दोकनदारके ,  \n“दसटा खूब ठंढा कोका–कोला दऽ”  \nडटके जलपान लगा कु ल संख् या छल एग् यारह, मुदा जािन–बूझकऽ मंगनऊ दशेटा ।  \nआवशुरु भेल िववेचन \nएकटा िमᮢ “ जा हुनका नइ भेटलिन ” \nदोसर “ नई–नई हुनका देबो नइ करबिन ”  \nतेसर “ से िकया ?” \nचौथा “ बड़ कडा िनशा होइत छैक अइ मᱶ” \nसब गोटे जािह मंशासँ गप् प नारने छलहुँ से पुरा भेल, डटके जलपान बजलिथ । \nडटके  “ उबारु सब, माँए बाप पिरक्षा देबला पढएने छिन् ह आ ईसब एतऽ दारु िपबइ छिथ ” \nएक िमᮢ “ तोहरा अपन ◌ँबतजभच के  शपथ छह, कतौ बिजहऽ नई ” \nअंगूठा ᳎ाप, ◌ँबतजभच के  मतलब नई बूझलिथ ताएँ झगड़ा नई कएलिथ, एतबे बजलिन \n“ िठकछई–२ नइ कहब ” । \nिकछुदेर सऽबके  िपबैत देख नइ रहलगलिन् ह, पूिछ बैसलिथ,“ कते कड़ा होइछै एकर िनशा ?” \nिमᮢ “ नइ पूछह, झूमा देतौ ” \nडटके  “(मूंह िबचकबइत) हूँह, के हन–२ भाँग–धतूर के  त िसधᱶ घᲂिट जाइ िछयिन त ई िक झूमाओत ?” \nिमᮢ “ कहैत िछओ ने , भूिलयोकऽ नई िपिवहऽ ”  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \nडटके  “ एहन बात छइ तहन लबही तरे ” \nलेलिथ कोका–कोला; मुिश् कलसँ आधा बोतल िपने रहिथ िक लड़बड़ाईत आवाजमᱶ कहैछिथ “ हमरा  \nकान मᱶ फहऽहऽहऽ करईया ”  \nएक िमᮢ “ हौ, ई कोन िबमारी भेल  ” \nदोसर िमᮢ “ िबमारी नई, िहनका िनशा लािग गेल छिन् ह ” \nहौजी एतवा स ुिनते आधा बोतल कोका–कोला हाथम ᱶ नेने ओङ्घराए लगलिथ रोडपर । आबत भ ेल भीड़, ज े \nतुरᱫे आएल रहिथ हूनक एकै टा ᮧश् न रहिन् ह– “ िक भ गेल छिन् ह ” \n“ िनशा लागल छिन् ह ” \n“ िक लऽ लेलिथ ” \n“ कोका–कोला ” \n“ बड़ नौटंिकयाह लोक छिथ, ओइसँ कोनो िनशा लगइ छइ  ” \nजइन एतबे जवाब िधरे–िधरे जम् मा भेल पचासटा लोकसँ सुनलिथ तइन ठाढ भऽ क द ेहपर लागल मािट झाड़ैत \nबजलिथ,“ उबारु सब, झूठे िकया बजैजाइत गेले हऽ जे िनशा बला िचज छइ से, करा देले ने बेइज् जित” । \nएकटा िमᮢ “ तᲂ िकया िचता करैत छऽ बेइज् जितके  ?, ओकरा करऽ दहक ने जकरा ठाम इज् जत छई  ” । \n“ बोिन िनक भेटल” चचार् करैत सब गोटे पहुँचनऊ डेरामᱶ । \nआब िनणर्य भेल भोजन लेल जएबाक ।बेरा–बेरी भोजन कऽक आएल जाए । \n    २ रुप ैयामे भिरपेट भोजन पिहनिह एकटा होटलम े तय कऽ क एडभान् स १० रुप ैया जमा स ेहो करा च ुकल \nछलहुँ । होटलके  नाम किहकऽ सबस ँ पिहने भोजन करबाकल ेल पठाओलगेल डटके  जलपानकेँ  । घन् टा दू घन् टा, \nचािर घन् टा भऽगेल मूदा डटके  जलपान अएलिथ निह । िचन् ता सँ बेसी कौतुहुलतावश हुनक तलाशम े सबगोटे \nिनकललहुँ । होटल आगा पहु ँचलहुँ त  फे र स ँ न ज र  प ड ल  ि क छु लोकक भीडपर । पहुिचत े द ेखैत छी ज े \nडटके जलपान आओइ होटल मािलक बीच गमार्गरम बहश भऽरहल अिछ ।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nहोटल मािलक “हम कोनहुँ िकमतपर नईं खुवा सकै त छी” \nडटके – “अपने मने नई खुएबे, पाई देने िछयौ, फोकटमे नईं”  \nबीच बचाव करैत होटल मािलकसँ ᮧश् न पुिछ बिसलहुँ–“की बात ” \nजबावमे खाना बनाबऽवला महराज बडका हण् डाके  करछुसँ िपटैत पहुँचल ओतऽ जतऽ हमसब ठाढ छलहुँ । \nदोकानदार–(खाली हण् डा िदस ईशारा करैत)“आब बुमाएल बात” \n    िकछुदेरक चुप् पीक बाद, फे रसँ हाथ जोिडकऽ बजलिथ–“सरकार हम मनुख् खक भोजनके  बात कएने छलहुँ” \n हमसब कहिलयैिन् ह–“ई त ऊचीत नई भेल ! हमसब त एडभान् स देने छी ” \nदोकानदार गल् लामेसँ १२ टका िनकािलकऽ, लगम े आिब हाथम े पकडा द ेलक आ कानम ᱶ िधरेसँ कहैया–“बारह \nटका देलहुँ, १० टका ज े अपने एडभान् स देने छलहुँ से आ स ुनु–ऊ जे सामनेके  होटल अिछ(सामन ेके  होटल िदस \nईशारा करैत) ओकरा मािलकस ँ बड किसकऽ द ू िदन पिहन े हमरा मगडा भ ेल छल, उपरका ज े फािजल द ू टका \nअिछ ओ हमरा तरफसँ घूसभेल, अई आदिमके  कािल् हसँ ओही होटलमᱶ पठाऊ” \nदोकानदार सँगे सब िमᮢके  हँसैत–हँसैत पेट दुखाए लागल । \n     डटके जलपान अथार्त िदवसलालजीक एक एकटा काजक वण र्न िलखऽमे जᲅ समुᮤक पािनके  मसी बनाद ेल \nजाए त भलेही समुᮤ सुखा जाए मूदा िदवसलालजीक कारनामा नई िलखा सकत । धन् यछिथ....िदवसलालजी ! \n \nवृषेश चन्ᮤ लाल-जन्म 29 माचर् 1955 ई. केँ भेलिन्ह। िपताः स्व. उिदतनारायण लाल,माताः ᮰ीमती \nभुवने᳡री देव।  िहनकर छिठहारक नाम िव᳡े᳡र छिन्ह। मूलतः राजनीितककमᱮ । नेपालमे लोकतन्ᮢलेल \nिनरन्तर संघषर्क ᮓममे १७ बेर िगरफ्तार । लगभग ८ वषर् जेल ।सम्ᮧित तराई–मधेश \nलोकतािन्ᮢक पाटᱮक रा᳥ीय उपाध्यक्ष । मैिथलीमे िकछु कथा िविभ᳖ पᮢपिᮢकामे ᮧकािशत । \nआन्दोलन किवता संᮕह आ बी.पᱭ कोइरालाक ᮧिस᳍ लघु उपन्यास मोिदआइनक मैिथली \nरुपान्तरण तथा नेपालीमे संघीय शासनितर नामक पुस्तक ᮧकािशत । ओ िव᳡े᳡र ᮧसाद कोइरालाक \nᮧितब᳍ राजनीित अनुयायी आ नेपालक ᮧजातांिᮢक आन्दोलनक सिᮓय यो᳍ा छिथ। नेपाली राजनीितपर बरोबिर िलखैत रहैत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \nछिथ।  \nबी. पᱭ कोइराला कृ त मोिदआइन मैिथली रुपान्तरण बृषेश चन्ᮤ लाल \n \n           हठात् अ प न  द ि ड भ ङ् ग ा  आ ब क  ᮧ य ो ज न क  म ो न  प ि ड ≥ ते ह म  ᳞ ᮕ  भ ᮤ  गेल हु “  ।  ᮧ ा य ः  त ख न  ि द न क  \nएगारह बजैत छलैक हएत । शहरबजारक कोलाहल िकछु पहरक हेतु शान्त भेल छलैक  । स्टेशन शून्यसन  छल, \nसडकपर गाडी वा प ैदल याᮢी एकाधेटा देखयमे अबैत छलैक आ’ स ेहो कखनोकाल । चारुकात ᮧचण्ड रौदक \nसा᮫ाज्य छल । आकाशमे उपर बहुत उपर चीलसभ उिड रहल छल । दोकानक नीम गाछपर कौआसभ कखनो–\nकखनो आिबकय कु चिर जाइक । कखनो–कखनो  एकगोट  िबलािड दोकान े–दोकाने घुमैत छडपैत नजिर पडैक । \n... हडाहा पोखिरपर स ूयर्क ᮧखर रौद अनवरत पिड रहल छल, म ुदा अखनो म ेघक छाह पिडत े पािन किरᲥा \nरोसनाई जका कारी भ जाइत छल ैक आ’ बसातक छोटको झᲂक ओिहमे असंख्य िहलकोिर उठाय पािनके  चᲱल \nबना दैत छलैक । \n          हम िमसरजी लग जा क जी᳎ करय लगलहु“ — शहर देखय चलू न.  ” \n          ओ आ᳟यर्स बजलाह — बाप रे,  एहन रौदमे...  ” \n          हम जी᳎पर उतिर ग ेल हु  त ख न  ओ  ि द ि क आ क य  ए क ग ो ट  ए Ქ ा  भ ा ड ा प र  लेल ि न् ह  ।  श ह र क  पूरा \nपिरᮢमाहेतु निह ... नगरदशर्नक पिहल पडावधिरक लेल माᮢिह एᲥा हमरासभके  राजदरबारतक पहुचा देलक \n। ओिहठाम हमसभ उतिर गेलहु आ’ तकरबाद पैदले देखैत–सुनैत आगा बढलहु। बडीटाके  िवशाल लोहाक फाटक \nलगस हमसभ ओिह लालदरबारक े  िनहारलहु जकरा बार ेमे रेलगाडीमे ओ ब ूढा कहैत रहिथ ज े बनाबयमे डेढ \nकरोड लागत पडल छैक । जाधिर तािक सकलहु तकै त रहलहु ओिह िवशाल दरबारके  आ’ तिहना ओकर बडकी \nफू लक बगीचाके  जािहम े रङ्गिवरङ्गक शोभा बढबयबला गाछ तथा फ ू लसभ रोिप सजाओल ग ेल छल ैक । \nफाटक लग ठाढ बन्दूकधारी िसपाही हमरासभके  डपटलक —  कथी देखैत छह, भागह एिहठामस की  ... ” \n         तकरबाद हमसभ हिथसार,  घोडसार,  असबाबखाना आिद द ेखलहु। एकस एक चमत्कािरक वस्तुसभ \nदेखैत सुनैत हमरासभ अन्तमे दिडभङ्गाक बजारिदिस प ैसलहु । तिहया दिडभङ्गा शहर एᲥे  ठाम िस्थत निह \nरहैक —  मोहल्ला–मोहल्ला,  टोल–टोल आ’ सेहो सभ अलग–अलग छुटल िछिडआयल जका रहैक । एक ठामस \nदोसर ठाम जायल ेल छोटछीन ᮕामीण खण्डके  पार क रिह पडैत छलैक — ख ेत, बारी, ताडक बडका–बडका \nग ा छ क  प ा ि त स भ  आ ’  ओ ि ह मे सटल ताडीखानाक एकचारीसभ बीच–बीचम े बडका–बडका नालीसभम े \nखदबदाइत गजगज करैत टोल मोहल्लाक गन्दगी । ... शहरक बाबूसभ खपडाबला िवशाल बङ्गलाक बरन्डामे \nभारी, चाकर आ’ बडका–बडका आराम कु सᱮपर, जािहमे आधा शरीर सुताकय आराम कएल जाइत छैक, सुतल  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \nदूपहिरयाक शून्य िनहािर रहल छलाह । कखनो–कखनो एकाधटा एᲥा अथवा बैलगाडी सडकक मािटके  आओर \nमहीन गदार् बनबैत पास करैत रहैत छल । \n          दिडभङ्गा शहरक िदनभिरक लम्बा ᮪मणस आिखमे िविभ᳖ नव–नव दृश्यसभ संजोगैत मुदा एकदम \nथाकल ठेिहआयल साझखन हमरासभ फे रो मोिदआइन लग पहुचलहु। िमसरजी चौकीपर ब ैिसते ठेहीक कारणे \nनमहर सास तनलिन । मोिदआइन एक बाल्टीन पािन आ’ लोटा दैि◌त कहलकिन्ह — अहासभ थािक गेल छी । \n... हात–पयर धो क ठेही उतारु देखू त एिह बौआके , ...   बेचारा... ” \n          मोिदआइनक वचन अत्यन्त ᳩेहपूणर् रहैक । ततबे िᳩग्धता नजिर आ’ भावमे सेहो छल । िमसरजी उिठ \nहाथमे लोटा लैत बजलाह — हम कनेक पोखिरिदिस जाइत छी । ओतिह सभ िᮢयास िनवृत भ जल्दीये आयब । \nतकराबाद हमरा काजस बाहर जयबाक अिछ । ” \n          हमहु पोखिरिदिस जायल ेल उठलहु । म ुदा मोिदआइन हमरा रोिक ल ेलिक — एखन पोखिर जयबाक \nजरुरी निह छैक । ... सेहो कु बेरमे । ... आ’ फे र अहा थाकलो छी ” \n          हम ओही ठाम पीढीय ेपर बैिसकय हाथ–पयर धोयलहु आ’ लग ेक अखरे चौकीपर जा क पलथी मािर \nबैिस ग ेलहु । मोिदआइन एकगोट बडका लालट ेन ल ेस ल ि क  आ ’  ल ो ह ा क  ए क ग ो ट  प ा त र  क ड ी मे ओकरा लटका \nदेलकै िक । तकरबाद एक–एक क सभ दोकानसभम े इजोत होइत ग ेलैक । एᲥे  रᱫीमे साझ म ुन्हािर भ गेलैक । \nकीडा–फिटङ्गासभक तीख ध्विन चारुभिरक वातावरणके  हडहोडय लगल ैक । अन्हारमे हडाहा पोखिर ल ु᳙ भ \nगेल जेना िनस्तब्धताक कारी धुधुर च᳎िर ओिह पोखिरपर चिढक पसिर गेल होइक । ओिह कारी िनस्तब्धताक \nच᳎िरपर असंख् य  भ ग ज ो ग न ी स भ  भ क – भ क  क रैत उडय लगल ैक । हमरा लागल ᳴कवा साझक अन्हार हडाहा \nपोखिरपर कन ेक ब ेशीये म ो ट ग र  भ  गेल छल ैक । हम कन ेक ड ेरायल आ’ िशिथल स्वरम े प ुछिलऐक — \nमोिदआइन, हडाहा पोखिर साझ होइतिह ...  सभ िदन साझखन क एहने कारी भ जाइत अिछ ? ” \n         ओ एकब ेर हमरािदिस ध ुिमकय देखलिक । अन्हारक कारणे शायद,  हमरा ब ुझायल जेना ओ बहुत द ूर \nहोय आ’ द ूरिहस एकटक हमरा िनहािर रहिल होय । कन ेक दोसरे रङ्ग लागल । म ुदा लगलेक ओकर ᳩेहयुᱫ \nिᳩग्ध वाणीस हम आ᳡स्त भ गेलहु —बौआ,  हडाहा एकगोट िवशेष ᮧकारक पोखिर अिछ  ” \n         हम पुछिलऐक — के हन िवशेष ᮧकारक...  ? ” \n         ओ बाजिल — बहुत ᮧाचीन पोखिर अिछ ई  ... ... महाभारत ेक समयक िथक । तिहया एतय आट᳞ \nजङ्गल रहैक जकरा बीचमे रहैक एकगोट छोट डबडा ”  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \n         तखन ?” \n         धीर े–धीरे ज ङ् ग ल  फ ड ा इ त  गेलैक । गामक बढ ैत क्षेᮢ  आ ’  ल ो क स भ  ज ङ् ग ल के  क टैत ठ ेलैत ग ेल । \nकालान्तरमे अ हू ठ ा म  व स् त ी  बैिस ग ेलैक । बादम े द ि ड भ ङ् ग ा क  ए खुनका महाराजक प ुरखासभ एकरा अपन \nिजमदारीमे समावेश क लेलिन्ह । ” \n     मोिदआइन एकिह स ुरमे सुरआयल बजैित गेिल । हम अत्यन्त थाकल छलहु तथािप ओकर सुरआयल स्वरस \nसम्मोिहत जका होइत गेलहु । ओ बजैित गेिल — जिहया ई चारुकात झारेझारस घेरल एकटा छोट डबडा जका \nछलैक,  िनत्य अही पोखिरक मोहारपर बैिसकय एकगोट मलािहन माछ ब ेचैित छिल । ... मलािहन नाम, ह᳥्–\nपु᳥,  सु᳖िर आ’ आकषर्क छिल । जेना तिहया ᮧचिलत रहैक ओकर पूरा देह चानीक गहनास छाडल रहैत छलैक \n। ओकर घर कतय रहैक, ओ कतय माछ मारैित छिल से ककरो ज्ञात निह रहैक मुदा ओकर माछ होइक नीक  ... \nतᱹ ओकरा ओिहठाम ब ैिसते देरी माछ फटाफट िबका जाइक ।  ओ हमरा च ुपचाप िनसायल टकटकी लगाकय \nदेखैत आ’ सुनैत देिख बीᲬेमे रुिक गेिल आ’ पुछलिक — सुनैत िछऐक,  बौआ ” \n           हम कहिलऐक — तखन फे र,  मोिदआइन ? ” \n         जेना िक सभ िदन ओ कर ैित छिल एकिदन ओ माछ ल क पोखिरक मोहारक अपन िनि᳟त स्थानपर \nआिबकय बैसिल । ओिह िदन ओकर डालाम े एकटा बडका रोहु माछ रह ैक । तखने दिडभङ्गा राजाक एकगोट \nनामी तािन्ᮢक पोखिरमे नहाकय द ुगार् कवच पाठ कर ैत ओही द क जा रहल छलाह । ओ लाल धोती, लाल \nकमीज आ’ टोपी सेहो लाले पिहरने छलाह । मलािहनक डालीक बडका जुआयल रोहु हुनका खूब नीक लगलिन्ह \n। ओ ओिह रोहु माछक े िकिन ल ेलिन्ह । एतेकटा बडका माछ एᲥे  आदमीके िकनैत देिख मलािहन ब᲻ हिषत \nभेिल । ओ हसैित अपन खुशी ᳞ᱫ करैित पिण्डतजीके कहलकिन्ह — आई त अहाक भिर घरक हेतु ई पयार्᳙ आ’ \nभिरपोख हएत । ” \n         मलािहन जखन हसिल त ओकर सजल िमलल स ु᳖र चमचम करैत दातसभ ओकर सौन्दय र्के  आओर \nचमका देलकै क । ठोरसभ रसायल आ’ लाल भ गेलैक । तािन्ᮢक ओिह सु᳖िर नारीके एकटक देिखते रिह गेलाह । \nतखने एकटा चील तािन्ᮢकक हातक माछके  झपिटकय िछिन ल ेलक आ’ उिड ग ेल ।  मुदा माछ भिरगर रह ैक तᱹ \nचील द ूर निह ल जा सकल । पचास े डेगधिर ल ग ेल होयतैक िक माछ खिस पडल ैक । मलािहन फ े र एकबेर \nहसिल । तािन्ᮢक खूब िनहािरकय ओिह मलािहनक े  देखलिन्ह । हुनका लगलिन्ह जेना हसीक पाछा न ुकायल \nचेहराक मुख्य भाग वेदनास भरल कोनो ᮧाचीन नारीक छलैक खाली हसीयेटा ताजा आ’ अखुनकाक  ... । ” \n          जेना तािन्ᮢकके  एकाएक कोनो गम्भीर रहस्य बुझा गेल होइन्ह ओ मलािहनिदिस तकै त पुछलिखन्ह —\nमलािहन, तो िकएक हसलह ? ...  तो के  छह ?”  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \n          मलािहन बाजिल — हम क े ओ होइ तािहस अहाके  की ? हसलहु एिह द ुआरे जे किलयुगमे आदमीयेटा \nनिह िखयायल पश ुपक्षी सेहो िखया ग ेल । द ेिखयौक ने, ओिह एकटा रोहुक े  च ी ल  उ ड ा क य  न ि ह  ढ ो ऽ  स क ल  ।  \nतिहयाक मनुखसभ पराᮢमी आ’ हाथी जका“ शिᱫशाली होइत छलाह । पशुपक्षीसभ सेहो ओहने बलुआर होइत \nछलैक । महाभारतक कालमे एकटा चील कु रुक्षेᮢस एकगोट यो᳍ाक शरीरके  उठाकय अही ठाम खिधयामे फᱶकने \nछल । ... कहा कु रुक्षेᮢ आ’ कहा“ दिडभङ्गा  कतेक दूर  आ’ सेहो एकगोट यो᳍ाक भारी शरीर उधैत एतय तक \nउडब कतेकटाक चील होइत छल हएत तिहया । कतेक बलशाली रहल हएत ” \n       तािन्ᮢक फे र पुछलिखन्ह - तो छह के  ? तो ईसभ बात कोना बुझलह ? ” \n         मलािहनक मुस्कान हठात् हेरा गेलैक आ’ मुह िवषादस कारी भ ग ेलैक । ओ अपन डाला उठा ल ेलिक — \nहम के ओ होइ तािहस अहाके  कोन ᮧयोजन ... ?” \n          तािन्ᮢक ᳴किचत अिधकारपूवर्क िकछु बाजक ᮧय᳀ किरते छलाह मुदा मलािहन अटेरैत आगा बिढ गेिल \n। तािन्ᮢक आगास बाट घेरैत रहस्य उ᳃ािटत करक उ᳎ेश्यस कडकै त बजलाह — मलािहन, थमह तो क े  छह से \nिबना बतओने निह जा सकै त छह तोरा हम निह जाय देबह ।” \n           मुदा ताधिर मलािहन िबला ग ेिल छिल । न े त ओतय कोनो मलािहन रह ैक ने ओकर डाली । खाली \nतािन्ᮢकक कडकै त ध्विन िकछु कालधिर वातावरणम े गुᲳैत रहल आ’ िकछुअ े आगा खसल पडल ओ रोहु माछ \nबीच–बीचमे चमकै त रहलैक । ”   \n         हम अत्यन्त ᳞ᮕतास“ पुछिलऐक — तखन फे र की भेलैक,  मोिदआइन ? ”  \n           की होइतैक ? ओतयस तािन्ᮢक धडफडाइत सोझे राजदरबार गेलाह, राजाके  सम्पूणर् वृतान्त सुनोलिन्ह \n। आ’ फे र तखन तािन्ᮢके क सलाहपर एिह खिधयाक उत्खननक िनणर्य  भेल रहैक । ओिहम े महाभारत कालक \nयो᳍ासभक शरीरक कोनो हाड भेटतैक की से सोिच  पाच हजार जन छौ \n(अिगला अंकमे) \nउपन्यास- चमेली रानी   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \nजन्म 3 जनवरी 1936 ई न ेहरा, िजला दरभ ंगामे। 1958 ई.म े अथर्शाᳫमे ᳩातकोᱫर, 1959 ई.मे लॉ। \n1969 ई.म े कैिलफोिनया िव.िव.स ँ अ थर्स्थाᳫ मे ᳩातकोᱫर, 1971 ई.म े स ा न ᮨ ांिसस्को िव.िव.सँ एम.बी.ए., 1978म े भ ा र त  \nआगमन। 1981-86क बीच त ेह र ा न  आ  ᮧᱹकफु तर्मे। फे र बम्बई पुने होइत 2000स ँ ल हेिरयासरायमे ि न व ा स ।  मैिथली िफल्म ममता \nगाबय गीतक मदनमोहन दास आ उदयभान ु िसहक संग सह िनमार्ता।तीन टा उपन्यास 2004मे चमेली रानी, 2006मे करार, 2008 \nमे माहुर।  \nचमेली रानी- के दारनाथ चौधरी  \nरहमान नामक बडीगाड र् बोतल स ँ आधा िगलास स् कॉच ढारलकफे र थमर्स सँ बफर् िनकािल क िमलेलक आ \nिगलास िवधायकजीक हाथ मे पकड़ा देलक। िकछु काल पिहलका झंझट सँ िवकल िवधायकजी सम् पूणर् िगलासक \nपेय केँ  एकिह सांस मे घᲂिट गेलाह। फे र पूवर्वत अपन सुरमादार आँिख केँ  युवतीक मनचुम् भी मारूक स् थान पर \nके िन् ᮤत किनिश् चन् त भेलाह। \nहम तहिर᳇ार जा रहल छी। \nस् वामीजी पलथी पर राखल मोटका िकताब स ँ न ज ि र  ह ट ा  कयुवती केँ जबाब द ेल ि थ न  आ  फे र ᮧश् न \nके लिनमुदा ओ अइ मैनाअहाँ काके क संग अिह अितकाल मे कतिवदाह भेलऊँ  अिछ \nअथार्त युवतीक नाम म ैना आ य ुवकक नाम काके । ओिह तीन ूक बीच वाता र्लाप होबय लागल। ᮝेन अपन \nफु ल स् पीड अथार्त पाँच-छः िकलोमीटर ᮧित घंटाक गित म े जा रह ल छल। अ ँᮕेजक बनाओल पटरी आ िबन ु \nबजाओल ᮧत् येक वषर्क कोशीक जानल ेबा बािढ़। समस् त इलाका म े अभाव आ दिरᮤताक सा᮫ाज् य। भिवष् य मे \nकोनो पिरवत र्न  ह ो य त  त क र  दूर-दूर तक कोनो आशा निह। धहधह जर ैत बाध बोन। कतौ-कतौ गाछ व ृक्षक \nदशर्न। ओना चारू कात त अकाले पसरल रहै। \nसत् य वा झ ूठ। स् वामीजीकाके  आ म ैनाक गप-सप स ँ पता चलल ज े ओ सब भारदाक सटल कटकी ᮕामक \nिनवासी छलाह। काके  मेिडकल टेस् ट िदअ पटना जा रहल छल। मैना िज᳎ पसािर देलक आओर काके क संग िवदा \nभगेलीह। ओ सब मौसीक ड ेरा पर द ू िदन रिह वापस होयत। स् वामीजी समस् तीपुर सँ हिर᳇ारक बोगी पकिड़ \nकᮧस् थान करताह। \nᮝेन एक-दू टीसन रुकै त आगाँ बढ़ल। ओिह फस् ट-क् लासक िडब् बा मे धीरे-धीरे आलस् य पसिर गेल छलै। सब \nिकयो ग ुमसुम। म ैना काके क गरदिन पर म ूिड़ रखन े च ुप च ा प  प ड़ ल  छ ल ी ह ।  हु न क  क ा ज र  प ो त ल  आँिख बन् द  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nछलिन। काके  कखनोकाल एम् हर-ओम् हर तािक लैत छल। स् वामीजी एकाᮕ भिकताबक प᳖ा मे अध् यात् मक तᱬव \nकेँ  तािक रहल छलाह। \nमुदािवधायकजी मे कोनो पिरवत र्न निह भ ेल। हुनक समस् त वासना ज े हुनक सािठ वष र्क उमेरक कारण \nआँिखयेटा मे रिह गेल छलिनमैनाक सौन् दयर्क िनलर्ज् ज अवलोकन मे व् यस् त छल। \nबारम् बार िवधायकजीक चचा र् भ र ह ल  अ ि छ ।  त ा ि ह  क ा र णᱶ हु न क  ज ी व न क  देदीप् यमान इितहास जानब \nआवश् यक। \nलाडर् क नर्वािलसक चलाओल जमᱭदारी व् यवस् था बहुतो ᮧथाक जन् म द ेलक। ओिह म े भ ेल खबास-\nखबािसनक ᮧथा। भखरांइवाली अपन समयक ᮧिस᳍ खबािसन छल। ओकरा द ूटा बेटी छलै चानो आ मानो। \nचानो सासुर मे ब सैत छल। मानोक िबयाह पिछला अगहन म े भेलै िबयाह क पाहुन कलकᱫा गेलाह से आ ब \nएगारह मासक बाद एकटा ब ैरन िचᲶी पठौलिन बाद समाचार ज े कोठीक मलकाइन िबस् वास द ेलक ह ᱶ ज े \nअिगला मास फाग ुन म े एक महीनाक छ ुᲵी देत ।  ह म  भ ि र स ा ल क  द र म ा ह ा  आ  ि ज ि न स - प ᱫ र  लकफगुआ तक \nआयब। \nभखरांइबालीक करेज खुशी सँ फाटलगलैक। ओ िहसाब जोड़लक आब तफगुआक िदन बीस िदनक िभतर े। \nओ अपन बेटी मिनयाँक के श मे गमकौआ तेल देलककाजर के लक आ स् नो-पाउडर लगा कओकरा परी बना देलक। \nफे र मिनयाँ केँ बुझबैत कहलकजोजाके  बाबू साहेब सँ एक सय मंगने आ। मास भिरक िसदहा एखने कीिन लेब से \nठीक। पाहुन कलकᱫा सँ पिहने एतिह औताह। हुनका अिबते की कोनो वस् तुक कमी रहत! \nमिनयाँ जखन बाब ू साहेबक दलान पर पहु ँचिल तओ मसनद पर Აगठल अखबार पढ़ ैत रहिथ। आ ंगन सँ \nहुनकर तेसर पत् नीजे भागलपुर िजलाक बᲅसी सँ आयल छलिखन ितनकर ककर्श आबाज आिब रहल छल ै। ओ \nअपन दुनू सौतीन संगे वाक्  यु᳍ करहल छलीहगइतोहᱶ की बजै छौहमे छी राजाक बेटी आ तोहᱶ छᲅदिरदरक बेटी। \nचुपे रहᲅनिह तआिब केँ  झᲂटा नोिच लेबहᲅ। \nबाबू साहेब अथार्त ठाकु र िᮢलोकीनाथ िसह। भारत स् वतंᮢा भचुकल छलैमुदा जमᱭदारी निह गेल रहैक। \nबाबू साहेब तीस-पᱹतीस तौजीक मािलक। महराजक सम् बन् धीदुमहला भवन चारूकात कइएक बीघा म े पसरल \nआमलीचीकटहरजामुन आ फू लक बगान। अपन पोखिर आ िपरािभट महाद ेव मिन् दर। तीन िबआह के लिन मुदा \nसन् तानक म ुँह एखन तक निह द ेिख सकल छलाह। आब चािरम िबआहक जोगार म े र ह ि थ  ि क  भ ख र ांइबाली \nखबािसनक छोटकी बेटीमिनयाँ सोझा मे ठार भगेलिन। \nअच् छाए क  स य  ट ा क ा  च ा ह ीबाबू स ा हेब आ ँिख स ँ म ि न य ाँ केँ  त ज ब ी ज  क रलगलाहमुद ा  क ा न  प थ ने र ह ि थ  \nआंगन मे। समय आ अवसरक पारखी बाब ू स ा हेब केँ ि न श् चय भगेलिन जे आंगन मे प स र ल  व ा क् -यु᳍ जल् दी \nसमाप् त होबबला निह। ओ मिनया ँ केँ  दलानक भीतरबला कोठरी म े लगेला। ओकरा हाथ पर सय टाका रािख \nदेलिनसंगिह चािरम िबयाहक कल् पना मे कं पैत संतानक सम् पूणर् इच् छा केँ  सेहो मिनयाँक कोिख मे उझील देलिन। \nमिनयाँ िछिड़आयल टा ंग केँ समटैतआँचर सँ आँिखक काजर केँ  पोछैत आ माथक िबन् दी केँ  तकै त जखन \nअपन आँगन मे पहुँचिल तओकर माय भखरांइबाली सूप मे चाउर फटकै  छलै। पुछलकै टाका देलकौ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \nहँकहैत मिनया ँ म ा य क  ह ा थ  मे स य  ट ा क ा  र ा ि ख  देलकै  आ  फे र फू टल च ूड़ ी  आ  म स क ल  आंग ी  ि द स  सेहो \nइशारा के लकै । \nभखरांइबाली टाका केँ  खूट मे बन् हैत कहलकै जे भेलौ से िबसिर जो। िडगिडिगया िपटैक कोनो काज निह। ई \nसब कने-मने होइते रहै छै। मुदा ध् यान द कसुन। ओिह कोिढ़याक दलान िदस फ े र मुँह निह किरहए ँ। पाहुन केँ \nकलकᱫा सँ आबै मे आब िदने कतेक छैक। पाहुन केँ  अिबते सब िकछु सिरया जेतौकिनिश् चन् त रह। \nमुदापाहुन कोनो कारण ᱶ न ि ह  आ ि ब  स क ल ा ह ।  ब ा बू स ा हेबक सन् त ा न क  च र म  इ च्  छा मािनया ँक प ेट म े \nपिरलिक्षत होबलागल। आबएहन अवस् था मे कयले की जा सकै त छलै। \nमिनयाँ ठ ी क  स म य  प र  ग ो र - न ा रएकटा स ु᳖र बेटा केँ  ज न्  म द ेलक। म ुदाबेटाक जन् मकाल ओकरा िकछ ु \nभगेलैक। बंगाली डाक् टर बाद म े कहलकै  जे मिनयाँ िटटनस िबमारीक चलत े मिर ग ेल। िटटनसक कोनो दबाइ \nनिह छै। \nभखरांइबाली ज ेना-तेन ा  ओ ि ह  नेनाक स ेवाक-खेबाक इन् तजाम के लक। न ेना टनमनाइत पा ँच-छह वष र्क \nभेल। भखरा ंइबाली आब शरीर स ँ ल च ि र  गेल छल। ओ िहम् मत ह ँसोित क ए क  ि द न  ब ा बू स ा हेबक ओिहठाम \nपहुँचिल। \nओिह िदन ठाक ु र िᮢलोकीनाथ िसह अपन सतमायक सराधक जयवारी भोज म े बाझल रहिथ। हजारो \nनोतहारी प ंघित म े ब ैस ल  स ट ा स ट  ज ी म  र ह ल  छ ल ।  ब ा स म त ी  अ र ब ा  च ा उ र क  भ ा तआिमल द ेल राहिरक \nदाइलसात तरहक तरकारी बेस फू लल-फू लल बड़ी आ ओिरका स ँ परसल द ेशी घी। ब ुझू बहुत िदनक बाद एहन \nरमनगर भोज हाथ लागल छल। \nकी हल् ला भेलै। भखरांइबाली हाथ नचब ैत िचिचया-िचिचया क बािज रहल छल ैऔ बाबू साहेबहम सत् य \nबजै छी। ई अहᱭक जनमाओल बेटा छी। \nभोज म े ल ूटन झा अदौरी-भाटा परस ैत छलाह। ओ दािलक बारीक िबलट झा क ेँ र ो ि क  पुछलिनकिथक \nहल् ला छैअँए हौकी बात छै \nिबलट झा सिवस् त ा र  स ब  ब ा त  लूटन झा क ेँ  ब ुझबैत जवाब द ेलकिन ज े ब ा बू स ा हेब एकर ᮧमाण माँिग \nरहलिखन अिछ। \nउिचते की ने। िबना ᮧमाणक ई गप् प िस᳍ कोना हैत। हौᮧमाणे सँ अदालत चलै छै ने। \nबािरक अपन काज म ᱶ व् यस् त भगेलाह। भखरांइबाली लोहछल न ेनाके पहुँचा पकड़ने वापस भ गेलीह। ओ \nटोले-टोलगाम-गाम सबकेँ  सिवस् तार सूचना दएलै। मुदाओ ᮧमाण निह जुटा सकिल। \nᮧमाण तकै त-तकै त भखरांइबाली एक िदन अिह धरती क ेँ  त् यािग देलक। ओनेना आब टोल-पड़ोस म ेफे र \nगाम-गाम घुिम भीख मांिग कसमय िबतबलागल। ओ ᮧायः सिदखन नांगट रहै छल। तािह कारण े िकयो ओकर \nनामकरण कदेलकै  ठाकु र नांगटनाथ िसह।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nिकछु समयक बाद भीख मा ंगैक ᮓम मे नांगटनाथ झंझारपुर पहुँचल। झंझारपुर मे िबरᲃ अिधआइ छलै। दू \nवषर्क बाद बटेर िसहक िदलबहारनौटंकीक आगमनक सूचना झंझारपुर केँ  अपन िगरफ् त मे लनेने छलै। \nसब ठाम एके टा गप् प। दालमण् डीक तीन आओर चत ुभुर्ज स् थानक दूकु ल पाँच नवकी नत र्की इजोतक प ूरा \nइन् तजामनवका परदाजंगल-सीन अलग आ महल-सीन अलग। आब आरो की चाहीअइ बेर चौआिनयाँ िटकटबला \nपाछाँ बैसत आ अठिनया ँ आगाँ। सबसँ आगाँ ठीक हरमोिनयम आ तबला मास् टरक बगल म े थोड़ेक कु सᱮ रहतै \nजािह पर िजलाक हाकीम ᮨी मे नौटंकी देखताह। \nबटेर िसह पिहल िदन �ल ैला-मजनूंखेलायत। फे र िसरी-फरहाद नल-दमयन् तीकटी पत ंगआिद ख ेलाइत \nअन् त मे सुल् ताना डाकू । नौटंकीक महीना भिरक ᮧोᮕाम झंझारपुरबला केँ  हिषत आ ᮧफु िल् लत के ने रहत। \nओही हरिबरᲃ मे नांगटनाथ भीख मंगैत-मंगैत बटेर िसहक सोझा मे आिब ठार भगेल। \nबटेर िसहक उिमर सािठक धक म े। छपरा िदसका रहिनहार। ओ चौकी पर ब ैसल छल। ओकर खास नोकर \nझरोिखया ओकर घुᲶीक मटर फोिड़ रहल छलै। बटेर िसह िकछु काल तक अपलक नांगटनाथ केँ  देखैत रहल। फे र \nझरोिखया केँ  हुकु म देलकै लᲅडा को नौटंकी मे भतᱮ कर लो। \nनांगटनाथ बटेर िसहक िदलबहार नौट ंकी मे की भतᱮ भेल जे ओकर नसीबक प ेटार खुिज गेलैक। नीक आ \nभिरपेट भोजनसाल-दू साल जाइत-जाइत नांगटनाथ केँ  पुरुष बना देलकै । \nबटेर िसहक जवानीक ᮧेिमका छलै पटोरमिण। आब पटोरमिण कोनो पाट निह कर ै छैमुदा रहै छै नौटंकीए \nमे। कखनहुँ काल जखन बटेर िसह मूड मे आबय तँ पटोरमिण सँ हँसी-मजाक किलएबस। नांगटनाथ पटोरमिणक \nदुलरुआ बिन ग ेल ।  त क र  क ा र ण  छ लै पटोरमिणक गिठया दद र्। ना ंगटनाथ मोन लगा क घ ंटो पटोरमिणक \nगिठयाबला स् थान केँ  जाँत-पीच करै छल आओर पटोरमिणक िहस् सा सँ सेर भिर दूध ओकरे हाथे िपबैत छल। \nपिरवतर्न तसमयक िवधान िथक। सालक साल समय िबत ैत गेल आगाम-गामनगर-नगर घ ुमैत िदलबहार \nनौटंकी प ूसा रोड स ँ क ि न क बे प ि श्  च म  क ट ो ि र य ा  ग ा म  मे अ प न  खुᲵा गाड़लक। नांगटनाथक नौट ंकीक ᮧत् येक \nिवभाग पर प ूणर् आ ि ध प त्  य रह ैकमुदा आमद खच र् पर एखनो बट ेर िसहक कब् जा छल ैक। पा ंजरक ह᲻ी \nजागलकोहासन पेटचोटकल गालआ कं काल बनल बटेर िसह जखन सबकेँ  मिहना बा ँटय तनांगटनाथक िमजाज \nमे पसाही लािग जाइकहे परमेसर! किहया बटेरबा मरत। \nबटेर िसह मरल। नांगटनाथक मददगार भेलैक झरोिखयाक बेटा ननखेसरा। \nननखेसरा नांगटनाथ केँ  बुझबैत कहलकै किहया तक बाट तकब। ई बट ेरबा तनेने मे कौआक जी पीस क पी \nनेने अिछ। बाप रौ बाप। एतेक िदन िकयो मनुक् ख जीबए। \nराितक अिन् तम पहर छल। मसनद स ँ चांिपबटेर िसहक इहलीला केँ समाप् त कदेलक आ कन् तोर सँ लगभग \nबीस हजार टाका लए नांगटनाथ आ ननखेसरा सरपट भागल। भगैत-भगैत गंगाकात जा कसाँस लेलक।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \nगंगाकात मे एकटा मलाह िचिचयाित छल ैपाँच रुपैया खेबा मेगंगा पार जेबा मे। आिब जाउ नाव खुजैबला \nछै। \nबीच गंगा मे लहिर भौर मार ै छलै। नांगटनाथ आ ननख ेसरा केँ  डर स ँ िघग् घी उिठ ग ेलैक। ओकरा द ुनू केँ  \nअपन पाप कम र्क बोध होम लगलैक। बटेर िसहक बहरायल आ ँिखक पीड़ा िडम् हा आगाँ मे नाचलगलै। आब ज े \nकरिथ गंगा माता। \nवाह रे गंगा माइ। िहनकिह असीम कृ पा सँ दुनू गोटे पटनाक रानीघाट पर सकु शल पहुँिच गेल। दुनू स् नान \nके लकफे र भिरप ेट िजल ेबी ख ेल क ।  ए क  क ा त  ए क ा न्  त म े ज ा  कआधा-आधा रुप ैया ब ँटलक। फे र ननख ेसरा \nनांगटनाथ सँ बाजलहम एक कात जाइत छी। तᲂ दोसर िदस जो। आब एकर आगाँ अपन-अपन नसीबक भरोसा। \nननखेसराक गेलाक बाद नांगटनाथ िबदा भ ेल। जेम् हर-जेम् हर सड़क ओकरा ल गेलैक ओ जाइत रहल। प ैघ \nशहरचौड़ा रस् तालोकक भीड़मोटरक पᱭ-पां। नांगटनाथ केँ  िकछुओ ने पता रहैक जे कोन पूव आ के म् हर पिश् चम। \nबसचलैत गेल। \nिवधाता मनुक् खक कपार पर भाग् यरेखा अंिकत के ने छिथन् ह। सब काल आ सब दशा म े भाग् य संगे रहैत \nछैक। नांगटनाथ बौआइत-ढहनाइत एकटा पैघ मैदान मे पहुँचल। ओतलोकक अपार भीड़। सबहक हाथ म े दूरंगा \nझंडामाथ पर दूरंगाटोपी आ पयर हलचल। नांगटनाथ केँ  भान भेलैकहो न हो इहो कोनो नौटंिकए ने होअए। \nिकछु कालक बाद लोकक भीड़ प ंिक् तब᳍ भए क  क ा त  सँ स ड़ क  प र  ᮧ स्  थान के लक। द ेश का न ेता कै सा \nहोगुलाब िमिसर ज ैसा हो मेर ा छाप  क बूतर छाप आिदक नारा आरम् भ भेल। नांगटनाथ ओिह लोकक झ ुण् ड मे \nसिन् हया गेल। \nथोड़ेक कालक बाद नौटंकीक माजल बट ेर िसहक लᲅडाअपन समस् त ᮧितभा केँ  उ ज ा ग र  क रलागल। \nिकछुकालक बाद ना ंगटनाथ गुलाब िमिसरक िबन हुडबला जीप पर उल् टा मुंहे ठार छल आ गरदिनक िसरा क ेँ  \nफू लौने आगाँ-आगाँ बािज रहल छलैदेश का नेता कै सा होफे र समᮕ भीड़ बजैत छलैगुलाब िमिसर जैसा हो! \nराित म े ए ि र गेशन िडपाट र्मᱶटक र ेस् ट हाउस म ेएकटा पल ंग पर थाकल-च ूड़ल ग ुलाब िमिसर पट पड़ल \nछलाह। आओर ना ंगटनाथ पूणर् मनोयोग स ँ हुनका जा ँित रहल छल। पोटरमिणक गिठया जा ँतपीच करैत-करैत \nनांगटनाथ केँ  जाँतैक पूणर् दक्षता ᮧाप् त भचुकल छलैक। जीवन म े ᮧाप् त अनुभव किहयो व ् यथर् निह होइत छ ैक। \nनांगटनाथ गुलाब िमिसरक ᮧत् येक मांसपेशी मे सिन् हआयल तनाव केँ  िव᮰ामक िस् थित मे आिन द ेलक। गुलाब \nिमिसर केँ  िनन् न भएलै। \nगुलाब िमिसर ᮧातःकाल जखन उठलाह तपूरा ᮨे स छलाह। हुनका आगा ँ नांगटनाथ चाहक कप न ेने ठार \nछल। \nगुलाब िमिसर मे नेताक गुण। एकिह नजिर मे ककरो िचन् हैक िनपुणता। िबना कोनो ᮧश् न पुछनेिबना कोनो \nपिरचय ᮧाप् त के ने ओ  अ प न  न ज ि र  सँ न ांगटनाथक अवलोकन क े लिन आ मोन े-मोन बजलाह सालावणर्शंकर \nलगता है। मेरे काम का है। इसे साथ मे रखना ठीक होगा।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \nनांगटनाथ ग ुलाब िमिसरक खासम-खास खबास बिन ग ेल। ना ंगटनाथक जा ँतैक कला म े द क्ष त ा  ओ क र  \nजीवन केँ  उच् च िशखर पर पहुँचेबा मे मुख् य कारण बनल। \nगुलाब िमिसर जखन मुख् यमंᮢा◌ीक कु सᱮ पर आसीन भेलाह तनांगटनाथ आओर ᮧभुताबला बिन गेल। पी. \nए. केँ  के  कहएगुलाब िमिसरक पित् नयो केँ  भᱶट करैक परिमशन नांगटनाथ सँ िलअ पड़ैक। \nएक समयक गप िथक। गुलाब िमिसर पानक पाउज करैत कुसᱮ पर बैसल छलाह। हुनक नजदीकी सम् बन् धी \nजे पाटᱮक महामंᮢा◌ी सेहो छलअगामी इलेक् शनसँ पाटᱮक कै िन् डडेटक फाइनल िलस् ट बना रहल छल। तइमे एक \nसीट पर जीच भगेलै। गुलाब िमिसर अपन बादशाही लहजा म े कहलिन�शास् ᮢा◌ी को िटकट नहᱭ देना है। वह \nपाजी है। \nमहामंᮢा◌ी झुंझला क बजलातककरा िटकट द ेबैकिकयो कटगर व् यिक् त अिह सीटक दाब ेदार निह अिछ। \nकही तनांगटनाथ के  िटकट दिदअिन। \nमहामंᮢा◌ीक व् यंग् य नांगटक लेल वरदान बिन गेलै। गुलाब िमिसर महामंᮢा◌ी केँ जबाब देलिनठीक तो है। \nइसी साले को िटकट दे दो।नांगटनाथ सहजिह िवधायक बिन गेल। \nनांग ट न ा थ क  ग ा त  मे ठ ा कुर िᮢलोकीनाथक सोिनत भखरांइबालीक पालन-पोषण मुँह पर बट ेर िसहक \nनौटंकीक डायलॉगहाथ मे पटोरमिणक गिठयाक अजमायल कलाक ᮧवीणता आ ताहू पर िवधायकक कु सᱮ। सभ \nबात िवलक्षण। ओ माᮢा िकछुए वषर्क भीतर ᮝान् सफरपदो᳖ितठीका पर जान ल ेबठीका पर प ुल बनबैकअथार्त्  \nशासनक ᮧत् येक दाव-पᱶच मे मािहर भगेल। \nमुदा ना ंगटनाथ म ंᮢा◌ी किहओ ने बिन सकल। िवधायक बनलोक बाद ओ ग ुलाब िमिसरक खबासी म े \nजीवन यापन करैत रहल। \nआब िखस् साक आिद म े आउ। ओिह िदन एका ंत मे गुलाब िमिसर नांगटनाथ केँ  कहलिनजरूरी भी ह ै और \nमेरी मजबूरी भी ह ै। इस काम क े  िलए इच् छा नहᱭ रहते हुए भी त ुम् हारा चुनाव करना पड़ा। इस तारीख को \nभारदा से आकर तीन जन त ुम् हᱶ सूटके श देगा। उन तीनᲂ सूटके सᲂ को ᮝेन से तुम झंझारपुर लाओगे। वहाँ स् टेट \nप् लेन रहेगा। उसमᱶ तुम तीनᲂ सूटके स लेकर पटना आओगे और सीध् ◌ो मेरे पास पहुँचोगे। तुम िदन-रात पीते हो \nऔर लफन् दरी मᱶ भी तुम् हारा अच् छा नाम है। मᱹ तुम् हᱶ सचेत करता हूँ िक काम के  वक् त न शराब छुओगे और न ही \nलफं गा बाला काम करोगे। सुरिक्षत तीनᲂ सूटके स मेरे पास आना हैबस। समझे या िफर से समझावᱶ। \nनांगटनाथ नतमस् तक भगुलाब िमिसर केँ  िवश् वास िदयौलक-हजूरकिनओ िचन् ता निह। हम अहाँक आदेशक \nअनुसारे काज करब। हम तीनू सूटके स संगे सुरिक्षत अहाँक सेवा मे उपिस् थत होयब से िनश् चय बुझल जाए। \nमुदा नांगटनाथ केँ  अपन नेताक आदेश िबसरा गेलिन। वैह िवधायक नांगटनाथबथर् पर िचत पड़लिगलासक \nिगलास स् कॉच िपबैतमैनाक अद् भुत सौन् दयर्क पान करबा मे बेकल छलाह। तीनू सूटके स ऊपरका बथर् पर राखल \nछलै।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nनांगटनाथक बुढ़ायल शरीर म े सहस् ᮢा◌ो पंचर छलै। माᮢा िशकोहाबादक झुम् मन िमयांक सुरमाक ᮧतापे \nओकर आँिखक रोशनी ठीक छलै। संिवधान साधारणतः िवधायक केँ  सम् पूणर् ᮧान् त आ खास कअपन क्षेᮢक सेवाक \nकायर्क हेतु आदेश देने छल। मुदा नांगटनाथक एक माᮢा ल᭯ य छलै जे कहुना मैना केँ  अपन आिलगन मे लजीवन \nसाथर्क करी। \nनांगटनाथक इच् छा पूितक सुअवसर तुरंते उपिस् थत भेलै। काके  उिठ किडब् बाक बाथ रूम म े ᮧवेश के लक िक \nनांगटनाथ िचिचया उठलैरहमान। \nअपन नाम स ुिनते र ह म ा न  केँ  क तर्व् य बोध भ गेलैक। ओ स् टेनगन न ेने ठ ा र  भेल। बाथ रूम जािह म े क ा के  \nभीतर गेल छलैकेँ  बाहर िछटकी लगा क बन् द कदेलक आ जोर स ँ दोसर बडीगाड र् केँ सम् बोधन करैत बाजलबूढ़े \nमहात् मा को कवर करो। \nअिगला जे घटना भेलै से माᮢा िकछु सेके ण् ड मे सब िकछु घिटत भ गेलै। नांगटनाथ जोश मे आिब मैना के  \nअपन पाँज मे समेट लेलक। दोसर बडीगाडर् स् वामीजीक कनपटी मे स् टेनगनक मुंह सटा किनशाना िफट के लक आ \nसतकर् भगेल। \nमुदा नांगटनाथक दुनू बाँिह सँ मैना िछहलैत नीचा खसिल आ फ े र िछहलैत रहमानक द ुनू पैरक बीच स ँ \nबाथ रूमक फाटक तक पहु ँचिल। मैना फाटकक िछटिकनी क ेँ  खोिल द ेलिन। काके  िबहािर जका ँ बाहर आयल \nतअपन दुनू हाथक गफ् फा सँ रहमानक गरदिन पकिड़ ऊपर म ुंहे झटका देलकै क। काके क झटका मे एतेक ने बल \nछलैक ज े रहमानक माथ भराम द िडब् बाक छत स ँ जा टकरायल। ओकर हाथक स् टेनगन नीचा खिस पड़ल ै। \nरहमानक माथक ह᲻ी चकनाचूर भगेलैक आ ओ ब ेहोश भकफशर् पर पसिर ग ेल। एम् हर मैनाक हाथक कराट ेक \nचाप नांगटनाथक गरदिनक नीचा आ कालर बोनक ऊपर पड़ल ैक। एकटा शब् द भेलैक कड़ाक। ब ुझा गेलैक जे \nनांगटनाथक गरदिनक ह᲻ी दू फाँक मे टूिट गेलैक। \nअिह सभ िᮓयाक बीचिह म े स्  वामीजीक िकताब स ँ फ ा य र  भेलैक ।  ओ ि ह  मे स ँ िनकलल ब ुलेट दोसर \nबडीगाडर्क दिहना हाथ क ेँ िवदीणर् क देलक। सोिनतक धार बिह ग ेल। स् टेनगन फे कै त ओ बफािर तोड़ ैत नीचा \nबैिस गेल। स् वामीजी एतबे सँ िनिश् चन् त निह भ ेलाह। ओ उिठ क ओिह पुस् तक केँ  अितवेग सँ दोसर बडीगाड र्क \nमाथ पर ᮧहार कदेलिन। ओकर िचिचएबाक ᮧलाप बंद भगेलैक आ ओ मूिछत भकफशर् पर िचत भगेल। \nएक क्षणक लेल स् वामीजीकाके  आ म ैना ठहिर क तीनू बेहोश केँ  िनहारलिन। ᮝेन अपना गित स ँ जा रहल \nछलै। फस् ट िकलासक िडब् बा मे भेल घटना सँ ककरो कोनो मतलब निह छलैक। \nआश् वस् त भ काके  न ांग ट न ा थ क  ऊ प र क ा  ब थर् स ँ त ी नू स ूटके स केँ  अ प न  ब थर् प र  अ न ल ि न ।  स्  वामीजी अपन \nझोड़ा सँ मूठ लागल एक इ ंचक फलबला ब् लेड केँ  बाहर के लिन। ब् लेड एहन न े तेजगर छलै जे किनकबे ᮧयासे \nगोिहक चमरा सँ बनल तीनू सूटके स दू फाँक भकओदिर गेल। \nसूटके स मे सौ-सौ बला डॉलर क ेँ  नोट ब ंडल मे पितयािन स ँ सᱹतल छलै। स् वामीजी अपन झोड़ा स ँ द ूटा \nमजगूत प् लािस् टकक बोड़ा िनकािल तीन ू सूटके सक तमाम अम ेिरकन डालर भिर ल ेलिन। सूटके सक पᱶदी सँ एगो \nकागज िनकलल जािह पर िलखल छलैटोटल टेन िमिलयन। अथार्त्  एक करोड़ डॉलर।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nस् वामीजी फे र अपन झोड़ा स ँ फ ा ट ल  पुरान ओ मािट म े ल ेटायल बोड़ा बाहर क े लिन आ ᮓमशः द ुनू \nप् लािस् टकक बोड़ा केँ  ठूिस मजबूत जौउर सँ बनहन दकबािन् ह देलिन। \nआब तीनू अपन-अपन वस् ᮢा पिरवतर्न मे लािग गेलाह। मैना बाथरूम ग ेली। तीनूक नवीन ᮟेस देखल जाए। \nस् वामीजी केँ ठेहुन तक फाटल धोती माथ पर डालर बला एकटा बोड़ा आ बगल म े मझोला मैल झोड़ा। काके क \nडांर मे धिरयादेह मे हिरयर ग ंजीगला मे तामक तगमा। म ैनाक ᮟेस सबसँ लाजवाब। श् याम रंग मे रंगल हुनक \nसवार्देहडांर मे ठेहुन सँ िबᱫा भिर उठल घघरीउनटा मुंहे बान् हल केस और कन् हा पर एकटा छोट सन लग् गा \nजािह मे घᲂपल एकटा िबज् जी। \nओ तीनू अपन-अपन असबाब संगे इत् मीनान सँ चलती ᮝेन सँ उतिर गेलाह। स् वामीजी अपन झोड़ा सँ अपन \nिकताब िनकािल एक िवश ेष  प ᳖ ा  उ न ट ौ ल ि न ।  ओ ि ह  प ᳖ ा  मे क म्  पास िफट छल ैक ।  ओ  प ि श्  चम-दिक्षण कोनक \nठेकान करैत आंगुर सँ काके  आ मैना केँ  इशारा के लिन। तीनू सामनेक पगडंडी पकिड़ ᮤुत गित सँ िबदा भेलाह। \nजेठक ᮧखर आ ᮧचंड रौउददुपहिरयाक समय। रौउद म े िचलिमिलया चमकै त रहअए। मन ुक् ख संगे िचड़ै-\nचुनमुिनयोक दरस निह। चारू कात जीविबहीन स ु᳖ाहट। एतेक िबकराल रौदक सामना के किरतयसभ छांह मे \nनुकायल। खेत-खिरहानगाछी मे चलबाक एकटा सरसराहिट। \nओ तीन ू ब ेग स ँ च लैत रहल। आग ू म े क ा के बीच म े ि ब ज्  जी घᲂपल लग् गा कन् हा पर ल ेने म ैन ा  आ  स त कर् \nस् वामीजी सबसँ पाछाँ। \nकरीब तीन-चािर घ ंटा चललाक ऊपरा ंतआमक गाछीक कात म े ए क  ठूठ गाछक नीचा एकटा Ბघायल \nचापाकल केँ देिख तीनू ठहिर गेलाह। काके  माथक बोरा केँ  एक कात रािख हुमैच-हुमैच कचापाकलक हेिण् डल केँ \nचलोलिनतखन भुभुआकपािन खसलगलै। \nतीनू च ुरुके -चुरुके  चापाकलक पािन िपलिन आ हाथ-पयर धोलिन। म ैना अपन डा ँरक बटुआ स ँ ि ब स्  कु ट \nिनकािल क स् वामीजी आ काके  के  देलिन आ अपनो ख ेलिन। तीनू िबस् कु ट खा क फे र सँ पािन िपब ैत गेला। फे र \nआिब कएक झमटगर गाछक छाया मे बसैत गेलाह। \nस् वामीजी अपन झोड़ा स ँ मोटका िकताब िनकािल ओिह म े सँ िविभ᳖ तार केँ  जोड़लिन। एक बहुत छोट \nसन हेडफोन कान मे िफट ककसांके ितक भाषा मे िरपोट पढ़लगलाह। \nिरपोट के लाक बाद सा ंके ितक भाषा म े हुनका चम ेलीरानीक संदेश आ आद ेश ᮧाप् त भेलिन् ह। ओ ध् यान सँ \nसभ सुिनवायरलेस सेट केँ  पूवर्वत िकताब म े समेिट झोड़ा म े रािख ल ेलिन। संदेशक भावाथर् काके  आ म ैना केँ  \nकहलिथन् ह जे जखन ओ सभ नट-निटन बिन ᮝेन सँ उतिर िबदा भेलाह तखने बगलक कम् पाटमेन् ट सँ एक व् यिक् त \nउतिर पाछाँ करब शुरू क े लक। ओ बराबर पाछा ँ करैत आिब रहल अिछ। ओ व् यिक् त उज् जर पेन् टकारी कोट आ \nनम् हर जुल् फी रखने अिछ। अन् दाजन ओ व् यिक् त अपन काज म े मािहर आ होिशयार ब ुिझ पड़ैत अिछ। ओकरा \nसम् बन् ध मे अिधक जानकारी निह अिछ। \nस् वामीजीक बाजब िस् थर आ शान् त छलिन। ओ फे र आगाँ कहलिनहमर सभहक एखुनका मंिजल माᮢा कोस \nभिर आगा ँ अ ि छ ।  र स्  ताक डाइरेक् शन सेह ो  ठ ी क  अ ि छ ।  मुदा चम ेली िबिटया क ेँ क ह ब  छ ि न्  ह ज े ओ ि ह  क ि र य ा   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nकोटबला सँ फिरया ली। या त भौकी द ओकरा भुितया क आगाँ बढ़ी वा आवश् यकता भेला पर ओकरा समाप् त \nके लाक बादे अपन ठेकाना मे ᮧवेश करी। \nभ य  आ  ि च न्  ता नामक कोनो भाव ओिह तीन ूक ल ेल निह छल ै। के वल कत र्व् यक प ूि त  आ  च मेलीरानीक \nआदेशक पालन अभीष् ट छलै। ओ तीनू आगाँ अपन मागर् पर िबदा भेलाह। \nकिनए आगाँ एकटा पैघ गाछी छलै। गाछीक आरम् भ मे एकटा िवशालकरीब दू कᲶा मे पसरल पुरान बड़क \nगाछ छलै। तीनू ओिह बड़क गाछतर आिब अपना मे मंᮢाणा के लिन आ अपन-अपन मोटरी संगे ओिह बड़क गाछ \nप र  चिढ़ गेल ा ह ।  गाछ वेश झᲂझिरबला छलैक ।  ओ  त ीनू उ प युक् त स् थान क  त जब ीज कअदृश् य भ गेलाह। पाछाँ \nकरैबला आगाँ बिढ़ जाए तठीकअन् यथा अही गाछतर ओकरा खतम कदी सैह हुनक िनणर्य भेल छलिन। \nिकछुए िमनट िबतल रह ैक की उजरा प ेन् टकिरया कोटबला ओिह िवशाल बड़क गाछ तर पहु ँिच ग ेल। \nगाछक नीचा पहुँच कओ अकबका गेल। नाकक थुथना सँ चारू कात स ुंघलक आ फे र अचिम् भत होइत ओ बड़ ेक \nनीचा ठार भगेल। गाछक झᲂझिर मे नुकायल तीनू गोटे दम सधने िनचलका व् यिक् त केँ  देिख रहल छल िक एकटा \nअजीब घटना घिटत भगेलैक। \nबड़क एकटा मोटगर डािर पर स् वामीजी आ काके  अपन-अपन बोड़ा केँ  टेकने ठार छल। ओिह डािरक छीप \nपर लग् गा मे िबज् जी घᲂपने मैना दोसर झᲂझिर मे नुकायल छलीह। हुनक िबज् जीबला लग् गा ओिह स ँ ऊपरका \nडािरक झᲂझिर मे ठेिक गेल रहैक। ऊपरका झᲂझिर मे एक जोड़ धामन साँप छलैक। दुनू साँप लग् गा आ लग् गा मे \nघᲂपल िबज् जी केँ  देिखते खᲂिखया कझपटा मारलक। धामन साँप िवशाल आकृ ितक होइत अिछ आ ओिह म े एक \nछोिड़ द ूटा। मैनाक हाथक लग् गा साँपक वजनक कारण े छुिट गेलिन। हुनका अपन द ेहक बैलेन् स सेहो गड़बड़ा \nगेलिन। \nबड़क गाछक नीचा ठार व् यिक् तक दायां ओ बायां दुनू कात ओ साँप खसल। साँपक भयंकर आकृ ित देिख ओ \nबाप-बाप किरतय िक तखन े ओकर माथ पर म ैना खसली। मैनाक घघरी हुनक सम् पूणर् मूड़ी केँ  झाँिप देलक। ओ \nमैना केँ  नेने-देने मुँहे भरे आगाँ खसलाह। मैना फु तᱮ सँ अपन घघरी केँ  हुनक मूड़ी सँ अलग कउचिक कआगाँ कू िद \nगेलीह। \nमैनाक हालत द ेिखस् वामीजी आ काके  अपन बोड़ा स ंगे धपाधप कू िद गेलाह। स् वामीजीक हाथ म े कतौ स ँ \nिपस् तौल आिब गेल। \nअरेदादा रे दादा। ई कीया हो गया� \nबाजब आ उच् चरण सँ स् पष् ट भगेल जे पाछाँ के िनहार बंगाली छिथ। स् वामीजीक हाथ मे िपस् तौल देिख ओ \nिघिघया उठलहमारा जान लेने से पहले साँप को मारो। \nस् वामीजी अिनश् चयक िस् थित मे छलाहपिहले बंगाली केँ  मारी िक साँप केँ मारी। ओिह काल मैना िचिचया \nउठलीहस् वामीजी साँप पर फायर करू।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nस् वामीजीक हाथक िपस् तौल दू बेर ठाँयठाँय के लक आओर ससरैतफु फकारैत दुनू धामनक मूड़ी िचथड़ा उिड़ \nगेलै। \nआब स् वामीजीक प ेस् तौल ओिह किरया कोटबला िदस घ ुमल। ओ सा ँप मरलाक बाद थोड़ ेक अपना क ेँ  \nसुभ् यस् त अनुभव कयने छल। ओ प ेस् तौल केँ  अपना ऊपर तानल द ेिखिबना कोनो भय केँ  बाजलहमारा पास सभ \nखबर है। थोड़ा द ेर पहले तुमको बायरलेस पर म ुझे जान से मारने का अ◌ॉडर िमला ह ै। तुम् हारा कोडेड मैसेज \nअनकोड होकर मुझको िमल चुका है। ठीकतुम हमको मारेगा और हम मरेगा। वैसे हम भी तैयार है। हमारा पास \nइतना ताकत है िक हजार आदमी भी मेरा कु छ नहᱭ िबगाड़ सकता है। लेिकन नहᱭतुम मारेगा आउर हम मरेगा। \nमरने के  पहले हम थोड़ा बात त ुमको कहना चाहता ह ै। उस बात को स ुन लो। तुम् हारा पास टाइम जास् ती नहᱭ \nहै। िफर भी हमारा बात स ुन लो। हमारा बात त ुमको लाभ देगा। हम तुम् हारा दोस् त हैनहᱭ तो तुम् हारा आखरी \nमेसेज के  बाद हम तुम् हारा िपछु-िपछु नहᱭ आता। \nस् वामीजी प ेस् तौल केँ  ि ह ल बैत ब ंगाली केँ  अ प न  ब ा त  क ह ब ा क  इ श ा र ा  के लिन। काके  आ  मैना अत् यिधक \nसावधान भ कओिह ब ंगालीक बात स ुनलगलाह। ब ंगाली जल् दी-जल् दी बाजब श ुरू क े लकमेर ा  न ा म  ि व श्  वनाथ \nभᲵाचायर् है। हम बंगाली मानुष है। िनमर्ली मे मेरा रेडीमेड कपड़े की दूकान हैिनहािरका। कपड़ा का दूकान मेरा \nमुखौटा है। असल म े हम पक् का जासूस है। हम के जीबी के  िलए काम करता ह ै। बᱹकॉक से सूटके स चला भरदा \nपहुँचाउसमᱶ कैसा माल हैसभी कु छ का खबर हमको है। \nहमको इनटरफे यर करने का अ◌ॉडर नहᱭ है। िफर भी हमारा इलाका म े क् या कु छ होता ह ै उसका खबर \nरखना हमरा काम ह ै। त ुम  त ी न ᲂ  क ा  ह म  ि न मर्ली स े फौलो करता ह ै। त ुम  उ स  ए म ए ल ए  आ उ र  उ स के  दोनᲂ \nबडीगाडर् को घायल िकया बेहोश िकयामाल िलयाᮝेन के  नीचे आया तो हम भी ᮝेन का नीचा आया। िफर जब \nतुम तीनᲂ जहाँ थोड़ी द ेर रुका था वहा ँ पहु ँचा आउर  नाक  से तुम सबका गन् ध सूंघा। हमको गन् ध सूंघने क ा \nस् पेशल ᮝेिनग है। \nउसके  बाद हम सारा मैसेज को ᮝान् समीट कर िदयािफर तुम् हारा छोड़ा गन् ध को सूंघते-सूंघते तुम् हारा पीछा \nिकया। हमन े ज ो  मैसेज मास् को ᮝान् समीट िकया उसम े त ुम् हारा हुिलया तुम् हारा ᮟेस सभी क ु छ का कर िदया। \nहमारा मैसेज मास् कोिरसीभ िकया आउर उसका कनफरमेशन आ गया। मास् को उस मैसेज को िदल् ली भेजा होगा \nआउर िदल् ली पटना को। पटना का इनट ेिलजेन् स अ◌ॉपरेशन थोड़ा कमजोर ह ै। िफर भी खतरा तो बढ़ गया ह ै। \nतुम् हारा पास टाइम बहुत कम है। \nतुम् हारा िपछु-िपछु आया। दादा ओ दादा इस घाम मᱶ तुम लोग िकतना त ेज चलता है िजराफ का मािफक। \nहमको तो ᮝेिनग है लेिकन तुम् हारा कै सा ᮝेिनग हैसोचने की बात है। \nहम सोचािफर कीया हुआ सो स ुनो। हम काली मा ँ का प ूजा करता ह ै। काली मा ँ मेरा सब कु छ है। माँ ने \nिदमाग मᱶ झटका मारा। म ेरा िदमाग ने सोचना छोड़ िदया िफर ठीक होकर सोचन े लगा। िदमाग म ᱶ माँ बोलता \nहैअरे! तुम िकसको िपछु करता ह ैतुम िकसका न ुकसान करता ह ैये लोग अपना वतन का िदवाना ह ै। देश को \nवास् तेअपना ᮧान् त को वास् तेजान हथेली पर रखकर िनकला है। मेरा माथा मᱶ सब बात साफ हो गया। िफर माथा \nबोलाभᲵाचायर् त ुम  इ न क ा  ि क त न ा  ब ड़ ा  नुकसान कर िदया। अर े! अभी तक तो सभी प ुिलसकु ᱫा का \nमािफकइसको पकड़ने वास् ते िनकल चुका होगा। ये हमने कीया िकया  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \nभᲵाचायर् केँ िनमर्लीक लोक भाटाजी कह ैत छलैक। भाटाजी फू िट-फू िट ककानय लगलाह। हुनक आ ँिख सँ \nअ᮰ुधार बहय लगलिन। तकरा बाद भाटाजी ज े क ह ल ि न  त क र  भ ा व  छ ल भ ा ट ा ज ीकलकᱫाक एकटा धाकर \nकम् यूिनस् ट नेताक पुᮢा छलाह। इलेक् ᮝॉिनक इन् जीिनयᳳरग पढ़ै लेल ओ रूस द ेश गेलाह। मेधावी छाᮢा छलाह। \nहुनका रूस द ेश म े अ नेको स् कॉलरसीप भ ेटलैन् ह ।  ओ  संचारक क्षेᮢा मे अ नेको िकस् म आ उपयोगी य ंᮢाक \nआिवष् कार के लिन। फे र ओ एकगोट रिसयन कन् या सँ िववाह के लिन आ ओही द ेशक नागिरक बिन रूसिह म े \nरहए लगलाह। हुनक ᮧितभा सँ ᮧभािवत भके जीबी हुनका अपना म े समेिट लेलक। अित किठन ᮝेिनग भेल आ \nओ के जीबीक पैघ अ◌ॉिफसर बिन अनेको देश मे कायर्रत रहलाह। उिमर बढ़ला पर आ िवशेष कबंगाली रहलाक \nकारणᱶ हुनका अपन मूल देशक ᮧेम जागृत भेलिन। के जीबीक ᮧधान लग अपन आरजू पठौलिन तखन िनमर्ली मे \nहुनक पोिस् टग भ ेलिन। िनम र्ली म े ओ  ब ा र ह  व षर् स ँ र ि ह  र ह ल ा ह  अ ि छ  ए वं पिरवार कलकᱫा मे र है छ ि थ न ।  \nमोटगर तनखाह भेटैत छिनआिथक दृिष् ट सँ सम् प᳖ छिथ। \nभाटाजी अपना पर िनय ंᮢाण करैत बज ैत ग ेलाबाबातुम लोग कीया करता ह ैिकसके  व ा स्  ते क र त ा  हैहम \nअभी नहᱭ जानता है। लेिकन तुम् हारा संचार बहुतकमजोर ह ै। आज के  युग मे तुम् हारा काम बहुत अच् छाबहुत \nसफोस् टीके टेड संचार िसस् टम का मांग करता है। संचार को इम् ᮧूभ करने मे हम तुम् हारा मदद करेगा। काली माँ \nका भी अ◌ॉडर है आउर जीवन के  अन् त मे कु छ अच् छा काम करने का इच् छा रखता है। इसी वास् ते तुमसे िमलने \nका हम िरस् क िलया। नहᱭ तो तुम् हारा आिखरी अनकोडेड मैसेज के  बाद हम कभी भी अपना लाइफ को ड ेनजर \nमे नही डालते। माँ काली का शपथ खाकर बोलता ह ैमेरा फे थ करो। तुम् हारे वास् ते काम करेगायह मेरा अ◌ॉफर \nहै। \nस् वामीजी िपस् तौल केँ  क ा केक हाथ म े प क ड़ ा  व ा य र लेस स ेट केँ  ठ ी क  के लिन। फे र चम ेलीरानी केँ  स भ ट ा  \nसिवस् तार िरपोट द अपन मन् तव् य द ेलिनिबिटया रानी भ ा ट ा ज ी  अ प न  ज रू र त  केँ  प ूित करताह स े ह म र  स ो च ब  \nअिछ। \nᮧायः चमेलीरानी स् वीकृ ित देलिथन। स् वामीजी भाटाजी िदस घुमैत बजलाहकन् टेक् ट िफिरक् वेन् सी \nफ. म. अस् सी हजार दसमलव फोर। \nठीक। वेशअहाँ वापस जा सकै त छीभाटाजी। \nभाटाजीक मोन ᮧफु िल् लत भगेलिन। ओ मैना िदस तकलिन आ फे र गरदिन हँसोिथ बजलाबाबायहाँ रास् ता \nमᱶ मुरही का भी दूकान नहᱭ है। पूरा एिरया बंडल है। \nमुस् की छोड़ैत मैना अपन बट ुआ सँ छोट-छोट िबस् कु ट िनकािल भाटाजी क ेँ  देलिन। भाटाजी ᮧस᳖ होइत \nवापस अपन रस् ता पकिड़ लेलिन। \nभाटाजीक कारणे िबलम् ब आ हुनकर स ूचनाक कारणे अन् देसा। तᱶ ओ तीन ू बहुत त ेज गित स ँ अपन ग ंतव् य \nस् थानक हेतु िबदा भेलाह।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nएकटा छोट पुरान आ चहरिदवारी स ँ घ ेरल महाद ेवक म ंिदर। गाम स ँ ह ट ल  आ  आ म क  ग ा छ  सँ घ ेरल। \nमंिदरक आगाँ पोखिर आ पाछा ँ दूटा खोपड़ीनुमा घर। म ंिदरक ᮧांगण साफ-सुथराफू ल पᱫी सँ सजल आ परम \nपिवᮢा। \nनट-निटन केँ  अिबते पुजारी हड़बड़ा क ठार भेलाह। आवश् यक िनदᱷश देलिन। िनदᱷश देबाक आतुरता अिह \nबातक संके त दैत छल जे सतकर्ता अिनवायर् बिन गेल अिछ। \nिकछुए कालक बादस् वामीजी िपअर धोतीउज् जर कु तार् आ लाल गमछा स ंगे िᮢपुण् ड चानन आ पैघ िसनुरक \nठोप के ने मंिदरक अिगला हन् ना मे वैह मोटका िकताब केँ  अपना आगाँ रािख दूगार् पाठ करहल छलाह। \nअन् दर खोपड़ीनुमा घरक एक कोठली मे काके  बरक पिरधान मे तथा मैना नव किनआँक भेषभूषा मे एकटा \nखाट पर बैसल गप-सप करहल छलीह। डालरबला दुनू बोरा हुनक खाटक नीचा जाजीम स ँ झांपल राखल छल। \nओ सभ िकयो कोनो अनहोनी घटनाक ᮧतीक्षा मे पूणर् तैयार ओ साकांच छलाह। \nसूयार्स् तक समयअितशय गमᱮ आ उमसक कारणᱶ पुजारीजी गमछा सँ घाम पोछै मे व् यस् त छलाह। मंिदरक \nदिक्षण बिरया दुआिर पर पुजारी जािह पिटया पर ब ैसल रहिथ ओकर आगाँ दूटा थार राखल छलै। पिहल थार \nमे फू लफू लक माला आ घसल चानन तथा दोसर थार पेड़ा सँ भरल। \nओहीकाल आशाक अन ुरूप एकटा भीसण् ड मोट दरोगा तथा ओकरा स ंगे ए क ट ा  दुब् बरपांजरक ह᲻ी \nजागलिसपाही हहाइत ओतए पहु ँचल। दरोगाक फू लल पेटक वामा कात िपस् तौल लटकल छलै। िसपाहीक हाथ \nमे ओकरे सन हकन कन ैत बᱶतचेहरा पर पसीना तथा आ ँिख मे एहन भाव ज े ओ एक पन् ᮤिहया सँ अ᳖क दरस \nनिह के ने होअय। \nदरोगा अिबते गरिज उठलहई पुजारी बाबा! रौआ बताँई जे इहाँ के  सब आयल बा \nपुजारीजी द ुनू हाथ जोड़ ैत ठार भ ेलाह आ कलप ैत स् वर मे बजला सरकारएतए त िकयो नवीन लोक निह \nएलाह अिछ। हम पुजारीपाठ के िनहार महात् मा एतए मिहनो सँ रहै छी। भीतर हमर खोपड़ी म े हमर बालक आ \nहुनक किनआँ। बस आओर िकओ निह। \nदरोगा अपन आबाज केँ औरो ककर्श बनबैत बाजलका बोले तारहो पुजारी बाबा। हमरा घसब ैनी सँ खबर \nिमलल बा ज े दू जन नट आ एक जन निटन एम् हरे आईल बा। उपरका अरज ेन् ट हुकु म बानी। हमरा के  ओ नट-\nनिटन के  एरेस् ट करै के  बा। \nपुजारी औरो न᮫ होइत चुचकारीबला स् वर मे दरोगा केँ  उᱫर देलिनसरकारहम अहाँ केँ  िचन् हैत छी। अहाँ \nसन इमानदार हािकम केँ  के निह िचन् हतजिहया सँ अहाँ थाना पर एलहूँ अिछचोर-उचक् का लापता भगेल। मुदा \nसरकारहमरा पर िवश् वास करू हम अहाँक शपथ खा ककहैत छी जे कोनो नट-निटन एम् हर पयर निह देलक हᱶए। \nओहुना एतए नट-निटनक कोन काजएततमाᮢा एकटा काज भोलेनाथक पूजा।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \n \n (अिगला अंकमे) \nसगर राित दीप जरय मैिथली कथा लेखनक क्षेᮢमे शान्त ᮓािन्त-डा.रमानन्द झा ‘रमण‘  \n \n डा.रमानन्द झा ‘रमण‘  \n1 \nसगर राित दीप जरय ( कथा पाठ एवं पिरचचार्) आयोजक- तीन वा बेशी बेर \nᮧभास कु मार चौधरी कमलेश झा प् ◌ा◌्रदीप िबहारी श् याम दिरहरे रमेश \n1.मुजफफरपुर 21.01.1990 1.बहेरा 21.01.1995 1.बेगूसराय 13.01.1991 1.पटना 10.10.1998 \n1.मिहषी (सह) 13.4.1997 \n2.वाराणसी 18.7.1992 2.सुपौल 08.04.1995 2.बेगूसराय 13.09.1997 2.धनबाद 21.10.2000 \n2.सहरसा 18.7.1998 \n3.कोलकाता 28.12.1996 3.अन् दौली 28.10.1999 3.खजौली 04.04.1998 3.देवघर 08.01.2005 \n3.पूिणयाँ 24.6.2005 \n4.पटना 18.07.1997 4.बेनीपुर 20.09.2003 4.बेगूसराय 09.04.2005 \n5.बेगूसराय 10.02.2007 \nसगर राित दीप जरय ( कथा पाठ एवं पिरचचार् )-अध् यक्षता/उदघाटन मे तीन वा बेशी बेर \nपिण् डत गोिवन् द झा राजमोहन झा रमानन् द रेणु डा.धीरेन् ᮤ डा.रमानन् द झा ‘रमण‘  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \n1.दरभंगा 07.07.1990 1.पटना 03.11.1990 1.मुजफफरपुर 21.01.1990 1.काठमाण् डू 23.09.1995 \n1.काठमाण् डू 25.06.2000 \n2.िबराटनगर 14.04.1992 2.घोघरडीहा 22.10.1994 2.खजौली 04.04.1998 2.राजिवराज \n24.01.1996 2.कोलकाता 22.01.2003 \n3.बोकारो 24.01.1993 3.पटना 10.10.1998 3.कोलकाता 22.01.2003 3.जनकपुरधाम 25.03.2000 \n3.राँची 02.01.2004 \n4.जनकपुरधाम 09.10.1993 4.मधुबनी 24.07.1999 4.सहरसा 21.07.2007 \n5.सुपौल 08.04.1995 5.धनबाद 21.10.2000 5.राँची 19.07.2008 \n6.कोलकाता 28.12.1996 \n7.दरभंगा 21.01.2004 \n8.पटना 03.11.2005 \nसगर राित दीप जरयक अवसर पर आलेख पाठ \nडा.रमानन् द झा ‘रमण‘ डा.भीमनाथ झा डा.तारानन् द िवयोगी \n1.शैलेन् ᮤ आनन् दक \nकथा याᮢा \n1.मुजफफरपुर 21.01.1990 1.मैिथली कथाक समस् या िबᲶो 21.01.2001 मैिथली कथाक वतर्मान \nसमस् या \nकोलकाता 22.01.2003 \n2.िवभूित आनन् दक \nकथा याᮢा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \n2.किटहार 22.04.1991 \n3.नेपालमे मैिथली \nकथा \n3.िवराटनगर 14.04.1992 \nसगर राित दीप जरयक अवसर पर पिठत \nकथाक संᮕह \nजतय एक सँ बेशी बेर आयोिजत भेल अिछ \nनाम सम् पादक वषर् 1.पटना 2.जनकपुरधाम 3.बोकारो 4.दरभंगा 5.राँची \n1.श् वेत पᮢ तारानन् द िवयोगी/रमश 1993 1. 03.11.1990 09.10.1993 24.04.1993 07.07.1990 \n13.04.2002 \n2.कथा कु म् भ बुि᳍नाथझा/तुलानाथिम᮰ 1994 2. 18.10.1992 25.03.2000 28.03.2001 21.02.2004 \n02.10.2004 \n3.कथािदशा महा \nिवशेषांक \nप् ्रभासकु मार चौधरी/गंगेश \nगुंजन \n1997 3. 18.07.1997 12.08.2006 19.07.2008 \n4.भिर राित भोर के ..डी.झा/श् याम दिरहरे ᮧदीप \nिबहारी \n1998 .4. 10.10.1998 6.काठमाण् डू 7.कोलकाता 8.बेगूसराय 9.सहरसा  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \n5एकै ◌ेसम शताब् दीक \nघोषणा पᮢ \nरमेश/श् याम \nदहरहरे/मोहनयादव \n2001 5. 01.12.2001 23.09.1995 28.12.1996 1.13.01.1991 18.7.1998 \n6.संधान-4 \nकथा िवशेषांक \nअशोक 2000 6. 16.11.2002 25.06.2000 22.01.2003 2.13.08.1997 21.07.07 \n7.कथा सेतु प् ◌ा◌्रशान् त 2002 7. 03.11.2005 3.09.04.2005 सुपौल \n4.10.02.2007 09.01.1993 \n01.12.2007 \nएिह अवसरपर पिठत कथाक कतेको व् यिक् तगत संᮕह छपल अिछ तथा समस् त पिठत कथाक संख् या 1500 सँ \nअिधक होएत । \n2 \nिविभन् न नामे आयोिजत सगर \nराित \nसगर राित दीप जरय- संचालक \n1.कथा रैली डेओढ स् थान नाम स् थान नाम \n2.क् था सम् वाद दरभंगा 1.मुजफफरपुर 1.ᮧभास कु मार चौधरी 20.भागलपुर 20.अशोक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \n3.कथाचेतना रैली घोघरडीहा 2.प् ◌ै◌ाटघाट 2.अशोक 21.कोलकाता 21.रामलोचनठाकु र/नवीन चौधरी \n4.सृजनके रदीपपवर् सुपौल 3.इसहपुर 3.शैलेन् ᮤ आनन् द 22.बेनीपुर 22.अिजत कु मार आजाद \n5.गंगासँ िहमालय कठमाण् डू 4.सरहद 4.िशवशंकर ᮰ीिनवास 23.नवानी 23.मोहन भार᳇ाज \n6.कथा कु म् भ पवर् बोकारो 5.झंझारपुर 5.िशवशंकर ᮰ीिनवास 24.दरभंगा 24.डा.भीमनाथ झा \n7.कथा कौमुदी बोकरो 6.घोघरडीहा 6.िशवशंकर ᮰ीिनवास 25.देवघर 25.ᮧदीप िबहारी \n8.कथा गंगा पटना 7.काठमाण् डू 7.रमेश रंजन 26.पूिणयाँ 26.अिजत कु मार आजाद \n9.कथा कािरख खुटौना 8.राजिवराज 8.रमेश 27.पटना 27.डा.देवशंकर नवीन \n10.कथा पवर् राँची 9.राँची 9.अिजत कु मार आजाद 28.जनकपुर 28.रमेश रंजन \n11.भिर राित भोर पटना 10.मधुबनी 10.सरस 29.जयनगर \n30.बेगूसराय \n29.ᮧदीप िबहारी \n30. अिजत कु मार आजाद \n12.कथा लोिरक बेनीपुर 11.राँची 11.सरस 31.जमशेदपुर 31.डा.अशोक अिवचल \n13.कथा अमृत कोलकाता 12.मिहषी 12.िशवशंकर ᮰ीिनवास 32.सहरसा 32.अिजत कु मार आजाद \n14.कथा सेतु भागलपुर 13..तरौनी 13.ᮧदीप िबहारी 33.सुपौल 33.अिजत कु मार आजाद \n15.स् वणर् दीप दरभंगा, 14.बलाइन 14.िशवशंकर ᮰ीिनवास 34.राँची 34. कु .मनीष अरिवन् द/सरस \n16.कथा कमला-कथा \nसलहेस  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nजयनगर 15.काठमाण् डू 15.रमेश रंजन \n17.कथा बहुरा बेगूसराय 16.धनबाद 16.अशोक \n18.कथा संगम ज् मशेदपुर 17.िबᲶो 17.अशोक \n19. कथा वषार् राँची 18.हटनी 18.डा.फू लचन् ᮤ िम᮰‘रमण‘ \n19.पटना 19. अिजत कु मार आजाद \nसगर राित दीप जरय-तीन सँ बेशी लोकािपत पोथीक लेखक/सम् पादक \n1.पिण् डत ᮰ी गोिवन् द झा 2.रमेश 3.डा.तारानन् द िवयोगी \nपोथीक नाम स् थान ितिथ पोथीक नाम स् थान ितिथ पोथीक नाम स् थान ितिथ \n1.सामाक पौती दरभंगा 07.07.1990 1.स् माड़ नवानी 21.07.1991 हमर यु᳍क \nसा᭯ य \nबेगूसराय 13.01.1991 \n2.िव᳒ापितक \nआत् म कथा \nप् ◌ै◌ाटघाट 10.07.1993 2.श् वेतपᮢ (सहसम् पा) जनकपुरधाम 1993 2श् ष् वेतपᮢ \n(सहसम् पा) \nजनकपुरधाम 1993 \n3.नखदपर्ण काठमाण् डू 23.09.1995 3.समानान् तर पटना 18.07.1997 3.अितᮓमण मिहषी 13.04.1997 \n4.ᮧलाप पटना 01.12.2001 4.ᮧितिᮓया सहरसा 18.07.1998 4.हस् ताक्षर मिहषी 13.04.1997  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \n5.आत् मालाप कोलकाता 22.01.2003 5.मण् डन िम᮰ अ᳇ैत \nमीमांसा(सहसम्  पा \nकाठमाण् डू 25.06.2000 5.िशलालेख मिहषी 13.04.1997 \n6.अतीतालाप पटना 6.एकै सम शताब् दीक \nघोषणा पᮢ (सह सम् पा \nपटना 01.12.2001 \n7.पाथर पर दूिभ दरभंगा 21.02.2004 \n8.कोशी घाटी सभ् यता दरभंगा 21.02.2004 \n4.डा.रमानन् द झा ‘रमण 5.श् याम दिरहरे 6.ᮧदीप िबहारी \n1.िमिथला दपर्ण \nपुण् यानन् दझा-सबोकारो \n25.08.2001 1.भिर राित भोर सहसम् पापटना \n10.10.1998 1.भिर राित भोर \nसह.सम् पापटना \n10.10.1998 \n2.बेसाहल दरभंगा 21.02.2004 2.एकै सम शताब् दीक \nघोषणा पᮢ-सह सम् पा \nपटना 01.12.2001 2.मकड.◌ी काठमाण् डू 25.06.2000 \n3.यदुवर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nरचनावली \nदरभंगा 21.02.2004 3.सिरसब मे भूत दरभंगा 21.02.2004 3. सरोकार ब् ◌े◌ागूसराय 09.04.2005 \n4.सगर राित \nदीप जरयक \nइितहास \nदरभंगा 21.02.2004 4.कनुिᮧया-अनुवाद दरभंगा 21.02.2004 4. अक्षर \nआकᱷस् ᮝा-अनुवाद \nबेगूसराय 21.07.2007 \n5.भजारल बेगूसराय 09.04.2005 \n3 \nसगर राित दीप जरय-तीन सँ बेशी बेर लोकापर्णकतार् \n1.पिण् डत ᮰ी गोिवन् द झा 2.ᮧभास कु मार चौधरी \nपोथी ल् ◌े◌ाखक स् थान ितिथ पोथी ल् ◌े◌ाखक स् थान ितिथ \n1.सािहत् यालाप डा.भीमनाथ झा सकरी 22.10.1991 1.मोम जकाँ बफर् \nजकाँ \nअमरनाथ दरभंगा 07.07.1990 \n2.गामनिहसुतैत अिछ महेन् ᮤ मलंिगया जनकपुाधाम 09.10.1993 2.िव᳒ापितकआत् मकथा गोिवन् द झा \nपैटघाट 10.07.1993 \n3.कथा कु म् भ सं-बुि᳍नाथ झा घोघरडीहा 22.10.1994 3.कथाकल् प डा.देवकान् त झा कोलकाता 28.12.1996  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \n4.िनवेिदता स् ◌ु◌ाधांशुशेखर‘चौधरी कोलकाता 28.12.1996 4.समानान् तर ᮰मेश पटना 18.07.1997 \n5.अितᮓमण डा.तारानन् द िवयोगी मिहषी 13.04.1997 5.कु कू रू.कू आकसौटी चन् दे्रश ब् ◌े◌ागूसराय \n19.09.1997 \n6.ᮧितिᮓया ᮰मेश सहरसा 18.07.1998 3.सोमदेव \n7.युगान् तर िवश् वनाथ पटना 01.12.2001 1.ᮧलाप गोिवन् द झा पटना 01.12.2001 \n8.एक फाँक रौद योगीराज पटना 16.12.2002 2.तीन रंग तेरह \nिचᮢ \nडा.सुधाकर चौधरी पटना 16.11.2002 \n9.याᮢी समᮕ स.◌ंषोभाकान् त पटना 16.12.2002 3.उदयास् त धूमकेतु पटना 16.11.2002 \n10.मैिथलीबालसािहत् य डा.दमन कु मार झा पटना 16.12.2002 4.अिभयुक् त राजमोहन झा पटना \n16.11.2002 \n11.िददबल ᮧभास कु मार चौधरी दरभंगा 21.02.2004 5.सवर्स् वान् त सके तानन् द पटना 16.11.2002 \n12.गंगा प.◌ं यन् ᮢनाथ िम᮰ दरभंगा 21.02.2004 6.लाखᮧश् नअनुᱫिरत रामलोचन ठाकु र खुटौना \n07.06.2003 \n13.गाछ झूल झूल जीवकान् त दरभंगा 21.02.2004 7.िचतकावर हंसराज दरभंगा 21.02.2004 \n14.हम भेटब माकर्ण् डेय ᮧवासी दरभंगा 21.02.2004 5.डा.रमानन् द झा ‘रमण‘ \n15.यदुवर रचनावली डा.रमानन् द झा ‘रमण‘ दरभंगा 21.02.2004 1.अदहन डा.िशवशंकर \n᮰ीिनवास \nकिटहार 22.04.1991  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \n16.कनुिᮧया अनु.श् याम दिरहरे दरभंगा 21.02.2004 2िमिथलांचलक लोक \nकथा \nडा.गंगाᮧसाद अके ला काठमाण् डू 25.06.2000 \n17लोिरक मिनयार चन् ᮤेश दरभंगा 21.02.2004 3.िशरीषक फू ल अनु.डा अके ला काठमाण् डू 25.06.2000 \n4.राजमोहन झा 4.उगैत सूयर्क धमक िसयाराम झा ‘सरस‘ दरभंगा 21.02.2004 \n1.मनकआडनमेठाढ़ डा.भीमनाथ झा धनबाद 21.10.2000 5.अिभज्ञा डा.फू लचन् ᮤिम᮰‘रमण‘ दरभंगा \n21.02.2004 \n2..एकै समशताब् दीक \nघोषणा पᮢ \nरमेष/श् यामदिरहरे/मोहनयादव \n. \nपटना 01.12.2001 6.स् वास स् वासमे \nिवश् वास \nिववेकानन् द ठाकु र राँची 02.10.2005 \n3 पृथा नीता झा भागलपुर 24.08.2002 7.अक्षर आकᱷस् ᮝा अनुवाद- ᮧदीपिबहारी बेगूसराय 21.07.2007 \n4.सिरसब मे भूत श्  याम दिरहरे दरभंगा 21.02.2004 \n5.हाथीचलय बजार डा.देवशंकर नवीन दरभंगा 21.02.2004 \n6.िचन् तन ᮧवाह डा.धीरेन् ᮤनाथ िम᮰ दरभंगा 21.02.2004 \n7.सरोकार प् ◌ा◌्रदीप िबहारी ब् ◌े◌ागूसराय 09.04.2005  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \n1.महेन् ᮤ कु मार िम᮰2. ज्योित \nनेपाल रल् वेक दुरावस् था आ सरकारक कानमे तेल \n-\n महेन् ᮤ कु मार िम᮰, पूवर् सांसद \nहमरा सब जका ँ भ ूपिरवेिष् ठत म ुलुकमे यातायातक चािर ᮧणली मध् ये ज ल  म ा गर्क िवकाशकेँ  क ल्  पना तत् काल \nके नाई सम् भ व  न ि ह  ।  व ा युमागर् अ ि त  म ह ग  य ा त ा य ा त क  स ा ध न  भेलाक कारण े आ म  न ेपाली जनता, \nसवर्साधारणकलेल सम् भव निह अिछ । सडक माग र् आशा अन ुरुप् निहयो होइत बहुतहद धिर िनमा र्णक पूवार्धार \nतैयार करबाक च ेष् टा अवश् य कऽल ेलगेल अिछ । अ ूदा िवडम् वना के हन, िवश् वक सबस ँ स स्  त, आरामदामयी, \nसुरिक्षत एवं लोकिᮧय यातायात रेल् वेसेवा ᮧणाली नेपालसँ िवस् थािपत होयबाक अवस् थामे अिछ । इन् टरनेट एवं \nकम् प् युटरक युगमे जनसँख् याक वृि᳍ भऽरहल अवस् थामे एकठामसँ दोसर ठाम शीᮖाितिशᮖ पहुँचवाक आतुरता, \nतािहक ल ेल र ेलसेव ा  स न क  आ र ा म द ा य ी  आ  सुरिक्षत आधुिनक ᮧािविधक सुसम् पन् न र ेल माग र् उ पेिक्षत एवं \nलावारीश अवस् थामे अिछ । \n       अखनो स ँसारक दूलर्भ ईन् जन मा᳷टनवनर्᳍ारा िनिमत न् यारेगेज रेल् वे ईन् जन नेपालमे उपलब् ध अिछ, म ूदा \nसंचालनमे निह अिछ । ब ेलायती शासनकालक रेल् वे ईन् जनसन १९३७, िवᮓम संवत१९९४ साल सँ संचािलत \nसेवा आई प ूणर्रुपेण उप ेिक्षत बनल अिछ । बहुतो न ेपाली जनताकेँ  जानकारी निह ह ैतिन ज े न ेपालोमे र ेल \nसंचालनमे छैक ।१९९०मे सवर्ᮧथम सभᱷ कऽ १९९२ स ँ िनमार्ण काज ᮧारम् भभेल िवदेशकलेल काठ ढ ुवानीमे \nᮧयोग कायलगेल, जखन न ेपालक हिरयोवन समाप् त होबऽलागल तत् पश् चात ई र ेल सेवा मानव स ेवामे ᮧयोग \nहोवऽलागल । आजुक पिरवितत अवस् थामे आवागमनक साधनकेँ  रुपमे स् थािपत भेल आजुक पिरवितत अवस् थामे \nआवागमनक साधनकेँ रुपमे स्  थािपत भ ेल । व ैज्ञािनक युगमे अ न्  य िवकिशत द ेश अचिम् भ त  स व क ा श  क ए ल क ,  \nभारतमे आजुक िदन सबसँ पैघ रेले मन् ᮢालय छैक । भारतक आिथक्   रीढक रुपमे रेल् वे स् थािपत अिछ । जापान, \nᮨान् स आिद द ेशक रेल सेवामᱶ आश् चयर्जनक ᮧगित कएलक अिछ । एक घण् टामे ४०० िकलो िमटरक द ूरी तय \nकरैत अिछ । भारतम े व ेलायित सा᮫ाज् य᳍ारा रेलसेवा ᮧरम् भ आ िवस् तार भ ेल  ।  ᮧ य  ओ ह ी  स म य  ि व . सं. \n१९९४मे यु᳍ शम् शेरक शासनकालमे नेपाल सरकार र ेल् वे( एन.जे.जे.आर.) नेपाल जनकपुर जयनगर र ेलसेवा \nआ (एन.जी. आर.) भारतक रक् सौल होइत वीरग ँज अमलेखगँज तक साचािलत रह ै, मूदा बहुत पिहन े सँ सेवा \nबन् द अिछ । आब माᮢ ५१ िक.िम. माग र् जयनगर िवजलप ुरा सँचािलत सेवा जनकपुर सा िवजलप ुरा, २०५९ \nसाल अषाढ २३ गत े आएल िभषण बािढक ᮧकोप सँ िबग् धी नदी प ुल क्षितᮕस् त भेने यहो र ेल सेवा पूणर्रुपेण  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nबन् द भऽ २९ िक.िम.म े माᮢ  िस मीत  अि छ  ई  सेव ा ।  स र क ार क  अक मर्न् यता, लापरवाही तथा उप ेक्षाक कारणे \nलोहाक लीक मािट स ँ भरल अिछ, घासपात जनिमग ेल अिछ, ठाम ठाम िनिमत याᮢी ᮧितक्षालय सेहो ध् वस् त \nभऽरहल अवस् था छैक । रेलक जमीन सब स ेहो अितᮓमण माᮢ निह िलके पर तरकारी बजार छानल ग ेल अिछ, \nमूदा सरकार आ सम् बिन् धत िनकाय रेल ᮧशासनक ध् यान एम् हर निह देखल जा रहल अिछ । व ेर वेर जानकारी \nआ तथादा कएलाक बादो कोनो सुनवाइ निह भऽरहल जनताक िसकायत रहल अिछ । \n        देशक ऐितहािसक धरोहर एव ं तराई माᮢ निह नेपालक गौरव र ेलसेवा जीणर् अवस् थामे अिछ । ब ुझना \nजाइत अिछ ज े यिह स ेवाकलेल कोनो मायबाप निह रहल । अखन धन ुषा महोᱫरी धिर ई रेलसेवा सँचािलत \nभेल अवस् थामे एिह माग र् सँ जतेक याᮢी आवत जावत करैत छल ताही अन ुपातमे आन कोनो यातायात एव ं \nसवारी साधन सा आवत जावत निह होइत अिछ जकर सत् य तथ् य याᮢीक सँख् या सँ पुष् टी होइत अिछ । पयर्टनक \nयुगमे रेलसेवा एनो उपेिक्षत रहल तािहसँ तराईवासीके  जनमानसमे केहन भावना उत् पन् न हायत ? \nअसमान भेदवाभ सँ ᮕसीत मानल जाए की निह ? आई जᲅ एहन छोट समस् या पहाड मे रिहतै तहन की एहीना \nउपेिक्षत रहैत र ेल स ेव ा  ?  ज न क पुरधाम धािमक्    स्  थल तथा पय र्टनकलेल आवऽबला याᮢी मध् ये स व ार्िधक \nभारितीय नागिरक रहैत अिछ, एकिदनमे कमसँ कम पाँच छौ हजारक सँख् यामे याᮢी आवत जावत करैत अिछ । \nदूभार्ग् यवस महोᱫरी िजल् लाक मध् य क्षेᮢमे एकमाᮢ यातायातक साधन रेले अिछ, ओहो अखन बन् द अिछ । अन् य \nयातायातक सुिवधा नइ रहल क्षेᮢक ई सेवा वन् द भेने जनजीवन कत ेक ᮧभािवत हेतै तकर अन ुमान सहजिह \nकायल जा सकै या । अशᲦ िवमारी, उ᳒ोगव् यापार, दैिनकजीवनक उपभोग सामᮕीक आभाव तथा ᮓय िवᮓयक \nसमस् या सा एम् हरके  जनमानस बहुत ᮧभािवत भ ेल अिछ । ᮧाय ᮧत् येकिदनक ई समस् याकेँ  क ा र ण  रेलसेवा \nअिभषाप िस᳍ भऽरहल अिछ । नयाँ नेपालक िनमार्०◌ँम् ◌ै ज् ◌ू६ल्   ᳒ल्  त् थ् ँ ज् न्  प् ्रितिनिध सबहक प ूणर् दाियत् व \nहोइत छिन् ह, की त रेलसेवा फे र सा सञ् चालन कएल जाय या रेलसेवा बन् द कऽ वैकिल् पक मागर् िनमार्णमे ध् यान \nदेिथ । गणतन् ᮢस् थापनाक महा अिभयानम े एिह क्षेᮢक कम योगदान निह रहल । राजनीित योगदान करऽबला \nबीर शहीदक पुण् यभूिम आई उपेिक्षत अिछ । आिथक योगदानमे सेहो रेलसेवा उल् लेखिनय काज बरबामे सहायक \nरहल अिछ । \n      दाता िमᮢ राष् ᯡक सरकार तथा जनᮧितिनिध᳍ारा रेलसेवा िवस् तार आ सुव् यविस् थत करबामे उत् साहजनक \nआश् वासन स ेहो भ ेटल,मूद ा  अ ख न  ध ि र  ई  क ा ज  ि क य ा क  न ि ह  स फ ल  भ ऽ र ह ल  अ ि छ  ?  भ ा र त ी य  ज न त ा ,  \nराजनी◌ीत् क्   ᳒ल् ? स् म् ँ◌ीज् क्   क् ँईकतार् वेरवेर ई सवाल सदन स ँ लकऽ सडक धिर उठा रहल अिछ, भाषण एव ं \nसावर्जिनक अिभव् यिक् त सेहो सँचार माध् यमसँ जानकारी भ ेट रहल अिछ । तात् कािलन रेल मिन् ᮢ रामिवलास \nपासवान, वत र्मान र ेल मिन् ᮢ लालू ᮧसाद यादवजेक अिभव् यिक् त स ेहो साव र्जिनक भ ेल अिछ िक जयनगर, \nजनकपुर, िवजलपुरा होइत व᳸दबास धिर ᮩोडगेज रेलसेवा िवस् तार कायल जाएत । भारतीय राजद ूतावास सँ \nसेहो ᮧस् ताव आएल िक जनकप ुर िवजलपुरा रेल् वेसेवा िवस् तार कऽ काठमाण् डौ धिर महु ँचाएल जाय तकराल ेल \nनेपाल सरकार᳍ारा ᮧस् ताप पेश करओ आ तािहम े भारत सरकार प ूणर् सहयोग करत । िकछ ु साल प ूवर् नेपाल \nभारत बीच रेलसेवा िवस् तारक सन् दभर्मे िबना िवष् कषर् वातार् भाग भेल एिह वातार् सा पूवᲃ एकटा वातार् िदल् लीमे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nभेल छल । पिहल आ दोसर चरणक वाता र्मे सहभागी सरकारक ᮧिधिनिधक कथन अनुसार ई वैसार उपलब् धी \nमूलक रहल कु टनीितक माध् यम सँ िनष् कषर्मे पहुँचवाक मे दुनु पक्ष सहमत भेल ,मूदा आश् चयर्क बात जे एतेक वषर् \nिबत रहल अिछ अखनधिरक ᮩोडग ेजक बात छािरदी, स ँचािलत न ेरो ग ेज िलक आ ३ कडोर लागतक प ूल \nिनमार्ण क िकयाक निह भऽरहल अिछ । \n      पंचायतकालमे सेहो जापान सरकार न ेपाल रेलसेवाक िवस् तार िनमार्ण ᮧस् ताव रखने छलाह, हुनकर शत र् \nरहिन ज े जापान े स र क ा र क  रेखदेखमे ई  क ा ज  ह ा य त ,  मुदा किमशनक कारण े ओ  ᮫ स्  ताव पतन भ ेल । एमाल े \nस र क ा र क  स भ य  त त्  कािलन िनमा र्ण तथा यातायात मिन् ᮢ भरत मोहन अिधकारी जनकप ुर रेल् वे आ  नेपालक \nिवकाश िवषयक गोष् ठीमे हुनकर अिभव् यिक् त छलिन् ह, जे जनकपुरधाम सनक पिवᮢ स् थलक पयर्टिकय िवकाशक \nलेल रािष् ᯡय सहमितक आवश् य क त ा  अ ि छ  ।  ि न क ट  भ ि व ष्  यमे ि न म ार्ण तथा यातायात मन् ᮢालय᳍ारा जापान, \nभारत तथा ᮨान् स सरकार सपक्ष रेल् वेसेवाक आध ुिनकीकरण एव ं ि व स्  तारकलेल िलिखत ᮧस् ताव पठायब ज े \nᮧितव᳍ता जनौने छ ल ा ह  ।  नेपाली का ँᮕेसक मिन् ᮢगण᳍ारा वेरवेर िनरीक्षण भेल ओ आशाजनक आश् वासन \nभेटैत रहल,म ूदा समस् या अखनो यथावत े अ ि छ  ।  अ व स्  था दयिनय अिछ, प ुरान भौितक स ँरचना, रेल् वे \nᯡयाक,स् लीपर, इन् जनकोच तथा पूलसब जीणर् अवस् थामे अिछ । कम र्चारी व् यवस् थापन कमजोर रहलाक कारण \nरेल कम् पनीक आिथक अवस् था सेहो बहुत कमजोर अिछ । \n     हालिहमे नेपाल आ भारत सरकार बीच भ ेल सहमित अन ुसार जयनगर स ँ वदᱮबास धिर ७० िकलोिमटर \nरेल् वेसेवा िवस् तार करबालेल भारतक राइट्स नामक कम् पिन सन २००७ ज ुलाईमे सभᱷ काज सम् पन् न कयलक \nअिछ । तत् पश् चात भारतीय रेल सरकारक चीफ इिन् जिनयर आ सहायक िइिज् नयर सबहक टोली प ुन सवᱷ काज \nसम् पन् न कयलक जे काजक पूणर्ता देवऽमे कम सँ कम पाँच वषर् लागत, मूदा ᮧश् न अिछ जे पाँच वषर्क अविध धिर \nएिह क्षेᮢक अवस् था िक हायत ? यिह अवस् थाके  ध् यानमे रखैत नेपाल सरकार तत् काल सँचािलत लीक आ प ूल \nिनमार्ण क रेल सँचालन मे आवओ । बहुत ᮧयासकबाद अथर्मिन् ᮢ ११ कडोर रुपैया देवाक िनणर्य कयलिथ । यिह \nᮧयासमे यातायात मिन् ᮢक पूणर् सहयोग रहलिन् ह, मूदा ११ कडोर रुपैया भऽ की रहल छैक ? ११ कडोर मध् ये ५ \nकडोर जनकपुरसँ पूवर् आ ६ कडोर जनकप ुर सँ पिश् चम िबजलपुरा धिरक ममर्त िनमार्णकलेल  छुिटयाओल गेल \nछल तथािप अखन धिर काज ᮧरम् भक गँधधिर निह आिबरहल अिछ । \n          यातायतक ᮧणलीमे र ेलसेव ा  ए क ट ा  ए ह न  ᮧ ण ल ी  ᮧ म ा ि ण त  भेल अिछ । ज े ज तेक लम् बा ख ूरी धिर \nिवस् तार करय ततव े व ेसी आरामदायी हायत आ स ँगिह ओतव े आमदानी होयवाक िनिश् च त  अ ि छ  ।  स ा म ा न  \nढुवानी, याᮢी आवत जावतम े र ा ज श्  ववृि᳍क सँगिह रोजगारीक अवसर स ेहो ᮧाप् तक साथसाथ आिह क्षेᮢक \nसवार्ङ्गीन िवकासक पूवार्धार सुिनिश् चत रहत । रेल् वेसेवा ᮓमश रुपान् तरीत होइत संस् थानसँ कम् पिनमे पिरणत \nभेल ई स् वायᱫता ᮧप् त कम् पिनमे सात मन् ᮢालयक शेयर अिछ, मनोमानी ढ ँगसँ िबना मूल् याङ्कन कयल जायत \nत कै यक असबके  सम् पित छैक । कम् पिन चाहे त अपन े बलबूᱫापर रेलसेवा सँचालन कऽ सकैत अिछ । एकटा \nसक्षम व् यवस् थापन, पारदिशताक आवश् यकता छैक । आशा राखी लोकतािन् ᮢक सरकार एिह शुभकाजमे सहयोग  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nकरय, निह त वोिह क्षेᮢक जनता आब हाथ पर हाथ धऽ ब ैसल निह रहत आ द ेसर िवकल् पक खोजीमे जुटत, \nजकर पिरणाम सरकारमे सहभागी दल एवं सरकारके  भोगिहटा परतैक । \nआतंकवाद महत् वाकांक्षाक खेतमे आकु रण होइत अिछ \n                                     महेन् ᮤ कु मार िम᮰ \n                                        पूवर् सांसद \n  \n      आत ँक ᮧाणी जगतमे आ ि द म  ᮧ त्  युषा स ँ च लैत आिव रहल अिछ । ᮧाणीक े  अ प न  अ क ा र ,  श Ღ ी  आ  \nकायर्क्षमताक कारणे आतँकक पिरणम आ ᮧकार सभमे िविवधता द ेखल जा सकै त अिछ । प ुराणादीमे विणत  \nदेवासुर संᮕामसभ आतँकवादीक ᮰ृंखलाके  महागाथा अिछ । मिहषास ुरक िᮓया कलाप सँ आतँककीत देवतागण \nशिᲦक आराधनामे लािग नारी ᳍ारा छल ᮧपञ् च र च न ा क ऽ ओ क र ा स माप्  त कयलगेल ᮧसँग द ुगार् स प्  तशीमे \nव िणत  अिछ  ।  र ाव णक  आ तँक समाप् त करवालैल राम अन ेक जाितक सहयोग ल समाजक े  मुिᲦ देवौलिन् ह । \nतिहना कं शक उन् माद अती भेलाक पश् चात एकटा सामान् य गोपाल कृ ष् णक रुपमे अवतरीत भेलाह । \n       कहवी छ ैक, बीनु बीज व ृक्षक आकुरण निह होइत छ ैक । अम ेिरका के  जन् मओल स᳎ाम आ ओसामावीन \nलादेन अम ेि र क ा  ि व रु ᳍  ि क य ा क  आ त त ा य ी  भ  ᮧ ग ट  भेल ? इिन् दरा गा ँधी᳍ारा पालीत सन् त जन ᱷल िसह \nिभण् डवाल इिन् दराकै  ᮧाणे ल ल ेलक । ओसामावीन आ ओमार आज ुक युगक िवश् वके  सवार्िधक शिᲦ सम् पन् न \nअमैिरकाक िनन् न आ भ ूख उडाद ेने अ ि छ  ।  आ तँकवाद किहयो महत् वाकाँक्षाक खेतमे अ ंकु रण होइत अिछ आ \nअन् याय अत् याचार, शोषण आ दमनक वषा र्मै वढैत या त ताही ᮰ृंखलाके  तोडैत अिछ िक त अपन े समाप् त भ \nजाइत अिछ । संसारक आतंकके  इितहास व् याह पिरणम देखवैत अिछ । िहसामे ᮧितिहसा जकां आतंकवादी सभ \nमाᮢ अपने हत् या िहसा, ल ुटपाट आ अिगलग् गी निह करैत छैक दोसर पक्षके  सेहो ओहने काज करवाल ेल वाध् य \nकरवैत अिछ । स ंसारक ᳍न् दरत पक्षके  गहᱭर सं अध् ययन, मनन कयला उपरान् त एकरा सभहक िᮓया कलापक \nपिरनती याह ᮧमािणत होइत अिछ । \n      आतंक शब् द सं कोनो हैजाक ᮧकोप आ कठोर अत् याचार आिदसं उत् पन् न होव बला भयके  वोध करवैत अिछ \n। आतंकमे वाद जोिडदेलाक बाद  एकर अथर् मनुष् यकै  डेरा क धमका क या ᮢास ᮰ृजना क क िहसात् मक िवᮤोहक \nरुपमे अपन ᮧभुत् व स् थािपत क काज िस᳍ करवाक िवचार आ िस᳍ान् त बुझना जाइत अिछ । दोसरक े  सम् पित \nलुटव, घरमे आिग लगाएव, पर स् ᮢीसंग बलात् कार करब, समाजम े उत् पाद मचाएव एहन द ुष् कमᱮकै  द ुराचारी \nकहल जाइत अिछ ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \n       तानाशाही चाहे जेकर होउक, जजर्बुशक हौउक वा मुसरर्फकै  एकरा कौनो दृिष् टए नीक निह मानल जायत \n। कानो राष् टक तानाशाही आ दादािगरीक े  एक न एक िदन िवनाश होयब ेटा करैत अिछ । आव ओ य ुग निह \nरिहगेल ज े ल ो क  बुझौक परम ेश् वरक अन ुकम् पासं ग भर् ध ा र ण  भैल ,  ई  ल ौ क  म ा न  लेल त ैयार निह रिहग ेल । \nककरोलेल तोपक सलामी आ के ओ लाठी,बुट आ गरमे गोली खाई, आजुक मानव समाजक चैतना एकरा सह लेल \nतैयार निह अिछ । िवश् वक कोनो ठाम ज े िवᮤोह भेलैक तकर समाधान करवाक काजक दाियत् व वाहक अपना \nआपके  िविशष् ट निह समान् यस् तरक खण् डमे राखय तखने ई समस् याक समाधान भ सकै त अिछ । २००७ साल स ं \nपालीत, पोिषत आ वढ ैत आएल समािजक िवᮤोहक स् तरके  म ा ओ व ा द ी  ल ग ा य त  त थ ा क ि थ त  ᮧ ज ा त न्  ᮢवादी \nदलसब तराई समस् याकै  जाइन ब ुिझ क अखनो काया र्न् वयन पक्षकै  कमजोर बनािवक रखन े अिछ । िपडीत पक्ष \nअखनो िवश् वस् त भ निह पािवरहल अिछ । न ेपालक सन् दभर्मै माओवादी १० वष र्धिर हिथयार उठा जनिवᮤौह \nकएलो उपरान् त सबपक्षके  समेट निह सकल । स ंगही आन पाटᱮ सैहो िपडीत,उत् पीडीत,राज् यक संरचना सं दर \nरह बला वगर्क ᮧित इमान् दार निह रहल त दौसर िवᮤोहक सम् भावना अवश् सम् भावी अिछ । \n          िवᮤोहक अनेक शैलीआ प᳒ती मध् ये कम स ं कम जनआत ंक आ जनधनक क्षित होइक एहने शैली एवं \nआचरण माᮢ िवश् मे अनािदकालसं समािजक मान् यता वपैत अिछ । समािजक रुपानतरण हिथयार निह िवचार \nसं क ा य ल  ज ा इ क  त ख ने ि ट क ा उ  भ  स कै त अिछ । आस ुर ी  त ा ल  य ा  वृित एकटा स् वभािवक कमजोरी अिछ । \nसिहष् णुता संस् कारक उदाᱫीकरण अिछ । मनोिवज्ञान याह तथ् यके  मान् यता दैत छैक जकर ᮧशस् त ᮧमाणसब छैक \n। \n         ३० वष ᱷ पञ् चायती शासन स् वैच् छाचारी, हुकु मी, िनरंकु श सामन् ती ᮧवृितक छले◌ैक त २०४६ सालक \nजनआन् दोलन व् यावस् थामे प ि र व तर्न लौलक तथािप ᮧव ृितमे कोनो पिरवत र्न निह द ैखलगेल । प ूवर् र ा ज ा  \nज्ञानेन् ᮤ᳍ारा फै र स ं व्  याह शासन ᮧणालीके  प ुनरावृित कर चाहलक म ुद ा  स फ ल  न ि ह  भ  स क ल  ।  ज्ञ ा नेन् ᮤक \nमहत् वाकांक्षा बढैतगेल जकर फलस् वरुप द ेशक जनता गणतन् ᮢोन् मुख होइत आई द ैशमे गणतन् ᮢ स् थापना भ ग ेल \nअिछ । आव जौ कोनो ᮧकारक वाधा व् यवधान उत् पन् न करबाक कोिशश कायलग ेल त िवᮤोह बढवेटा करत । \nसंिवधानसभा म ू᳎ ा  न ि ह  स म ा ध ा ने म ू᳎ ा  अ ि छ  ।  संिवधान सभाक िववा र्चन पश् चात मध ैशक साथ कोनो दल \nधोखा द ेवाक धृष् टता करत त पिरणाम अिनष् टकारी हायत । राष् ट दोसर द ूिगतर्कै  आ म न्  ᮢ ण  क र त  ।  म धेशक \nजनता अखनधिर उप ेिक्षत, उत् पीिडत रहल, समान अिधकार आ समान पिहचानकल ेल लालाइत रहल मध ेशक \nमू᳎ापर यिद राजनीित करबाक धृष् टता करत त स् वािभमानी मधेशी जनता फे र िवᮤोहमे उतरत, मधेशी जनता \nमधेशवादी अिछ, माᮢ मधेशवादी गणतन् ᮢवादी निह । गणतन् ᮢवादी किह जनता भᲂट निह देलक आइ िकछु \nनेता कहैत छिथ, “हामी गणतन् ᮢवादी हᲅ” हुनका “हामी मधेशवादी” कह म े लाज िकएक ? आबक स ंिवधान \nजनआन् दोलन २०६२।०६३ तथा मध ेश आन् दोलन᳍ारा ᮧाप् त जनािधकारक सन् दभर्मै एकटा एहन स ंिवधानक \nआवश् यकता छैक जािह स ंिवधानक माध् यम सं नेपालक जनता सही अथ र्मै समावेशी लोकतन् ᮢ, ᮧितस् पधार्त् मक \nब हू द ि ल ,  ब हू भ ा ि ष क ,  ब हू स ांस् कृ ितक स् वरुपक स ंगिह सम् बिन् ध त  अ ि ध क ा र  स ब ह क  उ प भ ो ग  क  स क य  ।  ए क र ा  \nसंगही एिह दैशमे सयकडो वषर् सं शोिषत रहल मध ेशी समुदाय, दिलत, अल् पसंख् यक, आिदवासी एवं जनजाती  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \nआव िनमा र्ण हौव बला नया ं स ंिवधान᳍ारा एकटा कण् ठारिहत सम ुन् नत, समाव ेश ी  आ  ि व क ा श श ी ल  स म ा ज क  \nिनमार्ण भ सकै  आ तकर यथाथर् अनुभूित अनुभव जनता क सकय ।  \n  \nज्योितकेँwww.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाड र् (अंᮕेजी प᳒क हेतु) भेटल छिन्ह। हुनकर अंᮕेजी प᳒ \nिकछु िदन धिर www.poetrysoup.com  केर म ुख्य पृ᳧ पर सेहो रहल अिछ। ज्योित िमिथला िचᮢकलामे सेहो पारंगत छिथ आऽ \nिहनकर िमिथला िचᮢकलाक ᮧदशर्नी ईिलग आट र् ᮕुप केर अंतगर्त ईिलग ᮩॊडवे, लंडनमे ᮧदिशत कएल गेल अिछ। िमिथला प ᱶᳳटगक \nिशक्षा सु᮰ी ᳡ेता झासँ बसेरा इंस्टीᲷूट, जमशेदपुर आऽ लिलतकला तूिलका, साकची, जमशेदपुरसँ।  \nज्योित झा चौधरी, जन्म ितिथ -३० िदसम्बर १९७८; जन्म स्थान -बेल्हवार, मधुबनी ; िशक्षा- स्वामी िववेकानन्द िम िडल स्कूᬽ \nिटस्को साकची गल्सर् हाई स्कूᬽ, िमसेज के एम पी एम इन्टर कालेज़, इिन्दरा गान्धी  ओपन यूिनविसटी, आइ सी डबल्यू ए आइ (कॉस्ट \nएकाउण्टेन्सी); िनवास स्थान- लन्दन, यू.के.; िपता- ᮰ी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- ᮰ीमती सुधा झा, िशवीपᲵी। ''मैिथली \nिलखबाक अभ्यास हम अपन दादी नानी भाई बिहन सभकेँ पᮢ  िलखबामे कएने छी। बᲬेसँ मैिथलीसँ लगाव रहल अिछ। -ज्योित    \nभूिमका : एम पी टूर \nकहै छै जे एक बेर शेर जᱰ मनुषक खूनक स्वाद चिख लैत अिछ तऽ ओकरा मन ुषक आदत भऽ जाएत छै। \nसैह  ह ा ल  छ ल  ह म र  स ब ह क । ए क  बेर ज े िटस्कोक शैक्षिणक याᮢामे जाइत छल तकरा सबम े ब ेर-बेर जाइके \nअिभलाषा जािग जाइत छल ै।अही कारण सऽ लगभग आधा सऽ लऽ कऽ द ू ितहाई तक िव᳒ाथᱮ तेहेने रहैत छल \nजे पिहनेहो आयल रह ैत छल। तकर बाद एह ेनो बड होएत छल ज े सब तरहक इण्टर स्कू ल कॉम्पीिटशनमे एक \nदोसर के  िचन्हार भेल रहैत छल।से बड कम े लोक एह ेन होएत छल ज े वस्तुत: नऽब होइत छल।पिहल ब ेर जᱰ \nकनी अन्तमुर्खी रिहतो छल तऽ अिगला ब ेर सऽ खूब खुलीकऽ मज़ा करैत छल।नब िव᳒ाथᱮ सबके  सहायक सेहो \nबनैत छल। \nहमहुं आ न  िव ᳒ ाथᱮ जक ᱼ ब हु त  आ ह् ल ािदत  छल हुं।टूर ल ेल चयन भ ेल से तऽ िपछला सालक िरजल्ट \nिनकिलते द ेर ी  प त ा  च ि ल  गेल छल।ल ेिकन कत जायब स े अ ि ह बेरका वािषक परीक्षाके  स म ा ि ᳙  ि द न  ब त ा य ल  \nगेल।जहन पता चलल जे मध्यप्◌्रादेश जायके  अिछ तऽ बहुत खुश भेलहुं।घरक पिरवेशक ई असर छल जे उᲯैन \nआ अमरकं टक ल ेल बड उत्सािहत छलहु ं। तािहपर सऽ कान्हा न ैशनल पाकर् के  द ेख क  ल ा ल स ा  सेहो कम निह \nछल।पिहल बेर ई अवसर छल। अिहबेरका टुरक ल᭯य िन᳜िलिखत छल: \n(1)    िवलासपुर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \n(2)   अमरकं टक \n(3)   जबलपुर  \n(4)   भेड़ाघाट \n(5)         कान्हा नेशनल पाकर् \n(6)   पचमढ़ी \n(7)   उᲯैन \n(8)         इन्दौर तथा \n(9)   भोपाल \n1.अवै᳒ नागिरकताः िसक् कमीकरणक ᮧयास, 2.तराई/मधेशक आन् दोलनः लूटमे लटुवा नफ् फा,3.अन्तवार्तार्-डा. \nराम दयाल राके श/आभाष लाभ,4.िᮢभुवन िवश् विव᳒ालय᳍ारा िमिथलाक्षर फन् टक िवकास \nमनोज कु मार मुिᲦ- \nअवै᳒ नागिरकताः िसक् कमीकरणक ᮧयास \n                \n मनोज मुिक् त \n  \n     नेपालमे नागरीकता िवतरण बहुतो वष र् पिहने सँ चिचत िवषय बनल अिछ । खास कऽ पिहल मध ेशवादी \nदलक रुपमᱶ जानल जाइत न ेपाल सदभावना पाटᱮ अपन स् थापने कालसँ नागरीकताके  अपन ᮧमुख मु᳎ाक रुपमे \nरखैत आएल छल । ᮧजातन् ᮢक आगमनकबाद २०४८ सालमे बनल सरकारक समयम े सेहो नागरीकताक ᮧश् न \nसदन गमर्ओने छल ।सदभा वना पाटᱮक अडान रहैक बहुतो मध ेशी जनता नागरीकतास ँ बिञ् चत अिछ, सबके   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nनागरीकता द ेल जाए । सदभावना पाटᱮक एिह अडानपर जनमोचा र् ल ग ा ए त क  द ल स ब  ए क र ा  भ ा र त क  \nिवस् तारवादी नीित कह ैत िवरोध करैत छल । हूनकर सबहक कहब रह ैिन जे मधेशीसबके  नागरीकता दऽद ेलासँ \nनेपाल िसक् कमीकरण भऽ जायत । \n       जनआन् दोलन २०६२/०६३ स ँ प ि ह ने स ेहो नागरीकता िवतरणकल ेल आयोग सब बन ैत रहल, अपन \nᮧितवेदन बुझवैत रहल । कोनो ब ेर जᲅ नागरीकता देलोगेल त “सबै भारतीयहरुलाई नागरीकता िदयो, द ेशमा \nअब िवखण् डन हुन् छ” कहैत, िरट दायर कऽ मधेशमे देल जाचुकल नागरीकताके  बदर सेहो कराओल गेल । \n       एकटा िवद ेशी नागरीकके  नेपालक नागरीकता द ेनाई वास् तवमे बहुत बडका षडयन् ᮢ होइत छैक, देशक \nहीत िवपरीत काज होइत छैक । देश हीतक िवपरीत काज कयिनहार ककरो नईं छाडल जएबाक चाही । ताहुम े \nनागरीकता सन स ँवेदनशील िवषयम ᱶ त  स ब ह क  न ज ि र  र ह ब  ओ त बे ज रु र ी  ह ो इ त  छैक । म ुद ा  ज ो र  ज ो र सँ \nगरजिनहार सबहक मानिसकता एिहब ेरक नागरीकता िवतरणक समयम े द ेखागेल । नागरीकता िवतरणक \nतथ् याँक अनुसार लगभग २४ लाख नागरीकता सम ुच् चा देशमे िवतरण कायलग ेल । जािहम े लगभग ११ लाख \nतराई मध ेशमे आ  १ ३  ल ा ख  प ह ा ड  ि ह म ा ल मᱶ ।  ि क  व ा स्  तवमᱶ नागरीकता ᮧप् त के ने च ौ ि ब स ो  ल ा ख  व्  यिक् त \nनागरीकता ल ेब ाक  ह क दार  र ह िथ ?  ई ए क ट ा पैघ ᮧश् न अिछ । ह ँ स दन मे ब हु त  हँगामा कायलग ेल, अपनाके  \nदेशक िठकदार कहिनहार द ेखावटी देशभक् त पाटᱮसब᳍ारा । अहु हँगामा सबहक एकिहटा कहब छल ज े तराई \nमधेशमे सबटा भारतीय सबके  नेपाली नागरीकता द कऽ द ेशके  िसक् कमीकरण करबाक तैयारी कायल जाऽरहल \nअिछ । म ुद ा  ि क  न ा ग र ी क त ा  ि व त र ण  क य ि न ह ा र  अ ि ध क ा र ी मे क ए ट ा  व्  यिक् त तराई या मध ेशी मूलक रहिथ ? \nआँगुरपर गनल जा सकैया । अवै᳒ रुपसँ िवतरण कायलगेल नागरीकता मधेशक िवरोधमᱶ बहुत पैघ षडयन् ᮢ \nअिछ । मध ेशमᱶ ज ा ऽ क  गैर मध ेशी अिधकारीसब᳍ारा ज े ि क छु म ा ᮢ ा मे ि व देशी सबके  म ो ट ग र  प ा ई  ल  क ऽ  \nनागरीकता िवतरण कायलग ेल अिछ स े मधेशीसबके  अपने धतᱮमे गुलाम बनयबाक चािल अिछ । एकर द ू टा \nपक्ष अिछ, जौ नागरीकता लेने िवदेशी भुख् खे मरत त उदारवादी मध ेशी अपनो िहस् साक भोजन द ेबऽमे पाछा \nनई रहत, आ मानिसक एव ं शारीिरक यातनाक पीडा म ेलैत रहत । जौ पाइक े  बलपर नागरीकता ल ेने कोनो \nधिन् नक िवद ेशी गामम े र ह त  त  ग ा म क  ि ज म द ा र  ब ि न क ऽ  स ब के  फे रसँ क मैया बनाल ेत ज ेना पिश् चमी तराई \nमधेशमे थारु सबके  पहाड स ँ िवस् थािपत पहाडी सब᳍ारा कमैया बनालेल गेल । ताए ँ एिह बातपर मध ेशीसब \nसचेत रहिथ आ िवदेशी सबके  नागरीकता लेबऽसँ सकभर रोकलिथ । मुदा तैयो पाइयक भुखल आ ᳍ेष भावनासँ \nकु िटकु िटकऽ भरल गैर मधेशी अिधकारीसब᳍ारा मधेशोमे िकछु नागरीकता अवै᳒रुपसँ िवतरण कायलगेल । \n      दोसर िदश पहाड आ िहमालम े जे जन सँख् यो सँ बेसी नागिरकता िवतरण भ ेल ताइके  ि व ष य प र  स द न मे \nककरो बकार धिर निह फु टल । कत चिलगेल ओई देशभक् त नेता सबहक देशभिक् त ? ई अिहने ᮧष् ट कऽदैत अिछ \nजे ओइ खोखला देशभक् तसबक िनयित, ओसब िक चाहैत अिछ, आ कत सँ सञ् चािलत अिछ ? \n       वास् तवमे अवै᳒ नागरीकता िवतरण क कऽ न ेपालके  िसक् कमीकरण करबाक ᮧयाश सᲂचल समझलरुपमᱶ \nशुरु भऽगेल अिछ । नेपालमे लाखोके  सँख् यामᱶ ितब् बती, भुटानी आ भारतीय(दािजिलङ्ग) नागरीकके  नागरीकता \nद कऽ व ै᳒ नागरीक बनयबाक ख ेल श ुरु भऽग ेल अिछ, आ तकरा सब मध ेश िवरोधी मानिसकताक लोक  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \nिभतिरया मोन स ँ स् वागत करैत गदगद भऽ रहल अिछ । एकर कारण एक् किहटा अिछ ज े नागरीकता ल ेिनहार \nितब् बती, भुटानी आ भारतीय(दािजिलङ्ग) लोकक े  मुँहकान आ ᮧायःके  भाषा न ेपालक ओइ ब ेतुक् का देशभक् त \nनेता सबसँ िमलैत जुलैत अिछ । ई िसक् कमीकरण नईं त िक अिछ ? द ेशक सम् पूणर् सचेत नागरीकके  सᲂचबाक \nचाही ।  \nतराई/मधेशक आन् दोलनः लूटमे लटुवा नफ् फा \n                               मनोज झा मुिक् त \n       स ँयुक् त लोकतािन् ᮢक मधेशी मोचा र्क नामपर भ ेल तराई/मध ेशक आन् दोलन अन् तोगत् वा सातदलक \nसरकारके  फागुन १६ गते वाध् य कऽदेलक आ सातदलक सरकारके  तरफसँ ᮧधान मन् ᮢी िगिरजाᮧसाद कोइराला, \nतात् कालीन नेकपा एमालेक मुिखया माधव नेपाल आ नेकपा माओवादीक अध् यक्ष पुष् प कमल दहाल “ᮧचण् डक” \nउपिस् थितमे आ ठ बुँदे स म्  मझौता पᮢपर हस् ताक्षर कएलक । सम् मझौता लाग ू कायल जाएत तािह शत र्पर \nमधेशवादी दलसब तत् काल आन् दोलन स् थिगत कएलक आ संिवधान सभाक चुनाव संभव भऽसकल । \n      तराई/ मध ेशक आन् दोलनके  ि व ख ण्  डनकारीक आन् दोलन, स ंिवधान सभा िवरोधीक आन् दोलन एव ं \nराजावादीक आन् दोलनके  आरोप लगौिनहार, द ेखावटी कऽरहल आ अपनाके गणतन् ᮢवादी कहऽबला एवं ᳇ेषक \nमानिसकतासँ कु िटकु िटकऽ भरल नेपालक सञ् चारकमᱮके  मुँहपर पैघ झापड लागल जखन शािन् तपूणर्रुपसँ तराई \nमधेशमे संिवधान सभाक चुनाव सम् पन् न भेल ।  \n        संिवधान सभाक चुनाव सम् पन् न भेलाकवादमᱶ जहन संिवधान सभाक पिहल ब ैसार भेल त तराई/मधेशक \nिवरोधमे स ब ि द न सँ म ᱶहक काज कर ैत आएल राजतन् ᮢक समािप् त भ ेल ज े तराई/मध ेशक जनताके  स ब सँ प ैघ \nिवजय छल । जखन स ंिवधान सभाक काज आग ु ब ढ ल  त  म धेशी जनताक भᲂटसँ िजितकऽ आएल मध ेशी \nसभासदसब िवगतके  स म्  मझौताके  सुिनिश् चत करबाकलेल अन् तिरम संिवधानमे ि ल ख ए ब ा क  म ाँग सिहत सदन \nअवरु᳍क काज करऽलागल । अवरु᳍क काजके  फे रसँ, नेपालके  अपन बपौटी सम् पित बुझिनहार िविभन् न दलक \nनेतासब आ स ंिकणर्तासँ भरल ᮧयः छोटसँ पैघ सँचारकमᱮसब( अपवादकरुपमे िकछु छोिडकऽ) सदन अवरु᳍क \nकाजके  िवदेशीक ईशारापर कराओल जाऽरहल, द ेशके  िवखण् डनके लेल कायल जाऽरहल लगाएत नाना ᮧकारक \nआरोप लगेबाक शुरु कऽदेलक । आरो त आरो तराई/मध ेशक जनताक भᲂटसँ िजितकऽ आएल आन–आन पाटᱮक \nतराई/मधेशक िठक् कालेने म धेशी न ेतासबसँ ि व र ो ध  क र ौ न ा ई  शुरु कऽ द ेल क  ।  ओ न ा  ि व र ो ध क  म ो ह र ा क  रु प मᱶ \nिकछु नेता आगा आिबकऽ अपन मािलकके  मन िजतबामे सफल सेहो रहलाह आ मधेशीदलक नेता माᮢ मधेशक \nहीत नई सोचत, हमहु ँसब मधेशेकलेल लडव, किहकऽ िजतल मध ेशवादी दल बाह ेकके  नेतासब सेहो अपन पद \nबँचेवाक डरसँ मौने रहऽमे भलमन् साहत बुझलिथ ।  \n        एम् हर, किहयो अञ् चलािधश रहल राᮧपाक नेता नरेन् ᮤ चौधरी अध् यक्ष रहल थारु कल् याणकािरणी सभा \nथरुहट स् वायᱫ ᮧदेशक मा ँग करैत मध ेश ी द ल  आ  स र क ा र  सँगभेल सम् मझौताके  ल ा गु नई करबाकल ेल दबाव  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \nस् वरुप ज ुलुश,बन् द आ चक् काजामके  आयोजना करऽलागल । ओना जौ एिह आन् दोलनक नेता सबहक िवगतके  \nपृष् टभूिम देिख त िकछु सᲂचबाकलेल िववश भ ेल जाऽसकै या । अखन एिह आन् दोलनक अगुवाई कऽरहलछिथ– \nराजकु मार ल ेखी, ज े ए म ा लेमे ब हु त  ि द न सँ ल ि ग त ो  ि ट क ट  प ए व ा मे असफल रहल अिछ । आब राजनीितक \nिवश् लेषकके  मानी त एमालेसँ राजकु मार लेखीक िटकट पक् का–पक् की अिछ एिह िवरोध ᮧदशर्नक बाद । िकशोर \nिवश् वास, जे िवशु᳍रुपसँ मधेशीके  पाटᱮक नामसँ जानल जाएबला न ेपाल सदभावना पाटᱮसँ अपन राजनीितक \nिजवनक श ुरुवात कएलक । माघ आन् दोलकबाद मध ेशी जनािधकार फोरमम े स ि ᮓ य  भेल, फोरम᳍ारा \nिनष् कािसत भऽ भाग् यनाथ ग ुप् ताके  अ ध्  यक्षतामे म धेशी जनािधकार फोरमक दता र् क र ौ ल क  ज क र  उ प ा ध्  यक्ष \nिकछुिदन रहल आ प ुनः िनष् कािसत कऽद ेलगेल । एिह थरुहटक े  आ न्  दोलनसँ हु न क ो  ए क ट ा  प्  लेटफामर् भ ᱶटगेल \nअिछ, आब देखबाक ई अिछ जे एिह प् लेटफमर्पर हूनकर गाडी कतेक िदन धिर रुकत  \n      आरो ज े हु ए ,  थ ा रु स ब  नेप ा ल क  आ ि द व ा स ी  अ ि छ  ए ि ह मे कोनो श ंक ा  न ि ह  ।  स ब के  अपन–अपन अिधकार \nभᱶटवाक चाही । म ूद ा  अ प न  अ ि ध क ा र क लेल दोसरके  अ ि ध क ा र क  ह न न  क ा य ल  ज ा ए ,  क तेक ऊचीत गप् प अिछ \n मधेश हुए, तराई हुए, थरुहट हुए या कोनो अन् ये नाम िकया नई दऽद ेल जाए ओिह ᮧान् तके  जनताकेँ  समान \nअवसर, पिहचान, अिधकारक ग् यारेन् टी एव ं स्  वायᱫता भᱶटवाक चाही । एकटा बात ज े स ब के  आ श्  चयर् क ए ने \nअिछ– मधेशी चोर द ेश छोड, एक मध ेश एक ᮧदेश नई थरुहट चाही ! ई किहकऽ कायलग ेल िवरोध ᮧदशर्नमᱶ \nमगर सँघक व् यानरके , चुरे भावरक लोक सबक े  । मािनल ेल जाए ज े मधेश शब् दके बदिलकऽ तराई या थरुहट \nरािखदेल जाए त ताईम ᱶ मगरके  आ चुरे भावरके  कोन तरहक फायदा भ ेटतैक  जᲅ मधेश स् वायᱫ भऽ जएतैक त \nझलनाथ खनाल लगाएतके  कोन ᮰ीसम् पित हरण कऽदेल जेतैक  िकया ओ सब एकर िवरोध कऽरहल अिछ ऊᱫर \nताकब जरुरी अिछ । \n        सबिदन स ँ त र ा ई / म धेशके  च र ण के रुपमे ब ुझने, मह ेन् ᮤक फू ट क  न ी ि त  अ नुरुप पहाडस ँ त र ा ई मᱶ आ ि ब  \nसोझसाझ आिदवासी थारुके  सम् पित हडिपकऽ ओकरा हरुवा आ कम ैया बनेने एिह तरहक शोषक मानिसकताके  \nपृष् टपोषक झलनाथसब िकया चाहत ैक ज े ओ तुक् क ा  थ ा रु  ल ग ा ए त  आ न  स मुदाय स ुखी आ सम् पन् न बनय आ \nजाधिर तराई/मधेशके  स् वायᱫता नई भेटतैक ई सम् भव निह से ओकरा सबके  बुमल छैक । अन् तमे संघीयता या \nस् वायᱫता देलो जाए तराई/मधेशके  त अपना अनुसारके  बाँिटकऽ जे किहयो तराई/मधेशक जनता शिक् त सम् पन् न \nआ सामथर्वान निह भऽ सकय । ओकरा सबक े  नᱭक जकाँ बुमल छैक जे सम् पूण तराई/मधेश या थरुहट कोनो \nनामपर एक ᮧदेश भऽगेल त हमरा सबहक कोनो चारा नई चलत ओतऽ । दोसरिदस अपनाक े  जनताके  आवाज \nकहिनहार नेपालक सँचारकमᱮ आ नागिरक समाज लगाएत बुि᳍िजबीपर पैघ ᮧश् न उठाओल जाऽरहल अिछ– \nसातदलक िशष र्स् थ न ेताक सहमित/उपिस् थितमे,सातदलक सरकारक ᮧमुख एव ं र ा ष्  ᮝाध् य क्ष  र ह ल  व्  यिक् त᳍ारा \nहस् ताक्षिरत सम् मौताके  लागु करबाकाल आयोग िनमा र्ण आ िविभन् न बहाना कायल जाित छ ैक से हूनका सबके  \nनई सुमाित छिन् ह आ भ ेल सम् मौताके कायार्न् वयनके  सुिनिश् चतताक माँगमे हुनका सबके  िवदेशीक ईशारा आ \nिवखण् डनके  बात स ुमाित छिन् ह ।िक सम् मौताके  सँग भऽरहल मजाकक बाद कोनो सम ूह सरकार या ककरो स ँगे \nवातार् करत ? माधव न ेपालक सम् मौतामे रहल सहमित एमालेक सहमित छल की माधव न ेपालक व् यिक् तगत,जे  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \nमलनाथ सम् मौताक पुनःिवचारक बात करैत छिथ ?जᲅ से बात छैक त हूनका पाटᱮक नाम सेहो बदिल ल ेबाक \nचाही ।एिह बातपर िकया नागिरक समाजके  मूँह बन् द भऽगेल अिछ, िकया सँचारकमᱮक कलम ठमिह गेल अिछ \n? हूनका सबके  ई नई ब ुमल छिन् ह, जे देशक कोन पाटᱮ आ नेता कत–कतऽसँ सञ् चािलत अिछ ?िनिश् चत रुपसँ \nबुमल छिन् ह, म ूदा कोनो वग र् ि व षेशके  प क ड मᱶ र ह ल  सँचारकमᱮसब अपना अनुसारे ि व श्  लेषण कर ैत अपन \nमनमजᱮ अनुसार नङ्गा नाँच कऽरहल अिछ आ आम जनमानसम े िमिडयाक छिवकेँ  तहसनहस कऽ रहल अिछ । \nबजतैक केँ  ? जᲅ एक ठाम कोनो अदना तराई/मधेशक लोक देशक िवखन् डनक गप् प करैत छैक त सब िमिडयाक \nᮧमुख समाचारकरुपम े ओकरा परसल जाइत छ ैक,मूदा सदनसन सवᲃच् चठाममे जहन एकटा ᮧितिष् ठत मधेशी \nनेता सरकारम े सहभािग सबके  दोष ᮧमािणत करैत देशमे िवखण् डनके  बीजा रोपणक गप् प करैत छिथ त ओ \nनािहयᲂटा समाचार नई बिन सकै या ? \n      अन् तोगत् वा जᲅ राष् ᮝᮧमुख᳍ारा कायलगेल सम् मौता लागू नईभेल त द ेशमे केओ ककरो पर िवश् वास नई \nकरत आ एत ेक पैघ सँकटके  ई जन् मदेत से सबके  बुिमतो मौन अिछ । आ दोसर बात तराई/मध ेशक जनताके ई \nबात ब ुझनाई जरुरी अिछ िक तराई/मध ेशक जनताक े  अ ि ध क ा र  स म्  पन् न त ा  च ा ह ी  आ  स्  वायᱫता चाही । \nतराई/मधेश क  ज न त ा  अ ि ध क ा र  स म्  पन् न  न ई  भ ऽ ज ा ए  आ  स ब ि द न  द ा स  ब न ल  र ह य  से मानिसकतासँ ज े अप ना \nघरमे फू ट कराओल जाऽरहल अिछ तकरा समयेमे बुझनाई जरुरी अिछ । ओतुक् का जनताके  एकै िहटा ᮧदेश चाही \nया १०टा, तकर िनण र्य  ओ त ि ह क  ज न त ा  क र त  न ई  ि क  फू टाकऽ राज करबाक सᲂचिनहारसब । जᲅ अपनाके  \nमधेशवादी कहऽबला दलसब स ेह ो  क ो न ो  त र ह क  ग ल त  ि न णर्य करैत छिथ त हूनको सबहक िवरोध होबिहक \nचाही ।  \nअन्तवार्तार्-डा. राम दयाल राके श/आभाष लाभ..... \n  \n  \n \n  \n  \n  \n  \n       सरकारके  ध् यान छिठ पाविनपर देवाक चाही.....डा. राम दयाल राके श ( सँस् कृ ित िवद)   \n छिठ पाविन मधेसके  संस् कृ ित िकयाक मानल जाईत अिछ ?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \n   \n–छिठ पावनके  अपने मौिलक िवशेषता छइ,, ई पाविन शुरु होबऽ सँ एकमिहना पिहने सँ  पाविन कयिनहार सब \nतैयारी मे लाईग जाईत छिथ । एकर त ैयारी आ प ुजाके  जᲅ देखल जाय त अईम े िवशु᳍ मधेसी संस् कृ ित पाउल \nजाईत अिछ । पाविन क े नहार सँ लक ओईके  तैयारीमे लागल हर ेक व् यिᲦ ओ संस् कृ ितमे िभजल रहल पाओल \nजाइत अिछ । ओकर ᮧसाद सँ लऽक हरेक सामगी्रमे मधेसक संस् कृ ित देखल जाईत छक, ओ पाविनके  अवसरमे \nगावै वाला िविभन् न धुन तथा गीत सब मैिथल संस् कृ ितमे गाओल जाईत अिछ ।  \n  \nई पाविन िकयाक मनाओल जाईत अिछ ? \n   \n–एकर अपन े प ि ह च ा न  आ  ि व शेषता छैक । सब पाविन स ँ अ ई  प ा व ि न के  अ प ने इ ि त ह ा स  छैक  ि क य ा  त  क ो न ो \nपाविन एसगरे अपना घर पिरवार म े रिहकऽ मनाओल जाइत अिछ म ुदा ई एकटा एहन पाविन अिछ ज े खुला \nजगहमे स ा मूिहक रुप स ँ म न ा ओ ल  ज ा इ त  अ ि छ  ।  अ ई  प ा व न  के  म ा ᮢे ल ो क त ा न्  ᮢीक पाविन कहल जा सक ै य \nिकयाक त अई पाविन म े कोनो भ ेदभाव उच् च नीच, जात भात नई द ेखल जाइत अिछ । अई पाविनम े सूयर्के  \nपुजा भेलाके  कारण आओर एकर गरीमा क े  उच् च देखल जा सकै य । सूयर् जिहना ककरो पर भ ेदभाव नई क कऽ \nसम् पूणर् जगतके    रोशनी ᮧदान करैत अिछ, तिहना छिठ पाविन सब क े  एक समान रुप स ँ देखैत आईव  रहल \nछैक ।  \n  ई पाविन अपना परीवार क े  सुख समृि᳍के  लेल तथा कोन ेा रोग व् यधा नई लाग ै से मनोकामना स ँ मनाओल \nजाइत अिछ । भोर आ सा ँझक सूयर्के  िकरणमे एक ᮧकारके  गरीमा होईत अिछ जकरा रोशनी स ँ शरीरमे रहल \nिविभन् न िवमारी फै लाब वाला िकटाण ु स ब के  न ष् ट सेहो करैत चम र्रोग सँ ब चाबैत अिछ । चम र् रोगके  अच ुक \nदवाई मानल  जाईत अिछ छिठ पाविन ।  \n   \nछिठ पवर् मे मिहला सब अपना आचरा पर नटुवा िकयाक नचवैत छैथ ?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \n   \n–एकरा एकटा ᮰᳍ाके  रुपमे लेल जा सकैय, छिठ माताके  ध् यानमे रािख क कोनो िकसीमके  मनोकमना के ला सँ \nजᲅ ओ पुरा भ जाईछै त ओई द ेवता पर आरो ᮰᳍ा बैढ जाईछै आ ओिह िकसीमके  कौबुला क क अपना आ ँचर \nपर नटुवा नचवैत छैथ ।  \n   \nछिठक घाट पर चमार जाईत सब ढोल( डुगडुगीया) बजावैत छिथ, ओकर िक िवशेषता अिछ ? \n   \n–ओकरो जाितय तथा स ंस् कृ ित पिरचयके  रु प मे ल ेल जा सक ै य ,  ओ  ज ा ई त  स ब  अ प न  संस् कृ ि त  आ  संस् कारके  \nबचएबाक लेल ओ काज क रहल अिछ । ओ ढोल बजला सँ घाट पर कतेक मधुरता आ रौनक महशुस होईत रहैत \nअिछ, ओना त कत े लोक सब अᮕेजी वाजा बाजा क पाव ैन मानावैत छैथ मुदा जतेक ढोल पीपही के  आवाजमे \nसंस् कृ ित के  झलक भेटैत अिछ ओते कोनो बाजामे नई ।  \n   \nअई पाविन मे सूयर्के  पुजा होईतो पर छिठ माता या छईठ परमेश् वरीके  नाम सँ िकयाक जानल जाईत अिछ ?  \n   \n–सूयर्के  अथर् उषा होईत अिछ, उषा भगवितके  रुपमे पुजलाके  कारण एकरा छठी माताके  रुपमे सम् बोधन कायल \nजाइत  छैक । ओना त स् पष् ट रुपम े कतौ न े अई िवषयम े चचार् भेल अिछ ल ेकीन िकछ शास् ᮢमे महाभारत के  \nकु िन् त शुरुमे छिठ पाविन क े ने◌े रह ैथ ओही िदन स ँ छिठ पाविन श ुरु भ ेल अिछ स े कतौ क तौ उल् लेख पाएल \nजाईत अिछ ।  \n   \nिदनकर के  आ जलके  िक सम् बन् ध अिछ ?  \n    Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \n–जल के  आ िदनानाथक े  ब हु त  ग ि ह र  स म्  बन् ध अिछ, िबना जलक े  ि द न क र के  प ुजे न ई  भ ऽ  स कै य हुनका ख ुश \nकरबाक लेल जल चाहब ेटा करी । छिठएके  उदाहरणके  रुपमे लऽ िलय, ओ पाविन िबना जल क े नई भऽ सकै य \nकोनो जलासय नई भ ेला पर अपना घरम े खिधया खिन क ओइम े जल राईख क पाविन सम् पन् न करैत अिछ, \nिकयाक त िदनानाथे सूयर् छिथ । एकटा एहो किह सकै  िछ िक सूयर् मे बहूत गमᱮ भेला के  कारण जल के अघर् देला \nसँ ओ िकछ ठन् ढा होइत  छैथ ।  \n   \nलोकतािन् ᮢक गणतन् ᮢमे छिठ पाविनके  संस् कृ ितके  बारे मे अपने िक कहब अिछ ?  \n   \n– हम गणतन् ᮢ नई किहक लोकतन् ᮢके  चचार् करैत ई कहव िक छिठ एकटा िवश ु᳍ लोकतािन् ᮢक पावन अिछ, \nसमानुपाितक ढगं सँ एकरा मनाओल जाइत अिछ । साम ूिहक रुपमे मनबाक सँगिह अई मे कोनो भेद भाव नई \nहोइत अिछ । गरीब सँ लक धनीक तक सब एकरा समान ढगं मनावैत अिछ ।  \n           जनता गणतन् ᮢके  रस् ता चलनाई शूरु कदेलक मुदा सरकार अखुनो◌े पाछा परल अिछ । अखनो◌े मधेसी \nपहाडी बीच , दिलत ग ैर दिलत बीच, गरीब धनीकक े  बीच भ ेदभाव अिछ, िक एकर े गणतन् ᮢ कहबै ? नवका \nनेपाल बनाबऽ लागल ने◌ेतागण सबके  छिठ पाविन सँ िकछ िसखवाक चािह ।  \n  \nअन् तवार्ता ...आभाष लाभ \n  \n(२०२८ सालमᱶ डा.राजेन् ᮤ िवमल आ ᮰ीमित िवणा िवमलक सन् तानक रुपम ᱶ जनकपुरक देवीचौकक िनवासमᱶ \nजन् म लऽ २२ वष र् पिहने सँ िनरन् तर मैिथली गीत स ँिगतक आकाशमᱶ ᮥुवतारा जकाँ चमकै त रहऽबला एकटा \nिमिथलाक बेटा छिथ, गायक आभाष लाभ । बाल् येवस् था सँ िविभन् न मँच सबपर अपन आवाज स ँ दशर्क ᮰ोता \nसबके  हृदयमᱶ वास कयिनहार आभाष लाभ, म ैिथली आ िमिथला सँ सम् बन् ध रखिनहारकलेल चीरपिरचीत नाम \nअिछ । ᮧस् तुत अिछ, गायक आभाष लाभ सँगक भेल बातचीतक ᮧमुख आश )  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \n १. आभाष जी गीत सँगीतमᱶ किहया सँ लगलहुँ? \nकिहया सँ लगलहुँ से त नईं ब ुझल अिछ, म ूदा बच् चे सँ जनकपुर आ लऽग परोसक गा ँव सबहक एकौटा मञ् च \nहमरासँ नई छुटैत छल । \n २. पिहलबेर आहाँक रेकडᱷड गीत कोन अिछ \n- पिहलबेर हम नेपाल सँ बहराएल अशोक चौधरीक मैिथली क् यासेट पानस मᱶ गीत गएने छलहुँ । \n३. मैिथली गीत सँगीतक अवस् था के हन बुझा रहल अिछ? \nजतेक होयबाक चाही ओतेक सँतोष जनक निह अिछ । नव नव ᮧितभा जाई तरहᱶ एबाक चाही, नई आिब रहल \nछैक । दोसर बात अखन ᮧिविध एतेक परफे क् ट भऽगेल छैक जे पाइ सेहो वड खचर् होइत छैक । \n४. की बुझाइया, मैिथली गीत सँगीतमᱶ लािगकऽ अखनुक युगमᱶ बाँचल जा सकै या \nएकदम नीक जकाँ बाँचल जा सकै या एही क्षेᮢमᱶ लािगकऽ । मैिथलीक क्षेᮢ बहुत पैघ िछयै । जᲅ मेहनितसँ नीक \nकाज कायल जाए त म ैिथलीयो सँगीतक क्षेᮢमᱶ बहुत पाई छै । उदाहरण लऽ सकै त छी, हमरे सबहक क् यसेट “रे \nछᲅडा तोरा बज् जर खसतौ”के  जे १५ लाख ᮧित िबकाएल छल । तिहना  “गीत घरघर के ” जे जिहया सँ बहरायल \nतिहया सँ आइयोधिर िबकाइते अिछ । हँ, काज नीक होयबाक चाही । \n५. प् यारोडीके ᮧभाव के हन पिड रहल छैक मैिथली गीत सँगीत पर? \nप् यारोडी मौलीकताके  स ा फ  स ा फ  ख त म  क ऽ  दैत छ ैक । गीत स ँगीतक क्षेᮢमᱶ ल ा ग ल  ᮰ ष्  टा सबके  म न ो व ल के  \nतोिडकऽ रािखदेने छैक प् यारोडी गीतसब ।  \n ६. प् यारोडी गीत सँगीत सँ िपण् ड छुटबाक उपाय की  \nदेिखयौ, जखन अपन स ँग ी त  य ा  ग ी त  न ई  हु ए  त ख न  प्  यारोडीके  ि क छु हद धिर पचाओल जाऽ सक ै या,मूदा \nमैिथलीमे अपन मौलीक सँगीतक आभाव त किहयो नई रहल ै । जहातक प् यारोडी गीत सँगीत सँ िपण् ड छुटेवाक \nबात छई त अइमे आम जे ᮰ोता सब छिथ, जे वास् तिवक रुपमᱶ चाहैत छिथ की अप् पन मौलीक सँगीतक िवकास \nहोइ, हूनका सबके प् यारोडी गीतके िनरुत् साहीत करबाकलेल ताई ᮧकारक क् यासेट िकनऽसँ परहेज करऽ पडतिन् ह \nआ सँचार माध् यम सबके  सेहो ओहन गीत बजेवा सँ बचऽ पडतिन् ह, तखने ई सँभव अिछ ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \n७. नेपालीय आ भारतीय िमिथलाञ् चलमᱶ मैिथलीक बहुत रास काज भऽ रहल छैक, की अन् तर बुझाऽ रहल अिछ \nदूनु देशक मैिथलीक काजमे \nहम त माᮢ एतबा बुझैत िछयै जे एकटा हमर सहोदरा िवद ेशमे कमाऽरहल अिछ आ हम न ेपालमे । द ूनु ठाम \nअपना अपना तरहᱶ काज भऽरहल अिछ एतबे बुझु । \n८. अखन सऽभ भाषाक गीतमे िरिमक् सके  बािढ आएल बुझाित छई, एकरा कोन रुप सँ आहाँ देखैत िछयै? \nबहुत नीकबात छई िरिमक् स गीत औनाई । समय अन ुसार आधुिनकीकरण होयबाके  चाही । समाजकल ेल आ \nबजारकलेल गीत गौनाई दूनु दूटा बात िछयै, तािहमᱶ गीत सँगीतक व् यावसायीकरणमे िरिमक् स बहुत नीक सँके त \nछई । िरिमक् स गीत बहरेवाक चाही बशतᱷ अपन सँस् कार नई लुप् त भऽ जाई ताइके  ध् यानमᱶ रखैत । \n९. अखनधिर कतेक गीत गएलहुँ जे रेकडᱷड अिछ? \nअखनधिर लगभग साढे तीनसय गीत हम गािब चुकल छी जे रेकडᱷड अिछ । \n१०. क् यासेटके  अलावा कोन िफल् ममᱶ अपन स् वर देने छी आहाँ ? \nमैिथलीमे दहेज,ममता,िᮧतम,आिशवार्द िफल् ममे,  तिहना भोजप ुरी िफल् मसब सजना के  आगना, ममता, तहार \nगिलया आिदमे । \n११. स् टेज शो के  सीलसीलामे कतऽ कतऽ गेलहुँ? \nअपन द ेश न ेपालक लगभग सबठामक े अ ल ा व ा ,  क त ा र  ( ४ बेर),दूवई(२बेर),मलेिशया,पािकस् तान,बंगलादेश, \nभारतक िविभन् न शहरमᱶ अखन धिर जाऽचुकल छी । \n१२. नव की आिब रहल अिछ मैिथल ᮰ोता सबहक लेल? \nबहुत जिल् दए िनिखल राजेन् ᮤक सँगीतमे भेनस क् यासेट सँ िरिलज भऽ रहल अिछ.... \nिᮢभुवन िवश् विव᳒ालय᳍ारा िमिथलाक्षर फन् टक िवकास \n                मैिथली लेखक एवं अन् य मैिथली भाषी लोकिनक भावनाकेँ  सम् मान करैत िᮢभुवन िवश् विव᳒ालय \nभाषािवज्ञान के िन् ᮤय िवभाग तथा मदन पुरस् कार पुस् तकालय भाषा सञ् चार पिरयोजना अन् तगर्त यूिनकोड पर \nआधािरत जानकी नामक िमिथलाक्षर(ितरहुता) फन् टक िवकास कयलक अिछ । एिह फन् टक मादे आब सँसार  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \nभिर इमेल िमिथलाक्षरमे पढल जा सकै त अिछ । सँगिह, वेबसाइट पर िमिथलाक्षरमे पाᲹसामᮕी साखल जा \nसकै त अिछ । \n                  मुᮤणक किठनाई सँ मैिथली भाषा देवनागरी िलिपमे सामान् य रुपसँ िलखल जाइत अिछ आ \nिमिथलाक्षरक ᮧयोग बहुत सीिमत क्षेᮢमे होइत जाऽ रहल अिछ । यूिनकोडमे आधािरत जानकी फन् टक आगमन \nसँ िमिथलाक्षरक ᮧयोगक िवस् तार होयबाक सँभावना बढल अिछ । ओना दू वषर् पिहनिह िनजी स् तरपर ᮰िवण \nझा आ गँगेश गुञ् जन िमिथलाक्षर फन् टक िनमार्ण कयने रहिथ । \nमकर सँᮓािन् त अथार्त तीला सकराँइत-/िजितया पाविन-मनोज झा \"मुिᲦ\" \nमकर सँᮓािन् त अथार्त तीला सकराँइत-मनोज झा \"मुिᲦ\" \n               मकर सँᮓािन् त अथार्त तीला सकराइँत माघ मिहनाक पिहल िदन, ᮧायः माघ मासक \n१ गतेके मनाओल जाइत अिछ । मकर सँᮓािन् त माघभिर लोक भोरमे स् नान करैत अिछ । माघ \nमासक सँᮓािन् तक िदन लोक उडीदक दािल, चाउर,ितलबा, चुल् लौर आिद दान करैत अिछ । \nधनवान लोकसब गोदान, उनीवस् ᮢ, कम् बल, सोन आिद सेहो दान कायल करैछिथ । एिह \nिदनमे िखच् चिर खएबाक चलन चिल आएल अिछ । आजुक िदन भगवान भगवतीके  चुल् लौर, \nितलबा चढाओल आइत अिछ । बहुतो ठाम िदनमᱶ चूडा,दही,चुल् लौर आ राितमे भोजन काएल \nजाइत अिछ । आ िकछु ठाम चुल् लौर, ितलबा, चूडा,दही जलपान कऽ दूपहरक भोजन िखच् चिर \nसँ सँम् पन् न होइत अिछ ।  \n              िमिथलाञ् चलमे भेरे स् नान कऽ कऽ तीलक डाँठ अथार्त तीलाठीक आिग तापल करैत \nछिथ । जᲅ तीलक डाँठ उपलब् ध नई होमय सकल त आिगमे तीलक िकछु दाना धऽ आिग तािप \nपरम् पराके िनवार्ह कायल करैछिथ । ताइकेबाद अपना सँ पैघ या कहु ᮰ेष् ठ᳍ारा चाउर, तील आ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \nगुँड िमलािबकऽ बनाओलगेल तील खुवािबक अपना ᮧितके कतर्व् यबोध कराओल जाइत अिछ, \nजकरा “तील बहव” कहल जाइत अिछ । \n             ई पाविन सँ आयु, आरोग् य, सम् पित, रुप, गुणक ᮧािप् त होएबाक सँगिह  सब तरहक \nपापसँ मुिक् त भेटबाक िवश् वास कायल जाइत अिछ । माघ स् नानके बृहत मन् ᮢ सेहो होइत अिछ \nजे एिह ᮧकारक अिछ \n             ॐ माघमासिममं पुण् यं स् नाम् यहं देव माधव । \n             तीथर्स् यास् थ जले िनत् यं  ᮧदीदा भगवन  हरे । \n             दु ◌ःख दिरᮤयनाशाय ᮰ीिवष् णोस् तोषणय च  ।  \n             ᮧातः स् नानं करोम् य᳒ माघे पाप ᮧणाशनम् । \n            मकरस् थे   रवौ   माघे   गोिवन् दाच् युत ।  \n            स् नानेनानेन मे देव यथोक् त फदो भव । \n            िदवाकर जगन् नथ ᮧभाकर नमोऽस् तुते । \n            पिरपूणर् कु रुष् वेदं माघस् नानं महाᮯतम् । \n               \n             ओना वैज्ञािनक दृिष् टकोणे गुँड खएला सँ शरीरमे गमᱮ अएबाक कारणे जाढ मासमे एही \nपवर्के अित उपयोगी मानल जाइत अिछ । \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \nिजितया पाविन- मनोज झा \"मुिᲦ\" \n   िमिथलामे बहुतो पाविन बड ᮰᳍ापूवर्क मनाओल जाइत अिछ । िमिथलाक े साँस् कृितक रुपसँ \nधिन् नक कहऽजायबाम े एिह पाविनितहार सबहक बहुत प ैघ महत् व रहल अिछ । ओना सब \nपाविन सबहक अपन हटल े म ह त्  व रहल कर ैत अिछ , सब पाविनके अ प न  अ पन  ᮧय ो ज न  सेहो \nओतबे िवशेष भेल करैत छैक । \n     िमिथलामे मनाओल जाएबला एकगोट महत् वपूणर् पाविन सबम े स ँ ि ज ि त य ा  प वर्के अ प ने \nतरहक महत् व रहल अिछ । िमिथलाञ् चलमे ᮧ च ि ल त  अ ि छ  जे केओ प ुरुष कोनहु ँ द ूघर्टनासँ \nबाँिचगेल त कहल जाइत अिछ ,माय षडिजितया केने छलै तािहसँ बाँिच गेलै । ई वाक् य स् पष् ट \nकरैत अिछ जे िजितया पाविन एकटा बेटाके लेल हूनक माय᳍ारा कायल जाइत अिछ । \n     भिवष् य पुराणमे सेहो उल् लेख अिछ जे पुᮢक िदघार्युक कामनासँ ई ᮯत कायल जाइत अिछ । \nिजितया पाविन, कृष् ण अष् टमीक दुनू साँझ उपवास कऽ भोरमे ितिथ बदललापर पारणा करबाक \nिवधान रहल अिछ । िमिथलाञ् चलमे िजितया ᮯतसँ एक िदन पूवर् अिहवात िस् ᮢसब माछ मरुआ \nअरबिधकऽ खाएल कर ैत छिथ । तिहना पाविन क ेिनहार िवधवा लाकिन अवा र् अवार्इन खाइत \nछिथ । िभनसरम े जᲅ अष् टमी निह पडल रह ैत छैक त च ूडा दही ल Აगठन कर ैत छिथ । ताए ँ \nबुझाइया ई कहबी बनल छई , िजितया पाबिन बड ध् यान रखैत छिथ । एिह ितिथम े योग िवशेष \nभेलापर षडिजितया मनाओल जाइत अिछ , जकरा बहुत पैघ मानल जाइत अिछ । जािह िदनम े \nᮧदोष कालमे अष् टमी पडैत छैक ओह िदन ᮯत होइत अिछ, जᲅ दू िदन ᮧदोष कालमे अष् टमी \nपडैत अिछ त खोसर िदन िजितया पाविन ᮯत करबाक लोकाचार व् याप् त अिछ । जािहबेर उदय \nकालमे अष् टमी पडैत अिछ तिहया ᮯत काएल जाइत अिछ आ नवमीमे दोसर िदन पारणा कएल \nजाइत अिछ ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \n       अष् टमी जािह िदन पड ैत अिछ तािहिदन ᮯत कयिनहार जािह ठाम स् नान कर ैत छिथ( \nपोखिर,नदी या इनारपर ) ओकर ᮧा ँगणमे प ूवमुँहे ठ ा ढ  भ ऽ  त ा म क  अ घ ार्मे म न्  ᮢ पिढकऽ सूयर् \nभगवानके अ घर् द ैत छिथ , एवं ᮯ त क  सँकल् प लइछिथ । स ँकल् प कऽ भिरिदन ᮯत रिह सा ँझमे \nगायक गोबर स ँ नीिप आ ँगनकेँ शु᳍ कऽ एकटा खिधया ख ुिन पोखरीक िनमा र्ण कायल जाइत \nअिछ । पोखरीक मोहारपर एकटा पाकिडक ठािढ आिन गािर द ेल जाइत अिछ, गाछक डािढपर \nगोबर मािटक िचल् ह रािखदेल जाइत अिछ । िगदरनीक आकृ ित बनािबकऽ डािढक नीचामे रािख \nदेल  ज ा इ त  अ ि छ  ।  त क र ा  ल गेमे ज ल सँ भ र ल  क ल श  र ा ख ल  ज ा इ त  अ ि छ  । क ल श मे कु शक \nिजमूतवाहनक मूितक िनमार्ण कऽ राखल जाइत अिछ । ताइक े वाद समय अन ुसारक फलफू लके \nनैवे᳒क व् यवस् थ ा  क क ऽ  र ा ख ल  ज ा इ त  अ ि छ  ।  नैवे᳒मे के रावक आकु र ी  आ  ख ी र ा के र ा ख ब  \nआवश् यक मानल जाइत अिछ । सब सामᮕीक ओिरयाओन क े लाकबाद ᮯित मिहला सब पूजा \nकरैत छिथ । \n         िजितया पाविनक े बहुत कठीन पाविन मानलग ेल अिछ । ई पाविन क े िनहार ᮯित \nमिहलासब पािन त निहए िपवैत छिथ, एतऽधिर िक ओसब खढोधिर नई खᲂटैत छिथ ।   \n  \nधीरेन्ᮤ ᮧेमिष (१९६७- )म ैिथली भाषा, सािहत्य, कला, संस्कृित आिद िविभ᳖ क्षेᮢक काजमे समान रूप ेँ \nिनरन्तर सिᮓय ᳞िᲦक रूपमे िचन्हल जाइत छिथ धीरेन्ᮤ ᮧेमिष। िव.सं.२०२४ साल भादब १८ गत े िसरहा िजलाक गोिवन्दपुर-१, \nबस्तीपुर गामम े ज न् म  लेिनहार ᮧेमिषक प ूणर् न ा म  ध ी रेन् ᮤ  झ ा  ि छ य ि न ।  स र ल  आ  सुस्प᳥ भाषा-शैलीमे ि ल ख ि न ह ा र  ᮧेमिष कथा, \nकिवताक अितिरᲦ लेख, िनबन्ध, अनुवाद आ पᮢकािरताक माध्यमसँ मैिथली आ नेपाली दुनू भाषाक क्षेᮢमे सुपिरिचत छिथ। नेपालक \nस्कूली कक्षा १,२,३,४,९ आ १०क ऐिच्छक मैिथली तथा १० कक्षाक ऐिच्छक िहन्दी िवषयक पाᲹपुस्तकक लेखन सेहो कएने छिथ। \nसािहित्यक ᮕन्थमे ि ह न क  ए क  स म् प ा ि द त  आ  ए क  अ नूिदत कृित ᮧकािशत छिन। ᮧेमिष ल ेखनक अितिरᲦ सङ्गीत, अिभनय आ \nसमाचार-वाचन क्षेᮢसँ सेहो सम्ब᳍ छिथ। नेपालक पिहल मैिथली टेिलिफल्म िमिथलाक ᳞था आ ऐितहािसक मैिथली टेिल᮰ृङ्खला \nमहाकिव िव᳒ापित सिहत अनेको नाटकमे अिभनय आ िनदᱷशन कऽ चुकल ᮧेमिषकेँ नेपालसँ पिहलबेर मैिथली गीतक कैसेट किलयुगी \nदुिनया िनकालबाक ᮰ेय स ेहो जाइत छिन। िहनक स्वर सङ्गीतम े आ ध ा  द जर्नसँ अ ि ध क  कैसेट  ए ल ब म  ब ा ह र  भ ऽ  चुकल अिछ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \nकािन्तपुरसँ ह ेल्लो िमिथला कायर्ᮓम ᮧस्तुत कता र् जोड़ी रूपा-धीर ेन्ᮤक धीरेन्ᮤक अबाज गामक बᲬा-बᲬा िचन्हैत अिछ। “पल्लव” \nमैिथली सािहित्यक पिᮢका आ “समाज” मैिथली सामािजक पिᮢकाक सम्पादन। \nनव भोर जोहैत िमिथला \n—धीरेन् ᮤ ᮧेमिष \nराज् य पुनसᲈरचनाक लेल भऽ रहल अभ् यासक असिर देशक समᮕ क्षेᮢक सङिह िमिथलामे सेहो व् यापक देखल जा \nरहल अिछ । जनता जागरुक आ उत् सुक अिछ— नेपालक नव–िनमार्णमे िमिथला क्षेᮢकेँ  अपन पृथक आ िवशेष \nपिहचानक सङ्ग द ेखबाक ल ेल । सौ ँसे द ेशमे ग ण त न्  ᮢ आ सङ्घीय व् यवस् थाक माङ जोर पकिड़रहल अिछ । \nएहनमे िमिथलावासीम े स ेह ो  ए ह न  भ ा व न ा  ज ा ग ब  आ  त क र ा ᮧ ि त  स ि ᮓ य त ा  देखल जाएब जतबए स् वाभािवक \nअिछ, ततबए उत् साहव᳍र्क स ेह ो  ।  उ त्  साह द ेशक स् वत् व आ स् वतन् ᮢताᮧेम ी  ओ ह न  न ा ग ि र क क  लेल ज े अ प न  \nमािटपािनक ᮧित इमान् द ा र  छ ि थ ,  अ प न  र ा ि ष्  ᮝय स् वािभमानपर गव र् क रैत छिथ, ज े ि म ि थ ल ा क  स्  विणम \nइितहासकेँ  वतर्मान बनएबाक आकांक्षी छिथ, आ जे यथाथर्मे नेपाली जनताक सवर्तोमुखी िवकास आ उन् नितक \nपक्षपाती छिथ । \nभूगोलसँ िमिथलाक अलोिपत होएबाक पीड़ा हमसभ शतािब् दयोसँ भ ो गैत आिबरहल छी । खास कऽ \nकणार्टवंशीय िमिथला राज् यक पतनक बाद िविभन् न कालखण् डमे हमसभ यवन, अङरेज, गोखार्ली आिदक ᮧहार \nिनरन् तर सहैत आएल अिछ । एतबा उत् पीड़नक बाद ज ँ कोनो आन सभ् यता वा स ंस् कृ ित रिहतए आ िक कोनो \nआनठामक लोक रिहतए त ँ आइधिर िछन् निभन् न होइत नेस् तनाबूद भऽ गेल रिहतए । म ुदा िमिथला, मैिथल आ \nमैिथलीक अिस् तत् व िनरन् तर सात सए वष र्सँ चलैत आएल अन ेको तरहक कु चᮓक मािर सिहतो जीवन् त अिछ । \nएकरा पाछा ँ ि न ि श्  चत रूप ेँ म ैिथल सभ् यता–संस् कृ ितक सवा र्िधक योगदान रहल ैक अिछ । सा ँस लेबामे प यर्न् त \nअशौकयर् भऽ रहल आइधिरक अवस् थामे स ेहो अपनाक ेँ  िजयाकऽ रखिनहार म ैिथलीक एिह गौरवशाली \nआधारसभक ᮧित नतमस् तक होइत हम िकछु पाँित गढ़ने छी—  \nमानैत छी जे आब रहल नइ दुिनयाके र भूगोलमे  \nतैयो हमसभ बचाकऽ रखलौँ जकरा माइक बोलमे \nसोहर, लगनी, जटाजिटन िक िझिझया–साँझ–परातीमे  \nएकहकटा िमिथला जीबैए एकहक मैिथल छातीमे \nउपयुर्Ღ काव् यांश भ ूगोलिवहीनताक घाओम े मलहम लगएबाक आभास दऽ सक ैत अिछ, म ुदा माᮢ छातीमे \nजीवैत भ ूगोल हमरासभकेँ  स म्  पूणर्त ा  न ि ह  ि द आ  स कै त अिछ । एहन–एहन किवता गिढ़कऽ असलम े क ह ी  तँ \nहमसभ अपनाकेँ  परतारल करैत छी । एिह तरहेँ अपनाकेँ  परतािरकऽ निह राखल जाए वा जािह बातपर हमसभ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \nगौरव करैत छी तकरा य ुग–युगन् तधिरक लेल जँ िचरस् थायी करबाक हो त ँ आवश् यक अिछ ज े खािल छातीम े \nसैँतल िमिथलाकेँ  हमसभ जमीनपर उतारी आ म ैिथल भूगोलकेँ  पुनः नामकरण करैत उवर्र बनाबी । एकरा ल ेल \nदेशक एखनुक राजनीितक वातावरण हमरासभकेँ  सवᲃᱫम अवसर ᮧदान कएने अिछ । \nमुदा देशमे जािह तरहक िᮓयाकलापसभ देखल जा रहल अिछ तािहस ँ ई निह ब ुझाइत अिछ ज े हमसभ एिह \nअवसरक सद ुपयोग करबाक िदशाम े प य ार्प् त सच ेत आ गम् भ ी र  छ ी  ।  स वर्ᮧथम तँ ई  ब ा त  अ बैत अिछ ज े \nएखनधिरक सरकारसभ वास् तिवक रूपम े सᱫाधारी वगर्सँ बाहरक लोकक ल ेल सेहो लोकतन् ᮢ आएल छैक से \nमानैत – स न  अ प न  च ि र ᮢ  देखिबते न ि ह  अ ि छ  ।  ई  क टुसत् य हमरासभक सोझा ँ अ ि छ ए  ।  व स्  तुतः द ेशमे अ ख न ो  \nओहने राजनीितक दलक दबदबा अिछ ज े म ा घ  १ ९  सँ प ि ह ने स ंिवधानसभाक नाम े स ुनैतदेरी कोनो िबगड़ ैल \nसाँढ़जकाँ भ ड़ ि क  उ ठैत  छ ल  ।  ि व . सं. २०४७ सालक स ंिवधानमे क ऽ म ा – फु लस् टा◌ॅपधिरमे प ि र व तर्न करबाक \nआवश् यकता निह द ेखिनहारसभ आइ नव स ंिवधान बनएबाक बीड़ा उठौन े छिथ । एहनम े ओिह व ् यिᲦसभक \nमानिसकता कतेक बदलल होएतैक से सहजिह अनुमान लगाओल जा सकै त अिछ । ज ँ माओवादी जनयु᳍ निह \nशुरू भ ेल रिहतैक आ एखन जे मु᳎ासभ उठल अिछ से निह उठाओल जइतैक तँ िनिश् चत अिछ जे हमसभ आजुक \nई स् विणम वातावरण निह पिबतहु ँ । म ुदा जनयु᳍क माफर्त मैिथलीसभमे अिधकारक भ ूख तँ माओवादी जगा \nदेलकै क, मुदा भुखाएलसभकेँ  अन् न देखैतदेरी जािह तरहक कछमछी भऽ सकै त छैक, तकरा व् यविस् थत करबा हेतु \nकोनो ठोस ᮧयत् न कऽ सकबाक अवस् था माओवादीक सेहो निह छैक । \nिमिथलामे भ ेल पिहचानक आन् दोलनक ᮓममे आ य ो ि ज त  ए क ट ा  प ᮢ क ा र – स म्  मेलनमे म ा ओ व ा द ी  नेता बाबुराम \nभᲵराई बाजल छलाह — ‘ मधेशमे जे चेतना जागल छ ैक तकर वीजारोपण वा गभा र्धान के  कएलक ? मध ेश \nआन् दोलनक बाप के  ?’ खास कऽकऽ २०४६ सालक पिरवतर्नक बादक अवस् थाकेँ  देखलापर हमरा जवाबक रूपम े \nई कहबामे क नेको ि᳇िवधा निह होइत अिछ ज े माओवादी । म ुदा एिहठाम ध् यान देबायोग् य बात ई अिछ ज े \nकोनो योग् य नागिरकक सम् पूणर् िनमार्णमे बापक वीय र्क भूिमका अत् यन् त न् यून होइत छ ैक । म ुख् य भूिमका रहैत \nछैक —  न ओ  म ा स ध ि र  ग भर्मे र ा ि ख क ऽ  ज न्  म द ेिनहािर आ लालन–पालन कएिनहािर माएक । म ुदा द ुभार्ग् य, \nिमिथलासिहत देशक अनेको क्षेᮢ, जाित, समुदायमे जागल चेतनाक बाप तँ माओवादी बनल, म ुदा आब जखन \nमाए बनबाक समय आएल अिछ त ँ देखा चाही ज े ई भ ूिमका ओ कत ेक कु शलतासँ िनवार्ह करैत अिछ । एिहस ँ \nपिहने मधेशक पाटᱮ वा सङ्गठनसभ ओहोसभ खािल बाप बनबाक दम् भ माᮢ देखा सकल । ई बात खास कऽ \nिमिथलाक भाषा–स ंस् कृ ितजन् य भावनापर ब ेरबेर कु ठाराघात कर ैत ओसभ द ेखा च ुक ल  अ ि छ  ।  जँ म धेशी \nआन् दोलन/िवᮤोह बाप बनबाक अहङ्कारमे मोँछक लड़ाइ निह बिनतए, एकरा समिटकऽ–सह ेिजकऽ चलिनहार \nएकटा माए भेिटतैक, तँ आइ अवस् था िकछु िभन् न रिहतैक ।  \nअवस् था तैयो िबगड़ल निह छैक । सम् पूणर् िमिथलावासीक मनोबल अखनो ओतबए उच् च छैक । एिह मनोबलकेँ  \nसकारात् मक आ साथर्क पिरणामपर अवतरण करएबाक लेल िᮓयाशील होएबाक िजम् मेदारी हमरेसभपर अिछ । \nसंस द  आ  स ड़ क सँ ज न आ व ा ज  बुलन् द कएिनहारसभ ब ेर–बेर ई बात दोहराओल कर ैत छिथ ज े स ंिवधानसभा \nसभसँ बेसी मधेशी, दिलत एवं जनजाितएक लेल आवश् यक अिछ । ओिह आवश् यक संिवधानसभा आ तकरा बाद \nबनल सरकारम े म ैिथलसभक उल् लेख् य  स ह भ ा ि ग त ा  अ ि छ  ।  तेँ स ंिवधानसभाकेँ  अ प न  ह क मे उ प य ो ग  क र ब ा क   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \nिदशामे स भक  िᮓ य ाशील त ा आ व श् य क  अिछ ।  र िह  गेल बात सशस् ᮢ आन् दोलन कएिनहार जनतािन् ᮢक तराई \nमुिᲦ मोचार्सभक, हमर िवचारम े ओ ह ो स भ  र ा ज्  यसᱫाकेँ  स म द श ᱮ ए  ब न ए ब ा क  लेल ई माग र् अ प न ौ ने छ ि थ  ।  \nजनभावसँ िनरपेक्ष राजनीित हुनकोसभक निह भऽ सकै त छिन । \nसुदीघर् राजनीितक इितहास समिटकऽ ब ैसल व् यिᲦसभ एखन िᮓयाशील मोचार्सभमे छिथ । हुनकासभक आगा ँ \nइहो चुनौती छिन जे हुनके सभक देखािसखी कतेको अवािञ् छत तत् वसभ िमिथलामे पएर पसािररहल अिछ । ओ \nतत् वसभ हमरासभक म ूल मु᳎ाकेँ  दरिकनार करबाक ल ेल जी–जानसँ लागल अिछ । एहन अवस् थाकेँ  िवचारैत \nसेहो अपनाकेँ  जनताᮧित उᱫरदायी बुझिनहारसभकेँ  अ प न ा – अ प न ा  ि द स सँ स ेहो सहमितक िवन् दु त ल ा शैत \nरहबाक चाही । एम् हर अन् य पक्ष सेहो जँ व् यिᲦगत ईष् यार्–᳇ेषसँ उपर उिठ जनताक ᮧित इमान् दार भऽकऽ आगाँ \nआबए तँ िनिश् चत अिछ ज े सशस् ᮢ समूहसभ सेहो आिमल पीिबकऽ निह ब ैसल रहत । एिह काजम े सरकार आ \nिवशेष कऽ माओवादीक भ ूिमका िवशेष महत् वपूणर् भ ऽ  स कै त अिछ । िकएक त ँ जेस भ अल ग  ब ा ट  ध ए ने छि थ \nसेसभ अिधका ंश माओवादीएस ँ ब ह र ा ए ल  छ ि थ  ।  जँ म ा ओ व ा द ी स भ  ग म्  भीरतासँ ई सोचिथ ज े ज ेसभ ओहन \nिवकट–िवकराल समयमे सङ्ग छल से आइ िकएक अलग भऽ गेल तँ ई समस् या जल् दीए सलिट जाएत । ई िवशु᳍ \nरूपस ँ िदयाद–वादमे होबऽ वला भावनात् मक ᮧहारक कारणे उत् पन् न मतिभन् नता भऽ सकै त अिछ । एिहमे अलग \nिवचार रखिनहार िदयादक बात स ुिनकऽ ओकर सम् मान माᮢ कऽ देल जाए त ँ ज त ऽ  क त ौ  क क र ो  अ हंकेँ  ठेस \nलागल होएतैक, से शान् त भऽ जएत ैक । शािन् तक जोरक आगा ँ के हनो कड़गर हिथयारकेँ  घमऽ पड़त ैक आ घिम \nजएतैक से हमर दृढ िवश् वास अिछ । रहल िमिथलाकेँ  साकार रूप द ेबाक बात, तँ एिहमे एतबए कहब—  \nजखन जनजन ई िमिथलाक जािग जेतै भाइ \nहेतै सोन मढ़ल भोर, राित भािग जेतै भाइ । \n३.प᳒  \n३.१. १.राम नारायण देव २.िनिमष झा  \n३.२. १.अमरेन् ᮤ यादव २.मनोज मुिक् त \n३.३.-१.ज्योित-२.गजेन्ᮤ \n३.४. १. सिच् चदानन् द यादव २. िवनीत उत्पल ३.िजतमोहन \n३.५. १.पंकज पराशर, २.भवनाथ दीपक ३.मयानन्ᮤ िम᮰ ४.सूयर्नाथ गोप   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \n३.६. कु मार मनोज कश्यप \n१.राम नारायण देव २.िनिमष झा \nिमिथला राज् य- राम नारायण देव \n  \nउठल मधेशी कयल हुँकार \nलऽके  रहत, अप् पन अिधकार \nजन जनकेँ, एके  आवाज \nसबहक माँग, िमिथला राज् य \n                     अप् पन भाष, अप् पन सँस् कृ ित \n                     अप् पन अथर्नीित, अप् पन राजनीित \n                     मधेशी आन् दोलनक यैह सन् देश \n                     अप् पन बात, अप् पन पिरवेश \nिनरँकु श राजतन् ᮢक भेल अवसान \nभᱶटल लोकतन् ᮢक बरदान \nमेची—महाकाली उमिडगेल अिछ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \nराज् यशिक् त मुिकगेल अिछ \n                       उठू बन् धू, उठाउ तरवार \n                       भगाउ सामन् ती राजदरवार \n                       गठन करु गणतन् ᮢक सरकार \n                       करु राज् यक पुनर्सँरचना \n                       समावेसी लोकतन् ᮢ आ समानुपाितक कल् पना \nअप् पन िवकार, अप् पन िवचार \nआव िकयो निह रहत, िशिक्षत वेरोजगार \nछोडू आपसी मेल, करु िवकासक माᮢ खेल \nउखािड फे कू , राजाक ताज \nतखन भेटत अप् पन स् वराज \n                      जन—जनके  एके  आवाज \n                      सबहक माँग, िमिथला राज् य ।  \n  \nजीवन एकटा दुरुह किवता  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \n  \n                         िनिमष झा\n   \nअथर्हीन शब् दक \nअथर् खोजबाक अिभिलप् सामे \nअनायास थिम जाइत अिछ आँिख \nफािड़ दैित िछयै \nपन् नाक पन् ना  \nचेतनाक शब् दकोश \nआ भोगैत छी \nएकटा पराजयक थकान \nजतय निह भेटैत छै \nजीवनक यथार्थक अथर् \nआ ताएँ \nबुझाइत अिछ \nजीवन एकटा दुरुह किवता छै । \n  \nबजैत छै \nलयात् मक गीत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nजीवनक मधुर सङ्गीत \nआ छम...छम...कऽ नचैत सङ्गीतसँग \nअसंख् य कलात् मक पायर \nआ ᮧस् फु िटत भऽ जाइत छै जीवन उपवनमे \nमुदा \nअनायास फे र \nबन् द भऽ जाइत छै सङ्गीतक धुन \nथािक जाइत छै पायर \nमुरझा जाइत छै उपवनक फू ल \nआ ताएँ \nबुझाइत अिछ \nजीवन एकटा सारहीन सङ्गीत छै ।  \n  \nआन् नद छै \nमाछ जकाँ \nजीवन सरोवरमे हेलब \nउल् लास छै \nएकटा गु᲻ी जकाँ \nआकाशमे उड़ब \nमुदा उिड़ निह सकै त अिछ \nहमर आल् हािदत मोन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nआ अनायास \nउल् लासक धरातलसँ \nदुगर्ितक चᲵान पर \nअनवरत खसैत छै मोन \nआ डुिब जाइत छै  \nसरोवरमे \nआ ताएँ \nबुझाइत अिछ  \nगु᲻ी जकाँ उिड़ निह सकबाक \nआ माछ जकाँ \nहेिल निह सकबाक \nिनयितक भोग छै \nजीवन । \nहाइकु  \n              िनिमष झा \n१)गरम देह \n  िछछैल गेल मोन \n  अमृत–वषार् । \n  \n२)रामनवमी  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \n  एलै एहू बेर \n  मुदा राम नै । \n  \n३)नै छै उत् साह \n  कु चाᮕक छुवन \n  ई शरीरमेँ । \n  \n४)अपन पीडा \n  आँचिरमे नुकबै \n  हमर माय । \n  \n५)छाह खोजैछ \n  ग् ◌ा◌ाछ कािट कािटकऽ \n  सभ् य मानव । \n  \n६)प् ◌ा◌ावस राित \n  गवै उन् मुक् त मोन \n  िवरह गीत ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \n  \n७)नकली हँसी \n  कु टील व् यवहार \n  आजुक छौडी । \n (१) \nपीयर पात \nपतझरक बाद  \nतुत् छ होइछ । \n  \n  (२) \nलोचन नीर \nनिह बुझै जगत \nबहैछ स् फू तर् । \n  \n  (३) \nᮧेमक ᳇ािर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका १५ िदसम्बर २००८ (वषर् १ मास १२ अंक २४) \nিরেদহ' পািkক পিtকা  Videha Maithili Fortnightly e Magazine িরেদহ िवदेह Videha িবেদহ \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n                 मानुषीिमह सं","size_mb":1.05,"has_text":true},"Videha 025.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 025.pdf","name":"Videha 025.pdf","text":"Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n1 \n \n    \n    \n    \n    \nिवदेह  ०१ जनवरी २००९        वषᭅ २  मास १३  अंक २५    \n       \n      \n    \n        \n'िवदेह' ०१ जनवरी २००९        (वषᭅ २  मास १३  अंक २५) एिह अंकमे अिछ:- \nएिह अंकमे अिछ:-   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n2 \n \n \nिचᮢ: ᭔योित झा चौधरी  \n११ ११.. ..संपादकᳱय संदेश  \n२२ २२.. ..ग᳒  \n२२ २२.. ..११ ११.. ..१. सुभाषच᭠ᮤ यादव २. तृ᭬णा- राजे᭠ᮤ िवमल,३.अिमत क ु मार झा, बुढ़ी माता (( ((कथा कथा कथा कथा)) )) \n२२ २२.. ..२२ २२.. ..उप᭠यास- क े दारनाथ चौधरी  \n२२ २२.. ..३३ ३३.. ..१. ᭫ यामसु᭠दर शिश-िवचार २.अंक ु र काशीनाथ झा, नेताजी पर तामश ᳰकयैक उठैत अिछ   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n3 \n \n२२ २२.. ..४४ ४४.११ ११. . . . अयो᭟यानाथ चौधरी अयो᭟यानाथ चौधरी अयो᭟यानाथ चौधरी अयो᭟यानाथ चौधरी-- --दू पᮢ दू पᮢ दू पᮢ दू पᮢ    २२ २२.. ..एकद᭠ त एकद᭠ त एकद᭠ त एकद᭠ त हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार-- --बृषेश च᭠ ᮤ बृषेश च᭠ ᮤ बृषेश च᭠ ᮤ बृषेश च᭠ ᮤ लाल  लाल  लाल  लाल ३३ ३३.. ..क ु मार मनोज क ु मार मनोज क ु मार मनोज क ु मार मनोज \nक᭫यप क᭫यप क᭫यप क᭫यप-- --    नव वषᭅ नव वषᭅ नव वषᭅ नव वषᭅ ४४ ४४.. ..एत एत एत एत’’ ’’    आ ओ आ ओ आ ओ आ ओतत तत’’ ’’-- --    अनलका᭠त अनलका᭠त अनलका᭠त अनलका᭠त ५५ ५५.. ..ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰ ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰ ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰ ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰- - --    अनाम कथा अनाम कथा अनाम कथा अनाम कथा     (( ((कथा कथा कथा कथा)) )) \n२२ २२.. ..६६ ६६.. ..    आलेख आलेख आलेख आलेख-- --ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज - १.डॉ.बलभᮤ िम᮰, २.नरेश मोहन झा ३.नागे᭠ᮤ झा,४.डॉ. र᳀े᳡र  िम᮰ ५.᭔योित \n६.िजते᭠ᮤ झा-जनकपुर ७.उमेश क ु मार ८.नवे᭠दु क ु मार झा ९.मुखीलाल चौधरी   \n२.७.  डॉ डॉ डॉ डॉ.. ..शंभु क ु मार ᳲसह शंभु क ु मार ᳲसह शंभु क ु मार ᳲसह शंभु क ु मार ᳲसह-- --ᮧितयोगी परीᭃा ᮧितयोगी परीᭃा ᮧितयोगी परीᭃा ᮧितयोगी परीᭃा  \n२.८. िमिथला मंथन- सुशा᭠त झा   \n२.९. भानस भात-नीिलमा  \n  \n३३ ३३.. ..प᳒   \n३३ ३३.. ..११ ११.. .. १.आशीष अनिच᭠हार २.मधुप  \n३३ ३३.. ..२२ २२.. .. १.महेश िम᮰ \"िवभूित\"  \n३.३.-१.᭔योित-२.स᭠तोष स᭠तोष स᭠तोष स᭠तोष    िम᮰ िम᮰ िम᮰ िम᮰३३ ३३.. ..नवीननाथ झा नवीननाथ झा नवीननाथ झा नवीननाथ झा  \n३.४. िवनीत उ᭜पल   \n३.५. पंकज पराशर पंकज पराशर पंकज पराशर पंकज पराशर      \n३३ ३३.. ..६६ ६६.. ..    १.िबनीत ठाक ु र २.िनिमष झा ३.अमरे᭠ ᮤ यादव  \n  \n४४ ४४. . . . िमिथला कला -संगीत-छिव झा/ क ु मुद ᳲसह   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n4 \n \n५५ ५५.. .. ग᳒-प᳒ भारती (तेलुगु कथा, गुजराती प᳒) \n६६ ६६.. .. बालानां क ृते-१.उमेश क ु मार-२.᭔योित झा चौधरी  \n७७ ७७.. .. भाषापाक रचना लेखन- १.क ृ िष-म᭜᭭य श᭣दावली २.बसैटी (अरᳯरया) िबहार, िशव मि᭠दरक िमिथलाᭃर \nिशलालेखक देवनागरी ᱨपा᭠तरण।मानक-मैिथली  \n8. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS  (Festivals of Mithila date-list)- \nThe Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by \njyoti  \n११ ११.. ..संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय संपादकᳱय   \n  \nिचᮢ: ᮧीित ठाक ु र  \nिᮧय पाठकगण,  \nिवदेहक नव अंक  ई पि᭣लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन कᱨ http://www.videha.co.in  |   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n5 \n \nएिह अ ◌ंकसँ डॉ श᭥भु क ु मार ᳲसहक आलेख ᮧितयोगी परेᭃाथᱮक लेल शुᱧ कएल गेल अिछ।  \nरंगकमᱮ ᮧमीला झा नाᲷवृिᱫ  एिह मह᭜वपूणᭅ नाᲷवृिᱫक संचालनक भार  मैलोरंग क े ँ  देल गेल । ᮧमीला झा \nमेमोᳯरयल ᮝ᭭ट,घᲂघौर आ ओकर ᮧबंध ᭠यासी ᮰ी ᮰ीनारायण झा ᳇ा रा ।  \nरंगकमᱮ ᮧमीला झा नाᲷवृिᱫक ᭭थापना ᮧथम मिहला बाल नाᲷ िन दᱷशक ᮧमीला झाक ᭭मृितमे भेल अिछ । \nᮧमीला जी जीवन पयᲈत भंिगमा, पटना संग जूिड़ बाल रंगकमᭅ क े  बढ़ावा दैत रहलीह । ᮧमीलाजीक ᭭मृित मे \n᭭थािपत ᮧमीला झा मेमोᳯरयल ᮝ᭭ट, घᲂघौर ᱟनकर बाल रंगमंच म े अिव᭭मरणीय योगदानक लेल एिह \nनाᲷवृिᱫक ᭭थापना क े लक अिछ । एकर मूल मे मैिथली रंगमंच पर मिहला रंगकमᱮक ᮧो᭜साहन संग ᱟनकर \nसामािजक स᭥मान अिछ । एिह नाᲷवृिᱫक संचालनक भार ᮝ᭭ट ᳇ारा  लोक कलाक लेल समᳶपत सं᭭था \nमैलोरंग क े  ᮧदान कयल गेल अिछ । वषᭅ 2006 सँ िनयिमत ᱨप सँ ई नाᲷवृिᱫ  ᭔योित व᭜स (ᳰद᭨ली), रंजू झा \n(जनकपुर), ᭭वाित ᳲसह (पटना), िᮧयंका झा (पटना), वंदना डे  (सहरसा) क े  ᮧदान कयल गेल छिन ।   \nवषᭅ 2008क लेल समूचा िमिथला (भारत+नेपाल) मे चालीस गणमा᭠य रंगकमᱮ/सं᭭क ृ ितकमᱮ क ेँ नामक \nअनुशंसाक लेल पᮢ पठाओल गेल छलिन । ओही अनुशंसाक आधार पर ᮧथम  : मधुिमता ᮰ीवा᭭तव (मधुबनी), \nि᳇तीय : वंदना ठाक ु र (कोलकाता), तृतीय : नेहा वमाᭅ (ᳰद᭨ली ), आ चतूथᭅ : िवजया ल᭯मी िशवानी (पटना) \nअयलीह । ᳰकछु पाᳯरवाᳯरक कारण सँ वंदना जी एिह बेर िवतरण समारोह मे अयबा सँ असमथᭅ भ’ गेलीह  तेँ  \nई ᮓम बदिल गेल आ वंदना जीक  ᭭थान अिगला बेरक लेल सुरिᭃत र ाखल गेल अिछ ।   \n रंगकमᱮ ᮧमीला झा नाᲷवृिᱫ-2008  \nतृतीय :िवजया ल᭯मी िशवानी : पटना  \nिशवानीक ज᭠म दरभंगाक रिसयड़ी गाम मे भेलिन । ई िपछला तीन साल सँ लगातार मैिथली रंगमंच सँ जुड़ल \nछिथ । िशवानी अᳯरपन, भंिगमा सन िचर-पᳯरिचत रंग सं᭭था सँ जुड़ल छिथ । एिह बीच अहाँ नदी गᲂिगयायल \nजाय, िमनाᭃी, घु᭐घू, आिग धधᳰक रहल अिछ, से कोना हेतै ?,  अलख िनरंजन आᳰद मह᭜वपूणᭅ नाटक मे \nअिभनय करैत अपन नीक छिव बनेलᱟ अिछ । मनोज मनुज, कौशल ᳰक शोर दास आ अरिव᭠द अ᭍क ू  जीक \nिनदᱷशन मे काज करैत िशवानीक इ᭒छा छिन जे  वᳯर᳧ रंग िनद ᱷशक क ु णाल जीक िनदᱷशन मे सेहो नाटक करी । \nवᳯर᳧ रंगकमᱮ ᮧेमलता िम᮰ जी सन रंगकमᱮ बनबाक िहनक मोन छ िन । िवजया ल᭯मी िशवानीजीक कहब \nछिन जे - समकालीन सम᭭या मैिथली नाटक मे एयबाक चाही जकर अ खन तक कमी अिछ । पाᳯरजात हरण  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n6 \n \nिहनकर िᮧय नाटक छिन आ िशवानी नबका तुᳯरया क े  कह’ चाहैत छिथ जे इमानदारी सँ रंगकमᭅ करबाक चाही \n। \nि᳇तीय : नेहा वमाᭅ :  नई ᳰद᭨ली         \nनेहाक ज᭠म बेगूसरायक ᭠यू चाण᭍य नगर मे भेलैन । ई बᲬे सँ रंगमंच  सँ जूड़ल रहलीह अिछ । नवतरंग, इ᭡टा, \nयाᮢीक संग कायᭅ करैत एखन मैलोरंग ᳰद᭨ली सँ रंगकमᭅ क’ रहल छिथ । नेहा अिनल पतंग, परवेज़ यूशुफ, \nसंतोष राणा, िवजय ᳲसह पाल, अिभषेक, मनोज मधुकर आ ᮧकाश झा क िनदᱷशन मे नाटक क े लीह अिछ । \nिहनका ᳇ारा कयल गेल ᮧमुख नाटक अिछ सामा-चक े वा, जट-जᳯटन, डोम कछ, गोरखधंधा, काठक लोक, कमल \nमुखी किनया, एक छल राजा आᳰद । आगू लगातार मैिथली रंगमंच स ँ जुड़ल रहबाक िहनकर इ᭒छा छिन । \nिहनकर िᮧय नाटककार आ िनदᱷशक महे᭠ᮤ मलंिगया छिथन आ रंजू झा (जनकपुर) क अिभनय िहनका ᮧभािवत \nकरैत छिन । काठक लोक िᮧय नाटक आ ᮧगितशील सोचक संग बेसी युवा क े  होबाक कारण मैलोरंग नेहाक \nमनपसंद रंग सं᭭था छिन । अपन आ᭜मसमपᭅण आ सं᭭कारक संग रंगकमᭅ सँ जुड़बाक िहनकर आᮕह छिन नबका \nकलाकारक लेल । नेहा सी. सी. आर. टी. ᳇ारा जूिनयर ᭭कॉलᳶशप  ᮧा᳙ कयने छिथ । अखन रा᳦ीय कथक क े ᭠ᮤ \nसँ कथक मे पो᭭ट िड᭡लोमाक संग खैरागढ़ िव᳡िव᳒ालय सँ एम. ए. क ’ रहल  छिथ ।   \nᮧथम : मधुिमता ᮰ीवा᭭तव :  मधुबनी   \nमधुिमताक ज᭠म मधुबनीक सूरत गंज मुह᭨लामे भेलिन । बचपने सँ िहन का नृ᭜य आकᳶषत करैत छलिन । िवगत \nदस साल सँ ई मैिथली रंगमंच पर सᳰᮓय छिथ । मधुबनीक इ᭡टा स ंग रंगकमᭅ करैत अहाँ इ᭡टाक रा᭔य आ \nरा᳦ीय ᭭तरक महो᭜सव मे सेहो िशरकत क े ने छी संगिह अहाँ सᱼग आ  ᮟामा िडभीजन संग सेहो संब᳍ छी । \nमुकािभनयक लेल अहाँ इंटर कॉलेज यूथ फ े ᭭टीवल-03 मे तेसर आ वष ᭅ 06 मे लोक नृ᭜यक लेल पहील ᭭थान \nᮧा᳙ क े ने छी । अहाँ ओकरा आङनक बारहमासा, ओᳯरजनल काम, ट ूटल तागक एकटा ओर, छुतहा घैल, गोनूक \nगबाह, दुलहा पागल भ’ गेलै, िबजिलया भौजी, िबरजू-िबलटू संग कतेको िह᭠दीक नाटक क े ने छी । मंचीय नाटक \nसंग नुᲥड़ नाटक मे सेहो मधुिमता बᳰढ़ चᳰढ़ क’ भाग लैत रहलीह अ िछ । िझिझया, झड़नी, जट जᳯटन डोम कछ \nएहन कतेको लोक नृ᭜य, एकल अिभनय, ᳰफ᭨म िसᳯरयल आᳰद मे अि भनय क’चुकल मधुिमता  नेहᱨ युवा क े ᭠ᮤ, \nएस.एस.बी संग कतेको सं᭭था सँ स᭥मािनत कयल गेल छिथ ।  \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n7 \n \nसंगिह \"िवदेह\" क ेँ  एखन धᳯर (१ जनवरी २००८ सँ ३० ᳰदस᭥बर २००८) ७० देशक ६७३ ठामसँ १,३६,८७४ \nबेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेᳯट᭍स डाटा)- ध᭠यवाद पाठकगण।  \nअपनेक रचना आऽ ᮧितᳰᮓयाक ᮧतीᭃामे।  \nगजे᭠ᮤ ठाक ु र, नई ᳰद᭨ली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in   ggajendra@yahoo.co.in  \n    \n                                                                                                २२ २२.. ..संदेश संदेश संदेश संदेश  \n११ ११.. ..᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो ᮰ी ᮧो. . . . उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह उदय नारायण ᳲसह \"\" \"\"निचक े ता निचक े ता निचक े ता निचक े ता\"\" \"\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक ᳰदन मैिथली भाषाक \nइितहासमे होएत। आन᭠द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनᭅलक ेँ  पᳰढ़ रहल \nछिथ।  \n२२ २२.. ..᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ. . . . गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमᭅमे लािग रहल अहाँक स᭥वेदनशील मन, मैिथलीक ᮧित समᳶपत \nमेहनितक अमृत रंग, इितहास मे एक टा िविश᳥ फराक अ᭟याय आरं भ करत, हमरा िव᳡ास अिछ। अशेष \nशुभकामना आ बधाइक स᭑ग, सᳩेह|  \n३३ ३३.. ..᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा ᮰ी रामा᮰य झा \" \" \"\"रामरंग रामरंग रामरंग रामरंग\"\" \"\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय व᭭तुसँ अवगत भेलᱟँ।... शेष सभ क ु शल \nअिछ।  \n४४ ४४.. ..᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी ᮰ी ᮩजे᭠ᮤ िᮢपाठी, , , , सािह᭜य अकादमी सािह᭜य अकादमी सािह᭜य अकादमी सािह᭜य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािᭃक पिᮢका \"िवद ेह\" क े र लेल बाधाई \nआऽ शुभकामना ᭭वीकार कᱨ।  \n५५ ५५.. ..᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह ᮰ी ᮧफ ु ᭨लक ु मार ᳲसह \"\" \"\"मौन मौन मौन मौन\"\" \"\"- ᮧथम मैिथली पािᭃक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जा िन कनेक \nचᳰकत मुदा बेसी आ᭮लाᳰदत भेलᱟँ। कालचᮓक े ँ  पकिड़ जािह दूरदृि᳥क पᳯरचय देलᱟँ, ओिह लेल हमर \nमंगलकामना।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n8 \n \n६६ ६६.. ..᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ ᮰ी डॉ. . . . िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषᭅ भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓाि᭠तक ᭃेᮢमे मैिथली \nपᮢकाᳯरताक ेँ  ᮧवेश ᳰदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पᮢकाᳯरतामे एिह ᮧक ारक नव ᮧयोगक हम \n᭭वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना।  \n७७ ७७.. ..᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा ᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताᱠमे मैिथली पिᮢक ाक ᮧकाशनमे क े  कतेक सहयोग \nकरताह- ई तऽ भिव᭬य कहत। ई हमर ८८ वषᭅमे ७५ वषᭅक अनुभव रहल। एतेक पैघ महान य᭄मे हमर ᮰᳍ापूणᭅ \nआᱟित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब।  \n८८ ८८.᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र ᮰ी िवजय ठाक ु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलᱟँ, स᭥पूणᭅ टीम बधाईक पाᮢ अिछ। \nपिᮢकाक मंगल भिव᭬य हेतु हमर शुभकामना ᭭वीकार कएल जाओ।  \n९९ ९९. . . . ᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी    सुभाषच᭠ᮤ यादव सुभाषच᭠ᮤ यादव सुभाषच᭠ᮤ यादव सुभाषच᭠ᮤ यादव-- -- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िन र᭠तर प᭨लिवत-पुि᭬पत हो \nआऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ।  \n१० १० १० १०.. ..᮰ी ᮰ी ᮰ी ᮰ी    मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क े र सफलताक भगवतीसँ क ामना। हमर पूणᭅ सहयोग रहत।  \n११ ११ ११ ११.. ..डॉ डॉ डॉ डॉ. . . . ᮰ी भीमनाथ झा ᮰ी भीमनाथ झा ᮰ी भीमनाथ झा ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इ᭠टरनेट पर अिछ ते ँ\n ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक ᱨपे ँ\n एकर िववरण भए \nसक ै त अिछ। आइ-काि᭨ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा शीᮖ पूणᭅ सहयोग देब। \n \n१२ १२ १२ १२.. ..᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर ᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर ᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर ᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख  रहल छी। मैिथलीक ेँ  अ᭠तराᭅ᳦ीय \nजगतमे पᱟँचेलᱟँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ सभक संकल न अपूवᭅ। नेपालोक सहयोग भेटत से \nिव᳡ास करी।  \n१३ १३ १३ १३. . . . ᮰ी राजन᭠दन लालदास ᮰ी राजन᭠दन लालदास ᮰ी राजन᭠दन लालदास ᮰ी राजन᭠दन लालदास-- -- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक मा᭟यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाि तक एिहठाम \nदेखलᱟँ। एकर वाᳶषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलकᱫामे बᱟत गोटेक े ँ  हम साइटक पता \nिलखाए देने िछयि᭠ह। मोन तँ होइत अिछ जे ᳰद᭨ली आिब कए आश ीवाᭅद दैतᱟँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। \nशुभकामना देश-िवदेशक मैिथलक ेँ  जोड़बाक लेल।  \n१४ १४ १४ १४. . . . डॉ डॉ डॉ डॉ. . . . ᮰ी ᮧेमशंकर ᳲसह ᮰ी ᮧेमशंकर ᳲसह ᮰ी ᮧेमशंकर ᳲसह ᮰ी ᮧेमशंकर ᳲसह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिᮢका \"िवदे ह\" ᮧकािशत कए अपन अ᭞भुत \nमातृभाषानुरागक पᳯरचय देल अिछ, अहाँक िनः᭭वाथᭅ मातृभाषानुरागसँ ᮧेᳯरत छी,  एकर िनिमᱫ जे हमर \nसेवाक ᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर आ᳒ोपांत पिᮢका दे खल, मन ᮧफ ु ि᭨लत भ' गेल।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n9 \n \n    \n२२ २२.. ..ग᳒  \n२२ २२.. ..११ ११.. ..१. सुभाषच᭠ᮤ यादव २. तृ᭬णा- राजे᭠ᮤ िवमल,३.अिमत क ु मार झा, बुढ़ी माता (( ((कथा कथा कथा कथा)) )) \n२२ २२.. ..२२ २२.. ..उप᭠यास- क े दारनाथ चौधरी  \n२२ २२.. ..३३ ३३.. ..१. ᭫ यामसु᭠दर शिश-िवचार २.अंक ु र काशीनाथ झा, नेताजी पर तामश ᳰकयैक उठैत अिछ  \n२२ २२.. ..४४ ४४.११ ११. . . . अयो᭟यानाथ चौधरी अयो᭟यानाथ चौधरी अयो᭟यानाथ चौधरी अयो᭟यानाथ चौधरी-- --दू पᮢ दू पᮢ दू पᮢ दू पᮢ    २२ २२.. ..एकद᭠ त एकद᭠ त एकद᭠ त एकद᭠ त हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार-- --बृषेश च᭠ ᮤ बृषेश च᭠ ᮤ बृषेश च᭠ ᮤ बृषेश च᭠ ᮤ लाल  लाल  लाल  लाल ३३ ३३.. ..क ु मार मनोज क ु मार मनोज क ु मार मनोज क ु मार मनोज \nक᭫यप क᭫यप क᭫यप क᭫यप-- --    नव वषᭅ नव वषᭅ नव वषᭅ नव वषᭅ ४४ ४४.. ..एत एत एत एत’’ ’’    आ ओ आ ओ आ ओ आ ओतत तत’’ ’’-- --    अनलका᭠त अनलका᭠त अनलका᭠त अनलका᭠त ५५ ५५.. ..ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰ ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰ ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰ ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰- - --    अनाम कथा अनाम कथा अनाम कथा अनाम कथा     (( ((कथा कथा कथा कथा)) )) \n२२ २२.. ..६६ ६६.. ..    आलेख आलेख आलेख आलेख-- --ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज - १.डॉ.बलभᮤ िम᮰, २.नरेश मोहन झा ३.नागे᭠ᮤ झा,४.डॉ. र᳀े᳡र  िम᮰ ५.᭔योित \n६.िजते᭠ᮤ झा-जनकपुर ७.उमेश क ु मार ८.नवे᭠दु क ु मार झा ९.मुखीलाल चौधरी   \n२.७.  डॉ डॉ डॉ डॉ.. ..शंभु क ु मार ᳲसह शंभु क ु मार ᳲसह शंभु क ु मार ᳲसह शंभु क ु मार ᳲसह-- --ᮧितयोगी परीᭃा ᮧितयोगी परीᭃा ᮧितयोगी परीᭃा ᮧितयोगी परीᭃा  \n२.८. िमिथला मंथन- सुशा᭠त झा   \n२.९. भानस भात-नीिलमा  \nकथा  \n१. एकटा ᮧेम कथा-सुभाषच᭠ᮤ यादव २. तृ᭬णा- राजे᭠ᮤ िवमल,३.अ िमत क ु मार झा, बुढ़ी माता  \nिचᮢ ᮰ी सुभाषच᭠ᮤ यादव छायाकार: ᮰ी साक े तान᭠द  \nसुभाष च᭠ᮤ यादव, कथाकार, समीᭃक एवं अनुवादक, ज᭠म ०५ माचᭅ १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n10 \n \nपैतृक ᭭थान: बलबा-मेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरि᭥भक िशᭃा दीवा नगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ \nबी.ए.। जवाहरलाल नेहᱨ िव᳡िव᳒ालय, नई ᳰद᭨लीसँ िह᭠दीमे ए म.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अ᭟यापन। \nस᭥ᮧित: अ᭟यᭃ, ᳩातकोᱫर िह᭠दी िवभाग, भूपे᭠ᮤ नारायण मंडल ि व᳡िव᳒ालय, पि᳟मी पᳯरसर, सहरसा , \nिबहार। मैिथली, िह᭠दी, बंगला, सं᭭क ृ त, उदूᭅ, अंᮕेजी, ᭭पेिनश एवं ᮨ ᱶ च भाषाक ᭄ान।  \nᮧकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संᮕह), मैिथली अकादमी, पटना , १९८३, हाली ( अंᮕेजीसँ मैिथली \nअनुवाद), सािह᭜य अकादमी, नई ᳰद᭨ली, १९८८, बीछल कथा (हᳯ रमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका) , \nसािह᭜य अकादमी, नई ᳰद᭨ली, १९९९, िबहािड़ आउ (बंगला सँ मैि थली अनुवाद), ᳰकसुन संक᭨प लोक, सुपौल , \n१९९५, भारत-िवभाजन और िह᭠दी उप᭠यास (िह᭠दी आलोचना), ि बहार रा᳦भाषा पᳯरषद्, पटना, २००१ , \nराजकमल चौधरी का सफर (िह᭠दी जीवनी) सारांश ᮧकाशन, नई ᳰ द᭨ली, २००१, मैिथलीमे करीब सᱫᳯर टा \nकथा, तीस टा समीᭃा आ िह᭠दी, बंगला तथा अंᮕेजी मे अनेक अनुवा द ᮧकािशत।  \nभूतपूवᭅ सद᭭य: सािह᭜य अकादमी परामशᭅ मंडल, मैिथली अकादमी कायᭅ-सिमित, िबहार सरकारक सां᭭क ृ ितक \nनीित-िनधाᭅरण सिमित।  \nएकटा ᮧेम कथा  \nकिहयो-किहयो ओिह लड़कᳱक फोन अबै । ᳯरसीभर उठा  कऽ 'हलो’  किहते ओ᭥हरसँ आवाज अबै- 'कने, ᮧेमी क ेँ  \nबजा देबै ?’  \n ई सुिनते खᲅझ आ तामस सँ जी जᳯर जाय ।खᲅझ आ तामस खाली ओही लड़कᳱक फोनसँ  होइत हो, से बात \nनिह। तामस सब पर होइ जे ककरो बजा देबा लेल फोन करै । ओ तऽ कᱟना लड़ᳰकए रह य । फोन जँ लड़कᳱ आ \nजनीजाितक हो तऽ मरद-पुᱧखक रवैया ओᱟना कने लरम आ मोलायम ह ोइत छै ।  \nजिहया पिहल बेर ओकर फोन आयल रहै तऽ हम पुछने रिहअइ- 'अहाँ क े  छी ?’ हमर मतलब ओकर नामसँ रहय \n। लेᳰकन ओ अपन नाम निह बतेलक । बाजल- ' हम नया बजारसँ बािज रहल छी । खाली एतबे कहला सँ ओ \nबूिझ जेतै ।’ \n'फोने पर रहब आᳰक फ े र करब ?'-हम अनमनायल जकाँ पुछिलऐ ।  \n'पाँच िमनटमे फ े र करै छी ।' –किह कऽ ओ फोन रािख देलक ।  \n हम मन माᳯर कऽ ओिह कोठली गेलᱟँ, जकर िखड़कᳱ सँ ᮧेमीक कोठ ली देखाइत रहै । ओकर मकान हमर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n11 \n \nमकानक पंजरामे रहै । 'ᮧेमी ! रे, ᮧेमी !' हम दू- तीन बेर जोर सँ हाक देिलऐ । ओ कोठलीसँ बाहर िनकलल तऽ \nकहिलऐ- 'नया बजारसँ फोन छौ ।’ ओ हमर घर ᳰदस आबय लागल । आब या तऽ ओ छहरदेवाली फािन क ऽ \nचोᲵे चल आयत या कने आगाँ बᳰढ़ कऽ िबना फानने भीतर चल आयत ᳰकऐ तऽ ओिहठा म छहरदेवालीक ऊ ँ चाइ \nभᳯरए ठᱶगᱟन छै ।  \nओ घर ढुᳰकते रहय ᳰक फोनक घंटी बजऽ लगलै । फोन सुनऽ लेल बाह र सँ ᭍यो अबै तऽ हम ओिह कोठलीसँ \nिनकिल जाइ । आन लोकक फोन सूनब या ओकरा पर पहरेदारी करब  हमरा िश᳥ आचरण निह बुझाइत रहय । \nकोठलीसँ बाहर िनकलैत आ घरक भीतर ए᭥हर सँ ओ᭥हर जाइत- अबैत जे सुनबा मे आयल तािह सँ ई बुझायल \nजे ᮧेमी साँझ खन ओिह लड़कᳱसँ भᱶट करतै । ओ लड़कᳱ क े  छलै आ ᮧेमी  सँ ओकरा कोन काज छलै, से जनबाक \nइ᭒छा तऽ ब᲻ रहय, मगर ᮧेमी सँ ई सब पूछब मोसᳰकल छलै । ओ अठ ारह-बीस सालक  जवान रहय आ हम \nओकर बापक उमेर क े  । ओᱟना ओ घु᳖ा ᭭वभावक लड़का रहै । ओ इं टरक िव᳒ाथᱮ छलै, लेᳰकन पढ़ाइमे ओकर \nमन निह लगै । ओ टी.भी. देखय, गाना सुनय, ᳰᮓक े ट खेलय आ दोस-मिहम सँ ग᭡प लड़ाबय ।  \nनिह जािन ओिह ᳰदन साँझक ेँ  ᮧेमी ओिह लड़कᳱ सँ भᱶट क े लक ै  ᳰक निह; लेᳰकन दुइए-चाᳯर ᳰदनक बाद लड़कᳱ \nफ े र फोन क े लक ै  । वएह पुरान आᮕह । बाजक ओहने ढंग । कने संकोच, कने घबराहट आ कने डर । बेर- बेर \nपुछलो पर ने तऽ ओ अपन नाम बतेलक ै आ ने काम । तखन एतबा जᱨर कहलक ै  जे ओ ᮧेमीक मामा कत’ सँ \nबािज रहल अिछ । तऽ कᳱ ओ ᮧेमीक मिमऔत बहीन िछऐ ? जँ मिमऔ त बहीन िछऐ तऽ बेर-बेर वएह टा ᳰकऐ \nफोन करै छै ? ᭍यो दोसर ᳰकऐ निह करै छै ? मामा, मामी, मिमऔत भाइ -एिह मे सँ ᭍यो तऽ किहयो कᳯरतइ । \nहमर मन मे कतेको सवाल आबय, मगर जवाब कोनो निह । संदेह आ असमंजस उपलाइत रहय ।  \nआइ-काि᭨ह लड़कᳱक घरक लोक ᳰदलफ े क ᳰकिसमक लड़का सभक फोनसँ ᳲच ितत आ ᳰफरीशान रहैत अिछ । \nमगर एतय मामला उ᭠टे छलै।  \n    किहयो काल हमरा बुझाय जेना ᮧेमीक ᱧिच लड़कᳱमे निह छै। फ े र सोची जे से रिहतइ तऽ ᮧेमीक उदासीनता \nलड़कᳱसँ बᱟत ᳰदन धᳯर िछपल निह रिहतइ । जँ ᮧेमी ओकरा निह च ािहितऐ तऽ लड़कᳱ बेर- बेर फोन ᳰकऐ \nकᳯरतइ ?  \nतकर बाद  फोन आयब ब᳖ भऽ गेलै । ᳰकछु ᳰदनक बाद पता लागल जे ᮧेमी मोबाइल कᳱन लेलक अिछ । आब \nओ लड़कᳱ सीधे ᮧेमीसँ सब तरहक ग᭡प करैत हैत । भᳯरसक इएह स ोिच कऽ ᮧेमी मोबाइल ᳰकनने हो। हमरा \nलागल जेना हमर ᳰकछु िछना गेल हो । हमरा लेल आब ई मामला स भ ᳰदनक लेल अ᭄ात आ रह᭭यमय भऽ गेल \nरहय ।  \n    लेᳰकन निह, जीवनमे कोनो चीज अंितम निह होइत छै। भᳯरसक एक साल बीतल हेतै । एक ᳰद न सांझुक \nपाँच बजे फोनक घंटी बजऽ लगलै । हेतै ककरो । हम अ᭠यमन᭭क भा व सँ सोचलᱟँ । क ै कटा भटकल फोन अबैत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n12 \n \nरहैत छै । मगर निह, ओ᭥हरसँ कोनो लड़कᳱक आवाज एलइ, पातर- मधुर आवाज आ फोन कᳯट गेलै। हम सोचमे \nपड़ल रही ᳰक फोनक घंटी फ े र बज्ऽ लगलइ ।  \nहलो !'-हम ᳯरसीभर उठा कऽ कहिलऐ । ' \nकने, ᮧेमीक ेँ  बजा देबै ?'  \nअरे ! ई तऽ वएह लड़कᳱ िछऐ । अपन नाम आ काम बतेने िबना ᮧेम ीक ेँ   बजा देबाक अनुरोध करयवाली । ओ \nबᱟत ᳰदनक बाद फोन क े नेछल, तᱹ खᲅझ तऽ निह भेल, लेᳰकन मनमे थोड़े उदासीनता पसᳯर गेल ।  \n'देखइ िछअइ।'-हम कहिलऐ ।  \n'पाँच िमनट मे हम फ े र करै छी ।' \n'ठीक छै ।'—हम िवरᲦ सन कहिलऐ।  \nदेिखऐ या नइँ देिखऐ, एिह दुिवधामे पड़ल-पड़ल हम ओिह कोठल ीमे पᱟँच गेल रही, जािह कोटलीक िखड़कᳱसँ \nᮧेमीक कोठली देखाइत रहै । लेᳰकन पिहने जकाँ हम ᮧेमीक े ँ  हाक निह देिलऐ । आइ-काि᭨ह ᮧेमीक माय- बाप \nएतिह छै । िखड़कᳱ सँ ओिह पार तᳰकते ओ दुनू अभरल । मकानक मर᭥मत होइत रहै । ᮧेमीक  कतᱟ अता- पता \nनिह छलै । भᳯरसक कोठलीक भीतर हो । हम ठाढ़ भेल देखैत रहिल ऐ । भऽ सक ै त अिछ ᮧेमी कोठलीसँ बाहर \nिनकिल आबय । आयल तऽ फोन ᳰदआ कहबै ।एक बेर भेल जन सँ पुिछऐ  ᮧेमी छै ᳰक निह, फ े र छोिड़ देिलऐ । \nसोचलᱟँ फोन उठेबे ने करबै । लेᳰकन एहन भऽ निह सकल । ओ पांच  िमनटक अंदरे फोन क े लक ै  आ हम उठाइयो \nलेिलऐ ।  \n'ᮧेमी निह छै । कतᱟ िनकलल छै । ओकर माय-बाप आयल छै । घ रक काज चिल रहल छै ।’— अपन िन᳧ामे \nखोटक अनुभव करैत हम एक साँसमे ई सब किह गेिलऐ । ओ िनराशा आ सोचमे डूबल बाजल—'अ᭒छाऽ !’ हम \nपुछिलऐ-'अहाँ क े  बािज रहल छी ?’एकर ओ सोझ जवाब निह देलक । बातक ेँ  ओ जिहना घुमेनाइ-ᳰफरेनाइ शुᱨ \nक े लक ै, हमरा बुझा गेल ओ पिहनिह जकाँ सवालक ेँ  टाᳯर देत । लेᳰकन आब ओ बेसी अनुभवी, पटु आ िसयान भऽ \nगेल छल । ओकरामे साहस आ िनभᱮकता आिब गेल छलै ।  \n'अकल, हम नया बजारसँ बािज रहल छी ।'-ओ आवाज सँ हमर उमेर ठेकना लेलक, तᱹ अंकल किह रहल \nअिछ;हम सोचलᱟँ । ओकर अंकल कहनाइ कने खटकल, फ े र लगले सामा᭠य भऽ गेलᱟँ ।  \n 'ठीक छै, नया बजारसँ बािज रहल छी, मगर छी क े, से न बता उ ?’-अपन ᭭वरमे बᱟत नरमी अनैत हम धीरे- Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n13 \n \nधीरे कहिलऐ ।  \n'हम ᮧेमीक मिमऔत बहीनक सखी भेिलऐ ।’- आब ओ सहज भेल जाइत रहय । तइयो अपन नाम तऽ ओ निहएँ \nबतेने रहय । हमरा लागल ओ जᱨर नाज-नखरावाली, शोख आ चंचल होयत। ओकर गप करबाक ढंग मोहक \nरहै।  \n'अहाँ अपन नाम निह कहब ?’-हम जेना गोहाᳯर क े िलऐ ।  \n'ᳯरतु ।हमर नाम ᳯरतु अिछ ।’- हमर अ᭤यथᭅना सँ जेना ओ पिघल गेल रहय । आब ओकरा कोनो हड़ब ड़ी निह \nछलै आ ओ िनचेन सँ ग᭡प कऽ रहल छल ।  \n 'ᳰकछु कहबाक हो तऽ कᱠ, हम ओकरा किह देबै ।’-हम ᮧेᳯरत क े िलऐ । ओ सोचमे पिड़ गेल फ े र पुछलक- 'अहाँक ेँ  \nओकर नवका मोबाइल न᭥बर बूझल अिछ ?’  \nहम कहिलऐ- '᳖, मगर हम पूिछ कऽ राखब ।  \n' 'ओकरा किह देबै काि᭨ह एगारह बजे फोन करबै ।’  \n मन पड़ल काि᭨ह तऽ हमरा दस बजे कतᱟ िनकलबाक अिछ, तᱹ कहिलऐ-'एगारह बजे निह, दस बजे करब।’ \n'ठीक छै ।’-ओ किह तऽ देलक ै, लेᳰकन हमरा लागल जेना ओकरा अपन बात पर संदेह हो इ । ओ फोन रािख देलक \n। फोन पर रहल ओकर संग आब छूᳯट गेल छल ।आइ ओ बड़ी काल धᳯर  आ᭜मीय जकाँ ग᭡प क े ने रहय । फोन \nरािख देलाक बादो हम ओᱫिह ठाढ़ रिह गेल रही, जेना ᳰकछु और  कहबाक हो, ᳰकछु और सुनबाक हो । हमरा \nछगु᭠ता भेल, ओिह लड़कᳱ लेल हम ᳰकऐ उदास भऽ रहल छी ? \n दस बजे । काि᭨ह दस बजे। कोनो मंᮢ जकᱼ इ हमर भीतर बजैत रहल आब ᮧ ेमी क ेँ ताकय पड़त । काि᭨ह दस \nबजे सँ पिहने बतबय पड़त जे ओकर फोन आबऽ वला छै । साँझे मे किह  देनाइ ठीक हेतै । भोरमे छुᲵी निह रहत \n।जँ ओ िखड़कᳱसँ देखा गेल, तखन तऽ कोनो बाते निह, निह तऽ ओक र खोजमे चᲥर का टय पड़त । साँझ क ेँ  बेसी \nकाल ओ ᳰकरानाक एकटा दोकानमे बैसल रहैत अिछ । पिहने ओᱫिह देखबै ।निह भेटल तऽ ओकर घर जाय \nपड़त । लेᳰकन घर पर तऽ ओकर माय-बाप छै ! माय-बापक े ँ  लड़कᳱक फोन ᳰदआ कहब ठीक निह हेतै । खैर , \nदेखल जेतै । अखन तऽ बᱟत समय छै । भऽ सक ै त छै ओ िखड़कᳱसँ देखाइए जाय । हम बेर-बेर िखड़कᳱ लग जाय \nलगलᱟँ । ओतय जाइ, कनी काल ठाढ़ रही आ थाᳰक कऽ घूᳯर जाइ । अपन छाहे जकाँ ओ लड़कᳱ हमर संग- संग \nचिल रहल छल, ᮧेमी नामक रौदमे कखनो पैघ आ कखनो छोट होइत । ᳯरतु आ ᮧेमीक चु᭥बक᭜व हमरा आिव᳥ \nकऽ लेने छल । ओिह ᳰदन ᮧेमी निह भेटल । राित मे हम सपना देखैत छी जे ओ दुनू आयल अिछ । घरमे हम \nअसकर छी । दुनू क ेँ  कोठलीमे बैसा कऽ हम बाहरमे टहिल रहल छी । कोनो चीजक खसल ा सँ िन᳖ टूᳯट जाइत  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n14 \n \nअिछ। रौद भऽ गेल छै । मन पड़ैत अिछ आइ दस बजे ᳯरतुक फोन ए तै । ᮧेमीक ेँ  कहबाक अिछ । हम िबछान \nछोिड़ उᳯठ जाइत छी।    \nतृ᭬णा- राजे᭠ᮤ िवमल \nआइ फ े र बᱟ-बदला भेलैए कहाँ दन!...गे दाइ, गे दाए! \nरजदेबाक े  बᱟ िसᳰकिलया आ देबलरैनाक े  बᱟ सोनावती। िसᳰकिलया ओना छै मोसᳰकलसँ अढ़ाइ हाथक मौगी \nमुदा सउँसे गोर देहमे गजगज मासु करै छै। देिखते होएत जे काँचे िचबा जाइ। टोिङ देबै, ब᳖ दऽ सोिनत फ े ᳰक \nदेतै। देहपर जेना इᳫी कएल होइ; िछहलैत आऽ गतानल अंगअंग। दे बलरैनक े  मुँहसँ तँ किहया सऽ ने लेर चूबैत \nरहै-लसलस। देबलरैना-बᱟ सोनाबती, रोलल-छोलल, पोरगर करच ी सन लचलच करैत देह। रजदेबाक े  \nततराटक लािग जाइक- देखैक तँ देिखते। एᲥ े टोलमे दसे घरक तऽ फरक हएतै दुनूक घरमे। िछनरझ᭡पबाली \nसोनावितयो क े हन मन सरभसी जे जखने रजदेबासँ नयन िमलै ᳰक छᲵ दऽ िबᱟँिस उठै अंग-अंग- जेना लौका \nलौᳰक गेल होइ भीतरे भीतर। उपर सऽ सतबरती जे बनैय। रजदेबा माने राजदेव मंडल, अंचल अ᭭पतालमे \nचपरासी अिछ। बाप ओकरा जनमऽ सँ पिहनिह सरग िसधाᳯर गेल रहिथ᭠ह। पोसल क ेऽ तऽ माए। एकटा बहीन \nरहै चंचिलया। सभ कहै क ु मरठे᭨ली। सउँसे गाम अनघोलकएने रहै छᲅड़ी। किहयो खेसारीक झारमे पकड़ल \nजाइक, किहयो राहᳯर खेतमे क े यो देिख लैक। किहने कते आिग भगवान देहमे देने रहिथ᭠ह। चंचिलयाक माय \nकहै जे ई देहक आिग थोड़बे रहैक, पेटक आिग रहै, पेटक। आब जे रहौक, मुदा ओ मारिल गेिल। ओकरा लऽ कऽ \nदू टा मनसामे झगड़ा भऽ गेलैक। जगᳰदसबा कहै जे हमर धरबी अिछ, \nमनमोहना ᳯर᭍साबला कहै जे ह᭥मर माल \nअिछ। चंचिलया दु᳖ूक ेँ  दूहै छिल। से बरदा᭭स निह भेलै मनमोहना ᳯर᭍साबलाक ेँ । ताड़ीक झᲂकमे ᳯर᭍साक पुरना \nचेनसँ तेना ने ततारऽ लगलै जे होशे ने रहलै। सउँसे देहसँ सोिनत बिह रहल छलै आ ओ मुँह बािब देने छिल। \nपᳯरवारमे िवधवा माय छलै, ᭭वयं छल, िसᳰकिलया छलै आऽ पाँच ब रखक बेटा रहै। बेटा ब᲻ सु᳖र आ बड़ \nठोला! चंचिलया तऽ संसारसँ उᳯठए गेलै। आब पᳯरवारक सुखाएल आँतक घघरा िमझएबाक लेल सोिनत \nसुखएबाक िज᭥मेबारी रजबेक छलै। जूआमे चुपचाप का᭠ह लगा देलक आ  बहए लागल। बᱟ रहै चमिचकनी, \nफरदेबाल आ फसलीटीबाली। रोज गमकौआ तेल चाही, ᳩो-पाउडर च ाही। रङसँ ठोर नइँ रङब, िलपे᭭सी \nचाही। िसनेमामे चसकिल। जी-मुँह चिलते रहइ। पनिपयाइमे घुघनी-मुरही, कचरी भᳯर पोख। दुसंझी। रोज-\nरोज माछु-मासु गमक ै त रहउ आङनभᳯर- ने ᳰकछु तऽ डोका-ककᳯर। आᳰक कछुएक झोर। कतेक ᳰदनसँ एक जोर \nपरबा पोसक लेल रगड़ा कए रहिल छिल साँयसँ। छमᳰक कए एमहर, छमᳰक कए ओमहर। राित-राित भᳯर \nझूलन देखए, सलहेसक नाचमे खतबैया टोलक झुलᳰफया या नटुआक नाच आ सतरोहनाक िबपटइ देिख-देिख \nकऽ लहालोट भऽ जाए। रजबाक ेँ  ई सभ सतखे᭨ली मौिगक ल᭒छन बुझाइक, ते ँ\n रोज बतक ु टौअिल होइ। \nᳯर᭍साबला देबलरैनासँ यारी रहै रजदेबाक ेँ । देबलरैना िसकिलयाक े  बड़ पिस᳖। कारण रहै जे देबलरैना सेहो \nसलहेसक नाचमे ढोलᳰकया रहै। ईह ढोलक बजबैकाल ओकर कनहा जे उपर-नीचाँ होइ छल- गुम-गुमुक-\nगुमुक...गुम गुमुक गुमुक! .. बेर-बेर झुलफᳱ मुँहपर खिस पड़ै जकरा ओ ओिहना छोिड़ दैक। मुँहपर बुनᳰकआएल \nओसक बूँद सन पसेना! ओ मोनिह मोन अपन साँय रजदेबासँ देबलरैनाक िमलान करै। ... कहाँ देबलरैना, कहाँ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n15 \n \nरजदेबा। रजदेबाक मुँहपर चौबीस घंटा जेना िवपिᱫक े  झपसी लधने र है। घोघनमुँहा एक रᱫी ने सोहाइ \nिसᳰकिलयाक ेँ । मगर करओ तऽ कᳱ करओ? िसङार-पटार कए एका᭠तमे एसगर िबछाओनपर पिड़ रहय आ \nक᭨पना करए-साँय जे बदलतै! देबलरैना फ ु लपे᭠ट पेि᭠ह कऽ, चसमा पेि᭠ह कऽ बाबू-भैया नािहत जे ᳯर᭍शापर \nबैᳯठकऽ ᳯर᭍सा चलबइ हइ तऽ िसनेमाक े  गोिबना माउत कऽर हइ। .. मानली जे ताड़ी-दाᱨ पीबै हइ, त कᳱ \nभेलइ। सुनइ िछऐ जे कहाँदुन ताड़ी-दाᱧ पीलै हइ मनसासुन तऽ ओक रा देहपर राछ᭒छी सबार भऽ जाइ छै, \nमौगीक े  छोड़ने ने छोड़ै छै।..धौर, क े नाकऽ सक ै त होतै देबलरैना बᱟ।..रजदेबा ला ध᳖-सन! िबछाओनोपर जाएत \nत खाली घरेक े  समे᭭सा। ..रङ आ लस!! .. देहो हाथ छूबैतऽ खᲅझा कऽ छूटत!.. \nदेबलरैनाक े  बँसुरीक े  आवाज सुनएलै। ..दाᱨ पीकऽ अबै छै तऽ आङनमे बैिसकऽ बँसुरी टेरऽ लगै \nछै।..अहाहाहा..कᳱ राग, कᳱ तान।..सोनाबतीक े  तऽ लीरीबीरी कऽ दै छै। फ े र दुनू परानीमे मुँहाठुᲶी होइत-होइत \nिपटािपटौअल शुᱨ भऽ जाइत छै।..सोनाबतीक े  कहब छै जे मरदाबा जे कमाइ हए से तऽ दाᱨ पानीमे उड़ा दै \nहए, िसनेमामे गमा दै हए आ सूतऽ लागी हरान रहै हए।..पेटमे अ᳖ नैआ.. \n“मनसा तऽ रजदेबो हइ”- सोचैए िसᳰकिलया- “ओकरा सूतऽ क े  मन नै होइ हइ?..क े रबा आमसन मुँह लटकओने \nरहैए!” िसᳰकिलयाक े  अपने हँसी लािग जाइ छै। \n“दोसजी कहाँ गेलिखन”?- अरे, ई बारह बजे राितमे सोनाबती!!.. \n“कᳱ हइ, हे”?- बाँसक फᲵक खोिलकऽ िसᳰकिलया बाहर अबैत अिछ ।..छᲅड़ाक बाप तऽ नै एलैगऽ अ᭭पताल \nसऽ।..लैटिडपटी (नाइट Ჽूटी) हइ।..” \n“बहीन कᳱ किहयो दुखक े  बात। आइ फ े नू मनसा मारलकगऽ।“ \n“कइला?” \n“धुर। कᳱ जान गेिलऐ कोन बढ़मᳰकटास हइ देहपर।..हमर तऽ जान लऽ लेलक।..अ᳖-पानी जᳯर गेलै, जी-जाँघमे \nखᲅत फ ु कने रहै छै चौबीस घंटा।– बलू, चल नऽ सूतऽ।..सुतना बेमारी धऽ लेलक ै गऽ।“..सोनाबती घौलेघौले बजैत \nरहल। जोर-जोरसँ घोल-चाउर भेलै तँ बुᳰढ़या रजदेबामाइ टुघᳯर कऽ अङनामे आएल- गे, कᳱ भेलउ गऽ? चुप, \nलबरी। साँइयो बᱟक े बातक े  कᱠँ एते घोलफचᲥा भेलै गऽ?” \nसोनाबती घेओना पसारलᳰक। ᳯरᱫी ᳯरᱫी कऽ फाटल, सतरह ठामसँ िगरह बा᭠हल अपन नूआ आ अिङया \nदेखओलᳰक। घरबाली अ᳖ बेᮢेक मरै छै आ ओ दाᱧ-ताड़ी पीिबकए ब ेमᱫ भेल रहै छै। घरमे लाल बु᳎ी नं दै छै। \nदाᱨ पी कऽ सेजपर ओकर गᮢगᮢमे दाँत गड़ा दै छै! \n“इ᭭स!” रजदेबाबᱟक े  मुँहसँ अनायासे बहार भऽ गेलै। भीतर चीनीक गरम पाक जेना टघᳯर रहल छलै। ओ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n16 \n \nगᮢगᮢ देबलरैनाक हबकबाक क᭨पनामे हेरा गेिल।  \n“हे बहीन!..मनसा नै भोगतओ तँ ई देह लऽ कऽ कᳱ करबा।..एक ᳰदन अँिचयापर तऽ सबहक देह जरै छै!”- \nरजदेबा-बᱟ समझओलक ै । रजदेबामाइ दुरदुरओलक ै । ताबत िड᭡टीसऽ रजदेबो घूᳯर अएलै। आङनमे ठहाठिह \nइजोᳯरयामे चमक ै त सोनाबतीक मुँह चमक ैत देखलक। नयन िमललै, सोनावती िवᱟँिस देलᳰक, जेना रजनीगंधा \nफ ू ल झरझरा गेलै। मोनᮧाण गमैक उठलै। रजदेबा बाजल ᳰक᭒छु नᱹ। बस पुछलक ै - “कᳱ भेलौ गऽ भौजी?” \nसोनावती फ े र सउँसे खेरहा दोहरओलᳰक।... \nिसᳰकिलया चौल कएलक ै- “साँय बदलबे?” \n“सहे तऽ ने उपाइ हइ।..तोहर डागदरसनक े  साँय हउ गजै छे।..अ᭭पतालमे काम करै हउ। ने दाᱨ, ने पानी। \nघरिगरह᭭थी डेबने हउ। भᳯरमुँह कोनो छᲅड़ी मौगी जरे बोलबो ने करइ हउ। अपन काम से काम। एहन \nमहाभारथ पुᱧख हमर भागमे कहाँ?..” \nिसᳰकिलयाक ᱶ  देह जᳯर गेलै- हइ गोबरक े  चोत महाभारत कहाँदुन! मनसरभसी। अपना साँय महक ै  छिन आ \nछᲅड़ाक बाप जरे क े ना रिसया-रिसया, िसिलया बितआइ हए। \n“बहीन, तौँ घर जा।..तोहर साँयक े  दोसरक ेँ  स᭥हाᳯर देत ओ? जे अपन साइँयो क े  कसमे ने रखलक, से मौगी \nकिथक े?” आ िसᳰकिलया रजदेबाक बाँिह पकिड़ घरᳰदिश घीचय लागिल। रजदेबामाइक े  िपᱫ लहᳯर गेलै। \nसोनाबᱫी किनकाल थरभसाएिल, फ े र बाजिल-“दोस जी!..हम आइ घरे नᱹ जबे..फ े न “िन᭥मन सऽ क ू टत।..” \nओकर आक ृ ित कातर छलै। \n“अहाँ जाउ। लोक फरेब जोड़त”। \nरजदेबा समझओलक ै । ओ घूᳯर गेिल। सभ अ᭡पन-अ᭡पन फᲵक लगा लेलक। मुदा, भोरे उठल रजदेबा जँगलझार \nलेऽ तँ देखलक जे देबलरैनाक े  बᱟ दरबᲯापर एकटा फ े कल तरक ु ᳖ीपर Აघराएिल छै, घर नᱹ गेलउ।..किनकाल \nओ टुक ु र-टुक ु र ओकर मुँह तक ैत रहल। क े ना िनभेर भऽकऽ सूतिल छै, दुधपीबा िपᱟआजेकाँ। नूआँ-ब᭭तर अ᭭त-\n᳞᭭त। िबन तेलक ूँ ड़क जᲵा पड़ल, भु᭨ल भऽ गेल पैघ पैघ क े श, भुँइयापर एमहर-ओमहर जᲅड़ जेकाँ लेटाएल। \nओकरा देवलरैनापर ब᲻ तामस भेलै। सोन-सनक सोनावती अ᳖-वᳫ ब ेᮢेक झाम भऽ गेलै- बीझ लागल ताम-\nसन। एखनो जँ नहा धो देल जाइक आ िसङार कऽ दै तऽ झकाझक भऽ जएतै। मुदा दोस तऽ दाᱨ पीकऽ म᭭त रहै \nछै। सलहेसक नाचमे ओकर ढोलकक गुमकᳱपर खतबैया टोलक कतेको छᲅड़ी-मौगी ओकरापर जान दओ छै। \nदोसजी, खᱫा-पैन, चर-चाँचर, राहᳯर-क ु िसयारक खेत, भुसु᭨ला घर, पोखᳯरक भीर जᱫिह पओलक, तᱫिह \nछᲅड़ी-मौगी लऽकऽ...। राम-राम।..एहन गुनम᭠तीक े  एना कािह कटबै हइ, दोसजी िन᭥मन निह करै हइ!  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n17 \n \nबड़ समझओलक ै  रजबा सोनाबतीक े । सोनाबती नᱹ गेलै। देबलरैनाक े ध᳖ -सन। खोजैत -खोजैत एᲥ े  बेर सुᱧज \nजखन नीचाँ अएलै तऽ बँसुरी टेरैत आएल। सोनाबतीक े  भᳯरपाँज पकिड़ कए चु᭥माचाटी लेबए लागल।– सबहक \nसामने! दᱨिपबाक े  कोन लाज आ बीज। रजबामाइक े  हँ᭭सी लािग गेलै। सोनाबᱫी मनसाक ेँ  धक े िल देलक ै, मनसा \nधाँय दऽ चाᱨनाल िचᱫ खसल। िबᲬे आङनमे।..चटाक!...मनसा उᳯठक ए एक चाट देलक ै । मौगी घेओना \nपसारलᳰक। मनसाक ेँ  ध᳖-सन।..दोसजी अ᭭पतालमे रहै। \nिसᳰकिलयाक बेटाक े “मᱹगोᮨ ू टी”क खाली िड᭣बा कतᱟ सड़कपर फ े कल भेᳯट गेल रहै। ओ ओिहमे पािन धऽधऽ पीबै \nछल। िसᳰकिलयाक नजᳯर पड़लै-“क े हन लगइ हउ?” छᲅड़ा हँिस देलक ै- आमक े  रस नᳲहता!..पीबे?” \nिसᳰकिलयाक मोन भेलै- एक बेर ओहो पीिब कए देखैत। ओ बड़का-बड़का बाबू-भैया सबक े  पीबैत देखने \nरहै।..मुदा, ओइमे तऽ पतरसुᲵी फᲂफᳱ लागल रहै, एइमे कहाँ हइ ?.. ओ बड़ा ललचाएल दृि᳥सँ ᮨ ू टीक िड᭣बाक ेँ  \nदेिख रहिल छिल। \n“दोि᭭तनी, पीयब?”-देवलरैना टुभ दऽ पूिछ बैसल। दोि᭭तनीक आँिखमे ᮨ ू टीक लालच, पितसँ उलहन, \nअभावज᭠य वेदना लᲥाबाज देवलरैनाक ेँ  झक ्  दऽ लौᳰक गेलै। \n“चलू दोि᭭तनी, ᮨ ू ᳯटयो पीयब, िसनेमो देखब आ होडरोमे खाएब। घूमैत-घूमैत राित तओले ᭒हिल आएब”।– \nदेवलरैना बजलै आ फ े र कोन जादूक े  बान लगलै किहने, \nिसᳰकिलया चट दऽ ओकर ᳯर᭍सापर बैिस गेिल। सभ मुँहे \nतक ै त रिह गेलै। ओ जे गेलै िसᳰकिलया से फ े र ६ महीना नᱹ घुरलै। सोनाबती रजबाक े  घरसऽ टकसऽ क े नाम नᱹ लै। \nपऽर भेल, पंचैती भेल। दुनू मौगीमे सँ कोनो अपन-अपन साँय लग घुरबाक लेल तैयार निह भेिल। \nछओ मासक बाद दुनू अपन-अपन मनसा लग कनैत-कनैत घूरिल-ढाकᳱक ढाकᳱ िसकाइत नेने। िसᳰकिलया आ \nसोनाबती एक दोसरक गरदिन पकिड़ झहरा देमए लागिल। िसᳰकिलयाक घेओनाक आशय छल- देबलरैनाक े  मुँह \nमहक ै  छै, ओ बदमास अिछ, गु᭠डा अिछ, िनसेबाज अिछ, लापरवाह अिछ; ᭭वाथᱮ अिछ आᳰद-आᳰद। सोनावती \nछाती पीᳯटपीᳯट बेयान करै छिल- रजबा गु᭥मा अिछ, बᱟसँ बेसी  मायक ᱶ मानै अिछ, ᳰदनराित पाइ लेऽ खटै \nअिछ आ सभ पाइसँ घरे चलबै अिछ, बᱟ ले किहयो कचरी- मुरही नै अनने अिछ। किहयो िसनेमा नᱹ जाइ अिछ , \nबᱟक ᱶ  चु᭥मा नᱹ लैत अिछ..आᳰद...आᳰद... \nदुनू अपन-अपन ओᳯरिजनल साँय लग घूᳯर गेिल। \nमनोिव᭄ानक ᮧोफ े सर स᭜यनारायण यादव कहलैि᭠ह- यार, जे भेटैत छै, तकर मोल नै बुझाइ छै। जकर पित \nगंभीर छै ओकरा चंचल पितक लेल मोन पिनआइ छै, जकर चंचल छै से गंभीर पितक लेल िसहाइए..इएह ᮓम \nछै...नो वन इज परफ े ᭍ट.. \nएक ᳰदन िसᳰकिलया आ सोनावती सुनू एक-एकटा कोनो मनसा संगे उरहᳯर गेलै- ओहो एᲥ े  ᳰदन। रजदेबामाइ \nभोरेसँ आसमान माथपर उठा लेलᳰक- “जुआनी कᲥर ने उमताइ हइ..फ े नू बा᭠ह हइᳰक नै।.. \nसमाज आ पिलवारक े   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n18 \n \nब᭠हन टूᳯट जतइ तऽ मनसा -मौगी िजनगी भᳯर अिहना भँड़िछ -भँड़िछ कए मᳯर जतइ ...  \nᮧो. स᭜यनारायणक ᳞ा᭎या छैि᭠ह- \n᭥यान इज पोिल᭏यामस बाइ नेचर..इट इज सोसाइटी ि᭮वच ᭒यानल ाइजेज से᭍स एनजᱮ..सओ मुँह, सओ \nबात!..सबसँ बड़का स᭜य जे सोनाबती, िसनᳰकिलया दुनू उरहᳯर गेल! \n   \nअिमत क ु मार झा, चैनपुर, सहरसा \n  \nबुढ़ी माता \n  \nअपन पᳯरवार- माँ, बाबूजी, भाइ, बिहन) संग पटनाक शेखपुरामे रहैत रही, बाबूजी पी.ड᭣लू. डी. मे \nएस.डी.ओ. एकटा ᮧिस᳍ ईमानदार अिधकारी रहिथ, सभसँ पैघ भैया  पी.एच.ई.डी.दुमकामे पो᭭टेड रहिथ। हम \nसᱶट जेिवयसᭅ ᭭क ू ल, गाँधी मैदानसँ बारहमा करैत रही, पढ़ाइ-िल खाइमे बᱟत नीक रही, पढ़ाइ- िलखाइक \nअलावा कोनो काज निह रहए, ओइ पढ़ाइ-िलखाइक कारण हम बᱟत कम उ᮫मे नीक पद- मैनेजर िबरला ᮕुप-\nपर छी, हमर ᳰकछु दो᭭त रहए जे ओिह समयक पैघ राजनीितक पᳯर वारसँ संबंिधत छलाह- एिह िवषयमे बादमे \nकहब- आइक ितिथमे सेहो बᱟत पैध ᭭थानपर छिथ। बारहमाक संगिह  राम मनोहर राय, एस.पी.वमाᭅ रोड , \nपटनासँ मेिडकल ए᭠ᮝᱶसक तैयारी सेहो करैत रही।  \nमु᭎य घटना मोन पड़ैत अिछ जनवरी १९९५ क – कोᳲचग ᭍लास ५.३ ० बजे भोरे सँ होइत रहए, हम घरसँ \nअ᭠हारे- ४.३०-४.४५ िनकलैत रही। पटनामे जनवरी मासमे बᱟत ठ ᭛डी पड़ैत छैक, ओिह समयमे आर बेशी \nठंडी पड़ैत रहए। ठंडा, ऊपरसँ अ᭠हार सुनसान र᭭ता, बᱟत डर सेहो लगैत रहए, लेᳰकन एक नया जोशमे सभ \nᳰकछु िबसᳯर जाइत रही। ११ जनवरी १९९५ क े ँ  कोᳲचगमे ’मोᲽुल टे᭭ट’ रहए, ई कारण हम ४ बजे घरसँ \nकोᳲचग िनकिल पड़लᱟँ- कारण ठंढाक कारण लेट निह होए। हम ज िहना पुनाइचक-हड़ताली मोड़क बीच मेन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n19 \n \nरेलवे लाइन लग पᱟँचलᱟँ , अचानक एक टा घोघ तनने, कᳯरया क᭥बल ओढ़ने बुढ़ी माता साम ना आिब गेिल , \nहम तँ डरसँ साइᳰकलसँ खिस पड़लᱟँ, देखलᱟँ तँ ओ बᱟत बुढ़ आरो  कमर लगसँ झुकल लागल। हम उᳯठ कऽ ठाढ़ \nभेलᱟँ, गरदा सभ झािड़ कऽ जिहना चलय लऽ चाहलᱟँ तँ ओऽ आवाज  देलक,..सुन..अ..बौवा...  \nडरसँ हालत खराब भऽ गेल..चाᱨ ᳰदससँ सनसन जेकाँ अवाज महसूस ᱟअ लागल। डरल- डरल ओकरा लग \nगेलᱟँ..।  \nपुछलक...कतए जाऽ रहल छी!!! ताऽ तक ओऽ अपन घोघ निह हटेने रहए।  \nडरसँ अबाज तँ ज᭨दी निह िनकलल...;लेᳰकन िह᭥मत कऽ कए जवाब देलᱟँ, कोᳲचग जाइ छी।  \nफ े र पुछलक..कथी क े  पढ़ाइ करैत छी..!! बातसँ अपनापन लागल। \nहम कहलᱟँ-डॉ᭍टरीक तैयारी करैत छी..  \nअ᭒छा बैस..दोसर पढ़ाइमे मोन निह लागए छौ- िनदᱷश दैत-..कनी देर ᱧᳰक जो तखन जिहये।  \nताऽ तक समय लगभग ४.४५ भऽ गेल रहए.. एक दू टा आदमी सभ सड़कपर सेहो नजᳯर आबए लागल। लेट \nहोइत रहए एिह कारण िह᭥मत कए कऽ कहलᱟँ...हमरा लेट भऽ रह ल यऽ..हमर आइ परीᭃा अिछ।  \nकोनो बात निह..जवाब भेटल  \nबड़ असमंजसमे पिड़ गेलᱟँ..कᳱ करी..निञ .करी..एक मोन होय रह ए, चलैत लोकक ेँ  अवाज दी, मुदा सड़क फ े र \nसुनसान भऽ गेल।  \nतखने ओऽ अपन घोघ हटेलक..ᱟनकर...चेहराक े ँ देिखते लगभग बेहोश भऽ गेलᱟँ..बुढ़— झुरᱮदार \nचेहरा...ओिहपर मदᭅ जेकाँ...दाढ़ी...मोँ\nछ...हे भगवान आइ-धᳯर एहन निञ देखने रही...हमर हाव-\nभावक ेँ  देिख \nओऽ बजली...हमरा देिख कए डर लागए छौ..निञ डर। हम दोसर ᳰकओ निञ िछयौ... पता निञ ᳰकए ओऽ ᳰकछु \nअपन जेकाँ लागए लागल...ताऽ तक लगभग ५ से ऊपर टाइम भऽ गेल. ..रोडपर दूध/ ᭠यूजपेपर बला हॉकर सभ \nनजᳯर आबए लागल...  \nᳰकछु कालक बाद अवाज भेटल- आब तू जो..घुरैत काल अिबहे ँ...हम हवाक भाँित/ तीर सँ बेशी तेजीसँ \nिनकललᱟँ...बᱟत लेट भऽ गेल रही...साइᳰकलक े ँ अपन ᭃमतासँ बेशी तेजीसँ चलबए शुᱨ कए देलᱟँ, जिहना \nगाँधी मैदान/ स᭣जी बागक मुँहपर पᱟँचलᱟँ...देखलᱟँ जे जबरद᭭ त ए᭍सीडे᭠ट भेल रहए, पूरा र᭭ता पुिलस \n᭣लॉक कऽ देने रहए- ए᭍सीडᱶट लगभग २० िमनट पिहने भेल रहए,  जािहमे चाᳯर टा लोक आऽ एकटा चाहक \nदोकानदार मारल गेल... ओऽ चाᱨ टा हमरे इं᭭टीᲷूटक छाᮢ रहए जे नीक चाह पीबए खाि तर ᱧकल रहए  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n20 \n \nलेᳰकन ...!!  \nहमᱟँ ओिह चाहबलाक दोकानपर रोज ᱧक ै त रही- अगर बुढ़ीमाता निञ भेᳯटतए तँ हमᱟँ ओिह समयमे चाहक \nदोकानेपर रिहतᱟँ ...फ े र पता निञ...)- चाह िपबैक तँ आदित निह रहए मुदा ठंढ़ाक चलते पीिब लैत रही।  \nकᱟना इं᭭टीᲷूट पᱟँचलᱟँ..ओिहठाम घटनाक सूचना पᱟँिच गेल रह ए... इं᭭टीᲷूट दू ᳰदनुका लेल ब᭠द कऽ देल \nगेल। छाᮢक घरबलाक ेँ  सेहो सूिचत कए देल गेल, हमᱟँ बुझल मोनसँ घर घुरए लगलᱟँ, घर घुरैत काल वैह \nबुᳰढ़या ओहीठाम भेटल...ओिहना घोघ तनने... लग जाऽ कए सभ घटना सुनेलाक बादो ओऽ कोनो जवाब निह \nदेलक...ᳰकछु कालक बाद कहलक...  \nबौआ हमरा भूख लागल यऽ!!  \nकᳱ खेबए!!! हम पुछिलयए।  \nचूड़ा आऽ शᲥर..जवाब भेटल।  \nसंयोग एहन रहए जे ताऽ तक हम सभ तरहक समान ᳰकनबाक वा᭭ते क ोनो दोकानपर निह गेल रही, कारण \nघरमे काज करए लेल बᱟत आदमी रहए दोसर घरक सभसँ छोट रही। त ैयो दोकानपर गेलᱟँ आरो बुढ़ी- माता \nलऽ चूड़ा-शᲥर कᳱिन कए अनलᱟँ।  \nᳰकछु देरक बाद हम पुछलᱟँ..कतए जेबही, हम पᱟँचा देबौ।  \n“कतᱟ निञ”, जवाब भेटल।  \n“रहबीहᱭ कतए”, हम पुछलᱟँ।  \n“यैह जगह” सीधा जवाब भेटल।  \n“खाना कतए खेबहᱭ”...पुछलापर जवाब भेटल- “ तूँ खुआ, बेशी बक-ब क निञ कर, खाइ लेल दे फ े र तू पुिछहेँ जे \nपूछए क े  छौ”- िब᭨क ु ल ᱧखल जवाब सेहो भेटल। संगिह ᳩेहसँ कहलक- “तूँहो खो”। \nहम तँ अजीब मुि᭫कलमे पिड़ गेलᱟँ..ओकरा अक े ले छोिड़ कए जाइ क े  मोन सेहो निञ करैत रहए... आिखर कᳱ \nकरी...बᱟत सोचलाक बाद िनणᭅय लेलᱟँ..जे ᱟअए एकरा अपना संग  लऽ जाइ... ᳯर᭍शापर बुᳰढ़या आरो \nसाइᳰकलपर हम, घर पᱟँिच ओकरा गेटपर ठाढ़ कऽ बाहर ठाढ़ कऽ हम घर गेलᱟँ, सभ कहानी अपन माताजीक ेँ \nबतेलᱟँ, बुᳰढ़या बाहरमे ठाढ़ छै, सेहो किह देलᱟँ। सभसँ पैघ सम ᭭या जे बुᳰढ़याक ेँ  आिखर कतए राखी... माताजी \nकहलिखन- नीचाँमे एकटा ᱨम खाली छै- ओिहमे जगह देल जाए, सभ  बेब᭭था-िबछोना, क᭥बल, साफ साड़ी- Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n21 \n \nकऽ कए ओकरा घरमे बैसेलᱟँ। साँझमे बाबूजी ऑᳰफससँ अएलाह तँ ᱟनक ा सभ कहानी बतेलᱟँ।  \nबाबूजी कहलि᭠ह-“बुᳰढ़या किहया तक रहतᱟ”।  \n“निञ पता”- हम कहलᱟँ।  \nफ े र माताजी सभ स᭥हाᳯर लेलि᭠ह ..आरो बाबूजीक ेँ  समझा देलिखन। बुढ़ी-माताक सेवा करब हमर रोजक Ჽूटी \nभऽ गेल। कोᳲचग जाइसँ पिहने आधा घ᭛टा, आबए क े  बाद १ सँ डेढ़ घ᭛टा हमर समय बुढ़ी माता लग बीतए \nलागल। खानाक अलग-अलग फरमाइश होइत, सभ ᳰकछु पूरा करैत ए क स᳙ाह बीतल, एक ᳰदन अपना लग \nबैसा हमर बारेमे पूछए लागल- जेना अपन दादी-दादा-अᮕज- बुढ़ी माता ᳰदससँ कहल गेल- तूँ दोसर पढ़ाइ-\nमेिडकल छोिड़ कऽ– कर। बᱟत नाम हेतौ, खूब पैसा कमेबे, माँ-बा प तोरापर नाज करतौ, १० वा ᳰदन राितमे \nिबना ᳰकछु बतेने पता निञ कतए चिल गेलय- आइ तक निह भेटलीह. ..एखन तक हम इ᭠तजार करए छी जे \nबुढ़ी माता एकᳰदन जᱨर भेटतीह।  \nबुढ़ी माताक बात िब᭨क ु ल सही भेल जखन १४-१५ घ᭛टा पढ़ाइ करब ाक बावजूद सी.बी.एस.ई. मेिडकलमे \nवेᳳटग आिब गेल। बी.सी.ई.ई.मे डेयरी ᮩा᭠च भेटल, एम.डी.ए.टी .मे १००% चा᭠स रहए- ९०% ए᭍यूरेट ᮧ᳤ \nसही कएने रही- मुदा परीᭃा-क े ᭠ᮤ िम᭨लत कॉलेज, दरभंगा क े ि᭠सल भऽ गेल.. एिह कारणसँ हम ᮨ᭭ᮝेशनमे रहए \nलगलᱟँ। पढाइ-िलखाइ ब᭠द कए देलᱟँ... जे एतेक पढ़ाइ करए क े  बाद जखन सफलता निह भेटल तँ आब किहयो \nनिह हएत।  \n  \nफ े र हमरा बुढ़ी-माताक बात याद भेल, संगिह बाबूजी सेहो कहलि᭠ह- अपन ᮝैक चे᭠ज कᱨ, लगभग ओही समय \nयू.जी.सी.सँ ३ टा नया कोसᭅ पटना आऽ मगध िव᳡िव᳒ालयक े ँ  भेटल- बायो-टेᲣोलोजी, जल आऽ पयाᭅवरण \nᮧबंधन आऽ बी.सी.ए.। ए᭠ᮝे᭠स परीᭃापर नामांकन ᮧᳰᮓया शुᱨ भऽ  गेल। बी.सी.ए. हमरा ᳰकछ ढंगक कोसᭅ \nबुझाएल, ए᭠ᮝे᭠स देलᱟँ आऽ पास कऽ गेलᱟँ। यू.जी.सी. बी.सी .ए.क ᮧथम बैचक पिहल छाᮢ हम रही जे अि᭠तम \nपरीᭃा ८९% सँ पास क े लᱟँ। बाबूजी कहलि᭠ह- आब यू.पी.एस.सी. क तैयारी कᱨ, ढंगक सरकारी नोकरी िलअ,\nलेᳰकन हमर सोच ᳰकछु आरे रहए। “अगर अपन ᮧितभा/ ᭃमताक उपयोग करबाक यऽ तऽ सरकारी नोकरी निञ \nकᱨ”। फ े र एम.सी.ए. क े लᱟँ, मोन भेल जे एम.बी.ए. कएल जाय- बᱟत कᳯठन रहए आइ.टी.सँ एम.बी.ए. करब। \nमुदा बुढ़ी माताक क ृ पासँ एम.बी.ए. सेहो कऽ लेलᱟँ। क ै ᭥᭡स सेले᭍शनमे ᳯरलाय᭠सक ऑफर भेटल। जोइन क े लᱟँ, \nफ े र एच.डी.एफ.सी. बᱹकसँ ऑफर भेटल तँ बᱹक जोइन कऽ लेलᱟँ। ᱡदयमे इ᭒छा रहए जे टाटा- िबड़लामे नोकरी \nकरबाक चाही। बुढ़ी माताक क ृ पासँ इ᭒छा पूरा भऽ गेल आऽ िबड़ला ᮕुपसँ नीक ᭭थानक ऑफर आिब गेल। जोइन \nसेहो कऽ लेलᱟँ आऽ एखन तक एतिह छी..आब इ᭒छा यऽ ᳰद᭨ली/ मु᭥ बइक बᱟत सेवा क े लᱟँ...आब अपन िबहार / \nिमिथलाक सेवा कएल जाय..बुढ़ी माताक क ृ पासँ ओहो भऽ जेतए...लेᳰकन सभसँ पैघ इ᭒छा अिछ बुढ़ी- माताक \nदशᭅनक..पता निञ होएत ᳰक निञ...   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n22 \n \nज᭠म 3 जनवरी 1936 ई नेहरा, िजला दरभंगामे। 1958 ई.मे अथᭅशाᳫमे ᳩातकोᱫर, \n1959 ई.मे लॉ। 1969 ई.मे क ै िलफोᳶनया िव.िव.सँ अथᭅ᭭थाᳫ मे ᳩातकोᱫर, 1971 ई.मे सानᮨांिस᭭को \nिव.िव.सँ एम.बी.ए., 1978मे भारत आगमन। 1981-86क बीच तेहरान आ ᮧᱹकफ ु तᭅमे। फ े र ब᭥बई पुने होइत \n2000सँ लहेᳯरयासरायमे िनवास। मैिथली ᳰफ᭨म ममता गाबय गीतक  मदनमोहन दास आ उदयभानु ᳲसहक \nसंग सह िनमाᭅता।तीन टा उप᭠यास 2004मे चमेली रानी, 2006मे करार, 2008 मे माᱟर। \nमाᱟर \n \n..1.. \n \nदृ”आह! भैया आिब गेला। हाथ मे पोटरी छिन। अब᭭से ओिह मे ‘मी ट’, अरे! निह माता दुगाᭅक परसाद हेतिन!“ \nरंजना बाजिल छलीह। ओ दौड़ैत आंगन सँ बाहर एलीह। ᱟनका भाइ जीक हाथ मे ठीक े पोटरी छलिन जािह मे \n‘मीट’ रहैक। भाइजी अपन हाथक पोटरी रंजनाक हाथ मे देब’ चाहलिन। फ े र, ने जािन ᱟनका कᳱ मोन पड़लिन \nजे अपन पोटरी बला हाथ क¢◌ँ पाछाँ घीिच लेलिन। ओ बूत बिन ठार भ’ गेला। भाइजीक ठोर मे क ं पन होब’ \nलगलिन, आँिख सँ ढबढब नोर बह’ लगलिन आ ᱟनक समᮕ शरीर थर-थ र काँपए लगलिन। \nभाइजी अथाᭅत आकाश सँ ᱟनक एकमाᮢा छोट बिहन रंजना ᱟनका सँ बारह बखᭅक छोट छलिथन जे आब \nप᭠ᮤहम मे पयर रखने छलीह। ओ सलवार-क ु तᱮ पिहरने छलीह। हाथ मे चूड़ीक ᭭थान पर घड़ी बा᭠हल छलिन। \nपुछू ᳰकएक? रंजना िवधवा छलीह।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n23 \n \nपिछला आषाढ़ मे रंजनाक िववाह कमीशन ᮧा᳙ सेक े ᭛ड लेि᭢टने᭠ट भ ा᭭कर चैधरी सँ भेल रहिन। एक मिहनाक \nअवकाश समा᳙ भेला पर भा᭭कर चैधरी अपन Ჽूटी पर क᭫मीर पᱟँचल  छला। ओतिह आतंकवादीक संग \nमुठभेर मे शहीद भ’ गेलाह। रंजना िवधवा भ’ गेलीह। \nआकाश लगक शहर दᳯरभंगाक एक बᱹक मे कायᭅरत रहिथ। ओ गामिह सँ ᭭क ू टर पर बᱹक जािथ आ आबिथ। \nअ᳥मी रहैक आ बᱹक दशहराक छुᲵी मे ब᭠द छलै। गामेक दुगाᭅ ᭭थान मे बिलᮧदान कएल छागरक भड़ाक माँउस \nपुजेगरीक आदेश सँ िबकाइत छलै। ओही ठाम सँ आकाश एक ᳰकलो ‘मीट’ आ कᳱ परसाद जे किहयौ कᳱिन क’ \nअनने रहिथ। \nस᭥ᮧित जे दृ᭫य उपि᭭थत भेल छलै ओिह मे आकाश हाथ मे मीटक पो टरी टंगने थरथराइत ठार रहिथ। ᱟनका \nआँिख सँ दहो-बहो नोर बिह रहल छलिन। ᱟनक प᳀ी, पांच बखᭅक ब ेटी सुजाता, माता-िपता सभ ᳰकयो ढलानक \nएक कात  \nठार डबडबाएल आँिखए देखैत चुपचाप आकाश ᳰदस ताᳰक रहल छलिथन। रंजना ठीक आकाशक सामने छलीह। \nᱟनक बाल सुलभ सदृश मुख-मंडल पर बड़ी टा ᮧ᳤ िच᭠ह बिन गेल छल । काजर पोतल आँिख मे रंजनाक समᮕ \nभिव᭬य धह-धह धधᳰक रहल छल। त¢◌ँ नोरक एकोटा बू᳖ देखाइ न िह पिड़ रहल छल। पᳯरवारक ᮓ ं दन बीच \nरंजना एक अजीबे दृि᳥ सँ अपन ᮪ाता, आकाश क¢◌ँ िनहाᳯर रहल छलीह। \nबड़ी काल सँ अंटकल आकाशक क ं ठ सँ क ु हरैत श᭣द बाहर भेलदृ”हे भगवान! हम ई कᳱ कएल? ᳰकयक हम ‘मीट’ \nकᳱनल?“ एतबा बािज आकाश मीट’क पोटरी क¢◌ँ नाला मे फ े ᳰक, दुनू हाथे माथ पकिड़, नीचा जमीन पर बैिस \nहबोढेकार कान’ लगलाह। \nआब रंजना क¢◌ँ छोिड़ पᳯरवारक सामूिहक ᮓ ं दन सँ ᭭थान पीड़ादायक बिन गेल। माᮢा रंजना अिवचल ठार \nरहलीह आ शू᭠य नजᳯर सँ सभ ᳰकछु देखैत रहलीह। \nहम कोन तरहक िख᭭सा सुनाब लगलᱟँ। इहो कोनो िख᭭सा भेलै? र ंजनाक िववाह लड़ाइक िसपाही संग भेल \nछलिन। ताᱠ मे एहन िसपाही सँ जिनक िनयुिᲦ क᭫मीर मे आतंकवादी  सँ िभड़᭠त मे भेल होअय। तखन त’ ᮧाण \nजायब करीब-करीब िनि᳟ते छलै। त¢◌ँ रंजना िवधवा बनलीह। अिह  मे अजगुत बला कोनो बात निह भेलै। \nदुखक बात जँ रहै त’ एतबेटा जे जािह जाित मे रंजनाक ज᭠म भेल रहिन ओिह जाित मे पुनᳶववाहक िनयम निह \nरहैक। ओिह जाितमे आ सनातन सँ आयल पर᭥परा मे िवधवाक िनदान हेतु कोनो टा ᳞व᭭था निह रहैक। रंजना \nिवधवा भेलीह त’ भेलीह। पूवᭅज᭠मक पाप ओ निह भोगती त’ क े  भोगत? त¢◌ँ ई माᮢा ओहने आ ओतबेटा बात  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n24 \n \nभेल जेना मनता मानल कोनो पाठीक बिल पड़ल होअय। आब अहाँ कहबै जे ई कोन तरहक िमलान भैलै? निह \nअरघै अिछ, त’ सुनू। \nमनता मानल पाठी-छागरक बिल पड़ै काल बिल देिनहार, कबुला क े िनहार एवं बाँकᳱ सभटा तमाशा देखिनहार \nएतबे ने सोचैत छिथ यौ जे हरᳰद, िमरचाइ आ मस᭨ला मे भूजल एकर माँउस मे कतेक सुआद हेतै? तिहना \nिवधवा भेिल रंजना द’ सभ सोच’ लागल छिथ जे ई आब सासुर त’ जेतीह निह, गामिह मे रहतीह। गाम मे \nसभहक टहल-ᳯटकोरा करतीह, अदौरी-क ु ᭥हरौरी खᲂटतीह, अँगने मे भानस-भात करतीह, एकरा-ओकरा संग \nतीथाᭅटन जेबा काल भनिसया बिन क’ जेतीह आ छᲅड़ा सँ लगाित बूढ़बा तकक करेजक तपन मेटौती। त¢◌ँ \nबरसामबाली काकᳱ कहने रहिथन यौ, भगवान सभहक सभटा इ᭠तजाम बैसले-बैसल ‘क’ दैत छिथन। दूर जो, \nमनसा सभहक लप-लप करैत िज᭮वा आ आँिखक खोराकक पूᳶत सᳰदकाल  सँ बाल-िवधवे सँ पूᳶत होइत रहलै \nअिछ। ई कोनो नुकायल ग᭡प छैक? \nआब अहᱭ कᱠ जे मनता मानल पाठी आ िवधवा भेिल रंजना मे कᳱ फ क ᭅ? कोनो तरहक िशकायत करब सेहो \nयुिᲦ संगत निह होयत। त¢◌ँ आब नीक होयत जे अिह िख᭭सा क¢◌ँ अ ही ठाम िवराम द’ क’ ओही गाम मे \nओही ᳰदन घटल दोसर घटनाक जानकारी ᮧा᳙ करी। \nगामक नाम भेल पानापुर। पानापुर मे सभ जाित, समुदाय एवं स᭥ᮧद ायक लोकक िनवास। गाम आᳶथक ᱨपे \nस᭥प᳖। ओिह गाम मे छल एकटा दुगाᭅ मंᳰदर, जे दस-बीस कोस दूर  तक ᮧिस᳍ छल। पैघ पोखᳯरक पूबᳯरया \nभीड़ पर तीन-चाᳯर बीघा मे पसरल मंᳰदर आ मंᳰदरक पᳯरसर। मंᳰदर मे दुगाᭅक भ᳞ ᮧितमा। तकरबाद मंडप, \nपुजारीजीक आवास आ सᳰदकाल खल-खल हँसैत, ᭭व᭒छ, िवशाल समतल  भूिम। दशहराक समय मे अही ᭭थान \nपर मेला, नौटंकᳱ, नाच-गान आᳰद आयोिजत होइत छल। \nदुगाᭅ मंᳰदरक पुजारी छलाह काली का᭠त ओझा। दु᭣बर-पातर, साँची धोती, खᲂसल ढेका, छाती पर उगल \nपंिᲦब᳍ ह᲻ीक उपर दू भᱫा फहराइत जनउ, गौ-खूँर बरोबᳯर टीक,  पयर मे खराम आ ललाट पर सेनुरक ठोप। \nपुजारीजी सᲯन आ मृदुभाषी छलाह। वै᭬णव त’ओ छलाहे आ स᳙ाह म े अिधक ᳰदन उपासे मे रहैत छलाह। मुदा \nᱟनक प᳀ी अढ़ाइ मोनक पᲵा छलिथन। थुलथुल देह, खुजल कारी क े श , नाक सँ मांग तक पितᮯताक िनशानी \n᭭वᱨप सेनुरक डरीर, पान-जदाᭅ दुआरे कारी भेल दाँत आ बीड़ी त’  ओ नैहरे सँ िपबैत आयल रहिथ। जँ जुमिन त’  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n25 \n \nिन᭜य माँउस-माँछ चाहबे करी। दू अगहनी जोड़ दू र᭣बी गुण दू बरोबᳯर मंᳰदरक बखᭅ भᳯरक अ᳖-टाकाक \nआमदनी पर ᱟनक पूणᭅ एकािधकार छलिन। \nपुजारीजी प᳀ीक सोझा मे आब’ मे क ँ पैत छलाह। शारीᳯरक दुबᭅलता अथवा धाᳶमक अजीणᭅता, कारण जे हौउ, \nपुजारी जी सᳰदकाल प᳀ी सँ डेरायल रहैत छलाह। तखन पुजारीज ी क े  संतान ᭭वᱨप पुᮢाक ᮧाि᳙ भेलिन \nकोना? ई रह᭭यक िवषय अव᭭से छल। मुदा अिह रह᭭यक छेदन नीित  शाᳫा ᭄ाता कइएक बेर क’ चुकल छिथ। \nᱟनका लोकिनक अनुसारे पित-प᳀ीक ᮕह-नᭃᮢा कतबो उ᭨टा-पु᭨टा ᳰकएक ने हौउक, ᮧचुरता एवं पᳯरपᲥता \nबेला मे कखनᱟँ काल अ᳍ᭅ-िवराम पूणᭅ िवराम भैए जाइत छैक। पुजारीजीक पुᮢाक नाम रहिन यदुनाथ ओझा। \nपैघ भेला पर यदुनाथक उपनयन भेलिन आ बखᭅ भᳯरक भीतरे िववाह सेहो भ’गेलिन। \nयदुनाथक प᳀ी अथाᭅत पुजारीजीक पुतᱟ जखन दुरागमन भेला पर स ासुर अयलीह त’ ᱟनक अनुपम सौ᭠दयᭅक \nदुआरे स᭥पूणᭅ पानापुर गाम महमही सँ गमᳰक उठल। यदुनाथ त’ अपन बापक काबᭅन का◌ॅपी छलाह। मुदा ᱟनक \nप᳀ी जिनक नाम छल कािमनी, तिनका जे देखलक सैह िवभोर होइ त बाजल छलदृ”माइ गे माइ! एतेक ᱨप \nपुजारी जीक स᭠दुक-पेटार मे झाँपल कोना रहतैक? कोनो अनहोनी ने भ’ जाइक?“ \nअ᳥मीक िन᭭त᭣ध राित। पानापुर गामक सभटा मनु᭍ख भᳯर ᳰदन ना च तमासा देखलक, इ᭒छा भᳯर नशा क े लक \nआ भᳯर पेट माँउस-भात खाए थाᳰक क’ झुरझमान भ’ सुित रहल। मुदा चोर-उचᲥा, अ᭜याचारी एवं ᳞िभचारी \nᳰक᭭मक लोक क¢◌ँ राित मे िन᳖ होइते ने छैक। ओहन लोक राितए मे अपन इ᭒छा-पूᳶतक जोगार करैत अिछ। \nओहने राᭃस ᮧवृितक ᮰ेणी मे छल िबदेसरा क ु एक। गाम मे एकटा अ᭭ पताल अव᭭से छलै। मुदा डा᭍टर मिहना, \nदू मिहना मे किहओ काल अबैत छलाह। गामक ᭭वा᭭᭝य िवभाग क ु एकक िज᭥मा छल। ओना सड़क-छाप बᱟतो \nक ु एक छल। मुदा िबदेसरा क ुएक सभ सँ तेज-तराᭅर मानल जाइत छल। ᭔वर-धाह राित-िवराित कखनो-ककरो \nभ’ सक ै त छलै। तािह कालक भगवान छल िबदेसरा क ु एक। ककरा मे एतेक साहस रहै जे िबदेसरा क ु एक सँ \nतकरार कᳯरतय। नाड़ी देखै लेल अथवा सूइया भᲂक ै  लेल िबदेसरा क ु एक ककरᱟ आंगन मे कखनᱟँ ᮧवेश क’ \nजाइत छल। ओकरा कोनो रोक-टोक निह रहैक। \nजिहया सँ यदुनाथ दुरागमन करा क’ अयलाह आ सु᭠दर किनआँक कारणᱶ गाम भᳯरक छᲅड़ा सभहक बीच इखाᭅक \nमूᳶत बनलाह तिहया सँ िबदेसरा क ु एक ᱟनका मे अिधक काल सटले रहैत छल। चाह-ना᭭ताक संग चोटगर-\nिमठगर गप-सप किह िबदेसरा क ु एक यदुनाथक मोन क¢◌ँ मोहैत रहल आ अ᭠ततः ᱟनकर अिभ᳖ िमᮢा बिन \nगेल। एहना मे िजगरी यार िबदेसरा क ु एकक फमाᭅइस यदुनाथ पूᳶत कोना निह कᳯरतिथ? ओही अ᳥मीक राित  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n26 \n \nबुझू िनशा पूजा िनिमᱫे, दुनू यार बैसल रहिथ। ᭭थान छल यदुना थक शयन-कᭃ। पुजारीजीक आवास मे पिहने \nछल कनेटा खुजल दरबᲯा। तकरबादक कोठली मे पुजारीजी प᳀ीक संग रािᮢ िव᮰ाम करैत छलाह। तकर सटले \nभंडार आ भनसाघर। सभ सँ अ᭠त मे जे कोठली छल सैह भेल यदुनाथक शयन-कᭃ। दुरगमिनआँ पलंगक एक \nकात टेबुल आ क ुसᱮ। देवाल पर िसनेमाक अिभनेᮢा◌ीक नयनािभराम फोटोक बीच भगवतीक फोटो। िखड़कᳱ-\nक े बाड़ पदाᭅ सँ झाँपल। \nदू गोट क ु सᱮ पर यदुनाथ आ िबदेसरा क ु एक आमने-सामने बैसल छल। बीचक टेबुल पर एकटा फ ू लदार िवदेशी \nशराबक खुजल बोतल, पािन सँ भरल जग आ दू गोट शीशाक िगलास राखल रहैक। ताही काल यदुनाथक \nकिनआँ कािमनी िछपली मे भुजल माँउस टेबुल पर रखलिन आ पितक अिगला आदेशक ᮧतीᭃा मे एक कात ठार \nभ’ गेलीह। ᱟनक गोरकᳱ बाँिह मे सटल कᳯरका ᭣ला◌ॅउज ककरो एक बेर आरो देखीक’ लोभ मे पटᳰक सक ै त \nछल। िबदेसरा क ु एक अपन नजᳯरक नोक क¢◌ँ कािमनीक उठल ᭣ला◌ॅउज मे भᲂक ै त बाजलदृ”यार, एतय सभ \nठराᭅ िपबैत अिछ। मुदा अहाँ लेल हम दᳯरभंगा सँ सय टाका मे असली अ᭭सी ᮧितशत ᮧूफ अ᭨कोहलबला ‘जीन’ \nमंगौलᱟँ अिछ। आब िबल᭥ब निह क’ एकरा टे᭭ट कᳯरयौ।“ \nदू टा िगलास मे शराब ढारल गेल, पािन िमलाओल गेल, िगलास टकराओल गेल आ तखन दुनू यार िपअब शुᱨ \nक े लिन। माँउस िनघंᳯट गेल। कोनो बात ने, कािमनी िछपली भरी भूजल माँउस फ े र सँ अनलिन। \nयदुनाथ पिहले पैग मे डोिल गेल छलाह। शराब पचेबाक ने ᱟनका का या रहिन आ ने ᮧाइᳯटस। दोसर पैग समा᳙ \nकरैत-करैत यदुनाथक आँिखक िड᭥हा सँ टचᭅक फोᳲ᭍सग बाहर होब’ लगलिन। तेसर पेगक आर᭥भे मे कािमनी \nफ े र सँ भूजल माँउस आन’ चिल गेल रहिथ। जाबे ओ घूिम क’ एलीह ताबे ᱟनक नाथ पलंग पर िचत बेहोश \nपड़ल रहिथन आ ᱟनकर थुथून सँ सा¢◌ँ-सᲅक अबाज ᮧसाᳯरत भ’ रह ल छल। \nकािमनीक हाथ मे तेसर खेपबला भूजल माँउसक िछपली छलिन। ओ थकमकाइत ठार भ’ गेलीह आ पलंग पर \nपड़ल अपन ᭭वामी क¢◌ँ टकटक देख’ लगलीह। ᳰकछु समय लेल कािम नीक मि᭭त᭬कक सोचक यंᮢा मे ᮩेक लािग \nगेलिन। \nबेगूसराय सँ खगिड़या जेबाक ‘हाइ वे’क दिᭃण गंगाक तटपर बसल छ ल िपᱟआ नामक गाँव। ओही गामक \nमंᳰदरक पुजारीक क᭠या छलीह कािमनी। गंगाजल सँ घोअल मंᳰदरक पिवᮢा पᳯरसर मे कािमनीक ज᭠म आ \nपालन-पोषण भेल रहिन। सासु-ससुरक सेवा एवं पितक आदेशक पालन करबाक बीज मंᮢा ल’क’ कािमनी \nसासुर आयल रहिथ। मुदा सासुरक वातावरण ᳰकछु अलगे तरहक रहैक। सासुक बीड़ी िपअल मुँहक गंध सँ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n27 \n \nकािमनी क¢◌ँ िमतली होब’ लागिन, असरधा होिन। मुदा ओ अपना क¢◌ँ रोकिथ आ बुझबिथदृकोनो बात निह। \nनव ᭭थान मे एना ᮧायः होइते छै। सभटा अपने आप ठीक भ’ जेतै!  क े वल धैयᭅक िनवाᭅह चाही। य᳒िप ई बात \nᱟनका ᳰकयो िसखौने निह छलिन। मुदा आन-आन नव िवआहिल क᭠या जकाँ एकर िव᳡ास ᱟनकर सं᭭कार मे \nपिहने सँ छलिन जे पित ᱟनकर रᭃक छिथ, परमे᳡र छिथ। तखन ᳲचता  किथक? मुदा एखन त’ ᱟनकर रᭃक, \nपरमे᳡र बेसुध भेल पड़ल छिथ। एखुनका बयस तक कािमनी क¢◌ँ नीक-ब ेजायक कोनो टा ᭄ान निह भेल \nछलिन। त¢◌ँ कािमनीक लेल एखुनका पᳯरि᭭थित अᮧ᭜यािशत आ ओझरा यल सन छल। ओ काठ बनिल ठार रिह \nगेलीह। \n१. ᭫ यामसु᭠दर शिश-िवचार  २.अंक ु र काशीनाथ झा, नेताजी पर तामश ᳰकयैक उठैत अिछ  \n᭫ यामसु᭠दर शिश \n  \n  \nिवचार  \nिमिथलाक तवाही,सरकारी षडय᭠ ᮢ त ने अिछ ??  \nसंिवधानसभाक िनवाᭅचन प᭫ ᭒ यात् मधेस चैनक ᭭ ◌ा◌ा◌ंस लेत ,िमिथला आरामसँ अपन िवकास आ कला—\nसं᭭ क ृ ितक संरᭃण स᭥ ब᳍ᭅनमे जूᳯट जाएत,तेहन िव᭫ वास राजिनित क वृᱫमे ᭣ या᭡ त छल । राजिनितक \nिव᭫ लेषकसभक े  कहब छलिन जे अिधकार वा᭭ ते मधेसभᳯर उठल पसाही िनवाᭅचन प᭫ ᭒ यात् संसदमे धुधुआएत \nआ सडक शा᭠ त भ जाएत । सश᭭ ᮢ समूहक ब᭠ दुक सेहो सहज िनकास पाओत । मुदा से धᳯर भेल निह । मधेसक \nअ᭠ या᭠ य भाग थोर बᱟत शा᭠ तो भेल मुदा िमिथलाक अव᭭ था ब ᭞सँ ब᭞ᱫर होईत गेल । खासकऽ िमिथलाक \nसीमामे पडएवला धनुषा,महोᱫरी,सलाᭅही,िसरहा आ स᭡ तरीक अव᭭ था त बेहाल भ गेल । त᭝ यांक ᳰदस दृि᭬ टगत \nकरी त िवगत तीन मिहनामे एिह ᭃेᮢमे लगभग एक सय सवᭅसाधारणक े ँ  ह᭜ या भेल अिछ । \nअपहरण,लूट,चोरी,डक ै ती आ माᳯर िपटक त लेखा जोखा करब मु᭭ कᳱल । सडकसँ संसदधᳯर पᱟिचिनहार मधेसी \nजनअिधकार फोरमक ेँ नेतालोकिन उपरा᭬ ᮝपित, उपᮧधानम᭠ ᮢी,म᭠ ᮢी आ ᳰक—कहाँदन क े  पाछाँ पिड, सडकक ेँ \nभावना िबसᳯर गेलाह अिछ । ᳰकछुक े ँ पाछाँ निह पडवाक नाटक कएिनहार तराई मधेस लोकताि᭠ ᮢक पा टᱮ, \nकाँᮕेसक ेँ  नव सं᭭ करण जकाँ ᮧतीत भ रहल अिछ । जेकरा अशा᭠ त होएवाक चाहैत छल से अथाᭅत संसद, शा᭠ त \nअिछ । सडकक ेँ  शाि᭠ तपूणᭅ आ᭠ दोलनकारीसभ एखनो संसदᳰदिस आशाक नजᳯरसँ तािह रहलाह अिछ जे कखन  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n28 \n \nहमरालोकिनक ेँ  अिधकार भᱶटत ? अपन सहनशीलताक े उ᭜ कषᭅधᳯर आम मधेसी आ मैि थल अपन नेता आ \nसंिवधान सभासदसभक शुभसंक े तक ᮧितᭃा करबाक ᮧण जकाँ कएने अिछ  । स᭥ भवत ◌ः तᱶ सडक शा᭠ त अिछ । \nमुदा ई खामोसी िवहायिडक संक े त सेहो भ सक ै त अिछ । तेँ\n मधेसी दल,सश᭭ ᮢ समूह आ सरकार िवहािडक संक े त \nसमयमे अकानिथ त वेस । अ᭠ यथा आब उठएवला पसािह जूटक निह फू टक हएत । \n \nसाढे तीन करोड जनताक ६सय सभासद्, साढे छ मिहनाधᳯर राजको षक दानापानी चैनसँ हजम करैत \nरहलाह,म᭠ ᮢी—ज᭠ ᮢी आ ᳰक—कहाँदन बनवाक जोगाडमे लागल रहला ह । आब ᱟनकासभक ेँ  आँिख खुजलिन \nअिछ जे—बापऱ़◌़◌ेसंिवधान किहया िलखब ? हमरालोकिन त संिवधान  िलखवा वा᭭ ते पठाओल गेल छलᱟँ । \nआ आब बनल अिछ िविभ᭠ न सिमतीसभ । जे से, पुजारीक े  जेना दे रीसँ मोन पडलिन जे हम पुᱧष छी तिहना \nहमरासभक सभास᭞लोकिनक ेँ  देᳯरएसँ सिह मोन त पडलिन जे हमरालोकिन संिवधान सभासद्  छी,सांसद निह \n। \nहमरालोकिन बात कऽ रहल छलᲅ ,िमिथलामे ᭪ या᭡ त अशाि᭠ तक िवषयमे । जेनाᳰक पूवᭅमे अनुमान लगाओल जा \nरहल छल जे संिवधानसभाक िनवाᭅचन प᭫ ᭒ यात् मधेस शा᭠ त भऽजाएत आ संसद अशा᭠ त होएत । से भेल निह । \nराजिनितक शा᭭ ᮢक िस᳍ा᭠ तक ेँ  औठा देखबैत मधेसक सश᭭ ᮢ समूहसभक सक ृ यता आओर बᳰढ गेल । िम िथला \nभᳯर ह᭜ या,ᳲहसा,लूट,अपहरण,च᭠ दा असुलीलगायतक े  घटनामे अपेᭃाक ृ त बृि᳍ए भेल । सरकार᳇ारा वाताᭅक \nआ᭮वानक बाबजुदो  ह᭜ या ᳲहसाक घटनामे किम निह आिव रहल अि छ । आम नागᳯरक माᮢ निह राजिनतीक \nिव᭬ लेशक लोकिन सेहो खोजी क रहलाह अिछ जे आिखर एकर पाछाँ कᳱ कारण भ सक ै छ ? राजिनित᭄लोकिन \nसेहो छगु᭠ ता मे छिथ । दोसर ᳰदस आम नागᳯरकक ेँ  मोनमे एक गोट ᮧ᭫ न उᳯठ रहल छैक जे िनवाᭅचनक ेँ  ᮓममे \nचुपचाप बैसल मधेसक सश᭭ ᮢ समूहसभ,फ े रसँ ᳰकया आ कोना सक ृ य भ उठल ?  संगिह ᳰकछु शंका उपशंकाक \nज᭠ म सेहो भेल अिछ ।  \nएक गोट सहज सवाल जे सभक े ँ  झकझोिड रहल अिछ ओ ई जे—ᳰक माओवादी नेतृ᭜ वक वतᭅमान सरका र \nिनितगत ᱧपसँ मधेसक ेँ  अशा᭠ त राखए चाहैत अिछ, मधेसक अशाि᭠ तक फायदा उठा पुनः औपिनवेिसक शासन \nत ने करए चाहैत अिछ ??यᳰद से निह त मधेसमे ᭪ या᭡ त ᳲहसाक े  ᳰकए निह रोकल जा रहल अिछ । मधेस \nआ᭠ दोलनक ेँ  ᮓममे कएल गेल समझौताक कायाᭅ᭠ वयन ᳰकए निह कएल गेल ? फ े रसँ मधेसी जनताक ेँ ठकबालेल \n? एक ᳰदस सश᭭ ᮢ समूहसंग वाताᭅक नाटक करब आ दोसर ᳰदस काय ᭅकताᭅक ेँ  ह᭜ या करब ,कराएव । एहना \nि᭭ थतीमे वाताᭅक वातावरण क े ाना बनत ?  \nदोसर ᳰदस मधेसक सश᭭ ᮢ समूहक ताजा गितिवधी सेहो ᮧ᭫ नक घेर ामे अिछ । कᳱ मधेसमे उ᭜ पात मचा रहल दू \nदजᭅनसँ अिधक समूह मधेसेक वा᭭ ते काज क रहल अिछ ? यᳰद ई समूहसभ मधेसक वा᭭ ते काज क रहल अिछ तँ \nसंिवधानसभाक िनवाᭅचनक ेँ  बेरमे कᱫ छल ?ओ समूहसभक मांग कᳱ अिछ ?सै᭠ य संरचना क े हन छै क ?आ ओ \nसमूहसभ कोन ठाम सरकारसंग लडाई कएलक अिछ ? आ सभसँ मह᭜ वप ूणᭅ जे मधेसक वा᭭ ते संघषᭅरᱫ ओ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n29 \n \nसमूहसभ मधेसमे चोरी,डक ै ती,ह᭜ या,ᳲहसा,अपहरण क रहल आपरािधक समूहसंग क े हन  ᭪ यावहार क रहल \nअिछ । मधेसक मिसहा कहएवला एिह समूहसभक काज मधेसक े  सुरᭃा देब सेहो होएवाक चाही ने ? \nएिह तरहे देखल जाय तँ मधेसᮧित वतᭅमान सरकार आ मधेसक नामपर  सश᭭ ᮢ संघषᭅ करएवला समूह, दुनूक \nदृि᭬ टकोण नकारा᭜ मक छैक । दुनू िमलीक मधेस आ मधेसीक े ँ  शोषण,दोहन आ तवाह करवाक काज क रहल \nअिछ । मधेसक नामपर सश᭭ ᮢ संघषᭅ करएवला ᳰकछु समूह सवᭅसाधारण ᭪ यि᭍ तक ेँ  अपहरण करैत अिछ,ᳰफरौती \nलैत अिछ आ पुिलससंगे आधा आधा भाग ब᭛ डा लगवैत अिछ । सश᭭ ᮢ समूहसभ पिहने हिथयार खरीद करबाक \nनामपर च᭠ दा असुली अिभयान चलबैत छल । आब त ईहो कहल जाई त छैक जे —हमरा कायᭅकताᭅक े  पुिलस \nपकडने अिछ ,ओकरा छोडएवाक वा᭭ ते च᭠ दा चाही ।  \nधनुषाक महे᭠ ᮤनगरमे एक गोट घटना हालिह घटल अिछ—अपहरणकार ीक े पकडल जएवाक मांग सिहत \nउमाᮧेमपुर आ ᳰकसाननगरक े  ᮕामीणसभ महे᭠ ᮤनगर ईलाका ᮧहरी क ायाᭅलय घेराउ कएने छल । ि᭭ थती \nबेस᭥ हार भेलाक बाद पुिलसक े  गोली चलावए पडलैक आ एिह ᮓममे संजय क ु मार साहनामक एक युवक घायल \nसेहो भेल ।  \nएिह तरहे यᳰद पुिलस अपहरणकारीक े संरᭃण दैत छैक त अपराध कोना िनय᭠ ᮢण हेाएत ? जनकपुरमे एक \nसरकारी कमᭅचारीक े  ह᭜ याक बाद सरकार िमिथलाक एिह पाच िज᭨ लामे िवशेष सुरᭃा रणिनती बनौलक अिछ \n। एिह सरकारी रणिनितससँ अपराध घटओ वा निह मुदा िमिथलाक जनता आओर तवाह हएत से धᳯर प᭍ का \nअिछ ।  \nस᭠ दभᭅ ◌ःराम—जानकᳱ िववाह महो᭜ सव  \nदुलहा बनल ᮰ीराम हे ऽऽऽ◌़◌़◌़◌़  \nअगहन शु᭍ ल प᭖ चमी । दुिनया भᳯरक िह᭠ दुसभक वा᭭ ते ᮧित ᭃाक ᳰदन । कारण एिह शुभ ितथीमे \nमायाᭅदापुᱧषेाᱫम ᮰ीराम आ आदशᭅ नारी सीताक िववाह भेल रहिन ।  जािह ितथीक एतेक िबकलतासू ᮧितᭃा \nकएल जाईत हो,ओ ᭭ थान कतेक पिवᮢ होएत ?क᭨ पना कएल जा सक ै त अिछ । ᭭ वाभावत ◌ः राम—जानकᳱक \nिववाह भेल धरतीक ेू ᭭ पशᭅ कऽ लोक ध᭠ य ध᭠ य होवए चाहैत छि थ । सोिचयᲅ  जे जनकपुरवासी कतेक \nभा᭏ यमानी छिथ,जिनकर ज᭠ म एिह पावन धरतीपर भेल छिन ।  \nओ पावन धरती आ एिह धरतीक ᮧितपालकसभ एिह स᭡ ताह अपन िᮧ य सीता आ पू᭔ य ᮰ीरामक िववाह \nधूमधामसू कएलिन अिछ । एक स᭡ ताह धᳯर चलल एिह िववाह महो᭜  सवमे ने माᮢ जनकपुर आ िमिथलावासी \nअिपतु भूगोलक कोना कोनाक िह᭠ दुसभ अपन अरा᭟ य देवक िववाहमे सहभागी भेलाह । िमिथलामे सीताक े  बेटी \nआ बिहनक ᱧपमे मान—स᭥ मान कएल जाईत छिन । ᭭ वाभावत ◌ःदु लहा रामक े  जयाय आ बिहनोक ᱧपमे ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n30 \n \nईतर िमिथलावासीक े  आ᭫ चयᭅ लािग सक ैत छिन जे जहन ᮰ीरामक े डोला(ᮧितमा) िववाह वा᭭ ते जानकᳱ मि᭠ दर \nᮧवेश करैत अिछ त मैिथलानी िगितगाईनसभ ᱟनका गाडी पढैत छिन  आ पुछैत छिन— \nरामजीसू पुछय िमिथलाक नारी  \nबतावऽ बबुवा एक गोर ,एक कारी  \nबतावऽ बबुवाऽऽऽ◌़◌़◌़◌़◌़ \nअथाᭅत हे राम । जवाफ ᳰदय,एक भाय गोर(ल᭯ मण)आ एक भाय कारी(राम) कोना भेलᲅ । यᳰद एक े  गोट िपताक \nदुनू पुᮢ छी त एक े  रंगक होएवाक चाही ने ??? मैिथलानीसभक प ुछवाक ता᭜ पयᭅ छिन जे अहा◌ूक दूगोट िपता \nत ने छिथ ?राम सीताक िववाह एहन िवलᭃण आ मनोरम वातावरणम े होईत अिछ ।  \nराम जानकᳱ िववाह महो᭜ सवक े  ᮧशंगमे जानकᳱ मि᭠ दरक े  मह᭠ थ रामतपे᭫ वर दास वै᭬ णव सीताक िपता अथाᭅत \nजनकक े ᱧपमे ᮧ᭭ तूत भेल करैत छिथ आ राम मि᭠ दरक े  मह᭠ थ राम िगरी रामक िपता अथाᭅत दशरथक े ᱧपमे । \nसात ᳰदवसीय एिह िववाह महो᭜ सवमे धनुष य᭄,ितलक,मटकोर,सेनुर दान आ मयाᭅदी भोज(राम कलेवा)सेहो \nहोईत अिछ । दुलहा पᭃीय ᮰ीराम युवा किमटीक युवा—युवती एवं सरकारी कायाᭅलयक े ᮧमुखलोकिन \nबᳯरयातीक ᱧपमे सहभागी भऽ ढोल िपपही एवं अंᮕेजी वाजाक धूनपर  िड᭭ को सेहो कएलिन । जनकपुर नगर \nपािलकाक पदािधकारी आ नागᳯरक समाजक अगुवालोकिन सᳯरयाितक ᱧपमे बᳯरयाितसभक े  ᭭ वागत कएलिन । \nᱠसी मजाक आ रंग अिवरक मदᭅन त िमिथलाक वैवािहक िविधक अि भ᭠ न अं᭑गे अिछ । सेहो भेल । माने सीता \nदाईक े   िववाहमे ओ सभ ᳰकछु भेल जे हम अहा◌ू अपन बेटी,बिहन वा भितजीक िववाहमे करैत छी ।   \nिमिथलाक वैवािहक ᳯरितᳯरवाजक े  सभसू आ᭮लादक पᭃ अिछ, एिहमे गाओल जाएवला गीत । सा◌ूच कही त \nमैिथलक े  िववाहमे पोती पतरा लऽ उपि᭭ थत पुरोिहतोसू बेसी मह᭜  वपूणᭅ होईत छिथ,िगतगाईन दाई—\nमाईलोकिन । आ जहन राम सीताक िववाह भऽ रहल होईत अिछ त मैिथलानीलोकिन बड आवेशसू गाओल \nकरैत छिथ— \nिमिथलाक िधया िसया  \nजगत जनिन भेिल  \nदुलहा बनल ᮰ीराम हेऽऽऽ   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n31 \n \nअंक ु र काशीनाथ झा, गाम -- कोइलख, िमिथलांचल  \n  \n  \n                    नेताजी पर तामश ᳰकयैक उठैत अिछ॥  \n  \nिवगत ᳰकछु ᳰदन सऽ नेता क े  ᮧित लोकक सोच बदैल गेल अिछ। नेता सबहक जे छिव सामने ऐल अिछ ओ लोक \nक े  ᮧभािवत कम क ेलक। एिह मे नकारा᭜मक संदेश बेसी अिछ। िजनका लोक सब एक ᳰदन समाज क े  मागᭅदᳶशत \nकरबाक लेल आगू आनई छैथ। एकटा पहचानक संग ठाढ़ करई छैथ। आई  ᱟनका वैह लोकसब गᳯरया रहल \nछिथन।  \n आब ᮧ᳤ उठैत अिछ जे एकटा िज᭥मेवार आ पथ ᮧदशᭅक ᳞िᲦ क े ᮧित  लोकक मोन मᱶ नकारा᭜मक सोच ᳰकयैक \nघूिस गेलैन अिछ ? दरअसल एकाएक ऐना निह भेल अिछ। बि᭨क पिछ ला ᳰकछु साल मᱶ नेता सबहक हावभाव, \nिवचार, ᭭वभाव आ काज करबाक नीित मᱶ ऐल पᳯरवतᭅनक ई दु᭬पᳯरणाम अिछ। एकरा लेल नेता ᭭वयं हद तक \nिज᭥मेवार छिथ। ओ सब नेता श᭣दक पᳯरभाषा क े बदैल कऽ रािख  देलैन अिछ। ओ सब राजनीित क े  माᮢ एटा \n᳞वसाय बुझऽ लगला अिछ। ओ सब चुनाव क े एकटा ᳞वसाियक परीᭃ ा जंका ᮧयोग करैत छैथ। समय क े संग \nपरीᭃा मᱶ भीड़ बᳰढ़ गेल अिछ। तांिह भीड़ सऽ आगू िनकलबाक लेल आ  खबᳯर मे रहबाक लेल मजबूर भऽ कऽ \nनेता जी सब िवकासक काज छोिड़ फालतू आ तक ᭅ िवहीन बयान दैत रहैत छैथ। ᱟनका सब क े  एिह गप सऽ कोनो \nमतलब निह छैन जे ᱟनकर वᲦ᳞क असᳯर कते दूरगामी आ घातक भऽ  सक ैत अिछ। ई घटना ककरो सऽ नुक ैल \nनिह अिछ, जे राज ठाकरे एकटा चुनावी परीᭃा मᱶ फ े ल भेला क े  बाद अपन मुखारिब᭠दू सऽ एहेन िशगुफा \nछोड़लैन जे महार᳦ क े  हालात बदैल गेल। गैर िज᭥मवारपूणᭅ बयानवाजी क े ला पर कोनो तरहक स᭎त सजै निह \nभेटबाक कारण नेताजी सबहक हौसला आरो बᳰढ़ जैत छैन। यैह कार ण अिछ जे देशक क े ᭠ᮤीय मंᮢीजी सब \nआतंकᳱ घटना मᱶ िल᳙ संगठन िसमी पर सअ ᮧितबंध हटेबाक वकालत करैत छैथ। ᱟनकर सबहक िनलᭅᲯता तऽ \nतखन आर हद फािन जैत अिछ जखन अमर ᳲसह आ अंतुले साहब एक टा  शहीदक शहादत पर ᮧ᳤िच᭮न लगा \nदैत छैथ। एिहना एक बेर तऽ एहेन लागल जे क े रल क े  मु᭎यमंᮢी जी सᳯठया गेला अिछ। मु᭎यमंᮢी जी एकटा \nशहीदक पᳯरवार क े  गाᳯर दई सऽ परहेज निह क े लिन। एकर सबहक ऐक े टा कारण छै। वोट इकᲶा कऽ चुनावी  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n32 \n \nपरीᭃा मᱶ पास भेनाई। ई सब कऽ कऽ जखन नेताजी सब चुनावी परी ᭃा पास करैत छैथ तऽ ओकर बाद ᱟनकर \nसबहक एक टा माᮢ ल᭯य रहैत छैन। कोनो तरहे बेसी सअ बेसी ᱨप या कमेनाई। जखन गप पैसा क े आगू पाछू \nघूमअ लागैत अिछ तखने एिह तरहक खेला होयत अिछ।  \n ऐना मᱶ सावᭅजिनक तौर पर एकटा सवाल उठैत अिछ जे एिह ि᭭थित मᱶ आम लोक कᳱ करैथ। जे सब ᳰकछु देखई \nआ सहै लेल मजबूर छैथ। मुंबई मᱶ भेल आतंकᳱ हमला क े  बाद अचानक  ᱟनकर सबह ओ तामस जे सालो सअ \nमोन मᱶ दबल छलैन, बारह िनक ै ल गेलैन। ᳰकछु गोटे मीिडया क े  सामने आिब कऽ अपन तामस िनकालला तऽ \nᳰकछु गोटे एकब᳍ भऽ ᳰकछु कालक लेल सड़क पर उतरला। एिह सअ  बेसी कओ कᳱ सक ै त छलाह। लोक लाचार \nछैथ। िववस छैथ। ᳰकयैᳰक िवक᭨पहीन छिथ। ᱟनका ककरो नै ककर ो तऽ नेता बनेबाक छै᭠हे। लोकतांिᮢक ढ़ांचा \nएहेन छैक, जई मᱶ नेता जᱨरी छई। आ ओ नेता आम जनता ᳇ारा चुन ेवाक छई। बेसी सऽ बेसी आम जनता एक \nक े  बदैल कऽ दोसर क े  चुिन सक ै त छिथ। मुदा रहता ओहो नेता। माᮢ शरीर बदलैत छैक। शरीर बदलला सऽ क ृ ᭜य \nमे कोनो बेसी बदलाव निह होयत छैक। ᳰकछु बदलाव क े जॉ उ᭥म ीद क ैल जैत अिछ तऽ जᱨरी निह अिछ जे ओ \nबदलाव सकारा᭜मक े ᱟवै। नेता क ेनो िवशेष ᳞िᲦ निह होयत छैक । बि᭨क ई नाम अिछ ओ िवशेष वगᭅ क े, जकर \nअलग धमᭅ होयत छैक। अलग इमान होयत छैक। आ अलग पहचान होयत छैक।  \nएकरा लेल एकटा गप अकाटय अिछ, आ ओ अिछ जे एिह िवशेष वगᭅ क े ᳥᮪ता आ िववेकिहनता क े  हद तक \nपᱟंचाबई मᱶ हमर, अहां क े  आ हमरा सब क े  कनी कनी यो᭏दान अिछ। ᳰकयैᳰक जान अनजान मे जॉ ᳰकयौ एिह \nसऽ कनी अलग हᳯट कऽ काज करैयो चाहैत छैथ तऽ ᱟनका सहजता पूवᭅक ᭭वीकार निह क ै ल जैत छैन। ओिह \nसमय लोकक मोन मᱶ पᳯरवारवाद, जाितवाद, ᭃेᮢवाद आ पाटᱮवाद एहेन ᳰकटाणु घोᳲसया जैत छैन जे त᭜काल \nᱟनका पथ िवचिलत कऽ दैत छैन। आ एकरे पᳯरणाम दूरगामी आ घातक होएत अिछ। फल᭭वᱨप बाद मे हम \nसब पछतैत रहैत छी। जे आई सबहक समने अिछ।    \n१. अयो᭟यानाथ चौधरी -- --दू पᮢ दू पᮢ दू पᮢ दू पᮢ २.एकद᭠ त हाथी आ नौलखा हार-बृषेश च᭠ ᮤ लाल  \n३.क ु मार मनोज क᭫यप- नव वषᭅ ४.एत' आ ओत’- अनलका᭠त ५.ᮧेमच᭠ᮤ िम᮰- अनाम कथा  \nदू पᮢ  \n                                                                  _________अयो᭟यानाथ चौधरी        \n      अ᭠तत; आइ हम ᳰदनेशक ेँ  पᮢ िलखवाक लेल उ᳒त भेलᱟँ अिछ । कागत-कलम सब दुᱧ᭭त १९६९ , माने \nठीक ३६ वषᭅक बाद । एतेक न᭥हर अ᭠तराल ! कᳱ बूझत ओ ? खीझ होइत अिछ हमरा जे जीवनमे एंकटा \nउ᭜साही पᮢ लेखक ᳰकएक निह विन सकलᱟँ हम ? एकटा सफल दािय ᭜व ᳰकएक निह िनभा सकलᱟँ हम ? \nजकरा हम पᮢ िलखाक हेतु उ᳒त भेलᱟँ ओ हो त किहयो िलखवाक व ात सेिच सक ै त छल । खैर शᱧआत हमरेसँ \nरहओ । ओकरा हेतु हमर पᮢ एकटा अᮧ᭜यािशत घटना सािवत हेतै क – ’अ सरᮧाइज’ आ, जᲅ ओ जीिवत निह  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n33 \n \nहो ............ ? बᱟत न᭥हर अ᳀राल भेलैक ने ! पᮢ ᳰफताᭅ आ िब सक ै त अिछ .............ओिह पर “डेड’ जा मृत \nकानो संक े त रिह सक ैत छैक । एतेक िनराशाजनक वात निह सोचवाक चाही । ओहना ि᭭थितमे पो᭭टमैन पᮢ \nफाᳯर-फ े ᳰककऽ अपन मथ-दु᭍खी सँ मृᲦ भऽगेल रहत ।  \n    ई समय पᮢ िलखवाक अनुक ू ल +{बᱟत अनुक ू ल वुझा रहल अिछ । दशमीमे सब गाम अबैए- ओकरो जᱧर \nगाम आवक चाही । तावत ओकर प᳀ी, बेटा वा वेटी क े ओ ने क े  ओ पᮢ सहेिजकऽरािख देने रहतैक । जाइ \nजमानामे हम सव – ’ᮕैजुएशन’ क े ने रही, ओइ िहसाव सँ ओ जᱧर कोनो नोकरी मे हैत ᳰकएक त’ नीक िव᳒ाथᱮ \nरहय । पता निह – पटना वोकारो, टाटा, ᳰद᭨ली कतऽ अइ.... . आᳰक सुदुर दिᭃण क े रला, मᮤास-निह जािन \nकतऽ ?/  \n     चाᳯर वषᭅ संगे अिभ᳖ रहवाक कारणे ओकरा पᮢ िलखवामे एकटा  ’पेन ᮨ े ᭠ड’ क मजा आओत । सबसँ पिहने \nतँ’ ओकरा पᳯरवाक ᱟिलया लेवऽ पडत । ओकरा पᳯरवारमे क े  सब छैक ? क े  कतऽ कᳱ करैत छैक ? पᮢक \nिसलिसला जौ चालु भऽ जायत त काला᭠तरमे इ हो बूझऽ मे आिव जायत जे ओकरा एकटा मनोनुक ू ल प᳀ी \nभेटलैक कᳱ निह..... आकᳱ कोनो ना शेष जीवन िवतावऽक ᮓममे अइ  ।  \n    याददा᭫त वा फ े हᳯर᭭त रहत । तिहया सी. एम. कलेजक आलीशान आ᭗सᭅ ᭪लक नव हेवाक कारणे िव᭨क ु ल \nकोनो सु᭠दर कागज पर पारल रंगीन न᭍शा वुझाइक – पाक ᭅ  जकाँ । जतऽ जाउ जेना पᭃीक झु᭛ड आ कलरव \nपसरल । िवशाल पु᭭तकालय । वागमतीक मनोरम आ खतरनाक ᳰकछेर  । रह᭭यमयं ग᭨सᭅ-कामन-ᱧम । िविभ᳖ \nिवषयक अलग ’िडपाटᭅमे᭠ट’ आ ओ रह᭭यमय कोठली, उपर हेवाक कारणे, छाᮢसब कौखन कायᭅवश, कौखन \nअनेरो, कोनो ’सरसँ भेटवाक वहानामे उपर भीड कऽदैक । पर᭠तु’ जखन ’ᱟसैन’ साहव माने वाइस िᮧ᭠सपल \nअपन ’चै᭥बर सँ ’ बहार भऽ क े वल तजᭅनी उठवैत छलाह तखन सब िसड़हीसँ नीचा भगैत छल – कान – कपार \nफ ु टवाक – टांग टुटवाक कोनोटा डर निह । हमरा सभक ᮕूपमे एकटा रीिनता नामक लड़कᳱ छिल ’जकरा माᮢे’ \nकार ᮧितᳰदन कालेज पᱟँचा जाइक । ल᭯मी आ सर᭭वतीक अपूवᭅ संयो ग ! मांजल अंᮕेजी वजैत आ िल᭎यैत छिल \n। फ᭭ट इयरमे ’िवदेह’मे जे ओकर लेख छपैलक से लाजबाव रहैक – श ीषᭅक छल “Exclusively ours “| लेख \nमाफ ᭅ त ओ ओकरा सभक कोठलीक पदाᭅ हटा भीतरक बᱟत रास रह᭭योदघाटन कएने छिल । मुदा ओ एक बषᭅक \nबाद निह जािन कतऽ चल गेिल ? धनीक बापक वेटी रहए । ᮧाय: ओ कलेज झुझाअन लागल हेतैक ।“ \nExclusively ours”  एखनो किहयो काल पᳰढ लैतछी मुदा शीषᭅकक ता᭜पयᭅ वुझवामे एखनो माथमे बल देवऽ \nपडैत अिछ ।  \n   एकटा और घटना जकर हम सब किहयो निह िवसᳯर सकब । हम सव िव᳡᭭त छी जे जौ पᮢ लेखनक शुᱧआत \nिमᮢ ᳰदनेश राय ᳰदससँ होइत त ओहो ओइ घटनाक चचᭅ जᱧर करैत । हम सव भा᭏यवान रही जे ओहो कोनो \n’न᭠दी’ टाइटलवाली हमरे सभक ᮕुपक छिल आ वंगािलने छिल । ओ करा आँिखमे वा᭭तवमे एहन एकटा चमक \nछलैक जे आई ३६ वषᭅसँ कतौ अ᭠तऽ नᳲह अभरल, पता निह ओ आँिख कतऽ अइ  ? ओइ बड़का – बड़का  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n34 \n \nआँिखमे ओ चमक िव᳒माने छैक वा मलीन भेलैक अिछ ? जे ᳰकछु । मुद ा सारा काजेज ओ जादुई आँिख देखने \nछल – देखैत छल । अनहोनी भाऽ गेलै । एकटा हमरे सवहक सहपाठी लड़का ओकरा नाम पर – ओकर नाम लैत \nजहर खा लेलक मुदा समये पर अ᭭पताल पᱟचाओल गेल आ जान विच गेल ैक । जंगली आिग जकाँ वात सौसे \nपसᳯर गेल । मुदा ओकरा लेल धन-सन । कोनो ᮧितᳰᮓया ने कोनो हलचल ने – सव ᳰकछु िव᭨क ु ल सामा᭠य । \nअसलमे एक तरफा ᮧेम छलैक । वात ओकरो तक जᱧर गेल हेतै –लेᳰकन  ओ वेहद ग᭥भीर जे छिल । Eng. \nHons. Group मे टॉप क ै लक । मुदा ओ जमाना वड़ वेजाए छलैक । लड़का – लड़कᳱमे बाताᭅक संचार निह \nहोइत छलैक । लाख कोिशशक वाद हमरा आ ᳰदनेशक मुँहसँ क ं ᮕा᭒युलेसन श᭣द निह फ ु टल – निहए फ ु टल ।  \n     कालेज आ संवेदनशील घटना – संवेदनशील घटना आ कालेज – जेना एक दोसरक पयाᭅय रहैक । कतेक वात \nभेल । कतेक घटना घटल । मुदा पिहने पᮢाचारक ᮓम त शुᱧ होवऽ । ᳰदनेश वᱟत वातक जानकारी करा सक ै ए \n– ओिह पािन क’ जे अइ । ज᭠मभूिम आ कमᭅभूिम नेपाल भेलाक कारने बᱟत रास अपन लोक छुᳯट गेल । ओना \nसीमा निह बुझाइत छैक मुदा स᭥पक ᭅ  जे टुᳯटगेल अिछ । मुदा एकटा वात । एिह सि᭠ध-᭭थल पर जीवाक अपन \nमजा छैक । कौखन उᱫरािभमुख, कौखन दिᭃणािभमुख । दूटा सं᭭क ृ ित िमि᮰त जीवनक उ᭜फ ु ᭨लता – जुिन पुछू \n। पहाड़क गीत खोलामे झहᳯरकऽ समुᮤक लहᳯरमे िवलन भऽ जाइत अि छ । भास दू-मुदा भाव एक े  –ऐन-मेन । \n“जहाँ जहाँ वा᭠छौ ितमी, म पाइला विन प᭒छयाई रह᭠छु “ तु जहाँ-जहाँ चलेगा, मेरा साया साथ होगा” ।  \n    पहाड़क गीतक स᭠दभᭅमे १९७१ ई. क एकटा सांझ मोन पडैत अिछ । काठमा᭠डौ सँ दूर उᱫर \nवालाजुउ᳒ानसँ उपर पहाडीपर English Language Trainning Institute ᳇ारा आयोिजत वनभोज \nसमारोह । नाच करैए ओ सव । कोन लड़का-कोन लड़कᳱ-नाचमे फक ᭅ निह वुझायत । िनᳶवकार । िनᳶवकार भऽ \nनाचत आ गाओत । मुदा ए᭥हर, अपना समाजमे लᲯ कलाक े  ᮧ᭭फ ु ᳯटता निह होवऽ दैत छैक । गीत गओलक \nराममिण । स᭥पूणᭅ म᭛डली अिभभूत आ मंᮢमु᭏ध भऽ गेल । पहाडमे क े वल िनजᱮव पाथरे निह होइत छैक । \nएकटा ᮧिशᭃाथᱮ – एकटा िशिᭃकाक आँिखसँ नोर झहडऽ लागल आ सम ᭭त वातावरण जेना जड़ भऽ गेल ।, ओ \nगीत एखनो किहयो काल हंमरा मन-ᮧाणक े  जेना आ᭠दोिलत कऽ जाइत अिछ – “कोई जव तु᭥हारा ᱡदय तोड़ दे \n.......... “ दुगᭅम पहाडी गाममे एहनो गीत गाओल जाइत अिछ- आ ओतुᲥो लोक ओकर ता᭜पयᭅ बूिझ िवभोर भऽ \nजाइत अिछ – हमरा आ᳟यᭅ लािग गेल ।  \n     ओइ ᳰदन हम पहाडक आँिख नोरायल देखने रही । ᭭प᭭ट । िन᭭स᭠देह । हमरा जनैत सैकड़ौ-हजारो वषᭅ \nपिहने, कोनो युगमे ओइ गीत सँ बᱟत बेसी, क ै एक गुना वेसी ददᭅ-भरल गीत सुिन पहाड जे कᱧण ᮓ᭠दन क े ने हैत \nतकरे फल᭭वᱧप एतेक ं नदी नालाक ज᭠म भेल हैत । बᱟत स᭥भव गा यक ᭭वंय Adam छल हैत आ सुनिनहार \nओकर ᮧेयसी Eve ।   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n35 \n \n      राममिण शमाᭅ ओिह ᳰदन सँ हमर अिभ᳖ भऽ गेल । ओकर आ और कतेक साथी सभक पता हमरा डायरीमे \nओिहना पड़ल अिछ । आव त डायरीक प᳖ जीणᭅ-शीणᭅ भऽ पीयर भऽगेल अिछ । आइए ३४ वषᭅक वाद एकटा \nपᮢ हम और िलखव, एखने िलखव .........।  \n                                    \n  \n                                                                 १ जनवरी ,’०५        \n                                                                  जनकपुरधाम  \n  \nᳰदनेश भाइ,  \nनव वषᭅक हा᳸दक मंगलमय शुभकामना । आशा अिछ िलफाफ पर हमरनाम पढलाक बाद हमरा िच᭠हऽ मे एको \nᭃण देरी निह लागल हैत । ओना ᳰकछु चौकल जᱧर हैव । से त ᭭वभािवक े ..........। कोनो अपराध वोध निह \nभऽ रहल अिछ । एकटा ᮧ᳤ पुछै िछयऽ । जीवन एना जᳯटल ᳰकएक भेल जा रहल छैक ? कतेक वेर िवचार करैत \nछलᱟँ ............ आई िलखैछी, काि᭨ह पᲥ े िलखव ........ .. मुदा आई ....... जावत दुनूपᮢ हम िलिख निहलेव, \nतावत हमराअ चैन निह ........... चैन निह .............।  \nशाि᭠त सदन, ढुहवी-१  \n(धनुषा)        \n  \n बृषेश च᭠ ᮤ लाल- \nएकद᭠ त एकद᭠ त एकद᭠ त एकद᭠ त हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार  हाथी आ नौलखा हार  \nकछमछी छुᳯटते निह छैक । जखनसँ मकवानपुरक सेनगढ़ी दरबार देिखकए ᳰफरिल अिछ ओकर मि᭭ त᭬ कपर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n36 \n \nइ᭠ ᮤक ु मारी छाएिल छैᳰक । १४ बषᭅक इ᭠ ᮤक ु मारी बाल राजक ुमारी । लगैत छैक जेना ओ सभᳰकछु ᮧ᭜ यᭃ देिख \nरहिल ᱟअय । सोन।चानीक महीन कढ़ाईसँ युᲦ चमक ैत नी᭒ चातक स ोहराइत घघरा, िनत᭥ बतक लटकल कारी \nक े शमे कला᭜ मक \nगुहल चोटीसँ सि᭔ जत माथपर हीरा जिड़त मुक ु ट, डरकशसँ नापल गोल िगरहसनक डाँड़, बाँिहपर चमक ै त \nबाजुब᭠ द, हीरा। \nमोती आ रंगिबरंगी र᭜ न जिड़त हारसँ सुशोिभत कने᭍ क े उठल वᭃ, कानमे झुमैत झुमका आ कणᭅफ ू ल आᳰद।आᳰद \n। \nराजक ु मारीक जा᭔ व᭨ य सौ᭠ दयᭅक का᭨ पिनक ᮧितमूᳶᱫ ओकर मानसपटलपर िनर᭠ तर िबि᭥ बत भ। रहल छैक । \nओिह राजक ु मारीक दैवी सौ᭠ दयᭅक चचᭅ कोना गोरखा पᱟँचल हएतैक ? सभᳰकछुमे राजकᳱय सᱫा तथा \nश᭭ ᮢ।शिᲦक बढ़ोᱫरीक योग।᮳ास देिख िनणᭅय लेबएबला धूᱫᭅ गोरखा  युवराज पृ᭝ वीनारायण शाह आ ओकर \nसश᭭ ᮢ म᭛ डली एिह मादेँ कोना अपन ᮧितᳰᮓया देखओने हो◌ेएतैक ? कोना पिहने राजाक ख ोपीसभाᱧᱧआ फ े र \nतकरबाद भारदारीसभामेᱧ◌े मकवानपुरक राजा हेमकणᭅ सेनक सुता राजक ु मारी इ᭠ ᮤक ु मारीसँ पृ᭝ वीनारायणक \nिववाहक ᮧ᭭ तावक योजना बनल हएतैक ? । आᳰद।इ᭜ याᳰद ᮧकरणसभक दृ᭫ यसभ ओकरा आगाँ जेना सजीव \nभए एक।एक कए आबए लागल छैक ओ फ े र करोट बदलैित अिछ । ओही कोठरीमे लगले मायसंगᳲह दोसर \nचौकᳱपर सुतिल आ कने᭍ क े  काल पिहनेतक फ ु सुर।फ ु सुर बितआइत बड़कᳱ भौजी ओकर कछमछी पकिड़ लैित \nछिथ᭠ ह, । “मिणदाइ, िन᭠ न निह होइअ ? ᳰकछु होइअ कᳱ ?” \n“निह, ᳰकछु निह उ” । भाउजक ᮧ᭫ नसँ ओ अकचका जाइित अिछ । \n“ तँ ओना ᳰकआ अᱟᳯरया कटैित छी ?”। बड़कᳱ भौजी जेना कछमछी ठेकािन नेने रहिथ᭠ ह । \n“निह, ᳰकछु निह होइअ । खाली वहए मकवानपुरगढ़ीक दृ᭫ य आगाँ चिल अबैत अिछ । ◌़◌़◌़ हेमकणᭅ, \nइ᭠ ᮤक ु मारी आ ᳰदगब᭠ धन सेनक िख᭭ सा मोन पिड़ जाइत अिछ उ” । ओ अपनाᮧित भाउजक िच᭠ ताक ेँ हटाबक \nकोिशश करैित अिछ । मुदा बड़कᳱ भौजी अपन ᭭ वाभािवक ᭪ यु᭜ प᭠ नता छोड़यबाली निह छिथ᭠ ह । चट् दािग \nदैित छिथ᭠ ह, ।“ आ कᳱ क े ओ ओतय मोनमे उतᳯर गेल अिछ ? माय, देखथु᭠ ह , मिणदाइक मोनमे क े ओ चᳰढ़ गेल \nछि᭠ ह बेटासभक ेँ  िशᮖ वर खोजय कहथु᭠ ह । देखै छिथ᭠ ह, कोना करोट पर करोट फ े रै छिथ᭠ ह उ” माय बुझाइअ \nᲑघा गेिल छिथ᭠ ह । ननᳰद।भाउजक ग᭡ पमे ओ कोनो उᱫर निह दे लिख᭠ ह । \nमिणक ेँ  भौजीक एखुनका पᳯरहास नीक निह लगलैक । चु᭡ पे आंिख मुिन लेलᳰक । सोचय लागिल, ।“खाली  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n37 \n \nिबआहेटा कोनो जीवन छैक ? िबआह तँ मुदा ᮧार᭥ भ अिछ । िबआहक बादक सहयाᮢा ने िथक जीवन उ कᳱ \nनारी सभᳰदन अनिच᭠ हारे सहयाᮢीक ᮧतीᭃा करैित रहित ? आ कतेको इ᭠ ᮤक ु मारी अिहना जीवनक याᮢाक \nपिहलुक े  पड़ाओपर अपन सहयाᮢीक ᮧितᭃा करैित ᮢासदीक खाᳰढ़मे ढ़क े िल देिल जाएित ।आ ओकर \nसहयाᮢीसभ ओकरा अनभुआर जंगलमे एसगर ठाढ़कए भगैत रहत । संग नि ह देबकलेल अनगᭅल आ अनसोहाँत \nअस᭥ भव शतᭅसभ आगाँ बढबैत रहत ? बेटीसभ अिहना चीज।व᭭ तु जकाँ िनजᱮव नारी बिन तील।तील क। जड़ैित \nरहित ?” आᮓोश जेना मिणक ेँ  भीतरसँ आओर छटपटा दैछ । ओ एकबेर फ े रो करोट फ े रैित अिछ । बड़कᳱ भौजी \nᮧायः सुित रहिल छिथ᭠ ह । राित बेशी चᳰढ़ गेल छैक । ओहो अपनाक ेँ  शू᭠ य करक य᭜ न करैित अिछ । िन᭠ नहेतु \nमनसँ बल करैित आँिख मुिन लैित अिछ । \nराजक ु मारी इ᭠ ᮤक ु मारीक कᭃ । पलंगपर बैसिल राजक ु मारी । उदास मुदा आंिख आᮓोिशत लालतेस उ मुहँ \nलड़कओने ४/५ सखीसभ चाᱧकात घेरने । ककरो पदचापक ᭟ विन अबैछ । सभ साकांᭃ भ। जाइछ । राजक ु मार \nᳰदगब᭠ धन सेन ᮧवेश करैत अिछ । ᳰफᳰकरसँ गलल मोनपर उदासी ᭭ प᭬ ट छैक । सखीसभ् ि᭭ थरसँ बहरा जाइछ । \nᳰदगब᭠ धन । बिहन उदास निह होअअ उ िनणᭅय भ। गेलैक । हमरासभ अपन बिहनकहेतु सभ ᳰकछु ᭠ योछावर क। \nदेब । बिहनक भिव᭬ य आ एिह ᭃेᮢक मयाᭅदाक आगाँ एकद᭠ त हाथी आ नौलखा हार मू᭨ यहीन आ तु᭒ छ अिछ । \nइ᭠ ᮤक ु मारी । ( दौिड़कए अपन भायक छातीमे माथ सटाए कनैित ) निह, भाई निह । आब सेन रा᭔ य आओर \nमानम᳸दत निह हएत ।बᱟत भ। गेलैक । एकद᭠ त हाथी आ नौलखा हार हमरा।आहाँक निह एिह रा᭔ यक स᭥ पिᱫ \nछैक । जनताक स᭥ पिᱫ एकगोट राजाक बेटीक ेँ  दहेजमे निह ᳰदआ सक ैत अिछ । ओ सभक धरोहर छैक । एकद᭠ त \nहाथी क े ओ कमाएल निह अिछ , एिह ᭃेᮢ िवशेषक हेतु ᮧक ृितक िवशेष आ अनुपम उपहार िथक ैक । एहन ग᭨ ती \nजुिन करब । \nᳰदगब᭠ धन । अपन जमायक ेँ  संतु᭬ ट निह करय सकब एिह महाभारतक आगोसक स᭥ पूणᭅ म᭟ यᭃेᮢक मयाᭅदाक \nिवपᳯरत हएत । इितहासमे हमरासभक ेँ  कोसल जाएत बिहन जे सेन राजा अपन बेटीक िबरागमन दहेजक \nआभावमे ८ राजा, रानी, युवराजक ᭪ यिᲦगत कोठरीक े  पिहने नेपाली दरबारी भाषामे खोपी कहल जाइक । \nᲵ दरबारक स᭨ लाहकारसभक े  भारदार कहल जाइक । \nनिह क। सकल । जीवनधᳯर बेटी िववाहोपरा᭠ त नैहरेमे रिह गेल ।  निह बिहन निह आब समय निह \nछैक तैयारी मे लागलजाय । \nइ᭠ ᮤक ु मारी । आ ई निह जे सेन राजा अपन अबुझ जमायक अनगᭅल माँगक आगाँ झुᳰक गेल जे स᭥ पूणᭅ रा᭔ यक \nस᭥ पिᱫ सेनवंश एकगोट बुनल षड़य᭠ ᮢक कारणे ँ\n गोरखाक राजाक ेँ िववश भ। चढ़ा। देलक ै क ।हम निह \nजाएब । हमᱟँ अपन स᭥ पूणᭅ जीवन ᭠ योछावर क। देब दुिनयाँक ेँ  देखा देबैक जे एिह ᭃेᮢक नारी चीज \nनिह सृि᭬ टक बीज अिछ । मानक माथ आ ᭜ यागक िशषᭅ अिछ ।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n38 \n \nᳰदगब᭠ धन । आह, बिहन उ एहन जी᳎ जुिन कᱧ । भ। सक ै छ , एिहसँ एिह रा᭔ यक सुरᭃापर सेहो असर पड़य । \nइ᭠ ᮤक ु मारी । तँ कᱧ यु᳍ राज् यक अि᭭ मताक लेल यु᳍ करब, आव᭫ यक पड़लापर शहीद हएब आहाँक धमᭅ िथक \n। \nरा᭔ यक सुरᭃापर कोनो असर पड़ैत अिछ तँ उठाउ तᱧवाᳯर हम ना री छी । नारीक अि᭭ मताहेतु , अपन \nपिवᮢताहेतु अपनाक ेँ  ᭠ योछावर करब हमर धमᭅ िथक ।नारी सभ ᳰकछुसँ दिब जाएत मुदा ओकर पिवᮢता \nओकर ᭭ वािभमान आ नारीᱬ व ओकर ᮧाणेासँ बᳰढ़कए िथक ै क । हमरा उपहारक व᭭ तु निह बनाउ, भाई उ \nᳰदगब᭠ धन कᭃक चाᱧकात आहत बाघ जकाँ धुमय लगैत अिछ ।ध᭥ म द । बिहनक पलंगपर बैस जाइत अिछ आ \nओकर माथ झुᳰक जाइत छैक । \nइ᭠ ᮤक ु मारी । आहाँ तँ अँड़ल रिहऐक भाई कोना झुᳰक गेिलऐक ? कᱫᭅ᭪ यपर बिहनक ममताक छार पिड़ गेल \nअिछ । \nसेन रा᭔ यक राजक ु मारक ेँ  रा᭔ यक गौरव रᭃा करब पिहल काज छैक । बिहनक ममता निह ।हम तिहये \nकहने रही । गोरखाक ᳯरितᳯरवाज, रा᭔ य ᮧाि᭡ तकहेतु ᳰकछु करक चलन, ठगी सं᭭ कारक बारेमे सोिच िलअ । \nिलगिलगक चौरीमे चोरी क। बनल राजाक ᮧ᭭ तावमे जᱧर ᳰकछु षड़ य᭠ ᮢ हएत । मुदा हम तँ १४हे बषᭅमे \nआहाँसभक बोझ बिन गेल रही । शायद कोनो ᮢुᳯट भेल रहय तै ँ एहन खानदानमे हमरा फ े कक िनणᭅय कएल \nगेल । \nᳰदगब᭠ धन । निह , बिहन उ अनजानमे भेल ग᭨ तीक कारणेँ\n ᱡदयमे आओरो ᮧहार निह कᱧ । अपन ग᭨ तीक \nआिगसँ ई अपने द᭏ ध आ त᭡ त अिछ । आहाँ हमरासभक गौरव छी । हमसभ तँ उᱫरक सभसँ शिᲦशाली रा᭔ यक \nरानीक ᱧपमे आहाँक ेँ  देखय चाहलᱟँ । \nइ᭠ ᮤक ु मारी । शिᲦये ᮧा᭡ त कएलाक कारणेँ\n क े ओ नीक निह भ। जाइछ, भाई । गु᭥ बजपर बैसल कौआ सभसँ \nन᭥ हर निह भ। जाइत अिछ । \nᳰदगब᭠ धन । इ᭠ ᮤक ु मारी , हमर सोनसन बिहन उ (᭭ वरमे ᳴ककᱫᭅ᭪ य िवमूढ़ता ᭭ प᭬ ट अिछ ।)  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n39 \n \nइ᭠ ᮤक ु मारी । एकद᭠ त हाथी आ नौलखा हार दैये देलापर आहाँक बिहन खुश रहत ? िनबाᭅध सासुर भोगत तकर \nकोनो िनि᭫ चत ठेकान छैक ? काि᭨ ह कतᱟँ आओर ᳰकछु निह माँिग लेअय ? सबसँ पिहने ओसभ िववाह होइते \nचतुथᱮयोसँ पिहने बᳯरआतीये संग िबदागरीक माँग कएने रहए । हमरासभक ᳯरितᳯरवाजपर अपन चलन \nलादक कोिशश कएने रहए । एकरा सं᭭ क ृ ित आ पर᭥ परापरक आᮓमण बुझू । आब दहेज मँगैत अिछ । \nअड़ाकए । काि᭨ ह फ े रो कोनो नया बह᭠ ना खोिज लेत । भाई, हमरा तँ बुझाइत अिछ ओ एिह औपचाᳯरक \nवैवािहक स᭥ ब᭠ धक लाभ उठाए रा᭔ यपर चढ़ाई क। देत ।एखन झुकक निह तनक समय िथक ै क, भावनामे \nनिह कᱫᭅ᭪ यमे बहक बेर छैक ई । बिहनसँ पिहने मातृभूिमक रᭃाक ि च᭠ ता कᱧ ᳰदगब᭠ धन उᳯठ जाइत अिछ । \nओकर गाल लाल भ। गेल छैक । बा᭠ हल मुᳯठ उपर उᳯठ जाइत छैक । \nᳰदगब᭠ धन । एकदम ठीक कहलᱟँ बिहन उ आहाँक साहससँ हम गौरवाि᭠ वत आ ᮧेᳯरत छी । बाबूसँ एखने \nिनवेदन करैत िछअि᭠ ह । ( ितᮩ डेगेँ\n बहरा जाइत अिछ । ) \nइ᭠ ᮤक ु मारीक आँिख ᮓोध आ आᮓोशसँ लाल भ। गेल छैक । बुझाइत छैक जेना बाहर िनकलयलेल आरत होइक । \nओ अपन कसल मुᳯठसँ घघरा उठाकए दाँत कटकटअबैित झाᳯर दैित अिछ । \n᭑ग ᭑ग ᭑ग ᭑ग \nमिण धड़फड़ाकए उठिल । मुᳯठ ओकरो कसल रहैक । बड़कᳱ भौजी तखने ᮧवेश करैित रहिथ᭠ ह । अपना \nिहसाबेँ\n अथᭅ लगाइये लेलिख᭠ ह, । “मिणदाई, सपनाइत छलᱟँ ? सुतलमे कसैत देह देिखते हमरा बुझा गेल छल \n।देह दुःखाइत हएत ” । फ े र हँसैत कहलिख᭠ ह, । “बादक इ᭠ तजाम तँ भायसभ करताह । छोटकᳱ चाय बना नेने \nअिछ । नेने अबैत छी ।” मिण ᳰकछु निह बाजिल । बड़कᳱ भौजी बाहर िनकिल गेिल रहिथ᭠ ह । ओ पलंगसँ \nचुपचाप उतᳯर ᮩसमे पे᭬ ट लगाबए लागिल । \nक ु मार मनोज क᭫यप।ज᭠म-१९६९ ᬡ मे मधुबनी िजलांतगᭅत सलेमपुर गाम मे। ᭭क ू ली िशᭃा \nगाम मे आ उᲬ िशᭃा मधुबनी मे। बा᭨य काले सँ लेखन मे अिभᱧिच। क ै क गोट रचना आकाशवाणी सँ ᮧसाᳯरत \nआ िविभ᳖ पᮢ-पिᮢका मे ᮧकािशत। स᭥ᮧित क ᱶ ᮤीय सिचवालय मे अन ुभाग आधकारी पद पर पद᭭थािपत।  \nनव-वषᭅ \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n40 \n \nशहरी सं᭭क ृ ित मे नव-वषᭅक बड़ महᱬव भऽ गेलैक आछ। चाᱧ कात उ᭨ल ास, आनंद कोनो पाबिन-\n᭜योहार सँ बेिसये। लोक पुरनका िबतल साल सँ िप᭛ड छोड़ा नवका साल क ᱶ  ᭭वागत करय मे बेहाᬽ़ \nएिह मे क े यो ककरो सँ पाछाँ नᳲह रहऽ चाहैछ। धूम-धड़् Ქा, नाच-गाऩ़ आई जकरा जे मोन मे आबय \nकऽ रहल आᬯ़ नया सालक ᭭वागत मोन सँ कऽ रहल आछ। मुदा सब क े यो थोड़बे? \n  \nशहरक एिह उ᭨लास क े  निह बुिझ पािब; सुकना क े  सात सालक बेटा  पुिछये देलक ै  ओकरा सँ -'' \nबाबू, आई ᳰक िछयै जे लोक एना कऽ रहल आछ?''  \n  \n''बाऊ, पैघ लोक सभक नया साल आई सँ शुᱧ भऽ रहल छै; तᱹ सभ पाबिन मना रहल आछ।''- \nबाल-मन क ᱶ  बुझेबाक प्◌्रायास क े लक सुकना।  \n  \nचोᲵिह ᮧ᯴नक झड़ी लािग गेलै- ''हम सभ नया साल ᳰकयैक नᳲह म नबैत िछ? हमरा सभक नया \nसाल किहया एतैक??''  \n  \nसुकना एिह अबोध क ᱶ  कोना समझबौक जे गरीबक कोनो साल नया नᳲह होईत छैक। बोिनहारक \nसभ सांझ नया साल आ सभ िभनसर पुरान साल जँका होईत छैक।  \n  \nबाप-बेटा दुनू चुप एक दोसराक मुँह देिख रहल छᬽ़ साईत आँिख आँि खक भाषा बूिझ गेल छलैक।  \nएत’ आ ओत’- अनलका᭠त \n \n \nआइ-काि᭨ह कनाट ᭡लेस मे चलैत-चलैत हमरा लगैत अिछ, अपना गामक  दशहरा·मेला मे घूिम रहल छी। नइँ, \nओत’ मेला मे रंग-िबरही चीज कᳱिन पबैत रही, नइँ एत’ शो-ᱨम  मे ढुᳰक पयबक साहस क’ पबै छी। ᳰकलोक \nᳰकलो रसगु᭨ला-िजलेबी तौलबैत आᳰक मारते रास िखलौना ल’क’ जा इत लोकक ेँ  डराइत-ललचाइत देखैत रही \nओत’ आ एत’ िवशाल-भ᳞ मॉल आ नेᱧलाज-मैकडोना᭨ड सँ चहक ैत फ ु दक ैत बहराइत अ᳍ᭅनᲨ अ᭡सरा क ेँ  इ᭠ᮤ-\nबेर संग रभसैत, डेᳳटग ᳰफ᭍स करैत ई᭬याᭅ आ ᮓोध सँ देखै छी। \n \nरा᳦पित भवनक िपछुआडक जंगल मे एक ᳰदन एक टा बेल गाछ लग \nकनेकाल ठमकल रही। ओकरा जि़ड मे ᳰकछु माᳯटक महादेव फ े कल छल, ᳰकछु  \nिनमाᭅ᭨य आ कातक झᲂिझ मे कोनो साँपक छोड़ल क ᱶ चुआ पुरबाक िसह कᳱमे डोिल रहल छल। हमर आँिख \nᭃणभᳯरक लेल मुना गेल। ओत’ एहने सन एकटा बेल गाछ तर हमर बाल पनक िᮧयाक गदᭅिन भूत मचोडऩे छलै।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n41 \n \nओकरा मौनी मे कामधक चूड़ा ओिहना नजᳯर पड़ै अिछ!... मुदा हम कतᱟँ हेरायल-भोितआयल नइँ रही।हम \nरा᳦पित भवनक िपछुआि़डक जंगल मे ओही बेल गाछ लग ठाढ़ रही। ह मराओही आसपास मे एक टा अ᭭तबलक \nᳯरपो᳻टग करबाक छल जत’ सँ कᳯरया घोड़ाक नालक ᭭मगᳲलग होइत  छलै। से ओिह बेरहट-बेरा मे भुखायल \nसन हम अपन ᳯरपोटᭅ पूरा करबाक ओᳯरआओन क’ रहल छलᱟँ ᳰक अच ानक एक टा गमक हमरा िवचिलत कक कक’ \nदेलक। गाम मे नवका धान-चूड़ा क ु टैकाल जे गमक बहराइत छल, ए कदम वैह गमक छल! आिसनक बसात \nअगहनी भ' गेल छलै।... मुदा हमर मन बताह हेबाक सीमा धᳯर अ वसादᮕ᭭त भ' गेल। \n \nओिहना एक साँझ क ु तुब मीनार लग सँ गुजᳯर रहल छलᱟँ। एक टा छᲅड़ी अपन संगी छᲅड़ा क ेँ  जोर-जोर सँ बता \nरहल छलै जे ओकर सपना मीनारक एकदम ऊपर सँ ᳰद᭨ली देखैत रहब ाक छै। हम स᳸दआयल भुइँ पर लगाओल \nपुआरक सेजौट परक सपना मन पाडय़ लगलᱟँ ᳰक तखने हमरा मोबाइल  पर बीड़ी साँग बाजल। छोटकᳱ मामक \nफोन छल। ओ कनैत-कनैत बाजिल, ''देिखयौ यौ भािगन बाबू, आ ब हम कᳱ करबै!... बैमनमा सब ᱟनका \nसी.बी.आई. सँ पकड़ा देलकिन। फ ु िसयेपाइ लेबाक नाटक मे ओझराक'...।\" हमर मामा इनकम टैकस कमीशनर। \nहम एक-दू बेर गेल छी ᱟनका 'रेजीडᱶस' पर, मुदा हमरा डेरा मोबाइल पर ᱟनका लोकिनक स᳸दआयल ᭭वर आ \nᳰकछु एसएमएस टा आयल अिछ। तखन अपना  \nभीतरक भाव नुकबैत हम कᳱ आ कोना बाजल, से मन नइँ अिछ। हमर  अदना-सन पᮢकार काज नइँ अयलिन, \nअपने पाइ वा जे कथुक एकबाल!... से बात जे-से। मोबाइल ᭭वीच -ऑफ क' हम जेब मे रखनिह रही ᳰक हमर \nमन-ᮧाण एक टा टटका गमक सँ सराबोर भ' गेल। धिनया, सᳯरसो सभ देलाक बाद झोर मे टभक ै त माछक \nतीमन सँ घर-आँगन मे जे गमक पसᳯर जाइत छै, सैह गमक हमरा मत ौने जा रहल छल। हम अगल-बगल \nिहयासल जे कतᱟ ककरो घर वा झु᭏गी मे र᭠हा रहल होयतै, मुदा  ओिह झोलअ᭠हारी मे हमरा चाᱨभर जंगल-\nझाड़ आ करकटक अ᭥बार छाि़ड, ᳰकछु तेहन नइँ देखा पड़ल जत' ओ िह गमकक ᮲ोत ठेकािन सᳰकतᱟँ। अंतत: \nहम अपन जेब मे हथोिडय़ा देब' लगलᱟँ जे माछक इंतजाम भ' सक ै  छै वा निह!...  \n \nहाले मे हम अपन सेठक क ृपा सँ महीनबारी गुलामी सँ मुᲦ कयल गेल  छलᱟँ। आब हम तथाकिथत '᭭वतंᮢ' \nᳰदहाड़ी मजदूर छी। आ ᳰदहाड़ी पर खट'वलक कपार मे जे बौअयनी  िलखल रहै छै, से हमरो संग छल। आ ते ँ \nओत' सँ एत' आयल मैिथल लोकिन सँ भᱶटघाट सेहो ᳰकछु बेसी भ' रह ल छल। से एक टा एहने भᱶट मे हमर एक \nᮕामीण कहलिन, ''बाउ, ई नगर तेजाबक नदी िथक जािह मे अपन मैिथले टा निह, कोनो मनु᭍ख बाि़ढ मे \nभिसआइत माल-जाल, घर-᳇ार आ लोकवेद जकाँ िनᱧपाय अिछ।\" \n \nᳰक मधेपुरा-ᳲसहे᳡र ᳰदस सँ आयल एक टा युवक बाजल, ''हौ भैया !,बाजार, मशीन आ सीमᱶट तर दबैत-मरैत \nलोकक नगर िछयह ई।\" \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n42 \n \n''हँ, भाइ, ठीक कहलह! मुदा ओत' दलदलो मे जकरा जगह नइँ भ ेटलै, ओ एत', बाᱨदक ढेरी पर सही, एक टा \nनव िमिथला तँ बसबै छै!...\" बजैत-बजैत हम हकम' लागल रही आ भीतर पसेना-पसेना भ' गेल रहय।  \n \nसे लगातार एहने सन मन:ि᭭थित सँ गुजᳯर रहल छलᱟँ हम। आ, यैह  पिछला पखक ग᭡प िथक। एक साँझ \nिव᳒ापित बाबाक बरखीक हकार पूर' हम नोएडा गेलᱟँ। ओत' बᱟत  ᳰदन पर भेटलाह, बतौर कलाकार दरभंगा \nसँ आयल िमिथला नरेशक अंितम पुरोिहतक परपौᮢ महानंद झा। आयो जक सँ पूरापूरी िवदाइ \nअसूिल अटैची डोलबैत फराक भेले छलाह ᳰक हम नम᭭का कयिलयिन। बᱟत बरखक भᱶटक बादो िच᭠हलिन आ \nएक कात ल' जाक' हाल-चाल पूछ' लगलाह। \nग᭡पक ᮓम मे ओ बेर-बेर ए᭥हर-ओ᭥हर ताकिथ। ᳰक हम पुछिलयिन, ' 'ᳰकनको तक ै  छी कᳱ?\"  \n \n''हँ यौ! दरभंगक कमीशनर साहेबक बेटा एत' ᮧोफ े सर छिथ। ओ हमरा अपना ओत' ल' जाइवला छलाह। \nदेिखयौ ने, ᱟनकर आᮕह देिख हम अपन सभ ᮧशंसकक े ँ  िनराश क' देिलयिन। सांसद जी धᳯर सँ लाथ क' लेलᱟँ। \nअसल मे होटल मे हमरा जिहना जेल बुझाइ अिछ, तिहना नेता सभक ठाम मेला बुझाइछ। तेँ हम कतᱟ जाइ छी \nतँ अपने कोनो समाँगक घर रहै छी।\" चेहराक बेचैनीक बादᱟ महान ंद जीक ᭭वर समधानल छलिन।  \n \n''से तँ नीक े  करै छी!\" ᱟनक बेचैनी कम करबाक लेल हम आ᳡᭭त कय िलयिन, ''कहने छिथ, तँ अिबते हेताह!\" \n \n \n''से आब नइँ लगै अिछ। चाᳯरए बजेक टाइम देने रहिथ। कोनो मी ᳳटग मे फ ँ िस गेल हेताह। ...देिखयौ ने, हम ने \nपते लेने छी, ने फोन नंबर। आब तँ अवᮕहमे पि़ड गेलᱟँ।\" ᱟनक परेश ानी आब सभ तरहे ँ ᮧकट भ' रहल छल।\" \n \nहमरा साफ लािग रहल छल जे ओ होटलक खचᭅ बचब' लेल ठहार ताᳰक  रहल छिथ। ए᭥हर हमरा ई डर ᳰकछु \nबजबा सँ रोक ै छल जे नइँ जािन कते ᳰदन धᳯर मेहमानी डटाओताह । अंतत: पुछिलयिन, ''किहयाक वापसी \nअिछ?\"  \n \n''परसू साँझ ᭭वतंᮢता सेनानी ए᭍सᮧेस पकड़बाक अिछ। ᳯटकटो आर.ए .सी. \n27 सँ क᭠फमᭅ भेल वा नइँ, मालूम करबाक अिछ।\" आ हमरा हाथ म े मोबाइल देिख झट जेब सँ ᳯटकट बहार \nकयलिन, ''देिखयौ तँ मोबाइल सँ, ᳯटकटक ᭭टेटस \nकᳱ छै?  \n \nदुइए ᳰदनक बात िनि᳟त जािन हम िह᭥मत कयलᱟँ, ''ई कोना द ेखै छै, से हमरा नइँ पता! हमर किनयाँ देिख  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n43 \n \nसक ै छिथ। आ से तखने हैत जँ अहाँ हमरो अपने समाँग बुझी आ हमरे घर दू ᳰदन लेल चली।\" \n \n''आ से कᳱ कहै िछये! अहाँ तँ अपनो सँ अपन समाँग छी। हम तँ घर ेक लोक बुझै छी अहाँ क ेँ । ठीक छै, अहᱭक घर \nजायब। ओ ᮧोफ े सर आब आिबयो जयताह तँ हम नइँ जायब ᱟनका ओतय। ओ तँ कमीशनर साहेब अपनिह फोन \nक' कहलिन चलै काल तेँ\n सोचल!!... धौर, छोड़ू आब ओिह ग᭡प क ेँ । आ ओ हमरा संग चलबा लेल अगुआयले सन \nछलाह। \n \nहम नइँ चाहैतो अपना परताᳯर रहल छलᱟँ जे एतक पैघ कलाकार  दू ᳰदन हमरा घर रहताह। से बसक भीड़ो मे \nठाढ़ हम ᱟनक े ᭭वागत-स᭜कार मादे सोिच \nरहल रही।  \n \nᳰकछु काल बाद हम सब यमुना िवहारक ᭭टै᭛ड पर बस सँ उतरलᱟँ । मेन रोड छोि़ड अपना गली मे ढुकले रही \nᳰक गलक ओिह छोर परक चाह दोकानवला छᲅड़ा गणेश पाछाँ सँ िचक ᳯरक' सोर पाड़लक। ओकरा दोकान मे \nहमर अबरजात ᳰकछु बेसी छल। अपन भाषा भाषीवला लगाव सेहो र हय। आ ओ छᲅड़ा एक तरहे ँ हमर \nमुँहलगुआ जकाँ भ' गेल रहय। हम ओकरा गाम-घर सँ भले पᳯरिचत रही , मुदा हमरा मादे ओ नइँ जािन सकल \nरहय। मुदा तखन हमरा पाछाँ घुᳯरते ओ पुछलक, ''अहाँक घर सहरसा  लग, िबहरा छी ने!\" \n \n''से क े  कहलकौ?\" हम अकचकाइत पुछिलऐ। \n \n''अहᱭ गामक भोला कामित। ओ हमर मामा िछये।\" गणेश िबᱟँिस  रहल छल, जेना ओ कोनो बडका जानकारी \nहािसल क' लेने छल।  \n \n''कत' छौ भोला?\"  \n \n''भोर मे आयल रहै। दुपहᳯरया मे चिल गेलै। भोरे अहाँ क ेँ  बस पकड़ैत अचानक े देखलक ै  ने तँ बाजल, ''ई तँ धीᱨ \nभैया लागै छौ रे गणेसबा!\"  हम कहिलऐ, ''हँ, धीरजी...बड़का  पᮢकार िछये! तᲂ कोना िच᭠है छक?... \" आ \nतखन ओ मारते सब टा कहलक।... आगाँक बात ओ छᲅड़ा हमरा संग मे अपᳯरिचत देिख नइँ बाजल। \n \n''गेलौ कत' भोला?\"  हम बात क े ँ  भोला ᳰदस मोड़लᱟँ। \n \n''ओ बदरपुर मे रहै छै। काि᭨ह-परसू धᳯर फ े र अयतै। एᱫै दोकान  शुᱨ करैवला छै! \" \n  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n44 \n \nएते काल मे हम ओकरा दोकानक भीतर राखल बᱶच पर बैिस चुकल रही ।महानंद जी सेहो। गणेस चाह बनब' \nलागल छल। \n \nसहसा महानंद जी बजलाह, ''एत' तँ डेग-डेग पर अपन मैिथल भेᳯट रहलाह अिछ आ से मैिथली मे बजैतो छिथ। \nअपना दरभंगा-मधुबनी मे चाह-पानवलाक कोन कथा, ᳯर᭍सावला धᳯ र क े ओ मैिथली मे जवाब नइँ देत। \n \nहमरा ᳰकछु बाजब जᱨरी नइँ बुझायल। चाहक पािन एखन खदᳰकए रहल छलै ᳰक गणेश पुछलक, ''ᳰकछु खयबो \nकरबै, सर? \" \n \n''हँ! किह हम महानंद जी ᳰदस तकलᱟँ, ''अंडा लैत छी कᳱ?...  लैत होइ तँ आमलेट-टो᭭ट बनबा ली!\" \n \n''हँ, िलय!\"  ᭃणभᳯर िबलमक' ओ बजलाह, ''यौ धीरजी, आब द ूध-दही लोक क ेँ भेटै नइँ छै। सागो-पातक दाम \nनइँ पुछू, आिग लािग गेल छै।ितलकोड़क तᱧआ कते साल भ' गेल, ज ीह पर नइँ गेल। तखन ईहो सब नइँ खाइ \nतँ जीबी कोना? फ े र िव᭄ानो कहै छै जे ई पोि᳥क चीज िछये।\" \n \nहमरा हँसी जकाँ लािग गेल। त᭜काल ᳰकछु बाजल नइँ। चलै काल गणेश क ेँ  लग बजा ᳰकछु ितलकोड़क पात \nपाक ᭅ कक कात सँ आिन देब' कहलᱟँ। महानंद जी उछिल गेलाह, ''अयँ! एत ितलकोड़क पात! आब तँ दरभंगो मे \nनइँ देखाइ छै!\" \n \nआ तिहना हमरा किनयाँ हाथक दजᭅन सँ बेसी तᱧआ चट क' बजलाह, \n''असली िमिथला तँ आब ᳰद᭨ली आिब गेल। दरभंगा मे आब कहाँ छै  ओ बात, \nकहाँ छै ओत' ई मैिथलानीवला हाथ!...\" \n \nहम सभ दू ᳰदन ᱟनक खूब ᭭वागत-स᭜कार कयल। ओ ओिह अंतराल मे   \nअनेक बेर, अनेक तरहे ँ, एहन-एहन अनेक बात बजलाह। हमसभ क ृ त-क ृ त! \nजयबा काल हमर किनया ᱟनक आर.ए.सी. वला आधा बथᭅक नंबर सेहो  पता क'  \nदेलकिन आ बाट मे खयबा लेल पराठा-भुिजयक एक टा पैक े ट पकड़ौ लकिन। ओ  \nखूब-खूब आशीष दैत बहार भेलाह।  \n \nᱟनका अᳯरयातैत हम गली सँ गुजᳯर रहल छलᱟँ। गणेशक दोकान लग  \nएखन पᱟँचले रही ᳰक भोला पर हमर नजᳯर गेल। तखने ओहो हमर ा देखलक आ बाि़ढक सोझाँ आयल। हम दुनू  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n45 \n \nगोटे एक-दोसरा सँ िलपᳯट गेलᱟँ। \n \nᳰक तखने ओकरा पाछाँ लागिल एक ᳫी सेहो मुि᭭कआइत लग आयिल।अ िबते ओ हमर पयर छूिब लेलक। हम \nतुरत िचि᭠ह नइँ सकलᱟँ। हमरा अकचकायल देिख वैह बाजिल, '' हमरा नइँ िच᭠हलहक कका!... हम मीरा!\" \n \n''ओ!... सैह तँ हम अँिखयासै रही।.. \" हमरा सोझाँ ओकर अठार हक बयस वला िवधवा-जीवन नािच गेल छल। \n \nआगाँ भोला बाजल, ''हमरा दुनू आब संगे िछयह। कयाह तँ ᳲसहे सरे मे \nक े िलऐ, लेᳰकन गाम जाइ क े  िह᭥मत नइँ भेलह।\" \n \nहमरा अितशय ᮧस᳖ता भेल। मुदा तकरा ᳞Ღ करबा लेल श᭣द नइँ भ ेᳯट रहल छल, ''बड़ बᳰढय़ाँ! चलह दुनू \nगोटे पिहने डेरा। बगले मे छै।... हम झट िहनका बस मे बैसा क ेँ अबै िछयह।\" \n \nᳰक भोला पनबᲵी खोिल अपना हाथक लगाओल पान देलक। महानंद जी  \nसेहो खयलिन। फ े र महानंद जीक संग मेन रोड ᳰदस बढ़लᱟँ। \n \nबस· ᮧतीᭃा मे ठाढ़ महानंद जी सँ हम कहलᱟँ, ''ई मीरा हमर ि पितऔतक बेटी छी। बचपने मे िवधवा भ' गेल \nछिल।... आइ तकरा सोहािगिन देिख मन पुलᳰकत भ' गेल।\" \n \nसहसा महानंद झा पुछलिन, ''ई भोला कोन जातक िथक?\" \n \nहमरा कनपᲵी पर जेना चटाक द' बजरल! ''कᳱयट\"... \n \n''अयँ यौ, ओत'क सब टा गौरव-गाथा िबसरा गेल? बाप-दादक ना ँ-गाँ...पाग-पाँिज-जनेउ सब? ...ᮩाᳬणक \nिवधवा बेटी कᳱयट संग! ...दुरᭅ छी!\" आ महानंद झा भोलक देल  पान बगलक नाली मे थुकि़ड देलिन।  \n \nहमर मन िघना गेल। हम नᱟँए, मुदा कठोर ᭭वर मे बजलᱟँ, ''अ हाँ क ेँ पता अिछ हमर किनयाँ कोन जातक \nिथकᳱ? ...जकरा अहाँ सभ मलेछ कहै िछऐ!...\" \n \nमहानंद झाक मुँह लाल भ' गेलिन, मुदा बकार नइँ फ ु टलिन। तखने बगल मे आिबक' ᱧकल एक टा ऑटो मे झट \nद' बैसैत '᭭टेशन' श᭣दक उᲬारण करैक संग मुँह घुमा लेलिन। ऑटो आगाँ बि़ढ गेल।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n46 \n \n \nहमर मन कहलक, ''ओ त᭜काल एत' सँ भागबकक· लेल हवाइ जहाज प कि़ड लेिथ, मुदा हमर किनयाँ देलहा \nपराठा-भुिजया नइँ फ े ᳰक सकताह। \n \nसहसा दुगᲈधक तेज भभᲥा लागल। जेना ओत'क कोनो सड़ल पािनवला  \nपोखᳯर ग᭠हा रहल हो!... \n \n  \nᮧेमच᭠ᮤ िम᮰-(१९८२- ) अनाम कथा \n  \nभरत झा बजलाह जे चलु क ुल िमलाकय बात बᳯरयातीक ६५ टा आ आब ᳰदनक िनणᭅय कएल जाएत। तखनिह \nᮧेमच᭠ᮤ बजलाह जे ई िनणᭅय गामपर बाबूजी करताह कारण जे हमरा बᱟर सर-क ु टुम छिथ आ सभक ेँ  सूचना \n(नोत-हकार) सेहो देनाय छैक। भरत झा बजलाह- ई स᭜य अिछ, कोनो बात निह, हम ᳰदन ताक ैत छी आ फोन \nकय देबिन वा भेट कऽ लेल जाएत। बस ᳰकछु समय प᳟ात् पतराक अ नुसार ᳰदन भेल- २०, २१ अᮧील आ २,३ \nमई। ई सूचना देल गेल, फ े र बड़हरा (गाम)सँ ᳰकछु ᳰदन बाद सूिचत भेल जे २१ अᮧील क ठीक रहत, तदुपरा᭠त \nᮧेमच᭠दक ेँ  िपताजी गामसँ कहलिथन जे कपड़ाक खरीदारी ᳰद᭨लीमे कऽ िलअ आ  जेवर सभ एिहठाम (गाममे) \nखरीदब। कपड़ा खरीदल गेल, िववाहक, किनयाक लेल, किनया बहीन लेल, भौजीक लेल, मायक लेल आ \nिवधकरीक लेल आ घरक ᮧ᭜येक सद᭭यक लेल। \n२१ अᮧील कय ᳰदनक िववाह छल। क᭠या पᭃ आ वर पᭃक बीच सहमि त छलिन जे ᳰदनक िववाह छैक तािह \nहेतु हाथ धरएक े  लेल समयसँ पᱟँचब आ बात भेल जे दू आदमी हाथ धरैक लेल अएताह। ए᭥हर वर पᭃक \nओिहठाम सबेरेसँ चहल-पहल छल। गाम-गामक बᲬा वा ᳫीगण दू ᳰद न पिहनेसँ आयल छल। पुᱧष लोकिन सेहो \nसबेरे पᱟँचलाह कारण जे ᳰदनक िववाह छै तािह हेतु बᳯरयाती  सेहो ज᭨दी जयबाक िवचार छल आ दूरी वा \nसड़कसँ सभ अवगत छलाह। गामक धाय-माय सेहो एक अँगनासँ दोसर अँगना कय रहल छली। ताबत धᳯर \nलगभग २ बािज गेल घड़ीक अनुसार लेᳰकन क᭠या पᭃक कोनो पता न िह देिख बᲬा सबक भीतरक उ᭜साह कम \nभऽ रहल छल! करीब चाᳯर बजेक लगभग एकटा आदमी राजू, ᳰदलीप झाक जेठ सार, संवाद लऽ कय अयलाह \nजे ᳰकछु िवल᭥ब भय गेल तािह लेल ᭃमा करब। लगभग ५ बजेक करीब  एकटा माशᭅल (गाड़ी) दरबाजापर \nलागल। ओिह गाड़ीसँ चाᳯर टा सᲯन उतरलाह आ एकटा चाᳯर सालक  बᲬा सेहो, क ु ल िमला कय पाँच! ई \nदेिखतिह दाइ-माइ कनफ ु सकᳱ करए लगलीह जे कहने छलिथन दू आदमी आ पᱟँचलाह पाँच! पुᱧष वगᭅ \nआग᭠तुकक सेवामे जुटलाह। िव᳡नथवा सभक ेँ  पािनसँ पएर धोिब कय अपन काज स᭥प᳖ कयलक। तावत ᳰकयो \nठंढ़ा पािन अनलक आ ई काज सभ पूरा भेलाक बाद पुᱧष वगᭅ बजलाह जे अँगनामे दाय-माय सब कने अहाँ सभ \nअपन काज ज᭨दी कᱨ, कारण जे पिहलेसँ िवल᭥ब भऽ गेल अिछ। अँगन ामे गोसाउिनक आ ᮩाᳬणक गीत शुᱨ \nभेल। सभ दाय-माय अँगनाक माँझमे मरबापर गीत गावैत छलीह तावत एकटा बᲬा एकटा लोकल िᮩफक े श लऽ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n47 \n \nकय पᱟँचल। ᮧेमच᭠द पि᳟म ᳰदशाक घरमे पलंगपर बैसल भौजी आ बिह नसँ वाच कय रहल छलाह। िᮩफक े शक ेँ  \nदेिख िवभा (बहीन) भौजीसँ कहलिथन अहाँ सभ बात कᱨ, हम कनी  िᮩफक े शक समान देखैत छी आ ओऽ मरबा \nᳰदश िनकिल पड़लीह! तावत धᳯर एकटा बुजुगᭅ मिहला िᮩफक े श खोललि᭠ह। ᮧेमच᭠ᮤक नजᳯर पिड़ गेल \nतौिलयापर जे पीयर रंगक दु-सूतीक छल। ई देखते दाय-माय एक दोसरक ेँ  मुँह ᳰदश देखऽ लगलीह जे ई क े हेन \nआदमी अिछ, आयल अिछ माशᭅलसँ आ कपड़ा देिखयौ। तौिलयाक ेँ  देिखते ᮧेमच᭠दक ᮓोध आसमानक े ँ  छूिब \nलेलक। ओऽ दू डेगमे बर᭠डा फािन कय मरबापर पᱟँचलाह आ कपड़ा  साड़ी आ िᮩफक ेश देखैत बजलाह जे दाय-\nमाय ई ब᭠द कᱨ आ गीत-नाद सेहो। हम िववाह निह करब। ई सुिन ते िबभा ᱟनका स᭥हारैत बजलीह, बौआ कᳱ \nभेल अहाँक ेँ? अपन ᮓोधक ेँ  शा᭠त कᱨ, दलानपर लोक सभ कᳱ कहताह। दू िमनटमे अँगनामे गी तक बदलामे \nस᳖ाटा भय गेल। आब दाय-माय गीत कᳱ कहती, सभ कहलिथन जे अह ाँ चुप रᱠ, कᳱ हेतै। अहाँ एतेक खचᭅ \nकएलᱟँ, ितलक निह लेलᱟँ आ कपड़ा वा समानक लेल कᳱ ह᭨ला करै त छी। ᮧेमच᭠दक जवाब छलिन, जे हम \nिववाह निह करब। ई बात भय रहल छल कᳱ गीतक अवाज ब᭠द सूिन ४-५ टा बुजुगᭅ पुᱧष  वगᭅ दरवाजासँ \nअँगना पᱟँचलाह आ ई दृ᭫य देिख सभ ᱟनका बुझाबय लगलाह आ कह लिथन दाय-माय अहाँ सभ आगू काज \nकᱨ! आ ओ लोकिन ᮧेमच᭠दक े ँ  पुनः पछबᳯरया घरमे लय गेलाह। ᳰकछु पुᱧष वगᭅ आग᭠तुक देख-भाल कय रहल \nछलाह। पुᱧष-वगᭅ मे सँ एकटा काका पुछलिथन जे बौआ कᳱ भेल, शाि᭠तसँ बाजू। िबभा एकटा िगलासमे पािन \nदैत कहलि᭠ह जे कपड़ा सभ नीक निह छैक काका। काका बजलाह जे ई तँ छोट बात अिछ। ई तुᭃताक ᮧतीक \nछी! अहाँ शा᭠त रᱠ, अहाँक ेँ  क े हेन चाही हम मँगवा दैत छी। एक घंटामे बजारसँ उपल᭣ध भय जायत! ᮧेमच᭠द \nजवाब देलिखन जे काका, बात कपड़ाक निह अिछ, कारण जे हम ᭭प ᳥ कहने छिलयिन जे हमरा ᳰकछु निह \nचाही। लेᳰकन जँ अपने ᳰकछु अनबए तँ समान नीक क᭥पनीक चाही। ई तँ हमरा बेवक ू फ बनओलिथ! हमरा \nबातक दुःख अिछ! जँ अपनेक ेँ  हमरा बातपर िव᳡ास निह अिछ तँ भौजी (महारानी) क ेँ पुछल जाय! आ अबाज \nदेलिखन यै भौजी, अहाँ ए᭥हर आऊ! भौजी श᭣द सुिनते महारानी उपि᭭थत भेलीह आ बजलीह जे बौआक बात \n१००% सही छिन। क᭠यागत गलत काज कयने छिथ, एिहमे कोनो स᭠देह निह! ई बात पूरा होमयसँ पिहने \nिबᲬेमे ᮧेमच᭠द बजलाह जे हम िववाह निह करब कारण जे ᳰक पता ?  ओ हमरा लड़कᳱमे सेहो ठकताह। लेᳰकन \nबात आब इᲯत आ मान-मयाᭅदाक अिछ, जँ िववाह निह होएत तँ दु नू पᭃक इᲯत बबाᭅद भय जायत! एक-ᳰदश \nइᲯत, मान-मयाᭅदा आ दोसर ᳰदशसँ दू-टा िजनगीक ᮧ᳤। सम᭭या ज ᳯटल अिछ, कोनो स᭠देह निह! लेᳰकन छी तँ \nमैिथल आऽ मान-मयाᭅदासँ पैघ िजनगी निह अिछ। जे मान-मयाᭅदा ककरो लेल अिभशाप बिन जाइत अिछ! हम \nसभ मैिथल जे ᳰकछु छी, बाप-दादाक पाग छी, िजनगीक कोनो मोल निह! मोनमे एक हजार ᮧ᳤ अबैत अिछ जे \nहम मैिथलगण िव᳡मे सभसँ बेशी चतुर छी आ तखनो सभसँ पाछू छी, त ेकर कᳱ कारण अिछ? हमरा नजᳯरमे \nजे हम सभ भूतक ेँ बेशी मह᭜व दैत छी आ भिव᭬यक ेँ  गला दबा दैत छी, सेहो बᱟत आसानीसँ हमरा लोकिनक ेँ  \nकिनयो िहचᳰकचाहᳯट निह होइत अिछ! ᮧेमच᭠दक एक े टा उᱫर छलिन जे ᳰकछु बीित जाएत, हम िववाह निह \nकरब। कारण जे हमरा आब ᱟनका सभ (क᭠यापᭃ) पर िव᳡ास निह अ िछ। दाय-माय गीत तँ गबैत छलीह \nलेᳰकन ᳡रमे उदासी गीत छल। गोसाउिनक (हे जगद᭥बा जगत माँ क ाली ᮧथम ᮧणाम करै छी हे), लेᳰकन ᳡र \nसुनयमे लागैत छल जेना उदासी गाबैत छिथ। अँगनाक माहौल खराब भय गेल छल। लगभग एक घंटा बीित  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n48 \n \nगेलाक उपरा᭠त जखन कोनो तरहसँ मानैत निह देिख भीम िम᮰ (ᮧ ेमच᭠दक िपताजी) बजलाह- आब हमरोसँ \nबदाᭅ᭫त निह भय रहल अिछ आ हमरो िनणᭅय अिछ से अहाँ सुनू- जँ अहाँ िववाह निह करब तँ हम आ᭜म ह᭜या \nकय लेब। आब अहाँक हाथमे गᱶद अिछ! िनणᭅय अहाँक ेँ  लेबाक अिछ जे कᳱ करब। पिहल िनणᭅय िववाह ओिह \nलड़कᳱसँ करब आᳰक दोसर िनणᭅय हमर दाह-सं᭭कार करब? कारण हम अपन िजबैत अपन पुᱧखाक इᲯत निह \nगवाँ सक ै त छी। ई किह ओ ओिहठामसँ उᳯठ चिल पड़लाह। ᱟनका उᳯठते सभ पुᱧषवगᭅ ठाढ़ भय गेलाह आ एकक \nबाद एक दरबᲯा ᳰदस िबदा भेलाह। ᱟनका (भीम िम᮰) क े ँ  बुझबैत जे अᱠँ एना निह कᱨ, ओ बात मानताह \nअहाँक आ अहाँसँ पैघ ᱟनकर अपन भिव᭬य निह छिन। सभ मड़वापर ठ ाढ़ ग᭡प करैत छलाह। एतबेमे ᮧेमच᭠द \nघरसँ िनकललाह आ आँिखमे दहो-बहो नोरक मुᮤामे िपताक पएर पर ख सैत बजलाह जे हमरा माफ कᱨ आ \nकᱧण ᭭वरमे बजलाह, जखन ᮰वण क ु मार मातृ-िपतृक लेल अपन ᮧाण  ᭠योछावर कय देलि᭠ह तँ हम अपन \nिपताक लेल अपन भिव᭬यक बिलदान दैत छी। लेᳰकन ᳰकछु शतᭅ अिछ, भीम िम᮰ बजलाह- मंजूर अिछ। पिहल \nशतᭅ हम क᭠यागतक समान निह लेब दोसर ᱟनकर गाड़ीपर निह जाएब तेसर देल गोरलगाइक ᱧपैया निह लेब। \nई श᭣द सुनैत सभ दाय-माय समेत उपि᭭थत पुᱧषवगᭅ आ नेना-भुटकाक ᱡ दय सेहो कᱧण भय गेल! ᮧेमच᭠दक ेँ  \nउठबैत भीम िम᮰ कᱧण ᭭वरमे बजलाह- हे दाय-माय। ज᭨दी-ज᭨दी अपन काज कᱨ। हजामक ेँ  अबाज दैत \nकहलिथन- अहाँ ज᭨दीसँ ᳩानी चौकᳱ धो कऽ आनू। फ े र अबाज देलिखन- भोगी पाᱟनक ेँ  ज᭨दीसँ खानाक \n᳞व᭭था कᱨ! ई श᭣द सुिनतिह सभ िबहाᳯर जेना काज करए लगलाह आ लगभग २०-२५ िमनटमे सभटा काज \nभऽ गेल। एतबामे जयदेव िम᮰ बसक ेँ  दरबᲯापर लगबैत सभ बᳯरयातीक े ँ  बसमे बैसबैत बजलाह- भीम भैया हम \nबसमे सभक ेँ  बैसा लेलᱟँ। अहाँ- माशᭅल ᳰदश इशारा करैत- बैसू। ᮧेमच᭠दक आँि खसँ गंगा-जमुनाक धार जकाँ नोर \nब᭠द होइक े  नाम निह लैत छलिन। बड़कᳱ भौजी एक आँिखमे काजर कऽ आबिथ जा दोसर आँिखमे करतीह \nताधᳯर ओ काजर नोरक ᱨपमे पᳯरवᳶतत भय नीचाँ चिल आबिन। ᱟनक र बुझु अधा आँचर नोरमे भीिज कय \nगुलाबी साउथ िश᭨कक साड़ी काजरमय भय गेलिन आ ᱟनका ᳰकछु खब ᳯर तक निह! एिह तरहेँ ओिहठाम \nहाथधरीक िवध पूरा भेल आ बर आ बᳯरयाती ᮧ᭭थान कयलक! \nᮟाइवर गाड़ीक ेँ  तेज चलाबयक े  ᮧयास करैत लेᳰकन गामसँ तीन ᳰक.मी. क बाद र᭭ता सेहो नीक निह। गाड़ी आगू \nजायक े  नाम निह लैत छल जेना सभटा क ेँ मुहᭃी माᳯर देने हो। कोनो तरहे ँ वर आ बᳯरयाती ग᭠त᳞ तक \nपᱟँचल। ओिहठामक दृ᭫य तँ बᱟत रमणीय छल। नीक पंडाल जे बᱟत नीक सुसिᲯत नीक-नीक मधुर ᭭वरमे \nमैिथली क ै सेट सँ ᭭टीᳯरयोक अवाज मोन मोिहत कय रहल छल। ई दृ᭫य देिख बᳯरयाती लोकिनक ेँ  िव᳡ास निह \nभेलिन जे एिहठाम हमर बैसबाक ᳞व᭭था अिछ! ओ सभ तुलना करए लग लाह िᮩफक ेश आ कपड़ाक जे वरक \nलेल गेल छल आ ओिह सजावटक। ᱟनका लोकिनक ेँ  िव᳡ास निह होइत छलिन जे समान एिहठामसँ गेल अिछ। \nतावत अवाज आबए लागल जे अपने सभ बैसल जाऊ, सरकार ठाढ़ ᳰकयैक छी? ओ᭥हर सँ ᳰदलीप झाक ेँ  ᳰकयो \nअवाज देलिखन जे हजमा कतऽ गेलाह। बᳯरयातीक ेँ  पएर धो कय शुि᳍करणक िवध पूरा करबाऊ! पंडालमे \nसभटा आधुिनक सुिवधा उपल᭣ध छल! ᳰकछु नवतुᳯरआ लोकिन पेपसी आ पेयजल तँ ᳰकयो िबगजीक समान \nब᭠द िड᭣बामे ल कय उपि᭭थत भेलाह! बᳯरयाती लोकिन शहरी मजा  लऽ रहल छलाह। लेᳰकन ᮧेमच᭠दक \nआँिखसँ नोर ब᭠द हो से नामे निह लऽ रहल छल। ओ मोने-मोन अतेक दु:खी छलाह जेना शमसान घाटमे कोनो \nमुदाᭅक अि᭠तम सं᭭कार हो। करीब बीस िमनटक बाद गामक नवतुᳯरआ लड़कᳱ आ नेना भुटका पंडालक पाछूसँ \nअबाज देलिथन जे वरक ेँ  किहय᭠ᱟ किन पागक लटक ै त भागक ेँ  आगूसँ उठा देिथन ताᳰक ओ लोकिन वरक ेँ  देिख \nसकिथ। ᳰकछु नवतुᳯरआ लड़का सभ मजाक करैत छल वरक ᮧित- एतव ामे आ᭄ा-डाला आयल आ ई िवध सेहो \nपूरा भेल। ओ᭥हर पᳯरछनक लेल आय-माय अयलीह आ पᳯरछनक लेल ᮧेमच ᭠द िबदा भेलाह मुदा ᱟनकर डेग  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n49 \n \nआगू निह होइन। चलिथ जेना मᱟअकक चािल हो, ᳰकछु जवान लड़कᳱ  मजाकमे बाजिथ जे बड़ शा᭠त आ सुशील \nछिथ वर, तँ ᳰकयो ᳰकछु जे खाना खाऽ कय निह आयल छिथ। ᮧेमच᭠ द कोनो जवाब निह देिथ जेना गामपर \nसभटा ᮓोध छोिड़ आयल होिथ। कारण छल िपताक देल वचन जे जाध ᳯर अपने लोकिन रहबए हम ᳰकछु निह \nबाजब आ तकर बाद जँ आगू ओ गलती करताह तँ हम निह छोड़बिन ᱟन का सभक ेँ । पᳯरछन भेल आ िववाहक \nशुᱧआत भेल। ओ᭥हर बᳯरयाती लोकिनक ᭭वागतमे कोनो कमी निह। स भ समान पयाᭅ᳙ माᮢामे उपल᭣ध छल। \nिववाहक अि᭠तम िवध छल सोहाग देब। सभ बᳯरयातीगण ᮧ᭭थान क रत। एिह बीचमे दुनू पᭃ वाताᭅ कयलिन जे \nि᳇रागमन संगे होय कारण भीम िम᮰क े ँ  कनी डर भऽ रहल छलिन, लोकक ेँ  िच᭠हबामे देरी निह लगलिन, जे \nएकरा सभक ेँ  लड़काक ेँ  एकटा नीक क ुरता देबाक उपाय निह छैक आ पंडाल लगैत अिछ जेना पैघ घरक काज हो। \nिववाह तँ भेल मुदा दू सालक बाद अगर ि᳇रागमन हो तँ ई ᳰकछु देत तँ अपमान वा कलहक कारण। ि᳇रागमनक \nᳰदन पᲥा भऽ गेल एगारहम ᳰदन। सोहागक उपरा᭠त ᮰ी भीम िम᮰ ᮧेमच᭠दक ेँ  बजाकय एका᭠तमे ५-७ टा \nगणमा᭠यक संग बुझेलिखन जे संगे ि᳇रागमनक हम बात कय लेलᱟँ आ अह ाँक ेँ  इ᭒छा अिछ जे ᳰकछु निह लेबाक \nअिछ तँ आब ओ लड़कᳱ हमर आदमी भेलीह, पुतोᱟ भेलीह। हम अपन आद मीक ेँ  एहनठाम निह छोड़ब कारण जे \nओ िहनक े ᱨपमे रंिग जेतीह। ई सभ बुझबैत ᮰ी भीम िम᮰ ᮧेमच᭠दक ेँ  भरोसा दैत कहलिथन जे हम अपन \nपुतोᱟक ेँ  अपना रंगमे रंिग लेब। अहाँ िच᭠ता निह करब आ चतुथᱮ ᳰदन गाम जᱨर आयब तखन बात करब। ई \nश᭣द कहैत ओ िवदा भय गेलाह। \nᮧेमच᭠द आब कोबरघरमे छिथ। िवधकरी आ ᳰकछु घरक सद᭭यगण सेहो छिथ। ओ उदासीक कारण पुछलिथन। \nओ ᳰकछु निह बजलाह। करीब ५-७ बेर अलग-अलग दाय-मायक श᭣द सुिनकय उᱫर देलिखन जे एखन नी᭠द \nआिब रहल अिछ, भोर भेलापर बात करब। ई बात सुनैत सभ एका-एकᳱ घरसँ बाहर भेलीह। कोबरमे नीचाँमे \nिब᭭तर लगाओल गेल। ᮧेमच᭠द सुतबाक ᮧयास जᱨर क े लि᭠ह, मुदा आँि खसँ नोर पुनः आबय लगलिन। करीब \n२०-२५ िमनटक बाद एकटा जनानी कोबरमे ᮧवेश कएलक लेᳰकन ᱟनका  ऊपर कोनो ᮧभाव निह पड़लिन, \nआँिखसँ अ᮰ु पूवᭅवत िनकलैत रहलिन। ओ जनानी ᳰकछु काल धᳯर ठाढ़ रहल आ तावत पाछूसँ अवाज भेल जे \nᮧणाम कᱨ, ठाढ़ भय कᳱ कय रहल छी। मुदा ᮧेमच᭠दक ऊपर कोनो अ सर निह कारण ओ पिहने कहने छलाह जे \nहम भोर भेलापर ᳰकनकोसँ बात करब। तखने ᱟनका बुझना गेलिन जे हमर पएरक ेँ  ᳰकयो ᭭पशᭅ कय रहल अिछ \nआ लहठीक खन-खनाहᳯट सेहो आयल। ई अवाज सुनैत आ पएरक ᭭पशᭅ अनुभव करैत ओ पिहनेसँ बेशी \nअनिभ᭄ताक पᳯरचय देलिखन आ जिहना छलाह ओिहना रिह गेलाह ज ेना ᱟनका कोनो खबᳯर निह। बस पएर \n᭭पशᭅक दू-िमनट बाद ओ जनानी वापस भेल। ओ मोनमे सोचैत छल जे ई जᱨर नव िववािहता छलीह। लेᳰकन ई \nबात गुᮧ राखएमे नीक जे हम सुतल छलᱟँ, हमरा कोनो बातक खबᳯ र निह। ᳰकछु समय प᳟ात् भोर भेल। \nभोरमे िन᳖ आबए लगलिन। ओ घर ब᳖ कए सूतय लेल चिल गेलाह। को बरमे दू पहर िबतलाक बाद गामक \nदाय-मायक झु᭛ड तँ कखनो दू-चाᳯर गोटेक आवाजाही छल। आब सभ क ेँ  पएर छूिब ᮧणामक सेहो ᮧावधान अिछ \nकारण जे हम मैिथल छी। साँझमे मौहकक िवध पूणᭅ भेल। पुनः रािᮢमे िब᭭तरपर िव᮰ामक लेल गेलाह। लगभग \nदस-प᭠ᮤह िमनट बाद अनुभव भेलिन जे पुनः  कोनो जनानी ᮧवेश कए  रहल अिछ। ओ पुनः पएरक ᭭पशᭅ कय \nरहल अिछ आ ओ अिहठाम बैसल अिछ। ᮧेमच᭠दक ेँ  िन᳖ तँ निह लागल छलि᭠ह मुदा िन᳖क बह᳖ा जᱨर \nभेटलि᭠ह कारण िववाहक रािᮢमे ओ निह सूतल छलाह। ओ ᳰदनमे दु पहᳯरया बादसँ जागल छलाह। करीब दू \nघ᭛टा बैिस ओ जनानी पुनः वापस भेलीह। पुनः तेसर राित ओ जनान ी पुनः अएलीह आ पूवᭅवत अपन कमᭅमे \nिल᳙ भय गेलीह, यानी चरण-᭭पशᭅ कए बैिस रहलीह। लगभग चाᳯर-पाँच घंटा धᳯर ओ बैसिल रहलीह आ पएर  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n50 \n \nधय िनकलबाक कोनो चे᳥ा निह कय रहिल छलीह, जेना ᱟनकर ᮧित᭄ ा हो जे आशीवाᭅद कानमे जᱨर सुनी। \nएतबेमे ᮧेमच᭠दक ेँ  एकटा शरारत सुझलिन आ ओ बह᳖ा क े लि᭠ह जेना पूरा िन᳖मे होिथ । ओ करोट बदिल कय \nपएरक ेँ  ᭭थाना᭠तर कय देलिथन। एकरा बाद ओ जनानी पुनः ओिहठामसँ ि हलय क े कोिशश निह क े लक। ᮧेमच᭠द \nतँ करोट लेलि᭠ह मुदा ओ जनानी पूवᭅवत छिल जेना माᳯटक मूᳶत हो जेकरा ᳰकयो ओिहठाम बैसल अव᭭थामे \nरािख िबसᳯर गेल हो। चाᳯरम राित पुनः ओिह जनानीक ᮧवेश भेल आ ओ अपन कतᭅ᳞मे पूवᭅवत छल। ᮧेमच᭠द \nबजलाह- हमरा कोन कारणसँ परेशान कय रहल छी? अहाँ क े  छी? हम कᳱ कपट देने छी जे अहाँ ᮧित रािᮢमे \nआिब हमर पएरक ेँ  ᭭पशᭅ करैत छी? हमर िन᳖क ेँ  कोन कारणसँ खराब कय रहल छी? ई बात सुिनते ओ जनानी \nलाजसँ शरीरक ेँ  सक ु चा लेलक। जेना लजिबᲯीक पातमे ᳰकछु ᭭पशᭅ भेलापर ओ िसक ु ᳯर जाइत अिछ ठीक ओिह \nᮧकारसँ ओ बाला िसक ु ᳯर गेलीह। कोनो उᱫर निह भेटलापर ᮧेमच᭠द  पुनः िन᳖क बह᳖ा बना कए फᲂफ काटए \nलगलाह। ᳰकछु समय उपरा᭠त ओ बाला कोबरसँ िनकिल गेलीह। करीब दू-तीन घंटा प᳟ात् िवधकरी कोबरमे \nᮧवेश कय अवाज देलि᭠ह जे िमसरजी उठथु, नहा लथु। िन᭜यᳰᮓयास ँ िनवृᱫ भऽ ᳩान भेल। हरक पालोपर \nबैसाकए नविववािहता संग पुनः िववाह शुᱨ भेल- चतुथᱮक िवध सभ। आजुक ᳰदन नुनगर-चहटगर भोजन \nभेटलि᭠ह आ ᮧेमच᭠द घरक लेल ᮧ᭭थान करबाक तैयारीमे छलाह तँ ᳯर᭫ तामे ᭔ये᳧ साढ़ू कहलि᭠ह जे साढ़ू भाइ, \nहमरो जेबाक अिछ। संगे चलब। हम ᱟनक े दू-पिहयापर बैिस गाम अयलᱟँ। ᳰकछु काल प᳟ात् पुनः गाममे \nभोजन कय ᮧेमच᭠द ए᭥हर-ओ᭥हर िनकलय क े  ᮧयास जᱨर क े लि᭠ह, लेᳰकन ओ ओिहठाम सँ िनकिल निह \nसकलाह। पुनः साँझमे िपताजी आ ᭔ये᳧ ᮪ातृगणक दवाबमे सासुर घुᳯर कए अएलाह। रािᮢ-भोजनक प᳟ात् \nिव᮰ामक लेल कोबर गेलाह। करीब म᭟यरािᮢमे पुनः ओिह बालाक ᮧव ेश भेल। ओ अपन काजमे ᳞᭭त छलीह। \nᮧेमच᭠द पुनः िन᳖क बह᳖ा कयलिन। फ े र मोन पड़लिन जे गामसँ जखन  आबय लगलाह तँ बड़कᳱ भौजी ᳰकछु \n᭔वेलरी देने छलिथन जे ई किनयाँक ेँ  मुँहबजना छी, दऽ देबय, तखन सुतब।  जेबीसँ िनकािल कय ओ बालाक ेँ \nकहलथन, ई अहाँक समान अिछ, लऽ लेब। हमरा िन᳖ आिब रहल अिछ , सूित रहल छी।  \nिन᳖ कᳱ होयतिन, शरीर तँ लगभग चाᳯर-पाँच ᳰदनमे आधा भय गेल रहिन। ᳰदमागमे सोच जे पैिस गेलिन! ने \nखेनाइ-िपनाइ नीक जेकाँ ने िन᳖। एकदम िचरिचरा ᭭वाभावक भय गेल छलाह। म᭟यरािᮢमे ᭡यास लगलि᭠ह तँ \nपािनक लोटा ताᳰक रहल छलाह। ओ बाला ᱟनका एकटा िगलासमे ल गभग ठंढा भऽ गेल दूध बढ़ेलिखन। \nᮧेमच᭠द कहलिथन जे ई दूध छी, हमरा ᭡यास लागल अिछ, ई रािख  देल जाओ। मुदा ओ निह रखलि᭠ह। ᱟनका \nसंग सम᭭या छल जे ओ घोघमे छलीह, भᳯर राितक जागिल छलीह आ क िहयो बाजल निह छलीह। ई सभ \nकारणेँ\n ओ हाथमे दूधक ᭏लास लऽ तप᭭याक मुᮤामे ठाढ़ रहलीह। ᮧेमच᭠दक े ँ  लगेमे लोटामे राखल पािन भेटलि᭠ह \nआ ओ पािन पीिब कए पुनः सुतबाक ᮧयासमे छलाह। ᱟनका कᳱ िज᭄ा सा भेलिन जे देिखयै ई बाला कतेक काल \nधᳯर ठाढ़ भय िगलाससँ भरल दूध रखैत अिछ। लगभग एक घ᭛टा बीि त गेल मुदा ओ तप᭭यामे लीन छिथ ई \nदेिख ᮧेमच᭠दक ेँ  दया आिब गेलिन आ दूधक िगलास हाथसँ लय दू-चाᳯर घᲂट पीिब िगलास रािख देलि᭠ह। पुनः \nपᳯरचय भेल। ᮧेमच᭠दक ᮧ᳤क उᱫरक समय ओ बाला थर-थर काँिप रहल  छलीह, जेना कसाइक ेँ देिख छागरक \nआँिखमे डर।  \nᮧेमच᭠द- नाम?  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n51 \n \n-सोनी। \n-कतेक पढ़ल छी? \n-दसम बोडᭅ फ े ल छी। \n-स᭜य या झूठ? \n-ई ᮥुव स᭜य अिछ। \nई बात सुिनते ᮧेमच᭠दक आँिखमे पुनः गंगा-यमुनाक धारा ᮧवािहत भय  गेलि᭠ह तँ सोनी ᱧदन अव᭭थामे \nबजलीह- हम अपनेसँ झूठ निह बािज सक ै त छी। हमरा ᭃमा कᱨ। हम रा जे सजा देब से कम अिछ। आ ᱟनको \nआँिखसँ दहो-बहो नोर खसए लगलि᭠ह। \n-अपने शरीरसँ िवकलांग तँ निह छी? \n-निह। \n-अपने कोनो बीमारीसँ ᮕिसत तँ निह छी? \n-निह। \n-अपने िजबैत ᳰकनका लेल छी? \n-अहाँ हमर गरदिन दबा ᳰदअ तँ हमरासँ बेशी भा᭏यशाली ᳰकयो दोसर निह होएत। \n-अपनेक सभसँ पैघ ल᭯य? \n-अहाँक खुशी। \n-अपने कािन रहल छी, कारण? \n-अहाँक क᳥ देिख बदाᭅ᭫त निह भऽ रहल अिछ। \n-अहाँ जुिन कानू सोनी। एिहमे अहाँक कोनो दोष निह अिछ। \n-आइ हम मᳯर गेल रिहतᱟँ तँ अहाँक ेँ  क᳥ निह भेल रहैत।ई तँ ई᳡रक बनायल िविधक िवधान छी! एकरा  कोनो \nशिᲦ निह काᳯट सक ै त छैक।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n52 \n \n-देखू, एिह दुिनयाँमे दू तरहक लोक होइत अिछ- आशावादी आ पुᱧषाथᭅवादी। हम आशावादी पुᱧष निह छी, \nपुᱧषाथᭅवादी छी आ आशावादीसँ घृणा करैत छी। कारण आशावादी पुᱧष या औरत मेहनती निह होइत अिछ। \nअपने कोन तरहक छी? \n-हम धाᳶमक ᮧवृिᱫक छी आर धमᭅमे बᱟत िव᳡ास अिछ, तािह हेतु आ शावादी छी!  \nई सुिन ᮧेमच᭠दक मोनमे आर बेशी तकलीफ बᳰढ़ गेलि᭠ह। एिह तरहे ँ चतुथᱮक राित दुनू नव-िववािहत जोड़ी \nकटलि᭠ह। ᮧेमच᭠द फ े र अपन गाम घुᳯर गेलाह। \nसाँझ भेल, भौजीसभक ेँ  भेलि᭠ह जे ᮧेमच᭠द पुनः गाम जएताह। मुदा कोनो ᮧितᳰᮓया निह देिख पुछल गेलि᭠ह तँ \nउᱫर आएल जे आब ि᳇रागमनक लेल हम उपि᭭थत होएब  सासुरमे, नि ह तँ आब ᳰद᭨ली घुᳯर जाएब। अ᭠यथा \nहमर पीड़ाक ेँ  बढ़ाओल निह गेल जाऊ। हमरा आब जीिवत रहय क े  कोनो इ᭒छा निह अिछ। कोनो मनोरथ निह \nअिछ। हमर कोनो भिव᭬य निह अिछ!  \nि᳇रागमन भेल, किनयाँ सासुर अयलीह। भड़फोरीक प᳟ात् ᮧेमच᭠द ᳰद᭨ली उपि᭭थत भेलाह। अपन क᭥पनीक \nकाम-काज स᭥हारलिथ। काजपर तँ जािथ मुदा अ᭠तरा᭜मामे कतेक ᮧ᳤  अबि᭠ह। कारण जे जीबाक आशाक \nᳰकरण लगभग अि᭠तम चरणमे पᱟँिच गेल छलि᭠ह। आब कोनो मनोरथ निह, निहए िजनगीक कोनो ल᭯य बाँिच \nगेल छलि᭠ह। आ एकर कारण मैिथल समाजक ᳰकछु महानुभावक िवचार आ क ृ ᭜य अिछ, संगिह मैिथल समाजक \nᳰकछु ᮧावधान सेहो िज᭥मेदार अिछ। एिह ᮧकारे ँ निह जािन कतेक मैिथल नव-युवक-युवतीक ेँ  अपन कᱧण \nिजनगी जीबाक लेल मजबूर होमए पड़ैत अिछ। \nआलेख आलेख आलेख आलेख-- --    ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज ᳯरपोताᭅज-- -- १.डॉ.बलभᮤ िम᮰, २.नरेश मोहन झा ३.नागे᭠ᮤ झा,४.डॉ. र᳀ े᳡र िम᮰ ५.᭔योित \n६.िजते᭠ᮤ झा, जनकपुर ७.उमेश क ु मार ८.नवे᭠दु क ु मार झा ९.मुखीलाल चौधरी \n  \nडॉ.बलभᮤ िम᮰, सेवा िनवृᱫ आयुवᱷᳰदक िचᳰक᭜सा पदािधकारी, पूᳶण याँ \nल᭣ध धौत ᮧित᳧ पंजीकार- ᭭व. पं मोदान᭠द झाजी- एक सं᭭मरण \n  \n᭭व. पंजीकार जी िवलᭃण ᮧितभा संप᳖ ᳞िᲦ छलाह। िहनक संपक ᭅ  भ ेलासँ पूवᭅिह सुनैत आएल छलᱟँ ᳰक \nिशवनगर (पूᳶणयाँ, संᮧित अरᳯरया िजला) िनवासी पं. मोदान᭠ द झा जी पुबाᳯरपारक एकमाᮢ सवᭅ᮰े᳧ पंजीकार \nतऽ छिथए, संगिह संपूणᭅ िमिथलाक मूधᭅ᭠य पंजीकारक ᮰ेणीमे िहनकᱟ नाम लेल जाइत छलि᭠ह।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n53 \n \nपंजीकारजी ᮧितवषᭅ सौराठ सभा गाछी जाइत पुबाᳯर-पछबाᳯर पारक भेल िववाहक िस᳍ा᭠तक िलिपब᳍ \nआदान-ᮧदान करैत छलाह, जािहसँ िहनक पंजी-पुि᭭तका वृहदाकार होइत वंश पᳯरचयक िवशाल भंडारसँ \nसुशोिभत अिछ। \nपंजीकारजी महाराज दᳯरभंगाक अ᭟यᭃतामे आयोिजत “पंजीकार धौत परीᭃा” मे सवᭅᮧथम ᭭थान ᮧा᳙ कऽ \n“ल᭣ध धौत ᮧित᳧” भेल छलाह, जकर िनणाᭅयक म᭛डलमे महामहोपा᭟य ाय सर गंगानाथ झाजी सम ᮧभृित \nिव᳇ान लोकिन छलाह। \nपंजीकारजी कतेको ठाम स᭥मािनत भेलाह, जािहमे “अिखल भारतीय मैिथल महासभा”क िव᳇त् मंडलीसँ आदृत \nहोइत िविश᳥ ᭭थान पौने छलाह। िहनक क ृ ित एवं िवलᭃण ᮧितभाक  आलोकमे िहनक जीवनिह कालमे “चेतना \nसिमित” ᭭वयम् आमंिᮢत कऽ पंजीकारजीक ेँ सादर स᭥मािनत करैत भेल। \nजखन हमर िववाह १९५५ ई.मे पोᳶणयाँ भेल तिहयासँ पंजीकारजीक मृ᭜युसँ तीनमास पूवᭅ तक संपक ᭅ  बनल \nरहल। एिह तरहेँ पंजीकारजीक ᮧित जे सुनैत आयल छलᱟँ तकर यथाथᭅ अनुभूित हमरा पंजीकारजीक संगितमे \nभेटल। \nकतेको िववाह िस᳍ा᭠त िलखबाक अवसर हमरा बुझना गेल ᳰक- भलम ानुष (जाित-पाँिज) ᳞िᲦक वंश पᳯरचय \nपंजीकारजी क ेँ िज᭮वाᮕ छि᭠ह। \nय᳒िप वर क᭠याक अिधकार देखबाक ᮓममे पंजीकारजी क े ँ  “पंजी पोथा” उलटबाक आव᭫यकता निह छलि᭠ह, \nतथािप कतᱟ गलती निह भऽ जाय ई बुिझ पोथा उलटबाक उपरा᭠ते अपन िलिखत िनणᭅय दैत छलाह। \nपंजीकारजी सदाचार स᭥प᳖ होइत सभ ᳰदन अहं भावसँ िनमुᭅᲦ रहला ह। िहनक रहन-सहन वेश-भूषा एवं \nटपक ै त ओजि᭭वताक ेँ  देिख क ेओ अपᳯरिचत ᳞िᲦ िहनक गुणसँ पᳯरिचत भऽ जाइत छल। \nहम ᭭वयं पंजीकार जीक सि᳇चार, स᳈वहार, सदाशियतासँ िवशेष ᮧभ ािवत भेलᱟँ। पंजीशाᳫक गहन अ᭟ययन \nरहले स᭠ताँ पूबाᳯर-पछबाᳯरक सम᭠वय करबाक ᭭तु᭜य ᮧयास जीवन  भᳯर करैत रहलाह। \nखुशीक ग᭡प जे पंजीकारजीक बालक ᮰ी िव᳒ान᭠द झा (मोहनजी) पंज ीकाᳯरताकᭃेᮢमे िन᳧ापूवᭅक अपन \nमनोयोग रखने छिथ, जािहसँ ᭭व. पं.मोदान᭠द झा जीक आ᭜मामे अ व᭫ये शाि᭠त भेटैत होयति᭠ह। \nअ᭠ततः हम यैह कहब जे ᭭व. पंजीकारजीक ᮧ᭜यु᭜प᳖ मित᭜वक आगाँ ह म जे ᳰकछु किह गेलᱟँ से सूयᭅक ेँ  दीप \nदेखेबाक समान बुझल जाय। \nएहन ᭭वनामध᭠य पंजीकार ᭭व. पं. मोदान᭠द झा जीक ेँ  मरणोपरा᭠त एक सं᭭मरणक ᱨपमे अपन ᮰᳍ा-सुमन \nअᳶपत करैत हमर शतशः ᮧणाम। \n   Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n54 \n \n  \n  \nनरेश मोहन झा, तुलिसया, ᳰकशनगंज \n  \nिव᳇᳇रे᭛य पᲳीकार मोदान᭠द झा \n  \nवषᭅ १९५४-५५क वाताᭅ थीक। गृ᭬मावकाश छल। गामᳲह छलᱟँ। एक ᳰदन वेᱨ ᮧहर मे दरवᲯिहपर छलᱟँ। एक \n᳞िᲦ, अ᭜य᭠त गौरवणᭅ, म᭟यम ऊ ँ चाई, देदी᭡यमान ललाट, ᮧश᭭त  काया, धूपमे चलबाक कारणेँ\n ललᲅछ \nमुखम᭛डल, पैघ-पैघ आँिख, उपि᭭थत भेलाह। देिखतᳲह बुझबामे आएल ज े कोनो महापुᱧष अएलाह अिछ। हमर \nिपता पं. लीलमोहन झा सेहो दलानेपर छलाह। ओऽ परम आ᭮लाᳰदत  भए उᳯठ कऽ ठाढ़ भेलाह। झटᳰक कऽ \nअᳯरयाित अनलिख᭠ह। हमरा सभ जतेक नवयुवक रही- सभक ेँ  कहलि᭠ह- ᮧणाम करᱟ᭠ह। हमरो लोकिन \nउ᭨लिसत एवं अनुशािसत भए ᮧणाम कएिलयि᭠ह। बा᭨टीमे जल, जलचौ कᳱ ओऽ अᳰढ़या आनल गेल। ᱟनकासँ \nपए धोएबाक आᮕह कएल गेलि᭠ह। हमर िपता जे परोपᲵाक ᮰े᳧ सम ादृत ᳞िᲦ छलाह- ᭭वयं लोटामे जल लए \nᱟनकर पएर धोअय लगलिख᭠ह। पुनः अंगपोछासँ पएर पोिछ पलंगपर ि बछाओल साफ सु᭠दर िवछाओनपर \nबैसेलिख᭠ह। आऽ ᱟनक पएर धोयल जलसँ सम᭭त घर-आङनमे िछड़काव भेल । एिह बीच सरवत आएल- पान \nआएल। घरक सभ सद᭭यमे एक अ᭞भुत उ᭨लास-जेना कोनो इ᳥देव आिब गेल होिथ। ओिह बैसारमे तँ बᱟत \nकाल धᳯर क ु शलाᳰदक वाताᭅ होइत रहल। सं᭟याकाल धᳯर तँ हमर दरवᲯापर गाम भᳯरक ᮩाᳬणक समूहक \nसमूह उपि᭭थत होमऽ लागल। ओिह म᭟य हमर िपता पᳯरचय करौलि᭠ ह। कहलि᭠ह- ई िथकाह पंजीकार ᮧवर ᮰ी \nमोदान᭠द झा जी ल᭣ध धौत, िशवनगर, पूᳶणयाँ िनवासी। हमरा लोकिनक वंश रᭃक। िहनकᳲह ᮧतापे हमरा \nलोकिन अपन क ु ल ओऽ जाितक रᭃा कऽ पबैत छी। िहनक िपता पᲳी शाᳫ मूधᭅ᭠य पᲳीकार िभिखया झा बड़ \nपैघ िव᳇ान् ओऽ सदाचार पालक। ओिह यो᭏य िपताक यश᭭वी पुᮢ छि थ पᲳीकार ᮧवर मोदान᭠द बाबू। नाम \nसुिनतᳲह अकचकयलᱟँ। हम पूᳶणयाँ कॉलेजक जखन छाᮢ रही तँ सम᭭त क ु टु᭥ब वगᭅ िब᭬णुपुर गामक िमᮢवगᭅ जे \nनवरतन पूᳶणयाँमे रहैत छलाह तिनकासँ िहनक नाम बड़ ᮰᳍ापूवᭅक उ Წᳯरत होएत सुनने छलᱟँ। अिह \nसाᭃा᭜कार भेल स᭠ता बुिझ पड़ल जे जे ᳰकछु िहनकर मादे सुनने छल ᱟँ से बड़ कम छल। िन᳟य ई ᳞िᲦ परम \nआदरणीय छिथ। सां᭟यकालीन बैसारमे गामक सभ ᮰े᳧ ᳞िᲦ अपन-अपन वंशक नवज᭠मो᭜पिᱫक िववरण \nिलखबैत गेलिख᭠ह। पᲳीकारजी त᭜परतापूवᭅक सभक पᳯरचय बड़ मनोयो गसँ िलखैत रहलाह। तखन हमरा \nबुझाएल जे कोना कऽ हमरा लोकिनक वंश पᳯरचय पिछला हजार वषᭅसँ सा᭑गो-पा᭑ग उपल᭣ध रहल अिछ। \nहमर गाम पᲳीकार गामसँ १०० ᳰक.मी.सँ अिधक े  पूवᭅमे अवि᭭थत अिछ। यातायातक कोनो स᭥यक ᳞व᭭था \nपूवᭅमे निह रहल होएतैक। नाना ᮧकारक असुिवधाक सामना करैत एतैक भू-भागमे पसरल मैिथल ᮩाᳬणक \nयावतो पᳯरचय संᮕिहत करब, सुरिᭃत राखब आ बेर पड़लापर उपि᭭थ त करब अ᭜य᭠त दुःसा᭟य कायᭅ। याᮢा ओ  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n55 \n \nपᳯरि᭭थित ज᭠य क᳥क थोड़ेको अनुभव नᳲह कऽ क ेँ  अपन कतᭅ᳞ेक ᮧधानता दैत िनः᭭वाथᭅ भावसँ धमᭅशाᳫक \nरᭃामे त᭜पर एिह इितहासक संरᭃण सन पुनीत कायᭅ करैत रहब िहन किह सन ᳞िᲦसँ संभव। ᮧातः काल पू᭔य \nिपतासँ एका᭠तमे पुछिलयि᭠ह जे एतेक क᳥ उठा कऽ पᳯरचय संᮕह करब ाक ᮧयोजन कᳱ? बुझौलि᭠ह जे अपना \nलोकिन जे सनातन धमाᭅवल᭥बी से सभटा कायᭅ मनु, या᭄व᭨᭍य, शतपथ, शंख इ᭜याᳰद महान् ऋिष लोकिनक \nदेल ᳞व᭭थापर चलैत छी। मनु िववाहक स᭠दभᭅमे कहने छिथ जे कोनो क᭠या ओ वरक िववाह ᭭वजन, सगोᮢ, \nसिप᭛ड ओ समान ᮧवरमे निह हो। एिह हेतु आव᭫यक अिछ जे सिप᭛Ჽ  िनवृिᱫक ᭄ान हो। तािह हेतु पुᱧषाक \nिववाहाᳰदक िववरण स᭥पूणᭅतः उपल᭣ध हो। एिह धमᭅक रᭃा तँ िवन पᲳीकारᳲह स᭥भव निह। अ᭠यथा \nवणᭅशंकरक ᮧधानता होएत ओ जाितय रᭃा नᳲह होएत। पᲳीकारक नᳲ ह रहने वंशक इितहासक ᭄ान न᳥ भए \nजाएत। \nिव᳡ास जिम गेल। ᱟनका ᮧित मनमे जे आ᭭था छल से चतुगुᭅण भऽ गेल। तकर बाद जखन कखनो ओऽ अएलाह \nहम ओिह देव᭜व भावेँ\n ᱟनक स᭥मान कएल। ओहो िपतृवत ᳩेह देलि᭠ह। ओऽ अपन ᳞िᲦ᭜वक धनी छलाह। \nसदाचार पालनमे त᭜पर। जखन कखनो ᱟनकर गामपर जएबाक अवसर भ ेटल- गमौलᱟँ निह। कतेको बेर ᱟनकर \nगाम िशवनगर गेल छी। ᱟनक ओऽ साफ पᳯरिछ᳖ दलान। रमनगर फ ु लवाड़ी। पᲳीकारजीक दैिनक चयाᭅ कलम \nओऽ खुरपीक संग स᭥प᳖ होइत छलि᭠ह। कᳶम᳧ पुᱧषः। \n  \nनागे᭠ᮤ झा, नवर᳀ हाता, पूᳶणयाँ \n  \n᭭व. पᲳीकार मोदान᭠द झासँ सुनल पᱧए महे᭠ᮤो मूलक पूᳶणयाँ िजल ाक िशवनगर ᮕामवासी छलाह। ई पᲳी \nᮧब᭠धक नीक ᭄ाता छलाह। महाराज दरभ᭑गाक चलाओल धौत परीᭃो ᱫीणᭅ छलाह। \nई लेख पᲳीकारक िवषयक िथक। अतः पᲳी श᭣दक अथᭅ कᳱ से बूझब आव ᭫यक। पᲳ श᭣द आएल अिछ सं᭭क ृ तमे \nतथा भाषोमे पᲱ श᭣दक ᮧयोग ५ सं᭎याक अथᭅमे भेटैछ। तᱹ पᲳ श᭣द ५  सं᭎यासँ स᭥ब᳍ अिछ। भाषामे हाथक \nपाँचो आ᭑गुर तथा ताशक ५ क ᱹ  पᲳा कहल जाइछ। \nपᲳीमे ५ सं᭎याक ᳰक ᮧयोजन? उᱫर- हमरा लोकिन अथाᭅत् मैिथल ᮩ ाᳬण “पᲱदेवोपासक” छी। कोनो तरहक \nशुभ कायᭅमे पूजा पᲱदेवतैक पूजासँ आर᭥भ होइछ। तिहना धमᭅशाᳫक अन ुसारे कहल गेल अिछ जे “मातृतः \nपᲱमᱭ ᭜य᭍᭜वा िपतृतः स᳙मᱭ भजेत्”। अथाᭅत् ᮧक ृ ित (माय)सँ पा ँचम ᭭थान ि᭭थित क᭠याक स᭑ग िववाह निह \nकरी। ई िनषेध कयल गेल। \nिववाह सृि᳥ ᮧयोजनाथᱷ होइछ आ सृि᳥मे ᮧक ृ ितक ᮧयोजन तᱹ मायसँ पाँचम ᭭थान ि᭭थत क᭠यासँ िववाह िनिष᳍ \nभेल तथा एिह िनषेधक कारणसँ स᭥भव िथक जे एकर नाम “पᲳी” राख ल गेल हो अथवा क᭠यादानमे वरक दू  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n56 \n \nपᭃ, क᭠याक दू पᭃक अथाᭅत् दुनू िमलाक ेँ  चाᳯर पᭃक िनः᭫शेष ᳞ा᭎या जािह पु᭭तकमे िलखल जाय आओर \nपᲳीकार ओकरा ᭭वीकार करिथ अथाᭅत् ह᭭ताᭃर करिथ ओऽ भेल पᲳी । \nसं᭭क ृ तमे पᲳी (पिᲳका) श᭣दक अथᭅ िथक जे पूणᭅतः पदक ᳞ा᭎या जा िहमे िलखल गेल हो। अथाᭅत् ओऽ रिज᭭टरो \nभऽ सक ै छ, पु᭭तकोक ᱨपमे भऽ सक ै छ, है᭠डनोटोक ᱨपमे भऽ सक ै छ। सरकारी रिज᭭ᮝी ऑᳰफसमे रिज᭭टर रहैछ। \nहाटपर मवेशीक िबᮓᳱ भेलापर िवᮓᳱनामा िलखल जाइछ। एकर िनदा न “या᭄व᭨᭍य” सा᭯य ᮧकरणमे ᭭प᳥ \nकयने छिथ जे बेचिनहार, खरीददार आऽ साᭃी सभक पूणᭅ पता रहै जैसँ भिव᭬यमे कोनो तरहक िववाद निह \nउठै। \nई अिभलेख (रेकडᭅ) व᭭तु िवᮓयोमे तथा दानमे सेहो राखल जाय। ई  तँ क᭠यादान ᮧकरणमे वर-क᭠या दुनूक \nवंशक पूणᭅ सिप᭛डक अिभलेख जािहमे िलखल जाय से भेल पᲳी आऽ ओि ह पᲳीमे जे वर-क᭠या सिप᭛डक \nअ᭤यनाट निह छिथ से िलखिनहार पᲳीकार कहवैत छिथ। \nएिह ि᭭थितमे ईहो ᭄ात होबक चाही जे पᲳी ᮧथा किहयासँ चलल, ᳰकयैक चलल? \nई ᮧथा हᳯरᳲसह देवक समयसँ ᮧचिलत भेल अिछ। ᳰकयैक आर᭥भ भेल से कथा ᭭व. पᲳीकारे मुहसँ सुनल अिछ, \nजे िन᳜ िथक। \nपᲳी ᮧब᭠धक आर᭥भक बीज- एक ᮩाᳬणी रहिथ। ओऽ जािह गाममे रह िथ ओऽ ᮩाᳬण बᱟल गाम छल। लोक \nᳰक पुᱧष वा ᳰक ᳫी िबनु पूजा-पाठ क े ने भोजन निह करिथ। ओिह गामक एक पोखᳯरपर एक िशवमि᭠दर छल। \nउᲦ ᮩाᳬणीक िनयम छल जे जाऽ धᳯर उᲦ िशव-मि᭠दरक महादेवक प ूजा निह करी ताऽ धᳯर जलᮕहण निह \nकरी। ई िशव पूजाथᭅ मि᭠दर गेली ओिह समय एक चा᭛डाल सेहो पूजाथᭅ गेल रहए। िहनका देिख िहनकासँ \nदुराचरणक आᮕह कएलक। ई परम पितᮯता छलीह। ओकरा दु᭜कारैत  कहलिन जे ई मि᭠दर िथक ै क तू क े हेन \nपापी छᱹ, जो भाग निह तँ तोहर भला निह हेतौ। ई किहते छलीह कᳱ िशविल᭑गसँ एक सपᭅ फ ु फकार करैत अवैत \nई चा᭛डाल भागल। \nसंयोगवश बाहरसँ एक ᮩाᳬणी, ओिह दुनूक वाताᭅलाप सुिनते छलीह।  गामपर आिव िम᭝या ᮧचार ओिह \nचा᭛डालक संग कऽ देलिन। गामक लोक िहनका बजाय कहलिन जे अ हाँक ेँ  ᮧायि᳟त करए पड़त। एिह लेल ᳰक \nअहाँ च᭛डालक स᭑गम कएल। ई किह उठलीह जे क े  ई कहलक, हमरा तँ ओकरासँ ᭭पशᲃ निह भेल अिछ। मुदा \nलोकक ेँ  िव᳡ास निह भेल। ᮧायि᳟त िलखल गेल (यदीयं चा᭛डालगािमनी तद ा अिᲨ᭭तापं करोतु) ई िलिख ᱟनक \nदिहन हाथपर एक िपपरक पात रािख आऽ तैपर लह-लहािन आिग राखल गेल। ई पाᳰक गेलीह। तखन िहनका \nᮕाम िन᭬कासनक द᭛ड देल गेल। कनैत-िखजैत लिखमा ठक ुराइन नाम क पि᭛डताक ेँ  सब बात कहलिन। ᮰ीमती \nठक ु राइन ᮧायि᳟ᱫ िलखिनहार पि᭛डतक े ँ  बजाय कहल जे ᮧायि᳟ᱫ गलत िलखल गेल। हम ᮧायि᳟ᱫ िलखब। \nतखन ठक ु राइन िलखल जे “यदीयं पितिभ᳖ चा᭛डाल गािमनी तदा अिᲨ᭭तापं करोतु”। ई वा᭍य पूवᭅवत् दिहन \nहाथक िपपरक पातपर राखल गेल तँ ई निह पकलीह। तखन ई वाताᭅ महाराज हᳯरᳲसहदेवक ओतय गेल।  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह /g466वदेह Videha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha /bn_ikaar/bn_ba/bn_ekaar/bn_da/bn_ha  \nhttp://www.videha.co.in /\n  \n                                                                 मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम्मानुषीिमह सं᭭क ृ ताम् \n57 \n \nतखन उᲦ महाराज पि᭛डत म᭛डलीक े ँ  आमि᭠ᮢत कऽ पुछलिन जे उᲦ ᳫीक पित च᭛डाल कोना? तखन \nिव᳇तम᭛डली उᲦ ᳫीक पितक िववाहक शाᳫानुक ू ल िवचाᳯर देखलिन  तँ ᱟनक िववाह अनिधक ृत क᭠यासँ भेल \nतैँ िहनकर पित च᭛डाल भेलाह। एकर बाद महाराजक आदेशसँ मैिथल ᮩ ाᳬण लोकिनक िववाह पᲳी बनल। \nमैिथल ᮩाᳬणमे १६ गोᮢक ᮩाᳬण छिथ। एकर बाद गाँव-गाँवमे उᲦ गो ᮢा᭠तगᭅत जे जे लोक छलाह तिनका-\nतिनका गामक नाम देल गेल एवं मूल कहौलक। पᲳी मूलक अनुसार बन ल, गोᮢक अनुसार निह। एक गोᮢमे \nअनेक मूल अिछ। गोᮢक नामपर पᲳी बनैत तँ गामक पता निह लगैत।  \nहमर मतसँ पᲳी-ᮧबंध धमᭅशाᳫक अंग िथक। तᱹ एकर िलखिनहार, अि भलेख (रेकडᭅ) रखिनहार एवं एक \nपढ़िनहार ᳞िᲦ पᲳीकार (रिज᭭ᮝार वा धमᭅशाᳫी) िथकाह। किलयुग ानुक ू ल पूवᭅ समय जेकाँ पᲳीकारक \nपरामशᭅ िबनु लेनᱟँ िववाहक िनणᭅय कऽ क᭠यादान कऽ लैत छिथ जे परम अनुिचत िथक। \nजे पᲳीकार हमरा लोकिनक लोका᭠तर ᮧा᳙ पूवᭅ पुᱧषक अिभलेख (रेक डᭅ) रािख आ वैह िव᳒ा पᳰढ़ अपन \nजीवनयापन करैत छिथ ᱟनक आᳶथक ᮲ोत एक माᮢ ईएह जे हमरा लो किनक स᭠तान (वर वा क᭠याक) जखन \nसमय आओत तखन ᱟनक परामशᭅ शु᭨क दऽ ᮕहण करी। से वषᭅमे कतेक होइछ। यᳰद ईएह रा᭭ता रहत तँ ई \nिव᳒ा लु᳙ भऽ जायत। \nएिह पᲳीक मू᭨य सरकारोक ᭠यायालयमे कम निह छैक जेकर िन᳜ांᳰ कत एक उदाहरण देखू- \nउदाहरण- एक राजपᳯरवार वंशिवहीन भऽ लु᳙ भऽ गेल। ᱟनक सब स᭥ पिᱫमे सँ ᳰकछु स᭥पिᱫ महाराज \nदरभंगाक ेँ  भेल आऽ ᳰकछु स᭥पिᱫ बनैलीक राजामृत राजपᳯरवारक उᱫरािधका रीसँ कᳱिन लेल। \nएकर बाद महाराज दरभंगा ᭠यायालय जाय बनैली रा᭔यपर ई किह जे ओऽ (वनैली रा᭔य) अनिधक ृ त ᳰकनने \nछिथ। मोकदमा बᱟतो ᳰदन चलल। दुनू पᭃसँ ᳰद᭏गज वकᳱल लोकिन छलाह। उᱫरािधकारक हेतु दुनू पᭃक े ँ  ई \nपᲳी-ᮧब᭠ध मा᭠य भेल। जािहमे बनैली रा᭔यक पᲳीकारक ᱨपमे उᲦ प Ჳीकार जिनक िवषयमे ई लेख िलखल \nजाऽ रहल अिछ, िहनक पू᭔य ᭭व.िपता तथा ई, दुनू गोटᱶ मोकदमाक बहसक लेल िनयुᲦ भऽ पᲳी-ᮧब᭠ध \nपु᭭तकक अिभलेख ᭠यायालयक जजक ेँ देखओलिन। एकर बाद बनैली रा᭔य “िडᮕी” पओलक ᱫथा ई दुनू ि पता-\nपुᮢक मा᭠य स᭥मान कयलक। \nएिहसँ िस᳍ भेल जे उᲦ पᲳीकारक पᲳी सुरिᭃत रिह पᲳीकारक यो᭏ यतोक ेँ िस᳍ कएलक। \nिहनक िनलᲃभताक वणᭅन सेहो देखू:- \nएक राजदरबारमे क᭠यादान उपि᭭थत छल। तािहमे परामशᭅ (िस᳍ा᭠त )क हेतु अनेको पᲳीकार बजाओल गेल \nरहिथ तािहमे ईहो रहिथ। राजदरबारक बात रहैक। राजाक ेँ  अपन क᭠याक हेतु ई वर पिस᭠द रहिथन। ई \nपᲳीकार अ᭠य पᲳीकारसँ वाताᭅलापमे कहलिथन जे औ पᲳीकारजी! ऐ वरक अिधकार तँ निह होइत छैक। ओऽ \nउᱫर देलिथन जे अहाँ बताह भेलᱟँ हे ँ। राजाक बात िथक ै क। राजाक ेँ  काज पिस᭠द छिन। एिहमे अर᭑गा निह  Videha ‘िवदेह’ ᮧथम मैिथली पािᭃक ई पिᮢका ०१ जनवरी २०० ९ (वषᭅ २ मास १३ अंक २५) \n/bn_ikaar/bn_ra/bn_ekaar/bn_da/bn_ha' /bn_pa/bn_aakaar/bn_ikaar/bn_k_ssa/bn_ka /bn_pa/bn_ikaar/bn_t_ra/bn_ka/bn_aakaar  Videha Maithili Fortnightly e Magazine  /b","size_mb":3.55,"has_text":true},"Videha 026.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 026.pdf","name":"Videha 026.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \nिवदेह  २६ म अंक १५ जनवरी २००९  (वषर् २  मास १३  अंक २६) \n       \n   \n \nएिह अंकमे अिछ:- \n \nएिह अंकमे िवशेष:-   \nखुलल दृि᳥सँ निह भऽ रहल अिछ समीक्षा : राजमोहन झा  \nभाइ-साहेब राजमोहन झाकेँ  ᮧबोध सम्मान २००९ देल जएतिन्ह। एिह अवसरपर विर᳧ \nपᮢकार िवनीत उत्पल हुनकासँ आइ-धिरक सभसँ पैघ साक्षात्कार लेलिन्ह।  \n \nसूचना: िवदेहक मैिथली-अंᮕेजी आ अंᮕेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र \nआधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.िवदेहक भाषापाक- रचनालेखन \nस्तंभमे। \n१.संपादकीय संदेश  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.ग᳒  \n२.१. १. एकाकी-सुभाषचन्ᮤ यादव २. कबई-इच्छा अनलकांत (कथा) \n२.२. श्यामसुन्दर शिश-᮰᳍ांजिलआह उमा ! वाह उमा ! \n२.३.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी \n२.४. िरपोतार्ज-नवेन्दु कु मार झा \n२.५. राजमोहन झा (ᮧबोध सम्मान २००९) सँ िवनीत उत्पलक साक्षात्कार  \n२.६. सुशांत झा-हमर सपना के र िमिथला \n  \n३.प᳒  \n३.१. धीरेन्ᮤ ᮧेमिष  \n३.२.᮰ी गंगेश गुंजनक- राधा (आठम खेप) \n३.३. कुमार मनोज कश्यप \n३.४.ज्योित \n३.५. पंकज पराशर  \n३.६.रूप ेश झा \"त्योँथ\" \n३.७.िबनीत ठाकु र \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n४. बालानां कृते-ज्योित झा चौधरी \n५. भाषापाक रचना-लेखन \n६. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \n६.1.Original Maithili short story of Devshankar Naveen translated into English by GAJENDRA \nTHAKUR \n७. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \n  \nिवदेह ई-पिᮢकाक सभटा पुरान अंक ( ितरहुता आ देवनागरी दुनू िलिपमे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल \nनीचाँक िलकपर उपलब्ध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Tirhuta and \nDevanagari versions both ) are available for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिᮢकाक सभटा पुरान अंक ितरहुता आ देवनागरी दुनू रूपम े \nVideha e journal's all old issues in Tirhuta and Devanagari versions \n \n \n१.संपादकीय  \n  \nिᮧय पाठकगण, \nिवदेहक नव अंक  ई पिब्लश भऽ गेल अिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू http://www.videha.co.in\n |   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n रामा᮰य झा “रामरंग” ᮧिस᳍ अिभनव भातखण्डे जीक मृत्यु  \n \nरामा᮰य झा “रामरंग” ᮧिस᳍ अिभनव भातखण्डे जीक मृत्यु- िहन्दुस्तानी संगीतक गायक, \nिशक्षक आ वाग्यकार/ शाᳫकार ᮰ी रामा᮰ झा “रामरंग” जीक मृत्यु १ जनवरी २००९ केँ \nकोलकातामे भऽ गेलिन्ह। ओ ८० बरखक छलाह। संगीत नाटक अकादेमी, नई िदल्लीक २००५ \nमे पुरस्कार ᮧा᳙ ᮰ी रामरंग केँ यू.पी. संगीत नाटकक फे लोिशप सेहो ᮧदान कएल गेल छलिन्ह। \n᮰ी रामा᮰य झा “रामरंग”क जन्म १९२८ ई. मे मधुबनी िजलाक खजुरा गाममे भेलिन्ह। िहनका \nसंगीतक ᮧारिम्भक िशक्षा अपन िपता सुखदेव झा सँ भेटलिन्ह। बादमे ओ वाराणसीमे नाटक \nकम्पनीमे बहुत िदन धिर संगीत देलिन्ह फे र पं भोलाराम भᲵसँ एलाहाबादमे संगीतक िशक्षा \nᮧा᳙ कएलिन्ह। एलाहाबाद िव᳡िव᳒ालयक संगीत िवभागमे ई ᮧोफे सर आ हेड रहलाह। \nरामरंग ढेर रास खयाल रचना बनओलिन्ह आ कतेक रास नव रागक िनमार्ण कएलिन्ह। िहनकर \nपाँच खण्डमे नव आ पुरान रागक वणर्न आ समालोचना “अिभनव गीताᲳिल” िहनक ब᲻ ᮧिसि᳎ \nᮧदान कएलकिन्ह आ ई “अिभनव भातखण्डे” नामसँ ᮧिस᳍ भऽ गेलाह। अपन ᮥुपद आ खयाल \nरचनाक आधारपर ᮰ी “रामरंग” हनुमानकेँ समिपत “संगीत रामायण”क रचना सेहो कएलिन्ह। \nमैिथलीमे “िवदेह” ई पिᮢका लेल पठाओल िहनकर “राग िव᳒ापित कल्याण”, “राग तीरभुिᲦ”, \n“राग वैदेही भैरव” आिद नव राग आ ओिहपर आधािरत मैिथली भाषाक रचना पाठकक मोनमे \nएखनो अिछ। \nहुनकर स्मरण: एिह पंिᲦक लेखकक संग वातार्लापमे रामरंग जी अपन जीवनक समस्त अनुभव \nकिह सुनेने रहिथ। रामरंग जीकेँ हजारो रचना कंठस्थ मोन छलिन्ह मुदा बादमे हुनकर हाथ \nथरथड़ाइत छलिन्ह आ ओ वातार्क ᮓममे कहनिहओ छलाह जे- के सीखत आ के िलखत। \nराजमोहन झा केँ एिह बखर्क ᮧबोध सम्मान  \n \n \n᮰ी राजमोहन झा केँ एिह बखर्क ᮧबोध सम्मान देल जएतिन्ह। मैिथली सािहत्य सभसँ ᮧिति᳧त \nसम्मानमे एक लाख भा.रु. देल जाइत छैक। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n᮰ी राजमोहन झाक जीक जन्म २७ अगस्त १९३४ केँ । िशक्षा- मनोिवज्ञानमे एम.ए. । कृित : \n“एक आिद : एक अन्त” (१९६५) , “झूठ साँच” (१९७२) , “एक टा तेसर” (१९८४) , “आइ कािल्ह \nपरसू” (१९९३) , “अनुलᲨ” (१९९६) कथा संᮕह आ “गल्तीनामा” (१९८३) , “िटप्पणीत्यािद” \n(१९९२) , “भनिह िव᳒ापित” (१९९२) , आलोचनात्मक िनबन्ध संᮕह ᮧकािशत। ᮧायः तीन \nगोट पोथी जोगर लेख , संस्मरण , िटप्पणी आिद पᮢ-पिᮢकामे िछइआयल छिन्ह । “आइ कािल्ह \nपरसू” कथा संᮕहपर १९९६ क सािहत्य अकादेमी पुरस्कारक अलावा वैदेही पुरस्कार एवं कथा \nएवाडर् ᮧा᳙ । मैिथली पिᮢका “आरम्भ” केर सम्पादक । \n \nहुनकर स्मरण : २४-२५ साल पिहलका हुनकर सुनाएल स्मृितक स्मृित मोन पड़ैत अिछ। \nराजमोहन जी अपन िपता हिरमोहन झा जीक स्मृित सुना रहल छलाह। हिरमोहन बाबू अपन \nगाम बािजतपुर जाऽ रहल छलाह। बसमे एक गोटे पुछलिखन्ह, - “अहाँ डी.पी. मे कतए जाऽ \nरहल छी”। \nहिरमोहन बाबूकेँ डी.पी. केर फु ल फॉमर् निह बुझल रहिन्ह से पुछलिखन्ह- “डी.पी. माने की”। \nओ सᲯन उᱫर देलिखन्ह- “डी.पी. माने दुगार्पूजा”। \nहिरमोहन बाबू अब उᱫर देलिखन्ह- “हम डी.पी. मे बी.पी. जाऽ रहल छी”। \nआब ओ सᲯन ᮧ᳤ के लिखन्ह- “बी.पी. माने की”? \nहिरमोहन बाबू उᱫर देलिखन्ह- “बािजतपुर”। \n \nᮧबोध नारायण िसह (1924-2005) क स्मृितमे देल जाएबला ᮧबोध सम्मान स्वािस्त फाउंडेशन \n᳇ारा हुनका जीवन कालिहमे 2004 सँ शुरू कएल ग ेल । एिह पुरस्कारकेँ ᮧा᳙ केिनहार छिथ: \n \nᮧबोध सम्मान 2004- ᮰ीमित िलली रे (1933- ) \nᮧबोध सम्मान 2005- ᮰ी महेन्ᮤ मलंिगया (1946- ) \nᮧबोध सम्मान 2006- ᮰ी गोिवन्द झा (1923- ) \nᮧबोध सम्मान 2007- ᮰ी मायानन्द िम᮰ (1934- ) \nᮧबोध सम्मान 2008- ᮰ी मोहन भार᳇ाज (1943- ) \nᮧबोध सम्मान 2009- ᮰ी राजमोहन झा (1934- )  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n  \n᮰ी मंᮢे᳡र झाकेँ एिह बेरक सािहत्य अकादमी पुरस्कार  \n \n᮰ी मंᮢे᳡र झाकेँ एिह बेरक मैिथलीक सािहत्य अकादमी पुरस्कार देबाक घोषणा भेल अिछ। \n \n᮰ी मंᮢे᳡र झा भारतीय ᮧशासिनक सेवासँ अवकाश ᮕहण कएने छिथ। िहनकर जन्म ६ जनवरी \n१९४४ ई.ᮕाम-लालगंज, िजला-मधुबनीमे भेलिन्ह। िहनकर ᮧकािशत कृ ित छिन्ह: खािध, \nअिन्चनहार गाम, बहसल राितक इजोत (किवता संᮕह); एक बटे दू (कथा संᮕह), ओझा लेखे \nगाम बताह (लिलत िनबन्ध)। \n \nमैिथली कथा संᮕहक िहन्दी अनुवाद “कुंडली” नामसँ सेहो ᮧकािशत छिन्ह। \n \nिद फू ल्स पैराडाइज अंᮕेजीमे लिलत िनबन्धक संᮕह छिन्ह। \n\"कतेक डािर पर\" पोथी िहनक आत्मकथा छिन्ह। \n \nसािहत्य अकादेमी पुरस्कार- मैिथली \n \n१९६६- यशोधर झा (िमिथला वैभव, दशर्न) \n१९६८- याᮢी (पᮢहीन नᲨ गाछ, प᳒) \n१९६९- उपेन्ᮤनाथ झा “᳞ास” (दू पᮢ, उपन्यास) \n१९७०- काशीकान्त िम᮰ “मधुप” (राधा िवरह, महाका᳞) \n१९७१- सुरेन्ᮤ झा “सुमन” (पयिस्वनी, प᳒) \n१९७३- ᮩजिकशोर वमार् “मिणप᳑” (नैका बिनजारा, उपन्यास) \n१९७५- िगरीन्ᮤ मोहन िम᮰ (िकछु देखल िकछु सुनल, संस्मरण) \n१९७६- वै᳒नाथ मिल्लक “िवधु” (सीतायन, महाका᳞) \n१९७७- राजे᳡र झा (अवहᲶ: उ᳊व ओ िवकास, समालोचना)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n१९७८- उपेन्ᮤ ठाकुर “मोहन” (बािज उठल मुरली, प᳒) \n१९७९- तन्ᮢनाथ झा (कृष्ण चिरत, महाका᳞) \n१९८०- सुधांशु शेखर चौधरी (ई बतहा संसार, उपन्यास) \n१९८१- माकर्ण्डेय ᮧवासी (अगस्त्याियनी, महाका᳞) \n१९८२- िलली रे (मरीिचका, उपन्यास) \n१९८३- चन्ᮤनाथ िम᮰ “अमर” (मैिथली पᮢकािरताक इितहास) \n१९८४- आरसी ᮧसाद िसह (सूयर्मुखी, प᳒) \n१९८५- हिरमोहन झा (जीवन याᮢा, आत्मकथा) \n१९८६- सुभᮤ झा (नाितक पᮢक उᱫर, िनबन्ध) \n१९८७- उमानाथ झा (अतीत, कथा) \n१९८८- मायानन्द िम᮰ (मंᮢपुᮢ, उपन्यास) \n१९८९- काᲱीनाथ झा “िकरण” (पराशर, महाका᳞) \n१९९०- ᮧभास कुमार चौधरी (ᮧभासक कथा, कथा) \n१९९१- रामदेव झा (पिसझैत पाथर, एकांकी) \n१९९२- भीमनाथ झा (िविवधा, िनबन्ध) \n१९९३- गोिवन्द झा (सामाक पौती, कथा) \n१९९४- गंगेश गुंजन (उिचतवᲦा, कथा) \n१९९५- जयमन्त िम᮰ (किवता कु सुमांजिल, प᳒) \n१९९६- राजमोहन झा (आइ कािल्ह परसू) \n१९९७- कीित नारायण िम᮰ (ध्वस्त होइत शािन्तस्तूप, प᳒) \n१९९८- जीवकान्त (तकै  अिछ िचड़ै, प᳒) \n१९९९- साकेतानन्द (गणनायक, कथा) \n२०००- रमानन्द रेणु (कतेक रास बात, प᳒) \n२००१- बबुआजी झा “अज्ञात” (ᮧितज्ञा पाण्डव, महाका᳞) \n२००२- सोमदेव (सह᮲मुखी चौक पर, प᳒) \n२००३- नीरजा रेणु (ऋतम्भरा, कथा) \n२००४- चन्ᮤभानु िसह (शकुन्तला, महाका᳞)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n२००५- िववेकानन्द ठाकुर (चानन घन गिछया, प᳒) \n२००६- िवभूित आनन्द (काठ, कथा) \n२००७- ᮧदीप िबहारी (सरोकार, कथा \n२००८- मᮢे᳡र झा (कतेक डािर पर, आत्मकथा)) \n \nसािहत्य अकादेमी मैिथली अनुवाद पुरस्कार \n \n \n१९९२- शैलेन्ᮤ मोहन झा (शरतचन्ᮤ ᳞िᲦ आ कलाकार-सुबोधचन्ᮤ सेन, अंᮕेजी) \n१९९३- गोिवन्द झा (नेपाली सािहत्यक इितहास- कुमार ᮧधान, अंᮕेजी) \n१९९४- रामदेव झा (सगाइ- रािजन्दर िसह बेदी, उदूर्) \n१९९५- सुरेन्ᮤ झा “सुमन” (रवीन्ᮤ नाटकावली- रवीन्ᮤनाथ टैगोर, बांग्ला) \n१९९६- फजलुर रहमान हासमी (अबुलकलाम आजाद- अब्दुलकवी देसनवी, उदूर्) \n१९९७- नवीन चौधरी (मािट मंगल- िशवराम कारंत, क᳖ड़) \n१९९८- चन्ᮤनाथ िम᮰ “अमर” (परशुरामक बीछल बेरायल कथा- राजशेखर बसु, बांग्ला) \n१९९९- मुरारी मधुसूदन ठाकुर (आरोग्य िनकेतन- िवभूित भूषण, बांग्ला) \n२०००- डॉ. अमरेश पाठक, (तमस- भीष्म साहनी, िहन्दी) \n२००१- सुरे᳡र झा (अन्तिरक्षमे िवस्फोट- जयन्त िवष्णु नालᱮकर, मराठी) \n२००२- डॉ. ᮧबोध नारायण िसह (पतझड़क स्वर- कुतुर्ल ऐन हैदर, उदूर्) \n२००३- उपेन्द दोषी (कथा किहनी- मनोज दास, उिड़या) \n२००४- डॉ. ᮧफु ल्ल कुमार िसह “मौन” (ᮧेमचन्द की कहानी-ᮧेमचन्द, िहन्दी) \n२००५- डॉ. योगानन्द झा (िबहारक लोककथा- पी.सी.राय चौधरी, अंᮕेजी) \n२००६- राजनन्द झा (कालबेला- समरेश मजुमदार, बांग्ला) \n२००७- अनन्त िबहारी लाल दास “इन्दु” (यु᳍ आ यो᳍ा-अगम िसह िगिर, नेपाली)  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ जनवरी २००८) ७१ देशक ६९२ \nठामसँ १,४१,००९ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धन्यवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ ᮧितिᮓयाक ᮧतीक्षामे।   \nगजेन्ᮤ ठाकु र, नई िदल्ली। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n \n                        २.संदेश\n \n१.᮰ी ᮧो. उदय नारायण िसह \"निचके ता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक \nइितहासमे होएत। आनन्द भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ  पिढ़ रहल \nछिथ। \n२.᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सम्वेदनशील मन, मैिथलीक ᮧित समिपत \nमेहनितक अमृत रंग, इितहास मे एक टा िविश᳥ फराक अध्याय आरंभ करत, हमरा िव᳡ास अिछ। अशेष \nशुभकामना आ बधाइक सङ्ग, सᳩेह| \n३.᮰ी रामा᮰य झा \"रामरंग\"- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वस्तुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कु शल \nअिछ। \n४.᮰ी ᮩजेन्ᮤ िᮢपाठी, सािहत्य अकादमी- इंटरनेट पर ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" के र लेल बाधाई \nआऽ शुभकामना स्वीकार करू। \n५.᮰ी ᮧफु ल्लकु मार िसह \"मौन\"- ᮧथम मैिथली पािक्षक पिᮢका \"िवदेह\" क ᮧकाशनक समाचार जािन कनेक \nचिकत मुदा बेसी आह्लािदत भेलहुँ। कालचᮓकेँ  पकिड़ जािह दूरदृि᳥क पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर \nमंगलकामना।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \n६.᮰ी डॉ. िशवᮧसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ᮓािन्तक क्षेᮢमे मैिथली \nपᮢकािरताकेँ  ᮧवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पᮢकािरतामे एिह ᮧकारक नव ᮧयोगक हम \nस्वागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.᮰ी आ᳒ाचरण झा- कोनो पᮢ-पिᮢकाक ᮧकाशन- ताहूमे मैिथली पिᮢकाक ᮧकाशनमे के  कतेक सहयोग \nकरताह- ई तऽ भिवष्य कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक पैघ महान यज्ञमे हमर ᮰᳍ापूणर् \nआहुित ᮧा᳙ होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.᮰ी िवजय ठाकु र, िमिशगन िव᳡िव᳒ालय- \"िवदेह\" पिᮢकाक अंक देखलहुँ, सम्पूणर् टीम बधाईक पाᮢ अिछ। \nपिᮢकाक मंगल भिवष्य हेतु हमर शुभकामना स्वीकार कएल जाओ। \n९. ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव- ई-पिᮢका ’िवदेह’ क बारेमे जािन ᮧस᳖ता भेल। ’िवदेह’ िनरन्तर पल्लिवत-पुिष्पत हो \nआऽ चतु᳸दक अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.᮰ी मैिथलीपुᮢ ᮧदीप- ई-पिᮢका ’िवदेह’ के र सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११.डॉ. ᮰ी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इन्टरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूप ेँ एकर िववरण भए \nसकै त अिछ। आइ-कािल्ह मोनमे उ᳇ेग रहैत अिछ, मुदा शीᮖ पूणर् सहयोग देब। \n१२.᮰ी रामभरोस कापिड़ ᮪मर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ  अन्तरार᳦्ीय \nजगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हा᳸दक बधाई। िमिथला र᳀ सभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत से \nिव᳡ास करी। \n१३. ᮰ी राजनन्दन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिᮢकाक माध्यमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम \nदेखलहुँ। एकर वािषक अ ◌ंक जखन िᮧ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलकᱫामे बहुत गोटेकेँ  हम साइटक पता \nिलखाए देने िछयिन्ह। मोन तँ होइत अिछ जे िदल्ली आिब कए आशीवार्द दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। \nशुभकामना देश-िवदेशक मैिथलकेँ  जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. ᮰ी ᮧेमशंकर िसह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिᮢका \"िवदेह\" ᮧकािशत कए अपन अद्भुत \nमातृभाषानुरागक पिरचय देल अिछ, अहाँक िनःस्वाथर् मातृभाषानुरागसँ ᮧेिरत छी,  एकर िनिमᱫ जे हमर \nसेवाक ᮧयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर आ᳒ोपांत पिᮢका देखल, मन ᮧफु िल्लत भ' गेल।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \n \n२.ग᳒  \n२.१. १. एकाकी-सुभाषचन्ᮤ यादव २. कबई-इच्छा अनलकांत (कथा) \n२.२. श्यामसुन्दर शिश-᮰᳍ांजिलआह उमा ! वाह उमा ! \n२.३.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी \n२.४. िरपोतार्ज-नवेन्दु कु मार झा \n२.५. राजमोहन झा (ᮧबोध सम्मान २००९) सँ िवनीत उत्पलक साक्षात्कार  \n२.६. सुशांत झा-हमर सपना के र िमिथला \n \n \n२.१. १. एकाकी-सुभाषचन्ᮤ यादव २. कबई-इच्छा अनलकांत (कथा) \nएकाकी \nआब कोनो चीजक कोनो ठेकान निह रहलै । कु सेसर सोचैत रहय जे डाक्टर राउण्ड पर एतै तऽ अस्पतालक एिह \nनरकसँ फा र क त ी  ल ऽ  क ऽ  ओ  घ र  च ल  ज ा य त  ।  भ ो रे स ँ ओ क र  म न  ख न ह न  बुझाइत रह ै ।  ओ क र ा  द ो स रे स न\nबुझाइत रहै जेना आब ओ नीक े  भऽ ग ेल हुअय । भतᱮ भेल छल तखन ब हुत तेज बोखार रह ै आ होइ ज े निह\nबचब । जाधिर बेसोह रहल, घरनी रहलै । बोखार कने उतरलै तऽ चल गेिल । घर पर छोट-छोट बᲬा रहै ।  \nअस्पतालमे अटकब कु सेसरकेँ  आब नीक निह लाग ैत रहै । घर ज ेबाक आसमे िबछौन पर पड़ल- पड़ल पूरा िदन \nबीत गेलै । साँझ पिड़ गेलै तइयो डाक्टर निह एलै । ओकरा बुझेलै जे आब आइयो ओकरा निह जा भ ेलै । ओकर\nमन भारी आ उदास भऽ गेलै । \n भादोक स्याह अन्हार पसिर गेलै । सब चीज रहस्यमय आ भयाओन ब ुझाय लगलै । एकटा रोगी निह जाि न\nकिहया सँ बेहोस पड़ल छलै । ओकरा पािन चढ़ैत रहै । एकटा बूढ़, जकरा खाली हाड़े टा बचल रहै, अथबल भेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nपड़ल छलै ।पता निह ओकरा कोन रोग रहै । \nघंटी भेलै । वाडर्क मुँहथिर पर रोगी सभक खाइक एल ै । एकटा असकरुआ रोगी दािल ल ेबाक खाितर कु सेसर सँ \nिगलास माँिग कऽ लऽ ग ेलै । सगरे ततेक िघनायल आ ग ंध टुटैत रहै जे कु सेसरकेँ  अस्पतालमे मन निह बस ै । ओ\nखाइक निह लेलक । िबछौन पर पड़ल रहल । ओकरा कमजोरी रहै । बेसी काल बैसने डाँड़ दुखाय लगै । \nकोनो चीज क्यो देखऽ वला निह छै । ओ घर गेल िक नरक मे पड़ल अिछ, तािहसँ ककरा कोन मतलब छै । इएह \nसभ सोचैत ओ खᲅझायल चल जाइत रहय िक तखने एकटा िमᮢ एलै । िमᮢ कैँ देिख ओकरा अतीव ᮧस᳖ता भेलै\n। िमᮢ कै क बेर जेबा ले उठलै, लेिकन कु सेसर ओकरा रोिक लैत रहै । ओकरा होइ िमᮢक जाइते जेना सभ चीज\nछूिट जेतै । ब ैसल-बैसल िमᮢ अकच्छ भऽ ग ेलै । तखन िमᮢक संग ओहो िवदा भ ेल। सोचलक कोनो दोकान मे\nिकछु खा-पी लेत आ ओतबा काल अस्पताल सँ दूर रहत ।  \nिमᮢकेँ  िवदा कऽ कऽ जखन ओ दोकानसँ घूरल तऽ राितक एगारह बजैत रहै । सभ सूित गेल छलै । दू-तीन गोटय \nजागल रहै। मेघौन आ ग ुमकी कऽ द ेने छलै । कु सेसर लोहाक पलंग केँ  घीच कऽ िखड़कीक बीचोबीच क े लक । \nिबछौन ठीक के लक । एतबे सँ ओ थािक गेल आ ओकरा िपयास लािग गेलै। पािन दूरसँ आनय पड़ैत रहै । अन्हार\nआ थाल-कीच मे ओतेक दूरसँ पािन आनब अब ूह बुझाइत रहै । एिहठाम वाड र् मे ओ ककरा कहत ै आ के  आिन\nदेतै। की करय-ओ सोच ैत रहल । राित भिर िपयासल रिह जाय ? ओकरा ब ुझेलै जेना ओ एकदम असकर पि ड़ \nगेल हुअय। \nदोकान सँ जखन ओ घ ूरल रहय तऽ वाड र्मे ढुिकते ओकरा भेलै ओ बेकारे अस्पताल मे रिह ग ेल । ओकरा तख ने\nचिल जेबाक चाही छल जखन साँझ केँ  डाक्टर राउण्ड पर निह एलै । अस्पतालमे रिह कऽ ओ की कऽ रहल अिछ\n। आब कोन बेमारी ओ ठीक कराओत ? डाक्टरसँ देखेने िबना जँ ओ चिल जाइत तऽ की भऽ जइितऐक । ओ मिर\nथोड़े जाइत । ई सभ बात ओकरा पिहने िकएक निह फु रेलै ? कु सेसर बहुत पछताय लागल ।  \nओकर घर डेढ़ कोस पर रहै ।आब एतेक राितकेँ  घर जेबाक समय निह रहलै । िरक्शो निह भेटतै ।  \nकु सेसर कछमछ कऽ रहल छल । मच्छर कल निह पड़य द ैत रहै । पािन रिहतैक तऽ िन᳖ वला गोटी खा कऽ ओ\nसूित रहैत । दू-तीन बेर मुँह-तुँह झाँिप ओ सुतबाक कोिशश के लक । लेिकन गुमार लागऽ लगैक आ होइ जेना दम\nऔनाय जायत ।  \nकु सेसर वाडर्सँ बाहर िनकिल आयल । पािन-थाल टप ैत कल पर ग ेल । पािन पीलक । फ े र घूमल । लेिकन वाडर् \nिदस घुिमते ओकर मन भारी भऽ ग ेलै । ओ ठमिक ग ेल । चारू कात िहयासलक । द ूर एकटा िरक्शा अभरलै ।\nकु सेसर बड़ी काल धिर ठाढ़ भ ेल सोचैत रहल । द ू बिज गेल हेतै । तीन घंटामे भोर भऽ ज ेतै । आब एतबा का ल\nले की ह ेतै । ओकरा िबलिम ज ेबाक चाही । ओ वाड र् िदस घ ूमल । ल ेिकन ओकरा ब ुझेलै जेना क्यो पयर छािन \nलेने हो । घर जेबाके  छै तऽ िबलिम कऽ की करत ?  \nओ िरक्शा लग पहुँचल । िरक्शावला िरक्शे पर घᲂकड़ी लगेने िनसभेर सूतल छलै । िहला—डोला कऽ जग ेलक,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nलेिकन जेबा ले तैयार निह भ ेलै। ओकरा भ ेलै पयरे चल जाय । सामान कािल्ह आिब कऽ क्यो लऽ ज ेतै । एिह \nअन्हार गुᲯ राितमे असकर एत ेक द ूर जायब ओकरा भयाओन ब ुझेलै । ओ द ुिवधामे पड़ल बढ़ल चल जाइत \nछल, लेिकन बहुत धीरे –धीरे जेना टहिल रहल हो । ओकरा अखनो िव᳡ास निह रहै जे ओ ठीके घर चल जायत\n। सड़क कातक कोनो—कोनो दोकानम े िढबरी बर ैत रहै । द ूरसँ बुझाइ जेना ओ सभ ख ूजल हो । ल ेिकन सभ \nिनसबद आ बेजान रहै।  \nअचानक पािन िझिसआइ लागल ै । च ेहरा पर पड़ ैत फू ही ओकरा ब हुत शीतल आ स ुखद बुझेलै । भ ेलै एकदम\nिभजैत चल जाय । ल ेिकन भीज ग ेला पर सदᱮ भऽ जेतै आ ओ फे र दुिखत पिड़ जायत । ओ आपस वाड र् चिल\nआयल ।  \nवाडर्मे िभनसरबाक िनस्तब्धता छलै । पािन िझिसआइत रह ै आ हवा िसहकै त रहै । एक-आध टा मच्छर अखनो \nलागैत रहै । कुसेसर मूड़ी गᲂित कऽ सुतबाक चे᳥ा करऽ लागल । िन᳖ जेना अलोिपत भऽ गेल रहै। \nपता निह कत े काल एना रहल ै । क्यो कानब श ुरू क े लकै  । कु सेसर अकानैत रहल । ब ुझाइत निह रह ै आवाज\nकतऽ सँ आिब रहल छ ै । क्यो मि᳍म स्वरमे कानैत रहै । ओकर कानबम े तेहन वेदना छलै जे कुसेसर िवचिलत\nभऽ गेल । जेना िखचायल चल जा रहल हो तिहना िबछौन छोिड़ आवाजक िदशाम े ओ िवदा भऽ ग ेल । मि᳍म\nस्वरक कारणे बुझाइ जेना कतौ द ूरमे क्यो कािन रहल हो। लेिकन ओ वाड र्क मुँहे लग छल ै । एकटा अध ेड़ ᳫी \nकानैत रहै । मुँह-तुँह झाँिप कऽ ओ िचᱫ पड़िल छलै । देखने सँ लगै जेना सूतल हो ।  \nएिह ᳫीकेँ  की भ ेल छै ? वाडर्क मुँहथिर पर ठाढ़ भ ेल कु सेसरकेँ  छगुन्ता भेलै । ब ड़ी कालक बाद ओिह बा टे\nजाइत आदमी कहलकै ---ओकर घरवला मिर ग ेल छै । ओकर झा ँपल—तोपल लहास वाड र्क गेटे लग कु सेसरक \nबगलमे पड़ल छल ै । ओिह रोगीक ेँ  िदनमे एक ब ेर कु सेसर देखने रहै । ओकर जज र्र शरीर केँ देिखते कु सेसरकेँ\nअपन िपता मोन पड़ल छलै ।  \nजखन ओ दोकान चल ग ेल रहय ओही बीच ओ मरल ह ेतै । कु सेसरकेँ   एकदम पता निह चललै । एगारह ब जे \nराितमे जखन ओ घूरल रहय तखनो लहासक बगले देने गेल रहय, लेिकन ओकर ध्यान निह गेलै । तखनो लहास \nझाँपल रहै आ नीचामे धूपबᱫी जरैत रहै ।  \nएना होइत छ ै । सोगम े लोग कान ैत—कानैत सूित रहैत अिछ आ िन᳖ टुिटते फे र कानय लग ैत अिछ । ओ िह\nᳫीक िवलाप एहने रहै ।  \n कु सेसर अवस᳖ आ उदास भेल ठाढ़ छल । पािनम े तीतल जड़ौन हवाक झᲂक आिब रहल छल ै । ᳫीक िवलाप \nपािन—बुनी वला ओिह कारी स्याह भदविरया राितक ेँ  औ र  भ ा र ी  ब न ा  र ह ल  छ लै ।  ᳫ ी क  ि व ल ा प  कु सेसरक\nकᲂढ़क भीतरी तहमे पैिस रहल छलै आ ओकरा भेलै जेना आब ओ फािट जेतै।  ओ ओिहठामसँ हिट गेल । लेिकन \nअपन िबछौन धिर जाइत—जाइत ओकर ब ुक भांिग गेलै । ओ िबलखय लागल । फे र अपनाकेँ  सम्हारलक । चुप \nभेल । भोर भऽ रहल छलै आ ओकरा घर जेबाक रहै ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nकथा \n                कबइ-इच्छा  \n             अनलकांत \nअगस्त, १९९२  \n᮰ीकान्तक दोकान मे सभ सा ँझ छोट-मोट महिफल जम ैत छलै । जािहम े ओिह बीच लगातार तीन िदन धि र\nआरएल उफर् रतन लाल सेहो, सँझुका पहर बुलै लेल बहराय तँ, शािमल भ’ जाइ छल ।  \n    साल-दू साल पर आरएल जिहया किहया किहयो एम्हर अब ै छल, एिह महिफलक शोभा बड़ ेबाक अवसिर \nओकरा ᮧाय: भेिट जाइ छलै । एिह बेर कने बेसी आ िनयिमत छल । स े एहू लेल जे एक तँ बेसी िदन पर आयल\nछल, दोसर सासुरक िस्थित सेहो बदिल गेल छलै । दुनू सारक बीच बाँट-बखरा भ’ गेल छलै । करजाईन बजारक \nपुरना दोकान जािह म े रेिडयो-टीवी मरम्मितक काज होइ छलै जेठका ᮰ीकान्तक फाँट मे आयल छलै । छोटका\nमदन अपन नव आ भ᳞ इल ेक्ᮝॉिनक्सक दोकान नवे िजला बनल शहर स ुपौल मे शुरू कयलाक बाद सपिरवा र\nओतिह रह लागल छल । करजाईन बजारक सटल े गाम गोसपुर सँ मदनक सम्बन्ध टूिट जकाँ गेल छलै। साल मे\nदू-एक बेर आम-कटहर आिक उपजाक िहस्सा लेव’ सन काज सँ अबैत रहै । ᮰ीकान्तक पिरवार गामे छलै । ओ\nिनत्य भोरे घर सँ दोकान अबैत आ खूब राित केँ  घर घुरैत ।  \nइलाहाबाद मे बैिस गेल आरएल सन खानदानी दरभ ंिगया िबना ᮧयोजने एते दूर सासुर जाइवला कहा ँ ! ई तँ \nओकर सासुक अचानक गंभीर रूप ेँ असक पड़ब आ किनयाँ िवभाक फालतू िजदक कारणेँ आब’ पड़ल रहै । ओना \nिवभाक िजदक मोकािबला क’ सकबा जोग बहाना त ँ ब न ा  स कै त छल ओ, मुद ा  ए क  ट ा  ग ल त ी  उ त् स ा ह वश \nअनजाने मे ओकरे सँ भ्’ गेल छलै । भेलै ई जे एक िदन ऑिफस िवदा होइ काल वोभा एक िकलो एअसग ुल्लाक\nफरमाइश क’ द ेलकै  । तत्काल तँ ओ कोनो ढ ंगक उतारा धिर नइ ँ  द’ सकल ै, मुदा साँझ मे घुरल तँ द ू िकलो \nरसगुल्लाक संग !...  \n     महँगी आ तंगी सँ गड़बड़ गिणतक चलते जे आिथक िकच-िकच आ कृ पणता स्थाइ भाव बिन गेल छलै ओिह \nमे आरएलक ई अᮧत्यिशत उदारता दुघर्टना सािबत भ’ ग ेलै । बहस आ आरोप- ᮧत्यारोप मयार्दाक सभ सीम ा \nनाँिघ गेलै आ आधा राित धिर कानब-खीजब, रुसब-फ ु लब संग चलैत वाक् -यु᳍क कारणेँ रातुक भोजन स ेहो \nस्थिगत भ’ गेलै । ई सभ सिह क’ भुखलो सुित सकै  छल ओ, मुदा सुतैत काल िवभा तेना ने नाक सुड़कै त िहचकब \nशुरू कयलक ै  जे ओकरा आत्म-समपर्ण करिह टा पड़ल ै । एहने क्षण मे कयल करारक कारण ेँ सासुक िजज्ञासा मे\nसासुएअक ई याᮢा आरएलक कपार बथायल छल ै । द ेह-धमर् लेल िनरोध-सम्बन्धी खचर् पर ज े बीस ब ेर मनन \nकरैत हो, तकरा लेल एिह याᮢाक खचर् !...   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \n         जे-से, सासुर अबै आिक एिह सँ पिहनेक घटना सभ आरएल लेल रहल-खेहल छलै । सार सभक बीच भेल \nबाँट-बखरा आिक सास ुक असक पड़लाक बाद ᳡स ुरक रंग-रभस मेभेल ᮧगित सेहो कोनो नव बात नइ ँ छलै । \nिवभा तँ कीितमान बन ेबे कयलक, म ुदा ओकरा ब ुझैक शिᲦ, नव ऊजा र् आ उᱫेजना जािह ᳫी स ँ आरएल केँ  \nभेटलै तकरा ओ कखनो िबसिर नइँ सकल ।  \n        भेलै ई ज े आरएलक पहु ँचला पर पिहल सा ँझ दारू आ म ुरग ᮨाइक खचर् उठब’वला जािह द ू टा िचᲥन \nमुल्ला केँ  फँ साक’ ᮰ीकान्त अनने छल, ओ दुनू दूए पेग मे बहक’ लगलै । दू पीस पिहनिह एक टा खाकी िलफाफ \nमे फराक क’ कतहु पठा द ेने छलै ᮰ीकान्त । बाकी मे सभ कने-कने टᲂगने छल िक प्लेट मे बचल अंितम टुकड़ी \nलेल सभ एक-दोसरा केँ  ’अहाँ िलअ’ अहाँ िलअ’?...’क अनावश्यक आᮕह कर’ लागल । तािह पर पिहल म ुल्ला \nदोसर सँ कहलकै , “एखने एक प्लेट आरो आिब जाइ तँ सभ सँ पिहने टाँग तोकᳵ घीचमᱶ!”  \n“खाय नइँ सकै  छी, से तँ नइँ कहिलयौ हम ? आधा िकलो त ँ आराम सँ आरो खा सके ते छी!” दोसर गुल्ला बजलै \n।  \n     “हम तीन पाव आरो ख सकै  छी ।“ पिहल कहलकै  ।  \n     “हम तँ सवा िकलो म े एᲥो टुक नइँ छोिड़ सकै  छी ।चािट-पोिछ क’ खत्म क’ देबौ । नइँ  खा सकबौ तँ एक \nसय टाका जुमार्ना ! जाँच कर’क हौअ ककरो तँ ऑडर्र द’ सकै  छᱶ!”  ᮰ीकान्त कहलकै  ।  \n    “हम दू िकलो मे एᲥो टा पातर सन द᲻ी धिर नइँ फे कब । नइँ खाय सकलौ तँ पन्ᮤह िदन मुफ्त खटब ।...चलू \nपूरा महीनाक दरमाहा कािट लेब ।“ मेवालाल चहकै त बाजल ।  \n    “चुप हरामी! दू िकलो मुरगा एक थारी मे परसल किहयो देखबो के लही ?” ᮰ीकान्त डाँिट केँ  बरजलक ।  \n   सभक अतृ᳙ क्षुधाक ध्यान रािख आरएल सन मक्खीचूसोक मन कयलकै  जे एक प्लेट अपना िदस सँ मँगवा दै ।\nमुदा नमरी बहर ेला पर एᲥो पाइ वापस नइ ँ भेटबाक आशंका सँ ओ च ुप्पे रहल । दोसरो क ेओ साहस नइ ँक’ \nसकल ।...सभक मन छोहायलै रहलै ।  \n दोसर सा ँझ एक टा ब ूढ़वा म ुल्ला केँ  फँ सौने छ ल  ᮰ ी क ा न् त  आ  द ा रू क  संग ड ेढ़ िकलो र ेवा-बचबा माछ ᮨाइ \nकरबाओल ग ेल छल ै ।  आ र ए ल  अ झ Ქे  द ेखलक, िकछु माछ एक टा खाकी िलफाफ म े रािखक’ ᮰ीकान्त स्वयं \nदोकानक पछुआ ड़  ि द स  गेल  छ ल  ।  घ ि र क ’  पेग बनौलक आ सभ गोट े क ौ आ -िचल्हा जकाँ बेसी सँ बेसी माछ \nझपटैत दारूक घᲂट लेब लागल । जखन िगलास-प्ल ेट साफ भ’ ग ेलै, तँ काज-धंधाक संग गप्प हँकै क दौर श ुरू  \nभेलै ।  गप् प क  िव षय क  ओ न ा तँ कोनो सीमा नइ ँ छलै—गाम-घर आ बजारक बदहाली स ँ र ा जनेताक दलाली  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nधिरक चचार् एक समान भ रहल छल ै—मुदा बेसी बात घुिम-िफिरक’ खायबे-पीब पर आिब जाइ छल ै । सहसा \nतखने सभ सँ बेसी माछ उदरस्थ क चुकल खूस्सट बूढ़वा कहलकै , “एिह पर स ँ रसगुल्ला भेिट जाइत, तँ आनन्द \nआिब जाइत !...पचास तँ एक साँस मे गटकल जा सकै  छै ।“  \n      “हम तँ पचहᱫिर धिर एम्हर-ओम्हर नइँ ताकब ।“ ᮰ीकान्त लेर खसबैत बाजल ।  \n  “हम एक सय नइँ खाय गेलौ तँ एक मास मुफ्ते खटब ।“ मेवालाल उत्साह सँ भिरक’ कहलकै ओ ।  \n    “चुप हरामी ! हरदम हमरा स ँ बिढ़ए क’ बाजत !...किहयो एक सय रसग ुल्ला देखबो कयलही?” ᮰ीकान्त \nदहाड़लक ।  \n    आरएल गौर कयने छल जे एहन गप्प जखन-जखन िछड़ैत, मेवालाल सिरपहुँ सभ सँ बिड़क’ बाजी लगबै छल \nआ ᮰ीकान्त कखनो डाँटब िबसरैत नइँ छल ।  \n   ओिह साँझ घर घुरैत काल रस्ता मे मेवालालक मादे ᮰ीकान्त सँ फै ल सँ पूछताछ कयने छल आरएल । शुरू मे\nतँ ᮰ीकान्त गुम्मी लाधने रहलै, मुदा फे र नीक जका ँ बतौनहुँ छलै, “आसल मे मेवालाल आदमी त ँ बड़ काज क \nयए! खूब हुनरमंद सेहो, मुदा ᳞वहार सँ तेहने चटोर आ अहदी!...चलबैऐ भिर िदन िरक्शा, मुदा दारू आ नीक-\nिनकु त तरल-बघारल रोज चाहीएकरा । घरवाली आ तीन-तीन टा ब ेटी छै, तकर िचन्ते ने एᲥोरᱫी !...ई तँ \nमदनक कृ पा जे आइ ओ हमरा संग ऐश क’ रहकऐ !...”  \n   िकछु क्षण िबलिम ल’ भेद खोललक, “भ ेलै ई ज े एक िदन ओ हमरा दोकान आयल आ एक टा एहन र ेिडयो\nजकरा ठीक करैत हम हािर गेल रही, ओ पाँचे िमनट मे चालू क’ देलकै  । हम पुछिलऐ, ई काज किहया सीखलही \n?’ तँ बतेलक जे मदनक दंग उठैत-बैसैत िकछु गुण पािब गेिलऐ भैया!’...असल मे पिहने हम तँ कमे दोकान पर \nबैसैत रिहऐ । बाबूजीक बाद मदने सम्हारने रहै ई पूरा कारबार । बीन भेलाक बाद कपार पर अयलै, तँ...। तैयो \nकी? हम तँ एखनो कमे काज ठीक-ठीक क’ सकै  िछऐ । एिह हरामी मेवालाल केँ  हमरा सँ बेसी इल्म आ अनुभव\nछै, मुदा से पता आ िव᳡ास नइ ँ छै ओकरा ।“ एही संग अनायास ख ूब जोरगर ठहाका मारलक ᮰ीकान्त आ\nधनुखटोलीवला मोड़ पारक फे र कह’ लागल, “...त ेँ हम साँझ टा केँ  तीन घंटा अपना संग बैसायब शुरू कयलहु ँ, \nतार्न-चािर मास सँ । पन्ᮤह टके  रोज, उपर स ँ दारू-नाश्ता ᮨी!...मंगल-मंगल हाटरोज एकर घरवाली एक स य \nपाँच टाका ल’ जाइ छै । िदन भिर िरक्शा सँ जे होइ छै, सेहो दारू म े नइँ  उड़ै छै आब! िदन घुिर रहल छै ।...” \n   “तीन घटा मे अहाँ केँ  ई रोज कतेक लाभ दै यए?” आरएल पूछलकै  ।  \n      “रोज एᲥे रंग तँ नइँ होइ छै, तखन ई बुिझयौ जे डेढ़-दू सयक एकन कज क’ए दै छै जकरा पिहने हम घुरा दै िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nछिलऐ ।“ ᮰ीकान्त सहज ढंगेँ कहलकै  ।  \n     “तखन होलटाइम िकऐ नइँ रािख लै िछऐ?” तह धिर जयबा लेल आरएल आरो कु रेदलक ।  \n      “असल मे तक्लर कै क टा कारण छै । एक तँ छोट बजार, ओतेक काजे नइँ अबै छै । दोसर, सभ सँ पैघ बात \nई जे िदन भिर काज कयन े एकरा पता चिल जयत ै जे ई ह मर कतेक काज करै छै। आ ईहो ज े कतेक जनै छै । \nतखन भ’ सकै  छै जे बेसी पाइ माँगय आिक मदन स ँ मीिलक’ अलग काज श ुरू क’ िदअ’ आिक ओकर े लग चिल \nजाय तेँ हम एकरा ᮕाहक सँ नइँ बितयाब’ द ै िछऐ, नइँिदन मे काज ल ै िछऐ आ िबना दारूक स ेहो नइँ। दारू  \nपीिब ई की बाजै आ करै छै से हमरा जनैत बाद मे एकरा मन नइँ रहै छै ।...”  \n    आरएल आरो िकछु पूछ’ चाहै छल, ताबत घर आिब गेल रहै ।  \n    तेसर साँझक महिफल म े थानाक हवलदारक स ंग एक टा  स्थानीय नेता सेहो छलै जे िवधानसभाक िटक ट \nलेल एक स ंग कतेको पाटी म े जोर अजमाय रहल छल ै । एिह सा ँझक खचर् ᮰ीकान्ते केँ  उठब’ पड़ल छलै। एहू \nसाँझ आरएल ध्यान द ेने छ ल  जे ज ल खै म े म ँगाओल आमल ेट-भूज ा  आ  स ल ा द -पकौड़ी म े स ँ ि क छु अ ंश ओह ी \nिलफाफ मे अलग क’ प ैके ट ᮰ीकान्त स्वयं पछुआड़ िदस ल’ गेल छल महिफल समा᳙ भेला पर पान खयला क \nबाद न ेत ा  आ  ह व ल द ा र क  संग लागल ᮰ीकान्त जखन थाना िदस चिल ग ेल, त ँ मौका पािब ओ म ेवालाल सँ \nपूछलक, “अहाँ सँ एक-दू टा बात पूछ’क मन होइ यए । जँ अहाँ बेजाय नइँ मानी तँ...?  \n   “यौ मेहमानजी, अहाँ तँ चौह᳎ीबान्ह’ लागिलऐ ! सोझे मुँहेँ पूछू ने, जँ फू िस कही तँ बिहन चोद होइ, देह काज \nनइँ आबय!” मेवालाल कड़िक क’ बाजल ।  \n   “तीन ू स ाँझ द ेखलहु म ुरगा, माछ, अ ंडा ज े ि क छु आ य ल ,  त क र  ए क  ि ह स् स ा  ए क  ट ा  ि ल फ ा फ  मे अ ल ग  क ’  \n᮰ीकान्तजी पछुआड़ ल’ गेलिथ।  से ककरा लेल ?” आरएल न हुए पूछलकै  । अिगला ᮧ᳤ पर जाइ लेल शुरुआत\nयैह ठीक लगलै ओकरा । \n    मेदालाल कान लग फु सफु साक’ बाजल, “एिह मकानक मालिकन पिछला साल भरल जवानी म े िवधवा भ’ \nगेिल । पित फौज म े रहै, बोडर्र पर बफर् मे गुम भ’ ग ेलै । ब ेचारी ᮩाहाणी ई सभ कोना बना-खाय सकत ै?तेँ \n᮰ीकान्त जी चोरा-नुका...” आओ मुिस्कआब’ लागल ।  \n   िकछु क्षण बाद फे र हᱭ-हᱭ करैत ओ आरएल िदस तकलक, “एक टा बात कही, ᮧेम मे कमीना सँ कमीना ᮧाणी \nसेहो मनुक्ख भ’ जाइ छै!...नइँ बुझिलऐ मेहमानजी?”  \n   “बुझलहुँ-बुझलहुँ!” ᮧकटत: तँ आरएल मुिस्कआ देने छलै, मुदा भीतर सँ सरिक गेल रहय । िकछु क्षण पिहने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nधिर ओिहᳫीक ᮧित आरएलक भीतर जे भाव छलै, से अनायास बदिल गेलै । सहसा ओिह ᳫीक ᮧित सम्मान सँ\nभिर गेल छल ओ । फे र पूछने छल, “अच्छा, एक टा आर बात कहू ! तीनू िदन हम देखलहुँ जे अहाँ मुरगा, माछ, \nरसगुल्ला सब मे सभ सँ बेसी खाइक बाजी लगा लैत छी । ई कहू जे घर मे रोज कते खाइ िछऐ ?”  \n    अचानक मेवालाल गंभीर भ’ गेल ! िकछु क्षण चुप रिहक’ ओ बाजल “म ेहमानजी हमहू अही सभ जकाँ खाइ \nछी । कने भात िक एकाध टा रोटी ब ेसी !...सैह, कोनो हाथी-घोड़ा नइँ ! अहाँ ईहो बुझ चाहै हैबै जे घर मे हमर \nपेट भरै छै िक नइँ ? भरै छै मेहमानजी, भरै छै! हमहू भिर पेट खाइ छी, हमर घरवाली आ बᲬा-बुतरू सब स ेहो \n।...किहयो-कालक बात छोिड़ िदयौ, स े बहुतो केँ  होइ छै। हँ, रसगुल्ला आिक मुरगा सन चीज भिर मन किहय ो \nनइँ खेिलऐ । नइँ जािन किहया सँ ई लौलसा लागल यए, से किहयो-काल िनसाँ मे भरिमक’ िकछु बोिल दै िछऐ \n। मुदा कै थ-बाभन आरू क ेँ  देिखयौ, बराती मे जते खायत नइँ तते छुतायत । तैयो हरदम खाइ ल ेल लेर चूबबैत\nिडग हाँकै ते रहत !” \n       आरएल चुपे रहल । आᮓोश सँ भरल मेवालांलक ठोर काँप’ लगलै । सोझाँ मे खुजल रेिडयोक पोइन्ट्स चेक \nकरैत, राँगा हटबैत-लगबैत, रेिडयो पर आिब रहल गीत बजैत आ बंद होइत रहलै । ओिह रेिडयोक काज पूराक’\nसहसा ओ फे र बाज’ लागल, “म ेहमानजी, खाइ केँ  ल’क’ हम गपो मार ै िछऐ त ँ एक मासक दरमाहा दाव प र \nलगा क’ । िकयो िहम्मती कखनो तैयार भ’ गेल आ हम िकनसाइत हािरयो जायब, तँ एक बेर भिर मन रसगुल्ल \nखाइक मनोरथ तँ पूर भ’ जायत ने !”  \n   “चलू हम खुआबै छी । देखै छी, कते खाइ छी अहाँ ?” \n     “नइँ मेहमानजी, िबना बाजी लगौन े नइँ खायब हम । फे र आइ सयवला भ ूखो नइँ यए, नइँ तेहन मूडे ।...”\nओ रेिडयो मे नजिर गड़ौने बाजल ।  \n   आरएल केँ  अफसोच जकाँ भेलै जे ओ बेकारे ओकर घ कोिड़ आहत क’ द ेलक । तेँ संयत स्वर मे पूछलकै , “आइ \nकते ? पचास तँ खाय लेब ने, िबना रस गारने ?”  \n   “सािठ खाय् लेब, मेहमानजी!”  \n    “चुप हरामी!” तखने घुिरक’ आयल ᮰ीकान्त अनचोके  दहाड़लक ।  \nमुदा आरएल हस्तक्षेप कयलक, “᮰ीकान्तजी अकाँ शान्त रहू । आइ हम खुएबे एकरा । मँगबाउ सामनेक दोकान\nसँ ।”   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \n   “शतर् की छै?” ᮰ीकन्त सेरायल स्वर मे पूछलकै  ।  \n   “तय क’ िलअ’!” ओ डराइते-डराइत बाजल ।  \n  “जँ नइँ खाय सकल त ँ एक सय बीरा रसग ुल्लाक दास एकरा दरमाहा सँ कािटक’ अपना सभ दारू- मुरगा आ \nरसगुल्ला खायब । आ, जा धिर अपन सभ खायब? एकरा कान पकिड़क’ उठ-बैिस करैत रहय पड़तै ।...पुिछयौ, \nशतर् मंजूर छै?” ᮰ीकान्त नजिर फे िरक’ बाजल।  \n    “मंजूर छै!” मेवालाल पूवर्वत गंभीर आ कड़क आवाज ने बाजल, “जँ खाय गेलौ, तँ ...?” \n    “इनाम मे स्पेशल पान!” ᮰ीकान्त मुिश्कल सँ तामस दबवैत कहलक ।  \n   आरएल िकछु बाज चाहैतो प᳀ीक जेठ भाइक िलहाज क’ चुप्पे रहल ।  \n   मेवालाल सात िमनट मे छप्पन रसगुल्ला खयने छल िक ओकरा आँिख सँ नोर झहर’ लगलै ।  \n   आरएल पूलकै , “िक भेल मेवालाल?”  \n    “मेहमानजी, पिछला दशहरा िदन हमर जेठकी बेटी रसगुल्ला लेल िजद पकिड़ लेलकै  । तमसा क’ हम दू-तीन \nचाट मािर देिलऐ । पाइक त ेहन िदᲥित रहै जे...। से ओकर माय राित भिर झगड़ ैत रहिल जे अपना दारू ल ेल\nएकरा पैसा होइ छै, बेटी केँ  एक टा रसगुल्लाक बदला पबिनयो-ितहार केँ  थपड़े ! अपना जीह पर साँप नइँ कटा \nहोइ छ ै!...तिहया स ँ क ते ब ेर सोचिलऐ ज े क ि ह य ो  ल ’  ज ा य ब  र स गुल्ला । सात मास बीित ग ेलै, नइँ ल ’  जा \nसकिलऐ । जेना भेलै, हम तँ गपागप िगिड़ए रहल िछऐ!...” एत े कहैत-कहैत ओकर िहचकी जोर पकिड़ ल ेलकै  \nआ नोर झहरब आरो बिढ़ ग ेलै । प्लेट मे बचल चारो रसग ुल्ला अखा᳒ वस्तु जकाँ पड़ल ओत’ क वातावरण केँ  \nभारी बना देने छलै ।  \n    “खा नइँ सकलᱶ ने तᲂ! बाजी हािर रहल छᱶ । आब च ुमार्ना लािग जयतौ ।” ᮰ीकान्त ओकरा जरल पर नोन \nिछटैत बाजल । म ुदा तखने दोकानक बाहर द ेबालक िनकट अचानके  आिबक’ ठािढ़ भ ेिल आमक फाड़ा सन- सन \nआँिख वाली गोर-नार युवा ᳫी केँ  देखतिह ओकर पारा नरम भ’ गेलै । आरएल केँ  सहसा खाकी िलफाफ सभ क \nस्मरण अयलै !... एखनो ओकरा ᮧित सम्मनक भाव सँ भरल छल ओ ।  \n   “नइँ, हारलᲅ नइँ! ई चािर टा की, खा त ँ सकै  छी पाँच-दस टा आरो। हम ᮧेम सँ कहलᲅ, जँ हािर नइँ मानी तँ\nई चारो रसग ुल्ला घर लेल  ल ’ जाइ । त ीन टा तीनू बेटी आ एक टा...।“ मेवालालक बोली लड़खड़ा ग ेलै आ \nसिरपहुँ िहचिक-िहचिकक’ कानय लागल ओ । ओत’ ठािढ़ कोशी- कमलाक बािढ़ जकाँ दलमिलत करयवाली ᳫी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nआब दोकानक भीतर मेवालालक लग आिब गेिल छिल आ िकछु बाज’ जा रहिल छिल...!  \n       ...िक ठीक ओही क्षण गाम सँ एक टा छᲅड़ा दौड़ल हाँफै त अयलै आ हकलाइते जेना-तेना ᮰ीकन्तक कान मे \nिकछु कहलकै  ।  \n       फे र ᮰ीकान्त आरएल िदस तकलकै —एक संग तामस, घृणा, िधᲥार, दया आ ᮧाथर्ना भरल नजिर सँ !  \n      आरएल तखन िकछ ु ब ुिझ त ँ न इँ स क ल  छ लै, म ुदा कोनो प ैघ अनहोनीक आश ंका जरूर ओकरा क ँ पाब’ \nलागल छलै ।  \n   तुरंत मेवालाल केँ  चाभी थमा, दोकानक सभ टा िजम्म ेदारी ओकरा पर सᲅिप, ᮰ीकान्त बाहर भेल छल । \n᮰ीकान्तक पाछू-पाछू संशयᮕस्त डेगेँ आरएल सेहो बहरायल रहै ।  \nगाम सँ आयल छᲅड़ा केँ  रोिकक’  ओत’ ठािढ़ ᳫी घटनाक माद े खोदबेद कर’ लागिल छिल । म ुदा झट-पट सभ \nबात उगिल छᲅड़ा सेहो दौिड़क’ हुनके  सभक पछोड़ ध’ लेने छलै।  \n   दौिड़क’ आयल छᲅड़ाक पयरक धमक पर आरएल पाछाँ तकलक । ओकर नजिर छᲅड़ा केँ  पार क’ दोकान मे \nठािढ़ ᳫी पर गेलै—ओ ᳫी मेवालालक आरो लगीच जा गप्प करैत रोमांचक मुᮤा मे ᮨीज भ’ गेिल आरएलक \nस्मृित-पटल पर ।  \nिकछुक काल बाद आरएल केँ  गामक घटना मादे जानकारी देने छलै ᮰ीकान्त ।...जे िवभा अपन मोटरकार वल ा \nबहनोइक संग हुनका गाम माछ खाय लेल भािग गेल !...  \n    आरएल केँ  एतबे मन पड़ल छल ै तखन जे ओकर साढ़क गामक कबइ बड़ मशहूर छ ै । वैह कबइ जे पािन सँ \nबहराय गाछ पर चिढ़क’ हवाखोरी करैत छै!...वैह जीवट कबइ!...मुदा...।  \n   आ य ैह सभ सोच ैत कखन घर पहु ँचल आ कोना ब ेहोश भ’ ग ेल छल आरएल, से सभ िकछुओ मन नइ ँ छै \nओकरा !.... \n  \n११ अगस्त, २००२  \n   आरएलक छोटकी बेटी नीनाक पिहल बथर्-डे छलै । साँझ उतिर रहल छलै—एखन ओते सघन अन्हार नइँ भेल \nछलै, मुदा बाहरक ओसरा म े अन्हारक आभास होअय लागल छल ै । ओसराक आगा ँ लॉन म े आरएलक िपत ा िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nएकसरे ब ैसल खा ँिस रहल छलाह । न ै स ा ल क  बेटी नीरा आ पा ँच सालक ब ेटा रू᳖ू अ प न  द ो स् त  स भ क  संग\nभीतरका कोठली म े चहल-पहल मचौन े छल जत’ बथ र्-डेक सजाविटक स ंग नीनाक साज-᮰ृंगार सेहो भ’ रहल \nछलै । पड़ोसक एक टा सह ेलीक संग िकचन म े ᳞स्त रहलाक बादो िवभा ग ुनगुना रहिल छिल। म ुदा बाहरक\nओसरा मे कतेको साल बाद भेटल अपन एक टा पुरान िमᮢक संग रहलाक बादो आरएल उदास छल । दस सा ल\nपुरान कै सेट जिहना समा᳙ भेलै, आरएल चुप भ’ कतहु दूर हेरायल-हेरायल जकाँ भटक’ लागल छल ।  \n   सहसा ओ दोस्त आरएलक ध्यान भंन करैत चुप्पी तोड़लक, “मीत, ई कह’ जे एहन की बात भेलै तकरा बाद जे \nतᲂ ओिह घटनाक सदमा सँ आइ धिर उबिर नइँ सकलह? एिह सँ बिढ़याँ तँ ई होइतह जे तᲂ ओही समय तलाक \nल’क’ अलग भ्’ जयतह । एना घुटु-घुिट क’ ितले-ितले मरैत रहब...?”  \n  िकबीच े म े द ो स् त  केँ  र ो ि क क ’  आ र ए ल  ब ा ज ल ,  “ न इँ-नइँ, तᲂ नइँ ब ुझलह मीत ! तᲂ बुिझयो नइँ स कै  छ ह !  \nिबलकु ले ने बुिझ सकलह तᲂ हमर पीड़ा!...” फे र िकछु क्षण रुिकक’ ओ कहलकै , “असल मे महᱬवपूणर् ई नइँ छै जे \nमाछ खाय लेल ओ भागिल आ भािगक’ कत’-कत’ ग ेिल !...आिक एकसरे भाइक बुतेँ िकऐ नइँ घुरलै आ घुराब’ \nलेल के -के  गेलै आ कोन-कोन तरहक शिᲦक जरूरित पड़ल ै?...ई सभ कोनो बात नइँ...महᱬवपूणर् ई छै जे घुिरक’ \nअयलाक बाद ओकरा अपन कयल पर पछतावा आिक हीनताबोध नइ ँ भेलै । महᱬवपूणर् ई छ ै जे हम दिबक’ \nरहलहुँ त ँ र ह ल हुँ, ओकर ठसक बरकरार छ ै! . . . ह म  ओ क र ा  छ ो ड़ ’ क  ब ा त  ि न ि ᳟ ते सोिच सक ै  र ह ी ,  मुदा न इँ \nसोचलहुँ! जनै छह, िकऐ?”  \n         क्षणभिर िबलिम फे र वैह कह’ लगलै, “᮰ीकान्तक दोकान मे जे िवधावा भेटिल छिल, ओ हमरा ई अकील \nदेलक जे मनुक्ख सिरपहुँ जीिवत अिछ त ँ ओ अपन भ ूखक कारणेँ । आ भ ूखक सम्,मान लेल जरूरी छ ै ओिह \nिदशा मे रुिच आ कबइ सन इच्छा । हमरा तँ एिह बातक गौरव अिछ ज े हम ओिह ᳫीक पित छी जे बदनामीक\nहद धिर जाक’ ओ अपन भीतरक मनुक्खक रुिच आ इच्छाक पाँिख कतरब नइँ जानलक । दुख माᮢ एतबे जे हम\nएिह गौरव केँ  भीतर सँ स्वीकार करैतो ᳞वहार मे नइँ आिन सकलहुँ, तेँ अपन इच्छाक पाँिख उठेबा मे असमथर् \nहोइक दंड भोगै छी।“ फे र एक टा पैघ सन चुप्पी पसिर गेलै जकरा तोड़बाक इच्छा दुनूक भीतर जीिवत होइतो, \nसाइत अपन सामथ्यर् गमा चुकल छलै। आ, दुनूक बीच टेबुल पर राखल खाली कपक अलावा नाश्ताक प्लेट मे दू\nितहाइ सँ बेसी बचल पकौड़ी सेराय गेल छलै ।   \n \n२.२. श्यामसुन्दर शिश-᮰᳍ांजिलआह उमा ! वाह उमा !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nश्यामसुन्दर शिश - ᮰᳍ांजिल        \n   \n  \nआह उमा ! वाह उमा ! \n  \nिठक् क डेढ वषर् पूवर् रेिडयो टुडेक वास् ते कायर्ᮓम संचालक आ समाचार वाचकके  छनौट ᮧकृ याक ᮓममे पिहल बेर \nजनकपुर उ᳒ोग वािणज् य संघके  सभाकक्षमे हमरा ओकरासंग भᱶट भेल छल । ऊ ᮧितष् पधᱮक रुपमे हमरासभक \nसामने खाढ छलीह आ हम, जनकपुर टुडेक सम् पादक बृजकु मार यादव,संचारकमᱮ तथा सािहत् यकार रमेशरंजन \nझा,रेिडयो टुडेक ᮧवन् ध िनदᱷशक अनुराग िगरी एवं पᮢकार महासंघ धनुषाक वतर्मान सभापित उमेश साह \nपरीक्षकके  रुपमे छलहुँ । तिहया ओ २३वषर्क छलीह मुदा आधुिनक युगक एिह युवतीमे आधुिनकताक \nनामोिनसान निह छल । मिलछांह रंगक समीज—सलवार,सामान् य चप् पल ,मेकअप िवहीन सादा मुदा चमकै त \nमुखमण् डल,नदी िकनारमे लᱫिरक फू लल अनेरुवा गुलाव जका लािग रहल छलीह ओ । ओकर सुख् खल देहयिष् ट \nओकर भीतरके  पीडाके  बखान क रहल छल । स् नातकके  अिन् तम वषर्क परीक्षाक वाद ओ व् यावसाियक जीवनमे \nᮧवेश करए चाहैत छलीह । य᳒िप एिहसँ पूवर् सेहो ओकर संचार जगतसंग ᮧत् यक्ष आ परोक्ष सम् बन् ध रहैक \n।छापा आ िव᳒ुतीय संचार सम् बन् धी अनेकौ तािलम,सभा सेिमनारआिदमे  सहभागी भ चुकल ओिह युवतीक \nसपना रहैक—रेिडयोक लेल समाचार संकलन करबाक आ अपन भाषा मैिथलीमे समाचार वाचन करबाक़़◌़◌़। \nहमरालोकिन ओकरा ई मौका सेहो उपलब् ध कराओल । साँच कही त ई अवसर हमरालोकिन दयासँ निह ओकरा \nअपनिह ᮧितभाक वलपर ᮧाप् त भेलैक । हमरालोकिन िनिमᱫ माᮢ बनलहुँ । आओर बेसी कही त \nᮧितष् पधᱮसभमध् य ओ सबᲃᱫम छलीह ।लगभग तीन वषर् पूवर् माओवादी᳇ारा िपता आ भैयाके  वेपᱫा बनौलाक \nबादसँ ओकरा बहुत िकछु कहवाक छलैक । सम् भवतः अपन बात कहवाक वास् ते ओ संचारक्षेᮢमे आवए चाहैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nछलीह । अएवो कएलिह । \nएिह तरहे अपन सादगी आ ᮧितभाक वलपर पिहलिह भᱶटमे हमरामाᮢ निह सभ परीक्षकके  ᮧभािवत करएवाली \nओ युवती छलीह हमर सहकमᱮ आ िव᳒ाथᱮ उमा िसह । तकराबाद एक मिहने तािलम आ करीव ९मिहना \nओकरासंग काज करबाक मौका भेटल । हमर आठ मिहने कतार ᮧवासक ᮓममे सेहो उमासंग बेर बेर ईन् टरनेट \nमाफर्त बात िचत भेल अिछ । एिह बीच ओकर एकगोट उलहन रहैत छलिन—सर अहाँक गेलाक वाद हमर \nभाषाक शु᳍ा शु᳍ी के ओ निह देिख दैत छिथ । ओएह उमािसहक िवषयमे सोमिदन भोरे अत् यन् त अशुभ \nसमाचार सुनलहुँ । भोरे ओछानेपर छलहुँ तखने जनकपुरक एक गोट सहृदयी िमᮢ फोन कऽकऽ ई  अशुभ \nसमाचार सुनौने छलाह । मोन घोर भ गेल छल । एक गोट फू लके  नीकसँ फू लवासँ पिहनिह िनचोिर देल गेल \nअिछ । कोन अधमके  कु दृिष् ट पिड गेलै एिह सम् भावनावान मज् जिरपर ? भोरेसँ घटनाक िववरण आ कारणपर \nगंथन मन् थन क रहल छी । मुदा एक् कहीगोट िनचोडपर पहुचैत छी । जे भेल से बड अधलाह भेल । एकगोट \nअक्षम् य अपराध । उमामे एकगोट संचारकमᱮमे होवएवला सभ गुण छल । ओ अध् ययनशील छलीह,मेहनती \nछलीह,िनडर छलीह आ पेसाᮧित िनष् टावान सेहो । सम् भवतः हुनकर ईहे गुण ,हुनकर मृत् युक कारण बन् ◌ाल । \nलगभग तीन वषर् पिहने माओवादी कायर्कतार्सभ उमाक िपता रंजीत िसह आ भैयाके  िसरहाक रामनगर \nिमचᱺयासँ अपहरण कऽ बेपᱫा बनौने छल । दुनूगोटेक एखनोधिर कोनो अᱫा—पᱫा निह छिन । घरक \nमुिखयासभ बेपᱫा बनौलाक वाद उमा अपन घरक एसगर मुिखया छलीह । बेसहारा माय,भाउज,बिहन आ \nभितजा—भितजीक देखभाल आ  अपहिरत िपता तथा भैयाक खोजीक पहल करब हुनके  िजम् मामे आिव गेलै । \nबाबू आ भैयाक अपहरण पश् च् यात् घरक िबगरैत आिथक संकटके  भार सेहो ओकरे पर छलै । पािरवािरक \nिजम् मेवारी वोधक कारणे ओ एखनधिर िववाह पयर्न् त निह कएने छलीह । अपन िपता आ भैयाक मुिक् तक लेल \nओ रािष् ᮝय तथा अन् तररािष् ᮝय िनकायसभमे हार गुहार करैत आएल छलीह । जाधिर ओ िसरहामे छलीह हुनका \nबेर बेर धमकी देल जाईत छलिन । धमकीक कारणसँ सेहो ओ सुरिक्षत वसोवासक वास् ते जनकपुर आएल छलीह \nमुदा एतहु सुरिक्षत निह रिह सकलीह । \nकरीव दू वषर्सँ ओ जनकपुर नगरपािलका १४,रजौल िस् थत एक साथीक घरमे भाडापर रहैत आएल छलीह । \nरिविदन सन् ध् या सात वजे ओ अपन एिह डेरामे छलीह तखने हितयारधारीक एक समूह आएल आ हुनका उपर \nअन् धाधुन् ध खुकु री ᮧहार कएलक । जािहसँ ओ गंभीररुपसँ घायल भेलीह । रेिडयो टुडे◌ेमे कायर्रत मिहला \nपᮢकार उमाके उपचाराथर् काठमाण् डु ल जाईत काल बाटेमे मृत् यु भेल छल । समाचारक िबषय ल क हुनक हत् या \nभेल हाएवाक ᮧारिम् भक अनुमान अिछ । नेपालमे हत् या कएलगेल उमा पिहल मिहला पᮢकार अिछ । \nदोषीके  पिहचान आ िगरफ्तारी निह होएवाधिर उमािसहके  हत् याक वास् तिवक कारण पᱫा लागव किठन अिछ । \nवतर्मान सरकार दोषी पᱫा लगा दोषीके  दिण् डत करत तकर सम् भावना बहुत न् युन अिछ मुदा पᮢकार \nउमािसहक बिलदान बेकाज निह जाएत कारण कलमके  धार अवरु᳍ करएवला किहयो िजवीत निह रिह सकल \nअिछ । कलमके  नीव तोडएवलासभक  अिस् त् व समेत नस् ट भेल घटनाक साक्षी ईितहास अिछ । अपन देशक रक्षा \nवास् ते रणक्षेᮢमे मृत् यु वरण करएवला सैिनकके  शहीद कहल जाईत अिछ । ओ मृत् यु आदरण् ◌ीय होईत अिछ जे \nदेशक िहतमे भेल रहैत अिछ । उमा ! अहाँ सौभाग् यशाली छी । समाचार िलखवाक आ पढवाक कारणसँ अहाँ \nᮧाण गेल । मनुक् खक नैसिगक अिधकारक वकालत करैत ᮧाण देिनहािर हे बीराङ्गणा ! अहाँ दुिनयाभिरक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nकलमिजवीसभक मनमानसमे रहव । आह उमा ! वाह उमा !  \nअन् तमे गुरुवर डा़धीरेन् ᮤक एिह पंिक् त᳇ारा ᮰᳍ा सुमन व् यक् त करए चाहव स् वीकार करु । हे ! हमर सहकमᱮ आ \nिशष् या । \nनोरक टघारेसँ जीवन जँ िनिमत \nआशाके र कमल अिछ हृदयके र दहमे \nकिठन यु᳍ अिछ ई त लिडए रहल छी । \nहारव ने किहयो अहंक (हमर) जीत िनिश् चत । \n२.३.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक) \nलेिखका - िवभा रानी \n  \nपाᮢ - पिरचय \n  \nमंगतू \nिभखारी बᲬा 1 \nिभखारी बᲬा 2 \nिभखारी बᲬा 3  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nपुिलस \nयाᮢी 1 \nयाᮢी 2 \nयाᮢी 3 \nछाᮢ 1 \nछाᮢ 2 \nछाᮢ 3 \nपᮢकार युवक \nपᮢकार युवती \nगणपत क्Ქा \nराजू - गणपतक बेटा \nगणपतक बेटी \nगुंडा 1 \nगुंडा 2 \nगुंडा 3 \nिहज़ड़ा 1 \nिहज़ड़ा 2  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nिकसुनदेव \nरामआसरे \nदशर्क 1 \nदशर्क 2 \nआदमी \nतांबे \nᳫी - मंगतूक माय \nपुरुष - मंगतूक िपता \n  \n  \n  \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक) \n \nदृश्य : 1 \n  \n(ᮝेनक दृश्य। (ᮝेन निञ भ' क' ई कोनो हाट- बजार अथवा मेला-ठेला सेहो भ' सकै त अिछ।) ᮝेन मे \nमिहला आ पुरूष याᮢी। भीख माँग' बला तीन टा बᲬा चढ़ैत अिछ। एक के  गला मे हारमोिनयम,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nदोसराक हाथ मे पाथरक दू टा खपटा। तेसरक हाथ मे खँजड़ी। तेसर बᲬा उिमर मᱶ सभ स' छोट। तीनू \nक तीनू फाटल, चीकट कपड़ा मे अिछ। बᲬा नं. 1 हारमोिनयम पर सभ' स' नवीन िफल्मी गीतक धुन \nबजाक गािब रहल अिछ। दोसर बᲬा खपटा बजा-बजाक' ओकरा संगे गएबाक ᮧयास क' रहल अिछ। \nछोटका बᲬा खंजड़ी बजा रहल अिछ आ गीतक पंिᲦ पकड़बाक ᮧयास मे आधा-िछया पंिᲦ गबैत \nअिछ। तीनूक स्वर; सुर-ताल मᱶ कोनो एकरूपता निञ अिछ । सभस' छोटका; बᲬा नं. 3 सभ स' पाई \nमँगैत अिछ। िकओ देइत अिछ, िकओ डपटैत अिछ, िकओ कोनो दोसर िदस तकै त अिछ, िकओ ᲎िख \nमूिन लेइत अिछ।) \n(ᮝेन रूक ैत अिछ। तीनू  बᲬा उतिर जाइत अिछ। मंचक एकटा कोन्टी मे तीनू ठाढ़ भ' क' \nिदनु भरका कमाई िगनैत अिछ।)  \nबᲬा 1 :    कतेक? \nबᲬा 2 :    साढ़े एगारह। \nबᲬा 1 :    बस? भिर िदन ᮝेने-ᮝेने घूमल आ तइयो साढ़े एगारहे? अकरा मे त' अपना सभक लेल \nचाहो-मूढ़ी निञ। (सभस' छोटका बᲬा स') आँए रौ, खाए लेल भिर थारी आ माँग' \nमे सभ स' िपछारी! ठीक स' माँगै िकयै नै छᱶ रे? \n            ( बᲬा 3  िबिटर-िबिटर तकै त रह ैत अिछ।) म ुंह की िनहािर रहल छ ᱶ? हम कोनो क ी \nगोिवदा छी िक िरितक रोशन। आ तोहᲂ आिमर खान निञ छ ᱶ। जतेक गरीब छ ᱶ, \nतकरो स' बेसी गरीब बनल रह। तखने दू टा पाइ भेटतौ। \nबᲬा 3 :    (सहमैत) ई पटना छै िक दानापुर? \n(दुनू ब Წ ा  ई  सुिन हठात ठठा पड़ ैत  अ ि छ ।  छ ो ट क ा  फे र िबिटर- िबिटर म ुंह तकै त रह ैत \nअिछ।) \nबᲬा 3 :    रौ बूिड़। ई पटना निञ छै, जकरा ककरो स' निञ पटै छै। दानापुर माने दाना स' पूरम \nपूरा। हमर आओरक प ेट मे त' मरल सनिकरबो निञ अिछ। की करबहᱭ रौ जािन\nक' की हम कत' छी?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nबᲬा 1 :    भूख लागलए। \nबᲬा 2 :    तकरा लेल पटना-दानापुर मे रहब जरूरी छ ै? भूख त' कखनो आ कतहु लािग जाइ छै। \nदम धर।  \nबᲬा 3 :    पटना िसटी? \nबᲬा 2 :    ऊँ  हूँ। पटना साहेब। िसटी त' किहया ने बदिल गेलै। \nबᲬा 1 :    रौ बता, िसटी स' साहेब भ' गेला स' की भ' गेलै? की बदिल गेलै? \nबᲬा 2 :    बदिल गेलै ने? जनाना स' मदार्ना भ' गेलै।  \nबᲬा 1 :    माने? (गंभीर भ' क') \nबᲬा 2 :    माने.. िसटी जनाना आ साहेब मदार्ना (दुनू हँसैत अिछ। बᲬा 3 ओिहना िबिटर-िबिटर \nमुंह तकै त रहैत अिछ)  \nबᲬा 1 :    नाम बदल' स' तकदीर सेहो बदलै छै की? िसटी स' साहेब भ' गेलै त' हमरा आओरक \nभूख-िपयासक रंग बदिल ग ेलै की? अपना आओर के काज भ ेटलौ? पाइ भेटलौ? \nतहन िकयैक एतेक मगजमारी? पटना िक दानापुर िक साहेब की फारिबस ग ंज.. \nहुँह! \nबᲬा 3 :    (उसांस भिरक') भूख लागल अिछ। \nबᲬा 1 :    रौ सार! जो, कोनो हाथी पकिड़ ला आ घᲂिट जो। सार.. भूख लागलए, भूख लागलए.. \nनिकया देलक ईत'.. \nबᲬा 2 :    आजुक समाचार? \nबᲬा 2 :    बᲬा बेमार। हजारो ने᳖ा मिर गेलै, खाएक अभाव मे..   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nबᲬा 3 :    हमरा खाए ला दे। निञ त' हमहू मिर जाएब। \nबᲬा 1 :    त' मिर जो। ᮧधानमंᮢी छᱶ जे मिर जेबᱶ त' देसक काज-धंधा थिम्ह जेतै। \nबᲬा 3      परधानमंᮢी कोनो खायबला चीज होइ छै। केहेन होइ छै? कत' भेटै छै? \nबᲬा 2 :    (ओकर बात पर धेयान देने बेगर) तᲂ कोना बुझलही? तᲂ त' अखबार निञ पढ़ै छᱹ। \nबᲬा 1 :    टेसन मे टीबी छै ने। ओकरा मे देखिलयै। बिढ़या स' बूझाब' लेल मँगतुआ त' अिछए। \nबᲬा 2 :    ओकरा कोना बूझल छै? \nबᲬा 1 :    ओ पढुआ छै। अखबार पढ़ै छै। \nबᲬा 2 :    िभखमंगो सभ अखबार पढ़ै छै? बाप रौ! \nबᲬा 1 :    ओ कीनै निञ छै। ᮧेसक बाहर बैसै छै। चौकीदार ओकरा द' दै छै अखबार। \nबᲬा 3 :    भीख मे अखबार! भीख म े चाह-मूढ़ी.. (बजैत-बजैत थिम्ह जाइ छै: दुनू बᲬा ओकरा \nघूरै छै।)  \nबᲬा 2 :    मंगतू सभटा पिढ़ लेइत छै? \nबᲬा 1 :    हँ, रौ। पूरा अखबार चािट जाइत छ ै। पूरा दुिनयाक हाल ओकरा ब ूझल रहै छै। ओ\nपढ़ल छै। \nबᲬा 3 :    पढ़ल की होइ छै? पटना-दानापुर जकाँ कोनो टेसन छै की? \nबᲬा 2 :    (ᳩेह स') तो निञ बुझबे अखन। \nबᲬा 1 :    पढ़ल बहुत पैघ चीज होइत छ ै। पिढ़-िलिख क' लोक बहुत पैध-पैध लोक बिन जाइ त \nअिछ। मुदा अपना आओरक तकदीर मे ई निञ अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nबᲬा 2 :    ( भरोस िदयब ैत) निञ छ ै त' निञ छ ै। म ंगतुआ छ ै न ᱶ प ढ़ल-िलखल। अप ने \nिबरादरीवाला। अपना आओर स ' गप्प-सप्प सेहो कर ै छ ै। द ुिनया जहान क \nसमाचार त' दइते छै।  \n(अई बेर तेसरका बᲬा कएक बेर हाथ म ुंह स' भूख लगबाक स ंके त द' चुकल अिछ। स भ \nबेर दुनू बᲬा ओकरा घूरैत अिछ। तेसरका सभ बेर डेराक शांत भ' जाइत अिछ।) \nबᲬा 1 :    हे.. देख ओम्हर! अपन गोिबन्दा।  \nबᲬा 3 :    ई कोनो नव िभखमंगा ऐलै की? आब त' आओरो भीख निञ भेटत। .. भूख.. \nबᲬा 2 :    मंगतुआ छै। \nबᲬा 3 :    ई एतेक पैघ घर ओकर छै? आ तइयो भीख..  \nबᲬा 1 :    धुिर बुिड.बक। ई अखबारक ओफीस िछयै। अई ठाँ क सभस' पैध अखबारक ओफीस। \nबᲬा 2 :    ᲍ मारल! वो गु᲻ी बकाᲵा। बुझा गेल जे ओकरा पढ़ब-िलखब कोना एलै। \nबᲬा 1 :    अखबारक बगल म ᱶ रहला स ' िकओ पिढ़ जाइ छ ै। मू.ढ़ीक दुकान लग रहला स ' मूढ़ी \nभेिट जाइत छै? \nबᲬा 3 :    मूढ़ी.. भूख.. \nदुनू :        चोप!  \nबᲬा 2 :    कोनाक' ऊ पिढ़ गेलै तहन? \nबᲬा 3 :    हमहू पढ़ब। \nबᲬा 1 :    रौ, कु कुरक नांगिर। पिढ़क' की बनबही? सोिनया गांधी िक मनमोहन िसह?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nबᲬा 2 :    राबड़ी देवी। पढ़क जरूरत े निञ। \nबᲬा 3 :    (िखिसया क') पढ़ निञ देबᱶ, खाए लेल निञ देबᱶ, त' करब की? मूित! \nबᲬा 2 :    पढ़ाईक गेरंटी निञ । खाएक गेरंटी त' आओरो निञ। \nबᲬा 1 :    कोना पढ़बही रे? मंगतुआ गप्प दोसर छै। ओकरा लग टेम छै। ओकरा भीखो खूब भेटै\nछै? \nबᲬा 3 :    पढ़ले सन्ते ने! हमहू पिढ़ लेब त' हमरो बेसी भीख भेटत।  \nबᲬा 1 :    चल, चल .. \nबᲬा 3 :    कोम्हर? हमरा भूख लागलए। \nबᲬा 2 :    मंगतुआ लग चल। ओकरा खेनाइयो-िपनाई बहुत रास भेटै छै? \nबᲬा 3 :    पिढ़क' भीख मांगला स' खेनाइयो ᮨी.. हमरा पढ.◌ा दे।  \nबᲬा 1 :    ( दुनू क हाथ पकिड़क एक िदस ल ' जाइत) चल, चल पािन स ेहो बरस' बला छै। चल \nओम्हर (दुनू रास्ता ᮓॉस करबाक अिभनय करैत अिछ। तेसरका पाछा रिह जइ त\nअिछ। दोसरका ओकरा पार करबाक इशारा कर ैत अिछ। तेसरका डेराइत अिछ।\nदोसरका फे र एम्हर अिछ। ओकरा एक धौल लगाब ैत अिछ। फे र खᱭिचक' रोड \nपार करैत अिछ। पार क' क' तीनू मंगतू लग पहुंचइत अिछ। एक गोट मोटरी , एक \nगोट कटोरा, िकछु पाइ ओकरा लग पड़ल अिछ। ᮧकाश तीनू बᲬाक संगे-संगे आब \nमंगतू पर।) \nबᲬा 1 :    की रौ मंगतुआ। की भ' रहल छौ। \nमंगतू :      के ? ओह! चनरा, गोबरा, झुनमा रौ! आ बइस, के हेन चिल रहल छौ धंधा-पानी? \nबᲬा 2 :    भीख माँगब धंधा पानी होइ छै? आ सेहो अई अंधड़ पािन मᱶ!  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nबᲬा 1 :    हमरा त' फू टलो आँिख निञ सोहाइये ई बरखा- बु᳖ी। लोक आओर घर मे, आिफस मᱶ \nब᳖। दुकान दौरी सेहो ठप्प। लोक आओरक धंधा-पानी निञ त' हमरा आओर के  \nभीख के देत? \nमंगतू :      हमरा त' ब᲻ नीक लगैय' ई बिरसात। चारू िदस हिरयाली , मोन के ब᲻ सोहाओन \nलगैत अिछ। \nबᲬा 1 :    पेट भरल रहला पर बनरिनयो रानी मुखजᱮ लागै छै।  \nबᲬा 2 :    अपना घर मे बइसक' चाह पकौड़ी उड़ाब' मे केकरा मजा निञ एतै? \n(चाह पकौड़ीक नाम स' बᲬा 3 फे र हाथ स' भूख बतबइत अिछ।) \nबᲬा 1 :    हमरा आओरक कोनो ठेकाने निञ! देखै िछयै नᱶ जे जहन पािन बरस ै छै, तहन िभजैत \nमाय कोरा म े भीजैत बᲬा के ल' क' िबिल्डगे-िबिल्डग, घरे-घर बउआ अब ैत छै। \nमुदा कतहु-कोनो चौकीदार ओकरा अपना िबिल्डग के नीचा आसरा निञ देई छै।\nमंगतू :      छै। तइयो पािन बरसै छै त' नीक लागै छै। देह मे िजनगी सुरसुराय लागै छै। पािन छै\nतᱹ। िजनगी छ ै नै रौ..! (स्वर बदिलक') आ, तᲂ सभ िभगमे िकयै। तोरा-आओर के  \nत' घर छौ। हमरा जकाँ निञ छौ ने। \nबᲬा 1 :    हं, सहीए । तोरा नािहत निञ िछय ै रौ। रिहितयैक त' भिर िदन ई टरेन, ऊ बस, निञ \nकरैत रिहतहुँ। लोकक लात-बात निञ स ुनतहुँ। ई गदर्िन देख.. िचकिर-िचकिर के  \nबाँस जतेक पैध भूर भ' गेल अिछ।  \nबᲬा 2 :    आ जे दू टा पाइ भेटै छै, ओहू मᱶ पुिलस, दादा सभक..  \n(ओ बािजए रहल अिछ िक एकटा पुिलस डंडा घुमबैत ओम्हर अबैत अिछ। तीनू के देिखते\nतीनू पर ताबड़तोप. डंडा बरसाब' लगैत अिछ। तीनू एम्हर-ओम्हर बचबाक ᮧयास करैत \nअिछ। ओही म े देह छीिप-छीिप के  पुिलस से निञ मारबक न ेहोरा करैत अिछ। म ंगतूक\nसेहो ᮧयास। अई ᮓम मे एक -दू डंडा ओकरो लािग जाइत अिछ।)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nपुिलस :     सा र  स भ !  फे र एम्हर आिब ग ेलᱹ। चढ़ब े ब स  ᮝेन म ᱶ म ाँग' लेल भीख , आ कर बᱶ \nपािकटमारी। \nबᲬा 1 :    निञ साब! हम सभ त'.. \nपुिलस :     चोप.. भोसड़ी क े.. सार , बिहनक इयार! ई ड ंडा एम्हर स ' घुसतौ त ' मुंह द ने \nिनकलतौ। चल भाग, जो ओई गल्ली मे। \n(तीनू पुिलसक बताओल गल्ली मे भािग जाइत अिछ। प ुिलसबाला िवजयी भा व\nस' बस स्टᱹड पर ठाढ़ लोक आओर के  देखैत अिछ आ फे र मंगतू िदस।) \nमौज कर रो बाउ, मौज कर। तोहरे भाग मे मौज िलखल छौ। ऐहेन ने देह बना के\nआएल छᱶ जे मौजे-मौज छौ। \n(कहैत ओ गल्ली िदस बढ़ैत अिछ।) \n------- \n  \n  \nदृश्य  : 2 \n  \n(याᮢी सभ आपस मे गप्प करैत अिछ) \nयाᮢी 1 :     एह! ई पुिलसवाला सभ त'.. \nयाᮢ 2 :     राज-पाट त' एकरे सभक छै ने। कहबी छै ने जे जकरे लाठी, तकरे महीस। \nयाᮢी 3 :     कतेक डंडा बरसौलकै ओिह बᲬा सभ पर। ब ुझाई छै जे ओकरा अपना िधया- पुता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nनिञ छै। आ अईठांक लोग आओर! तमासे देखैत रिह गेल। बाज' लेल िकओ निञ ।\nयाᮢी 1 :     सभक मुंह मे त' जाभी लागल छलै। अहᱭ िकयैक ने बजिलयै? \nयाᮢी 2 :     अहाँ बाजतहुं त' हमरो सभक िहम्मित बिढ़ितयैक ने।  \nयाᮢी 3 :     (मंगतू िदस) एकरो पर कम निञ बरसल ै। हमरा आओर स' नीक त' इएह छल। एहेन \nदेह- दसा होइतहुँ बचब' लेल त' गेलै। \nयाᮢी 1 :     के छै ई? \nयाᮢी 3 :     (िचढ़ क') अिनल अंबानी। \nयाᮢी 3 :     खािसयत छै एकरा मे। \nयाᮢी 1 :     से की? \nयाᮢी 3 :     पढ़ल िलखल छै। रोज अखबार पढ़ै छै। \nयाᮢी 2 :     त' जहन पढ़ल छै त' कोनो काज-धंधा िकयै निञ करै छै?  \nयाᮢी 3 :     एतेक अनटेटर गप्प िकओ कएलए! अएँ यौ, ओकर देह निञ देखै िछयै? के देतै ओकरा \nकाज? अहᱭ द' िदयऊ ने! ओ त' ब᲻ ᮧस᳖ हएत।  \nयाᮢी 2 :     से िकयैक यौ?  \nयाᮢी 3 :     िकयैक त' भीख माँगब ओकरा ब᲻ गिहत कमर् बुझाइ छै। \nयाᮢी 1 :     आब अहूं त'। एहेन अनसोहाँित गप निञ करू।   \nयाᮢी 2 :     अहाँ करी त' िकछु निञ, हम करी त' जुलुम? \nयाᮢी 1 :     हम कत' स' ओकरा काम देबै? हम त' अपने सेठ के ओिहठाँ बेगार खटै छी।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nयाᮢी 3 :     त' खटू । मािलकक दया द ृि᳥ पर खेबैत रहू। हे, अहᱭ की, हम सभ िकओ सेठक दया-\nदृि᳥क भीख जोहैत रह ै छ ी ।  त म ा स ा  मे त म ा स ा  ई  जे ह म र  स भ क  मेहनित प र\nमािलक सभ मौ ज करैत अिछ। काला पानीक क ैदी जकाँ माह भर हमरा आओ र\nखटै छी। माहक आिखर म े भीखे जकाँ दस टा पᱫा हमरा आओर िदस फ ᱶक देल\nजाइत अिछ। \n(बस अयबाक ध्विन। याᮢी सभ मे हलचल। 'हमर बस आिब ग ेल', 'हमरो'। 'हमर एखिन \nधिर निञ।' 'फे र घर पहँ◌ुच' मे लेट भ' जाएत' - याᮢी सभक उिᲦ आ बस ᳇ारा ᮧस्थान।)\nकुकु र जकाँ छ ी, सेठक पगारक स ूखल ह᲻ी  चुसैत हम सभ।  ( बस अबै छै। ओहो \nलपिक' क' चिढ़ जाइत अिछ।)  \n(ᮧकाश तीनू बᲬा पर।) \nबᲬा 1 :    रौ, जल्दी स' पचटिकया िनकाल आ बाकी सभ एम्हर रख। रकसबा अिबते हैतौक।  \nबᲬा 3 :    ओकरा रकसबा िकयैक कहै छहौक। \nबᲬा 2 :    त' की भगवान किहयै? (बᲬा 3 स) तᲂ एकदम िकछु निञ बाजबᱶ। किह देइ िछयौ (बᲬा\n3 हं मᱶ मूंड़ी डोलबैत अिछ। पुिलसक ᮧवेश।)  \nपुिलस :     रौ हीरो। की भ ेलौ रौ ? ᮩᳬा, िवष्णु, महेश? आ  ि क  स ल म ा न  ख ा न, आिमर खान , \nशाहरूख खान। ओकरो.. ऊ ल ंगड़ा के सेहो पकिड़ ले त' आओर कोनो नाम द' दही \nनारद बाबा, कृष्ण जी, बलराम जी.. िफल्मी चाही त' जायद खान। एकदम टटका \nखान छौ। ᲍! कतेक माल बटोरले रे! लेडीज िडब्बा मे सेहो गेल छले ने! अरे, तोरा \nजकाँ ह म  र ि ह ि त य ौ क  ने, त' हम त ' खाली लेडीज म ᱶ ज य ि त य ौ ।  न ि ञ  भᱶटितयैक \nभीख, निञ भᱶटौ, मुदा मौगी सभके छुबाक अवसर त' भेिटितयैक ने! (ठोर िभजबैत \nअिछ) अच्छा चल, िनकाल माल! देरी निञ ।  \n(बᲬा 1 पाँच टकाक रेजगी िनकािल क' देइत अिछ। पुिलस वाला िगनैत अिछ।)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nपुिलस :     सार! तोरा सभक संगे इएह सभ झंझट अिद। देबᱶ चार गो छदाम आ िगन ेबे एक घंटा\nजे गनैत-गनैत हाथ मे ᲍ठी होब' लागय। \nबᲬा 1 :    साब! आई कतेक पािन बरसलै अिछ। देिखयौ ने साब। कतेक घटाटोप बिरसाित िछयै।\nिभन्सरे स' ᮝेने-ᮝेन घूमल, मुदा ई पाँच टका स' जास्ती निञ भेटल। साब, एकरा मे \nस' िकछु ह म र ो  स भ क  भेिट जाए। िभन्सर स ' उपासले छ ी ।  ई  छ ो ट क ा क  त' \nअंतड.◌ी सुखा गेलैय'। (सलाम ठोकै त अिछ।) \n(पुिलस िनलर्Ჯ हंसी हंसैत छै। फे र एक धौल बᲬा 1 के लगबैत अिछ।) \nपुिलस :     दलाल स' दलाली एकरे कहै छै ने। ऐ हीरो , बेसी एिक्टग निञ। (दशर्क स') देिखयौ \nछौड़ा सभक िढठाई। देत पांच गो टाका, आ ओिह मे आपसो चाही। माने हफ्ता मे \nहफ्ता। (गब्बर िसह स्टाइल मे बाजैत अिछ) सोच , सोच। हमरा आओरक सोच। \nसरकार कहै छै, भीख निञ माँग' लेल। कानूनो बना देलकै। मुदा हमरा आओर के  \nदया आिब जाइत अिछ तोरा आओर पर। भीख निञ मा ँगबे त' खेबे कत स '? रौ, \nमेहरबानी बूझ, मेहरबानी। आ, आब ई पाँच टका स' िकछु निञ होब बला छौ। रेट \nबढ.◌ा, रेट। देखै निञ छही, कतेक मँहगाई बिढ़ गेलैये। \n(डंडा घुमाबैत चिल जाइत अिछ.. तीनू एक दोसरा के देखैत अिछ। पुिलस के जाइत देरी\nिक तीनू पाथरक नीचा दबाक' राखल पाइ िदस लुझैत अिछ।) \nबᲬा 3 :    भूख लागलए हमरा। \nबᲬा 1 :    (िखिसखा क' एक झांपड़ लगबैत अिछ। ले, हमर देह कािट क' खा ले हे, ओम्हर जे पांच \nटका छै ने, तकरा मे िबसिरयो के हाथ निञ लगिबह ै। निञ त ' ओ हाथे कन्हा स' \nअलग भ' जेतौ। दादाक िहस्सा छै, दादाक।) \nबᲬा 2 :    त' आब बचलौ की? \nबᲬा 1 :    डेढ़ टाका। जकरा मे एक िगलास सतुओ निञ एतौ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nबᲬा 2 :    तहन .. भूख त' लागल अिछ। हमर ो, तोरो। चल न फ े र म ंगतुए लग। ओकरा ल'ग \nखेनाइयो-िपनाईक समान सभ खूब रहै छै। \n(तीनू ओकरा िदस बढ़ैत अिछ । मंगतू िकछु बड़बड़ क' रहल अिछ।) \nबᲬा 1 :    की रौ मँगतुआ! की डैलोग मािर रहल छᱹ। नाना पाटेकर जकाँ।  \nमंगतू :            (चौ◌े◌ंिक क') अँए.. िकछुओ त' निञ । \nबᲬा 3 :    भूख .. \nबᲬा 1 :    चुप सार, कुकु रक पᲂिछ। \nबᲬा 2 :    मािर लᱶ डैलोग। तोरे राजपाट छौ रौ। मौज छौ तोर े। ने कोम्हरो एनाइ ने गेनाई।\nएम्हरे बइसल-बइसल पाइ बरस ै छौ तोरा पर। हमरा आओर क े देख। भिर िद न\nᮝेने-टेन घ ूमल, तइयो कत ेक भ ेटल? साढ़े ए ग ा र ह  ट ा क ा ।  प ाँच टाका प ुिलस के , \nपाँच टाका दादा क े। बचलौ कत ेक?  डेढ़ टाका? अब अई ड ेढ़ टाका म े की खा ऊ \nहम आओर , जािह स ' पेट भरए ? तोरा त ' ई स भ  न ि ञ  स ो च ब ा क  छ ौ  ने। तᱹ \nकहिलयौ जे ब᲻ भगमंता छᱶ। \nमंगतू :      (ितᲦ स्वर म') तᲂहᲂ भगमंता बिन सकै छᱶ। \nब. 1+2 :    (एके स्वर म') हँ, कोना? बता कने! पाइ लेल िकछुओ क' सकै छी हम सभ। \nमंगतू :      िकछुओ क' सकै छे ने! त' आ, तोहᲂ बिन जो हमरे जकाँ लूिल्ह, लांगड़ .. िफर तोरो लग \nबरसतो पािनक बदला मे पाइ .. आ .. आ .. बना िदयौ .. आिब जो ..  \n(खूँखार हाव-भाव स ' ओ क र ा  ि द स  ब ढ़ैत अिछ। द ुनू ब Წ ा  ि च ि च य ा इ त  अ ि छ ।  ब Წ ा  1 \nओकरा मार' लेल हाथ उठबैत अिछ। फे र नीचा क' लेइत अिछ। बᲬा - 3 बᲬा 2 के हाथ स' \nभूख लगबाक इशारा क ' रहल अिछ। बᲬा 1 ओकरा द ेिख ल ेइ त  अ ि छ  आ  मंगतू प र \nउठाओल हाथ, जे नीचा आिब रहल छलै, ओकरा बᲬा 3 पर जमा देइत छै।)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n  \n(अंधकार । ᮧकाश। सोझा स' दु गोट पᮢकार युवक-युवती अबैत अिछ। युवती जᱭस आ बॉडी \nटाइट टी शटर्  मे अिछ। कटल के श, कंधा पर शांितपुरी झोरा, गदर्िन मे पेन आ मोबाइल लटकल। \nयुवक सेहो जᱭस आ खूब ढोल ठᲥल टी शटर् मे अिछ। कन्हा पर पोटर्फोिलयो बैग, गदर्िन मे \nकैमरा, मुंह मे िसगरेट। िसगरेट िपबैत धुआँ छोड़ैत छै। धुआं युवती िदस पहुँचै छै। युवती हाथस' \nधुआं हटबैत तेज नजिर स' युवक के देखै छै।) \nयुवक :      सॉरी, सॉरी। की करू। सभ ठा ँ त' नो स्मो᳴कग जोन बना देने छै। दफ्तर, पाकर्, होटल, \nअस्पताल - कतहु निञ पीिब सकै छी। \nयुवती :      त' निञ िपयू। पािन निञ छै ने, जे मिर जाएब।  \nयुवक :      पािन निञ ᮧाण अिछ। अनका लेल अपन ᮧाण गमाएब हमरा मंजूर निञ ।  \n(गप्प करैत-करैत युवतीक दृि᳥ मंगतू पर पड़ैत छै। ओ भीख ल ेल िसᲥा िनकालैत अिछ।\nयुवती रोिक देइत अिछ।) \nयुवती :            ऊँ हू!  \nयुवक :            (मजािकया स्वर मे) त' ई िसगरेटे द' अबै िछयै। \nयुवती :            सभ समय मजाक निञ । \nयुवक :            तहन? \nयुवती :            ओकरा पर चलू एकटा स्टोरी करै छी। \nयुवक :            फे दा। \nयुवती :      ओ पढ़ल-िलखल छै। शारीिरक रूप स ' नचार । पढ़ल छै, तᱹ भ' सकैछ जे भीख माँगब \nओकरा पसीन निञ हुअए। मजबूरी मे..   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nयुवक :      कह' की चाहै छी अहाँ? \nयुवती :      कर' चाहै छी स्टोरी । \nयुवक :      व्हाट? ( िकछु स ो चैत अिछ) ह ँ◌ू .. िफिजकली इन ेबल, मᱶटली शाप र्, िलटरेट .. काज \nकएल जा सकैय'।  \nयुवती :      छपला स' जे पाइ भेटत, तकरा मे स' आधा एकरा द' दबै। ओकरो लागतै जे भीख स' \nअलग िकछु ओकरा भेटलैय'। आत्मिव᯴वास बढ़तै ओकर। \nयुवक :      यिद हम िफल्म धिर सोची त'? 'अ हᱹडीकैप्ट िलटरेट'..। नीक बिन गेल त' अवाडर्-तवाडर् \nसेहो.. \n(अवाडर्क नाम पर युवतीक ऑिख चमकै त छै।) \nयुवती :            नॉट अ बैड आइिडया। \n(दुनू मंगतू लग पहूँचइत छिथ।) \nयुवक :            रᲅ, नाम की छौ तोहर। \n(मंगतू चेहाक' ओकरा िदस द ेखै छै। िकछु बोलबाक होइ छ ै, मुदा दोसरे पल मुंह ब᳖ आ \nचेहरा कठोर क' लेइत अिछ।) \nयुवती :            अहᱭ स' पूिछ रहल छी जे की नांव भेल। \n(मंगतू ए ख न ो  चुप अिछ। म ुदा ओकरा म े एकटा नाराजगी भरल उᱫ ेजना बिढ़ रह ल \nअिछ।) \nयुवक :      सुन! हम सभ तोरा पर िकछ ु काज कर ' चाहै छी। अई म ᱶ तोहर सपोट र् चाही। मा ने \nसहायता।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nयुवती :      अहाँक नाँव, गाम, ठेकान। अिहठाँ कोना पहुंचलहुँ.. \n(मंगतू एखनो दुनू िदस तािकए रहल छै। युवक मे रोष पैदा होई छै। युवती स') \nयुवक :            ही इज डफर। एिक्टग। नोइंग िहज इंपोटᱸस। लेट्स मूव।  \nयुवती :      बी पेशᱶट। ही िवल टॉक।  (मंगतू स') भाई, कनेक अहाँक सहयोग चाही। अहᱭ पर हम \nसभ काज कर ' चाहै छी। द ुिनया के बताब' चाहै छी ज े अहाँ के छी, कोना छी। \nलोक-आओरक धेयान खᱭच' चाहै छी- अहाँक गुण पर, जे अई हालित मᱶ रिहयो क' \nअहाँ पढ़लᲅ। \nमंगतू :      (अकस्मात) अहाँ के कोना बूझल? \nयुवती :      देखै िछयै ने। अबैत-जाइत। अखबार पढ़ैत, लोक आओरक िचᲶी पढ़ैत। \nमंगतू :      ( एकटा धार म े बह ैत जकाँ) हु ँ बहुत लोक छ ै, जे पढ़' निञ जानै छिथ। हुनका गाम \nआओर स' िचᲶी अबै छै। ओ सभ हमरा लग अब ैत अिछ। हम पिढ़ द ै िछयै। हमरा\nिलखहू अबैय'। हे, (बाम हाथ देखबैत) देिखयौ। पिहने त' अच्छर खराब होई छल। \nआब कने ठीक भ' गेलै। मुदा, अहाँ िकयै पूिछ रहल छी ई सभ? \nयुवक :      कहिलयौ ने रे जे तोरा पर एकटा स्टोरी करबाक अिछ। \nमंगतू :      ओिह  स' हमरा फे दा? ह म र ा  भ ी ख  म ाँग' से' छुᲵी भᱶिट जाएत ? कोनो काज भ ᱶटत \nहमरा? अहाँ त' अपन काज बना ल ेब आ लाित मािर क ' चिल देब। िचन्हबो निञ \nकरब। \nयुवती :      एहेन गप्प निञ छै.. \nमंगतू :      त' केहेन गप्प छै? सभ िकओ अपना मतलब साध ' लेल अब ैत अिछ। अ हूँ आ ओ रक \nमतलब अिछ। निञ त' .. अहाँ दुनू त' रोजे ई िबिल्डग मे अबै छी। लोक आओर त' \nएक नजर एम्हर मािरयो लेइत अिछ, अहाँ दुनू त' सेहो निञ ..  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nयुवती :      एहेन िकछु निञ छै। किहयो न किहयो, ककरो न ककरो नजिर त' पड़बे करै छै। अहाँ \nपर आई गेल आ हमर द ुनूक गेल। भ' सकै छै जे हमर लेख पिढ़ क' िकओ अहाँ स' \nभᱶट कर' आबथु, गप्प करथु। भ' सकै छै, जे अहाँ के अपना िजनगीक कोनो रा ह \nभᱶिट जाए। \nमंगतू :      कोनो एहेन निञ आओत जे हमरा बाट देखाओत। हँ, भीखक चव᳖ी -अठ᳖ी बीग' लेल \nअबस्से आिब जाएत। काज कोनो निञ द ेत। की करब अहा ँ सभ जािन क ' जे हम \nके छी, कत' स' आएल छी..  \nयुवक :      एना मोन हारला स ' िकछु भेटै छै की? (युवती िदस) ई कहब े के ली ने जे भ' सकै छै, \nहमर स्टोरी पिढ़ क' िकओ तोरा कोना काज-धन्धा द ेइये दै। अरे आसे पर त ' ई \nदुिनया ठाढ़ छै। तᲂ निञ बाजबᱶ त'.. \nयुवती :      ईहो भ' सकै  छै ने जे अहांक कथा पिढ़-स ुन क' दोसरो लोक आओर मे नव िजनगी क \nसंचार हुअए। अहां त' उदाहरण भ' जाएब। ᮧेरणा पुंज.. \nमंगतू :      कहबाक गप छ ै ई सभ। निञ िकओ आएत , निञ हमरा काज द ेत। हम अिहना भी ख \nमँगैत, मँगतुआ कहबैत मिर जाएब- अही ठा ँ, अही फु टपाथ पर। मुन्सीपाल्टीबला \nआओत, अपना गाड़ी म े ल' जा क' कतहु देह के  ठेकान लगा द ेत.. िभखमंगे बनल \nमिर जाएब। ( युवक स') कहू त', हमर कोन कस ूर जे जनमते हम मोरी म े िबगा \nगेलहुँ। माᮢ अही लेल ने जे हम नजायज छी। मुदा कहू जे छोट-छोट, भोला-भाला \nबᲬा सभ कोना क' नजायज भ' गेलै। (तेज नजिर स' युवती के  देखै छै।) \nयुवती :      सही। कोनो नवजात नाजायज कोना भ' सकै छै? \nमंगतू :      सएह त'। नजायज त' हुनकर संबंध भेलै ने। आ सेहो नजायज िकयैक? बᲬा जनमाएब \nकोनो नजायज कम र् िछकै  ?  तहन त' हे, ई पूरा द ुिनये नजायज अिछ। समाज क \nरीित-नीित निञ मान ू त ' सभ िकछु न ज ा य ज . .  ई समाज हमरा िभखम ंगा बन ा \nदेलक, ई नजायज निञ भेलै?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nयुवक :      हूँ, बात मे दम छौ तोहर! \nमंगतू :      ( जेना अतीत म े।) हम एह ेन निञ छलहु ँ। एकदम प ूरा देह छल हमर , अहᱭ आओरक \nमािफक - दू टा पएर, दू टा हाथ। तीर जकाँ भगैत छलहुँ, लट्टू जकाँ नचैत छलहुँ.. \nिघरर्.. (लट्टू जकाँ गोल-गोल घुमबाक ᮧयास करैत अिछ।) \nयुवती :      फे र? \nमंगतू :      फे र की? (िरजवर् होइत) छोड़ ू! की रखल छ ै ऊ सभ मोन पािड़ क '। निञ त ' ऊ िदन \nघूरत आ ने हमर हाथे-गोर। \nयुवती :      एना निञ बाजी। कहलहुँ ने हम जे हमर स्टोरी पिढ़ क' कोनो मातबिर, दयालु पहुँिच \nसकैत छिथ अहा ँक मदित ल ेल। भ' सकैछ, जे ओ अहा ँक पएरे बनवा द ेथु। आइ-\nकािल्ह खूब चलल छै ने जयपुरी लेग। देखैयो मᱶ एकदम असली लागै छै आ काजो\nएकदम असलीये जकाँ करै छै। \nयुवक :      तᲂ त' पढ़ल छᱶ। पढ़नेही ही हेबᱶ एकरा मादे। \nमंगतू :      (अही ᮧवाह मे) हँ, सुधा चंᮤनक पएर जकाँ। \nयुवक :      एकदम सही। यिद िकओ तोरो पएर एना बनबा द ेलकौ त' तोहᲂ हमरे सभ नाही त \nचिल-िफिर सकबᱶ.. मुदा ई त ' बता जे ई सभ भ ेलᲅ कोना। जन्मे स' एहेन नै छᱶ \nएखने कहलᱶ.. \nमंगतू :      (बीच ही मे) पूरा छलहँ◌ु हम' एकदम अहᱭ सभ जकाँ। नािन्ह टा छलहुँ  छᲅड़ा सभक \nसंग ख ेलाए छलहु ँ। अकास म े ग ु᲻ी देखल ह े.. ऊ.. बकाᲵा सभ ग ु᲻ी ल ूट ल ेल \nपड़ाएल। हमहूँ पड़ेलौ.. भागलहुँ, भगैत गेलहुँ, भगैत गेलहुँ- होस छोिड़क '। निञ \nबूझ' मᱶ आएल जे सोझा स' बस.. (कनेक िस्थर भ' क') ई गणपत काका (केलावाला \nिदस इशारा करैत) छिथ, सएह हमर माय-बाप बिन गेलाह। अस्पताल ल' गेलाह, \nजतेक भ' सकलै इलाज पानी करौलिन्ह!  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nयुवती :      आ अहाँक माय-बाप? \nमंगतू :      दाइ, िकयैक कटल पर न ून बुरकै छी? अरे हम भ ेलहुँ हरामी, सुअरक औलाद! हमरा \nआओरक माय-बाप कोन? एतबे िहम्मित रिहितयैक त' जनम के बाद हमरा मोरी \nमे त' निञ ध' देने रिहितयैक'ने। आब त ' गणपते कᲥा हमरा लेल माय-बाप सभ \nछिथ। \nयुवक :      चलू, जान त' बांिच गेलौ ने! \nमंगतू :      (फे र भड़कैत) ई जान? ई िजनगी? अहाँ के चाही एहेन िजनगी? त' ल' िलय' ने! खुशी-\nखुशी द' देब। मुदा  नि ञ । अ हᱭ  के ि क यैक, ककरो निञ चाहᱭ एहेन िजनगी। ई \nकटल-भांगल, लोथ, अपािहज िजनगी। अरे साहब, कहब बहुत आसान छ ै। अपन \nजीह छै ने। \nयुवती :      कह' सुन' स' मोन हल्लुक भ' जाए छै। \nमंगतू :      नेनपने स' भीख मांगब हमरा ब᲻ अक्खिज बुझाइत छल। न ेनपिन मे, जाधिर हाथ-\nगोर सही सलामित छल , एम्हर-ओम्हर काज क' क', िटकु ली-ककही बेिच क', कप \nप्लेट धो-धो क ' िजनगी बसर के लहुँ। सुनने छिलयै जे काज कर ' बला िधया-पुता \nलेल राित म े स् कू ल चल ै छ ै.. सोचन े छ ल हँ◌ु ज े न ा म  ि ल ख ा  लेब। पिढ़- िलिख \nजाएब त ' क ो न ो  छ ो ट - म ो ट  क ा ज  भेिट जाएत। म ुदा.. ऊ ग ु᲻ी अपन े क ी  ब क ाᲵा \nभेलै, हमर िजनगी के सेहो बकाᲵा क' देलकै। आनक आसरे भ' गेलहुँ हम। मा ंिग-\nचाँिग क', खेनाई! िछया-िछया, कतेक गिहत कमर् छै ई। कएक बेर सोचल, जे निञ \nमाँगब भीख- लग म े फᱶकल पाई सेहो निञ उठबै छी। िघन अब ैय'। मुदा, ई पापी \nपेट िघन स' बिढ़ क' भ' जाइए। \nयुवक :      नाम की भेलौ तोहर! \nमंगतू :      नाम त' ओकर होई छै ने यौ बाबू, जकर माय-बाप रहै छै! रोडबला लोकक कोनो नाम \nहोई छै.., जे-जे कह' लागल, सएह नाम भ ' जाइत छै.. माँिग-चाँिग क' खेने सन्ते  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nलोक आओर हमरा मंगतू कह' लागल। मंगतू स' मँगतुआ। (करूण ह ंसी) \n(मंगतूक गप्प युवक-युवती नोट-बुक मे नोट करैत रहैत छिथ।) \nमंगतू :            आओर साब, हम जहन.. \nयुवक :      (अचानक नोट बुक बंद करैत) अच्छा मंगतू, फे र होइत अिछ भᱶट-घाट। \n(युवती सेहो नोट-बुक बंद क' देइत अिछ। म ुदा ओकर आ ँिख मे अथाह ᮧ᳤ व आ᳟यर्क\nभाव छै। मंगतू हतवाक य ुवक िदस द ेिखते रिह जाइत अिछ। ओ िकछ ु बाजबाक ᮧयास\nकरैत अिछ, मुदा ओ दुनू ओिहठाँ से उिठ जाइत छिथ। ओ द ुनू मंच स' ᮧस्थान करैत, मंच\nक' द ो स र  भ ा ग  स' पुन: अब ै छ ि थ, गप्प-सप्प करैत। ᮧकाश ई द ुनू प र  ।  मंगतू ᮨ ीज \nअवस्था मᱶ..) \nयुवती :      बाप रौ बाप! कतेक सीिरयसली गप्प करैत छलै। कतेक कन्सनᲈ भ' क! संबंध नजायज \nहोई छ ै, बᲬा निञ! . .कतेक आसानी स ' हम सभ अपन भ ूलक च᳎िर दोसराक \nमाथा ओढ़ा अब ैत छी। आ , बना लेइत छी अपना क े पाक-साफ। ई म ंगतू, कतेक \nभाव भरल छै एकरा भीतर। कतेक नीक जकाँ सोचै छै। आ हम सभ पढुआ लोक, \nमाᮢ एकटा भीखमंगा बूिझ ओकरा टािल जाइ छी। \nयुवक :      हे! बेसी भावुक निञ बनी। स्टोरी कर' आएल छी, ओकर िजनगीक रामनामी च᳎िर \nओढ़' निञ। बूिझ पड़ैत अिछ, िकछु बेसीए ᮧभािवत क' देलक ओ ल ुल्हबा। कोनो \nचᲥर-उᲥर त' शुरू   निञ भ' रहल अिछ.. एकदम िफल्मी स्टाइल मे। \nयुवती :      शटअप! अहाँ सभ के एकरा अलावे आओर सूझबे की करत?  \n(दुनूक ᮧस्थान। ᮧकाश मंगतू प र ।  ऊ  ई  दुनू के  ज ा ए त  देखैत छै, िकछु.. िकछु अ संतु᳥, \nिकछु-िकछु संतु᳥।) \nमंगतू :      चिल गेलाह! भिर पोिख गप्प भेबो निञ कएल आ.. (संतुि᳥ क भाव स) तइयो पिहल \nबेर आई कोनो पढ़ल िलखल लोक स ' गप भेल। मोन त ' होइ छल ज े बितयिबते  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nरही। मुदा.. बीचिह मे.. भ' सकै छै, जतेक सूचना चाही, भᱶिट गल हुअए.. तइयो.. \nजतबे गप्प भेल, नीक लागल.. हम त.. हमरा त ' मोन होइते रहैत अिछ ज े हम \nएहेन-एहेन लोक सभ स ' गप्प करी -  देस, दुिनया, समाज आ अपना पर।\n(उल्लिसत स्वर मे)  गणपत कᲥा! देखलहुँ अहाँ। ओ सभ हमरा स ' गप्प केलाह। \nपᮢकार सभ.. पढुआ लोक सभ। आब जरूर हमर िजनगी बदिल जाएत। हमर ा\nपएर भेटत, काज भेटत.. कतेक सोहाओन समय हेतै ओ.. \n(गणपत काका केराक चंगेरी उठौने ओकरा लग अबैत छै आ सभ' स' उतरल केरा ओकरा \nदै छै।) \nगणपत :     ले, खो!  \nमंगतू :      काका.. हमर गप्प निञ सुनै छी !  \nगणपत :     सभ स ुनै छी। पᮢकार छिथ। हुनका आओरक काज े छ ै द ो स र ा  आ ओ र क  ि ज न गी\nबनेनाइ। \n(केरा देइत) ले, खतम क' ले त' हम जाइ.. \nमंगतू :      कत? \nगणपत :     घर! बेटी बाट तकै त होएत। सीधा-पानी ल' क' जेबै, तहने ने चूिल्ह मे आंच पजरतै। \nमंगतू :      ( नमगर सांस ल ेइत) ह ँ, घर! अई ठा ँ स भ  के न ी क - बेजाय, पैघ, छ ो ट-  अ प न  घ र  छै, \nपिरवार छ ै, िधया-पुता छ ै, ओकरा आओर ल ेल ओकरा सभ के घ ुरबाक छ ै। \nपिच्छम िदस डूबैत घुरैत स ुरूज जका ँ। आरामक ओसा ंिस ल ेल, पिरवारक बी च \nअपन सुख-दुख बाँट' लेल। \nगणपत :     ( ओसांिस भिरक ') हँ रौ, घर  आ पिर वा र ! ि टन ाक  च दर ा, पोलथीन स ' छारल चा र \nिबᱫाक घर, जािह मे ठामᱶ-ठाम भूिर। सेहो चार-छओ मास पर म ुंसीपाल्टीबला \nखसा दै छै। सभ बेर के  तोिड़-फोिड़ मᱶ पांच मे स' टीन टा चीज गायब भ' जाइ छै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nबेटी जवान भ' गेल। लोक आओर घूरैत रहै छै, हम िकछुओ निञ क' पबै छी। (उिठ \nक' ि ब द ा  हो इ त  अ ि छ।  ᮧ क ा श  ओ क र ा  प ा छां।  ए क  क ो न् ट ा  मे म ा थ  प र स' चंगेरी \nउतारबाक अिभनय। स ंगिह पा᯴वर् स' 'ऐ चमेली', गै छप्पन छुरी, कोम्हर जाइ छᱹ \nकरेजाक छप्पन टुकड़ी क' के ', 'एम्हर आ, एᲥिह राित मे रानी बना देबौ' 'ऐ, आती \nक्या खंडाला' सनक स्वर ।) \n.. बेटा जवान भ ' गेल अिछ। म ुदा चािर टा पाइ कम ेनाइ अपना इᲯत पर ब Ჵा\nबूझैत अिछ। \nबेटा :       (घुसैत) रौ बुढ़बा, भिर िदन सेठ जकाँ बइसल रहले िक िकु छ बेचबो के लᱶ। (नेपथ्य िदस \nमुंह क ' क') िकओ अिछ ? िकछु छ ैहो खाए-िपय ' लेल िक सभ ठ ुंसा द ेलही ई \nमहाराजा के ।  \n(नेपथ्य िदस स ' 18-19 वषर्क एकटा लड़की हाथ म ᱶ थ ा र ी  ल' क' अबैत \nअिछ। एम्हर स' ऊ थारी ल ' क' अबैत अिछ आ दोसर िदस स ' दू-तीन टा ग ुंडा \nसनक लोक अबैत अिछ आ लड़की के अ᳣ील रूप स' घूरैत अिछ। लड़की भाई के \nथारी देइत अिछ। भाइ थारी द ेिखक' फᱶक देइत अिछ।) ई सूखल-टटाएल रोटी आ \nपािन जकाँ तीमन! ई खाएक छै? \nगुंडा 1 :     रौ राजू! तᲂहो कत' आिब जाइ छ ै मगजमारी कर ' लेल। रौ मीता , चल हमरा स ंगे। \nतोरा त ंदूरी िचकन ख ुएबौ। म ुगᱮक टंगड़ी ( बोतलक इशारा कर ैत) एकदम म ेम \nचीज.. मोन खुस भ' जेतौ.. मुदा..  \nराजू :       मुदा की? \nगुंडा 2 :     िकछु लेब' लेल िकछु देब' पड़ै छै ने यार! \nराजु :       हमरा लग अिछए की? ई बुढ़बा राखलए िकछु हमरा लेल?  \nगुंडा 3 :     नगीना रौ नगीना। एकदम पटाखा छौ तोहर घर मे आ कहै छᱹ जे बुढ़ऊ िकछु छोड़बे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nनिञ के लकौ अिछ?  \nगुंडा 1 :     एहेन मोट-ताज मुगᱮ । किहयो हमरो टेस्ट करा यार! \n(िनलर्Ჯ हंसी। लड़की स ुकुचाक' भी त र चिल जा इत  अि छ। गण पत  ि खिसया  क' ओकरा \nिदस बढ़ैत अिछ, मुदा बेटा बीचिह मे छेिक लेइत छै।) \nबेटा :       हे हमर परम पूज्य िपताजी! कत' जा रहल छी अहाँ? ई सभ के छिथ, बूझलए अहाँ के ? \n.. ई  स भ  ह म र  द ो स् त  छ ि थ  आ  ह म र ा  तंदूरी म ुगार् ख ुआब' ल' जा रहल छिथ।\n(िचिचयाक') रौ ब ुढ़बा, ला, िनकाल, जे छ ौ  त ो र ा  ल'ग। ( जबदर्स्ती ओकर पा इ \nछीनैत छै। गणपत िचकर ैत अिछ। ओकर िचकराब स ुिन लड़की भीतर स ' अबैत \nअिछ आ बाप के बचाब' लेल बाप िदस भग ैत अिछ। एक ग ुंडा ओकर गाल छुिब\nलेइत अिछ, दोसर ओकर हाथ खᱭिचक' बाहर ल' जाइत अिछ। ई देख गणपत पाइ \nछोिड़ बेटी के बचाब' भागैत अिछ। बेटा पाछाँ स' एक लात ओकरा जमबैत अिछ। \nगणपत म ुंहक भर े ख सैत अिछ। ब ेटा सम ेत सभ िकयो ठठाइत िनकिल जाइ त\nअिछ। पा᯴वर् स ' लड़ क ी क  ि च क र ब  आ  गुंडा सभक अ Ჵाहास आ अ᳣ील ᮧलाप\nसुनाइ दैत छै। तेज संगीत.. बᱶजोक तेज ध्विन हठात समा᳙ होइत अिछ। मंच पर\nघोर अंधकार आ स᳖ाटा!) \n (अिगला अंकमे जारी) \n------ \n२.४. िरपोतार्ज-नवेन्दु कु मार झा \nिरपोतार्ज-  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \n \nनवेन्दु कु मार झा  \nअंशकािलक सभाचार वाचक सऽ अनुवादक  \nमैिथली ’ संवाद’, ᮧादेिशक समाचार एकांश  \nआकाशवाणी , पटना  \nछाᮢ संघक चुनावक ᮧित उदासीन अिछ सरकार  \n                   नवेन्दु कु मार झा * \nछाᮢसंघक अिस्तत्व िबहार मे स म ा ᳙  भ ऽ गेल अिछ । द ुभार्ग् य  ई  अ ि छ  जे जािह छाᮢ आन्दोलनक माधम सऽ\nराजनीितमे अपन प ैढ बना सᱫाक कु सᱮ धिर पहूिच ल ालू ᮧसाद ए खन के न्ᮤीय राजनीितक ध ुिर बनल छि थ \nहुनक पन्ᮤह वषर्क शासन कालम े छाᮢ संघ चुनावक ᮧित ओ उदासीन रहलाह मुदा एखनो छाᮢ आन्दोलन क\nकोख सऽ जनिम िबहारक सᱫा स ंचालन क रहल म ुख्य मंᮢी नीतीश कु मार आ उप म ुख्य मंᮢी सुशील कु मार\nम ो द ी  क  सेह ो  ए ि ह  ᮧ ि त  उ द ा स ी न  र वैया सऽ छा ᮢ स भ मे आᮓोश अिछ। वत र्म ा न  र ा ज ग  स र क ा र  त ी न  व षर्क\nकायर्कालमे हालािक कत ेको बेर छाᮢ संघ चुनाव होएबाक स ुगुबुगाहट भेल अिछ म ुदा ओकर साथ र्क पिरणाम\nएखन धिर सोझा निह आएल अिछ ।  \n           िबहार सभ िव᳡िव᳒ालयमे ᮧित वषर् नामांकनक समय छाᮢ संघक नाम पर टाका ल ेल जाईत अिछ । \nमजेदार बात ई अिछ ज े पटना िव᳡िव᳒ालय के ऽ छोिड़ शायदे कोनो िव᳡िव᳒ालय लग एिह टाकाक िहसाब-\nिकताब उपलब्धा अिछ । ᮧदेशक छाᮢ क संग भऽ रहल एिह धोखाधरी पर सरकारक मौन एिह बात क ᮧमाण\nअिछ जे ओ छᮢ शिवत क ताकत के ऽ नजर अंदाज कऽ रहल अिछ । हालािक द ू वषर् पिहने राज्यपालक मंजूिरक \nबाद ᮧदेश सरकार छाᮢ संघ चुनाव करैबाक संके त देने छल । एिह स ंदभर्मे सभ िव᳡िव᳒ालय के ऽ चुनाव सऽ\nसंबंिधत िदशा – िनदैश देने छल । म ुदा ओ माᮢ छाᮢ सभक आिखमे गदार् छोकब छल िकएक तऽ एिहम े कोनो\nसमय सीमा िनधार्िरत निह कएल गेल छल तेँ कतेको िव᳡िव᳒ालय ओिह िदशा-िनदैश क िकछु िबन्दु पर अपन \nआपिᱫ ᳞वत करैत एिहमे सुधारक लेल ᮧस्ताव पुन: सरकार के ऽ पढा द ेलक अिछ । सरकाक एिह ड ेगक बाद \nमाᮢ भागलपुर िव᳡िव᳒ालयमे चुनाव भऽ सकल । एिह मध्य छाᮢ संगठन सभ जखन िव᳡िव᳒ालय ᮧशासन\nपर छाᮢ संघ च ुनावक ल ेल दबाब बनब ैत अिछ तऽ ओ स ंशोिधत ᮧस्ताव क मंजूिरक बहाना बना अप न\nिजम्मेदारी सऽ मुᲦ भऽ जाईत अिछ ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \n           छाᮢ आन्दोलन रास्ता सᱫाक िशखर धिर पहूँचल िबहारक वत र्मान राजनीितक न ेतृत्व छाᮢ संघक\nताकत के ऽ बुझैत अिछ । चाह े लालू ᮧसाद होिथ या िक नीतीश कु मार, सुशील कु मार मोदी आ राम िवला स \nपासवान सभ छाᮢ आन्दोलन उपज छिथ । ओ अपन राजनैितक नेतृत्व के ऽ एिह छाᮢ संघक माध्यम सऽ भेटए\nबाला राजनैितक चुनौती सऽ पिरिचत छिथ । तेँ ᮧदेशमे कोनो नया नेतृत्व निह ठाढ़ भऽ सकए तािह लेल एकटा\nरणनीितक अन्तगर्त छाᮢ संघ चुनाव करैबाक ᮧित उदासीन रवैया अपनौने छिथ । ᮧदेशमे छाᮢ संघक अंितम  \nचुनाव १९८४ मे पटना िव᳡िव᳒ालयमे भ ेल  छ ल  ।  ज ा ि ह मे म ह ा स ि च व क  रू प मे ि व ज य ी  भेल रणवीर न ंदन\nभारतीय जनता पाटᱮक ᮧदेश पदािघकारी छिथ । अपन नीिज कम्पनीक रूपम े राजनीितक दलक उपयोग क रै\nबाला नेता सभके ऽ ई जनतब छिन ज े छाᮢ संघक िवजयी ᮧितिनिध भिवष्यमे दलक राजनीित म े आिव सकै त\nछिथ ओ हुनका लेल खतरा बिन सकै त छिथ तेँ एकर सभ सऽ कड़ गर उपाय छाᮢ संघ चुनाव निह कराएब अिछ\n।  \n                                   +++  \n  \nभाषाई अकादमीक िवकासक लेल उठल सरकारक डेग  \n                       नवेन्दु कु मार झा  \n    िबघरमे लोक भाषाक सम ृि᳍ आ भाषाक िवकासक लेल कतेको भाषाई अकादमी काय र्रत अिछ म ुदा एिह\nअ क ा द म ी  स भ क  ठेकान पाता लगाएब म ुिश्कल अिछ । बदहालीक मािर झ ेिल रहल अकादमी सभक जख न\nिवकास निह भऽ सकल तऽ ओ भाषाक कत ेक िवकास करत ई सोचब अन ुिचत होएत । ᮧदेशमे कायर्रत मैिथली, \nमगही , भोजपुरी संस्कृ त , बग्ला आ दिक्षण भारतीय भाषा अकादमी एखनो िवकास सऽ कोसो दूर अिछ जहॉ-\nतहॉ चिलरहल एिह अकादमी सभ एखन धिर कोनो स्थायी ढेकान निह अिछ ।  \n           न्यायक संग िवकासक तीन वष र् पूरा कऽ च ूकल वतर्मान राजग सरकार क नजिर आब एिह अकादम ी \nिदस ग ेल अिछ । एिह स ंस्थान सभ काम काज पटरी पर अनबाक ल ेल ᮧयास शुरू  क ए ल क  अ ि छ  ।  म ा नव\nसंसाधन िवकास िवनागक िनयंᮢणाधीन एिह संस्थान सभक िवकासक लेल एकटा ब्लू िᮧन्ट िवभाग ᳇ारा तैयार\nकएल ग ेल अिछ । एिह योजनाक अन्तग र्त िवभाग एिह भाषाई अकादमी सभम े शोधक काजक स ंगिह \nपाण्डुिलिप सभक ᮧकाशन आ ओकर िबᮓीक ᳞वस्था करबाक योजना बनाओल जा रहल अिछ । राजधानी मे\nजᮢ-तᮢ चिल रहल एिह संस्थान सभक कायार्लय एक छतक नᱭचा अनबाक ᮧयास सेहो तेजी सऽ चिलरह ल\nअिछ ।  \n          सभ भाषाई अकादमी एकिह पिरसरमे रहए एिह लेल राजधानीमे स्थलक चयन कएल जा रहल अिछ ।\nएिह ᮓममे िबहार राष्ᯡभाषा पिरषद् पिरसर आ एिह लगम े िस्थत संस्कृ त िवधालयक  खाली पड़ल जमीन क \nचयन कएल ग ेल अिछ । िवभाग एिह द ूनू स्थान मे सऽ कोनो एकटा स्थान पर सभ भाषाई अकादमीक ल ेल िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nसुिवधा सम्प᳖ पिरसर बनैबा पर गंभीरत सऽ िवचार कऽ रहल अिछ । सरकारक म ंशा एिह अकासमी सभ क\nउ᳎ेश्य पूरा करब अिछ आ एिह ᮓममे पिहल ᮧाथिमकता एिह लेल आधारभूत संरचनाक िवकास करब अिछ ।\nएक र  ब ा द  स् थ ा न ी य  भ ा ष ा क  ि व क ा स  आ  श ो ध क  क ा ज  शुरू कएल जाएत स ंगिह पाण्डुिलिप क ᮧकाशन आ\nᮧकािशत पुस्तकक िᮩᮓीक ᳞व स् था क ए ल  ज ाए त  जाि ह  स ऽ  ए िह  अ क ादमी  स भ  के ऽ आ ि थक  रू प  स ऽ  म जगूत\nबनाओल जा सकए ।  \n              कतेको वषर् पूवर् जािह उ᳎ेस्य सऽ एिह संस्थान सभक गठन कएल गेल छल ओिहम े कतबा सफलत ा\nभेटल से एिह संस्थान सभक वतर्मान िस्थित के ऽ देिख स्प᳥ भऽ जाईत अिछ । ᮧारंिभक कालमे अपन उ᳎ेश्य िदस \nबढ़ल एिह स ंस्थान सभक गितिविध कत ेको वष र् स ँ म ंद पड़ल अिछ । माᮢ िकछ ु  गोटेक  द र म ा ह ा  आ  ि कछु \nसािहत्यकार के ऽ मिहमा मंिडत करए बाला एिह संस्थान सभक गितिविध सुचाढ रूप सऽ चल ैबाक लेल सरकार\n᳇ारा ᮧयास ᮧारंभ करब स्वागत योग्य अिछ । ज्यो एिह िदस सरकार इमानदारी सऽ ᮧयास कएलक तऽ कतेको \nलष्धर् सािहत्यकारक दुलर्भ पाण्डुिलिप प ुस्तककार रूपम े सािहत्यᮧेम ी क  स ो झ ा  आ ओ त  आ  भ ा ष ा क  ि व क ा सक\nरास्ता भेटत । शोध आिदक काज श ुरू भ ेला सऽ भाषाक संदभर्मे नव-नव जनतब सेहो सोझा आओत जकर लाभ \nसािहत्यक शोधाथᱮ आ छाᮢ सभ के ऽ भेिट सकत ।  \n  \n२.५. राजमोहन झा (ᮧबोध सम्मान २००९) सँ िवनीत उत्पलक साक्षात्कार  \nखुलल दृि᳥सँ निह भऽ रहल अिछ समीक्षा : राजमोहन झा  \nसािहत्यकार भाइ-साहेब राजमोहन झाक कै क टा कथा संᮕह आ चािर टा समालोचनात्मक पोथी िलखल छिन्ह।\n मैिथली भाषामे हुनकर एिह योगदानकेँ  देखैत २००९ सालक ᮧबोध सम्मान हुनका देल जाऽ रहल छिन्ह।  \nहुनकासँ मैिथलीक भूत, वतर्मान, भिवष्य आ समीक्षाक गप, संग-संग पािरवािरक आ सामािजक िजनगीक \nताना-बानाक गप विर᳧ पᮢकार िवनीत उत्पल बातचीत मे बुनलिन्ह।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \n \n         िवनीत उत्पल : अहांक जन्म कतय भेल, िदन-वषर् की छल?  \n         राजमोहन झा : हमर जन्म गाम मे भेल, कु मार बािजतपुर (वैशाली)। साल छल १९३४, अगस्त\nमाहक २७ तारीख।  \n         िवनीत उत्पल : आ ᮧारंिभक लालन-पोषण ?  \n         राजमोहन झा : ᮧारंिभक लालन-पोषण गाम म े भेल। िकछु िदनक बाद पटना आिब ग ेलहुं, आगू\nपटनेमे भेल।  \n         िवनीत उत्पल : िशक्षा-दीक्षा कतय भेल ?  \n         राजमोहन झा : ᮧार ंिभक िशक्षा तँ ग ा म मे भ ेल। पटना अएलाक बाद टी.क े . घोष एक े डमी मे\nआठवां मे नाम िलख ेने रिह, जतय सs म ैिᮝक पास के लहुं। एकर बादक पढाई पटना काल ेज, पटनासँ\nभेल। हमर िवषय मनोिवज्ञानक संग-संग लािजक, िहन्दी आ अथर्शाᳫ छल।  \n         िवनीत उत्पल : िपतामह कतेक मोन छिथ ?  \n         राजमोहन झा : हमर िपतामह जनाद र्न झा स ंस्कृ त क  ि व ᳇ ा न  छ ल ा ह ।  हु न क र  मृत्यु १९५१ मे\nभेलिन। गाम मे हमर पढाई हुनकर स ंरक्षण मे भेल छल। िमिडल स्कू ल तकक पढाई तँ हम गाम मे के ने\nरिह। ओ मैिथली मे सेहो िलखैत रहिथ। तािह लेल हमहूँ मैिथलीमे िलखबाक लेल ᮧेिरत भेलहुँ। मैिथली\nसािहत्य मे रू ि च  ज ा ग ल ।  ओ  क तेक ठाम घ ुिम-घुिम कs रचना क े लिथ। महावीर ᮧसाद ि᳇वेदीक िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nसरस्वतीक संपादन करैक संग ओ िमिथला िमिहरक संपादक सेहो रहिथ। करीब एक सौ टा बंगला\nउपन्यासक िहन्दी मे अनुवाद के लिथ, जािह मे िवषवृक्ष, देवी चौधराइन उपन्यास ᮧमुख अिछ।  \n         िवनीत उत्पल : सािहत्यक ᮧारंिभक ᮧेरणा के करा सँ भेटल ?  \n         राजमोहन झा : ᮧारंिभक ᮧेरणा तँ िपतामह सँ भेटल। िपतामहे िशक्षाक आरम्भ करोलिथ। गाममे\nिमिडल तक पढाई काल तक िपतामह े गािजयन रहिथ। पटना एलहु ं तs बाबूजीक (हरमोहन झा) संग\nरहलहुं।  \n         िवनीत उत्पल : घर मे िकनका सँ अहां बेसी नजदीक रही ?  \n         राजमोहन झा : िपतामह संग िपतामहीक सबसँ नजदीक रिह।  \n         िवनीत उत्पल : संस्कृ त परंपरा सँ अंगरेजी परंपरा िदस कोना ᮧवृत भेलहुँ ?  \n         राजमोहन झा : समय बदल ैत गेल, पिहने लोक संस्कृ त पढैत रहिथ। संस्कृ त धीरे-धीरे लु᳙ होइत\nगेल। अंगरेजी िशक्षा स्थान लेलक आओर ᮧभाव बढ़ैत गेल। तखन अंगरेजी आ िहन्दी िदस लोक झुकए\nलागल। हमहुं ओही िदस ᮧवृत भेलहुँ।  \n         िवनीत उत्पल : सािहत्य कए अितिरᲦे क की पेशा छल ?  \n         राजमोहन झा : इम्प्लायमᱶट आिफसर रही। आब िरटायडर् छी।  \n         िवनीत उत्पल : कोन-कोन शहर मे रहल छी ?  \n         राजमोहन झा : जमश ेदपुर, मुजफ्फरपुर, रांची, बोकारो, पटना, िदल्ली मे नौकरी काल रहलहु ं।\nपॉँच साल िदल्ली मे जनशिᲦ भवन मे िडप्युटेशन पर रही।  \n         िवनीत उत्पल : किन भाई-बिहनक संबंध मे बताऊ ?  \n         राजमोहन झा : चार भाई आ एक बिहन छलहु ं। दू भाईक म ृत्यु भए ग ेल आ द ू भाई छी एखन।\nसबसे प ैघ  ह म  छ ी ।  ह म ा र ा  स s  छ ो ट  कृ ष्ण मोहन झा रा ंच ी  ि व ᳡ ि व ᳒ ा ल य  मे मनोिवज्ञानक िशक्षक\nरहिथ। तेसर भाई िव᳡मोहन झा गाम मे रहिथ। सबसे छोट मनमोहन झा सी.एम.काल ेज, दरभंगा मे\nम न ो ि व ज्ञ ा न क  ि श क्ष क  छ ि थ ।  स ब सँ ज ेठ  ब ि ह न  ऊ ष ा  झ ा  छ ल ी ह ,  जे द र भंगा म े छ ि थ ।  बहनोई श ैलेन्ᮤ \nमोहन झा १९९४ म े ि द वंगत भए ग ेलाह । ओ लिलत नारायण िमिथला िव᳡िव᳒ालयक मैिथली\nिवभागक अध्यक्ष छलाह।  \n         िवनीत उत्पल : बाल-बᲬा कए टा आ की करैत अिछ ?  \n         राजमोहन झा : तीन टा ब ेटी अिछ। ब्याह के करो निह भ ेल अिछ। सबस े छोट िमनी झा टीचर\nछिथ। जेठ बेटी ᮕेजुएशन क संग ब्यूटी-आटर् एंड ᮓाफ्टक- ᮝेिनग लेने छिथ। \n         िवनीत उत्पल : अहांक मनपसंद रचनाकार के  छिथ ?   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \n         राजमोहन झा : एकर िनण र्य करब मुिश्कल अिछ। लिलत, मायानंद, राजकमल चौधरीक िलखब\nलोक पिसन कए रहल अिछ। आधुिनक मैिथली कए ᮧारम्भ ओतिहसँ मानल जाइत छैक ।  \n         िवनीत उत्पल : अहांक  अपन नीक रचना कोन ?  \n         राजमोहन झा : सेँ तँ आने लोक कहत। एकर िनणर्य करब मुिश्कल अिछ। रचनाकार कोनो रचना\nकरैये त ँ अ प न  त र हे ब ेस्ट करैत अिछ। ज ेकरा िदलस ँ क र ब  क ह बै, ओ कर ैत छैक। सबस ँ न ी क  देबाक\nकोिशश करैत छैक। कोनो रचना स ुपरसीड करैत छैक, कोनो निह करैत छैक। ई सब बहुत रास फे क्टर\nपर िनभर्र करैत छैक।  \n         िवनीत उत्पल : अहांक पिहल रचना कोन छल ?  \n         राजमोहन झा : रचनाक श ुरुआत हम किवता स ँ कएने रही। तखन हम बी.ए. म े रही, १९५४ क \n ई गप छी। ओकर बाद किवता िलखब एक तरहेँ बंद भए गेल। किवता िलखब छुिट गेल। हमर लेखकीय\nजीवनक दोसर फे ज १९६५सँ शुरू भ ेल। एखन कथा हमर मुख्य िवधा भए गेल अिछ।  \n         िवनीत उत्पल : कोनो किवता सुनेबई ?  \n         राजमोहन झा : किवता कए मन पारब निह चाहब। ओिह ᮝ ेिडशन मे हम िलख ैत रही ज े ओिह\nसमय मे िलखल जाइत रहय। हमर ल ेखनक शुरुआती दौर छल, ओिह समयक ज े सािहत्य ᮧभाव सँ\nिलखल गेल, से रहए। अपने हमरा बुझाएल जे ई कोनो कम र्क निह छैक, तकरा बाद हम ई िलखब बंद\nकए देलहुं।  \n         िवनीत उत्पल : किवता कोनो पिᮢका मे छपल ?  \n         राजमोहन झा : किवता 'वैदेही' मे छपल। 'िमिथला िमिहर' आ 'िमिथला दशर्न' मे सेहो छपल.  \n         िवनीत उत्पल : आ कहानी ?  \n         राजमोहन झा : िमिथला िमिहर मे मुख्यतः कहानी छपल। िमिथला दशर्न मे सेहो।  \n         िवनीत उत्पल : अपनेक रचना िलखब आ छपल म े बाबूजी (हिरमोहन झा) कए कत ेक सहयोग\nरहल?  \n         राजमोहन झा : बाब ूजीक सहयोग िकछ ु निह रहल, ᮧभाव रहल। बाब ूजीक स ंग रचनाक गप\nकरबाक ᮧ᳤ निह उठैत छल। हमर ल ेखन हुनकर ᮧभावक अंतगर्त निह छिन। हुनकर ल ेखन सँ इतर\nहमर िलखब श ुरू भ ेल। एकरा म े दूनू गप अिछ। हुनकर ᮧभाव रहल आ निहयो रहल। हुनकर क्षेᮢ सँ\nहम अपना कए अलग कए लेलहुं। ओना ᮧभाव सँ अलग कोना कए सकै त छी।  \n         िवनीत उत्पल : 'आई-कािल्ह-परसू' पर अकादमीक  पुरस्कार ठीक समय पर भेटल वा निह?  \n         राजमोहन झा : ठीक े  समय पर भ ेटल। ई महत्वपूणर् निह छल की पिहन े भेटबाक चाही छल या िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nबाद मे भेटबाक चाही छल। मन मे एहन कोनो गप निह छल।  \n         िवनीत उत्पल : सािहत्यक अिभयान मे प᳀ीक कतेक सहयोग रहल ?  \n         राजमोहन झा : सािहत्य सँ ओतेक संᮧिᲦ निह छिन्ह। सहयोग-असहयोग कए तािह ᳇ारे ᮧ᳤ निह\nछैक।  \n         िवनीत उत्पल : हुनकर निहयर कतए भेलिन्ह ?  \n         राजमोहन झा : हमर सास ुर त ँ ि द ल् ल ी  भेल। सस ुर क  ि प त ा  अ ल व र  म ह ा र ा ज क  च ी फ  जिस्टस\nरहिथ। िववाह हमर िदल्ली मे भेल।  \n         िवनीत उत्पल : अहां कोन-कोन भाषा मे रचना के लहुं आ कतेक पोथी िलखलहुं ? \n*  र ा ज म ो ह न  झ ा  :  ि ह न् द ी  आ  मैिथली म े ह म र  लेखन भ ेल। दस टा पोथी कथा स ंᮕह आ चािर टा\nसमालोचनात्मक पोथी छैक. \n                     िवनीत उत्पल : भिवष्यक की योजना अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : संस्मरण िलखबाक अिछ। सुमनजी आ िकरणजी पर िलखबाक बाकी अिछ। \n                     िवनीत उत्पल : सािहत्यक दावं-पᱶच कए कतय तक बुझिलयइ ?  \n                     राजमोहन झा : दा ंव-पᱶच मैिथली मे निह सभ भाषा म े चलैत रहैत छैक। ई कोनो नब गप\nनिह छी। एिह अथर् मे ᮧभािवत भेलहुँ। ई तँ स्वाभािवक ᮧिᮓयाक रूप अिछ। ओिहनो ई गप बेसी मेटर\nनिह करैत छैक।  \n                     िवनीत उत्पल : कोन रचना एहन अिछ जेकरा मे अहां केँ  अपन आत्मकथ्य हुअए ?  \n                     राजमोहन झा : सभ रचना म े जीवनक अंश आिबए जाइत छैक। िकया िक अनुभवक आधार\nपर लोक िलखय यै। अनुभवक अंश तँ रहबे करत। आत्मकथात्मकता तँ आिबये जाइत छैक।  \n                     िवनीत उत्पल :  'िनष्कासन' कथा तँ निह छी आत्मकथात्मक ?  \n                     राजमोहन झा : स्प ेिशिफक निह करए चाहब। सभटा कथा म े क ो न ो - ने-कोनो रू पेण\nआत्मकथा भेटत।  \n                     िवनीत उत्पल : समीक्षा लेल की कहब अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : समीक्षा खुलल दृि᳥ सँ निह भऽ रहल अिछ। लोक अपन ईष्यार्-᳇ेष सँ रचना\nकए समीक्षा कए रहल अिछ। िनष्पक्ष व िनभर्य भए कए समीक्षा निह भए रहल अिछ। आई-कािल्ह जे\nसमीक्षा भए रहल अिछ ओिह मे धैयर्क अभाव अिछ। ऑब्जेिक्टव निह रहैत छैक लोक। जकरास ँ रू᳥\nरहए छिथ तकर ठीक स ँ स म ी क्ष ा  न ि ह  क रैत छिथ आ जकरा स ँ न ी क  संबंध छ ैक ओकर ᮧसंग खूब\nउठाबैत छिथ। समीक्षा लेल दृि᳥ काज करैत छैक।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \n                     िवनीत उत्पल : की समीक्षा करबा मे ᳞िᲦगत आक्षेप आवश्यक अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : समीक्षक बुझैत छिथ, ज े हम समीक्षा कए रहल छी, तँ लेखक पर उपकार\nक ए  र ह ल  छ ी ,  हु न क ा  ह म  उ प कृ त  क ए  र ह ल  छ ी ।  ए क ांगी द ृि᳥कोण बड़का फे क्टर अिछ। समीक्षा मे\nरचनाक समीक्षा होएबाक चाही निह िक ᳞िᲦगत आक्षेप। \n                     िवनीत उत्पल : ई गप किहया सँ छैक ?  \n                     राजमोहन झा : पिहनो रहए, आबो छैक। संकीणर्ता बेसी भए गेल अिछ। हमर िवचारे पिहने\nएतेक निह छल ज े ए ख न  भ ए  र ह ल  छैक ।  अ प न  ल ो क  क ए  घुसाबैक ल ेल मारामारी भए रहल छ ैक।\nहालत जेहन भए रहल छैक तकर िवरोध होएबाक चािह।  \n                     िवनीत उत्पल : नवतुरुआक लेखनकेँ   कोन दृि᳥ सँ देखैत छी ?  \n                     राजमोहन झा : नबका लोक भाषाक िदस उदासीन छि थ। बेसी लोककेँ  भाषाक ᮧित मोह\nनिह छिन, अपनत्व निह छिन। जिहना-जिहना जेनरेशन आगू भेल, भाषाक उदासीनता बढ़ल गेल। बेसी\nलोक मैिथली बाजब छोिड देने छिथ।  \n                     िवनीत उत्पल : मैिथली मे दिलत सािहत्य लेल अहांक मंत᳞ की ◌ािछ ?  \n                     राजमोहन झा : सािहत्य म े वगᱮकरण ᮧवृित जे भए रहल अिछ, ओ िवखिण्डत कए रहल\nअिछ। सािहत्य सृजनात्मकता सँ ध्यान हटा कए िवशेष वगर् पर ध्यान देबासँ सािहत्य िवखिण्डत होएत।\nदिलत कए लेखन मे अएबाक चाही।  \n                     िवनीत उत्पल : ᳫी लेखक लेल की कहब अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : ᳫीगण कए सािहत्य लेखन मे जरूर अएबाक चाही। कोनो वग र्क लेल समᮕ\nसािहत्य कए िवखिण्डत निह करबाक चािह। खंिडत द ृि᳥ निह हेबाक चािह। एकरा ल ेल चाही समᮕ\nदृि᳥।  \n                     िवनीत उत्पल : मैिथली भाषा मे ᳫी लेखकक संख्या िकएक कम अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : सबहक म ूल म े िशक्षा अिछ। िमिथला मे ᳫी िशक्षाक ᮧचार-ᮧसार निह\nभेल। सहभािगता आ सहृदयताक कमी रहल।  \n                     िवनीत उत्पल : मैिथली केँ  संिवधानक आठम अन ुसूचीमे शािमल ह ेबासँ िवकासक ल ेल की\nकहब अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : जतय तक भाषाक ᮧ᳤ छैक, संिवधान संगे यूपीएससी परीक्षा मे शािमल\nहोयबाक गप छ ैक, एकरा स ँ ि क छु ख ा स  ब ल  भेटिह बला निह छ ैक। भाषाक सम ृि᳍क लेल समपर्ण\nचाही। तकर ᮳ास भए रहल अिछ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \n                     िवनीत उत्पल : तखन की कएल जाए ?  \n                     राजमोहन झा : म ूल गप भाषाम े ᮧ वृत बᲬा सभ हुअए। स्कू ल स ँ प ि ह ने प ि र व ा र  छैक।\nपिरवार मे भाषाक समुिचत स्थान देल जाए, तखने बᲬा सबहक िवकासक संग भाषाक िवकास होएत।\nई गप धीरे-धीरे कम भए रहल अिछ।  \n                     िवनीत उत्पल : नवलोकक लेल िक कहब अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : हुनका सभ कए सािहत्य सँ ओ लगाव निह छिन जे पिहलुका लोक कए छल।\nजखन धिर नवलोक कए सािहत्य सँ लगाव निह होएत तखन धिर िकछु निह होइत। एकर बादे मैिथली\nकए उᲰवल भिवष्य छैक।  \n                     िवनीत उत्पल : एखुनका समीक्षा लेल की कहब अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : म ूल वस्तु लोक छैक। समीक्षाक लेल यैह छैक। जाऽ तक लोक निह बदलत, \nदृि᳥कोण निह बदलत, ऑब्जेिक्टव निह होएत, तखन धिर िकछु निह होएत। समीक्षाक लेल तटस्थता\nचाही, िनरपेक्षता चाही।  \n                     िवनीत उत्पल : मैिथली भाषाक ᮧचार-ᮧसार लेल की करबाक चाही ?  \n                     राजमोहन झा : ई िनभ र्र करत सरकार पर, ई काज ब ेस ी  न ी क  ज क ाँ क ए  स कै त अिछ।\nसामूिहक ᮧयास लोकक होएत, संस्था आगू आएत, तखन होएत। म ैिथलीक नाम पर ज े तमाशा होइत\nअिछ, ओकरा बंद कई पड़त। लोक रुिच जगाबक लेल काज करए पड़त।  \n                     िवनीत उत्पल : ᮧचार-ᮧसार लेल नवलोककेँ  कोन दृि᳥ सँ देखैत छी ?  \n                     राजमोहन झा : समय-समय पर सभ िकछु बदलल। नव जनरेशन आयल। समय मे पिरवतर्न\nभेल। अपन संस्कृ ित लेल, भाषाक लेल पिहलुक लोक मे समपर्ण बेसी छल। जेना-जेना जनरेशन बदलल, \nसमपर्ण कम भए ग ेल। एक तरह े क ि ह  स कै त छी ज े व ैि᳡क सम्पूणर्त ा  ि द स  बेस ी  ब ढ़ ल  गेल अिछ, \nस्थानीयक िविश᳥ता पाछु छुिट रहल अिछ। ग्लोबल बेसी हुअए लागल लोक, लोकल गौण भए ग ेल।\nएकरा मे सामंजस्य रखबाक चाही। एकरा बूझए पड़त। िविश᳥ता आ सारभौमता स्थानीयता मे छैक।\nसभ संग हेबाक चाही। अपन जे िविश᳥ता छैक तकरा िबसिर जाइ सेहो उिचत निह छैक। सबहक संग-\nसंग चलैत अपन िविश᳥ता निह छोड़बाक चाही।  \n                     िवनीत उत्पल : लेखन मᱶ जीवनानुभवक की स्थान छैक ?  \n                     राजमोहन झा : जीवनान ुभव लेखनक समस्त आधार छैक। अनुभव पक्ष शून्य रहत तँ अहां\nकी िलखब। अहांक िलखब सािहत्य निह रहत।  \n                     िवनीत उत्पल : आजुक युगक बाजारवादी दुिनया आ सािहत्यक लेल की कहब अिछ ?   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \n                     राजमोहन झा : जावत अहा ं बेिसक नीड्स म े अपना कए सीिमत राखब तखन की होएत।\nसािहत्य आगूक चीज छैक। भौितक साधना मे अपनाकेँ  सीिमत राखब तँ सािहत्य िदस िवमुखता उत्प᳖\nहेबे करत। ई मूल जरूरत छ ैक, ई आवश्यक छैक, तकरा संग-संग नैितक मूल्य सािहत्यक लेल आवश्यक\nछैक। नैितक मूल्यᲂ उपेिक्षत निह रहए, ई पक्ष सबल हुअए। मूल जरूरत िदस लोकक ब ेसी ध्यान छैक, ई\nᮝᱶड चिल रहल छ ैक आ आग ुओ ई रहत। जिहना-जिहना भौितक स ुख-सुिवधा बढ़ल उᲬ मूल्य मे ᮳ास\nहोइत गेल। ओिह िदस स ँ देखब तँ राजनीित ᮧमुख होइत ग ेल। दोसर पक्ष ई जे अध्यात्म पक्षक ᮳ास\nहोइत गेल, जखन िवकास बढ़ल। भाषा म े तकनीकक िवकास त ँ भेल, मुदा जे मूल्य बेसी रहिन ओिह्मे\n᮳ास भए रहल अिछ। बाहरी िवकास बढ़ला सँ जे िविश᳥ता, जे िस्मता छैक ओ कम भ ेल। बहुत लोक\nकिह रहल छिथ ज े भाषा मिर रहल अिछ, स े ठीक कह ैत छिथ। घर स ँ िनष्कािसत भए रहल छ ैक ई\nभाषा। पािरवािरक भाषा निह रहल ई, मरबाक लक्षण छैक।  \n                     िवनीत उत्पल : एकर उपाय की ?  \n                     राजमोहन झा : समयक धार कए कोनो ᮧयास सँ बंद निह कए सकै त छी। िशक्षाक िवकास\nभेल अिछ। पढ़ए बलाक स ंख्या बढ़ल। स्कू लक संख्या बढ़ल। जािह अनुपात मे ई बढ़ल ओिह अन ुपात मे\nआंतिरक मूल्य घटल। जानकारी तँ बेसी बिढ़ गेल अिछ, सूचनात्मक ज्ञान बᲬामे जतेक बेसी छैक, ओिह\nउ᮫ मे ओिह जमाना म े निह रह ै। मुदा, ज्ञान धरले रिह ग ेल। िशक्षा मे जे िवकास भ ेल अिछ, ई वृि᳍\nसंख्यात्मक अिछ, गुणात्मक िवकास निह भेल अिछ। ई बात सही छैक, जतेक स्कू लक संख्या बढ़ल, ज्ञान\nओतबेक कम भए गेल।  \n                     िवनीत उत्पल : तखन िवकास ख़राब गप अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : ᳫी िशक्षा पिहने निह रहए, काफी व ृि᳍ भेलए। मुदा, बहुत रास साइड\nइफे क्ट भेल। दवाई बढ़ल, साइड इफे क्ट मे वृि᳍ भेल। ओकरा रोकबाक कोनो उपाय निह भेल अिछ।  \n                     िवनीत उत्पल : अहां  ᮰े᳥ रचना ककरा कहब ?  \n                     राजमोहन झा : सव र्᮰े᳥ रचना ओ होयत अिछ, जे ओिह य ुग बीत ग ेलाक बादो ᮰े᳥ रहत\nअिछ। कालजयी छ ैक। कायम रह ैक छैक  प ोथी आ  र च न ाक ार ।  सुमनजी, िकरणजी, आरसी बाब ू ᮰े᳥\nरचनाकार रहिथ। हुनकर रचना एखनो ᮰े᳥ मानल जाइत अिछ।  \n                     िवनीत उत्पल : एहन कोन रचना छ ैक जकरा  फु सर्त भेटला पर अहा ं बारंबार पढैत छी ? \nजखन मानिसक परेशानी रहैत अिछ तखनो ?  \n                     राजमोहन झा : एहन कोनो पोथी निह अिछ। जखन ज े भेट जाइत छ ैक, तकरे पढैत छी।\nमानिसक सुधाक शांित लेल जे पोथी उपलब्ध रहैत अिछ सैह भऽ जाइत अिछ।  \n                     िवनीत उत्पल : मानिसक शांित लेल की करैत  छी ?   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \n                     राजमोहन झा : एहन कोनो काज निह छ ैक ।  उ प ल ब् ध त ा  प र  ह म  क ो न ो  क ा ज  क रैत छी।\nिलखबाक मन होइत अिछ तँ िलिखयो लैत छी। मनक अनुरूप काज तािक ल ैत छी।  \n                     िवनीत उत्पल : सािहत्यक रचनाक लेल की योजना अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : बाबूजीक रचनावली िनकालबाक लेल सोचने छी। तीन खंड िनकािल चुकल\nछी आ तीन ख ंड बाकी अिछ। अपन तीन टा पोथी िदमाग म े अिछ। पिहल- स ंस्मरण संᮕह आ दोसर\nआलोचनात्मक/समीक्षात्मक लेख संᮕिह त  क र ब ाक  अ िछ।  तेसर ई ज े क थ ा  स भ छूटल छैक, लेख सभ\nसेहो छूटल छैक, ओकरा िनकलबाक अिछ। \n                     िवनीत उत्पल : जीवनक लेल की योजना अिछ ?  \n                     राजमोहन झा : प्लािनग क िहसाब सँ जीवन निह चलैत छैक। पािन जिहना बाट तािक लैत\nछैक, तिहना जीवन चलैत छैक। प्लािनग सँ बहुत काजो निह होइत अिछ। एकर आवश्यकता सेहो निह\nहोइत अिछ। प्लािनगक अन ुसार सभ काज भए जाइत, एहनो निह होइत अिछ। Men proposes \nGod disposes. हम तँ सोचैत छी जे propose निह कएल जाएत। एिहना जीवन छैक।  \n                     िवनीत उत्पल : जीवन आ सिहत्यक दृि᳥ सँ अपनेक कोन समय सभसँ बेसी नीक छल?  \n                     राजमोहन झा : 1965 स ँ 1975 धिर समय सबस ँ नीक रहल, सािहत्य द ृि᳥ सँ सेहो आ\nसामान्य दृि᳥ सँ सेहो। ओकरा बाद खराबे किह सकै त छी. किहया धिर चलत निह जनैत छी। \n                     िवनीत उत्पल : रचना करैत काल की ध्यान रखबाक चाही ?  \n                     राजमोहन झा : कालजयी रचना ल ेल कोनो िस᳍ांत वा ᮧिशक्षण निह होइत अिछ। सािहत्य\nरचनाक लेल कोनो पाठ निह होइत अिछ। एकर कोनो उपयोिगता निह होइत अिछ। आन कला क लेल\nस्कू ल छैक। सािहत्य लेल निह छैक। कोनो एहन ᮝेिनग स्कू ल निह छैक जे सािहत्यकार बनायत। कोनो\nिवज्ञापन निह छैक जे छह मास मे ई चीज िसखा देत।  \n                     िवनीत उत्पल : मैिथली सिहत्य मे नव लेखक केँ  की सुझाव देब ?  \n                     राजमोहन झा : माग र्दशर्न आ सुझावक पक्ष मे हम निह छी। िजनका म े ओ ᮧितभा/योग्यता\nहोएत, ओ अपन बाट तािक ल ेताह। िसखओने सँ िकयो सीखबो निह करत। म ूल वस्तु अनुभव छैक. \nअनुभव स ंप᳖ छी, अनुभवक स ंवेदनाक पकड़बाक हुनर अिछ। स े ल ेखक म े अ ंतिनिहत रह ैत छ ैक ।\nरचनाक लेल अनुभव करबाक तागित जरूरी छ ैक। तकरा िबना लेखन निह होएत। अिभ᳞िᲦक देबाक \nलेल कौशल आ भाषा ह ेबाक चाही। जतय ई िवकास होएत, सफ़ल होएत। ᮧिशक्षण वा मागर्दशर्नक \nजरूरत निह छ ैक। \n *िवनीत उत्पल : ᮧबोध सम्मान 2009 ᮧा᳙ करबाक लेल बधाई।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \n२.६. सुशांत झा-हमर सपना के र िमिथला \nसुशांत झा \nहमर सपना के र िमिथला \nहमर सपना के  िमिथला के हन अिछ...हम भिवष्य के दीस टकटकी लगा कय द ेिख रहल छी आ एकटा स ुन्दर आ\nसमृ᳍ इलाका के  तस्वीर मोने मोन बना रहल छी। हमर सपना क े  िमिथला मᱶ एखनतक िकछुए रंग भरल गेल\nअिछ-जेना दरभंगा मᱶ एकटा य ूिनविसटी आ म ेिडकल कालेज, जयनगर तक बड़ी लाईन आ न ेशनल हाईवे के  \nतहत बनय बला चािर लेनवला सड़क जे िमिथला के  हृदयस्थली बाटे गुजरत। हम कल्पना कय रहल छी जे एिह\nहाईवे के  िकनार मᱶ दजर्नᲂ इंिजनीयᳳरग आ मेिडकल कालेज खुिज जायत। हम ई सोिच रहल छी जे झंझारपुर के\nबायोट्कनालाजी के  कालेज मᱶ के रल के  बᲬा सब जखन एडिमशन लेत त कतेक नीक हेतै।  \n  \nह म  ओ ि ह  ि द न  के  क ल् प न ा  क य  र ह ल  छ ी  ज ख न  न ा थर्-इस् ट  आ  द ि क्ष ण  भ ा र त  के  ब Წ ा  स ब  ग ा ड़ ी  ि र ज वर् क य \nकाठमांडू के टूर पर िनकलत तखन लौकहा-जयनगर के  नजदीक कोनो ढ़ावा पर ओकरा सबके  डोसा खाइके सीन\nके हेन हेतैक। एखन जकरा हमसब कस्बा कहैत िछयैक से झंझारपुर, िनमर्ली, सकरी, सुपौल आ उदािकसुनगंज मᱶ \nढे़र रास उ᳒ोग धंधा खुिज जायत।हम सोिच रहल छी जे ओ िदन के हन हेतैक जखन िमिथला के  इलाका मᱶ अपन\nघर लग सबके  रोजगार भ ेिट जेतै, ,सबके  अपने घर लग इ ंिजनीयᳳरग आ एमबीए कालेज मᱶ एडिमशन भ ेिट \nजयतैक आ बड़का बड़का कंपनी अपन कायार्लय दरभंगा आ पूिणया मᱶ खोलत। हम ई सोिच रहल छी ज े हमर\nमखान के  दुिनया भिर म ᱶ ᮩांिडग भय जेतैक आ ओकरा ईस्ट-वेस्ट कािरडोर बला हाईवे के  ᳇ारा गोवाहाटी आ \nओतय स ं इंडोनेिशया तक भ ेजल जा सकै छ। कखनो ई सोच ᱹत छी जे ह ा ई वे ब ि न  गेलाक के  ब ा द  ि स ि Ქ म  आ \nदािजिलग तक 3-4 घ ंटा के  रास्ता भ जेतैक। तखन िमिथला के  बᲬा सब सेहो दािजिलग पढ़य जा सकत, आ \nयुगल लोकिन हनीमून मनबय के  लेल िसिᲥम। \n  \n  \nहमर िमिथला मᱶ मानव ᮰म के  कोनो कमी निह, पािन के  कोनो कमी निह, मेधा के  कोनो कमी निह-कमी अिछ \nत िनयोजन के। अगर हम अपन मानवशिᲦ के  रोजगार ᮧदान क दी त हमरा सं बेसी िवकिसत िकयो निह भ\nसकै त अिछ। \nकोसी पर रेलवे पुल सेहो बिन रहल अिछ, आ हाईव े के  तहत सड़क पुल सेहो बनबे करत। एिह तरहे ई दुनू पुल\nफे र सं िमिथला के  जोड़ै बला सािबत होयत-कोसी नदी िम िथला के  दू फांक मᱶ बांिट कय रािख देने छल। हम ई  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nसᲂचैत छी जे एही तरहक एक टा फोर लेन हाईवे अगर मोकामा सं जयनगर तक भाया समस्तीपुर बिन जयतैक\nत के हेन बिढ़या होयतैक। सरकार के  चाही जे मुजफ्फरपुर सं बरौनी आ आगू गोहाटी जायबला हाईवे नंबर 28 \nके  सेहो फोर लेन बना दैक-तािक अिह इलाका के  समᮕ िवकास संभव भ जाईक। हम ईहो कल्पना क रहल छी जे\nनेपाल मᱶ जल्दीए शांित आ सु᳞वस्था कायम भ जेतैक आ नेपाल सं ᮧचुर माᮢा मᱶ िबजली िमिथला के  इलाका\nके  जगमगैत। \n  \n नेपाल आबैबला अंतरा᳦ीय टूिरस्ट लोकिन सेहो िमिथला के  रुिख करताह। ल ेिकन हुनका सबके  आकिषत करैक \nलेल हमरालोकिन के  अपन पय र्टन स्थल के  िवकास करय पड़त। िमिथला म ᱶ बहुत रास ऐितहािसक स्थल निह\nछैक-लेिकन हमसब अपन स ंस्कृ ित के  नीक पैके िजग कय क टूिरस्ट लोकिन के  आकिषत कय सकै त छी। सीता के\nजन्मस्थान आ िमिथला के  ᮧाचीन राजधानी जनकपुर, वैशाली आ पाटिलप ुᮢ-बोधगया-नालंदा के  जोड़यबला \nस᳸कट के  ढ़ंग सं िवकास कयल जाय त झ ुंड के  झुंड टूिरस्ट सबके  आकिषत कयल जा सक ै त अिछ। िमिथला के\nलोककला, गीत आ पᱶᳳटग पर आधािरत कायर्शाला आ म्यूिजयम बनबैके  आवश्यकता छैक।  \n  \nह म र ा  इ ल ा क ा  मᱶ पोखिर क े कोनो कमी निह। हम अगर एकरा ढ़ ंग स ं ᳞विस्थत करी त ई माछ- मखान के  \nउत्पादन के  पैघ आधार त भइय े सकै ये, संगिह एकरा सौन्दयᱮकरण कय हम कय तरहक आिथक गितिविध के\nसेहो बढ़ावा दय सकै त छी। हम इहो कल्पना कय रहल छी जे दरभंगा आ पूिणया मेिडकल हब के  रुप मᱶ उभरत\nआ मुजफ्फरपुर िनणार्ण आ मोटर उ᳒ोग के  कᱶᮤ के  रुप म ᱶ। भागलपुर फे र सं िसल्क आ हस्तकला के  क्षेᮢ मᱶ\nख्याित अिजत करत आ मध ुबनी म ᱶ क ल ा  प र  आ ध ा ि र त  पैघ-पैघ अ ंतरार᳦्ीय सेिमनार होयत। कखनो क ह म \nसोचैत छी जे अगर कोसी के बािढ़ पर काबू भय जयतैक त के हेन बिढ़या सोलो भिर कोसी म ᱶ स्टीमर चलैल जा \nसकै त छलैक-एकटा एहने स्टीमर मᱶ हम अपन सबस िᮧय िमᮢ के संगे कलकᱫा तक के  याᮢा किरतहुं। भारत-आ \nनेपाल के  ब ी च  ओ ह ने स ंबंध भ जयत ैक ज ेहेन अम ेि र क ा  आ  क न ा ड ा  के  ब ी च  छैक-आ द ूनू द ेश के  स ंसाधन के  \nउपयोग इलाका के  िवकास मᱶ कयल जयतैक।   \n \n३.प᳒  \n३.१. धीरेन्ᮤ ᮧेमिष  \n३.२.᮰ी गंगेश गुंजनक- राधा (आठम खेप)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \n३.३. कुमार मनोज कश्यप \n३.४.ज्योित \n३.५. पंकज पराशर  \n३.६.रूप ेश झा \"त्योँथ\" \n३.७.िबनीत ठाकु र \n \n३.१. धीरेन्ᮤ ᮧेमिष  \nधीरेन्ᮤ ᮧेमिष \nएमकीक जतरा \n \nभाइ रे, एमकीक जतरा िनम्मन छै \nदेखही सालक पिहलही िदनमे, रोटीपर आइ ितम्मन छै \n \nिनसिफकरी भऽ खटिल बहुिरयो, एमकी चौरी-चाँचरमे  \nकोनो िगरहतबा हाथ ने देलकै , ओइ लजिबᲯीक आँचरमे  \n \nिचल्हका मूहसँ छीनल दूधक, िशवमठमे ने टघार भेलै \nबहु-बेटीके  इᲯित मीता, देख, ने कतौ उघार भेलै \n \nभोरे नन्हकू  इसकु ल गेलै, जलखै कऽ बस्ता लेने \nकएल काजके  बोिन जे पेलकै, धुथरो आइ िवन खेिखएने \n \nसबके  भेटलै सुपत मजुरी, एमकीके  बोिनहारीमे \nककरो सपना उिधएलै नइ, फे न भोँटक पैकारीमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \n \nकोनो मजूरक एमकी भाइ रे, अपटी खेतमे गेलै ने जान \nलाश गनाकऽ कोनो हिकमबा, बनलै नइ रौ कतौ महान \n \nदुःख-दिलदरा जते छलै से, िटशनेपर जनु छूिट गेलै \nखुशहालीक जेँ टेन ससरलै, चᲵ दऽ िन᳖े टूिट गेलै \n \nहमहीँटा छली सपनलोकमे, सबकु छ पुरने िठम्मन छै \nभाइ रे, अखनो कु छ नइ िनम्मन छै \nहमरासबहक खून-पसेना, ओकरे सँझुका ितम्मन छै \n \nहमरासभक मुस्कीक मोिन्हकेँ  एखनोधिर जे अपन धोिधसँ मुनने अिछ ओिह धोिधकेँ  कु तरैत समतामूलक \nसमाजक िनमार्णमे अᮕसर होइत हमसभ सफलता पािब सकी, जािहसँ हमरासभक नववषर्क याᮢा सिरपहुँ \nआह्लादकारी भऽ सकए।  \n३.२.᮰ी गंगेश गुंजनक- राधा (आठम खेप) \nग गेश गुंजन  \n.\n  ᮰ी डॉ. गंगेश गुंजन(१९४२- )। जन्म स्थान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. (िहन्दी), रेिडयो नाटक पर पी.एच.डी.। \nकिव, कथाकार, नाटककार आ' उपन्यासकार।१९६४-६५ मे पाँच गोटे किव-लेखक “काल पुरुष”(कालपुरुष अथार्त् आब स्वगᱮय ᮧभास \nकुमार चौधरी, ᮰ी ग ंगेश ग ुन्जन, ᮰ी साकेतानन्द, आब स्वगᱮय ᮰ी बाले᳡र तथा गौरीकान्त चौधरीकान्त, आब स्वगᱮय) नामसँ \nसम्पािदत करैत मैिथलीक ᮧथम  नवलेखनक अिनयिमतकालीन पिᮢका  “अनामा”-जकर ई नाम साक ेतानन्दजी ᳇ारा देल गेल छल \nआऽ बाकी चारू गोट े ᳇ारा अिभिहत भेल छल- छप ल  छ ल ।  ओ ि ह  स म य मे ई ᮧयास तािह समयक यथािस्थितवादी म ैिथलीमे प ैघ\nदुस्साहस मानल गेलैक। फणी᳡रनाथ “रेणु” जी अनामाक लोकाप र्ण करैत काल कहलिन्ह, “ िकछु िछनार छौरा सभक ई सािहित्यक \nᮧयास अनामा भावी मैिथली लेखनमे युगचेतनाक जरूरी अन ुभवक बाट खोलत आऽ आध ुिनक बनाओत”। “िकछु िछनार छौरा सभक”\nरेणुजीक अपन अन्दाज छलिन्ह बजबाक, जे हुनकर सन्सगर्मे रहल आऽ स ुनने अिछ, तकरा एकर ᳞Ჳना आऽ रस बूझल हेतैक। ओना \n“अनामा”क क ा ल पुरुष लोकिन कोनो रूपम े सािहित्यक मान्य मयार्दाक ᮧित अवहेलना वा ितरस्कार निह कएन े र ह ि थ ।  ए क ाध\nिटप्पणीमे मैिथलीक पुरानपंथी का᳞रुिचक ᮧित कितपय मुखर आिवष्कारक स्वर अवश्य रहैक, जे सभ युगमे नव-पीढ़ीक स्वाभािवक \n᳞वहार होइछ। आओर जे पुरान पीढ़ीक लेखककेँ िᮧय निह लगैत छिन आऽ सेहो स्वभािवके। मुदा अनामा केर तीन अंक माᮢ िनकिल\nसकलैक। सैह अनाम्मा बादमे “कथािदशा”क नामसँ स्व.᮰ी ᮧभास कुमार चौधरी आऽ ᮰ी गंगेश गुंजन दू गोटेक सम्पादनमे -तकनीकी- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \n᳞वहािरक कारणसँ-छपैत रहल। कथा-िदशाक ऐितहािसक कथा िवश ेषांक लोकक मानसम े एखनो ओिहना छिन्ह।  ᮰ी गंगेश गुंजन \nमैिथलीक ᮧथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक छिथ आऽ िहनका उिचतवᲦा (कथा संᮕह) क लेल सािहत्य अकादमी पुरस्कार \nभेटल छिन्ह। एकर अितिरक्ᱫ मैिथलीमे हम एकटा िमथ्या पिरचय, लोक स ुनू (किवता स ंᮕह), अन्हार- इजोत (कथा संᮕह), पिहल \nलोक (उपन्यास), आइ भोर (नाटक)ᮧकािशत। िहन्दीमे िमिथलांचल की लोक कथाए ँ,  मिणप᳑क नैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहन्दी \nअनुवाद आऽ शब्द तैयार है (किवता संᮕह)। ᮧस्तुत अिछ गुᲳनजीक मैगनम ओपस  \"राधा\" जे मैिथली सािहत्यकेँ आबए बला िदन मे \nᮧेरणा त ँ द ेबे क र त  सँगिह ई ग᳒-प᳒-ᮩजबुली िमि᮰त सभ द ुः ख  स ह ए  ब ा ल ी- राधा श ंकरदेवक परम्परामे ए क ट ा  न व -परम्पराक \nᮧारम्भ करत, से आशा अिछ। पढ़ू पिहल बेर \"िवदेह\"मे गुᲳनजीक \"राधा\"क पिहल खेप।-सम्पादक। \nगुंजन जी िलिखत रचना सभ डाउनलोड करबाक लेल नीचाँक िलककेँ िक्लक करू -  \nमैिथली पोथी डाउनलोड Maithili Books Download  \nगुंजनजीक राधा \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ युग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-भावपर िकछु-िकछु मनो᳇ेग, बड़ बेचैन कएने रहल।  \nअनवरत िकछु कहबा लेल बाध्य करैत रहल। करिह पड़ल। आब तँ तकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद अिछ। माने से मन एखन छोिड़ देने \nअिछ। जे ओकर मजᱮ। मुदा स्वतंᮢ निह कए देने अिछ। मनुखदेवा सवारे अिछ। करीब सए-सवा सए पात किह चुकल िछयैक। माने \nिलखाएल छैक ।  \nआइ-कािल्ह मैिथलीक महांगन (महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ डगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुस्वागतम!    \nलोक मानसकᱶ अिभजन-बुि᳍ फे र बेदखल कऽ रहल अिछ। मजा केर बात ई जे से सब भऽ रहल अिछ- मैिथलीयेक नाम पर शहीद \nबनवाक उपᮓम ᮧदशर्न-िवन्याससँ। िमिथला राज्यक मान्यताक आंदोलनसँ लऽ कतोक अन्यान्य ल᭯याभासक एन.जी.ओ.यी उ᳒ोग \nमागᱷ सेहो। एखन हमरा एतवे कहवाक छल । से एहन कालमे हम ई िवह᳖ास िलखवा लेल िववश छी आऽ अहाँकेँ लोक धिर पठयवा \nलेल राधा किह रहल छी। िवचारी।    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n \nराधा  (आठम खेप)  \nसत्य तँ होइत अिछ सत्ये  \nमन निह मानिन कोनो भावेँ कोनो तकᱷ,  \nबेचारी रािधकाक,  \nिवकल ᮧाणे सोर  कयलिन, त्यािग क सब टा लᲯा आ मयार्दा  \n-कतऽ छी कृ ष्ण!  \nिकयेक ई कऽ रहल छी, एना माया?  \nपुछैत छी यिद कुशल तँ सुनबो करब,  \nभनिह एᲥे क्षण बस।  \nएना िकयेक िसनेहकेँ खौला रहल छी  \nलोिहयामे (कड़ाही के र) दूध सन, िवशाल कालक चूिल्हपर  \nआब कतेक Ბटब आर!   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nकतेक बनायब गाढ़?  \nरस आ वस्तु दुनू अपना अपना कऽ रहैछ संगे मुदा स्वाधीन,  \nतखनिह दुनूक मयार्दा आ दुनूक स्वाद  \nनिह तँ जे किनक अव्वल हो से बबार्द, अिस्तत्व ध्वस्त  \nई निह ᳩेह केर िनस्पिᱫ,  \n   \nराधाक मनोदशा िकछु तेहन जे कहल निह जा सकय। एत ेक युगसँ एतेक युगसँ आइ धिर मन ुख\nजीवनक याᮢा सृि᳥-सृजनक महागाथा आ अनािद-अनन्त जीवनक अनुभव सब टा त ँ मनुक्खकेँ \nपिरिचत छैक, जीवनक सवर्᮰े᳧ आनन्द, जीवनक सवᲃᲬ शोक। सब अनुभव िनतान्त पिरिचत! \nᮧेम, घृणा, िव᳡ास, िव᳡ासघात, िहसक ᳞वहार! सब तँ पिरिचत अनुभव आ सभक अिभ᳞िᲦ \nपरम्परे आ ᮧथा जकाँ िचरन्तन् ! िकछु टा अपिरिचत आ ᮧथम निह।  \n   \nमुदा तथािप राधाक ई मनोदशा िकयेक बुझा रहल अबूझ, पिहल बेर- िबल्कु ल ᮧथमे बेर जेकाँ ने \n᳞ाख्या संभव आ ने कोनो पिरभाषा, ई केहन मनः िस्थितमे कोना पड़िल राधा :  \nहािर पछताइत उत्कट ᳞ᮕ भेलीह-  \nचतु᳸दक् अन्हारकेँ छानल जे कतहु होिथ कृष्ण,  \nनुकायल, िदक् करबा लेल।  \nकतहु निह, कोनो निह लक्षण, आभास!  \nहािर पछता, अहुँिरया कािट बदललिन करौट   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \nअिखयासऽ  लगलीह ओ, स्वर:  \n“-आब केहन मन अिछ राधे अहाँक?’ :  \nतं कृष्ण अहाँ  \n-आब केहन मन अिछ राधे अहाँक’? ᳫी स्वरमे इयेह ᮧ᳤&ᮧितध्विन !  \nतँ की राधा केलिन ई आत्म संबोधन।  \nहृदयमे कृष्णक आत्मस्थापन,  \nछल की राधाक ई आत्मसंबोधन !  \nबड़ अशान्त बड़ ᳞ाकु ल,  \nकेहन दन मन..  \n   \n(अिगला अंकमे जारी) \n३.३. कुमार मनोज कश्यप \nकु मार मनोज कश्यप \nनिह सुित रहब आहाँ च᳎िर तािन \n  \nअमर देश केर अमर पुᮢ आहाँ, भारत माता केर संतान । \nमातृभूिम के सजग प्◌्राहरी, निह सुित रहब आहाँ च᳎िर तािन ॥ \n  \nभगवान राम केर धनुष चढ़ा िलय, गुंजय तीनू लोक टंकार । \nसाम-गान सँ जग अनुनािदत, गुंजय वाणीक वीणा झंकार । \nभगवान कृष्ण केर चᮯﾥ सुदशर्न, आसुर लीला केर संहार । \nशोिणत-रᱫﾥ सँ आई करक आछ, भारत माता केर ᮰ृंगार ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \n  \nअसंख्य अमर बिलदानीक शोिणत, के आछ करक सम्मान । \nमातृभूिम के सजग प्◌्राहरी, निह सुित रहब आहाँ च᳎िर तािन ॥ \n  \nशपथ आहाँ के आई मातृभूिम के , शपथ आछ  भगवान के । \nनिह िबसरब िनज गौरव-मिहमा, निह िबसरब बिलदान के। \nराजनीित केर बात ने कथमिप , बात आछ  केवल शैतान के । \nमात ◌ृ- भूिम िहत रक्षा मे तऽ , दंश निह कोनो टा वाण के । \n  \nदुश्मन देशक हँिस रहल आछ, करू मद र्न ओकर आई गुमान । \nमातृभूिम के सजग प्◌्राहरी, निह सुित रहब आहाँ च᳎िर तािन ॥ \n  \nआगाँ मे जᲅ शाᳫ रहल , तऽ पाछाँ शᳫ रहल सिद काल । \nशरणागत के शरण देल , तऽ भू-लुंिठत कयल आरक भाल । \nरᱫﾥ-बीज के उन्मूलन मे, उिष्मत शोिणत  सिदखन लाल । \nफन थवुﾥचई मे तारतम्य ने, जᲅ िमᮢहु बनय काल - ᳞ाल । \n  \nिव᳡-शांित उ᳃ोषक के, निह मानय दुिनयाँ कायर-िनदान । \nमातृभूिम के सजग प्◌्राहरी, निह सुित रहब आहाँ च᳎िर तािन ॥ \n  \nहल्दी-घाटीक रण - प्◌्रा◌ा◌ंगण मे, एखनो गुंिजत राणाक हुंकार । \nवीर िशवाजी िसखा रहल छिथ, दुदर्म्य रण - कौशल संस्कार । \nवीर मराठा , राजपूत केर उिष्मत रᱫﾥक अखनो प्◌्राबल  संचार । \nवीर जवानक कमर्भूिम ई, भारत आछ सिरपहुँ वीरक संसार । \n  \nजीिव कऽ मरय लोक अनुखन, मिरकय जीवय लोक महान । \nमातृभूिम के सजग प्◌्राहरी, निह सुित रहब आहाँ च᳎िर तािन ॥ \n  \nगोपनीय अणु-अᳫ उठा कय, देखा िदय अपन शिᱫﾥ अपार । \nदुश्मन देशक िसहिर उठय, देिख रूप आहा ँ केर प्◌्रालयंकार । \nकैल जᲅ घुसपैठ दुश्मन तऽ , कय देब ओकर हम पूणर्  संहार । \nदोस्त सँ दोस्ती य᳒िप आछ , दुश्मन सँ बिढ़  कऽ  प्◌्राहार । \n  \nरण-भूिम मे रण-चंडी आछ तैयार करक हेतु रण-आभयान । \nमातृभूिम के सजग प्◌्राहरी, निह सुित रहब आहाँ च᳎िर तािन ॥ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nबािज गेल रण - डंक आब , तारतम्य के गुंजाईश कहाँ आछ ।\nराजनीित के क्षुᮤ-घाट पर पािन िपयब ने आहाँक काज आछ । \nयुवा-वीर बिढ चलू समर मे, लाज देश केर आहंक हाथ आछ । \nᮤौपदीक चीर ने पेﾥर हरण हो, गांडीव-गदा आहंक हाथ आछ । \n  \nउिजत हो सम्पूणर् देश , तािन िदय आई नव-िनमार्ण िवतान । \nमातृभूिम के सजग प्◌्राहरी, निह सुित रहब आहाँ च᳎िर तािन ॥ \n \n३.४.ज्योित \nएक भीजल बगरा -ज्योित झा चौधरी \nएक भीजल बगरा \nबरसातक समयमे \nसकपकायल बैसल \nआँगनक छहरिदवारी पर \nआँिख छोट पैघ होएत  \nपंख सऽ पािन झरैत \nकतेक असहाय आ िनरीह \nकोना ओकरा िव᳡ास िदयाबी \n मानै लेल तैयार निह \nमनुषो होएत अिछ दयावान \nजखन ओिह िदस गेलहुं \nपड़ायल आर दूर  \nफे र एक तौनी के  दू टा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nतार पर पसािरकय एलहुं \nकिन देरमे आयल ओिह बीच \nतौनीक छाह मे शरणलऽ \nपंख सऽ पािन झाड़ै लागल \nसंगे पंखो खसै छल \nफे र एकटा सरबामे  \nकनी धान रािख एलहुं \nभीजल धान चुगऽ लागल \nपािन थिम्हते भागल \nमुदा रोज हािजरी दैत अिछ \nअपन सरबामे तकै त अिछ \nअ᳖क दानाक आस लऽ \nहमहुं खुश छी ओकरा पिरकाकऽ \nएक संगीक पािब कऽ \nजकर बोलीक मतलब \nमिस्तष्कमे निह वरन् \nहृदयमे बुझायत अिछ \n \n३.५. पंकज पराशर  \nपंकज पराशर,   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \n  \nडॉ प ंकज पराशर ᮰ ी  ड ॉ .  पंक ज  प र ा श र  ( १ ९ ७ ६ -  ) ।  म ो ह न पुर, बलवाहाट चपरा ँव कोठी, सहरसा। ᮧारिम्भक \nिशक्षासँ ᳩातक धिर गाम आऽ सहरसामे। फे र पटना िव᳡िव᳒ालयसँ एम.ए. िहन्दीमे ᮧथम ᮰ेणीमे ᮧथम स्थान। जे.एन.यू.,िदल्लीसँ \nएम.िफल.। जािमया िमिलया इस्लािमयासँ टी.वी.पᮢकािरतामे ᳩातकोᱫर िडप्लोमा। मैिथली आऽ िहन्दीक ᮧिति᳧त पिᮢका सभमे\nकिवता, समीक्षा आऽ आलोचनात्मक िनबंध ᮧकािशत। अंᮕेजीसँ िहन्दीमे क्लॉद लेवी स्ᮝॉस, एबहाडर् िफशर, हकु शाह आ ᮩूस चैटिवन \nआिदक  शोध िनबन्धक  अनुवाद। ’गोवध और अ ंᮕेज’ नामसँ एक टा स् वतंᮢ पोथीक अंᮕेजीसँ अनुवाद। जनसᱫामे ’द ुिनया मेरे आगे’ \nस्तंभमे लेखन। रघुवीर सहायक सािहत्यपर जे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \n  \nराग सामन्ती पचगिछया \n(मांगैन गवैयाकेँ  समिपत) \nरामचतुर मिल्लक आ अभय नारायण मिल्लक जी हमरा क्षमा करू \nमोन निह पड़बाक लेल \nआ हौ मांगैन तोरासँ की क्षमा \nतᲂ तँ अल्हैया-िबलावल बनल छह हमरा मोनमे \n  \nमालकोश गबैत एकाकार भेल वा᳒ यंᮢक ध्विनमे \nहमरा लेल तँ गिबते रहअ आ िकनसाइत अपना लेल सेहो \n  \nमारबा के र मारक आलापसँ िवह्विलत तोहर मुखाकृ ित \nआइ मोन पड़ैत अिछ पंिडत जसराजकेँ  सुनैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nतोहर स्वर-संप᳖ कं ठक भीमपलाशी \nआ कोशीक कछेरमे साकार होइत रेिगस्तानक नादसंप᳖ टप्पा \n  \nराजधानीक कमानी सभागारमे इᮢगंिधत ᮰ोता सबहक नजिरसँ \nजखन देखैत छी स्वयंकेँ  अवांिछत तँ बेर-बेर मोन पड़ैत अिछ \nिमिथलाक गंधसँ पिरपूिरत ठुमरी एिहहामक गंधहीन ठुमरीक बाद \nराग मारबा केर अमारक आलाप अकू त धनक तालमे िनब᳍ \n  \nिनकट दशर्नक अभ्यस्त हमरा किहयो निह सोहायल दूर-दशर्न \nआ एिह अस्सी वखर्क वयसमे िसनेमा-ितनेमा आब की... \nतोरा बूझल छह हमर सबटा रुिच आ ᳞वहार \n  \nिधया-पूताक लेल आउटडेटेड हम पचगिछया Ჽोढ़ी छोिड़ \nएतय स्टोर रूममे रखैत छी अशᲦ शरीर िवष्णण दुदर्शा \nआ तोरो मादे सोचैत छी एिह िवशाल सभागारमे \n  \nक्यो चीिन्ह सकतह पाँच सय टाकाक िटकट लऽ कए बैसल \nिव᳡मोहन भᲵ आ शुभा मु᳄लक ᮰ोता? \n  \nतᲂ जखन शुरुह करैत रहह राग जैजैवन्ती पंचम के र असीिमत सीमांत धिर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nतँ महाराज दिड़भंगोक ठोरपर आिब जाइत छल आनन्दक मुस्की \nआ एतय तँ हौ मांगैन जखन-जखन दलमिलत होइए पोकरण \nआ मुिस्कयाइत छिथन बु᳍ \nतँ िमयाँ तानसेन सेहो लाजेँ काठ भ जाइत हेताह \nसदल-बल िदल्ले᳡रक एिह सभागारमे जखन गबैत छिथन \nपंचममे अपस्याँत एिह बुढ़ािरयोमे भीमसेन जोशी \n  \nभैरवीक एिह समयमे जखन हम जािग गेल छी \nतँ अपनिह घरसँ अबैत अिछ िनलर्Ჯ फु सफु साहिट \nहौ मांगैन! किहया आओत यमराजक बजाहिट? \n  \nआब तँ पचगिछया पॉपगिछया बिन गेल \nभᲨावशेष टा बाँचल अिछ हमरा बाहर आ भीतर \nराग दीपकसँ ᮧदी᳙ हमर आत्मामे आत्मस्थ अिछ ओ समय \nजे निह घुरत आब किहयो कालक ᮧवाहसँ पाछू \n  \nजकर पोताकेँ  ठुमरीक नामसँ घुमरी लगैत होइ \nआ दादरा के र अथर् लगबैत होइ मुम्बई शहर के र दादर \nतकरा सबहक लेल ᮥुवपद केर कथे कोन हौ मांगैन \nजकर आलाप अक्षांशसँ देशान्तर धिर चलैत छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \n  \nजािह भूगोलमे जनम अविध हम रूप िनहारल  \nआ उत्कीिणत भेल आत्म-पटलपर िबदापत नाच के र छिव \nसंᮕहीत भेल कणर्-कु हरमे तोहर स्वरमे राग मारू िवहाग  \nआ खिचत अिछ मोनमे स्वरिव᳍ आसावरी \n  \nदीघर् अिनᮤासँ पीिड़त आब भिर राित हम बौआइत छी \nतोहर स्वर-संस्मरणक सांगीितक बाट भिसयाइत \nआइयो ᳞ाकु ल कयनेँ अिछ तोहर स्वरमे \nराग यमन के र आकु ल आलाप! \n         \n३.६.रूप ेश झा \"त्योँथ\" \nमैिथल के ? - \n  \n-रूप ेश कु मार झा 'त्यᲂथ' \n  \nिमिथलाक अित पावन मिह पर \nजकर भेल िथक जन्म  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nवा जे करैछ एिह भूिम पर \nअपन जीवनक कमर् \nजे कए रहलैछ ᮧवास  \nमुदा पुरुषा सभ करैत छलिन \nिमिथले मे वास \nचाहे ओ \nकोनो धमर्क िकयए ने हो \nधमर्क अन्तगर्त कोनो जाितक \nिकयए ने हो \nएिह सोच पर अबैछ घृण \nजे मैिथल अिछ माᮢ ᮩाᳬण \nमैिथल छलिथ राजा जनक  \nहुनक सुता छलीहए सीते \nजािह पर गवर् करैछ सगरे िमिथला \nने वैह छलाह ᮩाᳬण, ने हुनकर िधये \nिक ओ मैिथल निह? \nई जुिन किह \nअिछ िमिथला कतेको िवभूित जनने \nसदित रहू सीना तनने \nपुरा काल सँ ई मािट \nउपजबैत अिछ बड़-बड़ िव᳇ान  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \nसुनू खोिल कऽ दुनू कान \nबसै छिथ कलकᱫा, काठमांडू \nवा न्यूयाकर् ओ िदल्ली \nओ छिथ सुᲬ मैिथल िजनक \nठोर पर खेिल रहल छिथ मैिथली \nसभ मैिथल िमिल िनज िमिथला केँ  \nिदयाबू एकर मान-सम्मान \nजे उभरय िव᳡ मानिचᮢ पर \nबिन एकटा िविश᳥ चान \nबुझलहुँ ने, जे कहलहुँ से \nआब निह पूछू, मैिथल के?  \n  \n३.७.िबनीत ठाकु र \n  \nगीत \n  \nब्  िस् तमे छायल सन् नाटा चौँह िदश उजार लागे \nसाँझे जँ हम घरसँ िनकली असगर डर लागे \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nच् ◌ौ◌ँह िदश देख हिरयाली िनक लगैत छल गाम \nघर घरमᱶ शुखक अनुभुित छल ई पावन धाम \nके  बहुरुिपया शुख सभ िछनलक सुन् न बजार लागे \n  \nघानक रुनझुन बालासँ िनकलैत छल संगीत \nऋो संगीतमᱶ झुईम क मैना गबैत छल ᮧेमक गीत \nआई ओ मैना िहचुिकक बाजे िजनगी जहर लागे \n  \nसुरुजक नव लालीसंग उदीत अिछ अपन पृत \nअखन भले किरयाएल सुरुज हायत सत् यके  जीत \nफसल सामय काल चᮓमे ताँय बसन् त पतझर लागे \n \n \n४. बालानां कृते-ज्योित झा चौधरी \nबालानां कृ ते \nज्योित झा चौधरी \n  \nदेवीजी ◌ः गणतंᮢ िदवस समारा◌ेह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nदेशके  साठम गणतंᮢ िदवस समारा◌ेह पर िव᳒ालयमे बहुत हलचल छल।बहुत तरहक कायर्ᮓमक तैयारी कै ल \nगेल छल।नववषर्मे िव᳒ालयक खुिजते सब अिह तैयारीमे भीड़ल छल।िजलाक प् ्राशासिनक िवभागक \nउᲬािधकारी के  मुख् य अितिथक रूपम े आमंिᮢत कै ल गेल छल।हुनके  हाथे ितरंगा फहरायल गेल।एन सी सी़ \nस्काउट आ गाइडक िव᳒ाथᱮ पैरेड करैत ितरंगाके  सलामी देलक। अिहमे बैण्ड ᮕुपक बᲬा सब सेहा◌े साथ देने \nछल।रा᳦गाण सिहत अनेका◌े देशभिक् तक गीत गायल गेल। \n \nअिहसबमे भारतक स्वतंᮢता संᮕामक कथा बेर र् बेर दा◌ेहरायल गेल। आ बतायल गेल जे  भारत भने 15 \nअगस्त 1947 कऽ स्वतंᮢ भेल छल मुदा वास्तवमे स्वावलम्बी 26 जनवरी 1950 क भेल रहै जिहया सऽ अकर \nअपन कानून ᳞वस्था प् ्रा◌ारंभ भेलै। देशके  प् ्राथम रा᳦पित स्वगᱮय डा◌ॅक् टर राजेन्ᮤ प् ्रासाद अिह िदन अपन \nपद सम्हारने छला।पंचवषᱮय या◌ेजना तथा अन्य िवकासक कायर्क प् ्रा◌ारंभ सेहा◌े अिह िदन भेल छल। \nभारतके  प् ्राथम पंचवषᱮय या◌ेजनामे कृ िष के  िवकास पर ध्यान देल गेल छल। \n26 जनवरी 2009 कऽ गणतंᮢ भारत अपन 59 साल पूरा के लक।िदल्लीमे स्वतंᮢता िदवस कऽ प् ्राधानमंᮢी \n᳇ारा तथा गणतंᮢ िदवस पर रा᳦पित ᳇ारा रा᳦ध्वज फहरायल जाएत अिछ।रा᳦पितके  देशक तीनू प् ्राकारक \nसेना र् जᬽ थल आर नभ के मुिखया मानल गेल अिछ। सुप् ्राि◌म का◌ेटर् तक के  फै सला के  बदलै के  अिधकार \nरा᳦पित के  भेटल छैन।अिह िदन राजपथ पर सब सेनाक प् ्राितिनिध ᳇ारा पैरेड तथा सैिनक उपकरणके  \nप् ्रादशर्नी हा◌ेएत अिछ।वायुसेना ᳇ारा आकाशमे करतब सेहा◌े देखायल जायत छै।अिह सबहक अितिरक् त \nिविवध प् ्राकारक सांस्कृ ितक झा◌ॅ◌ंिक प् ्रात् येक राज्य सऽ हा◌ेएत छै। \nतिहना प् ्रात् येक राज्यक राजधानीमे स्वतंᮢता िदवस पर मुख् यमंᮢी एवम् गणतंᮢ िदवस कऽ राज्यपाल ितरंगा \nफहराबैत छैथ। अिह परम्पराक पालन करैत मुख् य अितिथ सिहत प् ्राधानाचायर् झण्डा फहराबक कायर् \nके ला।बᲬा सबमे िमठाइर् बा◌ॅ◌ंटल गेल आ गणतंᮢ िदवसक कायर्ᮓमक समािप् त भेल। \nमध्य ᮧदेश याᮢा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nदा◌ेसर िदन ◌ः \n24 िदसम्बर 1991◌़ सोमिदन:   \nदूर - दूर तक पसरल हिरयर मखमल सन खेत-पथार के  पार करैᬵ कतेका◌े स्टेशन के  फानैत हमर सबहक ᮝेन \nभा◌ेरे 8◌ः15 मे िवलासपुर पहॅुचल।आ◌ेतय स्टेशनके  नजदीकक भा◌ेजनालयमे भा◌ेजन के लाक बाद हम सब \nआ◌ॅटा◌े िरक् शासऽ हा◌ेटल चिन्ᮤका पहुंचलहुं।आ◌ेतय हमरा सबके  सुसिᲯत डबल बेडरूम भ ेटल।एक रूमम े \nहम सब साकची गल्सर् स्कू लक 5 टा छाᮢा छलहुं।ᮧत् येक का◌ेठलीमे एक टा डबल बेड़ सा◌ेफार्सेᬲ \nवारᮟा◌ेब्स᳭आलमीराहहृ़ अटैच्ड बाथरूᬼ ग्लाᭁ पािन सऽ भरल जग इत् यािद छल।हमसब तैयार भऽ गेलहुं आ \nकिनके  दूर पर िस्थत ‘संता◌ेष भा◌ेजनालय’ मे शाकाहारी भा◌ेजन के लहु।अपन पूवर् कायर्ᮓमानुसार हमरा \nसबके  अमरकण्टक जायके  छल लेिकन थकान के  कारण हमसब अपन कायर्ᮓम कािल्ह लेल स्थिगत कऽ देलहुं। \nिवलासपुर मे बस सड़क पर आ बजार कनी मिन घुमलहुं सेहा◌े भा◌ेजनालय जाय काᬽ आर िकछु िवशेष ᮪मण \nनिह भेल अतऽ। \nहमसब भा◌ेजना◌ेपरान्त सामूिहक कायर्ᮓम के लहुं।दहेज पर िवशेष रूपसऽ िवचारिवमश र् भेल।सब िशक्षक \nसबसऽ िचन्हारक सेहा◌े बेसी बिढ़यासऽ भेल।बातेबातमे जानकारी भेटल जे मध्यप् ्रादेशमे शाकाहारी भा◌ेजन \nबहुत सुलभता सऽ उपलब्ध छै। जखन हमसब पि᳟म बंगाल गेल रही तऽ माछके  बड अिधकता छल। हमर \nसबहक मा◌ेन उकता गेल छल। शाकाहारी भा◌ेजनमे सेहा◌े माछक गंध आबैत रहैत छल।अतऽ से सब निह हैत \nतकर आ᳡ासन भेटल। अकर अलावे अतक आ◌ॅटा◌े िरक् शा सेहा◌े बहुत अलग छल जािह लऽ कऽ हम सब बहुत \nदेर तक हᱰसैत रहलहु◌ॅ◌ं।कािल्हक कायर्ᮓमक जानकारी देलाक बाद आिहके  सभा समाप् त भेल। कािल्ह हमरा \nसबके  अमरकण्टक जायके  छल। \n \n \n \n \n बᲬा लोकिन ᳇ारा स्मरणीय ᳣ोक\n \n१ . ᮧ ा त ः  क ा ल  ᮩ ᳬ मुहूᱫर् ( सूयᲃदयक एक घंटा पिहन े) सव र्ᮧथम अपन दुनू ह ा थ  देखबाक चाही, आ’ ई ᳣ोक \nबजबाक चाही। \nकराᮕे वसते ल᭯मीः करमध्ये सरस्वती।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \nकरमूले िस्थतो ᮩᳬा ᮧभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ ल᭯मी बसैत छिथ, करक मध्यमे सरस्वती, करक मूलमे ᮩᳬा िस्थत छिथ। भोरमे तािह ᳇ारे करक \nदशर्न करबाक थीक। \n२.संध्या काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िस्थतो ᮩᳬा दीपमध्ये जनादर्नः। \nदीपाᮕे शङ्करः ᮧोक्ᱫः सन्ध्याज्योितनर्मोऽस्तुते॥ \nदीपक म ूल भागमे ᮩ ᳬ ा ,  द ी प क  म ध् य भ ा ग मे ज न ा दर्न (िवष्णु)  आ ऽ  द ी प क  अ ᮕ  भ ा ग मे श ङ् क र  ि स् थ त  छ ि थ ।  हे \nसंध्याज्योित! अहाँकेँ  नमस्कार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः स्मरेि᳖त्यं दुःस्व᳘स्तस्य नश्यित॥ \nजे सभ िदन स ुतबासँ पिहने राम, कु मारस्वामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक स्मरण कर ैत छिथ, हुनकर द ुःस्व᳘ \nन᳥ भऽ जाइत छिन्ह। \n४. नहेबाक समय- \nगङ्गे च यमुने चैव गोदाविर सरस्वित। \nनमर्दे िसन्धु कावेिर जलेऽिस्मन् सि᳖िध कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नमर्दा, िसन्धु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन साि᳖ध्य िदअ। \n५.उᱫरं यत्समुᮤस्य िहमाᮤे᳟ैव दिक्षणम्। \nवषᲈ तत् भारतं नाम भारती यᮢ सन्तितः॥ \nसमुᮤक उᱫरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सन्तित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहल्या ᮤौपदी सीता तारा मण्डोदरी तथा। \nपᲱकं  ना स्मरेि᳖त्यं महापातकनाशकम्॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \nजे सभ िदन अहल्या, ᮤौपदी, सीता, तारा आऽ मण्दोदरी, एिह पाँच साध्वी-ᳫीक स्मरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप न᳥ भऽ जाइत छिन्ह। \n७.अ᳡त्थामा बिल᳞ार्सो हनूमां᳟ िवभीषणः। \nकृ पः परशुराम᳟ स᳙ैते िचरᲳीिवनः॥ \nअ᳡त्थामा, बिल, ᳞ास, हनूमान्, िवभीषण, कृ पाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरᲳीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुᮧीता देवी िशखर वािसनी \nउᮕेन तपसा लब्धो यया पशुपितः पितः। \nिसि᳍ः साध्ये सतामस्तु ᮧसादान्तस्य धूजर्टेः \nजाह्नवीफे नलेखेव यन्यूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानन्द न मे बाला सरस्वती। \nअपूणᱷ पंचमे वषᱷ वणर्यािम जगत्ᮢयम् ॥ \n \n१०.िव᳡क ᮧथम देशभिक्ᱫ गीत  \n(शुक्ल यजुवᱷद अध्याय २२, मंᮢ २२)  \nआ ᮩᳬि᳖त्यस्य ᮧजापितॠर्िषः। िलभोक्ᱫा देवताः। स्वराडुत्कृ ितश्छन्दः। षड्जः स्वरः॥ \nआ ᮩᳬ॑न् ᮩाᳬ॒णो ᮩ॑ᳬवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा᳦॒े रा॑ज॒न्यः शुरे॑ऽइष᳞ो॒ऽित᳞ा॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्ᮥᱭ \nधे॒नुवᲃढा॑न॒ड्वाना॒शुः सि᳙ः॒ पुर॑िन्ध॒यᲃवा॑ िज॒ष्णू र॑थे᳧॒ाः स॒भेयो॒ युवास्य यज॑मानस्य वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे \nनः प॒जर्न्यᲂ वषर्तु॒ फल॑वत्यो न॒ऽओष॑धयः पच्यन्तां योगेक्ष॒मो नः॑ कल्पताम्॥२२॥ \nमन्ᮢाथार्ः िस᳍यः सन्तु पूणार्ः सन्तु मनोरथाः। शᮢूणां बुि᳍नाशोऽस्तु िमᮢाणामुदयस्तव। \nॐ दीघार्युभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िव᳒ाथᱮ उत्प᳖ होिथ, आ’ शुᮢुकेँ  नाश कएिनहार सैिनक उत्प᳖ \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा त्विरत रूपेँ दौगय \nबला होए। ᳫीगण नगरक नेतृत्व करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ नेतृत्व \nदेबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवश्यक होय वषार् होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपᲤ होइत रहए। \nएवं ᮓमे सभ तरहेँ हमरा सभक कल्याण होए। शᮢुक बुि᳍क नाश होए आ’ िमᮢक उदय होए॥ \nमनुष्यकᱶ कोन वस्तुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंᮢमे कएल गेल अिछ।  \nएिहमे वाचकलु᳙ोपमाल᭽कार अिछ। \nअन्वय- \nᮩᳬ॑न् - िव᳒ा आिद गुणसँ पिरपूणर् ᮩᳬ \nरा᳦॒े - देशमे \nᮩ॑ᳬवचर्॒सी-ᮩᳬ िव᳒ाक तेजसँ युक्ᱫ \nआ जा॑यतां॒- उत्प᳖ होए \nरा॑ज॒न्यः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइष᳞ो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽित᳞ा॒धी-शᮢुकेँ  तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्ᮥᱭ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवᲃढा॑न॒ड्वाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वᲃढा॑न॒ड्वा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-त्विरत \nसि᳙ः॒-घोड़ा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \nपुर॑िन्ध॒यᲃवा॑- पुर॑िन्ध॒- ᳞वहारकेँ  धारण करए बाली यᲃवा॑-ᳫी \nिज॒ष्णू-शᮢुकेँ  जीतए बला \nर॑थे᳧॒ाः-रथ पर िस्थर \nस॒भेयो॒-उᱫम सभामे \nयुवास्य-युवा जेहन \nयज॑मानस्य-राजाक राज्यमे \nवी॒रो-शᮢुकेँ  परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िन᳟ययुक्ᱫ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्न्यᲂ-मेघ \nवषर्तु॒-वषार् होए \nफल॑वत्यो-उᱫम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यन्तां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलभ्य लभ्य करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकल्पताम्-समथर् होए \nिᮕिफथक अनुवाद- हे ᮩᳬण, हमर राज्यमे ᮩाᳬण नीक धािमक िव᳒ा बला, राजन्य-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जन्तु, उ᳒मी नारी होिथ। पाजर्न्य आवश्यकता पड़ला पर वषार् देिथ, फल देय बला गाछ \nपाकए, हम सभ संपिᱫ अिजत/संरिक्षत करी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \n५. मानक मैिथली  \nइंिग्लश-मैिथली कोष  मैिथली-इंिग्लश कोष       \n \n इंिग्लश-मैिथली कोष  ᮧोजेक्टकेँ  आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आऽ योगदान ई-मेल ᳇ारा  \nggajendra@yahoo.co.in  वा  ggajendra@videha.co.in  पर पठाऊ। \n \nमैिथली-इंिग्लश कोष  ᮧोजेक्टकेँ  आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आऽ योगदान ई-मेल ᳇ारा  \nggajendra@yahoo.co.in  वा  ggajendra@videha.co.in  पर पठाऊ। \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन ᳇ारा बनाओल मानक शैली आऽ  2.मैिथली अकादमी, पटना \n \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन ᳇ारा बनाओल मानक शैली \n \nमैिथलीमे उᲬारण तथा लेखन \n \n१.पᲱमाक्षर आ अनुस्वार: पᲱमाक्षरान्तगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संस्कृ त भाषाक अनुसार शब्दक \nअन्तमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पᲱमाक्षर अबैत अिछ। जेना-  \nअङ्क (क वगर्क रहबाक कारणे अन्तमे ङ् आएल अिछ।) \nपᲱ (च वगर्क रहबाक कारणे अन्तमे ञ् आएल अिछ।) \nखण्ड (ट वगर्क रहबाक कारणे अन्तमे ण् आएल अिछ।) \nसिन्ध (त वगर्क रहबाक कारणे अन्तमे न् आएल अिछ।) \nखम्भ (प वगर्क रहबाक कारणे अन्तमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्Ღ बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पᲱमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुस्वारक ᮧयोग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ᳞ाकरणिवद पिण्डत गोिवन्द झाक कहब छिन जे कवगर्, \nचवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुस्वार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पᲱमाक्षरे िलखल जाए। जेना- अंक, \nचंचल, अंडा, अन्त तथा कम्पन। मुदा िहन्दीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ  निह मानैत छिथ। \nओलोकिन अन्त आ कम्पनक जगहपर सेहो अंत आ कं पन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन प᳍ित िकछु सुिवधाजनक अवश्य छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ स्थानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हस्तलेखन वा मुᮤणमे अनुस्वारक छोटसन िबन्दु स्प᳥ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुस्वारक ᮧयोगमे उᲬारण-दोषक सम्भावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ लऽकऽ \nपवगर्धिर पᲱमाक्षरेक ᮧयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सङ्ग अनुस्वारक ᮧयोग करबामे \nकतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उᲬारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उᲬारण हो ओतऽ माᮢ ढ़ िलखल जाए। \nआनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढङ्ग, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्Ღ शब्दसभकेँ  देखलासँ ई स्प᳥ होइत अिछ जे साधारणतया शब्दक शुरूम े ढ आ मध्य तथा अन्तमे ढ़ अबैत \nअिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सन्दभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उᲬारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपम े निह िलखल जएबाक चाही। \nजेना- उᲬारण : बै᳒नाथ, िब᳒ा, नब, देबता, िबष्णु, बंश, बन्दना आिद। एिहसभक स्थानपर ᮓमशः वै᳒नाथ, \nिव᳒ा, नव, देवता, िवष्णु, वंश, वन्दना िलखबाक चाही। सामान्यतया व उᲬारणक लेल ओ ᮧयोग कएल जाइत \nअिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उᲬारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह िलखबाक \nचाही। उᲬारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला शब्दसभकेँ  ᮓमशः यज्ञ, \nयिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nᮧाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामान्यतया शब्दक शुरूम े ए माᮢ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शब्दसभक स्थानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक ᮧयोग निह करबाक चाही। य᳒िप मैिथलीभाषी थारूसिहत िकछु जाितमे \nशब्दक आरम्भोमे “ए”केँ  य किह उᲬारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क ᮧयोगक ᮧयोगक सन्दभर्मे ᮧाचीने प᳍ितक अनुसरण करब उपयुᲦ मािन एिह पुस्तकमे ओकरे \nᮧयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक बात निह अिछ। आ म ैिथलीक \nसवर्साधारणक उᲬारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद कितपय शब्दकेँ  \nकै ल, हैब आिद रूपम े कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क ᮧयोगकेँ  बेसी समीचीन ᮧमािणत करैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक ᮧाचीन लेखन-परम्परामे कोनो बातपर बल दैत काल शब्दक पाछाँ िह, \nहु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तत्कालिह, चोᲵिह, आनहु आिद। मुदा आधुिनक \nलेखनमे िहक स्थानपर एकार एवं हुक स्थानपर ओकारक ᮧयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- हुनके , अपनो, \nतत्काले, चोᲵे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उᲬारण ख होइत अिछ। जेना- षᲽन्ᮢ (खड़यन्ᮢ), षोडशी \n(खोड़शी), षट्कोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सन्तोष (सन्तोख) आिद। \n \n८.ध्विन-लोप : िन᳜िलिखत अवस्थामे शब्दसँ ध्विन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िᮓयान्वयी ᮧत्यय अयमे य वा ए लु᳙ भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उᲬारण दीघर् भऽ जाइत अिछ। \nओकर आगाँ लोप-सूचक िचह्न वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप : पढ़ए (पढ़य) ग ेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप : पढ़’ ग ेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृ त आय (आए) ᮧत्ययमे य (ए) लु᳙ भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप : खाए (य) ग ेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \nअपूणर् रूप : खा ग ेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)ᳫी ᮧत्यय इक उᲬारण िᮓयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लु᳙ भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : दोसिर मािलिन चिल ग ेिल। \nअपूणर् रूप : दोसर मािलन चिल ग ेल। \n(घ)वतर्मान कृदन्तक अिन्तम त लु᳙ भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : पढ़ ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप : पढ़ ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िᮓयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लु᳙ भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप: िछयौक, िछय ैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप : िछयौ, िछय ै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च)िᮓयापदीय ᮧत्यय न्ह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप : छिन्ह, कहलिन्ह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप : छिन, कहलिन, कहलौ ँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n \n९.ध्विन स्थानान्तरण : कोनो-कोनो स्वर-ध्विन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास कऽ \n᮳स्व इ आ उक सम्बन्धमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शब्दक मध्य वा अन्तमे जँ ᮳स्व इ वा \nउ आबए तँ ओकर ध्विन स्थानान्तिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन (शइन), पािन \n(पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तत्सम शब्दसभमे ई िनयम \nलागू निह होइत अिछ। जेना- रिश्मकेँ  रइश्म आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत अिछ। \n \n१०.हलन्त(◌्)क ᮧयोग : मैिथली भाषामे सामान्यतया हलन्त (◌्)क आवश्यकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशब्दक अन्तमे अ उᲬारण निह होइत अिछ। मुदा संस्कृ त भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तत्सम) \nशब्दसभमे हलन्त ᮧयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामान्यतया सम्पूणर् शब्दकेँ मैिथली भाषासम्बन्धी \nिनयमअनुसार हलन्तिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ᳞ाकरणसम्बन्धी ᮧयोजनक लेल अत्यावश्यक स्थानपर \nकतहु-कतहु हलन्त देल गेल अिछ। ᮧस्तुत पोथीमे मिथली लेखनक ᮧाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ  समेिटकऽ वणर्-िवन्यास कएल गेल अिछ। स्थान आ समयमे बचतक सङ्गिह हस्त-लेखन \nतथा तकिनकी दृि᳥सँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवन्यास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्न्तकेँ  आन भाषाक माध्यमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरᮧे᭯यमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर ध्यान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कु िण्ठत निह होइक, ताहूिदस  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \nलेखक-मण्डल सचेत अिछ। ᮧिस᳍ भाषाशाᳫी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक अनुसन्धानमे \nएहन अवस्था िक᳖हु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक धारणाकेँ  पूणर् \nरूपस ँ सङ्ग लऽ चलबाक ᮧयास कएलहुँ अिछ। \nपोथीक वणर्िवन्यास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माᮢामे िभ᳖ अिछ। िनरन्तर अध्ययन, अनुसन्धान आ िव᳣ेषणक \nकारणे ई सुधारात्मक िभ᳖ता आएल अिछ। भिवष्यमे आनहु पोथीकेँ  पिरमािजत करैत मैिथली पाᲹपुस्तकक \nवणर्िवन्यासमे पूणर्रूप ेण एकरूपता अनबाक हमरासभक ᮧय᳀ रहत। \n \nकक्षा १० मैिथली लेखन तथा पिरमाजर्न महेन्ᮤ मलंिगया/ धीरेन्ᮤ ᮧेमिष संयोजन- गणेशᮧसाद भᲵराई \nᮧकाशक िशक्षा तथा खेलकू द मन्ᮢालय, पाᲹᮓम िवकास के न्ᮤ,सानोिठमी, भᲦपुर \nसवार्िधकार पाᲹᮓम िवकास के न्ᮤ एवं जनक िशक्षा सामᮕी के न्ᮤ, सानोिठमी, भᲦपुर। \nपिहल संस्करण २०५८ बैशाख (२००२ ई.) \nयोगदान: िशवᮧसाद सत्याल, जग᳖ाथ अवा, गोरखबहादुर िसह, गणेशᮧसाद भᲵराई, डा. रामावतार यादव, \nडा. राजेन्ᮤ िवमल, डा. रामदयाल राके श, धमᱷन्ᮤ िवह्वल, रूपा धीरू, नीरज कणर्, रमेश रᲳन \nभाषा सम्पादन- नीरज कणर्, रूपा झा  \n2. मैिथली अकादमी, पटना ᳇ारा िनधार्िरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शब्द मैिथली-सािहत्यक ᮧाचीन कालसँ आइ धिर जािह वᱫर्नीमे ᮧचिलत अिछ, से सामान्यतः तािह \nवᱫर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nᮕा᳭  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअᮕा᳭  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिल्पक रूपेँ ᮕा᳭) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िन᳜िलिखत तीन ᮧकारक रूप वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल अिछ, \nजाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. ᮧाचीन मैिथलीक ‘न्ह’ ध्विनक स्थानमे ‘न’ िलखल जाय सकै त अिछ यथा कहलिन वा कहलिन्ह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ स्प᳥तः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उᲬारण इ᳥ हो। यथा- देखैत, छलैक, \nबौआ, छौक इत्यािद। \n \n5. मैिथलीक िन᳜िलिखत शब्द एिह रूपे ᮧयुᲦ होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ᯷स्व इकारांत शब्दमे ‘इ’ के  लु᳙ करब सामान्यतः अᮕा᳭ िथक। यथा- ᮕा᳭ देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुष्य माᮢमे)। \n \n7. स्वतंᮢ ᮳स्व ‘ए’ वा ‘य’ ᮧाचीन मैिथलीक उ᳍रण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, ᳴कतु आधुिनक ᮧयोगमे \nवैकिल्पक रूपेँ ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए इत्यािद। \n \n8. उᲬारणमे दू स्वरक बीच जे ‘य’ ध्विन स्वतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे स्थान वैकिल्पक रूपेँ देल जाय। \nयथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक स्वतंᮢ स्वरक स्थान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक स्वर। यथा:- मैञा, किनञा, \nिकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \n \n10. कारकक िवभिक्ᱫक िन᳜िलिखत रूप ᮕा᳭:-हाथकेँ , हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुस्वार सवर्था \nत्याज्य िथक। ‘क’ क वैकिल्पक रूप ‘के र’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िᮓयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अ᳞य वैकिल्पक रूपेँ लगाओल जा सकै त अिछ। यथा:- देिख \nकय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक स्थानमे माङ, भाङ इत्यािद िलखल जाय। \n \n13. अ᳍र् ‘न’ ओ अ᳍र् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, ᳴कतु छापाक सुिवधाथर् अ᳍र् ‘ङ’ , ‘ञ’, तथा ‘ण’ \nक बदला अनुस्वारो िलखल जा सकै त अिछ। यथा:- अङ्क, वा अंक, अᲱल वा अंचल, कण्ठ वा कं ठ। \n \n14. हलंत िचह्न िनयमतः लगाओल जाय, ᳴कतु िवभिᲦक संग अकारांत ᮧयोग कएल जाय। यथा:- ᮰ीमान्, \n᳴कतु ᮰ीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचह्न शब्दमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुᲦ िवभिᲦक हेतु फराक िलखल \nजाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ  चन्ᮤिबन्दु ᳇ारा ᳞Ღ कयल जाय। परंतु मुᮤणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माᮢा पर \nअनुस्वारक ᮧयोग चन्ᮤिबन्दुक बदला कयल जा सकै त अिछ। यथा- िह के र बदला िह।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समस्त पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफे नसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शब्दमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \n \n20. अंक देवनागरी रूपम े राखल जाय। \n \n21.िकछु ध्विनक लेल नवीन िचन्ह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ध्विनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ᳞Ღ कएल जाय। \n \nह./- गोिवन्द झा ११/८/७६ ᮰ीकान्त ठाकु र ११/८/७६ सुरेन्ᮤ झा \"सुमन\" ११/०८/७६ \n \n \n \nआब 1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन ᳇ारा बनाओल मानक शैली  आऽ  2. मैिथली अकादमी, \nपटनाक मानक शैलीक अध्ययनक उपरान्त िन᳜ िबन्दु सभपर मनन कए िनणर्य करू। \n \nᮕा᳭ / अᮕा᳭ \n \n1. \nहोयबला/होबयबला/होमयबला/ \nहेब’बला, \nहेम’बलाहोयबाक/होएबाक \n2. आ’/आऽ आ \n3. क’ लेने/कऽ लेने/कए लेने/कय \nलेने/ल’/लऽ/लय/लए \n4. भ’ गेल/भऽ गेल/भय गेल/भए \nगेल \n5. कर’ गेलाह/करऽ गेलह/करए \nगेलाह/करय गेलाह \n6. िलअ/िदअ \n \n61. भाय भै \n62. भाँय  \n63. यावत जावत \n64. माय मै \n65. \nदेिन्ह/दएिन्ह/दयिन्ह \nदिन्ह/दैिन्ह \n66. द’/द ऽ/दए \n67. ओ (संयोजक) ओऽ \n(सवर्नाम)  \n68. तका’ कए तकाय \nतकाए \n \n121. जरेनाइ \n122. जरओनाइ- \nजरएनाइ/जरयनाइ \n123. होइत  \n124. गड़बेलिन्ह/ \nगड़बओलिन्ह \n125. िचखैत- (to \ntest)िचखइत \n126. करइयो(willing \nto do) करैयो \n127. जेकरा- जकरा \n181. पहुँिच पहुँच \n182. राखलिन्ह \nरखलिन्ह \n183. लगलिन्ह \nलागलिन्ह \n184. सुिन (उᲬारण \nसुइन) \n185. अिछ (उᲬारण \nअइछ) \n186. एलिथ गेलिथ \n187. िबतओने िबतेने \n188. करबओलिन्ह/ \nकरेलिखन्ह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \nिलय’,िदय’,िलअ’,िदय’ \n7. कर’ बला/करऽ बला/ करय \nबला करै बला/क’र’ बला \n8. बला वला \n9. आङ्ल आंग्ल \n10. ᮧायः ᮧायह \n11. दुःख दुख \n12. चिल गेल चल गेल/चैल \nगेल \n13. देलिखन्ह देलिकन्ह, \nदेलिखन \n14. देखलिन्ह देखलिन/ \nदेखलैन्ह \n15. छिथन्ह/ छलिन्ह छिथन/ \nछलैन/ छलिन \n16. चलैत/दैत चलित/दैित \n17. एखनो अखनो \n18. बढ़िन्ह बढिन्ह \n19. ओ’/ओऽ(सवर्नाम) ओ \n20. ओ (संयोजक) ओ’/ओऽ \n21. फाँिग/फािङ्ग \nफाइंग/फाइङ \n22. जे जे’/जेऽ \n23. ना-नुकु र ना-नुकर \n24. के लिन्ह/कएलिन्ह/कयलिन्ह \n25. तखन तँ तखनतँ \n26. जा’ रहल/जाय रहल/जाए \nरहल \n27. िनकलय/िनकलए लागल \nबहराय/बहराए लागल \nिनकल’/बहरै लागल \n69. पैरे (on foot) \nपएरे \n70. ताहुमे ताहूमे \n \n71. पुᮢीक \n72. बजा कय/ कए \n73. बननाय \n74. कोला \n75. िदनुका िदनका \n76. ततिहसँ \n77. गरबओलिन्ह \nगरबेलिन्ह \n78. बालु बालू \n79. चेन्ह िचन्ह(अशु᳍)\n80. जे जे’ \n81. से/ के  से’/के ’ \n82. एखुनका अखनुका \n83. भुिमहार भूिमहार \n84. सुगर सूगर \n85. झठहाक झटहाक \n86. छूिब \n87. करइयो/ओ करैयो \n88. पुबािर पुबाइ \n89. झगड़ा-झाँटी \nझगड़ा-झाँिट \n90. पएरे-पएरे पैरे-पैरे \n91. खेलएबाक \nखेलेबाक \n92. खेलाएबाक \n93. लगा’ \n128. तकरा- तेकरा \n129. िबदेसर स्थानेमे/ \nिबदेसरे स्थानमे \n130. करबयलहुँ/ \nकरबएलहुँ/करबेलहुँ \n131. हािरक (उᲬारण \nहाइरक) \n132. ओजन वजन \n133. आधे भाग/ आध-\nभागे \n134. िपचा’/ \nिपचाय/िपचाए \n135. नञ/ ने \n136. बᲬा नञ (ने) \nिपचा जाय \n137. तखन ने (नञ) \nकहैत अिछ। \n138. कतेक गोटे/ \nकताक गोटे \n139. कमाइ- धमाइ \nकमाई- धमाई \n140. लग ल’ग \n141. खेलाइ (for \nplaying) \n142. छिथन्ह छिथन \n143. होइत होइ \n144. क्यो िकयो \n145. के श (hair) \n146. के स (court-\ncase) \n147. बननाइ/ \nबननाय/ बननाए \n189. करएलिन्ह \n190. आिक िक \n191. पहुँिच पहुँच \n192. जराय/ जराए \nजरा’ (आिग लगा) \n193. से से’ \n194. हाँ मे हाँ (हाँमे \nहाँ िवभिक्ᱫमे हटा \nकए) \n195. फे ल फै ल \n196. \nफइल(spacious) फै ल\n197. होयतिन्ह/ \nहोएतिन्ह हेतिन्ह \n198. हाथ मिटआयब/ \nहाथ मिटयाबय \n199. फे का फᱶका \n200. देखाए देखा’ \n201. देखाय देखा’ \n202. सᱫिर सᱫर \n203. साहेब साहब \n204.गेलैन्ह/ गेलिन्ह \n205.हेबाक/ होएबाक \n \n206.के लो/ कएलो \n \n207. िकछु न िकछु/ \nिकछु ने िकछु \n208.घुमेलहुँ/ \nघुमओलहुँ \n \n209. एलाक/ अएलाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \n28. ओतय/जतय \nजत’/ओत’/जतए/ओतए \n29. की फू ड़ल जे िक फू ड़ल जे \n30. जे जे’/जेऽ \n31. कू िद/यािद(मोन पारब) \nकू इद/याइद/कूद/याद \n32. इहो/ओहो  \n33. हँसए/हँसय हँस’ \n34. नौ आिक दस/नौ ᳴कवा \nदस/नौ वा दस \n35. सासु-ससुर सास-ससुर \n36. छह/सात छ/छः/सात \n37. की \nकी’/कीऽ(दीघᱮकारान्तमे विजत) \n38. जबाब जवाब \n39. करएताह/करयताह \nकरेताह \n40. दलान िदिश दलान िदश \n41. गेलाह गएलाह/गयलाह \n42. िकछु आर िकछु और \n43. जाइत छल जाित छल/जैत \nछल \n44. पहुँिच/भेिट जाइत छल \nपहुँच/भेट जाइत छल \n45. जबान(युवा)/जवान(फौजी) \n46. लय/लए क’/कऽ \n47. ल’/लऽ कय/कए \n48. एखन/अखने अखन/एखने \n49. अहᱭकेँ  अहीँकेँ  \n50. गहᱭर गहीँर \n51. धार पार के नाइ धार पार \n94. होए- हो \n95. बुझल बूझल \n96. बूझल (संबोधन \nअथर्मे) \n97. यैह यएह \n98. ताितल \n99. अयनाय- अयनाइ \n100. िन᳖- िनन्द \n101. िबनु िबन \n102. जाए जाइ \n103. जाइ(in \ndifferent sense)-\nlast word of \nsentence \n104. छत पर आिब \nजाइ \n105. ने \n106. खेलाए (play) –\nखेलाइ \n107. िशकाइत- \nिशकायत \n108. ढप- ढ़प \n109. पढ़- पढ \n110. किनए/ किनये \nकिनञे \n111. राकस- राकश \n112. होए/ होय होइ \n113. अउरदा- औरदा \n114. बुझेलिन्ह \n(different \nmeaning- got \n148. जरेनाइ \n149. कु रसी कु सᱮ \n150. चरचा चचार् \n151. कमर् करम \n152. डुबाबय/ डुमाबय\n153. एखुनका/ \nअखुनका \n154. लय (वाक्यक \nअितम शब्द)- ल’ \n155. कएलक के लक \n156. गरमी गमᱮ \n157. बरदी वदᱮ \n158. सुना गेलाह \nसुना’/सुनाऽ \n159. एनाइ-गेनाइ \n160. तेनाने घेरलिन्ह \n161. नञ \n162. डरो ड’रो \n163. कतहु- कहᱭ \n164. उमिरगर- \nउमरगर \n165. भिरगर \n166. धोल/धोअल \nधोएल \n167. गप/गप्प \n168. के  के ’ \n169. दरबᲯा/ दरबजा\n170. ठाम \n171. धिर तक \n172. घूिर लौिट \n \n210. अः/ अह \n211.लय/ लए (अथर्-\nपिरवᱫर्न) \n \n212.कनीक/ कनेक \n \n213.सबहक/ सभक \n \n \n214.िमलाऽ/ िमला \n215.कऽ/ क \n216.जाऽ/जा \n217.आऽ/ आ \n218.भऽ/भ’ (’ फॉन्टक \nकमीक ᳒ोतक) \n219.िनअम/ िनयम \n220.हेक्टेअर/ हेक्टेयर \n221.पिहल अक्षर ढ/ \nबादक/बीचक ढ़ \n222.तिह/तिह/ तिञ/ \nतᱹ \n223.किह/कहᱭ \n224.तँइ/ तइँ \n225.नँइ/नइँ/ निञ \n226.है/ हइ \n227.छिञ/ छै/ \nछैक/छइ \n228.दृि᳥एँ/ दृि᳥येँ \n229.आ (come)/ \nआऽ(conjunction) \n230. आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \nके नाय/के नाए \n52. जेकाँ जेँकाँ/जकाँ \n53. तिहना तेिहना \n54. एकर अकर \n55. बिहनउ बहनोइ \n56. बिहन बिहिन \n57. बिहिन-बिहनोइ बिहन-\nबहनउ \n58. निह/नै \n59. करबा’/करबाय/करबाए \n60. त’/त ऽ तय/तए \nunderstand) \n115. बुझएलिन्ह/ \nबुझयलिन्ह \n(understood \nhimself) \n116. चिल- चल \n117. खधाइ- खधाय \n118. मोन पाड़लिखन्ह \nमोन पारलिखन्ह \n119. कै क- कएक- \nकइएक \n120. लग ल’ग \n173. थोरबेक \n174. ब᲻ \n175. तोँ/ तूँ \n176. तोँिह( प᳒मे \nᮕा᳭) \n177. तोँही/तोँिह \n178. करबाइए \nकरबाइये \n179. एके टा  \n180. किरतिथ करतिथ\n \n(conjunction)/ \nआऽ(come) \n231.कु नो/ कोनो \n \n६. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \n६.1.Original Maithili short story of Devshankar Naveen translated into English by GAJENDRA \nTHAKUR \n \nMaithili short-story written by Sh. Devshankar Naveen translated into English by \nGajendra Thakur. \nRenaissance \n  \nFrom a distance came a crow and sat on top of a two pronged tree of  the state road. \nDisciplined, a peace of bread in his beak…may be that he is tired while constantly flying \nor may be that he might have procured the bread after meticulous attack…was sitting \nand resting. In front  was the parliament house, bright like some young women’s bare  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \nand muscled body bathed in milk. The crow was looking towards it with angry eyes. And \nat that time a healthy dog passed thereby. Looking bread in the mouth of the crow he \nspoke – O brother ! How many days have passed, I have not heard you sing. I often  \nremember . Please have a song ! The crow looked seriously towards him, keeping \nbread in his claws he spoke thunderously- boy ! while lying in that cave how you will \nhear the song of outside world ? What you’ll do after hearing ? Now even while \nspeaking, my bread won’t fall in front of you. \n७. \nVIDEHA MAITHILI SANSKRIT TUTOR \n    \nSAMSKRIT संस्कृ त मैिथली\nFILM चलिᲬᮢम् िसनेमा\nDid you see the latest film? तत् नूतनं चलिᲬᮢं दृ᳥वती िकम्? अहाँ नबका िसनेमा देखलहुँ? \nWe saw it the day before \nyesterday. \nपर᳭ः एव वयं दृ᳥वन्तः। हम सभ परसूए देखलहुँ? \nThe theatre was full. िचᮢगृहं पूणर्म् आसीत्। हॉल भरल रहए। \nWe couldn’t even get the \ntickets. \nवयं ᮧवेशकािन अिप न ᮧा᳙वन्तः।हमरा सभकेँ  तँ िटकटो निह भेिट \nसकल। \nThe photography is very \nbeautiful. \nछायािचᮢणं बहु सुन्दरम् अिस्त। फोटोᮕाफी ब᲻ सुन्दर अिछ।\nThe story is ordinary. कथा सामान्या एव। कथा साधारण अिछ। \nHero’s acting is fantastic. नायकस्य अिभनयः अद्भुतः \nअिस्त। \nनायकक अिभनय अद्भुत अिछ।\nMusic is very melodious. सङ्गीतं ᮰ुितमधुरम् अिस्त। संगीत कणर्िᮧय अिछ। \nI am seeing this for the \nfourth time. \nअहम् एतत् चतुथर्वारं पश्यन् \nअिस्म। \nहम एकरा चािरम बेर देखने छी।\nHe is a very famous सः ब् ᮧिस᳍ः िदग्दशर्कः। ओ ब ᲻ ᮧिस᳍ िनदᱷशक अिछ। िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \ndirector. \nThere was nothing new. नूतनं िकमिप न आसीत्। िकछु नव निह रहए। \nIt was very boring. बहु जािमतकारकम् आसीत्। ब᲻ उबाऊ रहए। \nShe got the best actress \naward for this film.  \nएतस्य चलिᲬᮢस्य कृ ते सा \nसवᲃᱫम-अिभनेᮢी इित पुरस्कारं \nᮧा᳙वती। \nहुनका एिह िसनेमाक लेल \nसवᲃᱫम अिभनेᮢीक पुरस्कार \nभेटलिन्ह। \nI like comedy or suspense \nfilms. \nम᳭ं िवनोदपूणर्म् अथवा रहस्यमयं \nचलिᲬᮢं रोचते। \nहमरा हास्य अथवा रहस्यपूणर् \nिसनेमा नीक लगैत अिछ। \nThis is my favourite actor. एषः मम िᮧयतमः अिभनेता। ई हमर िᮧय अिभनेता अिछ।\nAll her films are science \nfictions. \nएतस्याः सवार्िण चलिᲬᮢािण \nकाल्पिनक-िवज्ञानकथाः भविन्त। \nहुनकर सभटा िसनेमा िवज्ञान \nकथा होइत अिछ। \nA very interesting film on \nmartial-arts will be \nreleased next month. \nयु᳍कलािवषयकं  बहु आकषर्कं  \nचलिᲬᮢम् अिᮕममासे \nआगिमष्यित। \nअिगला मास माशर्ल-आटर्पर \nआधािरत एकटा आकषर्क िसनेमा \nआिब रहल अिछ। \nI will certainly see that. अहम् अवश्यं तत् ᮤ᭯यािम। हम ओ अवश्य देखब। \n  \nसᲯाः भवन्तु। वयम् संस्कृ तं संभाषणस्य अभ्यासं कु मर्ः। वणार्नाम् पᲱम् ᮧा᳙वन्तः। एदानीम् तयैव अिधकम् \nअभ्यासम् कु मर्ः। \nपुष्पस्य वणर्ः कः। \nपुष्पस्य वणर्ः रᲦः। \nपणर्स्य वणर्ः हिरतः। \nसिᲱकायाः वणर्ः पीतः। \nध्वजे के  के  वणार्ः सिन्त। \nभवत्याः शािटकायाः वणर्ः कः। \nᮧधानतया एते वणार्ः-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \nईदृश कीदृश तादृश इत्येतेषाम् शब्दानाम् अभ्यासम् कृ तवन्तः। \nइदानीम् तस्यैव अिधकम् अभ्यासम् कु मर्ः। \nमम समीपे ईदृश पुस्तकं / पाᲱािलका/ ᮓीडनकं / पुष्पं/ कङ्कतम्/ आसन्दः अिस्त। \nइत्येतेषाम् उपयोगं कृ त्वा वाक्यं वदतु। \nके  वदिन्त? \nवᳫं/ अङ्गुलीयकम्/ घटी/ पुस्तकं / ितलकम्/ विनतास्यूतः/ उपनेᮢम् \nलेखनी अिस्त िकन्तु न िलखित। \nधनस्यूतः अिस्त िकन्तु धनम् नािस्त। \nउपनेᮢम् अिस्त िकन्तु न धरािम। \nवाहनस्य कु िᲱका अिस्त िकन्तु न ददािम। \nिव᳒ुत अिस्त िकन्तु दूरदशर्नं कायᲈ न करोित। \nिपपासा अिस्त िकन्तु सः जलं न िपबित। \nधिनकस्य समीपे बहु धनम् अिस्त िकन्तु दानं न करोित। \nतस्य बुभुक्षा अिस्त िकन्तु भोजनं न करोित। \nतस्याः िशरोवेदना अिस्त िकन्तु गुिलकां न स्वीकरोित। \nिशरः अिस्त िकन्तु बुि᳍ः नािस्त। \nिकन्तु उपयोगं कृ त्वा वाक्यं वदतु। \nमम समीपे लेखनी वतर्ते िकन्तु अहं न िलखािम। \nमम समीपे उपनेᮢम् अिस्त िकन्तु अहं ᮤ᳥ुं न शᲣोिम। \nमम इदानᱭ िपपासा भवित िकन्तु न िपबािम। \nअस्माकं  देशे जनसंख्या अिधका अिस्त िकन्तु साक्षरता न्यूना अिस्त।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  जनवरी २००९ (वषर् \n२ मास १३ अंक २६) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \nिकन्तु- अ᳞य \nपुस्तकं  वृहत्/ लघु अिस्त। \nयानं वृहत्/ लघु अिस्त। \nयानं कथम् अिस्त? \nपणर्म्/ भाविचᮢम्/ कन्दुकम्/ पाᮢम्/ वेङ्गलुरुनगरम्/ वृहत्/ लघु अिस्त। \nभारतस्य सेना अत्यंतं वृहत् अिस्त। \n  \nसुभािषतम्  \nिचन्तनीया िह िवपदाम् आदावते ᮧितिᮓया। \nन कू पखननं युᲦम् ᮧदी᳙े विᳮना गृहे॥ \nिवपिᱫनाम् आगमनात् ᮧितिᮓया िचन्तनीया तदन्तरं िचन्तनेन् ᮧयोजनं नािस्त। यथा यदा गृहम् अिᲨना ज्वलित \nतदा जलसंᮕहाथर्म् कू पखननम् उिचतं ना। पूवर्मेव जलस्य संᮕहः करणीयः। अतः पूवर्मेव िचन्तनीयम्। \n  \nकथा \n  \nएकं  कथां वदािम। \nकिश्मि᳟त् अरण्ये क᳟न् ᳞ाधः आसीत्। सः ᮧितिदनं मृगयां कृ त्वा ᮧाणीनां मांसं चमᲈ च िवᮓीय","size_mb":0.91,"has_text":true},"Videha 027.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 027.pdf","name":"Videha 027.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \nिवदेह  २७ म अंक ०१ फरबरी २००९  (वषर् २  मास १४  अंक २७) \n       \n   \n \nएिह अंकमे िवशेष:-   \nरामाāय झा \"रामरंग\" Ćिसŀ अिभनव भातखěडे जीक १ जनवरी २००९ केँ \nिनधन भऽ गेलिĠह। डॉ. गंगेश गुंजन मृĜयुपूवर् हुनकासँ साक्षाĜकार लेने छलाह। Ćİतुत अिछ \nओ अमूĪय साक्षाĜकार- पिहल बेर िवदेहमे। \nएिह अंकमे अिछ:-  \n१.संपादकीय संदेश \n२.गń  \n२.१. १. कबाछु-सुभाषचĠƖ यादव २. िववसता - कुमार मनोज कĮयप (कथा) \n२.२.बी. पॴ कोइराला कृत मोिदआइन मैिथली रुपाĠतरण बृषेश चĠƖ लाल (आगाँ)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.३.उपĠयास- चमेली रानी- केदारनाथ चौधरी (आगाँ) \n२.४. मैिथली भाषाक सािहĜ य- Ćेमशंकर िसंह (आगाँ) \n२.५.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी (आगाँ)अंक 1 दृĮय : 3 \n२.६. बटुआमे िबहािड़ आ िबड़Ÿ (राजकमल चौधरीक उपĠयास)-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ) \n२.७.  डॉ.शंभु कुमार िसंह-Ćितयोगी परीक्षा -आधुिनक मैिथली नाटकमे िचिÿत : िनधर्नताक \nसमİया \n२.८. रामाāय झा \"रामरंग\" सँ डॉ. गंगेश गुंजन Ņारा लेल गेल साक्षाĜकार   \n२.९. िववेचना: आशीष अनिचĠहार \n३.पń \n३.१.āी गंगेश गुंजनक- राधा (नवम खेप) \n३.२. गजेĠƖ ठाकुर- 15 टा पń  \n३.३. सतीश चĠƖ झा- दू टा किवता  \n३.४.Ĕयोित- पनभरनी \n३.५. पंकज पराशर - सþनजीब \n३.६. िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल- बी.के कणर्  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n४. िमिथला कला-संगीत- हृदयनारायण झा  \n५-मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n६-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल \nबेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-\nMaithili Dictionary.] \n७. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \nThe Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by \njyoti  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ितरहुता आ देवनागरी दुनू िलिपमे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल \nनीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Tirhuta and \nDevanagari versions both ) are available for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ितरहुता आ देवनागरी दुनू रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Tirhuta and Devanagari versions \n \n१.संपादकीय  \n  \n मैिथली-भोजपुरी अकादमी, िदĪली  Ņारा गणतंÿ िदवसक अवसरपर किवता महोĜसवक \nआयोजन कएल गेल। मैिथलीमे रमण कुमार िसंह, सारंग कुमार, रवीĠƖ लाल दास, रवीĠƖनाथ \nठाकुर, कािमनी कामायनी आ गंगेश गुंजन जीक काĭय-पाठ भेल। मैिथली-भोजपुरी अकादमी, \nिदĪली Ņारा मैिथलीमे िवńापित सĦमान आ भोजपुरीमे िभखारी ठाकुर सĦमान एक-एकटा, जे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \nĆĜयेक 51-51 हजार टाकाक सĦमान रािशक होएत, सािहĜयकार/ कलाकार/ संİकृितकमŰकेँ \nदेल जाएत। अकादमी Ņारा मैिथली आ भोजपुरीमे अलग-अलग पिÿकाक सेहो Ćकाशन होएत \nजािहमे कथा, किवता, लेख, िनबĠध, समीक्षा आ सजर्नाĜमक िटĢपणी Ćकािशत कएल जाएत। \nमैलोरंग सेमीनारमे सुभाषचĠƖ यादवजी फीĪडवकर्क आधारपर लोककथा िलखबाक आƇह कएने \nछलाह कारण अपन दादी-मैयाँसँ सुनल कथा क्षेÿमे पसरल कथाक िविभž İवरूपकेँ Ƈहण \nकरबामे सक्षम निह होइत अिछ। िवदेह Ņारा एिह सĦबĠधमे काज शुरू  भ' गेल अिछ आ शीƈ \nएकर पिरणाम ई-पिÿकामे देखबामे आएत। \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ ३० जनवरी २००८) ७३ देशक ७११ \nठामसँ १,४६,१६१ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे।  \nगजेĠƖ ठाकुर, नई िदĪली। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n              २.संदेश \n१.āी Ćो. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक \nिदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनĠद भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट \nमैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.āी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील मन, मैिथलीक Ćित \nसमिपर्त मेहनितक अमृत रंग, इितहास मे एक टा िविशƠ फराक अğयाय आरंभ करत, हमरा \nिवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सĻ, सİनेह|  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n३.āी रामाāय झा \"रामरंग\"(आब İवगŰय)- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत \nभेलहुँ।...शेष सभ कुशल अिछ। \n४.āी ƙजेĠƖ िÿपाठी, सािहĜय अकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" \nकेर लेल बाधाई आ शुभकामना İवीकार करू।  \n५.āी ĆफुĪलकुमार िसंह \"मौन\"- Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" क Ćकाशनक समाचार \nजािन कनेक चिकत मुदा बेसी आƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ पकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय \nदेलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.āी डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे \nमैिथली पÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह \nĆकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-पिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली पिÿकाक Ćकाशनमे के \nकतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवįय कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। \nएतेक पैघ महान यज्ञमे हमर āŀापूणर् आहुित ĆाĢत होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.āी िवजय ठाकुर, िमिशगन िवĂिवńालय- \"िवदेह\" पिÿकाक अंक देखलहुँ, सĦपूणर् टीम \nबधाईक पाÿ अिछ। पिÿकाक मंगल भिवįय हेतु हमर शुभकामना İवीकार कएल जाओ। \n९. āी सुभाषचĠƖ यादव- ई-पिÿका ’िवदेह’ क बारेमे जािन Ćसžता भेल। ’िवदेह’ िनरĠतर \nपĪलिवत-पुिįपत हो आ चतुिदर्क अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.āी मैिथलीपुÿ Ćदीप- ई-पिÿका ’िवदेह’ केर सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् \nसहयोग रहत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n११.डॉ. āी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इĠटरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूपेँ  \nएकर िववरण भए सकैत अिछ। आइ-कािŎ मोनमे उŅेग रहैत अिछ, मुदा शीƈ पूणर् सहयोग \nदेब। \n१२.āी रामभरोस कापिड़ ƚमर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ \nअĠतरŭįƏीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हािदर्क बधाई। िमिथला रė सभक संकलन अपूवर्। \nनेपालोक सहयोग भेटत से िवĂास करी। \n१३. āी राजनĠदन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिÿकाक माğयमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, \nनाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषर्क अ ंक जखन िĆ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। \nकलकþामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिĠह। मोन तँ होइत अिछ जे \nिदĪली आिब कए आशीवŭद दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक \nमैिथलकेँ जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. āी Ćेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिÿका \"िवदेह\" Ćकािशत कए \nअपन अłुत मातृभाषानुरागक पिरचय देल अिछ, अहाँक िनःİवाथर् मातृभाषानुरागसँ Ćेिरत छी,  \nएकर िनिमþ जे हमर सेवाक Ćयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर आńोपांत पिÿका \nदेखल, मन ĆफुिĪलत भ' गेल।  \n(c)२००८-०९. सवŭिधकार लेखकाधीन आऽ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेĠƖ ठाकुर। एतय Ćकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिĠह, माÿ एकर Ćथम \nĆकाशनक/ आकŭइवक/ अंƇेजी-संİकृत अनुवादक ई-Ćकाशन/ आकŭइवक अिधकार एिह ई पिÿकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक \nआऽ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@yahoo.co.in आिक \nggajendra@videha.com केँ मेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत छिथ। रचनाक संग \nरचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ’ अपन İकैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई \nरचना मौिलक अिछ, आऽ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद \nयथासंभव शीƈ ( सात िदनक भीतर) एकर Ćकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा \nमासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n२.गń  \n२.१. १. कबाछु-सुभाषचĠƖ यादव २. िववसता - कुमार मनोज कĮयप (कथा) \n२.२.बी. पॴ कोइराला कृत मोिदआइन मैिथली रुपाĠतरण बृषेश चĠƖ लाल (आगाँ) \n२.३.उपĠयास- चमेली रानी- केदारनाथ चौधरी (आगाँ) \n२.४. मैिथली भाषाक सािहĜ य- Ćेमशंकर िसंह (आगाँ) \n२.५.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी (आगाँ)अंक 1 दृĮय : 3 \n२.६. बटुआमे िबहािड़ आ िबड़Ÿ (राजकमल चौधरीक उपĠयास)-डॉ. देवशंकर नवीन (आगाँ) \n२.७.  डॉ.शंभु कुमार िसंह-Ćितयोगी परीक्षा -आधुिनक मैिथली नाटकमे िचिÿत : िनधर्नताक \nसमİया \n२.८. रामाāय झा \"रामरंग\" सँ डॉ. गंगेश गुंजन Ņारा लेल गेल साक्षाĜकार   \n२.९. िववेचना: आशीष अनिचĠहार \n१. कबाछु-सुभाषचĠƖ यादव २. िववसता - कुमार मनोज कĮयप \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, \nनई िदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nमंडल िवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान।\nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे करीब \nसþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण सिमित।\n  \nकबाछु \nओ बेंच पर बैसल Əेनक Ćतीक्षा करैत रहय ।  \n'शी-इ-इ।’ वला िससकारी सुिनते ओकर छाती धक िसन उठलैक । िबन देखनिह ओकरा बुझा गेलैक, \nचĦपीवला आिब रहल छैक । आिबते नून—लİसा जकाँ सिट जेतैक ।  \nचाहे अहाँ केहनो पिरिİथितमे रहू, ओ आिबते अहाँक हाथ या कनहा धऽ लेत। ओकर  एिह चािल पर \nओकरा खॱत नेस दैत छैक । एक िदन ओ िबख सनक बात किह देने रहै । ओ तइयो अपन चािल निह\nछोड़लकै । \nई बुिझतो जे चĦपीवला आिब रहल छैक ओ मिटयेने रहल । पिÿका पर आँिख गड़ौने सोचलक जे ĭयİत आ\nउदासीन देिख कऽ ओ चल जायत । लेिकन निह । ओ आिब कऽ सोझा मे ठाढ़ भऽ गेलैक आ िससकारी\nपाड़लकै--- 'शी-इ-इ !  \nआब अनठेनाइ असंभव छलै । ओ मूड़ी उठा कऽ चĦपीवला िदस तकलकै । चĦपीवला पुरान यार जकाँ \nरभसल दृिƠएँ तािक रहल छलैक आ नजिर िमलते िन:संकोच हाथ धऽ लेलकैक ।  \nबेंच पर ओकर दुनू कात संƚाĠत आ पिरिचत ĭ यिक्त सभ बैसल रहैक । एहन अवİ था में चĦ पीवलाक \nधृį टता बहुत अशोभनीय आ फूहड़ छलैक। चĦपीवला पर ओकरा बƂड तामस उठलैक ।  \n'की कऽ रहल छेँ ?’— ओ िटरसलै ।  \nचĦपीवला कोनो परवाह निह केलकै आ ओ जे टांग पर टांग चढ़ेने बैसल रहय तकरा अलग करबाक जेना\nआदेश दैत जाँघ पर हाथ रािख देलकै । देहकेँ ढील छोिड़ देने चĦपी करबामे ओकरा सुिवधा होइतैक । िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \n'बेहूदा निहतन !’ – जाँघ पर राखल चĦपीवलाक हाथकेँ जेना ओ कािछ कऽ फेकलकै ।  \nओकर एिह ĭयवहारसँ चĦपीवला हतĆभ निह भेलै, बिĪक ढीठ जकाँ कहलकै—'एक बेर छूबल देहकेँ फेर छूबऽ \nमे कथीक संकोच ?' \n चĦपीवला बहुत पैघ बात किह देने रहैक जे साँच तऽ रहैक, िकĠतु ओिहसँ ओ लजा आ खॱझा गेल । \nओकरा बुझेलै जेना ओ İÿी हो आ ई चĦपीवला ओकर पुरान यार । चĦपी आ मािलश करायब ओकरा बहुत\nअĮ ली बुझेलै ।  \n'देखै निह िछही, कतेक गरमी छैक !’— चĦपीवलाक बातमे जे धार छलैक तकरा भोथरेबाक लेल ओ एकटा \nबहाना बनेलक ।  \n'हँ ठीके, गरमी तऽ बहुत छैक ।’— अपन िनराशाकेँ नुकेबाक लेल चĦपीवला बजलै । \nचĦपीवलाक चिल गेला पर ओ अवƇहसँ छूटल, मुदा चĦपीवलाक दीनताक लेल ओकरा अफसोस भेलैक । \nठाम-कुठाम आ समय- कुसमय वला महीन समझ जँ चĦपीवला मे रिहितऐक तऽ एहनो गरमी मे ओ चĦपी करा \nसकैत रहय । लेिकन एहन बुिध सँ ओकर पेट निह चलतैक ।  \n ओ एिहना फेर किहयो गाड़ीमे या İटेशन पर भेिट जेतैक आ िससकारी पािड़ कऽ चĦपी करेबाक इशारा\nकरतैक—शी-इ-इ ! जेना पटेबाक लेल कोनो छॱड़ा कोनो छॱड़ीकेँ कनखी मारैत हो । ई सोिचते चĦपीवलाक \nĆित ओकर िवतृįणा बिढ़ गेलैक ।  \nलघुकथा- \n \n कुमार मनोज कĮयप ।जĠम-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। İकूली िशक्षा \nगाम मे आ उच्च िशक्षा मधुबनी मे। बाĪय काले सँ लेखन मे अिभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवाणी सँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-\nपिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n  \n           िववसता \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nअपन जĠमभूिम के प््राित मोह ककरा निहं होईत छैक? जािह धरा पर पिहल बेर पायर \nराखल, जकर धूरा-मािट मे खेल-खेल कऽ समथर् भेलंहु, तकरा प््राित लगाव तऽ \nİवभािवके आछ। अपन राĔयक सीमा मे प््रावेश कईयो कऽ गाम निहं जाई से ने हमर \nमोन मानत आ ने गाम-पिरवारक लोक। अहु बेर सरकारी याÿा सँ मुिİकल सँ पलखित \nपािब राितयो भिर लेल गाम जेबाक िवचार कय िबदा भऽ गेलंहु बस धरबाक लेल। भोरे \nआपसे एबाक छल, तैं कोनो समान लऽ जेबाक दरकारे निहं। \n  \nसभ गामक चौक पर अहाँ के ओहन िरक्सावला भेट जायत जे चौक सँ बस लग-\nपासक गामक सवारी उठबैत आछ - आर कतहुँ निहं जायत ओ - कतबो बेगरता \nहोऊक लोक कें। चौक पर बस रुिकते ओ सभ िरक्सा लऽ कऽ तेना दौड़ैत आछ \nसवारी लेवाक हेतु जेना कोनो ितथर्-İथानक पěडा। जकरा सवरी भेिट गेलैक से िवजयी \nआ आन सभ हारल - मुदा पेﾥर सँ आगला प््राितयोिगता लेल डाँड़ बĠहने। \n  \nकैकटा िरक्सावला हमरो पाछु दौड़ल, मुदा आई हमरा पायरे जेबाक मोन भऽ रहल छल, \nतैं मना कऽ देिलयई। समान कोनो छलैहे निहं आ साँझक सोहाओन मौसम, िकयैक निहं \nआनंद लेल जाय एकर। सभ सँ पैघ बात जे गामक एिह िचर-पिरिचत धुिरयायल रİता \nपर चिल कऽ एक बेर पेﾥर हम अपन िबतल िदन मोन पाड़ऽ चािह रहल छलंहु। \nआततक İमरण बड़ मनभावन भेल करैत छैक। \n  \nसड़क पार कय हम चलऽ लगलंहु गामक ओिह रİता पर जे किहयो बड़ आĜमीय छल \nहमर। िकछु आभास भेला पर पाछाँ तकलंहु - एकटा िरक्सवला िनरीह भावें िरक्सा लऽ \nकऽ चल अबैत हमरा पाछाँ। लऽग आिब बाजल -'' हाकीम! तऽ निहंये करबै िरक्सा? \nजे मोन हुअय से दऽ देब खुशी सँ, मुदा बैस जाऊ हमर िरक्सा पर।'' हम कहिलयै \n- ''बेकार मे हमरा पाछाँ निहं पड़, आई हमरा पायरे जेबाक ईच्छा भऽ रहल आछ । \nघुिर जो तॲ।'' िरक्सावला के आँिख मरल माँछ जेना िथर भऽ गेलै हमरा उपर। \nकĪपैत İवर मे बाजल- ''ऐं यौ हािकम! अंहु सन हािकम-हुĸाम जँ पयरे चलऽ लगतै, \nतऽ हमरा सभ गरीब-गुरबा अपन   पिरवारक पेट कोना पोसतै?''  \n  \nहमर पैर एकाएक थमिक गेल। िबना िकछु बजने हम बैिस गेलंहु ओकर िरक्सा पर। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nवृषेश चĠƖ लाल-जĠम 29 माचर् 1955 ई. केँ भेलिĠह। िपताः İव. उिदतनारायण लाल,माताः āीमती \nभुवनेĂरी देव।  िहनकर छिठहारक नाम िवĂेĂर छिĠह। मूलतः राजनीितककमŰ । नेपालमे लोकतĠÿलेल \nिनरĠतर संघषर्क ƅममे १७ बेर िगरģतार । लगभग ८ वषर् जेल ।सĦĆित तराई–मधेश \nलोकतािĠÿक पाटŰक राƠीय उपाğयक्ष । मैिथलीमे िकछु कथा िविभž पÿपिÿकामे Ćकािशत । \nआĠदोलन किवता संƇह आ बी.पॴ कोइरालाक Ćिसŀ लघु उपĠयास मोिदआइनक मैिथली \nरुपाĠतरण तथा नेपालीमे संघीय शासनितर नामक पुİतक Ćकािशत । ओ िवĂेĂर Ćसाद कोइरालाक \nĆितबŀ राजनीित अनुयायी आ नेपालक Ćजातांिÿक आĠदोलनक सिƅय योŀा छिथ। नेपाली राजनीितपर बरोबिर िलखैत रहैत \nछिथ।  \nबी. पॴ कोइराला कृत मोिदआइन मैिथली रुपाĠतरण बृषेश चĠƖ लाल \n \n   “ की होइतैक ? ओतयसँ तािĠÿक धड़फड़ाइत सोझेँ राजदरबार गेलाह, राजाकेँ सĦ पूणर् वृताĠत सुनोलिĠह । आ’ फेर तखन \nतािĠÿकेक सलाहपर एिह खिधयाक उĜखननक िनणर्य भेल रहैक । ओिहमे महाभारत कालक योŀासभक शरीरक कोनो हाड़ \nभेटतैक की से सोिच उ पाँच हजार जन छौ महीनातक एकरा खिनते रिह गेलैक । बहुतो हाड़खोर भेटलैक । सभकेँ गĻाजीमे\nअनुơानपूवर्क Ćवािहत कयल गेल — जेना फुलाक िबसर्जन होइत छैक । तिहयासँ ई खिधया उĜखननक कारणेँ एहन बड़का \nपोखिरक रुपमे पिरणत भऽ गेल । िकएक तऽ एिहमे बहुतो हाड़खोर भेटल रहैक तैं एकर नाम बादमे हड़ाहा पोखिर भऽ गलैक ।\n” \nअĜयĠत उĜ कěठासँ हमर İवर सुखा गेल छल — “ तखन ? ”\nमोिदआइन बाजिल — “ इहए छैक अिह पोखिरक कथा । आब अहाँ खा पी कऽ सुतू । थाकल छी । ”\nथाकल तऽ हम ठीके रही । भिर िदनक शहर Ćदिक्षणाक कारणेँ शरीर गिलकय क्लाĠत भऽ गेल छल । थकानक कारणेँ बीच–\nबीचमे आँिख सेहो िनžसँ मुना जाइत छल, मुदा मलािहनक कथे एहन छलैक जे बेर–बेर उताहुल आ’ उþेिजत कऽ दैत छल । \nततबेमे सĠ ğ या समाĢ त कऽ िमसरजी दोकानमे Ćवेश कयलिĠह आ’ मोिदआइनकेँ कहलिखĠह — “ मोिदआइन, बौआकेँ बिढ़याँसँ खुआ–\nिपआकय सुता देबिĠह । हम ओĦ हरे खा लेब । राित अबेर कऽ िफरब । दू İ टेशन आगाँधिर जएबाक अिछ । गाड़ी सेहो आबक \nसमय भऽ गेल छैक । तैं हम आब जाइत छी । ”\nहम दौिड़कय हुनका लग पहुँच गेलहुँ आ’ जीĿ करय लगलहुँ — “ हमहुँ जायब । ”\nिमसरजी एिहबेर कहुना तैयार निह भेलाह । मोिदआइन सेहो समझओलिक — “ कहाँ जायब थाकल–ठेिहआयल शरीर लऽ कऽ \nराितमे । चािर–पाँच घě टामे िमसरजी चिलये अओताह । चलू, खा कऽ सुतू । भाँटाक तरुआ बना दैत छी, दूध आ’ भात खा \nिलयऽ । ”\nिमसरजी İ टेशनिदिस िबदा भऽ गेलाह । मोिदआइन चुिŎमे बैिसकय भाँटा तड़य लागिल । िभतरका कोठरीमे मोदी बैसल खॲिख\nरहल छल । हम कनेक काल एकसरे चौकीपर बैसल अĠ हारमे डूबल दिड़भĻा शहरकेँ देखैत रहलहुँ । बीच–बीचमे सोझे मलािहन \nठाढ़ भऽ जाइत छिल । हम सोचय लगलहुँ अखन रातुक एिह िनİतĤध अĠ हारमे जे पोखिर हेरायल िवलीन अिछ तकरे एक कातमे \nओ बैसित छिल हएत अही दोकानक घराड़ी लग कतहु उ हम चौकीपर बहुत कालधिर निह बैिस सकलहुँ । ससिरकय चुिŎिदिस\nमोिदआइनलग पहुँिच गेलहुँ । मोिदआइन बाजिल — “ बौआ, भूख लािग गेल ? बैसू उ आब लगिचया गेलैक, कनेĸे देरी अिछ । \nतुरþे सभ िकछु तैयार भऽ जायत । ”\nहम कहिलऐक — “ मोिदआइन, महाभारत कालक लोक कहुँ एतेक िदन तक िजअत ? साँचे रहैक ओ मलािहन ?”\nओ बाजिल — “ िकया निह जीअत ? ĆेताĜ माक रुपमे जुगजुगाĠतरतक िजबैत अिछ लोक । अपन िĆयजनसभक लगमे रहय िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nचाहैत अिछ । कोनो ने कोनो िपआस, कोनो ने कोनो पूरा होमयसँ बाँकी कामना भीतरी आकांक्षा ओकरासभकेँ अमर जकाँ\nमृĜ युलोकमे दृĮय–अदृĮय रािख घुमा रहल रहैत छैक । ”\nहम धड़फड़ाकय पुिछ बैसिलऐक — “ तऽ अखनो होयतैक ओ मौगी ?”\nमोिदआइन तरकारी नीचा उतारैत बाजिल — “ होयतैक उ िलय, अहाँ खाऊ”\nओ उिठकय पीढ़ी अनलिक आ’ हमरा बैसयलेल देलिक । एकदम नया İथान आ’ पिरवेशमे अपिरिचतसनक मिहलाŅारा देल गेल \nदूध, भात, गुड़ आ’ भाँटाक तरुआ खाइत हमरा िकछु कोनादन आ’ असहज जकाँ लागल । असगरपन अनुभव भेल । घर मोन \nपिड़ गेल । माय–बाबु, भाय–बिहन सभ केओ याद आिब गेलिथ । अखनतक तऽ सभ केओ खा कऽ सुित रहल होयताह । निह \nजािन, िमसरजी कखन घुरताह ? आ’ कþहु निह अयलाह तखन ? हमर मोन घबड़ाय लागल । हमरा सुतय लेल एकगोट \nकĦ मलपर नील रĻक चĿिर मोिदआइन ओछा देने छिल । एकटा मैल तिकया ओिहपर रखैित ओ चौकीये परसँ हमरािदिस तकलिक\nआ’ बाजिल — “ बौआ, खाउ ने उ िकया ने खाइ छी ? जĪदी–जĪदी खाउ । भिरपेट खायब । याऽ देखू, ओछाओन ओछा देलहुँ \nअिछ । अहाँक सुतयलेल ।”\nहम जĪदीये खा कऽ उिठ गेलहुँ आ’ हाथ धो कऽ ओछाओनपर पिड़ रहलहुँ । मोिदआइन भाडा़–वþर्न माँिज आĻनमे गोिलयाकय \nरािख देलिक । तकराबाद ओ एकगोट िडिबया लेिसकय चुिŎ लग रािख देलिक आ’ लालटेनकेँ िमझा देलिक । आब ओिहठाम \nचुिŎ लगक एकगोट धुआँ उगलैत लाल धधड़ाबला िडिबयाक क्षीण Ćकाश माÿिहं रहैक । बाहर िनजर्न िनİतĤध रािÿ आ’ असंख् य \nकीरासभक तीख महॴन आवाज ĭ याĢ त छलैक । मोेिदआइन एकबेर कोठरीमे चारुभर घुिमकय देखलिक । शायद सभ िकछु ओकरा \nठीकेठाक लगलैक । ओ बाजिल — “ हँ, तऽ आब सुतू । डर तऽ निह लागत ने, बौआ ?”\nहम भीतरसँ साहस बटोिरकय कहुना मुड़ी िहलबैत कहिलऐक — “ निह, हमरा डर निह लागत “\nजाइत–जाइत ओ फेर बाजिल — “ हम सटले भीतुरका कोठरीमे छी । जरुरी बुझायत तऽ मोिदआइन किह कऽ सोर करब ।\nठीक छ़ै ?”\nओकरा जाइते जेना राित आओर िनİतĤध भऽ गेल होइक ।\nिडिबयाक लाल िशखा कखनो–कखनो िहिल जाइक तऽ कोठरीमे सभ िकछु — सĦ पूणर् छाँहसभ सेहो िहलय लगैक । भीतपरक \nछाँहसभ, ढ़िकयाक, मोटरीक, लाठीक, बोराक छाँहसभ कखनो–कखनो दिहन–बाम करैक, िहलोिर मािरकय झुलैक तऽ कखनो एĸे \nठाम थर् थराय लगैक । िडिबयाक बाती कखनो चट–चट कऽ कऽ चरचराइक तथा बातीक मुँहपर कारी िगरह बिन जाइक ।\nखाली धुआँक मोटगर रािस चारुिदिस चढ़ैत उठैत रहैक । धीरे–धीरे हमरा मोनमे डरक सĖ चार होमय लागल । एना एकसर हम \nकिहयो निह सुतल रही । मलािहनक िखİसा ओिहना İ पį ट देखाय लागल । हमर हृदय डरसँ काँपय लागल । देहक सभ रोइयाँ \nकाँट जकाँ ठाढ़ भऽ गेल । तखने लागल जेना बाहरक िनİतĤधता भĻ भऽ गेलैक आ’ पािनमे केओ छपाकसँ कुदलैक । हमरा \nबƂड डर भऽ गेल आ’ हम जोड़सँ िचिचअयलहुँ — “ िमसरजी ऽऽऽ उ”\nमोिदआइन भीतरेसँ पुछलिक — “ की भेल, बौआऽऽऽ ़ “\nहम कहिलऐक — “ हड़ाहा पोखिरमे केओ छपाकसँ कुदलैक अिछ । ”\nओ हमरा अĠ ठाकय सुतक लेल कहैित बाजिल — “ सुतू, सुतू । पािनमे माछ कुदलैक अिछ “\nमोदी एकभरसँ खॲिख रहल छल । बुझाइत छलैक जेना ओ अखने मिरये जयतैक । मोिदआइन निह जािन कथी बाजिल आ’ \nमोदीक छातीपर मािलस करय लागिल । मोदी घेिघआइत बजलैक — “ ओह उ बाप रे उ एिहसँ तऽ मिरयो जइतहुँ ऽऽऽ । ”\nमोिदआइन कनेक िपताइत कहलकैिक — “ मोदी उ राितमे ई की अमĻल बात बजैत छह । मािलससँ तोरा दम फुुलनाई कम भऽ\nजयतह । कहुना सुित रहह । ”\nकनेक कालक बाद भीतर कोठरीक हलचल शाĠत भऽ गेलैक । अĠततः ओसभ शायद सुित रहल छल । मोदीक साँस भारी आ’ \nघेिघआइत चिल रहल छलैक । रातुक भयावह िनİतĤधता, िडिबयाक Ćकाशक छोट घेराक बाहर चारुतरफकेर अĠ हार गुजगुज \nपिरवेश, िनशाचरी कीरासभक तीख आ’ महॴन ğ विनक गुĖ जन तथा एĦ हर–ओĦ हर िहलैत, डोलैत आ’ थर–थर करैत छाँहसभ । हम \nफेर भयभीत होमय लगलहुँ । मिİतįकमे बेिर–बेिर उĜपž होइत मलािहनक ĆेताĜ माक कĪ पनाक िचÿसँ हमर दम फुलय लागल । \nिदनभिरक बौअइनीक कारणेँ शरीर ओिहना थाकल आ’ मलीन छल, आँिख भारी छल, झपलाइत छलहुँ मुदा डरसँ िनž भऽ निह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nरहल छल । आँिख लिगते कनेक सपना जकाँ देखाइत छल आ’ फेर डरसँ िĠ ाž टुिट जाइत छल । जागलोमे आ’ सपनोमे एकिह \nरĻक डराओन आकारसभ आगाँ ठाढ भऽ जाइत छल । हम फेर एकबेर जोड़सँ डेराकऽ िचिचयाऽ उठलहुँ — “ िमसरजी ऽऽऽ “\nमोिदआइन ‘ की भेल ? की भेल ? ’ कहैत दौड़िल आयिल । मोदी खॲिखते रहय । मोिदआइन बाजिल — “ बौआकेँ डर लािग \nगेलिĠह । बेचारा उ अच् छा कोनो बात निह, हम अहॴ लग बैसैित छी । ”\nमोिदआइनक हमरालग अिबते हमर डर आब पूरे हेरा गेल छल । िनž धीरे–धीरे जाँतय लागल छल िक मोिदआइन पुछलिक — “ \nबौआ, िखİसा सुनक मोन करैत अिछ ? सुनब तऽ सुनाऊ”\nहम हुलिसकऽ कहिलऐक — “ सुनाउ ने, मोिदआइन “\nमोिदआइन कथा सुनाबय लागिल । जेना िक ओकर आदत रहैक ओ एĸे सुरमे बजैित चिल जाइित छिल । हमरा बुझाय लागल\nजेना दूरसँ ककरो İवर लगातार हमर कानमे पिड़ रहल होय । डर हेराऽ गेल छल तैं आब घरक भीतपरक िहलैत–डोलैत \nछाँहसभ खेल आ’ कौतुक जकाँ लागय लागल छल । िदनभिरक पिरāम रग–रगमे िनžक सĖ चार कऽ रहल छल । हडा़हामे \nबीच–बीचमे छप–छप सेहोे होइत रहलैक जे हमरा दूरसँ अबैत पृį ठभूिमक आवाज जकाँ लगैत रहल । İ टेशनपरक िभनसुरका \nकोलाहल, हुिलमािलक दृĮय, लालदरबार, हिथसार, आ’ शहरक अĠयाĠय दृĮयसभ हमर थाकल मिİतįकसँ रĻ जकाँ धोआइत मलीĠ ा \nहोबय लागल । बीच–बीचमे हम औंघाइयो जाइत छलहुँ । सपनामे िचÿसभ एकटापर दोसर–तेसर अबैत पड़ैत देखाय लगैत छल \n। आ’ अही बीचमे मोिदआइन िनरĠतर अपन सुरमे हमरा िखİसा सुना रहिल छिल । ओकर İवरमे सĦ मोहन छलैक । िबहािरक \nपĀात् जेना बषŭक बुžसभ खसैत रमणगर लगैत रहैत छैक ठीक तिहना हमर कानमे ओकर कोमल महीन आवाज टĢटप् कऽ पिड़\nरहल छलैक । ओ कहैित गेिल — “ बहुत पिहनेक गĢ प िथक । बहुतो पिहनेक ऽऽ भारतबषर्मे हिİतनापुर नामक एकगोट बड़ीटा\nराĔयक राजधानी रहैक । ओतक राजा रहिथ धृतराį Ə — बूढ आ’ आĠहर उ आĠहर रहिथ तैं गĿीपर निह बैिस सकलाह । \nपिरणामİवरुप राजा बनक Ćर्Į नपर हुनक बेटा आ’ भाितजसभमे कलह मिच गेलिĠह । धृतराį Əक रानी गाĠ धारी अĜयĠत पितवर्ता \nरहिथĠह । जिहना हुनक पित अपन आँिखसँ िवĮ वक सुĠ दर रचना देखयमे असमथर् रहिथĠह तिहना ओहो अपन आँिखक उपयोग\nनिहये करब उिचत बुझलिĠह आ’ तैं सदैवक हेतु अपनोेेे आँिखमे पņी बािĠह लेलिĠह । हुनका एक सय बेटा भेलिĠह जे बादमे\nधृतराį Əक पņी कौरव कहायल । जेठकाक नाम रहिĠह दुयŸधन । धृतराį Əक पाँचटा भाितज । सभसँ जेठ रहिथĠह युिधिį ठर । \nई पाँचो भाईँ पाě डव कहयलाह । बेटा आ’ भितजामे राजक लेल कलह बहुत बिढ़ गेलाक कारणेँ धृतराį Ə बूढ़–पुरानसभसँ \nसरसलाह कऽ भितजासभक हेतु अलगे राज छुिटयाकऽ दोसर राजधानीक बना देलिखĠह, इĠƖĆİ थ “\n“ हिİतनापुरसँ उþर–पूूवर् खाě डवĆİ थ जĻलकेँ फाँिड़कऽ इĠƖĆİ थक İथापना कयल गेल छल । ओिहसँ पिहने खाě डवĆİ थक \nजĻलमे िविभž जाितसभ अपन–अपन वİ तीमे िनवास करैत छल । ओहीमे बहुतो ठाम आयर् पिरवारसभक वİ तीसभ सेहो रहैक । \nइĠƖĆİ थक İथापनामे ई सभ वİ तीसभ उजिड़ गेल । जĻलक आिदवासीसभ तऽ उþरभर भीतर आओर घनगर जĻलमे चिल गेल \nमुदा नया नगरक İथापनासँ खेती–पाती कऽ कऽ बसल पिरवारसभ बहुत किठन पिरिİथितमे फँिस गेल । घरदुआर उजिड़ गेलैक\n। उजड़ल बेघर पिरवारसभमे एकगोट क्षिÿय पिरवार सेहो रहैक । ओिह पिरवारमे एकगोट बािलका छिल जकर नाम जकर नाम\nजकर नाम अच् छा, रािख िलयऽ रहैक नारी उ नारी माने बुझैत िछऐक , बौआ ?”\n“ हम िकया ने बुझबैक, नारीक अथर् िछऐक — मौगी “\nमोिदआइन बाजिल — “ हँऽऽ , नारी माने हमरे सनक मौगी उ बौआ, अहाँ तऽ बहुतो बुझैत जनैत िछऐक “\nबƂड संतोष भेल । मोिदआइनक Ćशंसा हमरा ĆफुिĪ लत कऽ देलक । आँिख िनžसँ भारी भऽ गेल छल । घरोमे मायसभ सुतय \nकालमे एहने िखİसासभ कहैत रहय आ’ सुिनते–सुिनते हम िनž पिड़ जाइत रही । अखनो हमरा घरे जकाँ नीक लािग रहल छल\n। जेना हम घरेमे िखİसा सुिन रहल होइ । साँचे कही तऽ हमरा लागल जेना इएह कथा हमर माय हमरा किहयो सुनोने रहय ।\nहमरामे आऽलादक िनसा चढ़ैत चिल गेल, एकगोट अवणर्नीय आनĠ दमे सिĠहयाइत चिल गेलहुँ । हम सभ िकछु िबसिर गेलहुँ, खाली \nमोिदआइनक कोमल कě ठेटाक आवाज आ’ ओिह आवाजŅारा िचिÿत भऽ रहल कथाक दृĮयसभ माÿिहं हमर चेतनामे बाँकी रिह गेल\n। \n“ नारी तिहया एकगोट छोिट निग् नका बािलका छिल । इĠƖĆİ थकेँ राजधानी बनाबयलेल असंख् य लोकसभ ओतय आबय लगलैक \n। भीड़ बढ़य लगलैक । राितिदन एक कऽ काज आगाँ बढ़ैत गेलैक । धीरे–धीरे नĦ हर–नĦ हर िवशाल भवनसभ ठाढ़ होमय लागल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \n। फुलवारी–वािटकासभ लगाओल सजाओल गेल । मूिþर्कारसभ सुĠ दर आ’ नीक–नीक आकषर्क मूिþर्सभ गिढ़–गिढ़ कऽ िविभž \nİथानसभपर ठाढ़ कयलिĠह । इĠƖĆİ थक शोभा आ’ सुĠ दरता इĠƖपुरीकेँ सेहो मात करय लागल । नव िनिमर्त नगरमे नव–नव \nवİ ÿाभूषणधारीसभ आिबकय रहय लगलाह । गान–बाजानसँ नगर बजार रमणीय भऽ गेल । बहुतो हाथी, घोड़ा, सजल–बजल \nबड़का–बड़का रथसभ आयल । अİ ÿ–शİ ÿसँ सुसिĔजत वीर रक्षकीसभ सेहो आयिल । बािलका नारी िविİ मत भए आँिख फािर–\nफािरकय एिह सभ िवराट पिरवþर्नकेँ िनहारित रहिल । सड़कपर नाĻिट कुदैित, अपनेसनक अĠय बाल–बािलकासभक हुिलमे एतएसँ \nओतय दौड़ैित नयाँ–नयाँ चमĜ कािरक दृĮयसभक ओ अवलोकन करैित िगेल । मुदा ओकर माय–बापक िİथित िकछु िभž रहैक । \nओसभ अĜयĠत दुिखत रहिथ । घर–घराड़ी सभ िकछुक हरण भऽ गेल छलिĠह । नगर İथापनाक ƅममे बहुतो लोक जन–मजूरीमे \nलािग गेल रहय आ’ कतेक दोसर पेशाकेँ अĻीकार कऽ नेने रहय । बहुतो मिहलासभ गिणका वृितमे चिल गेिल छिल ़ पेट तऽ\nकहुना येनकेन Ćकारेण पोसा जाइत रहैक मुदा अपन İवतĠ ÿ खेती–पातीमे लािग आयल ओतक पूवर्िनवासी खेितहर वृितबलासभ \nअĜयĠत दुिखत आ’ क्षुĤध छल । तथािप िनयितकेँ İ वीकारब छोिड़ दोसर कोनो उपाय बाँकी निह रहैक । \nएक िदन अभूतपूवर् शोभा–िसĠ दूरक आयोजन भेलैक आ’ पाě डवसभ नगरमे Ćवेश कयलिथ । ओही िदन ओसभ गृहĆवेश सेहो \nकयलिĠह उ बƂड हुिल, बƂड लोक — बƂड िवशाल आयोजन रहैक उ अनेकन् यज्ञ भेल, ƙाऽमण आ’ पुरोिहतसभ उच् च कě ठसँ \nवेदक पाठ कयलिĠह ़ अİ ÿ–शİ ÿक Ćदशर्न भेलैक । उपिİथत सैिनक आ’ नागिरकलोकिन पाडě वसभक जयजयकार कयलिखĠह \n। यज्ञ–धूमसँ आच् छािदत आकाश बड़ी कालधिर जयğ विनसँ ĆकिĦ पत होइत रहल । बािलका नारी अĜयĠत कौतुकमय भऽ \nउĜ सुकतासँ एिह सĦ पूणर् आयोजन आ’ Ćदशर्नक अवलोकन कएलिक । ओ देखलिक जे पाě डवसभ अĜयĠत सुĠ दर रहिथ आ’ \nƖौपदीक रुपक वणर्न तऽ सĦ भवे निह छल । ओहुना हरेक घरमे पिहनिहंसँ एकर चचŭ रहैक । बािलका नारी छिल तऽ बƂड\nछोिट मुदा तैयो ओ भाँिप गेिल जे पाँच Ćतापी युŀ–कुशल पुरुष–रĜ नसभक िसĦ Ħ ािलत Ćेमपाÿी हएबाक कारणेँ Ɩौेपदीक नाक, भृकुिट \nआ’ Ƈीवा गवर्सँ चढ़िल छलैक ।\nपाě डवसभ इĠƖĆİ थसँ िदनानुिदन अपन िवİ तार होइत बढ़ैत राĔयपर शासन करय लगलाह । इĠƖĆİ थ धीरे–धीरे एकगोट \nराजधानीक अपेिक्षत गित धऽ लेलक । ओतक नागिरकसभ अपन–अपन वृित आ’ काजमे लािग गेल । नहुँए–नहुँए नगरक नूतनता \nसमाĢ त होमय लगलैक । िवİथािपत भऽ गेल पिरवारसभ सेहो एक–एक कऽ अपनाकेँ İथािपत करैत İथायी नागिरकक रुपमे \nपिरणत होइत गेल । ओहोसभ ƅमशः पूणर् रुपेण नागिरकताक नव İवरुपकेँ Ƈहण करय लागल छल । नारी बािलकासँ नĦ हर \nहोइत गेिल । डाँड़मे डराडोिर लऽ कऽ वİ ÿखě ड बाĠहय लागिल । \nएĦ हर हिİतनापुरक दुयोधर्नक दरबार आ’ इĠƖĆर्İ थक युिधिį ठरक दरबारमे भीतरे–भीतर िनĜयĆित Ćितİ पधŭ बिढ़ते चिल गेलैक । \nदुयोधर्नकेँ पाě डवक उžित असō होमय लगलिĠह ़ ओĦ हर पाě डव सेहो Ćितरक्षाक तैयारीमे जुिट गेलाह । दुनूूमे युŀे तऽ शुरु निह \nभऽ गेलैक मुदा सामिरक तैयारीसभ होमय लागल ़ हिİतनापुर आ’ इĠƖĆİ थक बीचमे एकĆकारसँ शीतयुŀक वातावरण बिन गेलैक \n। देखाबयलेल उपरसँ दुनू औपचािरकतामे नीके सĦ बĠ ध रखने रहिथ । दुनू पिरवार सामािजक एवम् धािमर्क अनुơानसभ\nपािरवािरक रुपमे सिĦ मिलत भऽ कऽ सĦ पž करिथ मुदा तरेतर िदनानुिदन बैर–भाव बिढ़ते गेलिĠह । दुनू िदसक बूढ़–पुरानसभ एकरा \nशाĠत करक अनेकन् ĆयĜ न कयलिथ मुदा सफल केओ निह भऽ सकलाह ।\n        \n(अिगला अंकमे) \nउपĠयास- चमेली रानी   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nजĠम 3 जनवरी 1936 ई नेहरा, िजला दरभंगामे। 1958 ई.मे अथर्शाİÿमे İनातकोþर, 1959 ई.मे \nलॉ। 1969 ई.मे कैिलफोिनर्या िव.िव.सँ अथर्İथाİÿ मे İनातकोþर, 1971 ई.मे सानĄांिसİको िव.िव.सँ एम.बी.ए., 1978मे भारत \nआगमन। 1981-86क बीच तेहरान आ Ćैंकफुतर्मे। फेर बĦबई पुने होइत 2000सँ लहेिरयासरायमे िनवास। मैिथली िफĪम ममता \nगाबय गीतक मदनमोहन दास आ उदयभानु िसंहक संग सह िनमŭता।तीन टा उपĠयास 2004 मे चमेली रानी, 2006 मे करार, \n2008 मे माहुर।  \nचमेली रानी- केदारनाथ चौधरी  \nपुजारीजीक जबाब सुिन दरोगा अइँठल मोछ केँ औरो अइँठलक, फेर अपनासंग आयल िसपाही केँ ताकीत \nकेलक–”कृपलबा! तुम सावधानी से इन दो लोगन पर नजर रख। हम अंदर चेकीन करता हूँ।” \nदरोगा मंिदरक पाछाँ बनल खोपरी िदस िबदा भेल। कृपलबा नामक िसपाही ससिर क’ पुजारीजी लग आयल। \nपुजारीजीक आगाँ थार मे राखल पेड़ा पर ओकर आँिख जेना गिर गेलैक। ओ ओहीठाम बैिस रहल, बाजल–\n”ई सरॱ, अपनो मिरहें औरो हमरो जान खतम किरहें। पुजारी बाबा, थार मे की बा? बड़ा गम गम \nकरेला।” \nपुजारीजी İवामी िदस ताकैत छलाह। दुनू केँ आँिखक भाषा मे गप भ’ रहल छल। िसपाहीक Ćķ सुिन \nपुजारीजी हड़बड़ाइत पिटया पर बैिस गेलाह आ कहलिन–”परसाद िथकै िसपाहीजी। भोग लगाउ।” \nपुजारी जी दूटा पेड़ा कृपलबा नामक िसपाहीक हाथ मे रािख देलिथन आ कान केँ दरोगाक गितिविध पर \nपथने चुप भ’ रहलाह। हुनक माथ पर िचĠताक िसकुरन İपƠ झलकै छल। \nदरोगा पिहले दुनू खोपड़ी केँ बाहर घुिम जाँच-पड़ताल केलक। मूिड़ नमरा क’ चारू  कातक हाव-भाव के \nिनहारलक। फेर आयल ओिह कोठलीक दरबजा लग जािह मे काके आ मैना छलीह। \nदरोगा सटायल केबाड़ केँ भराम दए खोिल भीतर ढुिक गेल। अĠदर काके आ मैना कोन अवİथा मे छलीह, \nदरोगा की देखलक से दरोगा जानए। मुदा, दरोगा िचिचयाित आ बफािर कटैत बाहर आयल आओर पलटिनया \nदैत पुजारीजी लग पहुँच गेल। हँफैत बाजल–”हे पुजारी बाबा, ई मंिदर बानु? ई भगवान का ģलेट बानु?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nअĠदर कोन खेल होत बा। हम जे देखली, राम राम, आब अहाँ से का कहॴ। हमार त’ नजिरए झौआ गेल \nबा।” \nगमŰ आ उमस पराकाơा पर छलै। दरोगाक शरीर मोट आ भारी-भरकम। ओ काके आ मैनाबला कोठली सँ \nभगैत आयल छल। ओकर सĦपूणर् देह पसीना सँ लथपथ छलै। \nपुजारीजी फेर हाथ जोड़ैत बजला–”सरकार, कोठली मे हमर बालक आ हुनकर किनआँ। हमर बालक \nिबआहो ने करैत छल। कतेक परतारने त’ अिह बेर शुŀक समय मे िदĪली सँ एलाह। हुनकर िबआहक त’ \nदसो िदन ने भेलिन। कहू त’ अहाँ की कर’ भीतर गेलॱ? िछया, िछया।” \n–”अरे, हमनी का करब? हमनी के ड~यूटी बड़ा बेढंगा बा।” कहैत दरोगाबैसक उपƅम कर’ लागल। ओ \nपिहने एक हाथ रोपलिन, फेर दोसर हाथ रोिप, देहक बैलेĠस ठीक केलिन। तखन लूद द’ बैिस गेलाह। \nपुजारीजी अĠदाज केलिन जे दरोगाक वजन तीन, साढ़े तीन मन सँ कम निह हेतैक। \nकृपलबा दुनू पेड़ा केँ मुँह मे ठुिस नेने छल। पेड़ाक साइज बेस पैघ छलै। ओ कहुना क’ पेड़ा घॲटबाक \nĆयास क’ रहल छल। \nदरोगा पिटया पर बसैत देरी पेड़ाबला थार केँ दुनू आँंिखये िनहार’ लागल। ओ बाजल–”पेड़ा बानु?” \n–”हँ सरकार! अहॴ सभहक लेल बाबाक परसाद िथक। भोग लगिबयौ।” \nकहैत पुजारीजी पेड़ाक थार घुसका क’ दरोगाक आगाँ मे क’ देलिथन। \n–”सुगĠधी त’ बड़ा नीमन बा। गाय का दूध मे बनल ह’ तो?” \n–”हँ सरकार! सामने देिखऔक मुसहर टोली। सदाय भाइ सभ महादेवक भक्त। सभहक दूरा पर मुलतानी \nगाय। तखन दूधक कौन कमी। खाक’ देखल जाए।” \nदरोगा एकटा पेड़ा मुँह मे देलक–”वाह! वाह!! पुजारीबाबा। सबाद बड़ा अच्छा बा। बहुत िदनन के बाद \nअइसन पेड़ा खाई के मौका िमललबा।” \nदरोगा थारक सभटा पेड़ा उदरİत क’ लेलक। पेड़ा मे पुƠ सँ नवका भांग िमलाओल रहैक। पुजारीक देल \nपािन सेहो दरोगा पीब गेल। तखने पुजारीजी पुछलिथन–”हािकम, ई नट-निटन बला की मजरा िथकै?”  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nदरोगा पिहने पूरा मुँह बािब ढेकार केलक। फेर बाजल–”आब रौआ से का िछपायब। वायरलेस पर अरजेĠट \nखबिर आयल बा। ओ नट-निटन बड़का डकैत। कोनो मारवाड़ी के लाखो टाका का जेबर गहना लेके \nभागल बा। सॲचली, सरॱ के पकड़ब त’ आधा माल डकार जायब, आधा माल जमा करब। के सार \nबुिझहेंए? बहुत िदन हो गेइल, कोनो बड़का माल हाथ निहखे आईलबा।” \nपुजारीजी मोने-मोन बजला–‘बस एक घड़ी आओर। भांग जखन िभजतौक तखन नट-निटन केँ तिकहेंए रे \nसार।’ \nदरोगाक माथ सुĠद होबए लगलै। ओ डपोरशंख जकाँ चुपे एककात देख’ लागल। िकछु काल पिहले काके \nआ मैनाबला दृĮय ओकर मानस पटल पर िथड़क’ लागल। ओकरा अपन िबयाहक गप मोन पड़’ लगलै। \nजखन ओ पिहल बेर अपन किनआँक मुँह देखलक–कारी, उठल आ मोटका थूथून। Åपरका दाँत िनचला \nठोरकेँ छपने, िडग्गासन िपतिरया आँिख। ओकरा िजनगी सँ िवरक्त भ’ गेलैक। ओ संĠयास लेबा लेल तैयार \nभ’ गेल। \nमुदा, एखन जे दृĮय देखलक। वाह! छौकड़ी राधा रानी त’ छौकड़ा िकसन-कĠहैया। मन केँ हिषर्त क’ \nदेलक। \nरंग त’ अनलक नवका भांग। िकछुए कालक बाद िभिसěड तॲदबला दरोगा पिटया पर िचत पड़ल नाक सँ \nिडगिडिगया बजा रहल छल। थोड़बे हटल कृपलबा बीड़ी मुँह मे दबने बेहोश पड़ल, मॲछ के िचबा रहल \nछल। \nई सब कायर् पूणर् अनुशािसत आ पटुताक संग होिशयार ĭयिक्तक देख-रेख मे भ’ रहल छल। कनेक आओर \nसांझ जकाँ भेलै त’ कतहु सँ पाँच युवक आ पाँच युवती, कुल दस, कमिरयाबला िपअरका वİÿा पिहरने \nकामर केँ कĠहा पर उठौने आयल। आगĠतुक युवक-युवतीक उमेर काके आ मैनाबला छलै। सब तिहना \nचुİत-दुरुİत आ शांत। \nतुरंते पुजारीजी, İवामीजी, काके एवं मैना कमिरयाबला Ƒेस मे आ कामर केँ उठौने तैयार होइत गेलाह। \nडालरबला दुनू बोरा केँ छोट-छोट मोटरी बना क’ सब कमिरयाक कामौर मे लटका देल गेलै। सब वİतु ल’ \nक’ कमिरया टोली मे जोर सँ हुंकार देलक पाछाँ कमिरयाक टोली ओिह मंिदर सँ Ćİथान केलक। मंिदर मे \nरिह गेला फॲफ कटैत दरोगा आ िटटहीबसंत िसपाही कृपलबा। \nकमिरयाक टोली भिर राित चलैत रहल। टोलीक नेतृĜव केिनहार आ पुजारी बनल अमृतलाल। अमृतलाल \nजािह जाित या संĆदायक ĆितिनिधĜव करै छल ओ पुİत दर पुİत सँ चोिर िवńा मे पारगंत होइ छल। \nअमृतलाल भुखन िसंहक खास िपयादा रहए। ओ चतुर आ भुखन िसंहक िवĂासी मातहत छल। किठन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nअवसर पर भुखन िसंह अमृतलाल केँ खास िकİमक काज करक लेल िनयुक्त करै छलाह। Ćİतुत अिभयान \nमे अमृतलाल अपन िनपुणताक सहज पिरचय द’ रहल छल। \nअमृतलाल केँ ओिह इलाकाक पूणर् ज्ञान छलैक। तािह कारणे कमिरयाक टोली कोनो गाँव वा शहर मे Ćवेश \nनिह केलक। बाघ-बोन, गाछी-िबरछी, मरचरही, धारक कछेर होइत भोरहवा मे िनिदर्Ơ İथान पर पहुँचल। \nओतए सभ तरहक इĠतजाम छलैक। भिर िदनक िवāामक बाद कमिरयाक टोली फेर दोसर राित \nअमृतलालक नेतृĜव मे चलैत रहल आ भोर होइत चमेलीरानीक अƂडा पर पहँुिच गेल। \nİवामीजी सभटा डालर सुरिक्षत अजुर्न केँ सुपुदर् क’ चमेलीरानी सँ भेंटकरबाक उĿेĮय सँ िबदा भेलाह। रİते \nमे हुनका चमेलीरानी सँ भेंट भ’ गेलिन। \nचमेलीरानी झुिकक’ दुनू हाथ जोिड़ İवामीजी केँ Ćणाम केलिन आ कहलिन–”बĔजर काका, ददू अहाँ के \nअिबलĦब बजौलिन अिछ।” \nददू अथŭत~ भुखन िसंह, चमेलीरानीक धमर्-िपता। İवामीजी अथŭत~ बĔजर कका भुखन िसंहक दािहना \nहाथ। चमेलीरानीक आƇह पर भुखन िसंह ठाकुर नांगटनाथ िसंह नामक अिभयान मे बजz नाथ केँ पठौने \nछलाह। \nचमेलीरानी बĔजर कका केँ बड़ आदर करैत छिल। सिदखन िहĠदी आ अँƇेजी बाजैवाली चमेलीरानी भुखन \nिसंह, बĔजर कका एवं औरो पैघ हİती लग मैिथलीए टा बजैत छलीह। चमेलीरानीक ĭयवहार मे नƛता आ \nकोमलता बĔजर कका केँ बड़ सोहाइत छलिन। \nबĔजर कका चमेलीरानीक Ćणामक Ćितउþर मे हाथ उठा क’ आशीवŭद देलिन आ कहलिन–”काके आ मैनाक \nसंग काज करबा मे नीक लागल। फेर किहओ हुनका संगे कोनो अिभयान मे जेबा मे हमरा ĆसĠदता होयत। \nसब ठीक िबिटया, हम अिबलĦब िबदा भ’ रहल छी।” \nबĔजर ककाक Ćİथानक बाद चमेलीरानी ओतए पहुँचली जतए काके आ मैना कमिरयाबला Ƒेस मे चुपचाप \nमूड़ी गारने बैसल छलीह। िकछु िदन पूवर् हुनका दुनू संगे बड़ पैघ अĜयाचार भेल छलिन तकर वृþांत सेहो \nसुिन ली। \nठाकुर नांगटनाथ िसंहक अिभयानक पिहने चमेलीरानीक संसार मे बहुत िकछु पिरवतर्न भेल छलै। पिछला Əेन \nडकैतीक बाद हुनक जे अजुर्न संगे वातŭलाप भेल छलै से हमरा ज्ञात अिछ। तकर बादे चमेलीरानी खास \nिकİमक िनणर्य लेलिन। ओ अजुर्न सँ िववाह केलिन। िबआहक अवसर पर कीतर्मुखक पाँचो बेटा उपिİथत \nछल। ओिह पाँचॲक समक्ष चमेलीरानी अपन योजनाक İपƠीकरण केलिन। सभहक िवचार मे मेल-िमलाप \nभेलै। सब िमिल क’ सभहक सहयोगे कायर् करबाक हेतु तĜपर होइत गेलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nकलकþा आ मदzास सँ दूटा İपेशल जपानी Əेनर केँ आनल गेल। अिह Əेनर केँ पैघ तनखाह आ सब \nतरहक सुिवधा उपलĤध कराओल गेल। आधुिनक युगक सब आधुिनक उपकरण आनल गेलै। खास İथान \nपर ओइ दुनू जपानी Əेनरक देख-रेख मे अĜयिधक किठन आ पिरāमबला Əेिनंग आरंभ भेलै। Əेिनंग लेिनहार \nछल कीतर्मुखक पाँचो बेटा आ चमेलीरानी। Əेिनंग छह मास तक चलल। पाँचो भाइ अथŭत~ युिधिơर, भीम, \nअजुर्न, नकुलवा आ सहदेवा संगे चमेलीरानी अपनशरीर एवं मनक पूणर् तैयारी केलिन जे अिगला योजना केँ \nिƅयािĠवत करबा लेल जरूरी  छलै। \nअही छह मासक भीतरे पाँच सुरिक्षत İथानक चयन भेल। ĆĜयेक İथान मे दू बीघा जमीन कीनल गेल। \nफेर ओकर तैयारी कएल गेलै। करीब एक सय छाÿा-छाÿाा केँ रहबाक लेल अलग-अलग हाWİटल, \nĭयायामशाला, सुĠदर मैदान इĜयािदक संगे भवन पाँचॲ Əेिनंग कैĦप केँ लेल बनाओल गेल। पाँचो Əेिनंग कैĦप \nकेँ नवीनतम उपकरणक संगे कĦĢयूटरीकरण कयल गेल। सĦपूणर् ĆाĠत मे चोिर, डकैती, रंगबाजी, अपहरण, \nगुटबाजी आिदक गृह-उńोग पसरल छल। अत: पाँचो Əेिनंग सेĠटरक हेतु पाँच सय युवक-युवती केँ ताकए मे \nकोनो अरचन निह भेलै। युवक-युवतीक चयन मे अित सावधानी राखल गेलै। सबहक उमेर चौदह सँ बीस \nवषर्क अĠदरे रहै तकर ğयान राखल गेल। \nआब ओिह पाँचो कैĦपक उĿेĮय, कायर्ƅम आ अपन ĆाĠतक लेल समपर्ण इĜयािदक बखान आगाँ कयल \nजायत। सĦĆित काके अथŭत~ सहदेवा एवं मैनाक संग भेल अĜयाचार केँ İपƠ करी। \nसहदेवा जािह कैĦपक इनचाजर् छल ओिह मे मैना Əेिनंग ल’ रहल छलीह। ओही ठाम दुनू केँ नैन-मटĸा \nभेलै। एकर सूचना तĜकाल चमेलीरानी केँ देल गेल। \nचमेलीरानी अिबलĦब दुनूक िबयाहक ितिथ िनिĀत केलिन। फलाँ तारीख क’ सहदेव वĪद कीतर्मुख िनवासी \nिमरचैयाक मैना वĪद बेनाम िनवासी अनामकक िबयाह होयत। सभ केँ हकार, सभ केँ İवागत। \nपैघ मंडप बनल। सजाबट, खेबा-िपबाक नीक इĠतजाम, पाँच सयक लगभग गेİट। िबयाह भेल। सहदेव आ \nमैना सभकेँ Ćणाम करैत आ आशीवŭदक मोटरी उठबैत कोहबर िदस Ćİथान केनिहए छल िक नांगटनाथ बला \nयोजनाक सूचना आयल–”सूटकेस बैंकाक से चलने वाला है।” \nयोजना मास पूवų बिन चुकल छलै। ओिह मे सहदेव केँ काके बिन क’ तथा मैना केँ भाग लेबाक छलैक। \nअİतु, कोहबर मे जेबा लेल तैयार ओ दुनू बĔजरकका संग िनमर्ली पहुँच गेल। भेलै ने अĜयाचार? \nचमेलीरानीक इशारा पािब सहदेव आ मैना हुनक सोझा मे आिब ठार भ’ गेल। हे भगवान! अब कोन \nहुकुमनामा चमेलीरानी सुनौती से निह जािन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nचमेलीरानीक ठोर पर मृदुल हँसी। ओ हुकुम देलिखन–”अहाँ दुनू हमर कोठली मे जाउ। ओतए सब िकछुक \nइĠतजाम छै। एक मास धिर अहाँ दुनू ओिहकोठली मे िनवास करी से हमर आदेश।” \nसहदेव चुपे रहला। मुदा, मैना दबले मगर देखार, िखिखया उठली। ओ दुनू चमेलीक İपेशल कक्ष मे Ćवेश \nकेलिन। \n \n (अिगला अंकमे) \nडॉ. Ćेमशंकर िसंह (१९४२- ) Ƈाम+पोİट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 \nऋचायन, राधारानी िसĠहा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक विरơ सृजनशील, मननशील आऽ अğययनशील Ćितभाक \nधनी सािहĜय-िचĠतक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनįणात गवेषक, मैिथली गńकेँ नव-İवरूप देिनहार, कुशल \nअनुवादक, Ćवीण सĦपादक, मैिथली, िहĠदी, संİकृत सािहĜयक Ćखर िवŅान् तथा बाङला एवं अंƇेजी सािहĜयक अğययन-अĠवेषणमे \nिनरत Ćोफेसर डॉ. Ćेमशंकर िसंह ( २० जनवरी १९४२ )क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृित भेल अिछ िनःसृत। िहनक \nबहुमूĪय गवेषणाĜमक, मौिलक, अनूिदत आऽ सĦपािदत कृित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-अिचर्त। ओऽ अदĦय उĜसाह, धैयर्, लगन \nआऽ संघषर् कऽ तĠमयताक संग मैिथलीक बहुमूĪय धरोरािदक अĠवेषण कऽ देलिन पुİतकाकार रूप।  िहनक अĠवेषण पूणर् ƇĠथ आऽ \nĆबĠधकार आलेखािद ĭयापक, िचĠतन, मनन, मैिथल संİकृितक आऽ परĦपराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुĆािणत भऽ \nचेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सĦमान (ताƛ-पÿ) एवं िमिथला-दपर्ण, मुĦबई विरơ लेखक सĦमानसँ कयलक अिछ अलंकृत। \nसĦĆित चािर दशक धिर भागलपुर िवĂिवńालयक Ćोफेसर एवं मैिथली िवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत \nमैिथली िवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली सािहĜयक भěडारकेँ अिभविŀर्त करबाक िदशामे संलग्न छिथ, \nİवतĠÿ सारİवत-साधनामे।  \nकृित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली अकादमी, पटना, \n१९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िवńापित, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, \n१९८७५.नाƀयाĠवाचय, शेखर Ćकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहĜयमे हाİय-ĭयंग्य, मैिथली अकादमी, पटना, २००४ \n७.Ćपािणका, कणर्गोơी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा Ćकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक Ćितमान, ऋचा Ćकाशन, \nभागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाƀयमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहĠदी: १.िवńापित अनुशीलन और मूĪयांकन, Ćथमखěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७१ २.िवńापित अनुशीलन \nऔर मूĪयांकन, िŅतीय खěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहĠदी नाटक कोश, नेशनल पिĤलकेशन हाउस, िदĪली \n१९७६. \nअनुवाद: िहĠदी एवं मैिथली- १.āीपादकृįण कोŎटकर, सािहĜय अकादमी, नई िदĪली १९८८, २.अरěय फिसल, सािहĜय अकादेमी,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nनई िदĪली २००१ ३.पागल दुिनया, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००१, ४.गोिवĠददास, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००७ \n५.रक्तानल, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८. \nिलĢयाĠतरण-१. अĹीयानाट, मनोज Ćकाशन, भागलपुर, १९६७। \nसĦपादन- १. गńवĪलरी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पÿ-पुįप, महेश \nĆकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोơी, कोलकाता, २००० \n६.मिणकण, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल, कणर्गोơी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक \nइितहास, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, १०.िचÿा-िविचÿा, कणर्गोơी, \nकोलकाता २००३, ११. सािहĜयकारक िदन, िमिथला सांİकृितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिक्ततरिĻणी, ऋचा \nĆकाशन, भागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिक्त कोश, भारतीय भाषा संİथान, मैसूर, २००८, १४.रूपा  सोना हीरा, कणर्गोơी, \nकोलकाता, २००८। \nपिÿका सĦपादन- भूिमजा २००२ \nमैिथली भाषाक सािहĜ य    \nमैिथली भाषाक अिधकांश सािहतय मानक मैिथली मे उपलĤ ध अिछ जकरा ‘ सािहिĜयक भाषा’, ‘ साधुभाषा \nअथवा िशį ट भाषा’ सेहो कहल जाइत अिछ। अिधकांश समयधिर ई एकमाÿ सािहिĜयक अिभĭ यिक्त क भाषा \nछन जािह आधार पर एकरा ‘ मानक मैिथली’ कहल जाइत अिछ। ई दरभंगा आमघुबनी िजला मे बाजल\nजाइत अिछ। ‘ दिक्षणी मानक मैिथली’ समİ तीपुर, बेगूसराय, खगिडया, सहरसा, मेधपुरा आ सुपौल िजला \nआिद मे बाजल जाइत अिछ। एिह मे मानक मैिथली सँ िकछु अĠ तर अिछ। पूवŰ मैिथली पूिणर्या, अरिरया, \nिकशनगंज, किरहार आिद िजला क केĠ Ɩीय आर पिĀमी भाग मे अिशिक्षत वगर् सभ मे चलैत अिछ तथा\nमहानĠ दा सँ पूव सेहो िहĠ दू लोकित बजैत छिथ जतय मुसलमान मुख् यत: बाडĭ ला बजैत अिछ। िछकािछकी \nबोली गंगाक दिक्षण भाग मे बाजल जाइत अिछ। एिह मे खगिडया आ बेगूसराय िजला क पूवŰ भाग, बॉंका \nिजलाक पिĀम भाग केँ छोिड क’ संथाल परगनाक उĜ तरी आ पिĀमी भाग मे बाजल जाइत अिछ। पिĀमी \nमैिथली मुजफफरपुर, पूवŰ चĦ पारण आ पिĀमी चाचारण िजलाक पूवŰ भाग मे बाजल जाइछ। चĦ पारण आ \nउĜ तर मुजफफरपुर क बोली भोजपुरी सँ Ćभािवत अिछ। जोलही बोली दरभंगा िजलाक अिधकांश इस् लाम \nधमर्िवलĦ बी अपन पडोसी िहĠ दू क भाषा मैिथली बजैत अिछ, मुदा ओकर बोली थोडे क िवकृत आर अरबी-\nफारसी शĤ दऍं ूििज्ञत रहैत अिछ। \nवतर्मान समय मे मैिथलीक दू उपभाषाक नव नामकरण आ नवजागरण भेल अिछ जािह मे Ćथम िथक अंिगका\nअिŅतीय िथक बिĔजका। अंिगका भाषाक नाम पडल अिछ जकरा हम पूवŰ मैिथली कहल अिछ आ डा. \nसरजाजर् अƙाहम िƇयसर्न िछकाछीकी गॅवारी कहलिन।एकर क्षेÿ भागलपुर, गोडा आ देवधर तथा संथाल \nपरगना मानल जाइत अिछ। बिĔजका ओिह उपभाषाक नाम पडल अिछ जकरा हम पिĀमी मैिथली कहलहुँ\nअिछ। ई नामकरण बĔ जी आिलिच्छवी क इितहास क आधार पर कयल गेल अिछ, िकĠ तु आधुिनक पिरĆेŞ य  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nमे एिह जाितक नामिनशान निह भेटैत अिछ। \nमैिथली ĭ याकरणक अपन िनजी िवशेषता अिछ। एकर िविशį टताक Ćसंग मे डा. सर जाजर् अƙाहम िƇयसर्न \n‘िलिग्विİटक सवų ऑफ इिěडया ( खě ड-5, भाग-2) (1902), ‘ एन इě Əोडक् शन टू द मैिथली लैंग् वेज ऑफ \nनौश िवहार (1800) तथा ‘ सेभन Ƈामसर् ऑफ द डायलेक् ƀस एě ड सब डायलेक् ट ऑफ द िवहारी लैंग् वेज \n(1883) मे िवİ तारपूवर्क िवचार क’ ई Ćमािणत क’ देलिन अिछ जे ई िविĮƠता अĠ य भारतीय भाषािद मे \nनिह उपलĤ ध भ’ रहल अिछ। मैिथली ĭ याकरण मे सवर्नामक तीन रूप  Ćयुक् म होइत अिछ-‘अपने’, ‘अहॉं’ आ \n‘तॲ’ वा मोरा, मुदा बाडĭ ला मे दू ‘आपनी’ आ ‘भूिम’ वा ‘तुइ’ आ िहĠ दी मे सेहो दूइए रूप  Ćयुक् त होइत अिछ \n‘आप’ आ ‘ तुम’। माÿ भषा-शाİ ÿक दृिƠऍं सँ निह, ĆĜ युत ĭ याकरण आ शĤ दावलीक िवभĠ नतािह आ \nिवशेषतािद कारणेँ निह, अĠ य भाषा-भाषी लोकितक Ņारा सरलता सँ बुझबाक कारणेँ निह, Ćतयुत अपन एक \nİ वतĠ ÿ सािहिĜयक आ सांİ कृितक परĦ परा हैबाक कारणेँ मैिथली भाषाक İ वतĠ ÿ अिİतĜ व अिछ। मैिथली \nभाषा आ ĭ याकरणक सĦ बĠ ध मे अनेक कायर् भेल अिछ। ओहुना संİ कृत आ अंƇेजी ĭ याकरणक आधार \nमािनक’ मैिथली मे छोट-पैध अनेक ĭ याकरण िलखल गेल अिछ, मुदा महावैयाकरण दीनबĠ धु झा (1878-\n1955) क ‘िमिथला भाषा िवńोतन’ (1945) क ऐितहािसक महĜ व अिछ जकरा सूÿ-शैली मे ओ िलख लिन \nजे संİ कृत-Ćाकृतक āेį ठ ĭ याकरणािद सँ तुलना कयल जा सकैछ। एिह ĭ याकरण केँ आधार मािनक’ गोिवĠ द \nझा (1923) ‘ लघुिवńोतन’ (1963) आ ‘ उच् चतर मैिथली ĭ याकरण’ (1979) क रचना कयलिन। िहनक \nअĠ य कृित मे ‘मैिथलीक उƄगम ओ िवकास’ (1968) आ ‘मैिथली भाषा’ (1909-2000) ‘द फारमेशन ऑफ \nमैिथली लैग् वेज (1960) सवŭिधक उĪ लेखनीय कायर् कयलिन अदछ।  \nअĠ य İ वतĠ ÿ सािहिĜयक भाषाक समान मैिथली भाषाक अपन İ वतĠ ÿ Ćाचीन िलिप िथक जकरा ‘ितरहुता’ वा \n‘िमिथलाक्षर’ वा मैिथलाक्षर’ वा ‘मैिथली िलिप’ कहल जाइत अिछ। ितरहुता नाससँ ज्ञात होडत अिछ जे ई\nिलिप ितरहुत देशक अिछ जकर िवकास ‘तीरमुक् त’ वा ‘ितहुर्त’ नामक ĭ यवहार हैबाक बाद पूणर्त: ĆाĢ त कयल \nगेल अिछ। बौŀ ƇĠ थ ‘ लिलत-िवİ तर’ मे एिह िलिप केँ ‘ वैदेही िलिप’ क नाम पर अिभिहस कयल गेल \nअिछ। घुमा क’ िलखिनहार पूवŰ वणर्माला साक्षात बाडĭ ली असिमया, मैिथली आ ओिडया िलिपक ćोत िथक। \nवİ तुत: िमिथलांचल मे उपलĤ ध Ćाचीन संİ कृत ƇĠ थ एही िलिप मे उपलĤ ध अिछ जकरा बाडĭ ला, असिमया \nआ ओिडयाक पिěडत लोकित केँ पढबा मे सुिवधा होइत छिव। पटना सँ Ćकािशत ‘िमिथलाक्षरक उłव ओ \nिवकास’ (1960-61) मे अनेक िकİ म मे एिह िलिपक तािĜवक अघ् ययन Ćİ तुत कयलिन, िकĠ तु दुयŸग रहल \nजे पुज्ञतकाकार Ćकािशत निह भ’ सकल। एिह िदशा मे राजेĮ वर झा (1923-1977) ‘ िमिथरलाक्षरक उłव \nआ िवकास (1971) िलिखक’ एकर ऐितहािकसकता, Ćाचीनता, शाİ ÿीयता Ćमािणत कयलिन अिछ जे भाषा-\nपैāाािनक दृिƠसँ एकर सवŭितशायी महĜ व िथक। उनैसम शमाĤ दीक मĪ यचिर ई िलिप जीिवत छल, मुदा \nवतर्मान सĠ दभर् मे एकरा लोक िबसिर गेल अिछ आ ओकरा İ थन पर देवनागरी िलिप ĭ यवहार कयल जाय \nलागल अिछ। \nमैिथली सािहĜ य क इितहासकार लोकित एकरा सामाĠ यत: तीन काल आिदकाल, मघ् यकाल आ आधुिनककाल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nमे िवभक् त क’ अघ् ययन कयलिन अिछ। िकĠ तु ओंकर समय सीमाक िनधŭरण से इितहासकार लोकित मे\nमनैक् यक सवर्था अभाव अिछ। इितहास-लेखनक आधार-भूत Ćिƅयाकेँ घ् यान मे रािसक’ एकरा िनĦ नİ थ काल \nखě ड मे िवभािजत करब āेयİ कर Ćतीत होइत अिछ: \ni. आिदकाल 800 ई. सँ 1350 ई. धिर। \nii. मघ् यकाल 1351 ई. सँ 1857 ई. धिर। \niii. आधुिनक काल \ni. िƙिटशकाल 1857 ई. सँ 1947 ई. धिर। \nii. İ वातĠ ÿयोĜ तर काल 1947 सँ अńर्पयर्Ġ त। \nसन् 1857 ई. का िसपाही िवƖोहक पĮ चात् मैिथली सािहतय मे आधुिनक कालक सूÿपात मानल जा\nसकैछ। ई िवशाल मुगल साƛाĔ यक अिĠतम वषर् िथक। मुगल शासनक अवसानोपराĠ त िƙिटश शासन काल \nमे जािह सामािजक चेतनाक उदय भेल ओिह मे सन् 1857 ई. पĮ चात् िक्षĆताअबैत अिछ। एिह सामािजक \nचेतनाक ĆितिनिधĜ व नवीन िशिक्षत बुिŀ जीवी वगर् कयलक ले एक भाग अपन Ćाचीन संİ कृित क सुरक्षाक \nĆित उĜ सुकिता देखौलक आ दोसर भाग युग क आलोकक İ वागत कयलक। एिह सांİ कृितक अनुį ठान मे \nभारतीय भाषािदक िवकास भेल आ ओकर सािहĜ य सĦ पĠ न आ समृŀ होइत अिछ। \nपिĀमी िशक्षक Ćचार, रेल-तारक ĭ यवहार, रचायत शासनक ĭ यवİ था मुƖण कलाक आिवį कार आ सामािजक \nचेतनाक Ćभाव सािहĜ य पर पडल आ ओ İ ढ परĦ परािदकेॅा तोिड क’ नव िदशाक िदस चिल पडल। मैिथली \nसािहĜ यक इितहास मे नव-युगक िनमŭण मे कमीĮ पर चĠ दा झा (1831-1907) आ पिěडत लालदास (1856-\n19) अवदान सवŭिधक महĜ वपूणर् अिछ। हुनक राजनीितक.सामािजक रचनािदक आधार पर अनुमान कयल जा \nसकैछ जे सन् 1857 ई. क पĮ चात् पिरवितर्त पिरिİथितक सहल Ćिƅया छल। वİ तुत: चĠ दा झा आ \nलालदास मैिथली सािहतय मे नवयुग अनबा मे समथर् भेलिह। अपन गद् रचनािद Ņारा ओ लोकित आधुिनकता\nक Ņार खोललिन। फेर जिहना-जिहना िमिथलाĠ चल से नव आलोक पसरल सािहतय सेहो नव-नूतन \nिकसलयक संग पĪ लिवत भेल। \nसवर्Ćथम तँ ओ रहİ यवादी गीत एवं किवतािदक िथक जकर अĠ वेषण नेपाल मे तथा Ćकाशन बंगाल मे भेल। \nएकर रचियता िसŀ लोकित छिथ। एिह िसŀ लोकितक सĦ बĠ ध बौŀ लोकितक महायान शाखाऍं छलिन। एिह \nरचना-संƇहक नाम ‘ बौŀ गान ओ दोहा’ देल गेल अिछ। सन् 1323 बंगाĤ द अथŭत् सन् 1916 ई. मे \nमहामहोपाघ् याय डा. हरĆसाद शाİ ÿी (1853-1931) सवर्Ćथम एकर Ćकाशन करौने छलाह। एिह मे संƇहीत \nकिवता सभक भाषा अित Ćाचीन अिछ मथा एिह मे ओ िवशेषता िद अिछ जे बाडĭ ला. मैिथली, मगाही आिद  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nपूवŰय भषािद मे अिछ। एिह कारणसँ एिह भाषािदक ĆारिĦभक रूपक  उदाहरण मे रारबल जाइत अिछ। एिह\nकारण सॅा एिह भाषािदक ĆारिĦभक रूपक  उदाहरण मे राखल जाइत अिछ। वİ तुत: ई किवतािद तिहया \nिलखल गेल जखन आधुिनक पूवŰय भाषािद अपन ĆारिĦभक अवİ था मे छल। भाषा वैज्ञािनक लोकित एिह \nिवषय मे एकमत छिथ। अत: एिह किवतािदक भाषा पूवŰय अथवा मागधी अपभं्रशक पूवŰय रूप  िथक।\nयńिप एिह पर शौरसेनी अपƚशक सेहो Ćभाव संिक्षĢ त अिछ। तथािप ई İ वाभािवक अिछ जे एिह मे ओ सभ \nतĜ व उपलबध अिछ जे मागधी अपƚशक पूवŰय रूप  िथक। यńिप एिह पर शौरसेनी अपƚशक सेहो Ćभाव \nसंिक्षĢ त अिछ। तथािप ई İ वाभािवक अिछ जे एिह मे ओ सभ तĜ व उपलĤ ध अिछ जे मागधी अपƚंश सँ \nिवकिसत वतर्मान भाषािद मे सेहो पाओल जाइत अिछ। एकरा संगिह ई मानबाक लेल Ćचुर साधन अिछ। ई\nसंƇह Ćाचीन मैिथलीक रूप  िथक। एकर रचियता अिधकांश िमिथलाक िनवासी रहल हैताह। \nबौŀ गान ओ दोहा मे तीन Ƙकारक सािहĜ य उपलĤ ध भ’ ीहल आिछ, जकरा मैिथलीक ĆारिĦभक रूप  कहल \nजा सकŶछ। ओ अिछ: दोहा कोश, चचŭचचर् िविनĮ चय आ डाकाणर्व। एकर İ विचता बौŀ िसŀ आ तािĠÿक \nरहिथ। िहनक भाषा िमिभलाक पूवŰ भागक Ćाचीन रूप  िथक। एिह सामƇी आिदक आधार पर एकर रचियता\nलोकितक समय आठम शताĤ दी सँ तेरहस शताĤ दी धिर िनĮ चय कयल जाइत अिछ। िवषयक दृिƠ सँ एिह \nरचनािदक ओतेक महĜ व निह जतेक की भाषाक दृिƠऍं अिछ। एकर भाषा एहन अिछ जकरा आधार पर\nएकरा मैिथली, बाडĭ ला, असिमया, िहĠ दी, मगही आ भोजपुरी आिद ĆĜ येक भाषा-भाषी अपन सĦ पिþ घोिषत \nकरैत छिथ। एिह समय भारतीय आयर् भाषा िनमŭणक िİथित मे छल। इएह कारण अिछ जे भाषा-वैज्ञािनक \nलोकित एिह रचना-समूह मे भारतीय पूवŭĠ चलक सभ भाषािदक रूप  भेटैत अिछ। संगिह-संग ई मानबाक लेल \nसेहो Ćचुर साधन अिछ जे एिह संƇह केँ Ćधानत: मैिथलीक रूप  िथक। Ĕ योितरीĮ वर (1280-1340) \nवणर्रĜ नाकर (1940) मे एकर सĦ पूणर् नामावली द’ देलिन अिछ। पूवŰय भाषािद मे सवर्Ćथम मैिथलीक Ćयोग \nगĦ भीर सािहĜ यक रूप मे कयल गेल छल। बाडĭ ला आ आसमी मे तँ सािहĜ य-रचनाक Ćयास एक शताĤ दी \nपाछॉं जा क’ ĆारĦ भ भेल तथा एकरा लेल मैिथलीक महान किव िवńापित Ćेरक िसŀ भेलिह। एकर\nअितिरक् त Ćाचीन अĆपभं्रश मे किवता िलखबाक परĦ परा माÿ िमिथला मे छल आ ई परĦ परा चौदह म \nशताĤ दी धिर चलैत रहस। िवńापित अपन दू पुİ तक-‘कीितर्लता’ (1924) आ ‘ कीितर्पताका (1960) तथा \nअनेक छोट किवतािदक रचना मे कयलिन जे देĮ य-िमिāत अपƚंश िशला ‘Ćाकृत पैडालम’ टीकाकर वंशीधर \nएिह मे संगृहीत अपƚंश किवतािदक भाषाकेँ अवहट् कहलिन। डा. सुभƖ झा एकरा आिदकालीन मैिथली \nकहलिन। ओ िलखैत छिथ. ‘Ćाकृत पैड;लम मे उदाहरण İ वरूप  अनेक शĤ द एवं पद देल गेल अिछ जकरा \nिवषय मे कहल जा ाकैछ जे ओ Ćाक् मैिथली मे रिचत िथक ओिह मे एहन िकछु निह अिछ जकरा\nआिदकालीन मैिथली कहबासँ वंिचत क’ सकी।‘ राधाकृį ण चौधरी (1924-1984) ‘ िमिथलाक सांİ कृितक \nइितहास’(1961) क पिरिशį ट-ग मे Ćाकृत पैडलम मे ĭ यवहृत 115 शĤ दािदक सूची देलिन अिछ तथा एहरा \nआिदकालीन मैिथलीक ƇĠ थ मानलिन अिछ। तथािप एिह Ćाचीन भाषाक िवषय मे सुिनिĀत एवं अिĠतम रूपस ँ\nिवचार करब आवĮ यक अिछ। वतर्मान पिरĆेŞ य मे एकरा Ćाक् मैिथली मानव तकर् संगत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nदोसर Ćकारक सािहĜ य जे उपलĤ ध भ’ रहल अिछ ओ िथक ‘ डाकवचनाबली’। एिह वचनाबली मे İ थानीय \nलोक Ćिसŀ िवज्ञाता, Ĕ योितष एवं कृिष सĦ बĠ धी वचन, जीवन आ िविवध िवषयक समालोचना भेरैत अिछ। ई \nजनसामाĠ य मे Ćचिलत अिछ तथा एकर िवİ तार आसामसॅ ल’ कए राजİ थान धिर सĦ पूणर् आयर्वतर् मे िवİ तृत \nअिछ। एकर रचियताक सĦ बĠ ध मे िवŅान लोकित मे मतैक् य निह अिछ तथा अनेक जनāुित आिद Ćचिलत \nअिछ। देशक िभĠ न िभĠ न भाग सब मे एकर रचियता लोकितक िभĠ न-िभĠ न नाम अिछ। िमिथला मे डाक, \nघाघ, भě डरी एवं डंक आिद Ćचिलत आिद। एĦ हर आिबक’ देशक िविभĠ न भागसॅ एिह वचनावलीक कितपय \nसंƇह Ćकाया मे आयल अिछ, परĠ तु एिह मे सँ कोनो, कोनो Ćाचीन हİ तिलिखत Ćित पर आधािरत निह भ’\nकए ओिह भू-भाग मे Ćचिलत अनेक मौिखक रूप  पर अिछ। एकर फलİ वरूप  ĆĜ येक संİ करणक भाषा \nआधुिनक भ’ गेल अिछ। मैिथलीक हेतु ई सौभाग् यक बात िथक जे डाकक नाम पर Ćचिलत अनेक वचन\nमैिथल िवŅान Ņारा रिचत Ĕ योितषक Ćाचीन ƇĠ थािद मे उľृत अिछ। जािह मे िकछु तँ चौदहम-पĠ Ɩहम \nशताĤ दीक िथक। एिह उŀरणािदक भाषा अĜ यĠ त Ćाचीन अिछ तथा ‘ बौŀ गान ओ दोहा’ क भाषासँ साĦ य \nरखैत अिछ। ओना तँ िमिथला सँ जे वचनाबली Ćकािशत भेल अिछ ओकर भाषा आधुिनकताक छाप नेने\nअिछ। माÿिमिथला आचायर्गण कोनो महान आचायर्क वचन सदृश Ćमाणक हेतु डाक वचनािद केँ जे उľृत\nकयलिन अिछ ओिहसँ ओकर मैिथल उłव आ Ćाचीनता िसŀ होइत अिछ। अत: ई कहब पूणर्त: संगत िसŀ \nहोइत अिछ जे डाक मैिथल रहिथ आ हुनक लोक Ćिसŀ सारबी आिदक भाषा Ćाचीन मैिथलीिथक।\nकालाĠ तर मे ई सĦ पूणर् भारत मे Ćचिलत भ’ गेल तथा अपन मौिखक परĦ परा मे नूतन रूप  धारण क लेलक \nअिछ। \nमाÿ डाके एहन ĭ यिक्त निह रहिथ जे एिह Ćकारक लोक Ćिसŀ वणर्नक रचना Ćाचीन मैिथली मे कयलिन। \nएतबा तँ िनिĀत अिछ जे सबसँ िवख् यात इएह छिथ। सĢ तरĜ नाकरकतŭ महामहोपाहसाय चě डेĮ वर अपन \n‘कृतिचĠ तामिण’ नामक Ĕ योितष िनबĠ धक ĆशानƇĠ थ मे अवहŀ भाषाक अनेक पद ƛमाण रूप  मे उदृत \nकयलिन अिछ, जकरा क्षपणक जातक भृगुसंिहंता तथा कापिलक जातक Ćभृत ƇĠ थसँ उदृत कहलिन अिछ। \nयńिप ई ƇĠ थ आब अनुपलĤ ध अिछ, अतएंव ई िनियचत रूप  सँ निह कहल जा सकैछ जे उक् त ƇĠ थ ओही \nभाषा मे िलखल गेल अथवा ओिह मे कतहु सँ अदृत कयल गेल अंिछ। परĠ तु डाकवचनावली क रचनाक \nसमानिह ई सब सेहो जनसाधारण केँ Ćभािवत करबाक लेल िवŅान लोकित हुनके भाषाक आāय लैत रहिथ\nआ चाě डेĮ वर सदृश िवŅान् सेहो Ćमाण İ वरूप  ओंकरा उदृत करबा मे कनेको कुिěठत निह भेलाह। \nतेसर Ćकारक जे सािहĜ य उपलĤ ध अिछ ओ लोक Ćिसŀ आख् यान आ गीतक िथक। एिह मे िकछु तँ \nसािहिĜयक िथक। गोपीचĠ दक गीत एही āेणी मे अबैत अिछ। ई गीत ओही समयक िथक जािह समयक\nडाकक वचन िथक। ई गीत भीखमॉंगिनहारक एक वगर् Ņारा गाओल जाइत अिछ जकरा गुदिरया गोसांईक\nनाम देल गेल अिछ। एिह गीतक अितिरक् त लोिरक, सलइेस. िबहुला, मरािया आिदक गीत कथािद एही वगर्क \nिथक। ई सभ रचनािद Ćाचीन कालक िथक। एिह कथािदक िवशेषता ईहो अिछ जे एकर कथानायक कोनो\nअवतारी देवता वा अंशी पुरूष  निह छिथ। डा. सर जाजर् अƙाहम िƇयसर्न एकर संकलनक Ćयास कयने िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nरहिथ। युग-युगसँ ई जनकě ठ मे पीढी-दर-पीढी गुंिजत होइत आिव रहल अिछ। एकर भाषाक पिरशुŀता क\nिवषय मे कयॲ दावा निह क’ सकैछ। अपन मौिखक परĦ परा सँ एकर भाषा मे िनिĀत रूपेण  पिरवतर्न भेल \nहैत। एिह रचनािह केँ देिख क’ ई İ पį ट Ćमाण भेटैत अिछ जे मैिथली अपƚंश भाषाकेँ लोकिĆय रचनाक\nलेल Ćयोग करबाक परĦ परा माÿ उपयोगी सािहĜ यक लेल निह, ĆĜ युत मनोरंजनक लेल सेशे-िमिथला मे पूवर् \nभारतीय अपƚंश भाषाक आरिĦभक िİथित मे जकर समय भाषा वैज्ञाािनक एक हजार ई. िनधािरत करैत \nछिथ। \nडा. सर जाजर् अƙाहम िƇयसर्न सवर् Ćथम एहन गीतािद केँ ‘ इिěडयन एě टीक् वेटी’ खě ड-10 मे Ćकािशत \nकरौलिन। एकर अितिरक् त ‘समिबहारी फोक सॉंग् स’ (1884), ‘ टू भरसĠ स ऑफ द सांग् स आफ गोपी चĠ द’\n(जे. ए. एस. बी. खě ड 54, भाग-1 अर ‘द वथर् आफ लोिरक’ (कैिĦƙज 1929) आिद मे Ćकािशत अिछणे \nउĪ लेखनीय अिछ। एĦ हर आिब क’ लोकगीतक कितपय संƇह Ćकाश मे आयल अिछ जािहसॅा एकर िवकास\nमे गित आयल अिछ। िमिथलाĠ चलक िविभĠ न जनपद मे मैिथलीक करीब तीस लोक नाƀयक Ćİ तुित इस \nदेखल अिछ जािह मे लोक जीवनक İ वाभािवक अिभĭ यिक्त भेल अिछ। एिह लोक-नाƀयािद मे गीत, संगीत \nआ नृĜ यक िÿवेणी Ćवािहत भेज अिछ जािह मे लोक जीवनक İ वाभािवक अिभĭ यिक्त भेल अिछ। एिह लोक-\nनाƀयािद मे गीत, संगीत आ नृĜ यक िÿवेणी  Ćवािहत भेज अिछ जािह मे लोक-जीवनक सार-गिवर्त भावसँ \nसĦ पĠ न, तĜ कालीन युग क Ćवृितक मनोरंजकता Ćदान करबाक हेतु नव-नव आयामक ĭ यवİ था कयलक। \nकालĠ तर मे इएह सािहिĜयक िवधािदक रूप  मे िवकिसत भेल। िविवध मांगिलक अवसर जेना वर्त-Ĝ यौहार, \nधािमर्क, सांİ कृितक लोकोतसव इĜ यािदक िवशेष पिरिİथित मे िविभĠ न Ćिƅयािद सँ उłूत सामािजक, धािमर्क \nएवं सांİ कृितक आ सािहिĜयक चेतनाक पिरणाम िथक मैिथली लाक-नाƀय। \nिमिथला और मैिथली सािहĜ यक ऐितहािसक ƇĠ थॲ के अवगाहन सँ ज्ञान होइछ जे िमिथला पर अनेक राजवंश \nशासन कयलक जािह मे तीन राजवंश क शासक लोकित मे कणŭट राजवंश (1097-1324), ओइनवार \nराजवंश (1353-1526) आ खě ड वला राजवंश (1556-1947) Ćमुख छिथ। कणŭटवंशीय राजा लोकितक \nछÿ-छाया मे मैिथली सािहिĜयक सािहĜ यकार लोकित केँ Ćोत् साहन भेटबाक Ćिƅया ĆारĦ भ भेल। Ĕ योितरीĮ वर \nठाकुर एही राजवंशक छठम राजा महाराज हिरिसंह देवर (1443-1444) क सभासद रहिथ। ओइनवार \nवंशक शासनकाल मे मैिथली सािहĜ यक िवकास अĜ यĠ त दुतगितऍं भेल, कारण एिह राजवंशक राजा लोकित \nकेँ सािहĜ यक Ćित अिधक अिभरूिच  छलिन जकर फलİ वरूप  सािहĜ य मनीषी लोकितकेँ कतेक राजा लोकित \nĆोĜ सािहत कयलिन जािह मे उĪ लेखनीय छिथ कवीĮ वर चĠ दा झा आ महाकिवलास दास आ सािहĜ य रĜ नाकर \nमुंशी रघुनĠ दनदास (1860-1945) । ई सािहĜ य मनीषी लोकितक रचनािद मे सवर्था आधुिनकताक शुभारĦ भ \nहोइत अिछ। \nसवर् Ćथम Ćामािणम पुİ तक जे खॉटी मैिथली मे अिछ आ िथक Ĕ योितरीĮ वर ठाकुरक ‘ वणर्रĜ नाकर’ आ \n‘धूतर्समागम’  (1960)। ई दुनू पुİ तक चौदहम शताĤ दीक आरĦ भ मे िलखल गेल छल। वणर्रĜ नाकरक िवषय \nमे सन् 1901 ई. मे बंगाल िए शयािरक सोसायटीक सिचव केँ महामहोपाघ् याय डा. हरĆसाद शाİ ÿी सूचना देने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nरहिथ। Ćथमे Ćथम एकर Ćकाशन डा. सुनीितकुमार चटजŰ (1890-1977) आ पिěडत बबुआजी िमā क \nसंयुक् त सĦ पादक ख मे एकर Ćकाशन भेल छल। अपन िरपोटर् मे महामहोपाघ् याय डा. हरĆसाद शाİ ÿी कहने \nरहिथ, ‘ ई ƇĠ थ काĭ य निह, काĭ योपयोगी ƇĠ थ किह सकैत छी। यिद Ĕ योितरीĮ वर वाİ तव मे इच् छापूवर्क \nकाĭ य ƇĠ थ िलिखतिथ तँ एकर İ वरूप  आन रूपक  रहैत, मुदा वणर्नक अवसर पािब ƇĠ थकारक सहज \nकिवĜ व Ćाय: निह मानलक आ लाख रोकनहु पर सेहो कİ तुरी मोदक समान Ćकटभ’ गेल। İ थल-İ थलक \nवणर्नकेँ देिखक’ कादĦ बरी Ćभृित संİ कृत गń-काĭ यक İ मरण भ’ जाइत अिछ। एिह ĆकाĮक उĠ नत गń-\nसािहĜ य केँ देिखक’ अनुमान होइत अिछ जे एिह सँ चािर-पॉंच शताĤ दी पूवर् िमिथला भाषा मे िनयचये सािहĜ य \nरचना ĆारĦ भ भ’ गेल छल। अनेक अनुिच्छट उपमािदक संƇह. भाषा-उपभाषाक उĪ लेख Ņारा भाषा-िवज्ञान \nसĦ बĠ धी अनेक सामƇी, ओिह समयक सामािजक तथा सािहिĜयक िवचारक भě डार, ओिह समयक वणर्न-शैली \nइतयािद िवशेषताक िवशद रूप  एिह ƇĠ थ मे उपलĤ ध अिछ। \nĆितपाń गń ƇĠ थ भावी किव आ कĜ थक लोकितक क हेतु एकपथ Ćदशर्क ƇĠ थ बनायब छल जेना जँ \nनायकक वणर्न करबाक होतॅ कोन-कोन िवषयक उĪ लेख करब उिचत, जँ नाियका वणर्न करबाक होतँ कोन-\nकोन िवषयक िनरूपण  करब आवĮ यक अिछ। ई ƇĠ थ सातकĪ लोल मे िवभािजत अिछ जेना नगİ वणर्न,\nनाियका वणर्न, आİ थान वणर्न, ऋतु-वणर्न, Ćयानक वणर्न, भņािद वणर्न आ Į मशान वणर्न। सबसँ महĦ वक \nबातईिथक जे ई पुİ तक गń मे अिछ तथा उĜ तर भारतक कोनो भाषा सािहĜ य मे एतेक Ćाचीन ƇĠ थ निह \nभेहैत अिछ। जखन दोसर-दोसर ĆाĠ त अपन भाव Ćकाशनक लेल कोनो सािहिĜयक माघ् यमक अभाव मे \nअĠ धकार मे टापर-टोइया द’ रहल छल, तखन मैिथली एक पूणर् भाषा क रूप  मे िवकिसत भ’ गेल छल \nजािह सँ समाजक İ वरूप  केँ Ćकट कयल जाय सकय। ई कोनो लोकिĆय भाषाक Ćधान िवशेषता है।\nवणर्रतनाकर एकर सटीक उदाहरण िथक। \nĔ योितरीĮ वरक दोसर रचना संİ कृत-Ćाकृत-मैिथली िमिāत िÿभािषक नाटक िथक ‘धूतर् समागम’ । ई नाटक \nजतय मैिथली किवता आ नाटकीय परĦ पराक ńोतक िथक, ओतिहतĜ कालीन समाजक िचÿ अंिकत कयलिन \nअिछ जिनक चातु:शालक चारू  भाग कतहु महॴस बाĠ हल अिछ, कतहु बाछा-बाछीक संगपुį ट थĠ Ĝ वाली गाच \nएĦ हर-ओĦ हर जा रहल अिछ, कतहु दासी सुĠ दर भवनक Ćागंण मे मĠ द-मĠ द गित सँ अवगाहर्न क’ रहल \nअिछ। \nवणर्रĜ नाकर आ धूतर्समागम क रचना नोकभाषाक आलोकमय भिवį यक सूचक छल। भाषा-सािहतयक एिह \nअĥ युदय आ िवकासक कोनो सािहिĜयक Ćेरणाक पिरणाम निह कहल जा सकैछ, ĆĜ युत ई तँ सािहिĜयक \nजडवाद सँ असĠ तुį ट जनताक İ वाभािवक Ćवृितक Ćकाशन छल। भाषा मे फूटैत किव-Ćितभा जरमन राजा \nलोकित केॅा चमĜ कृत कयलक तखन हुनक संरक्षण एवं ĆोĜ साहनक फलİ वरूप  भाषा-काĭ यक िवकास भेल। ई \nिवकास एिह बातकńोतक जे लोक भाषा केँ सािहिĜयक गौरव सॅ िवशेष अविध धिर वंिचत निह कयल जा\nसकैछ। जे सामाĠ य जनमानसक ĭ यापक भाषा बिनगेल ओिह मे ĭ यवहारोपसोगी एवं लिलत दुनू Ćकारक \nसािहिĜयक सृिƠ अवĮ य हैत। मैिथली सािहĜ यक इितहासक इितहासक अवलोकन कयला सँ एकर İ पį ट बोध  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nहोइछ। वİ तुत: Ĕ योितरीĮ परक रचनािद मैिथली गंगाक ‘हरŅार’ िथक जतय ओ लोक भाषाक सामाĠ य धरातल \nपर उतिर क’ पूणर् वेग सँ Ćवािहत होमच लागल एकर पĮ चात् उमापित उपाघ् याय सवŭिधक लोकिĆय \nनाटककार भेलाह जिनक ‘ पािरजातहरण’नाटकऍं असमक शंकरदेव (1499-1568) आĜ यिधक Ćभािवत \nभेलाह।  \nमैिथली सािहĜ य केँ ई सौभाग् य अिछ जे ओइनवार वंशक शासनकाल मे एक एहन ĆितभासĦ पĠ न ĭ यिक्तĜ वक \nĆादुभŭव भेल जिनक काĭ यĆितभा अमर भ’ गेल आ ओ माÿ िमिथला धिर सीिमत निह रहल ; ĆĜ युत \nपूवŭĠ चल मे बंगाल, आसाम आ ओिडसा धिर ख् याित अिजर्त कयलक आ समİ त भारतवषर् मे लोकिĆयता \nअिजर्त कयलिन ओ रहिथ िवńापित। िहनक ग्र्Ġ थक िवषय-वैिवघ् यकेँ देखला सँ ज्ञात होइत अिछ जे ओ \nकेवल किवए निह, ĆĜ युत सवर्तोमुखी Ćितभासँ समलंकृत सिच्चĠ तक रहिथ। ओ एकिह संग शाİ ÿकार, \nराजनीित-िवशारद, इितहासकार, भूवृताĠ त लेखक, अथर्शाİ ÿािवद्, नीितशाİ ÿ िवचक्षण, धमर्-ĭ यवİ थापक, \nिनबĠ धकार, िशक्षक, कथाकार, संगीतज्ञ आपुरूषाथर् पुजारी रहिथ। ई िनĦ नİ थ संİ कृत ƇĠ थािदक रचना \nकयलिन यथा- भूपिरƅमण (1976), शैवसवर्İ वसार (1815), िलखनावली (1969), दुभŭभिक्तरिड;णी \n(1902), शैवसवर्İ वसार (1980), शैव सवर्İ वसार पुराण-भूतसंƇह (1981), गंगावाक् यावली ( अĆकािशत), \nसंİ कृत-Ćाकृत-मैिथली िमिāत रचनािद मे िÿभािषक नाटक गोरक्षिवजय (1960) आ मिणमĠ जरी (1966) आ \nअवहटट् रचनािद मे कीितर्लता (1924) एवं कीितर्पताका (1960) िथक । िवशुŀ मैिथली मे ई पदावलीक \nरचना कयलिन जकर उपलĤ धताक ćोत िथक नेपाल, िमिथलाĦ पलक अĠ तगर्त रामभƖपुर, तरौनी एवं राग \nतरिड;णी आ बंगालक अĠ तगर्त क्षणदा गीत िचĠ तामिण, पदामृतसमुƖ, पदकĪ पतरू , कीतर्नालĪ द आ संकीतर्नामृत \nतथा लोककě ठक पद। एिह पदक संख् या एक हजार पॉंच सयक लगधक अिछ। यńिप िहलक अिधरकांश\nरचनािद Ćकाश मे आिब गेल अिछ तथािप गंगावाक् यावली, गयापतलक आ वषर्कृĜ य पुİ तकाकार Ćकाशन निह \nभ’ पाओल अिछ। ई पीडा दायक िİथित अिछ जे िहनक रचनािद एतेक लोकिĆस मेल तथािप िहलक समƇ\nरचनािदक Ćकाशन ƇĠ थावली वा रचनावलीक रूप  मे अńािप Ćकािशत निह भ’ पाओल अिछ।  \n  \nवİ तुत: एहन ĆितभासĦ पĠ न महाकिवक कृितकेँ घ् यान मे रािख अńािप सािहĜ य िचĠ तक लोकित जतेक \nअपुसĠ धान आ आलोचना Ćज्ञतुत कयलिन अिछ ओकरा एकांगी कहल जा सकųछ ले ओ पुरूषाथर् किव रहिथ\nजे अपन कृित आिद मे कोनो-ने-कोना रूप  सॅ ‘पुरूषाथर्चतुį टय’क Ćितपादण कयलिन अिछ। िहनक सĦ पूणर् \nकृितक मुख् य उĿेĮ य अिछ पौरूष।  िवńापित अपन कृित सभ मे मानवक उदारता, वीरता, धीरता, \nसाहिसकता, िनभŰकता, İ पį टता, कतर्ĭ यपरायणता, बुिŀ आ ज्ञानवŀर्क सभ साधन पर बल देलिन अिछ जे\nसामािजक आ सांİ कृितक वातावरणक िनमŭण मे समान रूपसँ  सहयोग Ćदान क’ समय। जािह मानव मे \nपयुर्क् त गुणक अभाव अिछ जे हुनका दृिƠ मे अयलिन तकर ओ अपहास कयलिन। पुरूषाथर् चतुį टय क \nदृिƠएँ िहनक समƇ कृित िहनक नवोĠ सेषशािलनी Ćितभाक िवपुल-वैठुě यक पिरचय दैत अिछ। लोक मे İ व-\nधमर् आ राį Ə-धमर् क सुरक्षा क भावना ओ संचािरत आ ओकरा पĪ लिवत पुिįपत करय चाहैत रहिथ। अपन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nसमƇ पदावली मे ओ अतीव मृदुलता, जनजीवन मे सुसुĢ त मधुर-भाव केँ जगयबाक क्षमता िमिथलाक जनमानस \nमे अिभिहंत हैबाक कारणेँ ई सवŭिधक लोकिĆय भेल।  \n  \nिवńापित अपन सािहĜ य-साधनाक माघ् य मे मैिथली-सािहĜ य भंडार केॅा भरबाक लेल अनेक िवधा \nकरचनाकयलिन। िहनक एक-एक रचना मैिथलीक अमूĪ य-िनिध िथक जािह मे एक भाग āंृखगािरकताक \nआभास भेटैछ तँ दोसर भाग भिक्तक, मुदािवńापितक समƇ कृित पर जखन ĆĜ यक्ष रूप  सॅ िवचार करैत छी \nतखन İ पį ट भ’ जाइठ जे भारतीय-िचĠ तन-धारासँ Ćभािवत भ’ कए ओ पुरूषाथर्-चतुį टयक उदेदĮ यसँ समƇ \nरचनािद कयते रहिथ।  \n  \nएिह Ćकारेँ िवńापित मैिथली-सािहĜ य मे जे परĦ पराक शुभारĦ भ कयलिन ओकरा परवतŰ किव लोकित अपनाक’\nरचना कयलिन। िवńापितक समसाियक उवं यपरवतŰ किवलो कित एिह सािहĜ यक बहुमूĪ य सेवा कयलिन। \nिहनक समसामियक किव लोकित मे भवानीनाथ (1375-1450), अमृतकर (1450-1500), चĠ Ɩकला \n(1400-1475), कंसनारायण (1475-1528), गोिवĠ द किव (1450-1530), जीवनाथ (1500), दस-\nअवधान (1500), नवकिव यशोधर (1500-1550), जीवनाथ (1500), दस-अवधान (1500), सदानĠ द \n1550), भीषम (1600), चतुभुर्ज (1575-1640), Į याम सुĠ दर (1500), भीषम (1600), चतुभुर्ज \n(1575-1640), Į याम सुĠ दर (1500), हिरदास (1609-1950), गंगाधर (1600) āीिनवास मĪ ल (1640) \nइĜ यािद उĪ लेखनीय छिथ।  \n(अिगला अंकमे जारी)  \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक)- (आगाँ) \nअंक 1 दृĮय : 3 \n  \nलेिखका - िवभा रानी \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nपाÿ - पिरचय \n  \nमंगतू \nिभखारी बच्चा 1 \nिभखारी बच्चा 2 \nिभखारी बच्चा 3 \nपुिलस \nयाÿी 1 \nयाÿी 2 \nयाÿी 3 \nछाÿ 1 \nछाÿ 2 \nछाÿ 3 \nपÿकार युवक \nपÿकार युवती \nगणपत क्ĸा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nराजू - गणपतक बेटा \nगणपतक बेटी \nगुंडा 1 \nगुंडा 2 \nगुंडा 3 \nिहज़ड़ा 1 \nिहज़ड़ा 2 \nिकसुनदेव \nरामआसरे \nदशर्क 1 \nदशर्क 2 \nआदमी \nतांबे \nİÿी - मंगतूक माय \nपुरुष - मंगतूक िपता \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \n  \n  \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक) \nअंक 1  \nदृĮय : 3 \n  \n(Ćकाश मंगतू पर। ओ अखबार पिढ़ रहल अिछ। पढ़ैत-पढ़ैत पसेने पसेने भ' जाइत \nअिछ। ओ मुंह पोछैत, एĦहर-ओĦहर देखै छै.. फेर अटिक-अटिक क' पढ़ैत अिछ..) \nमंगतू :   नवयुवती के साथ बलात् .. चार युवक.. नशे में.. भाई भी.. दो िगģतार.. दो अभी \nभी फरार.. (पसेना पोछैत अिछ। हकला क' घबड़ाहिट मे बजैत अिछ) माने.. कािŎ.. \nकिवता.. गणपत कĸा.. राजू.. (माथ पकिड़ लेइत अिछ) बहीनक रखवार अपने स' \nओकरा परोिस देलकै िगľक सोझा.. (िचकरैत अिछ) .. कĸा, गणपत कĸा..   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \n(आवाज सुिन िकछु छाÿ, िकछु याÿी ओĦहर अबैत अिछ सभ पूछैत अिछ -- की भेलौ रौ? \nसपना देखै छही की? िदने मे सपना.. हँ, एकरा करैये के की छै? चौबीसो घंटा, आठो \nपहर सूतल रहौ,.. हमरा आओर जकाँ निञ छै ने.. िछिछयाइत िफरू। ) \n(मंगतू कािन रहलए। कखनो अखबार स' माथ पीटैत अिछ, कखनो बेबसी मे अपन \nकेस नोचैत अिछ।) \n         मिरयो निञ जाइ छी हम। एहेन देह, एहेन िजनगी, एहेन समाज.. मिर िकयै निञ \nजाइ छी हम। रे दैब.. आह रे दैब! कĸा यौ, गणपत कĸा..? \n(भीड़ के काटैत गणपत बिहराइत अिछ। मंगतू ओकरा देखतही भिर पांज ध' लेइत \nअिछ आ कनैत अिछ। कĸा पीठ-माथ सोहरबैत ओकरा भरोस िदयबैत अिछ।) \nमंगतू :   कĸा.. कािŎ.. कािŎ.. \nगणपत :  की भेलौ बेटा? \nमंगतू :   कĸा.. किवता.. कािŎ.. \nगणपत :  कþ' घुरलौ बाऊ। दुनू मे स' िकओ निञ। आँिखए मे राित कटलए।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nमंगतू :   किवता आब निञ आओत कĸा.. \n(गणपत Ćķवाची दृिƠ स' ओकरा देखैत अिछ.. मंगतू अखबार ओकरा िदस बढ़ा देइत \nछै। गणपत अनपढ़क मुƖा मे अखबार उनटैत-पुनटैत अिछ.. एकटा याÿी अखबार ल' \nक' पढ़ैत अिछ.. खबिर सुिन गणपत थहराक' खसैत अिछ.. मंगतू फेर भिर पाँिज \nओकरा ध' लइत अिछ।) \nगणपत :  (िविक्षĢत जकाँ) रौ दैब रौ दैब.. मौगत द' दे रो दैब.. आब हम जीिब क' की \nकरब.. (मंगतू के झोिर क') कहै छले ने तॲ जे हम सभ घर-दुआर, बाल-बच्चेदार, \nपिरवारबला आदमी सभ छी। देख लेले नें? ईहे अिछ घर आ ईहे अिछ िधया-पुता। गै \nकिवता गै.. हमर सोन सन बेटी गै.. रौ रजुआ.. रौ तोरा नरको मे ठौर निञ भेटतौ रौ.. \n(पुिलसक सायरन बजै छै.. सभ याÿी ओत' स' हिट क' बस İटैंड लग ठाढ़ भ' जाइत \nअिछ। िकओ घड़ी देखैत अिछ, िकओ मोबाइल करैत अिछ, िकओ चोर नजिर स' \nमंगतू-गणपत िदस देखैत अिछ, िकओ अखबार स' पंखा करैत अिछ.. छाÿक एक गोट \nटोली मे खुसर-फुसर करैत अिछ।) \n(पिहला दृĮयबला पुिलस अबैत अिछ.. डंडा डोलबैत..)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nपुिलस :  रौ, गणपत तॲही छें? \nगणपत :  जी हुजूर। \nपुिलस :  चल थाना..  \nगणपत :  हमर कसूर हुज़ूर। \nपुिलस    सार निहंतन! बेटी स' धंधा आ बेटा स' भड़ुआिगरी, आ पूछै छें.. चल थाना.. पता \nचलतौ जे की छौ तोहर कसूर.. \n(पकिड़ क' ठेलैत- ठालैत ल' जाइत अिछ।) \nमंगतू :   साब! साब, िहनका छोिड़ देल जाओ। ई िनदŸख छिथ।  \nपुिलस :  (मंगतू के लात लगबैत) त' तॲही चल। रौ डाँड़ मे छौ बूता छॱड़ी सभ लेल! \nहट सार! \n(मंगतू फेर बीच-बचावक Ćयास करैत अिछ। पुिलस डंडा बरसाबइत ओकरा ठेिल \nदेइत अिछ। मंगतू मुंहक भरे खसल रिह जाइत अिछ। पुिलस गणपत काका के  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nपकिड़ क' ल' जाइत अिछ। याÿी, जािह मे िकछु छाÿ सभ सेहो छिथ, िबटर-िबटर \nतकैत रहैत छिथ। पुिलस के गेलाक बाद) \nयाÿी 1 :  बाप रौ बाप! एहेन कलजुग! बापे बेटीबेच्चा। \nयाÿी 2 : अहूँ त'! जे पुिलसबाला किह देलकै, पितया लेलहुँ ने!  \nयाÿी 3 : पुिलसक बात आ चूिŎक पाद एक सन! \nछाÿ 1 :  एतेक घमथर्न क' रहल छी। जहन पुिलस बुढ़बा के पकिड़ क' ल' गेलै, एकरा \n(मंगतू िदस) एतेक मारलकै, तहन त' निञ फ़ूटल बकार॥ पुिलस के जाइते देरी िक \nसभक लोल एक-एक हाथ नमगर भ' गेलै। \nयाÿी 1 :  रौ, पुिलसक सोझा बाजक कोनो मतलब छै। \nछाÿ 2 : त' एखिन बाजबाक कोन अथर्? \nयाÿी 2 : हे रौ, बूझल जे हम सभ िकछु निञ बाजल। तॲ सभ त' छलें, युवा शिक्त, छाÿ \nशिक्त! तोहें सभ िकयैक ने बाजलें रे!   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nयाÿी 1 :  (मंगतू िदस) हम सभ त' बाउ रौ, िजनगीक दोग मे फँसल बूँट छी। सेठ \nसाहूकार कैंचीक मğय फँसल कापिड़। पुिलस-दारोगा करबाक समय कत'? \nछाÿ 2 : जहन अपना पर आओत तहन? \nयाÿी 3 : तहन देखल जेतै। \nछाÿ 3 : माने अपना पर पड़ल मोसीबत पहाड़, आ आनक फूिस-फािस? \nयाÿी 1 :  तैं ने कहिलयौ रौ भाय जे तॲ आओर त' छें छुņा बरिद। ने घर िगरİथीक \nचĸिर ने नौकरी पातीक झंझिट, ने बाल-बच्चाक िपरसानी। ऊपर स' नेता बनबाक मोका \nĄी-फंड मे। (बस देखैत.. हे हमर बस आिब गेल' कहैत चढ़बाक अिभनय करैत अिछ। \nचिढ़ गेलाक बाद सोर पािरक' छाÿ के कहैत अिछ -) रौ, मोन रािखहें हमर गĢप। की \nठेकान, छाÿ नेता स' मुख्य मंÿी आ फेर केंƖीय मंÿी भ' जेबें। घरोवालीक िनİतार भ' \nजेतौ। हे ले (पाइ फेंकैत अिछ..) ऊ िभखमंगाक दबाई करबा िदहें। \n(छाÿ सभ तमतमाएल ठाढ रहैत छिथ, अĠय याÿी सभी हंसैत अिछ। िकओ ठहाका \nपािर क', िकओ मुंह तोिपक! िकओ मुिसिकयाइत पेपर पढ़बाक त' िकओ समय देखबाक \nअिभनय करैत अिछ। सभक बस एकाएकी अबैत छै, सभ ओिह मे सवार भ' भ' चिल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nजाइत अिछ। जाए स' पिहले सभ िकओ चवžी, अठžी, िसĸा मंगतू िदस फेंकैत अिछ \nआ छाÿ आओर के इलाज क तगेदा करैत अिछ।) \nछाÿ 1 :  ओह! रहब मोिĮकल भ' रहल छै! मोन उजबुजाइय ई सभ देिख क'। \nछाÿ 2 : सपना देखै छी, देखैत रहै छी। किहयो िकओ सपना देखल त' आइ देश आजाद \nभेल। आजाद देश लेल सपना देखल जे सभके जीबाक, रहबाक, काज करबाक समान \nअिधकार अिछ। िकओ भूखल-िपयासल, बेरोजगार निञ रहत। पढ़ाई रोटीए जकाँ अिनवायर् \nरहतै। मुदा भेटलै की? आजादीक एतेक बरखक बादो वएह भूख, गरीबी, बेरोजगारी.. \nछाÿा 1 : ƚƠाचार, बेईमानी, सþाक अपराधीकरण। िजनगी जीबाक िववĮता.. \nमंगतू :   (कने जोरगर आवाज मे, जािह स' छाÿ सभ सुन सकिथ।) रौ हाथ-गोर रिहतहु \nिकयैक एना बािज रहल छें। \n(छाÿक ğयान ओकरा िदस जाइत छै। ओ सभ ओकरा ल'ग अबैत अिछ) \nछाÿ 1 :  भाई, हाथे-गोर रहला स' समİयाक समाधान निञ भ' जाइ छै।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nछाÿ 2 : सभ ठाँ पाई चाही, पैरवी चाही। देख भाई, लोक आओर हमरा सभ के कहै \nछिथ जे हम सभ युवा शिक्त छी, देशक भिवįय छी। \nछाÿ 3 : रौ, वाİतिवकता त' अिछ जे हमरा आओर के अपने निञ बूझल अिछ अपन \nभिवįय। \nछाÿ 1 :  माय-बाप सपना काढ़ै छिथ जे बेटा सभ पिढ़-िलख क' हमर दुख दूर करत। \nछाÿ 2 : हम सभ त' हुनकर दुखक भीजल िचपरी मे िचनगी लगाक' आिब जाई छी, रसे-\nरसे सुनगैइत रहू। \nछाÿ 3 : करैत रहै छी - अपन अरमानक खून, माय-बापक सपनाक हĜया। रौ, तॲ त' \nखाली देहे स' अपािहज छें। ई ĭयवİथाक हाथे हम सभ त' तन-मन दुनू स' अपािहज \nछी।  \nमंगतू :   मुदा भाई, ई ĭयवİथा की छै। ककर छै, के बदलत?  \nछाÿ 1 :  (रोब स') हे, नेता जुिन बन। दू अच्छर अखबार पिढ़क' अपना के Ćधानमंÿी \nनिञ बूझ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \n(पिहलुका पÿकार युवक-युवतीक Ćवेश) \nयुवक :   अरे वाह, आई त' एकरा लग छाÿ सभ सेहो अिछ। गुड। चलू, एकरो आओर \nके कवर क' लेइत छी। \nयुवती :   हम त' आइ कािŎ रोजे देखै छी, िकओ न िकओ एकरा लग बनले रहैत छै। \nयुवक :   ई छैहे तेहेन कमालक चीज। हाथ निञ, पएर निञ, घर-पिरवार निञ, िशक्षा-\nसंİकार निञ । तइयो पढुआ छै, अखबार पढ़ै छै। िचņी-पÿी िलखै-पढ़ै छै। \n (दुनू सिट क' ओकरा आओरक गĢप सुनैत छिथ। छाÿ सभ मंगतू लग स' हिट क' \nबस İटॉप िदस बढ़ैत छिथ।) \nछाÿ 1 :  कह' लेल जे कही। भने ओकरा झलकािर दही। हमर गĢप मे सेहो तॲ सभ \nदशर्न ताक' लाग। मुदा, कखनो लगैत अिछ जे एकरे जकाँ हम आओर सेहो भेल जाइ \nछी। लोक आओर भेल जाइत अिछ, देश-दुिनया बनल जाइत अिछ। \nछाÿ 2 : रौ बाप, हे, पिहनहॴ परीक्षा खराब भ' गेल अिछ। आब ई दशर्न-तरसन छाँिट क' \nमाथ निञ खराब कर।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nछाÿ 1 :  सुन त'! एकरा देिखक' तोरा निञ बुझाइ छौ जे एकर देह-देह निञ, ई समाज \nआ ओकर ĭयवİथा छै। ई समाज, ई ĭयवİथाक माथ छै, माथ मे िदमागो छै, जे सोचैत \nत' छै, मुदा िकुछ करै निञ छै। करबाक लेल सिƅयताक हाथ-गोर चाही, जे एकरे जकाँ \nओकरो निञ छै। तैं एकरे जकाँ पड़ल रहै छै - लोथ भेल। \nछाÿ 3 : (छाÿ 2 आ 3 माथ ठोकैत छिथ।) \n         गेलौ रौ गेलौ। पूरमपूर गलौ। आब ई हमरा आओर के त' पकेबे करतौ, तोरो आओर \nके निञ छोड़तौ। (युवक-युवती के देख) नीक भेल। आिब गेलहुँ। सुनू आब अरİतूक \nगĢप। (दुनू तेजी स' िनकिल जाइत अिछ। छाÿ 1 ओही ठाँ अिछ।) \nयुवक :   देखू! पÿकार छी हम आओर आ पÿकार जकाँ बितयाइत छिथ ई आओर। \nयुवती :   हमरा आओर त' छाÿ सभक संगे ओकरा कवर कर' चाहै छलहुँ। \nयुवक :   से त' रिहए गेल।  \nयुवती :   ई एकटा अिछ ने! एकरे कवर क' लेइत छी।  \nयुवक :       (िचिढ़क') त' िनकालू साड़ी आ क' िलय' कवर।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nयुवती :   शटअप! फालतू गĢप निञ करी। हमर संग साथ निञ नीक लगैत अिछ त' \nअहाँ जा सकै छी। हम अपन काज क' लेब। \nयुवक :   ककरा संगे? ऊ लोथक संगे की ई देशक भिवįयक संगे।  \nयुवती :   (िचकरैत) बंद करू  ई बकवास। अहाँ जनर्िलİट छी। बूझै छी जनर्िलİटक \nमाने? (ओही उþेजना मे) जनर्िलİट माने उžत िवचारक İवामी, खुलल िदल आ िदमागवाला \nĭयिक्त, जनताक िवचार वहन कर' बला, ĭयवİथाक छेद मे आंगुर द' क' देखाब' बाला। \nमुदा अहाँ त' ईįयŭ आ Ņेष स' जरैत संठी छी माÿ। दुगर्ंध स' भरल तौला। दुिनयाक \nचौथा आवाजक नाम पर भड़ुआिगरी कर' बला। िछ:। \n(युवक नाराज भ' क' यवती िदस घूरैत अिछ। युवतीक िचकरब सुिन बाहर गेल दुनू \nछाÿ घूिर अबैत अिछ। छाÿ 1 पिहनही स' अकबकाएल बेरी-बेरी स' दुनू युवक-युवती \nके देखैत अिछ। युवक-युवतीक हाथ घीिच क' मंच क दिहना भाग मे ल' जाइत \nअिछ। छाÿ सभ मंचक बाम िदस छिथ आ मंगतू बीच मे। मंच पर अĜयĠत मľम \nĆकाश। अचानक युवक-युवती पर हाथ उठबैत छै। सभ चॱिक उठैत अिछ। युवती \nखसल अिछ। मंगतू हड़बड़ाक' ओĦहर बढ़बाक Ćयास करैत अिछ, मुदा खिस पड़ैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nअिछ। छाÿ सभ युवकक चेहरा देिख ओिह ठाँ थकमकाएल रिह जाइत छिथ। पाĮर्वर् \nस' समवेत İवर में ईको साउĠड इफेक्ट मे ई पंिक्त चलैत अिछ।) \n  \nिकओ िकछु निञ क' सकैत अिछ। \nिकओ िकछु निञ किह सकैत अिछ। \nिबकाएल बजार मे मानवताक मूĪय \nबंधक अिछ माथ \nहाथ गोर भांगल, धड़ िशिथल  \nजागू, जागू, तखने होएत िवहान \nनव सूरज रचत इितहासक नव काल खंड। \n  \n(Ćकाश शनै: शनै: फेडआउट होइत अिछ।) \n(मğयांतर)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \n  \n (अिगला अंकमे जारी) \nडॉ. देवशंकर नवीन ( १९६२- ), ओ ना मा सी ( गń-पń िमिāत िहĠदी-मैिथलीक ĆारिĦभक सजर्ना), \nचानन-काजर (मैिथली किवता संƇह), आधुिनक (मैिथली) सािहĜयक पिरदृĮय, गीितकाĭय के रूप  में िवńापित पदावली, राजकमल \nचौधरी का रचनाकमर् (आलोचना), जमाना बदल गया, सोना बाबू का यार, पहचान (िहĠदी कहानी), अिभधा (िहĠदी किवता-संƇह), \nहाथी चलए बजार (कथा-संƇह)। \nसĦपादन: Ćितिनिध कहािनयाँ: राजकमल चौधरी, अिग्नİनान एवं अĠय उपĠयास (राजकमल चौधरी), पĜथर के नीचे दबे हुए हाथ \n(राजकमल की कहािनयाँ), िविचÿा ( राजकमल चौधरी की अĆकािशत किवताएँ), साँझक गाछ ( राजकमल चौधरी की मैिथली \nकहािनयाँ), राजकमल चौधरी की चुनी हुई कहािनयाँ, बĠद कमरे में कƙगाह (राजकमल की कहािनयाँ), शवयाÿा के बाद देहशुिŀ, \nऑिडट िरपोटर् (राजकमल चौधरी की किवताएँ), बफर् और सफेद कƙ पर एक फूल, उþर आधुिनकता कुछ िवचार, सłाव िमशन \n(पिÿका)क िकिछ अंकक सĦपादन, उदाहरण (मैिथली कथा संƇह संपादन)। \nबटुआमे िबहािड़ आ िबड़Ÿ \n(राजकमल चौधरीक उपĠयास) \n  \nवİतुतः अपन रचनामे कोनो पाÿाक सृजन केलाक बाद जँ रचनाकार ओकर İवामी बिन जाइ छिथ, चिरÿाक \nसहज िवकास निह होअए दै छिथ, तँ ओ रचना सामाĠयतया असफल भ' जाइत अिछ, अपना समयक \nयथाथर्सँ पृथक रिह जाइत अिछ, रचनाक सĜय आ नायकक आचरण समाज सापेक्ष निह भ' पबैत अिछ। \nमुदा राजकमल चौधरीक रचनाक नायक-नाियका आ तकर सहयोगी पूणर् रूपें  İवतĠÿा रहैत अिछ, İवेच्छाचारी \nनिह। ओकर चािरिÿाक िवकासमे राजकमल चौधरीक िनयĠÿाण ओतबे रहैत अिछ, जतबा घूमैत चाक पर \nराखल मािट पर कुĦहार िनयĠÿाण रखैत अिछ। अपन ƙŌाक माÿा एतबिह टा िनयĠÿाण पािब ओ पाÿा आ \nरचना महान भ' जाइत अिछ। जेना आिदकथा आ आĠदोलन महान भेल अिछ; आिदकथाक देवकाĠत आ सोना \nमामी; आĠदोलनक कमलजी, भुवनजी, नीलू, िनमर्ला, सुशीला महान भेल छिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \n     आĠदोलनक Ćमुख पुरुष पाÿा छिथ--िवįणुदेव ठाकुर, मोदनारायण जी, नरेĠƖ झा, चĠƖशेखर बाबू, हेम \nबाबू, सुदशर्न जी, भुवनजी, कमलजी आिद। िकछु अनाम-सुनाम सामूिहक पाÿा सेहो छिथ, जे अवसर-\nबेअवसर अपन वक्तĭयसँ, आ अपन िƅया-कलापसँ अपन चिरÿा आ मानिसक İतरक पिरचय दै छिथ। \nिवįणुदेव ठाकुर, मोदनारायण जी आ चĠƖशेखर बाबूक उपिİथित कथा िवİतारमे ठाम-ठीम होइ छिन, \nमैिथलोिचत Ćवृिþ आ दुƠतासँ पिरपूणर् छिथ, एकर अलावा कोनो िवशेष उĪलेखनीय योगदान िहनका लोकिनक \nनिह छिन। हेम बाबू सेहो तेहने Ćासंिगक पाÿा छिथ, मुदा िनमर्ला सन उŀत यौवना बेटीक िपता छिथ, िवधुर \nछिथ। आĜम-Ćशंसासँ Ƈİत छिथ, अपन बौिŅकता पर अपनिह गिवर्त रहै छिथ, बेटीक उƇ-आधुिनकाक छिव \nकोनो बेजाए निह लगै छिन, दोसरक नीको काल अधलाह लगै छिन, सुझाव आ उपदेश देबामे अपनाकें दक्ष \nबुझै छिथ, िछƖाĠवेषी छिथ। मैिथल सिमितक आयोजनमे पचीस टाका चĠदा द' कए एना मोन बनबै छिथ, \nजेना भुवनजीकें कीिन लेलिन (पृơ-३४)। \n     नरेĠƖ झा मैिथल सिमितक सिƅय कायर्कþŭ छिथ, भुवनजीक संग रहै छिथ, मुदा परोक्षमे िनĠदा करब \nİवभाव छिन। िनमर्लाक बासा पर जएबामे मोन लगै छिन, मुदा हुनका दुįचिरÿा कहबामे रस लगै छिन (पृ. \n३९-४०)। मैिथल जाितक आम वृिþ--चुगलखोरी आ दुƠाचरण पर एिह उपĠयासमे पयŭĢत दृिƠ देल गेल \nअिछ ( पृ.१७)। पाÿाक वक्तĭय आ आचरणसँ चिरÿाक सĦपूणर् छिव अंिकत करबाक महारत राजकमल \nचौधरीक लेखनमे सगरो देखाइत रहैत अिछ।  \n     सुदशर्नजी सन मातृभाषानुरागीक अवतारणा उपĠयासमे थोड़बे काल लेल भेल, मुदा ओतबिह कालमे \nउपĠयासकार हुनकर िवराट छिव ठाढ़ क' देलिन। परम उĜसाही, िƅयाशील आ िवƖोही ĭयिक्तĜवक एिह युवक \nŅारा İकूलमे भाषा सĦबĠधी रीित पर वक्तĭय जारी करब, Ćितिƅया देखाएब, एकटा िवराट पिरदृĮय िदश \nइशारा करब िथक। İकूली िशक्षाक भाषा माğयम आ िशक्षक-िशक्षाथŰक वातŭलापक भाषा माğयम बड़ पैघ \nमहĜव रखैत अिछ। İकूलमे िशक्षक लोकिन जखन मैिथलीमे गप करिन, तँ हुनका ओ अपन िपता, िपतृĭय, \nभाइ सन लगैत रहिन। मुदा जखनिह आन बोली-बानीक लोक अğयापक बिन İकूल अएलिन आ ओ िहĠदीमे \nगप करए लगलिन, हठात्  ओ अदना बुझाए लगलिन, मातृभाषा िवरोधी लागए लगलिन (पृ. ५४-५५)।  \nमातृभाषा लेल बुिनयादी ƅािĠतक संकेत एिह अंशमे देल गेल अिछ। सुदशर्नजीक हृदयमे ƅािĠतक आिगएना \nधधकै छिन जे बीचिह सभामे िनमर्लाजीसँ बहस क' लेलिन--नइं िनरमल दीदी!...शािĠतक किवता नइं, माÿा \nƅािĠत हमरा सभकें चाही, आĠदोलन चाही(पृ. ५३)।... एिह छोट सन उपĠयासमे ततेक बातक \nसंकेत देल गेल अिछ, जे सूइक नोक बराबिर फाँक कतहु निह देखाइत अिछ। वİतुतः सन्  १९४७सँ \n१९६७ धिरक समय िमिथला लेल िविचÿा सन छल। İवातĠÿयोþर कालक भारतीय पिरदृĮयमे मैिथल, \nमैिथली आ िमिथला ठकमूड़ी लगा क' बैसल छल। िमिथलाक जे सेनानी, सब िकछु छोिड़ संƇामक िसपाही \nबनल छल, तकरा पमिरयाक तेसर बूझल जाए लागल, ओकर कोनो मािन-मोजर निह देल जाइ छल। \nिमिथलाक जे ĭयिक्त शासनमे गेल, से नंगरडोलाओन धन भ' गेल। ओकरा लेल मातृभाषा मैिथलीक उपेक्षा \nकोनो अथųं उŅेलनक िवषय निह छल। भाषाक महĜवसँ ओ पिरिचत निह छल। ओहेन आĜमकेिĠƖत जन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nĆितिनिध मातृभाषा आ जनपदीय संİकृित लेल कोन संघषर् किरतए?... İवातĠÿयोþर कालीन तीन दशकक \nमैिथली रचनाकारकें ई सब िकछु भारी बोझ जकाँ िनमाहए आ सँवारए पड़लिन। İथानीय रूिढ़  िनपटानक \nजिटल दाियĜवसँ संघषर् करैत भाषाई जागरूकता  उĜपž करबामे, आ आĠदोलनक छŃसँ सवर्साधारणकें \nसावधान करबामे...तĪलीन रहब बड़ दुवर्ह काज छल। आĠदोलन उपĠयास तािह ƅममे महĜवपूणर् भूिमका \nिनमाहने अिछ। \n     भुवनजी एिह उपĠयासक अĜयĠत उदार, िनिवƠ आ सहज चिरÿाक पाÿा छिथ। उपĠयासक मुखर पक्ष \nिथक आĠदोलन, तकर नायक इएह छिथ। मुदा, जें िक आĜमकथाĜमक शैलीमे ई उपĠयास िलखल गेल आ \nकथावाचक कमलजी भ' गेलाह, भुवनजी गौण पिड़ गेल छिथ। \n     बहुत रोचक ढंगें उपĠयासकार भुवनजीक चिरÿा ठाढ़ केने छिथ--धीर, गĦभीर, शाĠत, उदार।... \nकलकþाक पैघ कĦपनीमे कानूनी सहायक आ ĭयापार संचालक छिथ। मुदा मातृभाषाक Ćित Ćबल अनुराग \nछिन। मैिथल सिमित आ मैिथली पिÿाका लेल समिपर्त ĭयिक्त छिथ, परोपकारी छिथ, मैिथल लोकिन लेल \nबेस सहायक लोक छिथ। Əाम, बस, फैक्Əीमे सय-दू सय मैिथलकें नौकरी िदऔने छिथ (पृ. ३४)। नीलू \nसन अनाथ बािलकाकें बेटी जकाँ रखने छिथ (पृ. १४)। बेस बुझनुक, िचĠतनशील, युगीन पिरिİथितसँ आ \nपिरिİथितजĠय िƅया-कलापसँ नीक जकाँ पिरिचत छिथ। कमलजी जखन कोनो बात पर Ćितवाद करै \nछिथन, तँ भुवन जी कहै छिथ -- ई राजनीित िथकै कमलजी, एिहमे उिचत-अनुिचतक कोनो गप निह कएल \nजा सकइए। िमिथला-आĠदोलनक लेल एखन एकटा नेता हमरा सबकें चाही, नामक नेता। जे सभामे गरिज \nसकए, शासक वगर्क आगाँ धुरझाड़ अंƇेजी, िहĠदी, बंग्ला, फारसी िचकिर सकए। लोककें आतंिकत क' \nसकए, एकटा िबहािड़ सॱसे देशमे उठा सकए।... असली काज त' हम सब करबइ।... िबहािड़मे उड़ैत \nख'ढ़मे िचनगी त' हम सब लगेबइ ( पृ. १५)। मातृभाषा आ जĠमभूिमक Ćित एिह तरहें समिपर्त लोक, \nआĠदोलनकें सफल करबा लेल सफल मागर्क ज्ञाता, नीित-कुशल लोक, भुवनजीक नजिरमे कोनो पैघ काज \nलेल योजनापूवर्क काज करबाक पिरदृĮय एना रचल जाइत अिछ। एहेन िनिवƠ आ नीितज्ञ पुरुषक पėी \nमहान कुरूपा , िनताĠत अĭयवहािरक छिथन। समİत भĭय छिवक अछैत जीवन-पिरदृĮयक एक खěड बेरंग \nछिन, मलीन छिन, āीहीन छिन। एहेन पėी संग कोनो सभा सोसाइटीमे निह जा सकै छिथ। कोनो सĥय \nĭयिक्तक चौपालमे निह बैिस सकै छिथ...। भुवनजी सन िविशƠ आ िवराट ĭयिक्तĜव संग उठबा-बैसबाक \nिललसा िनमर्ला सन सुिशिक्षत, सुदशर्न, उŀत यौवना İÿीकें होइ छिन। एहेन उदार देह आ उदार मोनक \nजवान İÿीक Ćित जँ भुवनजी सन पिरिİथितक लोक अनुरक्त होइ छिथ, तँ से सहज सĦभाĭय िथक। मुदा \nअही बीच िनमर्लाजीक पिरचय कमलजीसँ होइ छिन आ िनमर्ला आब पुरान गाछक डािरसँ उिड़ कए नव डािर \nपर बैसए चाहै छिथ, कमलजी िदश हुनकर अनुरिक्त बिढ़ जाइ छिन। भुवनजीकें ई बात पिसन निह छिन, \nमुदा से ĭयक्त निह करए चाहै छिथ। निह चाहै छिथ, मुदा ĭयक्त भ' जाइ छिन (पृ. ४५)। वातŭलापक ई \nचमĜकार रोचक अिछ।... वİतुतः Ćेम, Ćितơा, ऐĂयर्क मागर्मे ĆितŅĠŅी ठाढ़ हैब बड़ दुखदायी होइत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nएिह दृĮयक िवकट-जिटल मनोिवज्ञानक ओझराहिटकें जािह सहजतासँ राजकमल चौधरी िटपने छिथ, से \nरोमांचक अिछ।  \n     सकल मैिथल समाजमे चचŭ अिछ, जे िनमर्लाजी भुवनजीक Ćेयसी छिथन, ताही आकषर्णमे भुवनजी \nहुनकर बासा पर जाएब आएब करै छिथ। मुदा भुवनजी ई ĭयक्त निह होअए देताह, Ćितơाक Ćķ अिछ। \nलोकक मुँह बĠद करबा लेल भुवनजी िनमर्लासँ दूरी बढ़ा लेताह, से निह हेतिन। İÿी देहक उदार छाहिरक \nĆķ अिछ। कोनो आन पुरुखक संगित िनमर्लाकें भेटिन, से भुवनजीकें पिसन निह, मुदा कोना रोकिथन, ओ \nहुनकर पėी निह छिथन, घोिषत Ćेिमको निह। कमलजीक सोझाँ, जे हुनकर बड़ सĦमान करै छिथन, नांगट \nकोना हेताह? \n     अइ उपĠयासमे सवŭिधक जिटल ĭयवİथा िहनकिह चिरÿा-िचÿाणमे अिछ। िववाद, तनाव, दाĦपĜय, \nĆितơा, ĆभुĜव, भय, उदारता, वैराƀय... सब िकछु िमला कए िविचÿा सन िİथित बनैत अिछ। एक िदशा \nपकिड़ कए जाइत रहू, हुनका नीक आ िक बेजाए सािबत करैत रहू, जाइत-जाइत ओिहमे दोसर दृĮय आिब \nकए पिहलुक सूÿा ओकरा देत। आन पाÿाक संग से िİथित निह होइत अिछ। कने-मने नीलूक चिरÿा-\nिचÿाणमे सेहो इएह बात अिछ। \n     कमलजी अइ उपĠयासक नस-नसमे समाएल छिथ। कथावाचक हेबाक कारणें आन पाÿा लोकिनक \nचिरÿा पर िटĢपिणयो करैत गेलाह अिछ, मुदा िहनका सĦबĠधमे िहनकर िटĢपणी, उľोषणा, वक्तĭय, वातŭलाप \nआ आचरणे टा िवĮलेषण आ मूĪयांकनक आधार बिन सकैत अिछ। बेस पढ़ल-िलखल, आधुिनक िवचारधारा, \nİवच्छĠद िचĠतन पŀित, Ćचुर Ćितभा सĦपž बेरोजगार मैिथल युवक छिथ। सािहिĜयक संİकारक सृजनशील \nआ सांसािरक युग चƅक सूŞमतासँ पिरिचत ĭयिक्त छिथ। छŃ, पाखěड, Ņेष-दुिवधासँ परहेज छिन। क्षुधा, \nयौन-िपपासा आ आĜमसुरक्षाकें मनुįयक मूल Ćवृिþ मानै छिथ। बुझनुक, वाक् चतुर आ िजĦमेदार लोक छिथ। \nƀयूशन क' कए भाउज, भतीजीक जीवन-यापन, लालन-पालनक िचĠता रखै छिथ। सामािजक रीित-कुरीित, \nŅेष-दुिवधा, लोभ-ईįयŭ, जीह-जाँघ-पेटक कामनासँ पिरिचत छिथ। Ćितभा आ वाक् चातुयर्क बलें महानगरमे \nअिधकांश लोकक नजिरमे सĦमानपूवर्क बसल छिथ। िनमर्ला सन कामातुरा युवती हुनका पर लहालोट होइ \nछिथ, नीलू सन िकशोरी समिपर्त हेबा लेल तĜपर छिन, मुदा उिचतानुिचतक ज्ञानसँ पिरपूणर् कमलजी नीलूक \nकौमायर् भंग निह करै छिथ। İÿी-पुरुषक अितिरक्त िनकटता कखनहुँ कोनो पिरिİथितमे पिरणत भ' जा \nसकैत अिछ--तािह अĠदेशासँ कमलजी पिरिचत छिथ, तें नीलू आ अपना बीच भाइ-बिहनक लŞमण रेखा घीिच \nदै छिथ। \n     नारी शोषणक Ćित रोष छिन, İÿी दमनक Ćित आƅोश छिन, देह ĭयापार क' कए गुजर-बसर करै वाली \nसुशीला सन İÿीक अĠतकर्था सुिन कए मोन घोर भ' जाइ छिन। कामेच्छा तृĢत करबा लेल अनेक पुरुख \nकोरमे नांगट होइत अथर्-सĦपž İÿी िनमर्ला, आ पािरवािरक भरण-पोषण हेतु असंख्य कामुक राक्षसक उþेजना \nशाĠत करैवाली िवपž İÿी सुशीलाक तुलनाĜमक िवĮलेषण करए लगै छिथ (पृ. ३७-३९)।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \n     छोट वयसमे, जखन िववाहक अथŸ निह बूझै छलाह, İÿी पुरुष सĦबĠधक ज्ञानो निह छलिन, तखनिह \nअपन भाउजक बिहन गुलाबसँ िववाह करबाक इच्छा ĭयक्त केलिन ( पृ २८); सĦपूणर् उपĠयासक जीवनमे \nभुवनजी सन िनिवƠ, Ćितिơत आ गĦभीर लोकक Ćित कोनहु आक्षेप अथवा आधार निहओ रहैत, िनमर्लाजी \nसन पथƚिमत İÿीक Ćित हुनकर अनुरिक्त ( पृ. ४५); İवकीया होइतहु अनेक पिरिİथितवश िनमर्लाजी \nपरकीया बिन जएबाक घटना ( पृ. ३८-४०), नीलू पर िवįणुदेव ठाकुरक वासनाĜमक दृिƠ ( पृ. १६)...अइ \nतरहक कतोक Ćकरणसँ उपĠयासमे कथावाचक İपƠ करै छिथ जे भूख, वासना आ सुरक्षाभाव मानव \nजीवनक अपिरहायर् आवĮयकता िथक, अइ अपिरहायर्ताक अपवाद कमलजी İवयं सेहो निह छिथ, जकर \nसंकेत अपन वक्तĭय आ आचरणसँ दैत रहलाह। ई पिरदृĮय एक िदश उपĠयासक आधार कĝयकें मजगुत \nकरैत अिछ तँ दोसर िदश कमलजीक वैचािरक दुिनयाँ आ दृढ़ माĠयताक Ćमाण दैत अिछ। \n     आĠदोलनक İÿी पाÿाक कैक कोिट अिछ-- समय-चƅ आ समाज ĭयवİथाक चाँगुरमे िववश; कामोĠमादमे \nमातल, मदोĠमþ; िकशोरकालीन उŅेगमे बहकल, मुदा िकछु-िकछु सावधान। एिहमे एक वगर्क İÿी छिथ \nबनगाम वाली आ सुशीला। बनगामवाली जीवन संƇामसँ लड़बा लेल İÿी देहक सौदा करै छिथ, सौदाक \nĆबĠधन, दलाली; दस पाँच İÿी रखै छिथ, अपना घरमे जगह, सुिवधा, सुरक्षा दै छिथन, ĭयापार चलै छिन, \nतकर कमीशनसँ हुनकर जीवन-यापन होइ छिन; दुिनयाँक आन कोनहुँ पिरिİथित, पिरवेश, आिथर्क-सामिजक-\nराजनीितक-नैितक घटना-कुघटनासँ हुनका कोनहुँ सरोकार निह छिन। गँिहकी अबैत रहए, पाइ लेल परपुरुष \nगमन हेतु सहषर् तैयार İÿीक संख्या हुनका ओतए बढ़ैत रहए, एिहसँ पैघ बात, Ćसžताक बात हुनका लेल \nिकछु निह िथक। सुशीला रोजगारक अनुसĠधानमे बौआइत िपताक सĠतान िथकीह, िजनका अपन माइए अइ \nकाज लेल Ćेिरत केलकिन आ माइ संगे ओ िविभž वेĮयालयमे जाए लगलीह। जीवन-यापन हेतु आओर कोनो \nआधार बचल निह छलिन (पृ. ३६-३९)।  \n     दोसर वगर्क ĆितिनिधĜव करै छिथ-- िनमर्लाजी। जेना िक कहल भेल जे कोनहु ĭयिक्तक आचारण, \nओकर मनोवेगसँ संचािलत होइत अिछ, आ मनोवेगक मानिसक अविİथित ĭयिक्तकें Ćदþ सवŮगीण वातावरणमे \nिनिमर्त आ िनदųिशत होइत अिछ। िनमर्ला, हेम बाबूक पुÿी छिथ, हेम बाबू कमाऊ लोक छिथ, मिहनबारी \nदरमाहा अबै छिन, ओिह दरमाहाक लार-चार, संचय-िनİतार करबाक दाियĜव अथवा अिधकार िनमर्लाजीकें \nछिन--कोनो तरहक सामािजक आँकुश अथवा आिथर्क दबावमे निह रहै छिथ। अž-वİÿा आ सामािजक \nसुरक्षाक कोनो समİया निह छिन। मुदा दैिहक उþाप छिन, जगिजयार बनल रहबाक आकांक्षा छिन, सबहक \nआँिखमे बसल रहबाक िलĢसा छिन। िवधुर िपताक दरमाहा, आ परदेशी पित Ņारा पठाओल मनीयाडरक \nमहाबलसँ िनमर्लाजी मैिथल सिमित Ņारा आयोिजत जनसभामे अपनाकें शो-केसक मूिþर् जकाँ सजा क' Ćİतुत \nकरै छिथ। अपन भाषण, भू्र-िवलास, अधरक लाली, कुिटल कटाक्ष, रित-सुरित, अंग-संचालनसँ लोकक मोन \nमोहैत रहै छिथ आ लोकक Ćशंसाक पाÿा बनल रहै छिथ। िहनका सुशीला जकाँ बनगाम बालीक \nखोलीमे खाट निह ओछब' पडै छिन, िनĜय Ćित आ अनेक बेर अनेक कामुक पुरुष संग ĭयािभचार निह करए \nपड़ै छिन। काज दुनू एके रंग करै छिथ, मुदा, जें िक सुशीला लेल देह पूँजी छिन, तें हुनकर करतब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nĭयिभचार कहल गेल आ जें िक िनमर्ला लेल देह Ćसाद छिन, तें हुनकर करतब आचार भेल। सुशीला जकाँ \nजँ िनमर्लोजी बेरोजगार िपताक बेटी रिहतिथ, दाियĜवक बोझ तर दाबल रिहतिथ, दू साँझक नोन रोटी \nजुटएबा लेल, दू बीत वİÿाखěड अनबा लेल देहक अलावा आन कोनो बाट निह रिहतिन, तँ िनमर्ला जीक \nचटक-मटक कतए जइतिन?... ओना आजुक İÿी िवमशर्मे छान-पगहा तोड़िनहार वक्तĭयवीर लोकिन एिह \nचिरÿाक Ćित, आ तकर एिह तरहक मूĪयांकनक Ćित अनघोल अवĮय करताह, जे İÿी, देहसँ बाहरो बहुत \nिकछु होइत अिछ।...अवĮय होइत अिछ, मुदा कोनो मादक संगीत सुिन पोन पर तबला बजाएब, आ तबला \nपर तबला बजाएब, दुनू दू बात होइत अिछ। िनमर्लाजी आ सुशीला जीक चािरिÿाक िवĮलेषणमे एिह \nउपĠयासमे कामुकताक इएह िवरोधी İवरूप, वासनाक इएह िवरोधाभास, नारी समुदायक इएह रूप  वैिवğय \nआĠदोलन उपĠयासमे भावककें आĠदोिलत करैत अिछ।  \n (अिगला अंकमे जारी)  \nडॉ.शंभु कुमार िसंह \nजĠम : 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा, गामिहसँ, \nआइ.ए., बी.ए. ( मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली ( İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, \nभागलपुर, िबहार सँ। BET [ िबहार पाÿता परीक्षा (NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] \n“मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, ितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, \nभागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समय-समय \nपर Ćकािशत। वतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, \nमैसूर-6 मे कायर्रत। \n  \nआलेख:  \nआधुिनक मैिथली नाटकमे िचिÿत : िनधर्नताक समİया  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \n भारत गरीबक देश िथक। एतुका अिधकांश जनता एखनहुँ गाममे रहैत छिथ जे िक कृिष कायर् पर \nिनभर्र छिथ आ बरखा पर। फलİवरुप अिनयिमत बरखा सरकारी उपेक्षा ओ अिशक्षा तथा िपछड़ापनक कारणेँ \nगामक लोक गरीबीक जीवन िबता रहल छिथ। यैह गरीब िकसान ओ गामक लोक जखन कमयबा हेतु शहर \nजाइत छिथ तँ मजदूर वा बोिनहार कहबैत छिथ। ओतहु हुनका सभकेँ नारकीय जीवन जीवाक लेल बाğय \nहोम’ पड़ैत छैक। भारतक कुल आबादीक पैंतीस Ćितशतक लगपास लोक एहन छिथ जे जीवनोपयोगी \nĠयूनतम आवĮयकताक पूितर् करबामे अक्षम छिथ।        \n         िनधर्नता मनुक्खकेँ बेवस लाचार आ शिक्तहीन बना दैत अिछ। िनधर्न मनुक्ख िपछड़ल, दीन-हीन \nबाधाƇİत आ सदैव दोसरक दयारपर जीब’ क लेल बाğय भ’ जाइत अिछ। मानव जीवनक भयंकर अिभशाप \nिथक िनधर्नता वा गरीबी। जािह मनुक्खकेँ दू-साँझक रोटी निह, पिहर’ क लेल शरीर पर वİÿ निह, रहक \nलेल घर निह, बीमार भेलापर दवाय-दारूक  पाय निह, ओ जँ आĜमाक उच्चताक दावा करत त’ ओ िमĝयाक \nिसवाय िकछु निह भ’ सकैत अिछ। ओ İवतंÿ कोना भ’ सकैत अिछ ? ओ कोनहुँ बड़का काज कोना क’ \nसकैत अिछ ? ओ अपन िवचारकेँ İवतंÿ रूपसँ  कोना Ćकट क’ सकैत अिछ ? िनधर्नताक कारणेँ मनुįय \nतंगिदल, तुच्छ, ओछ, कमजोर आ अपन ईच्छाक मार’वला बिन जाइत अिछ।                   \n                  मैिथली नाƀय सािहĜय मğय एिह समİयाक िवĮलेषण िनĵİथ नाटकमे भेल अिछ। \nजीवनाथ झाक ‘ वीर – वीरेĠƖ’ (1956) भाग्य नारायण झाक ‘ मनोरथ’ (1966) बाबूसाहेब चौधरीक ‘ कुहेस’ \n(1967) गुणनाथ झाक ‘किनयाँ – पुतरा’ (1967) महेĠƖ मलंिगयाक ‘ओकरा आँगनक बारहमासा’ (1980) \nनिचकेताक ‘ नायकक नाम जीवन’ (1971) अरिवĠद कुमार ‘ अĸू’ क ‘ आिग धधिक रहल छै’ (1981) \nगोिवĠद झाक ‘अिĠतम Ćणाम’ (1982) गंगेश गुंजनक ‘बुिधबिधया’ (1982) आिद। \n                   मनोरथ मे लŞमीनाथ अपन िनघर्नताकेँ कोसैत छिथ। ओ कहैत छिथ---- “ हमर नाम तँ \nदिरƖनाथ होमक चाही ने िक लŞमीनाथ। एकठाम नाƀयकार गरीबक धीया-पुताक संबधमे कहने छिथ जे ओ \nकोनो काज सोिच समिझ कए करैत अिछ ओ अपन सुख-सुिवधाकेँ Ĝयािग दैत अिछ। एिह पिरĆेİथमे मैिथली \nनाƀयालोचक डॉ. Ćेम शंकर िसंहक कथन छिन--- “ आिथर्क दशाक क्षीणताक कारणेँ मनुįयकेँ केहन \nसंकटापž  समİयाक सामना करय पड़ैछ तकरे िदग्दशर्न एिह नाटकमे होइत अिछ।”1  \n        गरीबीक ई पराकाơा छैक जे क्यो खाइत-खाइत मरैत अिछ तँ क्यो कमाइत-कमाइत। एतय समुिचत \nĭयवİथाक आभाव अिछ। एतय अिधकांश नेनाक िİथित एहने अिछ जे जĠमोपराĠत रोजी-रोटीक जोगाड़मे \nलािग जाइत अिछ। ‘ नाटकक लेल’ मे एिह समİयाकेँ उजागर कयल गेल अिछ---- “ कतेको लोक एक \nिकनारमे पड़ल कूड़ाक ढेरसँ की सबने बीिछ रहल छल, क्यो दू एकटा रोगायल बच्चाकेँ डेंगा रहल छल”2 \nिनĵवगर्क यथŭथ िचÿणक दृिƠसँ ‘ओकरा आँगनक बारहमासा’ मैिथली नाƀय सािहĜयमे अिŅतीय İथान राखैत \nअिछ। एिह नाटकक केĠƖिबĠदु िथक सवर्हारा वगर्क यातनापूणर् जीवन, वासĠती पवन, Ƈीįमीय िनदाध, बषŭक \nिरमिझम हेमĠतक शीत आ िशिशरक िसहकी समटा गरीबक हेतु, फुिस िथक। एिहमे एकटा गरीब एिरवारक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nबारहो मासक दुदŶĠय िİथितक िचÿण कयल गेल अिछ, जािहमे काितक मासक एकटा बानगी Ćİतुत अिछ----\n- \n                  “काितक हे सिख बोिनयो ने लागै छै, \n                  अžक निह कोनो बाट यौ। \n                  पेटक Ĕवाला राम सहलो ने जाइ छै, \n                  घर-घर हुलकय राड़ यौ।”3 \n                   वİतुत: काितक मास खेितहर मजदूरक लेल दुखक मास होइत अिछ। एिह समयमे अžाभाव \nभ’ जाइत छैक एहन िİथितमे िनĵवगर् िİथित दयनीय भ’ जाइत छैक – “ दू गोट कोकड़ा पकिबित िपयास \nलागल हय।”4गरीब लोकक लेल खयबाक हेतु भिरपेट अž वİÿ आ आवासक एकटा जिटल समİया  भ’ \nगेल अिछ एिह समİया िदस नाटकारक ğयान जाित छिन--- “अž िबना पेट जिरते हय, बİतर िबना िठठुरबे \nकेली आ घर त’ दखते छी”5 Ćो. Ćेमशंकर िसंह एिह नाटककेँ “िमिथलाक िनĵवगŰय समाजक अलबम कहने \nछिथ।”6 “जािह आँगनक बारहमासा एिहमे टेरल गेल अिद तकर ğविन खाली ओिह आँगनसँ निह आिब रहल \nअिछ, ĆĜयुत िमिथलाक लाख-लाख आँगनसँ उठैत ओकर रोस, हाहाकार करैत सोझे ममर्केँ बेिध देमयवला \nअिछ।”7 \n                 आर तँ आर आइ समाजमे एहन गरीबी ĭयाĢत छैक जे गरीबकेँ मुइलाक उपराĠत कफन िकनबाक \nलेल टका निह रहैत छैक। “अंितम Ćणाम” मे समाजक एहन दुदŶĠय िİथितक िचÿण ƖƠĭय िथक--- “ठीके \nत’ कहै िछऐ। हमरा आरू  गरीब छी मुदा आिन पर दस गोटय िमिल जाय तँ की ने क’ सकैत छी।”8 \n          ‘बुिधबिधया’ मे सेहो गरीबीक दृƠाĠत भेटैत अिछ। देश मे कतेको ĭयिक्तक िİथित सोचनीच अिछ। \nिकछु ĭयिक्त अपन जीवन-यापन िवलािसतापूवर्क ढगसँ ĭयतीत करैत छिथ, मुदा सरकारक ğयान गरीब लोकक \nिदस निह जाइत छैक। जँ सरकार Ņारा िकछु ĭयवİथा कयलो जाइछ तँ ओकर लाभ गरीब लोक घिर निह \nपहुँिच सकैत अिछ--- “ एकरा देह पर एक बीत वİÿ निह, एकर अंग-2 उघार अिछ।”9 \nसमाजक अिधकांश लोक गरीबी रेखाक नीचाँ अिछ। महगी अकाश छुिब रहल अिछ। सामाĠय लोक अपन \nपिरवारक हेतु भोजन, वİÿ आवास जुटएबामे परेशान अिछ। ‘ अंितम Ćणाम’ मे मुरारीक कथन अिछ--- \n“तीन-तीन टा बच्चोकेँ भुखले सुतैत देखैत रहैत छी----घरवालीकेँ फाटल वİÿमे देखैत छी---अहू सँ बेसी \nिकछु अशुभ भ’ सकैत अिछ।”10 \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \n     वतर्मान युगमे सामािजक चेतनाक िनरĠतर बढ़ैत गितशीलता ओ परंपरागत रूिढ़  ĭयवİथाक जड़ताक बीच \nएकटा भयंकर संघषर् आ तनावक िİथित बनल अिछ। आधुिनक सामािजक मैिथली नाटकक मूल-İवर एिह \nĆकारक िविभž संघषर्, तनाव आ अनेक सामािजक समİया आिदसँ भरल अिछ। सामािजक जीवनक यथाथर्क \nअिभĭयिक्त नाटककारक सामािजक दृिƠ आ रचना दृिƠ पर आधािरत होइत अिछ। िमिथलांचलक समाजमे \nआिथर्क िवपž जीवनक अİतĭयİतता İवाभािवकतामे पिरवितर्त भए गेल अिछ।  \n संदभर् \n  \n1.                             मैिथली नाटक पिरचय, डॉ. Ćेम शंकर िसंह, पृơ—96 \n2.                             नाटकक लेल, निचकेता, पृơ—54 \n3.                             ओकरा आँगनक बारहमासा, महेĠƖ मलंिगया,पृơ--1 \n4.                             वएह, पृơ—2 \n5.                             वएह, पृơ--46 \n6.                             मैिथली नवीन सािहĜय, सं. डॉ. बासुकीनाथ झा, पृơ--28 \n7.                             वएह, पृơ—28 \n8.                             अंितम Ćणाम, गोिवĠद झा, \n9.                             बुिधबिधया, डॉ. गंगेश गुंजन \n10.                        अंितम Ćणाम, गोिवĠद झा, \nरामाāय झा \"रामरंग\" Ćिसŀ अिभनव भातखěडे जीक १ जनवरी २००९ केँ िनधन भऽ गेलिĠह। डॊ. ग गेश \nगु जन मृĜयु पूवर् हुनकासं साक्षाĜकार लेने छलाह। Ćİतुत अिछ ओ अमूĪय साक्षाĜकार- पिहल बेर िवदेहमे।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nपं0 रामाāय झाक इĠटरĭयू ।  \n \nĆķनः1. अपनेक दृिƠ सं िवńापित गीत-संगीत परंपरा कें कोन रूप  मे देखल-बूझल जयवाक चाही? \nिवńापित-संगीत पिरभािषत कोना कएल जयवाक चाही? एतĜसंबंधी कोनो İवर-िलिप उपलĤध अिछ ?  \nउþर ः हमरा िवचार सँ िवńापितक अिधकांश गीत पद; भजनबŀगायन शैली एवं िकछु गीत Ƈामीण गीत \nशैलीक अंतगर्त् बूझल जयवाक चाही। उदाहरण İवरूप पद-गायन शैली मे-  \n1. नĠदक नĠदन कदĦबक तरुतर  \nिधरे िधरे मुरली बजाव ।  \n2. जय जय भैरिव असुर भयाउिन।  \nएवं अĠय āृंगार रस सँ सĦबिĠधत पद। जेना-  \nक. कािमनी करय असनाने  \nख. सुतिल छलॱ हम घरवा रे  \nग. अĦबर बदन झपाबह गोरी  \nघ. ससन परस खसु अĦबर रे, इĜयािद ।  \nटइ तरहक पद व गीत िमिथला Ćदेश मे लगभग 60 व 70 वषर् सं जे गाओल जाइत अिछ एकर धुन \nअधŮशİÿीय संगीतक अंतगर्त् एवाक चाही। परĠतु अइ पदक जे िमिथला मे गायन शैली छैक ओकर एक \nअलग İवरूप छैक। जेकरा Ćादेिशक संगीत कहवाक चाही। जहांतक लोक संगीत तथा Ƈामीण संगीत सं \nसंबंिधत िवńापितक गीत अिछ, जेना- \nक. आगे माइ हम निह आजु रहब एिह आंगन जो। बुढ़ होयता जमाय,  \nख. हे भोलानाथ कखन हरब दुख मोर,  \nग. उगना रे मोर कतय गेलाह,  \nघ. आज नाथ एक वर्त मोिह सुख लागत हे, इĜयािद ।  \nई गीत सब लोक संगीतक धुनक अंतगर्त गाओल जाइत अिछ। यńिप अहू लोकधुन मे रागक दशर्न छैक \nमगर राग शाİÿ केर अभाव छैक। तें हेतु ई सब गीत लोक संगीत शैली मे अयवाक चाही।  \nउþर-1-ए. िवńापित संगीतक कोनो िभž İवरूप निह अिछ, केवल िवńापित गीत िमिथला Ćादेिशक संगीत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nशैलीक अंतगर्त गाओल जाइत अिछ। राग आओर ई अधŮशİÿीय एवं धुन Ćधान लोक संगीत राग गारा,राग \nपीलू, राग काफी, राग देस, राग ितलक कामोद इĜयािद राग सं सĦबिĠधत अिछ। अिभĆाय ई जे जेना सूर, \nतुलसी, कबीर इĜयािद संत किवक पद िभž-िभž तरह सं गाओल जाइत अिछ अइसंत किव सबहक कोनो \nखास अपन संगीत निह छैिĠह जे कहल जाय जे ई सूर व तुलसी तथा कबीरक संगीत थीक, एही रूप  सं \nिवńापित संगीतक रूप  मे बुझवाक चाही।  \n \nĆķन-2. िवńापित संगीत-परंपराक िवषय मे आइिƗक िİथित पर अपनेक की िवचार-िवĮलेषण अिछ ?  \n \nउþर-2. िवńापित पदक सĦबĠध मे हमर ई िवचार अिछ जे िवńापितक पद मैिथली भाषा मे अिछ तें हेतु \nकेवल िमिथला Ćदेश मे अइ पदक गायन Ćादेिशक संगीतक माğयम सं होइत अिछ। हॕ, यदा कदा बंगाल \nĆदेश मे बंगला कीतर्न मे अवĮय Ćयोग हाइत अिछ। कहवाक अिभĆाय ई जे कोनो Ćादेिशक भाषा मे िलखल \nकाĭय केर गुणवþाक आकलन ओइ काĭयक āृंĤद व सािहĜय तथा भाव पर िनभर्र करैत छैक। संगीत आकइ \nकाĭय के रसमय एवं सॱदयर्वधर्न करइक हेतु परम आवĮयक तĜव अवĮय िथक परĠतु Ćाथिमकता पदक \nिथकइ। मैिथली भाषा अĜयĠत सुकोमल भाषा अिछ एवं अइ मे लािलĜय अिछ ।आर संगीत सुकोमल भाषा मे \nअिधक आनĠद दायक होइत छैक।अही हेतु िवńापित पद संगीतक माğयम सं िमिथलाक संİकृित मे िवŅान \nजन सं ल’ क’ जनसाधारण तकक मानस के Ćभािवत क’ क’ अपन एक सुदृढ़ परĦपरा बनौने अिछ एवं \nिमिथलावासीक हेतु पिरचय पÿ समान अिछ। तें हेतु समİत मैिथल समाजक ई परम कतर्ĭय थीक जे अइ \nअमूĪय धन कें धरोहर जकां जोगा क’ राखी।  \n \nĆķ-3. िवńापित-संगीत आओर िवńापित-गीत कें एकिह संग बूझल जयवाक चाही बा फराक क’? यिद हं तं \nिकएक आ कोना ?  \n \nउþर : एिह Ćķक उþर उपरोक्त पिहल तथा दोसर ƅमांक मे िलखल गेल अिछ।कृपया देखल जाय।  \n \nĆķन-4. िवńापित-संगीतक Ćितिनिध गायक रूप  मे अपने कें कोन-कोन कलाकार İमरण छिथ आ िकएक ?  \n \nउþर : िवńापित पदक गायक आइ सं िकछु वषर् पूवर् बहुत नीक नीक छलाह, जेना पंचोभक पं0 रामचĠƖ \nझा,पंचगिछयाक āी मांगन, तीरथनाथ झा, बिलयाक पं0गणेश झा, लगमाक पं0 अवध पाठक, āी दरबारी ; \nनटुआ ŀ āी अनुिठया ; नटुआŀ पं0 गंगा झा बलवा, āी बटुक जी, आर पं0 चĠƖशेखर खांॅ, अमताक पं0 \nरामचतुर मिलक, पं0 िवदुर मिलक, लहटाक पं0 रामİवरूप झा, खजुराक पं0 मधुसूदन झा एवं नागेĂर \nचैधरी, बड़ा गांवक पं0 बालगोिवĠद झा, लखनौरक पं0बैńनाथ झा इĜयािद। वतर्मान मे जे गायक छिथ \nहुनका सबहक नाम अइ Ćकार छिन-पं0 िदनेश झा पंचोभ, āी उपेĠƖ यादव, अमताक पं0 अभयनारायण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nमिलक, पं0 Ćेमकुमार मिलक इĜयािद। उपरोक्त जतेक गायकक हम नाम िलखल अिछ ई सब गायक \nअिधकारपूवर्क िवńापितक पद कें गबै वला छलाह एवं वतर्मान मे छिथ। िकयेक तं ई सब िमिथलावासी \nछिथ। िवńापित पदक अथर् भाव पूणर् रूप  सं बूिझ क’ तहन Ćķकरैत छलाह व वतर्मान मे करैत छिथ। तें \nहेतु ई सब गायक İमरण करवा योग छिथ।  \n \nĆķन-5. पं0 रामचतुर मिĪलक, Ćो0 आनĠद िमā Ćभृिþ तं इितहास उĪलेखनीय छिथहे । िकछु अĠयो \nगायकक नाम अपने कह’ चाहब ?ओना मिĪलकजी तथा आनĠद बाबूक िवńापित-गीत गायकी मे की िकछु \nिवशेष लगैत अिछ जे अĠय गायक मे निह ?  \n \nउþर ः हम जतेक गायक क नाम िलखल अिछ सब अपना-अपना İतर सं नीक छलाह एवं नीक छिथ। \nिवńापितक पद गायन मे राग गायकीक जेना बड़का बड़का आलाप व तान तें गाओल निह जाइत छैक। \nिवńापित पद गायन मे पदक अथर् भाव ğयान मे रािख सरसतापूवर्क गाओल जाइत छैक। अइ सम्इĠध मे \nएक सं दोसर गायकक तुलना करइक आवĮयकता निह। तथािप पं0रामचĠƖ झा व āी मांगनजी तथा पं0 \nरामचतुर मिलकजी,āी बटुक जी,पं0 रामİवरूप् झा,āी दरबारी इĜयािद गायक बहुत Ćिसŀ छलाह।  \nचूंिक Ćोफेसर आनĠद िमāजीकें हम किहयो गायन निह सुनल तथा िमिथलाक गायक पंिक्त मे हुनक नाम हम \nनिह सुनल तें हेतु हुनका संबंध मे िकछु िलखइ सं असमथर् छी।  \n \nĆķ-6. िवńापित-गीत मैिथली लोकगीत िƗ कोना पहुंचल हेतैक ?एिह िवषय मे अपनेक िवĮलेषण की अिछ?  \n \nउþर ः िवńापित गीत मैिथलीक दू तरहक भाषा मे रचल गेल अिछ।एकटा मैिथलीक पिरįकृत भाषा  \nमे रचल गेल अिछ जेना-  \n1.नĠदक नĠदन कदĦबक तरुतर  \n2.अĦबर बदन झंपावह गोरी  \n3. उधसल केस कुसुम िछिड़आयल खिěडत अधरे । इĜयािद। अइ तरहक  \nमैिथलीक पिरįकृत भाषा मे जे गीत छैक से लोकगीत ;Ƈामीण अंचलŀधिर बहुत कम पहुँचलै।  \nजे गीत Ƈामीण भाषाक माğयम सं रचल गेल छैक।जेना-  \n1. आ गे माइ हम निह आजु रहब एिह आंगन जं बुढ़ होयता जमाय....  \n2. हे भोलानाथ कखन हरब दुख मोर  \n3. जोिगया भंिगया खाइत भेल रंिगया हो भोला बउड़हवा.  \n4. उगना रे मोर मोरा कतय गेलाह.  \nइĜयािद।  \nअइ तरहक जे गीत छैक से लोकगीत;Ƈामीण अंचलŀधिर अिधक सं अिधक पहुँचलए।एक बात आर ई जे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nलोकभषाक अिधक समकक्ष छैक तकरा जनाना सब अिधक गबैत छिथ। हमरा बुझने िवńापित गीत कें \nलोकगीत ;Ƈामीण अंचलŀधिर पहुँचइके यैह कारण थीक। दोसर बात ई जे अपन मातृभाषा İवभावतः बहुत \nिĆय होइत छैक आर अपना मातृभाषाक माğयम  \nसं जे काĭय रचल जाइत छैक आर ओइ मे लािलĜय आ आकषर्ण छैक तं ओ अपनिह आप िवŅान जन सं \nल’ क’जनसाधारण तक Ćचािरत भ’ जाइत छैक। आर िवńापित पद तं लौिकक व पारलौिकक दुनू ृदृिƠसं \nअĜयĠत उच्च कोिटक रचल गेल अिछ, तथा सब तरहक गीत रचल गेल अिछ जेना-भिक्त, भिक्त āृंगार, \nलौिकक āृंगार, āी राधाकृįणकें िवलासक अĜयĠत मधुर गीत, भगवान āृंंकरक िववाह सं सĦबंिधत \nजनसाधारण भाषाकके गीत एवं नचारी, समदाउिन,  \nबटगवनी,ितरहुत इĜयािद तरहक गीतक रचना केने छिथ जे लोकरंजनके हेतु उच्चकोिटक एवं गायन के \nवाİते बनल छैक। ई तंे िबना Ćयासिहं लोक मानस एवं लोकगीत धिर पहुँिच गेल गेल हेतैक।  \n \nĆķ-7.िवńापित पदक मैिथली ĭयवहार-गीत मे िवलय होयवाक Ćिƅया अपनेक दृिƠयें कोना आ की रहल \nहेतैक ?  \n \nउþर ः हमरा बुझने इहो Ćķ 6ठमे Ćķ सं संबंिधत अिछ। तें ओही पर िवचार कएल जाय।  \n \nĆķ-8. िवńापितक पद यिद िमिथलाक सवर्जातीय माने-सभ वगर् आ समाजक लोक मे İवीकृत छैक ? तं \nतकर कारण िवńापित-पदक सािहिĜयक गुण बा ओकर सांगीितकता छैक आिक एकरा मे िनिहत कोनो आन \nतĜव आ िवशेषता छैक ?  \n \nउþर ः िवńापित पद जे िमिथला समाजक सब वगर् मे İवीकृत छैक तकर मुख्य कारण िवńापित पदक \nसािहिĜयक गुण एवं सांगीितक गुण दुनू छैक।िमिथला मे किव िवńापितक पिहनहुं तथा बादहु मे बहुत किव \nभेलाह मगर जनसाधारण मे तं हुनकर क्यो नाम तक निह जनैत अिछ। परंतु िवńापित एवं िवńापित गीत के \nतं एहेन क्यो अभागल िमिथलावासी हेताह जे निह जनइत हेताह। िवńापित पदक Ćचार-Ćसार मे सािहिĜयक \nव संगीतक गुण के अितिरक्त आन कोनो तĜव व कारणक जे अपने चचŭ कएल अिछ, अइ सĦबĠध मे हम \nई कहब जे किव िवńापित भगवान के परम भक्त छलाहं हुनका भिक्त सं Ćभािवत भ’ क’ भगवान शंकर \nिजनका घर मे नौकर के काज करैत रहिथन एहेन भक्त किवक कावय मे तं Ćचार-Ćसार हेबाक सब सं \nमहĜवपुणर् तĜव एवं कारण हुनका आराğयदेवक कृपा बुझवाक चाही। भगवानक भिक्त सं हुनकर हृदय \nओतĆोत छलिĠह तें ओ अपन काĭय मे िलखैत छिथ-  \nक. बड़ सुख सार पाओल तुअ तीरे ,  \nख. हे भोलानाथ ;बाबाŀकखन हरब दुख मोर , इĜयािद ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nग. खास क’ भगवान राधाकृįणक भिक्त व भिक्त-श्ाृंगार रस जे ओ अपना काĭय मे दरसओ  \n-लिĠह अिछ ओ अĜयĠत हृदयİपशर््ाी तथा संगीतमय अिछ।  \n \nĆķ-9.लोकगीत एवं ĭयवहार-गीत मे तĜवतः की-की भेद मानल जयवाक चाही ?  \n \nउþर ः लोकभाषा एवं लोकधुन मे जे गीत गाओल जाइत छैक तकरा लोकगीत कहल जाइत छैक। आर \nĭयवहार गीत क जे अपने चचŭ कएल अिछ इउ सĦबĠध मे हमर कहब ई जे एकरा अंतगर्त संगीतक सब \nशैली आिब जाइत छैक।परंतु हमरा बुझना जाइत अिछ जे ĭयवहा गीत सं अपनेक अिभĆाय संİकार गीत सं \nअिछ। हमरा िवचार सं लोकगीत एवं ĭयवहार गीत दुनू  \nके लोकसंगीत कहल जाइत छैक, अइ मे कोनो िवशेष अंतर नइ छैक।  \n \nĆķ- 10.िवńापित-संगीतक वतर्मान जे िनिĀते िनराश कयिनहार अतः खेदजनक अिछ। अपने कें तकर \nकारण की सब लगैत अिछ ?  \nजखन िक बंगालक रवीĠƖ-संगीत-कला मे िवńापित संगीत जकां कोनो Ćकारक पतनोĠमु -खता आइ पयर्Ġत \nदेखवा मे निह अबैत अिछ । तकरो कारण की आजुक उपभोक्तावाद, Ĥजारवाद भू-मěडलीकरण माÿकें मानल \nजयवाक चाही बा आनो आन ऐितहािसक, समाजा -आिथर्क पिरिİथ ित आ सामािजक कारण आ पिरवतर्न कें \n?  \n \nउþर ःअइ सĦबĠध मे हम ई कहब जे संपूणर् भारत मे अपना संİकृित के छोड़ै मे जतेक मैिथल अगुआयल \nछिथ तेना अĠय कोनो Ćदेश निह। जे मैिथल िमिथला सं बाहर अĠय Ćदेश मे आिब गेलाहय सब सं पिहने \nओ अपन मातृभाषाक Ćित उदासीन भ’ जाइत छिथ आ अĜयंत हषर्पूवर्क ई कहैत छिथ जे हमरा बच्चा के तं \nमैिथली बाजिह निह अबैत छैक। अपना घर मे मैिथली निह बजैत छिथ। जखन अपना मातृभाषाक Ćित एहेन \nउदासीन छिथ तहन अपना संİकृित सं अपनिह आप दूर भ’ जेताह। अपना मॉं-बा पके डैडी व  \nमĦमी अĠय के अĠटी व अंकल कहैक रेवाज भ’ गेलै अिछ तं िहनका सब सं की आश कयल जाय जे ई \nअपना संİकृितक रक्षा करताह। बंगाली,मƖासी,पंजाबी,मराठी इĜयािद Ćदेशक लोक सब अपना संİकृित के \nएखनहुं धिर संजोय क’ रखने अिछ। मगर पिĀमी सĥयताक Ćभाव सब सं अिधक मैिथल पर छिĠह ते हेतु \nिमिथला संİकृित मे एहेन हािनकारक पिरवतर्न देखाय पड़ैत अिछ।  \n \nĆķ-11.अपनेक İमृित मे कोनो गायकक गायन बा अĠय कोनो संदभर् हो जेकर वणर्न अपने कर’ चाही? \nहुनक िवषय मे िकछु सुनयवाक इच्छा हो।वतर्मान समेत आगां पीढ़ीक लाभ हेतैक। संगिह अपनेक िकछु \nिवशेष अिभमत जे देब’-कह’ चाही।  \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nउþर ःहम शाİÿीय संगीतक उपासक छी आर अĜयंत उदासीन भ‘ किह रहल छी जे अपन िमिथला वतर्मान \nसमय मे शाİÿीय संगीत सं शूĠय भ’ रहल अिछ। वतर्मान समय सं पिहने पं0रामचतुर मिलक, पं0 िबदुर \nमिलक, पं0िसयाराम ितवारी,;चूंिक पं0 िसयाराम ितवारीक िशक्षा अमता गाम मे भेलिĠह तें हेतु हुनका मैिथल \nमानइ िछयिन। पं0 चĠƖ शेखर खां,पं0 रघू झा, ई सब बहुत उच्च İतरक गायक छलाह। खास क’क’ पं0 \nरामचतुर मिलक, व पं0 िसयाराम ितवारी तं इितहािसक गायक छलाह Ɨुवपद शैलीक गायन मे।  \nभावी पीढ़ीक िशक्षाथŰ एवं िजज्ञासु के अइ गायक सबके जानइ के Ćयास व िहनका गायन व कायर्क सĦबंघ \nमे āृंोध करवाक चाही तािक भावी पीढ़ी लाभािĠवत एव धु्रुवपद शैली गायनक िवशेषता सं पिरिचत होिथ।  \n \nजय िमिथला जय मैिथली, जय जय जानकी अĦब ।  \nजेिह रज मे मĠडन भेला, हरलिĠह िशव के दĦभ ।।  \n \nआशीष अनिचĠहार- \nअĠहार पर इजोतक किहऒ िवजय निह  (आलोचना) \nशीषर्क पढैते देरी पाठक लोकिन एकर रिचयता के िनराशावादी घोिषत कए देताह आ फतवा देताह जे समाज \nके एहन - एहन वकतĭय सँ दूर रहबाक चाही।मुदा हमरा बुझने पाठक लोकिन अगुता गेल छिथ,आ हम \nकहबिन जे अगुतािथ जुिन। मुदा इहो एकटा सुपिरिचत तĝय िथक जे लोक के जतेक उपदेश िदऔक ओ \nओतबे तागित सँ ओकर उĠटा काज करत।मुदा तैओ हम कहबिन जे अगुतािथ जुिन आ ता धिर निह \nअगुतािथ जा धिर शीषर्क पूणर् वाक्य निह भए जाए।आब अहाँ सभ टाँग अड़ाएब जे शीषर्क त अपना आप मे \nपूणर् छैहे तखन अहाँ एकरा अपूणर् कोना कहैत िछऐक ? मुदा निह, कोनो वİतु बाहर सँ पूणर् होइतो भीतर \nसँ अपूणर् होइत छैक। इहए गĢप एिह शीषर्कक संग छैक। अच्छा आब हम अपन िवŅताक दाबी छोड़ी आ \nआ अहाँ सभ के पूणर् वाक्य के दशर्न कराबी - \" अĠहार पर इजोतक किहऒ िवजय निह, सरकार पर \nजनताक कोनो धाख निह\"। \n  \n             मैिथली सािहĜय मे बहुत रास िबडंबना छैक, Ćवंचना छैक, वंदना छैक अथŭत सभ िकछु छैक मुदा \nतीन गोट वİतु के छोिड़-- \n१) मैिथली मे ĭयंग Ćचुर माÿा (गुण एवं पिरमाण) मे निह िलखाइत अिछ, \n२) जँ झॲक- झाँक मे िलखाइतो छैक त İतरीय आलोचना निह होइत छैक ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \n३) आ जँ भगवान भरोसे İतरीय आलोचना अिबतो छैक त हिरमोहन झा के िशखर मािन सभ के भुņा बना \nदेल जाइत छैक । \n  \n             एिह तीन टा के छोिड़ एकटा आर महान िबडंबना छैक जे आलोचक आलोचना करताह फĪलाँ \nबाबूक अथवा हुनक कृित के मुदा समुच्चा  मैिथली अलोचना मे हिरमोहन बाबू तेना ने घोिसआएल रहता जे \nपाठक एहन आलोचना के हिरमोहने बाबूक आलोचना बूझैत छिथ। \n        \n          आलोचनाक İतर पर मैिथली ĭयंग मे रुपकांत ठाकुर एकटा िबसरल नाम िथक। एकर पुिƠ  2003 \nमे सािहĜय अकादेमी Ņारा Ćकािशत पोथी \" ली कथाक िवकास\" मे Ćो. िवńापित झा Ņारा िलिखत लेख \n\"मैिथली कथा सािहĜय मे हाİय-ĭयंग\" पिढ़ होइत अिछ। Ćो.झा पृơ 168 पर 1963 सँ 1967 क मğय \nĆकािशत हाİय-ĭयंगक ĭयौरा दैत रुपकांत ठाकुरक माÿ 6 गोट कथाक चचर् कएलिथ अिछ ( िकछु \nआलोचक माÿ इएह लीिख कात भए गेलाह जे रुपकांत ठाकुर सेहो नीक ĭयंग िलखैत छिथ ) ।एिह के \nअितिरक्त ने 1963 सँ पिहनेक मे हुनक ĭयौरा मे हुनक नाम छिĠह ने 1967क पछाित। अथŭत रुपकांत \nठाकुर माÿ 6 गोट हाİय-ĭयंगक रचना कए सकलाह। जखन की वाİतिवकता अिछ जे रुपकांत ठाकुर \n1930 मे जĠम-Ƈहण कए 1960क लगीच रचनारत भेलाह एवं 1972 मे मृĜयु के ĆाĢत भेलाह। कुल िमला \nकए ठाकुरजी माÿ बारह बखर् मे अनेक असंकिलत कथा एवं लेख के छोिड़ हुनक पाँच गोट पोथी Ćकािशत \nछिĠह--1) मोमक नाक (कथा संƇह) \n      2) धूकल केरा (कथा संƇह) \n            3) लगाम (नाटक) \n            4) वचन वैįणव (नाटक) \n            5)   नहला पर दहला ( उपĠयास)। माÿ बारह बखर् मे एतेक रचना आ उĪलेख माÿ 6 गोट \nकथाक। \n                     आब अहाँ सभ के थोड़ेक-थोड़ शीषर्कक अथर् लागए लागल हएत। मुदा अहाँ सभ घबराउ \nजुिन । इ शीषर्क ठाकुरेजीक रचना सँ लेल गेल अिछ। मतलब जे भिवįयक संकेत कए गेल छिथ।  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \n       आब िकछु गĢप करी मैथली ĭयंग मे राजनीितक ĭयंग पर। कोन िचिड़याक नाम छैक  राजनीितक \nĭयंगइ हमरा जनैत मैिथली ĭयंगकार निह जनैत छिथ। ओना ĭयंग केकरा कहल जाइत छैक सेहो बूझब \nकिठन। हमरा जनैत मैिथली मे 93% ĭयंग िलखल जाइत छैक मुदा 93% आलोचक ओकरा हाİय मािन \nआलोचना करैत छिथ। सभ ĭयंगकार ओहीक मारल छिथ, चाहे िशखर-पुरुष हिरमोहन बाबू होिथ वा रुपकांत \nठाकुर। सुच्चा ĭयंग िलखला पछाितओ हिरमोहन बाबू कहेलाह हाİय-ĭयंग सƛाट। अथŭत हाİयकार पिहने आ \nĭयंगकार बाद मे। बाद बाँकी 7% हाİय िलखाइत अिछ जकर Ćितिनिध छिथ पं. चĠƖनाथ िमā \"अमर\" ।  \n  \n                            हँ त फेर आबी हम राजनीितक ĭयंग पर। हमरा जनैत जािह ĭयंग मे अपन समकालीन \nअथवा पूवर्कािलक राजनीित, शासन-ĭयवİथा, ओकर संचालक आिद पर िनशाना साधल गेल हो ओकरा \nराजनीितक ĭयंग कहाल जाइए। ओना इ अकादिमक पिरभाषा निह अिछ। \n  \n           त फेर हम अहाँ सभ के रुपकांत ठाकुर लग लए चली, आ हुनक एक गोट पोथीक पिरचय करा  \nहुनक राजनीितक चेतना के देखाबी। जािह पोथी सँ हम अहाँ के पिरचय कराएब ओकर नाम छैक \"मोमक \nनाक\"। एिह ĭयंग-संƇह मे नौ गोट कथा िथक। पिरचय शुरु करेबा सँ पिहनिह किह दी जे इ कोनो जरुरी \nनिह छैक जे हम अहाँ के नओ कथा कहब आ ने जरूरी  छैक जे संƇहक पिहल कथा सँ हम शुरू  करी। \nइ िनणर्य हमर ĭयिþगत अिछ आ अहाँ एिह सँ सहमत भइओ सकैत छी आ निहओ भए सकैत छी। हँ त \nहम शुरू  करी संƇहक अंितम कथा \"मदर् माने की\" सँ। जेना की शीषर्के सँ बुझाइत छैक लेखक अवİस \nएिह मे मदर्क पिरभाषा देने हेिथĠह। से सþे, लेखक जखन शुरुए मे कहैत छिथĠह जे \" लोटा ल' क' \nघरवालीक लहटगर देह पर गदागद ढोल बजौिनहार एहन सुपुरुष कत' भेटत?\"। त सभ अथर् İपƠ भए \nजाइत छैक। मुदा लेखक एतबे सँ संतुƠ निह भए आगू कहैत छिथ \" मदर् माने कमौआ, आ कमौआ माने \nिवयाहल,आ िवयाहल माने बुिड़बक आ बुिड़बक माने बड़द\"। सुच्चा मैिथल अिभĭयिþ। एखनो अथŭत 2009 \nधिर मैिथल समाजक इ धारणा छैक जे कमौए मदर् होइत अिछ, आ जहाँ कहॴ कोनो मदर् देखाइ पड़ल लोक \nओकर िवआह करबाइए कए छोरैए। आ जहाँ धिर गĢप रहल िबयाहल माने बुिड़बक से त हम निह कहब \nमुदा बुिड़बक माने बड़द अवĮय होइत छैक। खाली खटनाइ सँ मतलब। अिधकारक Ćित िनरपेक्ष। आब हम \nएिह सँ बेसी निह कहब एिह कथाक Ćसंग। बस एतबे सँ लेखकक चेतनाक अनुमान कए िलअ। \n  \n              \" ठोकल ठĸ\" मे लेखक ओहन भाितज आ जमाएक दशर्न कराबैत छिथ जिनकर काजे छिĠह \nकमीशन खाएब आ एिह लेल ओ अपन िपþी एवं ससुरो के निह छोड़ैत छिथĠह। आ जँ एही कथाक माğयमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nअहाँ ताĜकालीन रजनीितक देखए चाहब त रुपकांत एना देखेताह-\"सरकार पर जनताक कोनो धाख निह\"। \nअथŭत बेशमर्, िनलर्Ĕज, हेहर,थेथर सरकार। \n  \n              भारतक समकालीन िवकास जँ अहाँ देखबाक इच्छा होइत हो त रुपकांत ओहो देखेताह। कनेक \nपढ़ू \"जय गंगा जी\" जतए रेलगाड़ी के बढैत देिख लेखक िटĢपणी करैत छिथ-\"कांƇेसी नेता जकाँ लोक के \nअपन पेट मे रािख क' ओकर सुख-दुख अथवा उžित-अवनित के िबसिर गाड़ी माÿ आगू बढब जनैत छल। \nअपना बले निह कोइला आ पािनक बलें। परĠतु पवदान पर चढ़ल याÿी कतऽ छलाह?\" ई सवाल जतेक \nभयावह लेखकक समय मे छल ततबे भयावह एखनो अिछ। लेखक सरकारक डपोरशंखी योजनाक लतखुदर्न \nएही कथा मे करैत छिथ-\" कोन टीसन केखन िबतलैक से मोन राखब पंचवषŰय योजना सभ मे उžितक \nकागजी आकड़ा मोन राखब िथक\"। \n  \n                 बेसी ĆशंसाĜमक उŀरण देब हमरा अभीƠ निह मुदा तैओ एकटा उŀरण देबा सँ हम अपना के \nरोिक निह पािब रहल छी। एही संƇहक दोसर कथा िथक \" फूजल ऊक\"।बेसी अपन वक्तĭय निह किह \nउŀरण सुनाबी-\"माÿ सुधारवादी दृिƠ रखला माÿ सँ सुधार कथमिप निह भए सकैछ\"। जँ लेखकक भावना \nके बचबैत हम िलखी जे \"Ćगितशील िवचार िलखला माÿ सँ Ćगितशीलता कथमिप निह आिब सकैछ\" त इ \nİपƠ भए जाएत जे रुपकांत कतए ĭयंग कए रहल छिथĠह आ केकरा पर कए रहल छिथĠह। \n  \n          ठाकुर जी एकपक्षीय ĭयंगकार निह छिथ। ओ दूनू पक्ष के हूट सँ मानिसक आ बूट सँ शािरिरक \nĆताड़ाना दैत छिथĠह। तकर Ćमाण ओ एिह संƇहक पिहल कथा जे पोथीक नामो छैक अथŭत \" मोमक \nनाक\" मे देखेलैĠह अिछ। हुनकिहं शĤद मे \" आजुक युग मे भला आदमीक पिरभाषा उनिट गेल छैक। \nजनता जनता अिछ जे से सभ मोमक नाक जकाँ लुजबुज। जखन जािह िदस नफगर रहै छैक ितĦहरे लोक \nघूिम जाइछ\" İवतंÿे भारत निह हमरा िवचारे जĦबूदीपक जनता सँ लए कए एखुनका भारतीय जनताक \nचािरिÿक िवशेषता ई उŀरण देखबैत अिछ। आ एतेक देखेलाक पछाितओ आलोचक रुपकांतक नाम िबसिर \nगेल छिथ। \n  \n                भने आलोचक नाम िबसिर गेलिखĠह मुदा पाठकक मोन मे एखनो धिर रुपकांत ठाकुरक रचना \nखिचत छैĠह। हमरा जनैत कोनो Ćथम आ अंितम सफलता इएह छैक। आ रुपकांत इ सफलता अपन \nरचनाक माğयमें ĆाĢत केलिĠह तािह मे संदेह निह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \n \n \n३.पń \n३.१.āी गंगेश गुंजनक- राधा (नवम खेप) \n३.२. गजेĠƖ ठाकुर- 15 टा पń  \n३.३. सतीश चĠƖ झा- दू टा किवता  \n३.४.Ĕयोित- पनभरनी \n३.५. पंकज पराशर - सþनजीब \n३.६. िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल- बी.के कणर्  \n \nडॉ. गंगेश गुंजन(१९४२- )। जĠम İथान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. (िहĠदी), रेिडयो \nनाटक पर पी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' उपĠयासकार।१९६४-६५ मे पाँच गोटे किव-लेखक “ काल \nपुरुष”(कालपुरुष अथŭत् आब İवगŰय Ćभास कुमार चौधरी, āी गंगेश गुĠजन, āी साकेतानĠद, आब İवगŰय āी बालेĂर तथा \nगौरीकाĠत चौधरीकाĠत, आब İवगŰय) नामसँ सĦपािदत करैत मैिथलीक Ćथम  नवलेखनक अिनयिमतकालीन पिÿका  “अनामा”-जकर \nई नाम साकेतानĠदजी Ņारा देल गेल छल आऽ बाकी चारू  गोटे Ņारा अिभिहत भेल छल- छपल छल। ओिह समयमे ई Ćयास तािह \nसमयक यथािİथितवादी मैिथलीमे पैघ दुİसाहस मानल गेलैक। फणीĂरनाथ “रेणु” जी अनामाक लोकापर्ण करैत काल कहलिĠह, “\nिकछु िछनार छौरा सभक ई सािहिĜयक Ćयास अनामा भावी मैिथली लेखनमे युगचेतनाक जरूरी  अनुभवक बाट खोलत आऽ\nआधुिनक बनाओत”। “िकछु िछनार छौरा सभक” रेणुजीक अपन अĠदाज छलिĠह बजबाक, जे हुनकर सĠसगर्मे रहल आऽ सुनने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nअिछ, तकरा एकर ĭयĽना आऽ रस बूझल हेतैक। ओना “ अनामा”क कालपुरुष लोकिन कोनो रूपमे  सािहिĜयक माĠय मयŭदाक \nĆित अवहेलना वा ितरİकार निह कएने रहिथ। एकाध िटĢपणीमे मैिथलीक पुरानपंथी काĭयरुिचक Ćित कितपय मुखर आिवįकारक\nİवर अवĮय रहैक, जे सभ युगमे नव-पीढ़ीक İवाभािवक ĭयवहार होइछ। आओर जे पुरान पीढ़ीक लेखककेँ िĆय निह लगैत छिन\nआऽ सेहो İवभािवके। मुदा अनामा केर तीन अंक माÿ िनकिल सकलैक। सैह अनाĦमा बादमे “कथािदशा”क नामसँ İव.āी Ćभास \nकुमार चौधरी आऽ āी गंगेश गुंजन दू गोटेक सĦपादनमे -तकनीकी-ĭयवहािरक कारणसँ-छपैत रहल। कथा-िदशाक ऐितहािसक कथा \nिवशेषांक लोकक मानसमे एखनो ओिहना छिĠह।  āी गंगेश गुंजन मैिथलीक Ćथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक लेखक छिथ आऽ\nिहनका उिचतवक्ता (कथा संƇह) क लेल सािहĜय अकादमी पुरİकार भेटल छिĠह। एकर अितिरक्þ मैिथलीमे हम एकटा िमĝया \nपिरचय, लोक सुनू ( किवता संƇह), अĠहार- इजोत ( कथा संƇह), पिहल लोक ( उपĠयास), आइ भोर ( नाटक)Ćकािशत। िहĠदीमे \nिमिथलांचल की लोक कथाएँ,  मिणपŃक नैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहĠदी अनुवाद आऽ शĤद तैयार है (किवता संƇह)। Ćİतुत \nअिछ गुĽनजीक मैगनम ओपस  \" राधा\" जे मैिथली सािहĜयकेँ आबए बला िदनमे Ćेरणा तँ देबे करत सँगिह ई गń-पń-ƙजबुली \nिमिāत सभ दुःख सहए बाली- राधा शंकरदेवक परĦपरामे एकटा नव-परĦपराक ĆारĦभ करत, से आशा अिछ। पढ़ू पिहल बेर \n\"िवदेह\"मे गुĽनजीक \"राधा\"। -सĦपादक. \nगुंजन जी िलिखत रचना सभ डाउनलोड करबाक लेल नीचाँक िलंककेँ िक्लक करू  -  \nमैिथली पोथी डाउनलोड Maithili Books Download  \nगुंजनजीक राधा (नवम खेप)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n \n  \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ युग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-भावपर िकछु-िकछु मनोŅेग, बड़ बेचैन कएने रहल।  \nअनवरत िकछु कहबा लेल बाğय करैत रहल। करिह पड़ल। आब तँ तकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद अिछ। माने से मन \nएखन छोिड़ देने अिछ। जे ओकर मजŰ। मुदा İवतंÿ निह कए देने अिछ। मनुखदेवा सवारे अिछ। करीब सए-सवा सए पात किह \nचुकल िछयैक। माने िलखाएल छैक ।  \nआइ-कािŎ मैिथलीक महांगन (महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ डगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुİवागतम!    \nलोक मानसकें अिभजन-बुिŀ फेर बेदखल कऽ रहल अिछ। मजा केर बात ई जे से सब भऽ रहल अिछ- मैिथलीयेक नाम पर \nशहीद बनवाक उपƅम Ćदशर्न-िवĠयाससँ। िमिथला राĔयक माĠयताक आंदोलनसँ लऽ कतोक अĠयाĠय लŞयाभासक एन.जी.ओ.यी \nउńोग मागų सेहो। एखन हमरा एतवे कहवाक छल । से एहन कालमे हम ई िवहžास िलखवा लेल िववश छी आऽ अहाँकेँ लोक \nधिर पठयवा लेल राधा किह रहल छी। िवचारी।    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nराधा  (नवम खेप) \nिकछु ने उþर कतहुसँ सब िकछु पड़ल अिछ शाĠत सब िदश रातुक अतल अĠहार आ \nिनिĀĠत िनƖालीन गामक लोक । सभ टा माल जाल, पंछी पखेरु चुĢप दबकल । अपन-\nअपन ठौर आ अपन ठेकान \nसमय İवयं बिन गेल हो जेना सबहक कान एक माÿ, \nएकमाÿ, नाक आ एकिह माÿ आँिख सॱसे आबादीक भऽ गेल हो- जेना एकीकरण, \nएकिह एक चेतना करण, एकिह बोध एकमाÿ अिİतĜवक भास \nसॱसे सब िकछु भऽ गेल हो जेना आकाश \nसे बूिझ मनुषकेँ अĤबल-दुĤबल \nचुपचाप आिक सूित गेल हो İवयं बिन पताल ! माने सब तारागण समेतक चĠƖमा आ रंग, \nरसक \nबसात लऽ कऽ आ सूतल आकाश अतल तल मे जा कऽ ओिह पताल \nिवलक्षण मनक ई Ćवाह आ बुिŀक िदशा राधा, एहुक निह कोनो टा अिछ उþर, \nभला सोचू जे ई आकाश जाऽ कऽ कोना भऽ जायत पताल \nयिद सेहो तँ कतऽ जायत पताल, कोन बाटे उतरत ? वा चिल कऽ गेल होयत ? जँ भिर \nजायत एही अनĠत आकाशसँ ? दोसर जे, कोना आँटत एतेक टा आकाश ओतनी टाक पताल \nमे ? के अंटाओत आ फल की तकर !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n हँ, से तं अिछ ठीक मुदा हमरा लेल एकदम साफ \nकहाँ कþहु देखाइए  एकहु टुकड़ी मेघ \nएĸहु टा, एतय धिर जे किनयॲ लुकझुको तारा, कþहु कोनो कात ? कोनो कोन मे ? \nकहाँ सब टा तँ अिछ भेल अदृĮय - अंतधŭन, \nसोझाँ जे िवशाल िवİतारसँ पसरल महा अĠहार राित \nकहाँ िकछु अिछ शेष कोनो ğविन कोनो Ĕयोित कोनो \nİपशर् कोनो बोध जे İवाधीन, किह आ बुझा सकय \nअहाँक होयबाक अथर् सेहो सदेह आ जीवĠत Ćाणक ? \nकहाँ िकछु कतहु ? सब टा अिछ बिन गेल समुƖ \nिक योजन योजनक अĠहार पताल । ककरो िकछु \nने सूझय, िकछु ने भेटय, तथािप िकछु ने िकछु तकबे करी \nसे मनुक्खक लुतुक आ अĥयास तेँ, \nलागल अनेरे एिह अĠहारक िसĠधु सँ खसयबा मे \nमनक जाल – बझवै लेल जािन ने माछ केहन ? \nसमİत अिİतĜव फाटल पुजŰ सन उिधया रहल \nकृįणक Ćथम पÿक पुजŰ, सॱसे भेल, भिर पृĝवी,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nअनĠत पताल धिर, चिल गेल, \nछूिट गेल अपना हाथ सँ, उिधया रहल ई मन \nİवयं हुनकर Ćथम पÿक फटल पुजŰ  भेल, \nयńिप शĤद अिछ कंठİथ सभ टा िकĠतु \nहुनक İपिĠदत उपिİथित, हुनक होयवाक िनरĠतर \nअनुभूित आभास केर İवरूप तँ टूिट गेल \n            ई की भेल ? हमरा संगे ई की भेल ? \n  \nबड़ रही उदास एक िदन अहाँ माधव, \nकोनो टा ने करैत रही गĢप शĢप , खॲटैत माÿ दूिभ हिरयर, \nताहू पर करैत जेना İवयं के मने मन गंजन आ पĀाþापी आघात, \n-‘दूिव भेल तँ दूिर गेल ? अनेरे िकयेक ओकर हो एना दुदर्शा \nआ सेहो अहाँ सदृशक हाथ सँ ? ई तँ िथक िहंसा \nएक Ćकारेँ िहंसा, अĠयाय ! निह ?’ \nभंगठल खेलौना ठीक भऽ गेलापर कोनो नेनाक आकृित पर जेहन,                                             \nअबैत छैक İवगर्सँ चलल काल हषर्क आभा  मृदुल नािĠह टा ठोढ़ पर  आ आँिख मे चमक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nआनĠदक, \nसएह अनमन सएह  भऽ गेल रहय अहूंक समाचार ,मन अिछ? \nकेहन दुलर्भ िवहुंसी छल ओ ? सॱसे भुवनक सुखक सूÿ िबहुंसी ! अहाँक, अिछ मन ? \nतािह िदĭय िवहुंसी के देिखते हम ताकऽ लगलौँ  अपन नूआक खूट \nबड़े ĭयƇ बड़ उताहुल । \n-“की भेलौ राधा?” अहाँक एिह Ćķ मे रही बाजल जेना । \n- खूटमे सिरया कऽ एकरा बािĠह कऽ धऽ लैत छी, अहाँक ई मुİकी, माधव  ! \nअनĠत कालक चुĢपीक उपराĠत ; सॱसे सृिƠ जेना \nहम सĜये लैत अहाँक ठोर सँ िवहुंसी अपन आंजुर अभागल सब सँ \nबािĠह लेने रही खूट मे िवहुँसीक गीरह ! \nबिĠहतिहं रही िक अहाँ अनचोकिह हमर \nजुņी के घीचैत जोर सँ  कहने िबना िकछु- \nकƠ देबा धिर- जोरे हमर मूड़ी पाछाँ देलॱ झुका \nआ कृिÿम ƅोध सँ कय गेलॱ हमरे आँिख बाटे हमरे अĥयंतर मे बलात् Ćवेश, \nİवागत ! \nकहाँ बाँचल रहल हमरा  बोध । निह बाँचल ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nअहाँक हाथें  घीचल जाइत अपन दुखाइत केशक । \nमाÿ एतबे तँ रही कहने आधा तामस आ पूरा İनेह सँ \n-‘करबें सैतानी फेर, हमरा संगे? बाज...बाज मोटकी?’ \nसे पूछब बोल निह छल - İवयं छल अनंत Ćितğविन – िननािदत ƙŌाěड  \nअपने आप अहाँक ओिह बोल सँ गुंिजत अनुगुंिजत Ćितगुंिजत \nअनवरत एिह Ćिƅयामे बिन गेल छल \nमहानादक एक टा िÿलोक ĭयापी आवतर् ! ĆĜयावतर्’ \nगनगनाय लागल छल हमर सृिƠ ! \nबहुत िकछु तँ अिहना अनेरे होइत अिछ जीवन मे, \nअनेरेक ओही आवृþ पुनरावृþ पड़ल पथार मे स सİनेह आ āमपूवर्क \nताकय पड़ैत छैक मनुक्ख केँ । मनुक्ख, ताही Ćकृित Ćिƅया \nस माÿ तकबा लेल, जीवन-Ćाण लेल उपयोगी, \nतĜव तकबा लेल आयल \nपृĝवी पर । सएह कऽ रहल । \nतिहया सँ आइ धिर सएह क रहल । तिहया- तकर बादो \nबहुत युग धिर किहयो निह भेल िवरत- िवरक्त ने एकहु रती  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nउदासीन अपन एिह जीवन-गित सँ । \nलैत अपन एिह िनयित केँ कौखन Ćेम, कौखन \nआदशर्, नैितकता कौखन धमर् धमŭदेश कौखन \nआओर निह तँ बेशी काल लोक लĔजा-मयŭदा । \nएतेक िवİतृत आ जिटल भेल चल जाइत \nमनुक्ख जीवनक अनािद अनĠत पथार मे सँ \nएतेक रास अकटा िमिसया बीछ कऽ करब \nफराक आ अपना योग्य अž कऽ लेब अपना िदस \nअपन पिथया- ढाकी- अथŭत् \nअपन वासन मे- केहन मोिĮकल आ कए \nकाल अकच्छाह सेहो तँ ! \nमनुक्ख भिर जĠम िक  अžक पथारमे सँ इिच्छत अकटा िमिसया िबछबाक  लेल ! भेटल \nछैक लोककेँ एतबे लेल आयु ? \n -एतबे लेल निह अवĮये, मुदा इहो छैक आवĮयक रािधका ! \nएहनो निह बुिझयौ एिह बातकेँ ĭयथर् । कए बेर सुिन गेलाक आ चुप रहलाक बाद, कृįण अहाँ \nİवभाव सँ एकदम अĆĜयािशत धीर-गĦभीर İवरमे एतवा किह कऽ आँगुर सँ सिरया देने रही \nहमर तेल िबन भऽ गेल जņा जņा केशक । एकटा कपार पर लटकल लट।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \n-जेना ईहो तँ ! सॱसे ƙजमे कतेक रास छैक लोक, कतेक रास गोपी सब । लोक गोपीक \nकतेक रास केश सुĠदर  आ सुĠदर, बहुत रास.... तिहना \nबात, घटना आ धान-पान-मखान संगिह जनमल अनेरेक दूिभ िनफल लþी-कमŰक महाजाल ! \nआिद तकरा  बीचिह सं त अपना लेल’ उपयुक्त आनऽ पड़ैत छैक मनुक्ख कें ।  एिह मे \n एकहु रþी निह छैक उदास आ िवरक्त होयबाक बात । बिĪक उĠटे  एकरा  जीवन कें आगाँ \n लऽ जयबा लेल, सुख कें आगाँ बढ़यवा वाİते आ दुःख सबकें बीिछ-बीिछ कऽ फराक करैत \nअपना सुभीताक बाट करवाक वाİते सृिƠक देल  एकटा अवसर होयवाक चाही, से एकर \nउपयोग । एकरे तं राखऽ पड़ैत छैक ğयान ।  \n      ğयान बड़ मूĪयवान छैक मनुक्ख-देहक रक्त-Ćवाह मे राधा ! मुदा आĀयर् जे सेहो निह \nछैक अंितम अिनवायर् । ओकरो छैक अपन आयु आ अपनिह अथर्, सीमा । मनुक्ख-मनुक्खक \nमोतािवक छैक तिहना उपयोिगता सेहो   ओकर । छूटय निह बुिŀक ई सूÿ । सैह चेतवैत \nरहैत अिछ हमरा िववेक । सुख तं सुख, जे आनĠद पयर्Ġत निह होइत अिछ तेहन पोखिर-\nधार जािह मे सतत िनमर्ल जले टा छल-छल करैत रहय । Ćवािहत होइत रहय । थĦहलो \nरहय तं निह भऽ सकैत अिछ ओ  एकदĦमे  सेमार-करमी बा अĠय दृय-अदृĮय वनİपित सभ \nसं सवर्था मुक्त, माÿ जल  शीतल सवर्था मनुįयेक उपयोग आवĮयकता भिर । तें आनĠद \nसन आनĠद ! तकरो मुदा  एकटा काल सीमा पर, यथा समय झाड़ऽ–पोछऽ पड़ैत छैक । \nओकरा आनĠद बनल रखवाक वाİते समय पर ğयान सं İनान करबऽ पड़ैत छैक, नव धोआ \nवİÿ पिहराबऽ पड़ैत छैक । यमुना पयर्ंत सतत् यमुना निह रिह पबैत छैक राधा । ओकरो \nनहाबऽ पड़ैत छैक । एकरो वİÿ बदलऽ पड़ैत छैक-नव धोअल वİÿ !  \n      सब लोक तें अपने-अपने आनĠदक माय होइत अिछ । आनĠद ओकर िशशु-संतान ! \nतकरो लेल करऽ  पड़ैत छैक भिर Ćाण ताकुत राधा ! पोसऽ पड़ैत छैक... से सĜय । मुदा \nनिह बना दी आनĠद कें जुआन, पिरपक्व ! कथमिप निह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nजनैत छें अपन आनĠदकें कदािप जुआन निह होमऽ दी । रखने रही ओकरा कोरा-करेज आ \nबांिह धिर मे समेिट इच्छानुसार दुलार करबा लेल मोहक िशशु  ! आनĠद बच्चे आनĠद ! \nजवान आनĠद, भऽ जाइत अिछ िकछु आन बात : \nबुझबा लेल कहैत छी ई जे हमर िमÿ अिभž छिथ अĢपन । महान । िहनकर आनĠद भऽ \nगेलिनहेँ जवान ! तकरे टा आब ई सब उपƖव छिन भिर जीवन जगत, िनगुर्ण-सगुणक ज्ञान-\nğयान । सएह बनल छिन िहनक सामĝयर् तेँ सैह बनौने छिन िनरानĠद । यńिप सभक \nअपन-अपन बाट होइत छैक ! अपन डेग, अपन-अपन गित !  \nहम तँ भऽ गेल रही हतĆभ ! \nवाह रे कृįण ! वाह रे अहांक ज्ञान !  ई केहन गĢप आ सुझाव ? \nआनĠद कें नेने रखने रही... जवान निह होअ दी ...उŀवक  भऽ गेल छिन आनĠद जवान ! \n(२१.०४.०५) \n (अिगला अंकमे जारी) \nगजेĠƖ ठाकुर  \n15 टा पń  \n१. \nदेखैत दुĠदभीक तान \n*शािमल बाजाक \nसुनैत शूĠयक दृĮय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \nĆकृितक कैनवासक \nहहाइत समुƖक िचÿ \nअĠहार खोहक िचÿकलाक पाÿक शĤद \nक्यो देखत निह हमर िचÿ एिह अĠहारमे \nतँ सुनबो तँ करत पाÿक आकांक्षाक İवर \nसागरक िहलकोरमे जाइत नाहक खेबाह \nिहलकोर सुनबाक निह अवकाश \nदेखैत अिछ İवरक आरोह अवरोह \nहहाइत लहिरक निह ओर-छोर \nआकाशक असीमताक मुदा निह कोनो अĠत \nसागर तँ एक दोसरासँ िमिल करैत अिछ \nअसीमताक माÿ छŃ। \nघुमैत गोल पृĝवीपर, \nचƅपर घुमैत अनĠतक छŃ। \nमुदा मनुक्ख तािक अिछ लेने \nएिह अनĠतक पिरिध \nपिरिधकेँ नािप अिछ लेने मनुक्ख। \nई आकाश छŃक तँ निह अिछ िवİतार, \nएिह अनĠतक सेहो तँ निह अिछ कोनो अĠत?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nतावत एकर असीमतापर तँ करिह पड़त िवĂास! \nİवरकेँ देखबाक \nिचÿकेँ सुनबाक \nसागरकेँ नाँघबाक। \nसमय-काल-देशक गणनाक। \nसोहमे छोिड़ देल देखब \nअĠहार खोहक िचÿ \nसोहमे छोड़ल सुनब \nहहाइत सागरक ğविन। \nदेखैत छी İवर, सुनैत छी िचÿ \nकेहन ई साधक \nबिन गेल छिथ शािमल बाजाक \nदुĠदभी वादक। \n  \n*राजİथानमे गाजा-बाजावलाक संग िकछु तँ एहेन रहैत छिथ जे लए-तालमे बजबैत छिथ मुदा बेशी एहन रहैत \nछिथ जे बाजा मुँह लग आिन माÿ बजेबाक अिभनय करैत छिथ। हुनका ई िनदųश रहैत छिĠह जे गलतीयोसँ \nबाजामे फूक निह मारिथ। यैह छिथ शािमल बाजा। \n२. \nढहैत भावनाक देबाल \nखाĦह अदृढ़ताक ठाढ़  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \nबालकोनीमे राखल गमलामे तुलसीक गाछ \nĆतीक माÿ सहृदयताक \nआकांक्षाक बखाड़ी अिछ भरल \nघरमे राखल िहमाल-लकड़ीक छोट मिĠदर \nĆतीक बिन ठाढ़। \nमोन पाड़ैत अिछ इनार-पोखिरक महार, \nिİविमंगपूलक नील देबाल \nबनबैत पािनकेँ नील रंगक \nमोनक रंगक अदृĮय देबाल \nढहैत \nखाĦह अदृढ़ताक ठाढ़ \nबहैत। \n३ \nबƖी िवशाल केदारनाथ \nअलकनĠदा मĠदािकनीक मेल \nहड़हराइत धार दुनू िमलैत \nमेघसँ छाड़ल ई ककर िनवास। \nबदरी गेलाह मीत भाइ \nनिह घुरलिĠह ओदरी हुनक तािह,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nआइ सड़क धिर एतए आओल \nशीतल पवनक झॲक, खिस रहल भूिम, \nİखलन भेल जĠतु सबिहक, \nिहम छाड़ल ई ककर वास। \nहृदय İतंिभत देिख धार \nपवर्त āेणीक निह अĠत एतए \nकिट एकर तीवर्, नीचाँ अिछ धार \nखसत जे क्यो की होएत तात \nदुहू कात छाड़ल पवर्तसँ ई, \nअलकनĠदे ई सौĠदयर् अहॴक \nमĠदािकनी जे आकाश मğय \nदेखल आइ पृĝवीक ऊपर \nहरहड़ाइत ई केहन फेिनल \nİवच्छ िनमर्ल मनुक्ख िनविसत, \nशीतल पवनक छाड़ल ई सृिƠ \nनव दृिƠ देलक देखबाक आइ। \n  \n४ \nपĸाक जािठ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \n  \nतबैत दुपहिरयाक भीत पोखिरक महार, \nपİत गाछ-बृच्छ-केचली सुषुम पािन िशक्त, \nजािठ लकड़ीक तँ सभ दैछ पĸाक जािठ ई पिहल, \nकजरी जे लागल से पुरातनताक Ćतीक। \nदोसर टोलक पोखिर निह अिछ डबरा वैह, \nिबन जािठक ओकर यज्ञोपवीत निह भेल कारण सएह, \nसुनैत िछऐक मािलक ओकर अिŅज छल, \nपोखिरक यज्ञोपवीतसँ पूवर्िह Ćयाण कएल। \nपाइ-भेने सख भेलिĠह पोखिर खुनाबी, \nडबरा चभच्चा खुनेने कतए यश पाबी। \nदेखू अपन टोलक पĸाक जािठ ई, \nकंƅीट तँ सुनैत छी, पािनयेमे रहने होइछ कठोर, \nलकड़ीक जािठ निह जकर जीवन होइछ थोड़। \n  \n५ \nिनžक जीवन िविचÿ \nडैिनयाही दुपहिरयाक घामक बीच, \nसपनाइत, सहćबाढ़िनक दानवाकार आकृित,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nĆेयसीपर झपटैत ओकर कंठ मचोड़ैत, \nĆेमी पकड़ैत अिछ सहćबाढ़िनक झॲट, \nपोखिरमे अिछ खसैत Ćेमीक पएर बािĠह लेलक झॲटासँ, \nडैिनयाही दुपहिरयामे पोखिरक झॲटाबला पिनडुĤबी। \nतांिÿक-सहćबाढ़िनक झोँझसँ िनकिल, \nअपन ĆाणाĠत करैत Ćेयसीकेँ बचबैत, \nĆेमीक िनž अिछ खुजैत रौदसँ घमैत घामसँ नहाएल। \nघोर िनƖाक तृिĢत रहैछ मुदा हेराएल। \nदेखैत ओलिĦपक्समे देशवासीकेँ पछड़ैत, \nमंÿ-तंÿयुक्त दुपहिरयामे जागल गुनधुनी बला İवĨ, \nबनैत अिछ सभसँ तीवर् धावक, अखरहाक सभसँ फुितर्गर पहलमान, \nदमसाइत मािलकक İवर तोड़ैत छैक ओकर एकाĠत। \n  \nकािरख िचिÿत राितक िनž, \nटुटैत-अबैत-टुटैत िनž आ İवĨक तारतĦय, \nबिन राजनेता करैत देशक समİयाक अĠत, \nबƂड थोपड़ी अिछ बजैत Ġयायक डंका गुंजैत, \nधमर्-जाित-आतंकवाद, समİया-समझौता करैत, \nĆाणघातक Ćहारकेँ छातीपर सहैत- िजतइत,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \nिनž अिछ टुटैत, मुदा तकर अछैत, \nघोर-िनƖा तृिĢतक अनुभूित अिछ छुटैत। \nिनžकेँ आİते-आİते देलक माहुर् िमÿ, \nकएलक िनžक जीवन िविचÿ। \n६ \nबंशी पािथ पकड़बाक Ćयास, \nआकांक्षाक पंखयुक्त अĂकेँ, \nबोर देने सफलताक सूÿक, \nअनĠत Ćतीक्षा िनİबŀ चुĢपीक। \nपािनक तल िİथर िनयĠताक रूप , \nछोट कीड़ीक गमन उठबैत अिछ सूŞम िहलकोर, \nआशाक िवĂासक Ćितरूप। \nबंशी पथने ठाढ़, पािथ पकड़बाक Ćयास, \nअंधिवĂासक छोड़, िवज्ञानक ओर, \nबोर देने ज्ञानक िपěड, \nĆतीक्षाक अĠत! ĆशाĠत शािĠत, \nसॲस, काछु, हरकाछुसँ िरक्त पािन, \nिनमŭताक िनिमर्ितक अंत कएल ĭयािध। \nबीया-जीरा माछक रोिप,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \nबंशी पािथ पकड़बाक लेल िहयाउ, \nआकांक्षाक अĂ, सफलताक सूÿ, \nज्ञानक िपěड िनमŭताक िनिमर्ितक साधांश, \nठाƃच िबच अनĠत अकास, \nयंÿवत िबच अनĠत िवİतार, \nशाĠत-ĆशाĠत-वाकहीन मनुक्ख। \nसूŞमतर भावनाक जखन आबए िहलकोर, \nिवƫल करैत मनुक्खकेँ छल जे छुच्छ-रुक्ख। \n  \n७ \nसुरसराइत ग्वालक झुěड \nकमलाक धारमे िपछिड़ हेलबाक Ņंद, \nधारक िवरुŀ चलबाक ƅम, \nढेकरैत माल-जालक अबैए शĤद, \nघुिर जाइछ गाम िदस झुěडक-झुěड। \nघरक वातावरण गािर-मािरक, \nबकरीक नेरीक बीच जीवन साइत, \nपलायन नगर िदस भेल आब ई दैव, \nघृणा, िवरिक्त, Ćदूषण आ ई एƂस।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nकैक संगी मृत एƂसक भेँट, \nनगरक चमक मोन पाड़ैछ गामक Ņैध। \nअिगलही पिहने आब सुž अिछ घर-Ņार, \nकोठा-कोठामे भेल मुदा की सुखहाल? \nगामक गाम सुƂडाह पलायनक अिगलहीमे, \nनिह जािन की षडयंÿ ई अिछ महीमे? \nगाममे बेचने तरकारी लोक की कहत, \nनगरमे के ई जाए देखत? \nआह भेल नजिरक भेद लोकक एतहु, \nचारू  कात ताकी अपन जे भेटत कतहु। \nअपन लोक सेहो अिछ दैत अहम्, \nअहमक मािर मरैत पुİतक-पुİत आगाँक। \nआह ई खून-खुनाहिन असामक, \nई हाल की िनचुलका पीढ़ीक होएत भिर भारत। \nतखन कोन भयेँ छोड़ल अपन देस, \nकेकर षडयĠÿ िकए निह बुिझ पाओल िकयो? \nछोड़ल धरती जिड़ निह तािक पाओल िकएक। \n  \nतिहया मोन खराप भेने निह डॉक्टर छल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \nबािढ़ अकालमे के ककर आसरा बनत, \nजाित-पाित-धमर्क देबाल िबच, \nिपचाएल जाइत मनुक्खक पलायन बाट छल। \n  \nमुदा जे आएल निह रहल ओतिह सएह, \nअिछ समृŀ, डॉक्टर वैń अिछ, \nजाित टूटल पाँित टूटल, टूटल धमर्-सĦĆदाय की? \nलोक समृŀ भेल जनसंख्याक कम भेने आर बाट की? \nमुदा िदअ हमरो अहाँ यश एिह समृिŀक लेल, \nसभ बहराएल तािहं बोझ धरतीक कम भेल, \nदेस-कोस घर-Ņार आब हमर ईएह, \nवेदना हमरामे अिछ अगुलका पीढ़ीक, \nतँ ई सĦबलो ने हएत। \n  \n८. \nअिभनव भातखěडे \n( शाİÿीय संगीतक शाİÿकार आ गायक āी रामाāय झा “रामरंग” जीक मृĜयु १ जनवरी २००९ केँ भऽ \nगेलिĠह। हमर रिचत “िमिथलाक ğवज गीत”क संगीत हुनके देल छिĠह। हुनकर İनेहमे अनायासे िकछु पाँती \nपń रूपमे  बहराएल अिछ।) \nभातखěडेक अमरĜवक,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \nपाĀाĜय संगीतक जे रहए षडयĠÿ, \nभारतीयताक, भारतक संगीतक İवाधीनताक अपहरण, \nदृिƠदोषक कारण जतए, \nराजनैितक नेतृĜव भेल परािजत, \nİवाधीनता भेल अपहृत, \nमुदा भातखěडेक चिरÿ, \nरोिक देलक संगीतक पराधीनता, \nहे रामरंग, अहाँक अिभनव गीताĽिल, \nपढ़लहुँ हम सĦपूणर् आ \nठीके छी अहाँ अिभनव भातखěडे, \nिमिथलाक धरतीक रė, \nकोनो मातवर, नामवरक निह अधीन, \nअहाँक पचासो बरखक साधना, \nकंठसँ शाİÿसँ İवाधीनताक पिरभाषा, \nहनुमान-भक्त रामरंग अहाँक \nसĦपूणर् संगीत-रामायणक आİवाद लेने, \nमोन पड़लिथ तुलसीदास, \nहुनक İÿी-शूƖक Ćित दुभŭवपर, \nअहाँक संगीत रामायणक िवजय,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \nİवाधीनतक नव-नव अथर् दैत, \nठीके छी अहाँ अिभनव भातखěडे, \nराग वैदेही भैरव, राग तीर भुिक्त राग िवńापित कĪयाण िमिथलाकेँ देल, \nराग भूपाली आ राग िबलावलमे मैिथली भाषाक रचना कएल, \nराग िवńापित कĪयाणक Ɩुत आ िवलिĦबत खयाल, \nअहाँक देल संगीत िमिथला ğवज गीतकेँ देलक नव अथर्, \nनव अनुभूित, \nğवजक फहरएबाक अथर् अिछ İवाधीनता, \nİवाधीनता मनिसक, \nनाम खिस कए ठाढ़ होएबाक, \nआ बैशाखी छोिड़ दौगबाक। \nघृणाक आİवाद कएिनहारक मिİतįकक, \nĆक्षालन करैत संगीत लहरीसँ, \nहे सुखदेव झाक पुÿ खजुरा गामक लोक भेटताह तँ कहबिĠह, \nरामरंगक मूितर् गाममे लगबाए, \nनिह होमए जाएब उऋण हे बिहन-भाए, \nİवाधीनताक शाखाक करए जाऊ िवİतार। \nरामरंग रिह वाराणसी-Ćयागक गंगा तटपर, \nकएल İवाधीन संगीतकेँ ओ ऋिष,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \nİव अधीन िवचार-बात होएत, \nतखने होएत āŀांजिल रामरंगक हे खजुरावासी। \nयुगक अĠत भेल आइ, माँगनक İवरमे गाबए छी, \nमाँगनक-रामरंगक नाम िलअ निह िलअ, \nमुदा मोन राखू İवाधीनताकेँ, \nिवĂाससँ िनकलैत आĜमिवĂासकेँ, \nनिह बािĠह राखू मिİतįककेँ िसĸिड़मे, \nपएर भने बैशाखीपर रहए, \nमाथ रहए मुदा İवाधीन। \n  \n९ \nिशĪपी \n  \nिशĪपी बिलराजगढ़क \nहड़ाही पोखिरक, \nपİटनक अकौरक आ नाहर-भगवतीपुरक बौŀ खोह, \nअवलोिकतेĂर ताराक Ćितरूप उच्चैठक मूितर्, \nİÿीगणक गीत सहćािĤद भिर सुिन-सुिन बनलीह काली-भगवती, \nवैजयĠतीपुर-जनकपुर आ िमिथलानगरीक उĜथान,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \nअिर मदर्नक भूिम मथल जाइत अिछ जतए शÿुकेँ, \nजन आ िवश केर साƛाज्ञ जनक केर भूिम, \nदिलत िशĪपीक सभटा ई कृित, \nमुदा आब के देत ओकर महĜव, \nचरण रज धोिब पीबू िहनक पएर, \nएतेक भेलोपर िनįकपट कएलिĠह मातुक सेवा, \nकमलाक भगता बिन जनकपुरक Ćिदक्षणा, \nिमिथलाक वृहत पिरƅमा गहबर सभकेँ गोहािरकेँ, \nमुदा बनलाह अछूत, \nगामसँ बाहर के पठेलकिĠह हुजूर, \nतैयो संİकृितक ई िशĪपी, \nनिह कएलिĠह पलायन, \nअहांक बुŀ अहॴक िशव राम कृįण, \nमिĠदरमे Ćवेश िनषेधक अछैत, \nनिह कएलिĠह पलायन, \nधमर्-जाितक बोझ माथपर लेने रहलाह, \nपूजन करू  पएर रज पखािर कऽ, \nबौŀ मूितर्क िशĪपी, ƙŌा िवįणुक मूितर्क आधार, \nकलाकृित भाँिस गेल, हेराएल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \nकेलहुँ सभ िमिल ठाढ़ िहनका, \nगामक बाहर,  \nतखन िवनती \nदीन भदरी, छेछन महाराज, गरीबन बाबा, लालमइन बाबा, \nअमर बाबा, मोती दाइ, गांगो देवी, कृįणाराम,सलहेसक मूितर् बनाऊ, \nचरण रज पूिज मुदा  \n  \n१० \nअहाँक आँिखक िमलन भेने, \nदूर होइत अिछ िचĠता ओिहना, \nसागर तटपर जेना लहिर लऽ जाइत अिछ, \nसभटा पात-खाń वİतु करैछ साफ, \nसभटा िफिकर, शाĠत İवच्छ तट मोनक। \nअहाँक हँसीमे भऽ जाइत छी, \nफेकैत अपन सभटा दुःख, \nदुःखक संगे अपन सभटा महĜवाकांक्षा, \nअहाँक Ćेरणा दैत अिछ सĦभावना, \nआĜमिवĂास अबैत अिछ फुितर्क संग, \nअिभलाषाक पूितर्क बढ़बैत आकांक्षा,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \nिबसरैत अपनाकेँ अहाँक आँिखमे, \nअहाँक İनेहसँ गप करब, \nमाÿ एतबे \nअनैत अिछ कतेक सĦभावना आ पिरणाम, \nमुदा एकर िवपरीत... \n  \n११ \nआयर्भņक पाटिलपुÿमे उľोष \nआन िवńाक तँ होइत अिछ भेद-िवभेद, \nमुदा िवज्ञानक तँ अिछ ई सूयर्-चĠƖ गबाह \nचĠƖायणक İवĨ पूणर् केलिĠह वाह, \nलीलावती पिढ़ सूयर्-चĠƖ-तरेगणक दूरी नापलिĠह, \nआइ पूणर् सफल भेल पिरāम जाए। \nअिग्न-ƙŌोस पूणर् कएल ई अथर्, \nƙŌाİÿ-पाशुपताİÿ केर अथर् बुझलिन जाए आइ। \n१२. \nयौ शतानĠद पुरिहत \n  \nअगहन शुक्ल िववाह पंचमी,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \nिववाहक सभसँ नीक िदन, \nपुरिहत शतानĠद, \nराम सीताक िववाह कएल सĦपž, \nखररख वाली काकीक िववाह, \nसेहो िववाह पंचमीएकेँ भेल, \nपुरिहत सेहो कोनो पैघे पिěडत रहिथ, \nसीता दाइ कतेक कƠ कटलिĠह, \nमरबापर िचÿकला िलखल रहए िमिथलाक, \nपिरछन, नैना-जोिगन सभटा भेल, \nओिहना जेना भेल रहए सीता दाइक िववाहमे । \nबाल-िववाह तँ भेले रहिĠह खररख वाली काकीक, \nिववाहोक िदन सभसँ नीक,  \nनैना जोिगन, जोगक गीत, \nिकछुओ कहाँ बचा सकल, \nभऽ गेलीह िवधवा। \n  \nकहैत छिथ हमर संगी, \nजिहया लऽ जाइत छिथ ओ भौजीकेँ, \nपेंशनक लेल दानापुर कैěट,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \nिवधवा भौजीकेँ देिख, \nभीतरे-भीतरे कनैत रहैत छिथ, \nबाबूकेँ कहलिĠह जे िवधवा िववाह हेबाक चाही, \nतँ मािर-मािरकेँ ओ उठलिथ, \nनेऊराक राजपूत बाबूसाहेबक ई खानदान, \nबड़ कािबल भेलाह ई, \nमुदा अिछ बुझल हमरो, \nकुहरैत रहैत छिथ बापो, \nमुदा बोझ उठेने छिथ समाजक कुरीितक, \nउपाय निह छिन कोनो दोसरो। \n  \n१३.िमिथला रė \nजनक याज्ञवलक्य िवदथ माथव, \nमĪल जगĜĆकाश-जगतĔयोितरर् \nमाँगन खबास रामरंग याÿी हिरमोहन, \nसुĠदर झा शाİÿीक पएरमे िसकिड़ बाĠहल जेलक िचÿ, \nसीरğवज वेदवती मैिथली मैÿेयी \nजयमंगला-असुर-अलौली-कीचक-विरजन-बेनू नौला गढ़ सभ \nबिलराजपुरक      िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \nबुŀ-महावीरक वİसावसक भूिम, \nिशĪपी कृषकक क्षेÿ, \nिखखीर शाही नीलगाएक ƚमण, \nआँिख लागल सभटामे। \nहजारक-हजार साल जे भूिम कएलक िनवर्हण, \nसे अिछ पलाएनक भूिम आब, \nपचास सालमे की भेल जे \nहजार सालमे निह छल ĆाĢत \nलोचनक रागतरंिगणीक चचर् भातखěडेमे \nभातखěडेक चचर् रामरंगमे, \nगंगेश वाचİपितक तकर्क बीच \nकुतकŰ किहयासँ भेलहुँ जाए। \nयाज्ञवĪक्य Ņारा गुरुक िशक्षाक Ĝयाग \nशुक्ल यजुवųदक िनमŭणक नव अğयाय, \nमुदा पछाितक जाित-मंिडत शाİÿ, \nइितहाससँ तैयो क्षमाक करैत आश! \nतँ शुरु िकएक निह करैत छी \nइितहासक नव अğयाय। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \n१४. िपताक İवĨ \n  \nिपताक छल आश \nझूठ बजनाइ पाप, \nगलत काजक सवर्दा Ĝयाग, \nसभ होए समृŀ, \nसाधारण जीवन उþम िवचारक बीच। \nकरैत पालन देखल जे, \nबुरबक बुझैत अिछ लोक \nतँ की बदली? अपन िशक्षाक अथर् \nĜयािग रİता नुदा वैह लŞय \nिजिदयाहवला। \nमुदा बजने की बस करैत रहू \nसोझाँवलाकेँ बुझए दोयौक, \nजे छी हम बुरबक। \nजावत बुझत तावत भऽ जएतैक हािर, \nिपताक सĜयकेँ झुकैत देखने रही िİथतĆज्ञतामे \nतिहये बुझने रही जे \nĜयाग निह कएल होएत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \nरİता िजिदयाहवला। \n१५ \nसरोिजनी नगर माकųटक बम िवİफोट \n  \nडİटिबनमे राखल बमक िवİफोट \nउड़ैत लोक कार वİतु-जात \nखूनक धार, टटका िनकलल लाल, \nपुरनाएल गप, खून खरकिट गेल, \nकारी İयाह बनल \nआ एĦहर िदĪली नगर फेर आिब गेल पटरीपर! \nिदलवलाक छी ई नगर तेँ! \nमुदा िजनका घरमे रोटी कमाएवलाक मृĜयु अिछ भेल \nहुनक जीवनक रेल \nएक दू िदन की भिर िजनगीयो  \nकी आिब सकत पटरीपर। \nसतीश चĠƖ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाİÿ \nसमĆित िमिथला जनता इĠटर कालेन मे ĭयाख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं अĢपन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \nएकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन।  \n1. ई जीवन 2.‘‘ अĢपन भाषा ’’ \n \n1. ई जीवन \n \nभेल ĭयथर् ई जीवन ले के जĠम जगत मे । \nनिहं केलहु िकछु काज ĭयथा ई रहल Ũदय मे । \nबीतल बचपन उड़ल संग िततली के धेने। \nकखनो मİत मलंग खेल मे जोर लगेने। \nआिव गेल चुप चाप उतिर के यौवन किहया। \nचैंक उठल मन भेल भिवįयक आहट जिहया। \nलगा लेलहुं संपूणर् जोर ताकत छल जतवा । \nअिछ की कम संघषर् करब पिरवारक सेवा । \nअž, वİÿ, भोजन के किरते उिचत ĭयवİथा । \nबीत गेल जीवन के सबटा नीक अवİथा । \nछै कमर्क ई खेल भाग्य के कोना मेटेबै । \nभाग्य Ćवल छै किह के ककरा केना बुझेबै । \nिकछु जीवन के दोष देवता छिथ िकछु दोषी। \nकिरते रहलहुं कमर् सतत् िकछु कम आ बेसी। \nभेटल िकछु सĦमान, मान लय के अिछ भूखल । \nहोई छै एखनो सुनू, अथर् सँ सबटा Ćितफल । \nकहाँ शिक्त छिन सरोİवती के असगर अपना। \nसबसँ उपर ठाढ़ लŞमी सबके सपना । \nिजनका जतवा अथर् पैघ छिथ जग मे नामी। \nिबना अथर् सब ĭयथर्, दुखक जीवन अनुगामी। \nआब सोिच की करब उƛ उतरल अगुता के।  \nवाणĆİथ मे जायब िकछु संताप उठा के। \nहम रहलहुं अिभलाषी भव मे मोक्ष मागर् के। \nचिलते रहलहुं हम िधिसयाक पथ सुमागर् के। \nकी भेटल अिभमान करब जकरा ले के हम।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \nपेट पोिस के माÿ बीतेलहुं ई जीवन हम।  \n \n2.‘‘ अĢपन भाषा ’’ \n \nबनल मंच पर शĤद जोिड़ क’ \nजगा रहल छी झूठक आशा। \nिबसिर मैिथली मृदुल कंठ सँ \nिचकिड़ रहल छी आनक भाषा। \nकरब याद माईक कोरा मे  \nिनकलल शĤद पिहल जे मुख सँ। \nकतेक सुकोमल,िमठगर,रसगर, \nई भाषा अिछ बाजू सुख सँ। \nछी मैिथल संतान कथी लय  \nबािज मैिथली शमर् करै छी । \nछोिड़ िपयरगर शĤद अपन ई \nअंƇेजी के ओट धरै छी। \nनिहं जीवन के नव Ćवाह मे \nअिछ भाषा कखनो अवरोधक। \nनिहं बाजै छी तैं अिछ लĔया \nबना लेने छी दृिƠ अबोधक। \nबाजब हम सब अĢपन भाषा  \nिलअ’ आई संकĪप हृń सँ। \nपसरल जायत अपने िदन. िदन \nभ’ जायत समृŀ अभय सँ। \nपनभरनी -Ĕयोित झा चौधरी \nपनभरनी आयल भोरहरबामे \nछल कनकनी सऽ भरल बसात  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \nकेवाड़क खटखटीसऽ नॴद खुजल \nमेघक आवरणमे Ćकाशहीन Ćात \nबरतन बासन रखलक बाहर \nभĠसा घरके िनपलाक पĀात \nडोल सबके लटकेने िवदा भेल \nपािन भरै लेल इनारक कात \nपािन उपछैत निहं अघायल \nकाज लग सोहेलै निहं कोनो बात \nरोजी रोटीक Ćयोजन छल \nफुतŰ सऽ जाड़के धांगैत लात \nआवĮयकता उजŭ āम आभूषण  \nअपयŭĢ त वİÿ सहैत ऋतुक आघात \nमृदुलता आऽ कोमलताक Ćतीक İÿी \nकþर्ĭयपथ पर देलक Ćकृित के मात \nपंकज पराशर,  \n  \nडॉ पंकज पराशरāी डॉ. पंकज पराशर ( १९७६- ) । मोहनपुर, बलवाहाट चपराँव कोठी, सहरसा। ĆारिĦभक \nिशक्षासँ İनातक धिर गाम आऽ सहरसामे। फेर पटना िवĂिवńालयसँ एम.ए. िहĠदीमे Ćथम āेणीमे Ćथम İथान। जे.एन.यू.,िदĪलीसँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \nएम.िफल.। जािमया िमिलया इİलािमयासँ टी.वी.पÿकािरतामे İनातकोþर िडĢलोमा। मैिथली आऽ िहĠदीक Ćितिơत पिÿका सभमे\nकिवता, समीक्षा आऽ आलोचनाĜमक िनबंध Ćकािशत। अंƇेजीसँ िहĠदीमे क्लॉद लेवी İƏॉस, एबहाडर् िफशर, हकु शाह आ ƙूस \nचैटिवन आिदक शोध िनबĠधक अनुवाद। ’गोवध और अंƇेज’ नामसँ एकटा İवतंÿ पोथीक अंƇेजीसँ अनुवाद। जनसþामे ’दुिनया \nमेरे आगे’ İतंभमे लेखन। रघुवीर सहायक सािहĜयपर जे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \nसþनजीब \nएिह अकादारुण कंƅीटक बोनमे बौआइत तकैत छी एकटा कोर \nएकटा İनेिहल गाछ सन चतरल तरहĜथ \nजतय िबसिर सकी जा कए भिवįयहीन समय केर सबटा संताप \n  \nएकटा अदद चाकरीकेँ सुरिक्षत बचौनेँ रहबाक लेल \nअĭयक्त आƅोशकेँ चाँपैत-चाँपैत रक्तक भयंकर चापसँ चािपत \nएिह नव साƛाĔयवादी लोकतांिÿक अिभशािपत एक नागिरक \nकथी लेल जीबैत छी \nककरा लेल जीबैत छी \nजीिब कए की करैत छी? \n  \nडॉक्टरक बताओल पĝय आ दवाइक सॲगरपर िटकल \nएिह जीवनक कोन उपयोिगता, कोन साथर्कता \nमैञा, िकएक उकािसयो लेल कहैत छलेँ सþनजीब \n  \nहमरा सन-सन सहćो लोकक मोनमे िनरĠतर बढ़ल जाइत ĭयथर्ता-बोध  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n98 \n \nएक अदद चाकरीक लेल जीबैत लोकक मोनमे अपने Ćित घृणा आ िवरोध \n  \nजे लोकिन अपİयाँत छिथ जीवनोĜसवक समारोहमे \nलहालोट छिथ रागाĜमक काĭयक उĜपादनमे \nहुनकर आँिखक रेिटनापर खिचत निह भऽ सकैत छिन \nआयकरदाताक सूचीसँ बाहर िवशाल जनसमूह केर िपरॱछ मुंह \n  \nएिह समय केर िविभž तंÿ सबसँ बारंबार पुछैत अिछ लोक \nिभž-िभž पिरभाषाक कोन ĭयाख्यामे िनपþा भऽ जाइत अिछ \nहमर मैञाक सþनजीब \nहमर िपताक देल दीघŭयु हेबाक आशीष? \nलोक पुछैत अिछ िभž-िभž तंÿ केर ĭयाख्याकार सबसँ ई Ćķ \nआ मारल जाइत अिछ अचĸे राįƏƖोहक नामपर \n  \nजे िकछु निह पुछैत अिछ \nिकछु निह बजैत अिछ \nओ एक अदद चाकरीक रक्षामे ितल-ितल कए मरैत \nमृĜयुक आवाहन करैत अिछ। \nिमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल- बी.के कणर्   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n99 \n \nमुऱझाऽल अिछ अपन ĭयिक्तĜव पर \nसेनहता लगले रहल अपन कािबिलयत पर \nसफल िखलाड़ीक क्षेÿक शान आ मान देिख कऽए  \nमोन होइया हमरो क्षेÿक शान आ मान पर \nभेटल रिहताऽ एकोटा मेडल िमिथलाक लेल \nढुिढ रहल छी िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nअथक Ćयास करबे करब ककरा जकां \nिƅकेटमे गावİकर आ तेंदुलकऱ \nशतरंजमे आनĠद िवĂनाथन जकां \nशुिटंगमे अिभनव िबĠƖा आ टेिनसमे सािनया िमजŭ जकां \nकते कहु ककरा ककरा जका़ चािह एकटा मेडल \nढुिढ रहल छी िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nके नैऽ जनैऽयैऽ िमिथलामे बािढ अिभशाप बनलयैऽ \nमािहर भेल नेना भुटका सभ खुब हेलैयऽ \nबािढक वरदान तखने बुझब जखनैऽ \nअगला ओलिĦपकमे मेडिलİट İवीमर फेĪपस पर \nकड़त Ćहार बािढ Ćतािड़त एक मैिथल \nढुिढ रहल छी िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nिबहारक Ćहार िमिथला पर िहĠदीक Ćहार मैिथली पऱ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n100 \n \nताहु स पैघ मैिथलक Ćहार मैिथली पर \nिबहार आ िहĠदी सॕ लगाव कोनो कम निह \nपर िमिथला वा मैिथलीक उपेक्षा अगज सॕ मगज तक \nĆहारो झेलब उपेिक्षत रहब जखन क्यो मैिथल़ \nजीत कयऽ लयताह िमिथलाक लेल़ एक ओलिĦपक मेडल \nकोशीक देल कƠसॕ की की नैऽ गवेलहुँ \nराहत काेष सॕ आहत भए अथाह टुअरक नाम कमेलहुँ \nइितहासमे िबलाऽल िमिथला मिहमाके़ \nपुनरिनवŭणक ƅािĠत सुनिग रहल \nकिहया हैऽत से निह जािन पर एकटा भरोसा अिछ बनल \nमैिथल जनसॕ िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nभरोसा दऽय रहल नवतुिरया मैिथल सब किह रहल अिछ  \nअथक Ćयास करबे करब िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल लेबे करब़ \nकला आ संगीत िशक्षा \n हृदय नारायण झा, आकाशवाणीक बी हाइƇेड कलाकार। परĦपरागत योगक िशक्षा ĆाĢत। \nिमिथलाक लुĢतĆाय गीत  \n \nगभर् सॅ छिठहार धिर  \nसोहर आ खेलउना पर आधािरत संİकार गीतक बानगी  \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २७) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n101 \n \nिमिथलाक गौरवमयी āेơ संİकृित एवं परĦपरा केॅ सुरिक्षत रखबाक āेय मैिथली लोकगीत कें अिछ।  \nपरĦपराक सूÿधार पूवर्जलोकिन मैिथल समाजक जन सामाĠय कें अपन मूल संİकृित ओ परंपराक Ćित उदार\nबनाबए लेल तदनुकूल लोकगीतक परंपरा िवकिसत कएलिन । कालाĠतर में अनेकॲ िवŅान गीतकार ने अपन \nकृित मे मैिथली लोकगीतक भěडार के अĜयĠत समृ( बनओलिन । देश ,काल और पिरिİथित में पिरवतर्नक \nसंग संग लोकगीतक रचना में सेहो िविवधता आएल । मुदा आदशर् आचार पर आधािरत लोकगीतक परंपरा \nलोककěठ में İथान पबइत रहल जे आइयो िमिथलाक आचार आदशर् सॅ पिरचय करबइत अिछ । ","size_mb":1.25,"has_text":true},"Videha 028.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 028.pdf","name":"Videha 028.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \nिवदेह  २८ म अंक १५ फरबरी २००९  (वषर् २  मास १४  अंक २८) \n       \n   \n \nएिह अंकमे िवशेष:-   \nभाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी (आगाँ) \nएिह अंकमे अिछ:-  \n१.संपादकीय संदेश \n२.गń  \n२.१. कथा-सुभाषचĠƖ यादव-कारबार २. मरीचका मरीचका- कुमार मनोज कĮयप (कथा) \n२.२.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी (आगाँ) \n२.३.  की नाम राखी एिह कथाक-गजेĠƖ ठाकुर \n२.४. िजतेĠƖ झा- िरपोतŭज   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.५. िववेचना:केदारनाथ चौधरीक उपĠयास: चमेली रानी आ माहुर:- गजेĠƖ ठाकुर \n३.पń \n३.१. िनिमष झा बुŀ आ आतंक \n३.२.Ĕयोित- िवńाधन \n३.३. पंकज पराशर - रावलिपंडी \n  \n४. िमिथला कला-संगीत- हृदयनारायण झा  \n५. बालानां कृते-मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n६. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली \nकोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-\nEnglish and English-Maithili Dictionary.] \n7. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \n7.1.Jyoti's Poem \n7.2.The Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by \njyoti  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ितरहुता आ देवनागरी दुनू िलिपमे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल \nनीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Tirhuta and \nDevanagari versions both ) are available for pdf download at the following link.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ितरहुता आ देवनागरी दुनू रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Tirhuta and Devanagari versions \n \n१.संपादकीय  \n  \n मैिथलीक पुरोधा जयकाĠत िमā (1922-2009) क 3 फरबरी 2009 केँ सात बजे साँझमे िनधन भ' \nगेलिĠह। \n \nमैिथली सािहĜयक एकटा बड़ पैघ िवŅान डॉ. जयकांत िमā 1982 ई. मे इलाहाबाद िवĂिवńालयक अंƇेजी \nआ आधुिनक यूरोिपयन भाषा िवभागक Ćोफेसर आ हेड पद सँ सेवा िनवृþ भेल छलाह। तकरा बाद ओ \nिचÿकूट Ƈामोदय िवĂिवńालयमे भाषा आ समाज िवज्ञानक डीन रूपमे  कायर् कएलिĠह। \n \nİव. िमā अिखल भारतीय मैिथली सािहĜय सिमित, इलाहाबादक अğयक्ष, गंगानाथ िरसचर् इंİटीƀयूट, \nइलाहाबादक अवैतिनक सिचव आ सĦपादक, िहĠदी सािहĜय सĦमेलन, Ćयागक ĆबĠध िवभागक संयोजक आ \nसािहĜय अकादमी, नई िदĪलीक मैिथली Ćितिनिध आ भाषा सĦपादक रहल छलाह। \n \nमैिथली सािहĜयक इितहास, फोक िलटेरेचर ऑफ िमिथला, कीतर्िनया Ƒामा सभक िƅिटकल एडीशन, लेक्चसर् \nऑन थॉमस हाडŰ, लेक्चसर् ऑन फोर पोएƀस आ द कॉĦĢलेक्स İटाइल इन एंगिलश पोएƏी िहनक िलिखत \nिकछु Ƈंथ अिछ। \n \nिहनकर वृहत मैिथली शĤद कोष माÿ दू खěड Ćकािशत भए सकल, जािहमे देवनागरीक संग िमिथलाक्षर आ \nफोनेिटक अंƇेजीमे सेहो मैिथली शĤदक नाम रहए। ई दुनू खěड मैिथली शĤदकोष संकलक लोकिनक लेल \nसवर्दा Ćेरणाİपद रहत। \n \nिवदेह डाटाबेस आधार पर सोलह खěडमे गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \nमैिथली अंƇेजी शĤदकोष जािहमे िमिथलाक्षर आ अंतरŭįƏीय फोनेिटक रोमन आ देवनागरीमे शĤद आ शĤदाथर् \nदेल गेल अिछ Ćेसमे अिछ आ एिह मासमे ओकर पिहल खěड Ćकािशत भए जाएत। ई पोथी दीनबĠधु झा, \nजयकांत िमā आ गोिवĠद झाकेँ समिपर्त कएल जा रहल अिछ। \n \nİव. जयकांत िमāकेँ मैिथल आर िमिथला पिरवार िदससँ āŀांजिल। \n \nएिह घटनापर मैिथली भाषा-सािहĜयक Ćिसŀ समीक्षक Ćोफेसर डॉ. Ćेमशंकर िसंह जीक उƄगार- \n \n\" डॉ. जयकांत िमāक मृĜयु मैिथलीक लेल एकटा अपूरणीय क्षित अिछ। मैिथलीक लेल िहनकर सेवाक \nकोनो जोड़ निह अिछ, िƇयसर्नक बाद ई एकमाÿ एहन मैिथली Ćेमी रहिथ जे मैिथलीकेँ िवĂ-İतर तक \nअनलिĠह आ िवĂक सोझाँ अनलिĠह।\" \n \nएिह घटनापर मैिथली भाषा-सािहĜयक Ćिसŀ किव-कथाकार डॉ. गंगेश गुंजन जीक उƄगार- \n \n\"जयकांत बाबूक िनधन बहुत सांघाितक सूचना। समİत मैिथल, िमिथला आ िमिथलांचल लेल। िकछु कहल \nसĦभव निह भ' रहल अिछ....।\" \n  \nडॊ. रामभरोस कापिड़ “ƚमर” जीकेँ नेपालक एकमाÿ सरकारी Ćकाशन संİथा “\nसाझा Ćकाशन”क चेयरमैन \nिनयुक्त कएल गेल छिĠह। साझा Ćकाशनक ४५ बरखक इितहासमे ई पिहल बेर भेल अिछ जे कोनो \nमधेसीकेँ ई सĦमान भेटल छिĠह। ƚमर जीक  कायर्भार सĦहािरते िवńापितक फोटो Ćकािशत कएल गेल अिछ \nआ आगाँ नेपालीक लेल माÿ काज केिनहार एिह संİथासँ मैिथलीमे ĭयाकरण, शĤदकोष, बालकथा, कथासंƇह \nआिद Ćकािशत कएल जएबाक योजना अिछ। \n \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ ३० जनवरी २००९) ७३ देशक ७११ \nठामसँ १,४६,१६१ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \nगजेĠƖ ठाकुर, नई िदĪली। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n              २.संदेश \n१.āी Ćो. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक \nिदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनĠद भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट \nमैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.āी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील मन, मैिथलीक Ćित \nसमिपर्त मेहनितक अमृत रंग, इितहास मे एक टा िविशƠ फराक अğयाय आरंभ करत, हमरा \nिवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सĻ, सİनेह| \n३.āी रामाāय झा \"रामरंग\"(आब İवगŰय)- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत \nभेलहुँ।...शेष सभ कुशल अिछ। \n४.āी ƙजेĠƖ िÿपाठी, सािहĜय अकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" \nकेर लेल बाधाई आ शुभकामना İवीकार करू।  \n५.āी ĆफुĪलकुमार िसंह \"मौन\"- Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" क Ćकाशनक समाचार \nजािन कनेक चिकत मुदा बेसी आƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ पकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय \nदेलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.āी डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे \nमैिथली पÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह \nĆकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n७.āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-पिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली पिÿकाक Ćकाशनमे के \nकतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवįय कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। \nएतेक पैघ महान यज्ञमे हमर āŀापूणर् आहुित ĆाĢत होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.āी िवजय ठाकुर, िमिशगन िवĂिवńालय- \"िवदेह\" पिÿकाक अंक देखलहुँ, सĦपूणर् टीम \nबधाईक पाÿ अिछ। पिÿकाक मंगल भिवįय हेतु हमर शुभकामना İवीकार कएल जाओ। \n९. āी सुभाषचĠƖ यादव- ई-पिÿका ’िवदेह’ क बारेमे जािन Ćसžता भेल। ’िवदेह’ िनरĠतर \nपĪलिवत-पुिįपत हो आ चतुिदर्क अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.āी मैिथलीपुÿ Ćदीप- ई-पिÿका ’िवदेह’ केर सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् \nसहयोग रहत। \n११.डॉ. āी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इĠटरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूपेँ  \nएकर िववरण भए सकैत अिछ। आइ-कािŎ मोनमे उŅेग रहैत अिछ, मुदा शीƈ पूणर् सहयोग \nदेब। \n१२.āी रामभरोस कापिड़ ƚमर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ \nअĠतरŭįƏीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हािदर्क बधाई। िमिथला रė सभक संकलन अपूवर्। \nनेपालोक सहयोग भेटत से िवĂास करी। \n१३. āी राजनĠदन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिÿकाक माğयमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, \nनाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषर्क अ ंक जखन िĆ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। \nकलकþामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिĠह। मोन तँ होइत अिछ जे \nिदĪली आिब कए आशीवŭद दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक \nमैिथलकेँ जोड़बाक लेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n१४. डॉ. āी Ćेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिÿका \"िवदेह\" Ćकािशत कए \nअपन अłुत मातृभाषानुरागक पिरचय देल अिछ, अहाँक िनःİवाथर् मातृभाषानुरागसँ Ćेिरत छी,  \nएकर िनिमþ जे हमर सेवाक Ćयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर आńोपांत पिÿका \nदेखल, मन ĆफुिĪलत भ' गेल।  \n(c)२००८-०९. सवŭिधकार लेखकाधीन आऽ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेĠƖ ठाकुर। एतय Ćकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिĠह, माÿ एकर Ćथम \nĆकाशनक/ आकŭइवक/ अंƇेजी-संİकृत अनुवादक ई-Ćकाशन/ आकŭइवक अिधकार एिह ई पिÿकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक \nआऽ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@yahoo.co.in आिक \nggajendra@videha.com केँ मेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत छिथ। रचनाक संग \nरचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ’ अपन İकैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई \nरचना मौिलक अिछ, आऽ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद \nयथासंभव शीƈ ( सात िदनक भीतर) एकर Ćकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा \nमासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ। \n२.गń  \n२.१. कथा-सुभाषचĠƖ यादव-कारबार २. मरीचका मरीचका- कुमार मनोज कĮयप (कथा) \n२.२.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी (आगाँ) \n२.३.  की नाम राखी एिह कथाक-गजेĠƖ ठाकुर \n२.४. िजतेĠƖ झा- िरपोतŭज  \n२.५. िववेचना:केदारनाथ चौधरीक उपĠयास: चमेली रानी आ माहुर:- गजेĠƖ ठाकुर \n \n२.१. कथा-सुभाषचĠƖ यादव-कारबार २. मरीचका मरीचका- कुमार मनोज कĮयप (कथा)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय,\nनई िदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण \nमंडल िवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान।\nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे करीब \nसþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण सिमित।\n कारबार \nओ सभ अचानक सड़क पर भेिट गेल छलाह । हम अपन होटल घुरैत रही, तखने हुनका सभ पर नजिर \nगेल । ओ सभ चािर गोटय छलाह । दू गोटय केँ हम िचĠहैत रही । ओ दुनू हमर पिरिचत रहिथ । \nहुनका दुनू केँ एतेक िदनक बाद देिख कऽ हमरा आĀयर् आ Ćसžता भेल। वमŭ सँ तऽ घिनơता रहय, मुदा \nदोसर नवयुवक सँ माÿ पिरचय ।  \n      हम वमŭ  सँ पुछिलऐन—कहू-कहू , कुशल िक ने ?  \nवमŭ हमर ĆĮ नक कोनो जवाब निह देलिथ । कहलिन — अहाँ बिढ़या मौका  पर भेटल छी । आउ, चलै \nछी। \n   हम पुछिलऐन – कþऽ ?  \n   तऽ वमŭ कहलिन — चलू ने !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \n    फेर डेग बढ़बैत कहलिन –िहनका सँ पिरचय करू  । ई छिथ िमİटर िसĠहा ।    \nआ िहनका तऽ अहाँ जिनते हेबिन ।  \n हम िमİटर िसĠहा सँ हाथ िमलबैत ओिह चािरम व्  यिक्तक बारेमे सोचय लगलहुँ जे एकरा सँ किहया आ \nकतय भेंट भेल छल; मुदा िकछु मोन निह पड़ल ।  \n  हम सभ फुटपाथ पर चलय लगलहुँ । हम छगुĠता मे पड़ल ई जनबाक लेल ĭयƇ छलहुँ जे हम सभ \nआिखर कतय जा रहल छी । हमर ĭयƇता जिĪदए खतम भऽ गेल । कनेक आगाँ बढ़ल रही िक देखलहुँ \nओ सभ बार िदस घुिम गेल छिथ । बारक गेट पर दरबान ठाढ़ छल आ भीतर जाइबला हरेक आदमीकेँ \nसलाम ठोकैत छल । ओकर सलामी हमरा अवढंगाह बुझायल । ओ बहुत जोरसँ सलाम ठोकैत छल ।  \n  बार एयरकंडीशंड छलैक । भीतर घुिसते शीतल बुझायल । पूरा हॉल मे हĪलुक नील इजोत पसरल \nछलैक। मिŀम आवाज मे कोनो पॉप गीत बािज रहल छलैक । बार मे बेसी मदų रहैक । कोन मे एकटा \nİÿी अपन छोट बच्चा आ घरवलाक संग छिल आ आब उिठ कऽ िवदा होबऽ बला छिल । ओकर मुँह साफ \n–साफ निह देखाइत रहैक । अपन – अपन टेबुल लग बैसल लोक खाइत – िपबैत गपशप कऽ रहल छल \n। गपशप सुनाइत निह रहैक । वेटर अबैत – जाइत  रहैक । बुझाइत रहैक जेना ओ सभ धुंधमे चिल \nरहल हो ।  \n हम सभ एकटा टेबुलक दुनू कात बैिस गेल रही आ शराब आ खेबा - िपबाक वİतुक Ćतीक्षामे रही । हम \nअपना लेल बीयर आनय कहने छिलऐक । तखने वमŭ बजलाह — दस िबिगंस आवर िबजनेस िडनर ।  \nओ सभ नव कारबार शुरू  कऽ रहल छलाह आ ओही खाितर एतय आयल छलाह । कारबारक ओिरआओन \nपूरा कऽ लेला पर ओ सभ Ćसž छलाह आ उछाह मे िडनर कऽ रहल छलाह । एक-एक पैग िपलाक बाद \nजखन हमरा सभ पर िनशांक फुरफुरी शुरू  भेल तऽ िसĠहा      बाजल — भाइ, िबजनेस िमंस िबजनेस । \nिबजनेस अलग छै, दोİती अलग । दोİतीक रूपमे  हम अहाँक एक बेर मदित कऽ सकैत छी, दू बेर कऽ \nसकैत छी । लेिकन जँ अहाँ िबजनेस मे हमर समय लेब तऽ हमर समयक तऽ मोल  अिछ। आ ओ अहाँ \nकेँ देबिह पड़त । हमर एकटा नव दोİ त रहय । एक िदन ओ आयल आ कहलक — यार, वाइफ केँ \nटी.भी. िकनबाक बड़ सेहĠता छैक । िकछु पाइ अिछ, िकछु तॲ दऽ दे तऽ कीिन ली । हम ओकरा एकटा \nनव सेट बेसािह देिलऐक । िकछु िदनक बाद ओ फेर आयल । कहय लागल – यार, वाइफ िĄज लेल \nकिह रहल अिछ । हम कहिलऐ — नाउ िदस इज टू मच ।  \nिसĠहा एक पैग और पीलक । िसगरेट धरेलक आ बाजय  लागल — सभ चीजक मोल होइत छैक । एकटा \nिखİसा सुनबैत छी । ğयान सँ सुनबै आ कहब । एकटा İÿी छिल । ओकर घरबला बेराम पिड़ गेलै । \nडॉक्टर लग लऽ गेिल । डॉक्टर कहलकै ऑपरेशन करय पड़तैक । ओिह İÿी लग पाइ निह छलैक आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nडॉक्टर िबना पाइ लेने ऑपरेशन करक लेल तैयार निह भेलै। ऑपरेशन निह भेलासँ ओकर पित मिर जइतैक \n। ओ अपन पूवर् Ćेमी लग गेिल । ओकर पूवर् Ćेमी पाइ देबा लेल तैयार भऽ गेलै, मुदा ओकर एकटा शþर् \nरहै । शþर् ई रहै जे ओिह İÿी केँ अपन पूवर् Ćेमी संगे एक राित िबताबय पड़तैक । हम सभ ई जनबाक \nलेल उĜसुक रही जे आब ओ İÿी की करत । लेिकन तखने िसĠहा िखİसा केँ ओþिह खतम करैत \nपुछलक — आब ई कहू जे गलती ककर रहै ? ओिह डॉक्टरक, पूवर् Ćेमीक या ओिह İÿीक ?  \nहम सभ, जे एकटा मनलग्गू िखİसाक आनंद लैत रही, एकाएक िचĠता मे पिड़ गेलहुँ आ सोचय लगलहुँ । \nबड़ी काल धिर क्यो िकछु निह बाजल । सभ नैितकताक फाँस मे ओझरायल रहय । िसĠहा हमर सभक \nदुिवधा केँ बूिझ गेल आ बाजल –गलती ककरो निह रहै ।  \nसमİयाक एिह समाधान सँ हम सभ कने चॱकलहुँ, मुदा संतोषक अनुभव सेहो भेल ।  \nिसĠहा मामला केँ और İपƠ करैत बाजल – देखू , डॉक्टर जँ पाइ निह लेत तँ ओकर रोजगार मारल जेतै \nआ ओकर पूवर् Ćेमी िबना िकछु लेने एतेक पाइ िकएक देतै ? आ ओ İÿी जँ ओकरा संगे राित निह िबतायत \nतँ ओकर घरवला मिर जेतै ।  \nिसĠहाक İपƠीकरणक संगिह िखİसा खतम भऽ गेल आ हमरा सभक भीतर चलैत उिचत – अनुिचतक उठा-\nपटक सेहो । हम सभ बार सँ िनकलय लगलहुँ तँ दरबान फेर ओिहना जोर सँ सलाम ठोकलक । हमरा \nआब हरेक चीज मे पैसाक टनक सुनाय लागल, दरबानक सलामीयो मे। ओकर सलामी मे अवढँगपनी अखनो \nछलैक मुदा हम सभ ओकर अĥयİत भेल जाइत रही ।  \nबाहर आिब एिह िडनर लेल हम कृतज्ञता Ćकट कयलहुँ आ नव कारबारी सभ सँ िवदा लऽ कऽ अपन होटल \nिदस चिल पड़लहुँ । मन भारी रहय । ओ İÿी आ ओकर बेमार घरबला िदमाग मे चĸर कटैत रहय ।  \n \nलघुकथा- \n \nकुमार मनोज कĮयप ।जĠम-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। İकूली िशक्षा \nगाम मे आ उच्च िशक्षा मधुबनी मे। बाĪय काले सँ लेखन मे अिभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवाणी सँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-\nपिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \n   मरीचका \n  \n'हे हर, हमरहु करहु Ćितपाल ' - भवनीबाबूक मुंह सँ िनकलल एिह गीतक भावाथर् सभ  के  \nबुझल  छलैक।  एते  तक  िक  बच्चो  सभ  बुिझ  जाईत  छल  जे  भावनीबाबू  आब  \nभोजनक  Ćतीक्षा  कय  रहलाह अिछ । \n  \nभवानीबाबू -- िजला पिरषदक सेवा-िनवृत बड़ा बाबू । सİती जमाना मे भवानीबाबू एक-एक टा \nरुपैया जमा कऽ कऽ शहर मे जमीन खरीद लेलिन । मुदा घर टा बिन सकलिन सेवा-िनवृित \nके बादे । सेवा-िनवृित पर भेटल  सभ पाई के लगा कऽ बनलिन  चािर कोठली के पĸा-\nपुख्ता मकान । मुदा चारु कोठली दुनू बेटा आपस मे बाँिट लेलक । भवानीबाबू के आāय \nभेटलिन बालकनी मे । किनयाँ तऽ पिहने İवगर्वासी भऽ चुकल रहिथन । भवानीबाबू अपने \nबनाओल घर मे आन बिन बालकनी के एक कोन मे टुटलहवा चौकी पर समय काटऽ लगलाह \n। हद तऽ तखन भऽ गेल जखन एक िदन भवानीबाबू के पेट सेहो बँिट गेलिन ---पार लगा \nकऽ दुनू भाई के घर सँ भोजन आबऽ लगलिन। \n  \nआई भवानीबाबू बड़ी काल धिर गीत गबैत रहलाह ---बीच-बीच मे नजिर याचक-भाव सँ दुनू \nभाईक भनसा घर िदस बेरा-बारी सँ  जाईत रहल । गीत अंतरा धिर पहुंिच गेल । फेर İवर \nमिŀम पड़ऽ लागल----उदास---- थाकल---हारल---हे हर, हमरहु करहु Ćितपाल़। \n \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक)- (आगाँ) \nअंक 1 दृĮय : 3 \n  \nलेिखका - िवभा रानी \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nपाÿ - पिरचय \n  \nमंगतू \nिभखारी बच्चा 1 \nिभखारी बच्चा 2 \nिभखारी बच्चा 3 \nपुिलस \nयाÿी 1 \nयाÿी 2 \nयाÿी 3 \nछाÿ 1 \nछाÿ 2 \nछाÿ 3 \nपÿकार युवक \nपÿकार युवती \nगणपत क्ĸा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nराजू - गणपतक बेटा \nगणपतक बेटी \nगुंडा 1 \nगुंडा 2 \nगुंडा 3 \nिहज़ड़ा 1 \nिहज़ड़ा 2 \nिकसुनदेव \nरामआसरे \nदशर्क 1 \nदशर्क 2 \nआदमी \nतांबे \nİÿी - मंगतूक माय \nपुरुष - मंगतूक िपता \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \n  \n  \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक) \n  \nअंक : 2 \nदृĮय : 1 \n  \n(बाजारक दृĮय। फेरीबाला रूमाल , िटकुली, सेब, नारंगी, िखलौना सभ बेचबाक आवाज \nनेपĝय स' - 'ऐ बच्चा के खेलौना, साढ़े बीस रूपैया , दौग-दौग क' ले, जाऊ, दीदी, \nकाकी, भैया,' खिस गेल खिस गेल, पेंटक दाम खिस गेल', हरेक माल 30 रूपैया , 30 \nरूपैया , 30 रूपैया ' आिद।) \nकाश शनै-शनै: मंगतू पर केिĠƖत होइत अिछ।) \nमंगतू :   ओह, ई हĪला-गुĪला! ई भीड़, ई धĸा-धुĸी!.. नीक लागै छै। िजनगी चिल रहल \nछै अई सभ मे.. ई जगह.. बरगदक नािहत.. हमरा सन-सन कतेक लोकक आसरा..  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nकखनो, कखनो त' हम सड़क पर नजिर जमा देइत छी.. ओह खाली पएरे-पैर.. दौगैत-\nभगैत गोरे-गोर.. कनेक ओकरा स' ऊपर त' दायाँ-बाम डोलैत हाथ.. कनेक ओकरा स' \nऊपर त' माथे-माथ.. कारी-कारी केस, İÿीक माथ, पुरूषक  माथ.. सभक लŞय अपना-\nअपना गंतĭय धिर पहुँचबाक, रिह जाइ छी त' हमी - लोथ, नांगिर., लूिŎ.. अही के अही \nठां.. लोक आओर कहैत रहैत अिछ जे हम बƂड भगमंता छी.. बइसल-बइसल पाइ भेंिट \nजाइत अिछ.. कोना क' हम बुझाबी जे हमरा भीख निञ, काज चाही काज। .. (शूĠय मे \nिचकिर क') रौ, हम भगमंता छी त' तोहो सभ िकयैक ने बिन जाइ छें हमरे जकाँ \nभगमंता.. (िविक्षĢत जकां हंसैत अिछ) .. अरे, सभ हमरे जकाँ बिन जाएत, त' फेर कमाएत \nके.. हमरा आओर पर भीखक नजिर आ चवžी, अठžी फेंकत के? .. हं, बूझल। ई सभ \nचलैत रहौक, तकरा लेल साबुत लोकक भेनाई जरूरी  छै.. आ ओ सभ पुěय कमाबैिथ, \nतकरा लेल हमरा आओरक रहनाई सेहो ..  \n(मंगतू जहन ई बािज रहलए, दू-तीन टा िहज़ड़ा ओĦहर अबैत अिछ। सभक नजिर \nमंगतू लग िछिड़याएल पाई पर छै। सभक के आँिख मे लालच छै।) \nिहजड़ा 1 : की राजा! की भेलौ रौ? सूखल गरी जकाँ मुंह िकयै बनेने छें? अरे हाय, हाय,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nतोरा देिख क' हमरा त' िकछु िकछु होबैत अिछ (गबैत अिछ) 'क्या करूँ  हाय, कुछ-कुछ \nहोता है।' \nमंगतू :   (अपनही धुन मे) िधया-पुता सभ İकूल-बैग ल' क' İकूल जाइत अिछ.. कतेक \nनीक लगै छै.. हम नािĠह टा स' जवान भ' गेलहुँ, मुदा İकूलक मुंह..  \nिहजरा 2 :    त' की भेलौ रौ राजा। अपना ओिहठां बहुत रास लोक İकूलक मुंह देखने \nबेगर मिर जाइत अिछ। हमरे आओर के देख। मुदा िफ़िकर नईं। हमरा आओर खुशो छी \nआ हे देख, तोरा लेल गीतो गािब रहल छी।.. (गबैत अिछ) \n             ''सैंया िदल में आना रे, आके िफर ना जाना रे, \n             हो आके िफर ना जाना रे, छम-छमा-छम-छम!''(अथवा कोनो आधुिनक गीत)़ \nमंगतू :   हमहू किहयो ई चाकर-िचĸन रोड पर चिल सकब! बस- Əेन में चिढ़ सकब। \nअपना कमाई स' बसक िटकट कीिन सकब! .. भ' सकै छै.. कोनो मददगार आिब क'.. \nमुदा, की भेटत कोनो एहेन। \nिहजड़ा 3 :    चल रौ, हम बिन जाइ िछयौ तोहर खुदाई िखदमतगार। चल, चल, हम सभ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nतोरा ल' क' सनीमा जेबौ, चाट-पकौड़ी खुएबौ (गबैत अिछ) \n''चौपाटी जाएंगा, भेलपुरी खाएगा, पीछा न छोड़ेंगा हम,  \n  गाना बजाना, खाना-पीना, गाड़ी में हॲगा सनम।'' \n(सभ िमिलक' मंगतू के झोरैत अिछ। मंगतूक धेयान टूटैत छै।) \nिह. 1 :   की रौ हीरो। एना अिभषेक बच्चन जकाँ मुंह िकयैक लटकौने छे?  \nिह. 2 :  रौ, तॲ कोनो भीख थोड़बे मांगै छें। तोरा देिखतही मातर लोक आओरक' हाथ \nअपने आपे अपन पॉिकट िदस बिढ़ जाइ छै। \nिह. 3 :  हमरा आओर स' नीके छें रे। देख, तोहर हाथ-गोर निञ छौ, तइयो तॲ आदमी \nकहबैत छें - आदमी, मरद। हमरा आओर के अिछ ई चारू  हाथ-गोर! तइयो एक गोट \nपिहचान निञ अिछ। तैं (ताली बजबैत अिछ) कहबैत छी। \nिह. 1 :   िसगनले-िसगनले, रोडे-रोडे भीख मंगैत िफरै छी। हमरा आओर के देिखतही बाबू-\nमेम सभ सीसा चढ़ा लेइत छिथ गाड़ीक। \nमंगतू :   मुदा हमरा भीख निञ चाही। हमरा काज चाही।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nिह. 2 :  (हंसैत) से तोरा भेंटतौ निञ! कह, त' İटाम पेपर पर िलिख क' द' िदयौ। (गबैत \nअिछ) 'कोरे कागज पे मुझसे करा ले सही।' 'अरे हमर िचĸन-चुनमुन राजा, हमर छैला, \nई सनी देओल जकाँ डकरै स' तोरा काज भेंट जेतौ। भेंटल हमरा आओर के ? तोहर त' \nहाथ-गोर निञ छौ, हĦमर त' अिछ। मुदा दोकानदार बाजल - रौ बाप रौ बाप! हे पािन मे \nआिग लगाब' लेल हमही भेटिलयौ रौ? तोरा देिख क' त' गँहकी पराइए जेतौ। फेर िबƅी-\nबņाक की हएत। \nिह. 1 :   हम ऑिफस-ऑिफस केहुिरया काटल। सभक एĸे टेर- पढ़ल-िलखल छें? िडƇी \nछौ? \nिह. 2 :  सोचल, अपने कोना धंधा-पानी आरंभ करी त' -पूँजीए निञ (करूण  हंसी) घर मे \nमुगŰ निञ, कीने चलल मसĪला। \nिह. 1 :   एखिन नीक भ' गेल अिछ। रिब क रिब सभ दोकान पर रेट िफक्स अिछ- एक \nरूपैया  फी दोकान। (हंसैत अिछ) फ़ी रूपैया , फ़ी दोकान, फ़ी छĸा । रौ, तोरा त' \nअठžी, रूपैया  दू रुपैया डेली भेटै हेतौक। हमरा आओर के त' एक रूपैया  फी हģता, फी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nछĸा। देख, सभ िकछु अिछ - हाथ गोर, नाक-आँख, मूड़ी, िदमाग। \nिह. 2 :  मुदा सभ िकछु रिहतहु िकछु निञ छी हम सभ.. ने मनुक्ख, ने कुकुर। \nिह. 1 :   बस एक रूपैया  फी हģता, फी छĸा (गबैत नचैत अिछ। शेष दुनू ओकरा संगित \nदेइत अिछ) एक रूपैया  मे.. एक रूपैया  मे, पूड़ी खाऊं, िजलेबी खाऊं, नरेटी फािड़ क' \nतान लगाऊ.. एक रूपैया  मे। \n(नचैत गबैत ओ सभ मंगतूक माथ, बाल, मुंह छुबैत अिछ, चूमैत अिछ, नाच' लेल \nउठाबैत अिछ। मंगतू सेहो Ćयास करैत अिछ। पाĮर्वर् स' नृĜय Ćधान संगीत तेज \nहोइत अिछ.. नाचबाक Ćयास करैत-करैत मंगतू खिस पड़ैत अिछ। सांस सामाĠय \nभेला पर।) \nमंगतू :   हँ रौ, सही कहै छें तो सभ। अई ठाँ त' लोक-आओर अठžी - टाका, में पुěय \nकीनैत छिथ त' अपना आओर के काज द' क' िकओ अपन पांच सौ, सात सौक खारा \nिकयैक करत? लोक आओर त' इएह बूझैत छिथ ने जे लोथ, लूिŎ-नांगिड़. कोन काजक? \nतोरा आओर İÿी-पुरूष  निञ भेलें त' समाज मे तोहर िगनतीयो निञ! अरे िकओ पूछल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nहमरा आओर स' जे हम सभ.. हम सभ की सभ क' सकै छी। अरे, िकओ करबा के त' \nदेखौ जे हम सभ की निञ क' सकै छी! \nिह. 2 :  (हंसैत आ थपड़ी पीटैत) की सभ क' सकै छें रे? साला, दगेबाज, हमरा संगे Ćेम \nबना सकै छें! रौ सार.. (िचढ़बैत अिछ। मंगतू पिहने िखिसयाइत अिछ, फेर हंिस पड़ैत \nअिछ।)  \nमंगतू :   बनेबौ रौ, बनेबौ, मुदा पिहने अखबार त' पढ़' दें। िभĠसर स' निञ भेटल। निञ \nत' रामआसरे भाइ आ निहए िकसुनदेवे भाइ आइ अखबार देलैिĠह.. चली, अपनही स' ल' \nआनी। भ' सकै छिथ, जे बेसी काज हुअए हुनका आओर के.. \n(मंगतू अखबारक औिफ़सक Ćवेश Ņार धिर अपना के ल' जाइत अिछ। Ņार पर \nिकसुनदेव आ रामआसरे अित सावधानक मुƖा मे ठाढ़ छिथ।) \nिकसुन. :  आई सीएमडी साहेब आब' बला छिथ। \nराम. :    हँ, तैं देखहक नें, सभिकछु कतेक चकाचक छै.. िफट-फाट.. फİट िकलास। \nिकसुन. :  आई त' सभ İटाफ सेहो आएल अिछ। कोनो गैरहािजर निञ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nराम. :    सुनल जे आइ सीएमडी साहेब सभ' स' भेंट करताह। मीिटंग करताह। \nिकसुन . : तहन त' अपनो सभ स' भेंट करताह! \nराम. :    भ' सकैत अिछ। \nिकसुन :  एहेन हेतै त' हम पलखित िनकािल क' हुनका पएर छुिब कहबै, जे साहब.. हमरा \nकनिकरबा के कोनो नोकरी.. \nराम. :    सपना जुिन देख.. ई एतेक बड़का लोक सभ.. अजŰ दइयो देबही त' अई हाथ \nमे लेथुĠह आ ओिह हाथ स'.. \n(अही बीच युवक आ युवती पÿकार अबैत छिथ। दरबानक मुंह पर पिहचानक मुİकी \nअबैत छै। दुनू ओिह दुनू के नमİकार करैत छिथ।) \nयुवक :   (भीतर जाइत) रामआसरे! की बात? वदŰ एकदम कलफदार। मूँछो-एकदम \nकड़क। मूछो के कलफ लगा देलही की? \nराम. :    (लजाइत) ऊ साहेब, आइ.. ऊ.. सीएमडी साहेब.. \nयुवक :   ओ हो.. तोरा संगे हुनकर मीिटंग छौ की? बिढ़या, बहुत बिढ़या (दशर्क िदस) देख  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nरहल छी ने Ćशासन के। ओ तखने चुİत-दुरूİत नजिर अबैत अिछ, जहन ओकर माय-\nबाप सभ अबैत अिछ.. वरना.. (रामआसरेक एक िदसक मोछ के नीचा क' देइत अिछ आ \nभीतर चिल जाइत अिछ। ओकरा गेलाक बाद रामआसरे अपन मोछ पूवर्वत करैत अिछ।)\n(मंगतू ताबैत Ņार धिर पहुँिच जाइत अिछ। दुनू दरबान के देिख क' मुİकाइत अिछ। \nमुदा दुनू ओकरा िदस ğयान निञ द' क' मुİतैदी स' अपन Ƃयूटी क' रहल अिछ। \nमंगतू अपन एकलौता हाथ स' सलाम ठोकैत अिछ।) \nमंगतू :   रामआसरे भाई? िकसुनदेव भाई? आई त' बƂड जोरदार लिग रहल छी दुनू। \n(दुनू कोनो जवाब निञ देइत छिथ) \nमंगतू :   बेरहिटया भ' गेलै.. अखबार निञ भेटल.. मोन बेचैन भेल अिछ.. आ रामआसरे \nभाई.. किहयो हमरो ई ओिफस भीतर स' घुमा िदय' ने। सुनै छी, बƂड मोडन ओिफस \nछै.. कĦपूटर, त' की त' की सभ छै। अच्छा, अहॴ सभक पुž परताप से पढ़ब सीिख \nगेलहुँ त' अहॴक िकरपे कोनो िदन ओफीसो.. \n(तखने गेट पर हलचल होइत अिछ। 'साब आ गए'। 'हटो, हटो, राİता छोड़ो' आिद  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nİवर उभरैत अिछ। िसक्यूिरटी अटेंशनक मुƖा मे आिब जाइत अिछ। रामआसरे आ \nिकसुनदेव दुनू मंगतू के देखैत छिथ, फेर पलखितये मे दुनू मे जेना कोनो करार होइत \nअिछ आ दोसरे पल मे दुनू मंगतू के घीिच क' गेट स' दूर ल' जाक' पटिक देत छिथ \nआ झब स' अपना İथान पर आिब क' ठाढ़ भ' जाइत छिथ। एक गोट सूटेड-बूटेड \nसाहेब कएक टा अिधकारी सभस' घेराएल अबैत छिथ आ भीतर चिल जाइत छिथ। \nदुनू हुनका खूब चुİत, मुदा नमगर सलाम ठोकैत छिथ। सीएमडी आ बाकी लोकके \nभीतर गेलाक बाद।) \nराम. :    यार िकसुनदेव! ई नीक निञ भेलै। \nिकसु. :   त' कइए की सकैत छलहुँ? सीएमडी साहेब आब' बला छलाह। ऐहेन िİथित मे \nहम सभ एकटा लोथ.. नांगिड़ िभखमंगा स' गिपयाइत रिहतहँु त'.. अपन नोकरी त' सोझे.. \nराम :    तइयो.. आराम स' ल' जा सकै छिलयै.. एना बोरा जकाँ पटिक देिलयै.. की जान' \nचोटो-तोटो लागल हेतै.. \nिकसुन :  चल, चल देिख लेइत िछयै..  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nराम. :    नराज हेतैक ओ.. \nिकसुन :  अरे अखबार ल' क' चलै छी। ओकर नराजगी दूर भ' जेतै.. अखबार त' ओकरा \nलेल चरसो-गाँजा स' बिढ़क छै.. \nराम :    पिढ़यो कतेक जĪदी लइत छै। पढ़ै की छै, घोिख जाइ छै, (गवर् स') हमही त' \nिसखेिलयै ओकरा, अिहना एक िदन आएल छल आ बाजल छल.. हमरो अखबार पढ़ाएब \nसीखा िदय' ने भाई जी। हम मजाक केिलयै -'की रौ, पिढ़ क' की बनबें? िशक्षा मंÿी? ओ \nबाजल, मंÿी बन' लेल पढ़ब जरूरी  थोड़बे छै। \nराम. :    मंगतूक ई Ćķ हमरा छुिब गेल। बड़का-बड़का लोक सभक िधया-पुता के पढ़ब \nनीक निय लागे छै.. माय-बाप ओकर पढ़ाईक पाछा पागल बनल रहैत अिछ आ िधया-पुता \nसभ हुनकर मंह पर पॲ-पॲ पदैत रहैत छिथ.. आ ई एकटा लोथ.. िभखमंगा.. हम तय \nकेलहुँ जे एकरा ओतेक त' पढ़ाइए देबै जे ई पेपर - तेपर पिढ़ सकय.. ई अ, ज आकारा \nजा.. ह उूकार िह.. आ आखर-आखर करैत ओ पढ़ब सीिख गेलै। आ आब त' ओ जतेक \nतेजी स' पढ़ैत अिछ िक ओतेक तेजी से पढुओ सभ निञ पिढ़ सकत।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nिकसुन :  िहĠदी छै ने! तैं जीभ के लकबा मािर जाइ छै.. एना-एना मुंह बनाओत िक \nलागत जे कोनो लाटक नाती आिब गेल अिछ िबलायत से। \nराम :    कंपूटरो स' तेज ओकर िदमाग छै.. सभ िकछु जेना जीहे पर राखल रहैत छै.. \nजेना कंपूटरक, की कहै छै... ऊ, मेमोरी में..  \nिकसुन :  अरे रामआसरे भाइ, ई मोरी तो सुने थे.. नाली। ई मेमोरी की छै? मोरीक बहीन \nकी? \nराम :    ननिद छै। रौ मेमोरी निञ बूझै छें.. कंपूटरक िदमाग। मुदा मंगतूआक िदमाग त' \nकंपूटरोक िदमाग स' बेसी तेज छै। एकदम फाİट.. रौ, कंपूटर मे त' देख' लेल ओकरा \nपिहने फोलू, फ़ेर फाइल त' की दिन, कहाँ दिन फोलू.. तहनो सेभ माने िदमाग बचा  क' \nराखने छी त' भेटत, निञ त'.. हवा.. लें सार.. गेल सभ.. आ जिद कोनो बेरामी घुिस \nगेल, तहन त' पूरे गुƂडी बकņा..  \nिकसुन :  अरे, ठीक इएह गĢप हमर साहेब कहै छिथ। आ सएह सच्छात िवराजमान छै \nमंगतुआक खोपड़ी में। ऊँहूँ, गलित बािज गेलहुँ, ओकर मेमोरी त' ई कंपूटरोक मेमोरी स'  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nफाİट चलै छै। चालू िक बĠद करबाक झंझिट स' Ąी। कोनो घटनाक िदन, समय, \nसाल, कारण पूछू, तĜकाल हािजर। पोलिटस पर पूछू िक सनीमा पर िक टीवी पर की \nमौगी सभक नवरंगा डरेस पर की ठोर पािलस पर। सभ कंठİथ, हनुमान चलीसा जकाँ। \nभूत-िपचास िनकट निहं आबै.. \nराम :    अरे, शुरू -शुरू  मे लोक आओर बƂड हैरान होइत छलै ओकरा अखबार पढ़ैत \nदेिख क'। िकओ-िकओ त' मुंहो िबचकबैत छल जे एह, भेल िभखमंगा आ शान Ćधानमंÿी \nके। \nिकसुन :  ओकरा आओर के बुझले निञ छै ने जे मंÿी सभ अखबार निञ पढ़ै छिथ.. \nपढ़ताह कोना.. फुसर्ितये कत' छै.. जन-सेवा स' (जनसेवा पर İवर मे ĭयंगाĜमक जो।) \n(तखने पाĮर्वर् स' तेज गित स' चलबाक ğविन अबैत छै। दुनू पुन: अटेंशनक मुƖा मे \nआिब जाइत छिथ। सीएमडी िनकलैत छिथ। दुनू खूब नमगर सलाम हुनका ठोकैत \nछिथ। हुनका जाइते देर िक सभ िकओ फक स' साँस छोड़ैत छिथ आ फेर सभ-\nिकछु ढील-ढाल भ' जाइत छै। रामआसरे आ िकसुनदेव अपन वदŰक कलफ ढीला  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nकरैत छिथ, मोछो नीचा करै छिथ।) \nराम :    देखलही। साहेब के जाइते सावधानक कलफ मे लागल ई पूराक पूरा.. की कहै \nछै .. मैनेजमेंट Ƈुप.. सभ एकदम स' ढील-ढाल भ' क' लटिक गेलौ। एना (हाथ-गोर मूड़ी \nढीला क' क' देखबैत अिछ।) \nिकसुन :  चल आब मंगतुआ लग। द' आबी अखबार। (दुनू मंगतू लग पहुँचैत छिथ। \nओकरा अखबार देइत छै। मंगतूक चेहरा पर दुख, अपमान, नाराजगीक भाव छै। ओ \nअखबार लेब' लेल उĜसुक निञ देखाई पड़ैत अिछ।) \nिकसुन :  रौ लाट साहेबक नाती। मंगबे भीख आ शान रखबें राजा-महाराजा के। (कनेक \nनरम भ' क') रौ, हम सभ त' अदना मोलािजम छी। हुकुम निञ  बजाएब त' नोकरी स' \nछुņी। देखलही ने आइ तॲ जे बड़का-बड़का हािकम सभ सेहो कोना कुकुरक नांगिर जकाँ \n.. ले, रािख लें, कािŎ स' जĪदी आिन देबौ। \n(मंगतू ओकरा आओर िदस बेगर देिख क' अखबार ल' लैत अिछ।) \nिकसुन :  की जािन एहेन कोन हीरा-मोती जड़ल रहै छै अई मे जािह लेल ई एतेक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nिपरीसान िफरैत अिछ। वएह त' खबिर होइत छै - हĜया, अपहरण, बलाĜकार। लागै छै जे \nपूरा देस अई सभ' मे हाथ रोिप क' बइस गेल अिछ। \nमंगतू :   (अखबार मे डूिब गेल अिछ।) ओिह िदन हम अखबार मे िगनती कएल.. 380 \nलोकक मरबाक समाचार। िकओ अपन मौगत निञ मरलै.. िकओ गोली स' त' िकओ बस \nपलटी स, िकओ बम स', िकओ अपनही बेटा-पुतौहु Ņारा.. एखने त' खबिर छलै - बम \nफ़ुटबाक। खूब असमान चिढ़ रहल छै मौगतक ई धंधा। एखने त' लोक आओर िनकलल \nछलाह, घर स', बजार स', काज स', हंसैत-खेलैत, सॱसे देहे आ एखने हाथ-गोर साफ.. \nभिर िजनगी लेल लोथ.. तहन एक िदन की ई पूरा दुिनये लोथ भ' जेतै? (ठेहुन मे मुंह \nनुका लइत अिछ, दशर्क मे स' एक गोट बाजैत अिछ। मंगतू चेहाक मूड़ी ऊपर उठबैत \nअिछ।) \nदशर्क 1 : साँच कहल रौ भाई, साँच! ई देख (केहुनी धिर कटल हाथ देखबैत अिछ) रौ, \nबम, दंगा,    झगड़ा-फसाद - मरैये के? कोनो नेता? हुनकर बेटा-जमाय, नाती-पोता? ऊँहूँ - \nधूिर सन हम, तॲ, ई, ओ..। ओ सभ पैघ.. मातबर लोग.. पैघ लोक, पैघ िगनती.. पैघ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nिगनती मे छोट-छीन संख्याक मोजर निञ .. । \nदशर्क 2 : (मिहला अिछ) देखू हमर ई मुंह (झरकल मुंह) जिहया स' एना भेलए, ऐना \nदेखब छोिड़ देलहुंए.. सुनैत छलहुं जे लोक Ćेम मे Ĝयाग करैत छिथ। आई Ćेमो \nजबदर्İतीक चीज बिन गेलैय'! हमरा अहाँ स' Ćेम भ' गेलए तैं अहाँ के हमरा स' Ćेम करैये \nपड़त.. दोसर रİताक कोनो गुंजाइसे निञ.. वरना तैयार रहू.. पिरणाम लेल.. आह.. हम \nिशकार भ' गेलहुँ एहेन Ćेमक। (िचकरैत) रौ, िबगाड़' त' आबै छौ, बनाब' आबै छौ? कोन \nहĸे तॲ एना केलें हमरा संगे.. (कनैत) आब ऊपरबला स' मौगत माँगै छी त' सेहो निञ \nभेटैय'.. िदन-राित ओढ़नी स' मुंह तोपैत चलैत रहू, अपना स' बेसी दोसर लोकक खेयाल \nकरू  जे हुनका हमर ई मुंह निञ देखाइ पड़य.. (ओþिह ठेहुन भरे बैिस जाइत अिछ।)  \nमंगतू :   कहबी छै जे सात जनमक बाद मनुक्ख जनम भेटै छै। आ सएह मनुक्खक ई \nअवİथा? (िविक्षĢत जकाँ िचकरैत अिछ) रौ, रौ सवर्शिक्तमान कहाब'बला भगमान! कत' छें \nतॲ? मनुक्ख बनेबाक बदले राक्षस िकयैक बना रहल छें? एतेक फ़ुटानी िकयैक रौ? आ \nसोझा मे, देिखयौ तोहर िहĦमित.. रौ, बौक-बहीर छें की.. देखबही ई धरती के, िकछु \nकरबहॴ एकरा लेल िक कान मे तेल ध' क' सुतल रहबें?.. रौ, िकछु क' सकै छें त' कर..  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nनियं त' हमरो मािर दे आ तॲहो कतहु डूिब-धँिस जॲ.. निञ जीबाक अिछ.. मौगत.. द' दे.. \nभगवान, मौगत.. निञ जीब' चाहै छी राक्षस स' भरल अई दुिनया मे.. (भोकासी पािर क' \nकनैत अिछ।)  \n(जािह समय मे मंगतूक Ćलाप चलैत अिछ, ओिह समय ओĦहर स' पास होब बला लोक \nआओर ओकरा िदस देखैत चिल जाइत रहैत अिछ। ककरो नजिर मे ओकरा लेल \nकोनो सहानुभूित निञ । ğविन सभ ऊभरैत अिछ.. 'की भेलै रौ एकरा?', 'अरे, िकछु \nनिञ, पागल छै सार!','चोņा, भगवान के गिरयबैत छै, पिछलो जनम मे गिरयैने हेतै, तैं' \nअई जनम से सेहो..', 'रौ, बइसल बिनया की करय, ई कोठीक धान ऊ कोठी करय', \n'काज ने धंधा, मौज-मİती ठंढा.. ', 'हमरा आओर जकाँ Əेन बस Əेन किरितयइ, नौ स' \nपाँच मे िजनगी İवाहा कर' पड़ितयैत त' बुिझितयइ.. गै चल, तॲहो कोन पगलेटक \nचĸर मे फँिस गेलैं.. ', 'निञ रौ ई पगलेट निञ छै.. वािजब गĢप कहै छै.. भीख \nमाँगब एकरा नीक निञ लागै छै.. मुदा.. मजबूरी छै.. के काज देतै एकरा.. ' आिद - \nआिद । ..सभ पाÿ एĦहर ओĦहर स' िनकिल क' मंगतूक पाछा ठाढ़ भ' जाइत अिछ \nआ समवेत İवर मे कहैत अिछ..)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \n         'हम सभ.. माÿ पुतली भिर \nिनयंताक अपन-अपन \nइच्छाक / कामनाक दीप लेसने हम \nसख्त अिछ ताकीद \nदेखू माÿ, बजाऊ कोिनर्श \nगबैत रहू राग-दरबारी.. \nहे Ćभो, अžदाता  \nबस कृपा करी एतबे जे \nबनल रही हम सभ \nपुतरी भिर.. \nडोरी अदृĮयक हाथ मे। \nकाश मंगतू पर केिĠƖत होबैत शनै: शनै: फेड आउट)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \n-------- \n  \n (अिगला अंकमे जारी) \n            \n \nकी नाम राखी एिह कथाक-गजेĠƖ ठाकुर  \n“हम यादवजीक पėी बािज रहल छी, ओ छिथ की?” एकटा गĦभीर İवर आएल। यादव जी एखने अपन \nĆेिमकाक संग बाहर िनकलल रहिथ । अिरĠदमकेँ  िकछु निह फुरएलैक जे की बाजए- “कोनो काजसँ बाहर \nगेल छिथ, एखने दू िमनट पिहने। हुनकर मोबाइलपर फोन कऽ िलअ”। \n  \n“मोबाइल नॉन-रीचेबल छिĠह, कोनो ऑिफसक काजसँ गेल छिथ की?” \n  \nअिरĠदमकेँ आब िकछु निह फुरएलैक- \n  \n“निह, से तँ लागैए जे कोनो ĭयिक्तगते काज छिĠह कारण ऑिफसक काज रिहतए तँ हमरा बुझल रिहतए”। \n  \nओĦहरसँ फोन रािख देल गेल। अिरĠदमकेँ मोन पड़लैक जे यादवजी जाइसँ पिहने मोबाइल िबना ऑफ कएने \nबैटरी िनकािल आ लगा कऽ मोबाइल बĠद कएने छलाह। İवाइत नॉन-रीचेबल आिब रहल अिछ। \n  \nअिरĠदम लैपटापपर एक्सेल डॉक्युमेĠटमे ओझराएल िहसाब-िकताब ठीक-ठाक करए लगलाह। \nिकछु िदन पिहने एिहना एकटा İवर फोनपर आएल रहैक- “यादवजी छिथ की?”  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \n  \n“अहाँ के”? \n“हम हुनकर पėी”। अिरĠदम फोन यादवजीकेँ देने रहए आ यादवजी खूब आƪादसँ पėीसँ गप कएने छलाह। \nओिह िदन बॉसक पėीक अबाज ओतेक गĦभीर निह लागल रहैक अिरĠदमकेँ। चुलबुिलया सन अबाज रहैक। \nहोइत छैक, लोकक मोन क्षणे-क्षणे तँ बदलैत रहैत छैक। \n  \nअिरĠदम अपन घरक शाĠत-ĆशाĠत जीवन मे रहैत अिछ। कारसँ िनĜय अबैत काल रेडलाइटपर िहजड़ा-सभ \nसभ िदने भेँट होइत छैक। पुरनका कारमे ए.सी. निह रहैक, से शीसा खसेने रहैत छल। ढेर गप-शप बजैत \nओ सभ हाथ-मुँह चमका कऽ की-की सभ सुना दैत रहए। मुदा आब ओ एिहसँ बचबाक लेल शीसा खसिबते \nनिह अिछ। ओ सभ शीसाक बाहरसँ मुँह पटपटबैत िकछु कालमे दोसर गाड़ी िदस बिढ़ जाइत अिछ। परसू \nएकटा बालगोिवना तमसा कऽ हाथक झुटकासँ ओकर कारमे İƅैच लगा देलकैक। पाँच टकाक बदलामे ढेर \nनुकसान भऽ गेलैक- धुर। के करबैत गऽ डेंिटंग-पेंिटंग, İƅैच भने रहत िकछु िदन। िदĪलीमे जे एहन चेंछमे \nडेंिटग पेंिटंग कराबए लागी तँ सभ िदने करबए पड़त। मुदा ई नवका बॉस ƌ् आएल अिछ से अिरĠदमक \nमिİतįकमे एकटा भूकĦप आिन देने छैक। रİतोमे की सभ सोचाइत रहैत छैक। \n  \n“कािŎ अहाँक पėीक फोन आएल रहिĠह”। \n  \n“अच्छा, कखन?” यादवजी बजलाह। \n  \n“अहाँक गेलाक िकछुए कालक बाद”। \n  \nकोनो जवाब िबनु देने यादवजी फोन िमलेलिĠह- \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \n“ऑिफसमे िकएक फोन केलहुँ......मोबाइल बेसमेĠटमे नॉन-रीचेबल रहैत छैक, तँ िकछु काल Ćतीक्षा कएल \nनिह भेल...”। खटाकसँ फोन िरसीवरपर बजड़ल। अिरĠदम लैपटॉपसँ मुँह उठा कऽ देखलक। केहन \nपिरवार छैक? साँझमे गामपर पहुँचल होएत तँ पėीसँ गपो निह भेलैक की? गपक फिरछाहिट ऑिफसेसँ फोन \nकए कऽ रहल अिछ। \nअिरĠदम डेİकटॉपक आ वािशंग मशीन दुनुक हेĪपलाइन नĦबरकेँ फोन िमलेलक, गामपर फुरसित कहाँ भेटैत \nछैक। घरपर दुनू चीज एके बेर खराप भऽ गेलैक। घरसँ ऑिफस िनकलैत काल किनयाँ वािशंग मशीनक \nखराब हेबाक तँ बेटा अपन कĦĢयुटरपर गेम कैक िदनसँ खरापीक चलते बĠद रहबाक िवषयमे कहने रहिĠह।  \n  \n“कतेक कालसँ फोन इनगेज रखने छी, गप सुनू, ककरो फोन आबए तँ कहबैक जे यादवजीक İथानाĠतरण \nभऽ गेलिĠह”। बॉस बाहर कतहुसँ फोन कएने रहिथĠह आ एके सुरमे सभटा बािज गेल छलाह। \n  \nकािŎ साँझमे पėीकेँ छोड़ए लेल यादवजी गेल रहिथ आ एĦहर हुनकर Ćेिमकाक फोन आएल रहिĠह \nऑिफसमे। ओ कोनो होटलक नाम बाजल रहए आ कहने रहए जे यादवजीकेँ होटलक नाम बता देबिĠह ओ \nबुिझ जएताह। अिरĠदम ई मैसेज यादवजीकेँ तखने दऽ देने रहिथ। आब आइ निह जािन कोन कारणसँ \nएखन धिर ऑिफस  निह आएल अिछ। किनयाँ तँ गेलैक नैहिर आ तखन आब ककर फोन अएतैक जकरा \nकहबैक जे एकर İथानाĠतरण भऽ गेलैक। \nफोन तँ निह आएल मुदा ओ आएिल रहए, बॉसक Ćेिमका। आइ ओ अपन नामो बतेलक, बƂड नीक नाम \nरहैक ओकर- पारुल।  \n  \n“यादवजी कतए गेलिथ”। \n  \n“हुनकर İथानाĠतरण भऽ गेलिĠह”। अिरĠदम बाजल। \n  \n“अच्छा”। ई किह ओ चिल गेिल। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \n“अहाँकेँ फोनपर आएल Ćķक उþरमे ई कहबाक रहए, सोझाँ आएल लोककेँ निह”। ओकर सहकमŰ रोिहणी \nहँसैत बाजिल। \n  \n“हम कनेक भाँिस गेल छी। आब आइसँ ऑिफसक फोन िरसीव करबाक भार अहाँपर”। अिरĠदम बाजल। \n  \nरोिहणी एिह गपकेँ हँसीमे लेने रहए मुदा अिरĠदम तखनेसँ सभटा फोन िरसीव केनाइ छोिड़ देलक। \n  \nएहन निह रहए जे बॉस कायŭलय अब् निह छल। जखन धिर ओ कायŭलयमे रहैत छल बेशी काल अपने \nफोन िरसीव करैत रहए, काजमे सेहो फुितर्गर रहए। \n  \n“एकटा गप बुझिलऐ। अजय गणेशन आइ भोरसँ मुँह लटकौने अिछ”। \n“िकएक”। रोिहणीक Ćķक उþर दैत अिरĠदम बाजल। \n  \n“इĠटरनेटपर कोनो Ćेिमका संगे कतेक मिहनासँ चैिटंग Ņारा Ćेमालाप करैत रहए। आइ पता लगलैक जे \nओकरा संगे क्यो दोसर लड़का हँसी कऽ रहल छलैक। Ćेम िवयोगमे अदहा बताह बनल अिछ”- रोिहणी \nकहलक। \n  \nयादव जी कोनो चीज िबसिर गेल छलाह से िलģटसँ तखने कक्षमे आएल रहिथ, रोिहणीक गप सुिन लेने \nछलाह। \n“हमरा तँ इĠटरनेटक ई माğयमे आकाशीय लगैत अिछ”- कहैत ओ अपन चĮमा लेलिĠह आ चिल गेलाह। \n  \nरोिहणीकेँ फोन िरसीव करबाक Ƃयुटी लगलिĠह तँ अिरĠदम िनिĀĠत भऽ गेलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \n  \n“सुनैत छी, एक बेर फोनपर जे अबाज अबैत छैक जे हम यादवजीक पėी छी तँ ओिहमे कचबिचयाक \nअबाज गुँजैत छैक आ दोसर बेर जे फोन अबैत अिछ जे हम यादव जीक पƨनी छी तँ ओिहमे गंभीरता रहैत \nछैक। की रहİय अिछ िकछु ने बुझाइए”। \n“लोकक मूड होइत छैक”। \n“एहन कोन मूड होइत छैक जे घěटे-घěटामे बदलैत रहैत छैक। आ देखू एिह बॉसकेँ। जखन चुलबुिलया \nमूडमे फोन अबैत छैक तँ ई हँ-हँ हमर सरकार किह कऽ गप करैत अिछ आ जखन गĦभीर İवरमे पėीक \nफोन अबैत छैक तँ िझरिककँ बजैत अिछ जे ऑिफसक फोनपर फोन िकएक केलहुँ- बुझू”। \n“ई अपना रहलापर फोन अपने उठबैक Ćयास करैत अिछ”। \n“कोनो डर छैक तािह Ņारे”। \n“अहाँकेँ तँ ओिहना लगैत रहैए, कथीक डर रहतैक एकरा”। \nआब अिरĠदमकेँ लगलैक जे रोिहणी कोनो चीजक अĠवेषणमे लािग गेल अिछ। \n  \n“दू िदनसँ देवगन तंग कएने अिछ दुघर्टना बीमा करेबाक लेल”- रोिहणी बजलीह। \n“एजेĠसी लऽ लेलक अिछ की?”- अिरĠदम पुछलिĠह। देवगन ऑिफसमे चपरासी छल। \n“हँ, एिह नगरमे जतेक पाइ भेटैत छैक तािहसँ की होएतैक से पėीक नामसँ एजेĠसी लेने अिछ। कहैत रहए \nपĠƖह सालक दुघर्टना बीमा लेबाक लेल”। \n“ओ, तखन ई एल.आइ.सी. निह जी.आइ.सी.क एजेĠसी लेने अिछ”। \n“कĦमे Ćीिमयम छैक लऽ िलयौक, हमहू लऽ रहल छी”। \n  \nदेवगन खुशी खुशी दुनू गोटेकेँ फॉमर् भरबाक लेल देलक आ चाह बनेबाक लेल चिल गेल। तखने यादवजी \nधरधराइत अएलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \n“कोन फॉमर् सभ गोटे भिर रहल छी?” \n“देवगन किनयाँक नामसँ इĠİयोरेĠसक एजेĠसी लेने अिछ, वैह दुघर्टना बीमा करबा रहल अिछ सभक”। \nरोिहणी आ अिरĠदम जेना संगे बािज उठलाह। \nतखने देवगन चाहक Əे लेने आएल। यादवजीकेँ फॉमर्क तहकीकात करैत देिख ओकर देह सदर् भऽ गेलैक। \n  \n“दू टा फॉमर् हमरोसँ भरबा िलअ”- यादवजी देवगनकेँ कहलिखĠह। \nदेवगनकेँ तँ कानपर िवĂासे निह भेलैक। दौिग कऽ दू टा फॉमर् अनलक। \n“एकटा हमरा नामसँ भरू  आ एकटा सबीना यादवक नामसँ”। \n“मेम साहबक नाम सबीना यादव छिĠह?” \n“हँ”। \nफॉमर् जखन भराए लागल तँ नॉिमनेशनक कॉलम मे देवगन यादवजी बला फॉमर्मे सबीना यादव आ सबीना \nयादव बला फॉमर्मे यादव जीक नाम भिर देलक। \n“ई की केलहुँ, दुनू फॉमर् चेĠज करू।  नॉिमनेशनक की जरूरित  अिछ। हमरा पėीक पाइक कोनो खगता \nनिह अिछ”। \nदेवगन दुनू फॉमर् फािड़ दू टा नव फॉमर् भरलक। अपन फॉमर्मे यादवजी हİताक्षर कएलिĠह आ दोसर फॉमर् \nसाइन करेबाक लेल देवगनकेँ पता िलिख कऽ देबऽ लगलाह। \n“हमरा अहाँक डेरा देखल अिछ साहब”। \n“ई दोसर पता छी, राखू”। \n  \nरोिहणीक कान ठाढ़ भऽ गेलिĠह। ओ यादवजीक बाहर गेलाक बाद देवगनक कानमे िकछु कहलिĠह। अिरĠदम \nअपन काजमे लागल रहल। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n“यादवजी छिथ?” फोनपर पारुल रहिथ। \n“यादवजीक ƏाĠसफर भऽ गेलिĠह”। \n“झूठ निह बाजू, हुनका फोन िदयĠहु”। \n“हे, निह तँ हम अहाँक नोकर छी आ निहये अहाँक यादव जीक। \nई कहैत अिरĠदम फोन पटिक देलक। बीचमे कतेक िदनसँ रोिहणी फोन उठबैत छलीह। आइ ओ कतहु \nएĦहर-ओĦहर छलीह से अिरĠदमकेँ फोन उठाबए पड़ल रहैक। \nरोिहणी तखने पहुँिच गेल छलीह- “अĥयास खतम भऽ गेने तामस उिठ गेल अहाँकेँ”। अिरĠदम İवीकृितमे \nमूड़ी डोलेलक। \nआइ ऑिफस अबैत काल रेिडयो िमचŰ एफ.एम. पर चिल रहल अěट-शěट गप नीक लािग रहल छलैक \nअिरĠदमकेँ।  \n“हमर बड़का बेटा सुमĠत तेलुगु खूब नीक जकाँ बजैत अिछ मुदा छोटका िहĠदी बाजए लागल अिछ। \nहैदराबादसँ दादाक फोन अबैत छैक तँ हुनको िहĠदीयेमे जवाब दैत अिछ। हुनका िहĠदी अिबते निह छिĠह। \nघरमे पित तेलुगु बजबाक अिभयान शुरु कएने छिथ”- रोिहणी बािज रहल छलीह। \n“अच्छा”। \n“बुझलहुँ, पारुलक फोन आएल रहए। कहैत रहए जे अिरĠदम जीक हम कोनो बकड़ी तँ निह खोिल लेने \nछिलयिĠह जे ओना कऽ फोनपर झझकािर उठल रहिथ”। \n“हूँ”। \n“आ ई सेहो बािज रहल छिल जे ओ यादवजी पर िवĂास कए धोखा खएलक”। \n“ओ”। \n“आ देवगन गेल रहए यादवजीक नवका घर”। \n“नवका घर? पुरनका घर बेिच देलिĠह की?”  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \n“निह। देवगनेक कहल कहैत छी। पुरनका घरमे यादव जीक पिहल पėी रहैत छिथĠह, वैह अहाँक गĦभीर \nİवरवाली। आ नवका घरमे नवकी चुलबुली किनयाँ रहैत छिĠह। एकटा कोढ़िचĪको देखलक देवगन। \nयादवजीक बेटा रहिĠह Ćायः”। \nगजेĠƖ ठाकुर  \nकेदारनाथ चौधरीक उपĠयास “चमेली रानी” आ माहुर  \nकेदारनाथ चौधरी जीक पिहल उपĠयास चमेली रानी २००४ ई. मे आएल । एिह उपĠयासक अĠत एिह तरहेँ \nखतम भेल जे एकर दोसर भागक Ćबल माँग भेल आ लेखककेँ एकर दोसर भाग माहुर िलखए पड़लिĠह। \nधीरेĠƖनाथ िमā चमेली रानीक समीक्षा करैत िवńापित टाइĦसमे िलखने रहिथ- “...जेना हाİय-सƛाट हिरमोहन \nबाबूकेँ “कĠयादान”क पĀात् “िŅरागमन” िलखए पड़लिन तिहना “चमेलीरानी”क दोसर भाग उपĠयासकारकेँ \nिलखए पड़तिĠह”। \n ई दुनू खěड कैक तरहेँ मैिथली उपĠयास लेखनमे मोन राखल जाएत। एक तँ जेना रामलोचन ठाकुर जी \nकहैत छिथ- “..पारस-Ćितभाक एिह लेखकक पदापर्ण एते िवलिĦबत िकएक?” ई Ćķ सĜये अनुþिरत अिछ। \nलेखक अपन ऊजŭक संग अमेिरका, ईरान आ आन ठाम पढ़ाइ-िलखाइमे लागल रहिथ रोजगारमे रहिथ मुदा \nममता गाबए गीतक िनमŭता घुिम कऽ दरभंगा अएलाह तँ अपन समİत जीवनानुभव एिह दुनू उपĠयासमे उतािर \nदेलिĠह। राजमोहन झासँ एकटा साक्षाĜकारमे हम एिह सĦबĠधमे पुछने रिहयिĠह तँ ओ कहने रहिथ जे िबना \nजीवनानुभवक रचना संभव निह,िजनकर जीवनानुभव जतेक िवİतृत रहतिĠह से ओतेक बेशी िविभžता आ \nनूतनता आिन सकताह। केदारनाथ चौधरीक “चमेली रानी” आ “माहुर” ई िसŀ करैत अिछ। चमेली रानी \nिबƅीक एकटा नव कीितर्मान बनेलक। माÿ जनकपुरमे एकर ५०० Ćित िबका गेल। लेखक “चमेली \nरानी”क समपर्ण “ओिह समƇ मैिथली Ćेमीकेँ जे अपन सĦपूणर् िजनगीमे अपन कैंचा खचर् कऽ मैिथली-भाषाक \nकोनो पोथी-पिÿका िकनने होिथ” केँ करैत छिथ, मुदा जखन अपार िबƅीक बाद एिह पोथीक दोसर \nसंİकरण २००७ मे एकर दोसर खěड “माहुर”क २००८ मे आबए सँ पूवर्िह िनकालए पड़लिĠह तखन दोसर \nभागमे समपर्ण İतंभ छोड़नाइये लेखककेँ āेयİकर बुझेलिĠह। एकर एकटा िविशƠता हमरा बुझबामे आएल \n२००८ केर अिĠतम कालमे जखन हिरयाणाक उपमुख्यमंÿी एक मास धिर िनपþा रहलाह, मुदा राजनियक \nिववशताक अĠतगर्त जाधिर ओ घुिर कऽ निह अएलाह तावत हुनकापर कोनो कायर्वाही निह कएल जाऽ \nसकल। अपन गुलाब िमāजी तँ सेहो अही राजनीितक िववशताक कारण िनपþा रहलोपर गĿीपर बैसले \nरहलाह्,क्यो हुनका हँटा निह सकल। चाहे राĔयक संचालनमे कतेक झंझिट िकएक निह आएल होए। \nउपĠयास-लेखकक जीवनानुभव एकर सĦभावना चािर साल पिहनिहए िलिख कऽ रािख देलक। भिवįयवक्ता \nकोनो टोना-टापरसँ भेनाइ संभव निह होइत अिछ वरन् जीवनानुभव एकरा सĦभव बनबैत अिछ। एिह दुनू \nउपĠयासक पाÿ चमĜकारी छिथ, आ सफल सेहो कारण उपĠयासकार एकरा एिह ढंगसँ सृिजत करैत छिथ \nजेना सभ वİतुक हुनका ĭयिक्तगत अनुभव होइĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nउपĠयासक बुजुर्आ ĆारĦभक अछैत एिहमे एतेक जिटलता होइत अिछ जे एिहमे Ćितभाक नीक जकाँ परीक्षण \nहोइत अिछ। “चमेली रानी” उपĠयासक ĆारĦभ करैत लेखक एकर पिहल परीक्षामे उþीणर् होइत छिथ जखन \nएकर लयाĜमक ĆारĦभ पाठकमे रुिच उĜपž करैत अिछ। कीितर्मुखक पाँच टा बीटाक नामकरणक लेल \nओकर िजगरी दोस कĠटीरक िवचार जे – “पाँचो पाěडव बला नाम बेटा सबहक रािख दहक। सुिभता \nहेतौ”। फेर एक ठाम लेखक कहैत छिथ जे जतेक गितसँ बच्चा होइत रहैक से कौरवक नाम राखए \nपिड़तैक। नाियका चमेली रानीक आगमन धिर कीितर्मुखक बेटा सभक वणर्न फेर एिह ƅममे अंƇेज डेĦसफोडर् \nआ रूपकुĦमिरक सĠतान सुनयनाक िववरण अबैत अिछ। फेर रूपकुĦमिरक बेटी सुनयनाक बेटी शिनचरी आ \nनेताजी रामठेंगा िसंह “िचनगारी”क िववाह आ नेताजी Ņारा शिनचरीकेँ कनही मोिदयािन लग लोक-लाजक Ņारे \nरािख पटना जाएब, नेताजीक मृĜयु आ शिनचरी आ कीितर्मुखक िववाहक वणर्न फेरसँ िखİसाकेँ समेिट लैत \nअिछ। तकर बाद चमेली रािनक वणर्न अबैत छिथ जे बरौनी िरफाइनरीक İकूलमे बोिडर्ंगमे पढ़ैत छिथ आ \nएिह कनही मोिदयािनक बेटी छिथ। कनही मोिदयािनक मृĜयुक समय चमेली रानी दसमाक परीक्षा पास कऽ \nलेने छिथ। भूखन िसंह चमेली  रानीक धमर् िपता छिथ। डकैतीक िववरणक संग उपĠयासक पिहल भाग \nखतम भऽ जाइत अिछ। \nदोसर भागमे िवधायकजीक पाइ आिक खजाना लुटबाक िववरण, जे िक पूवर् िनयोिजत छल, एिह तरहेँ \nदेखाओल गेल अिछ जेना ई िवधायक नांगटनाथ Ņारा  एकटा आधुिनक बालापर कएल बलाĜकारक पिरणामक \nफल रहए। आब ई नांगटनाथ रहिथ मुख्यमंÿी गुलाब िमिसरक खबास जे राजनीितक दाँवपेंचमे िवधायक बिन \nगेलाह। २००८ ई.क अरिवĠद अिडगक बुकर पुरİकारसँ सĦमािनत अंƇेजी उपĠयास “द ƫाइट टाइगर”क \nबलराम हलवाइक चिरÿ जे चाहक दोकानपर काज करैत िदĪलीमे एकटा धिनकक Ƒाइवर बिन फेर ओकरा \nमािर İवयं धिनक बिन जाइत अिछ, सँ बेश िमलैत अिछ आ चािर बरख पूवर् लेख एिह चिरÿक िनमŭण कऽ \nचुकल छिथ। फेर के.जी.बी. एजेĠट भाटाजीक आगमन होइत अिछ जे उपĠयासक दोसर खěड “माहुर” धिर \nअपन उपिİथित बेश Ćभावी रूपेँ  रखबामे सफल होइत छिथ।  \nउपĠयासक तेसर भागमे अहमदुĪला खाँक अिभयान सेहो बेश रमनगर अिछ आ वतर्मान राजनीितक सभ \nकुरूपताकेँ  समेटने अिछ। \nउपĠयासक चािरम भाग गुलाब िमिसरक खेरहा कहैत अिछ आ फेरसँ अरिवĠद अिडगक बलराम हलवाइकेँ \nमोन पाड़ैत अिछ। भुखन िसंहक संगी पžाकेँ गुलाब िमिसर बजबैत अिछ आ ओकरा भुखन िसंहक नांगटनाथ \nआ अहमदुĪला अिभयानक िवषयमे कहैत अिछ। संगिह ओकरा मारबाक लेल कहैत अिछ से ओ मना कऽ \nदैत छैक। मुदा गुलाब िमिसर भुखन िसंहकेँ छलसँ मरबा दैत अिछ। \nपाँचम भागमे भुखन िसंहक Əİटक चरचा अिछ, चमेली रानी अपन अƂडा छोिड़ बैńनाथ धाम चिल जाइत \nछिथ। आब चमेली रानीक राजनीितक महĜवाकांक्षा सोझाँ अबैत अिछ। िİटंग ऑपरेशन होइत छिथ आ गुलाब \nिमिसर घेरा जाइत छिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nउपĠयासक छठम भाग मुख्यमंÿीक िनपþा रहलाक उपराĠतो माÿ फैक्ट फाइंिडंग कमेटी बनाओल जएबाक \nचरचा होएबाक अिछ जे कोिलशन पोिलिटक्सक िववशतापर िटĢपणी अिछ। \n  \nउपĠयासक दोसर खěड “माहुर”क पिहल भाग सेहो घुिरयाइत-घुिरयाइत चमेली रानीक पाटŰक संगठनक चारू  \nकात आिब जाइत अिछ। İÿीपर अĜयाचार, बाल-िवधवा आ वैĮयावृिþमे ठेलबाक संगठन सभकेँ लेखक अपन \nिटĢपणी लेल चुनैत छिथ। \nमाहुरक दोसर भागमे गुलाब िमिसरक राजधानी पदापर्णक चरचा अिछ। चमेली रानी Ņारा अपन अिभयानक \nसमथर्नमे नक्सली नेताक अƂडापर जएबाक आ एिह बहžे समİत आĠदोलनपर लेखकीय दृिƠकोण, संगिह \nबोनक आ आिदवासी लोकिनक सिचÿ-जीवĠत िववरण लेखकीय कौशलक Ćतीक अिछ। चमेली रानी लग फेर \nरहİयोľाटन भेल जे हुनकर माए कनही मोिदयाइन बƂड पैघ घरक छिथ आ हुनकर संग पटेल Ņारा \nअĜयाचार कएल गेल, चमेली रानीक िपताक हĜया कऽ देल गेल आ बेचारी माए अपन िजनगी कनही \nमोिदयाइन बिन िनवŭह कएलिĠह। ई सभ गप उपĠयासमे रोचकता आिन दैत अिछ। \nमाहुरक तेसर भाग फेरसँ पचकौड़ी िमयाँ, गुलाब िमिसर, आइ.एस.आइ. आ के.जी.बी.क षडयĠÿक बीच रहİय \nआ रोमांच उĜपž करैत अिछ।  \nमाहुरक चािरम भाग चमेली रानी Ņारा अपन माए-बापक संग कएल गेल अĜयाचारक बदला लेबाक वणर्न दैत \nअिछ, कैक हजार करोड़क सĦपिþ अएलासँ चमेली रानी सĦपž भऽ गेलीह। \nमाहुरक पाँचम भाग राजनैितक दाँव-पेंच आ चमेली रानीक दलक िवजयसँ खतम होइत अिछ। \nिववेचन: उपĠयास िवधाक बुजुर्आ आरĦभक कारण सवŮतीजक “डॉन िक्वक्जोट”, जे सÿहम शताĤदीक \nĆारĦभमे आिब गेल रहए, केर अछैत उपĠयास िवधा उžैसम शताĤदीक आगमनसँ िकछु समय पूवर् गĦभीर \nİवरूप ĆाĢत कऽ सकल। उपĠयासमे वाद-िववाद-सĦवादसँ उĜपž होइत अिछ िनबĠध, युवक-युवती चिरÿ \nअनैत अिछ Ćेमाख्यान, लोक आ  भूगोल दैत अिछ वणर्न इितहासक, नीक- खराप चिरÿक कथा सोझाँ अबैत \nअिछ। कखनो पाठककेँ ई हँसबैत अिछ, कखनो ओकरा उपदेश दैत अिछ। माक्सर्वाद उपĠयासक सामािजक \nयथाथर्क ओकालित करैत अिछ। Ąायड सभ मनुक्खकेँ रहİयमयी मानैत छिथ। ओ सािहिĜयक कृितकेँ \nसािहĜयकारक िवĮलेषण लेल चुनैत छिथ तँ नव Ąायडवाद जैिवकक बदला सांİकृितक तĜवक Ćधानतापर \nजोर दैत देखबामे अबैत छिथ। नव-समीक्षावाद कृितक िवİतृत िववरणपर आधािरत अिछ। \nजीवनानुभव सेहो एक पक्षक होइत अिछ आ दबाएल इच्छाक तृिĢतक लेल लेखक एकटा संसारक रचना \nकएलिĠह जािहमे पाठक यथाथर् आ काĪपिनकताक बीचक आिड़-धूरपर चलैत अिछ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \n३.पń \n३.१. िनिमष झा बुŀ आ आतंक \n३.२.Ĕयोित-  \n३.३. पंकज पराशर  \nिनिमष झा \n  \nबुŀ आ आतंक \n  \nअणु बमक िवİ फोटक बाद \nभयाउन वातावरणमे \nआĜ माक शािĠ त निह खोजू । \n  \nरक्तपातक बाद, शूĠ य आकाशमे \nखुशीक चुĦ बन निह करू  । \n  \nओ अहाँक भूल हैत, महाभूल  \nरणभूिममे \nिवĮ व शािĠ तक नारा लगायब ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \n  \nओ अहाँक भूल हैत \nतोपक गोलामे \nभातृĜ वक सĠ देश खोजब । \n  \nघृणा आ İ वाथर्क सागरमे \nिवĮ व बĠ धुĜ वक शंखघोष िकए करै छी \nिहंसा आ आतंकक बीच \nगौतम बुŀक सĠ देश \nिफका रहत । \n  \nअपन फुिसयाएल आदर्शकेँ \nबनाबटी ढोĻ सँ निह झाँपू \nसमय बहुत आगू बिढ़ गेल अिछ । \nİ वाथŰ आ ĭ यिक्तĜ ववादी समाजमे \nकृिÿम आदशर्क वीजारोपण निह करू  \nअहाँक आदशर् सभ \nकालान्  तरमे \nअहीँकेँ डिसलेत ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nिवńाधन-Ĕयोित झा चौधरी \nिवńाधन \nिवńा धन कतेक अनमोल \nसोन चांदी सऽ कोना तौलायत \nकेहेनो संकट आऽ Ģ ्रालय आबै  \nसंगे रहत निहं कतौ िबलायत \nसंचय के कोन Ģ ्रावधान \nजतेक बांटू ततेक बढ़ैत जायत \nआऽ बॕटिनहार सब लोक सऽ \nसĦमान एवम् Ģ ्राशंसा सेहो पायत \nअथाह सागर अिछ िवńाके \nमंथन करै बला भने अघायत \nमुदा अिह अनĠत भěडारक \nथाह कोनाकऽ िकयो पायत \nज्ञानक संसारक सĦपूणर् िवधाके \nज्ञाता बनऽ जॕ िकयो चाहत \nअपन लŞयक ĆािĢतमे \nएक जीवन के तुच्छ पायत   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nडॉ पंकज पराशर-  \nरावलिपंडी \n---------------------- \n(एक) \nरावलिपंडी सँ आइयो बहुत दूर लगैत छैक लाहौर \nबहुत दूर... \nजतय İवतंÿता केर समवेत İवर  \nĆचंड नरमेधक अनंत इितहास मे बदिल गेल छल \n  \nदूर-दूर होइत समय मे अनघोल करैत  \nअनंत İवर-āृंखला... \nजेहो सब छल िनकट  \nसे दूर भेल जा रहल अिछ \nदूर-दूर होइत बहुत िकछु  \nिवलीन भेल जा रहल अिछ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nचारू  िदशा मे टहलैत इंसाफी मरड़ आ छड़ीदार लोकिन  \nइंसाफ करबाक लेल अपİयांत  \nवतर्मान सँ भिवįय धिर आĂİत होइत  \nअगुताएल छिथ इितहासो मे घुिर कए इंसाफ करबाक लेल \n  \n(दू) \n  \nजखन हम फोन पर होइत छी खांटी मातृभाष्ी \nमायक लेल बजैत िचंताहरण बोल \nआ िक टैसी रोकैत Ƒाइवर करीम खान  \nअिवĂास आ आĀयर् भरल İवर मे पुछैत अिछ- \n-भाय तॲय िहंदुİतानी छहो? \nहमरा अबा सँ तनी िमलभो-हुिन बोलइ छिथन इएह बोली \nजे तॲय अखनी बोलइ रहो \nआ शनैः शनैः पसिर जाइत अिछ हमरा टैसी मे आकुल-ĭयाकुल  \nअिवभािजत देशक भागलपुर आ मुंगेर   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nलाहौरक बाट मे  \n  \n(तीन) \nहमरा डाकघरक मोहर मे आइयो कायम अिछ मुंगेर \nआ एतय कतरनी धानक चूड़ा मोन पाड़ैत करीम खानक वृŀ िपता \nदुिनया सँ जयबा सँ पूवर् एक बेर  \nजाइ चाहैत छिथ अपन देसकोस \nएकटा देश भेटबाक बादो ओ तकैत छिथ  \nअपन देसकोस \n  \nअपन देस सँ नगर-नगर बौआइत कइक कोस  \nहम पहुँचल छी रावलिपंडी  \nजतय आइयो पछोड़ धयनेँ अिछ  \nदेसकोस \n  \nकोस-कोस पर पिरवितर्त होित पािन   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nएतेक कोस दूर ओिहना लगैत अिछ  \nजेहन अपन गाम केर इनारक  \nआ दस कोस पर पिरवितर्त होइत बोली  \nसािठ-एकसठ बरखक बादो ओहने लगैत अिछ \nजेहन आजुक भागलपुरक  \n  \nहम तकैत छी इितहास िदस \nआ सामूिहक İमृित सँ िवलीन इितहास हमरा िदस  \nजे भेटैत अिछ हमरा कइक कोस दूर रावलिपंडी मे \n  \n(चािर) \n  \nजतय एके संग घिट रहल अिछ अनेक घटनाचƅ \nगहूमक िचकस लेल तनाइत ए.के-सैंतािलस \nसैंतािलस सँ सैंतािलसक चƅवृिŀ देखैत  \nठाम-ठाम सँ आयल रावलिपंडीक िकछु वृŀजन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nउच्चिरत करैत छिथ मंÿ जकां- \nइİलामाबाद \nइİलाम-आबाद \nआह...बाद \nआबाद लोकक बीच \nसब बबŭद \n  \n(पांच) \n  \nबाघाक बाधा ƙŌांडक संपूणर् बाधा सँ बेशी मोसिकल छैक नुनू \nतॲय अइलहो हमरा सँ मुलाकात करलहो... \nिमल िवलीन होइत अİसी बरखक जमकल नोर मे  \nहमरा माÿ लहो...लहो...लहो...केर सृिƠक सब सँ आिदम İवर पंचम मे  \nभागलपुरक सामूिहक İमृित सँ िवलीन इितहासक \nजीवंत कथा वतर्मानक कैनवास पर पसिर रहल छल! \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \n \n \nकला आ संगीत िशक्षा \n हृदय नारायण झा, आकाशवाणीक बी हाइƇेड कलाकार। परĦपरागत योगक िशक्षा ĆाĢत। \nिमिथलाक लुĢतĆाय गीत  \n \nिववाह संİकारक लुĢतĆाय गीत  \n  \nिमिथला मे अĜयंत ĭयापक रहल अिछ  िववाह संİकार गीतक परंपरा । िववाहपूवर्िह सॅ गीतक रीत अिछ   \nिमिथलाक लोक जीवन मे । िववाह योग्य कĠयाक हेतु जखन सुयोग्य वर खोजऽ लेल िपता आ अĠय संबंधी \nलोकिन जाइत छिथ तखन जे गीत गाओल जाइत अिछ से सĦमर ,कुमार ,लगन आिद गीतक नाम सॅ जानल \nजाइत अिछ । एहने एकटा सĦमर के बानगी अिछ जकर िवषय सीता İवयंवर सॅ संबंिधत     अिछ ।  \nिमिथलाक बेटी रूप  मे सवर्माĠय सीताक िववाहक ओ सĦमर एखनहुॅ बीज रूप  मे ,लोककěठ मे  \nसुरिक्षत िकĠतु लुĢतĆाय अिछ । से गीत अिछ -  \n  \n जानिक अंगना बहारल धनुखा उठाओल हे । आहे पड़ल िपता मुख दृिƠ िपता Ćण ठानल हे ।।  \n  राजा राज ने भावय भाखिथ रानी हे । आहे बेटी िबयाहन जोग सुजोग वर खोजह हे ।।   \n  जे इहो धनुखा कॅे तोड़त देव लोक साक्षी हे। आहे राजा हो आ िक रंक तािह देव जानिक हे ।।  \n  देश िह िवदेश केर भूप İवयंवर आयल हे । आहे धनुखा तोड़ल सीरी राम मंगल धुिन बाजल हे ।।  \n  \nिववाह सुिनिĀत भेला पर आंगन मे लगनक गीत गेबाक परंपरा रहल अिछ । िववाह सॅ पूवर् कĠया क जे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nकोनो िवध बेवहार होइत अिछ तािह मे लगनक गीत İÿीगण लोकिन Ņारा समूह मे गाओल जाइत अिछ । \nएहन पारंपिरक गीतक पद आ धुन आबक िववाह संİकार मे लुĢतĆाय अिछ । लोककěठ सॅ ĆाĢत एहने \nएकटा गीत अिछ -   \n  \nराजा जनक जी किठन Ćण ठानल आहो राम रामा । दुअरिह राखल धनुिखया हो राम रामा ।। \nजे इहो धनुखा केॅ तोिड़ नराओत आहो राम रामा । सीता केॅ ĭयािह लय जाएत आहो राम रामा ।।  \nदेश िह िवदेश केर भूप सब आएल आहो राम रामा । धनुखा केॅ छुिब छुिब जाय आहो राम रामा ।।  \nलंकािधपित राजा रावण आएल आहो राम रामा । ओ हो रे घुमल आिध बिटया हो राम रामा ।।  \n मुिन जी के संग दुई बालक आएल आहो राम रामा । धनुखा तोड़ल सीरी राम आहो राम रामा।।  \n  \n िववाहक संबंध िनिĀत कऽ बाबा अबै छिथ आ िववाहक दहेज आ अĠय अनुơान सभक िचĠता मे सोचैत \nआॅिख मूिन  िबछान पर पिड़ रहै छिथ । आंगन मे सभक मोन मे िववाह सुिनिĀत हेबाक आनĠद आ उĜसाह \nअिछ । इ देिख बेटी केॅ िजज्ञासा होइ छै ओ बाबा सॅ  हुनक एिह भावक कारण पुछैत अिछ । एिह भावक \nएकटा ‘ कुमार ‘गीत अिछ जािह मे बाबा आ बेटी िववाहक संबंध मे परİपर िजज्ञासाक समाधान   अिछ। \nपारंपिरक कुमार गीतक से पद आ धुन लुĢतĆाय अिछ । ओहने एकटा गीत अिछ -  \nबेटी- निदया के तीरे तीरे बाजन बाजल िकए बाबा सूतह िनिचĠत हे । \nबाबा- िकछु बाबा सूतल िकछु बाबा जागल िकछु रे िबयाहक सोच हे ।। \n       के हे सĦहारत एते बिरयात , के हे करत कĠयादान हे ।  \nबेटी -भइया सĦहारत एते बिरयात , बाबा करता कĠयादान हे ।। \n       किथए िबना बाबा खीरीयो ने होअए ,कथी िबनु होम ने होय हे । \n       किथए िबना इहो सइरा अĠहार भेल , कथी िबनु होमा ने होए हे ।।  \n बाबा-दूध िबना बेटी िखरीयो ने होअए , घीउ िबनु होम ने होय हे ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \n       बेटा िबना इहो सइरा अĠहार भेल , िधया िबनु धमर् ने होय हे।।  \nिमिथलाक िववाह संİकार मे पिरछन गीतक बहुतो पारंपिरक गीत आ धुन लुĢतĆाय अिछ। ओहेन िकछु   \n धुनक पिरछन  गीतक उदाहरण एिह रूपेॅ  देखल जा सकइछ । बेटी के लछमी आ जमाय के     िवįणु  रू प \nमे ĭयक्त करैत पारंपिरक पिरछन अिछ -  \n सखी हे लछमी के दुलहा लगइ छिन कोना ? जेना िवįणु उतिर अएला अंगना ।। \n सखी हे दुलहा के चानन लगइ छिन कोना ? जेना िबजुिर तरंग िछटकु नभ ना ।।  \n सखी हे दुलहा के केस लगइ छिन कोना ? जेना साओनक Įयाम घटा घन ना ।।  \n सखी हे दुलहा के हाथ सोभय कंगना ।   जेना हिर केर हाथ सुदशर्न ना ।।  \n सखी हे नहूॅ नहॅू दुलहा चलइ छिथ कोना । जेना िसंह चलय िनरभय वन ना ।।         \nपिरछनक िबध जखन आरंभ होइत अिछ तॅ सबसॅ पिहल िबछ होइछ धुरछक अथŭत् दुलहाक \n           İवागतगीत  । एिह मे एक सोहािगन İÿी माथ पर कलश लऽ  कऽ दुलहाक समक्ष ठाढ होइत अिछ \nआ पिरछनक डाला सजओने िवधकरीक सॅग İÿीगण लोकिनक समूह धुरछक के गीत गबइत अिछ । ओिह \nगीत मे दुलहा सॅ जलपूणर् घट मे Ɩĭय   अिपर्त करबाक संकेत होइत अिछ । एहन एक गीत अिछ -   \n सुĠदिर नवेली ठािढ़ धुरछक गाबिथ हे सोहाओन लागे । \n सोना के कलिसया नेने माथ  हे सोहाओन लागे ।। \n आनĠद बधावा बाजे नृप जनवासा हे सोहाओन लागे ।  \n दशरथ िबराजिथ सुत के साथ हे सोहावन लागे।। \n सुनल अवधपित दुलहा के İवागत सोहाओन लागे ।  \n कलशा मे देल मािनक सात हे सोहाओन लागे ।।  \n तखन विशơ मुिन देल अनुशासन हे सोहाओन लागे ।  \n करू  जाय िसया के सनाथ हे सोहाओन लागे ।।    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nधुरछक के बाद जे पिरछनक िबध होइत अिछ तािह मे अरवा चाउरक पीसल चानन ,िसĠदुर , काजर , \nठऽक ,बऽक , बेसन , भालिर ,राई ,लवण आिद  िविवध उपचार सॅ सजाओल डाला  होइत अिछ िबध \nबेबहारक रीत पिरछन गीत में ĭयक्त होइत अिछ । एहने एक पिरछन अिछ -  \nसिखया परीछू दुलहा हरिष अपार हे । जेहने सलोनी धीया तेहने कुमार हे ।।  \n चानन सजाउ सिख ऊॅचे रे िललार हे । काजर लगाउ सखी नयना िकनार हे ।।  \nिनहुछू लवण राई टोनमा जे टार हे । िबहुॅसब चोराबे िचत िदअ पान डार हे ।।  \n लिखये हरैये सुिध बुिधयो  हमार हे । कनक परीछू खोिल अĠतर दुआर हे ।।  \nएहन गीत गबइत दुलहा केॅ परीिछ क  आॅगन िववाहक वेदीक समीप ल जेबाक परंपरा अिछ । दुआर सॅ \nआॅगन में Ćवेश भेला पर दुलहाक आॅगन मे İवागत होइत अिछ शुभकामनाक पिरछन गीत सॅ । एिह भावक \nशुभकामना सॅ भरल पिरछन गािब गाइिन लोकिन दुलहा दुलिहन लेल शुभ शुभ कामना गीत मे ĭयक्त करैत \nछिथ । एहन एक गीत अिछ -  \nपरीिछ िलअ वर केॅ शुभे हो शुभे दूिभ अक्षत िनछारू  शुभे हो शुभे ।। \nदिध केसर सĦहारू  शुभे हो शुभे लगाउ िनल िदठौना   शुभे हो शुभे ।। \nलागे जइ सॅ नइ टोना  शुभे हो शुभे   नीहछू लौन राई  शुभे हो शुभे ।। \nनैन करू  आॅजनाइ   शुभे हो शुभे  फूल माला सजाउ  शुभे हो शुभे ।।े \nपान बीड़ा पवाउ    शुभे हो शुभे  ƈाण बासू अतर दय  शुभे हो शुभे ।।  \nगाल सेदू िशला दय  शुभे हो शुभे   मूज लए मूिजआऊ  शुभे हो शुभे ।।  \nरही लऽ रिहयाऊ  शुभे हो शुभे धĠय सीता सहेली  शुभे हो शुभे ।। \nƙŌ पाओल घरिह मे   शुभे हो शुभे  राखु िहय कोबरिह मे  शुभे हो शुभे ।।  \nआब आगॉ  लऽ चिलयनु   शुभे हो शुभे  िबध आगॉ करिबयनु  शुभे हो शुभे ।। \n      िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nिमिथला मे  पवर्तराज िहमालय केॅ राजा , गौरी आ भगवान िशव केॅ जमाय रूप  मािन कऽ बेटीक िववाह मे \nिशव िववाहक पिरछन गीतक परंपरा समृ( रहल अिछ । िशव िववाहक एक पिरछन अिछ -  \nशुभ िदन लगन िबयाहन गौरी बिन ठिन दुलहा अएला हे ।  \nकंठ गरल नर उर िसर माला कंठ नाग लपटएला हे ।। शुभ िदन लगन ..... \nभाल ितलक शिशपाल लगैला जटा मे गंग बहएला हे ।  \nबूढ़ बड़द असवार सदािसब डमरू  िडिमक बजएला हे ।। शुभ िदन लगन ..... \nभूत परेत डािकन सािकन संग जोिगन नाच नचएला हे ।  \nअĠहरा लुलहा बिहरा लंगरा अगिनत भेस सोभएला हे ।। शुभ िदन लगन ...... \nİवान सुगर िसर जाल मुखर तन संग बिरयितया लएला हे ।  \nनगरक लोक सब सुिन सुिन बाजिन कोठा चिढ़ कऽदेखएला हे ।। शुभ िदन लगन ..... \nबजर परौ बिरयात भयंकर सब कोई देिख पड़ैला हे ।  \n साहस किर सब सिखयन संग भए पिरछन मैना कएला हे ।। शुभ िदन लगन ..... \nनाग छोड़ित फुफुकार डेरएला खसित पड़ित घर अएला हे ।  \nसब बिरयितया हुलसित छितया सब जन बासा गएला हे ।। शुभ िदन लगन.....  \nकĠयादानक वैिदक कमर्काěडीय िविधक बीच कĠयादानक गीतक परंपरा सेहो नवतुिरया पीढ़ीक बीच लुĢतĆाय \nअिछ । एहन गीत मे िशव पावर्तीक िववाहक कĠयादान गीत गेबाक परंपरा अिछ । एहन एक गीत   अिछ -\n देिखयनु देिखयनु हे बिहना \nजनक सुनयना मिणमंडप पर सुता दान दए ना ।। \nजनु मएना िहमिगिर पुिन अएला पुěय सुकृत  अयना ।  \nदेखु दुलह दुलिहन  के जोड़ी चारू  रती मएना ।।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nपुलिकत तन हुलसैछ मगन मन फूटिन निह बएना । \nकर पर करतै पर फल अक्षत  शंख सुसोहय ना ।। \nसदानंद मृदु मंÿ पढ़ाविथ करिथ लोक िविध ना ।  \nिसयाराम वाĜसĪय भाव रस िहय मे उमड़य ना ।।  \nदेिखयनु देिखयनु हे बिहना ।।  \nसीता राम िववाहक  जे कĠयादान गीत अिछ तािह मे बेटीक िवयोगक करूणा  भाव ĭयक्त  अिछ । बेटीक \nĆित माएक भाव एहन गीत मे ĭयक्त होइत अिछ । मुदा आबक िववाह मे ई गीत सभ लुĢतĆाय अिछ । \nकĠयादानक एहन एक गीत अिछ - \nजॅिघया चढ़ाए बाबा बैसला मěडप पर बाबा करू  ने धीया दान हे । \nवर कर कंजतर ललीकर ऊपर ताही मे सोहत फल पान हे ।।  \nगुरू  विशơ जी मंÿ उचारिथ मंÿ पढ़िथ सीरी राम हे । \nसब सिखयन  िमिल मंगल गाबिथ  फुलबिरसत  वहु वार हे ।।  \nिससिक िससिक कानिथ मातु हे सुनैना आब बेटी भेल वीरान हे । \nजािह बेटी लेल हम नटुआ नचओलहुॅ सेहो बेटी भेल मोर वीरान हे ।।  \nचुपे रहू चुपे रहू मातु हे  सुनयना  ई िथक जग बेवहार हे ।।  \n  \nबिरयातीक भोजनक समय मे Ćचिलत ‘जेवनार ‘ गीत सेहो लुĢतĆाय अिछ । परंपरा सॅ ई Ćचलन रहल जे \nजखन बिरयाती भोजन जेमय बैसिथ तॅ हुनक İवागत जेवनार गीत सॅ कएल जाए । एिह गीत मे     हाİय  \nिवनोदक शĤद ,İवर आ Ćİतुित सॅ पिरपूणर् बिरयातक भोजन सेहो देखऽ जोग होइत छल । आब ओहन पद \nसभक गायन लुĢतĆाय अिछ । ओहने एकटा ‘जेवनार‘ गीत अिछ - \n भोर भए िमिथलापित मंिदर समधी जेमन आयो जी ।।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \n खोआ के िगलाबा बना के बरफी के इटावा जोरायो जी ।  \n इमरती िजलेबी के जॅगला लगायो गुलजामुन के खंभा लगायो जी ।। भोर भए.... \n पापड़ के सखी छवनी छवायो िनमकी के फाटक बनायो जी । \n दही चीनी के चूना पोतायो रिच रिच महल बनायो जी ।। भोर भए ...... \n पूड़ी कचैड़ी िबछौना िबछायो मलपूआ के चनमा टॅगायो जी ।  \n लƂडू के लटकन लटकायो  खाजा के झाड़ लगायो जी ।। भोर भए .... \n मंिदर मे बइसल समधी जन बाजे आनĠद बधाबा जी ।  \n छĢपन भोग बþीसो बेअंजन भिर भिर सोने के थारी जी ।।  \n भोर भए िमिथलापित मंिदर समधी जेमन आयो जी ।। \nदुलहा मे धैयर् ,िवनƛता आ सिहįणुताक भाव जगाबऽ लेल ‘डहकन ‘गीतक परंपरा रहल अिछ । माĠयता \nअिछ जे िमिथला मे भगवान āीराम सेहो िववाह मे मैिथलानीक गािर सुिन कऽ Ćसž भेल छलाह तेॅ ई  परंपरा \nिनबŭध Ćचिलत रहल । āी राम लला केॅ जे गािर डहकन मे सूनऽ पड़लिन तकर पद अिछ -  \n राम लला सन सुĠदर वर केॅ जुिन पिढ़यनु िकयो गािर हे ।।  \n केवल हास िवनोदक पुिछयनु उिचत कथा दुई चािर हे ।। राम लला .... \n Ćथम कथा ई पुिछयनु सजनी गे कहता कनेक िवचािर हे ।  \nगोरे दशरथ गोरे कोिशĪया राम भरत िकए कारी हे । । राम लला ....    \n सुनु सखी एक अनुपम घटना अचरज लागत भारी हे ।  \nखीर खाय बेटा जनमओलिन अवधपुरी के नारी हे ।। राम लला .... \nअकथ कथा की बाजू सजनी हे रघुकुल के गित Ġयारी हे ।  \nसािठ हजार पु़ÿ जनमओलिन सगरक नािर िछनारी हे ।।  राम लला .....  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nिमिथला  मे दुलहा सॅ हॅसी मजाकक परंपरा सेहो डहकन गीत मे अिछ । दुलहाक समक्ष िववाहक िविवध \nिवध बेवहार सĦपž कराबऽ लेल उपिİथत गाइिन लोकिन डहकन गािब कऽ दुलहा सॅ मजाक करैत   छिथ \nआ सब लोक हठाका  लगाकऽ एकर आनंद लैत अिछ । एहने एक गीत मे दुलहा के संबोिधत गाइिन \nलोकिनक भाव अिछ - \nदुलहा गािर ने हम दइ छी बेवहार करइ छी । हĦमर बाबा छिथ कुमार अहॉ के दाई मॉगइ छी ।।  \nदुलहा गािर ने हम दइ छी एकटा बात कहइ छी । हĦमर बाबू छिथ कुमार अहॉ के माई मॉॅगै छी ।।  \nदुलहा गािर ने हम दइ छी एक िवचार पूछै छी । हĦमर भइया छिथ कुमार अहॉ के बिहन मॉगै  छी ।।  \nिववाहक पĀात् दुलहा दुलिहनक शयन कक्ष कोहबर मे चािर िदन तक रहबाक जे परंपरा अिछ तकर पोषण \nकरैत अिछ कोहबर गीत । एिह तरहक गीत मेे कोहबरक िबलक्षण वणर्न होइत अिछ जे दुलहा दुलिहन मे \nपरİपर Ćेम भाव केॅ बढ़ाबऽ बला भाव जगबइत अिछ । सीता रामक कोहबर गीत िमिथलाक िववाह संİकार \nगीत मे िवशेष Ćिस( रहल अिछ । मुदा आब ई गीत आ धुन लुĢतĆाय अिछ । एहने एक गीत अिछ -  \n   कंचन महल मिणन के िदयरा कंचन लागल केबाड़ रे बने बॉस के कोहबर ।।  \n गज दĠत सेज आ फूलक िबछौना । रतन के बनल āृंगार रे बने बॉस के कोहबर ।।  \nतािह पर सूतिथ रघुवर दुलहा । सीता दुलिहन संग बाम रे बने बॉस के कोहबर ।।  \n यॲ मुख फेिर सोवे रघुवर दुलहा । दुलिहन सोवे किर मान रे बने बॉस के कोहबर ।।  \n दुलहा दुलिहन अंग परिस परİपर । हरिष  नयन जल छाय रे बने बॉस के कोहबर ।।  \n  \nिमिथला मे िववाह संİकारक अिभž अंग अिछ मधुāावणी । एिह पवर् मे नविववािहता तेरह िदनक वर्त \nअनुơान एकभुक्त पूवर्क करैत छिथ । िनĜय िदन अपराƩ मे फूल लोिढ़ कऽआनबाब परंपरा अिछ । एिह \nपरंपरा मे गाम भिरक नविववािहताक टोली फूल लोढ़बाक गीत गािव मनोरंजनपूवर्क वर्त िनơाक पालन करैत \nअिछ । नाग नािगनक पूजा कएल जाइत अिछ तािह बीच िबसहाराक गीत गाओल जाइत अिछ । ई दूनू \nतरहक गीत आब लुĢतĆाय अिछ ।  फूल लोढ़ऽ सॅ संबंिधत गीत अिछ - \nदुई चािर सखी सब सामर गोिरया कुसुम लोढै़ लेै चलिल मािलन फुलविरया कुसुम लोढ़ै लए   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nचलली मािलन फुलबिरया ।।  \n मॉग मे िसĠदुर सोभे माथे पे िटकुिलया पोिरया पोिरया ना सोभे अॅउठी मुनिरया पोिरया पोिरया ना ।  \n हाथ मे लेल सखी फूल के चॅगेिरया से रिहया चलइ ना ताके ितरछी नजिरया रिहया चलै ना ।।   \nफूल लोढ़ऽ के गौरीगीत िवशेष Ćचिलत रहल अिछ । इ गीत परंपरा सॅ आिब रहल अिछ आ वतर्मानहु मे \nĆचिलत अिछ मुदा नवतुिरया पीढ़ीक बीच लुĢतĆाय अिछ । एहन एक गीत अिछ -  \nगौरी फूल लोढ़ऽ गेली फुलबिरया संग मे सहेिलया ना ।।  \n केओ सखी आगॉ आगॉ चलली केओ सखी पाछॉ पाछॉ चलली ।  \n केओ सखी बीचे बीचे गेली फुलबिरया संग मे सहेिलया ना ।।  \n राधा आगॉ आगॉ चलली सीता पाछॉ पाछॉ चलली ।  \nगउरी बीचे बीचे चलली फुलबिरया ।। संग मे... \nकेओ सखी डाली भिर लोढ़लिन केओ फुलडाली भिर लोढ़लिन   \nकेओ सखी लोिढ़ लेलिन भिर फूल डिलया ।। संग मे..... \nराधा डाली भिर लोढ़लिन सीता फुलडाली भिर लोढ़लिन   \nगउरी लोिढ़ लेलिन भिर फूल डिलया ।।संग में.....  \nकेओ सखी कृįण वर मॉगलिन केओ सखी राम वर मॉगलिन  \nकेओ सखी मॉिग लेलिन तपसी िभखिरया ।। संग मे..... \nराधा कृįण वर मॉगलिन सीता राम वर मॉगलिन  \nगउरी मॉिग लेलिन तपसी िभखिरया संग में सहेिलया ना ।। \nमधुāावणी पूजा मे पवनइितन जखन नाग नािगनक पूजा करइ छिथ तखन हुनक सुहागक शुभकामना ĭयक्त \nकरइत िबषहारा गीत गेबाक परंपरा अिछ ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nिवषहारा गीत  \nकथी के घइला िबषहिर कथीके गेरूिल  राम कथी केर डोरी सॅ भरब िनरमल जल ।।  \nसोना के घइला िवषहिर रूपा  के गेरूिल  राम रेशमक डोरी सॅ भरब िनरमल जल ।। \nघइला भिर भिर िबषहिर असरा पुराएब राम एिह पर नाग बाबूू करिथ असनान ।।  \n ओिह पार िबषहिर माइ रोदन पसार राम छोरू  छोरू  आहे नाग आॅचर हमार ।।  \n  राम रोबइत होयतीह सेवक हमार ।।  \n लबे लब नबेिरया भइया लबे बॉस खेब राम कोने भइया खेबनहार िकये होयती पर ।।  \n लबे लब नबेिरया भइया लबे बॉस खेब हे भैरव भइयार खेबनहार िबसहिर होयती पार।।  \nजिहना जुड़ाएिल सुहबे तिहना जुड़ाउ राम तोरो कĠत जीबउ गेे सुहबे लाख बिरस ।। \nलुĢतĆाय अिछ िववाह संİकारक समदाउन  । समदाउनक गायन बेटीक िŅरागमनक अवसर पर İÿीगण \nलोकिनक समवेत İवर मे होइत अिछ । नवतुिरया पीढ़ीक बीच करूणा  Ćधान उदासी ओ समदाउन      \nगीतक पद आ भास Ćायः लुĢतĆाय अिछ । दू िविभž भासक गीत उĪलेखनीय अिछ -  \nगोर लागूूॅ पैयॉ परूॅ  सुरूज  गोसइयॉ बेटी केे जनम जुिन देब ।।  \n बेटी के जनम जुिन देब हे िवधाता िनरधन कोिख जĠम जुिन देब ।।  \n िनरधन कोिख जĠम जॅओ देब हे िवधाता रूप  अनूप जुिन देब ।।  \n रूप  अनूप  जॅओ देब हे िवधाता  पुरूख  मुरूख  जुिन देब ।।  \nकहिरया भासक एक समदाउन मे  सीताक निहरा सॅ िबछोहक करूणा  भाव ĭयक्त अिछ  -  \nसुभग पिवÿ भूिम िमिथला नगिरया । हमरा केॅ कहॉ नेने जाइ छेॅ रे कहिरया ।  \nबेला ओ चमेली चĦपा मालती कुसुम गाछ । आब कहॉ देखबई हाय रे कहिरया।।  \nसुĠदर सुĠदर वन सुĠदर सुĠदर घन सुĠदर सुĠदर सब बाट रे कहिरया ।    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nकेरा ओ कदĦब आम पीपर पलास गाछ । आब कहॉ देखबइ हाय रे कहिरया ।। \nिकनकर नयना सॅ गंगा नीर बिह गेल िकनकर हृदय कठोर रे कहिरया । \nमाएक नयना सॅ गंगा नीर बिह गेल  बाबू के हृदय कठोर रे कहिरया ।।  \nकेिह  मोरा सॉठल पउती पेटिरया । केिह मोरा देल धेनु गाय रे कहिरया ।  \n माए मोरा सॉठल पउती पेटिरया । बाबू मोरा देल धेनु गाय रे कहिरया ।।  \n बाबा के मुॅह हम देखबइ कोना आब काकी कोना िबसरब हाय रे कहिरया । \nभाइ भतीजा आओर सिखया सलेहर आब कहॉ देखबई हाय रे कहिरया ।।  \nआगॉ आगॉ रामचĠƖ पाछॉ भाइ लछुमन पहुॅिच गेल झटपट अवध नगिरया।  \n महल मे कोिसला रानी आरती उतारए लगली अयोğया बाजए बधाई रे कहिरया।।  \nिमिथला के ĭयावहािरक लोकगीत मे परİपर सहयोग एवं āम Ćधान गीत ‘लगनी ‘;जॅतसार ŀ गृहİथीक \n अिभž अंग रहल अिछ ।  ई गीत जॉत चलबइत दू İÿीक İवर मे गायनक परंपरा रहल अिछ । लगनी \nगीत भिक्तभाव ,करूणा  आ ĭयवहार Ćधान हेबाक कारणेॅ परİपर संबंध के समृ( बनेबा मे सहायक   अिछ । \nमशीनीकरणक युग मे जॉतक चलन Ćायः बĠद भऽ गेल ,मुदा दूर देहात मे एखनहुॅ कतहुॅ कतहुॅ लोक कěठ \nमे सुरिक्षत अिछ लगनीक गीत आ  एकर भास । राधाकृįण भिक्त पर आधािरत िकछु लगनी गीत साहेबदास \nपदावली  सॅ संकिलत कए Ćİतुत अिछ । \n;1ŀ \nबसहुॅ वृĠदावन मोर जीवन धन  \nआ रे काĠहा सुिन सुिन छितया मोरा सालय रे की ।।  \nजॱ तोहें जएबह हिर  िजयबइ ने एको घड़ी  । \nआ रे काĠहा हमर सपथ  तोिह माधव रे की ।।  \nजाहु जुिन मधुबन तेिज कहुॅ मोहन ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nआ रे काĠहा हमर सपथ तोिह माधव रे की ।।  \nकंस के जान हॅित  दइए अधम गित ।  \nआ हे राधा  साहेब आओत कृįण माधव रे की ।। \n  \n;2ŀ  कािह कहब दुःख वचन ने आबए मुख ।  \n     आ रे उधो धइरज धएलो निह जाइछ रे की ।।  \n     िकए तेिज हिर गेल कुबुजी अधीन भेल ।  \n     आ रे उधो  केओ ने कहए एिह गोकुल रे की ।।  \n     शरण धएल जिĠह दुःख न पाओल तिन ।  \n     आ रे उधो सĜय िनगम गुण गाओल रे की ।।  \n     कत गुण गएबउ कत िनत हम रोएबउ । \n     आ रे उधो कओन साहेब  हिर आनब रे की ।।   \n  \n;3   \n     कत दूर मधुपुर जतए बसए माधव । आ रे सजनी  वन वन माधव मुरली टेरए रे की ।।  \n     अनबो  मे चनन  काठी  िलखबो मे भाित भाित । आ रे सजनी  दुख सुख िलिखयो बनाइए रे की ।। \n     एक अंिधयारी राित हिर िबन फाटय छाती । आ  रे सजनी कोइली शबदे िहया मोरा सालय रे की ।। \n     साहेब गुिन गुिन  बैसलहुॅ िसर धुिन । आ रे सजनी जगत जीवन िनयरायल रे की ।।  \nिमिथला मे Ćचिलत )तुĆधान गीत मे  मलार  गीत आ धुन सेहो लुĢतĆाय अिछ ।  िमिथला मे मलार   गीतक \nपरंपरा समृ( रहल अिछ । वतर्मान मे मलारक ओ गीत आ धुन  लुĢतĆाय अिछ । मलार गीतक  िकछु पद  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nसाहेबदास पदावली सॅ  संकिलत Ćİतुत अिछ । \n  \n;1ŀ  \n    अली रे Ćीतम बड़ िनरमोिहया ।।  \nआतुर वचन हमर निह मानए । परम िवषम भेल रितया ।।  \nकॉपत देह घाम घिम आवत । ससिर खसत नव सिरया ।।  \n आवत वचन िथर निह आनन । बहत नीर दुहू अॅिखया ।।  \n रमानĠद भािमिन रहूॅ िथर भए । सुख बीच कहू दुःख बितया ।।  \n  \n;2ŀ  \nहे उधो िलखब कओने िविध पाती ।।  \nअंचल पÿ नयन जल काजर । नख िलिख निह िथर छाती ।।  \nचĠƖ िकरण बध करत एतय िपय । ओतय रहहु िदन राित ।।  \nरेशम वसन कनक तन भूषण तेसर पवन िजबघाती ।।  \nकहिथ रमानĠद सुनु िवरिहिन तोहे । आओत Įयाम  िवरहाती ।।  \nहे उधो िलखब कओने िविध पाती ।।  \n  \n;3ŀ \nहे उधो बड़ रे चतुर घटबरबा  ।।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nदूर सॅ बजओलिन नाव चढ़ओलिन । खेिब लए गेल मॅझधरबा ।। \nनाव िहलओलिन मोिह डेरओलिन । कएलिन अजब िखयलबा  ।।  \nआॅचर धएलिन मोिह िझकझोरलिन । तोड़लिन गजमोित हरबा।।  \nसुकिवदास कह तुĦहरे दरस को । जुग जुग जीबए घटबरबा ।।  \n  \nĆेम ,āृंगार आ रित भावक अिभĭयिक्त सॅ पिरपूणर् बटगमनी गीतक परंपरा सेहो लुĢत Ćाय अिछ । ओना \nएखनहु मांगिलक अनुơान मे जखन İÿी गण लोकिनक समूह Ƈाम देवता िडहबार,ƙŌİथान , मािटमंगल , \nआम महु िबयाह आिद िविध लेल  ढोल िपपही  बाजा के संग िनकलैत छिथ तॅ बाट मे बटगमनी गीत गबइ \nछिथ । मुदा नब पीढ़ीक मैिथल ललनाक बीच ओिह उमंग उĜसाह आ ĆगĪभताक अभाव तॅॅॅ अिछए ,ओहन \nगीतक Ćित उदासीनताक कारणेॅ  ओ बटगमनी गीत सभ लुĢत Ćाय अिछ । ओहने िकछु      संƇिहत बटगमनी \nĆİतुत अिछ ।  \nİनेहन , चुĦबन , आिलंगन ,राग आ अनुराग युक्त संभोगक वणर्न नाियकाक उिक्त मे Ćİतुत बटगमनी अिछ \n- \n  कॉच कली पहु तोड़िथ सजनी गे , लए कोरा बैसाए सजनी गे ।।  \nअधर सुधा सम पीबिथ सजनी गे , यौवन देिख लोभाय सजगी गे ।।  \nलए भुजपाश  बािĠह दुनू सजनी गे, जखन करिथ बरजोिर सजनी गे ।।  \nतखनुक गित की किहए सजनी गे, पहु भेल किठन कठोर सजनी गे ।।  \n निह निह जॱ हम भाखब सजनी गे , तौ रािखए मन रोख सजनी गे ।।  \nपित जखन बहुतो िदन पėी केॅ िवरह मे ĭयाकुल केलाक बाद अबैत अिछ तॅ पित सॅ िमलनक उĜसाह  \nकेहन भऽसकैत अिछ ? बहुत िदनक बाद परदेश सॅ आएल पित सॅ िमलन हेतु की की तैयारी आ साज \nāृंगार करबाक उĜकंठा होइत अिछ , तकर वणर्न करैत बटगमनी अिछ - \nकतेक िदवस पर Ćीतम सजनी गे आएल छिथ पहु मोर सजनी गे ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \nमन दए नेह लगाएब सजनी गे , रिच रिच अंक लगाएब सजनी गे ।।  \nपहु िथक चतुर सयानिह सजनी गे , हम धिन अंक लगाएब सजनी गे ।।  \nई िदन जॱ हम काटब सजनी गे , तखन करब बर गान  सजनी गे ।।  \nगािब सुनेबिन हुनकहुॅ सजनी गे , पहु करता बड़ मान सजनी गे ।। \n \n  \nबालानां कृते- 1. मğय-Ćदेश याÿा आ 2. देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n1. मğय Ćदेश याÿा \nचािरम िदन ः \n26 िदसĦबर 1991  \nआइर् भाेरे जĪदी उठीकऽ हम उिमर्ला दीदी संगे “जय मां नमर्दे हर” मंिदर गेलहुं।आेतय नमर्दा कुěडमे \nनहाकऽ पूजा केलहुं।āी नमर्देĂर महादेवक मंिदर कुěडक सामने छै। इर् बहुत छाेट मंिदर छै आर अकर \nफशर् पािन सऽ भरल छै।पूजाक बाद जखन घुिरक एलहुं तऽ सब उिठ चुकल छल।नाĮताक बाद पुनः \nƚमणक ƅम शुउर् भेल। \nसवर्Ģ ्राथम किपलधारा पहुंचलहुं।अतय किपल मुिनक पदिचı न उपिİथत अिछ।आेतसऽ किनये दूर पर इर् \nधारा दूधधारामे बदिल जाइत छै।किपलधारा दऽ लाेकाेिक् त छै जे नमर्दा किपलमुिनक पाछा करैत अतऽ तक \nएली आऽ जखन किपल मुिन हुनका लग िववाहक Ģ ्राİताव रखलिखन तऽ आे भािग गेली।किपलमुिन आेतै \nठार रिह गेलाह।जतऽ हुĠकर पदिहı न अखनाे तक िवराजमान छैन।नमर्दा आेतय सऽ भािग करीब 100 िफट \nऊॕच झरनाक िनमŭण करैत छिथन।अकरे किपल धारा कहल गेल छै।किपलधारा किनक आगां जाकऽ एक \nअĠय झरना दूधधारामे बदिल जाएत छै।अिहठाम ऋिष दुवŭसाक आāम छलैन से माĠयता छै।कहलगेल छै जे \nवषŭक समय अिहठामक जलधारा झागसऽ भिर जाइ छै जेना उफनइत दूध हाेइर्।तािह Ņारे अिह धाराक नाम \nदूधधारा पड़ल छै।दूधधाराक िनकिलकऽ हमसब जालेĂर मंिदर पहुंचलहुं। इर् जंगलमे बसल एक छाेट मंिदर \nछै। इर् धमŭवलिĦब के लेल िवशेष आकषर्क छै।हमर सबहक इर् याÿा Əकसऽ भऽ रहल छल। बड़का Əक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nके पांछा बैस खुजल हवाक मजा लैत हमसब ƚमण कऽ ुरहल छलहुं।हमसब भाेजनके लेल लाॅज वापस \nएलहुं। \nभाेजनाेपराĠत हमर सबहक पदयाÿा Ģ ्राारĦभ भेल जे लगभग 11 िकलाेमीटर के छल।हमसब सबसऽ पिहन \nरंगमहल देखलहुं जकर िनमŭता महाभारत कालक पाěडव सब मानल गेल छैथ।कहल गेल छै जे पाěडव सब \n10 काेठलीवला अिह महल के केवल 24 घěटामे तैयार केने छलैथ।अकर बाद हमसब वृक् कमěडल \nपहुंचलहुं।अतय एकटा िवशाल चņान छै जे एक िदस सऽ धरतीसऽ कनी उठल छै।अिह खाेहमे हाथ घुसेला \nसऽ पािन भेटैत छलै।एकटा लाेकल गाइड बतेलक जे जकरा इर् पािन भेट जाइत छै से भाग्यशाली हाेइत \nअिछ।हमसब पािन पाबैमे सक्षम भेलहुॅं।वİतुतः अतय चņानक बीचमे खाेखला जगह छै जािहमे बरसातमे पािन \nभिर जाइत छै आर धीरे धीरे इर् जलİतर घटैत जाइत छै आर गमŰमे समाĢ तĢ ्राय भऽ जाएत छै।अकरबाद \nहमसब धुनीपानी पहुॅंचलहुॅं जतय अनेकाे फल फूलक वृक्ष तथा जलकुěड छै। \nअिहसबसऽ लाैिटकऽ हमरा सबहक राितमे दू टा िफĪम देखक कायर्ƅम बनल।लेिकन चुंिक हमरा बेसी शाैक \nछलै निहं तैं हम किनक िफĪम देखलाक बाद एकटा िशिक्षका संगे सूतय आिब गेलहुं।िफĪम के चयनमे \nएकटा हाİयाİपद गप भेल।िफĪम आनैकाल वाेिटंग भेल जािह मे दू टा िफĪम ‘फूल आैर कांटे’ एवम् ‘पĜ थर \nके फूल’ इर् दू टा मे सऽ एकटा चुनैके बात भेल आ आेिह पर िवńाथŰ सबमे बहुत बहस भेल।जखन \nिशक्षक महाेदय वापस एला तऽ कहला जे हम ‘पĜ थर के कांटे’ नामक िफĪम लऽ कऽ आयल छी ।सब \nआĀयर् चिकत रहैथ जे इर् काेन िफĪमक नाम अिछ। बादमे पता चलल जे चुंिक िशक्षक महाेदय िफĪम सऽ \nबहुत अनिभज्ञ छैथ तैं हुĠका सऽ बाजयमे गलती भऽ गेलैन। \n  \n  \n  \n2.देवीजी :  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n \nदेवीजी -िनबĠध Ćितयोिगता \n            िवńालयमे आब Ćितयोिगताक समय आिब गेल छल। शुरुआत भेल िनबĠध़ भाषण एवम् वादर्िववाद \nĆितयोिगता सऽ।देवीजी कहलिखन जे जॕ िनबĠधके  शीषर्क पिहने सऽ बूझल रहै तऽ Ćितयोिगता आर किठन \nभऽ जायत छै लेिकन लेख िलखनाइर् आसान भऽ जायत छै।जखन शीषर्क Ćितयोिगता ĆारĦभ हुअ काल देल \nजायत छै तखन शीषर्क पर जानकारी रहनाइर् अĜ यंत आवĮयक छै। \nदेवीजी बच्चा सबके Ćितयोिगताक तैयारी लेल िनĵिलिखत सलाह देलिखन ः \nज्ञान बढ़ाबऽ के उपाय ः \n1. देश िवदेशक समाचार सऽ अवगत रहू।टेलीिवजऩ रेिडयो़ अखबाऱ मािसक वाऽ साĢ तािहक वा अĠय \nपिÿका सब पढ़ल करू।ओिह  सबमे कोनो तरहक िवषय पर बतायल अथवा लीखल िनबĠध के İवरूप पर \nğयान िदयौ। \n2. खाली समय मे शĤदकोष पढ़ैके अĥयास राखू। शĤद अंताक्षरी़ ƅाॅसवडर् इĜयािद खेल खेलल करू।  \n3. िवńालयके पुİतकालयके पूरा लाभ उठाऊ।अपन कक्षाक िवषय के अितिरक्त आनो तरहक पुİतक पढ़ल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nकरू।   \n4. दूरदशर्न पर आबैवला िविभž Ćकारक Ćķाेþरी तथा िवचार िवमशर् वला कायर्ƅम देखल करू।  \n5. समय समय पर सामुिहक िवचारगाेơी करक िवचार सेहो सहायक भऽ सकैत अिछ। \n6. शĤदके शुŀ िलखऽ पर ğयान िदयऽ। वतर्नी सĦबिĠधत अशुिŀ के दूर करू।अिह  लेल āुितसम िभžाथर्क \nशĤद पर िवशेष ğयान िदयऽ। \n7. वाक् य संरचना के अĥयास करू।  अपन िवचार ठीक सऽ ĭयक्त केनाइर् नीक िनबĠध लीखक मुख् य \nआवĮयकता छै। अिह लेल ĭयाकरणके अĥयास समयर्समय पर करैत रहू। \nबिढ़या लेखके İवरूप - \n            लेखक İवरूप बिढ़या होय तऽ साधारण लेख सेहो रोचक बिन सकैत छै।आ कतबो तािकर्क आऽ \nरोचक बात िबना ĭयविİथत ढंग सऽ लीखल गेल होय तऽ निहं नीक लागैत छै।तािह लेल देवीजी लेखक \nİवरूप के जानकारी देलिखन। लेखके भूिमका़ मुख्  य भाग तथा सारांश   अिह तीन भागमे बांटल गेल अिछ।\n            1. भूिमका ः भूिमका मे शीषर्क के मतलब तथा आगां लीखल गेल भागके संिक्षĢ त जानकारी देल \nजायत छै। कहल गेल छै ‘Morning shows the day’ अथŭत् िदवस केहेन हैत से \nभाेरे सऽ आभास भऽ जायत छै। भूिमका सबसऽ महĜ वपूणर् भाग छै कोनो लेखके। आंकलन करैबला \nिशक्षकके जॕ भूिमका नीक लगलैन तऽ बिढ़या असर होयत छै। \n            2. मुख् यभाग ः लेखक मुख् य भाग सेहो कम महĜĜ वपूणर् निहं होयत अिछ। िबना पुनरावृिþके \nवणर्नाĜ मक िववरण िलखनाइर् सेहो ƅमबŀ एमव् सĦबिĠधत āृंखलामे बड आसान काज निहं होयत छै। जॕ \nशĤदक संख् या पर ğयान दी तऽ अिहमे सबसऽ बेसी शĤदक Ćयोग होयत अिछ।कोनो िवषय के नीक आ \nबेजय दुनु रूपक  बखान अिहमे होयत अिछ। \n            3हृ सारांश ः अंतमे सारांशमे पूरा िवचार मंथनके एक तरह सऽ पिरणाम लीखल जायत अिछ। \nकोनो लेखक मूल भाव सारांशमे पिरलिक्षत होयत छै। \nलेखके िवशेष बनाबक तरीका ः \n            कोनो लेखमे जॕ िवषय सऽ सĦबिĠधत उदाहरण िवशेषतः हालके समाचार सऽ अथवा आसपासके जन \nजीवन सऽ देल जाय तऽ ओ बेसी नीक कहाय छै। उदाहरणमे जॕ इितहासक कोनो घटनाक िववरण होय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nआऽ ितिथ İथान आ लोकक नाम सेहो उĪलेिखत होय तऽ अित उþम। लीखैके सुĠदरता सेहो महĜ व राखै \nछै।बेसी गĠदा अथवा कुदरूप  लेखन सऽ नीको लेख कम आकषर्क लािग सकैत छै।अिह लेल रोज िलखना \nलीखू। \nभाषण एवम् वाद र् िववाद Ćितयोिगताक ज्ञान ः \n            देवीजी भाषण एवम् वाद िववाद Ćितयोिगता लेल उच्चारणके शुिŀ पर िवशेष ğयान देलिखन।तकर \nबाद तकर्संगत़ सĜ य एवम् Ćमाणयुक्त बात के बाजैपर जाेर देलिखन। अिह सबलेल शीषर्क के नीक सऽ \nबुझबाक चाही।अĥयास आऽ आĜ मिवĂास के आवĮयकता बतेलिखन।अĥयास सऽ समय आंकलन में िवशेष \nरूप  स सहायता होयत छै। \n            देवीजी के अिह परामशर् सॕ सबके बहुत ĆोĜ साहन भेटलै।सब देवीजीक बातक \nअनुसरणमे लािग गेल।आगामी Ćितयोिगतामे सबके देवीजीक जानकारी बहुत उपयोगी िसŀ \nभेल।चुंिक अĠतरŭįƏीय िमÿता सĢ ताह आऽ वैलेěटाएĠस डे चली रहल छल तैं बेसी शीषर्क \nअही सब पर आधािरत छल।अहुना वैलेĠटाएĠस डे Ņारा पाĀाĜ य सĥयताके आमंिÿत करै पर \nबुजुगर् सबके त बड िवराध छैन लेिकन अिह पर नब पीढ़ीके िवचार ज्ञात करैके िशक्षक सब \nलेल ई बिढ़या अवसर छल। \n  \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न (िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥  \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२)  \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ धे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ \nिज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः प॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ \nकĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव।  \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž होिथ। अपन देशक \nगाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  दौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव \nकरबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ नेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय \nवषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व होइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए \nआ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ।  \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए बाली गाय, दौगय बला \nजĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला गाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत \nकरी। \n \nिवदेह नूतन अंक भाषापाक रचना लेखन \nInput: (कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवा फोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in \nDevanagari, Mithilakshara or Phonetic-Roman.)  \nLanguage: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in \nDevanagari, Mithilakshara and Phonetic-Roman/ Roman.) \nइंिग्लश-मैिथली कोष / मैिथली-इंिग्लश कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदान\nई-मेल Ņारा ggajendra@videha.com पर पठाऊ।    \n \nEnglish \nto Maithili \nMaithili \nto English \n  Search\n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -\nBased on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary. \n \n१.पĽी डाटाबेस २.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \n१.पĽी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग / िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण/ संकलन/ सĦपादन-पĽीकार \nिवńानĠद झा\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं  गजेĠƖ ठाकुर\n Ņारा) \nजय गणेशाय नम: \n (43) \n अपरा ठ. महामहोपाğ याय ठ. मेघ सुतो सुतो ठ. (100/09) कृį णानĠ द: खौआल सँनĠ दन सुत जगĠ नाथ दौ।। (03/06) अपरा \nबाछे सुतो आड़िन: पबौलीसँ वाचİ पितदे आड़िनिĆ. रतनाकर सुता िदवाकर गदाधर धृितकश: केडँटी एउढ़सँ हिरहर दौ। अपरौ \nलŞ मीकर: महुआ सँ िसŀेĮ वरा परनामक दौ।। \nलŞ मीकर सुतो िनितकर रूिचकरौ  पिनचोभ सँ हिरवंश दौ।। िछितशमŭ सुतो बैकुě ठ ऋिषकेशो:।। ऋिषकेश सुतौ वृिरवंश माने \nकौ।। हिरवंश सुता िदवाकर रतनाकर चĠ Ɩकर सूयर्करा: बलािŀरसँ Į यामकंठ दौ।। िनितकर सुतो साधुकर: सरौनीसँनाइ \nसुतमहेĮ वर महो (19/04) साधुकर सुतो महो (14/02) सुधाकर: ितसउँत सँ शुिचकर दौ।। (08/09) हĪ लेĮ वर सुतोबाभन: \nमहुआ सँ बासुदेव दौ।। एक सुतौ गणपित तरूणी  वरूआरी  माě डर सँ िवघू दौ।। गणपित सुता रघुपित रामपितनĠ दीĮ वरा: भरेहासँ \nदेवे दौ।। रघुपित सुतो बाछे शुिचकरौ सकराढ़ी सँ महामहोयादमाट हिरहर दौ।। (03/02) महामहोपाğ याय (128/04) हिरहर \nसुता सदुपाğ याय (23/04) नादू सदुपाğ याय भाƖ सदुपाध् याय (30/01) सुये सदुपाधय चांडोका: सिरसबसँ जयािदĜ य दौ (03/04) \nमहामहोजयािदत सुतो (20/04) दामूक: देवहार सरैिनसँ सवŭनĠ द दौ।। क् वािचत ƙहमानĠ द दौ ।। शुिचकर सुता िवहनगार \nदिरहरासँ भोगीĮ वर दौ।। (11/03) मě डन सुतो ऐलौक: भदुआ भदुआल वासी एसुता जुहे पइम अनना पइम सुता भवशĦ मर् जयशĦ मर् \nिवį णु शĦ मिण तÿ सोमशĦ मर् सĠ न तित िवहनगर वासी।। सोमशĦ मर् सुता वासुदेव जयदेव कामदेव यशोदेव: गंगोली सँ पुरूषोþम \nदौ।। वासुदेव सुतो चě डेĮ वर रातू कौ पě डोली वासी जĪ लसदीसँ  \n  \n(44) ''14'' \nिशवािदĜ य दौ।। सेतू सुतो भोगीĮ वर: कंĔ जोली मातृक।। भोगीĮ वर सुता करमहा सँहरदþ दौ।। हरदþ सुता लŞ मीकर हिरकरौ \nदहुलासँ āीहषर् सुत भवदĠ त दौ ( 14/05) महो (24/05) सुधाकर सुतो बुिŀकर: पाली सँ केशव दौ (09/08) āी धर सुतो \nरामदĠ त: गढ़ माě डर से सुये दौ िदयोयसँ सुरेĮ वरटौणा रामदİ त।। सुता केशव (21/02) सुता केशव माधव नरिसहं मुरािरय: \n(20/09) पबौली सँ बागे दौ 07/03) महो गंगाधर सुता पराउँ जीवे परवाई का: दिर Į यामकंठ दौ।। पराउँ सुतो बागे क गढ़ \nिनरबूितसँ जगŀा दौ (07/07) िसंहाāमसँ रतनेĮ वर ŀौणा बागे सुतो धराधर मिहधरौ (19/01) बुधौरा सकराढ़ीसँ िĆितकर दौ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nकेĮ वर सुतो सदुपाğ याय गोदेक: नरउनसॅ कोने दौ (08/07) अपरा कोने सुता सक: जीवेĮ वर दौ (08/01) खě डबला सँ जाई \nदौ।। महामहोपाğ याय (42/07) बुिŀक सुता (29/06) (126/05) वृिŀकर कृį णकरे नĠ दना: बीाािन रूिचकर  दौ (06/06) वीर \nसुता भगव कुमार शीत काĠ हा तÿादयाİ ÿय पě डोिल दिरहरासँ बामन दौ अĠ यो डीह पिरहरासँ लŞ मेĮ वर दौ।। कुमार सुतो वसुकंठ: \nसक िगरीĮ वर दौ।। वासुकंठ सुता रूिचकर  रामकर सुधाकर िमÿकरा दिर वृŀािदĪ य दौ (07/04) िचĠ तामिण सुतो अिभमĠ यु \nिवकणŸ।। अिभमĠ यु सुतो िदवाकर (3031/05) गुणाकरौ िदवाकर सुतो वाचİ यित जनमेजमो भोरविरसँ पजाकरदौ।। जĠ मेजय \nसुता महा महोपा हिरदेव िशित कंठĮ याम कंठ लŞ मीकंठ नील कंठाा: अपरौ देवािदĜ य िगरीĮ वरौ।। महामहोउपा हरदेव सुता यवेĮ वर \nिवĮ वĦ भर लŞ मेĮ नरा रादी कोइयारसँ िसंधुनाथ देĪ हन दौ।। अपरौ लŞ मीपािण \n  \n(45) \nरतनपािण सबौर मातुक:।। पाली सँगंगािदĜ य दौ।। िवĮ वĦ मर सुतो लौिरक वृŀािदĜ य िशवािदĜ य िशवािदĜ य (26/09) कोचे का।। \nतÿादयाİ ÿय रामपुर नरवालसँ सीनू सुत लŞ मीपितदौ नरिसंह ŀौणा सुित घर पĠ जी।। सीरदौ इित मंगलघर पĥजी।। अĠ Ĝ यो माहव \nजĪ लकीसँ रिवभात योगेĮ वर दौ।। लौिरक वृŀािदĜ य सुतो नारू  (28/04) डालू कौ बुधवाससँ मधुकर दौ खě डवासॉं सुपै दौ।। \nअपरा सुता गोधुिल अलयसँ साठ दौ।। (13/08) साढू सुतौ (21/06) नारायण (32/08) हिरकी बलहा बिलयाससँ रामशĦ मर् \nढौ।। (01/02)।। āी नाथ सुत जयशĦ मर् सुतो रामशĦ मर्:।। रामशĦ मर् सुता जाटू (37/05 (30/07) माधव बाटू का: टकबालसँ \nरतनधर दौ।। (36/03) रूिचकर  सुता शुभंकर हिरकर शंकर: जगितसँ केशव दौ।। धोिध सुतो गणिपत नĠ दी कौ तÿदय: \nगंगोली मातृक अĠ Ĝ यो राउढ़ मातूक:।। नĠ दी सुता िशरू  नारू  (27/07Ņ वाचू मांगुरा: नेथाम सुएनसँ सुरेĮ वर दौ।। िशरू  सुतो \nमाधव केशवौ मě डिसमसँ धृितकर दौ।। केशव सुता गढ़ खě डबलासँ अनĠ नत कुत सुपन दौ फनĠ दहसँ भवाई ŀौणा एवंनĠ दन \nमातृक चƅ।। नĠ दन सुता जगĠ नाथ देवनाथ (36/03) हौिरला (112/02) सोदरपुरसँ रातु सुत राम दौ।। िसंहारम सँ बीजी \nमहामहोपाधय हलायुघर ए सुतौ मही दिधए।। सुतोमहो जाइक: ए सुतो महोमिहधर ए सुतो गांगुक: ए सुतो वागीĮ वर ए सुतो \nरतनेĮ वर रमेĮ वरौ नगरदतसँ िवसव दौ।। रतनेĮ वर सुतो महामहोपाधय हĪ लेĮ वर महामहोपाğ याय (18/09) सुरेĮ वर महामहो पाĜ याय \n(21/01) जीवेĮ वरा: पारपुर सकराढ़ी सँ अĠ नĠ त दौिहÿी जयदेवी पुÿा: सोदरपुर गामौ पाथर्का:।। महामहोपाधया हĪ लैĮ वर सुतो \nराजू हलधरौ गढ़ बेलउँचसँ (28/07) \n  \n(46) ''15'' \nहĪ लैĮ वर दौ।। (04/05) सĠ तोष सुतो लŞ मीपािण: पालीसँ िवकणर् दौ।। ए सुता हĪ लैĮ वर पॉचू नीलकंठ देवकंठा पड़ािरयॉं हासरू  \nभवािदĜ य केश दौ हĪ लैĮ वर सुता बरैबा सँजयशĦ मर् दौ सकराढ़ी सँ धरानĠ द ŀौ।। (221/05) राजू सुता सुदपाğ यायभोगीĮ वर \n(03/03) महेĮ वरा: गढ़ िनखूितसँ नाने Ćिसŀ रतनधर दौ अĠ Ĝ यो सकराढ़ीसँ जीवधन ŀौ।। ितलईसँ लŞ मीकर ŀौ।। नोने Ć. \nरतनधर सुता बहेराढ़ी सँ ठ. जयकंठ दौ।। (07/02) पबौलसँ वीर ŀौ सदुपाğ याय भोगीĮ वर सुता महामहो (21/07) ƇहेĮ वर \nरूदेĮ वर िहरेĮ वर (40/07) धीरेĮ वर िवĮ वेĮ वरा: (19/08) दूबा सकराढ़ी सँ िवभू दौ।। बैकुě ठ सुतो āीवĜ स: ए सुतौ सोमेĮ वर ए \nसुतौ।। जागेĮ वर देवेĮ वरौ देवेĮ वर सुतो िवरेĮ वर: छतौनीसँ माधव दौ।। वीरेĮ वर सुता धीरेĮ वर रजेĮ वर यहेĮ वरा: बमिनयामसँ राम \nदौ।। रजेĮ वर सुतौ वासुदेव िवभूकौ छादन सिरसब सँ िशवािदĜ य दौ िवभू सुतर बुधवालसँ िहरू  दौ रेकौरा गंगोलीसँ मě डन दौ।। \nमě डुआसॅ िनĜ यकİ तुल सदुपाğ याय िवĮ वेĮ वर सुतौ रातूक: पě डौली दिरहरासँ मुिनदौ (07/04) अपरा देवधर मě डौली वासी ए सुतौ \nउदयकर गौि़ढ जĪ लकीसँ खड़गधर दौ।। गोि़ढ सुतो वामन: िवठुवाल वासी भě डािरसमसँ जगाई दौ।। ए सुता सĢ त: धृितकर \nगुणाकर सोमेĮ वर लतनकर भीमेĮ वर गुणेĮ वर रĔ जेĮ वरा: तÿादयो गंगोर सँ नारायणा दौ।। अपेरे सुसैला 29 लयसँ बलभƖौ \nसोमेĮ वर सुता वĜ सेĮ वर िसŀेĮ वर (21/03) (22/04) वीरेĮ वर जीवेĮ वरा: तÿाƄपाİ ÿय अहपुर करमहा सँ रूिचकर  दौ अĠ Ĝ यो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \nतपनपुर पालीसँ नरिसंह दौ।। \n  \n(47)  \nवीरेĮ वर सुतौ मुिननिĵ (19/01) िविदत: ए सुता िदवाकर (21/09) रिवकर िमÿकरा: (56/05) बमिनयाम सँ गोनन दौ (06/07) \nमहवालसँ िदवाकर ŀौ।। अपरौ हिरकर: तĪ हनपुरसँ लमशĦ मर् दौ (07/09) लभशĦ मŭ सुता चोटवाल सकराढीसँ गोिवनद दौ।। \nचोटबाल सकराढ़ी सँ बीजी िसŀेĮ वर: ए सुतौ धृितवŀर्न िÿलोचन Ć नामा: ए सुतौ हरदĠ त: ।। ए सुता महादेव िशवदेव \nिसŀेĮ वरा:।। महादेव सुतौ ĭ यास वासुदैवौ: वासुदेव सुतो कुसुमाकर: बहेराढ़ी सँ जयकंठ दौ।। अपेरो काĠ ह: अपरा नीमाटकबालसँ \nरतनेĮ वर दौ।। एक सुता गोिवĠ द माधव जगĠ नाथा: यमुगामसँ हरदĠ त दौ।। गोिवĠ द सुता सुरगनसँ दुगŭदĠ तदौ (135/06) सुता \n(48/07) भवे (135/02) माधव रामा बेलउँचसँ धमŭिदĜ य दौ।। (19/03) (72/10) धमŭिदĜ य सुतो रितकर वागूकौ खौआलसँ \nउँमापित दौ (11/02) काĠ ह सुतो नरिसंह: सुइरीसँ धमŭğ यक्षक देवे दौ।। अपरौ (20/10) डालूक: सरौनीसँ धमŭğ यŞ क गढ़ाउन \nदौ।। नरिसंह सुतौ धमŭğ यक्षक लमशĦ मर्: गोधेिल अलय सँ भोगीĮ वर दौ।। समशĦ मर् सुता पिनहल नाने उँमापितय:गोधोिल यलयसँ \nदेवेİ मैव दौ।। तैनेवदĠ तक:।। अĠ Ĝ यो केबौनी टकबाल सँ जगŀदर सुत काĠ ह दौ।। उँमापित सुतो (25/03) रमापित केउँटराम \nपě डोलीसँ दामोदर दौ।। ƙहमधुरासँ पृĝ वीधर दौ।। (27/04) राम सुता हिरअम सँ नाने सुत िदनू दौ (12/01) (41/09) माधव \nसुतौ (18/08) भाई नाई कौ पंचवक िवİ कीसँ असाउँ दौ।। नाई सुतो धारूक : गंगोरसँ अिनरूŀ दौ (07/07) िवĮ वनाथसुता \nलŞ मी नाथ शिशनाथ हिरनाथ āसपनाथ जगĠ नाथा: पालीसँ ऐलो दौ।। 21 िशनाथ सुतो अिनरूŀ नाने कौ फनĠ दहसँ लखाई \nदौ।। \n(48) ''17'' \nअिनरूŀ लोकेक सँ सुत दौ सँ ŀौ।। धारू  सुतो नोनेक: माě डर सँ कीितर्धर दौ।। (02/02) अपर िशलपािण सुतो शुभंकर: ए \nसुतौ रतनाकर ए सुतौ चांड़ो कीितघरॲ नरवालसन धर दौ।। कीितर्धर सुता āीधर पृĝ वीधर Ćाणधर मुिƅधर धमर्धा: पितचोभसँ  \nहिरहर दौ।। (25/08) नाने सुता (26/04) रित मित गुणै का: 46/04) एकना विलयाससँ िनितकर दौ (10/05) िमÿकर \nसुतोिनितकर: ए सुतौ (306/01) चĠ Ɩाƅर िवभाकरौ (351/01) पालीस भगंब दौ।। गणपित सुतौ भगव: डुबासँ शुिचकर दौ।। \nभगव सुता िसĦ मुनाम करमहासँ चारूदþ दौ।। शािěडĪ य गोÿे करमह सँ बीजी सुरेĮ वर: ए सुतो भूषण ए सुतो अमोथ: ए सुतो \nगुणदेव: ए सुतौ देहिर: ए सुता महाणर्व कराक म.प. उ नारायणा मुरारी खेते का महाणर् कार महामहोपाधय नारायण सुतोिहंेक।। \nअरूपुर  वासी मुरारी सुतोāीधर ए सुतो वंशधर ए सुतौहरदĠ त: ए ुसता वरदĠ त चारूदĠ त भवदĠ ता: तÿाद पा िभĠ न अĠ Ĝ यो जगितसँ \nधारेĮ वर दौ।। चारूदþ सुता जय दþ ƙहमदİ त िÿलाठी धुसौतसँ देवदþ दौ।। ( 11/04) सुपर सुतो देवदİ त: खě डबलासँ \nिवĮ वनाथ ŀौ।। कटाईसँ भीम ŀौ।। (1120/10) िमā (20/09) िदनू सुता रामकर (72/01) हलधर दामोदरा: (57/03) \nमाě डरसँ लगाई दौ।। (02/04) नĠ दीĮ वर सुतौ जीवेĮ वर वागीĮ वरौ ितयुरी संगगेĮ वर दौ पदमनाम ित वासी ए सुतौ लŞ मीपित: \nिवİ फीसँ मधुकरदौ।। ए सुतो भवेĮ वर: खनौरी सकराढ़ीसँ धमŭğ यपक्षक सवŭनĠ द  ŀौ।। ए सुता गंगेĮ वर जगŀर िशवशĦ मा \nसुरगनसँ कौ दौ।। \n  \n(49) \nगंगोर सँ साबे ŀौ।। गंगेĮ वर सुतो िगरीĮ वर नरिसंहो बेला सकसढ़ीसँ हरदĠ त दौ पिनचोभसँ महादेव ŀो।। (58/07) बागेĮ वर \nसुता दूबे नगाई िहराई का: कुजौलीस राजू दौ।। (04/05) गंगोलीसँ केशव ŀौ।। नगाई सुता āीदĠ त चाको नरिसंह िवĮ वĦ मरा:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nिदनारी सिरसबसँ चाको दौ।। िदनारी सिरसबसँ बीजी जनादर्न।। जनादर्न सुता माने देवे कौ।। माने सुतो Ćाणधर: Ćाणधर सुता \nचंड़ो जीवे िदने िभरवे िवठका: दहुलसँ ƙहमेĮ वर दौ चांडो सुता (23/01) जगĠ नाथ भवेĮ वरा: मछेटा पालसँ महेĮ वर दौ।। एवं \nजगĠ नाथ माÿका चƅ।। जगĠ नाथ सुतो (155/09) हिरकेश लŞ मीपित िवरपुर पिनचोभसँ शĦ भू दौ (10/03) िवĮ वनाथ सुतो \n(41/05) राम: माě डरसँ कापिन माधवदौ।।  राम सुतो बाटूक: पबौलीसँ मेढू दौ।। (11/07) हलधर सुता राम मेढ़ का: डीह \nदिरहरा सँ हिरहर मेढ सुता दो पोखरौ टकबालसँ शुक् त िभरवारी दौ।। (03/09) शुक् ल िभखारी सुतो िचलकौर दिरहरासँ गंगा दौ \nभारुर सरौनीसँ हिरवंश ŀौ।। बाढ़ सुता रात (140/04) हारू  महेĮ वर बागू फलहारी (27/08) िदनकर मधुकरा:।। तÿ दयो पंच \nपĜ सुना खौआलसँ राम दौ अĠ Ĝ यो गढ़ िवİ फीसमİ तक होराई दौ।। माहब बरेबासँ रूद  ŀौ।। िसŀेĮ वर सुतो राम चाको कौ \nिपहवालसँ रूद  दौ अलयसँ रूद  क्षै।।। राम सुतो गोपाल मुरािर: कोइयार गुणाकर दौ।। कोइयारसँ बीजी शूलपािण ए सुतो \nिसधूक: ए सुता दोहन िवĮ वनाथ āीनाथा: िसंहाāमसँ िवńापित दौ।। देĪ हन सुतो जीवधर: ए सुतौ पृĝ वीधर ए सुतो गुणाकर: ए \nसुल हिरिसंहपुर िनरवूितसँ जीवेĮ वर सुत गॲि़ढ दौ।। बागू सुता खांत (40/10) िमþू (26/05) गोिवĠ द (26/05) बाछ लाखू का \n(30/01) का तÿादया पंच चाĠ दो विलयास सँ होरदौ गंगोर सँ िवĮ वनाथ: \n  \n(50) ''17'' \n(07/08) िशवनाथ सुतो पदम नाथ: टकबाल सँ सोनमिन  दौ चाउँटी टकबाल सँ बीजी रतनेĮ वर: ए सुतो बलदेव: ए सुता \nरतनाकर Ćभाकर धमर्कर सूयर्करा:।। रतनाकर सुतो सोनमिन: दोहइन िवİ कीसँ अरिवĠ द दौ।। सोनमिन सुतौ नरिसहं हिरसंहो \nअलािर िदधोसँ āीधर दौ।। खांतू सुता 84/07) डालू महो सुप मिहधर पॉंखू ƙĦ मू का: जिजवालसँ रितकर दौ।। (08/03) \n(37/06) गौरीĮ वर सुतौ आविİथक िसŀेĮ वर िवĠ ğ यैĮ वरो माड़रसँ वाहन दौ।। मानिसक िसŀेĮ वर सुता गयन धनेशनाने कोचे \nइĠ Ɩेश: पकिलयांस नयदेव दौ।। इĠ Ɩ सुतो सीम भवेकौ वसुआलीसँ छीतर दौ।। सोम सुता (36/02) गोपाल नारू  भगब \n(31/05)  दामूका: मě डािरसमसँ साठू दौ।। अपरौ रितकर मांगुकौ पě डौलीसँ लŞ मीकर दौ रितकर सुतो मित हिर: करिहया \nपिनचोभसँ  िĆितकर दौ (08/05) Ćितकर सुता थिरयासँ आनू दौ।। थिरयासँ बीजी िÿलोचन: ए सुतौ होरेक: िदधोय मातृक:।। \nहोरे सुता रिवनाथ जगĠ नाथ नगनाथ शिƅनाथ लŞ मीनाथा बुजौलीसँ बŀर्मान दौ।। रिवनाथ सुता आनू गोपाल युिŀकरा: फेनहथ \nगंगोली सँ होरे भािगनेय: आनू सुता आदू नादू बासू गांगू का: खूरी पािनचोभस रघुपित सुत रताई दौ करिहया वासी बुजौलीसँ िÿपुरे \nŀौणा शĦ भू सुतो िचकूक: बुजौली सँ जौर दौ।। (04/024) शुभंकर सुतो गािढ पě डोली सँ रूƖभािगनेय: एसुतौ मिहपित वानू कौ \nिवनतीसँ पराक अच् युत दौ बानू सुतो मानेक: िनसूरीसँ भवेĮ वर दौ।। माने सुतो गोपाल: टकबाल सगुणाकर दौ िशलपािण \nकेथौनीवासी।। ए सुतो जगदेव वरदेवौ बुधरासँ मिणकंठ दौ।। वरदेव सुतो गुणाकर इबासँ िशवशĦ मर् दौ गुणाकर सुता \n  \n(51) \nजिज. भवदþ दौ।। सकराढ़ीसँ लमशĦ मर् ŀौ गोपाल सुतो āी (22/08) āी वŀर्न (23/03) वशवŀर्नौ दूबा सकराढ़ीसँ िवमू दौ \n(15/06) बुधवानसँ िहरू  ŀौ।। वंशवŀर्न सुते (35/09) (72/05) जीवे जोरो गढ़माě डरसँ बागे दौ 07/03 यमुगामसँ जीवेĮ वर \nŀौ।। (72/01) जोर सुतो (153/05) गोिवĠ द माě डरसँ िशवपित दौ (02/051) महामहोपाğ याय (20/01) मलेशसुता सदु नहो \nपशुपित महो रघुपित (23/06) महो आइिž महो 31/08 रितपय: पिनचोभ सँ जीवेĮ वर दौ 10/02) देवशĦ मर् सुतो ƙहमशĦ मर् एसुतो \nजयशĦ मŭ िसंहाāमसँ िवधापित दौ मĠ दबालसँ िवरदोिहब ŀो।। जयशĦ मर् सुतो जगŀा रितघरौ करमहा सँ खेते दो।। किलया सँ वीर \nŀदा।। अपरौ रामकर: दिरहरासँ जनमेजय दौ।। जगŀर सुतौ जीवेĮ वर भवेĮ वरौ सिरसब सँ गयपािण सुत हĪ लैĮ वर दौ।। \nजीवेĮ वर सुता (241/027) मधुकर नाने नाथै का: ƙहपुरा िदयोग् यसँ मुझे सुत मासौ दौ पिनचोभ सँ नददेव ŀौण अपरौ रातूक: \nकटाई भी दौ।। कटाईसँ बीड़ी वाचİ पित: ए सुतौ देवपािण ऐलपािण।। ऐलपािण सुतौ मौरीक: मौरी सुतो वी: वीर सुता हिर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nपुरूषोþम āी पितय:।। āीपित सुतो गंगाधर।। गंगाधर सुतो किव केशरी महामहोपाधयभीम: िनखूितसँ सुरेĮ वर दौ।। भीम सुतो \nदेवेĮ वर िनखूिनसँ रितकर दौ।। सदु. महो पशुपित सुतो तÿ (26/04) कृį णपित: अलयसँ महामहोपाğ याय रामेĮ वर दौ दिरतरासँ \nरित ŀा अपरा पशुपित महो गुणपित महा िशवपित महो (20/07) इĠ Ɩपिनय: सोदरपुरसँ मह महोपाठ िवĮ वनाथ दौ।। (15/09) \nमहामहोपादपायसुरेĮ वर सुतौ महामहोपासरब महामहोपा िवĮ वनाथौ रितनाथौ खौआतंज दामोदर सुख िदवाकर (22/010) (23/09) \n(19/01) \n  \n(52) \nदौ महवालसँ  देहिर ŀौ।। महो िशवपित (48/05) सुतौ यग् यपित (32/07) अलयसॅ बुिŀपर बुधंदौ।। (02/01) महोƇहेĮ वर सुता \nधमŭिधकरिणक महोमहोपाğ याय गढ़घर (42/06) रतनघर बुिŀकर बुधे सुŀ बेलउँचसँ धरािदĜ य दौ।। (10/03) भरेहासँ गणपित ŀौ \n(21/01) बुिŀधर Ć. सुता रधु काĠ ह गणपितय: गंगोलीसँ िशरू  दौ (01/04) अपरा शूलपािण सुत शंखद कमलपािण शारड़पािणय: \nकुमर वासĠ य: पालसँ जगपािण दौ।। कमलपािण सुतौ रामदेव लŞ मीकरौ।। लŞ मीकर सुतौ डालूक: वेलउँच सँ अिभनĠ द द डाल \nसुतौ िशरूक : सकुरीसँ धृितपािण रतनपािण जालयसँ दाश दौ।। धृितपािण सुता थूविनसँ धाम दौ।। िशरू  सुता मिहधर हलधर \nरामधए: फनĠ दह नरिसहं दौ (05/02) रतनेĮ वर सुतौ भीम (20/06) गुणे कौ तमादयो जगितसँ िसधूदौ अĠ Ĝ यो गंगोर सँ बराह \nŀौ।। भीम सुतो नरिसहं िकठोकौ महवालसँ देहिरदौ।। नरिसंह युवा āीकर कुसुमाकर मुधकरा: करमौली गंगोलीसँ पिěडत करण \nसुत साधुकर दौ सँ ŀौणा एक ठ. कृį णानĠ द मातृक चƅ अपए म. म. उपा ठ. रामभƖ सुता ठ. हिरदेव महामहो ठ. (105/04) \nरामदेव महामहोठ रितदेव महामहो ठ. कृį णदेव महामहो ठ लŞ मीदेवा हिरउमसँ मिण सुत जगĠ नाथ दौ।। (16/01) मॉं सुतौ \n(25/07) गांगु हारू  कौ िससै सक महेĮ वर दौ।। हारू  युवा वासुदेव हलधर āीधर िशरू  का (िशरकता) माě डरसँ गुणे सुत गयन \nदौ (02/04) अपर गुणे सुतौ गयन शोरे कौ पोर वरौनी एक (14/09) \n  \n(53) \nदामोदर दौ।। िमā (20/06) गयन सुतौ होरे बाछेकौ हिरिसंहपुर िनखूितसँ गॲि़ढ सुत पिहधर दौ गंगुआलसँ गौरीपित ŀौिण।। \n(38/08) िशरू  सुतो (55/07) नारायण िशवौ विलया रूिच  दौ।। चě डेवĮ वर सुतो हरानĠ द: टक जीवे दौ।। हरानĠ द सुतो \n(49/05) सुरानĠ द रूिच  टक िशरी दौ।। रूिच  सुता धमŭिदĜ य महािदल (63/04) रतनिदĜ या: नयसँ तपन सुत यटाधर दौ \nिवİ कीसँ रिवशĦ मर् ŀौ।। (48/01) िशव सुता महो मिण (56/02) पारखू (32/07) गयणा: खौथालसँ िवभाकर दौ।। (14/05) \nअपरा साधुकर सुतो āीकर (31/06) शुिचकरौ करमहासँ नाने सुत रामशĦ मर् दौ पकिलमासँ मासौ ŀौ।। (75/09) पारखू गयणा \n(32/07) खौथालसँ िवभाकर दौ।। 14/05) अपरा साधुकर सुतो āीकर (31/06) शुिचकरौ करमहासँ नाने सुत रामशĦ मर् दौ \nपकिलयमासँ मसौ ŀौ।। (75/09) āीकर सुतो(31/04) सुतो रामकर िवभाकरौ गंगोर सँ केशव सुत नोने  दौ (07/01) अपरा \nिवदू सुतो हिरनाथ: पालसँ िहंगू दौ।। हिरनाथ सुतो गौरीनाथ: सक पदमपािण दौ।। गौरीनाथ सुतो शिƅनाथ: भणुिरसमसँ लखाई \nदौ।। शिƅना सुतो केĮ वनाथ: जगितसँ वŀर्न दौ।। केशवनाथ सुता नाने (29/07) सुकर शुभकर (47/08) रितकरा: पालीसँ \nदुगŭिदĜ य दौ (05/02) िĆितकर सुतो पदमकर ए सुतौ दुगŭिदĜ य Ĝ वदोरसँ रतनेĮ वर दौ।। ए सुतौधिदĜ य (28/02) बिलयासँ \nरामशमŭ दौ टक वĜ सेवर ŀौण नाने सुता खौआल सँ शुिचकर सुत हेतू दज्ञै करमहसँ गौरी ŀौणा िवभाकर (54/01)  सुता \n(81/04) (20/09) िमÿकर (96/05) रिवकरा: बहैराढ़ीसँ ढॲढ दौ (09/04) अपरा रिवसुतो गांगुक: बेला सकराढ़ीसँ भोगीĮ वर \nसुत चƅेĮ वर दौ मनपुरस धर ŀौ गांगू (228/06) गािद सुता धाम ढ़ोढें कौ चुकी बिलयाससँ िदनमिण दौ सुतो रतनाकर टक \nशुिचक सुत केछदौ सकराढ़ीसँ नयपित ŀौ।। (39/02) ढॲढं सुतािपलरवा माě डर िवभूसुत मानुकर दौ।। (09/06) िवभूसुतो \nभानुकर गंगोलीसँ जीवेĮ वर दौ मानुकर सुतो (53/06) बुिŀका शुभंकरौ सकौनसँ गोपालसुत गौरी पित दौ।। हिरहरसुतो गोपाल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nएसुतो (24/09) नĠ दीय गौरीपित सिरसबसँ धरणीधर दौ।। गौरीपित सुता िदयोयसँ जादू ŀौ।। एवं मिण मातृक चƅं।। िमā \nमिण सुता जानू मुकुĠ द जगĠ नाथ उँमापितय: सोदरपुरसँ āीधर दं \n  \n(54) ''19'' \n18/010 रितनाथ (24/04) सुतोडालू बाटू कौ दिरहरासँ िवरेवर सुत मूनी दौ।। (31/07) वाटू सुतौ (128/04) हलधर āी धरौ \nमाě डरसँ सुधाकर सुत होरे दो (09/03) सुधाकर सुता होरे (95/06) (95/06) शोर (48/07) िशरूका : करमहासँ गंगेĮ वर \nŀौ।। (02/08) खौआलसँ आगू ŀौ।। होरे सुतो रतनपािण देवपािण नरउĤ सँ खातू दौ।। (08/02) डालू खांतू (30/04) \nरितकरौ सक. जीवेĮ वर दौ Ć. जाई ŀौण खांत सुतो सुपन शुिचकरौ (49/08) (27/06) माě डरसँ बागेदौ।। 07/03) यमुगामसँ \nजीवेĮ वर ŀौ।। āीधर सुतो वेणी (59/09) अĠ दकौ बुध वानसँ िशहदौ।। सदुपाğ याय मानूकर सुता महेĮ वर (49/01) गौरीĮ वर \n(36/06) िवĮ वेवरा: दिरहरासॅ Ćितशमŭ दौ।। (11/07) यमुगमसँ जीवेĮ वर ŀौ।। (26/07) महेĮ वर सुतो िशरू  (25/06) पोखूको \nमाě डरसँ अमतू सुत रिवदĠ त द (02/05) सदुपाğ याय अमĠ त सुता रिवदĠ त (91/01) वासुदेव हिरदĠ ता: खě डबसासें देही दौ।। \nरिवदĠ त सुता टकबालसँ बाटु दौ।। (09/04) नरवाससँ यशु दौ िहÿ (27/09) िशरू  सुता (35/09) लाखू (56/05) सीथू ( \n30/04) माने का: बेलउँचसँ जीवािदĜ य सुत जोर दौ (10/03) महो िजवािदĜ य सुता जोर मदन (3/08) िदनकर हिरकरा: \nबुधदालसँ शुभकरद िवİ कीसँ कीितर्घर ŀौ।। जोर सुतो कोने (252/10) āीपित पवौलीसँ देवधर दौ (14/04) मिहधर सुतो \nदेवधर: सफ नयपित ŀौ देवधर सुता विलयास सँ िभखे सुत िहरम दो।। (11/03) जालसँ ŀौ।। एवं जगĠ नाथ जागे मातृक \nचƅ।। (61/02( जगĠ नाथ सुतो रामदेव कामदेवौ सोदरपुरसँ बागे सुत सुये दौ (15/04) िवĮ वेĮ वर सुतो यहाधर: खौआल भूले \nदौ। (03/05) (84/05) देवािदĜ य सुतो पाखूक: ए सुतो भूलेक: खě डबलासँ िशवथ दौ।। भूले सुता पइम (21/01) राम केउटू \nका कुनौलीसँ राजू दौ।। गंगोसँ केशव दैिहक यहाधर सुतो बागेक: धोसेतसँ रितकाĠ त सुत कीितर्कर दौ।। धोसोतसँ बीजी \nमहाकहोपाधय वसुदेव: ए सुतौिदवाकर ए सुतो खेइक: ए सुतो हे ए सुतौ (23/08) रूिचकर  Ćज्ञा करौ।। Ćजाकर सुतौ (29/04) \nिवİ फीसँ धारेĮ वर ।। ए सुतौ रितकाĠ त सुपनौ माě डसँ सुत हरदĠ त दौ माने ŀौ \n  \n(55) \nरितकाĠ त सुतो (25/07) गुणाकर कीितर्करौ खौआलसँ शुिचकर दौ।। (03/06) (26/04) शुिचकर सुतौ नाने यवे कौ करमहासर् \nिनितकर दौ।। की कीितर्कर सुतौ इबे चौको सुपरानी गंगोलीसँ होरे दौ(05/07) धीर सुतो होरेक: बिल अशोमिन दौ।। होरे सुता \nपिनचोभसँ जीवेĮ वर दौ।। (18/05) ƙहमपुरा िदńोयसँ मासौ (76/01) बाग सुतो सुपेक: पािन ƇहĮ वेर (70/07) महेĮ वर सुता \nहिरĮ वर ƇहेĮ वर िशवा माě डरसँ वागेĮ वर सुत रूिचकर  दौ पचटी जिजबालसँ भावक (66/02) ƇहेĮ वर सुता (44/06) अĠ टू पुरखू \nरित मě डना: सिरसबसँ गणेĮ वर दौ।। (14/08) दामू सुता रामेĮ वर माने (29/05) सोनेका: वरूआलीसँ  सोसे दौ।। (27/03) \nमाने सुतो ƇहेĮ वर (38/07) (41/06) गणेश ƙहमपुरा ढिरहरासँ भवशĦ मर् ŀौ।। गणेĮ वर सुता िवरेĮ वर यरेĮ वर बटेĮ वरा (98/08) \nखनाम फनĠ दह सँ मुरािर दौ (05/03) इĠ Ɩपित सुतौ वाचİ यित दुखाि़ड Ćिसŀ नामा तरौनी करमहा सँ बाराह ŀौ वाराह सुतो रिव \nदेवे कौ खě डबलासँ ज्ञानपित दौ बिलयासँ बĠ द ŀौ।। (29/08) दुखिडसुत (223/06) (73/01) शंकर मधुकर रितकर \nमितकररा: पाली सँ रिवनाथ दौ।। (41/03) (75/01) मुरारी सुतो रिवनाथ: नरउनसँ कोने दौ। (14/05) सकराढ़ी सँ जीवेĮ वर \nदोिÿ दौ रिवनाथ सुता खैआलसँ रिवनाथ दौ (16/06) जातू सुतो बांतर ए सुतौ िवĮ वनाथ सिरसब िपथाई ŀौ।। िवĮ वनाथ सुतो \nमाधवनाथ (21/04) रघुनाथॲ खě डबलासँ भवेĮ वर ŀौ।। माधव (24/02) माधव सुतौ रिवनाथ: सुपरानी गंगोलीसँ धीर सुत पौखू \nदौ जालयसँ होरे ŀौ। रिवनाथ सुतौ (21/02)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \n  \n(56) ''20'' \nशंकरनाथ पाली सँ युश दौ (05/05) म बाछे सुता (21/05) रिव यशु वासूका एकमा खě डबना सँ हिरनाथ दौ।। यशु सुतो \n(36/08) सुरथ: सुरगनसँ िवरेĮ वर दौ नरउनसँ गणपित ŀौ रितकर सुता िशरू  मुरारी कृį णा: बेलउँचसँ नोने दौ (10/04) \nिमÿािदĜ य सुता (21/07) िमÿािदĜ य सुता नारू  (71/05) गोपी नोने चƅपािणय: (51/03) चƅपािणय: अहपुरकरमहासँ शुंभशर \nसुतमधुकरदौ लŞ मीकर सुत शमंकर सुतो मधुकर: नी मीमदौ।। मधुकर सुतो आिदय: विलयास स देवानĠ द सुत यशानĠ द दौ \nअलयसँ बागेŀौ नोने सुता āी कुमार (11/04) (70/06) बसावन िवलाश िहरइ (24/10) बेगम भानुकरा वािद पवौलीसँ देवदþ \nदौ।। जगŀर सुतो िदवाकर ए सुते सुपन: अलयसं भव दौ।। सुपन सुता (34/06) āीİ त लŞ मीदþ हेवदला: एक रासं धाम सुत \nगणपित दौ स क हिरहर ŀौ।। देवदĠ त सुतो (21/01) सुतो (40/09) गोगेक: फनĠ द िवĮ वनाथ दौ (18/06) गुणे सुतो मोरीक: \nखě डबलासँ धीर दौ।। मोिर सुता िवĮ वनाथ हिरनाथ (76/07) िशवनाथा माě डरसँ गयन दौ (19/06) अपरागयन सुता (51/04) \nवीर सुरसर (22/02) िगरीĮ वरा: (27/05) ितसउँतसँ गयन सुत नरिसहं दौ दिरहरासँ मुिन ŀौ।। िवĮ वनाथ सुतोबुिधनाथ \n(84/06) एकमा खě डबालासँ मितĮ वर सुत िशव दौ 11/01) थिरयासँ रिवनाथ ŀौ।। एवं 6 हिरदेवािद मातृकचƅ।। अपरा म.म \nउ बामभƖ सुता म. म. उ क. मधुसूदन म.म. ठ. भवदेव म.म. 3 ठ. कामदेवा (77/07) खौआलसँ āीधर दौिÿय दौ (19/08) \nिमÿकर (34/02) सुतो āीधर: कटमाहिरअमसँ िदन दौ (16/07) अपरा िदनू सुतो अमरूकमलू  कौ ƙहमपुरा जिजबालसँ कुश दौ \n(12/07) (25/05) नारू  सुतो कुश: खौआलसँ िवĮ वनाथ दौ।। (20/011) खě डबलासँ भवेĮ वर ŀौ।। कुश सुतो देहिर: कनसम \nमě डारसँ सुरपित ŀौ 18/02) अपरा म. म. उ पा बटेश सुतो (22/04) पक्षधर सुरपित खě डबलासँ लोहर दौ सुरपितसु (25/01) \nसुरपितसु (28/21) (33/02) रतनेĮ वर महेĮ वरा: एकमा खě डबलासँ राजू दौ(11/02) रात सुतो राजूक: दहनोसँ धएई दौ।। \n(44/08) (22/09) राजू सुतो शाĠ तीक: सकराढ़ीसँ āीधर सुत िशरू  दौ \n  \n(57) \nएवं āीधर मािÿक चंĠ Ɩ।। āीधर सुतौ Ĕ योितिवद (79/04) डीडर: मिहया सोदरपुर सँ मिहपित दौ।। 15/09 जीवेĮ वर सुतौ \nगणपित (24/04) हेरदĠ तो बिलमास सँ रितकर दौ।। गणपित सुते वदर्न काĠ हो िवİ फी सँ लड़ावन दौ।। 49/01) वŀर्न सुतौ \nहिरनाथ लोकनाथो (57/05) हिरनाथ लोकनाथौ (57/05) माě डरसँ छीतू सुत भवĠ त दौ (22/07) पॉंखू सुत छीतू सुतौ हरदĠ त \nभवदĠ तो अलयसँ राम: (26/07) भवदþ सुतौ केशव पबौिल सँ गोि़ढ दौ।। (23/10) हिरनाथ सुतौ नोनेक: दिरहरासँ राम ŀौ \n(15/09) वĜ सेĮ वर सुतौ राम: सकुरी सँ देवपित दौ।। रामसुता पिनचोभसँ समए़ सुत गोिवनद दौ 89/01) सुत सुपनदाशे \n(81/03) पĮ ुपितय: पालीसँ िवशोदौ (41/09) पुरूषौþम सुतौ आशा रामौ।। राम सुतोिÿभुवन: ए सुतौ आिददेव: ए सुतौ राजूक: ए \nसुतौ नारायण: ए सुतौ पएउँक: सकराढ़ीसँ ƙहमेĮ वर दौ।। पराउँ सता देवे (23/01) नादू हचलूका (31/01) नाउनसँ िदवाकर \nदौ।। नाउ सुनौ वागूक सिरवसँ चě डेĮ वर पाली सँ महेĮ वर ŀौ।। बागू सुतौ रूƖ िवशौ कौ माě डरसँ सुरपित ŀै।। (20/01) \nखमुबलासँ राजू ŀौ।। िवशो सुता रित (63/04) गुणे जाने (82/02) महाई साउलेका सोदापुरसँ भƖेĮ वर दौ।। 15/04) \n(30/02) ƇहेĮ वर सुता (57/01) नĠ दीĮ वर भƖेĮ वर राम (39/09) काĠ हु का: नाउन सँ डालू दौ (10/02) सक एढीसँ जीवेĮ वर \nŀौ।। भƖेĮ वर सुतौ गोनन (33/010) सोहनो गाउल करमरासँ गणवकर् जगŀासुत गयन सुतौ (300/11) गोरीपित सुरगनसँ \nिवरेĮ वर दौ।। ए सुतौ बादूक: सुरगन गौरीदॲ।। बाइ सुता (39/010) रितपित लŞ मीपित मिहपित गणपितय: तĪ हपुरह वीर दौ।। \n(21/01) वीर सुतौ (24/09) गोिवĠ द: वभिनयाम सँ वीर दौ दिरवाभन ŀौ गणपित युवा डालू सुपन रूपना : (29/06) सबुरी \nगंगोलीसँ शोरे सुत राम दौ माě डकर कृिÿम एवं पशुपित  मािÿक चƅ।। पशुपित सुतौ िचकू क: खौआल सँ कमलू दौ।। \n19/09) राम सुता (28/09) मित गहराई का: (31/05) फनĠ नदसँ गोरी दो (20/06) माě डरसँ गाटान ŀौ।। (58/10) मितसु \nअमरू  कमलू वेद लाखू का: (25/05) (84/01)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \n  \n(58) ''21'' \nबाढ़ अलयसँ बुिŀधर बुधे देने (8/02) बुधे सुता डीह दिर नौरी पौÿ छीतू सुत गौरी दौ छीतर सुतौ गौरीक: सोदापुरसँ िवĮ वनाथ \nदौ।। गौरी सुतौ राजू िगरीक: सकुरी सँ यशु सुत लोचन सुत नारूदौ।।  कमलू सुतौ परान रूपनौ  पालीसँ महाई दौ (14/03) \nकेशव सुतॲ सदुपाĜ यया गोढंक नर कोने दौ पिलणर् भरेन ŀौण सदुपğ याय गोढ़े युवा (32/05) काĠ ह लाखू (39/09) महाई का \nखौआल सँ रघुनाथ दौ (20/11) रघुनाथ सुता (33/05) धारू  सॲसे िवदूका: गंगोली सँ केशव दौ महाई सुतौ जीवे चाĠ दो खोआल \nसँ गोिवĠ द दॲ (03/01) लŞ मीघर सुतौ किव िकठो कृį णपित कावी कृį णपित सुतौ भगव: सिरě इĠ Ɩ दौ।। भगव सुतौ (32/09) \nनारायण गोिवĠ दो पाली सँ रिव दौ।। (20/01) रिव सुतो (47/08) सुमो हेलूक बिलयासँसूयर्त दौ (10/09) मछेटासँ गणेĮ वर \nĿौ।। गोिवĠ द सुतॲ (52/09) रिव होरेकौ अलयसँ āी कर दौ।। (15/03) (39/09) नारायण सुतॲ āीकर शुभकरौ (39/07) \nसोदाभोगीĮ वर दौ (15/04) सकराढीसं िनमूहॲ āीकर सुता बेलउँलसँ िमÿािदĜ य दौ (1120/02) अपरा िमÿािदĜ य सुतो (101/105) \nवासुदेव केशवी (34/03) सकराढ़ीसँ राजा दौ।। एवम मĦ युसूदन मािÿचƅ।। ठ. हिरदेव सुतो ठ. रघुपित: नहुआर करमहा सं \nकेशव दौ।। (02/08) नरिसंह सुतो रितकाĠ त: एकमा बिलयाससँ िशवािदĜ य दौ (10/05) साधुकर सुतौ (28/02) जीवेĮ वर: ए \nसुतौ िशवािदĜ य: पालीसँ िदवाकरदौ।। (33/08) िशवािदĜ य सुता टकबालसँ लाखू दौ।। (ितकाĠ तैं सुतौ āी काĠ त: पिरहरासँ \nरिवकर दौ।। (16/01) रिवकर सुतौ (32/01) बुिŀकर गंगोर सँ नोने दो।। (19/07) खौआलसँ हेलू दौ।। (128/04) āी \nकाĠ त सुता (75/05) मताई कृį णपित महो ( 72/08) हरपित महो (66/03) उँमापित महो जानपितय: खौआल सँ गोिवĠ द दौ   \n  \n(59) \n(21/05) अपरा गोिवĠ द सुतौ (32/02) हिर (62/07) गुणे कौ खě डबलासँ नरहिर दौ।। (06/09) िदवाकर सुतौ साढूक:।। \nसाढ़ सुतौ गोपाल: गोपाल सुतौ नरहिर āीहिर दिरहएसँ िशवािदĜ य दौ।। नरहिर सुतो (69/04) गंगाहिर: नाउनसँ डालू सुत \nचĠ Ɩकर दौ माě डरसँ िवशो ŀौ।। (87/04) कृį णपित सुना रितपित āीपित (89/04) रघुपितय: जिजवालसँ सोम दौ।। (12/07) \nगोिवĠ द सुतौ दामू सुयनो ढिरहरासँ माइवौ ।। (25/02) दामू दामोदर सुतोसोम: हिरअनसँ हारू  दौ माě डरसँ गयन ŀौ।। सोम \nसुता (84/09) रूद  रिव रामा: सरहद माě डरसँ धनपित दौ (20/01) (39/01) पक्षधर सुता धनपित (33/08) िवńुपित शुभपितय: \nपिनचोभसँ मधुकर सुत हिरकर दौ मधुकर सुत हिरकर सुतॲ āीकर : गंगोलीसँ बॉंखू दो।। धनपित सुतौ िवį णुपित (62/05) \nहिरपित िनसूरी सँ ƇहेĮ वर सुत सीधू दौ जमुनी जामवालसँ गोपाल ŀौ एवं रितपित मािÿक चƅ।। रितपित सुतौ (108/01) \nमुरारीकेश बो माě डरसँ शुिच दे (09/05) शािĠतकरणीक (21/02) पोखू सुत रितकर सुतौ डालूक: केउँट राम सँ रूद  दौ।। \nडालू सुता (30/09) (47/04) गदाइ िहराई का: सोदापुरसँ गणपित दौ (21।01) िवİ फीसँ लड़वन ŀौ।। गढ़ाई सुता (38/04) \nिदनकर नĠ दन िवदूका: कुजौलीसँ āी वŀर्न दौ।। 18/01) āी वŀर्न सुतौ हिरहर: खौआलसँ िवĮ वनाथदौ िवढ़ सुतॱ शुिचकर \n(70/04) रघुनाथौ खě डबलासँ साĠ ही ŀौ।। (20/01) साĠ ही सुतौ (40/09) उŀव नोने ĆĮ नारायगॲ सक िशव सुत देने दौ \nक्षिरसानूŀौण शुिचकार िवĮ वनाथ भवनाथो बभिनयामसँ हीरे दौ (06/06) गिणपित सुत जयितसुत जयिदĜ यसुतौ साधुकर: ए सुतौ \nरतनाकर छादनसँ तĜ व िचनतामिण कारक  \n  \n(60) ''22'' \nजगदगुरू  गंगेश दौ।। रतनाकर सुतौ ƇहेĮ वर: खě डबलासँ ठ. सुपन दौ।। रतनाकर सुतौƇहेĮ वर: खě डबलासँ ठ. सुपन दौ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nƇहेĮ वर सुतौ होरे कौ सकराढ़ीसँ िभिƅसुत िशरूदौ  गंगुआल सँ िशवाई औिÿय (134/26) होिर सुतौ मेधवती: कटौना माě डर सँ \nजगित ŀौ(20/07) िमस सुरसर सुता ƇहेĮ वर हिर (39/06) (41/05) ऋिष यित कीरतू (35/08) मितĮ वरा: कुजौलीसँ राजू \nदौ।। (41/05) गंगोलीसँ पिěडत केशव ŀौ।। 49/09) यित युवा करमाहा सँ बुिŀकर सुत लािĠह दौ दिरहरासँ जगĠ नाथ ŀौ \nकेशव मािÿक चƅ।। केशव सुता रतौली दिरहरार यशु सुत वाचİ यित दौ (15/09) िसŀेĮ वर सुतर (30/06) सुपन रूपन  \nईĮ वरा: करमहा सँ रघु दौ (26/03) रूपन  सुतौ भोगेĮ वर भोगे िगरीĮ वर (25/06) िगरीकौ पालीसँ रामदþ दौ (14/102) पबौलीसँ \nबागे ŀौ।। भोगे सुता गोशे (30/08) िशव (37/08) िशव ओहिर मरसुरखा: (55/06) हारी सोदापुरसँ बराह दौ (51/02) अपरा \nराजू सुत मोगेĮ वर (सुतौ बारात: कĠ जौलीसँ धीरकंठ दौ। बाराह सुतौ (28/08) रित हिर विलयाससँ इबे सुत āीधर दौ पालीस \nदेवशमŭ ŀौ मन सुख सुत पौखू यशु सुधी काĠ हा (65/04) उजान सुधवालनसँ देवे दौ (11/03) गुणीĮ वर सुतो (3/02) हिर देवे \nकौ एकहारासँ थानू दौ (13/02) रूिचकर  सुतौ लŞ मीकर (28/05) आनĠ दकरै करमाहसँ मिहपित दौ।। आनĠ दकर सुतौ धानूक: \nगंगोलीसँ रामकरदौ।। यानू (26/06) सुता शीत (25/10) िमते िदनेका: (32/05) दिरहरसूं Ćित शĦ मर् दौ (11/07) यमुगामसँ \nजीवेĮ वर ŀौ।। देवे सुतौ सोम (38/04) नोने कौ ओगही बेलउँचसँ गयािदĜ य दौ (10/03) महो गयािदĜ य सुता रघुपित एितपित \nकृį णपितय: (29/08) भरेहासँ गणपित सुत केशव दौ सरगनसँ देवनाय एवम पशु मािÿक चƅ।। पशु सुतौ वाचİ यित लाखू कौ \nसोदरपुरसँ गदाधरदौ  (18/010) म. प उ पा. िवĮ वनाथ सुता म.प. उ पा. रिवनाथ म. प. उपा. (27/07) रघुनाथ म. प. \nलŞ मीनाथा नरउनसँ ĆितशĦ मर्दौ कर नोने ŀौ।। म. म. उ पा. रिवनाथ सुता म. प. (43/01) जीवनाथ म. उ पाठ भवनाथ \nपरनामक अयाची दबे महामहो देवनाथा: भाě डर  \n  \n(61)  \nम. म. उ. बटेश दौ। (8/02) पिनचोभसँ जीवेĮ वर ŀौ।। म. म. उ पा (39/07) भवनाथा परनामक अयाची दूबे सुता म.म.पा. \nशंकर महो (31/03) महादेव महोमासे महोदािशका: खौआलसँ रघुपित दै (07/09) धुपिर सुतो (35/07) दूबे शुभ (30/07) कौ \nपिन वाट दौ (17/06) खौआल सँ राम ŀौ।। म. म. उ पा. (89/05) शंकर सुता महो गढाया यहॉं (37/09) गोिवĠ द महो हरखू \nका कुजौली सँ सुपन दौ।। 19/01।। वंशवŀर्न सुता यशोधर (36/01) सुपन (43/03) लŞ मीकरा: (35/01) जालय (जĪ Ī दी) \nसँ म. प. उ. रामेĮ वर दौ।। 12/10 सकराढ़ीसँ धृितकर ŀौण। सुपन (30/05) सुतानाथू पांथू सांथू का उपितसँ कानह दौ \n(1106/02) भानू सुता होरे काĠ ह गोपाला: पपुिलयासँ बादे ढौ।। काĠ ह सुता गंगोली सँ डांस देव सुत भवई दौ नाउन सँ \nचƅेĮ वर ŀौ महामहो गदाधर सुता उँमापित धनपित भवन (51/01) भूवन धनानĠ द (166/07) भवदाĠ नदा: िवजनपुर पिरहरासँ \nनरपित दौ।। (1106) महो धृितपितसुतौ (25/09) भवशĦ मŭ गोिवĠ द शĦ मर्णŸ िनसउँनसँ नोने दौ भवशĦ मर् (25/09) सुतौ वŀर्मान \nयटाधरौ खě डबला सँ सोम दौ।। बŀर्मान सुतौ खांतू िवभूकौ फनĠ दह सँ नरिसहं दौ (18/07) गंगोली सँ साधुकर दैिहकमदॲ \nखांतसुता धनपित (47/06) कुलपित नरपित (76/05) चĠ Ɩपितय: कुजौली सँ सोमकर दौ (04/105) सोमकर सुतो मांगुक: \nसिरसबसँ āीकर दौ।। नरपित सुतो मुथे (119/110) जनिदना घुसौत स हिर दौ।। (19/110) रू  िचकर सूतो िशवा इ सुतौ \nदामोदर: माě डर से हरदĠ त दौ (19/011) केउँटामसँ माने ŀौ दामोदर सुतौ हिरडालूक: करमहासँ मधुकर दौ व िलयाससँ जसानĠ द \nĿोण हिरसुता सक लाख सुत āी कर दौ िभगुआसँ माधव वछौ एवं वाया पित मािÿक।। वाचİ यित सुता मिहयासोदरपुरसँ परान \nदौ।। (21/02) हिरनाथ सुतो रूिचनाथ  कीितर्नाथो (31/05) कुं वंशवŀर्न दौ।। (23/03) जलायसँ रामेĮ वर ŀौ।। रूिचनाथ  \nसुतोगोढेक: पालसँ गांगु दौ (21/05) देवे सतो माधव: सक: सइदौ माधवसुतौ  \n  \n  \n(62)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \nगांगूक: माě डरसँ नĠ दीĮ वर सुत वागीĮ वर दौ खě डवलासँ गोि़ढ ŀौ।।गंगोरसँ नोने ŀौ यमरान चƅ।। परान सुतौ (96/09) द \nसुता सकराढ़ी सँ जाई दौ (041/11) कुजौली सँ राजू ŀौ। एवं गोि़ढमािÿक चƅ।। (20/05) गोि़ढ सुतौ परान ऋिषकेशॲ \nटकबाल सँ रामकर सुत बाछे दौ ।। न खोध टकबाल अ बीजी शुिचकर:।। शुिचकर सुतौ थेń:।। रोध सुतौ िĆितकर दामोदरो \n(64/08) कमƇाम सकराढ़ीसँ परपित दौ।। िĆितकर सुतौ रितकर लासू कौ खौआनसँ महामहो देवािदĜ य सुत जीवे दौ सुरगनसँ \nगंगाधर ŀौ।। रितकर (46/07) रितकर सुता रामकर रिवकर ढॲढका सकगढ़ीसँ भीम दौ (14/07) सटुज नादू सुनौ भीम \n(64/06) सुरेĮ वरो नरउन सँ गंगादाश दौ। भीम सुतो गंगेĮ वर रतीवĮ रौ अलयसँ म. म. उपा. रामेĮ वर दौ (02/01) दिरहरासँ एित \nŀौ।। रामकर सुतौ बाछेक: नरउनसँ āीकर दौ।। (08/07) (43/07) सुतो दूमे पर उकौ माě डरसँ महो रघुपित दौ (18/03) \nमसे रघुपित सुता (57/09) (26/07) जाने पित िवभापित नजापितय: सोदापुर सँ महामहो पाच् याय सरबए सुत खानू दौ खॉंआलसँ \nकृį णािन ŀौ एवं  बाछे मािÿक चƅ।। बादे सुता दिरहरा सँ सोमे सुत सौिर दौ।। (11/06) महामहो कीितर्शĦ मर् सुतौ केशव िशवौ \nबहेराढ़ी सँ लड़ावन सुत सुपनदौ पबौली रूदŀौणा।। केशव सुता बागे साने कोने (30/02) ऋषय: पिनचोभ सँ सॲस दौ (08/51) \nसफराढीरू   जीवेĮ वर दौितĜ य ढौ।। सोने सुता िसरू  (35/02) कारू  चĠ Ɩ (50/06) मोिर सौÿी का: सोदरपुरसँ रामनाथ दौ।। \n(18/10) (30/07) रामनाथ सुता बिलदगन सँ िभिख सुÿ िहरमिण हो जĪ लकीसँ भवेश ŀौण सोिर सुतो (32/10) दाशे िदने कौ \n(81/09) पालीसँ रतनपािण दौ (05/04) नरिसहं सुत āीधर गुणीĮ वर: (81/09)  एकहरासँ रूिचककर  दौ (59/01) गोयाल सुतौ \n(31/06) रतनपािण \n  \nभारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली आऽ 2.मैिथली \nअकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n  \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत \nभाषाक अनुसार शĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत \nअिछ। जेना-  \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर \nअनुİवारक Ćयोग देखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद \nपिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे कवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा \nतवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। जेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। \nमुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह मानैत छिथ। ओलोकिन अĠत आ \nकĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत \nहोइत छैक। मुदा कतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह \nभेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल जाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक \nसĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ लऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग \nकरब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग करबामे कतहु \nकोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो \nओतऽ माÿ ढ़ िलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय \nतथा अĠतमे ढ़ अबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \nिलखल जएबाक चाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। \nएिहसभक İथानपर ƅमशः वैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। \nसामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग कएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा \nज निह िलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद \nकहल जाएवला शĤदसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक \nचाही। \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह \nशĤदसभक İथानपर यिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप \nमैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे शĤदक आरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत \nअिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह \nपुİतकमे ओकरे Ćयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ \nदुरूहताक  बात निह अिछ। आ मैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी \nिनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद कितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु \nिलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत करैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल \nशĤदक पाछाँ िह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, \nआनहु आिद। मुदा आधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \nकरैत देखल जाइत अिछ। जेना- हुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ \n(खड़यĠÿ), षोडशी (खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण \nदीघर् भऽ जाइत अिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। \nजेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी \nनिह लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना-\nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत \nअिछ। खास कऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल \nशĤदक मğय वा अĠतमे जँ Ũİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर \nआगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन (शइन), पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), \nकाछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम शĤदसभमे ई िनयम लागू निह होइत अिछ। \nजेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत अिछ। \n \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। \nकारण जे शĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना \nमैिथलीमे आएल (तĜसम) शĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया \nसĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी िनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा \nĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर कतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। \nĆİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ समीचीन पक्षसभकेँ \nसमेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन तथा \nतकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान \nसमयमे मैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल \nपिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता तथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक \nमूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, ताहूिदस लेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी \nडा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक अनुसĠधानमे एहन अवİथा िकžहु ने आबऽ \nदेबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक धारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ \nलऽ चलबाक Ćयास कएलहुँ अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \nपोथीक वणर्िवĠयास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माÿामे िभž अिछ। िनरĠतर अğययन, \nअनुसĠधान आ िवĮलेषणक कारणे ई सुधाराĜमक िभžता आएल अिछ। भिवįयमे आनहु पोथीकेँ \nपिरमािजर्त करैत मैिथली पाƁयपुİतकक वणर्िवĠयासमे पूणर्रूपेण एकरूपता  अनबाक हमरासभक \nĆयė रहत। \n \nकक्षा १० मैिथली लेखन तथा पिरमाजर्न महेĠƖ मलंिगया/ धीरेĠƖ Ćेमिषर् संयोजन- गणेशĆसाद \nभņराई \nĆकाशक िशक्षा तथा खेलकूद मĠÿालय, पाƁयƅम िवकास केĠƖ,सानोिठमी, भक्तपुर \nसवŭिधकार पाƁयƅम िवकास केĠƖ एवं जनक िशक्षा सामƇी केĠƖ, सानोिठमी, भक्तपुर। \nपिहल संİकरण २०५८ बैशाख (२००२ ई.) \nयोगदान: िशवĆसाद सĜयाल, जगžाथ अवा, गोरखबहादुर िसंह, गणेशĆसाद भņराई, डा. \nरामावतार यादव, डा. राजेĠƖ िवमल, डा. रामदयाल राकेश, धमųĠƖ िवƫल, रूपा  धीरू , नीरज \nकणर्, रमेश रĽन \nभाषा सĦपादन- नीरज कणर्, रूपा  झा \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से \nसामाĠयतः तािह वþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए \nगेल। जा रहल अिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा \nकरए गेलाह। \n \n3. Ćाचीन मैिथलीक ‘Ġह’ ğविनक İथानमे ‘न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा \nकहलिĠह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। \nयथा- देखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n5. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, \nमािलिन गेिल (मनुįय माÿमे)। \n \n7. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \nआधुिनक Ćयोगमे वैकिĪपक रूपेँ  ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह \nवा अएलाह, जाय वा जाए इĜयािद। \n \n8. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान \nवैकिĪपक रूपेँ  देल जाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:-\nमैञा, किनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे \nअनुİवार सवर्था ĜयाĔय िथक। ‘क’ क वैकिĪपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत \nअिछ। यथा:- देिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n \n13. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् \n‘ङ’ , ‘ञ’, तथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, \nअĖचल वा अंचल, कěठ वा कंठ। \n \n14. हलंत िचƭ िनयमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। \nयथा:- āीमान्, िकंतु āीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक \nहेतु फराक िलखल जाय, यथा घर परक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \n \n16. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल \nमाÿा पर अनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला \nिहं।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n21.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू \nğविनक बदला पूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ \nĭयक्त कएल जाय। \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \"सुमन\" ११/०८/७६ \n \n \n \nआब 1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली  आऽ  2. मैिथली \nअकादमी, पटनाक मानक शैलीक अğययनक उपराĠत िनĵ िबĠदु सभपर मनन कए िनणर्य \nकरू।  \n \nƇाō / अƇाō  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \n \n  \n1.होयबला/ होबयबला/ \nहोमयबला/ हेब’बला, \nहेम’बला/ होयबाक/ \nहोएबाक \n2. आ’/आऽ आ \n3. क’ लेने/कऽ लेने/कए \nलेने/कय \nलेने/ल’/लऽ/लय/लए \n4. भ’ गेल/भऽ गेल/भय \nगेल/भए गेल \n5. कर’ गेलाह/करऽ \nगेलह/करए गेलाह/करय \nगेलाह \n6. िलअ/िदअ \nिलय’,िदय’,िलअ’,िदय’ \n7. कर’ बला/करऽ बला/ \nकरय बला करै \nबला/क’र’ बला \n8. बला वला \n9. आङ्ल आंग्ल \n10. Ćायः Ćायह \n11. दुःख दुख \n61. भाय भै \n62. भाँय  \n63. यावत जावत\n64. माय मै \n65. \nदेिĠह/दएिĠह/दयिĠह \nदिĠह/दैिĠह \n66. द’/द ऽ/दए \n67. ओ \n(संयोजक) ओऽ \n(सवर्नाम)  \n68. तका’ कए \nतकाय तकाए \n69. पैरे (on \nfoot) पएरे \n70. ताहुमे ताहूमे \n \n  \n71. पुÿीक \n72. बजा कय/ \nकए \n73. बननाय \n74. कोला \n \n121. जरेनाइ \n122. जरओनाइ- \nजरएनाइ/जरयनाइ \n123. होइत  \n124. गड़बेलिĠह/ \nगड़बओलिĠह \n125. िचखैत- (to \ntest)िचखइत \n126. \nकरइयो(willing to \ndo) करैयो \n127. जेकरा- \nजकरा \n128. तकरा- \nतेकरा \n129. िबदेसर \nİथानेमे/ िबदेसरे \nİथानमे \n130. करबयलहुँ/ \nकरबएलहुँ/करबेलहुँ\n131. हािरक \n(उच्चारण \n181. पहुँिच पहुँच \n182. राखलिĠह \nरखलिĠह \n183. लगलिĠह \nलागलिĠह \n184. सुिन \n(उच्चारण सुइन) \n185. अिछ \n(उच्चारण अइछ) \n186. एलिथ गेलिथ \n187. िबतओने \nिबतेने \n188. करबओलिĠह/ \nकरेलिखĠह \n189. करएलिĠह \n190. आिक िक \n191. पहुँिच पहुँच \n192. जराय/ जराए \nजरा’ (आिग लगा) \n193. से से’ \n194. हाँ मे हाँ \n(हाँमे हाँ िवभिक्þमे \nहटा कए) \n195. फेल फैल \n196. \nफइल(spacious) \nफैल \n197. होयतिĠह/ \nहोएतिĠह हेतिĠह \n198. हाथ \nमिटआयब/ हाथ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \n12. चिल गेल चल \nगेल/चैल गेल \n13. देलिखĠह देलिकĠह, \nदेलिखन \n14. देखलिĠह देखलिन/ \nदेखलैĠह \n15. छिथĠह/ छलिĠह \nछिथन/ छलैन/ छलिन \n16. चलैत/दैत \nचलित/दैित \n17. एखनो अखनो \n18. बढ़िĠह बढिĠह \n19. ओ’/ओऽ(सवर्नाम) ओ \n20. ओ (संयोजक) \nओ’/ओऽ \n21. फाँिग/फािĻ \nफाइंग/फाइङ \n22. जे जे’/जेऽ \n23. ना-नुकुर ना-नुकर \n24. \nकेलिĠह/कएलिĠह/कयलिĠह \n25. तखन तँ तखनतँ \n26. जा’ रहल/जाय \nरहल/जाए रहल \n75. िदनुका \nिदनका \n76. ततिहसँ \n77. गरबओलिĠह \nगरबेलिĠह \n78. बालु बालू \n79. चेĠह \nिचĠह(अशुŀ) \n80. जे जे’ \n81. से/ के \nसे’/के’ \n82. एखुनका \nअखनुका \n83. भुिमहार \nभूिमहार \n84. सुगर सूगर \n85. झठहाक \nझटहाक \n86. छूिब \n87. करइयो/ओ \nकरैयो \n88. पुबािर पुबाइ \n89. झगड़ा-झाँटी \nझगड़ा-झाँिट \nहाइरक) \n132. ओजन वजन\n133. आधे भाग/ \nआध-भागे \n134. िपचा’/ \nिपचाय/िपचाए \n135. नञ/ ने \n136. बच्चा नञ \n(ने) िपचा जाय \n137. तखन ने \n(नञ) कहैत \nअिछ। \n138. कतेक गोटे/ \nकताक गोटे \n139. कमाइ- \nधमाइ कमाई- \nधमाई \n140. लग ल’ग \n141. खेलाइ (for \nplaying) \n142. छिथĠह \nछिथन \n143. होइत होइ \n144. क्यो िकयो \nमिटयाबय \n199. फेका फेंका \n200. देखाए देखा’ \n201. देखाय देखा’ \n202. सþिर सþर \n203. साहेब साहब \n204.गेलैĠह/ गेलिĠह \n205.हेबाक/ \nहोएबाक \n206.केलो/ कएलो \n207. िकछु न \nिकछु/ िकछु ने \nिकछु \n208.घुमेलहुँ/ \nघुमओलहुँ \n209. एलाक/ \nअएलाक \n210. अः/ अह \n211.लय/ लए \n(अथर्-पिरवþर्न) \n212.कनीक/ कनेक \n213.सबहक/ \nसभक \n214.िमलाऽ/ िमला  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \n27. िनकलय/िनकलए \nलागल बहराय/बहराए \nलागल िनकल’/बहरै \nलागल \n28. ओतय/जतय \nजत’/ओत’/जतए/ओतए \n29. की फूड़ल जे िक \nफूड़ल जे \n30. जे जे’/जेऽ \n31. कूिद/यािद(मोन \nपारब) \nकूइद/याइद/कूद/याद \n32. इहो/ओहो  \n33. हँसए/हँसय हँस’ \n34. नौ आिक दस/नौ \nिकंवा दस/नौ वा दस \n35. सासु-ससुर सास-\nससुर \n36. छह/सात छ/छः/सात \n37. की \nकी’/कीऽ(दीघŰकाराĠतमे \nविजर्त) \n38. जबाब जवाब \n39. करएताह/करयताह \n90. पएरे-पएरे \nपैरे-पैरे \n91. खेलएबाक \nखेलेबाक \n92. खेलाएबाक \n93. लगा’ \n94. होए- हो \n95. बुझल बूझल \n96. बूझल \n(संबोधन अथर्मे) \n97. यैह यएह \n98. ताितल \n99. अयनाय- \nअयनाइ \n100. िनž- िनĠद \n101. िबनु िबन \n102. जाए जाइ \n103. जाइ(in \ndifferent sense)-\nlast word of \nsentence \n104. \nछत पर \nआिब जाइ \n105. ने \n106. खेलाए \n145. केश (hair) \n146. केस (court-\ncase) \n147. बननाइ/ \nबननाय/ बननाए \n148. जरेनाइ \n149. कुरसी कुसŰ\n150. चरचा चचŭ \n151. कमर् करम \n152. डुबाबय/ \nडुमाबय \n153. एखुनका/ \nअखुनका \n154. लय \n(वाक्यक अितम \nशĤद)- ल’ \n155. कएलक \nकेलक \n156. गरमी गमŰ \n157. बरदी वदŰ \n158. सुना गेलाह \nसुना’/सुनाऽ \n159. एनाइ-गेनाइ \n160. तेनाने \n215.कऽ/ क \n216.जाऽ/जा \n217.आऽ/ आ \n218.भऽ/भ’ (’ \nफॉĠटक कमीक \nńोतक)219.िनअम/ \nिनयम \n220.हेक्टेअर/ \nहेक्टेयर \n221.पिहल अक्षर \nढ/ बादक/बीचक ढ़ \n222.तिहं/तिहँ/ \nतिञ/ तैं \n223.किहं/कहॴ \n224.तँइ/ तइँ \n225.नँइ/नइँ/ निञ \n226.है/ हइ \n227.छिञ/ छै/ \nछैक/छइ \n228.दृिƠएँ/ दृिƠयेँ \n229.आ (come)/ \nआऽ(conjunction) \n230. आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \nकरेताह \n40. दलान िदिश दलान \nिदश \n41. गेलाह \nगएलाह/गयलाह \n42. िकछु आर िकछु \nऔर \n43. जाइत छल जाित \nछल/जैत छल \n44. पहुँिच/भेिट जाइत \nछल पहुँच/भेट जाइत \nछल \n45. \nजबान(युवा)/जवान(फौजी) \n46. लय/लए क’/कऽ \n47. ल’/लऽ कय/कए \n48. एखन/अखने \nअखन/एखने \n49. अहॴकेँ अहीँकेँ \n50. गहॴर गहीँर \n51. धार पार केनाइ धार \nपार केनाय/केनाए \n52. जेकाँ जेँकाँ/जकाँ \n53. तिहना तेिहना \n(play) –खेलाइ \n107. िशकाइत- \nिशकायत \n108. ढप- ढ़प \n109. पढ़- पढ \n110. किनए/ \nकिनये किनञे \n111. राकस- \nराकश \n112. होए/ होय \nहोइ \n113. अउरदा- \nऔरदा \n114. बुझेलिĠह \n(different \nmeaning- got \nunderstand) \n115. बुझएलिĠह/ \nबुझयलिĠह \n(understood \nhimself) \n116. चिल- चल \n117. खधाइ- \nखधाय \n118. मोन \nघेरलिĠह \n161. नञ \n162. डरो ड’रो \n163. कतहु- कहॴ\n164. उमिरगर- \nउमरगर \n165. भिरगर \n166. धोल/धोअल \nधोएल \n167. गप/गĢप \n168. के के’ \n169. दरबĔजा/ \nदरबजा \n170. ठाम \n171. धिर तक \n172. घूिर लौिट \n173. थोरबेक \n174. बƂड \n175. तोँ/ तूँ \n176. तोँिह( पńमे \nƇाō) \n177. तोँही/तोँिह \n178. करबाइए \nकरबाइये \n(conjunction)/ \nआऽ(come) \n231.कुनो/ कोनो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \n54. एकर अकर \n55. बिहनउ बहनोइ \n56. बिहन बिहिन \n57. बिहिन-बिहनोइ बिहन-\nबहनउ \n58. निह/नै \n59. \nकरबा’/करबाय/करबाए \n60. त’/त ऽ तय/तए \nपाड़लिखĠह मोन \nपारलिखĠह \n119. कैक- \nकएक- कइएक \n120. लग ल’ग \n179. एकेटा  \n180. किरतिथ \nकरतिथ \n \n  \n \nJyoti Jha Chaudhary, Date of Birth: December 30 1978,Place of Birth- Belhvar \n(Madhubani District), Education: Swami Vivekananda Middle School, Tisco Sakchi Girls High \nSchool, Mrs KMPM Inter College, IGNOU, ICWAI (COST ACCOUNTANCY); Residence- \nLONDON, UK; Father- Sh. Shubhankar Jha, Jamshedpur; Mother- Smt. Sudha Jha- Shivipatti. \nJyoti  received editor's choice award from www.poetry.com and her poems were featured in front \npage of www.poetrysoup.com for some period.She learnt Mithila Painting under Ms. Shveta Jha, \nBasera Institute, Jamshedpur and Fine Arts from Toolika, Sakchi, Jamshedpur (India).  Her \nMithila Paintings have been displayed by Ealing Art Group at Ealing Broadway, London. \nMy Valentine \nMarvels of the sweet moments  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \nYears past with love and faith \nVery carefully I do preserve \nAlways in my deepest heart \nLeaving all evils behind \nEven if odd sometimes \nNicest moments do remind \nTesting time needs patience \nI must admire his elegance \nNever easy to face the shine \nEmitted from my valentine \n \nEnglish Translation of Gajendra Thakur's (Gajendra Thakur (b. 1971) is the editor of \nMaithili ejournal “Videha” that can be viewed at http://www.videha.co.in/ . His poem, story, novel, \nresearch articles, epic – all in Maithili language are lying scattered and is in print in single  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \nvolume by the title “KurukShetram.” He can be reached at his email: \nggajendra@airtelmail.in )Maithili Novel Sahasrabadhani by Smt. Jyoti Jha Chaudhary \n \n Jyoti Jha Chaudhary, Date of Birth: December 30 1978,Place of Birth- Belhvar \n(Madhubani District), Education: Swami Vivekananda Middle School, Tisco Sakchi Girls High \nSchool, Mrs KMPM Inter College, IGNOU, ICWAI (COST ACCOUNTANCY); Residence- \nLONDON, UK; Father- Sh. Shubhankar Jha, Jamshedpur; Mother- Smt. Sudha Jha- Shivipatti. \nJyoti  received editor's choice award from www.poetry.com and her poems were featured in front \npage of www.poetrysoup.com for some period.She learnt Mithila Painting under Ms. Shveta Jha, \nBasera Institute, Jamshedpur and Fine Arts from Toolika, Sakchi, Jamshedpur (India).  Her \nMithila Paintings have been displayed by Ealing Art Group at Ealing Broadway, London. \n  \nSahasraBarhani:The Comet\n  \ntranslated by Jyoti \nHe started believing in witches . He became sceptical to his\nneighbours. He was accompanying his children while going to appear\nin examinations suspecting that his enemies could harm his children.\nBut after making his uncle his religious guru he became very\nconfident. Again everything was go ing slowly - children’s education, \ntheir jobs, the same kind of middl e class dreams, marriages, small\nmatters of domestic conflicts etc. The confidence of surviving in and\ncompeting with the world shown by his children made Nand more  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n98 \n \nrelaxed because his children had never seen the outside world. As\nsoon as they reached home they were away from the outside world,\neven his friends were not visiting his home. They used to pass the\nwritten examinations of all compet itive exams but when it was time \nof interview they had to face the problems of distinction based on\ncaste, language, region etc. Nand had never given his children such\nenviournment so they used to be very dumbfounded to see the\noutside world. Aaruni couldn’t achieve the post as higher as \nexpected by his father but he got the ‘B’ group government job.\nNand’s son-in-law was also an engineer so he got a government job\ntoo. His second son also got a job in a Bank. Nand’s children had\nnot been watching cinema in the ta lkies for last 10 years. The fair \nof puja in Patna, Gol Ghar etc. had also not been visited for a long\ntime. People used to laugh at th ose activities of Nand’s family but\nlater on they started thinking that such things could be the reason\nof rise of Nand’s family. Nand’s didn’t have television that was also\nvery unique for a general people.   Aaruni bought a television after \ngetting job. When Nand saw the adv ertisement of the Mahabharata\nin the television he asked h is wife, “Why cannot we see \nMahabharata in our TV?” His wife replied, “We only have DD1.\nSomeone in the upper floor coul d see DD Metro because his son\nbought him a machine worth 300 rupees.\n \n  \n(continued)  \n \n (continued)   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n99 \n \n \n \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना (१):महĜĜवपूणर् सूचना: āीमान् निचकेताजीक नाटक \"नो एंƏी: मा Ćिवश\" केर  'िवदेह' मे ई-Ćकािशत रूप  देिख \nकए एकर िĆंट रूपमे  Ćकाशनक लेल 'िवदेह' केर समक्ष \"āुित Ćकाशन\" केर Ćİताव आयल छल। āी निचकेता जी एकर िĆंट \nरूप  करबाक İवीकृित दए देलिĠह। िĆंट रूप  हाडर्बाउĠड (ISBN NO.978-81-907729-0-7 मूĪय रु.१२५/- यू.एस. डॉलर \n४०) आऽ पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4 मूĪय रु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे āुित Ćकाशन, १/७, िŅतीय तल, \nपटेल नगर (प.) नई िदĪली-११०००८ Ņारा छापल गेल अिछ। 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंƇेजी  शĤद \nकोश २.अंƇेजी-मैिथली शĤद कोश āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। \nसंĆित मैिथली-अंƇेजी शĤदकोश-खěड-I-XVI. लेखक-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा, दाम- \nरु.५००/- Ćित खěड । Combined ISBN No.978-81-907729-2-15 e-mail: \nshruti.publication@shruti-publication.com website: http://www.shruti-publication.com  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(२). पĽी-ĆबĠध िवदेह डाटाबेस िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाěडुिलिप िलĢयाĠतरण- āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे \nĆकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। पुİतक-ĆािĢतक िविधक आऽ पोथीक मूĪयक सूचना एिह पृơ पर शीƈ देल \nजायत। पĽी-ĆबĠध (िडिजटल इमेिजंग आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण)- तीनू पोथीक संकलन-सĦपादन-\nिलĢयांतरण गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा Ņारा । \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत कएल जा' रहल गजेĠƖ ठाकुरक  'सहćबाढ़िन'(उपĠयास), 'गĪप-\nगुच्छ'(कथा संƇह) , 'भालसिर' (पń संƇह), 'बालानां कृते', 'एकाĹी संƇह', 'महाभारत' 'बुŀ चिरत' (महाकाĭय)आ 'याÿा वृþांत' \nिवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे। - कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ आ २ (लेखकक िछिड़आयल पń, \nउपĠयास, गĪप-कथा, नाटक-एकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ संकलन)- गजेĠƖ \nठाकुर \nमहĜĜवपूणर् सूचना (४): \"िवदेह\" केर २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-Ćकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िĆंट संİकरण सेहो \nिनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना सिĦमिलत कएल जाएत। \nमहĜĜवपूणर् सूचना (५):सूचना: िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. \nएस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary. िवदेहक \nभाषापाक- रचनालेखन İतंभमे। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n100 \n \nअंितका Ćकाशन की नवीनतम पुİतकें \nसिजĪद  \n \nमीिडया, समाज, राजनीित और इितहास \n \nिडज़ाİटर : मीिडया एěड पॉिलिटक्स: पुěय \nĆसून वाजपेयी 2008 मूĪय रु. 200.00  \nराजनीित मेरी जान : पुěय Ćसून वाजपेयी \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु.300.00 \nपालकालीन संİकृित : मंजु कुमारी Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 225.00 \nİÿी : संघषर् और सृजन : āीधरम Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु.200.00 \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाěडेय Ćकाशन वषर् \n2007 मूĪय रु.180.00 \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \n \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु.125.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 200.00 \nपेपरबैक संİकरण \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक \nभौिमक Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु.100.00 \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा \nĆकाशन वषर् 2007 मूĪय रु. \n70.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n100.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n100.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश \nकाĠत Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n100.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : \nकैलाश बनवासी Ćकाशन वषर् 2008 \nमूĪय रु. 100.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n101 \n \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 200.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश \nबनवासी Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n200.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन वषर् 2008 \nमूĪय रु. 200.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 180.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nबडक़ू चाचा : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 \nमूĪय रु. 195.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : \nसĜयनारायण पटेल Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 200.00 \n \n \nकिवता-संƇह \n \n \n \nया : शैलेय Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n160.00 \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 300.00 \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n90.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा \nकुलāेơ Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 100.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान \n: सĜयनारायण पटेल Ćकाशन वषर् \n2007 मूĪय रु. 90.00 \n \nशीƈ ĆकाĮय \n \nआलोचना \n \nइितहास : संयोग और साथर्कता : \nसुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nिहंदी कहानी : रचना और पिरिİथित \n: सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nसाधारण की Ćितज्ञा : अंधेरे से \nसाक्षाĜकार : सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच \n: अशोक भौिमक \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  फरबरी २००९ (वषर् \n२ मास १४ अंक २८) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n102 \n \nकब लौटेगा नदी के उस पार गया आदमी : \nभोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय \nरु. 225.00 \nलाल िरĤबन का फुलबा : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु.190.00 \nलूओं के बेहाल िदनॲ में : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 195.00 \nफैंटेसी : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 \nमूĪय रु. 190.00 \nदु:खमय अराकचƅ : Įयाम चैतĠय Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 190.00 \nकुआर्न किवताएँ : मनोज कुमार āीवाİतव \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 150.00  \nमैिथली पोथी \n \nिवकास ओ अथर्तंÿ (िवचार) : नरेĠƖ झा \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 250.00 \nसंग समय के (किवता-संƇह) : महाĆकाश \nĆकाशन वषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nएक टा हेरायल दुिनया (किवता-संƇह) : \nकृįणमोहन झा Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n60.00 \nदकचल देबाल (कथा-संƇह) : बलराम Ćकाशन \nवषर् 2000 मूĪय रु. 40.00 \nसĦबĠध (कथा-संƇह) : मानेĂर मनुज Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु. 165.00 \nपुİतक मंगवाने के िलए मनीआडर्र/ चेक/ Ƒाģट \nअंितका Ćकाशन के नाम से भेजें। िदĪली से \nबाहर के एट पार बैंिकंग (at par banking) \nबालकृįण भट्ïट और आधुिनक िहंदी \nआलो","size_mb":0.87,"has_text":true},"Videha 029.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 029.pdf","name":"Videha 029.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \nिवदेह  २९ म अंक ०१ माचर् २००९  (वषर् २  मास १५  अंक २९) \n       \n   \n \n एिह अंकमे अिछ:-  \n१.संपादकीय संदेश \n२.गń  \n२.१. कथा-सुभाषचĠƖ यादव-कुĮती  \n२.२.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी (आगाँ) \n२.३. सुशांत झा- िमिथला मंथन \n२.४. आ ओ मारिल गेिल !— बृषेश चĠ Ɩ लाल \n२.५. जयकाĠत िमāपर िवशेष १.डॉ. गंगेश गुंजन २. िवńा िमā \n२.६. िववेचना: सुभाषचĠƖ यादवक कथा संƇह- बनैत-िबगड़ैत गजेĠƖ ठाकुर होलीक संदेश डा. \nचĠ देĮ वर शाह  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n३.पń \n३.१. वसंती दोहा- कुमार मनोज कĮयप  \n३.२. सतीश चĠƖ झा-  हमर İवतंÿता \n३.३.Ĕयोित- एक नाैकरी चाही \n३.४.जंगल िदस !- रूपेश  कुमार झा 'Ĝयॲथ'  \n३.५. पंकज पराशर -समयोिमर् \n३.६.सुबोध ठाकुर-हम गामेमे रहबइ  \n  \n४. बालानां कृते-मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n५. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली \nकोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-\nEnglish and English-Maithili Dictionary.] \n६. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)- \nThe Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by \njyoti  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ितरहुता आ देवनागरी दुनू िलिपमे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल \nनीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Tirhuta and \nDevanagari versions both ) are available for pdf download at the following link.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ितरहुता आ देवनागरी दुनू रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Tirhuta and Devanagari versions \n१.संपादकीय  \nमैिथलीक सभसँ Ćितिơत Ćबोध सĦमान 2009 क लेल āी राजमोहन झाकेँ İवािİत फाउंडेशन Ņारा पटनाक िवńापित \nभवनमे 22 फरबरी 2009 केँ 4 बजे अपराƭसँ शुरु भेल कायर्ƅममे देल गेल। एिहमे İमृित िचĠह आ एक लाख टाका देल \nजाइत अिछ। āी  भीमनाथ झा, उदय नारायण िसंह, िवजय बहादुर िसंह, अभय नारायण िसंह आ ढेर रास गणमाĠय लोक \nएिह अवसरपर उपिİथत छलाह। \nरेिडयो कायर्ƅम हेĪलो िमिथला, जकरा िवषयमे बहुतोगोटेक सुझाव रहैत छलिन जे ई सभतिर सुनल जा सकबाक कोनो Ĥयोँत \nधराबी। से धीरेĠƖजी सहषर् जानकारी देलिथ जे आब ई कायर्ƅम इĠटरनेटपर अनलाइन उपलĤध भऽ गेल अिछ।  \n \nसामािजक तथा सांİकृितक िवषयवİतुपर केिĠƖत हेĪलो िमिथला कायर्ƅम ĆĜयेक शिन कऽ नेपाली समयानुसार राित ९.३० बजेसँ \n११ बजेधिर आ राजनीितक िवषयवİतुपर केिĠƖत चौबिटया कायर्ƅम ĆĜयेक सोम कऽ राित १० सँ ११ बजेधिर Ćसारण होइत \nछैक। İमरणीय अिछ जे नेपाली समय भारतीय समयसँ १५ िमनट पाछाँ अिछ। ई कायर्ƅम इĠटरनेटपर www.kfm961.com  \nपर सुनल जा सकैत अिछ। शिन िदन हम एकरा सुनलहुँ िबना कोनो ĭयवधानक। \n \n  \nिदनांक 16.02.2009 कें मैिथली मंडनक तĜवावधान में 'मैिथली युवा लेखन दशा आ िदशा' िवषय पर शहीद भगत िसंह कॉलेज, \nनई िदĪली मे एक टा संगोơीक आयोजन कयल गेल। एिह अवसर पर देशक िविभž भाग स' आयल टटका पीढीक सिƅय \nभागीदारी रहल। बनारस से आयल 'नवतुिरया' केर संपादक अरुणाभ, किटहार (िबहार) से रोिहत झा, िदĪली से अलोक रंजन, \nिमिथलेश कुमार राय, िफरदौस, धमर्वर्त चौधरी, देवांशु वĜस, सेतु कुमार वमŭ Ćमुख वक्ता छलाह। ऑिडयो कॲĄेंिसंग के जिरये \nगािजयाबाद से मैिथली आ िहंदीक Ćख्यात कथाकार - संपादक अनलकांत ( गौरीनाथ ) आ सहरसा सं चिचर्त युवा कथाकार - \nकिव अिखल आनंद सभा स' जुड़लैथ. संगोơीक संचालन युवतम रचनाकार कुमार सौरभ केलिथ।   \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ २७ फरबरी २००९) ७७ देशक ७५८ \nठामसँ १,६०,५१७ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \nगजेĠƖ ठाकुर, नई िदĪली। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n              २.संदेश \n१.āी Ćो. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक \nिदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनĠद भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट \nमैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.āी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील मन, मैिथलीक Ćित \nसमिपर्त मेहनितक अमृत रंग, इितहास मे एक टा िविशƠ फराक अğयाय आरंभ करत, हमरा \nिवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सĻ, सİनेह| \n३.āी रामाāय झा \"रामरंग\"(आब İवगŰय)- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत \nभेलहुँ।...शेष सभ कुशल अिछ। \n४.āी ƙजेĠƖ िÿपाठी, सािहĜय अकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" \nकेर लेल बाधाई आ शुभकामना İवीकार करू।  \n५.āी ĆफुĪलकुमार िसंह \"मौन\"- Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" क Ćकाशनक समाचार \nजािन कनेक चिकत मुदा बेसी आƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ पकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय \nदेलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.āी डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे \nमैिथली पÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह \nĆकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n७.āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-पिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली पिÿकाक Ćकाशनमे के \nकतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवįय कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। \nएतेक पैघ महान यज्ञमे हमर āŀापूणर् आहुित ĆाĢत होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.āी िवजय ठाकुर, िमिशगन िवĂिवńालय- \"िवदेह\" पिÿकाक अंक देखलहुँ, सĦपूणर् टीम \nबधाईक पाÿ अिछ। पिÿकाक मंगल भिवįय हेतु हमर शुभकामना İवीकार कएल जाओ। \n९. āी सुभाषचĠƖ यादव- ई-पिÿका ’िवदेह’ क बारेमे जािन Ćसžता भेल। ’िवदेह’ िनरĠतर \nपĪलिवत-पुिįपत हो आ चतुिदर्क अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.āी मैिथलीपुÿ Ćदीप- ई-पिÿका ’िवदेह’ केर सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् \nसहयोग रहत। \n११.डॉ. āी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इĠटरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूपेँ  \nएकर िववरण भए सकैत अिछ। आइ-कािŎ मोनमे उŅेग रहैत अिछ, मुदा शीƈ पूणर् सहयोग \nदेब। \n१२.āी रामभरोस कापिड़ ƚमर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ \nअĠतरŭįƏीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हािदर्क बधाई। िमिथला रė सभक संकलन अपूवर्। \nनेपालोक सहयोग भेटत से िवĂास करी। \n१३. āी राजनĠदन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिÿकाक माğयमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, \nनाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषर्क अ ंक जखन िĆ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। \nकलकþामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिĠह। मोन तँ होइत अिछ जे \nिदĪली आिब कए आशीवŭद दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक \nमैिथलकेँ जोड़बाक लेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n१४. डॉ. āी Ćेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिÿका \"िवदेह\" Ćकािशत कए \nअपन अłुत मातृभाषानुरागक पिरचय देल अिछ, अहाँक िनःİवाथर् मातृभाषानुरागसँ Ćेिरत छी,  \nएकर िनिमþ जे हमर सेवाक Ćयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर आńोपांत पिÿका \nदेखल, मन ĆफुिĪलत भ' गेल।  \n२.गń  \n२.१. कथा-सुभाषचĠƖ यादव-कुĮती  \n२.२.भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी (आगाँ) \n२.३. सुशांत झा- िमिथला मंथन \n२.४. आ ओ मारिल गेिल !— बृषेश चĠ Ɩ लाल \n२.५. जयकाĠत िमāपर िवशेष १.डॉ. गंगेश गुंजन २. िवńा िमā \n२.६. िववेचना: सुभाषचĠƖ यादवक कथा संƇह- बनैत-िबगड़ैत गजेĠƖ ठाकुर होलीक संदेश डा. \nचĠ देĮ वर शाह  \n \nकथा  \nसुभाषचĠƖ यादव-कुĮती   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, \nनई िदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण \nमंडल िवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान।\nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे करीब \nसþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण सिमित।\n  \nकुĮती \nभोर धिर पता निह चलल । ओ राितये भऽ गेल छल । उठलाक कनेक कालक पछाित लुंगी पर नजिर\nगेल । किहयो – किहयो सपना देखलाक बाद भऽ जाइत छैक, तेहने लागल । लूंगी दू – तीन ठामसँ \nसूिखकेँ कड़ा भऽ गेल छलैक। सपना पर गौर कयलाक बादो कोनो ओहन सपना मोन निह पड़ल । ओहुना\nओकरा भेलापर िनž खुिज जाइत छैक । िनž राित खन निह खुजल छल। तँइ कनेक आĀयर् तखन धिर\nबनल रहल जखन धिर  ठेहुन पर नजिर निह गेल । पिहलो बेर एिहना भेल छल । िसयाह दाग उभरलाक\nबाद पािनक िगरब आ फेर एकटा पैघ सन घाव ।  \n    ओिह बेर ददर् निह भेल छल । पपड़ीक कैक टा तह जिम कऽ उखड़ैत गेलैक आ करीब सĢताहक\nभीतरे ठीक भऽ गेलैक ।  \n   लुंगी पर पड़ल दागकेँ हम नुकबैत रहलहुँ । हम निह चाहैत छलहुँ  लोक एहन – ओहन पूिछ देअय ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nदू-तीन बजे धिर हमर एकटा दोİत आिब गेल । ओ हमरा संग लऽ कऽ हिटया जेबाक िजद करय लागल\nजे पिछला िकछु िदनसँ हĢतामे दू बेर लगैत छलैक । ओिह ठाम Ƈाम पंचायत िदससँ कुĮतीक आयोजन\nहोइत छलैक। हिटयाक Ćगितक सभ टा दारोमदार कुिĮतये पर िनभर्र करैत छलैक। लोकक एहन धारणा \nबिन गेल छलैक। ई बादमे मालूम भेल जे हिटया आरंभ करबा लेल गामक लोकक बीच खेतक गाछ लेल\nएकटा पैघ कुĮती भऽ चुकल छलैक ।    \nकुĮती बड़ िदलचİप आ मजेदार छलैक । कइएक टा जोड़ामे गोटक एहन िनकिलये अबैत छलैक जकर\nकलाबाजी पर लोक थपड़ी पाड़ैत छल । जनी – जाितयो के एकाध झुंड मदर् सभ सँ  फराक रहबाक \nकोिशश करैत कुĮतीक मजा लऽ रहल छलैक । कुĮती करैत-करैत एक टा जोड़ा आगाँ बैसल लोक सभ \nपर अचानक खिस पड़लैक । लोक पाछू िदस पड़ाय लागल । हमर ğयान दोसर िदस छल । समय पर\nसावधान निह भऽ सकलहुँ । ठेहुनपर जोरसँ चोट लािग गेल आ हम खसैत-खसैत बचलहुँ। हम िचकिरकऽ \nभीड़केँ गिरयाबऽ लगलहुँ । कपड़ा खराप भऽ गेल छल । घावसँ खून बहैत छल । दोİत सहानुभूित\nदेखओलक आ हेĪथ सेंटर पर चलबाक सुझावदेलक । \n 'एखन क्यो हेतैक ?'— ई पुछैत हमर सभटा तामस हेĪथ सेंटर पर केिĠƖत भऽ गेल । ओ सेंटर बžे रहैत\nछलैक । दू टा कमर्चारी छलैक, जे सĢताहमे कोनो एक िदन चल अबैत छलैक आ फेर अपन –अपन गाम \n। जरूरतम ंद लोक केँ भिर सĢताह हेĪथ सेंटरक चĸर लगबऽ पड़ैत छलैक िकएक तँ ओ सभ किहयो\nिमिनİटरक आकिİमक दौड़ा जकाँ आिब सकैत छलैक ।  \nआइयो हम ओकर खुजल रहबाक उमेद लऽ कऽ निह चलल छलहुँ । तँइ ताला देिख बेसी िनराशा निह भेल \n। सेंटरक उपयोिगतापर गौर करैत क्यो लकड़ीक बोडर्, जे सेंटरक अिİतĜवक Ćमाण छलैक , केँ उनिट \nदेने छलैक ।  \nहमसभ घुिर रहल छलहुँ तखने देबालक पाछुसँ कोनो चीज खसबाक आवाज आयल । एक टा छौड़ा घर\nलऽ जेबा लेल ईंट जमा कऽ रहल छल । छॱड़ा पिहने कनेक सकपकायल, फेर सĦहिर के दाँत िचयारैत \nसफाइ देबऽ लागल ।  \nघावसँ खूनक बहब बž भऽ गेल छलैक , मुदा नस फूलय लागल छल । साँझ धिर माथमे एकटा भारीपनक\nअनुभव हुअय लागल । देह टूटय लागल जेना बुखार अयबासँ पिहने होइत छैक । फेर कँपकँपी शुरू  भऽ\nगेल । हम सीरक ओिढ़ िबछौनपर पसिर गेलहुँ । दोİत अखनो घूर लग बैसले छल । फेर आरो लोकसभ\nआिब गेल छलैक । हुनका सभक बीच कोनहु गĢप कतहुसँ शुरू  भऽ जाइत छलैक । कनेक पिहने हमर\nघावक बात शुरू  भेल छलैक आ आब सेंटरक पछारी चलऽवला पािलिटक्सक पदŭफास भऽ रहल छलैक।\nबेसी हĪला-गुĪलाक कारणे हुनका सभपर हम खॱझाय लागल छलहुँ । हम अपन मूड़ी  सीरक तर कऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nलेलहुँ आ काछसँ ऊपर बनल िगĪटी टोबऽ लगलहुँ ।  \nभोरे उठलापर ताजगीक अनुभव भेल । घावपर कपड़ा सिट गेल छलैक । घाव कािŎए सन ताजा छलैक\n। छोट भाय तकलीफ िदया पूिछकेँ चिल गेल । छोट भाय् मायसँ घावक मादे िकछु निह कहने छलै । \nबता देने रिहतै तँ माय परेशान भऽ कइएक बेर हमरा लग आिब गेल रहैत । ओना हम घावकेँ लऽ कऽ\nकनेको िचिĠतत निह छलहुँ । सोिच नेने छलहुँ जे पिहल बेर जकाँ सहजे ठीक भऽ जेतैक । कपड़ापर दाग\nउभिर अबैत छलैक आ ओइपर माछी िभनकऽ लगैत छलैक । हम माÿ अहीसँ परेशान रही ।  \nदुपहर धिर अड़ोस-पड़ोसक लोकसभ दाग देिख पूछताछ कयलक । हमरा ƅिमक रूपसँ  घावक पूरा हुिलया\nिदअय पड़ल । लोकसभ एहने İवभाववला घावक कइएक टा दृƠाĠत देलक । घावसँ सĦबŀ ĭ यिक्त सभक \nपूरा िखİसा सुनौलक फेर अपन – अपन अनुभवक अनुकूल आ Ćमािणत िनदान बतौलक । िकछु सहानुभूित \nĆकट कयलक , िकछु कँ घृणा भेलै आ िकछु तटİथ भाव लेने चिल गेल । अपनासँ छोट उिमरक कइएक\nगोटेकेँ हम टािर देिलयै ।  \nखाइत काल हमर छोट भाय संगिह बैिस गेल । एक तेहाइ िहİसा खा लेबा धिर एक टा दाग फेर उभिर\nअयलैक आ माछी लागय लगलैक । छोट भायक नजिर ĆĜयेक आध िमनटपर ओहीठाम चल जाइत छलैक \n। कनेक काल बाद ओकर खेबाक गित एकदम मंद पिड़ गेलै आ हमरा बुझायल जे ओकरा रĿ भऽ जेतै ।\nहमरा पछतावा भेल जे ओ िकएक हमरा संगे बैिस गेल । हम िनणर्य लेलहुँ जे घाव रहबा धिर एहन समय\nसंगे निह बैसब । ओ बƂड मुिĮकलसँ ओिह भावकेँ मेटओलक । फेर ठंढ़ायल आĜमीय İवरमे होिमयोपैथ \nडाक्टर लग जेबा लेल कहलक । बहुत पिहने एकटा बीमारीक दौरान एलोपैथीपरसँ ओकर िवĂास खतम भऽ\nगेल छलै। ओना हमर एकटा मजिकयल दोİत ओकरे सोझाँ होिमयोपैथीपर नमहर लेक्चर दैत कहने छलै जे\nएिह पैथीक पाउडरमे दबाइ कम पाइ बेसी चलैत छैक । \nखाकऽ उठैत-उठैत हमर घावक मादे जनिनहारक संख्या िकछु आर बढ़लैक । िकछु गोटे घाव देखाबऽ लेल\nकहलक । एिह काजमे हमरा सभसँ बेसी िहचिकचा - हिट होइत छल । मायकेँ जािह समय सूचना भेटलै, \nतखने हमर छोट भाय ककरोसँ झगड़ा कऽ रहल छल। माय बेसी ğयान निह दऽ सकल । कपूर्र आ\nनािरयरक तेल लगाबऽ लेल किह िजĦहर भाय झगड़ा करैत छल, ओĦहरे जाय लगल । भाय आब गािरपर \nउतिर लायल छल—'सार, हिटयाक सभ कुĮती घुसािड़ देब !’ \nहमहूँ तेजीसँ ओĦहरे दौड़लहुँ । मालूम भेल आिर छाँिट-छाँिट करीब बीत भिर खेत ओ अपन खेतमे िमला \nलेने छलैक आ आब नािपयो मानय लेल तैयार निह । हम भायकेँ शांत कयलहुँ। बहुत राित धिर एिह \nतरहक कतेको समİया पर गĢप – सĢ प होइत रहलैक जािहसँ हमरासभकेँ िनपटबाक अिछ । माय हमरासँ\nिशकाइत करैत रहल जे हम बहुत लापरवाह भऽ गेल छी ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nिबछौनपर जाकऽ हमरा ğयानमे आयल जे दुपहिरयासँ एखनधिर सभ चचर् घावसँ हिटकऽ होइत रहलैक अिछ\nआ एकाएक हम एक तरहक आरामक अबुभव करय लगलहुँ ।  \nफेर सोचय लगलहुँ हम एिह कोठलीमे सभ कपड़ा उतािर नग्न भऽ जाइ, घावक सभटा चेĠह मेटा जाइक,\nअंग-ĆĜयंग िनिवर्कार आ सुĠ दर देखाय लागय । मुदा तुरþे एहन हैब असंभव छलैक । आİते—आİते हम \nिनžमे डूबैत गेलहुँ । हमरा लागल जेना हम कइएक गोटासँ लिड़-झगिड़ रहल छी । ठेहुनपर ओिहठामसँ \nखून बेसी माÿा मे िनकिल रहल अिछ । \n भोरमे घाव फेर ओिहना छलैक । हम ठीक ढँगसँ िकछु तय निह कऽ पबैत अलहुँ जे पिहने गामक सभटा\nझगड़ासँ िनपिट ली वा घावसँ । एिह अिनणर्यसँ उĜपž थकनीक कारण हम बहुत सुİत भऽ केँ पड़ल छलहुँ \n। माय फुितर्आह डेग उठौने हमरा लग आयल आ घाव ओिहना ताजा देिख तमसाय लागल । हम कहिलयै—\n'गामक झगड़ा...’ वाक्य पूरा हेबासँ  पिहने माय बाजव शुरू  कऽ देलक –’ बेराबेरी िनपिट लेब ! तोँ पिहने \nघावक इलाज करा आबह ।’  \nहम झपिट कऽ अंगा उठओलहुँ आ िवदा भऽ गेलहुँ । \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक)- (आगाँ) \nलेिखका - िवभा रानी \n  \nपाÿ - पिरचय \n  \nमंगतू \nिभखारी बच्चा 1 \nिभखारी बच्चा 2  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nिभखारी बच्चा 3 \nपुिलस \nयाÿी 1 \nयाÿी 2 \nयाÿी 3 \nछाÿ 1 \nछाÿ 2 \nछाÿ 3 \nपÿकार युवक \nपÿकार युवती \nगणपत क्ĸा \nराजू - गणपतक बेटा \nगणपतक बेटी \nगुंडा 1 \nगुंडा 2 \nगुंडा 3  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nिहज़ड़ा 1 \nिहज़ड़ा 2 \nिकसुनदेव \nरामआसरे \nदशर्क 1 \nदशर्क 2 \nआदमी \nतांबे \nİÿी - मंगतूक माय \nपुरुष - मंगतूक िपता \n  \n  \n  \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक) \n  \nअंक : 2  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nदृĮय : 2 \n  \n(मंगतूक İथान - भोरक बेला - मोटर गाड़ी स' एक गोट सेठ उतरैत अिछ - गाड़ीक दरवाजा फोलब, बंद करबाक, \nजेब स' टाका िनकालबाक अिभनय.. टाका िनकािलक' ओ मंगतू िदस-बढ़ैत अिछ..) \nआदमी : उठ, उठ, ऐ भाई.. भोर भ' गेलै। \n(मंगतू ओकरा िदस Ćķाकुल नजिर स' देखैत अिछ। बाजैत िकछु निञ अिछ..) \nई ले - एकावन टाका। रािख ले। \nमंगतू :         एकावन टाका? मुदा िकयैक? \nआदमी :        आई हमर बाउजीक बरखी अिछ। ƙाŌण अथवा दिरƖनारायण भोजन करेबाक फुसर्ित अिछ निञ तैं, आई पाँच \nलोक के दान क' देइत िछयै। \nमंगतू :         साब, हमर एक गोट िवनती अिछ.. साब, ई पाई अहाँ रािख िलय'.. आ एकरा बदला मे हमरा कोनो काज द' \nिदय.. पितयाउ साहब जी, हम काज क' सकै छी.. ई हमर हाथ देिखयौ.. गोर देखू.. (िविचÿ तरीका स' हाथ-गोर चलबैत \nअिछ) साहेब जी.. हमरा अई नरक स' िनकालू साहेब जी.. हमरा काज िदय'.. केहनो.. पैघ-छोट.. अहाँ के िशकायतक मोका \nनिञ देब साहेब जी। (ओकर पएर-पकड़बाक अिभनय करैत अिछ। आदमी घबड़ाक' पराएत अिछ। गाड़ी मे बैसबाक, İटाटर् \nकरबाक अिभनयक संग खॱझाएल İवर में..) \nआदमी :        हुंह! काज चाही । देह न दशा, मुगŰ Ģयारे फँसा। नीक-नीक लोक के त' काज भेटै निञ छै.. सभ ठॉ त' \nभतŰ पर रोक लागल छै.. चुनावक समय मे अखबार मे नौकरीक िवज्ञापन भिर.. तकरा बाद फुİस! सरकारक आमदिनए छै। \nई िवज्ञापन स'.. डीडी, पे-ऑडर्र.. एकरा देिखयौ.. काज क' लेब.. कोनो काज.. जहन कोनो काज कइए लेबें त' माँग भीख! \nईहो त' काजे छै आ बƂड मेहनित आ िहĦमित बला काज छै।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \n(गाड़ी चलेबाक अिभनय संगे मंच स' बाहर। बाहर जाइत काले मंगतू पर नजिर..) \nमंगतू :         चिल गेलाह। सब चिल जाइत अिछ। भीखक एक गोट अठžी, रूपैया  फेंिक क'.. बस! साधे रिह गेल जे \nिकओ हमरो सहारा िदितयैक - अपना पैर पर ठाढ़ हेबा मे.. लोक आओर पितयाइ िकयै निञ छिथ जे हम ठाढ़ भ' सकै छी.. \nिलख-पिढ़ सकै छी.. ई देखू (हाथ स' जमीन पर िकछु िलखबाक Ćयास करैत अिछ) .. आ.. आ.. ई िकसुनदेव आ \nरामआसरे भाई त' कहैत छिथ जे हमर िदमागो बƂड तेज अिछ (कनेक मुİकाइत अिछ।) तैं त' हुनकर बड़का साहेब हमरा \nलग आएल छलाह.. बाप रौ, की सूट-बूट, की शान.. (मंगतू पर स' फेड आउट) \n(ģलैश बैक आरंभ) \n(एक अधेड़, रोबदाब बला ĭयिक्त.. नाम तांबे.. मंच पर बेचैनी स' एĦहर-ओĦहर बूिल रहल छिथ। रामआसरेक Ćवेश) \nराम. :         साहेब जी? \nतांबे :          (अनसोहांत İवर मे) yes? \nराम. :         साहेब जी िकछु िपरीशानी मे बूझा रहल छिथ। \nतांबे :          परेसान निञ होइ त' की राग मŎार गाबी? सभटा डाटा कलेक्ट कएल छल। पता निञ कोना हाडर् िडİक सेहे \nउिड़ गेल। \nराम. :         साहेब जी, कĦपलेन निञ िलखाओल की? \nतांबे :          एंƏी त' क' देलहुँ। मगर तकरा स' की? इंजीिनयर त' कािŎए आओत। आ मैटर हिर हालित मे आइए देबाक \nअिछ। तैं त' लेट बइसल छी.. मुदा.. (माथ पकिड़ लेइत अिछ।) \nराम. :         साहेब जी.. छोट मुंह पैघ गĢप.. अनसोहांत सन सेहो.. मुदा नीचाँ.. छै ने.. ओ लोथ.. मंगतू.. भ' सकैय' ओ \nबता िदयए..  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nतांबे :          (एक नजिर ओकरा देिख ठठा क' पेट पकिड़ क' ठठाएत अिछ।) ऊ लोथ िभखमंगा, ऊ हमरा डाटा बताओत? \nरौ, तोहर िदमाग दुरूİत त' छौ ने! जे डाटा कलेक्ट कर' मे हमरा एतेक समय लागल, एतेक - एतेक िकताब कंसĪट कर' \nपड़ल, ओ ओिह अनपढ़, लोथ, िभखमंगा.. \nराम. :         साहेब जी, कĦपूटर त' अहाँ के अिहना.. इंजीिनयर कािŎए आओत। काज करबाक अिछए अहाँ के। आर \nकोनो उपाय त' अिछ निञ! त' एक बेर टराइ करबा मे हजų की! हमरा ओना िवĮर्वास अिछ जे ओ अहाँक अबİसे बता \nदेत। \nतांबे :          कोन आधार पर तॲ किह रहल छें एना? \nराम. :         ओ पढ़' जानै छै। हमहॴ आ िकसुनदेव िमिलक' ओकरा अच्छर ज्ञान करैिलयै। ओकर लगन आ मेहनित.. आई \nओ अखबारक नाम स' ल'क' अंितम पžा आ संपादकीय धिर पिढ़ जाइत अिछ। सभिकछु िसलेट पर िलखल लाइन जकाँ \nमोन रहैत छै ओकरा। तैं हम.. बाकी त' अहाँक इच्छा..। \n(ģलैशबैक समाĢत। Ćकाश मंगतू पर।) \nमंगतू :         रामआसरे कहला सĠते तांबे साहेब आएल छलाह! (हंसैत) बार रौ बाप! की गुमान मे फूलल छलाह। हमरा ल'ग \nठाढ़ हेबाक िववशता, मुंह पर बहुत िकछु जनबाक दपर्, जेना दुिनयाक संपूणर् ज्ञानक गठरी हुनके लग हुअए, हमरा लेल हुनक \nऑिख मे लहराइत िघरनाक समुंदिर, संगही एकटा उपकारक भाव सेहो, जे देख - हमही छी, जे ऐलॱ तोरा लग.. ले िबलइया \nके, हौ जी, ऐलॱ त' कोनो हमरा लेल.. एलॱ अहाँ अपना लेल.. ऐलॱ, पूछलॱ, हमरा मोन छल, बतेलॱ, अहाँ िलखलॱ, छपेलॱ, \nआ िबसिर गेलॱ। एकटा धĠयवादो धिर निञ। रामआसरे भाइ लेख देखाओल.. मुदा पिढ़ निञ सकलहुँ - अंƇेजी सĠता। हमर \nज्ञानक उपयोग कोना भेलै.. ई हमरे निञ पता.. इएह त' अिछ हमर तकदीर.. (िविचÿ हँसी हँसैत अिछ.. पÿकार-युवक-\nयुवतीक Ćवेश। ओकरा हँसैत देिख थिĦह जाइत छिथ।) \nयुवती :         मुगतू? (मंगतूक हंसी थिĦह जाइत अिछ।) की भेलौ? बƂड हंिस रहल छे।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nमंगतू :         (कनेक सकुचाइत) जी.. ओ िकछु निञ.. बस.. तांबे साहेब बला बात.. \nयुवक :         (रूक्ष İवर मे) सुनल जे ओ तोरा लग आएल छलाह आ तॲ एकदम टेपरेकॉडर्र जकाँ चालू भ' गेल छलें? \nमंगतू :         (ओकर रूक्षपन के लिक्षत निञ करैत अपनही Ćवाह मे) त' की किरितयैक! एतेक बड़का साहेब! एतेक \nिपरीसान.. चांसे बूझल जाओ जे हमरा पता छल। - जे िकछु पता छल, से सभ बता देिलयइ.. देखिलयइ हम लेख.. मुदा \nअंƇेजी.. साब, अहाँ हमरा अंƇेजी पढ़ब िसखा देब? \nयुवती :         (मोन पारैत)  हे सुनु, हम सभ एकरा पर İटोरी केने छलहुँ ने? \nयुवक :         अरे, ऊ त' पुरान कथा भ' गेलै। वंडरफुल एंड पावरफुल Ćोजेक्ट ।  \nयुवती :         एकरा िकछु लाभ करेलहू की निञ? \nयुवक :         माने? (ऑिफस िदस बढ़ैत अिछ।) \nयुवती :         (अनुसरण करैत) माने ई, जे ओिह समय गĢप भेल छल जे पेमेंट भेलाक बाद अहाँ ओकरा िकछु देबै.. जİट \nफॉर ए नाइस जेİचर.. मुदा, अहाँ त' हमरो िकछु निञ बताओल। \nयुवक :         अहँू त'! ओ की केलकई जे ओकरा पेमेंट किरयई?  \nयुवती :         वएह त' धुरी छल। निञ बतेितयैक त' अहाँ काज क' सकै छलहुँ? निञ न! आब िकछु ओिह गरीब के.. (दुनू \nऑिफसक गेट धिर पहुँचइत छिथ। रामआसरे आ िकसुनदेव दुनूक गĢप सुनै छिथ।) काज िनकिल गेल त' बस, मुंह फेिर \nलेलहूँ! \nयुवक :         जमाने इएह छै डािलर्ंग। देखलहुँ िम. तांबे के.. सभटा काज करबा लेलिĠह मुदा नामोक ƅेिडट निञ..  \nयुवती :         अहँू सएह बन' चाहै छी त' बनू.. मुदा हमर मानधन हमरा िदय'! हम ओही मे स' ओकरा.. \nराम. :         नमİकार साहेब।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nयुवक :         नमİकार नमİकार।  \nिकसुन:         कोनो गंभीर गĢप सर? \nयुवक:          उंहूं, िकच्च्छु नियं। \nयुवती :         िकछु िकयैक निञ? अरे, हम दुनू ओिह मंगतू पर काज करै छलहुँ। तहन ई गĢप भेल छल जे पाइ भेटला \nपर हम िकछु ओकरो देबै। मुदा.. ई त' हमरो पाइ घोिख गेलैिĠह.. \n युवक :        (जेना भेद खुिल गेल हुअए) ओके बाबा ओके। अहांक पाइ अहां के द' देब। ओकरो द' देबै.. आब त' खुश? \n(फसफुसाइत) सभके सभ िकछु कहब जरूरी  छै की? (बाजैत भीतर चिल जाइत छिथ। युवती पिहने जाइत अिछ। पाछा स' \nयुवक अपन तजर्नी माथ पर ल' जाक घुमबैत अिछ -- माने युवती कनेक ƅैक अिछ।) \nराम. :         देखल भइया ई बड़का-बड़का लोकक खेल! पÿकार छिथ ई सभ। जनताक पैरोकार। जनताक रच्छक। \nरच्छक खुदे भच्छक.. हाँक' लेल कहू त' एकदम सूरूजे  पर, देब' बेर मे पद-पद पाद' लगताह! हजारो टाका िझंटने हेतै \nमंगतुआक नाम पर। आ ओकरे िकछु देबाक नाम पर .. \nिकसुन :        सटक सीताराम! सभ एĸे थिरयाक भांटा रो भाइ!  \nराम. :         ऊ तांबे साहेब! ओकरे मदित स' ओ लेख िलखलिĠह। छपबो केलै। आब हमरा त' अंƇेजी, फंगरेजी अबै निञ \nअिछ। हम पूछ' गेिलयै जे साहेब, अई मे मंगतूक कोनो िजिकर-उिकर..! \nिकसुन :        की बाजलिĠह? \nराम. :         अरे, ओ तेहेन न आँिख गुरेरलिĠह जे एह -'ई लेख है रामआसरे, इĠटरĭयू नहॴ िक सबका नाम देते रहें।' हम \nत' तइयो ढीठ बनल बजलहुँ जे साहेब, ओकर कोनो भला भ' जयितयिĠह। िभखमंगाक िजनगी स' ओकरा छुटकारा भेिट \nजइितयैक। ओ फेर आँिख तरेरलिĠह। हम फेरो थेथर जकाँ बाजिलयैक जे ठीक छै, नाम निञ देिलयै त' िकछु दामे द'  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nिदयऊ। लगतै ओकरो जे हँ, आई अपना िदमागक कमाई भेटलए.. सभ सार चोर अिछ- ऊ तांबे, ई छॱड़ा.. काम रहला पर \nबाबू-भैया आ िनकिल गेला पर दू-दू लात। \n(पाĮर्वर् स' सोगबला धुन। Ćकाश मंगतू पर। ओ िचकरैत अिछ) \nमंगतू :         िकओ हमरा अई नरक स' िनकािल क' ल जाऊ। रौ तकदीरक नाित, कत' मुंह मरा रहल छें। देह निञ त' \nतोहें नीक जकां रिहतें हमरा लग। कोनो नीक, पाईबला घर मे देतें। माय-बाप लग। मुदा, जहन अपने माय-बाप अपन निञ \nभेल तहन..  \n(सोगबला धुन उĜसव धुन मे बदिल जाइत अिछ। मंगतूक चेहरा फेड आउट होइत अिछ। एक काĪपिनक लोकक \nआभास देइत लाल-नारंगी-पीयर रोशनी पसरइत अिछ आ ओिह Ćकाश मे देखाइ पड़ैत अिछ - एक गोट İÿी, जकरा \nकोरा मे एकटा नवजात अिछ। अĠय İÿीगण नािच-गािब रहल छिथ!)  \n              रूपैया  मांगे ननदी लाल के बधाई \nएके रूपैया  मोरा ससुर के कमाई \nअठžी ले लो ननदी लाल के बधाई \nएके अठžी मोरा िपया के कमाई  \nओ ना मैं दूँ ननदी लाल के बधाई \nएक İÿी :      देखू भौजी। चान जइसन बेटा देलिĠह अिछ हमर भैया अहाँ के। आब बेगर छþीस भरक डँड़कस के निञ \nमानब। \n(सभ हंसैत छिथ। İÿी लजाइत अिछ। पुरूषक  Ćवेश। हँसैत-नचैत İÿीगण िवदा भ' जाइत छिथ।) \nपुरूष  :         राधा, की नाम राखब एकर?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nİÿी :          (लजाइत) जे अहाँ कही। \nपुरूष  :         हमर मानी त' एकर नाम राखब िचरंजीवी। खूब पढ़ाएब, िलखाएब, कलक्टर बनाएब। \nİÿी :          हमरा मानी त' ओकरा पर अपन मजŰ निञ थोपी । अपना मजŰ स' ओ जे बनय, डाक्टर कलक्टर, एक्टर.. \nपुरूष  :         अच्छा भई, हम त' हुकुमक गुलाम छी। हुकुमक बेगम जे हुकुम देतीह, हुकुमक गुलाम बजा आनत (कोिनर्श \nकरैत अिछ। İÿी हंसैत अिछ। पुरूष  छेड़ैत अिछ) गीत मे कहिलयै - िपया के कमाई निञ देबै ननिद के, हमर बहीन के। \nओ जीिवत निञ छोड़ती अहाँ के! तहन? तहन हमर की हएत (आवाज रोमांिटक होइत अिछ। İÿीक हंसी। अंधकार-Ćकाश \nमंगतू पर।) \nमंगतू :         एहेन माय-बाप हमर करम मे कत'? समाजक सामना करबाक िहĦमत निञ भेलै। अई समाज मे āाप भोग' लेल \nछोिड़ देलैिĠह। सोचल, जे अपने स' अपन तकदीरक िकताब िलखब, मुदा ऊ बकņा गुƂडी हमरे िजĠदगी के बकņा क' \nगेल.. लोथ, लूल-लांगड. बनल ई िजनगी । मौगत की एकरा स' अधलाह हेतै?.. मुदा मौगतो त' निञ अबैत अिछ। निञ \nघरक आसरा, निञ समाजक, निञ लोकक। कथी लेल जीब, ककरा लेल जीब, ई जीबाक कोनो अथर्? \n(मंगतू भोकासी पािर कान' लागैत अिछ। रामआसरे आ िकसुनदेव ओकरा लग अबैत छिथ।) \nराम. :         अपन इ ऑिफसे मे त' कतेक िवकलांग लोक काज करै छिथ, भोइकर साहेब, लीना मैडम, िसĠहा जी.. मुदा .. \nएक िदस एहेन माय-बाप आ दोसर िदस ई समाज.. सभक फाटल मे आंगुर कर' बला। रौ, तोरा कोन मतलब छौ िकओ \nिकछु करए। ककरो चैन स' जीब' निञ देतै ई समाज.. \n(रामआसरे आ िकसुनदेव मंगतू के धैरज बंधबैत छिथ । पाĮर्वर् स' किवता ) \n'िजनगी जुआ अिछ \nसņा अिछ, बजार अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nताश अिछ, पþा अिछ \nरोशनीक बािढ़ \nचोिĠहयाएल लोक \nभीड़ अिछ, एकाĠत अिछ \nभोरक तारा िवāाĠत अिछ \nतारा टूटए निञ  \nआस छूटए निञ \n(फेड आउट) \n  \n (अिगला अंकमे जारी) \n------ \n \nमैिथली के ल क िकछु असुिवधाजनक Ćķ...सुशाĠत झा \n  \n  \nकखनो क सोचैंत छी जे मैिथली भाषा और िमिथलांचलक िवकास ओिह रुप मे िकएक निह भ सकलै जेना \nदोसर ĆाĠत आ आन भाषा सब तरĸी क गैलै। एखुनका पिरदृĮय अगर देखी त बुझाइत अिछ जे मैिथली \nसािहĜय के िवकास आ एतुĸा िवकास के ल क िचंता िसफर् िकछु मुŇी भिर लोक के िदमागी कसरत छैक-\nआम मैिथल के एिह स कोनो सरोकार निह। हालत त ई अिछ जे मैिथल लोकिनके िधयापुता दरभंगो \nमधुबनी मे मैिथली निह ,िहंदी मे बात करैत छिथ। एकर की कारण छैक आ एना िकएक भैलैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \n  \n  \nअगर एकर तह मे जाई त एिह भाषाके संग सबसं पैघ अĠयाय ई भेलैक जे एकरा िकछु खास इलाका के \nमैिथली बनयबा के आ िकछु खास लोकक भाषा बनयबाके Ćयास कयल गैलैक। मैिथली के दरभंगा मधुबनी \nआ खासक ओतुĸा ƙाŌण के भाषा बनाक रािख देल गेलैक। मधेपुरा-पूिणर्या के बात त दूर दरभंगो मधुबनी \nके िवशाल जनसमुदाय ओ भाषा निह बजैत अिछ जे िकताबी मैिथली के रुप मे दजर् छैक। ओना ई बात \nदोसरो भाषा के संगे सĜय छैक लेिकन कमसं कम ओतय ओिह भाषा के İथानीय रुप के िहकारत या हेय \nदृिƠ सं निहं देखल जाई छैक। मैिथली मे एिह तरहक कोनो Ćयोग के बिजर्त कय देल गेलैक।  िमिथला \nके खेितहर,मजूर, मुसलमान आ िनĵवगर् ओिह भाषा मे तİवीर किहयो निह देिख सकल। जखन िमिथला \nराĔय के मांग उठल त हमसब मुंगेर तक के अपना मे गिन लैत छी, लेिकन जखन भाषा के बात हेतैक त \nओ िसफर् मधुबनी के पंचकोसी या मधुबनी झंझारपुर तक िसमिट कय रिह जाईछ। \n  \n हमरा याद अिछ जे कोना सहरसा या पूिणर्या के लोकके भाषा के मधुबनी के इलाका मे एकटा अलग दृिƠ \nस देखल जाई छैक। इलाकाई िभžता कोनो भाषा मे İवभािवक छैक लेिकन यिद ओ अहंकारवोध सं Ƈİत \nभ जाई त ओिह भाषा के भगवाने मािलक। फलİवरुप जखन भाषाई आधार पर राĔयके मांग उठलैक त \nिमिथलांचलक िवराट जनसमुदाय ओिह स अपना के निह जोिड़ सकल आ ओ आĠदोलन लाख संभावना के \nबावजूद निह उिठ सकल। रहल सहल कसिर राĔयसरकार क मैिथली िवरोधी रवैया पूरा कय देलक। \nमैिथली के बीपीएससी स हटा देल गैलैक, आ मैिथली अकादमी के िनजŰवĆाय कय देल गेलैक। लेिकन एिह \nके लेल सþा के दोष िकयेक देबै, जखन जनता के िदस सं कोनो Ćवल Ćितरोध निह छलैक त सþा त \nअपन खेल करबे करत। \n  \nओना त ई किहनाई मुनािसब निह जे मैिथली मे आम जनता के लेल या Ćगितशील चेतना के İवर निह \nमुखिरत भेलैक लेिकन ओ ओिह तरीका सं ĭयापक निह भ सकलै जेना आन भाषा मे भेलैक। मैिथली के \nरचना मे ओ मुख्यधारा निह भ सकलै। दोसरबात ई जे किहयो िमिथला मे कोनो समाजसुधार के आंदोलन \nनिह भेलैक जेना बंगाल वा महाराįƏ मे देखल गेलैक। तखन ई कोना भ सकैछ जे िसफर् भाषा के त \nिवकास भय जाय लेिकन समाज के दोसर क्षेÿ मे ओिहना जड़ता पसरल रहैक। िमिथला के इितहास के \nदेिखयौक त एतय येह भेलैक। दोसर बात ई जे िमिथला या मैिथली के लेल जे संİथा सब बनल ओकर \nकामकाज के समीक्षा सेहो परम आवĮयक। मैिथली के िवकास के लेल दजर्नॲ संİथा बनल जािह मे चेतना \nसिमित के नाम अƇगěय अिछ। लेिकन ओ चेतना सिमित की कय रहल अिछ आ जनता सं कतेक जुड़ल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nअिछ एकर िवशद िववेचना हुअक चाही। सालाना जलसा आ सेिमनार के अलावा एकर मैिथली भाषा के लेल \nकी योगदान छैक तकर िवशद समीक्षा हुअके चाही। मैिथली के बजिनहार भारते मे निह नेपालॲ मे छिथ, \nलेिकन दूनू िदसके भाषाभाषी के जोड़य के कोनो ठोस उपाय एखन तक दृिƠगोचर निह।  \n  \n  \nएखन जिहया सं मैिथली के संिवधान मे माĠयता भेटलैक अिछ तिहया सं सािहĜय अकादमी के िकछु बेसी \nगितिविध देखय मे आिब रहल अिछ। लेिकन मैिथली के जखन तक आम जनता आ ओकर सरोकार सं निह \nजोड़ल जायत एकर आĠदोलन धार निह पकिड़ सकैत अिछ। एकर सबसं पैघ िजĦमेवारी ओिह बुिŀजीवी \nलोकिन पर छिĠह जे मैिथली के पुरोधा कहबै छिथ। हुनका सं ई उĦमीद त जरुर कयल जा सकैछ जे ओ \nएकर ठोस, सवर्Ƈाही आ समीचीन समाधान सामने लाबथु आ ओिह पर समƇ रुपे चचŭ हो।   \nकथा- \nआ ओ मारिल गेिल ! \n — बृषेश चĠ Ɩ लाल \n  \nतखनेसँ खदकैत भातक माड़ सुखा गेलैक आ भात जड़य लगलैक । ओकर तीƙ गĠ ध जखन चारुभर पसिर \nगेलैक तँ फुिलयाक तĠ Ɩा टुटलैक । ओ िपþे चुिĪ हमे पािन झॲिक देलिक — ‘ दुरर्ऽऽ़़़ ! आब खएबे के \nकरतैक ?! ़़़ इहो भात त फेकएबे करतैक उ’ फुिलया मोनेमन पटपटाएल रहय । ठीके, आब िकछु ओकरा \nकोनो खाएल जएतैक ? आब तँ एकिहटा बात होएतैक — सभक चिल गेलाक बाद ओ मोनसँ कानित आ \nताधिर कानित जाधिर नोरक बासनसँ अिĠ तम ठोप निह टघिर जएतैक ।  \n                                          ओकर गड़ तखनेसँ भारी छैक । आँिखसँ रिह–रिह कऽ टघरैत नोरकेँ ओ \nकहुना नुकबैित आिब रहिल अिछ । कान्  ह उचकाकए साड़ीसँ गालपर ससरैत नोरकेँ पोछैैित फुिलया देाकानमे \nबैसिल िसपाहीसभकेँ अपनाकेँ भानसमे तĪ लीन देखएबाक ĆयĜ नमे लागिल अिछ । मुदा आब ओकरामे आओर \nसामĝ यर् निह रिह गेल छैक । अपन भोकासीकेँ रोकब मुिĮ कल भेल जाइत छैक । कखनो ठोह पड़ा \nजएतैक । एĦ हर इसभ मİ तसँ िपअयमे लागल छैक । ़़़ तुरþे शायदे जाएत । सभ िदन जकाँ रिह–रिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nकए फुिलयासँ िठठोिलयो करैत छैक । फुिलया दाँत िनकािल हँसक अिभनय करैित अपनाकेँ धुआँसँ \nिपिड�़त देखबक ĆयĜ न कए रहिल अिछ जे कहुना मुँहझॱसासभ बुझैक निह । \nओ बारी जाएक बहĠ ने उिठ जाइित अिछ आ बीच् चे बारीमे बैिस कए िससिक–िससिक कए कनेक काल कािन \nलैित अिछ । समयक मािर ओकरा सभ िकछु िसखा देने छैक । ओ जनैत अिछ जे केओ आ खासकय \nओकरे दोकानमे बैसकय िपअयबलासभ यिद ओकरा कनैित देिख लेतैक तँ ओकरोपर शंका करए लगतैक आ \nनिह जािन ओकरा कोन िलखलाहा भोगय पड़तैक । ़़़ ओ फेर अपनाकेँ संयत करैित अिछ आ कलपर आिब \nकुरुड़ कए हाथ–मुँह धोए अपन पीढ़ी पकिड़ लैित अिछ जेना िकछु भेले ने होइक आ आजुक घटनासँ \nओकरा कोनो मतलबे ने होइक । ओ अपनाकेँ ने हषर् ने िवį मादक सजीव अिभनय िदस लगा दैित अिछ । \nएतेक िदनक अिभनय जे से ़़़ कहुना काज चलैत अएलैक मुदा आजुक अिभनयपर ओकर जीवन/मरण िनभर्र \nकरैत छैक । ओना मृĜ युसँ ओकरा ततेक डर निह छैक, मुदा यातना आ ƅूरतामादेँ जे ओ सुनैित आएिल \nअिछ तकर पीड़ाक कĪ पनासँ ओ हलाल होइत छागर जकाँ िसहिर जाइत अिछ । एखन आओर िकछु निह \nअिभनयेटा ओकरा एिह ÿासदीसँ बचा सकैत छैक । तैँ ओकरा अपन भावनाकेँ कहुना मसोड़य पड़तैक । ़़़ \nओ अपन छातीकेँ फुलाकय एकबेर नाम साँस लैित अिछ आ दोकानमे पैिस जाइित अिछ । \n‘ की भेलौअऽ फुिलया ? ़़़ आँिख लालतेस छौक ?’ — हवĪ दार भूलोटन ठाकुर झुमैत पुछलकैक ।  \n‘ िकछो निह !’ — ओ हडबडा जाइित अिछ — ‘धुआँ आ िपआउज हरान कएने अिछ । ़़़ तेहन जरना–काठी \nिकना गेल जे ़़़ । ’ ओ आगाँ सफाई देबक कोिशश कएलिक । \n‘ हमरा तँ लागल मोन–तोन खराब छौक ! ़़़ जे होउक, मुदा एखन गाल बƂड नीमन लगैत छौक । ़़़आ \nआँिख ! ़़़ एकदम लालतेस, रसाएल ़़़  दारु िपअल जकाँ !! ’ — हवĪ दार जेना दािग देने होइक ।  \nफुिलयाक एँडीसँ कनपņीधिर जेना झनझना गेल होइक । मोन भेलैक जे चुड़की पकिड कए दू थापर जमा \nदैिक मुदा ओ संयत रहिल, आ िİ थरसँ बाजिल — ‘अहाँकेँ  तँ सिदखन ़़़ ़़़ !’  \nहवĪ दार भूलोटनक मोन खुशीसँ लहराए गेलैक । गालपर मुİ की पसिर गेलैक । काँİ टेबल बलराम सहनी \nहवĪ दारकेँ ĆोĜ सािहत करैत कहलकैक — ‘ ठीके तँ कहैित अिछ साहेब, सिदखन कोनो एना कएलकैअऽ ! ़़़ \nटाइमपर ने करक चाही ।’  \nिपþे फुिलयाक देह जिड़ गेलैक । लगलैक जेना केओ गरमाएलमे खौलल पािन ढ़ािड़ देने होइक । ़़़ मुदा \nओ करओ की ? एखन तँ सहिह पड़तैक । आई राितमे कोनो बाट िनकलतैक की ? कोनो ने कोनो उपाय \nतँ करही पडतैक । बाँचब तँ इĔ जतसँ ़़़ निह तँ मरबे नीक । ओ िİ थरसँ जबाब देलकैक — ‘ दुरर्, खाउ \nजĪ दी ! ़़़ मुँहो नइ दुखाइअऽ ? तीमन नीमन अिछ िक ने ?’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nबलरामकेँ जेना मौका भेिट गेलैक, हँसैत कहलकैक —‘ ऐंह, तीमन बƂड नीमन छैक । जेहन फुिलया तेहन \nतीमन ! हमहूँसभ आदमी िचिĠ हकए अबैत छी ने ? तोरिहं जकाँ तीमनो तेज छौक । ’ \n‘ बेशी िमरचाई पिड़ गेलैक की ?’ — ओ सिरआबक ĆयĜ न कएलिक । तैयो ओकर भॱह अनजानमे \nिसकुिड़ये गेलैक । ओकरा लगलैैक, पुिलसबासभ कहूँ घुमाकए तँ बात निह करैअऽ ? \n‘ नइ, ठीक छैक । तीमन कनी तेजे नीक ।’ — बलराम सहनी दाँत िनपोड़ैत कहलकैक ।  \nमुदा फुिलया िकछु निह बाजिल । ओ कनेक ससिर कए दूर मोिचयापर बैिस रहिल । पुिलसबासभ बडी \nकालधिर खाइत रहलैक । हाँ–हाँ हॴ–हॴ करैत रहलैक । बीच–बीचमे कनिखया कए तिकतो रहलैक । ़़़ \nओकरसभक गĢ प ओ आइ बुिझ निह सकलैिक । रिह–रिह कए मन ĭ याकुल भ’ जाइक । बैचैनी कटने ने \nकटाइक । मोन होइक अहुँरा जाए आ खूब जोड़सँ कानए । ओ मनेमन गोसाईंकेँ गुहारलिक — ‘ हे भगवान \n! ़़़ केहन िबपिþ !! ़़़ पुिलसबासभ जएबो निह करैत अिछ !’ \n िİ थित आब ओकर सĦ हारमे निह छैक । ़़़ कतहु बेहोश भ’ क’ ने खिस पड़ए । यिद एना भ’ गेलैक तँ \nसभ भेद खुिज जएतैक । निह जािन कोन–कोन यातना भोगए पड़तैक । ओ जोड़सँ दम िखचलिक आ \nअपनाकेँ संयिमत करक ĆयĜ न कएलिक । ़़़ पुिलसबासभ बैसले रहलैक । कने–कने कालपर दारु Ħ ँागबैक \nआ िपबैत जाइक । कनिखया कए ताकक ƅम जारीये रहैक । ़़़ फुिलयाकेँ शंका होमए  लगलैक । ओ \nसोचए लागिल — ‘ एतेक दारु तँ ई हवĪ दार किहयो निह िपबैत छल । एकरासभकेँ शंका तँ निह भ’ गेल \nछैक ?’ ़़़ फुिलयाकेँ भेलैक जेना हाथ–पैर फुिल गेल होइक । मुदा, करो की ? दोसर कोनो उपायो तँ निह \nछैक । भागत तँ मारिल जाएत । होइत–होइत कहुँ अिहना पकिड़ कए ल’ गेलैक तँ ƅूर यातनामे पिड़ \nजाएत । निह जािन की की भोगए पड़तैक ? ़़़ फुिलया आँचरसँ अपन गाल पोछैित अिछ । ओकरा आशाक \nिकरण देखाइत छैक । ओकरा लगैत छैक एकरासभकेँ िकछु मालूम निह छैक । मालूम रिहतैक तँ कखन \nने पकिड़ कए ल’ गेल रिहतैक । ़़़ ओ फेर िİ थर भ’ जाइत अिछ । कनेक आओर देखित । आ फुिलया \nऔंघाएक अिभनय करए लगैत अिछ । \n‘ फुिलया सबेरे औंघाए लगलेँ ?’ — हवĪ दार टोिक दैत छैक । \n‘आब अबेर नइ भेलैक ?’ — फुिलया दुनू हाथ माथक उपर ल’ जाइत देह–हाथ झारक अिभनय करैित \nकहैित अिछ । ़़़ पुिलसबासभ उिठ जाइत छैक । ओकरा लगैत छैक ठीके एकरासभकेँ िकछु मालूम निह \nछैक । कोनो शंको निह छैक । बुझाइत छैक जेना हेराइत दम िकछु पलटलैकअऽ ! ओ ठाढ भ’ जाइत \nअिछ । मनेमन िहसाब जोड़ए लगैित अिछ । \n‘ कतेक भेलौक ?’— हवĪ दार भूलोटन पुछैत छैक ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \n‘ तीन सय बाबन । ’ — फुिलया संयत होइत कहैित अिछ । हवĪ दार पनसिहया दैत छैक आ फुिलयासँ \nिफतŭ लए आगाँ बिढ जाइत अिछ । पाछाँ–पाछाँ दोसर पुिलसबासभ सेहो बिढ जाइत छैक । फुिलया \nदोकानक केबाड़सभ बĠ द करैित अिछ । केबाड़ बĠ द होइते लगैत छैक जेना ओ पताकए खिस पड़ित । ओ \nबैिस जाइत अिछ । आँिखसँ दहोबहो नोर टघरए लगैत छैक । ओ कोिशश करैित अिछ जे कोनो आवाज \nनिह िनकलैक । कनेको आवाज ओकरा बड़का संकटमे ढ़केल देतैक । ओ दुनू पएर पसािरकए टाटमे \nअĻोिठ कए कानए लगैत अिछ । पूरा खुिलकए िİ थर भ’ गेल पसरल आँिखसँ नोरक दू धार ओकर गालपर \nटघरैत टप–टप खसए लगैत छैक ।  \nओ सोचए लगैित अिछ, ओकरापर ठीके बƌपात भेल छैक मुदा ओिह बƌपातक कारण  के ? ओ İ वयं \nअथवा केओ आओर ? ओ ककरालेल कनैत अिछ ? ओकरालेल अथवा İ वयं अपनालेल ? ओकरा लगैत \nछैक जेना आ कोनो तेज बहावक नदीक मोइनमे फँिस गेिल होए आ पताइत–पताइत ओ मोिनमे आब समा \nजाएित । ओतए ओकरा बचाबएबला आ ओिहसँ उबारएबला केओ निह छैक । शायद आब भगवानो निह ! \nĆकृितक िनयममे ओ ओझराए गेिल अिछ । ़़़ ओ अतीतमे ठेला जाइित अिछ । शायद ओकरालेल काल \nपाछाँ घसिक गेल छैक, वþर्मानसँ अतीतमे ़़़ ! फुिलयाक अतीतक सĦ पूणर् परतसभ एक–एक क’ खुजए लगैत \nछैक !! \n  \n  \n  \n  \nपूणų आ ओकिर सĦ बĠ ध नेनपनेसँ छैक । पूणų नङ्टे डड़ाडोिर पिहरने ओकरासंगे       गोली–गोली खेलैक । \nदेहपर िकछु निह, डड़ाडोिरमे मलहाक जालक घुँघरु, बनेलक दाँत आ ललका मूँगा । फुिलयोक देहपर कथु \nथोड़े रहैक । बस, ठेहुनसँ उपर जाँघतक ओकिर मायक फटलाहा साड़ीक टुकड़ा रहैत छलैक । डाँड़सँ \nउपर पूरा खालीये । हँ, गदर्नमे अवİ से करजĠ नीक ललकामाला लटकैत रहैत  छलैक । जखन ओ गोली \nफेकैित छिल घुच् चीमे तँ माला झुिल कए पाछाँ लटिक जाइत छलैक । घुच् चीमे गोली िपलतिहं यिद पूणų \nहारैत रहैत छल तँ खॱझाबए लगैत छलैक — ‘फुिलया, माला पाछाँ चिल गेलौक ! ़़़ छाती उदास भ’ गेलौक \n?’  ओहो थोड़े छोड़ैत छलैिक — ‘ आ तोँ जखन फेकैत छाँ तखन जे तोहर डाँड़ा झुलैत छौक, ढ़उसा \nबेĻक मुँह जकाँ ़़़ ढ़प–ढ़प !’ ़़़ तकरबाद दुनूमे झगड़ा भ’ जाइक  आ खेल भँड़ा जाइक । दुनू अपन गोली \nसमेटैत कनैत िबदा भ’ जाय ।  \nफुिलया आ पूणųक घिनį टता बिढ़ते गेलैक । िभनसरसँ साँझधिर दुनू संगिहं रहए । झगड़ो होइक मुदा \nकिहयो पूणų इशारासँ हँसाहँसाकए मना लैक तँ किहयो ई अपने मुँह फुलाकए पुरनी पोखिरक भीड़परक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nपीपरतर बैिस जाय । पूणųकेँ आबिहं पडैक । पूणų महीष चराबए लागल तँ ओ बकरी । संगक ƅम किहयो \nनिह छुटलैक ।  \n पूणų İ कूल जाए लागल तँ कने ओकरा बुझाएल रहैक । ओ अपन बाउकेँ कए िदन कहलकैक जे ओहो \nİ कूल जाएित मुदा कोनो सुनबाई निह भेलैक । ़़़ बाप भिर िदन दारुमे मİ त रहैक । लोक कहैक चौधरी \nथारु दारुमे बबŭद भ’ गेल । ओकर बाप–दादाक दरबĔ जापर चिर–चिरटा महीष रहैत छलैक । कहाँदोन, \nकाकŰसभ पहाड़सँ मधेशमे गाय चराबए आएल रहैक आ एतिहं बैिस गेलैक । एकर बाप काकŰसभक संग \nमगरसभक दारु िपअए लागल । अपनो िपअए आ काकŰसभकेँ िपअएबो करए । बस, बबŭदी शुरु भ’ गेलैक \n। कजŭ बढ़लैक आ खेत िबकाए लगलैक । धूतर् काकŰसभ खेत िकनएलेल िबलाई जकाँ कान थपने रहैत \nछलैक । ़़़ धीरे–धीरे सभ िकछु िबकाइत चिल गेलैक ।  काकŰसभ धनीक भ’ गेल आ चौधरी थारु हरबाह \n। आब ओकरेसभमे हरबाही करैत अिछ !  \nफुिलयाकेँ पूरा याद छैक । ओ तखन दोसर जुिक्त िनकालने रहए । मायकेँ कहने रहैक जे ओ आब घास \nकाटित । मालजालक देखभाल करत । माय बƂड खुश भेल रहैिक । बाउकेँ कहने रहैक जे बेटी आब \nनĦ हर भ’ गेिल अिछ आ घरक िवचार करए लागिल अिछ । जखन पूणųक İ कूल जाएक समय होइक \nफुिलया सभ िदन िछņी ल’ कए िनकिल जाय । बितआइत जाए आ बेिरयामे संगिहं घुरए । İ कूलक गĢ प–\nसĢ प ओकरा नीक लगैक । पूणų सभ खेसरा सुनबैक । ओकरा लगैक, कहुना ओहो İ कूलमे पढ़ैित । ओ \nमायसँ कए बेर कहने रहैक जे İ कूलमे कहुना नाम िलखा दौक । ओ घासो कािट कए सभ िदन अनबे \nकरित । मुदा माय निह मानलकैक । कहाँदोन बेटी पिढ़ कए करतैिक की ? अĠ तमे ओ थािकहेिर गेिल । \nआई ओ पढ़िल रहैित तँ की एना होइतैक ? ओ फफकए  लागिल । लगलैक जेना करेज उनिट जएतैक । \nपूणųसँ फुिलयाक संगत छुटलैक निह । धरमपुरसँ जखन ओकरा माँगए अएलैक तँ फुिलयाक िबआहक चचर् \nबढ़लैक । ओ पूणųसँ सलाह कएने रहए । पूणų कहलैक जे ओ मुिक्त अिभयानमे लागल   अिछ । समय \nअनुकूल होइते ओकरा ल’ क’ जएतैक आ धूमधामसँ िबआह करतैक । ओ डटिल रहए । पूणųक İ वर \nफुिलयालेल गोसाईंक आदेश जकाँ होइक । ओकरा बƂड नीक लगैक । जािह अिधकारसँ पूणų फुिलयाकेँ \nिनदųिशत करैक तकर गमŰ ओकरा गƄगदा दैक । ़़़ ओ डटिल रहिल । मायकेँ साफ–साफ किह देलकैिक \n। पिहने तँ माय बुझओलकैिक जे ओ मगर अिछ आ फुिलया थारु । किहयो मेल निह हएतैक । माइनजन \nओकरासभकेँ बािड़ देतैक से अलगे । मुदा फुिलया पूणųक बातपर अड़िल रहिल । ़़़ एक िदन ओकरा बाउ \nबƂड पीटलकैक । जखन पूणųकेँ मालूम भेलैक तँ ओ तमतमा गेल रहए आ बाउकेँ मारए जाइत रहए । \nफुिलया कहुना कािनिखिच कए मनओने रहैिक । तखन तय भेलैक जे ओ घरसँ भागित । ढĪ केमे चायक \nदोकान खोिलकए बैसित मुदा एकदम गुपचुप, जाधिर समय अनुकूल निह भ’ जएतैक । ़़़ ओकरा लगलैक जे \nओ तिहया गĪ ती कएने रहए । मािर खाइयो कए घरेमे रहैित तँ एना निह होइतैक । ओ फेर फफकए \nलगैित अिछ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nकहाँदोन पूणų जनयुŀमे लागल रहए । महीना दू महीनापर ओकरा लग अबैक । मौका भेटैक तँ दू बात \nबितआइक । फुिलया कए बेर कहैिक जे ओ कोन चीजमे लािग गेल अिछ ? एिहसँ की हएतैक ? शुरु–\nशुरुमे तँ पूणų बƂड जोशमे रहए मुदा बादमे ओकरो लािग गेल रहैक जे एिहसँ मुिक्त निह भेटतैक । मुिक्तक \nलेल समाजेमे लड़ए पड़तैक । लोककेँ सĦ झाबए पड़तैक । समय तँ जरुर लगतैक मुदा एक् केटा यएह उपाय \nछैक । मारकाटसँ िकछु हएतैक निह । फुिलया कए बेर कहलकैक जे ओ घरेमे घुिर जाएित । आब एतए \nओकरा रहल निह जाइत छैक । मुदा, पूणų कहैक जे जĪ दीये ओहो िनकलत आ ओकरा ल’ कए कतहु चिल \nजाएत । ओ इहो कहैक जे ओ ओ फँिस गेल अिछ । सोझे िनकलनाइ सĦ भव निह छैक । फुिलया कनेक \nआओर Ćितक्षा करौक । फुिलया ओकर संगक लोभ संवरण निह कए सकिल । Ćितक्षा किरते रहिल । \nकाश, ओ घर घुिर गेल रहैित । बरु असगरे जीवन िबता िदत । एिह Ĥ ाीच ओकर बाउ मिर गेल  रहैक । \nमालूम भेलैक, मुदा मन मसोिसकए रिह गेल । घर निह गेल । कहाँदोन ओकिर माय गोबर िबिछकए जीवन \nचला रहल छैिक । भाय अलगे कमाइखाइ छैक । ओ जाइत तँ मायोकेँ उसाँस होइतैक ।  कहुना  रहैित ! \n़़़ फुिलया अपन माथ ठेहुनपर रािख िससकए लगैित अिछ । \nआई बेिरयामे ओकरा मालूम भेलैक जे पूणų एतए आएल रहय । कहाँदोन बिनिनयाँक कुिसयारक खेतमे \nनुकाएल रहैक । पुिलसकेँ खबिर भेट गेल रहैक आ चारु भरसँ घेिर कए गोली बरखा देने रहैक । पूणų \nमारल गेल रहय । फुिलयाकेँ लगैत छैक जेना ओ ओकरेसँ भेटए आएल रहैक । शायद एिह बेर ओ साँचे \nओकरा ल’ क’ भागए चाहैत रहए । दूर बहुत दूर जतए कोनो भय आ ÿास निह होइक । खाली ओकर \nसंग आ रंगिबरंगक रंग  होइक । मुदा ओ असगरे अपने चिल गेल । कहाँदोन ओकर देह लाल खूनसँ रंगा \nगेल रहैक । ़़़ फुिलया अपन झॲटा नोचए लगैत अिछ । आँिखसँ नोरक धार जोड–जोड़सँ टघरए लगैत \nछैक । \n  \n  \nओकर फाटक खटाक् आवाज करैत खुिल जाइत छैक । हवĪ दार भूलोटन Ćवेश करैत अिछ । \nसकपकाएिल फुिलया ठकमका कए ठाढ़ भ’ जाइित अिछ । ओकरा लगैत छैक भेद खुिल गेल  छैक । आब \nओकरा कोई निह बचाबए सकतैक । अवणर्नीय यातनाक दौरसँ गुजरए पड़तैक । एिहसँ मुिक्तक एकिहटा \nउपाय छैक जे ओ पूणų लग चिल जाय । मुदा कोना ? आब एकरो बेर निह छैक । ओ पिरछाइत छागर \nजकाँ काँिप जाइत अिछ । ़़़ भूलोटन आगाँ बढ़ैत छैक । मुँहपर हाथ धए ओकरा चुप रहक इशारा करैित \nफुसफुसाइत छैक — ‘ फुिलया, ़़़ ई तोहर साड़ी छौक । ़़़ िबआहक लाल जोड़ा ! ़़़ पूणųक जेबीमे रहैक । \nहम सभसँ पिहने लाश लग पहुँचल रिहऐक । ई िनकािल लेिलऐक । ़़़ दोसर जनौक निह जनौक, हम तँ \nसभ िकछु जनै िछऔक । ़़़ तोँ छापामार तँ निह मुदा पूणųक Ćेिमका अवİ से छह ! ़़़ तोँ एखने भािग जाह । \n़़़ निह तँ कािĪ ह भोरे तोरा पकिड़ लेतौक । ़़़ मुदा एिह सभलेल तोरा एक बेर ़़़ खाली एक बेर ़़़ हमरा भोगए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nदेबए पडतौक ! ’ भूलोटनक आँिखमे जेना िपशाच चढ़ल रहैक । ओ साड़ी फैलाए देलकैक । फुिलयाक \nमन भेलैक ओ साड़ी िछिन लेअए मुदा से सĦ भव निह  रहैक । ़़़ भूलोटन मुİ काइत आगाँ बढ़ैत गेलैक । \nफुिलया टाटिदस घसकैित गेिल । ओकरो आँिखपर जेना देवी चिढ़ गेल होइक । मुँह सेहो िबकराल बनैत \nचिल गेलैक । ओ सोिच लेलिक आई मुिक्त लैये क’ रहत । ओ पूणųलग अपन चुनल İ थानपर चिल जाएित \n। ़़़ ओकर नजिर İ टूलपरक नवका छुरीपर  गेलैक । ओ छुरी उठा लेलिक आ सोझे भूलोटनक पेटमे भॲिक \nदेलिक । एक, दू, तीन, चािर ़़़ । भूलोटन घबराए गेल । ओ साड़ी पुिलया देहपर फेक देलक । आ \nअपन दिहना हाथसँ पेİ तौल िनकािल ताबड़तोड़ गोली दािग देलक । एक, दू, तीन, चािर ़़़ । दुनू हहाकए \nखसल । ़़़ भूलोटन मुँहे भरे आ फुिलया साड़ीमे ओझराइत ! \n परात भेने सभ अखबार घटनाक िविवरणसँ भरल रहैक । िकछुमे िलखल रहैक जे छापामार वीराĻना \nफुिलया शहादत ĆाĢ त कइलीह, अिĠ तम धिर लड़ैत–लड़ैत । तँ दोसरसभमे िलखल रहैक मिहला छापामारसँ \nमुठभेड़मे हवĪ दार भूलोटन शहीद भेल । ़़़ छापामार फुिलया चौधरी मारिल गेिल । \nजयकाĠत िमāपर िवशेष \n१.डॉ. गंगेश गुंजन २. िवńा िमā \n.डॉ. गंगेश गुंजन \nजयकांत बाबूक िनध्अन मैिथली-िमिथला आ मैिथलक एक महान पोथीक पुİतकालयमे सजा देबाक ऐितहािसक शोकक अवसर \nजेकाँ थीक। पोथी, अğयाय निह, पोथी। सĦĆित तँ बहुत महान क्षित। हुनक मौिलकता मैिथलीक लौिकक एवम शाİÿीय बुिŀ \nसमंवय आ ĭयवहारक अित दूरगामी दृƠांत बनल। उदूर्क आधुिनक गािलब िफराक गोरखपुरी गवŸिक्त छिन \n\"आने वाली नİलें तुम से रĮक करेंगी हम असरो \nजब होगा मालूम उĠहें तुम ने िफराक को देखा है\"। \nहमरा लोकिनक पीढ़ी जयकांत बाबूक İनेह िशक्षाक अपन एिह सौभाग्यपर अवĮये िƅताथर् बनत। संİथा सेहो मिर जाइत छैक। \nिकताब जीिवत रहैत छैक। \n  \nकतोक गोटे केँ संभव जे निहयो रुचिĠह हमर ई कथन मुदा हमारा अपन अंतःकरण सँ ई किह रहल छी जे जयकांत बाबू \nमैिथलीक आधुिनक वेद छिथ! \n    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nभाइजी काका- डॉ. जयकाĠत िमāक İमरण \nिवńा िमā \nहम बहुत छोट रही, भिरसक İकूलक िदन छल, जखन कखनहु हमर घरमे अंƇेजीक िवŅान, किव, मैिथली लेखकक चचŭ होइत \nरहए, लोक सिदखन डॉ. जयकाĠत िमāक चरचा किरते रहिथ। ओ ओिह समयमे हमर सभसँ पैघ मामाजीक साढ़ू रहिथ। नेनपनमे \nहम मैिथल आर िमिथलाक िवकास आ उžितक Ćित हुनकर समपर्ण आ  सािहĜयमे हुनकर योगदानसँ बƂड Ćभािवत रही। ओ \nहमरा लेल आदशर् रहिथ..Ćशंसा करी आ सदैव हुनकासँ भेंट करबाक आ देखबाक लेल लालाियत रही। \nहम अपन İनातक िवज्ञानक िŅतीय वषर्मे रही जिहया डॉ. जयकाĠत िमāक सभसँ छोट बेटा अपन िपितयौतक घरपर धनबाद \nआएल रहिथ। आ हमर बाबूजी तिहया ओतिह पदİथािपत रहिथ, से ओ सभ हमरो सभक अिहठाम भेँट करबाक लेल आएलाह। \nहमरासँ भेँट कएलाक बाद, गप कएलाक बाद ओ हमर बाबूजीसँ कहलिĠह...अहाँ िकए निह हमर िपितयौत हेमकाĠत िमāसँ िबžी \n(हम) क िववाहलेल Ćİताव अनैत छी। आ एतए देखू.. हमर डैड हुनका सभ लग Ćİताव रखैत छिथ आ एक मासक भीतरे हम \nहेमक संग िववािहत भऽ जाइत छी। \nजखन हम सुनलहुँ जे हमर िववाह डॉ. जयकाĠत िमāक भाितजक संग होमए जा रहल अिछ..हम बƂड Ćसž भेलहुँ आ शीƈिह \nहुनकर संग हमर सĦबĠध पिरवितर्त भऽ गेल िकएक तँ हम आब ओिह पिरवारक पुतोहु रही, िवŅान आ लेखकक पिरवारक। \n  \n हम डॉ. हिरवंश राय बच्चनसँ बहुत नजदीक रही, पÿाचार माğयमसँ, हुनकर परामशर् अवसरपर भेटए आ पारİपिरक रुिच हमरा सभ बाँटी। \nओना तँ ओ हमरासँ बƂड पैघ रहिथ मुदा तैयो हमरा सभ एक दोसारासँ गप बाँटी आ एक-दोसराक िचĠता करी, से हम हुनका कहलहुँ जे अहाँ \nĆसž होएब जे हम इलाहाबादक डॉ. जयकाĠत िमāक भाितजक संग िववािहत होमए जा रहल छी। हमरा जवाब भेटल जे हमर िववाह एकटा \nिवŅानक पिरवारमे होमए जा रहल अिछ, ई वैह छिथ िजनका हम इलाहाबाद िवĂिवńालयक अंƇेजीक िवभागाğयक्षक अपन Ćभार देने रिहयिĠह  आ \nओ सवर्दा हमरा अपन गुरु मानैत छिथ। आ हुनकर िपता डॉ. उमेश िमāकेँ हम अपन गुरु मानैत िछयिĠह। ओिह पिरवारक ओ जे ĆशंसाĜमक \nवणर्न कएलिĠह से आƪादकारी रहए आ तकरा सोचैत एखनो हम उĜफुिĪलत भऽ जाइत छी। \n  \n हम सभ १९९९ ई. मे संयुक्त राĔय अमेिरकामे बिस गेलहुँ मुदा हमरा सभक हृदय, आĜमा आ मिİतįक सवर्दा इलाहाबादमे रहैत छी आ \nिÿवेणीपर भेल सभ कमर्केँ अनुभव करैत छी हमरा सभ ओ सभ छोट-छीन काज करैत छी जे पिरवारक Ćित आदर आ Ćेमक भाग अिछ। \nहुनकर समपर्ण, परĦपरा, सरलता आ संİकृितक Ćित लगाव अनुकरणीय अिछ। हम सभ हुनकर पिरवारक मुिखया, गुरु आ भाइजी काकाक रूपमे  \nक्षित सदैव अनुभव करब। ई पिरवार आ समाजक लेल एकटा पैघ क्षित अिछ। \n  \nहोलीक संदेश   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nडा. चĠ देĮ वर शाह  \nहोलीक रंग–अबीरक खेल खेĪबासँ पिहने सĦ मत जराएब ( होलीका दहन) आवĮ यक होइत छैक । शाİ ÿीय \nवणर्न अिछ जे भक् त Ćƪादक िवį णु भिक् þसँरुį ट भेल हुनके िपता देवराज िहरě यकĮ यपु जे İ वयं के ईĮ वर \nमौनत छल, भक् त Ćƪादकें मािर देवाक लेल अनेक ĆयĜ न कयलाक बादो जखन असफल होइत गेल तँ अपन \nबिहन होिलका कें बरदान में ĆाĢ त भेल आिगमे निह जरएबला चछिरक उपयोग करैत अपन İ वाथर् पुरा \nकरबाक लेल Ćƪाद सिहत आिगमे Ćवेश करबाक लेल आज्ञा देलक, भगावनक कृपासँ ओ चछिर अपन \nĆभावसं Ćƪादक रक्षा कएलक आ होिलका ओही आिगमे भį म भऽगेल । एही Ćकारसँ होिलकाक अवसानपर \nलोक खुशी मनौलक जे एखन एकटा पवर्क रुपमे समाजमे िवńमान अिघ । एिह पवर्क Ćसंग मे इएह कथा \nसĦ पूणर् निह अिछ, आनो कतेक कथा एिह Ćसंगमे कहल जाइत अिछ तथािप एिह कथाक Ćचार आन कथासँ \nआिधक अिछ ।  \nहोली पवर्क एिह कथासँ अपना अपना बुिŀ िववेक अनुरुप अनेक तरहक संंदेश Ƈहण कएल जा सकैत अिछ \n। जेना आसुरी Ćवृितक होिलका जे समाजकें अपन İ वाभाव अनुरुप अनेक तरहक कį ट दैत छलैक, तकर \nमृĜ यु भेला पर लोक खुशी मनौलक । अथŭत जे िकओ ĭ यिक् त समाजमे अĠ याय अĜ याचार करत, समाजक \nलोक तĜ काल यिद िवरोध निहयो करैत छैक तँ तकर ई मतलब निह छैक जे ओ समाज ओकर अĜ याचार \nसहषर् İ वीकार करैत छैक । दोसर बात जे अĠ यायी, अĜ याचारीकेँ अकाल मृĜ य ĆाĢ त होइत छैक । यिद \nहोिलका Ćƪादकेँ आिगमे जरएवाक लेल उńत निह होइत तँ अकालमे ओकर मृĜ य निह होइतैक । तेसर बात \nजे एिह कथाक मुख् य पाÿ िहरě यकĮ यपु जे अपन धन बलसँ ĆाĢ त सुख  भोगसँ एतेक माित गेल छल जे \nओकरा बुझाइत छलैक जे धनक बलसँ सब िकछु सĦ भव छैक, ईĮ वरकेँ एिह सेँ बेसी की ĆाĢ त छैक, जे \nहमरा ĆाĢ त निह अिछ । जखन सब तरहक सामĝ यर् हमरा ĆाĢ त अिछ तखन ईĮ वर हमरासेँ पैघ निह अिछ, \nहमहीँ ईĮ वर छी । ओ ईĮ वरीय सþाक िवरोध कैरत गेल आ अĠ तमे ओकर की दशा भ.ेलैक से सवकेँ \nबुम�ले अिछ । अथŭत् अहंकारीक अहम् सबिदन निह रहैत छैक । चािरम बात ईĮ वरीय शिक्त अथवा \nआशीवŭद जँ ककरो ĆाĢ त होइत छैक तँ ओकर उपयोग जनकĪ याणमें करबाक चाही निह िक जनिवरोधी \nकायर्में । होिलका केँ जे चहिर बरदानमे ĆाĢ त भेल छलैक ओिहसेँ आिग ओकरा लेल संतापक बİ तु निह \nछलैक, परĠ तु जखन होिलका एकर Ćयोग दोसराक जान लेवाक लेल कयलक तै ओकर अपने जान चिल \nगेलैक । एिह तरहेँ होिलका आओर Ćƪादक अिग् न Ćवेशक सĠ दभर्मे जे कथा Ćचिलत अिछ तािहसेँ अनेको \nसंदेश Ƈहण कएल जा सकैत अिघ ।  \n  \nहोलीक कथा Ćसँगकेँ ğ यानमे रािख ओिहसँ सँदेश Ƈहण करैत अपना जीवनमे सफलता ĆािĢ तक लेल सबकेँ \nसचेत रहबाक चािह । जेना होली मनएबाक Ćसंग अिछ जे होलीसँ पिहलका राित मे सĦ मत् जराओल जाएत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \n। सĦ मत् जरएबाक लेल लकडी–काठीक जरुरत होइत छैक, ई लकडी–काठी कानो एक ĭ यिक्त निह दैत \nछैक । होलीक सĦ मत् जरएबाक लेल टोलक िकछ सिƅय ĭ यिक् त कतहुकतहु सँ लोकक लकडी–काठी \nअथवा ओइने चीज उठा कऽ चुĢ पे अनैत अिछ । यिद िकओ ककरो घर बनएबाक लेल कतौ राखल लकडी \nलाबी कऽजरा दैत छैक, चाहे एक गोटाक बहुत लकडी–काठी लऽ अबैत छैक तँ ओकर समाजमे केहन \nĆभाव हैतैक तािह पर ğ यान देबाक चािह । तिहना होलीक िदन पवर्क िदन छैक । नीक भोजनक नामपर \nयिद िकओ ऋण करैत अिछ अथवा मिİ तक नामपर भाँग धथुर, दारु–तारीक अिधक Ćयोग करैत अिछ, त \nओकर Ćितफल सबके देखल निहयो  हएत त सुनल जरुर हएत, तेँ सचेत रहव सबहक लेल कĪ याणकारी \nबात छैक । तिहना रंग–अबीर खेलबाक नामपर िकओ अलकतरा त िकओ इनामेल सनक रंगक Ćयोग कऽ \nबहादुरी वा मİ ती करैत अिछ तेँ Ćयोग कयिनहारक मİ ती आ ओही सेँ Ćभािवत ĭ यिक् तक तकलीफ कोन \nअिधक छैक से तराजू पर निह जोखल जा सकत, एकटा अनुभव करबाक लेल नीक भावना रहल हृदयक \nजरुरत छैक । यिद िकओ कोनो िबमार, ĭ यिक्तकेँ बलपूवर्क रंंग अबीर लगा कऽ ओकर रोग बढा दैत छैक \nअथवा एहने कोनो अिĆय काज भाँगक जोश के करैत अिछ तँ ओकरा नीक िकओ निह कहतैक । अथŭत \nकोनो काज करबाक लेल सीमाक भीतर काज सĦ पĠ न करब बुिŀमानी छैक ।  \nसब तरहक बĠ धन, बाधा ĭ यवधान रिहतहुँ जेना लोककेँ अपन लŞ यपर आगू बढब आवĮ यक होइत छैक, \nतिहना अपन संİ कृित परĦ पराक रक्षा आ िनरĠ तरता देब सेँहो दाियĜ व बनैत छैक । एहने अवİ थाक मागर्दशर्न \nमहाकिव िवńापितक एकटा गीतमे अिछ— \n  \nआजु नाथ एक वर्त महासुख लागत हे  \nतोँहेँ िशव धरु नटवेश नाँच देखाबहु हे । \nपावर्तीक एिह आƇहपर महादेव अपन बात करैत छिथĠ ह जे जॱ नाँचब तँ िशरक गंगाक धार बिह जाएत \nधरती जलमग् न भऽ जेतैक, गलाक सपर् चारु िदस जिहँ तिहँ भऽ जाएत अनथर् भऽ जेतैक । एिहसँ अनेक \nĭ यवधानक सुनबैत छिथĠ ह । इ सबटा बात सĜ य छै, एहन सĦ भव छलैक मुĿा ओही गीतक अंितम पँिक् तमे \nिवńापित िलखने छिथ जे ‘ राखल गौराक मान िक नाँच देखावल हे ।’ अथŭत हमरा सभक िƅयाकलाप \nबुिŀमानी पूवर्क अपन आ समाजक िहतमे होयबाक चािह । होली पवर्सेँ सबके ई सĠ देश Ƈहण करबाक चािह \n।  \nसुभाषचĠƖ यादवजीक कथा संƇह -बनैत-िबगड़ैत \nिववेचना- गजेĠƖ ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nतीन टा नािमत पाÿ । माला, ओकर पित सþो आ पोती मुिनयाँ । \nगाम घरक जे सास-पुतोहुक गप छैक, सेहĠता रिह गेल जे किहयो नहेलाक बाद खाइ लेल पुिछतए, एहन सन। मुदा सैह बेटा-\nपुतोहु जखन बाहर चिल जाइत छिथ तँ वैह सासु कार कौआक टािहपर िचिĠतत होमए लगैत छिथ। माइƇेशनक बादक गामक \nयथाथर्केँ िचिÿत करैत अिछ ई कथा। सþोक संग कौआ सेहो एक िदन िबलाऽ जाएत आ मुिनयाँ कौआ आ दादा दुनूकेँ तकैत \nरıत। \n  \nअपन-अपन दुःख \n  \nपėीक अपन अवहेलनाक िİथितमेँ धीया-पुताकेँ सरापैत छिथ, राितमे धीया-पुताक खेनाइ खा लेबा उþर भनसाघरक ताला बĠद \nरहबाक िİथितमे पėीक भूखल रहब आ पितक फॲफक İवरसँ कुिपत होएब İवाभािवक। सभक अपन संसार छैक। लोक बुझैए जे \nओकरे संसारक सुख आ दुःख माÿ सĦपूणर् छैक मुदा से निह अिछ। सभक अपन सुख-दुःख छैक, अपन आशा आ आकांक्षा \nछैक। \n  \nअसुरिक्षत \n  \nƏेनसँ उतरलाक बाद घरक २० िमनटक रİता राित जतेक असुरिक्षत भऽ गेल अिछ तकर सिचÿ वणर्न ई कथा करैत अिछ। \nपिहने तँ एहन निह रहैक- ई अिछ लोकक मानिसक अवİथा। मुदा एिह तरहक समİया िदस ककरो ğयान कहाँ छैक। पैघ-पैघ \nसमİया, उदारीकरण आ की-की पर मीिडआक ğयान छैक। \n  \nआतंक \n  \nपुरान संगी हिरवंशसँ लेखकक भेँट कायŭलयमे होइत छिĠह। लेखकक दािखल-खािरज बला काज एिह लऽ कऽ निह भेलिĠह जे \nहिरवंशक İथानाĠतरणक पĀात् ने क्यो हुनकासँ घूस लेलक आ तािह Ņारे काजो निह केलक। आइ कािŎ ऑिफसमे यैह हाल \nछैक, पाइ दऽ िदयौक आ तखन काज निह होअए तखन कहू! हिरवंशक बगेबानी घूसक अनेर पाइक कारण छल से दोसर िकएक \nअपन पाइ छोड़त? लेखक आतंिकत छिथ। \n  \nओ लड़की  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \n  \nहॉİटलक लड़का-लड़कीक जीवनक बीच नवीन एकटा लड़कीक हाथमे ऐंठ खाली कप, जे ओिह लड़कीक आ ओकर Ćेमीक अिछ, \nदेखैत अिछ। लड़की नवीनकेँ पुछैत छैक जे ओ केĦहर जा रहल अिछ। नवीनकेँ होइत छैक जे ओ ओकरा अपनासँ दब बुिझ \nकप फेंकबाक लेल पुछलक। नवीन ओकरा मना कऽ दैत अिछ आ िवचार सभ ओकर मोनमे घुरमैत रहैत छैक। \n  \nएकटा अĠत \n  \nससुरक मृĜयुपर लेखकक साढ़ू केश कटेने छिथ आ लेखक निह, एिहपर कैक तरहक गप होइत अिछ। साढ़ू केश कटा कऽ \nिनिĀĠत छिथ। \n  \nएकटा Ćेम कथा \n  \nपिहने जकरा घरमे फोन रहैत छल तकरा घरमे दोसराक फोन अबैत रहैत छल जे एकरा तँ ओकरा बजा िदअ। लेखकक घरमे \nफोन छलिĠह आ ओ एकटा Ćेमीकाक फोन अएलापर ओकर Ćेमीकेँ बजबैत रहैत छिथ। Ćेमी मोबाइल कीिन लैत अिछ से फोन \nआएब बĠद भऽ जाइत अिछ। मुदा Ćेमी Ņारा नĦबर बदिल लेलापर Ćेिमकाक फोन फेरसँ लेखकक घरपर अबैत अिछ। Ćेिमका \nĆेमीक मिमयौत बिहनक सखी िरतु छिथ आ लेखक ओकर सहायताक लेल िचिĠतत भऽ जाइत छिथ। \n  \nएकाकी \n  \nकुसेसर हॉİपीटलमे छिथ। हॉİपीटलक सिचÿ िववरण भेल अिछ। ओतए एकटा İÿी पितक मृĜयुक बाद कनैत-कनैत Ćायः सुित \nगेिल आ फेर िनž टुटलापर कानए लागिल। एना होइत अिछ। \n  \nकबाछु \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nचĦपीबलाक लेखक लग आएब, जाँघपर हाथ राखब। अिभजाĜय संİकारक लोकलग बैसल रहबाक कारणसँ लेखक Ņारा ओकर \nहाथ हटाएब, चĦपीबला Ņारा ई गप बाजब जे छुअल देहकेँ छूलामे कोन संकोच। लेखककेँ लगैत छिĠह जे ओ İÿी छिथ आ \nचĦपीबला ओकर पुरान यार। ठाम-कुठाम आ समय-कुसमयक महीन समझ चĦपीवलाकेँ निह छइ, निह तँ लेखक ओतेक गरमीयोमे \nचĦपी करा लैतए। चĦपीवलाक दीनतापर अफसोच भेलिĠह मुदा ओकर शी-इ-इ केँ मोन पाड़ैत िवतृįणा सेहो। \n  \nकारबार \n  \nलेखकक भेँट िमİटर वमŭ, िसĠहा आ दू टा आर गोटेसँ सँ होइत अिछ। बार मे िसĠहा दोİती आ िबजनेसकेँ फराक कहैत दू टा \nिखİसा सुनबैत अिछ। सभ चीजक मोल अिछ, एिहपर एकटा दोİतक वाइफ लेल टी.वी. िकनबाक बाद िĄजक िडमाĠड अएबाक \nगपपर बीचेमे खतम भऽ जाइत अिछ। दोसर िखİसामे एकटा İÿी पितक जान बचबए लेल डॉक्टरक फीस देबाक लेल पूवर् Ćेमी \nलग जाइत अिछ। पूवर् Ćेमी पाइ देबाक बदलामे ओकरा संगे राित िबतबए लेल कहैत छैक। िसĠहा कथामे ककरो गलती निह \nमानैत छिथ, डॉक्टर िबना पाइ लेने िकएक इलाज करत, पूवर् Ćेमी मँगनीमे पाइ िकएक देत आ ओ İÿी जे पूवर् Ćेमी संग राित निह \nिबताओत तँ ओकर Ćेमी मिर जएतैक।  \nआब बारसँ लेखक िनकलैत छिथ तँ दरबानक सलाम मारलापर अहूमे पैसाक टनक सुनाइ पड़ए लगैत छिĠह। \n  \nकुĮती \n  \nकथाक ĆारĦभ लुंगीपरक सुखाएल कड़गर भेल दागसँ शुरू  होइत अिछ। मुदा तुरþे İपƠ होइत अिछ जे ओ से दाग निह अिछ \nवरन घावक दाग अिछ। फेर हाटक कुĮतीमे गामक समİयाक िनपटारा , हेĪथ सेĠटरक बĠद रहब, ओतए ईंटाक चोिरक Ɗरचा \nअबैत अिछ। छोट भाइ कोनो इलाजक ƅममे एलोपैथीसँ हिट कए होĦयोपैथीपर िवĂास करए लगैत छिथ, एिह गपक चरचा आएल \nअिछ। लोक सभक घावक समाचार पुछबा लऽ अएनाइ आ लेखक Ņारा सभकेँ िवİतृत िववरण किह सुनओनाइ मुदा उमिरमे कम \nवयसक कैक गोटेकेँ टािर देनाइ, ई सभ ƅम एकटा वातावरणक िनमŭण करैत अिछ। \n  \nकैनरी आइलैěडक लारेल \n  \nसुभाष आ उिपया कथाक चिरÿ छिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nिबĦब जेना िनणर्य कोसीक धसना जकाँ। मिमयौत भाइक िचŇी, कटािर देने नाहपर जएबाक, गेरुआ पािनक धारमे आएब, नाहक \nछीटपर उतारब, छीटक बादो बहुत दूर धिर जाँघ भिर पािनक रहब। धीपल बालुपर साइिकलकेँ ठेलैत देिख क्यो कहैत छिĠह- \n“साइिकल ससुरािरमे देलक-ए? कने बड़द जकाँ िटटकार िदयौक”। \nदीदी पीसा अिहठाम एिह गपक चरचा जे कोटक खाितर हुनकर बेटीक िववाह दू िदन रुिक गेल छलिĠह आ ईहो जे बेसी पढ़ने \nलोक बताह भऽ जाइत अिछ। \nसुभाष चािहयो कऽ दू सए टाका निह माँिग पबैत छिथ, दीदीक ĭयवहार अİपƠ छिĠह, सुभाष आİवİत निह छिथ आ घुिर जाइत \nछिथ। \n  \nतृįणा \nलेखककेँ अिखलन भेटैत छिĠह। āीलतासँ ओ अपन भेँटक िववरण किह सुनबैत अिछ। पाँचम िदन घुरलाक बाद Əेनमे ओ निह \nभेटलीह। आब अिखलन की करत, िवशाखापþनम आ िवजयवाड़ाक बीचक रİतामे चĸर काटत आिक İमृितक संग िदन काटत। \nदाना \nमोहन इĠटरĭयू लेल गेल अिछ, ओतए सहृदय चपरासी सूिचत करैत छैक जे बाहरीकेँ निह लैत छैक, पी.एच.डी. रिहतए तँ कोनो \nबात रिहतए। मोहनकेँ सभ चीज बीमार आ उदास लगैत रहए। फुĿी आ मैना पावरोटीक टुकड़ीपर ची-ची करैत झपटैत रहए। \nदृिƠ \nपढ़ाइ खतम भेलाक बाद नोकरीक खोज , गाममे लोकसभक तीŞण कटाक्ष। फेर दिक्षण भारतीय पÿकारक Ćेरणासँ किनयाँक \nिवरोधक बावजूद गाममे लेखकक खेतीमे लागब।  \nनदी \nगगनदेवक घरपर िबहारी आएल छैक। शहरमे ओकरा एक साल रहबाक छैक। गगनदेवकेँ ओकरा संग मकान खोजबाक ƅममे \nएकटा लड़कीसँ भेँट होइत छैक। ओकरा छोिड़ आगाँ बढ़ल तँ ई बुझलाक बादो जे आब ओकरासँ फेर भेँट निह हेतइ ओ उĪलास \nआ Ćेमक अनुभूितसँ भिर गेल। \nपरलय \nबौकी बुनछेकक इĠतजारीमे अिछ। मुदा धारमे पािन बिढ़ रहल छैक। कोशीक बािढ़ बढ़ल आिब रहल छैक आ एĦहर माएक रĿ-\nदİतसँ हाल-बेहाल छैक। माल-जाल भूखसँ िडकरैत रहै। रामचरनक घरमे अžपािन बेशी छैक से ओ सभकेँ नाहक इĠतजाम लेल \nकहैत छैक। बौकूक घरसँ कटिनयाँ दूर रहै। मृĜयु आ िवनाश बौकूकेँ कठोर बना देलकैक, मोह तोिड़ देलकैक। मुदा बरखा रुिक \nगेलैक। बौकू चीज सभकेँ िचĠहबाक आ İमरण करबाक Ćयė करए लागल। \nबात  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nनेबो दोकानपर नेबोवला आ एकटा लोकक बीचमे बहस सुनैत लेखक बीचमे बीचमे कूिद पड़ैत छिथ। नेबोवलासँ एक गोटे अपन \nछþा माँिग रहल अिछ जे ओ नीचाँ रखने रहए। \nदुखक गप, लेखकक अनुसार, बेशी िदन धिर लोककेँ मोन रहैत छैक। \nरंभा \nरİतामे एक İÿी अबैत अिछ। लेखक सोचैत छिथ जे ई के छी, रĦभा, मेनका आिक...। ओकरा संग बेटा छैक, ओतेक सुžर \nनिह, कारण एकर वर सुĠदर निह होएतैक। ओ गपशपमे कखनो लेखककेँ ससुर जकाँ, कखनो अपनाकेँ हुनकर बेटी तुĪय कहैत \nअिछ। पिहने लेखककेँ खराप लगलिĠह। मुदा बादमे लेखककेँ नीक लगलिĠह। मुदा अĠतमे ओकर पएर छूबए लेल झुकब मुदा िबन \nछूने सोझ भऽ जाएब निह बुिझमे अएलिĠह। \nहमर गाम \nलेखकक गामक रİता- कटिनयाँसँ मेनाही गामक लोकक िछिड़आएब, बाĠहक बीचमे अहुिरया काटैत लोक। कोिसकĠहाक लोक- \nजानवरक समान, जानवरक हालतमे। कटिनयाँमे लेखकक घर किट गेलिĠह से नथुिनयाँ एिहठाम िटकैत छिथ। मछबािह आ िचड़ै \nबझाबऽ लेल नथुनी जोगार करैत अिछ। जमीनक झगड़ा- एक िहİसेदारक जमीन धारमे डूमल छैक से ओ लेखकक गहूमवला खेत \nहड़पए चाहैत अिछ। शन आ İÿीक! पाछू लोक बेहाल अिछ। İÿीक पाछू िबन कारणक लेखक पिड़ गेल छिथ। यावत सभ \nकमलक घूर लग कपक अभावमे बेरा-बेरी चाह िपबैत छिथ, फिसल किट कऽ िसबननक एतए चिल जाइ-ए।  \nझौआ, कास, पटेरक जंगल जखन रहए, िचड़ै बƂड आबए, आब कम अबैत अिछ। खिढ़या, हिरन, माछ, काछु, डोका सभ खतम \nभऽ रहल छैक- जीवनक साधन दुलर्भ भऽ गेल अिछ। साँझमे जमीनक पंचैती होइत अिछ। \nसþोक बकड़ी मिर गेलैक, पुतोहु एकर कारण सासुक सरापब कहैत अिछ। सासु एकर कारण बिल गछलोपर पाठीसभकेँ बेचब \nकहैत छिथ। सþोक बेटीक जौबनक उभारकेँ लेखक पुरुष सĦपकर्क साक्षी कहैत छिथ, ओ एखन सासुर निह बसैत छैक। सुकन \nरामक एिहठाम खाइत काल लेखककेँ संकोच भेलिĠह, जकरासँ उबरबाक लेल ओ बजलाह- आइ तोरा जाित बना लेिलअह। कोसी \nसभ भेदभावकेँ पािट देलक, डोम, चमार, मुसहर, दुसाध, तेली, यादव सभ एके कलसँ पािन भरैत अिछ। एके पिटयापर बैसैत \nअिछ। \nकिनयाँ-पुतरा \nरİतामे एकटा बिचया लेखकक पएर् छािन फेर ठेहुनपर माथ रािख िनिĀĠत अिछ जेना माएक ठेहुनपर माथ रखने होए। जेना \nचĦपीवला लेखककेँ बुझाइय रहिĠह जे हुनका युवती बुिझ रहल छलिĠह। नेबो सन कोनो कड़गर चीज लेखकसँ टकरेलिĠह। ई \nलड़कीक छाती िछऐ। लड़की िनिवर्कार रहए जेना बाप-दादा वा भाए बिहन सऽ सटल हो। लेखक सोचैत छिथ, ई सीता बनत की \nƖौपदी। राबन आ दुजŸधनक आशंका लेखककेँ घेर लैत छिĠह। \n(अिगला अंकमे) \n३.पń  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \n३.१. वसंती दोहा- कुमार मनोज कĮयप  \n३.२. सतीश चĠƖ झा-  हमर İवतंÿता \n३.३.Ĕयोित- एक नाैकरी चाही \n३.४.जंगल िदस !- रूपेश  कुमार झा 'Ĝयॲथ'  \n३.५. पंकज पराशर -समयोिमर् \n३.६.सुबोध ठाकुर-हम गामेमे रहबइ  \nकुमार मनोज कĮयप ।जĠम-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। İकूली िशक्षा \nगाम मे आ उच्च िशक्षा मधुबनी मे। बाĪय काले सँ लेखन मे अिभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवाणी सँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-\nपिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \nवसंती दोहा \n  \nगेंदा - गुलाब - पलाश संग, फूलल फूल कचनार । \nिचंहुकय आहट पर गोरी, आिब गेला िपया Ņार॥ \n  \nभरल वसंती मास मे, िपया िनदर्य बसल परदेश । \nअŎड़ - मİत वसंत, फेर  बढ़ा देने आछ  क्लेश ॥ \n  \nधरती सँ िमलन के आछ,  ĭयाकुल भेल आकाश । \nिपया िवरह मे राित - िदन, पीयर पड़ल पलाश ॥ \n  \nरंग - अबीर - गुलाल सँ,  धरती  भऽ गेल  लाल । \nगोरी के गाल पर जेना, मलल चुटकी भिर गुलाल ॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n  \nएĦहर - ओĦहर मटिक रहल, पीिब कऽ भांग वसंत । \nमन चंचल आई  भऽ  रहल ,  िक योगी िक  संत ॥ \n  \nपीिब कऽ भांग बसातो आब, लागल करय उĜपात । \nधूड़ा उड़ा कऽ पड़ा गेल, देमय कान ने कोनो बात ॥ \n  \nसिख वासंती तॲिह  हुनका, जा  दय  िदहनु  संदेश । \nजी भिर मलबिन रंग हम, भेटता िपया जखन जे भेष ॥ \n  \nककरा सँ मोनक ĭयथा कही, बुझत के मोर टीस । \nसुिन कऽ सभ   हँसबे करत, बनत के मन-मीत ॥ \nसतीश चĠƖ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाİÿ \nसमĆित िमिथला जनता इĠटर कालेन मे ĭयाख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं अĢपन \nएकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन।  \n‘‘ हमर İवतंÿता ’’ \nछी एखनो कमजोर कतेक हम \nमौन भेल चुपचाप ठाढ़ छी। \nिकछु बंधन अिछ परंपरा के \nिकछु समाज सँ भयाƅांत छी। \nभेल रही किहया İवतंÿ हम \nकेना आब इ िबसिर सकै छी। \nअिछ महान इ पवर् देश के, \nसवर् धमर् सब मना रहल छी। \nतखन िकयै छी हम एखनो धिर \nबाĠधल जरजर परंपरा सँ। \nमुक्त करत के फेर आिब क’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nरुिढ़बािदता के िपंजरा सँ। \nिबधवा के दुदशŭ, दहेजक \nभोिग रहल छी दंश केना हम। \nİवाथर् धमर् लय पुÿक माया \nकेना चलायब वंश अपन हम। \nअिछ िसंघासन उच्च पुÿ के, \nपािब िपता सँ İनेह भावना। \nपुÿी लय एखनो अिछ राखल \nअनुशासन, तप, ज्ञान,साधना। \nडेग-डेग पर नीित समाजक \nनारी के िनबर्लता दै छै। \nअिछ İवतंÿता बनल पुरुष लय \nŅेत भावना उिचत कहाँ छै। \nपढ़ा लेब कतबो कĠया के, \nमांग दहेजक निहं िकछु कमतै। \nअिछ िवğवंसक अहं पुरुष के \nनारी तैयो चुŎे फुँकतै। \n \n \nएक आध टा पािव उच्च पद \nकेना समाजक दंभ िमटेती। \nपुरुष Ćधान समाजक सोझा \nके अिधकारक बात उठेती। \nपड़त अिग्न निहं मुख मे, पुÿक \nजायब İवगर् केना धरती सँ। \nिनज संतान पुÿ आ पुÿी \nअिछ उĜपन सब अपन रक्त सँ। \nतखन िकयै छै बनल बाğयता \nकरत कमर् सब पुÿ िपता के। \nचलतै तखने पुİत- पुİत धिर \nनाम, वंश, सĦमान िपता के। \nवंश चलै छै एखनो ओकरे \nजे जग मे इितहास पुरुष छै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nचललै मागर् बना क अपने, \nभुजबल मे जकरा पौरुष छै। \nज्ञान, धमर् अथवा समाज लय \nजे देलकै आहुित Ćाण के। \nअमर बनल ओ रहत Ũदय मे, \nबदिल देलक भाग्यक िवधान के। \nकतेक उपेिक्षत आइ वृŀ छिथ \nअपने सँ अपमान पािव क’। \nछिĠहं अपने संतान,चिकत छिथ \nपैघ बनेलिथ पािल पोिष क’। \nअžक लेल Ćाण गेल िजनका \nपड़ल बूंद निहं दूध कंठ मे। \nभोज भेल भारी परगžा \nगाय दान भेल āाŀ कमर् मे। \n \n \nवतर्मान िबतलिĠह िबपदा मे, \nकी करता परलोक बना क’। \nकतेक धमर् अिजर्त क सकता \nअंत समय मे वेद सुना क’। \nएखनो मंिदर के Ćांगन मे \nĆथा देवदासी अिछ िनिĠदत। \nछिथ पाथर के देव, नीक अिछ, \nकी करता भ’ क’ İपंिदत। \nजॱ रिहतहुँ एखनहुँ İवतंÿ हम \nनै रिहतै इ दशा समाजक। \nअंतहीन अिछ एकर कहानी \nपžा िकछु पिढ़यौ इितहासक। \nĔयोित  \nएक नाैकरी चाही  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nएक नाैकरी के तलाशमे छी \nजतय काज हुए अपन माेनक \nसमय पर जाय आबैके लेल \nनिहं कखनाे जाेर चलै आनक \nजगह हाेय महल सन आऽ \nबाॅस हुअय अपन पसĠदक \nआĠहर एवम् बिहर हाेय आ \nमिहला के निहं भेटै इर् अवसर \nवेतन तऽ तेहेन शानदार हुए जे \nललाियत रहै दुिनयाके सब िमिलयनेयर \nकĦपनीके कतŭ धतŭ हम बनी \nबाॅस अनुसरण करैै हमर आज्ञाक \nराेज आॅिफस आबैलेल सेहाे तैयार छी \nजॕ लुक हाेय आेकर िरतेश देशमुखक \nबात सुनाबक िहĦमत निहं करै \nमुİकाइत रहै हमर सब बात पर \nफेर िवĂास निहं ताेड़ै कखनाे  \nदरमाहा निहं राेकै कĦपनीके बंदाे भेला पर \nजंगल िदस !- रूपेश  कुमार झा 'Ĝयॲथ'   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \n \nकम निह, लागल छल भीड़ बेस \nसूयर् उगल, फाटल कुहेस \nतरुणी-तरुणक एकटा जोड़ा \nघूिम रहल छल गुफा एलोड़ा \nचĮमा साजल दुनू केर माथ \nरखने एक दोसरक हाथ मे हाथ \nिहĢपी देिख लागल तरुण अपाटक \nजूता छलैक फोरेन हाटक \nिजंस लगौने आओर टी शटर् \nदेिख मोन कहलक बी एलटर् \nतरुणीक केश बॉब कटक \nखाइत चलैत छल चटक-मटक \nबढ़ैत चिल जाइत छल सीना तनने \nतरुण Ćेमीक संग गĢप लड़ौने \nतरुणी देह पर छलैक वİÿ कम \nतकर ने छलैक ओकरा गम \nचलैत-चलैत भेल ठाढ़ दुनू \nमोने सोचल एना लोक चलैछ कुनू \nधेलक एक दोसर केँ भिर पाँज \nदेिख कऽ हमरा भऽ गेल लाज \nमुँह घुमा पुछिलयैक-जेबऽ कोन िदस \nबाजल दुनू एक संग-जंगल िदस!  \nपंकज पराशर,  \n  \nडॉ पंकज पराशर ( १९७६- ) । मोहनपुर, बलवाहाट चपराँव कोठी, सहरसा। ĆारिĦभक िशक्षासँ İनातक धिर \nगाम आऽ सहरसामे। फेर पटना िवĂिवńालयसँ एम.ए. िहĠदीमे Ćथम āेणीमे Ćथम İथान। जे.एन.यू.,िदĪलीसँ एम.िफल.। जािमया  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nिमिलया इİलािमयासँ टी.वी.पÿकािरतामे İनातकोþर िडĢलोमा। मैिथली आऽ िहĠदीक Ćितिơत पिÿका सभमे किवता, समीक्षा आऽ \nआलोचनाĜमक िनबंध Ćकािशत। अंƇेजीसँ िहĠदीमे क्लॉद लेवी İƏॉस, एबहाडर् िफशर, हकु शाह आ ƙूस चैटिवन आिदक शोध \nिनबĠधक अनुवाद। ’ गोवध और अंƇेज’ नामसँ एकटा İवतंÿ पोथीक अंƇेजीसँ अनुवाद। जनसþामे ’ दुिनया मेरे आगे’ İतंभमे \nलेखन। रघुवीर सहायक सािहĜयपर जे.एन.यू.सँ पी.एच.डी.। \nसमयोिमर् \n(शिक्तक िवरुŀ मनुक्खक संघषर् वİतुतः िवİमृितक िवरुŀ İमृितक संघषर् िथक। िमलान कुंदेरा, “द बुक \nऑफ लाउडर एंड फॉरगेिटंग”) \nएिह िदवाकालीन राितमे कछमछ करैत फिड़च्छ हेबा धिर \nएकटक तकैत छी नील-धवल-आकाश \nिचड़ै-चुनमुनीक आवाज सुनबा लए आकुल \nभोरुकबाक खोज करबा लेल होइत अिछ ठाढ़ \nलगैत अिछ अजगरक फाँसमे कुहिर रहल अिछ Ćकाश \n  \nिनशाकालीन िदवसमे शĤद-सूर सब \nमĪलोिलत-कĪलोिलत-शĤदोŅेिलत करैत िनİपृहतासँ \nĆĜयिपर्त करैत अिछ अवचेतनमे कूटशĤदांधकार \n  \nमातृभािषक संसारमे लहालोट होइत लेखनी घामे-घाम भेल \nअंततः भ जाइत अिछ ठाढ़ \nएक-एकटा शĤदकेँ िनकतीपर जोखैत \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nभृतकवीथीसँ दिरƖवीथी धिर पसरल एक िदस देबालमे \nतीन िदस टाट ठाढ़ करैत भृतकगण \nसहćो वषर्सँ आइ धिर ओिहना पड़ैत छिथ देखार \nपातंजिलक आँिखमे खिचत “कुƂयीभूतं वृषलकुलिभित” \n  \nसोितपुरा आ अƇहारक बाहर जĠम लेबाक \nअिभशािपत कालक सांघाितक दंड भोगैत \nआिद सĥयताक अंत पुरुष आइयो भोगैत अिछ आयŭचारक \nदारुण अरěयाचार \nसम-आचारसँ रिहत समाचारक नूतन Ćचारक सब \nमनुक्ख िवरोधी नवाचारक िनधोख करैत अिछ गोयबĪस केर शैलीमे Ćचार \n  \nकाल-िनयĠताक क्षुिधत मुखाकृित केर असंख्य Ćितकृित \nबौआइत अिछ िमिथलाक गाम-गाममे भŞय, भोĔय, चोįय आ लेōक \nसांगीितक गुणानुवाद करैत \n  \nउžत सĥयताक सांİकृितक साँझमे धमर्धारी िविशƠाŅैती Ćवचनकतŭ \nिवषय-कीतर्नक िवशेष कीतर्न करैत अिछ सवर्था िविशƠ शैलीमे संपािदत \nिविशƠ कक्षक िविशƠ क्षणमे सोमरसमे रंिजत \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nवृŀा पृĝवीक आँिखमे उमड़ैत समुƖोिमर् \nआिद पुरुषक नोरसँ आओर होइत अिछ नोनछाह \nआिद नारीक रक्तसँ पाटल अिछ उžत सĥयताक घृणाच्छािदत रक्ताकाश \n  \nरक्तात सĥयताक िवलुĢत सरİवतीमे अहिनर्श कनैत अिछ \nŅारबंगक दू टा माछ \n  \nमĜİयĆेमी Ņारबंगी सामĠत आ महाराज मĜİयोपभोगक लेल \nआकुल-ĭयाकुल कुल-कुल के मĜİयक िबना कोनो माĜसयर्क \nकरैत रहल अिछ िशकार \n  \nिशकािरत जीव सबहक आतर्नादी हाहाकारसँ \nपिरपुƠ होइत रहल अिछ आखेटक सबहक ƅूराĜमा \n  \nएिह िदवाकालीन राितमे िशकािरत जीव सबहक हत आĜमा \nपुछैत अिछ अपन-अपन अपराध \nजैजैवĠती रागमे िनįणात इितहास-पुरुषसँ बेर-बेर \n  \nउवŰपुÿीक दारुण जीवनक ĭयथोपकथनसँ Ņारबंगी माछक \nअāुपूिरत आँिखमे अभिर अबैत अिछ ऐितहािसक सĥयताक सांİकृितक रक्तपात  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \n  \nअसंख्य मनुक्खक रक्तसँ पाटल Ņारबंगमे बनैत रहल \nउजड़ैत रहल बुभुिक्षत साƛाĔय \n  \nउवŰजाक भाितज सबहक रक्तसँ शिमत करैत रक्त-िपपासा \nउिमर्ल नदीक कोरमे खेलाइत माछक Ćाणांतक कथा \nनिह कहत Ņारबंगक मĜİयभोगी इितहास-पुरुष \n  \nसाओन मासक राितमे जािग कए Ćात करैत \nभृतकवीथीक लोकक ĭयथा निह कहत कापुरुष जयदेव \n  \nएिह िदवाकालीन राितमे पातंजिलक बाट तकैत \nिवदा होइत छी िभनसरे-िभनसर राजघाट िदस \n  \nिनरĠतर लऽग अबैत शĤदोिमर्मे डुबैत असंख्य माछक ऐितहािसक अāुओिमर्मे \nकटैत रहैत अिछ हमर हृदय-िसĠधुक पाट! \nसुबोध ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \n                हम गामेमे रहबइ  \nरही दूर अपन मािटसँ मेनेजर रिह-रिह कलुशय \nछोिड़ अपन गाम मन रिह-रिह िबहुसए \n  \nओ सुĠदर मनभावन पोखिरक घाट \nओ वसंत आर सावनमे सुĠदिर पाबिनहारिनसँ सजल बाट-घाट \nबिगयामे सिदखन कोयली कूकए \nरही दूर अपन गामसँ मेनेजर रिह-रिह कलुशय \n  \n            अिछ सुबोधक कामना, जुिन करू  दूर आब पुÿकेँ माँ \n                  अहीँक सािनğयमे रहए लेल मन तरसए, \n                    छोिड़ अपन गाम मन रिह-रिह िबहुसए। \nबालानां कृते- 1. मğय-Ćदेश याÿा आ 2. देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n1. मğय Ćदेश याÿा \nपाॅंचम िदन ः \n27 िदसĦबर 1991 ़ः \nकािŎक लĦबा पदयाÿा आ देर रािततक िफĪम देखलाक कारण आइर् भाेरे उठैमे बहुत आलस बुझाइत \nछल।तैयाे हमसब साढ़े छह बजे अपन सामान संगे आगाॅंक याÿालेल पूणर्तः तैयार छलहुॅं।आइ हमरा सबके \nजबलपुर पहुॅंचक छल।हमर सबहक याÿा बस सऽ करीब सात बजे भाेरे Ģ ्राारंभ भेल।रİताभिर Ģ ्रााकृितक \nदृįय के िनहारैत रहलहुॅं।हमर इच्छŭ अिछ जे अिह İथानक शहरीकरण निहं हाेइर् लेिकन पता चलल जे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nबिढ़या बिढ़या हाेटलक िवकासक Ģ ्रािƅया चिल रहल छै।हम किव भवानी Ģ ्रासादक रचना ‘सतपुरा के घने \nजंगल’ पढ़ने रही।आेिहमे किव सतपुराक वन के सघनताक जेहेन वणर्न केने छिथ से अक्षरशः सĜ य Ģ ्रातीत \nहाेइत छल। \nजबलपुर पहुॅंिचकऽ सब िफĪमक बात करैत रहै। हमहु सुनैत रही।पता चलल जे िफĪम ‘पĜ थर के फूल’ \nअिभनेÿी रवीना टěडन के पिहल िफĪम अिछ आ अकर गानामे मुĦबइकų पूरा Ģ ्रािसŀ सड़क सबहक नाम \nअिछ।  \n  \n2.देवीजी :  \nदेवीजी ः मिहला िदवस \n      मिहला िदवस के अवसर पर देवीजी के बिढ़या अवसर भेटल छलैन भारतीय मिहलाक सĦमान पर बात \nकरक। आे सब िवńाथŰ सबलग अपन बात अिह Įलाेक सऽ Ģ ्राारĦभ केली –‘    यÿ नायųİतु पूĔयĠते रमĠते \nतÿ देवता’ अथŭत् जतय İÿीक पूजा हाेयत अिछ ततै देवताक िनवास हाेयत अिछ। देवीजीके अनुसारे इर् \nबात अक्षरशः सत्  य छल।  \n      हुĠकर कहब छल जे İÿी सब तरहे शिक् तशाली आ सक्षम अिछ तखनाे आे समाज मे दुितभावनाक मािर \nझेलैत आिब रहल अिछ। यńिप आेकर िİथित िदनाेिदन सुधिर रहल छै तैयाे अिह समİयाक पूणर्तः उĠमूलन  \nआवĮयक अिछ। कतेक जगह बच्चा जे जĠमलाे निहं रहैत अिछ तकर िलंग पिरक्षण कऽ गभųमे मरवा देल \nजायत छै जॕ मातŭिपताके पता चलै छै जे बच्चा İÿी अिछ।इर् बड़का जघĠय अपराध हाेयत अिछ जाबै इर् \nनिहं िİथित रहैजे बािलका संख् या बेसी हाेय अथŭत् डेमाेƇािफक रेिसयाे गड़बड़ायल हाेय वा िचिकĜ सक काेनाे \nअितशय दुःखद कारणवस एहेन सलाह दैथ।बाल िववाह़ दहेज समİया़ सतŰĢ ्राथा़ िवधवा के सब सुख सऽ \nवंिचत केनाइ़ पढ़ाइर् के बराबर सुिवधा निहं भेंटनाइऱ् मिहला संगे दुĭयर्वहार आर जाने काेनर्काेन तरहक दुःख \nके İÿी  झेलैत आिब रहल अिछ। लेिकन अिह सब वाधाके बादाे İÿी Ģ ्राĜ येक क्षेÿमे अपन İथान बनाबैत \nरहल अिछ।जतय कताै आेकरा माैका भेटलै आे सािबत केलक जे आे ककराे सऽ कम निहं अिछ। आऽ \nमाैका भेटऽके काेन बात छै बहुत जगह आे शुरूआत  कऽ इितहास िनमŭण सेहाे केने अिछ।उदाहरण लेल \nāीमित िकरण वेदी के िलयऽ जे भारतके Ģ ्राथम मिहला आइ पी एस आॅफीसर छिथ।हुनका कहल गेल रहैन \nजे İÿीके अतेक शारीिरक पिरāम वला काज निहं करबाक चाही लेिकन आे आरामक पद छाेिड़ आइ पी \nएसक पद पर अपन क्षमता सािबत केलैथ।बेचेĠƖी पाल भारतके Ģ ्राथम मिहला पवर्ताराेही छैथ जे माउěट \nएवरेİट पर चढ़ल छलैथ।तिहना भारतीय मूलके सुनीता िविलयĦस व अĠय मिहला अंतिरक्षक याÿा कऽ रहल \nछैथ। भारतीय राजनीित के सवाेच्चर् पद राįƏपित़ Ģ ्राधानमंÿी एवम् मुख् यमंÿी तकके पद के İÿी सĦमािनत \nकऽ चुकल छैथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \n      अिह तरहे आे सब तरह सऽ पुरूषक  बराबरी कऽ सकैत छैथ लेिकन बहुत जगह पुरूष  हुĠकर बराबरी \nनिहं कऽ सकैत छिथ।जेना बच्चाके अपन गभर्मे रािखकऽ िवकिसत करैके आशŰवाद भगवान İÿीये के देने \nछिथन।माॅडिलंग आऽ फैशनक दुिनयामे अखनाे मिहलाक बाेल बाला छै।लेिकन अकरा िवकासक नशा कहबाक \nचाही जे आधुिनकताक धुन मे İÿी अपन वाİतिवकता के िबसिर गेल अिछ। लाेक िववाह आ बच्चाक जĠम \nदेबऽ सऽ दूर हुअ लागल अिछ। İÿीमे इर् क्षमता छै जे आे पािरवािरक आ ĭयवसाियक जीवनमे सामĽİय \nबना सकैत अिछ। तैं  आेकरा समान अिधकार भेटबाक चाही।संगिह İÿीयाे के चाही जे आे समाज \nĭयवİथाके अनुशासनके एकदम सऽ निहं िबसरै। \n      तकर बाद इहाे आवĮयक अिछ जे İÿी एक दाेसर के मदिद करैथ। जतऽ अपना कमी लगलैन से \nअपन बेटी पुतहु के निहं हुअऽ देिथन। समाजमे İÿीक िİथित सुधारक यैह रİता अिछ। देशमे कानूनक \nकमी निहं अिछ। सब तरहक कानून छै लेिकन तैयाे İÿीक हालत आन देश स किन िपछड़ले बुझायत छै। \nअिह के लेल İÿी िशक्षाके बढ़ाबैके आवĮयकता अिछ जािह लेल घरक İÿी बेसी बिढ़या काज कऽ सकैत \nछैथ अपन बच्चा सबके पढ़ैलेल Ģ ्राेिरत कऽ।  \n      देवीजी कहलिखन जे भारतमे सवर्दा İÿीके सĦमान भेटल छैन।कहल गेल छै ‘ जननी जĠमभूिमĀ \nİवगŭदिप गरीयसी’ अथŭत् माता एवम् मातृभूिम İवगर् जकाॅं पूिजत हाेएत अिछ।भारतमे आिदकाल सऽ अनेकाे \nदेवी के दुगा़र् सरİवती़ लŞमी वा अĠय रूपमे  पूजल जायत अिछ।तैं आे सबके कहलिखन जे İÿीके Ģ ्राित \nसĦमान भारतीयताक सबसऽ पैघ िनशानी अिछ।अिह परĦपराके िनवŭह करक अनुराेध करैत आे अपन वक् तĭय \nसमाĢ त केली। \n  \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप नƠ भऽ जाइत छिĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥  \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२)  \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ धे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ \nिज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः प॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ \nकĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव।  \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž होिथ। अपन देशक \nगाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  दौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव \nकरबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ नेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय \nवषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व होइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए \nआ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ।  \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए बाली गाय, दौगय बला \nजĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला गाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत \nकरी। \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -\nBased on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary. \n१.पĽी डाटाबेस २.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक \nशैली \n१.पĽी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग / िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण/ संकलन/ सĦपादन-पĽीकार \nिवńानĠद झा\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं  गजेĠƖ ठाकुर\n Ņारा) \nजय गणेशाय नम: \nउँ नमİ य िशवाय: \nउँ नमस्  य िशवाय: \n(64) \"32''  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nगागूंक साě डर सँ नĠ दीĮ वर सुत वाणीĮ वर दौ खě डवलासँ गौि़ढ दो।। गांगु सुत: रित: (41/08) सुत: रित: सिरसन सँरूद  दौ।। \n(17/04) (34/06) रूƖ सुता सकराढ़ी सँ जाई दौ (04/01) कुजौली सँ राजू Ŀौ।। एवं गोि़ढ मािÿक चƅ।। (20/05) गोि़ढ \nसुतौ परान ऋिषकेशॲ टकबाल सँ रामकर सुत बाछे दौ।। नरघोघ टंकबाल सँ बीजी शुिचकर:।। शुिचकर सुतौ थेघ: शेध सुतौ \nिĆितकर दामोदरौ (64/06) कमƇाम सकराढ़ीसँ नरपित दौ।। िĆितकर सुतौ रितकर लासू कौ खौआनसँ महामहो देवािदĜ य सुतजीवे \nदौ सुरगनसँ गंगाधर Ŀौ।। (5/07) रितकर सुता रामकर रिवकर ढॲढेका सकगढ़ीसँ भी दौ।। (4/07) सटुज नाइ सुतौ भीम \n(64/01) कुरेĮ वरौ नरउन सँ गंगादाश दौ।। भीम सुतौ गंगेĮ वर रतीĮ वरौ अलसयसँ म म उपा रामेĮ वर दौ। (02/01) दिरहरासँ \nरित Ŀौ।। रामकर सुतौ बाछेक: मरउनसँ āीकर दौ।। (08/07) (43/07) āीकर सुतो दँमे पर उँफौ माě डरसँ महो रघुपित \nदौ।। (18/03) महो रघुपित (57/09) सुता जानपित (264/07) िवभापित नजापितय: सोदापुर सँ महामहो पाच् याय सरबए सुत \nखांतू दौ खौआल कृį णपित Ŀौ।। एवं बाछेमािÿक चƅ।। बाछे सुता दिरहरा सँ साने सुत सौिर दौ।। (11/06) महामहो \nकीितर्शĦ मर् सुतौ केशव िशवौ बहेराखीसँ लड़ाखवन सुत सुपनदौ पबौलीसँ रूददौणा  केशव सुता बाणे सोने कोन (38/02) ऋषय: \nपिनचोभसँ सॲसे दौ।। (08/05) सफराढ़ीसँ जीवेĮ वर दौिहम दौ।। सोने सुता िसरू  कारू  (35/02) चĠ Ɩ मौगरे सौÿीका: \nसोदरपुरसँ रामनाथ दौ।। (18/10) (30/07) रामनाथ सुता बिलदान सँ भीख सुत िहरमिण दौ जललकी सँ भवेश दौ।। सोने \nसुता िसरू  (35/02) कारू  चĠ Ɩ मौरे (50/06) सौगीका: सोदरपुरसँ रामनाथ दौ।। (18/10) (30/07) रामनाथ सुता बिलदान \nसँ भीख सुत िहरमिण हौ जĪ लदीसँ भवेश Ŀौ।। सोिर सुतो (32/10) दाशे िदनेकौ पालीसँ रतनपािण दौ।। (05/04) नरिसहं \nसुत āीधर गुणीĮ वर गोपाला (31/06) एकहरासँ रूिचक  दौ गोयल सुतौ रतनािण \n  \n(63) \nरूƖपािण माě डर िमā गटान सुत वीर दौ राउढ़सँ āीमाथ Ŀौ।। (24) रतनपािण सुता महाई (50/05) िवƅम (55/03) राम \n(53/01) राम का: खौआलसँ āीकर दौ।। (19/04) गंगोरसँ नोन Ŀौ।। रामरान मािÿƅकं।। परान सुतौ (96/09) अजुर्न \nकामदेवौ खडीक खौआल सँ कुश सुत वेणी दौ।। (20/11) (48/08) माधव सुतौ रूिचनाथ : धुसोतसँ धृसौतसँ धृितकर सुत \nहिरकर दौ सिरसदसँ सुधाकर Ŀौ।। रूिचनाथ  सुता (56/10) लव कुश िशव (52/02) गौरी (35/01) केशवा पालसँ हिरकर \nदौ।। (10/05) Ćाणधर सुता हिरकर सुधाकर (34/02) शुभकरा हिरहरासँ (63/05) रूƖ दौ (195/01) हिरकर सुतौ गुणाकर \n(29/01) गाईका: माě डरसँ आडविन दौ।। (18/03) आडिĠ न (27/09) सुतौ नरपित (40/07) रिवपित Ŀो।। कुश  वेणीक: \nसोदरपुरसँ िशव दौ।। (55/07) डालू सुतािशव (42/08) अफैल (74/04) (26/01) गाइका: माě डरसँ आडिन दौ।। (18/03) \n(27/09) आडिĠ न सुतौ (40/07) नरपित रिवपित करमहासँ गंगेĮ वर दौ।। (02/08) खौआलसँ आडू Ŀौ।। िशव सुतौ उńोरण \n(51/07) काशी सतलखासँ भाį कर Ŀौ: सतलखासँ बीजी मितकर: ए सुतौ िसधूक ख सुतौ रतनाकर: बुधवालसँ मधुकर दौ \nखě डदना सँ सुथे Ŀौ।। रतनाकर (24/04) सुता हिरकर भाį कर (39/09) िदवाकर चĠ Ɩकर (38/09) शकरा: बेलउँच धरािदĜ य \nदौ।। (10/04) भरेहासँ गणपित Ŀौ।। (56/08) भाराकर सुतो थेĢ य: बुधवालसँ शुभंवर सुतदामोदौ विलयासँ िनितकर Ŀौ।। एक \nवेणी मािÿक चƅ।। वेणी सुतौ पीताĦ बर टकबालसँ रूद  सुत गांगु दौ (09/10) रूद  सुतौ गांगुक नĪ हनउर संजोर दौ गोिवĠ द \nसुतौ जोर: माě डरसँ अमतू सुंत हरदþ दौ फनĠ दहसं शोरे Ŀौ।। गांगु सुतो नĠ हीपित बेलहरिरहर दौ( 02/04) िहरद सुÿौ \n(65/06) हिरहर: \n  \n(64)  \nहिरहर मधुसरवाटू (50/02) ठाम (145/03) का: पबौिलसँ िशवदþ (20/05) देवदþ (35/07) सुतौ सदुपाğ याय िशवदþू भवदĠ तौ: \nमाě डरसँ गयन दौ।। (20/06) ितसुरीसँ नरिसहं Ŀौ।। सदुपाğ याय (30/08) िशवदþ सुता जालयसँ मिहधर दौ।। (72/011)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nमहामİ तकमािध  सुता सोम (56/09) भोगा जीवे का: यमुगामसँ गताई दौ।। हिरहर सुता वदर्न ठकरू  भमर सकराढ़ी से देवे \nदो।। (08/05) चांड़ो सुतौ गुणीĮ वर गंगोलीसँ बराह दौ।। ए सुतौ रतीĮ वर (39/10) मतीĮ वरौ गंगोलीसॅ माने Ŀौ।। रतीĮ वर \nसुता (34/09) भोगे देवो गोढ़े का: (3/06)  खě डबलासँ मितĮ वर सुत िसधूदौ थिरया सँ रिवनाथ Ŀौ।। देवे सुता (63/01) नागे \nिशव बढाई का: सोदरपुर सँ शमदþ (21/01) हरदþ सुतौ माधवदĠ त: सकराढ़ीसँ कुली दौ माधवदĠ त सुतौ शुभ दþ फरमाहासँ \nमांगु दौ।। शुभदĠ तसुता िशरू  देवे (85/07) (47/08) सुता नागे िशव महाई का: (61/09) सोदरपुर सँ शमदþ (21/01) हरदþ \nसुता माधवदत: सकराढ़ी सैकुली दौ माधवदĠ त सुतौ शुभदĠ त: करमहासँ मांगु दौ।। शुभदĠ त सुता (85/07) िशरू  देवे सोमा: \n(47/08) सतलखासँ िसधू सुत रतनाकर दौ (24/07) अपरा रतनाकर सुता पालीसँ दुगŭिदĜ य दौ।। (19/07) बिलयासँ रामशĦ मर् \nĿौ एवम ठ रघुपित मािÿक चƅ।। ठ. रघुपित सुतो धराधर लŞ मी धरौ पुड़े नरउनसँ बाबू दौ।। (08/03) िदवाकर सुतौ \nिदनकर: टकबालसँ िĆितकर दौ।। (23/03) खौआलसँ जीवेĮ वर Ŀौ।। (67/03) िदनकर सुता (60/04) परम (76/04) वीर \n(36/05) (56/01) िशरू  का: तÿदयासÿय दिरहरासँ कुसुमाक दौ अĠ यो Ćथमा परौक्षे दिरहरासँ कुसुमाक सुत िमतू दौ।। \n(11/08) (48/04) कुसुमाकर सुता रूिच  िमत िसधू नĠ दका: कनĠ दत िसधू नĠ दूका: कनĠ दतसँ सोिरसुत गोिवĠ द दौ माě डरसँ \nवागीĮ वर Ŀौ।। िमत सुता नाथू पॉं महनू मानू का: पािनचोभसँ मधुकर दौ।। (18/05) मधुकर सुता बिलयास सँ रूिचकर  सुत \nकुसुमाकर दौ एकहरा सँ शुकल दौिहÿ दौ।। अपरा (14/05) ठ. रघुपित (69/03) सुता बुधवालसँ परान सुत नारायण दौ \nबिलयासँ āी राम Ŀौ।। \n  \n(65) \nएवम् िगरू  मातृक चƅ।। िगरू  सुतौ सदुपाधय जीवनाथ: माě डर सँ (25) बसाउन दौ।। (20/01) सुरपित सुतौ गुणीĮ वर: \nपिनचोभसँ हिरकर दौ (22/05) गंगोलीसँ पौखू Ŀौ।। गुणीĮ वर सुता (65/06) राम बसाउन (32/01) िदनू का: (66/08) भराम \nजिज ढाम दौ (22/03) दाम सुतौ (39/03) दामू सुतौ (39/05) पागुक: उचितसँ माधव दौ।। (06/10) माधव सुतौ (68/02) \nशुिचकर: खौआल सँ शुभे दो।। (107/01) बसाउन सुतौ (93/06) रूिचनाथ  गोपीनाथौ (132/06) सिरसबसँ परान दौ।। \n(20/05) िवरेĮ वर सुतौ परान: खौअसँ हिरपित दौ।। (07/09) (36/01) हिरपित सुतौ (47/05) कउरू  क: सोदरपुरसँ िवĮ वेĮ वर \nदौ।। (15/06) दिर मुिन Ŀौ।। परान दौ (20/05) िवरेĮ वर सुतौ परान: खौअनसँ हरपित दौ।। (35/07) सँ हिरपित दौ।। \n07/09) (36/01) हिरपित सुतौ (47/05) कउरू  क: सोदरपुरसँ िवĮ वेĮ वर दौ।। (15/06) दिर मुिन Ŀौ।। परान सुता \nबहेराढ़ीसँ गदाधरदौ।। (07/10) ठ. गदाधर सुतौ चाण: सुदई बेल रूƖािदĜ य दौ।। (10/;3) रूƖािदĜ य सुतौ (30/07) होरेक: \nनाउनसँ हिरĮ वर दौ।। (10/06) हिरĮ वर सुता गदाघर जगĿा मशे देवधर िवİ कीरसँ हददनत सुत होराई दौ िनरसूितसँ मिहघर \nĿौ।। एवम जीवनाथ मिÿकसुंĆथा सदुपाğ याय जीवनाथ सुता रामचĠ Ɩ परनामक बामू (84/106) (85/04) मिहनाथ (113/08) \nराममƖ अिनरूŀा: हिरāमसँ भवदĠ त दौ।। (18/08) गांगु सुतौ केशव: (27/05) खौआलसँ िवĮ वनाथ दौ।। केशव सुता मागु \nनरहिर (31/08) मागु नरहिर (27/06) बहमपुर वालसँ नारू  दौ। (20/09) नारू  सुता बरूआरीसँ  रिवकर दौ।। (12/06) \nरिवकर सुतौ सुधकर: खě ड जाई दौ।। (09/02) मािलछसँ देहिर Ŀौ।। मांगुसुताह पुरदबू गोपाला: दिरहरासँ बासू (1123/05) \nभवशĦ मर् सुतो बागूक: हिरणरित दौ।। बागू सुतौ बासूक सोदर म.म रितनाथ दौ (22/01) मा मा वहेड वासू सुतो गढ़ धुसौतसँ \nरितकर सुत कुलपित दौ बिलयासँ मधुकर दौ।। हरकू सुतौ भवĠ Ƅत एक बसावन दौ।। (22/08) मते सुता केशव (76/06) \nमहादे माधव लव कुश रतन का: सतलखा सँ रतनाकर ŀौ \n  \n(66) ''25''  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \n(24/05) पालीसँ दुगŭिदĜ य Ŀौ।। कĠ हौली कहरासँ (29/01) माधव सुतोटूनी बसावनौ (33/01) सुधाकर सुत चाĠ द दौ कुधलासँ \nदाश Ŀौ।। बसावन सुता बहेिरढ़ाी सोने दौ (07/01) नरहिर सुताबाराह (42/03) बाउरे (48/08) नरउनसँ कोने दौ।। (14/05) \nसक जीवेĮ वर Ŀौ।। (42/03) बाराह सुता नोने सोने इबे चौवेका: माě डरसँ रघुपित दौ ितसूसँ िसधू दौिहÿदॉं सोने सुता यद \nसुधकर Ćढ सुधे महाईका: (46/01) खौआलसँ रित दौ।। (16/07) रमापित सुतो हिरहर बेलउच सधरिदĜ य दौ।। (10/05) \nमरेहासँ गणपित Ŀौ।। हिरहर (29/09) सुतो रित: टकबाल सँ केशव दौ।। (09/05) केशव सुता हरदþ (43/06) भवदĠ त \nरिवदĠ त देवदĠ ता: (49/04) जिजवालसँ बानू Ŀौ।। रितसुत जĪ लकीसँ मितकर दौ।। (12/01) रितघर सुत मितकर सुतौ \nटकबालसँ केशव दौ (09/05) केशव सुता हरदĠ त (43/06) भवदनत रिवदĠ त (41/05) देवþा: (49/04) जिजबालसँ बाबू Ŀौ।। \nरितसुत जĪ Ī कीसँ मितकर दौ।। (12/010) म म रितघर सुत मितकर सुतौ लŞ मीकर: माě डरसँ सुरसव दौ (22/02) कुजौलीसँ \nराजू Ŀौ।। एवं भवदĠ त मािÿक चƅ। भवदþ सुता खौआल िवशोदा (21/04) आमरू  सुतोिवशोक: कर āीकाĠ त दौ (1121/011) \nखौआल स गोिवĠ द Ŀौ।। िवशो सुतो (302/02) गोिवĠ द बुध हलधर दौ।। (19/04) पॉंखु सुतो हरधर: दिर िगरी दौ।। \n(22/04) िगरी सुताशमकरी (39/04) (57/02) माधवा: सोदहर दौ।। (23/10) कु वंशवŀर्न Ŀौ।।हलधर सुतौ (91/04) थे ध: \nिवतरखा माě डरसँभाने दौ// (19/10) भानुकर सुतो रामकर: घटे रिव दौ।। रामकर सुतौ मानेक: घुसौतसँ गुणाक दौ। (20/01) \nगुणाककर सुतौ गोि़ढ बिल āीधर दौ।। (94/04) िवतरका माě डर सँभाने दौ।। (19/10 भानुकर सुतो रामकर: घंटे रिव दौ।। \nरामबर सुतो मानेक: घुसौतसँ गुणाक ढौ।। (20/101) गुणकर सुतौ गॲि़ढ बिल āीधर दौ।। (94/04) माने सुतौ पीताĦ बर: \n(23/08) हिर िवभू दौ (16/03) नोने सुता चाण (28/04) िवभू परम (36/03) लाखूक। (37/02) पĠ दहीजिन रूƖपािणदॉंकĮ यम \nगोÿे बा्रहमपुरासँ हरिदहर Ŀौ।। िममांशक (33/03) वम सुता बुिŀकर (50/08) होरे 66/01) जोरे का: तयहनपुरसँ गोपाल \nदौ।। 24/09) गोिवĠ द सुतौ गोपाल: पालीसँ कामेĮ वर दौ गोपाल सुतौ लाĠ हूक: पालीसँ नादू दौ (61/04) (112/05) लाइ सुतौ \nयशु डुगरू  (38/05) बागे का: माě डरसँ जीवेĮ वर दौ।। एवम बाबू मािÿक नƅा। \n  \n(67) \nरामचĠ Ɩा परनामक बाबू सुतो (84/06) (97/04) दामोदर: कटका सोदरपुरसँ िवशो सुत (26) भानु दौ।। (24/05) शादू सुता \nमहाई गोनू (17/02) िवशो (67/05) जीवे पराना: माě डरसँ जोर दा।। (07/110) चौबे सुतौ िशव धमौ।। (253/01) िशव \nसुतौ कामेĮ वर: बेलउँचसँ सुत केशवदौ।। कामेĮ वर सुता पीते सागर िवठूका: कोइयार  सँ िवनायक दौ महो सागर सुता सदु भीवे \nमहामहाþक जोर जाने का बहेराढ़ीसँ धृितकर सुत बाराहदौ दिरहरासँ हिĮशĦ मर् Ŀौ महामहþक (39/07) जोर सुता पालीसॕ सँदुगुरू  \nदौ।। (25/01) (35/10) डगरू  सुतो रघु िशवौ खौआल सँ जीवे दौ।। (20/10) अपरा शुिचकर सुतौ नाने जीवॲ करमहा सँ \nिनितकर दौ जीवे सुता रतन (29/07) मांगु हरय: पिनचोभ सँ धराई दौ वीरपुर पिनचोभ सैवांसी महेĮ वर ए उतौ कामेĮ वर ए सुतौ \nरतनेĮ वर ए सुतौ नाथू बारू  कौ ।। बारू  सुतौ धराईक: माě डरसँ महामहोपाधय जगĠ नाथ दौ िनरबूित से िवदयाधर Ŀौ।। \n(29/01) धएई सुता करूआनी  सकराढ़ी सँ भीम दौ एवं िवशोमातृक चƅ।। िदशो सुताकेशव म भानु (88/03) कुमार राजा का: \nमाě डरसँ गागे दौ।। (21/03) भवदþ सुतो काĠ ह: हिरāमसँ रूिच  दो ।। काĠ ह सुतो रिव िगरी कौ बोहाल करमाहासँ िशववंश \nसुत सुपन दौगंगुआल सँ गोिवĠ द Ŀौ।। िगरी सुतौ कुले गागे कौ पालीसँ पौखू दौ।। (13/09) खौआलसँ नरिसहं Ŀौ।। गांगु सुतौ \nमहन रंजनो (40/01) (229/07) कुजौली से सुरपित दौ।। (04/04) रूƖ सुतौ रघुक: ए सुतौ कानह: पबौली सँ मिहपितदॲ \n  \n(68) ''26'' \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nकाĠ ह सुतो सुरपित: सकराढ़ी सँ चě डेĮ वर सुत देहिरदौ िदधोय सँ जगĠ नाथ Ŀौ।। सुरपित सुतौ बेध मेघौ ितसुरीसँ पौखू पौÿ \nखाजो सुत गुिददौ खॉंजो सुतौ गुिदक: खě ड शुभदþ दौ।। गुिदसुता कौर पाली दिरहरासँ मधुकर सुतमांगु दौ कोयूयारसँ सुधाकर \nĿौ।। मानुमािÿक िमā मानुसुतो (63/04) भवानीनाथ रामनाथौ (32/06) बाली पिरहारासँ होराई दौ।। (22/04) रूपन  (49/10) \nसुतौबासूक: पालीसँ केशव दौ।। (14/04) नाउनसँ कोने Ŀौपा (62/05) जासुतेर बुधा (67/03) सुधाईकौ हिरअम सँ रित दौ।। \n(16/03) रितसुतौ महाइक: (85/02) भाě डर सँ कृį ण पित दै।। (18/08) कृį णपित सुतौ रामपित सवर्पित (48/01) बुधवालसँ \nभानु दौ (19/04) ढीह Ćितनाथ Ŀौ।। बुधाई सुतौ िचकू होराई कौ पिन माने दौ (17/011) गोिवĠ द सुतो मानेक: चत चाĠ द \nदौ।। 24/07) (28/09) चाĠ द सुतो मितकर: फनĠ द महेĮ वर दौ।। माने सुतौ रामपािण रतनपािण एक महाई दौ। (22/06) \nजानपित सुतौ रिव (83/08) ढामोदरौ बुधपाल सॅ महेĮ वर दौ।। (19/04) महेĮ वर सुता पबौली सँधराधर सुत िवशो दौ बिल \nिदनकािण Ŀौ।। होराई मािÿक चƅ।। होराई सुता (82/05) देवनाथ काशीनाथ मिहनाथा: मरमहासँ रघुनाथ दौ (02/08) āी \nवĜ स सुता बाछे (36/08) शĦ मु हरय: दिर कोचे दौ (15/01) कोचे सुतौ दुगीिदĜ य गोनू (53/02) कौ गढ़ धोसातसँ रिवकर \nदौ।। 19/01 भě डारसँ हरदþ  \n  \n(69) \nबाछे सुतो (27/02) भवे कौ खě डबला सँ लाख दौ।। (011/06) लाख सुता राम रूद  कुĪ पितय: बभिनयामसँ िकठो दौ।। \n(06/08) खě डदलासँ रिवकर Ŀौ।। (13/05) भवे सुतौ रघुनाथ: नरउन सँ िवदू दौ।। (08/02) चĠ Ɩकर सुतौ (28/10) बागे \nओहिर बहेराढ़ीसँ बासू दौ।। (07/08) तĪ हनपुरसँ रतनाकर Ŀौ।। (80/08) अहिर सुतौ िवदूक: ितसूरीसँ ƇहेĮ वर सुतिदधदॉं \nमाě डर सँ माने Ŀौ।। िवदू सुता āीपित िगरपित (704/07) पाखूका: पिनचोभसँ महेĮ वर दौ।। (20/03) माě डरसँ रूिचकर  Ŀौ \nरघुनाथ मािÿक रघुनाथ सुतौ āी नाथ हिरनाथ सोदारपुरसँ मीन दौ।। (16/08) राम सुतौ भीम: न रउन सँ िदनकर दो।। \n(24/08) दिरहरा सँ कुसुमाकर Ŀौ।। (8/01) भी सुतो जीवनाथ (62/04) िवĮ वनाथा: बिल हिरअमसँ भवे दौ (25/07) \n(54/01) नरहिर सुता (55/06) रिव मवे (74/02) (31/04) (45/02) कुश मधुकर साधुकर बुिŀकर (75/06) (334/09) \nकृį णा िसमरौनी माě डरसँ िगरीĮ वर दौ।। (20/07) िगरीĮ वर सुता िवशोराम हĪ लेĮ वरा: कुजौली से चĠ Ɩकर सुत िमतू दौ खौआल \nसँ डालू Ŀौ।। (44/07)   भवे सुतो गणेश: नरउनसँ मेघ दौ।। 1903) शुिचका (74/03) सुतौ मेध: वमिन इशर दौ।। \n(06/07) मिहपित सुतौ इशर (51/10) रघुकौ बिल जयानĠ द दौ।। इशर सुता शादू कुलपित (35/08) गोिदका जगितसँ धाम \nदो।। (15/05) बास सुतो धरेĮ वर: ए सुतो धाम: सरौनी सँ इशर रधुकौ (51/01) बिल जयानĠ द दौ।। इशर सुता शादू \nकुलपित (15/05) बारस सुतो धरेĮ वर: ए सुतो धाम: सतैनी से महादेव दौ।। धाम सुतो भवेक: तपोवन सँ िवढ दा (52/09) \nमेघ सुतौ गौरीपित बाबू (136/10) इĠ Ɩपितय: माě डरसँ कुलपित दौ।। (24/05) (31/08) आड़िन सुतो कुलपित सोदा िवĮ वनाथ \nदौ।। (22/110) मम िवĮ वनाथ सुतौ गोपीनय: (29/020) विलयासँ सँ शंकारसुत कृį ण दौ असयसँ गोती Ŀौ।। \n  \n(70) ''27'' \n(38/03) कुलपित सुतौ मांगुक: बहेराढ़ी सँ पांखू दौ।। (09/04) िÿपुरे (40/07) पौखूक: परसंडा सं āी दþ \n  \n२.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली आऽ 2. मैिथली \nअकादमी, पटना \nŅारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n  \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार \nशĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना-  \nअĹ ( क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच ( च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड ( ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध ( त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ ( प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह \nमानैत छिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग \nकएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “ य”क उच्चारण “ ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला \nशĤदसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे \nशĤदक आरĦभोमे “ ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा \nआधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ ( खड़यĠÿ), \nषोडशी ( खोड़शी), षƀकोण ( खटकोण), वृषेश ( वृखेश), सĠतोष ( सĠतोख) आिद। \n \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए ( पढ़य) गेलाह, कए ( कय) लेल, उठए ( उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय ( आए) ĆĜययमे य ( ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए ( य) गेल, पठाय ( ए) देब, नहाए ( य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन), पािन ( पाइन), दािल ( दाइल), मािट ( माइट), काछु ( काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम \nशĤदसभमे ई िनयम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत \nअिछ। \n \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत ( ्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी \nिनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ समेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, \nताहूिदस लेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक \nअनुसĠधानमे एहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक \nधारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ चलबाक Ćयास कएलहुँ अिछ। \nपोथीक वणर्िवĠयास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माÿामे िभž अिछ। िनरĠतर अğययन, अनुसĠधान आ \nिवĮलेषणक कारणे ई सुधाराĜमक िभžता आएल अिछ। भिवįयमे आनहु पोथीकेँ पिरमािजर्त करैत मैिथली \nपाƁयपुİतकक वणर्िवĠयासमे पूणर्रूपेण एकरूपता  अनबाक हमरासभक Ćयė रहत। \n \nकक्षा १० मैिथली लेखन तथा पिरमाजर्न महेĠƖ मलंिगया/ धीरेĠƖ Ćेमिषर् संयोजन- गणेशĆसाद भņराई \nĆकाशक िशक्षा तथा खेलकूद मĠÿालय, पाƁयƅम िवकास केĠƖ,सानोिठमी, भक्तपुर \nसवŭिधकार पाƁयƅम िवकास केĠƖ एवं जनक िशक्षा सामƇी केĠƖ, सानोिठमी, भक्तपुर। \nपिहल संİकरण २०५८ बैशाख ( २००२ ई.) \nयोगदान: िशवĆसाद सĜयाल, जगžाथ अवा, गोरखबहादुर िसंह, गणेशĆसाद भņराई, डा. रामावतार यादव, डा. \nराजेĠƖ िवमल, डा. रामदयाल राकेश, धमųĠƖ िवƫल, रूपा  धीरू , नीरज कणर्, रमेश रĽन \nभाषा सĦपादन- नीरज कणर्, रूपा  झा \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. Ćाचीन मैिथलीक ‘ Ġह’ ğविनक İथानमे ‘ न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा कहलिĠह। \n \n4. ‘ ऐ’ तथा ‘ औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘ अइ’ तथा ‘ अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। यथा- \nदेखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n5. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुįय माÿमे)। \n \n7. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु आधुिनक Ćयोगमे \nवैकिĪपक रूपेँ  ‘ ए’ वा ‘ य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए \nइĜयािद। \n \n8. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान वैकिĪपक रूपेँ  देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:- मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’ मे’ मे अनुİवार \nसवर्था ĜयाĔय िथक। ‘ क’ क वैकिĪपक रूप  ‘ केर’ राखल जा सकैत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \n \n11. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘ कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत अिछ। यथा:- \nदेिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n \n13. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् ‘ङ’ , ‘ ञ’, \nतथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, अĖचल वा अंचल, कěठ वा \nकंठ। \n \n14. हलंत िचƭ िनयमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। यथा:- āीमान्, \nिकंतु āीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक हेतु फराक \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माÿा पर \nअनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला िहं।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी ( ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n21.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ğविनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ĭयक्त कएल जाय। \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \" सुमन\" ११/०८/७६ \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n \nआब 1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली  आऽ  2. मैिथली अकादमी, \nपटनाक मानक शैलीक अğययनक उपराĠत िनĵ िबĠदु सभपर मनन कए िनणर्य करू।  \n \nƇाō / अƇाō \n \n  \n1.होयबला/ होबयबला/ \nहोमयबला/ हेब’बला, \nहेम’बला/ होयबाक/ \nहोएबाक \n2. आ’/आऽ आ \n3. क’ लेने/कऽ लेने/कए \nलेने/कय \nलेने/ल’/लऽ/लय/लए \n4. भ’ गेल/भऽ गेल/भय \nगेल/भए गेल \n5. कर’ गेलाह/करऽ \nगेलह/करए गेलाह/करय \nगेलाह \n6. िलअ/िदअ \nिलय’,िदय’,िलअ’,िदय’ \n7. कर’ बला/करऽ बला/ \nकरय बला करै बला/क’र’ \nबला \n8. बला वला \n9. आङ्ल आंग्ल \n10. Ćायः Ćायह \n11. दुःख दुख \n12. चिल गेल चल \nगेल/चैल गेल \n61. भाय भै \n62. भाँय  \n63. यावत जावत \n64. माय मै \n65. \nदेिĠह/दएिĠह/दयिĠह \nदिĠह/दैिĠह \n66. द’/द ऽ/दए \n67. ओ \n(संयोजक) ओऽ \n(सवर्नाम)  \n68. तका’ कए \nतकाय तकाए \n69. पैरे (on \nfoot) पएरे \n70. ताहुमे ताहूमे \n \n  \n71. पुÿीक \n72. बजा कय/ \nकए \n73. बननाय \n74. कोला \n75. िदनुका \n \n121. जरेनाइ \n122. जरओनाइ- \nजरएनाइ/जरयनाइ \n123. होइत  \n124. गड़बेलिĠह/ \nगड़बओलिĠह \n125. िचखैत- (to \ntest)िचखइत \n126. \nकरइयो(willing \nto do) करैयो \n127. जेकरा- \nजकरा \n128. तकरा- \nतेकरा \n129. िबदेसर \nİथानेमे/ िबदेसरे \nİथानमे \n130. करबयलहुँ/ \nकरबएलहुँ/करबेलहुँ \n131. हािरक \n(उच्चारण हाइरक) \n132. ओजन वजन\n181. पहुँिच पहुँच \n182. राखलिĠह \nरखलिĠह \n183. लगलिĠह \nलागलिĠह \n184. सुिन (उच्चारण \nसुइन) \n185. अिछ \n(उच्चारण अइछ) \n186. एलिथ गेलिथ \n187. िबतओने िबतेने \n188. करबओलिĠह/ \nकरेलिखĠह \n189. करएलिĠह \n190. आिक िक \n191. पहुँिच पहुँच \n192. जराय/ जराए \nजरा’ (आिग लगा) \n193. से से’ \n194. हाँ मे हाँ (हाँमे \nहाँ िवभिक्þमे हटा \nकए) \n195. फेल फैल \n196. \nफइल(spacious) \nफैल \n197. होयतिĠह/ \nहोएतिĠह हेतिĠह \n198. हाथ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \n13. देलिखĠह देलिकĠह, \nदेलिखन \n14. देखलिĠह देखलिन/ \nदेखलैĠह \n15. छिथĠह/ छलिĠह \nछिथन/ छलैन/ छलिन \n16. चलैत/दैत चलित/दैित\n17. एखनो अखनो \n18. बढ़िĠह बढिĠह \n19. ओ’/ओऽ(सवर्नाम) ओ \n20. ओ (संयोजक) \nओ’/ओऽ \n21. फाँिग/फािĻ \nफाइंग/फाइङ \n22. जे जे’/जेऽ \n23. ना-नुकुर ना-नुकर \n24. \nकेलिĠह/कएलिĠह/कयलिĠह \n25. तखन तँ तखनतँ \n26. जा’ रहल/जाय \nरहल/जाए रहल \n27. िनकलय/िनकलए \nलागल बहराय/बहराए \nलागल िनकल’/बहरै लागल \n28. ओतय/जतय \nजत’/ओत’/जतए/ओतए \n29. की फूड़ल जे िक \nफूड़ल जे \n30. जे जे’/जेऽ \n31. कूिद/यािद(मोन पारब) \nकूइद/याइद/कूद/याद \n32. इहो/ओहो  \n33. हँसए/हँसय हँस’ \nिदनका \n76. ततिहसँ \n77. गरबओलिĠह \nगरबेलिĠह \n78. बालु बालू \n79. चेĠह \nिचĠह(अशुŀ) \n80. जे जे’ \n81. से/ के \nसे’/के’ \n82. एखुनका \nअखनुका \n83. भुिमहार \nभूिमहार \n84. सुगर सूगर \n85. झठहाक \nझटहाक \n86. छूिब \n87. करइयो/ओ \nकरैयो \n88. पुबािर पुबाइ \n89. झगड़ा-झाँटी \nझगड़ा-झाँिट \n90. पएरे-पएरे \nपैरे-पैरे \n91. खेलएबाक \nखेलेबाक \n92. खेलाएबाक \n93. लगा’ \n94. होए- हो \n95. बुझल बूझल \n96. बूझल \n(संबोधन अथर्मे) \n133. आधे भाग/ \nआध-भागे \n134. िपचा’/ \nिपचाय/िपचाए \n135. नञ/ ने \n136. बच्चा नञ \n(ने) िपचा जाय \n137. तखन ने \n(नञ) कहैत \nअिछ। \n138. कतेक गोटे/ \nकताक गोटे \n139. कमाइ- \nधमाइ कमाई- \nधमाई \n140. लग ल’ग \n141. खेलाइ (for \nplaying) \n142. छिथĠह \nछिथन \n143. होइत होइ \n144. क्यो िकयो \n145. केश (hair)\n146. केस \n(court-case) \n147. बननाइ/ \nबननाय/ बननाए \n148. जरेनाइ \n149. कुरसी कुसŰ\n150. चरचा चचŭ \n151. कमर् करम \n152. डुबाबय/ \nडुमाबय \nमिटआयब/ हाथ \nमिटयाबय \n199. फेका फेंका \n200. देखाए देखा’ \n201. देखाय देखा’ \n202. सþिर सþर \n203. साहेब साहब \n204.गेलैĠह/ गेलिĠह \n205.हेबाक/ होएबाक \n206.केलो/ कएलो \n207. िकछु न िकछु/ \nिकछु ने िकछु \n208.घुमेलहुँ/ \nघुमओलहुँ \n209. एलाक/ \nअएलाक \n210. अः/ अह \n211.लय/ लए \n(अथर्-पिरवþर्न) \n212.कनीक/ कनेक \n213.सबहक/ सभक \n214.िमलाऽ/ िमला \n215.कऽ/ क \n216.जाऽ/जा \n217.आऽ/ आ \n218.भऽ/भ’ (’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n34. नौ आिक दस/नौ \nिकंवा दस/नौ वा दस \n35. सासु-ससुर सास-\nससुर \n36. छह/सात छ/छः/सात \n37. की \nकी’/कीऽ(दीघŰकाराĠतमे \nविजर्त) \n38. जबाब जवाब \n39. करएताह/करयताह \nकरेताह \n40. दलान िदिश दलान \nिदश \n41. गेलाह गएलाह/गयलाह \n42. िकछु आर िकछु और\n43. जाइत छल जाित \nछल/जैत छल \n44. पहुँिच/भेिट जाइत \nछल पहुँच/भेट जाइत छल \n45. \nजबान(युवा)/जवान(फौजी) \n46. लय/लए क’/कऽ \n47. ल’/लऽ कय/कए \n48. एखन/अखने \nअखन/एखने \n49. अहॴकेँ अहीँकेँ \n50. गहॴर गहीँर \n51. धार पार केनाइ धार \nपार केनाय/केनाए \n52. जेकाँ जेँकाँ/जकाँ \n53. तिहना तेिहना \n54. एकर अकर \n55. बिहनउ बहनोइ \n97. यैह यएह \n98. ताितल \n99. अयनाय- \nअयनाइ \n100. िनž- िनĠद \n101. िबनु िबन \n102. जाए जाइ \n103. जाइ(in \ndifferent \nsense)-last \nword of \nsentence \n104. छत पर \nआिब जाइ \n105. ने \n106. खेलाए \n(play) –खेलाइ \n107. िशकाइत- \nिशकायत \n108. ढप- ढ़प \n109. पढ़- पढ \n110. किनए/ \nकिनये किनञे \n111. राकस- \nराकश \n112. होए/ होय \nहोइ \n113. अउरदा- \nऔरदा \n114. बुझेलिĠह \n(different \nmeaning- got \nunderstand) \n153. एखुनका/ \nअखुनका \n154. लय \n(वाक्यक अितम \nशĤद)- ल’ \n155. कएलक \nकेलक \n156. गरमी गमŰ \n157. बरदी वदŰ \n158. सुना गेलाह \nसुना’/सुनाऽ \n159. एनाइ-गेनाइ \n160. तेनाने \nघेरलिĠह \n161. नञ \n162. डरो ड’रो \n163. कतहु- कहॴ\n164. उमिरगर- \nउमरगर \n165. भिरगर \n166. धोल/धोअल \nधोएल \n167. गप/गĢप \n168. के के’ \n169. दरबĔजा/ \nदरबजा \n170. ठाम \n171. धिर तक \n172. घूिर लौिट \n173. थोरबेक \n174. बƂड \n175. तोँ/ तूँ \n176. तोँिह( पńमे \nफॉĠटक कमीक \nńोतक)219.िनअम/ \nिनयम \n220.हेक्टेअर/ \nहेक्टेयर \n221.पिहल अक्षर ढ/ \nबादक/बीचक ढ़ \n222.तिहं/तिहँ/ तिञ/ \nतैं \n223.किहं/कहॴ \n224.तँइ/ तइँ \n225.नँइ/नइँ/ निञ \n226.है/ हइ \n227.छिञ/ छै/ \nछैक/छइ \n228.दृिƠएँ/ दृिƠयेँ \n229.आ (come)/ \nआऽ(conjunction) \n230. आ \n(conjunction)/ \nआऽ(come) \n231.कुनो/ कोनो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \n56. बिहन बिहिन \n57. बिहिन-बिहनोइ बिहन-\nबहनउ \n58. निह/नै \n59. करबा’/करबाय/करबाए \n60. त’/त ऽ तय/तए \n115. बुझएलिĠह/ \nबुझयलिĠह \n(understood \nhimself) \n116. चिल- चल \n117. खधाइ- \nखधाय \n118. मोन \nपाड़लिखĠह मोन \nपारलिखĠह \n119. कैक- \nकएक- कइएक \n120. लग ल’ग \nƇाō) \n177. तोँही/तोँिह \n178. करबाइए \nकरबाइये \n179. एकेटा  \n180. किरतिथ \nकरतिथ \n \n  \nEnglish Translation of Gajendra Thakur's (Gajendra Thakur (b. 1971) is the editor of \nMaithili ejournal “Videha” that can be viewed at http://www.videha.co.in/ . His poem, story, novel, \nresearch articles, epic – all in Maithili language are lying scattered and is in print in single \nvolume by the title “KurukShetram.” He can be reached at his email: \nggajendra@airtelmail.in )Maithili Novel Sahasrabadhani by Smt. Jyoti Jha Chaudhary \n \n Jyoti Jha Chaudhary, Date of Birth: December 30 1978,Place of Birth- Belhvar \n(Madhubani District), Education: Swami Vivekananda Middle School, Tisco Sakchi Girls High \nSchool, Mrs KMPM Inter College, IGNOU, ICWAI (COST ACCOUNTANCY); Residence- \nLONDON, UK; Father- Sh. Shubhankar Jha, Jamshedpur; Mother- Smt. Sudha Jha- Shivipatti. \nJyoti  received editor's choice award from www.poetry.com and her poems were featured in front \npage of www.poetrysoup.com for some period.She learnt Mithila Painting under Ms. Shveta Jha, \nBasera Institute, Jamshedpur and Fine Arts from Toolika, Sakchi, Jamshedpur (India).  Her \nMithila Paintings have been displayed by Ealing Art Group at Ealing Broadway, London. \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nSahasraBarhani:The Comet\n  \ntranslated by Jyoti \n          When Nand saw the advertisem ent of the Mahabharata in the \ntelevision he asked his wife, “Why cannot we see Mahabharata in \nour TV?” His wife replied, “We only have DD1. Someone in the \nupper floor could see DD Metro because his son bought him a \nmachine worth 300 rupees. That machine when attached to the TV \navails DD Metro channel. Mahabharat is telecasted in that channel. \nWhy don’t you buy that machine with your next salary to \ncomplement the TV given by our son?” \n          Nand disagreed, “That will be given by him who gave this \nTV” \n          When Aaruni came to know about that he laughed. He \narranged the machine in next day and when Nand watched \nMahabharata in next week end then everyone was very happy. \nAaruni went out of Patna for arms  training in that month. Durga \nPuja was in that one month’s peri od of training. That was the first \ntime when Aaruni’s fathere had not visited village in Durga Puja. \nAaruni also came to Patna in a weekend within the festive season \nof Durga Puja. It was Sunday. Mahabharata was being telecasted in  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nTV. Aaruni had only one friend. Aa runi was out with him without \neating any thing. He returned with his friend. Mother served both of \nthem food.  \n          “Did father have lunch?” he asked his mother. \n          “Yes, it is three o’clock now . He is taking nap after watching \nMahabharata and having lunch. I must give him tea otherwise he \nwill not wake up.”\n \n          Aaruni couldn’t eat more than two three spoon.   His friend \nasked him that what the reason was.  \n          “I don’t know. I am not feeling good”, he replied. \n          “You have to go for training tomorrow so you are worried”, \nhis friend consoled him. \n          “Don’t know”. \n          Meanwhile some sound came from inside and everyone ran \ntowards him. \n          “What happened mother?”  \n          “I gave him tea and he is not getting up. Earlier he used to \nget up as soon as tea time was announced.” \nHis body was stretched and senseless.    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \n  \n  \n(continued)  \n \nमहĜĜवपूणर् सूचना (१):महĜĜवपूणर् सूचना: āीमान् निचकेताजीक नाटक \"नो एंƏी: मा Ćिवश\" केर  'िवदेह' मे ई-Ćकािशत रूप  देिख \nकए एकर िĆंट रूपमे  Ćकाशनक लेल 'िवदेह' केर समक्ष \"āुित Ćकाशन\" केर Ćİताव आयल छल। āी निचकेता जी एकर िĆंट \nरूप  करबाक İवीकृित दए देलिĠह। िĆंट रूप  हाडर्बाउĠड (ISBN NO.978-81-907729-0-7 मूĪय रु.१२५/- यू.एस. डॉलर \n४०) आऽ पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4 मूĪय रु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) मे āुित Ćकाशन, १/७, िŅतीय तल, \nपटेल नगर (प.) नई िदĪली-११०००८ Ņारा छापल गेल अिछ। 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंƇेजी  शĤद \nकोश २.अंƇेजी-मैिथली शĤद कोश āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। \nसंĆित मैिथली-अंƇेजी शĤदकोश-खěड-I-XVI. लेखक-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा, दाम- \nरु.५००/- Ćित खěड । Combined ISBN No.978-81-907729-2-15 e-mail: \nshruti.publication@shruti-publication.com website: http://www.shruti-publication.com  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(२). पĽी-ĆबĠध िवदेह डाटाबेस िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाěडुिलिप िलĢयाĠतरण- āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे \nĆकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। पुİतक-ĆािĢतक िविधक आऽ पोथीक मूĪयक सूचना एिह पृơ पर शीƈ देल \nजायत। पĽी-ĆबĠध (िडिजटल इमेिजंग आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण)- तीनू पोथीक संकलन-सĦपादन-\nिलĢयांतरण गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा Ņारा । \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(३) 'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत कएल जा' रहल गजेĠƖ ठाकुरक  'सहćबाढ़िन'(उपĠयास), 'गĪप-\nगुच्छ'(कथा संƇह) , 'भालसिर' (पń संƇह), 'बालानां कृते', 'एकाĹी संƇह', 'महाभारत' 'बुŀ चिरत' (महाकाĭय)आ 'याÿा वृþांत' \nिवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे। - कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ आ २ (लेखकक िछिड़आयल पń, \nउपĠयास, गĪप-कथा, नाटक-एकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ संकलन)- गजेĠƖ \nठाकुर \nमहĜĜवपूणर् सूचना (४): \"िवदेह\" केर २५म अंक १ जनवरी २००९, ई-Ćकािशत तँ होएबे करत, संगमे एकर िĆंट संİकरण सेहो \nिनकलत जािहमे पुरान २४ अंकक चुनल रचना सिĦमिलत कएल जाएत। \nमहĜĜवपूणर् सूचना (५):सूचना: िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. \nएस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary. िवदेहक \nभाषापाक- रचनालेखन İतंभमे।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nनव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for \nviewing new issue of VIDEHA. \nअंितका Ćकाशन की नवीनतम पुİतकें \nसिजĪद  \n \nमीिडया, समाज, राजनीित और इितहास \n \nिडज़ाİटर : मीिडया एěड पॉिलिटक्स: पुěय \nĆसून वाजपेयी 2008 मूĪय रु. 200.00  \nराजनीित मेरी जान : पुěय Ćसून वाजपेयी \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु.300.00 \nपालकालीन संİकृित : मंजु कुमारी Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 225.00 \nİÿी : संघषर् और सृजन : āीधरम Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु.200.00 \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाěडेय Ćकाशन वषर् \n2007 मूĪय रु.180.00 \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \n \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन वषर् \nपेपरबैक संİकरण \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक \nभौिमक Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु.100.00 \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा \nĆकाशन वषर् 2007 मूĪय रु. \n70.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n100.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n100.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश \nकाĠत Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n100.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : \nकैलाश बनवासी Ćकाशन वषर् 2008 \nमूĪय रु. 100.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \n2008 मूĪय रु.125.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 200.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 200.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश \nबनवासी Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n200.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन वषर् 2008 \nमूĪय रु. 200.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 180.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nबडक़ू चाचा : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 \nमूĪय रु. 195.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : \nसĜयनारायण पटेल Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 200.00 \n \n \nकिवता-संƇह \n \n \n \nया : शैलेय Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \nवषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n90.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा \nकुलāेơ Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 100.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान \n: सĜयनारायण पटेल Ćकाशन वषर् \n2007 मूĪय रु. 90.00 \n \nशीƈ ĆकाĮय \n \nआलोचना \n \nइितहास : संयोग और साथर्कता : \nसुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nिहंदी कहानी : रचना और पिरिİथित \n: सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nसाधारण की Ćितज्ञा : अंधेरे से \nसाक्षाĜकार : सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \n160.00 \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 300.00 \nकब लौटेगा नदी के उस पार गया आदमी : \nभोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय \nरु. 225.00 \nलाल िरĤबन का फुलबा : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु.190.00 \nलूओं के बेहाल िदनॲ में : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 195.00 \nफैंटेसी : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 \nमूĪय रु. 190.00 \nदु:खमय अराकचƅ : Įयाम चैतĠय Ćकाशन वषर् \n2008 मूĪय रु. 190.00 \nकुआर्न किवताएँ : मनोज कुमार āीवाİतव \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 150.00  \nमैिथली पोथी \n \nिवकास ओ अथर्तंÿ (िवचार) : नरेĠƖ झा \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 250.00 \nसंग समय के (किवता-संƇह) : महाĆकाश \nĆकाशन वषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nएक टा हेरायल दुिनया (किवता-संƇह) : \nकृįणमोहन झा Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. \n60.00 \nदकचल देबाल (कथा-संƇह) : बलराम Ćकाशन \nवषर् 2000 मूĪय रु. 40.00 \nसĦबĠध (कथा-संƇह) : मानेĂर मनुज Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु. 165.00 \n: अशोक भौिमक \n \nबालकृįण भट्ïट और आधुिनक िहंदी \nआलोचना का आरंभ : अिभषेक \nरौशन \n \nसामािजक िचंतन \n \nिकसान और िकसानी : अिनल \nचमिडय़ा \n \nिशक्षक की डायरी : योगेĠƖ \n \nउपĠयास \n \nमाइƅोİकोप : राजेĠƖ कुमार \nकनौिजया \nपृĝवीपुÿ : लिलत अनुवाद : \nमहाĆकाश \nमोड़ पर : धूमकेतु अनुवाद : İवणŭ \nमोलारूज़  : िपयैर ला मूर अनुवाद : \nसुनीता जैन \n \nकहानी-संƇह \n \nधूँधली यादें और िससकते ज़ख्म : \nिनसार अहमद \nजगधर की Ćेम कथा : हिरओम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nपुİतक मंगवाने के िलए मनीआडर्र/ चेक/ Ƒाģट \nअंितका Ćकाशन के नाम से भेजें। िदĪली से \nबाहर के एट पार बैंिकंग (at par banking) \nचेक के अलावा अĠय चेक एक हजार से कम \nका न भेजें। रु.200/- से Ĕयादा की पुİतकॲ \nपर डाक खचर् हमारा वहन करेंगे। रु.300/- \nसे रु.500/- तक की पुİतकॲ पर 10% की \nछूट, रु.500/- से ऊपर रु.1000/- तक \n15% और उससे Ĕयादा की िकताबॲ पर \n20% की छूट ĭयिक्तगत खरीद पर दी जाएगी \n। \nअं ित का, मै िथ ली ÿै मा िस क, सĦ प ादक- \nअनलक ांत  \nअंितका Ćकाशन,सी-56/यूजीएफ-4, \nशालीमारगाडर्न, एकसटेंशन-II,गािजयाबाद-\n201005 (उ.Ć.),फोन : 0120-\n6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023, \nआजीवन सदİयता शुĪक भा.रु.2100/- चेक/ \nƑाģट Ņारा “अंितका Ćकाशन” क नाम सँ \nपठाऊ। िदĪलीक बाहरक चेक मे भा.रु. 30/- \nअितिरक्त जोड़ू। \nबय ा, िह Ġदी छम ाह ी पि ÿक ा, सĦ प ादक- \nगौ री ना थ \nसंपकर्- अंितका Ćकाशन,सी-56/यूजीएफ-4, \nशालीमारगाडर्न, एकसटेंशन-II,गािजयाबाद-\n201005 (उ.Ć.),फोन : 0120-\n \nएक साथ िहĠदी, मैिथली में सिƅय \nआपका Ćकाशन \n \n \nअंितका Ćकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गाडर्न, \nएकसटेंशन-II \nगािजयाबाद-201005 (उ.Ć.) \nफोन : 0120-6475212 \nमोबाइल नं.9868380797, \n9891245023 \nई-मेल: \nantika1999@yahoo.co.in, \nantika.prakashan@antika-\nprakashan.com \nhttp://www.antika-\nprakashan.com  \n(िवज्ञापन)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \n6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023, \n आजीवन सदİयता शुĪक रु.5000/- चेक/ \nƑाģट/ मनीआडर्र Ņारा “ अंितका Ćकाशन ” \nके नाम भेजें। िदĪली से बाहर के चेक में 30 \nरुपया अितिरक्त जोड़ें। \n  \n  \nāुित Ćकाशनसँ \n१.पंचदेवोपासना-भूिम िमिथला- मौन\n  \n२.मैिथली भाषा-सािहĜय (२०म शताĤदी)- \nĆेमशंकर िसंह\n  \n३.गुंजन जीक राधा (गń-पń-ƙजबुली \nिमिāत)- गंगेश गुंजन\n  \n४.बनैत-िबगड़ैत (कथा-गĪप संƇह)-\nसुभाषचĠƖ यादव\n  \n५.कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ आऽ २ \n(लेखकक िछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-\nकथा, नाटक-एकाĹी, बालानां कृते, \n८. नो एěƏी: मा Ćिवश- डॉ. उदय नारायण \nिसंह “निचकेता”\n  \n९/१०/११ 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार पर \n१.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-मैिथली शĤद कोश \nāुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह \nİवीकार कए लेल गेल अिछ। संĆित मैिथली-अंƇेजी \nशĤदकोश-खěड-I-XVI. लेखक-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ \nकुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा, दाम- \nरु.५००/- Ćित खěड । Combined ISBN \nNo.978-81-907729-2-15 ३.पĽी-ĆबĠध \n(िडिजटल इमेिजंग आऽ िमिथलाक्षरसँ \nदेवनागरी िलĢयांतरण)- संकलन-सĦपादन-\nिलĢयांतरण गजेĠƖ ठाकुर\n , नागेĠƖ \nकुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा\n  \nŅारा ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nमहाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ \nसंकलन)- गजेĠƖ ठाकुर\n   \n६.िवलिĦबत कइक युगमे िनबŀ (पń-\nसंƇह)- पंकज पराशर\n   \n७.हम पुछैत छी (पń-संƇह)- िवनीत \nउĜपल\n  \nāुित Ćकाशन, रिजİटडर् ऑिफस: \nएच.१/३१, िŅतीय तल, सेक्टर-६३, नोएडा \n(यू.पी.), कॉरपोरेट सह संपकर् कायŭलय- \n१/७, िŅतीय तल, पूवŰ पटेल नगर, िदĪली-\n११०००८. दूरभाष-(०११) २५८८९६५६-\n५७ फैक्स- (०११)२५८८९६५८ \nWebsite: http://www.shruti-publication.com  \ne-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \n (िवज्ञापन) \n \n(c)२००८-०९. सवŭिधकार लेखकाधीन आ’ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। िवदेह \n(पािक्षक) संपादक- गजेĠƖ ठाकुर। एतय Ćकािशत रचना सभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिĠह, \nमाÿ एकर Ćथम Ćकाशनक/ आकŭइवक/ अंƇेजी-संİकृत अनुवादक ई-Ćकाशन/ आकŭइवक अिधकार एिह ई \nपिÿकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आऽ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उþरदाियĜव \nलेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@yahoo.co.in आिक ggajendra@videha.com केँ मेल \nअटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत छिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन \nसंिक्षĢत पिरचय आ’ अपन İकैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, \nजे ई रचना मौिलक अिछ, आऽ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल \nĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ ( सात िदनक भीतर) एकर Ćकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह \nई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ।(c) \n2008 सवŭिधकार सुरिक्षत। िवदेहमे Ćकािशत सभटा रचना आ' आकŭइवक सवŭिधकार रचनाकार आ' \nसंƇहकþŭक लगमे छिĠह। रचनाक अनुवाद आ' पुनः Ćकाशन िकंवा आकŭइवक उपयोगक अिधकार िकनबाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक २९) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nहेतु ggajendra@videha.co.in पर संपकर् करू।  एिह साइटकेँ Ćीित झा ठाकुर, मधूिलका चौधरी आ' \nरिĮम िĆया Ņारा िडजाइन कएल गेल।\n       \n                                          \nिसिŀरİतु  \n \n  ","size_mb":0.67,"has_text":true},"Videha 030.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 030.pdf","name":"Videha 030.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \nिवदेह  ३० म अंक १५ माचर् २००९  (वषर् २  मास १५  अंक ३०) \n       \n   \n \n एिह अंकमे अिछ:-  \nसंपादकीय  \n२. गƭ \n  \n२.१. कथा-सुभाषचन्ġ यादव- कैनरी आइलैěडक लॉरेल / कु मार मनोज कश्यप -दृिƠकोण \n  \n२.२. मैिथली भाषाक सािहत् य- Ĥेमशंकर िसंह (आगाँ)  \n  \n२.३. भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी   \n  \n२.४. बटु आमे िबहािड़ आ िबड़Ⱦ (राजकमल चौधरीक उपन्यास)-ॉ. देवशंकर नवीन  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.५. कथा- फानी-Įीधरम \n  \n२.६. होलीपर िवशेष-. िवƭा िमĮ \n  \n२.७. 1. सुभाषचĠƖ यादवजीक कथा संƇह -बनैत-िबगड़ैत- िववेचना- ॊ. कै लाश कु मार िमĮ 2.किवक \nआत्मोिƠःकिवताक अयना -िवनीत उत्पलक किवता संĒहपर ॉ. गंगेश गुंजन  \n३. पƭ \n३.१. सतीश चन्ġ झा- शब्द  \n  \n३.२. 1.बुƨ चिरत 2.महावीर  \n  \n३.३.ज्योित-  एक हेरायल सखी \n  \n३.४.कािमनी कामायनी: चक् का \n  \n३.५. पंकज पराशर   \n  \n३.६.सुबोध ठाकु र  \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n५. गƭ-पƭ भारती -मूल अँƇेजी कथा : अनदर संडे कथाकार : गैİपर अĪमीडा मैिथली \nरूपाĠतरण : डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n६. बालानां कृ ते-मध्य-Ĥदेश याğा आ देवीजी- ज्योित झा चौधरी  \n७. भाषापाक रचना-लेखन - पञ्जी ाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंĒेजी \nआ अंĒेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-\nsql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.]  \n8. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of \nMithila date-list)-  \n8.1. ON ENGLISH_MAITHILI DICTIONARY BY GAJENDRA THAKUR- UDAYA \nNARAYANA SINGH  \n8.2. The Comet-English translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani by jyoti  \n  \nिवदेह ई-पिğकाक सभटा पुरान अंक ( Ħेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.ी.एफ. ाउनलोक \nलेल नीचाँक िलंकपर उपलब्ध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta \nand Devanagari versions ) are available for pdf download at the following link.  \nिवदेह ई-पिğकाक सभटा पुरान अंक Ħेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपम े  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions  \nसंपादकीय  \n मैिथली भाषासं सेहो कम्प्युटर अपरेट कएल जाए तािहलेल Ĥयास शुरु भेल अिछ । पिरष्कृ त आ समृƨ भाषा \nमैिथली एखनो आन भाषाक अपेक्षा कम्प्युटर Ĥिविधमे पाछु ए अिछ । \nपटनामे फ़्युल Ĥोजेक्ट अन्तगर्त मैिथली कम्प्युटरीकरण शब्दावलीक मानकीकरणलेल दु िदवसीय कायर्शाला सम्पन्न \nभेल अिछ । फ़्युल (िŉक्वेन्टनली युज् एन्Ěीज फ़र लोकलाईजेशन) एक ओपन सोसर् Ĥोजेक्ट अिछ । ई िविभन्न \nप्लेटफ़मर्के लेल Ĥयोग कएल जाएबला कम्युटर शब्दावलीके मानकीकरणके काज िविभन्न भाषाक लेल कएल करैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \nअिछ । \nएिह अवसरपर मैिथलीक िवƮान पिण्त गोिवन्द झा कम्प्युटरलेल िवशेष रुप े शब्द गढल जएबाक चाही मुदा एखन \nसामान्य शब्दसं काज चिल जाए त नीक । मैिथली एकेमीक िनदȶशक रघुवीर मोची जमीनी शब्द Ĥयोग करबापर \nजो दैत कहलिन जे मैिथलीके अपन क्षेğ िवस्तार करबाक चाही । कम्प्युटरमे मैिथलीक लेल कएल जारहल काजके \nदूरगामी Ĥभाव रहल ओ कहलिन । \nĤोजेक्ट संयोजक राजेश रंजन फ़्युलक कम्प्युटर मानकीकरणके कायर्िविधके िवषयमा जनतब दैत कहलिन जे इ \nसमुदाय आधािरत Ĥोजेक्ट अिछ । कायर्Đममे कम्प्युटरमे बेशी Ĥयोग होब' बला 5 सय 78 शब्दपर गहन िवचार क\" \nमानक पर आम सहमित बनाओल गेल । मैिथली कम्प्युटक लेल शब्द गढबालेल ई पिहल Ĥयास छल । \nकायर्Đम एएन िसन्हा इिन्स्टच्युट अफ़ इन्स्टीच्युट अफ़ सोसल स्टिजमे भेल छल जािहमे रामानन्द झा रमण, \nमोहन भारƮाज, सुधीर कु मार, जयĤकाश, राके श रोशन, संगीता सिहतक िवƮान, अनुवादक आ कम्प्युटर उपभोƠा \nसहभागी छल ।िवकी फु एल, िवकी मैिथली आिद Ĥोजेक्ट इंटरनेटपर चिल रहल अिछ।  \nमैिथलीक भारतीय ओपेन ऑिफस, मल्टी Ĥोटोकोल मेसेंजर,कं टेंट मैनेजमेंट िसस्टम, स्Đाइबस, सनबर् कै लेंर, ई-मेल \nक्लाइंट, की-बोर् Ĝाइवर, फॉंट, वेब Ħाउसर, आ िƮभाषीय िक्शनरी आब आिब गेल अिछ। ई सम्भव भेल अिछ \nटेक्नोलोजी ेवेलपमेंट फॉर इंियन लैंगवेजेज ĤोĒाम, सेंटर फॉर ेवेलोपमेंट ऑफ एवांस् कं प्युिटंग आ सािहत्य \nअकादमीक सहयोगक पिरणाम स्वरूप।  \nमैिथली साफ्टवेयर अओजार आ फान्ट नाम्ना एिह सी.ी.पर िवƭापितक फोटो लागल अिछ। \n \n  \nमैिथली भाषाक कतेक ािरपर संस्मरण कृ ितके एिहबेरके सािहत्य एकेमी पुरस्कार 2008 देल गेल अिछ । भारतक राजधानी नयी िदल्ली \nिस्थत सािहत्य एकेमीƮारा आयोिजत एक समारोहमे िविभन्न 23 भारतीय भाषाक कृ ितके पुरस्कृ त कएल गेल अिछ । सािहत्य एकेमी \nपुरस्कार अन्तगर्त 50 हजार भारतीय नगद आ ताĨपğसं सजर्कके सम्मान कएलक । मैिथली भाषाक संस्मरण कृ ित कतेक ािरपरके \nलेखक मन्ğेƳर झा के इ सम्मान देल गेलिन्ह । एिह पोथीमे झा अपन Ĥशासिनक जीवनक अनुभव सहेजने छै थ । झा मैिथली \nसािहित्यक, सांस्कृ ितक अिभयानमे सिĐय छिथ । \nझा मैिथली सािहत्य समृिƨक लेल पाठक संख्या बढएबापर ध्यान देल जएबाक चाही कहलिन । मन्ğे·◌ार झा पटनािव·◌ािवƭालयसं स्वणर् \nपदक आ राजनीितमे स्नातकोƣर कएने छै थ । िहनक अिन्चन्हार गाम, बहसल राितक इजोत, कांटक जंगल आ पलाश, चाही एकटा \nनोकर जेहन कृ ित Ĥकािशत छिन्ह । िहनक जन्म सन ् 1944 मे िबहारक मधुवनी िजलामे भेल छिन्ह । \nसन 1972 में झाक Ĥथम कृ ित खािध किवता संĒह Ĥकािशत भेल रहिन । एखनधिर िहनक 25 टा कृ ित Ĥकािशत भ चुकल छिन्ह । \nपुरस्कृ त पोथी मैिथलीमे नव आयामक पिहल आत्म कथा मानल गेल अिछ । \n18 फरबरीकेँ राजेन्ġ भवनमे एकल पाठक अवसरपर हुनकासँ भेँट भेल। गंगेश गुँजन, अिनल िमĮ आ सेĐे टरी Įीवास्तव जी सेहो रहिथ।  \n  \nिमिथला िमिहरमे हुनक गंगापर किवता जकर कारण सुधँशु शेखर चौधरीकेँ क्षमा याचना करए पड़ल रहिन्ह सँ ओ किवता पाठ शुरू \nकएलिन्ह।  \n  \n \nस्व. अिनलचन्ġ ठाकु र जीक जन्म 13 िसतम्बर 1954 ई.केँ किटहार िजलाक समेली गाममे भेलिन्ह। 1982 ई.मे िहन्दी सािहत्यमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \nस्नातकोƣर के लाक बाद नवम्बर '93 सँ नवम्बर '94 धिर \"सुबह\" हस्तिलिखत पिğकाक सम्पादन-Ĥकाशन कएलिन्ह आ कोशी क्षेğीय \nĒामीण बैंकमे अिधकारी रहिथ। मैिथली, अंिगका, िहन्दी आ अंĒेजीमे समानरूप ेँ लेखन। \nमृत्युक पूवर् Ħेन ट्यूमरसँ बीमार चिल रहल छलाह। \nĤकािशत कृ ित: \nआब मािन जाउ(मैिथली उपन्यास)- पिहने भारती-मंन पिğकामे Ĥकािशत भेल, फे र मैलोरंग Ʈारा पुस्तकाकार Ĥकािशत भेल। \nकच( अंिगकाक पिहल खण् काव्य,1975)। \n \n  \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ 13 फरबरी २००९) ७८ देशक ७८० ठामसँ \n१,६५,४५९ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स ाटा)- धन्यवाद पाठकगण।  \n  \nअपनेक रचना आ ĤितिĐयाक Ĥतीक्षामे।  \n \nगजेĠƖ ठाकुर, नई िदĪली। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n               \n२. गƭ \n  \n२.१. कथा-सुभाषचन्ġ यादव- कैनरी आइलैěडक लॉरेल / कु मार मनोज कश्यप -दृिƠकोण \n  \n२.२. मैिथली भाषाक सािहत् य- Ĥेमशंकर िसंह (आगाँ)   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n  \n२.३. भाग रौ (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - िवभा रानी   \n  \n२.४. बटु आमे िबहािड़ आ िबड़Ⱦ (राजकमल चौधरीक उपन्यास)-ॉ. देवशंकर नवीन  \n  \n२.५. कथा- फानी-Įीधरम \n  \n२.६. होलीपर िवशेष-. िवƭा िमĮ \n  \n२.७. 1. सुभाषचĠƖ यादवजीक कथा संƇह -बनैत-िबगड़ैत- िववेचना- ॊ. कै लाश कु मार िमĮ 2.किवक \nआत्मोिƠःकिवताक अयना -िवनीत उत्पलक किवता संĒहपर ॉ. गंगेश गुंजन  \n \nकथा  \nसुभाषचन्ġ यादव- कैनरी आइलैěडक लॉरेल / कु मार मनोज कश्यप -दृिƠकोण \n \nिचᮢ ᮰ी सुभाषचन्ᮤ यादव छायाकार: ᮰ी साके तानन्द \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \nसुभाष चन्ᮤ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जन्म ०५ माचर् १९४८, मात ृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक स्थान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिम्भक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू िव᳡िव᳒ालय, \nनई िदल्लीसँ िहन्दीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ स ँ अध्यापन। सम्ᮧित: अध्यक्ष, ᳩातकोᱫर िहन्दी िवभाग, भूपेन्ᮤ नारायण \nमंडल िव᳡िव᳒ालय, पि᳟मी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहन्दी, बंगला, संस्कृत, उदूर्, अंᮕेजी, स्पेिनश एवं ᮨᱶच भाषाक ज्ञान।\nᮧकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संᮕह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अ ंᮕेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहत्य अकादमी, \nनई िदल्ली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहत्य अकादमी, नई िदल्ली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकल्प लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहन्दी उपन्यास (िहन्दी आलोचना), िबहार \nरा᳦भाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहन्दी जीवनी) सारा ंश ᮧकाशन, नई िदल्ली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सᱫिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहन्दी, बंगला तथा अंᮕेजी मे अनेक अनुवाद ᮧकािशत। \nभूतपूवर् सदस्य: सािहत्य अकादमी परामश र् म ंडल, म ैिथली अकादमी काय र्-सिमित, िबहार सरकारक सा ंस्कृितक नीित- िनधार्रण \nसिमित। \n  \nकैनरी आइलैěडक लॉरेल \nतुलिसयाही बहुत दूरİत छैक। ई सोिचते ओकरा आलस आबऽ लगैत छैक । ओतऽ जयबाक िनणर्य िगरिगट\nजकाँ रंग बदलऽ लगैत छैक । ताकित छीन भऽ गेलैक अिछ । पयरेँ चलब पहाड़ बुझाइत रहैत छैक । \nओकरा दू िदन धिर साइिकलक बाट देखऽ पड़लैक अिछ । उिपया एखन दस बजे लऽ कऽ आयल छैक ।\nबैसाखक रौद झट दऽ कपार पर चिढ़ गेलैक अिछ । रौद िदस तिकते ओकर साहस िनपþा भऽ जाइत\nछैक । चौकी पर ओठंिग जाइत अिछ । उिपया कहैत छैक—'आइ निह जा सुभाष बाबू ।’ ओ बाहर ताकऽ \nलगैत अिछ — रौद...बाध ... मालजालक हेंज...। सात बरस भऽ गेल छैक तुलिसयाही गेना । ओकरा\nछगुĠता निह होइत छैक जे एतेक समय कोना बीित गेलैक। खाली समयक एकटा दूरीक अनुभव होइत छैक\n। दीदी कतेको  बेर समाद पठौलकैक आबऽ लेल । दीदीक आƇहमे ओकरा किहयो उĜकट गंभीरता निह \nबुझयलैक । ओकर निह जयबा मे तुलिसयाहीक दूरİत भेनाइ सेहो एकटा कारण रहल होयतैक ।    ओ \nएक मास सँ िकछु टाकाक जोगाड़मे अिछ , निह भऽ रहल छैक । पाँच िदन पिहने िनणर्य लेलक । दीदी\nधनीक छैक । मँगतैक तँ टाका सहजेँ दऽ देतैक । जँ निह दैक तखन ? ई Ćķ ओकर िदमागक सैकड़ो \nफेरी लगौलकैक अिछ । आ सभ् बेर ओ सोचलक अिछ जे टाका निह देतैक तँ ओकर एतेक दूर गेनाइ\nĭयथर् भऽ जयतैक । एहन सोचैत काल ओ उदास होइत रहल अिछ । ‘मिमयौतक आवाज ओकर तĪलीनता \nतोड़ैत छैक—'मर हो सुबहास ! जेबह तँ जाह ,रौद भेल जाइत छह । नै तँ आइ छोिड़ये दहक । अĠहरगरे\nउिठहऽ आ चिल िदहऽ । ओ जयबा लेल तĜपर होइत अिछ । उिपया हँसैत कहैत छैक—'जा ने, धारक \nओइ कात बालु पर बुिझयहक केहन होइत छैक मजा ।’ ओकर िनणर्य एकबेर फेर कोसीक धसना जकाँ \nखसऽ चाहैत छैक। एकटा िनį Ćाण मुİ की ओकरा चेहरा पर अबैत छैक। ओ फेर चौकी पर बैिस जाइत\nअिछ आ बाहर देखऽ लगैत अिछ...रौद...दूरİत... धार.... बालु आ रुपैया । ओकरा मे एकाएक İफूिþर् आिब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nजाइत छैक । ओ िबहािड़ जकाँ साइिकल उठबैत अिछ आ चिल दैत अिछ । उिपया कहैत रिह जाइत\nछैक—'निह जा सुभाष बाबू हे हौ... औ !’ घाटक ठीकेदारक खोपड़ी लग ओ साइिकल ठाढ़ करैत अिछ ।\nखोपड़ीमे चािर – पाँच गोटे छैक । ठीकेदार गामक कोनो गंभीर घटनाक ĭयाख्या कऽ रहल छैक । ओकर\nमोन होइत छैक, खोपडीमे जा कऽ बैसय । फेर ई सोिच रूिक  जाइत अिछ जे कानमे झड़ पड़तैक । ओ\nठीकेदारक नामे मिमयौतक िलखल िचŇी हाथा—हाथी बढ़ा दैत छैक । ठीकेदार ' जाउ ’ किह भाषण चालू \nकऽ दैत छैक । ओ कटािर पर देने नाह िदस चिल दैत अिछ । ओकरा कटािरक डर होइत छैक ।\nकतहु खिस निह पड़य । धारमे गेरूवा  पािन आिब गेल छैक ।  नाह छीट पर उतािर दैत छैक । छीटक \nबाद बहुत दूर धिर भिर जाँघ पािन छैक । ओ साइिकल कनहा पर उठा लैत अिछ । अधे लग्गा टपैत\nसाइिकल जानसँ ऊपर भारी लागऽ लगैत छैक । ओ साइिकल हेला दैत अिछ । बालु आिग जकाँ तिब गेल \nछैक । साइिकल ससरैत निह छैक । डेग रिखते लगैत छैक , झरिक गेल । कपड़ाक जुþा हैंिडलमे \nबाĠहल छैक । एहन धीपल बालु पर जुþो अिगया जाइत छैक । ओ जी-जान सँ साइिकलकेँ ठेलैत दौड़ऽ \nलगैत अिछ । पाछाँ सँ एकटा मोसािफर कहैत छैक—'साइिकल ससुरािर मे देलक-ए ? कने बड़द जकाँ \nिटटकार िदयौक ।’ ओ बाĠह टिप कऽ िनमर्ली बजार अबैत अिछ । कंठ सूिख गेल छैक । घामसँ गंजी –\nअंगा सभ भीिज गेल छैक । एकटा चाहक दोकानमे बैिस िजराय लगैत अिछ । पीठपर फिलया बĠहने\nमोिटया सभ एिह गĿी सँ ओिह गĿी जाइत-अबैत छैक । 'रामेसर,चाह दहक दू टा ।’- धोती-गंजी पिहरने \nएकटा दुĤबर-पातर आदमी कहैत छैक । 'उधार निह हेतह ।’ 'अरे, हीयाँ नकदी माल है बाबू-ह ।’ ओकर \nउþरसँ ओकरा Ćसžता होइत छैक । ओ अपनो लेल चाहक ऑडर्र दैत अिछ । थोड़े-थोड़े धुĸड़ शुरू  भऽ \nजाइत छैक । गरदासँ आँिख बचयबाक लेल ओ आँिख मूिन लैत अिछ आ डेİक पर माथ िटका दैत अिछ\n। आँिख लािग जाइत छैक । िकछु हड़हड़ाइत छैक । ओ हड़बड़ा कऽ तकैत अिछ । बोरा जकाँ लोककेँ\nलदने एकटा मोटर मनक मन गरदा उड़बैत कुनौली िदस जा रहल छैक । भिरसक चािर सँ पिहने चलऽ\nवला समय निह होयतैक । ओ Ćतीक्षा करैत रहैत अिछ । लोकपेिरया पर, लीखपर धुĸड़क िवरूŀ ओकर \nसाइिकलक पिहया फेर संघषर्रत होबऽ लगैत छैक । ओकरा कतेको बेर लगैत छैक , आब साइिकल निह \nहाँकल जयतैक । जाँघ लोथ भऽ गेलैक अिछ । ओ कतेको ठाम िबलिम कऽ पूछैत अिछ—तुलिसयाही \nकतेक दूर होयतैक । जेना ओ माउěट एवरेİटक चढ़ाइ कऽ रहल होअय । ओकरा जाइत –जाइत अĠहार \nभऽ जाइत छैक  । ओ साइिकल ठाढ़ करैत अिछ । ओकर पीसाक जेठका भाय पुछैत छैक— ' के िछयह \nहौ ?’ ओ गोड़ लगैत कहैत छैक— 'हऽऽम सुभाष ।’ 'सुबहास?’- ओ मोन पाड़बाक Ćयास करैत छैक । \nफेर कहैत छैक – 'आब चीिĠह गेिलयह । हे ओइ चौकी पर बैसह । ’ ओ ओकर िपिसयौतकेँ हाक पाड़ऽ \nलगैत ऐक – ’ रेऽऽ उगना ऽऽ... उगना रे ऽऽ।’  उगना आबऽ लगैत छैक तँ ओ कहैत छैक-'देखही के \nअयलौ । 'उगना' के िछयै’ बुदबुदाइत ओकरा लग आिब जाइत छैक । आ ओकर मुँह िनहारऽ लगैत छैक\n। सात बरस पिहने उगना बड़ छोट छलैक । ओ आĜमीय ढँग सँ पिरचय देबाक Ćयė करैत अिछ । \nउगनाक चेहरा िनिवर्कार बनल रहैत छैक । दीदी आ पीसा खाइत काल एतेक िदन निह अयबा पर आĀयर्\nĭ यक् त करैत छैक । ओ कमजोर हँसी हँसैत रहैत अिछ । िबआओन पर िनž निह अबैत छैक । लालटेम\nहेट कऽ एकटा िकताब उनटाबऽ लगैत अिछ । पीसाक जेठका भाय मसहरीक तरसँ िबगड़ैत ककरो सँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nपुछैत छैक – ' लालटेम िकएक जरैत छैक रे-ए?’ भोरमे ओ अबेर कऽ उठैत अिछ । दीदी कहैत छैक – ' \nउगना चल गेलौ-ए इसकूल । कहने गेलौ-ए, किह िदहैक भइयाकेँ हमरो आबऽ दै ले । बड़की पोखिर\nजयबैक । जँ बेसी अबेर भऽ जाइ तँ किह िदहैक भैयाकेँ नहा लै ले ।’ उगनासँ लगाव अनुभव करैत \nओकरा Ćसžता होइत छैक । मुदा ओ ओकरा संगे निह नहा पबैत अिछ । पीसा चाँिर लगा कऽ पठा दैत\nछैक । खाइते काल टा ओकरा दीदी आ पीसासँ गĢप करबाक अवसर भेटैत छैक । आन समय ओ सभ\nĭयİत रहैत छैक । दीदी पिछला सालक अपन बेटीक िबयाहक चचर् िवİतारसँ करैत छैक जे कोना कोटक \nखाितर दू िदन धिर िबयाह रूिक  गेल छलैक । फेर Ćसंग बदलैत कहैत छैक ' आब नोकरी कऽले । बेसी \nपढ़ने आदमी बताह भऽ जाइत छैक । देखैत ने छीही माİ टरकेँ, बताह जकाँ करैत छैक ।’ ओ चुपचाप \nसुनैत रहैत अिछ । दुआिर पर ओकर पीसाक जेठका भाय बैसल छैक । 'ओ ओकरासँ िपितयौत देया पुछैत \nछैक – ’ अनूपा गाम गेलौ, भेंट भेल छलौ की-ई ?’ अनूपाकेँ ओकर िपþी दीदीये लग पठा देने छलैक जे \nएतऽ पढ़तैक । गाममे खरचहर होइत छलैक । सात-आठ िदन पिहने ओ मायसँ भेंट करऽ चल गेलैक । \nदीदी कहैत छलैक, अनूपा आ उगनामे कखनो ने पटैत छैक । पीसाक जेठका भाय फेर कहनाइ शुरू  करैत \nछैक — ' छॱड़ा छलै तेज । मुदा तोहर दीदीये निह पढ़ऽ दैत छैक। भैंसमे पठा देलक आ ताहूसँ निह भेल\nतँ दुआिर परक ई टहल, ऊ टहल। तोहर पीसा कहबो करैत छैक जे 'पढ़ऽ दही, तँ ओ कहैत छैक, जे \nपढ़ऽ बेरमे पढ़तैक ।' ओ िकछु निह बजैत अिछ । ओकरा अनूपाक Ćित दुख होइत छैक । ओ चौकी पर \nपिड़ रहैत अिछ । ओकरा काकाक क्लाĠत चेहरा मोन पड़ैत छैक । काकीक कनैत – कनैत फूलल लाल \nचेहरा, िपितयौत बिहन सभक आँिखक असहाज दयनीयता । राितमे ओ दीदीसँ कहैत अिछ — 'हम भोरे चल \nजेबौ ।' दीदीकेँ भिरसक Ćसžता – अĆसžता िकछु निह होइत छैक । टाका मँगबाक ओकर िवचार निह \nजािन कतऽ िनपþा भऽ गेल छैक । दीदीक ĭयवहार ओकरा धुंध जकाँ अİपƠ लगैत छैक । ओ चाहैत\nअिछ बेसी सँ बेसी तटİथ भऽ जाय । टाकाकेँ बीचमे ठाढ़ कऽ सĦबĠधक बारेमे निह सोचय । भोरोमे \nदीदीक ĭयवहार ओिहना रहैत छैक । जलखै खाइत काल दीदी गमछामे दू गो टाका बĠहैत कहैत छैक—\n'आइकािŎ एĸो टा पैसा हाथपर निह रहैत छैक ।’ फेर जेना दुलार करैत जीिवत İवरमे पूछैत छैक । -\n'बौआ, रİता लेल कने चूड़ा बािĠह िदयौक ?’ ओ मना कऽ दैत छैक । 'उगना ,जो भैयाकेँ एकपेिरया देने \nसड़क पकड़ा िदहैक । सुभीता हेतैक । आ तोँ घूिर अिबहें ।'- दीदी कहैत छैक । उगना अİवीकार कऽ \nदैत छैक । ओ खाइ ले मँगैत कहैत छैक जे ओकरा İकूल जेबाक छैक । उगनाक इच्छा छलैक जे ओ\nआइ रिह जाय । कािŎ एकबेर आƇह कयने छलैक । ओ तुरĠत बात टािर देने छलैक । निह टािरतैक तँ\nबादमे असुिवधा भऽ सकैत छलैक । ओ बड़ तीƙतासँ अपना पर उगनाक िİथर दृिƠक अनुभव करैत अिछ\n। दीदी की किह रहिल छैक, ओकरा निह बुझाइत छैक । ओकर सĦपूणर् चेतना पर उगना पसिर गेल छैक\n। ओ पिनमरू  चािलमे िवदा भऽ जाइत अिछ । गोहाली लग ओकरा अपना पाछाँ ककरो उपिİथितक अनुभव\nहोइत छैक । उगना िथकैक । 'जेबही सड़क धिर ?' ओ पुछैत छैक । िकछु निह पुछनाइ उगनाकेँ अिĆय \nलािग सकैत छलैक । ओ कोनो उþर निह दैत छैक । दुनू संग-संग चलैत रहैत अिछ । दीदी नमहरगर \nडेग दैत एकाएक आिब जाइत छैक । एकटा रुपैया दैत कहैत छैक — ' ईहो  रािख ले । सकुĠती धेने \nछलैक ।’ ओकरा सभ वİतु कुरूप  आ अधलाह बुझाय लगैत छैक । माÿ उगनाक एसकर होयबाक कĪपना िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nओकरा नीक लगैत छैक । दीदी उगनासँ पुछैत छैक — ' जेबही?’ ओ अपूणर् आ अİपƠ शĤ दमे Ćķक \nऔपचािरकता पर खॱझाइत छैक । दीदी कहैत छैक —'जाह, रौद भऽ जेतह।’  \nओकरा लगैत छैक जेना उगना िजंजीर भऽ गेल होइक । उगनाक समİत मनोभाव चुĢपी मे बदिल गेल छैक \n। ओकर चेहरा शांत आ उŅेगहीन लगैत छैक । मुदा सोचला पर ओकर िİथरता बड़ उदास लगैत छैक।\nओकर साइिकल एकपेिरयापर ससरऽ लगैत छैक । रौद... धार... बालु... माउěट एवरेİट ...। \nकु मार मनोज कश्यप -दृिƠकोण \n  \nदृिƠकोण \n  \nराजपिÿत पदािधकारी के पद पर चयनक जे खुशी रजत के भेल छलैक से \nवर्ﾥमशहे एकटा अनजान भय मे पिरणत होईत चिल गेलैक । मोन मे धुकधुिक \nपैसऽ लगलैक,  कारण --- सरकारी कायŭलयक कायर्-प््राणाली आ कायर्-संİकृित दुहू \nसँ अनिभग़्यता । जखन सँ Įयामबाबू अपन आंिखक देखल घटना सुनेलिखन \nओकरा जे कोना एकटा िकरानी धोखा सँ आधकारी सँ फाईल पर दİतखत करा \nलेलकै आ बेचारा िनदŸष आधकारी पँﾥिस गेलैक ; तखन सँ रजत आर बेसी \nिवचिलत भऽ गेल आछ। दोसरो घटना ओहने सुनेने छलिखन ओ जे एकटा \nकमर्चारी घूस खा कऽ कोटर्-केसक फाईल दबा देलकै आ एकपिक्षय पैﾥसला \nसरकार के िखलाफ भऽ गेलैक आ कोना बेचारा आधकारी के पिरणामİवरुप सİपेंड \nकऽ देल गेलैक। ई सभ सुिन रजत के लगलैक जे ओ कांटक ताज पिहरऽ जा \nरहल आछ़़़ अबूह लागऽ लगलै ओकरा। सोचैत-सोचैत डरे पसेना-पसेना भऽ गेल \nरजत़़़क़ंठ सुखाय लगलैक ओकर। \n  \nआईये योगदान करबाक छैक ओकरा। जँ-जँ समय लगीच आयल जा रƪ छैक, तँ-\nतँ ओकर बेचैनी बढले जा रहल छैक। भीतर सँ सńः  डेरायलो रहैत बाहर सँ \nवुﾥबा देखेलक ओ। कँपैत  डेगें    तैयार   भऽ  ओ  बाबूजीक  पायर  छुिब  \nआिशवŭद  लेबऽ गेल। बाबूजीक  पारखी आँिख सँ रजतक मनोदशा नुकायल  निह  \nरिह  सकलैक।        माय-बाप  आ  संतान  बीच  सĜये  कोनो   टेिलपैथी   काज   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nकरैत  छैक   जे   िबना   मुंह  खोलनहु  सĦवेदनाक   आदान- प््रादान   करैत   \nछैक। बगलक वुﾥसŰ पर बैसबाक ईशारा करैत रजत के बुझाबऽ लगलाह - ''बाऊ! \nघबराईत िकयैक छी? ई  खुशी  आ   संगिह   गवर्क बात  आछ जे आहाँ भारत \nसरकारक एकटा उच्च पद पर आसीन होमय जा रहल छी। आहाँक योग्यताक पूणर् \nपरीक्षा कईयेकऽ आहाँ के ई िजĦमेदारीक पद सॱपल गेल आछ ।''  पेﾥर पानक \nिखĪली पनबņी सँ िनकािल मुंह मे लैत आगू बजलाह- '' के पिहने सँ ऑिफसक \nकाज सँ िभग्य रहैत आछ? समय सभ कें सभ ग़्यान करा दैत छैक। अहाँ एतबा \nधिर करब जे आँिख आ कान दुहु खोलने रहब सिदखन। जतऽ कोनो प््राकारक \nपरेशानी बुझाय तऽ सलाह लेबा मे कोनो टा  संकोच निह   करब -   चाहे  ओ  \nअहाँक  मातहते  िकयैक  ने  हो!'' \n  \nबाबूजीक बात सँ रजत के जेना कोनो िदĭय दृिƠ भेट गेलैक। लगलैक जेना मृग \nजकाँ कİतुरी ओकरा संगे मे छैक   आ  ओ  नाहक  लोकक  बात  सुिन-सुिन िचंता \nमे पड़ल छल। एकटा मुİकी पसिर गेलै ओकर ठोर पर। \n  \nऑिफस मे कायर्-भार सĦहािरते दशर्न भेलै फाईलक अĦबार सँ। उपर सँ एकटा \nफाईल उठा पिढकऽ बुझबाक प््रायास करऽ लागल; मुदा िनįफल। कतबो अपना \nभिर प््रायास केलक रजत मुदा निह बुझबा मे एलई ओकर िवषय-वİतु आ ने \nआगूक प््रािवर्ﾥया । ़पेﾥर खखिसकऽ उच्च İवरे बाजल-''िकनकर फाईल आछ ई? \nई आँक़डा आहाँ कतऽ सँ लेलंहु?'' \n  \nसुिनतिह िकरानी अपन वुﾥसŰ सँ उिठ कऽ   दौड़ल आयल जेना ओकरा सँ कोनो \nगलती भऽ गेल हो। पेﾥर िवİतार सँ सभ बात बुझा देलकै। रजत ओकरा सभ के \nफाईल पर फिरछायल नोिटंग करबाक िहदायत दैत ओकरा अपन सीट पर जेबाक \nईशारा केलक पेﾥर िवजयी भावें आँिख उठा कऽ तकलक। िवजयी एिह दुआरे जे \nआधनİथ कमर्चारी पर धाख जमाकऽ ओकरा सभक   नजिर   मे  नविसखुआक  \nआभास निह होमय देलकै संगिह कायर्क  आरĦभ  सेहो शुभ रहलै।  शुरु   भला  तऽ  \nअंतो  भला। टेबुल पर राखल पािनक िगलास के एके छाक मे खाली क लेने छल \nरजत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \n  \nओĦहर आधनİथ कमर्चारी सभक बीच मे यैह चचŭ होमऽ लगलै जे साहेब बड़ क़डा \nिमजाज के छिथ। \n \n  \n \n \nडॉ. ÿेमशंकर िसंह (१९४२- ) úाम+पोÖट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसन्हा रोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक विरķ \nसृजनशील, मननशील आऽ अध्ययनशील ÿितभाक धनी सािहत्य-िचन्तक, िदशा-बोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनÕणात गवेषक, मैिथली गīकेँ नव-Öवłप देिनहार, \nकु शल अनुवादक, ÿवीण सम्पादक, मैिथली, िहन्दी, संÖकृ त सािहत्यक ÿखर िवĬान् तथा बाङला एवं अंúेजी सािहत्यक अध्ययन-अन्वेषणमे िनरत ÿोफे सर डॉ. ÿेमशंकर िसंह ( \n२० जनवरी १९४२ )क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृ ित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूÐय गवेषणात्मक, मौिलक, अनूिदत आऽ सम्पािदत कृ ित रहल अिछ अिवरल \nचिचर्त-अिचर्त। ओऽ अदम्य उत्साह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् कऽ तन्मयताक संग मैिथलीक बहुमूÐय धरोरािदक अन्वेषण कऽ देलिन पुÖतकाकार łप। िहनक अन्वेषण पूणर् úन्थ आऽ \nÿबन्धकार आलेखािद Óयापक, िचन्तन, मनन, मैिथल संÖकृ ितक आऽ परम्पराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुÿािणत भऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सम्मान \n(ताă-पý) एवं िमिथला-दपर्ण, मुम्बई विरķ लेखक सम्मानसँ कयलक अिछ अलंकृ त। सम्ÿित चािर दशक धिर भागलपुर िवĵिवīालयक ÿोफे सर एवं मैिथली िवभागाध्यक्षक \nगिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली िवभागाध्यक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपरान्त अनवरत मैिथली सािहत्यक भण्डारकेँ अिभविĦर्त करबाक िदशामे संलČ छिथ, \nÖवतन्ý सारÖवत-साधनामे।  \n  \nकृ ित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली अकादमी, पटना, १९८१ ३.पुŁषाथर् ओ िवīापित, ऋचा ÿकाशन, \nभागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली अकादमी, पटना, १९८७५.नाĚान्वाचय, शेखर ÿकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहत्यमे हाÖय-Óयंग्य, \nमैिथली अकादमी, पटना, २००४ ७.ÿपािणका, कणर्गोķी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा ÿकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक ÿितमान, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८ \n१०.चेतना सिमित ओ नाĚमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहन्दी: १.िवīापित अनुशीलन और मूÐयांकन, ÿथमखण्ड, िबहार िहन्दी úन्थ अकादमी, पटना १९७१ २.िवīापित अनुशीलन और मूÐयांकन, िĬतीय खण्ड, िबहार िहन्दी \núन्थ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहन्दी नाटक कोश, नेशनल पिब्लके शन हाउस, िदıी १९७६. \nअनुवाद: िहन्दी एवं मैिथली- १.®ीपादकृ Õण कोÐहटकर, सािहत्य अकादमी, नई िदıी १९८८, २.अरण्य फिसल, सािहत्य अकादेमी, नई िदıी २००१ ३.पागल दुिनया, सािहत्य \nअकादेमी, नई िदıी २००१, ४.गोिवन्ददास, सािहत्य अकादेमी, नई िदıी २००७ ५.रĉानल, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८. \nिलप्यान्तरण-१. अčीयानाट, मनोज ÿकाशन, भागलपुर, १९६७। सम्पादन-   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nगīवıरी, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पý-पुÕप, महेश ÿकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका, महेश ÿकाशन, \nभागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोķी, कोलकाता, २००० ६.मिणकण, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल, कणर्गोķी, कोलकाता २००४, ८. \nमैिथली लोकगाथाक इितहास, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, १०.िचýा-िविचýा, कणर्गोķी, कोलकाता २००३, ११. \nसािहत्यकारक िदन, िमिथला सांÖकृ ितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिĉतरिďणी, ऋचा ÿकाशन, भागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिĉ कोश, भारतीय भाषा \nसंÖथान, मैसूर, २००८, १४.łपा सोना हीरा, कणर्गोķी, कोलकाता, २००८। \nपिýका सम्पादन- भूिमजा २००२ \n  \nमैिथली भाषाक सािहत् य   \nिवƭापितक परवतȸ मैिथलीक किव लोकिनक रचनािद केँ Ĥोत् सािहत कयिनहार नरेश लोकिन मे \nकं सनारायणक नाम अĒगण् य अिछ जिनक दरबार मे जतेक किव रहिथ ओ सभ िवƭापित Ʈारा \nचलाओल शैली केँ   सवार्िधक ĤĮय देलिन जािह मे उल् लेखनीय छिथ महाकिव गोिवन् ददास \n(1663-4-1670-71)। िहनक एकमाğ रचना ‘Įं◌ृगारभजनावली’ (1938) Ĥकािशत अिछ। िहनक \nकिवतािद स Įृंगािरकताक बोध होइछ, िकन् तु ओ भिƠ िवषयक रचना िथक। बंगालक वैष् णक \nभक् त किव िहनका बंगाली बनयबाक Ĥयास कयलिन, िकन् तु ई िमिथलाक रहिथ जिनक रचनाक \nअथर्क दुरूहताक कारणेँ Ĥिसƨ अिछ। िवƭापितक पश् चात ् ई मैिथलीक दोसर Ĥिसƨ किव छिथ। \nमहाराज कं सनारायणक संग हुनका ओही रूपक सम् बन् ध छलिन जे िवƭापित केँ महाराज \nिशविसंहक संग छल। मैिथलीक िहनक पदावली सािहत् य समस् त पूवार्न् चल मे एिह नवीन पƨितक \nपोषक िसƨ भेल। \n  \n  \nिवƭापितक उत् तरािधकारी किव लोकिन मे महाकिव लोचन (1650-1725) क नाम अĒगण् य \nअिछ। यƭिप मैिथली मे िहनक अिधकांश रचनािद निह उपलब् ध भ’ रहल अिछ तथािप जे \nउपलब् ध भ’ रहल अिछ ओ कलाक दृिƴसँ उच् च कोिटक िथक। िकन् तु एकमाğ ‘रागतरिङनी;’ \n(1924) उपलब् ध भ’ रहल अिछ। िहनक हाथक िलखल ‘नैषधीय चिरत’ क एक Ĥित लिलत \nनारायण िमिथला िवश् विवƭालय पुस् तकालय मे सुरिक्षत अिछ। लोचन संस् कृ त क िनष् णात िवƮान, \nसंगीतक ममर्ज्ञ आ किव रहिथ। िहनक किवतावली ‘रागतरिङणी’ मे उपलब् ध अिछ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nओइनवार वंशक पतनोपरान् त अनेक वषर् धिर िमिथला मे अराजकता आ अिस्थरताक िस्थित \nĤबल रहल। पुन: िमिथलाक िवƮान, किव, संगीतज्ञ आĮयक अन् वेषण मे अपन समीपवतȸ राष् Ě \nनेपाल चल गेलाह। एम् हर िदल् लीक िसंहासन पर अकबर केँ बैसबाक पश् चात ् उत् तर भारतक \nराजनीितक िस्थित मे पिरवतर्न भेल। एही समय मे िमिथलाक शासन-सूğ खण् वलाकु लक महेश \nठाकु र (1556-1569) केँ भेटलिन आ िदल् ली के न् ġ सँ िमिथलाक िनकट सम् पकर् स् थािपत भेल। \nमहेश ठाकु रक अिधकांश समय पिƱम मे व् यतीत भेल छलिन, अत: पिƱमक भाषा-सािहत् यक \nएतय Ĥचार-Ĥसार निह भेल, Ĥत् युत स् थानीय सािहत् य सेहो Ĥभािवत भेल। इएह कारण भेल, \nĤत्युत स् थानीय सािहत् य सेहो Ĥभािवत भेल। इएह कारण िथक जे लोचन राग्तरिङणी मे राग-\nरािगनीक उदाहरण स् वरूप Ħजभाषाक अनेक स् विनिमर्त पद उदृत कयलिन अिछ। \n  \nमैिथली सािहत् यक मघ् यकालीन सािहित्यक रचनाक दृिƴऍं स् वणर्काल कहल जा सकै छ। यƭिप \nएिह समयक राजनैितक दृिƴसँ उथल-पुथल भेल. िकन् तु सािहत् यपर एकर कोनो Ĥभाव निह \nपल। एिह राजनैितक उथल-पुथल क कारणेँ मैिथल िवƮत-वगर् एतय सँ पाक’ नेपाल चल \nगेलाह। ओ सभ ओिह ठामक राजदरबार मे संरक्षण आ Ĥोत् साहनक हेतु गेलाह। नेपाल सुसंस् कृ त \nिशक्षा-Ĥेमी लोकिनक Ʈारा मैिथलीकेँ नेपाल मे सािहित्यक भाषाक रूप मे स् वीकार कयल गेल। \nओिह समय मे मल् लवंशक शासल छल। मल् ल शासक लोकिन काव् य आ नाटकक अत् यािधक \nĤेमी रहिथ। मल् ल राजवंश Ʈारा मैिथल सािहत् यकार लोकिन केँ Ĥोत्सािहत कयल गेल जकर \nफलस् वरूप मैिथलीक Ĥारिम्भक नाट्य-सािहत् यक रचना नेपाल मे Ĥारम् भ भेल। िवƭापितक \nपिरपाटी पर रचना के िनहार स् वतंğ पदक अितिरक् त एिह कालाविधक अिधकांश पद नाटक मे \nगुिम्फत अिछ। मैिथली गीत सँ गुिम्फत संस् कृ त-Ĥाकृ त नाटकक रचनाक Įीगणेश ज् योितशीश् वर \nकयने रहिथ जकरा उमापित उपाघ् याय आगॉं बढौलिन जे एिह कालाविध मे िवशेष Ĥचिलत भेल। \nĐमश: संस् कृ त Ĥाकृ तक व् यवहार कम होअय लागल आ मैिथली मे सम् पूणर् नाटक िलखल जाय \nलागल। पदावली-सािहत् यक समान मघ् यकालीन नाटक नेपाल आ आसाम धिर व् यापक भ’ गेल। \nएिह एकारेँ मैिथली नाटकक िवकास तीन के न् ġ मे भेल-िमिथला, नेपाल आ आसाम। \n  \nनेपालक मैिथली नाटककार लोकिनक कायर् भूिम भातागॉव, काठमाण् ू आ लिलतपुर पाटन मे \nरहल। नेपाल मे मैिथली नाटक संस् कृ त नाटक परम् पराक स् थानपर मैिथली नाटकक सूğपात भेल। \nओिह समय मे मुसलमानक Ĥभाव सँ नेपाल मुक् त छल जकर फलस् वरूप सांस् कृ ितक आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nसािहित्यक िĐया-कलाप मे कोनो तरहक व्यवधान निह भेल। एिह Ĥकारेँ नेपाल मे मैिथली \nनाटकक सूğपात भेल जे एक भाग अपन नव-िशल् पक उत् थान मे लागल रहल आ दोसर भाग \nĤाचीन संस् कृ त-Ĥाकृ त-मैिथली िमिĮत िğभािषक नाट्य स् वरूप केँ िकछु  िदन धिर अपन पूवर्वतȸ \nस् वरूप केँ सुरिक्षत राखलक। नेपाल मे मैिथली नाटकक जे Įृंखला स् थािपत भेल ओकर सब Įेय \nमल् ल राजवंश केँ छै क। भातगॉव मे Ĥचुर पिरमाण मे नाटक िलखल गेल आ उल् लेखनीय \nनाटककार मे जगज् योितमर्ल् ल (1613-1633), जगत् Ĥकाश मल् ल (1637-1672), सुमितिजता \nिमğमल् ल (1672-1696), रणजीत मल् ल (1722-1772),भूपतीन् ġ मल् ल (1696-17क22) आ \nĮीिनवास मल् ल (1658-1685) छिथ। रणजीतमल् ल सबसँ बेसी नाटकक रचना कयलिन। \nकाठमाण् ू आ पाटनक उल् लेखनीय नाटककार मे वंशमिण आ िसƨ नरिसंह देव (1622-1657) क \nनाम लेल जाइत अिछ। ई नाटककार लोकिन Ĥचुर पिरमाण मे नाटकक रचना कयलिन जािह मे \nजगत्ज्योितम्मर्लक ‘हरगौरी िववाह’ (1970). िवश् वमल् लक ‘िवƭािवलाप’ (1965) आ जगत् Ĥकाश \nमल् लक ‘Ĥभावती हरण’ नाट्क अƭािप Ĥकािशत भ’ पाओल अिछ। शेष अन् य नाटककार लोकिनक \nनाटकक Ĥकाशन अƭािप निह भ’ पाओल अिछ जे नेपाल दरबार लाईĦेरी मे संरिक्षत अिछ। शेष \nअन् य नाटकािदक Ĥकाशनसँ मैिथली नाटकक उदय आ िवकास पर नव Ĥकाश पि सकै छ। एिह \nनाटकािद मे गीतक Ĥधानता अिछ, कथानक पौरािणक अिछ, नाटककार क् यो होथु, िकन् तु ओिह मे \nĤयुक् त गीतािद अन् य किव लोकिनक उपललब्ध होइछ। सभ नाटक अिभनीयता सँ पूणर् अिछ आ \nओकर भाषा मानक मैिथलीक Ĥितमान Ĥस् तुत करैत अिछ। महाराज पृथ् वीनारायण साह (1768-\n1775) क आĐमणक फलस् वरूप मल् ल राजवंश Ʈारा स् थािपत परम् परा समाप् त भ’ गेल आ \nओकरा स् थान पर गोरखा राजवंशक स् थापना भेल। एकर फलस् वरूप काठमाण् ू आ पाटन मे \nनाटकक परम् परा क समािƯ भ’ गेल, िकन् तु भातगॉव मे अƭािप ई परम् परा सुरिक्षत अिछ। \n  \nनेपालक उपयुर्क् त परम् पराक क्षीण आलोक िमिथला मे सेहो भेटैत अिछ। िमिथला मे जे नाटक \nिलखल गेल ओकर नाम केँ ल’ कए िवƮान लोकिन मे मतैक् यक अभाव अिछ। ा. जयकान् त \nिमĮ (1922) एकरा ‘कीतȸनयॉं नाटक’ रमानाथ झा (1906-1971) ‘कीतर्िनयॉ ं नाच’ आ ा. \nĤेमशंकर िसंह (1942) ‘लीला नाटक’ नामसँ अिभिहत कयलिन अिछ। एिह नाटककािदमे मूलरूप \nसँ िशव तथा िवष् णु क लीला Ĥस् तुत कयल गेल अिछ। एिह नाटकािद केँ नाट्य मण् ली आिद \nकृ ष् ण आ िशवसम् बन् धी िविवध कथािद केँ आधार बना क’ Ĥदशर्न करैत छल. एिह कोिटक नाटक \nमे उपलब्ध सामĒी सभकेँ तीन काल खण्  मे बा◌टल जा सकै छ: Ĥथम उत् थान, िƮतीय उत् थान \nआ तृतीय उत् थान । Ĥथम उत् थानक नाटक कार मे गोिवन् दक ‘नलचिरतनाटक’ रामदास (1644-\n1671) क ‘आनन् द िवजय नाटक’, देवानन् दक ‘उषाहरण’ आ रमापितक ‘रूिकमणीहरण ’ इत् यािदक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nनामोलेख कयल जा सकै छ। िƮतीय उत् थानक उल् लेखनीय नाटककार लोकिन मे लाल \nकिवक’गौरीस् वयंवर’ (1960), नन् दीपितक ‘कृ ष् णके िलमाला नाटक’ (1960), गोकु लानन् द क \n‘मानचिरत नाटक’, िशवदतक ‘पािरजात हरण’, कणर्जयानन् दक ‘रूकमागद नाटक’ Įीकान् त गणक \n‘Įीकृ ष् ण जन् म रहस् य’, काल् हारामदासक’ गौरी स् वयंवर नाटक’, रत् नपािणक ‘उषाहरण नािटका’, \nभानुनायक ‘Ĥभावती हरण’ आ हषर्नाथ झा (1897-1898) क ‘उषाहरण’, ‘माधवानन् द’ एवं \n‘राधाकृ ष् ण िमलन लीला’ (1962) आिद सािहित्यक दृिƴसँ उल् लेख \n  \nअिछ। तृतीय उत् थानक नाटककार मे िवश् वनाथ झा क ‘रमेश् वरबिन्ġक’ चन् दा झा क ‘अहल् या \nचिरत नाटक’ महामहोपाघ् याय परमेश् वर झा क ‘मिहषासुर मदर्नी’ आ राज पिण्त बलदेव िमĮ \n(1897-1975) क ‘राजराजेश् वरी’ एवं ‘रमेशोदय नाटक’ उल् लेखनीय िथक। एिह मे सँ िकछु  नाटक \nअनुसंधाता लोकिनक अथक Ĥयास सँ Ĥकाश मे आयल अिछ, िकन् तु अिधकांश अƭिप अĤकािशत \nअिछ। ई नाटककार लोकिनक नाटकािद मे नाटकीयताक अभाव पिरलिक्षत होइत अिछ तथािप \nएिह कालक नाटकक बुझैत दीपक क्षीण आलोकक अभास भरैत अिछ। \n  \nमैिथली नाटकक िवकिसत आ सुव् यविस्थत स् वरूप हमरा असम मे उपलब् ध होइत अिछ। महाĤभु \nचैतन् यक वैष् णव धमर्क समस् त पूवार्न् चल क भारतीय सािहत् य पर यथेष् ट पिरमाण पल जकर \nपिरणाम भेल जे सािहत् य पूणर्त: भिƠमय भ’ गेल। फलत: सािहत् य मे रसक दृिƴसँ िवशेषत: \nकृ ष् णक अवतार लीला कथा केँ अिधक ĤĮय देल गेल। वैष् णव किव लोकिनक अिभव् यिƠक भाषा \nअन् धकारमय छल। िवƭापितक Įृंगार रसक पदावली मे राधाकृ ष्णक उल् लेख रहलाक कारणेँ \nचैतन् यदेव ओकरा भिƠरस क किवता बुझलिन। ओ वैष् णव धमर्क Ĥचाराथर् िवƭापितक किवता केँ \nमाघ् यम बनौलिन। जखन िवƭापितक भाषा आसाम पहुँचल तखत युगपुरूष शंकर देव (1449-\n1568) आ हुनक िशष् य माधवदेव (1489-1556) िवƭापितक भाषाक अनुकरण क’ कए ओकरा \nसंग असिमया केँ िमिĮत क’ कए एक नूतन भाषा Ħजबुिलक जन् म देलिन। आसमाक Ħजबुिल \nअसिमया सािहत् यक मेरूदण्  िथक। एकरा माघ् यम सँ असिमया-सािहत् य रस-समृƨ भेल अिछ। \nएक दूरूप िथक: वरगीत आ अङकीयानाट। युगपुरूष शंकरदेव वैष् णव धमर्क Ĥचाराथर् नाटक केँ \nमाघ् यम बनौलिन। अङकीयानाट मे गƭ आ पƭक समिवभाग िथक। सबसँ आश् चयर्क बात िथक \nजे महापुरूष शंकरदेव िवशुƨ आसिमया मे कयलिन, मुदा िवƭापितक भाषासँ ओ एतेक अिधक \nĤभािवत भेलाह जे मैिथली-िमिĮत असिमया मे वरगीत आ नाटकक रचना कयलिन। असमी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nसािहत् य मे एकर एिह िविशष् टता पर Ĥकाश दैत अिछ। ा. वाणीकान् त कातकी क कथन छिन, \n‘जािह Ĥकारेँ Ĥचण्  वात् या वन मं लागल दत् वािगन केँ Ĥज् विलत करबा मे सहायक होइत अिछ \nओही Ĥकारेँ सािहत् य जातीय एवं महाजातीय आन् दोलन केँ Ĥेिरत करैछ। नाटक, गीत एवं पद ई \nतीनू शंकर देवक वैष् णव-आन् दोलन केँ शाक् त Ĥदेश मे एतेक व् यापक आ लोकिĤय बनौलक जािह \nĤकारेँ मरूभ ूिमक ऊँ ट जलक गन् ध-सूğ पकि क’ जलाशयक खोल मे चिल पैछ ओही Ĥकारेँ \nतृिषत जनता परगीतक सौरभसँ आकृ ष् ट भ’ कए शंकर माधवक शरणापन् न भेलाह ‘असिमया \nसािहत् य, 510 वाणी कान् ता काकती)। \n  \nयुगपुरूष शंकरदेव अपन तीथर्-याğाक Đम मे िवƭापित क वैष् णव-वंश् क गुरूमािन िमिथला \nअयलाह। ओिह समय मैिथली-काव् य आ नाट्य-सािहत् य िवकासक अपन चरमपर छल। उमापित \nउपाघ् याय रिचत ‘पािरजातहरण’ क अिभनय अत् यिधक भ’ रहल छल। एकर िवषय-वस् तु सेहो \nराधाकृ ष् ण छल। पािरजातहरण अिभनीत होइत देिखक’ Ĥयोक् ता शंकरदेव अत् यािधक Ĥभािवत \nभेलाह। एस. के. भूइयॉ ंक मतानुसार, ‘आङ्कीयानाटक भाषा मैिथलीक तथा आसिमयाक िमĮणक \nिवलक्षण उदाहरण Ĥस् तुत करैत अिछ। ‘ (Oh Anita NAT, She. BHUYAN, Page 288-289) \n(शंकरादेव अपन अिƮतीय Ĥितभा आ अĤितभ बैदुष्यक बल पर असिमया सािहत् य मे \nअङ्कीयानाटक जनकक रूप मे Ĥख् यात छिथ। नाटककार लोकिन पुराणािद सँ उपादान क चयन \nकयलिन आ एिह सन् दभर् मे भागवत पुराण, हिरवंश पुराण एवं रामायण हुनक Ĥधान उपजीव् य \nरहल। शंकरदेवक िनम् नांिकत नाटक कािलदमन (1518), पत् नी Ĥसाद (1521), के िलगोपाल \n(1540), रामिवजय (1568), रूिक्मणी हरण (1568) संतपािरजात हरण (1568) आ माधवदेवक \nभोजजनिवहार, भूिम लोखा, अजुर्न भंजन (1538), िवम् परा-गुचोबा, रासझुमरा, चोरधरा, कटोरा-\nखेलोबा, भूषण हेरोवा एवं Ħहमा-मोहन आिद Ĥकािशत आिछ। एकर अितिरक् त गोपाल अता \n(1533-1688), िƮजराजभूषण (1507-1571), रामचरन ठाकु र (1521-1600) आ दैत् यािर ठाकु र \n(1564-1622) आिद नाटककार उल् लेखनीय छिथ। यƭिप एिह नाटक सभक कथा-वस् तु पौरािणक \nरहल, िकन् तु संस् कृ त और Ĥाकृ तक स् थान पर मैिथली-असिमया-िमिĮत गƭक Ĥयोग भेल। गीतक \nिस्थित यथावता रहल, िकन् तु संस् कृ त-Ĥाकृ तक Ĥयोग निह कयल गेल जतय ओ अिनवायर् छल। \nएिह नाटकािदक उƧेश् य मनोिवनोद निह, Ĥत् युत वैष् णव धमर् Ĥचार करब छल। एिह लेल अिधकांश \nनाटकािद मे कृ ष् णक वात् सल् यमय आ दासत् व भावक पूणर् लीलाक रूप मे वणर्न कयल गेल। \nरंगमंचक दृिƴसँ ई अिधक सुव् यविस्थत अिछ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \n  \n  \nएिह नाटकािद िवषय-वस् तु, रूप-रचना, भाषा आिद िविशष् टता केँ देखनासँ Ĥितभािषत होइत अिछ \nजे युग पुरूष शंकरदेव असमक लोक मनोरंजनक िवधा पर मैिथली आ Ħज क्षेğ मे Ĥचिलत रंग-\nशैलीक आरोपन ओिहना कयलिन जेना संस् कृ त नाटकक शास् ğोƠ परम् परा छल, कारण नाटकक \nमाघ् यमसँ ओ वैष् णव धमर्क Ĥचार-Ĥसार करय चाहैत छलाह। मघ् यकालीन अन् य उल् लेखनीय \nसामĒी सभ मे मैिथली गƭक Ĥाचीन परम् परा केँ जोबाक िनिमत Ĥाचीन दस् तावेजािद मे \nएकरारनामा, गौरीवचिरका, बिहखत, अजातपğ, एकररपğ, िनस् तार पğ, दानपğ, फै सलापğ आ िचट्ठी-\nपğी उपलब् ध होइत अिछ। एिह अिभलेखािद मे कतहु सािहित्यक सौन् दयर् भेटैछ। मैिथली सािहत् य \nमे एकर महत् व एिह बात केँ ल’ कए अिछ जे ई सब मैिथली गƭक िवकास-Đम िविच्छन् न \nपरम् पराक पूितर् करैत अिछ। \n  \n  \n  \nपƭ-काव् यक परम् परा तँ पूणर्वते रहल, िकन् तु एिह युग मे महाकाव् य, चिरत-काव् य, संस् मरण आिद \nिलखबाक परम् पराक शुभारम् भ भेल। नव राजनैितक, सांस् कृ ितक, सामािजक आ सािहित्यक \nस् वरूपक जन् म भेल आ मैिथली मे नवयुगक Ĥारम् भ भेल। एिह समय मे ा. सर जाजर् अĦाहम \nिĒयसर्न Ʈारा संकिलत एवं सम् पािदत रचनािद मे मैिथली Đस् टोमैथी (1882) तथा ट्वेन् टी वन \nवैष् णव  (1884), भोल झा Ʈारा सम् पािदत मैिथली संस् कृ त भिƠ गीतािदक संĒह, मैिथल भक् त \nĤकाश (1920) आ िजतेन् ġ नारायण झा Ʈारा संकिलत आ किवशेखर बदरीनाथ झा (18931974) \nƮारा सम् पािदत मैिथली गीत रत् नावली उल् लेखनीय अिछ। एिह कालखण्  मे गीितकाव् य क \nपरम् पराक िवकास भेल। िवƭापितक परम् पराक अितिरक् त गीित-काव् यक काव् यकार भेलाह ओिह मे \nभन् जन किव, लालकिव, कणर्श् याम अिछ Ĥमुख छिथ। \n  \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nपरवतȸ मघ् यकाल मे एक नव-धारा चलल जकरा सन् त काव् यक नाम सँ सम् बोिधत कयल जाइछ \nजकर आधार स् तम् भ मे साहेबराम दास (लगभग 1746), महात् मा रोिहणीदत गोंसाई, महात् मा \nतारादत गोंसाई, महात् मा रामरूपदास , महात् मा लê मीनाथ गोंसाई, तारादत गोंसाई, महात् मा \nरामरूपदास , महात् मा हकरू गोंसाई, महात् मा परमानन् द दास आ रघुवर गोंसाई Ĥमुख छिथ। \nलê मीनाथ गोंसाई क ‘गीतावली’ (1969) मे Ĥकाश मे आयल अिछ। \n  \n  \n  \nिवƭापितक Įृंगार-Ĥधान गीत परम् पराक िवपरीत मनबोध (िनधन 1788) कथा काव ्  यक माघ् य मे \n‘कृ ष् णजन् म’ (1934) क रचना कयलिन। िहनक लोकिĤयताक Ĥमुख कारण िथक जे ई Ēाम् य-\nशब् दािदक स् वच् छन् द भ’ कए Ĥयोग कयलिन। इएह कारण अिछ जे मैिथली सािहत् य मे िहनक \nमहत् वपूणर् स् थान अिछ। \n  \n  \n  \nअनेक दृिƴऍं मैिथली सािहतयक आधुिनक काल मे अत् यािधक आधुिनकताक आभास भेटैत अिछ। \nसन ् 1857 ई. क िसपाही िवġोह क पश् चात ् भारत वषर्क राजनैितक क्षेğ मे ब पैघ पिरवतर्न \nभेल जािह सँ सािहत् य सेहो अछू त निह रहल। जतय अन् यान् य भारतीय भाषािद मे सािहत् य मे \nगƭक िदशा मे अत् यािधक Ĥगित भेल ततय मैिथली उपेिक्षत रहल। एकर Ĥमुख तत् व छल फोटर् \nिविलयम कालेजक Ʈारा उपेक्षा, िमशीनरी Ʈारा उदासीनता, िलथो आ टाइप Ĥेसक अभाव, समाज-\nसुधार सम् बन् धी आन् दोलनक अभाव, नव-िशक्षा योजना आ कचहरीक भाषा मे मैिथलीक उपेक्षा, \nमैिथल पिण्त लोकिनक संकीणर् दृिƴकोण तथा मैिथली भाषा-भाषी मे जनजागरणक अभाव। एिह \nिदशा मे उपयुर्क् त उपेक्षा नीितक फलस् वरूप मैिथली भाषा-भाषी जतय रहिथ ततय एिह गेलाह। \nआधुिनक युग मे एिह सािहत् यक जे Ĥगित भेल अिछ ओकर Įेय कवीश् वर चन् दाझा, लालदास आ \nसािहत् यरत् नाकर मुंशी रघुनन् दन दास केँ छिन से मौिलक, अनूिदत रचनाक Ʈारा मैिथली \nसािहत् यक Įृंगार कयलिन। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \n  \n  \nमैिथली मे पğ-पिğकािदक Ĥकाशनक फलस् वरूप गƭ-सािहत् यक िवकास भेल जकरा माघ् यमे \nसुन् दर भाषाक िनमार्ण भेल, शब् द-भंार मे Įीवृिƨ भेल आ िवश् विवƭालय स् तर पर मैिथली केँ \nपाठ्य-िवषयक रूप मे स् वीकार कयल गेल। बीसम शताब् दीक Ĥारिम्भक दशक मे मैिथली मे पğ-\nपğकािदक Ĥकाशनक शुभारम् भ भेल जकर फलस् वरूप आधुिनक गƭ-सािहित्यक िवकास मे तीĭता \nआयल। मुġण कलाक नवीन वैज्ञा◌ािनक Ĥगितक फलस् वरूप पिğकािदक Ĥकाशन मे जोरदार \nĤगित भेल। मैिथली पğकािरताक Ĥारिम्भक अवस् था तप, उत् सगर् आ पीादायक रहल अिछ। \nमैिथलीक सवर्Ĥथम पिğका िमिथलेतर क्षेğ जयपुर सँ Ĥकािशत भेल मैिथल िहत साधन (1905)। \nएकर Ĥकाशनक दोसर वषर् काशीसँ िमिथलामोद (1906) क Ĥकाशन भेल। िमिथलामोद \nमातृभाषाक जागरणक जे शंखनाद कएलक ओकरा िनरथर्क निह कहल जा सकै छ, कारण \nमैिथलीक आङनमे बैह शंखनाद Đािन्तक स् वर बनल। िनभȸकता, व् यंग् य, मैिथलीत् वक समथर्न,  \nमैिथली भाषाक ओजिस्वता एिह पिğकाक Ĥधान गुण छल। िमिथला सँ िमिथला िमिहर (1907) \nउिदत भेल। Ĥारम् भ मे एकर स् वरूप मािसक रहल आ पाछॉं जा क’ ई साप् तािहक भ’ गेल। \nमैिथली मे ई पिğका दीघर्जीवी रहल। सन ् 1960 ई सँ 1989 धिर ई Ĥकािशत होइत रहल। जतय \nधिर मैिथली सेवाक ĤयƤ अिछ एकर योगदान सराहणीय रहल। एकरा Ʈारा गƭ केँ अिभविƨर्त \nकरबाक उदेद्श् य सँ उत् Ĥेिरत भ’ कए वतर्मान गƭ-गंगा िविवध रूप सँ समलंकृ त भेल अिछ। \nस् वातन् ğोत् तर काल मे मैिथली गƭ-सािहत् यक िवकास िविभन् न िवधा यथा उपन् यास, कहानी, \nिनबन् ध, आलोचना, याğा, संस् मरण, साक्षात् कार आिद गƭक संभािवत िवधािदक िवकास मे एकर \nबहुमूल् य योगदान रहल। Ĥथम िवश् वयुƨ क पश् चात ् मैिथली पिğकािदक Ĥकाशन मे तीĭताक \nसंचार भेल। एिह कालाविध मे अनेक पिğकािद Ĥकािशत भेल जे सािहित्यक जागरण मे सहयोग \nदैत रहल। ई पिğकािद मातृभाषाक Ĥित जे िशिक्षत जनमानसक घ् यान आकृ ष् ट होइत रहल जकर \nĤितफल तँ एकरा अवश् ये कहब। मैिथल Ĥभा (1920-192, मैिथली Ĥभाकर (1929-1930), Įी \nमैिथली (1925-1927), िमिथला (1929-1931), िमिथलािमĮ (1931-1932), मैिथल बन् धु (1935), \nमैिथलयुवक (1931-1941), जीवन-Ĥभा (1940-1950), भारती (1937), िवभूित (1936-1938), \nमैिथली सािहत् यपğ (1937-1938)  आिद अनेक पिğकािद सािहत् यक जागरण मे सहयोग दैत \nरहल अिछ। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \n  \nदेशक स् वाधीनताक पश् चात ् तँ मातृभाषािदक महत् व आर वेशी बिढ गेल अिछ। जनसाधारणक \nघ् यान मातृभाषाक िदस गेल आ सचेष् ट एवं जागरूक भ’ कए एकर िवकास मे संलग् न भेलाह। \nस् वतंğताक Ĥभात मे स् वदेश (1948) क अभ् युदय भेल। पटना सँ िमिथला ज् योित (1949) \nĤकािशत भेल। सीतामढी सँ वैदेही (1950) Ĥकट भेल। मातृभाषाक एिह नवोत् था◌ान मे िमिथला \nदशर्न (1952), पल् लव (1क948), िमिथला सेवक (1954), िनमार्ण (1955), इजोत (1960), िमिथला \nदूत (1954), बटु क (1949) घीयापूता (1957), कणार्मृत (1981), अिन्तका (1998), पूवार्तर मैिथल \n(2000) एवं घर बाहर (2001) इत् यािद सब पिğकािदक योगदान अिछ। \n  \n(अिगला अंकमे जारी) \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक)- (आगाँ) \nलेिखका - िवभा रानी \n  \nपाğ - पिरचय \n  \nमंगतू \nिभखारी बच्चा 1 \nिभखारी बच्चा 2 \nिभखारी बच्चा 3  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nपुिलस \nयाğी 1 \nयाğी 2 \nयाğी 3 \nछाğ 1 \nछाğ 2 \nछाğ 3 \nपğकार युवक \nपğकार युवती \nगणपत क्क्का \nराजू - गणपतक बेटा \nगणपतक बेटी \nगुंा 1 \nगुंा 2 \nगुंा 3  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nिहज़ड़ा 1 \nिहज़ड़ा 2 \nिकसुनदेव \nरामआसरे \nदशर्क 1 \nदशर्क 2 \nआदमी \nतांबे \nƸी - मंगतूक माय \nपुरुष - मंगतूक िपता \n  \n  \n  \nभाग रौ  \n(संपूणर् मैिथली नाटक) \nअंक : 2  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nदृश्य : 3 \n  \nसांझुक समय। तेज बिरसाित आ मेघ िबजली गजर्न-तजर्नक स्वर। पिहलुका तीनू िभखमंगा'  छौंड़ा \nमे स' सभस' छोटका आब रूमाल बेचैत अिछ। ओ अपन समान सभ प्लािस्टक स' तोपबाक चेƴा करैत बस \nस्टैं िदस अबैत अिछ। मंगतू अपना जगह बइसल पािन बिरसब देिख रहल अिछ। ओकरा लग भीखक पाइ \nिछतराएल छै । छौंड़ा दूरे स' मंगतू के देखैत अिछ आ फे र अपना पेन्टक जेबी उन्टा क' देइत अिछ। मंगतू \nलग पड़ल पाई िदस ओ चुंबक जकाँ आकिषर्त होबैत बढ़ल चलैत अबैत अिछ। मंगतू पािन छोिड़ ओकरा \nिदस देख' लगैत अिछ। छौंड़ा दू-चार ेगक दूरी पर एकाएक थिम्ह जाइत अिछ।  \nमंगतू :   की रौ झुनमा, की भेलौ।  \nझुनमा :  िकछु  निञ । \nमंगतू :   त' रूिक िकयैक गेलें? \nझुनमा :  अिहना। \nमुंगतू :   मुंह एना छाउर जकाँ िकयैक के ने छें ? माल-ताल निञ िबकलऊ की? \nझुनमा :  ई बरखा-बैकाल मे लोक घर भागत की समान कीनत।  \nमंगतू :   (कनेक काल चुप रिहक' जेना बात बदिलक) ई त' तों नीक के लें, जे भीख मांगब छोिड़ काज पकिड़ \nलेलें। अच्छा झुनमा, ई बता, तोरा पािन नीक लागै छौ? \nझुनमा :  पेट भरल रहला पर गदिहयो करीना कपूर लगै छै ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nमंगतू :   (जेना अपनही Ĥवाह मे) हमरा बड् नीक लगैत अिछ ई बिरसाित! आ, सुनबै िछयौ, िकताब आओर मे \nके हेन-के हेन गप्प सभ िलखल छै, बिरसाित लेल - कारी-कारी मेघ, झमझम बिरसित पािनक धार - चांनी जकाँ, \nभीजल धरतीक सोंिन्हपन, जेना कु म्हारक आबा मे बासन आओर पािक रहल हुअए। हवा मे िसहकी आ मोन मे \nकामनाक ज्वार! िĤय स' िमलनक इच्छा..। \n(पाŶवर् स' कजरीक मƦम स्वर) \nसखी हे आएल रात अंिधयारी \nबदरा कारी-कारी ना \nझींगुर, मोर, पपीहा बोले \nदादुर दमके ना, सिख हे \nदादुर दमके ना, सिख हे \nआएल रात अंिधयारी \nबदरा कारी-कारी ना। \nझुनमा :  रह' दे रौ, रह' दे। पोथीक गप्प रह' दे। पोथी िलख' बला पढु आ लोक छै । ओकरा सभ के भिरसिक निञ \nबूझल छै जे पािन एला स' बािढ़ अबै छै, घर, जान-माल ू िब जाइ छै, सभटा जमा पूँजी स्वाहा.. \nमंगतू :   (फे र अपनही रौ मे) आ ओकरो स' त' नीक लागै छै बिरसाितक बादक रौद। एकदम नहाएल धोएल, \nस्वच्छ काया जकाँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nझुनमा :  (खौंझा क') रौ सार! एतेक साहरूख खान िकयै बनल जाए छें रे। एहेन बरखा-बैकाल मे तोरा सनीमा \nसूझै छौ, हमरा राहत बाँट'बला देखाई पड़ैत अिछ। हे.. ऊ देख.. हवाई जहाज स' पािकट सभ खिस रहल छौ, हे \nएम्हर.. हे ओम्हर.. हौ, हौ जी, एकटा एम्हरो खसाबहक ने! यौ भाई जी, भाई जी यौ, एकटा एम्हरो खसिबयौ ने \nयौ। बड् भूख लागलए.. एको छदामक माल निञ िबकाएल..। \nमंगतू :   रौ झुनमा। ओम्हर की िचकिर रहल छें । ले, ई पाइ ल' ले, आ ल' आन िकछु .. गप-सप्प करैत खा-पी \nलेब। आ हे, सूत'क मोन करओ त' सुितयो जइहें। अही ठाँ स' धंधा पर िनकिल जैहें। \n(झुनमा पाइ लेइत अिछ आ चिल जाइत अिछ। मंगतू फे र स' अपन दुिनया मे भुितया जाइत अिछ। ओ \nगबैत अिछ..) \n'बरसात में हमसे िमले तुम सजन \nतुमसे िमले हम, बरसात मे।' \n         (झुनमा अबैत छै आ एकटा ठोंगा ओकरा थमा देइत छै । \nझुनमा :  ले रौ हमर आिमर खान! खो। \n(दुनू खाइत अिछ। मंगतू स्वाभािवक रूप स' आ झुनमा हबड़-हबड़ खाइत अिछ।) \nमंगतू :   चौप खूब नीक बनल छै ने। \nझुनमा :  हूँ.. \nमंगतू :   कािल्ह कोनो आओर चीज आिनहें। \nझुनमा :  हूं..  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nमंगतू :   िकछु  बाजै िकयै ने छें ? \n(झुनमा हाथ स' थम्ह' के इशारा करैत अिछ। मंगतू ओकरा देखैत रहैत अिछ। झुनमा पूरा खेलाक बाद \nढेकरैत अिछ आ बजैत अिछ।) \nझुनमा :  हँ, आब बाज! पेट खाली रहला पर दुिनया बड़का अंा देखाई छै । आब पेट भिर गेल अिछ आ भरल \nपेट मे त' सुअरिनओ रबीना टंन लागै छै । (गबैत अिछ) तू चीज बड़ी है मस्त-मस्त। \n(खाए पीिब क' दुनू ठोंगा ओही ठाँ एक कोना मे बीिग देइत अिछ। दुनू पािन िपबै अिछ आ ढेकरैत अिछ। \nदुनू एक-दोसरा के देखैत ठठाक' हॅँिस' पड़ैत अिछ।) \nझुनमा :  कतेक बाजल हेतै? \nमंगतू :   दस स' कम की भेल हेतै! पािन त' कहैय' जे आइ छोिड़ कािल्ह हम बरसबे निञ करब। \nझुनमा :  (उदास होइा) एतेक पािन बरसतै त' रो सभ टू िट जेतै। पटरी ू िब जेतै। बस Ěेन चलल बन्न भ' जेतै। \nमंगतू :   त' अई लेल तों मिलन िकयैक भ' गेलें? \nझुनमा :  रौ, बस-Ěेन निञ चलतै त' पिसन्जर निञ ऐतै। ओ सभ निञ एतै त' हमर िबĐी-बट्टा.. िबĐी निञ त' \nपाइ निञ.. पाइ निञ त' दाना निञ। \nमंगतू :   रौ झुनमा, एक बात बता। तों बस-Ěेन स' कतेक दूर धिर गेल छें ? पटना स' मुजफ्फरपुर धिर.. िकऊल \nधिर.. दानापुर.. पटना सािहब.. के हेन सोहनगर लागैत हेतौक ने देख' मे.. हजारो लोकक एके संग चढ़ब, एके \nसंगे उतरब। फरर्-फरर् भागैत बस- Ěेन। सरर्-स' छू टैत लोक, घर, खेत, खिलहान, गोरू बरद.. । हमरो हाथ-गोर \nरहितयैक त' जएतहुँ ने तोरे आओर जकाँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nझुनमा :  हँ, जेतें आ पुिलसक ंा आ पिब्लक गािर-बात खेतें। बम फ़ु टनें जान गमिबतें। एम्हर बम ओम्हर \nबम, एतेक मरलै, एतेक घायल.. यािह सभ त' आइ कािल्हक नूज छै ।  \nमंगतू :   (दीघर् साँस लेइत) जानक की। ऊ त' अई ठाँ बइसलो बइसलो जा सकै छै । के जानए, एगो बम एम्हरो \nफाटय आ हम सभ' लƣा बिन उिड़ जाइ.. बम, गोली, दंगा- ई सभ त' आइ कािल्हक रीत भ' गेलैये। एगो बम फू टै \nछै आ सैकड़ो लोक एक्के िमनट मे अपािहज, लोथ भ' जाइ छै । िकओ पूछय हमरा स' लोथ भेलाक ददर्। रौ.. हम \nत' रोजे मनबै छी जे हमरा मौगत आिब जाए। ई लोथ िजनगी स' की फे दा! \nझुनमा :  हमहँ◌ू सभ त' इएह बाजै छी।.. की सोचै छें ? ऊपरवाला लग एतेक टेम छै हमरा आओरक गप्प-\nसुनबाक। नमगर लाइन हेतै रौ भाइ! (ओकासी मारैत अिछ।)  \nमंगतू :   नींद आिब रहल छौ। सूित रह अही ठाँ। \n  \n(दुनू िमिलक' मंगतूक चीकट कथरी ओछा ओठँ िग जाइत अिछ। कनेक देरी मे दुनू फ़ोंिफ़ काट' लगैत अिछ। \nमंचक Ĥकाश शनै:-शनै: लाल होब' लगैत अिछ। नीने में मंगतू बड़-बड़ाइत अिछ-'हम जीय' निञ चाहै छी, 'हमरा \nमौगत द' िदय!' 'हमरा मौगत िकयैक निञ अबैत अिछ।' झुनमोक अस्फु ट स्वर बिहराइ छै -'हं', िजय' निञ चाहै \nछी।' 'ई के हेन िजनगी अिछ! मरने बेसी नीक' आिद। Ĥकाशक लाली मंगतू पर के िन्ġत। मंगतू नींने मे उिठ क' \nबैिस जाइत अिछ आ अलसाएल नजिर स' अपना के देखैत अिछ। जेना-जेना ओ अपना के देखैत अिछ, तेना-\nतेना ओकर आँिख स' नींद गायब भेल जाइत अिछ आ ओिह स्थान पर आƱयर् भर' लागैत छै ।)  \nमंगतू :   अरे, ई की? हमर हाथ? आ पैर सेहो?.. जेना जमीन स' बीया फू िट रहल अिछ - सुंदर, कोमल, नरम.. ई \nके हेन चमत्कार! भगवान, अहाँ सचमुच कृ पालु छी..  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \n(शनै: शनै: मंगतू मंच पर पूणर् व्यिƠक रूप मे ठाढ़ भ' जाइत अिछ।) \nहम.. हम एक गोट पूरा-पूरा आदमी, दुनू हाथ, दुनू गोर.. पितयाऊ की निञ पितयाऊ। (अपने बांिह मे िबठु आ \nकटैत) निञ, पितयाएबला गप्प निञ छै । (फ़े र अपने स') िकयैक निञ छै? हमर हाथ गोर घुिर आएलए हमरा \nलग, त' अइ मे निञ पितयाएबला गप्प की भेलै?  आब हम अपन हैिसयत बदिल सकै छी.. नीक समांग़ बिन \nसकै छी। भीख माँगब .... ई गिहर्त कमर् स' हमरा मुिƠ भेंिट जाएत.. भेटत की.. भेिट गेल! हे.. ई िलय'.. \nछोड़लहुँ हम भीख माँगब.. (हँसैत अिछ।) आई स', एखिन स'। आब हमरा अई िजनगी स' कोनो िसकाइत निञ \n।  \n(िकलिक उठै त अिछ। झुनमा ओकर आवाज सुिन उठै त अिछ। मंगतू के अई रूप मे पािब क' हैरान रिह \nजाइत अिछ। मंगतू कनखी मािर क' खुशी Ĥकट करैत अिछ।) \nझुनमा :  ई जादू छै । \nमंगतू :   ऊँ हूँ! सच। \nझुनमा :  भइए निञ सकै छै । ई जरूर कोनो जादू छै अथवा नैना -जोिगन। \nमंगतू :   अहँ! एकदम सच। छू िब के देख।  \n(झुनमा ओकरा छु बै छै । अपन आँिख मलैत छै, फे र छु बै छै ।) \nझुनमा :  हँ, बुझा त' रहलए सचे सन! जौं ई सच छै, त' गुरू , कहू, आब की इरादा? \nमंगतू :   इरादा? अरे, आब त' हम खुजल आसमानक मुƠ पंछी छी। (गबैत अिछ) \n'पंछी बनू उड़ती िफरूँ मस्त गगन में  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nआज मैं आजाद हूँ दुिनया के चमन में' \nझुनमा :  एतेक आजाद निञ छें , जतेक बूझै छें । \nमंगतू :   माने?.. जीवन एतेक सुंदर भ' सकै छै, हम त' ई सोचबो निञ के ने छलहँ◌ु। देख, ई रोक बƣी.. \nबिरसातक पािन मे के हेन सतरंगी िकरण छोड़ैत अिछ। ई चाकर रो, एखन शांत अिछ - िभनसर होइत होइत \nकतेक जगिजयार भ' जाइ छै.. (गबैत अिछ) 'ई सहर बहुत हसीन है।' (आगाँ बढ़ैत अिछ।) \nझुनमा :  कत' जा रहल छें । \nमंगतू :   पता निञ। हम त' खाली बूझ' चाहै छी, ई पूरा-पूरा देहक सुख उठाब' चाहै छी। भगवान, हम अहाँ के \nकएक बेर गािर पढलहुँ। आई अहाँ के धनबाद दइ छी। हमरा माफी द' िदय'.. (आओर तेजी स' चलैत अिछ) की \nकरब! लोक आओर जहन दुखी होइ छै, अिहना बाजै छै.. (खूब तेज-तेज चलैत अिछ।) \nझुनमा :  रौ, हवाइ जहाज जकाँ िकयैक उड़ल जा रहल छें ? \nमंगतू :   चल, चल (गबैत अिछ) 'दो दीवाने शहर में, रात मे या दोपहर में, आबो दाना ढँ◌ूढ़ते हैं, इस आिशयाना \nढँ◌ूढ़ते है।'  \nझुनमा :  रौ, हम थािक गेलहूँ। गमे - गमे चल। \nमंगतू :   हमर त' मोन भ' रहलए जे हम ई पूरा-पूरा धरती मािप ली, बामन भगवान जकाँ.. पूरा संसार के अपन \nअंकबािर मे भिर ली.. खूब िचकिर-िचकिर के गाबी -  \n         'आज मदहोश हुआ जाए रे, मेरा मन, मेरा मन, मेरा मन। \n         शरारत करने को ललचाए रे, मेरा मन, मेरा मन, मेरा मन।'  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nझुनमा :  (ेराइत) मंगतू, एना सनकाह - बताह जकाँ निञ कर। हमरा र होइए।  \nमंगतू :   झुनमा, हमरा आइ के हेन लािग रहलए, बूझल छौ?  \nझुनमा :  .. .. \nमंगतू :   आई हमरा मोन मे एकटा कामना, एक गोट इच्छाक मूितर् बिन रहलए.. Ĥेमक नरम अनुभूित.. आइए.. \nएखने.. लािग रहलए जे कोनो नरम, नाजुक अंचरा मे अपन मुंह तोिप ली.. ओकर Ĥेम भरल स्पशर् हमर के श, \nदेहक रग-रग मे पहुँचए आ अमृतक समुन्दर मे गहीर, खूब गहीर ल' जाए.. जत' Ĥेम स' भरल संसार \nहएत..िकयैक भ' रहल अिछ एना?  \nझुनमा :  भ' गेल ई आिमर खान.. आब गाओत 'आती क्या खंाला!'   \nमंगतू :   Ĥेमक लालसा अई स' पिहने निञ भेल छल किहयो! झुनमा, सुन, तोहर भौजी.. (कनेक लजाइत अिछ) \nझुनमा :  भेल आब ई सलमान खान (गाबैत अिछ) \nतेरे िबना, तेरे िबना.. \n(मंगतू आगॉं बढ़ैत अिछ.. पाछू -पाछू  झुनमा सेहो..) \nमंगतू :   देख, ई Įमक जीबैत रूप.. मेहनित स' लोक एतेक ने थािक जाइत छै जे.. ओ कहबी छै ने जे 'नींन \nनिञ जानै टू टल खाट।' हमहू.. एकरे आओर जकाँ खटब.. एतेक जे बस, खिसते फोंफ काटब शुरू। (फोंफ काटैत \nअिछ।)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nझुनमा :  मुदा तों काज की करबें रे! के देतौ काज तोरा? लूिल्ह-नांगिड़. मंगतुआ के सभ िकओ जनैत छै.. मुदा \nआजुक ई नमगर, सोहनगर िरितक रोसन के काज के देतौ? जास्ती स' जास्ती उपदेस देतौ, जािह स' पेट चलतौ \nनिञ। \n(फोंफ काटबाक नकल करैत मंगतू एकदम स' चेहाइत अिछ। फोंफ बीचिह मे रूिक जाइत अिछ। मुंहक \nचमक, खुशी िबला जाइत अिछ।) \nमंगतू :   ऐं? की करब हम? (हँसैत अिछ।) एकदम सही पकड़लें तों.. की करब हम?.. निञ, की क' सकै छी हम? \n..रौ, तोंही बाज ने, की क' सकै छी हम? \nझुनमा :  खाली भीख माँिग सकै छें । सेहो लोथ-नांगर भ' क! एहेन मुस्टंा भ' क' निञ । \nमंगतू :   एह! एना निञ बाज । एतेक िदन बाद हमरा ई सनेस भेटलए, ओकरा.. (हठात ओकर गदर्िन पकिड़ \nलेइत छै ।) फे र जुिन बिजहें ई.. रौ तों त' चािर हाथ-गोर बाला आदमी भेलैं। तो की बूझबें लोथक पीर। \nझुनमा :  (गदर्िन छोड़बैत) त' कलक्टरी कर। ाक्टरी कर। हम तोहर चपरासी, कं पोर बन' लेल तेयार छी। \nमंगतू :   तों हमर हौसला बढ़ेबाक बदले ओकरा खसा रहल छें । हमरा लग िĒी अिछ जे.. \nझुनमा :  त' कोनो धंधा क' ले.. िकरानाक दोकान, कपड़ाक दोकान.. िकछु ओ.. हमरा अपना दोकान पर रािख \nिलहें। \nमंगतू :   िकयैक मजाक क' रहल छें.. धंधा शुरू कर' लेल पूँजी चाही.. तों मदित की करबें, उन्टे.. चिल जो हमरा \nलग स'.. \nझुनमा :  जाइ छी, जाइ छी। कािल्ह फे र एबौ। अई बेर िसंघाड़ा खुअिबहें..  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \n(जाए लागै छै । बीच-बीच मे मुिड़-मुिड़ क' देखै छै जे मंगतू ओकरा बजा िलयए। मंगतू ओकरा िदस ध्यान \nनिञ देइत अिछ। ई देिख ओ अपने स' एक कोन्टा में ठाढ़ भ' जाइत अिछ आ मंगतू के देखैत अिछ..)  \nमंगतू :   (जेना फे र अपना धुन मे) एह! एतेक सोहनगर समय। भोर भ' रहल छै..। हे, ई सुनू, पाखीक स्वर। \nभोरक मंद- मंद बेयार। हे देिखयौ, ई सूतल अिछ। एक उठल िक सभ िकओ उिठ जाएत.. बिल्क, देिखयौ, \nजनीजात सभ त' उिठयो गेलीह। ओ ओम्हर चूिल्ह सुनगा रहल छै.. एम्हर ई अपना बच्चा के दूध िपया रहल \nछै.. आ ओकरा देिखयौ, ऊ चाहक पािन सेहो चढ़ा देलकै.. ओम्हर एकटा बच्चा माय के देिख मुिस्कया रहल \nअिछ.. कतेक सोहनगर छै.. पाजेबक छु न-छु न जकाँ िजनगी छनिक रहल अिछ.. मंगतू.. रौ.. िहम्मत जुिन \nहािर.. काज भेटतौ तोरा.. धैरज धर.. \n(ओ ई सभ बािजए रहल अिछ िक पाछू  स' बम फ़ु टबाक भयंकर आवाज़ होइत छै । पलखितए मे रोआ- \nकन्निट, भागा दौड़ी मिच जाइत अिछ। मंगतू िकछु  निञ बूझला सन्ते अकबकायल ओिह ठां ठाढेक ठाढ \nरिह जाइत अिछ। िदग्ħिमत भेल ऊ चारू िदस देखैत अिछ, फे र माज़रा सभ बूझ' मे अिबतही िचकर' लागैत \nअिछ..) \nमंगतू :   अरे, ई की भेलै.. ऊ दूध िपयबैत माय! .... बच्चा ओकरा हाथ स' .... एतेक दूर खिस ..... आ ओ अपने \nगेंद जकाँ.. माथ फािट गेलै.. ओ, ओ चूिल्ह सुनगबैत Ƹी.. ओकर त' हाथे-गोर उिड़ .. अरे, ई िनिचन्त सूतल \nलोक सभ.. कागज-पƣर, खढ -पात जकाँ उिड़या.. (िचकरैत अिछ) रौ, .. रौ रछसबा सभ.. जल्लाद, कसाइया सभ.. \nरौ, िजनगीक एक गोट साँस त' द' निञ सकै छें , मुदा.. िकयैक छीन रहल छें हमर िजनगी? िकयैक लोथ बना \nरहल छें हमरा? हमर अपराध की? \n(पाŶवर् स' ध्विन.. जन्म लेबक अपराध के ने छें तों सभ.. आब भोग।)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \n(चीख-पुकार एखनो मचल छै । मंगतू असहाय सन ठाढ़ अिछ.. हठात ओकर कान में जोरदार आवाज अबैत \nछै 'भाग रौ, बम.. भाग, जान बचो.. भाग रौ.. ' (भीड़क भागबाक ध्विन। मंगतू, सेहो िबनु िकछु  बूझने \nबदहवास िचकरैत भाग' लागैत अिछ.. 'भाग रौ, बम.. भाग, जान बचेबाक छौ त' भाग.. भाग रौ.. ' रसे- रसे \nअई भगदि. मे सभटा पाğ सिम्मिलत भ' जाइत छिथ.. सभ िचकिर. रहल छिथ.. 'भागू, जान बचाऊ.. भाग \nरौ.. भाग.. ' रसे- रसे स्वर शांत होइत अिछ.. सभटा चिरğ एक-दोसराक हाथ पकड़ने मंचक एकदम \nअĒभाग मे ठाढ़ भ' जाइत छिथ। समवेत स्वर मे सभ बाजैत छिथ।)  \nसमवेत स्वर :       हुअए खाहे युƦक िवभीिषका \nवा खूनक बाजार गमर् \nमुदा निञ थाक' बला, हार' बला \nहम! ओ परम िपता, \nओ काल.. \nअहीं सं', हँ, अहीं स' अिछ टक्कर हमर.. \nहम खसब, लड़ब, मरब,  \nमुदा फे र ठाढ़ भ' उठब \nसािठ हजार सगर-पुğक भाँित \nई संसार खल अिछ, कामी अिछ, \nदुƴ अिछ, िपशाच अिछ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nमुदा तइयो छै अई मे जीवनक आभा \nजे अिछ सत्यो स' बिढ़ क' सत्य.. \nिशवो स' बिढ़ क' िशव \nअमरो स' अमर \nसुंदरतो स' सुंदर.. \nजीवन, निञ अिछ एतेक सस्त \nजे िबछिल जाए  \nमुट्ठी मे बंद बालु जकाँ  \nहम जीयब, आ पारब रेघ \nकालोक सम्मुख \nललकारब मौत के  \nबढ़ब िवजय पथ पर \nरचब िनत नवीन अिभयान  \nिनत नवीन िवहान \nिनत नवीन िवतान  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \n(अंितम पंिƠ बाजैत-बाजैत सभ िकओ आधा-आधा िहस्सा मे बॅंिटक' मंचक दुनू ओर ठाढ़ भ' जाइत छिथ। Ĥकाश \nमंगतू पर.. ओ अपन पिहल िस्थित मे अिछ.. आ िनन्न मे बड़बड़ क' रहल अिछ.. 'भाग रौ, बम.. भाग, जान \nबचेबाक छौ त' भाग.. भाग रौ.. ' । ओ नींने मे एम्हर स' ओम्हर भागबाक Ĥयास क' रहल अिछ। सभ पाğ वृƣाकार \nमे ओकरा घेर लेइत अिछ। फे र सभ एक दोसराक हाथ पकिड़ पाछू  िदस झुकै त अिछ, जािह स' एकटा मानव-पुष्पक \nिनमार्ण होबैत अिछ.. सभ किवताक अंितम चार पंिƠ बािज रहल छिथ.. 'बढ़ब िवजय- पथ पर, रचब िनत नवीन \nअिभयान.. ' बाजैत-बाजैत सभटा पाğ ĥीज भ' जाइत छिथ। परदा खसैत अिछ।) \n  \n (समाƯ) \n \nडॉ. देवशंकर नवीन (१९६२- ), ओ ना मा सी (गī-पī िमि®त िहन्दी-मैिथलीक ÿारिम्भक सजर्ना), चानन-काजर (मैिथली किवता संúह), आधुिनक (मैिथली) सािहत्यक \nपिरŀÔय, गीितकाÓय के  łप मे िवīापित पदावली, राजकमल चौधरी का रचनाकमर् (आलोचना), जमाना बदल गया, सोना बाबू का यार, पहचान (िहन्दी कहानी), अिभधा (िहन्दी \nकिवता-संúह), हाथी चलए बजार (कथा-संúह)। \nसम्पादन: ÿितिनिध कहािनयाँ: राजकमल चौधरी, अिČÖनान एवं अन्य उपन्यास (राजकमल चौधरी), पत्थर के  नीचे दबे हुए हाथ (राजकमल की कहािनयाँ), िविचýा (राजकमल \nचौधरी की अÿकािशत किवताएँ), साँझक गाछ (राजकमल चौधरी की मैिथली कहािनयाँ), राजकमल चौधरी की चुनी हुई कहािनयाँ, बन्द कमरे मे कāगाह (राजकमल की कहािनयाँ), \nशवयाýा के  बाद देहशुिĦ, ऑिडट िरपोटर् (राजकमल चौधरी की किवताएँ), बफर् और सफे द कā पर एक फू ल, उ°र आधुिनकता कु छ िवचार, सĩाव िमशन (पिýका)क िकिछ अंकक \nसम्पादन, उदाहरण (मैिथली कथा संúह संपादन)। \nबटु आमे िबहािड़ आ िबड़Ⱦ \n(राजकमल चौधरीक उपन्यास) \nसुशीलाजी जें िक आिथर्क रूप ें समृƨ आ िनिƱन्त छिथ, आकषर्क \nपिरधान पिहरबाक क्षमता आ उन्मादक देहक स्वािमनी छिथ, आइ भुवनजी, कािल्ह \nकमलजी, परसू के ओ आओर... रंग-िवरंगक स्वादमे मस्त रहै छिथ। सभा-सोसाइटीमे,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nबुिƨजीवी लोकिनक बीचमे अपन उपिस्थित बनौने राखए चाहै छिथ, ĤितिƵत आ \nिवƮान लोकिनक नयनतारा बनल रहए चाहै छिथ, तें ज्ञान निहओ रहैत सािहत्य, \nकला, संस्कृ ित आ िमिथला-मैिथलीक Ĥगितगामी आन्दोलनसँ जुड़ल रहए चाहै \nछिथ; स्वस्थ आ सम्पूणर् पुरुषक सािन्नध्य हुनका लेल बड़ पैघ बात िथक। मिदरतम \nमुस्कान, भू ्र-भंिगमा, रित-सुरितक Ĥभावें िवƮत जनक आँिखमे बसल रहब हुनकर \nनेत छिन (पृ. 39-40)। सुशीलाक राित आ िनमर्लाक राि◌तमे इएह अन्तर अिछ आ \nइएह समानता।...वस्तुतः सुशीला आ िनमर्ला, दुनू दू वगर् Ƹा◌ी छिथ। एक गोटे Ĥाण \nरक्षा लेल, नोन-रोटी लेल, अपन आ पिरवारक क्षुधा मेटएबा लेल, स्वयं िनष्काम \nबिन दोसरक कामोƣेजना शान्त करबाक साधन बनै छिथ; दोसरक यौन-िपपासाक \nशमन करै छिथ; तँ दोसर यौन-िपपासासँ व्याकु ल भेल दोसराकें पीिब जएबा लेल \nउताहुल रहै छिथ; िनत नव-नव माछ पर जाल फे कै छिथ।--िनमर्ला जी छिथ \nसभा-सोसाइटीक Ĥेिमका। पुरुख-समाजमे गेला िबना नीक निह लगै छिन। मैिथल \nसिमितक Ʈारा ई भुवनजीक सम्पकर्मे अएलीह, आ भुवनजीक Ʈारा मैिथल सिमितक \nसम्पकर्मे। आ भुवनजी िहनका अपनामे लपेट लेलिथन। िनमर्लाजीकें ई गप्प अध ् \n◌ालाह निह लगलिन। आब त’ सौंसे समाजकें बूझल छै जो ओ भुवन जीक Ĥेयसी \nछिथ। हेम बाबूकें सेहो बूझल छिन। हेम बाबूक जमायकें सेहो खबिर छिन। ओ \nबेचारा तँ लाजें कलकƣा अिबतो निहएँ...(आन्दोलन/पृ. 39)। \nिवचारणीय िवषय इहो िथक जे अथार्भावे टा मानव जीवनक मूल समस्या \nनिह होइत अिछ। यौन-तृिƯ लेल िववाहेटासँ िनिƱन्त निह भेल जा सकै त अिछ। \nिनमर्लाजी तकरिह उदाहरण िथकीह, हुनका सन िबआहिल Ƹा◌ी; िवधुर िपता आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nपरदेशी पितक संयुƠ कमाइ पर एकछğा अिधकार रखिनहािर Ƹा◌ीक ई आचरण कथी \nलेल? \nनीलूक चिरğा अपेक्षाकृ त बेसी व्याख्येय आ िवƲेषणपरक अिछ। ओ \nअनाथ छिथ, मुदा भुवनजी सन िनिवƴ व्यिƠक छğाछायामे लालन-पालन भेलिन। \nजन्मिहसँ महानगरमे छिथ, मुदा महानगरीय अपसंस्कृ ितक असिर हुनकर आचरण \nपर निह छिन। मैिथल संस्कार आ सभ्यतासँ पिरपूणर् छिथ। वाक्चातुयर्, साहस, \nशालीनता, Ĥगितकामना, रूिढ़ ġोहसँ सम्पन्न तेरह-चैदह बखर्क िकशोरी छिथ। \nअितिथ सत्कारमे पटु, काँचिह उĨमे लोक-समाज आ देश-दुिनयाँकें िचन्हबाक \nक्षमतासँ पिरपूणर्, कोनहुँ पिरिस्थितमे कोनहुँ व्यिƠक समक्ष अपन बात िनरतासँ \nरखबाक स्पƴता छिन। िवष्णुदेव ठाकु रकें ठाँय-पठाँय लोफर किह देलिन (पृ. 16)। \nनीलू भावुक छिथ, कमलजीकें कमल भैया एिह लेल निह कहती जे हुनकर \nएकटा कमल भैया टी.बी. रोगसँ मिर गेलिन (पृ. 22-33)। कमलजीक जेबी आ \nमनीबेग टेबैत रहै छिथ, छोट हेबाक अिधकार मँगै छिथ (पृ. 32)। घरमे एकाकी \nजीवन व्यतीत करैत अकच्छ छिथ आ कमलजीकें कहै छिथ जे अहाँकें तँ हमरा िदश \nतकबाक पलखित निह होइए (पृ. 47-48)। िनमर्लासँ कमलजीक हेम-क्षेम नीलूकें  \nनीक नइं लगै छिन (पृ. 48)। कमलजीसँ नीलूक हेम-क्षेम भुवनजीकें सन्देहास्पद \nलगै छिन (पृ. 49)। कमलजी नीलूक करतब पर संशिकत रहै छिथ (पृ. 48)। \nनीलूकें होइत रहै छिन जे ओ िदन राित कमलजी लग बैसल रहिथ। राित कए \nअƨर्नग्न अवस्थामे कमलजीक ओछाओन धिर पहुँच जाइ छिथ (पृ. 50-51)। \nसम्पूणर् कथामे नीलूक करतबकें एकटा ‘पाठ’ बूिझ जँ एिह पर िवचार-िवमशर् हो, तँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nसब िकछु  झलफल बुझाइत अिछ। कमलजी आ भुवनजीक शंका, नीलूक ईŷया, \nबिहन-भाइक सम्बोधन, यौन-िपपासाक दैिहक आवश्यकता अथवा मनोवेग-उƮेग \nअथवा काम-युƨ लेल उन्मािदत योƨा, आन्हर राक्षस...सब िकछु  गड् मड् भ’ \nजाइत अिछ। कखनहुँ त’ मानवीय मनोवेगक सहजात चिरğा लगैत अिछ कखनहुँ \nघनघोर रहस्यमय। सवर्गुण सम्पन्न िकशोरी नीलूक यौनोन्माद हुनका समस्त नैितकता, \nमयार्दा, वजर्ना आ सम्बन्ध-सम्बोधनक सीमासँ मुƠ क’ दै छिन। मनौन लेल \nिघिघयाइत कमलजीक समस्त Ĥस्तावकें नकारैत साफे-साफ कहै छिथ जे लोक िकछु  \nकहए, हमरा नइं रहल जाइए, अहाँ हमरासँ िववाह क’ िलअ’ (पृ. 51)। मनोवेग आ \nकामोƣेजनाक खौंतकें एिह उपन्यासमे मानवीय Ĥवृिƣक रूपम े जतेक स्पƴता आ \nवैिवध्यसँ व्याख्याितत कएल गेल अिछ, तािहसँ Ĥमािणत होइत अिछ जे सƣे \nयौनोन्मादमे गाय धिर बािघन भ’ जाइत अिछ। स्थािपत मयार्दाक अधीन तृिƯक \nबाट साफ भेल तँ भेल, निह भेल तँ उƮेग लेल कोनहुँ सीमा, कोनहुँ मयार्दाक \nअनुपालन काम्य निह िथक। समस्त नायक-नाियका एवं सहयोगी पाğाक जीवन-ĤिĐया, \nरहन-सहन आिदक वणर्न एतए अत्यन्त स्वाभािवक ढंगें भेल अिछ। \nएकटा गौण Ƹा◌ी पाğा छिथ कमलजीक भौजी। कमलजी अपन Ĥवासक \nĮेय िहनके दै छिथ। भौजी कहलकिन--गामक जीवन अहाँकें सहल निह जाएत। \nसहलो जाएत तँ... गामक लोक िनन्दा करत। कहत, घरमे िवधवा भौजी छिथन, तें \nई नौकरी छोिड़ गाममे बैसल अिछ...(पृ. 13)। अइ वƠव्यमे सेहो मानवीय वृिƣक \nसहज आशंका अिछ--समाजक मोनमे संशय हेबाक आशंका, अपने मोनक सम्भावना \nपर आशंका, कमलजीक धारणा पर आशंका...। आिग आ ख’ढ़ एक ठाँ रहत,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nजािन निह किहआ की भ’ जाएत! ‘भौजी’ मैिथल समाजक अथवा मैिथल नारीक \nिविचğा उदाहरण िथकीह। जीवनक भार, सन्तानक भार, मयार्दाक भार, देहक भार, \nसमाजवृन्दक मोनमे उठै त कल्पनाक भार... िमिथलाक कोनो िवधवा Ƹा◌ीक जीवन \nकोन तरहें, तरुआिरक धार पर चलबा लेल िववश रहैत अिछ, तकरा उपन्यासकार \nमाğा एक वƠव्यमे स्पƴ क’ देने छिथ। \nसम्पूणर् सृिƴमे दू टा अिभकरण महत्वपूणर् अिछ -- एकटा समाज व्यवस्था, जािहमे \nराजनीित, समाजनीित, अथर्नीित, मूल्यनीित आिदक मयार्दा, कानून-कायदा आ \nसीमा शतर् अबैत अिछ; आ जकर Ĥितिनिधत्व अइ उपन्यासमे मैिथल सिमित Ʈारा \nचलाओल आन्दोलन िथक। एिह आन्दोलनमे सब िकओ अपन-अपन पैरुख-Ĥितभाक \nअनुकू ल अपन-अपन महत्व सािबत करए चाहै छिथ, स’क भिर जे क’ पबै छिथ, \nकरै छिथ, तृƯ अथवा कु िण्ठत होइ छिथ; िनन्दा-िशकायत, च’र-चुगलखोरी, ईŷया-Ʈेषमे \nिलƯ रहै छिथ। अपन हैिसयत लेल हरदम अत्यानुमान आ अदना लेल न्यूनानुमानक \nधारणासँ Ēस्त रहै छिथ। मैिथल सिमितक िĐया-कलापकें जँ Ĥतीक अथर्मे ली तँ \nसम्पूणर् भारतीय समाज व्यवस्थाक गुण-सूğा एिहमे भेिट सकै त अिछ। दोसर अिभकरण \nिथक मानवीय मनोवेगक सन्धान व्यवस्था। सत्य तँ ई िथक जे एकर कोनो व्यवस्था \nनिह होइत अिछ, कोनो स्थािपत आ शाƳत व्यवस्थासँ ई संचािलत निह होइत \nअिछ। व्यिƠ-व्यिƠक क्षण िवशेषक मनोवेग अलग-अलग व्यवस्था िवधान िनिमर्त \nकरैत अिछ। रोटी, सेक्स, सुरक्षाक आवश्यकता पूर कर’ लेल कखन कोन व्यिƠ \nकी करत, तकर पूवार्नुमान असम्भव अिछ। कै क कोिटक Ƹा◌ी पुरुषक मनोवेगक \nिवƲेषण आ िचğाणसँ एिह उपन्यासकें जािह तरहें समृƨ कएल गेल अिछ; से  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nिववेकशील रचना पाठ ĤिĐयाक माँग करैत अिछ। तािह आधार पर ई कहबामे \nकोनो संकोच निह हेबाक चाही जे भारतीय नागिरकक जीवन-व्यवस्थाकें गम्भीरतासँ \nरेखांिकत करबा लेल ई छोट सन वृतान्तक कथा, भारतीय सािहत्यक अपूवर् िनिध \nिथक, िनदिशर्का िथक। \nतुलनात्मक रूप ें देखी तँ आिदकथाक देवकान्त आ आन्दोलनक कमलजीमे िवराट \nअन्तर अिछ। देवकान्त मयार्दा आ मनोवेगमे सामंजस्य स्थािपत निह क’ पबै छिथ। \nदुनू िस्थितक संघषर्क ज्वालामे स्वयंकें भस्म करैत रहै छिथ। मुदा कमलजी बेसी \nसहज छिथ। नैितकता आ मयार्दाक रक्षा करबामे कतहु कोनो हूसल ेग निह उठबै \nछिथ; काम-तृिƯ हेतु समिपर्त नीलूकें अपना कोठलीसँ आपस तँ क’ दै छिथ, मुदा \nमनोवेगकें मािर कए अपनाकें Ĥतािरत निह करै छिथ। चल जाइ छिथ राित \nबेच’बाली सुशीला नामधारी Ƹा◌ीक खाट पर। ई दीगर बात िथक जे ओतएसँ दोसर \nमनोवेग बेसािह अनै छिथ।... दुनू नायकक दू पिरदृश्य, दू जीवन, दू बाट, दू सीमा \nअिछ। आन्दोलन, जीवन-संĒाममे तल्लीन मैिथल नागिरकक चािरिğक िवƲेषण, \nसामािजक-राजनीितक पयर्विस्थितक कोलाज िथक, वृƣान्त िथक; तँ आिदकथा \nसामन्ती संस्कारक कोिखमे पुिष्पत-िवकिसत िवकृ ित आ मानवेतर भाषा, व्यवहार, \nव्यवस्थािदक कु ित्सत स्वरूपक गाथा। आन्दोलनक नीलूक उन्माद वयसोिचत आचरण \nिथक, अजोह वयसक एकटा कन्याक क्षिणक उƮेग िथक; ओिहमे ने तँ दुतरफा \nĤेमादशर्क कोनो रूपाकृ ित अिछ, ने वासनात्मक भूखक कोनो िनयोिजत अवधारणा। \nओिहमे कोनो स्वस्थ, सुिवचािरत सोच आ दूरगामी िचन्तनशीलताक कोनो आशा \nनिह कएल जा सकै अिछ; सम्भवतः तें ओकरा बुझ-सुझा क’ बाट धराएब आसान  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nछल। मुदा आिदकथाक सुशीला पिरपक्व, Ĥौढ़ आ Ĥगल्भ Ƹा◌ी छिथ। कु लीन \nघरानाक एिह िववािहत आ अतृƯकामा नाियकासँ िहनकर स्वस्थ मानिसकता, तीĭ \nमनोवेग आ ठोस िनणर्यक उमेद कएल जा सकै त अिछ। िहनकर Ĥेम िनवेदनकें  \nनकारल जा सकै अिछ, ितरस्कृ त कएल जा सकै अिछ, िहनका बुझाओल निह जा \nसकै अिछ। नीलूक उन्माद भेल लुƣी, जकरा सुनगैसँ पूवर्िह िमझाओल गेल; मुदा \nसुशीलाक उन्माद भेल दावानल, ओकर िमझाएब असम्भव अिछ, ओकर तृिƯ \nआवश्यक अिछ, ओिहसँ धाह उठब उिचत अिछ। दोसर बात ई जे नीलूक उƮेग \nएसगर उठल दोसर िमझौलक; मुदा सुशीलाक उƮेग जखनिह उठल, देवकान्तक \nउƮेगसँ घी-बसात पबैत गेल। दावानल बिन गेल...। दुनू उपन्यासक दू पिरदृश्य \nअिछ, दू पयर्विस्थित अिछ...। तथािप लेखकक जीवन-दृिƴक अन्तधार्रा सब ठाँ \nव्याƯ अिछ। दू उपन्यासक दू पिरदृश्य आ दू पयर्विस्थितक नायक छिथ--कमलजी \nआ देवकान्त। मुदा सब िकछु  िभन्न रहलाक बादहु नायकक स्वभावमे एतबा साम्य \nछिन जे कमलजीक नजिरमे चाह-का◌फीमे दूध, चीनी िमलाएब ओकर कौमायर् नƴ \nकरब िथक (आन्दोलन/पृ. 43) दोसर िदश िबना दूध-चीनीक चाह पीब देवकान्तक \nĤवृिƣ भ’ गेल छिन (आिदकथा/पृ. 37)। सामान्य अथर्मे त’ ई अत्यन्त सरलीकृ त \nआ चलताउ वाक्य लगैत अिछ, मुदा गम्भीरतापूवर्क िवचार कएला पर, Ĥतीक \nअथर्मे वस्तु आ िवचारक मौिलकता बनौने रखबाक, ओकर दोषादोष संग ओकरा \nĒहण करबाक ईमानदारी िथक। \nिवƮान लोकिन तँ मािनते छिथ, पाठकीय दृिƴकोणसँ सेहो ई Ĥमािणत भ’ चुकल \nअिछ, जे कथोकथन आ वातार्लापसँ कोनहुँ कथाकृ ितमे नाटकीयता आ जीवन्तता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nअबैत अिछ। उपन्यासक िस्थितमे तँ ई सवार्िधक Ĥभावी होइत अिछ। कथा िवस्तार \nआ घटना िवकासमे कथोकथन जते बेसी हो, उपन्यास ओतबे जीवन्त हएत। एतबा \nधिर अवश्य जे कथोपकथनक सम्वाद, भाषण निह भ’ जाए, से भेलासँ उपन्यासक \nरोचकता आ Ĥभाव आहत होइत अिछ। हमरा जनैत ओ उपन्यास सवार्िधक रोचक \nआ Ĥभावकारी होइत अिछ, जकर पाğा आपसमे बेसी काल गप-शप करैत कथाकें  \nगित दैत अिछ। उपन्यासकारकें कथाभूिममे जते कम जाए पड़िन, Ĥभाव तते बेसी \nĤबल हएत। मुदा ई गप-शप लƨर निह हो, से ध्यान राख’क िथक। सम्वादमे \nपाğाक मनोभाव आ आचरणक संके त हो। अथार्त ् नाटकीय शैलीक उपन्यास \nिलखब एकटा पैघ जोिखमक काज िथक, जे उपन्यासकें संिक्षƯ, दीƯ, रोचक आ \nĤभावकारी बनबैत अिछ। ओना एकटा िवकराल जोिखम संग लागल रहैत अिछ -- \nकौशलमे कनेको चूक भेल तँ सब गुर गोबर। \nएिह मािमलामे राजकमल चैधरीक दुनू उपन्यास--आन्दोलन, आिदकथा-- \nĤभूत सफल उपन्यास िथक। दू िभन्न िवषय, दू िभन्न मनोभावक उपन्यासमे \nकथानककें िवस्तार दैत कथोपकथन, घटना िवशेषक पिरिस्थित आ वातावरण \nिनमार्णमे अपूवर् सफलता ĤाƯ के लक अिछ। पाğाक आवेग, Ĥेरणा, भावना, घटना \nिवशेष पर ओकर ĤितिĐया आ पारस्पिरक Ĥभावक झाँकी दुनू उपन्यासक कथोपकथनमे \nहरदम देखाइत रहैत अिछ। छोट-छोट वाक्य आ कथन खण्क कारणें ई Ĥभाव \nआओर रोचक भेल अिछ आ उपन्यासमे िनखार आएल अिछ। आन्दोलनमे सुशीला \nसन वेश्यासँ कमलजीक वातार्लाप(पृ. 38-39), िनमर्लाजीसँ भेंट-घाँटक मादे कमलजी \nआ नीलूक वातार्लाप(पृ. 48), भाषणक रूपम े देल गेल वƠव्यक अछै त सुदशर्नजीक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nिस्थित-िचğा िववरण(पृ. 51-53), अइ बातक Ĥमाण िथक जे छोट-छोट वातार्लापसँ \nकोना एकटा वेश्याक दारुण कथा, अथवा कोनो पुरुष िदश अनुरƠ एकटा \nयुवतीक दोसर Ƹा◌ीसँ ईŷयाभाव, अथवा कोनो अनैितक-अवांिछत घटनासँ कोनो \nयुवकक आĐोशक उƮेग स्पƴ होइत अिछ; आ कोन वैिशष्ट्यक संग तकर Ĥभाव \nपैत अिछ। \nआिदकथा यƭिप वणर्नात्मक शैलीमे िलखल गेल उपन्यास िथक तथािप \nवातार्लाप Ʈारा पाğाक मनोभाव आ चािरिğक वैिशष्ट्य एतए अंिकत अिछ। \nराजकमल चैधरीक कथालेखनक ई खास िविशƴता िथक, जकर समावेश अइ \nउपन्यासमे नीक जकाँ भेल अिछ। वातार्लापक पƱात एिह उपन्यासमे कतोक ठाम \nउपन्यासकार पाğाक िĐया, आवेग, मनोदशा आिद पर अपन िटप्पणी दैत आगू बढ़ै \nछिथ; मुदा से िटप्पणी अपन गसावक कारणें वातार्लापक संयोजक िबन्दु सािबत \nहोइत अिछ। Ĥथम भेंटक Ĥारिम्भक सम्वादमे सुशीला, देवकान्तसँ पूछब शुरुह करै \nछिथ जे--अहाँ जमीन्दार छी?... आ अन्त करै छिथ जे -- अप्पन घर त’ अहाँ हमरा \nसबकें द’ देलऊँ , अपने कतए सूतब?...(पृ.34-35)। अइ वातार्लापमे दुनूक अनुरिƠक \nसूêम िवƲेषण होइत नजिर अबैत अिछ। कोनो Ƹा◌ी-पुरुष एक दोसरा िदश कोना \nअनुरƠ होइ छिथ, अनुरिƠक उƫव कोना होइत अिछ, संके त कोना होइत अिछ, \nदू अपिरिचत व्यिƠक अपिरिचत संके तक जाँच परताल कोना होइत अिछ, दुनू \nआपसमे कोना खुजैत जाइत अिछ... आिदकथाक कथोपकथन एिह समस्त मनोभाव \nआ पिरिस्थितक वातार्लापक िविशƴ उदाहरण िथक। िवƲेषणात्मक शैलीमे िलखल \nगेल उपन्यासमे, पाğाक मनोिवƲेषणकं ◌े रेखांिकत करैबला कथोपकथन, अक्सर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nउपन्यासक Ĥभावकें उत्कषर् दैत अिछ आ उपन्यासकारक िवƲेषणात्मकताकें गित \nआ आलन दैत अिछ, से एतए भेल अिछ। जखन देवकान्तक माम अिनरुƨ बाबू \nदेवकान्तकें मातृकमे िकछु  िदन आओर रिह जेबाक आĒह करै छिथ, तखन सुशीला \nआ देवकान्तक Ĥेमािभव्यिƠ स्पƴ शब्दमे होइत रहैत अिछ, Ĥेिमकाक पितकें सेहो \nअथर् स्पƴ लगैत रहै छिन, मुदा Ĥेमक निह, मािम-भािगनक मयार्दापूणर् स्नेहक (पृ. \n67-68)। बहुअथर्क कथोपकथनक ई कौशल चमत्कृ त करैत अिछ। दैनिन्दनक \nबोली-बानी, भाषा-संस्कारकें तरािस कए रोचक कथोपकथन बनाएब पैघ कौशलक \nबात िथक। राजकमल चैधरीकें भाषा संरचनामे एिह तरहक चमत्कार उत्पन्न \nकरबाक महारत ĤाƯ छिन। \nकोनहुँ उपन्यासक कथाĐम, पाğाक आचरण आ करतब, िĐया-कलापक \nपिरणित तथा सामािजक ĤितिĐया आिदक Ĥभाव भावक पर तखनिह फिलत होइत \nअिछ, जखन ओकर िवƳसनीयता कायम भ’ सकए। िवƳसनीयता स्थािपत निह \nभेला पर कतोक बेर सत्यकथा, फू िस लगैत रहैत अिछ, आ तखन पाठक ओकरा \nिखस्सा-िपहानी बूिझ बहटािर दैत अिछ। एहना िस्थितमे सािहत्य-सृजनक मूल लêय \n--सामािजक पिरदृश्य संशोधन अथवा मानवीय व्यवस्थाक संस्थापनक पूितर् निह भ’ \nपबैत अिछ, ओहेन सािहत्य माğा मनोरंजन बिन कए रिह जाइत अिछ। मनोरंजन \nकथा सािहत्य लेल आवश्यक अवश्य अिछ, मुदा ओ साधन िथक, साध्य निह। \nकोनहुँ कथा सािहत्य लेल मनोरंजन एतबे अथर् रखैत अिछ, जे पाठक ओकरा \nआĮयमे रचनासँ आƭोपान्त जुड़ल रहए। कथा सािहत्यक असल उƧेश्य समािƯक \nपƱात शुरुह होइत अिछ, जखन ओकर Ĥभाव भावकक मोनमे चलैत रहैत अिछ।.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \n..एिह िस्थित लेल कथाĐमक िवƳसनीयता Ĥमुख तत्व िथक। अिवƳसनीय \nकथासूğा कोनहुँ पाठकक चेतनाकें झकझोिड़ निह सकै त अिछ। तें हरेक घटनाĐम \nलेल, चिरğा िचğाण लेल, देश-काल-वातावरणक व्यविस्थत स्वरूपक िनरूपण आवश्यक \nअिछ। कोनहुँ पाğाक आचरण, करतब, मनोवेग, िĐया-कलाप, कथोपकथन आिदक \nस्वाभािवकता सुिनिƱत करबा लेल वातावरण, देश, काल आिदक औिचत्यक \nसूचना आवश्यक होइत अिछ। िनमर्लाजीक कामोन्माद, अनेक पुरुष संग \nघुमबा-िफरबाक Ĥवृिƣ कलकƣाक पिरवेशमे माğा चचार्क िवषय िथक, िमिथलाक \nकोनो गाममे ई घटना होइत, तँ आिग लािग जइतए। मुदा इंगलैण्-अमेिरकामे एहेन \nिकछु  निह होइतए। ठीक तिहना, नीलूक िववाह लेल हुनकर आĮयदाता ब’र तकै  \nछिथ, कमलजी संगे हेम-क्षेम देिख िचिन्तत होइ छिथ; मुदा पाƱात्य देशमे ई बात \nअĤासंिगक होइतए। एम.ए. पास युवक कमलजी िमिथलाक कोनो गाम, कोनो \nटोलमे ट्यूशनकें अपन जीिवका निह बना सिकतिथ। कतबो पढ़ल-िलखल होथु, \nकोनो युवती Ēामीण पिरवेशमे सभा-सोसाइटीमे उठब-बैसब निह क’ सिकतए। \nपाƱात्य संस्कृ ितमे अिनरुƨ बाबू कतबो उच्च कु लशीलक होइतिथ, कतबो \nसम्पिƣशाली होइतिथ, सुशीला सन उƧाम जवानीक Ƹा◌ी िबयािह क’ घर निह \nअिनतिथ; कदािचत अिबयो जैतिन तँ ओ कु लानन्द सन समवस्की युवकक मातृत्व \nनिह स्वीकािरतिथ, अपन यौन तुिƴ लेल कखनहुँ कोनो देवकान्त, अथवा कु लानन्दक \nबाँिह ध’ िलतिथ। कु लानन्दक Ƹा◌ी हुनकर अत्याचार निह सिहतिन; हिरनगरबालीक \nचैताली निह चिलतिन...। \nवातावरण िनमार्ण लेल सेहो आलोच्य समाजक सभ्यता, संस्कृ ित,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nआचार-िवचार, व्यवहार, रीित-िरवाज, वेश-भूषा, सामािजक पिरवेश भौगोिलक आबोहवा, \nĤाकृ ितक पिरिस्थित...सब िकछु  उƣरदायी होइत अिछ। कोन पिरवेश, कोन वातावरणसँ \nĤभािवत भ’ कए कोन कालमे आिदकथाक सोना मामी देवकान्त पर अनुरƠ होइ \nछिथ, रुƴ होइ छिथ; कोन रीित िरवाजक कारणें कु लानन्द संगे रहबा लेल िववश \nहोइ छिथ, कोन कारणें हुनकासँ घृणा होइ छिन, कखन आ िकऐ हफीम खा लै छिथ, \nहिरनगरवाली पर िकऐ तामस उठै छिन; आन्दोलनक नीलू कोन संस्कार आ \nसास्कृ ितक अनदानक कारणें कोन समयमे कमलजीक स्वागत करै छिथ, आदर करै \nछिथ, Ĥेम करए लगै छिथ, सवर्स्व अिपर्त करए चल जाइ छिथ; कोन समयमे \nिनमर्लाक शांितगीतक Ĥस्ताव अनगर्ल सािबत होइत अिछ; कोन पिरिस्थितमे \nआन्दोलनक सुशीला बनगाम बालीक शरणमे जाइ छिथ; िनमर्ला भुवनजीक संग \nछोिड़ कमलजी िदश लपकै छिथ... एिह समस्त Ĥưक उƣर देश-काल-वातावरणसँ \nदेल जाइत अिछ। कोनो घटना खास भौगोिलक पिरवेशक खास पिरिस्थित आ खास \nसमयमे घिटत भ’ कए अथर्वान अथवा अथर्हीन होइत अिछ। कोनहुँ पाğाक \nमनोदशा अथवा िĐया-कलाप स्थान-काल-पाğा आ वातावरणक अनुसार िस्थर आ \nपिरवŧतनशील होइत अिछ। उपन्यासक कथाĐममे एकर बड़ महत्व होइत अिछ। से \nराजकमल चैधरीक एिह दुनू उपन्यासमे सहजतासँ रूपाियत अिछ। \nिचğाकलासँ राजकमल चैधरीकें बड़ बेसी अनुराग रहलिन अिछ। कतोक \nबेर िमğा लोकिनकें पğा िलखैत अपन िकछु  धारणा िचğामे अिभव्यƠ के लिन अिछ, \nिकछु  किवता, िचğाक संग िलखने छिथ। इएह कारण िथक जे हुनकर कथा, किवता, \nउपन्यासमे कतोक ठाम पढ़बासँ बेसी कोनो मनोरम अथवा मािमर्क अथवा हृदय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nिवदारक पेंिटंग देखबाक अनुभव होइत रहैत अिछ, अथर्बहुल आ संके तबहुल पेंिटंग \nदेखबाक अनुभव -- शरदक पिवğा आकाशमे Ƴेत तनु चन्ġमा उगल छल। कती \nराित बीतल होएत, िकछु  ज्ञात निह। हमर मोन अपन गाम िदश भािग चलल। \nचरखा कािट कए गुजर करैबाली माइ, बदिरकाĮम-के दारनाथ-अमरनाथ जएबाक \nमनोरथ जकर पूर नइं भ’ सकलइ... आ हम दू बेर सुमेरु पवर्त आ ितब्बतक \nअिन्तम िसमान धिर भ’ आएल छी। हमर अĒज गामक हाई स्कू लमे गिणतक \nअध्यापक छलाह... अपन पेट कािट कए हमरा एम.ए. पास करौलिन... गाममे \nमहामारीक उत्पात भेल, टन्नसँ रिह गेलाह। आब िवधवा भौजी छिथ, सोन-सन \nहुनकर कन्या छिन आ चारू कात भूख, दिरġता, संĐामक बीमारी सभक जाल \nपसरल अिछ... भौजी हमरा संगें नइं रहै छिथ, समाजक भयसँ... आ हम िबआह नइं \nकरै छी... (आन्दोलन/पृ. 21)। \nएिह छोट सन िस्थित-िचğामे उपन्यासकार कै क बखर्क समय, कै क \nमनोभाव आ स्वप्नखण्क िवतान, कै क मनोवृिƣ आ व्यवस्था-मयार्दा-दाियत्वक \nबन्धन आ कै क िववशताक दारुण िवम्बनाकें जीवन्त क’ देने छिथ। एतेक छोट \nिचğामे िवराट पिरदृश्यक समावेश कोनो कलाकारक ĮेƵ कौशल आ गम्भीर \nजीवन-दृिƴक पिरचायक िथक। अिहना आिदकथा उपन्यासमे--अहाँ देवबाबूक संगें \nसुलतानगंजक जल-मिन्दर देख आउ। हम नइं जा सकब। कै कटा मोकदमाक \nकागज-पğा तैयार करबाक अिछ...।...सुलतानगंजमे गंगाक बीच धारामे अिछ Ĥिसƨ \nअजगैबीनाथ महादेवक Ĥाचीनतम मिन्दर।...भािगन आ मामी नाह िकराया क’ कए \nमिन्दर पर अएलाह। भोरक आठ-नौ बजल हएत। सूयर्क िकरण जाƧवीक जल पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nसतरंग िचğा बना रहल छल।...अकारणे िखलिखलाइत, सुशीला पुछलिथन--महादेवसँ \nकी वरदान मँगबैन?...की कहबैन? लाज िकऐ होइ’ए...?...तावत तीन-चािर टा \nपण्ा िहनका सबकें धनीक कु लशीलक दम्पित बूिझ कए संग भ’ गेलिन...(आिदकथा \nपृ. 44-46) ...िस्थित िचğाक एिह तरहक उत्कषर् चमत्कृ त करैत अिछ। शब्द, कथन, \nआ वाक्यांशक अथर् कै क परतमे कै क तरहक व्यंजना दैत रहैत अिछ। सन्तुिलत आ \nसंयिमत कौशलसँ देश-काल-वातावरणक िचğांकन सवर्था, सवर्दा कोनो रचनाकें  \nिवराट आ शाƳत सािबत करैत रहल अिछ, से राजकमल चैधरीक हरेक रचनामे \nभेटैत अिछ। \nवस्तुतः राजकमल चैधरी बहुिवधावादी रचनाकार छिथ। अंĒेजी आ \nबांग्लामे त’ सब िवधामे रचना निह के लिन मुदा मैिथली आ िहन्दीमे ओ सब िवध ् \n◌ा◌ामे रचना के लिन। िववेचक लोकिनमे बड़ बेसी िववाद अिछ, िकओ हुनका \nसफलतम किव, िकओ कथाकार, िकओ उपन्यासकार, िकओ िनबन्धकार मानै \nछिथ। हमरा जनैत, राजकमल चैधरीकें मूलतः किव मानिनहार लोकक धारणा ई \nरहैत हेतिन, जे हुनकर भाषा-िशल्प मूलतः किवताक िशल्प िथकिन। सम्पूणर् गƭ, \nएते धिर जे ायरी आ पğा धिरमे किवताक लय भरल रहैत अिछ। ई बात \nउिल्लिखत समस्त उदाहरणहुँसँ Ĥमािणत कएल जा सकै त अिछ। छोट सन वाक्य \nखण् िलिख कए िवराट व्यंजना िदश संके त क’ दै छिथ, आ तखनिहसँ पाठक/भावक \nदोहरी िवचार-व्यवस्था संग वेगमयी जलधारामे बहैत चल जाइत अिछ। जखनिह \nपाठक--भौजी (िवधवा) हमरासंगें निह रहै छिथ, समाजक भयसँ...अथवा...महादेवसँ \nकी...कहबैन?लाज िकऐ होइए...? ... सन उƨरण देखै छिथ, एक टा कथा ओ पढ़ैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nरहै छिथ, आ एक टा कथा हुनका भीतर सेहो जनमैत जाइत अिछ। दू कथाधाराक \nिवकास एक संग होइत जाइत अिछ, कखनहुँ समानान्तर, कखनहुँ ओझराइत, \nकखनहुँ स्पƴ होइ...राजकमल चैधरीक गƭक ई िवशेष छटा िथक। मानव जीवनक \nपारस्पिरक सम्बन्धक िवचार, भावना, आवेग, Ĥेरणा आिदकें अिभव्यिƠ दै वला \nमहत्वपूणर् िवधा, आ महत्वपूणर् रचनामे तकर उपयोग करैत गेल छिथ। \nमैिथली समस्याक टोह लैत कथा-संकलन: उदाहरण \nपिछला चािर बखर्मे कोनो पैघ आ महत्वपूणर् Ĥकाशनसँ मैिथलीक तीन गोट \nकथा-संकलनक Ĥकाशन मैिथली भाषा लेल एकटा शुभ-संके त मानल जा \nसकै ’छ। नेशनल बुक Ěस्टसँ Ĥकािशत िशवशंकर Įीिनवास Ʈारा सम्पािदत \nमैिथली कथा संचयन(सन ् 2005) आ सन ् 2007मे तारानन्द िवयोगी Ʈारा \nसम्पािदत देिसल बयना(सन ् 2007) पाठकक बीच लोकिĤय भ’ए रहल छल िक \nĤकाशन िवभागसँ देवशंकर नवीन Ʈारा सम्पािदत टटका मैिथली कथा-संĒह \nउदाहरण छिप क’ आिब गेल। Ĥसन्नताक बात िथक जे उदाहरणक Ĥकाशनसँ \nĤकाशन िवभागमे सािहित्यक रचनाक Ĥकाशनक बाट फू जल, जे स्वागत योग्य \nअिछ। \nउदाहरणमे लिलतसँ िसयाराम सरस धिरकक कु ल छƣीस गोट कथा \nसंकिलत अिछ। एिह संकलनसँ मैिथली कथा-संसारक पिरदृश्य स्पƴ होइत \nअिछ। संकलनक कतोक कथा समस्त भारतीय भाषासँ कान्ही िमलान लेल \nतत्पर अिछ, जे संकलनकŧताक चयनकौशलक सूचक िथक। ĮेƵ कथाकार \nराजकमल चैधरीक कथा ‘एकटा चम्पाकली एकटा िवषधर’ घाघ मैिथल समाजक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nटोप-टहंकारकें अƫुत रूप ें अनावृƣ करैत अिछ। सवणर् मैिथलक गरीबी, ओिह \nगरीबीसँ उत्पन्न दयनीयता, आ तकर खोलमे दुबकल बेटीक शाितर माइ-बापक \nिघनौन आचरण घनघोर तनावक संग पाठककें झकझोरैत अिछ। दशरथ झा आ \nहुनकर घरबाली अपन तेरह बखर्क बेटी चम्पाक िववाह बासैठ बखर्क वृƨ शिश \nबाबू संग करेबाक षड्यंğापूणर् योजना बनबैत अिछ। दुनू Ĥाणीक िगƨ दृिƴ \nशिश बाबूक सम्पित पर िटकल छिन, जकर मिलकाइन िववाहोपरान्त हुनक तेरह \nवषȸया चम्पा बनैबाली छिन। अितशयोिƠ सन लगैबला एिह घटनाक ममर्कें  \nओएह बूिझ सकत जे िमिथलांचलक बहुिववाह Ĥथासँ नीक जकाँ पिरिचत छिथ। \nबीसम-एकै सम िववाहक बाद पित अपन पूवर् पƤी सभक मुँहो िबसिर जाइ \nछलाह। \nपğाकािरता दुिनयाक महत्वपूणर् आ सम्वेदनशील पक्षसँ मायानन्द िमĮक \nकथा ‘भए Ĥकट कृ पाला’ साक्षात्कार करबैत अिछ। मीिया-तन्ğा पर बनल \nसाथर्क िहन्दी िसनेमा ‘पेज Ġी’ जे िकओ देखने छिथ, से एिह कथाक ममर्कें बेसी \nनीक जकाँ बुिझ सकै छिथ। शीēतासँ नामी पğाकार बिन जाएबाक हड़बड़ीकें  \nकथामे कलात्मक ढंगसँ एके रल गेल अिछ। का◌रपोरेट दुिनयाँक बादशाह श्याम \nबोगलाक मृत्युक खबिर सबसँ पिहने देबाक होड़ लागल अिछ। पğाकार लोकिनक \nनजिरमे ओएह सभसँ पैघ खबर अिछ, दुिनयामे िकछु  भ’ जाउ। \nिललीरे मैिथलीक सशƠ कथालेिखक छिथ। हुनकर कथा ‘िविधक \nिवधान’मे कामकाजी Ƹा◌ीक संघषर्कें यथाथर्तः देखबाक, आ यथाथर्क ममर्कें  \nकलात्मक कौंध संग उभारबाक सफल चेƴा अिछ। उषािकरण खान अपन कथा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \n‘त्यागपğा’मे Ēामीण युवतीक अदम्य िजजीिवषाकें व्यƠ करबामे पूणर् सफल \nनिह भ’ सकलीह। घोर आदशर्वादी आ कठोर अनुशािसत पिरवारमे पािलत-पोिषत \nचम्पा का◌लेजमे पढ़’ चाहैत अिछ, अपन मजȸसँ िववाह कर’ चाहैत अिछ। मुदा \nआजीवन िववाह निह करबाक घोषणा करैत चम्पा स्वयंकें ओही परंपराक \nकें चुलमे समेिट लैत अिछ। चम्पा िववाहक लêमण रेखा पार करैत ‘और भी ग़म \nहैं’ कें आधार मािन अपन व्यिƠत्वकं ◌े िवस्तृत आयाम निह द’ पबैत अिछ। \nमनमोहन झाक कया ‘फयदा’मे Ƹा◌ी जाितक मोलभाव बला Ĥवृिƣक रेखांकन \nखूब जमल अिछ, मुदा वो एिह Ĥवृिƣक वणर्न क’ Ƹा◌ी जाित कोन पक्षक \nउƦाटन करै छिथ, से बूझब किठन। कोनो व्यिƠक स्वभावमे नीक आ खराब \nदूनू भाव रहैत अिछ। कथाक हेतु कोन तरहक भावक चुनाव कयल जाए, ई \nमहत्वपूणर् अिछ। इएह चुनाव मैिथली कथामे Ƹा◌ी चेतनाक दशर्न करा सकै त \nअिछ। \nƸा◌ी चेतनाक दृिƴएं Ĥदीप िबहारीक कथा ‘मकड़ी’ अपेक्षाकृ त मेच्योर् \nआ बोल् कथा कहल जा सकै छ। बेराबेरी कथानाियका सुनीता दू बेर िववाह \nकरैत अिछ, दुनू बेर ओकर पित मिर जाइछ, मुदा ओ िजनगीसँ हािर निह मानैत \nअिछ। िसलाई मशीन चला क’ ओ गुजर-बसर करैत अिछ। एतबे निह, ओ \nएकटा अनाथ आ बौक बच्चाक लालन-पालनक दाियत्व ल’ क’ अपन व्यिƠत्वकें  \nिवस्तार दैत अिछ। कथामे मोड़ तखन अबैत अिछ जखन ओ बौका समथर् भेला \nपर सुनीताक स्वीकृ ितयेसँ सही, ओकरा गभार्धान क’ क’ भािग जाइत अिछ। \nसुनीताकें एिह बातक अपराधबोध निह छै, जे ओ बौका संग िकऐ ई कृ त्य  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nके लक, ओ देहक िववशतासँ पिरिचत अिछ, मुदा बौकाक भािग जेबाक दंश \nओकरा व्यिथत करै छै । देवशंकर नवीनक कथा ‘पेंपी’ पित-पƤीक सम्बन्ध \nिवच्छे दक पिरणामस्वरूप बेटीक मनोमिस्तष्क आ व्यिƠत्व पर पड़ैबला कु Ĥभाव \nआ बेिहसाब उपेक्षाभावकें करुणाप ूणर् ढंगसँ व्यƠ करैत अिछ। मुदा एिहमे \nसभटा दोष Ƹा◌ी पर फे िक देब पूवार्Ēह मानल जा सकै छ। ई सामािजक सत्य निह \nभ’ सकै त अिछ। विरƵ कथाकार राजमोहन झा अत्यंत कु शलतापूवर्क ‘भोजन’ \nकथाक बहन्ने Ƹा◌ीक बाहर काज करबाक िवरोध क’ जाइत छिथ। राजमोहनजीक \nदक्षता इएह छिन्ह जे ई सभ बात किहओ क’ ओ Ĥगितशील बनल रहै छिथ। \nराजकमल चैधरीक ‘एकटा चम्पाकली एकटा िवषधर’, धूमके तुक \n‘भरदुितया’, गंगेश गुंजनक ‘अपन समांग’(ई कथा देिसल बयनामे सेहो संकिलत \nअिछ), तारानन्द िवयोगीक ‘पन्ġह अगस्त सन्तानबे’ आ अशोकक ‘तानपूरा’ \nएिह संĒहक ĮेƵ कथा मानल जा सकै छ। धूमके तुक कथा ‘भरदुितया’ व्यिƠ \nस्वाथर् हेतु भाई-बिहनक पावन पाबिनक दुरुपयोग करबैत देखबैत अिछ। आजुक \nमनुख अहू पाबिनकं ◌े निह छोड़लक। ‘पन्ġह अगस्त सन्तानबे’ िवयोगीक सफल \nराजनीितक कथा कहल जा सकै छ। कथाक ई िनष्पित एकदम ठीक लगैत अिछ \nजे सवणर्क पाटȹ एिह दुआरे जीतैत रहल जे िनम्नजाितक आिथर्क िस्थत बहुत \nखराब छल। स्वामीक पाटȹ दासोक पाटȹ होइछ। दोसर पाटȹक मादे सोचब \nमृत्युकें आमन्ğाण देब छल। आओर नइं िकछु  त’ आवास आ रोजगार छीिन \nबेलल्ला बना देब उच्चवगर्क हेतु बाम हाथक काज छल। िदल्ली-पंजाब Ĥवासँ \nिनम्नवगर्क आिथर्क, सामािजक िस्थितमे सुधार भेल। पिरणामस्वरूप ओिह वगर्मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nआत्मसम्मान आ राजनीितक चेतनाक अंकु रण भेल। भिƠकाव्यक उन्मेष आ \nओिहमे िनम्नजाितक किवक बाहुल्यक पृƵभूिममे सुĤिसƨ इितहाकार इरफमान \nहबीब मुगलकालीन िवकास कायर्कें लिक्षत के लिन अिछ। ‘पन्ġह अगस्त सन्तानबे’ \nकथाक िवलक्षणता िबहारमे बनल िनम्नजाितक पाटȹक आत्मालोचन िथक। \nकहबा लेल त’ ई पाटȹ िनम्नजाितक-िनम्नवगर्क छल, मुदा अइ पाटȹमे छल, \nĤपंच, ħƴाचार, अपराध आओर पाखण् पिहनहुँसँ तेजगर और धारदार भ’ गेल \nछल। कथाकारक इएह Ʈन्Ʈ कथाकें गिरमा Ĥदान करैछ। चाहक दोकान \nचलबैबला मुदा बहुत Ĥारम्भिहसँ सिĐय मूल्यपरक राजनीित करैबला हीरा \nमहतोक धैयर् जखन संग छोिड़ दै छिन त’ ओ पाटȹ Ĥमुख बासुदेव महतो पर \nिबफरैत कहै छिथ-- रे िनलर्ज्जा, एतबो सरम कर! जे कु कमर् करै छैं से अपन \nकरैत रह, लेिकन एना समाजमे नइं किहए जे कु कमȶ करब ठीक िछऐ। एतबो \nरहम कर बिहं...।’’ \nअशोकक कथा ‘तानपूरा’ मध्यवगȸय िहप्पोĐे सीक घटाटोपकें तार-तार \nक’ देबामे पूणर् सफल भेल अिछ। िबना कोनो उपदेश आ नैितक आĒहक कथा \nमध्यवगȸय कु ित्सत मानिसकताक दुगर् भेदन करैत अिछ। कथानायक िवनोद \nबाबूक संगीत-Ĥेमकें हुनक िपता घोर अभाव आ ġिरद्◌्रयक बीच जेना-तेना पूरा \nकरैत छिथ, मुदा जखन िवनोद बाबूक पुğा संगीत िसखबाक इच्छा Ĥकट करै \nछिन त’ दुनू Ĥाणीकें साँप सूँिघ जाइत छिन। एिह दुआरे निह, जे हुनका कोनो \nतरहक अभाव छिन। बिल्क एिह दुआरे जे संगीतक स’ख हुनक बेटाकें रुप ैया \nकमबैबला मशीन निह बना सकत। जे दम्पित कोनो िवषय पर किहयो एकमत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nनिह भेल, एिह िवषय पर एकमत भ’ पुğाक एिह अव्यावहािरक स’ख’क के ठ \nमोंकबाक सािजशपूणर् योजना बनबए लगै छिथ। \nसंĒहक िकछु  कथा जेना अवकाश, अयना, खान साहेब, जंगलक हरीन \nआिद यथाथर्क मोहमे शुष्क गƭ बिन क’ रिह गेल अिछ। एिहमे िकछु  कथा \nततेक सरलीकृ त भ’ गेल अिछ जे ओ नवसाक्षर हेतु िलखल कथा बुिझ पैछ। \nएहन कथा सभक मूल संरचना इितवृƣात्मक अिछ। यƭिप इितवृƣ कोनो \nकथाक सीमा निह होइछ, मुदा जखन कोनो कथा घटनाक स्थूल आ तथ्यात्मक \nिववरण टा दैछ, कथामे समय वा क्षणक ममर् निह आिब पबैछ, त’ एहन इितवृƣ \nिनपट गƭ बिन क’ रिह जाइछ। यथाथर् कोनो कथाकें िवƳसनीयता देबाक \nबदलामे ओकरा भीतरसँ संवेदना िनचोिड़ अनैत अिछ, कथाकें Ĥमािणक बनेबाक \nफे रमे पड़ल निह रहैत अिछ। कथाकार रमेश अपन कथा ‘नागदेसमे अयनाक \nव्यवसाय’मे अितयथाथर् आ इितवृƣक ĥे मकें तोिड़ Ĥतीक वा फैं टेसीक Ĥयोगसँ \nकथा बुनबाक Ĥयास त’ के लिन, मुदा कथाक िवन्यासमे एकरसता आिब गेल। \nएिह ĥे म हेतु हमरा लोकिनकें राजस्थानी कथाकार िवजयदान देथा(दुिवधा) आ \nिहन्दी कथाकार उदय Ĥकाश (वारेन हेिस्टंग्स का सांढ़) आिदकें पढ़बाक चाही। \nिहनका लोकिनक कथा यथाथर्क ĥे मकें तोिड़यो क’ यथाथर् बनल रहल अिछ। \nमैिथलीमे Ĥकािशत उƠ तीनूँ कथा संकलनसँ मैिथली कथाक Ĥसार \nराƶीय स्तर पर भ’ रहल अिछ, एिहमे दू मत निह। मुदा उƠ संकलनकें पिढ़ \nआम पाठकक राय इएह बनत जे मैिथलीमे कु ल इएह तीस-चालीस गोट \nकथाकार आइ तक भेलाहे। कारण तीनूँ संĒहमे कथाकारक सूचीमे अƫुत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nसाम्य अिछ। कथा पिढ़ बुझना जाइछ जे कथा चयनमे कथाक अपेक्षा कथाकारकें  \nमहत्व देल गेल अिद। ई कहब सवर्था अनुिचत जे संकलनक कथाकार महत्वपूणर् \nनिह छिथ, मुदा अन्य ĮेƵ कथाकें सेहो Ĥकाशमे अएबाक Ĥयास हेबाक चाही। \nहमरा लोकिन ई नीक जकाँ जनै छी जे मैिथलीमे ĮेƵ कथाक अभाव निह \nअिछ। िकन्तु Ĥकाशनक अभावमे पğा-पिğकाकें छािन मारब किठनाहे निह \nसमय-साध्य कायर् िथक। वैƭनाथ िमĮ याğा◌ीक पिहचान भने ĮेƵ किवक रूपम े \nछिन, मुदा हुनकर मैिथली कथा ‘िचतकबड़ी इजोिरया’ आ ‘रूपा ंतर’ कतोक \nदृिƴएं महत्वपूणर् अिछ। रेणुजी सेहो मैिथली कथा िलखलिन अिछ। ई दीगर \nबात िथक जे बादमे ओ िहिन्दए टामे िलखए लगलाह। ‘नेपथ्य अिभनेता’ आ \n‘जहां पमन को गमन नहीं’ आिद लीकसँ हिट क’ िलखल गेल कथा िथक। \n‘उदाहरण’मे कथाक Ĥकाशन वषर् आ सन्दभर्क अनुपिस्थित खटकै त अिछ। \nसमय-सीमा जनने िबना कोनो कथाक सम्यक मूल्यांकन सम्भव निह। नवीनजी \nसदृश दक्ष आ अनुभवी सम्पादकसँ ई आशा निह कएल जा सकै छल। एिह \nकमीकें पूरा करैत अिछ हुनकर चैदह पृƵीय भूिमका। सम्पादक मैिथली कथाक \nसीमा आ सम्भावनाक िवस्तृत पड़ताल अपन एिह भूिमकामे के लिन अिछ। \nमैिथली कथाक इितहासकें बुझबा लेल ई भूिमका िनिƱत रूप ें रेखांकन योग्य \nअिछ। \nकमलानन्द झा \nिहन्दी िवभाग \nसी.एम. का◌लेज  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nदरभंगा \nफोन-09431857789 \n06272-256343 \nपुस्तकक नाम - उदाहरण \nसम्पादक - देवशंकर नवीन \nĤकाशक - Ĥकाशन िवभाग \nसूचना और Ĥसारण मन्ğालय \nभारत सरकार \nपृƵ - 274 \nमूल्य - 200 टाका माğा \nदेवशंकर नवीन \nए-2/198, फे ज-5, आयानगर एक्सटेंशन, नई िदल्ली 110047 \nअदƧी पेनेनकें मजगुतुत करबाक आवश्यकता \nिमिथलाक सांस्कृ ितक िवरासत तकै त दूर धिर नजिर जाइत अिछ, सबसँ पिहने \nदेखाइत अिछ जे उच्च िशक्षा ĤाƯ करबाक, गम्भीर िचन्तन-मनन करबाक, छोट-सँ-छोट \nबात पर पयार्Ư िवचार-िवमशर् करैत िनणर्य लेबाक Ĥथा िमिथलामे पुरातन कालसँ \nअबैत रहैत रहल अिछ। मुदा तकर अितिरƠ ‘परसुख देबामे परमसुख’क आनन्द \nलेबाक आ जीवनक हरेक आचार एवं आचरणमे लयािĮत रहबाक अभ्यास मैिथल \nजनकें िनके नाँ रहलिन अिछ। स्वयं कƴ सिहओ क’, अपन सब िकछु  गमाइओ क’, \nदोसरकें अिधकसँ अिधक Ĥसन्नता देबाक आदित िमिथलामे बड़ पुरान अिछ। Ĥायः \nइएह कारण िथक जे अितिथ सत्कारमे िमिथलाक लोक अपना घरक थाड़ी-लोटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nधिर बन्हकी रािख देलिन। दोसरकें सम्मान देबामे मैिथल नागिरक बिढ़-चिढ़ कए \nआगू रहल अिछ। भनिसयाक काज कर’बला व्यिƠकें महराज अथवा महरािजन, \nके स-नह-दाढ़ी-मोंछ साफ कर’बला व्यिƠकें ठाकु र-ठकु राइन, घर-आँगनमे \nनौरी-बिहिकरनी आ सोइरी घ’रमे परसौतीक काज करबाब’वाली Ƹा◌ीकें दाय किह \nक’ सम्बोिधत करबाक Ĥथा िमिथलामे एहने धारणासँ रहल होएत। ध्यान देबाक \nिथक जे िमिथलामे दादीकें , जेठ बिहनकें आ घ’रक अत्यिधक दुलािर बेटीकें दाय \nकहबाक परम्परा अिछ। \nअध्ययन, िचन्तन, मननक Ĥथा िमिथलामे बड़ पुरान अिछ। मुदा ई सत्य \nिथक जे अिशक्षेक कारणें िमिथला एतेक पछु आएलो रहल। गनल गूथल जे व्यिƠ \nअध्ययनशील भेलाह, से अत्यिधक पढ़लिन, जे निह पिढ़ सकल, से अपन रोजी-रोटीमे \nलागल रहल। रोजी-रोटीक एक माğा आधार कृ िष छल। िवƮान लोकिनक गम्भीर \nबहसमे बैसबाक अथवा ओिहमे िहस्सा लेबाक तकर्शिƠ, बोध-सामŨय, आ पलखित \nरहै निह छलिन, तें जे उपदेश देल जाइन, तकरा आषर् वाक्य मािन अपन जीवन-यापनमे \nमैिथल लोकिन तल्लीन रहै छलाह। ईश भिƠक Ĥथा अहू कारणें िमिथलामे दृढ़ \nभेल। मानव सभ्यताक इितहास कहै’ए जे Ĥकृ ित-पूजन, नदी-पहाड़-भूिम-वृक्ष-पशु \nआिदक पूजन एिह करणें शुरुह भेल जे Ĥारिम्भक कालमे जीवन-रक्षाक आधार इएह \nहोइत छल। लोक अनुमान लगौलक जे सृिƴक कारण, Ƹा◌ी-पुरुषक जननांग िथक, \nतें ओ िलंग पूजा आ योिन-पूजा शुरुह के लक, जे बादमे िशविलंग आ कामयोिन \nपूजाक रूपम े Ĥचिलत भेल। बादमे औजार पूजन होअए लागल।... तें पूजा पाठमे \nलीन हेबाक Ĥथा पुरान अिछ। िमिथलामे ओिह समस्त पूजन-पƨितक अनुपालन तँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nहोइते रहल; िपतर पूजा, Ēामदेव पूजा, ऋतु पूजा, फसल पूजा, कु लदेव-देवी पूजा \nआिदक Ĥथा बढ़ल। हमरा जनैत िवƮान लोकिन Ʈारा ईश भिƠक उपदेश एिह \nलेल देल जाइत रहल हएत जे ईश भिƠमे लागल लोक धमर्-भयसँ सदाचार अनुपालनमे \nलागल रहत, सƮृिƣमे लीन रहत, सामािजक मयार्दाक ध्यान राखत, भुजबल-धनबलक \nमदमे िनबर्ल-िनधर्न पर अत्याचार निह करत।...लêयपूितर् त’ निहएँ भेल, उनटे लोक \nधमर्भीरु, पाखण्ी अन्धिवƳासी आ िनरन्तर लोभी, स्वाथȸ, अत्याचारी होइत गेल, \nपिरणामस्वरूप आजुक मैिथल-Ĥवृिƣ हमरा सभक सोझाँ अिछ। \nकृ िष जीवनसँ समाजक कौटु िम्बक बन्हन एते मजगुत छल, जे भूिमहीनो \nव्यिƠ सम्पूणर् िकसानक दजार् पबै छल। हरेक गाममे सब वृिƣक लोक रहै छल। \nोम, चमार, नौआ, कु मार, गुआर, धोिब, कु म्हार, कोइरी, बाƺण, क्षğा◌ी... आिद \nसमस्त जाितक उपिस्थितसँ गाम पूरा होइ छल। जमीन्दार लोकिन समस्त भूिमहीनकें  \nजागीर दै छलाह, बाƺण पुरिहताइ करै छलाह, नौआ के श कटै छलाह; कु मार \nह’र-फार, चैकी के बाड़ बनबै छलाह; धोिब कपड़ा-बस्तर धोइ छलाह...। सम्पूणर् \nसमाज एक पिरवार जकाँ चलै छल। सब एक दोसरा लेल जीबै छलाह, सब गोटए \nिकसान छलाह, कृ िष-सभ्यतामे मस्त छलाह। \nिसरपंचमी िदनक ह’र-पूजा हो; दसमी, दीया-बाती, सामा-चके बाक उत्सव \nहो; मूड़न-उपनयन-िववाह-Įाƨ हो; छिठ अथवा फगुआ हो... िबना सवर्जातीय, \nसवर्वृƣीय लोकक सहभाग नेने कोनो काज पूर निह होइ छल। एिहमेसँ बहुत बात \nतँ एखनहुँ बाँचल अिछ, होइत अिछ ओिहना, ओकर ध्येय कतहु लुƯ भ’ गेल \nअिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nिमिथलाक िववाहमे एखनहुँ जा धिर नौआ ब’रक कानमे हुनकर खानदान \nलेल गािर निह देताह (पिरहास लेल); धोिबन अपना के स संगें किनयाँक के स धो क’ \nसोहाग निह देतीह, िववाह पूणर् निह मानल जाइत अिछ। ध्यान देबाक िथक जे एिह \nतरहें ओिह नौआकें कन्याक िपता आ धोिबनकें कन्याक माइक ओहदा देल जाइत \nअिछ। िमिथलाक छिठ पाबिन तँ अƫुत रूप ें सम्पूणर् िवरासतक रक्षा क’ रहल \nअिछ। नदीमे ठाढ़ भ’ कए सूयर्कें अघर् देबाक ई Ĥथा जाित-धमर् समभावक सुरक्षा \nएना के ने अिछ जे समाजक कोनहुँ वगर्क सहभागक िबना ई पाबिन पूणर् निह \nहोएत। नेत अइ स’ब टामे एकता आ समानताक सूğा स्थािपत रखबाक रहैत छल। \nई कलंक स्वातन्ğयोƣरकालीन िमिथलाक स्वाधीन मानवक नाम अथवा वैज्ञािनक \nिवकास, बौिƨक उन्नित, औƭोिगक Ĥगितक माथ जाइत अिछ, जे समस्त िवकासक \nअछै त मानव-मनमे लोभ-ġोह, अहंकार एिह तरहें भरलक छू आछू त, जाित-Ʈेष, \nशोषण-उत्पीड़न बढ़ैत गेल; आ आइ िमिथला-समाज, जे त्याग, बिलदान, Ĥेम, \nसौहादर् लेल ख्यात छल, सामािक रूप ें खण्-खण् भेल अिछ। पैघसँ पैघ आपदा, \nिवभीिषका ओकरा एक ठाँ आिन कए, एकमत निह क’ पबै’ए। िमथलाक उदारता \nआ सामािजकता ई छल जे ककरो बाड़ी-झारीमे अथवा लƣी-फƣीमे अथवा \nकलम-गाछीमे नव साग-पात, तर-तरकारी, फू ल-फल होइ छल तँ सभसँ पिहने \nĒामदेवक थान पर आ पड़ोिसयाक आँगनमे पहुँचाओल जाइ छल; कोनो फिसल \nतैयार भेलाक बाद आगों-रािश कोनो परगोğा◌ीकें देल जाइ छल; खेतमे फिसल कटबा \nकाल खेतक हरेक टु कड़ीमे एक अंश रखबारकें देल जाइ छल...ई समस्त बात \nसामािजक सम्बन्ध-बन्धक मजगूतीक उदाहरण छल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nकोनो स’र-कु टु मक ओतएसँ कोनो वस्तु सनेसमे आबए, तँ ओ सौंसे \nटोलमे लोक िबलहै छल।...कहबा लेल किह सकै छी जे ई मैिथलजनक जीवनक \nनाटकीयता आ Ĥशंसा हेतु लोलुपता रहल होएत... मुदा तकर अछै त एिह पƨित \nआ परम्पराक ĮेƵता आ सामािजक मूल्य हेतु एकर आवश्यकतासँ मुँह निह मोड़ल \nजा सकै त अिछ। गाममे कोनो बेटीक दुरागसनक िदन तय होइ छल, तँ बेटीक \nसासुरसँ आएल िमठाइ भिर गाममे िबलहल जाइ छल। तात्पयर् ई होइ छल जे भिर \nगामक लोक बूिझ जाए, जे ई बेटी आब अइ गामसँ चल जाएत। ओिह बेटीकें भिर \nगामक लोक धन-िवƣ-जाितसँ परे, ओिह बेटीकें अपना घ’रमे एक साँझ भोजन \nकरबै छल। सब िकछु क लêयाथर् गुƯ रहै छल। एकर अथर् ई छल, जे सम्पूणर् गाम \nअपन-अपन थाड़ी-पीढ़ी देखा कए ओिह बेटीक िववेककं ◌े उƪुƨ करै छल जे बेटी! \nआब तों ई गाम, ई कु ल-वंश छोिड़ आन ठाम जा रहल छह, हमरा लोकिन अपन \nशील-संस्कृ ितक ज्ञान तोरा देिलयहु, सासुर जा कए, ओतुक्का शील-संस्कार देिख \nकए अपन िववेकसँ चिलह’, आ अपन गाम, अपन कु ल-शीलक ĤितƵा बढ़िबह’। \nइएह कारण िथक जे पिहने कोनो बेटीक दुरागमनक िदन पैघ अन्तराल द’ कए तय \nहोइ छल। मुदा आब ई िरवाज एकटा औपचािरकता बिन कए रिह गेल अिछ; \nगामक बेटीकें अपन बेटी मािनते के अिछ? \nिमिथलामे कोनो Ƹा◌ी संगें भैंसुर आ मिमया ससुरक वातार्लाप, भेंट-घाँट \nविजर्त रहल अिछ, एते धिर जे दुनूमे छू आछू तक Ĥथा अिछ। आधुिनक सभ्यताक \nलोक एकरा पाखण् घोिषत के लिन। पिरिस्थित बदलै छै, त’ मान्यताक सन्दभर् \nबदिल जाइ छै, से िभन्न बात; मुदा एिह Ĥथाकें पाखण् कहिनहार लोककें ई  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nबुझबाक िथक जे ई Ĥथा एिह लेल छल, जे एिह दुनू सम्बन्धमे समवयस्की हेबाक \nसम्भावना बेसी काल रहै छल। संयुƠ पिरवारक Ĥथा छल, कखनहुँ कोनो अघट \nघिट सकै छल। ई वजर्ना एकटा िशƴाचार िनवर्हरण हेतु पैघ आधार छल। Ĥायः \nइएह कारण िथक जे िववाह कालमे घोघट देबा लेल Ĥाथिमक अिधकार अही दुनू \nसम्बन्धीय व्यिƠकें देल जाइ छिन। जािह Ƹा◌ीकें के ओ भैंसुर अथवा मिमया ससुर \nनिह छिन, हुनकिह टा ससुर स्थानीय कोनो आन व्यिƠ घोघट दै छिन। घोघट \nदेबाक ĤिĐयामे कतेक नैितक बन्हन रहैत अिछ, से देखू, जे सकल समाजक समक्ष \nभैंसुर, नव िववािहत भावहुक उघार माथकें नव नूआसँ झाँपै छिथ आ बगलमे ठाढ़ \nब’र ओिह नूआकें घीिचकए माथ उघािर दैत अिछ, ई ĤिĐया तीन बेर होइत अिछ, \nअिन्तम बेर माथ झाँपले राखल जाइत अिछ। अथार्त ्, सकल समाजक सम्मुख ओ \nव्यिƠ Ĥितज्ञा करैत अिछ--हे शुभे! हम, तोहर भैंसुर (ससुर) Ĥण लैत छी, जे जीवन \nपयर्न्त तोहर लाजक रक्षा करब! एते धिर जे अिग्न, आकाश, धरती, पवनकें साक्षी \nरािख जे व्यिƠ तोरा संग िववाह के लकहु अिछ, सेहो जखन तोहर लाज पर \nआĐमण करतहु, हम तोहर रक्षा लेल तैयार रहब! \nअही तरहें उपनयनमे आचायर्, बƺा, के स नेिनहािर, भीख देिनहािर, ोम, \nचमार, नौआ, धोिब, कमार, कु म्हार आिदक भागीदारी; आ एहने कोनो आन उत्सव, \nसंस्कारमे सामूिहक भागीदारी सामािजक अनुबन्धक तािकर्क आधार देखबैत अिछ। \nकहबी अिछ जे मैिथल भोजन भट्ट होइ छिथ। अइ कहबीक त’हमे जाइ \nतँ ओतहु एकर सांस्कृ ितक, पारम्परिक सूğा भेटल। िमिथलाक Ƹा◌ी, खाहे ओ कोनहु \nजाित-वगर्क होिथ, तीêण Ĥितभाक स्वािमनी होइत रहल छिथ। मुदा परदा Ĥथाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nकारणें हुनकर पैर भनसा घरसँ ल’ क’ अँगनाक ेरही धिर बान्हल रहै छलिन। \nअिधकांश समय भनसे घरमे िबतब’ पड़िन। सृजनशील Ĥितभा िनिƱन्त बैस’ निह \nदैन। की किरतिथ! भोजनक िवन्यासमे अपन समय आ Ĥितभा लगब’ लगलिथ। \nआइयो भोजनक जतेक िवन्यास, तीमन-तरकारीक जतेक कोिट, चटनी आ अचारक \nजेतक िवधान िमिथलामे अिछ, हमरा जनैत देशक कोनहुँ आन भागमे निह होएत। \nवनस्पितजन्य औषिधकें सुस्वादु भोजन बनएबाक Ĥथा सेहो िमिथलामे सवार्िधक \nअिछ।... आब जखन एते Ĥकारक भोजन ओ बनौलिन, तँ उपयोग कतए हैत?... \nघरक पुरुष वगर्कें खोआओल जाएत। सवर्दा एिहना होइत रहल अिछ, जे कोनो \nिĐयाक िवकृ ित Ĥचािरत भ’ जाइत अिछ, मूल तत्व गौण रिह जाइत अिछ। मैिथल \nपेटू होइत अिछ, से सब जनै’ए, मुदा िमिथलाक Ƹा◌ीमे िवलक्षण सृजनशीलता रहलैक \nअिछ, से बात कम Ĥचािरत अिछ। जे Ƹा◌ी कामकाजी होइ छलीह, खेत-पथार जा \nकए शरीर Įम करै छलीह, गामक बाबू बबुआनक घर-आँगन नीपै, लेबै छलीह, \nितनकहु कलात्मक कौशल हुनका लोकिनक काजमे देखाइ छल। \nƸा◌ी जाितक कला-कौशलक मनोिवज्ञानक उत्कषर् तँ एना देखाइ अिछ जे \nहुनका लोकिनक उछाह-उल्लास धिरमे जीवन-यापनक आधार आ घर-पिरवारक \nमंगलकामना गुिम्फत रहै छल। जट-जिटन लोक नािटका िवशुƨ रूपस ँ कृ िष कमर्क \nआयोजन िथक, जे अनावृिƴक आशंकामे मेघक आवाहन लेल होइ छल, होइत \nअिछ; सामा भसेबा काल गाओल जाइबला गीतमे सब Ƹा◌ी अपन पािरवािरक पुरुष \nपाğाक स्वास्थ्यक कामना करै छिथ; िववाह उपनयनमे अपिरहायर् रूप ें वृक्ष पूजा \n(आम, महु), नदी पूजा, Ĥकृ ित पूजा आिद करै छिथ। िविभन्न वृिƣक लोकक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \nअिधकार क्षेğा पर नजिर दी, तँ नौआ, कमार, कु म्हार, ोम, धोिब... सबहक \nस्वािमत्व िनधार्िरत रहैत आएल अिछ। जािह गाम अथवा टोल पर िजनकर स्वािमत्व \nछिन, हुनकर अनुमितक िबना के ओ दोसर Ĥवेश निह क’ सकै छलाह। ई लोकिन \nआपसी समझौतासँ अथवा िनलामीसँ गामक खरीद-िबĐी करै छलाह। एिह व्यवहारमे \nजजमानक कोनो भूिमका अथवा दखल निह होइ छल। \nहस्तकलाक कु टीर उƭोग एतेक सम्पन्न छल, जे सामािजक व्यवस्थामे \nसब एक दोसरा पर आिĮत छल। सूप, कोिनयाँ, पिथया, बखाड़ी, घैल, छाँछी, \nसरबा, पुरहर, मौनी, पौती, जनौ, चरखा, लदहा, बरहा, गरदामी, मुखारी, उघैन, \nकराम, खाट, सीक, अिरपन... सब िकछु  लुƯĤाय भ’ गेल। एते धिर जे ई शब्द आ \nिĐया अपिरिचत भेल जा रहल अिछ। ढोिन के नाइ, भौरी के नाइ, के न के नाइ, पस’र \nचरेनाइ, िझल्हैर खेलेनाइ सन िĐया, आ सुठौरा, हरीस, लागन, बरेन, जोती, कनेल, \nपालो, चास, समार, फे रा, पचोटा, ढोिस, करीन सन शब्द आब आधुिनक सािहत्योमे \nकमे काल अबै’ए। \nिमिथलाक एहेन िवलक्षण िवरासत--कला, संस्कृ ित आ जीवन-यापन पƨितक \nउत्कृ ƴ उदाहरण सम्भावनािवहीन भिवष्यक कारणें आ सामािजक कटु ताक कारणें \nहेराएल जा रहल अिछ। नवीन िशक्षा पƨितसँ सामािजक जागृित बढ़ल, मुदा ओिह \nजागृितक समक्ष ठढ़ भेल वैज्ञािनक िवकास आ आिथर्क उदारीकरणक Ĥभावमे \nअहंकारĒस्त समृƨ लोकक लोलुपता आ क्षुġ वृिƣ। संघषर् जायज छल। अपन \nपारम्पिरक वृिƣ आ हस्तकलामे, पुश्तैनी पेशामे लोककें अपन भिवष्य सुरिक्षत निह \nदेखेलै। ‘रंग उड़ल मुरूत ’ कथामे मायानन्द िमĮ आ ‘रमजानी’ कथामे लिलत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nिमिथलाक परम्परा पर आघात देखा चुकल छिथ।... \nख’ढ़क घर आब होइत निह अिछ, घरामीक वृिƣ एिहना चल गेल। \nसीक’क Ĥयोजन, खाटक Ĥयोजन समाƯ भ’ गेल, बचल-खुचल माल-जाल लेल \nनाथ-गरदामी आब प्लािस्टकक बनल-बनाएल ोिरसँ होअए लागल, बच्चाक खेलौना \nप्लािस्टकक होअए लागल। नौआ, कमार, धोिब, ोमक जागीर आपस लेल जा \nलागल। ओ लोकिन अपन पुश्तैनी पेशा छोिड़ आन-आन नोकरी चाकरीमे जाए \nलगलाह। Ƹा◌ी जाित आब भानस करबा लेल िकताब पढ़ए लगलीह, फास्ट फू \nखएबाक Ĥथा िवकिसत भेल। िमिथला पेंिटंगकें आफसेट मशीन पर छपबा कए \nपूँजीपित लोकिन री-Ĥोक्शन बेच’ लगलाह। जट-जिटन आ सामा-चके बाक खेलक \nिवियोĒाफी देखाओल जाए लागल। गोनू झा, राजा सलहेस, नैका बिनजारा, कारू  \nिखरहिर, लोिरकाइिन आिदक कथा छपा कए िबĐी होअए लागल, टेप पर रेका◌र् \nक’ कए, अथवा सी.ी.मे तैयार क’ कए, री-िमक्ससँ ओकर मौिलकतामे फें ट-फाँट \nक’ कए लाक सुन’ लागल, आ एकरा अपन बड़का उपलिब्ध घोिषत कर’ लागल। \n... अथार्त ् जे लोककला लोकजीवनक संग िवकिसत आ पिरविƨर्त होइ छल, तकर \nअिभलेखनसँ (कु मेण्टेशन) ओकरा िस्थर कएल जा लागल। लोकजीवनक संग \nअिवरल Ĥवािहत रहैबाली सांस्कृ ितक-धारा आब अिभलेखागारमे बन्द रहत, ओकर \nिवकासक सम्भावना स्थिगत रहत। \nअइ समस्त वृिƣमे जुड़ल लोककें सम्मािनत जीवन जीबै जोगर वृिƣ द’ \nकए एकर िवकासमान ĤिĐयाकें आओर तीĭ करबाक आवश्यकता छलै, मुदा \nजखन िमिथलाक लोके ओ ‘लोक’ निह रिह गेल अिछ, तखन लोक-संस्कृ ित आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \nलोक-परम्पराक रक्षा के करत? \n   \n (समाƯ)  \nकथा- \nफानी-Įीधरम \nपंच  सभ एकाएकी कारी मड़रक दुअरा पर जमा हुअ’ लागलछल । दलान पर चटाइ िबछा देल \nगेल रहै । देबालक खोधली मे राखल ििबया धुआँ बोकिर रहल छल । माğ रामअधीन नेताक \nअयबाक देरी रहै \n िबना रामअधीन नेताक पंचैती कोना शुरु भ’ सकै ए? ोमन पाँच िदन पिहनिह सँ पंच सभक घूर-\nधुआँ मे लागल छल । ोमन चाहैत रहए जे सभ जाितक पँच आबय, मुदा रामअधीन नेता मना \nक’ देने रहै, “बाभन-ताभन केँ बजेबेँ तँ हम नइँ पँचैती मे रहबौ जाितनामा पँचैती जाितए मे होना \nचाही ।“ ोमन केँ नेताजीक बात काटबाक साहस नइँ भेलै । रामअधीन आब कोनो एम्हर-ओम्हर \nवला नेता नइँ रहलै, दिलत पाटीक Ĥखं अध्यक्ष िछऐ । थानाक बड़ाबाबू, सीओ, बीीओ, इसीओ \nसभ टा िचन्है छै । कु सी पर बैसाक’ कनफु सकी करै छै । मुसहरी टोलक िबरधापेंशनवला कागज-\nपƣर सेहो आब नेतेजी पास करबै छै । कोन हािकम कतेक घूस लै छै, से सभ टा रामअधीन नेता \nकेँ बूझल छै । कारी मड़र तँ नामे टाक माइनजन, असली माइनजन तँ आब रामअधीने नेता \nिकने?  \n         ोमन पँच सभ केँ चटाइ पर बैसा रहल छल आ सोमन माथा-हाथ देने खाम्ह मे ओङठल, \nजेना िकछु  हरा गेल होइ । टील भिरक मौगी सभ कारी मड़रक अँगना मे घोिदया गेल रहै—\nसोमन आ  ोमनक भैयारी-बँटवारा देख’ लेल । ओना दुनू भाइक झगड़ा आब पुरना गेल रहै । \nमौगी सभक कु कु र-कटाउझ सँ टोल भिरक लोक आिजज भ’ Śल रहय तेँ रामअधीन नेता  ोमन \nकेँ तार द’क’ िदल्ली सँ बजबौलकै । सभ िदनक हर-हर खट-खट सँ नीक बाँट-बखरा भइए जाय \n।  \n      झगड़ाक जिड़ सीिलंग मे भेटलाहा वैह दसकठबा खेत िछऐ जे सोमनक बापे केँ भेटल रहै । \nरामअधीन नेताक खेतक आिरये लागल दसकठबा खेत । कै क बेर रामअधीन नेता, सोमनक बाप \nपँचू सदाय केँ कहने रहै जे हमरे हाथेँ खेत बेिच लैह, मुदा पँचू सदाय निठ गेल  रहै । रामअधीन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nनेता आशा लहौने रहए जे बेटीक िबयाह मे खेत भरना राखिह पड़तिन, मुदा पँचू सदाय आशा पर \nपािन फे र देने छलै । एकहक टा पाइ जोगाक’ बेटीक िबयाह सम्हािर लेलक तेँ खेत नइँ  भरना \nलगेलक । मरै सँ चािर िदन पिहनिह पँचू सदाय सोमन आ  ोमन केँ खेतक पचȸ दैत कहने \nरहै,”ई पचȸ सरकारक देल िछऐ, जोगाक’ रिखहेँ बौआ, बोहिबहेँ । नइँ । दस कट्ठा केँ िबगहा \nबनिबहेँ, भिर पेट खाइत देिखक’ सभकेँ फट्टै छिन । बगुला जकाँ टकध्यान लगेने रहैए ।“  \n            ोमन बापक मुइलाक बाद परदेश मे कमाय लागल रहय आ सोमन गामे मे अपन \nखेतीक संग-सग मजूरी । फिसलक अधहा  ोमनक बहु रेवाड़ीवाली केँ बाँिट दैक । मुदा, \nजेठकीिसयािदनी महरैलवाली केँ ईबड् अनसोहाँत लागै, “मरर्, ई कोन बात भेलै, पसेना चुवाबै \nहमर साँय, चास लगाब’ बेर मे सभ िनपƣा आ बखरा लेब’ बेर िगरथाइन बिन जायत । लोकक \nसाँय बलू गमकौआ तेल-साबुन िल्ली से भेजै हय त’ हम िक हमर धीया-पुƣा आरु सुङहैयो ले’ \nजाइ हय ् ।“  \n         सभ िदन कने-मने टोना-टनी दुनू िदयािदनी मे होइते रहै । मुदा, ओिह िदन जे भेलै...  \n           सोमन गहूँम दौन क’ क’ दू टा कू ड़ी लगा देलक आ नहाय ले’ चिल गेल । गहूमक सऊँ ग \nदेह मे गड़ैत रहै । रेवाड़ीवाली अपन िहस्सा गहूम पिथया मे उठाब’ लागल रहए िक देखते जेना \nमहौलवाली केँ सौंसे देह मे फोँका दड़िर देलकै , “रोइयोँ नइँ िसहरै हय जेना अपने मरदबाक \nउपजायल होइ ।” रेवाड़ीवाली कोना चुप रिहतय ? कोनो िक खेराअँत लै छै? झट द’ जवाब देलकै , \n“कोनो रंियाक िजरात नइँ बाँटै हय कोइ अधहाक मािलक िछऐ छाती पर चिढ़क बाँिट लेबै।” \n’रंिया’ शब्दा महीरैलवालीक छाती मे दुकै म जकाँ धँिस गेलै-“बरबनाचो...के लाज होइ हय बजैत \nसाँय मुट्ठा भेजै हय आइँठ-कु इठ धोइ क’ आ एत’ ई मौगी िथराएल मिहंस जकाँ टोले-टोल \nििरयायल िफरै हय, से बपचो...हमरा लग गाल बजाओत।“ सुिनते रेवाड़ीवालोक देह मे जेना \nजुरिपƣी उिठ गेलै ओ हाथ चमकबैत महरैलवालीक मुँह लग । चिल गेल, “ऐ गै धोँिछया िनरासी! \nतूँ बड़ सतबरती गै! हे गै उखैल क’ रािख देबौ गै । भिर-भिर राित सुरजा कम्पोटर पािन चढ़ा-\nचढ़ा क’ बेटीक ढीढ़ खसेलकौ से ककरा स’ नुकायल हौ गै? कोना बलू फटा-फिट बेटीक ’दीन क’ \nससुरा भेज देलही।”  \n    बेटीक नाम सुिनते महरैलवालीक तामस जवाब द’ देलकै झोँ टा पकिड़क’ रेवाड़ीवाली केँ खसा \nदेलक । दुनू एकदोसराक झोँ ट पकड़ने गुत्थम-गुत्थी भेल । ओम्हर सँ सोमनक बेटा गँगवा \nहहासल-फु हासल आयल आ  मुक्के-म्य्क्की रेवड़ीवाली केँ पेटे ताके मार’ लागल । रेवाड़ीवाली \nएसगर आ एमहर दू माइ-पूत । कतेक काल धिर ठिठतया, ओ बपहािर काट’ लागल । टोल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nपड़ोसक लोक सभ जमा भ’ गेल रहै, दुनू केँ  ाँिट-दबािड़ क’ कात कयलक । दुनू िदयािदनीक \nमाथक अधहा के स हाथ मे आिब गेल रहै ।  \n   ओिह राित रेवाड़ीवालीक पेट ने तेहन ने दरद उखड़लै जे सुरज कम्पोटर पािन चध ्आ क’ थािक \nगेलै, मुदा नइँ सम्हरेलै । चािरये मासक तँ भेल रहै, नोकसान भ’ गेलै । बेहोिसयो मे रेवाड़वाली \nगिरयिबते रहलै, “ईिनयाही हमरा बच्चा केँ खा गेल । सोचै हय कहुना िनवर्श भ’ जाय जे सभ \nटा सम्पैत हड़िप ली ।  िनयाहीक बेटा मरतै । धितंगबाक हाथ मे लुल्ही-करौआ धरतै । काटल \nगाछ जकाँ अरार् जेतै...। ”       \n   िदसरे िदन रेवाड़ईवाली थाना दौगल जाइत रहे, िरपोट िलखाव’ । रस्ता सँ रामअधीन नेता घुरेने \nरहै, “समाजे मे पँचैती भ’ जैतौ” आ नेताजी सोमन केँ मार’-मास्क छू टल रहै, “रौ बिह सोमना । \nमौगी केँ पाँज मे राखबेँ से नै । आइए सरबे सब परानी जहल मे चक्की िपसैत रिहत’ । मर \nके स भ’ जइतौ । सरबे हाइकोट तक जमानित निह होइत ।” सोमन बीतर धिर काँिप उठल रहय \n। निह जािन पँचैती मे की सभ हेतै । एक मोन भेलै, जाय आ पटु आ जकाँमहरैलवाली केँ  ंगा \nदैक । ’ई, िछनरी के हरदम फसादे वेसाहैत रहैए ।’  \n     रामअधीन नेताक अिबते पँचैतीक करबाइ शुरु भ’ गेलै । फौदारक चीलम सँ िनकलैत धुँआक \nटु कड़ी िकछु  दूर उपर उिठ िबला जाइत रहे गंधक माध्यम सँ अपन उपिस्थितक आभास दैत \nएअहय ।  \n   “हँ त’ ोमन िकऐ बैसेलही हेँ पँचैती, से पँच केँ कहिबही िकने” रामअधीन नेता बाजल । ोमन \nठाढ़ होइत बाजल, “हम परदेस कामाइ िछऐ । रेवाड़ीवाले एत’ एसगर रहै हय । पँचू सदाय बलू \nभैयाक बाप रहै त’ हमरो बाप रहै । हमहुँ पँचूए सदायक बुन्न सÕ जनमल िछऐ आ बोए केँ \nसरकार जमीन देने रहै महंथ स’ छीिनक । अइ जमीन पर जतने अिधकार एकर हइ ओतने \nहमरो हय । तहन जे स’ब िमिल क’ रेवाड़ीवालीक गँजन के लकै , तकर िनसाफ पँच आरु क’ दइ \nजाउ । हमरा आर कु छो नइँ कहनाइ हय ।“ सब चुप...फे र नेतेजी सोमन केँ टोकलके , “की रौ । \nतोहर की कहनाम छौ?”  \n   “आब हम बलू की कहबै ? जे भ’ गेलै से त’ घुिरक नइँ एतै ग’ । समाज आरूक बीच मे िछऐ \n। जते जुƣा मारै केँ हइ, मािर लौ । दुनू मौगी रोसाएल रहै, तहन त’ बलू ओकर नोकसान भ’ गेलै \nतेँ ओकर िदख त लोक नइँ देतै । तहन जे भ’ गेलै से भ’ गेलै । पंच आरू िमिलक’ बाँट-बखरा \nक’ दौ । खेतो केँ आ घरो केँ । झगड़े समापत भ’ हेतै ।”   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \n    “रौ बिहं िसमना, बात केँ लिसयबही नइँ । तहन त’ अिहना ककरो िकयो खून क’ देतै आ \nसमाज मुँह देखैत रहतै । कोना बभना आरू पुक्की मारै जाइ हइ से तूँ सभ की जान’ गेलही । \nपरसू बेलौक पर सार मुिखया हमरा देिख-देिखक’ हँसैत रहय, चुटकी लैत रहय, “की हौ \nरामअधीन! जहन टोले नइँ सम्हरै छ’ त’ िबधायक बनलाक बाद पूरा एलाका कोना सम्हरतह? सुनै \nिछय’ एिह बेर िटकट तोरे भेटत’ । चल’ अइहबा मे पार लािगऐ जेत’।...” नेताजी गुम्हरल, \n“िटकटेक नाम सुिनक’ सार सब केँ झरकै छिन, आगू की सभ जरतिन?” रामअधीन नेता एक बेर \nमोँ छ केँ चुटकी सँ मीिड़ उपर उठे क फे र आĐामक मुġा बनबैत बाजल, “सुिन ले बिहं, से सभ \nनइँहेतौ । गलती दुनू के छौ । पाँच-पाँच हजार दुनू केँ जुबार्ना देम’ पड़तौ, जाितनाम खाता मे।” \n नेताजीस्वाभािवक गित सँ पुन: एक बेर मोंछक लोली केँ चुटकी पर चढ़बैत मड़र कका िदस \nदेखलिन, “की हौ मरड़ कका बजैत िकऐ ने छहक?” मड़र कका बदहा जकाँ मूड़ी ोला देलकै ।  \n       ोमन भाइ सँ बदला लैक धुन मे एखन धिर गुम्हिर रहल छल, मुदा नेताजीक बात सुिनते \nझमान भ’ खसल । एक मोन भेलै, किह दै—जे भेलै से भेलै भैयारी मे । नइँ करेबाक य’ पंचैती \n। ई िकन बात भेलै ! हमरे बहु मािरयो खेलक आ जुबार्न सेहो हमहीं िदयौ, मुदा चुप रहल । रें \nबाजल नइँ भेलै ।  ोमन केँ देखल छै जे रामअधीन नेता पंचैती नइँ मानिनहार केँ कोना ताड़क \nगाछ मे बािन्हक’ पीटै छै । एखन धिर जुबार्ना वला पचासो हजार टाका जाितनाम खाता मे गेल \nहेतै, मुदा िहसाब? ककर बेटी िबयेलैहेँ जे रामअधीन नेता सँ िहसाब माँगत!  \n    रामअधीन नेताक पी.ए. जकाँ हरदम संग रहिनहार मोहन सदाय बािज उठल, “की रौ सोमना, \nहम दुनू भाइ स’ पुछै िछयो; किहया तक पाइ जमा क’ देमही ? एक सƯाह स’ बेसीक टेम नइँ \nदेल जेतौ । अिह पाइ स’ कोनो िछनरपन नइँ हतै, सारबजिनक काम हेतै । दीना-भदरीक गहबर \nबनतै ।” \n   “कतौ स’ चोरी कए क’ त’ नइँ आनबै हमर हालित बलू ककरो स’ नुकाएल त’ नइँ हय ।“ \nसोमन कलपल ।  \n   मोहन सदाय केँ रामअधीनक कृ पा सँ जवाहर-रोजगार वला िठके दारी सभ भेट’ लागल छै । \nसीओ, बीीओ केँ   चेम्बरे मे बंद क’ दैत अिछ आ मनमाना दस्तखत करा लैत अिछ तेँ ओकरा \nसभ टभिजयायल छै जे घी िकना िनकालल जाइत छै । ओ सभक चुप्पी केँ तौलैत मड़रककाअक \nनाड़ी पकड़लक “की हौ मड़र कका! तोरा आरूक की िबचार छह? दीना भदरीक गहबर मे ओ पाइ  \nलािग जाए त’ नीके िकने ?”   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \n       मरड़ कका आइ दस साल सँ हरेक पंचैती मे अिहना दीना-भदरीक गहबर बनैत देिख रहलछै’ \nमुदा एखनो दीना-भदरीक पीड़ी पर ओिहना टाँग अलगा क’ कु कू र मुितते छै । मड़रकका मने-मन \nकु कू केँ गिरयेलक, “सार, कु कू रो केँ कतौ जगह नइँ भेटै हय, देबते-िपतरक पीड़ी केँ िघनायत ।” \nखैनीक थूक कठ धिर ठे िक गेल रहै, पच्चा द’ फे कै त बाजल’ “जे तूँ सभ उिचत बुझही !”  \n      पंचैती मे रामधीन नेता आ मोहन सदाय बजैत जा रहल छल । बाकी सभ पमिरयाक तेसर \nजकाँ हँ मे हँ िमलबैत । सोमन पंच सभक मुँह तािक रहल अिछ, मुदा िदन भिरक हट्ठाक \nथाकल-ठे िहयायल पंच सभक मुँह स्पƴ कहै छै जे कतेक जल्दी रामअधीन नेता िनणर्य दै आ ओ \nसभ िनġाक कोरा मे बैिस रहय । मड़र ककाक हुँहकारी सँ मोहन सदायक मनोबल एक इँच आरो \nउपर उठलै । ओ बाजल, “नगदी ई दुनू भाइ जमा क’ सकत से उपाय त’ नइँ छै तहन पाइ कोना \nएकरा सभ केँ हेतै, तकरो इिन्तजाम त’ आइए भ ्’ जेबाक चाही । आब अिह ले’ दोसर िदन त’ \nबैसार नइँ हेतै । हĨ एक टा Ĥस्ताब छै जे दुनू भाइक सािझया दसकठबा खेत ताबत के ओ दस \nहजार मे भरना ल’ लौ । जिहया दुनू भाइ पाइ जमा क’ देतै तिहया खेत घुिर जेतै ।” \nिबना ककरो िवचार लेनिह मोहन सदाय ाक शुरु क’ देलक, “बाज’के लेबहक! जमीन अपने टोला \nमे रहतै बभनटोली मे नइँ जेनाय छै खपटा ल’क” \n     सभ चुप्प!  \n     फे र मोहन सहाय बाजल, “जँ नइँ िकयो लेबहक त’ नेताजी सोचतै, टोलक इज्जित त’ बलू \nबचाब’ पड़तै ओकरे िकने ।” अंितम श्ब्द बजैत मोहन सदायक आँिख नेताजीक आँिख सँ टकरा \nगेलै । मड़रकका आँिख मुनने भिरसक कु कू रे केँ िखहािर रहल छलाह । खैनीक सेप मुँह मे एतेक \nभिर गेल रहिन जे कने घोँ टाइयो गेलिन । खूब जोर सँ खखसैत बजलाह, :सुिन ले’ बिहं िपछला \nबेर जकाँ एहू बेर नइँ पजेबा खिस क’ उिठ जाइ ।“ मड़र ककाक शंका मे आरो एक-दू गोटा \nअपन हामी भरलक । मोहन सदाय पिहनिह सँ तैयार रहय, झट द’ बािज उठल, “नइँ हौ। दसक \nहहास बलू अपना कपार पर के लेत? जुबार्नाक पाइ देबते-िपतर मे जेतै । दीना-भदरी संगे जे सार \nफ़Ƨारी करत, तकरा घर पर खढ़ो बचतै ? घटतै त’ एक-दू हजार नेताजी अपन जेिबयो स’ लगा \nदेतै । कोनो अंत’ जेतै? धरम-खाता मे जमा रहतै । बभना आरू जेहन  ीहबारक गहबर बनेलकै , \nओहू स’ िनम्मन दीना-भदरीक गहबर बनतै।”  \n      महरैलवाली बड़ी काल सँ मुँह दबने रहय । आब ओकर धैयर् जबाव द’ देलक, “हइ के हमर \nजमीन लेतै? दीना-भदरीक गहबर बनै ले’ हमरे जमीन हइ । मोंछवला सभ बेहरी द’क’ बनेतै से  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nनइँ।” रेवाड़ीवाक्लीक हृदय सेहो आब बफर् भ’ गेल रहय । िदयादनीक बात मे ओकरो मौन \nसमथर्न रहै । \n     रामअधीन नेता केँ किहयो-किहओ िदन तका क’ तामस उठै छै जहन ओकरा मोनक िवपरीत \nकोनो काज होइत छै । एहन पिरिस्थित मे नेताजी टोल भिरक छौड़ी-मौगी सँ गािरक माध्यम सँ \nलैंिगक संबंध स्थािपत क’ लैत छिथ । “िछनरी केँ तूँ बीच मे बजनाहर के ? हम सोमना नइँ छी, \nततािर देब ।“ नेताजी मारैक लेल हाथ उठे लिन । महरिसलवली नेताजीक लग मे आरो सटैत \nबाजल, “माय दूध िपयेने हइ त’ मािर क’ देख लौ ।”  नेताजीक हाथ थरथरा गेलिन मुदा मुँह \nचालू “मुँह सम्हािर क’ बाज मौगी नइँ त’ चरसा घीिच लेबौ । आिग-पािन बािर देबौ, देखै छी \nकोना गाम मे तूँ रिह जाइत छें ।”  \n     “है के हन-के हन गेलै त’ मोछवला एलै । बहरा गाम मे रिह जेबै तें जमीन पर नइँ ककरो \nचड़ह’ देबै । ई नेताबा आरू गुरिमटी क’क जमीन हड़प चाहै हय । जमीन भरना लेिनहार केँ त’ \nखपड़ी स’ चािन फोिड़ देबै । दीना-भदरी गरीबेक जमीन लेतै । अइ नेताबा आरूक कपार पर \nहरहरी बज्जर खसतै । घुसहा पंच सभ केँ मुँह मे जाबी लािग गेल हय । िनसाफ बात बजैत \nलकबा नारने हइ ।“  \n   महरैवालीक ई हस्तक्षेप सोमनक पक्ष केँ आरो कमजोर क’ देलकै । पंच सभ सोमन केँ धुरछी-\nधुरछी कर’ लगलै । फौदार कहलकै , “त’ रौ बिहं सोमना, ई मौगी िठके झँझिटक जिड़ िछयौ । \nएकरा अँगना क’ बइलेबेँ से नइँ? गाइरे सुनबै ले’ पंच आरू केँ बजेलही हें ।”  सोमन केँ भरल \nसभा मे ई बेइज्जती बड़ अखड़लै “जहन मरदा-मरदी बात होइ हय त’ ई मौगी िकऐ बीच मे \nटपकै हय ।” सोमन, महरैलवालीक ठौठ पकिड़ क’ अँगना मे जा क’ धके िल देलक । महरैवाली \nआँगने सँ गिरयाबैत रहल, “अइ मुनसा केँ त’ जे नइँ ठिक लइ । बोहा दौ सभ टा । नेतबा सभ \nत’ तौला मे कु श द’क’ रखनै हय।”  \nआब नेताजीक तामस मगजो सँ उपर चिढ़ गेल, “ई सार सभ ओना नइँ सुधरत । एखने बभना \nआरू दस टा गािर दैतिन आ चािर ंटा पोन पर मािरतिन्ह त’ तुरते पंचैती मािनतय । कोन सार \nपंचैती नइँ मानत से हमरा देखनाइ यए ।” नेताजीक ठोरक लय पर मोंछो थरथरा रहल छल ! \n“सरबे सभ केँ हाथ-पयर तोिड़क’ रािख देबिन । घर मे आिग लगा क’ भक्सी झोंकान झौिक \nदेबिन । देखै छी कोन िछनरी भाइ दरोगा हमरा िखलाफ एन्Ěी लैयए ।” चारू भर श्मशानक \nनीरवता पसिर गेल छल । पंच सभ आगाँक बातव ् केँ रोकबाक लेल  ोमन आ सोमन िदस \nयाचक दृƴएँ तािक रहल छल । मोहन सदाय कागत-कजरौटी  िनकालैत सोमनक कान मे बाजल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \n“की िवचार छौ, फसाद ठाढ़ करबें?” आ फे र सोमनक थरथराइत औ ंठा पकिड़क’ कजरौटी मे धँसा \nदेलक ।  \n   अही बीच महरैलवाली वसात जकाँ हहाइत आयल आ दुनू हाथ सँ कागत आ कजरौटी केँ पकिड़ \nक’ ओिह पर सूित रहल! ओ बाजय चाहैत रहय, मुदा मुँह सँ आवाज निह िनकिल रहल छलै । \nरामअधीन नेता कागत आ कजरौटी महरैलवालीक हाथ सँ छीन’ चाहैत छल, मुदा महरैलवाली \nपाथर भ’ गेल रहय । जेना ओ कागत निह, ओ दसकठवा खेत हो जकरा ओ अपना छाती सँ \nअलग निह कर’ चाहैत रहय ।  \n       “िछनरी केँ तू एना निह मानवें ।” महरैलवालीक मुँह पर घुस्सा मारैत ओकर मुट्ठी  केँ \nहल्लुक कर’ चाहलक ।  \n        एम्हर रेवाड़ीवालीक चेहरा तामसे लाल भ’ गैल रहै । ओकर सभ टा िचġोह नेता सभक \nकू टनीित केँ बुिझते िपघिल गेल रहै । ओ  ोमनक देह झकझौरैत बाजल, “बकर-बकर की ताकै \nछ’ । नार’ ने पूतखौका नेताबा आरू केँ । जब खेते निह बचत’ त’ बाँटब’ की?” रेवाड़ीवालीक ई \nरूप देिख नेताजीक हाथ ढील हुअ’ लागल । पंच सभ हतĤभ रेवाड़ीवाली िदस ताक’ लागल। \nहोलीपर िवशेष \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \nिवƭा िमĮ \nमैिथल रंग बरसे (यू.एस. मे मैिथलक होली) - िवńा िमā  \nहमर सभक एिह बेरक होली हमर घरमे मनाओल गेल...25-30 टा पिरवार रहिथ। सभ मैिथल रहिथ जािहमे \nĆोफेसर हिरमोहन झाक नाित आ डॉ. रमा झाक पुÿ Ćतीक झा सेहो रहिथ, ओ हमरा सभक न्ईक िमÿ \nसेहो छिथ। \nहमर सभक Ćयास रहैत अिछ पाबिन-ितहारकेँ पारĦपिरक रूपमे  मनेबाक जािहसँ अिगला पीढ़ीक बच्चा एकर \nअनुकरण कए सकए, अनुभव क’ सकए आ अथर् बुिझ सकए। \n  \n पिछला साल सभ बच्चा सभ अपन िलखल नाटक िहरěयकĮयप/ होिलकाक मंचन कएने रहिथ। कमसँ कम \nहुनकासभकेँ होली पाबिन कोना आ िकएक मनाओल जाइत अिछ तकर पूणर् ज्ञान छिĠह। िकएक हम सभ रंग \nलगबैत छी आ गरा िमलैत छी, पारĦपिरक खानपान आ होली गीत..सभटा। \n  \nमैिथल लोकिन भाग लेबाक लेल Ġयू जसŰ, िविजर्िनया, वािसंगटन डी.सी आ मेरीलेěड सँ अएलाह, से 4-5 \nगोट İटेƀस मैिथल रहिथ। \nएिह बेर सभसँ नीक उþर Ćितयोिगता रहए, सवŸþम Ƒेस-समĠवय आ पासर्ल देबाक Ćितयोिगता रहए आ एिह \nसभमे िमिथला संİकृितसँ सĦबिĠधत गहन Ćķ रहए।सवŸþम उþरक लेल हम सभटा उþर पढ़लहुँ आ तखन \nवोट देलहुँ??? सभ गोटे एिह अवसरक लेल बƂड उĜसािहत रहिथ आ एिह अवसरक Ćित उĜसुक सेहो। \nएतए यू.एस.ए. मे बसंतक छुņी रहैत अिछ से İकूल कॉलेजक बच्चा सभ अएलाह आ एिह पारĦपिरक होली \nउĜसवमे भाग लेलिĠह...आ हुनका ई एतेक नीक लगलिĠह जे अिगला बिरख सेहो एिहमे सिĦमिलत होएबाक \nसोचलिĠह.... आ अंितममे होलीक आशीवर्चन हमर िलखल। \n1. सुभाषचĠƖ यादवजीक कथा संƇह -बनैत-िबगड़ैत- िववेचना- ॊ. कै लाश कु मार िमĮ 2.किवक \nआत्मोिƠःकिवताक अयना -िवनीत उत्पलक किवता संĒहपर ॉ. गंगेश गुंजन \n1. सुभाषचĠƖ यादवजीक कथा संƇह -बनैत-िबगड़ैत- िववेचना- ॊ. कै लाश कु मार िमĮ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \n  \nĮी सुभाषचन् ġ यादव के र कथा-संकलन आƭोपान् त पढ़लहुँ लेखक महोदय अपन भावनाक बेवाक \nĤस् तुत करबाक नीक Ĥयास के ने छिथ। कथा पढ़ब तँ लागत जे के ना एकटा िनम् न- मध् यम- \nवगȸय पिरवारमे बढ़ल-पलल एक पढ़ल-िलखल मनुक् ख अपन जीवनक घटना, अनुभव आ \nसम् वेदनाक वणर्न अक्षरश: कऽ रहल अिछ । परम्पराक नीक िचन्हसॅं लेखक अपना-आपकेँ जोड़ने \nछिथ आ परम्पराक िवġोह करबामे कखनो निह िहचिकचाइत छिथ। गाम, घर, परम् परा, पिरवेश, \nखेत, खिरहान, गाम-घर, सौन् दयर्, याğा-वृतान् त आिदक वणर्न सोहनगर लगैत अिछ। \n  \nसुभाषजीक कथा-संĒहपर हमरा जनैत दू दृिƴकोणसँ िववेिचत कएल जा सकै त अिछ: \n  \n(क) भाषा िवन् यास आ शब् दावलीक दृिƴकोणसँ: \n  \n(ख) कथा-वस् तुक दृिƴकोण सँ। \n  \nआब उपर-िलिखत दृिƴकोण पर िवचार करी: भाषा िवन् यास आ शब् दावलीक दृिƴकोणसँ कथाकार \nबड् Ĥशंसनीय कायर् के लिन्ह अिछ। Ĥकाशक सेहो एिह तरहक रचनाकेँ Ĥकािशत कय एक नीक \nपरम् पराक Ĥारम् भ के लिन्ह अिछ। \n  \nमैिथली भाषाक सबसँ पैघ समस् या एकटा मानविवज्ञानक छाğ हेबाक नाते ई बुझना जाइत अिछ \nजे जखन ई भाषा िलखल जाइत अिछ तँ िकछु  तथाकिथत संस् कृ तिनƵ Ħाƺण एवं कायस् थ \nलोकिनक हाथक खेलौना बिन रिह जाइत अिछ। अनेरे संस्कृ त शब् दकेँ घुसा-धुसा भाषाकेँ दुरूह \nबना देल जाइत अिछ। छोट जाित एवं सवर्हाराक शब् द िवन् यास, व् यवहार आिदकेँ नजरअंदाज कऽ \nपरम् परा सँ किट जाइत अिछ। सवर्हारा वगर् सँ किट Ƹीगण आिद अपना-आप केँ भाषाक ताग सँ \nबान् हल निह बुझैत छिथ। भाषाक Ĥित लोकक िसनेह कम भऽ जाइत छिन्ह। बाजब परम् परा सँ \nई लोकिन अपन नाता समाप् त क लैत छिथ ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \n  \nमैिथली भाषाक समस् या के वल जाित अथवा समुदाय माğ सँ निह अिछ । िविभन् न सांस् कृ ितक \nएवं भौगोिलक क्षेğक िहसाबे सेहो लोक भाषा केँ ऊँ च-नीच बुझैत छिथ। सौराठ (मधुबनी) एवं \nसौराठ गामक लोकक Ʈारा Ĥयुक् त मैिथली केँ सवार्िधक नीक आ शेष लोक Ʈारा Ĥयुक् त मैिथलीकेँ \nिनम् न Įेणीक मैिथली बुझल ज्ञाइत अिछ। दिक्षणमे जे मैिथली बाजल ज्ञाइत अिछ तकरा \nपंचकोसीक लोक दिछनाहा, पूबमे व्यव हिरत मैिथली केँ पुबहा एवं पिच्छम िवशेषरूपस ॅं  सीतामढ़ीमे \nĤयुक् त मैिथलीकेँ पिच्छमाहा भाषा किह ओकर अपमान करैत छिथ । \n  \nएिह सब कारणेँ मुसलमान, तेली, सूरी, यादब, बिनया, कोईटी, धानुख आिद मैिथली भाषा बाजय \nबला एहेन बुझाइ छिन्ह जेना ओ लोकिन भाषाक मुख् यधारा सॅं अलग-थलग होिथ । लोकिवध \nअथवा फॉकलोर एतेक सम् पन् न होइतो स् थान बनाबएमे िमिथला एखन धिर असमथर् रहल अिछ। \n  \nनामकरणक उ दाहरण अगर ली तँ बुझायत जेना  Ħाƺण एवं कायस् थ लोकिन संस् कृ त िनष् ठ \nनामक Ĥयोग करबाक पूरा ठे का लऽ लेने छिथ। जखन की पंजाबी भाषाक उदाहरण बहुत उल् टा \nअिछ। पंजाबी भाषा मे नाम िनधार्िरत होइत अिछ। गुरू Ēन् थसाहेब एखनहुँ धिर ‘गुरĒन् थ साहेब’ \nकहल ज्ञाइत अिछ। स् मरण िसमरन थीक। की स् ğी की पुरूष , की छोट की पैघ जाितक सभ \nअपना आपकेँ भाषा, संस् कार आ संस् कृ ित सँ जुड़ल बुझैत अिछ। सब भाषाकेँ अपन हृदयसँ सटेने \nरहैत अिछ। \n  \nअतेक सम्पन् न फॉकलोर रिहतहुँ िमिथलाक फाकलोर पर िवशेष कायर् निह भऽ रहल अिछ। \nसुभाषजीक कथा-संĒह एकटा उल् लेखनीय कदम थीक। एक तँ सुभाषजी पंचकोिसया निह छिथ; \nया दोसर ई Ħाƺण अथवा कणर् कायस् थ सेहो निह छिथ। लेिकन अपन पिरवेशक Ĥयुक् त शब् द, \nवाक् य फकरा, नाम आिदक वणर्न तािह रूपम े कएने छिथ । िकताबक सभ पन् ना पिढ लेलाक बाद \nअपन ढेठ गाम, गामक  पिरवेश इत् यािद स् मरण होबए लागत। लोकमे Ĥयुक् त खांटी देसी नाम \nजेना िक मुिनयां, कु सेसर, उिपया, अिखलन, िबहारी, बौकू , िसबननन, समसरन रघुनी, नट्टा, नथुनी, \nबैजना थ, संकु न आिद पाठक केँ एकाएक गामक ठे ठ पिरवेशमे मानिसक रूप सॅं लऽ जाइत अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nभाषा सेहो एकदम देसी। कोनो बनाबटीपन निह। जेना सुभाषजी क्षेğक लोक बजैत अिछ, तिहना \nई िलखलिन्ह अिछ। \n  \nएिह तरहक यथाथर्वादी परम् पराक Ĥारम् भ के ला सँ मैिथली सम्पन् न हैत। वेराइटी बनतैक। \nपाठकक सख्या बढ़त। अनेरे संस् कृ तिनƵ बिन जेबाक कारण मैिथलीमे पाठकक संख्या लगभग \nशून् य जकाँ अिछ। िस्थित ई अिछ जे लेखक एवं किव लोकिन स् वयं िकताब छपा मुफ्त बाँटैत \nछिथ। तैयो िकयो पढ़यवला निह। वेबक िवकासक कारणेँ िकछु  Ĥवासी एवं िमिथला सँ बाहर \nरहिनहार मैिथल आइ कािल्ह िकछु  सामĒी केँ सफर् कए देिख लैत छिथ। हालांिक इहो लोकिन \nसभ सामĒी मैिथली मे पढ़ैत निह छिथ। िहनका सबमे अिधकािधक लोक अपन काज अंĒेजीजीमे \nव् यक् त करैत छिथ। \n  \nसुभाषजी जकां अगर आरो लेखक, किव इत् यािद आगु आबिथ यथाथर्वादी परम्पराक शुरुआत हैत। \nमैिथली मे नव-नव शब् दावली िवकिसत हैत, सब क्षेğ सम् Ĥदाय, जाित, वगर्क लोक मैिथलीक संग \nिसनेह करताह। मैिथली पढ़बाक Ĥित जाĒत हेताह। कोसी, कमला, जीबछ, करेत, गंक,  बूढ़ी गंक \nआ गंगाक बीच संगम हैत। मैिथली िकछु  िवशेष लोकक हाथक खेलौनाना सँ ऊपर उिठ सवर्हाराक \nभाषा बनत। \n  \nआब सुभाषजीक कथा-संĒहक कथा-वस् तु पर कनी िवचार करी । कथा-वस् तुक दृिƴएँ सेहो लेखक \nअपन पिरवेश सँ बान् हल छिथ। कथा सम मे लेखक केँ परम्पराक नीक तत् वक Ĥित िसनेह, \nपाखण् क Ĥित िवġोह एक िनम् नमध् यम वगर्क बेरोजगार िशिक्षत युवक के र सुन् दर नाियकाक \nĤित आकषर्ण, कोसीक कहर, गाममे पिरवतर्न के र Ĥवाह, गामक समूचा  याğा- वृतान् त, मोनक \nअन्तƮर्न्द , सुन् दरताक Ĥित मृगतृष्णा आिदक मनोवैज्ञािनक आ सहज वणर्न भेटत। \n  \n’’ बनै त िबगड़तैत’’ कथा मे माय-बापक मनोदशा जकर संतान बाहर रहैत छै क, नीक जकाँ कै ल \nगेल छै क। कथाक मुख्यपाğ माला टािह-टािह करैत कौवाक आवाज सँ रैत अिछ। ओकरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nहरकाक दैत उड़बए चाहैत छै क। लेिकन ‘ ओ थपड़ी सँ नै उड़ै छै तऽ माला कार कौवा के सरापय \nलागै छै — बज् जर खसौ, भागबो ने करै छै”। \n  \nपरदेस मे रिह रहल संतान सबिहक Ĥित मालाक मनोदशा लेखक िकछु  एना िलखैत छिथ। \n  \nकौवा कखिनयों सॅं ने काँव-काँव के टािह लगेने छै । कौवाक टािह सँ मालाक कलेजा धक िसन \nउठै छै, संतान सब परदेस रहै छै । नै जािन ककरा की भेलैक । ने िचट्ठी-प तरी दै छै ने किहयो \nखोज-पुछािर करै छै । कते िदन भऽ गेलै। कु शल समाचार लय जी औनाइत रहै छै । लेिकन \nओकरा सब लेखे धन सन। माप-बाप मरलै की जीलै तै सँ कोनो मतलब नै। \n  \n’’ हे भगवान, तूहीं रच् छा किरहऽ । हाहा हाहा’’— माला कौवा संगे मनक शंका आ बलाय भगाबऽ \nचाहै छै ।‘’ \n  \nआ माला के बात पर हमरा जनैत लेखक सƣोंक माध् यम सँ अपन िवस् मय व् यक् त करैत छिथ। \nमायक मनोिवज्ञानक तहमे जयबाक Ĥयत् न करैत छिथ: \n  \nमाला सब बेर अिहना करै छै1 सƣो लाख बुझेलक बात जाइते नै छै । कतेक मामला मे तऽ सƣो \nटोिकतो निह छै क । कोय परदेस जाय लागल तऽ माला लोटा मे पािन भिर देहरी पर रािख \nदेलक। जाय काल कोय छीक देलक तऽ गेिनहार केँ कनी काल रोकने रहल। अइ सब सँ माला \nकेँ संतोख होइ छै, तैं सन् तो नै टोकै छै । ओकरा होइ छै टोकला सँ की फै दा ? ई सब तऽ मालाक \nखून मे िमल गेल छै । संस् कार बिन गेल छै । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nसƣो केँ छगुन् ता होइ छै । यैह माला किहयों अपन बेटा-पुतौह आ पोती सँ तंग भऽ कऽ चाहैत रहै \nजे ओ सब कखैन ने चैल जाय। रटना लागल रहै जे मोटरी नीक, बच् चा नै नीक। सैह माला \nअखैन संतान खाितर कते िचंितत छै।‘’  \n  \nअही तरहें लेखक अपन िखस् सा ‘किनयाँ पुतरा” मे लड़कीक िनश्छल व् यवहार सँ आत् मिवभोर भय, \nलड़की सँ एहेन सम् बन् ध बना लैत छिथ जेना ओ लड़ कीक माय अथवा िपता होिथ। Ěेनक भीर \nभरल बोगी मे ठािढ लड़कीक छाती जखन कथाक सुğधारक हाथ सँ सटैत बुझना जैत छै क जेना \n‘ऊ ककरो आन संगे नै बाप— दादा या भाय-बहीन सॅं सटल हो।‘ \n  \nलड़कीक भिवष्य पर लेखक ġिवत होइत सूğधारक माध् यम सँ सोचए लगैत छिथ:  \n  \nओकर जोबन फु इट रहल छै । ओकरा िदस ताकै त हम कल् पना कऽ रहल छी । अइ लड़कीक \nअनमोल जोबनक की हेतै ? सीता बनत की दरोपदी ? ओकरा के बचेतै ? हमरा राबन आ \nदुरजोधनक आशंका घेरने जा रहल ऐछ। ‘’ \n  \n‘ओ लड़की’ नामक कथामे सुभाष बाबू िनम् न वगȸय दब् बूपनीक मनो दशाक वणर्न करैत छिथ। \nजखन एक आधुिनका अपन हाथक कप ओिह कथाक पाğ नवीन केँ थमा दैत छै क तँ सूğधार \nबािज उठै त भिछ : ‘’सवाल खतम होइते नवीनक नजिर लड़कीक चेहरा सॅं उतिर कऽ ओकर हाथ \nआ कप पर चिल गेलै आ ओ अपमान सॅं ितलिमला गेल। ओकरा भीतर Đोध आ घृणाक धधरा \nउठलै। की ओ ओिह दुनूक अँइठ कप ल’ जाएत ? लड़कीक नेत बुिझते ओ जवाब देलकै — ‘नो’। \nओकर आवाज बहुत तेज आ कड़ा रहै आ मुँह लाल भ’ गेल रहै। ओकरा ओिह बातक  खौंझ हुअए \nलगलै, ओकर जवाब एहन गुलगुल आ िपलिपल िकए भ’ गेलै। ओ िकयैक निह किह सकलै— हाउ \nयू ेयर ? तोहर ई मजाल। मुदा ओ किह निह सकलै। साइत िनम् नवगȸय दब् बूपनी आ संस् कार \nओकरा रोिक लेलकै ।‘’     \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \n(अिगला अ कमे जारी) \n  \n  \n2.किवक आत्मोिƠःकिवताक अयना -िवनीत उत्पलक किवता संĒहपर ॉ. गंगेश \nगुंजन \n  \nिवƳ बजारी एिह समाज मे, भाषा-सािहत्य सभक संसार मे सेहो बजारे जकां मंदी पसरल अिछ। \nलगभग इएह पिरिस्थित बेसी कला-िवधाक बुझाइछ। सािहत्यमे िकछु  आर िवशेषे। ताहू मे \nकिवताक िवधा आओरो अनिठआएल अिछ, िकछु  स्वयं कात करोट भेल आ िकछु  कएल जा रहल \nअिछ। Ĥकाशके टा Ʈारा निह, स्वयं संबंिधत भाखा-भाखी अिधसंख्य लोक समाज Ʈारा सेहो। \nजतए स्वयं किवक Ʈारा, से अवश्य खेद करवाक िवषय। किवता व्यिƠ कें अपन समाज मे एकटा \nआओर ĤितƵा माğ िदअयबाक मूल्य पर बेशी िदन जीिवत निह रिह सकै त अिछ। अथार्त ् कोनो \nसम्ħान्त व्यिƠक भव्य ɼ◌ाइंग रूम मे एक टा आओर इम्पोटȶ दामी वस्तुक Ĥदशर्नीय नमूनाक \nमाल किवता निह बनाओल जा सकै त अिछ, जे िक दुभार्ग्य सं भ’ रहल अिछ। भाषा वैह टा \nओतबे जीिवत अिछ वा रह’वाली बुझा रहल अिछ जे माğ अपन भािषक उपयोिगता बा कही \nअपन Đय-िवĐय-मूल्यक बलें जीिवत रिह सकय। ग्लोबल बजार मे भाषा अपन Ĥवेश- जतेक \nदूर आओर गंहीर धिर करवाक क्षमता रखने अिछ, ताही सामथ्यर्क उपयोिगते पर, ओतवे दुआरे \nजीिवत राखल जा रहल अिछ, कोनो अपन काव्य-सम्पिƣ, सांस्कृ ितक अिस्मता आ भाषाक \nĤाचीनता बा महानताक जातीय स्वािभमानक आधार पर निह। तें दुभार्ग्यवश ई समय अपन-\nअपन भाषाक महानता ल’ क’ आत्म गौरव सं भरब तं फराक, जे मुग्ध पयर्न्त होयबाक समय \nनिह बांिच गेल अिछ। हॅं, भाषाक ‘दाम’ ल’ क’ िनिƱन्त रहवाक बा कम िबकाएब ल’ क’ िचिन्तत \nहोयबाक समय अिछ। मुदा किवता मे भाषाक आशय आ अिस्तत्व कें एहन तात्क्षिणक बूिझ लेब \nकोनो भाषा-सािहत्यक मूल सं छू िट क’ आगां बढ़वाक बुिƨ कें अवसरवाद छोिड़, दोसर िकछु  ने \nमानल जा सकै त अिछ। समकालीन समस्त किव कें , नवागन्तुक के तं अिनवायर्तः बजार आ \nकिवता भाषाक बीचक एिह भेद कें नैितक बुिƨयें बूिझ’ए क’ एकर बाट चलवाक Ĥयोजन । \nअन्यथा ई किवता सेहो एक टा नव पैके टक नव उत्पाद बिन क’ दोकान मे रहत। पोथीक दोकान \nमे निह। साज-शृंगारक कोनो मॉल मे, जत’ जनसाधारण लोकक पहुंचबो दुलर्भ! आब से बजार आ \nकिवताक भाषाक एिह Ʈन्Ʈ सं िनकलैत भाषाक ई याğा कोन नीित-बुिƨ सं कएल जयवाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \nĤयोजन तािह िवषय पर गंभीरता सं मंथन कर’ पड़त। स्विववेक। ई त्विरत चाही। उत्पल जीक \nएिह किवता-पाण्ु िलिपक लाथें, ई चचार् हमरा अभीƴ भेल आ संभव, एकर Įेय तें हम िहनके दैत \nिछयिन। कारण बतौर काव्य-Ĥवेशाथȸ भाषा-व्यवहारक ई दाियत्व िहनको वास्ते Ĥाथिमकताक ेग \nछिन। किवता भाषािहक सवारी पर लोक धिरक अपन याğा करैत छै क। जेहन सवारी, जेहन सवार \nतेहन याğा। ताही मे गन्तव्य, काव्यबोध, युग आ जीवन-दशर्न समेत बहलमानी कही, कोचमानी \nकही, बा ɼ◌ाइभरी-पॉयलटी तकर कमर् कु शलता, ई सभ तत्व अंतिनर्िहत छै क। बिल्क कएटा \nअन्यान्यहुं िवषय जे कोनो किव अपना साधनाक ĤिĐया आ स्विववेक सं िनरन्तर अपने \nिवकिसत करैत जाइत अिछ। मुदा तकरा यथावत “शब्द मे किह सकब, Ĥायः एखनो हमरा बुतें \nसंभव निह। कए दशक सं किवता िलिख रहल छी।  \nिहन्दी सन व्यापक भाषाक स्थािपत नीक-नीक स्वनामधन्य किव पयर्न्त अपन किवता-पोथी \nअपने छपा रहल छिथ। िबकाइ छिन तं बेिच रहल छिथ। कोनो Ħां Ĥकाशक सं खामखा छपविह \nचाहैत छिथ तं ओकरा पुƴ माğा मे धन दैत छिथन। सरकारी पुस्तकालय सभ मे थोक माğा मे \n‘खपबा’ देबाक वचन दैत छिथन, तखन अपन गुिवल दैत छिन। वा अपने अथर् सक्षम किव-\nलेखक अपना पुस्तकक संपूणर् Ĥकाशन-व्यय स्वयं करैत छिथ। तें पाठक आइ धिनके किव टा \nकें , Ħां Ĥकाशन सभ मे पिढ़ सकवाक सौभाग्य पबैत अिछ । मैिथलीक स्थान िनरूपण तं \nसहजिहं कएल जा सकै ए। मैिथली मे तं ओिहना Ĥायः सभ टा सािहत्ये लेखक-किव कें अपना \nअपनी क’ अपने छपबाव’ पड़ैत छै क। महाकिव याğीजी पयर्न्त िवशय आबहु जीिवत अित पुरना \nिकछु  लोक आ याğीजीक स्नेही-Įƨालु पाठक समेत हमरा खाढ़ीक हुनक स्नेह-समीपी िकछु  \nरचनाकार कें िबसरल निह हेतिन। पोथीक Ĥसार आ िवĐय सं मैिथल लेखकक के हन उƭम जुड़ल \nरहलैक अिछ! Ĥकाशक कत’? अथार्त ् किवता आ सािहत्य किव आ सािहत्यकारिहक संसार मे \nजीिवत अन्यथा मृत निहयों तं अनुपिस्थत तं अनुभव कएले जा रहल अिछ। ई युग यथाथर् \nएकदम देखार अिछ।  \nएहना मे क्यो एक टा मैिथल युवक अपन समस्त ऊजार्-उत्साहक संग िदल्ली मे कोनो संध्या बा \nĤात अपन मैिथली किवताक पाण्ु िलिप दैत अपने कें ‘भूिमका’ िलिख देवाक आĒह करिथ तं \nके हन लागत ? मतलब जे Ĥथम दृƴया के हन अनुभव हएत? हमरा तं युवक दुस्साहसी आ िकं िचत \nगैरजवाबदेह बुझयलाह। ओना जकरा साहस निह हेतैक से किवताक बाट धइयो कोना सकै ये !  \nअपन कु ल अड़तालीस पृƵक अड़तीस किवताक पाण्ु िलिप दैत Įी उत्पल िवनीत जखन से \nकहलिन तं िकं िचत असमंजस तं भेवे कएल। भूिमका-लेखन-काज सेहो एिह युग मे अपन \nधमार्न्तरण कए लेलक अिछ। हमर Ĥाथिमकता सं तें बाहरे अिछ। तथािप यिद कोनो मैिथली  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nकिवताक भिवष्य एना सोझां उपिस्थत हो तं स्वागत कोना निह हो ! ताहू मे भागलपुरक नवतूर \n!  \nपाण्ु िलिप पढ़वाक Đम मे हमरा कचकोही किवता ;मैिथली किव िवनोद जीक “शब्द मे \nकं चकू हƨहोयवाक अनुभव भेलाक बादहु-किव Ĥितभाक िछटकै त सूêम िकरणक सेहो अनुभव, िĤय \nआ आƳिस्तकारक बुझाएल। स्वागत तें कहल अिछ। उत्पलजीक Ĥितयें उƥार मे।  \nकिवक Ĥस्तावना िहनक किवताक संसार कें बुझबा मे िवशेष सहायक अिछ जे ई बड़ स्पƴ बुिƨयें \nआ पूणर् मनोयोग सं िलखलिनहें। िहनकर रचनाक बुिनयादी वतर्मान आ सरोकारक उƦोश जकां \nछिन। से माğ वयसोिचत उच्छ्वास निह, बिल्क अपन वचनबƨताक स्वरूप मे कहल गेल छिन।  \nसभ समयक नवीन पीढ़ी रचनाकारक सम्मुख अपन वतर्माने Ĥायः सब सं Ĥखर चुनौती रहैत \nछै क। अतीत आ भिवष्य तं अ’ढ़ मे रहैत छै क। रचनाकारक रूप मे अतीतक वास्ते ओकर नीक-\nबेजायक वास्ते ओकरा उƣरदायी निह बनाओल जा सकै ए। यƭिप ताही तकर् सं भिवष्यक लेल \nओकरा छोिड़ सेहो निह देल जा सकै ए। कारण समाजक भिवष्य िनमार्णक ĤिĐया मे अन्य सभ \nसामािजक कारण आ Ĥेरक पिरिस्थित सभ समेत, समकालीन रचनाकारहुक परोक्ष मुदा Ĥमुख \nभूिमका रहबे करैत छै क। तें किवक दाियत्व ल’ द’ क’ अपन समकालीनताक ज्ञान आओर अनुभव \nके िववेक सम्मत सम्वेदनाक रूप मे िवकिसत करैत अĒसािरतो कर’ पड़ैत छै क। जािह सघनता \nआ व्यापकता सं किव युगक “अतीत-ताप अथार्त ् जीवनक दुःख-Ʈन्Ʈ आ यथाथर् कें बूिझ-पकिड़ \nपबैत अिछ आ तकरा अपन रचना मे दूरगामी Ĥाणवƣाक कलात्मक िशल्प द’ पबैत अिछ, सैह \nओकर Ĥितभाक सामथ्यर्क रूप मे दजर् कएल जाइत छै क। कोनो रचनाकार अपना कृ ित मे बहुत \nयुग धिर रहवाक सहज आकांक्षी होइतिहं अिछ। तें हमरा जनैत मनुक्खक िजजीिवशा आओर \nकिवताक िजजीिवशा मे ताित्वक िकछु  भेद निह। किव जे अंततः मनुक्खे होइत अिछ। तें दुनूक \n“आशिƠ अन्योनािĮत होइछ।  \nिवनीतजीक किवता मोटामोटी हमरा तीन अथर्छाया सं वेिƵत अनुभव भेल। किवता मे अपन \nकथनक कोिट, तकर पकड़ आ Ĥयोगक िविध। कएटा रचना तें कं चकोह जे कहल, से छै क एखन। \nकएटा भावानुभूित मे संवेदनशील मुदा कथन मे अपेक्षाकृ त बेजगह। “किवताक िवषय कथात्मक \nसांच मे किह देल गेलैक अिछ, जे स्वाभािवके , ओ किवता िवशेष अपन जािह अनुभव-िनष्पिƣक \nयोग्य सक्षम रहैक आ उपयुƠो, से निह भ’ सकलैक अिछ। से आगां सकु शल सफलता पािब \nजाइक तकर सामथ्यर् किवता मे अवश्ये झलकै त छै क। से साफ-साफ। तें ओतहु िनराशा निह, \nआस्विस्त छैक। किव आ किवता दुनू अपना Ĥकृ ितयें बिनते-बिनते बनैत छै क। तेसर जे अित  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \nज्वलंत अतः किवताक Ĥाणानुभूित वला अनुभव कें पयर्न्त किव िकछु  तेहन अंदाज मे किह \nजाइत छिथ जे ओकर वांिछत Ĥभाव पाठकक मन पर ओएह निह पड़ैत छै क जे स्वयं किवक \nअभीƴ छिन। अगुताइ मे कहल गेल सन आभास होइत छै क। कारण जे किवता माğ कन्टेंटे निह, \nकहवाक छटा आ व्यंजनाक कलात्मक स्तर पर काज करवाक किवक समुिचत भािषक क्षमता \nसेहो िथक।  \nबहुत सोचला उतर आधार भेटल जे, तकर यिद कोनो एकटा कारण देखल जाय, तं भाषाक अवरोध \nबुझाएल। कोनो भाषा स्वयं मे माğ ओ भाषा टा निह अिपतु पूरा संस्कृ ित होइत छै क। भाषा माğ \nओकर बोध बा ज्ञाने निह, ओकर संवेदना सेहो होइत अिछ। अथार्त कोनो Ĥाचीन समृƨ संस्कृ ितक \nअिभव्यंजना लेल ओिह संस्कृ ितक भाषाहुक Ĥवाह मे Ĥवेश चाही। से Ĥवेश हमरा बुिƨयें भाषाक \nनाव टा सं संभव होइत छै क। नाव एकिह संग खेबैया सं ओकर स्वस्थ बल समेत कएटा \nअन्यान्य कु शलताक मांग करैत छै क। किव सं किवता-िवषय, तिहना। तें भाषाक साधना, कोनो \nकिवक काव्य-याğा कें सुगम बनवैत छै क।सुचारु करैत छै क। दोसर जे, जेना जीवन आओर युग \nयथाथर् पिरवतर्नशील होइत अिछ , तिहना भाषाक भूिमका सेहो बदलैत छै क। अथार्त ् भाषाक \nिमज़ाज।  \nउत्पल िवनीतजी कें भाषाक रूप मे एखन मैिथलीक संग बहुत बेशी आयन-गेन करवाक Ĥयोजन। \nतखनिह मैिथलीक सहज स्वाभािवक “शिƠ सं आत्मीयता आ पिरचय िवकिसत भ’ सकतिन। \nभाषा कें अपन काव्य Ĥयोगी अिभयान मे िवƳसनीय संगी बनब’ पड़तिन। सभ कें बनब’ पड़ैत \nछै क। मातृ भाषा हएब, किवक सामथ्यर् तं होइछ मुदा काव्य सामथ्यȾ सेहो भ‘ जाइक, से आवश्यक \nनिह। तें कोनो किवक वास्ते काव्यभाषाक िसिƨ अभीƴ।अनुभव तं जीवनक िनरंतर अंतरंगता \nआओर सरोकार सं अपना स्वभावें चेतनाक अंग बनैत चलैत छै क। सैह रचनाकार कें Įेय तथा \nĤेयक िववेक भरैत रहैत छै क।  \nएिह टटका, उू जार्वान-संवेदनशील किवक पथ Ĥशस्त हेतिन से िवƳास अिछ। बहुत-बहुत स्नेह-\n“शुभाशंसाक संग, कालजयी किवताक आशा मे। \n \n३. पƭ \n३.१. सतीश चन्ġ झा- शब्द   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \n  \n३.२. 1.बुƨ चिरत 2.महावीर  \n  \n३.३.ज्योित-  एक हेरायल सखी \n  \n३.४.कािमनी कामायनी: चक् का \n  \n३.५. पंकज पराशर   \n  \n३.६.सुबोध ठाकु र  \n \nसतीश चन्ġ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाƸ \nसमĤित िमिथला जनता इन्टर कालेन मे व्याख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं \nअप्पन एकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन।  \n  \n  \nशब्द-   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \n \nिचकिड़ रहल अिछ शब्द आिब क’ \nिनन्न पड़ल िनश्बƧ राित मे। \nअिछ उदं, उत्Įृखल सबटा \nनिह बूझत िकछु  बात राित मे। \nके ना करु हम बंद कान के  \nउतिर जाइत अिछ हृदय वेदना। \nबैिस जाइत छी तैं िकछु  िलखय \nछीटल शब्द हमर अिछ सेना। \nकखनो कोरा मे घुिसया क’ \nबना लैत अिछ किवता अपने \nजुड़ल जाइत अिछ क्लांत हृदय मे \nशब्द शब्द के हाथ पकड़ने। \nकिवता मे िकछु  हमर शब्द के  \nनिह व्याकरणक ज्ञान बोध छै । \nसबटा नग्न, उघार रौद मे \nनेन्ना सन बैसल अबोध छै । \nकखनो शब्द आिब क’ अपने \nजड़ा दैत अिछ Ĥखर अिग्न मे। \nकखनो स्नेह,सुरिभ,शीतलता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \nजगा दैत अिछ व्यĒ मोन मे। \nक्षमा करब जौ कƴ हुए त’ \nपिढ़ क’ किवता शब्दक वाणी। \nशब्द Ħƺ अिछ निह अिछ दोषी \nछी हमही िकछु  किव अज्ञानी।  \n1.बुƨ चिरत 2.महावीर  \nबु᳍ चिरत \n  \nपूवर् बु᳍चिरत  \n  \nई पुरातन देश नाम भरत, \nराज करिथ जतए इ᭯वाकु वंशज। \nएिह वंशक शाक्य कुल राजा शु᳍ोधन, \nप᳀ी माया छिल, \nकिपलवस्तुमे राज करिथ तखन। \n  \nमाया देखलिन्ह स्व᳘ आिब रहल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \nएकटा ᳡ेत हाथी आिब मायाक शरीरमे, \nपैिस छल रहल हाथी मुदा, \nमायाकेँ भए रहल छलिन्ह ने कोनो क᳥, \nवरन् लगलिन्ह जे आएल अिछ मध्य क्यो गभर्। \n  \nगभर्क बात मुदा छल सᱫे, \nभेल मोन वनगमनक, \nलुिम्बनी जाय रहब, कहल शु᳍ोधनकेँ। \nिदन बीतल ओतिह लुम्बनीमे एक िदन, \nिबना ᮧसव-पीड़ाक जन्म देलिन्ह पुᮢक, \nआकाशसँ शीतल आऽ गमर् पािनक दू टा धार, \nकएल अिभषेक बालकक लाल-नील पुष्प कमल, \nबरिस आकाशसँ। \nयक्षक राजा आऽ िद᳞ लोकिनक भेल समागम, \nपशु छोड़ल िहसा पक्षी बाजल मधुरवाणी। \nधारक अहंकारक शब्द बनल कलकल, \nछोिड़ “मार” आनिन्दत छल सकल िव᳡, \n“मार” रु᳥ आगमसँ बु᳍त्वᮧाि᳙ करत ई? \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \nमाया-शु᳍ोधनक िवह्वलताक ᮧस᳖ताक, \nᮩाᳬण सभसँ सुिन अपूवर् लक्षण बᲬाक, \nभय दूर भेल माता-िपताक तखन जा कऽ, \nमनुष्य᮰े᳧ पुᮢ आ᳡स्त दुनू गोटे पािब कए। \n  \nमहिष अिसतकेँ  भेल भान शाक्य मुिन लेल जन्म, \nचली किपलवस्तु सुिन भिवष्यवाणी बु᳍त्व करत ᮧा᳙, \nवायु मागᱷ अएलाह राज्य वन किपलवस्तुक, \nबैसाएल िसहासन शु᳍ोधन तुरत, \nराजन् आएल छी देखए बु᳍त्व  ᮧा᳙ करत जे बालक। \nबᲬाकेँ  आनल गेल चᮓ पैरमे छल जकर, \nदेिख अिसत कहल हाऽ मृत्यु समीप अिछ हमर, \nबालकक िशक्षा ᮧा᳙ किरतहुँ मुदा वृ᳍ हम अथबल, \nउपदेश सुनए लेल शाक्य मुिनक जीिवत कहाँ रहब। \nवायुमागᱷ घुरलाह अिसत कए दशर्न शाक्य मुिनक, \nभािगनकेँ  बुझाओल पैघ भए बौ᳍क अनुसरण करिथ। \nदस िदन धिर कएलिन्ह जात-संस्कार, \nफे र ढ़ेर रास होम जाप,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \nकिर गायक दान िसघ स्वणर्सँ छािर, \nघुिर नगर ᮧवेश कएल माया, \n  \nहाथी-दाँतक महफा चिढ़। \nधन-धान्यसँ पूणर् भेल राज्य, \nअिर छोड़ल शᮢुताक मागर्, \nिसि᳍ साधल नाम पड़ल िस᳍ाथर्। \nमुदा माया निह सिह सकलीह ᮧस᳖ता, \nमृत्यु आएल मौसी गौतमी कएल शु᮰ुषा। \nउपनयन संस्कार भेल बालकक िशक्षामे छल चतुर, \nअंतःपुरमे कए ढेर रास ᳞वस्था िवलासक, \nशु᳍ोधनकेँ  छल मोन अिसतक बात बालक योगी बनबाक। \nसुन्दरी यशोधरासँ फे र करबाओल िस᳍ाथर्क िववाह, \nसमय बीतल िस᳍ाथर्क पुᮢ राहुलक भेल जन्म। \nउत्सवक संग िबतैत रहल िदन िकछु िदन, \nसुनलिन्ह चचर् उ᳒ानक कमल सरोवरक, \nिस᳍ाथर् इच्छा देखेलिन्ह घुमक, \nसौँसे रस्तामे आदेश भेल राजाक, \nक्यो वृ᳍ दुखी रोगी रहिथ बाट ने घाट।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \nसुिन नगरवासी देखबा लेल ᳞ᮕ, \nिनकिल आयल पथपर दशर्नक िस᳍ाथर्क, \nचारू कात छल मनोरम द ृश्य, \nमुदा तखने आएल पथ एक वृ᳍। \nहे सारथी सूतजी के  अिछ ई, \nआँिख झाँपल भौँहसँ ᳡ेत के श, \nहाथ लाठी झुकल की अिछ भेल? \nकु मार अिछ ई वृ᳍, \nभोिग बाल युवा अवस्था जाय \nअिछ भेल वृ᳍ आइ, \nकी ई होएत सभक संग, \nहमहू भए जाएब वृ᳍ एक िदन? \nसभ अिछ बुझल ई खेल, \nफे र चहुिदस ई सभ करए िकलोल, \nहिषत मुिदत बताह तँ निह ई भीड़, \nघुिर चलू सूत जी आब, \nउ᳒ानमे मोन कतए लाग! \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \nमहलमे घुिर-िफिर भऽ िचन्तामᲨ, \nपुिन लऽ आज्ञा राजासँ िनकलल अᮕ, \nमुदा एिह बेर भेटल एकटा लोक, \nपेट बढ़ल, झुकल लैत िनसास, \nरोगᮕस्त छल ओऽ पूछल िस᳍ाथर्, \nसूत जी छिथ ई के  की भेल? \nरोगᮕस्त ई कु मार अिछ ई तँ खेल, \nकखनो ककरो लैत अिछ अपन अधीन, \nसूत जी घुरू भयभीत भ ेलहुँ हम आइ, \nघुिर घर िवचिर-िवचिर कय िचन्तन, \nशु᳍ोधन िचिन्तत जािन ई घटनाᮓम। \nआमोद ᮧमोदक कए आर ᮧबन्ध, \nरथ सारथी दुनू नव कएल ᮧबन्ध। \nफे र एक िदन पठाओल राजकु मार, \nयुवक-युवती संग पठाओल करए िवहार, \nमुदा तखने एकटा याᮢा मृत्युक, \nहे सूतजी की अिछ ई दृश्य, \nसजा-धजा कए चािर गोटे धए कान्ह,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \nमुदा तैयो सभ कािन रहल िकए निह जान। \nहे कु मार आब ई सजाओल मनुक्ख, \nनिह बािज सकत, अिछ ई काठ समान। \nकािन-खीिज जािथ समस्त ई लोक, \nछोड़ए ओकरा मृत्यु के लिन्ह जे ᮧा᳙। \nघुरू सारथी निह होएत ई बदा र्श्त, \nभय निह अिछ एिह बेर, \nमुदा बुिझतो आमोद ᮧमोदमे भेर, \nअज्ञानी सन कोना घुमब उ᳒ान। \nमुदा नव सारथी घुरल निह ᳇ार, \nपहुँचल उ᳒ान प᳑ खण्ड जकर नाम। \nयुवतीगणकेँ  देलक आदेश उदायी पुरोिहत पुᮢ, \nकरू िस᳍ाथर्केँ  आमोद-ᮧमोदमे लीन, \nमुदा देिख इन्ᮤजीत िस᳍ाथर्क अनासिᲦ, \nपुछल उदायी भेल अहाँकेँ  ई की? \nहे िमᮢ क्षिणक ई आयु, \nबुिझतो हम कोना गमाऊ, \nसाँझ भेल घुिर युवतीसभ गेल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \nसूयर्क अस्तक संग सांसारक अिनत्यताक बोध, \nपािब िस᳍ाथर् घुरल घर िचन्ता मᲨ, \nशु᳍ोधन िवचिलत मंᮢणामे लीन। \nिकछु िदनक उपरान्त, \nमाँिग आज्ञा बोन जएबाक, \nसंग िकछु संगी िनकिल िबच खेत-पथार, \nदेिख चास देल खेत मरल कीट-पतंग, \nदुिखत बैिस उतड़ल घोड़ासँ अधः िस᳍ाथर्, \nबैिस जोमक गाछक नीचाँ धए ध्यान, \nपाओल शािन्त तखने भेटल एक साधु। \nछल ओऽ मोक्षक तािकमे मᲨ, \nसुिन ओकर गप देखल होइत अन्तधार्न। \nगृह त्यागक आएल मोनमे भाव, \nबोन जएबाक आब एखन निह काज। \nघुिर सभ चलल गृहक लेल, \nरस्तामे भेटिल कन्या एक, \nकहल अहाँ छी जिनक पित, \nसे छिथ िन᳟येन िनवृᱫ। \nिनवृᱫ शब्दसँ िनवार्णक ᮧसंग,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \nसोिच मुिदत िस᳍ाथर् घुरल राज सभा, \nरहिथ ओतए शु᳍ोधन मंᮢीगणक िबच। \nकहल - लए संन्यास मोक्षक ज्ञानक लेल, \nकरू आज्ञा ᮧदान हे भूदेव। \nहे पुᮢ कएल की गप, \nजाऊ पिहने पालन करू भए ग ृहस्थ, \nसंन्यासक निह अिछ आएल बेर, \nतखन िस᳍ाथर् कहल अिछ ठीक, \nतखन दूर करू चािर टा हमर भय,  \nनिह मृत्यु, रोग, वृ᳍ावस्था आिब सकय, \nधन सेहो क्षीण निह होए संगिह। \nशु᳍ोधन कहल अिछ ई असंभव बात, \nतखन हमर िवयोगक करू निह प᳟ाताप। \nकिह िस᳍ाथर् गेलाह महल िबच, \nिचिन्तत एम्हर-ओम्हर घुिम िनकलिल बा᳭, \nसूतल छंदककेँ  कहल ᳡ेत वेगमान, \nकं थक घोड़ा अ᳡शालासँ लाऊ, \nसभ भेल िन᳖मे भेर कं थक आएल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \nचढा िस᳍ाथर्केँ  लए गेल नगरसँ दूर, \nनमस्कार किपलवस्तु, \nघुरब जखन पाएब जन्म-मृत्युक भेद। \nसोझाँ आएल भागर्व ऋिषक कु टी उतिर िस᳍ाथर्, \nलेलिन्ह र᳀जिटत कृ पाण काटल के श, \nमुकु ट मिण आभूषण देल छंदककेँ । \nअ᮰ुधार बहल छंदकक आँिख, \nजाऊ छंदक घुरु नगर जाऊ, \nनिह िस᳍ाथर् हम निह छी सुमन्त, \nछोिड़ राम घुरल अयोध्या नगर। \nघोटक कं थकक आँिखमे सेहो नोर, \nतखने एक ᳞ाध छल आयल, \nकषाय वᳫ पिहरने रहए कहल िस᳍ाथर्, \nहमर शु᮪ वᳫ िलअ िदअ ई वᳫ, \nअदिल-बदिल दुनु गोटे वᳫ पिहर, \nछंदक देिख के लक ᮧणाम गेल घुिर। \nिस᳍ाथर् अएलाह आ᮰म सभ भेल चिकत, \nदेिख नानािवध तपस्या कठोर,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \nनिह संतु᳥ क᳥ भोगिथ पाबय लेल स्वगर्, \nअिᲨहोᮢक यज्ञ तपक िविध देिख, \nिनकिल चलल िकछु िदनमे िस᳍ाथर् आ᮰म छोिड़, \nस्वगर् निह मोक्षक अिछ हमरा खोज, \nजाऊ तखन अराड मुिन लग िवध्यको᳧, \nनमस्कार मुिन ᮧणाम घुरू सभ जाऊ,  \nिस᳍ाथर् िनकिल बिढ़ पहुँचलाह आगु। \nएम्हर कं थकक संग छंदक खसैत-पड़ैत, \nएक िदनमे आएल मागर् आठ िदनमे चलैत, \nघरमुँहा रस्ता आइ कम निह अिछ भेल अनन्त, \nघुिर सुनेलक खबिर कषाय वᳫ पिहरबाक िस᳍ाथर्क, \nगौतमी मूिछत, यशोधरा कानिथ बािज-बािह, \nएहन कठोर हृदय िस᳍ाथर्क मुखेटा कोमल रहए, \nओकरो सँ कठोर अिछ हृदय हमर जे फाटए अिछ निञ, \nशु᳍ोधन कहिथ दशरथक छल भाग्य, \nपुᮢ िवयोगमे ᮧाण हमर िनकलए निञ अिछ। \nपुरिहत आऽ मंᮢीजी िनकिल ताकू  जाय, \nभागर्व मुिनक आ᮰ममे देखू पूछू ओतए।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \nजाय जखन सभ ओतए पूछल भागर्व कहल, \nगेलिथ अराड मुिनक आ᮰म िदस मोक्षक लेल बेकल। \nदुनू गोटे बिढ़ आगाँ देखैत छिथ की, \nकु मार गाछक नीचाँ बैसल ओतए। \nपुरोिहत कहल हे कु मार िपताक ई गप सुनू, \nगृहस्थ राजा िवदेह, बिल, राम आऽ बᮚबाहु, \nके लिन्ह ᮧा᳙ मोक्ष करू अहाँ सेहो। \nमुदा िस᳍ाथर् बोनसँ घुरताह निह, \nमोक्षक लेलिन्ह अिछ ᮧण तोरताह निह। \nहे िस᳍ाथर् पिहनहु घुरल छिथ बोनसँ, \nअयोध्याक राम, शाल्व देशक ᮤुम आऽ राजा अंबरीष, \nहे पुरिहत जी घुरू ᳞थ र् समय न᳥ छी कए रहल, \nराम आऽ िक आन निह उदाहरण समक्ष, \nनिह िबना तप कोनो क्यो बहटािर सकत, \nज्ञान स्वयं पाएब नव रस्ता तकै त, \nघुरल दुहु गोटे गु᳙-दूत िनयुᲦ कए। \nिस᳍ाथर् बिढ़ आगाँ कएल गंगाकेँ  पार, \nराजगृह नगरी पहुँिच कए िभक्षा ᮕहण, \nपहुँिच पाण्डव-पवर्त जखन बैसलिथ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \nराजा िबम्बसार आिब बुझाओल बहुत, \nसूयर्वंशी कु मार जाऊ घुिर, \nमुदा िस᳍ाथर् कहल हयᲈक वंशज, \nमोहकेँ  छोड़ल घुिर जाएब कतए, \nराजा सेहो होइछ कखनहुँ काल दुिखत, \nदास वगर्केँ  सेहो कखनहुँ भेटए छै खुशी। \nकरू रक्षाक ᮧजाक संग अपन सेहो, \nिस᳍ाथर् वै᳡ंतर आ᮰म िदश बढ़लाह, \nमगधराज चिकत। \nअराडक आ᮰ममे ज्ञान लेल गेलाह शाक्य, \nकहल मुिन अिव᳒ा अिछ पाँचटा, \nअकमर्ण्यता आलस्यक अिछ अन्हार, \nअन्हारक अंग अिछ ᮓोध आऽ िवषाद, \nमोह अिछ ई वासना जीवनक आऽ संगक मृत्यु, \nकल्याणक मागर् अिछ मागर् मोक्षक, \nमुदा िस᳍ाथर् कहल हे मुिनवर! \nआत्माक मानब तँ अिछ मानब अहंकारकेँ , \nअहाँ गप निह रुचल बढ़ल आ᮰म उᮤकक से।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n98 \n \nनगरी गेलाह राजिषक जे आ᮰म छल, \nमुदा निह उᱫर भेटलक ओतहु िस᳍ाथर्क। \nगेलाह तखन नैरंजना तट पाँचटा िभक्षुक भेटल, \nछह बरख तप कएल मुदा ᮧ᳤ अनुᱫिरत छल। \nस्वस्थ तनमे भेटत मनसक ᮧ᳤क उᱫर, \nᮧण कएल ई िनरंजनामे कएल ᳩान ओऽ, \nबाहर बहराए अएलाह तखने कन्या गोपराजक, \n᳡ेत रंग नील वᳫमे नन्द बाला जकर नाम छल, \nआयिल पायस पाᮢ लेने तृ᳙ भए िस᳍ाथर् भोजन कएल। \nपाँचू संगी देिख ई िस᳍ाथर्क संग छोड़ल, \nमुदा ओऽ भेलाह सबल बोिधसत्वक ᮧाि᳙क लेल, \nदृढ़ ᮧण लए पीपरक तर ओऽ आसन देलिन्ह, \nकाल सपर् कहल देखू ई नीलकं ठक झुण्डकेँ , \nघुिम रहल चारू िदस अहा ँक, \nᮧमाण अिछ जे बोिधसत्व ᮧा᳙ करब अहाँ। \nसुिन ई तृण उठाए कएल ᮧितज्ञा तखन, \nिस᳍ाथर् पाओत ज्ञान आऽ तखने उठत छोिड़ आसन। \nᮩᳬांड छल ᮧस᳖ मुदा दु᳥ मार डरायल, \nकामदेव, िचᮢायुध पुष्पसर नाम मारक,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n99 \n \nिस᳍ाथर् ᮧा᳙ कए ज्ञान जगकेँ  बताओत, \nहमर सा᮫ाज्यक होएत की तखन, \nपुᮢ िव᮪म,हषर्, दपर् छल ओकर, \nपुᮢी अरित,ᮧीित,तृषा के  सेहो कए संग। \nचलू ई लेने ढाल ᮧितज्ञाक, \nसत् धनुषपर बुि᳍क वाण चढ़ाए, \nजीतत से की जीतए देबए हमरा सभ आइ। \nहे िस᳍ाथर् यज्ञ कए पिढ़ कए शाᳫ, \nकरू इन्ᮤपद ᮧा᳙ भोगू भोग। \nछोड़ू आसन देब वाण चलाए। \nनिह देलिन्ह िस᳍ाथर् एिहपर ध्यान, \nमार तखन देलक वाण चलाए, \nमुदा भेल कोनो निह पिरणाम। \nिशवपर सेहो चलल रहए ई वाण, \nिवचिलत भेल रहिथ ओऽ सेहो, \nके  अिछ ई से निह जान, \nहे सैिनक हमर िवकराल-िविचᮢ, \nिᮢशूल घुमाए, गदा उठाए,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n100 \n \n साँढ़क सन दए हुंकार, \nआऊ करू िविजत अिछ शᮢु िवकराल। \nराित घनघोर अन्हिरयामे कतए छिथ चन्ᮤ, \nतरेगणक सेहो कोनो निह दशर्! \nमुदा सभ गेल ᳞थर् पदापर्ण भेल अदृश्य, \nमार जाऊ होएत निह ई िवचिलत। \nदेखू एकर क्षमा ᮧतीक जटाक, \nधैयर् अिछ एकर जेना गाछक मूल, \nचिरᮢ पुष्प बुि᳍ शाखा धमर् फलक ᮧतीक। \nस्थान जतए अिछ आसन पृथ्वीक िथक नािभ, \nᮧा᳙ करत ई ज्ञान सहजिह आइ, \nपरािजत मार गेल ओतएसँ भािग। \nराितक पिहल पहिरमे शाक्य मुिन, \nपाओल वणर्न स्मरण पूवर् जन्मक सहजिह, \nदोसर पहरमे िद᳞ चक्षु पािब, \nदेखल कमर्क फल वेदनाक अनुभूित, \nगभर् सरोवर नरक आऽ स्वगर् दुहुक, \nपाओल अनुभव देखल खसैत स्वगर्हुसँ, \nअतृ᳙ भोगी जन्म, जरा, मृत्यु।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n101 \n \nबीतल तेसर पहिर चािरममे जाए, \nपाओल ज्ञान बु᳍ भए पाओल शािन्त। \nशान्त मन शान्त छल पूणर् जगत, \nधमर् चारू िदस िबन म ेघ अछार, \nसूचना देल दुन्दिभ बािज अकाश, \nसकल िदशा िस᳍गणसँ दी᳙मय छल, \nस्वगर्सँ वृि᳥ पुष्पक इक्षवाकु  वंश ई मुिन छल, \nबैसल एिह अवस्थामे सात िदन धिर मुिन शाक्य, \nिवमान चिढ़ अएलाह तखन देवता दू टा, \nकरू उ᳍ार जगतक दए मोक्षक िशक्षा। \nआऽ िभक्षुपाᮢ लए अएलाह फे र एक देव, \nकएल स्मरण अराड आऽ उᮤकक बु᳍, \nमुदा दुहु छल छोड़ल जगत ई तुच्छ। \nआब जाएब वाराणसी िभक्षु पाँचो संगी जतए, \nकहल देिख बोिधक गाछ िदस ᳩेहसँ। \n  \nउᱫर बु᳍चिरत \nबु᳍ चललाह असगरे रस्तामे िभक्षु एक भेटल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  १५  माचर् २००९ (वषर् २ \nमास १५ अंक ३०) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n102 \n \n  \nतेजमय अहाँ गुरु के  छिथ अहाँक \nहे वत्स गुरु निह क्यो हमर \nᮧा᳙ कएल िनवार्ण हम, \nसभ िकछु जानल जे अिछ जनबा योग्य \nलोक कहए छिथ हमरा बु᳍ \nजा रहल छी काशी दुिखत कल्याण लेल \nद","size_mb":1.48,"has_text":true},"Videha 031.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 031.pdf","name":"Videha 031.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \nिवदेह  ३१ म अंक ०१ अĆैल २००९  (वषर् २  मास १६  अंक ३१) \n       \n   \n \n एिह अंकमे अिछ:-  \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.कथा-\n साकेतानĠद.कालरािÿĀ दारुणा- \n२.२. कथा-\n  सुभाषचĠƖ यादव- तृįणा /  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.३.कािमनी कामाियनी-िवलायत वाली किनया \n२.४. उपĠयास- ĆĜयावतर्न - पिहल खेप- \n कुसुम ठाकुर \n२.५. बलचĠदा (मैिथली नाटक)-\n  िवभा रानी (पिहल खेप) \n२.६. सुखमे सब साथी दुखमे न कोय-\n सुरेĠƖ िकशोर झा- \n२.७. \n डा.रमानĠद झा ‘रमण‘-िमिथलांचलक दिलत समाजमे लोकगाथा \nमैिथली लोकगाथामे दीनाभƖी \n२.८. सावर्भौम मानवािधकार घोषण: मैिथली अनुवाद रमानĠद झा 'रमण' : भाषा सĦपादन गोिवĠद झा  \n२.९. गजेĠƖ ठाकुरक मैिथली-अंƇेजी शĤदकोशपर- उदय नारायण  िसंह \"निचकेता\"  \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n३. पń \n३.१.\n  कािमनी कामायनी: भाषा \n३.२. \n डॉ. शंभु कुमार िसंह-लोरी \n३.३.\n  सतीश चĠƖ झा- तीन टा किवता \n३.४ माय (किवता) -\n मनीष झा \"बौआभाई\" \n३.५.\n  Ĕयोित- िमठगर राैद \n३.६.\n  सुबोध ठाकुर- केना होएत िमिथलाक जीणŸŀार \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n४. बालानां कृते-मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी  \n ५. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष \n(इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English \nand English-Maithili Dictionary.]  \n ६.. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.)  \n  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक \nिलंकपर उपलĤध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and \nDevanagari versions ) are available for pdf download at the following link.  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे   \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions  \n \nसंपादकीय   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n २९ माचर् २००९ केँ मैिथली-भोजपुरी अकादमी Ņारा िदĪलीमे सेमीनार भेल, जािहमे समकालीन रचनाकारक \nदाियĜवपर गोơी भेल। मोहन भारŅाज, िविदत, Ćदीप िबहारी, नीता झा आिद वक्ता भाग लेलिĠह। सांझमे \nिमिथलांगन Ņारा रोिहणी रमण झा िलिखत आ संजय चौधरी Ņारा िनदųिशत नाटक \"िकंकतर्ĭयिवमूढ्\" मंिचत \nभेल। \nिदĪलीमे होली आओर मिहला िदवसक अवसर पर िबहार उĜसवक आयोजन कएल गेल। लोक िबहारक \nलोकगीत आओर लोकनाटकक संग कĜथक नृĜयक आनंद उठएलिĠह। नृĜयांगना पुनीता शमŭ अपन कĜथक \nनृĜय याÿा थीमक नृĜयसँ तँ युवा कलाकार अंशुमाला िबहारमे पाविन-ितहारपर गाबय जाए वाला गीत जेना \nकजरी-जट-जिटन-शादी-िववाह आओर होली पर गाबय जाय वाला गीतसँ लोककेँ झुमा देलिĠह। लोक नाटक \nवाला िहİसामे जयशंकरजी खुशबू आओर वंदनाक संग 'जट-जिटन' Ćİतुत कएलिĠह।ई कायर्ƅम िदĪलीक \nसामािजक संİथा राग िवराग एजुकेशनल एंड कĪचरल सोसाइटीक िदससँ कएल गेल।  \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ ३० माचर् २००९) ७८ देशक ७८१ ठामसँ १,६६,७८७ \nबेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण।  \n \n  \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे।  \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nगजेĠƖ ठाकुर, नई िदĪली। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n               \n२. गń \n२.१.कथा-\n साकेतानĠद.कालरािÿĀ दारुणा- \n२.२. कथा-\n  सुभाषचĠƖ यादव- तृįणा / \n२.३.कािमनी कामाियनी-िवलायत वाली किनया \n२.४. उपĠयास- ĆĜयावतर्न - पिहल खेप- \n कुसुम ठाकुर \n२.५. बलचĠदा (मैिथली नाटक)-\n  िवभा रानी (पिहल खेप)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n२.६. सुखमे सब साथी दुखमे न कोय-\n सुरेĠƖ िकशोर झा- \n२.७. \n डा.रमानĠद झा ‘रमण‘-िमिथलांचलक दिलत समाजमे लोकगाथा \nमैिथली लोकगाथामे दीनाभƖी \n२.८. सावर्भौम मानवािधकार घोषण: मैिथली अनुवाद रमानĠद झा 'रमण' : भाषा सĦपादन गोिवĠद झा  \n२.९. गजेĠƖ ठाकुरक मैिथली-अंƇेजी शĤदकोशपर- उदय नारायण  िसंह \"निचकेता\"  \n \nसाकेतानĠद 1941- \n \nविरơ कथाकार, गणनायक ( कथा-संƇह) लेल सािहĜय अकादेमी पुरİकारसँ सĦमािनत। Ćकािशत कृित: \nगणनायक ( कथासंƇह), सवर्İवांत ( उपĠयास)।  \n  \nकालरािÿĀ दारुणा * साकेतानĠद. \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n \n \n \n“ की कहैत रही..? छोडू घरक माया_मोह...भािग चलू...?” हुनकर İवर मे Ćाण_भय भरल रहिन. ”ओह, \nतखिन तक तक त’ बौअिनक Əैक्टरो चिलते रहै...जरलाहा के अिĸल पर पाथर पिड गेल रहय...” ओ \nिससक’ लागल रहिथ. ” आब पछताइये क’ की हैत..? हे एना कानू नंई ! मोन आर घबडा जाइ छै.” \n“ कानू नंइ त’ की करू  यौ ? घर देने धार बहैयै...अहां कहै छी कानू नंिह ?” बंटू झाक हाथ मे एकटा \nहरवाही पैना रहिन. दू टा जोडल चॱकी, जािह पर दुनू गोटे बैसल छला, तै पर स’ हाथ लटका क’ पैना \nपािन मे देलिखन ! कþौ नंिह ठेकलिन. ” सांझ स’ डेढ फीट बिढ गेलै! िनचला चॱकी बुझू डूिब गेल !” ” \nदैब हौ दैब ! आब हम कोन उपाय करबै ?” ओ िवलाप कर’ लगै छिथ. घौना करैत बांधक ठीकेदार, \nइंजीिनयर के सराप’ लगै छिथन. बंटूझा नंिह रोकै छिथन. रोकैक आब एकदम इच्छा नंिह छिन.हुनकर पėी; \nबरसाम बालीक घौना आ अई कोठली, ओई कोठली देने बहैत कोसीक कलकल, एकटा अłुत İवर_ āृिƠ \nक’ रहल छलै. जं’ जं’ सांझ गहराय लागल छलै___तॱ_तॱ कोसीक हाहाकार बढ’ लागल छलै. एþे तक जे \nबगल मे बैसल पėी स’ आब िचकिड क़’ गĢप’ कर’ पडै छलिन. ओ कािनये रहल छली__ ” कþ’ पडेलें रे \nठीकेदरबा सब ? कþ’ छ’ हौ सरकार साहेब ? बाĠह तोडबाक छलौ त’ किहतें ने रे डकूबा सब...पडा क’ \nचल जैतॱ िडĪली ! अपन बौआ लग चल जैतॱ...किहते िकने रे ... आब के बचेलकै हमरा सब के रौ दैब \n?” ओ बच्चा सब जेकां भोकािड पािड क’ कान’ लागल रहिथ. “ आइ तेसर राित िछयै... आब की हेतै रौ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nदैब !” ” हे, कहने रही ने, कनै छी त’ मोन सुž भ’ जाइये.” ” िकयैक ने भािग क’ वीरपुर चल गेलॱ, \nिकछु िछयै त’ शहर िछयै; ओइ ठाम स’ कþौ भािग सकै छलॱ...माथपर कोन िगरिगिटया सवार भ’ गेल रहय \nयौ...गाम स’ कैक बेर Əैक्टर गेलै.” हुनका ई निह बूझल छलिन जे वीरपुर आब वैह रहलै ? ओ आब सुž, \nमसान, भकोभž भ’ गेल छै. ओिह ठाम भिर छाती पािन बिह रहल छै. सब िकछु के उपर देने, सब िकछु \nके चपोडंड करैत कोसी बिह रहल छै. ओþुĸा लोक ? ओþे टा कİबाक ओþे लोक कत’ गेलै ? कत’ \nगेल हेतै लोक सब हौ भोलेनाथ ? बंटूझा के िकछु निह बूझल छिन, िकछु निह. लोक त’ बेर पडला पर \nिचडैयो स’ बेसी उडान भिर सकैये...मखानक लाबा जकां िछिडया सकैये, देश्_िवदेश पडा सकैत अिछ.वीरपुर \nमे आब ğवंस हेबाक Ćिƅया मे सब िकछु छै. \nअही बीच लक्ष केलिखन त’ पėीक कपसनाइ बĠद बुझेलिन. शाइत सुित रहली की...जं सूित रहल होिथ..त’ \nहुनका नल राज जकां छोिड क’ गेल हेतिन ? िछः िछः की सोिच रहल छिथ ओ ? मुदा बात मोन मे \nघुमडैत रहै छिन जे ई नंिह रिहतिथ त’ बंटूझा के पडाइक कैक टा बाट रहिन. अगल_बगलक कैकटा उंच \nİथान सब मोन पडलिन...नेपाले भािग जैतिथ. डेढ_दू िकलोमीटर दूर परहक कैक टा ऊंच डीह सब मोनमे \nचमिक उठलिन. असकर रिहतिथ त’ कैक टा उपाय रहै... तैं तीन िदन स’ यैह चॱकी भिर सुखायल İथान \nपर लटकल छिथ दुनू ĭयिक्त ! सþे माया चंडाल होई छै. मुदा ककरो की पता रहै जे एþे भरबा क’ ऊंच \nपर बनल घरक ई गित हेतै ! हे एकरा क्यो बािढक पािन निह कहै जेबै किहयो, ई Ćलयक Ćबल Ćवाह \nिछयै, बलॱ स’ बाĠहल बाĠह तोिड क’ िनकलल पािन िछयै कोिसक, सब के िरĿ_िछĿ कइयेक’ छोडतै, \nबेरबाद क’ देतै सबके, अइ बेर निह छोडतै. बंटूझा के साफ   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nलािग रहल छलै जे कोसी अइ बेर निह मानतै, बदला लइयेक’ रहतै . \n“ सुनै िछयै, कþी राित भेल हतै ? भूख निह लागल अिछ ?” ” लागल त’ अिछ, त’ देब खाइलय ?” \nहुनकर İवर खॱझायल रहिन, जेना चैलेंज क’ रहल होिथन. ” कने ज’ साहस करी, त’ भंसाघरक ताख पर \nचाउरक िटन धैल छै, ताख डूबल छै की ?” ” ओह, चुप रहूने, जँ निहयो डूबल छै त’ भंसाघर गेल हेतै, \nअइ अĠहार राितमे जखन घर देने कोसी बिह रहल हो...” ”घर कहाँ रहलै यौ, अपन घर देने त’ कोसी \nबहैये आब.” ”बीच नदी मे यै ?” ”हँ यौ, नदीक गुंगुएनाइ निह सुनै िछयै ?” ”सब सुनै िछयै, तखन कहै \nछी जाइ लए ?” ”चाउरक िटन ज’ निह आनब... आइ तेसर िदन िछयै. िटन टा आिब जाय ने कोनो तरहे, \nदैब हौ दैब !  \nवेगो बढल जा रहल छै... एहन ठोसगर पĸो घर के तोिड सकयै कोसी ?” ”िकछु घंटा लगतै ओकरा, डीह \nपर घर निह सौ दू सै Əक रािबश पडल रहत.” ई किह ओ चुप भ’ गेला. दुनू वेकती बडी काल तक चुप \nछला. ” अच्छा, निह आनब त’ खायब की ?” \n“अहॴ उतरू  ने.” ” नै हौ बाप, वेग देखै िछयै ? हम त’ एĸे डेग मे लटपटा_सटपटा क’ चपोडंड.... \nदेिखयौ, दरबĔजे_दरबĔजे, कोठिलये_कोठिलये कोना खलखला क’ बिह रहल छै !” ”नै उतरब त’ दुनु गोटे \nभूखे मरब!” ” मिर जायब, अही कोसी मे भांिस जायब! भांिस क’ कोपिरया कुसųला मे लहास \nलागत...िगğध_कौआ खायत!!”  \n“ओह, चुप रहू ने!” बंटूझा बडी कालक बाद चॱकी आ छतक बीच हवा के संबोिधत करैत बजला_” आइ \nतेसर िदन िछयै ! आइ तक पटनां_िडĪली के हमरा सबहक सुिध निह एलै ?”   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \n“अहूं त’ हद करै छी...अिह बोह मे बौआ अिबते हमरा सबके बचबैलय ?” हुनका िदĪली सुिनते अपन बेटा \nटा मोन पडै छिन, आर िकछु निह.सþे, हुनका लोकिन सनक हजार_दस हजार निह लाखॲ लोक, आइ \nतीन__िदन स’ फंसल अिछ, एकर खबिर ककरो निह लगलैयै ? एहनो कþौ होई ? ओ जेना पėीक बात \nनिह सुनने होिथ, भोर मे आंटा सािन क’ ओकर गोली खेने रहिथ. आइ, तेसर बेर राित गहरा रहल छिन. \nिहनका दुनू ĭयिक्तक अितिरक्त कोनो िचिडयो_चुनमुनीक आवाज़ कहां सुनै िछयै ? एखन त’ कुसहा मे बाĠह \nतोिड क’ बहैत कोिसयेक आवाज़ छै चारू  भर...बाĠह, छहर, नहर, सडक, रेल, गाछी_िबरछी के मिटयामेट \nकरबाक İवर ! सब िकछु के ğवİत करबाक घुमडल मौन İवर__गडर_गडर_गडर...ह’ ह’ \nह’..हहा_हहा_हहा; िवजियनी कोसीक अņहास स’ िहनका दुनूक कान तीन िदन तीन राित स’ बहीर भेल \nछिन ! …मोबाइल. इंटरनेटक युगमे तीन िदन बीत गेल आ क्यो सुिध लै बला नंिह ? ..... कािŎ तक त’ \nदुनू ĭयिक्त छत पर चादिर टांिग क’ रहिथ . जखन सोपाने बिरस’ लगलिन, आ ओþे मेहनित स’ उपर \nआनल सब वİतु जात भीज’ लगलिन; अपनो दुनू गोटे सनिगĿ भ’ गेला त’ भिग क’ कोठली मे एला त’ \nअपन कोठरी मे भिर जांघ रहिन.. चॱिकक ऊपर चॱकी धयलिन; त’ तखन स’ ओही पर बैसल छिथ. आब \nत’ िनचला चॱकी डूब’ लागल छलिन ! “ दैब रौ दैब ! कािŎ मंचेनमाक नाव के की हाल भेलै हौ \nदैब...सþिर अİसी गोटे, बाले बच्चा िĭमला क’ हेतै, नाव पलिटते कोना हाƅोश करैत बेरा_बेरी डुबैत....हौ \nदैब, कोना हाथ उठाउठा जान बचेबाक गोहािर करैत रहै यौ !” ओ पुĸा फािड क नेना सब जेकां कान’ \nलगली. पािनक हहास मे हुनकर रुदन बडा भयौन लगैत रहै. ” जुिन मोन पाडू यै... असहाय लोकके \nडुबबाक दृįय निह मोन पाडू !” ” मोन होित रहय ओþेटा कोनो रİसा रिहते की आने कोनो ओþेटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nवİतु__त’ फेक िदितयै...मुदा िकछु निह क’ भेल... ओþे लोक चल गेलै आ जा रहल छै, से छै ककरो \nपरवािह...बĔजर खसतौ रे पिपयाहा सरकार बĔजर !” ”यै ई कयैक ने सोचै छी जे हमरा सब जीिवते छी, \nजं मंचेनमाक नाव पर हमरो सब चिढ गेल रिहतॱ त’ आइ कोन गित भेल रिहते ? अपना सब निह चढलहुं \nत’ Ćाण बांिच गेल ने !” ”देखैत रिहयै, लोक कोना छटपटाइत रहै...? छत पर स’ त’ İपƠ देखाइ पडैत \nरहै!” ”सब टा देखैत रिहयै ! बगल मे चुनौटी हैत िदय” त’ !” ”कþे खैनी खायब ?” ”भूख लागल यै.” \n”तैं त’ कहैत रही... कनी साहस करू . भंसाघर मे घुिसते, सामने ताख पर चाउरक िटन छै; बगल मे नोनो \nछै.” ”अहां आयब पीठ पर ?” ” नै यौ, हमरा बड डर लगैये. हे ओ भीतर बला चौकिठ के देिखयौ त’... \nदेवाल छोडने जाइ छै ?” ”हँ यै बरसामबाली! ई त’ देवाल छोिड देलक.” ”त’ आब घर खसतै की यौ ?” \n..चुĢपी, संगिहं नदीक हहास! पािन मे कोनो जीव के कुदबाक छपाक ğविन ! ने त’ सगरे पसरल पािन... तै \nपर अĠधकार. ”िकछु बजै िकयैक ने छी ? सुनू , आब हमरो बƂड भूख लािग गेल अिछ...” ”देखै िछयै, \nकरेंट स’ आब चॱकीक पौआ सब दलकै छै; एखनो हम चाउरक िटन आिन सकैत छी. आयब हमर पीठ पर, \nउतरी हम ?” फेर चुĢपी. दुनू चुप छिथ. बीच मे वैह अलगटेंट हरजाइ बािज रहल अिछ__कोसी बािज निह \nिडकिर रहल अिछ ! \n“ठीक छै, हम उतरै छी...आब जे हुए, आब निह सहल जाइये...!” ”नै यौ! हम अहांके ऐ अĠहार राित मे \nपािन मे निह पैस’ देब. सांझ मे ओ सांप के देखने रिहयै...मोन अिछ िक निह ?” ”ओ एþै हेतै ? निह हम \nउतरै छी, िकछु भेल हुए, आिखर अपने घर ने िछयै यै ?” ”उतरबै ?”किह बरसामबाली कनी काल चुप भ’ \nजाइ छिथ; फेर कहै छिथन__”बुझलॱ यौ, मोन होइयै गरम_गरम चाह िपिबतॱ; एकदम भफाइत.” “अच्छा,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nकþे राित भेल हेतै ?” ”देवाल पर घडी त’ लटकले छै, देिखयौ ने.” ”एंह, ओहो साला बĠद भ गेल छै.” \n”ठहरू , कने पािन के देिखयै ! अरौ तोरी के, िनचला चॱकी त’ डूबल बरसामबाली.” ”हे यौ, कने एĦहर \nआउ, हमरा डर लािग रहल अिछ. हमरा लग आउ ने.” ”छीहे त’ ?” ”नै हमर लग आउ सब िचंता_िफिकर \nिबसिर क’ दुनू गोटे सूित रही. जे हेतै से परात देखल जेतै.!” ”भने कहै छी, दलकैत चॱकी आ भसकैत \nघर मे िनिĀंत भ’ क’ सुतै लए कहै छी...नीचा कोसी बिह रहल अिछ ! भने कहैत छी.” ” िखडकी स’ \nदेिखयौ, भोरुकवा उगलै ? घिडयो जरलाहा के बĠद भ’ गेलै....” ”कथी लए कचकचाइ छी, ई कालरािÿ \nिछयै, अइ मे क्यो ने बचत...” ”ठीके कहै िछयै यौ; ऐ बेर क्यो ने बचतै.” ”मारू  गोली. जþे बजबाक हेतै, \nबाजल हेतै. सुनै िछयै?सुित रहिलयै ?” ”धुर जो, एहन परलय मे पल लगतै ? हम कहैत रही िडĪली ठीक \nछै ने ? ओकरा खबिर भेल हेतै ? ओþ’ बौआ अंगुनाइत हेतै...हे अइ बेर निह अनठिबयौ, अिगला सुŀ मे \nकरा िदयौ. निह करब आƂवाल; निह गनायब. मुदा पुतहु चाही हमरा पढिल_िलखिल. एकदम İमाटर्, अपन \nबौए जेकां.” बंटूझा के लगलिन जे एहन समय आ तािह मे िबयाहक गप, जरूर  िहनकर िदमाग भांिस रहल \nछिन. कŎुका भोर देखती की निह तकर ठेकाने ने, चलली है बेटाक िबयाह नेयार करै लए.मुदा \nबरसामबालीक त’ टाइम पास रहिन__बेटाक िबयाहक Ģलैन बनायब. हुनको मोन भेलिन जे ओ कथाक मादे \nकहिथन जे हाले मे यार अनने रहिथन. मुदा ओ चॱकी आ छतक दूरी के एकटक देखैत रहला. पािनक İवर \nहुनकर कान के बहीर बना रहल छलिनत त’ माथ मे कोनो धुंध, कोनो धुआं सन भरल बुझाइ छलिन. \nबरसामबालीक बुिŀ ठीके भांिस गेल छलिन, निह त’ एहन मे बेटाक िबयाहक नेयार करब ! ”से चाहे जे हुए, \nपुतहु हमरा सुžिर आ पढल चाही.” ”अहां के बƂड भूख लािग रहल अिछ की ?” ”हं यौ !” ”सुनू, अहां  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nघबडायब निह ! हम यैह चाउरक िटन नेने अबै छी ! ”नै जाउ यौ...नै उतरू  यौ...नै जाउ यौ !”बरसामबाली \nअनघोल किरते रहली, जाबे तक हुनकर मुंह मे गदŭ निह उिडयाय लगलिन. मुदा बंटूझा फेर कोनो उतारा \nनिह देलिखन.  \n  \nकथा  \nसुभाषचĠƖ यादव- तृįणा / कािमनी कामाियनी-िवलायत वाली किनया \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \n  \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल- मधुबनी। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, \nनई िदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण \nमंडल िवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान। \nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर (िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे करीब \nसþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण सिमित। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nतृįणा \nहमरा लागल अिखलनकेँ िकछु भेल छैक । जखन ओ कलकþासँ घुिर कऽ आयल रहय, हमरा तखने \nखटकल छल । मुदा ओ थाकल – झमारल रहय, तेँ हम िकछु निह पुछिलऐक । ओ बदिल गेल छल । \nकोनो गĢप निह करय; चुप आ उदास रहय । ओकर चेहरा देखला सँ बुझाइ जेना ओ कोनो िवचार या \nİमृितमे डूबल – हेरायल हो । 'की भेल छौ?' पुछला पर ओ बाजल –'निह, िकछु निह ।' लेिकन ओकर \nİवरमे आ ओकर चेहरा पर हमरा वेदनाक İपƠ अनुभूित बुझायल । फेर िदन भिर अिखलन सँ कोनो गĢप \nनिह भेल ।  \nराितमे अचानक कोनो सपनासँ िनž टूिट गेल । सपनाकेँ मोन पाड़ैत चाहलहुँ, जे सूित जाइ । ठीक तखने \nचॱिक गेलहुँ । अिखलन, जे बगल वला िबछौन पर सुतल  रहय, कुहरैत बाजल—'ओह, āीलता !' लागल \nजेना ओकरा कोनो पीड़ा भऽ रहल हो आ सहायता लेल ओ āीलताकेँ सोर पाड़ैत हो । चिकत भेल हम \nओकर िबछौन िदस तकलहुँ । इजोिरयाक् हĪलुक इजोतमे देखल मूड़ी तर पड़ल गेड़ुआकेँ अिखलन बेर-बेर \nहाथसँ मीिड़ रहल अिछ । ओ िनĀय जागल छल आ कोनो बेचैनीमे छटपट कऽ रहल छल ।  \nओिह राित फेर सूित निह भेल । बहुत िजĿ कयला पर अिखलन जे िखİसा सुनौलक तािहसँ मन भारी आ \nउदास भऽ गेल । िखİसा सुनबैत ओ रिह –रिह कऽ अपन छातीकेँ मुŇी मे पकिड़ लैत छल जेना छातीमे \nददर्क हूक उठैत हो । \nअिखलन कहऽ लागल – भोरे – भोर कलकþा लेल गाड़ीमे सवार भेलहुँ तँ सामने वला बथर् पर एकटा \nअधवयसू बैसल िसगरेट िपबैत रहय । बादमे जानल जे ओकर नाम संतोष कुमार मंडल छल । ओ बंगाली \nरहय आ शौिकया िचÿकार । हैदराबादमे कोनो नौकरी करैत रहय । ओ हमरा बहुत ğयानसँ देखलक आ \nपुछलक जे हम कतऽ जायब । फेर अपने कहऽ लागल—गाड़ीमे सवार होइसँ पिहने हम िरजवųशन चाटर्मे \nअगल – बगल वला याÿीक नाम, उमर आ गंतĭय जरूर  देिख लैत छी । ओकर ई सतकर्ता पिहने तँ \nĆभािवत कयलक , मुदा लगले जासूसी – सन बुझायल ।  \nधीरे – धीरे आओर मोसािफर आयल—एकटा नव दĦपिþ, युवक सुधीर आ एकटा Ćौढ़ मिहला । मंडल बहुत \nगĢपी आ सहिमĪलू रहय । ओ जिĪदए सभसँ पिरचय कऽ लेलक आ गपसपमे लािग गेल । नव दĦपिþ \nहनीमून लेल दािजर्िलंग जाइत रहय । सुधीर अपन भाइसँ भेंट करऽ कलकþा जाइत रहय । Ćौढ़ मिहला \nपता निह कतय जाइत रहय । ओ बेसी काल गंभीरे बनिल रहिल । खाली बीच-बीच मे कोनो हँसी वला \nगĢप पर मुसकाइत रहय । बादमे कोनो İटेशन पर ओ एकटा तेलुगू पिÿका कीनलक आ ओिहमे ĭयİत भऽ \nगेिल ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nिİथर रहब मंडलक İवभाव निह रहैक । ओ कखनो पािन पीबा लेल उठय तँ कखनो चाह पीबा लेल । \nकखनो िसगरेट जराबऽ लेल सलाइ ताकऽ लागय तँ कखनो दोसर कातक बथर्पर बैसल बंगाली पिरवार सँ \nगपसप मािर आबय । अही सभक बीच पता निह कतय वारंगल िक िवजयवाड़ामे एकटा युवती हमर सभक \nबथर् लग आयिल । एकटा सामाĠय साधारण युवती । हमर बथर् पर बैसिल मिहला सँ बैसबाक अनुमित \nमँगलक । बथर् अपन निह रहबाक कारणे मिहला असमथर्ता Ćकट केलक तँ हम ओिह युवतीकेँ बैिस \nजयबाक इशारा कयल । मंडल, जे ऊपरका बथर् पर पड़ल छल, ओिह युवतीकेँ गौर सँ देखलक । युवती \nथोड़े काल धिर असहज बनिल रहिल, फेर सामाĠय भऽ गेिल । जखन कंडक्टर िटकट जाँचय आयल तँ \nयुवती कने आशंिकत भेिल, मुदा जुरमाना दऽ कऽ फेर िनिĀĠत भऽ गेिल । ओ जुरमाना दैत रहय, ठीक \nतखनिह ओ पिहल बेर आकृƠ कयलक । कंडक्टर नोट पकिड़ लेलक आ िटकट बनबैत रहल । िटकट \nदेखला पर युवती चॱिक उठिल । अपन गलतीक अनुभव कयलक आ पसर् सँ आओर पाइ िनकािल \nकंडक्टरकेँ देलक। \n'लेिकन एिहमे आकृƠ करऽ वला कोन चीज रहैक ?’- अिखलनसँ हम पुछिलऐक । \nअिखलन कहलक - ' भिगमा। ओकर भंिगमामे िकछु एहन सौĠदयर् रहैक, जकरा माÿ अनुभव कयल जा \nसकैत अिछ; कहल निह जा सकैछ ।’  \nअिखलन कने काल चुप भऽ गेल । हमरा लागल ओ āीलताक ओिह अदाकेँ फेर सँ पकड़बाक ĆयĜ न कऽ \nरहल अिछ जेओकर हृदयमे सीधे उतिर गेल रहैक । \nटोिक देलासँ िखİसाक Ćवाह टूिट गेलैक । ओकर छोर पकिड़ आगू बढ़ेबामे अिखलनकेँ थोड़े समय \nलगलैक। \nहमरा बुझेबाक Ćयास करैत ओ बाजल – ' युवतीक ĭ यिक्तĜ व मे िकछु एहन लय आ गित छलैक, जे हमरा \nआकृƠ कयने छल । ओ बहुत संवेदनशील आ सलĔज छिल । खैर ।’ \nहमरा लागल अिखलनक हृदय ददर्सँ टीिस उठल होइ । \nपिरचय आ गप करबामे Ćवीण मंडल जखन नीचा उतरल तँ ज्ञात भेल ओिह युवतीक नाम āीलता छलैक । \n'खूब भालो नाम ।’ – मंडल बाजल । \nāीलता िबजनेस मैनेजमेंटक कोसर् करैत रहय । ओकर हाथमे मैनेजमेंटक कोनो िकताब रहैक जे सुधीर लऽ \nकऽ देखऽ लागल । मंडल दोसर कातक बंगाली पिरवार लग चल गेल आ ओिह पिरवारक एकटा िकशोरीक \nिचÿ बनबऽ लागल । अपन िचÿ पर Ćसž होइत िकशोरी बाजिल –' थैंक यू अंकल ।' पिरवारक सभ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nसदİय िचÿ देखलक आ मंडलक Ćित कृतज्ञ भेल । िकशोरक माय बाजिल— 'ओ माँ, आपनी तो खूब भालो \nİकेच तूल छेन ।’ \nमंडल अपन बथर् पर घुिर आयल। िसगरेट पीलक आ ओिह नव िववािहताक िचÿ बनबऽ लागल जे हनीमून \nलेल दािजर्िलंग जाइत रहय । नव िववािहता मंडलक ठीक सामने बैसिल छिल । मंडल िकछु रेखा खॴचय \nआ रूिक  कऽ नव िववािहता िदस ताकऽ लागय । िचÿक Ćित सभ क्यो उĜसुक रहय । तैयार होइते ओ \nएक हाथसँ दोसर हाथ जाय लागल । जखन ओ हमरा लग आयल तँ िचÿ देिख धĸा सन लागल । नव \nिववािहताक िचÿ एहन छलैक जािहसँ ओकरा िचĠहल जा सकैत रहय । मुदा ओकर नीचा एकटा दोसरो \nिचÿ रहैक—İÿी – पुरुषक; पुरुष İÿी िदस टकटकी लगा कऽ देखैत । यńिप चीĠहऽ योग्य İपƠता \nआकृितमे निह रहैक, तथािप हमरा बूझऽ मे भांगठ निह भेल जे ई दुनू आकृित हमर आ āीलताक अिछ । \nहम मंडल िदस तकिलऐक । ओ पिहनिह सँ हमरा िदस तकैत छल आ नजिर िमिलते बाजल –'इटस नोट यू \n।’ जेना ओकर मोनमे कोनो चोर होइ । \n āीलता िखड़की सँ बाहर तकैत छिल । साँझ पिड़ रहल छलैक । मंडलो िसगरेट िपबैत िखड़की सँ \nबाहरक दृĮय देखऽ लागल । तखने पता निह कोĦहरसँ एकटा बंगाली युवक आयल आ मंडल संगे गपमे \nलािग गेल। ओ हैदराबाद िवĂिवधालयमे नाम िलखा कऽ घर जाइत रहय आ बहुत उĜसाहमे रहय । रवीĠƖ \nसंगीतक चचŭ भेलै तँ मंडल āीलता सँ पुछलकै –'डू यू नो रवीĠƖ नाथ टैगोर ?' \n'आइ एम अĄेड, आइ डॲट ।'-āीलता कने संकुिचत भेिल ।  \n'शी मİट बी नोियंग पोतĠ ना ।’- जेना हम āीलता केँ सहारा देबा लेल बाजल होइ । \n'याह, आइ नो पोतžा वेरी वेल ।’- āीलता उĜसािहत भऽ उठिल । \nबंगाली युवक आ मंडल रवीĠƖ संगीत गाबऽ लागल । मंडलक गला नीक रहैक ।  \nहमरा भूख लािग गेल छल । दूपहरमे जे केरा िकनने रही से पड़ले रहय । ओिह मे सँ दू टा छीमी तोिड़ \nहम āीलता िदस बढ़ाओल, मुदा ओ लेलक निह । सुधीर, मंडल, युवक आ नव दĦपिþकेँ केरा देलाक बाद \nहम āीलता िदस फेर ताकल ।  \n'हैव इट āीलता । यू मİट बी हंƇी ।’-हमरा İवरमे िकछु एहन उĜकट İनेह आ याचना रहय, जे ओ चॱिक \nकऽ हमरा िदस देखऽ लागिल । फेर एकटा केरा लेलक आ संकोच तथा लĔजावश धीरे-धीरे खाय लागिल \n। āीलता िवजयवाड़ामे पढ़ैत छिल आ अखन चािर िदनक छुņीमे घर िवशाखापतनम जाइत छिल । Əेन लेट \nभेल जाइत रहैक आ ओिह संग āीलताक बेचैनी बढ़ल जाइक । āीलता सँ आओर गपसप भेल । ओ \nपाँचम िदन घूरित ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \n    'अहाँ किहया घुरब ?'-ओ हमरासँ पुछने छिल । \n    िवशाखापतनम आिब रहल छलैक । ओ उिठ कऽ ठाढ़ भऽ गेिल । पिरिचत शहर-घर आिब गेलाक \nिनिĀĠतता आ िदन नीक तरहेँ किट जयबाक संतोषसँ ओकर चेहरापर Ćसžताक लहिर अयलैक । कृतज्ञता \nआ सदभावना Ćकट करैत ओ मुİकुरायल आ सभसँ िवदा मँगलक । मुदा ओकरा िदस क्यो ğयान निह \nदेलकै । सभ गĢपमे बाझल छल । ओ हमरा िदस तकलक आ एकटा िİनग्घ कोमलताक भाव चेहरा पर \nलेने िवदा भऽ गेिल ।  \n  तीन-चािर िमनट बीित गेल । İटेशन अखनो आयल निह छल । हमरा आĀयर् भेल ओ एतेक पिहनिह गेट \nपर िकएक चल गेिल । हमरा अचानक एकटा िवकलता घेिर लेलक । ओकरा देखबाक िवकलता, गĢप \nकरबाक िवकलता । आ ठीके, हम सीटपरसँ उिठ गेलहुँ । गेट लग पहुँिचते ओ हमरा देखलक आ देखते \nमुİकुरायिल । ओकर मुİकी औपचािरकताक कारणे आनल गेल बलात् मुİकी निह छल; ओ İवत: İफूþर् आ \nहािदर्क छल ।    \nमंÿमुग्ध सन ओकरा िदस तकैत हम आगाँ बढ़लहुँ आ कनेक दूरी पर िडĤबासँ सिटकऽ ठाढ़ भऽ गेलहुँ । \nठाढ़ होइते ओ पल भिरक लेल हमरा िदस मुİकुराइत तकलक आ संकोच तथा लĔजावश मूड़ी झुका \nलेलक। फेर पता निह कोन Ćबल आĠतिरक Ćेरणासँ अिगले क्षण हमरा देखऽ लागिल । आँिखमे आ ठोर पर \nवैह मधुर आ कोमल मुİकी लेने । ओकर माधुयर् आ कोमलतामे नहाइत हम िनरĠतर ओकरा देखने चल \nजाइत रही । बुझाइत रहय हृदयमे Ćेमक ćोत फूिट पड़ल हो आ हम ओकर अनĠत Ćवाहमे भिसआयल चल \nजाइत होइ ।  \nगेट लग āीलताक आसपास िकछु आओर लोक ठाढ़ रहय । भिरसक अहीसँ घबरा कऽ āीलता बाजिल – \n'इट वाज ए नाइस कĦपनी ।' हम सहिट कऽ ओकर आओर  लग चल अयलहुँ । कहऽ चाहलहुँ – ' आइ \nवांटेड टू हैव ए लाİट लुक ऑफ यू । मुदा लोक-भयक कारणे कहा गेल –'आइ वांटेड टू सी यू ऑफ ।' \nāीलता िकछु निह बाजिल ।  \n'अहाँ चािरम िदन निह घुिर सकैत छी, āीलता ?' \n'निह, हमरा कैकटा काज करऽ पड़त । मजबूर छी ।' \nगाड़ी Ģलेटफामर् पर लािग रहल छल । संग छूिट जेबाक आसž अवĮयĦभािवता सँ हम अिİथर भऽ गेल रही \n।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \n'अहाँकेँ İटेशनक गेट धिर छोिड़ आबी ?'- हमर एिह Ćİतावसँ āीलता डेरा गेिल । गेटपर ओकर भाइ \nĆतीक्षा करैत हेतैक । \n'नो, नो । थैंक्स ।’- āीलता घबराइत बाजिल आ एिह तरहेँ धड़फड़ायल चिलदेलक जेना हम ओकरा \nखेहारने अबैत होइएक । ओकर एिह ĭयवहारसँ İतिĦभत आ िवमूढ़ भेल कने काल हम ठाढ़े रिह गेल रही । \nफेर तेजीसँ चलैत जखन Ģलेटफॉमर्क गेट लग पहुँचल रही तँ ओतय क्यो निह रहय । āीलता चल गेल \nछिल । \n   भारी मने धीरे – धीरे डेग उठबैत हम अपन िडĤबामे घुिर आयल रही ।  \nअचानक लागल जेना बहुत थािक गेल छी । जा कऽ ऊपरका बथर्पर पिड़ रहलहुँ । पिड़ते करेज टीिस \nउठल । नीचा गपसपसँ जे हĪला होइत रहैक से असहनीय लागऽ लागल । होइत रहय सभिकछु िनİतĤध \nआ शांत भऽ जाय । फेर लागल जेना हĪला बहुत पाछू छूिट गेल अिछ आ सामने āीलताक िदĭय आ \nकोमल चेहरा आिब गेल अिछ – शीतल आ िİनग्ध ĔयोĜसना सन िनमर्ल मुİकी िछटकबैत । फेर ओकर \nभयभीत आकृित मोन पड़ैत रहल । फेर āीलता ... शूĠय Ģलेटफॉमर्क गेट ।  \n    भोरमे िनž टुिटते āीलता मोन पड़ल आ बड़ी काल धिर उदासी आ अवसाद घेरने रहल ।  \n  कलकþासँ हम चािरम िदन निह घुरलहुँ। पाँचम िदन घुरल रही, जािह सँ āीलतासँ फेर भेंट भऽ सकय \n। िवशाखापतनम आिब हम हरेक िडĤबा आ Ģलेटफॉमर् सगरे āीलताकेँ तकलहुँ ; एकबेर निहकैक बेर । ओ \nकतहु निह छिल । की भऽ गेलैक āीलताकेँ ? दुिखत तँ ने पिड़ गेल? या हमरे कारणे कािŎए चल गेिल \n?  \nहम िखž आ िनराश भऽ कऽ अपन बथर्पर चल आयल रही । गाड़ी खुजैत काल लगैत रहल āीलता अखने \nदौड़िल आओित आ कूिदकऽ िडĤबामे चिढ़ जायत । िवशाखापतनमक छुटैत हरेक घरक िखड़की आ \nबालकोनीकेँ हम एिह आशासँ देखने चल जाइत रही जे āीलताक झलक भेिट जाय । लेिकन ओ हमर \nदुराशा माÿ छल । पता निह आब किहयो āीलतासँ भेंट होयत िक निह। \nअिखलन ई किह चुप भऽ गेल । हमरा िकछु निह फुरायल अिखलनकेँ की किहऐक । हम सोचऽ लगलहुँ \nअिखलन आब की करत । भऽ सकैत अिछ ओ िवजयवाड़ा आ िवशाखापतनमक चĸर काटऽ लागय आ \nअखबारमे िवज्ञापन बहार करबाबय । ओ आओर की कऽ सकैत अिछ ? हमरा लागल अिखलन केँ āीलता \nनिहयो भेटतैक, तइयो ओकर İनेहक İमृित रिह जेतैक आ अिखलनक आĜमाकेँ आलोिकत करैत रहतैक ।  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nिवलायत वाली किनया-\n कािमनी कामायनी  \nअĢ पन माॅिट पािन सॅ दूर ़बागमती सॅ बङ दूर ़आेिह जमाना के िहसाब सॅ ़बरखाें पिहने  ़नमर्दा के क्षेÿ िविदशा \nमें आिब क’ िचरंजीब बाबू बिस रहलाह। Ģ िाहने त’ \nिकराए के मकान में रहैत छलाह़ ़मुदा िकन्ए िदन में पाॅच कटठा क’ सुĠदर चाकर चाैरस Ģ लाॅट कीिन अपन \nमनाेरथ के पूणर् करैत बङका टा के हवेली सन ठाढ कए लेलिĠह।एकदम पूरना रइसर् सभक नक् काशी दार \nझराेखा वाला हवेली ़बङ सुĠदर \nऊĔजर झक झक करैत संगमरमरक हवेली ।धीरे धीरे आगाॅ पाॅछा के िकछु आआेर \nजमीन सेहाे खिरदलिĠह । \n    मुदा तखन इर् घर भरल रहैत छल ।मैंया छली ़बाबा छलाह ़यािन की िचरंजीिब बाबू के मा ़बाबू ़एकटा \nछाेट भाए ़आ’ दू टा छाेट बिहन क संग अपन पेलवार में  \nदू टा बेटा आ’ तीन कĠया ।नाैकर चाकरक सेहाे कमी निहं छल ।जतए गुङ रहैत \nछैक ़चुटी आेतए आिबए जाए छै ससरित ।  \n              दूनू बिहनीक िववाह भ’ गेलए बेटी सब सेहाे अपन अपन घर  \nचिल गेलिĠह ।म्ैांया आ’ बाबा एकाएकी अपन आिखरी जतरा प’ चिल गेलाह ।भाइर् \nमƖास आ’ छाेटका दूनू बालक बाहरे पढैĠह ़घर एकदम सुन भ’ गेलए ।नाैकर चाकरक िगनती सेहाे कम \nहाेमए लगलैĠह  िचरंजीब बाबू के वकालत सेहाे कम  \nहाेमय लगलैĠह ।अपन आ İÿी दूनू ĭयिक् त के İवाİथ खराप ।घरवाली के डायिबिटज छलैĠह़  ़गिठया सेहाे \n।  अपन  बी ़पी ़ हाटर् ĆाĤलम ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \n           घरक सुन दूर करय लेल Ĕयेơ बालक िवभूित बाबू के िववाहक’ \nयाेजना बनाआेल गेल ।आेहाे वकालत पढने छलाह ।िपता के हाथ बॅटबए आिब गेलाह \nिववाह भ’ गेलिĠह ।किनयाके जाैं चानक टुकङा किह त’ इर् हुनक अपमान हाेएतिĠह आे त साक्षात चान \nछलीह ।पढल गुनल किन कĦमे  माÿ बीए पास ।मुदा हुनका सब के अपन पूताैह सॅ नाैकरी त’ निहं \nकरेबाक छलैĠह ़ताािह लेल कĠयाक गुण आ \nखानदान प’ िवशेष ğयान देल गेलए । \n        पुताैह के आबए सॅ पिहने जेना आेिह घर में चुहचुही फेर सॅ आिब गेल रहै़  \n।Ɖाइर्ंग रूमक  साेफा आ झाङफानूस के नवीनीकरण कराआेल गेल ।बरखाें बाद आेिह  मकान में रंगाइर् \nपाेताइर् भेल छल ।िचरंजीब बाब्ूा क’ Ćसžताक काेनेा ठेकाने निह छल ।बङ गुणवान ़ सुशील लŞमी \nकिनया घर में आिब गेलीह । \n           िवभुित बाब्ूा के माए सेहाे Ĥङ Ćसž ।पूताैह के बेिटए जेकाॅ नाम सॅ बजाबिथ ‘भारती’ ।आ’ भारती \nसाल भिर क’ भीतरे हुनका सब के चान सन पाेता सेहाे  \nदए देलिĠह । \n       मुदा िखİसा इर् निह थीक ।नै हुनक दाैलतक ़नै साेहरतक ।िखİसा क’ िवषय छल िवभ्ूाित बाबू के \nछाेट भाए ़जे इंजीिनयर छलाह ।आ’अपना पिसžक’  \nआन जाितक कĠया सॅ िववाह किर लंदन चिल गेल छलाह ़सेहाे िकयाे आने कहलकैĠह । \n       कþेक िदन धिर माए बाबू के तामस ़दुःख ़ददर् काेढ करेज में िहलकाेर मारैत रहलैĠह ।पीर रिह रिह \nक’ टिस मारै ।आ’ कानैत कानैत ़माए बतािह भ’ जाइथ ।तखन िचरंजीब बाबू समझा बूझा क’ चुĢ प \nकरबिथ ।पूवर् जĠमक पाप कहैथ  \nआ” आन िधया पुता िदस ़पाेता पाेती िदस िधयान लगाब’ कहैथ ।पूजा पाठ ़रामायाण \n़भागवत सब त’ चिलए रहल छल । \n        सĢ ताह पĠदरह िदन प’ महाकालक’ दशर्न किर आे खूब िमनती करैथ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \n‘महाकाल ़सब सुख देने छी।छाेटका बेटा घूइर आबए ़़़़़़़़ ़़बस एक बेर मुॅह देख ली  ़ \nफेर जतए रहै ़आहाॅ खुस रखबै ।’ \n          Ćवासी क’ जीनगी भले सुख चैन सॅ ़Ƈामीणक’ हङ हङ खट खट सॅ \nदूर लगैत अिछ ़मुदा इर् एकटा काल काेठरी के सजा जेना भ’ जाइत अिछ ।अपन समाज क’ नीक बेजाय \nसॅ दूर ़संİकृित आ’ रीित िरवाज सॅ िमलबाक लेल कखनाे \nक माेन आेइना जाए ़़़़़़़़़़़़़़़़़़़़़फूिसयाही गप ़़़़़़़…आहे माहे ़़़़……इितयाैत िपितयाैत ़़़़़़़़।आेिह में एकटा फराक िसनेह छै \n।असगर ़असगर निह लगैत अिछ ।Ĕयाें Ĕयाें उमिर बढए लगलिĠह  \nदूनू ĭयक्  ित के अपन गाम माेन पङय लागल।िचरंजीबी बाबू के İÿी साेन दाय त’अपन मातृभूिम लेल आेिहना \nबेकल भ’ जायथ ़जिहना छाेटका पुÿ लेल । \n       अिहना करैत करैत िदन बीतैत रहलै ।तीनाे बेटी के िववाह ़जबलपुर ़भाेपाल \nआ” इंदाैर मे भेल रहै ।अिह Ćकारे िमिथला सॅ संपकर् टूटले जकाॅ छलैĠह ।कहु त’  \nकरीब करीब सबटा लगक’ संबंधी  इĦहरे उĦहर छल ।मुदा सब अपन अपन  \nकाज मे ĭयİत ।पूताैह भारती अिहना बङ कम बजैत छली ़आ’ मैिथली त’ िबसिरए गेल छलिथ ।अिह मे \nहुनक काेन दाेख ।नैहराे मे सब िकयाे िहĠदीए बजैत छल । \n        आैनाइत बाैआइत माेन ़साेनदाय के बङ िदक करैĠह ़त’ शारीिरक ĭयािध  \nआआेर बिढ जाय ।गिठया के Ćकाेप एþेक बिढ गेलिĠह िक दुनु ठेहुन जेना जकिङ \nलेलकैĠह ।जाङ मास में घरक बाहैर बगीचा मे लागल झूला प’ भारती बैसा दैत  \nछलैĠह ़़़़़़खवािसन चुप चाप हुनका मािलस करैĠह ।दूर दूर ़़़़़़़़ ़ ़़ धिर हुनक दृिƠ घुइम िफर क’ वापस माली \nवाली प’ िटक जाए ।आिदवासी छैक ़िहĠदी बस दू  \nचािर आखर जनैत अिछ ।छþीस गढी बाेली बाजए लागैत छै ़जे साेनदाय के Ĥङ कम \nआबै ।आेकरा सॅ फालतु के गप केनाए सेहाे ĭयथर् ।पाॅच बीघा मे पसरल हुनक काेठी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nखे आगाॅ पाॅछा गािछए गाछ ़़़ ़ ़़सब तरहकफल फूलक’ जेना आधुिĠक कěव आāम हाे ।िचरू  बाबू के पेङ \nपाैधा सॅ बङ लगाव । \n      सङकक दाेसर कात िसĠधी ़पंजाबी सबहक काेठी छलैक ़़़़़़़़़़ ़़़कखनाे काल \nिनमंÿण प’  एनाय जेनाय हाेइत छल ।मुदा आब आे ़़़़़़़ ़़़़़़ ़़़नाटक बाज िजनगी सॅ तंग आिब गेल छलीह । \n       िवभुित बाबू िपता संग काेट चिल जायिथ आ’ भारती दूनू बच्चा के İकूल पठा  \nक’ साैस लग बैस कखनाे कĪयाण पिढ कए सुनाबिथ ़कखनाे गीता ़ कखनेा िहĠदी के एकबार ़़़ ़़ ़ ़ मुदा \nनब नुकूत आजू क’ जुबती कखनाे बाेर भ जाइत छली ़़  ़़़ ़।कतेक बेर घर वला के कहलिĠह ़बी़ एड’ किर \nलैत छी ़मुदा आे अनठबैत गेला़ ‘फुरसत कþए अहाॅ के ।बच्चा सब ़माॅ  ़ ़़ बाबूजी हम ़घर दुआर ।” आ’ \nअिह घर दुआरक िगरहİथी क’ ितिलİम में हुनका आेझरा क’ रािख देने छलाह । \n       एक िदन िभनसरे िभनसर जुलाइर् मास क’ घनघाेर बादिर आ’ िबजुिर आकाश मे हाेड लगाैने छल \n।पािन अखन पडबा सुरू  निह भेल छलै िक घरक घंटी  \nबङ जाेर सॅ बजलै ।नाैकर सूतले छल । िचरू  बाबू चाैकला ।आेना त’आे चािरए बजे \nआे उिठ जाएत छला   मुदा आए किन अİवİथ सन माेन लागैत छलैĠह  ़़़़़ ़़ ़ ़ ‘एखन \nके भ’ सकैत अिछ’ ।उिठ क दरवĔजा खाेलला ़़  ़़ ़ ़ ़। अĠहार छलै ।िबजुिर से चमकै ।बरांडा के \nलाइट जराैला त’ धक सॅ रिह गेला ़़़़़़ ़़ ़ वरूण  छलाह  ़़ ़ ़़हु \nनक करेज त’   ततेक   जाेर  सॅ  धक धक करए लगलिĠह   िक आे एक क्षण िवलैम क’ इहाे निह देखला’ \nजे हुनक संग आर िकयाे छिĠह वा’ निह ।नेना जेका \nिचकरैत   ़़ ़ ‘ सुनै छी वरूनक ’ माए ़़़़़ ़़ ़यै उठु यै ़़़़़़ ़़देखू बाैआ आयल ़़़़़़ ़़़।’आ’ भाैकासी पािङ क कानय \nलगला ।साेन दाय हङĤङा क’ उिठ गेलीह आ िबन गप बूझने हुनका कनैत देिख क’अ अपनाे कानय \nलगलीह ।ताबैत वरूण  आ’ हुनक İÿी  \nपाॅच बरक कĠया सॅग घरक भीतर Ćवेश क चुकल छला ।माए बाबू के कनैत देिख  \nहुनक पएर छूबैत बजला ़ ‘किथ लेल कनैत छी ।आब’ त हम आिबए गेलहू।’   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \n   उĦहर कनबा के साेर सुिन िवभ्ुाित बाबू आ’  भारती से हाे अपन काेठरी सॅ बहरैला ।सबहक िधयान \nवरूण  प छल ।भाए भायक’ गल लगला ्र।पाॅच हाथक  \nगाैर वणर् वरूण  ़़़़़़़ ़़आआेर सुžर लगैत छला  \n  \n            किन िवलंब सॅ हुनक सबहक नजिर संग आयल İÿी प’ पङल्ैाĠह । \nतखन आे हङĤङा क’ बजला ‘इर् हीना़ ़ ़़ ़़ ‘हीना माॅ बाबूजी ़भैया भाैजी के Ćणाम किरयाै’।अंगरेजी मे \nबजलाह ।भाउज के कहला ‘इर् िहĠदी बेसी निह जनैत अिछ । \n         सब अवाक भ हुनका देखय लागल ।छाेट सन ़दूबर पातिर   ़़़़़़़़़़़़ ़ ़़ ़िपरİयाम  ़़ ़ ़ ़ नाक नक् स सेहाे \nनीक निह ।नै जािन िक देखला वरून  अिह मे  ़़़़़़ ़़ ़़ ़़घर  पेलपेलवार   सब के िबसिर गेला  ़़़़़ ़़ ़़साेन दाय \nमाेने माेन साेचए लागल छलीह । \n       आ” पाॅच वखर्क İवीटी एनमेन वरूण  जेकाॅ ।वएह छूरी सन नाक ़ बङका बङका आॅिख आ’ दप दप \nकरैत गाैर वणर् ़ ़ ़ ़।िचरू  बाबू आेकरा अपन काेरा मे  \nबैसब के काेिशश केलाह त’ किन किन सकपकाएल सन ़आे हुनक कात मे राखल  \nकुसŰ प’ संच मंच भ” क बैस गेल । \n        पĠदरह िदनक ĆाेƇाम छल ़़़़़ ़ ़़ आे सब इंिडया घूमय आएल छलाह ।बाबूजी लेल पाइपर् ़जे आे हुनके \nिवयाेग मे छाेिङ चुकल छलाह़ ़़़़़ ़़मॅा लेल दुशाला ़़़़ ़़  \nभैया भाैजी आ’ बच्चा सब लेल अंदाजे सॅ िकछ िकछ सनेस । \n        िहना क नाम सकीना छल ़आै केरल के छलीह  ़़़़़ ़ ़़लंदन के एक गाेट  \nनिसर्ग हाेम मे काज करैत छलीह ।रूप  रंग जे हाेयिĠह ़़़ ़ ़ ़पूणर् ĭयहवार कुशल  ़़़़ ़़ ़़िहĠदी बाजए निह आबए \n़मुदा बाजए के काेिशश करिथ । \n           घुमनाए िफर नाए सॅ जे टैम बचै ़साैस लग बैसिथ ़़़हुनक गेिठया के  \nदवाए आनैत  िक खेबाक चाही िक नै ़़़़ ़़ ़ ़ ।पथ परहेज ़़़़़ ़ ़़ एकटा चाटर् बना क’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nडायिनंग रूम  मे टाॅिग देलिखĠह ।  \n       शाेन दाए के दĦमा सेहाे रहैĠह ़़़़़ ़़कखनाे क’ ततेक माेसकील भ’ जाए िक \nउपरक’ सांस उपरे रिह जाए ।घबङाक’ चीरू  बाबू के राित िबराित डाक् टर बजब  \nपङैĠह ।हीना आक् सीजन वाला छाेटका़ मशीन आनने छलीह अपन काेने िरĮतेदारक  \nलेल ़ ़़़़़ ़़ माॅजी के देलिथ ।इर् दवाइर् उ दवाइर्  ़़़़ ़़ ़ ़ एना सेवा आेना सेवा  ़़़ ़़ ़एना उठू एना बैसू ़़़़़़ ़ ़़़’आ’ \nसाेन दाय नेना जेकाॅ हुनक गĢ प मािन सबटा करैथ ।िहना  \nराेज भाेर सांझ हुनका रक् सर साइज सेहाे कराबिथ । \n      आ सþे ़सĢ ताह भिर मे साेन दाए बङ İĭİथ भ’ गेलीह ।आब किन किन दूर  \nिबन मदिद के चिल लैत छलीह ।आक् सीजन मशीन सॅ िचरू  बाबू के दुिĀĠता से दूर भ गेलिĠह ़़़ ़ ़़ राित \nिबराित कखन की हाेयत ़़़़़़ ़ ़़ Ćाण अधर मे लटकल रहैत  \nछलैĠह ़़। \n         पĠदरह िदन काेना बीतलै ़़़़़़़़ ़ िकयाे निह जािन सकल ।जेबा के िदन  \nवरूण  माए बाबू सॅ कहला ‘हमरा माफ किर देलहू नै ।हम फेर आयब ़ मुदा जाै  \nजाै अहाॅ सब कानब त’ नै आयब ।’ आ सþे जयबा काल हुनका दूनू मै सॅ िकयाे \nनिह कानल छल । \n       वरूण  के गेनाए सĢ ताह भिर भेल हेतैक िक पिहल फाेन आयल छल  ़़ ़ ़ \n‘अहाॅ सब काेना छी ़ ़ ़ ़’ हीना से माॅजी सॅ बीस िमनट गĢ प किर सबटा हाल \nचाल पुछलकैĠह़ ़़’हुनका सबहक आॅिख मे जे चमक आिब गेल छल से दूरै सॅ  \nदेखार भ’ गेल छल ।मास िदन प’ दाेसर फाेन ।़ ़ ़ ़ ़छह मास प’ तेसर ।  \nआ’ आब दू बरक भ’ गेलए ़़़़़़एखन धिर काेनाे फाेन निह आयल छल ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \n    इĦहर साेनदाए के बेटी जमाए सब भेंट करए लेल आबैत रहलैĠह । \nभारती परछाइर् जकाॅ भिर िदन पाछाॅ पाछाॅ।साैस लग इर् दबाइर्  ़़ ़ ़ इर् दारू  ़़़ ़़ ़ इर् गाेटी नेने ठाढ \n।हुनक माेन किन बेसी असक् त भ’ गेल छलैĠह ।पकिङ कए टहलाबए उठाबए पङै ।कखन की खेतीह ़़़़़ \n़़आ” संगिह संग पाहुन पङकक आवभगत सेहाे ।काेना इंदाैर वाला आेझा खेताह  ़ ़़ ़कþ सूतता  ़़़़ ़़ ़ रायपुर \nवाला पीसा खेला िक निह ़़़़नाैकर बाबू जी के पान लगा क पनबटा मे देलकिĠह की निह ।आ’ अपन दूनू \nछाेट नेना भुटकाक’  िदनचयŭ ़  पढाय िलखाए ़़़ ़ ़़।दूनू अपन अपन क् लास मे फİटर् आबैत छल । \n       भिर िदन िघरनी जेका घूमैत भारती  \nके देिखक भाेपाल वाला जमाए बािज उठला ़ ‘माॅजी ़िहनका \n््््््््््््््््् पुताैह महाकालक कृपा सॅ बङ नीक भैटले्े्ैĠह ।कतैक सेवा करैत छिĠह ।िहनकाे आ  \nĢ ूृृृरा घर क देखभाल सेहाे ।’ आब साेन दाए के गिठया के सं ग हाटर् के िबंमारी सेहाे धए नेने छल  \n  धए नेने छल । बङी काल धिर कुसŰ प’ गुम सुम बैसल ़िकछु साेचैत साेचैत ़ ़़ ़ \nखिन देर मे साेन दाए बाजल छली़़़़़़ ़ ़़ “आेझा ़़़़़़़़ ़़ िवलाएत वाली किनया बङ नीक’ । \n               कािमनी कामायनी  \n               25।3।09 \nउपĠयास-  \nĆĜयावतर्न - पिहल खेप \n-कुसुम ठाकुर\n  \n  \n   \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \n१ \nएक बेर हमरा एकटा पिÿकामे िकछु िलखय लेल कहल गेल छल, ई सन् १९९६ क गĢप िथक। हम बस \nएतबे िलिख सकलहुँ- \n \"हम की िलखी हमर त लेखिनये हेरा गेल\"। \nमुदा आइ बुझना जाइत अिछ जे निञ,  हमरा एकटा कतर्ĭयक िनवŭहण करबाक अिछ। \n२ \n  \nहम सिदखन अपनाकेँ हुनकर िशįया सहचरी आ निह जािन िक सब बुझैत रही। हुनक िक एकोटा एहन \nरचना छलिन जकरा िक हम पूरा होमसँ पिहने कै-एक बेर निह सुनइत रही। हम तँ हुनक एक- एक \nरचनाकेँ ततेक बेर सुनइत रही जे करीब करीब कंठİत भऽ जाइत छल। एक एक संवाद आइ धिर ओिहना \nहमर कानमे गूंजैत रहैत अिछ। हम तँ हुनक सबसँ पैघ आलोचक, सबसँ पैघ Ćशंसक रही। अłुत \nकलाकार छलाह, एक कलाकारमे एक संग एतेक रास गुण भिरसक निह होइत छैक। लेखक, िनदųशक, \nअिभनेता,गीतकार, संगीतकार, सब गुण िवńमान छलिĠह। हमरा िक बुझल रहए जे नीक लोकक संग बेसी \nिदनक निह होइत छैक। भगवनोकेँ नीक लोकक ओतबे काज होइत छैĠह जतबा िक मनुįय केँ। हम तँ \nभगवानसँ किहयो िकछु निञ माँगिलयिन, बस हुनक संग सदा भेंटय- यैह टा कामना छल। मुदा एक टा बात \nिनिĀत अिछ जे  जओँ भगवान छिथ आ किहयो भेटलिथ तँ अवĮय पुछ्बिĠह जे ओ हमरा कोन गलतीक \nसजा देलिथ, हम तँ किहयो ककरो ख़राब निञ चाहिलयैक। \nएतेक कम िदनक संग, परंच ओ जे हमरा पर िवĂास केलिĠह आ हमरा İनेह देलिĠह, शायद हमरा सात \nजĠमोमे निह भेट सकैत छल। एखनो जँ हम हुनक फोटोक सोझाँ ठाढ़ भऽ जाइत छी तँ बुझाइत अिछ जे \nओ किह रहल छिथ- हम सिदखन अहाँक संग छी। \n३ \n  \nजािह िदन हम पĠƖह बरखक भेलहुँ ओकर दोसरे िदन हमर िववाह भऽ गेल। ओिह समय हम िववाहक अथर् \nकी होइत छैक सेहो निञ बुझैत छिलयैक। हम तँ मैिƏक केर परीक्षा दऽ अपन िपितऔत बिहन केर िववाह \nदेखय लेल गाम गेल रही। हमरा की बुझल छल जे हमरो िववाह भऽ जायत। ओिह समय हमर बाबूजी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nअरुणाचल (ओिह समय केर नेफा ) मे पदासीन छलाह, हम रांचीमे अपन छोटका काका लग रिह कऽ पढ़ैत \nरही । \n  \n  \nहमर िपितऔत बिहन केर िववाह भेलाक तुरंत बाद हमर बाबूजी आ छोटका काका कþहु बाहर चिल गेलाह, \nकतय गेलाह से हम निञ बुझिलयैक। हम सब भाइ-बिहन आ हमर छोटका काकाक बड़की बेटी, अथŭत \nहमर िपितऔत बिहन सेहो हमरा सब संग गाम पर रिह गेिल, कारण हमरा सबहक İकूलमे गमŰ छुņी छलैक \n, हम सब खूब आम खाइ आ खेलाइ। मुदा हम देखी जे हमर दादी हमरा िकछु बेसी मानिथ। अचानक एक \nिदन भोरमे जखिन हम उठलहुँ तँ देखैत छी जे सब िकयो ĭयİत छिथ। हमर दादी सब काज करिनहार \nसबकेँ डाँिट रहल छलीह, कहैत छलीह- \n \" आब समय निञ छैक, जĪदी जĪदी काज करए जो\"। \nहमरा िकछु निञ फ़ुराइत छल जे ई की भऽ रहल अिछ। हमरा देिखते हमर दादी कहलिथ- \n \"हे देिखयौ, अखिन तक ई तँ फराके पिहर कऽ घूिम रहल छिथ\"। \nहमरा िकछु बूझयमे निञ आिब रहल छल जे ओ की बजैत छलीह। तखिन हमरा ğयान आयल जे िकंसाइत \nहमर जĠमिदन कािŎ छैक तािह दुआरे दादी कहैत हेतीह- हमरा िकचिकचाबए लेल। ओ सब िदन कहैत \nछलीह जे अइ बेर जĠमिदनमे अहाँकेँ साड़ी पिहरय पड़त आ हम खौँझा जाइत छलहुँ। ई सब सोिचते छलहुँ \nताबत देखिलयैक जे छोटका काका आँगन िदस आिब रहल छलाह। हुनका संग हमर बाबा सेहो छलाह । \nओ दुनु गोटे दलान पर सँ आिब रहल छलाह , से बाबा के देखला सँ बुझयमे आिब गेल । हुनका सबके \nदेिखते हमर माँ आ दादी दुनु गोटे आगू बिढ़ कऽ हुनकर İवागत केलिथ आ माँ केँ हम कहैत सुनिलयैĠह- \n\"आब कहू जĪदी सँ जे लड़का केहेन छिथ\"। \nहमरा िकछु निञ बुझना जाइत छल, तावत हमर काका हमरा िदस देखलिथ आ देिखते देरी कहलिथ- \n“ अरे तोहर िबयाह ठीक कऽ कए आयल िछयहु, िमठाइ खुआ”। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nहम तँ एकदम अवाक रिह गेलहुँ।  हम ओतय सँ भािग कऽ अपन कोठरी मे आिब बैिस कऽ सोचय \nलगिलयैक, आब की होयत हम तँ अपन दोİत सब केँ किह कऽ आयल रही जे अपन दीदीक िबयाह मे जा \nरहल छी , ओ सब की सोचत। हमरा एतबो ज्ञान निह छल जे हम िबयाहक िवषय मे सोिचतहुँ।, हमरा \nिचंता छल जे दोİत सब िचढायत। बेश, किन कालक बाद सँ हमर भाय बिहन सब खुशी खुशी हमरा लग \nअबिथ आ सब गोटे खुशी खुशी कहिथ, \n\" हम सब नबका कपड़ा पिहरबय\"। \nओ सब त आर बहुत छोट छोट छलिथ, हमही सबसँ पैघ छी। \nहमर काका जĪदी जĪदी İनान ğयानक बाद भोजन कऽ तुरंत चिल गेलाह, पता चलल जे ओ बिरयाती \nआनय लेल गेलाह। ओिह िदन, िदनभिर सब ĭयİत छलिथ। हम अपन माँ केँ ĭयİत देिखयिĠह, परंच खुश \nनिञ लगलीह । भिर गामक लोकक एनाइ-गेनाइ लागल छलय। दोसर िदन भोरे हमर बाबूजी अयलाह । \nहुनका चाय देलाक बाद आ हुनका सँ गĢप केलाक बाद माँ केँ हम Ćसž देखिलयिĠह। तावत धिर हमहूँ \nबूिझ गेल छिलयैक जे आब सþे हमर िववाह भऽ रहल अिछ आ हमरा दोİत सब सँ बात सुनइये पड़त आ \nओ सब िचढायत तकरा सँ हम निह बिच सकैत छी। ओिह िदन हमर जĠमिदन सेहो छलय, साँझमे दादीकेँ \nमोन रिह गेलिĠह आ हमरा साड़ी पिहरय पड़ल। \n४ \n  \nखैर हमर िववाह बड़ धूम धाम सँ भेल आ हम तेहेन लोकक जीवन संगनी बनलहुँ जे हमर जीवन धĠय भऽ \nगेल। \nगामक ओ समय हम किहयो निञ िबसिर सकैत छी। ई ओिह समयक गĢप िथक जखिन िक हमर बिहनक \nिववाह भऽ  गेल छलिĠह आ ओ सभ चिल गेल छलीह। हमर बाबूजी आ छोटका काका हमरा लेल वर \nताकय लेल गेल छलिथ। आइ-कािŎक िहसाब सँ  तँ  हम ओिह समय एकदम बच्चा रही आ शहरमे रहलाक \nकारणेँ हम गाम घरक बहुत िकछु निह बुझैत छलहुँ। सब सँ  बेसी िववाह बैसाख, जेठ आ आषाढ़ मे होइत \nछैक, अथŭत शुŀ रहैत छैक। ओिह ज़मानामे  अथŭत १९७२ ईİवी मे गामक रौनक िकछु आर रहैत \nछलय। Ćितिदन कतो ने कतो िववाह होइत छलैक जािहमे दादी हमरा लय जयबाक आƇह अवĮय करैत \nछलीह। हमहूँ किहयो िववाह नय देखने छलहुँ, पिहल िववाह हम अपन दीदीक (िपितऔत ) देखिलयिĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nओही समय मे बेसी िववाह सभा सँ  ठीक भेलहा सब रहैत छलैक जािह कारणेँ हरबड़ी वाला िववाह हमरा \nदेखय कs ओतेक इच्छा निञ होइत छल, मुदा दादी केँ मोन रखबाक लेल हुनका संग कतहु-कतहु चिल \nजाइत छलहुँ। ओिह समय हम परीक्षा फलक Ćतीक्षामे रही आर कोनो काजो तँ  हमरा निह छल । \nएक िदन हम, माँ आ दादी आंगनमे बैसल छिलयै िक एकटा खबासनी आयल आ दादी केँ कहलकिĠह- \n \" मिलकैन किन एĦहर आयल जाओ \"। \nई सुनतिह दादी ओकरा लग चिल गेलीह, पता निञ ओ हुनका िक कहलकिĠह। किन कालक बाद दादी \nहमरा कहलिथ- \n \"चलऽ  हम तोरा एकटा सोलकिन सबहक िववाह देखाबैत िछयौक\"। \nहमरा आĀयर् भेल जे आइ दादी केँ  की भेल छिĠह जे ओ हमरा सोलकिनक  िववाह देखय लेल कहैत \nछिथ। हम आĀयर् सँ  पुछिलयिĠह- \n\"अहाँ सोलकिनक  िववाह देखय लेल जायब \"? \n दादी मुसकैत हमरा कहलिथ- \n \"चलिह नय अिह ठाम, ƙĦह-İथान लग बिरयाती छैक, दूरे सँ  खाली बिरयाती देिख चिल आयब दूनू गोटे\"। \nहमारा मोन तँ  निह होइत छलय बिरयाती देखबाक  मुदा हम दादी केँ  संग जएबाक लेल तैयार भऽ \n गेिलयिĠह। ƙĦह-İथान लगे छलय,  हम दुनु गोटे जखन ओतिह पहुँचलहुँ तँ  देखिलयए जे ओतिह बीच मे \nपालकी राखल आ ढोल िपपही बाजैत छल, जॲ आगु बढ़लहुँ तँ  देखैत छी जे ओिह पालकी मे वर मुँह पर \nरूमाल  देने बैसल छिथ आ एकटा बच्चा हुनका आगू मे बैसल छलिĠह, बिरयाती सब सेहो बैसल छलैक। \nखैर हम सब आगू बिढकऽ बिरयाती लग पहुँिच गेिलयैक। हमरा िनक भलिह निञ लागैत छल मुदा पिहल बेर \nअिह तरहक बिरयाती देखैत रही। हम आĀयर् सँ  बिरयाती देखैत रही िक किनये कालक बाद सब बिरयाती \nठाढ़ भऽ गेलिथ आ िपपही ढोल जोर सँ बाजय लगलय। हम सब किन पाछू भऽ  गेलहुँ, जिहना पालकी \nउठलय िक हमरा माथ पर िकयो पािन ढ़ािर देने छल। हम तँ हĸा बĸा भऽ  कऽ  एĦहर-ओĦहर ताकय \nलगलहुँ, तँ देखैत छी दादीक  हाथमे िगलास छलिĠह। हम कानय लगिलयए। ई देिख कऽ  दादी हँसैत तुरंत \nहमरा कहलिथ- \n“गमŰ छलैक तािह Ņारे ठंढा कऽ देिलयौक।“ \nहमरा बड़ तामस भेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \n  \n  \nहम सब जखिन घर पहुँचलहुँ, हम कानइत माँ सँ  कहिलयए- \n“ हम किहयो दादी संग िववाह देखैक लेल निञ जायब”।  \nहमर एकटा पीसी ओिह ठाम बैसल रहिथ, किह उठलीह, \n \" निञ कानी, तोहरे िनक लेल केलथुन\"। \nहमरा िकछु निञ बुझय मे आयल आ बकलेल जकां हुनकर मुंह देखैत पुछिलयिĠह- \"िक नीक भेल, सभटा \nकपड़ा भीिज गेल\"। \n ई सुिन कऽ  ओ कहलिथ- \n\"गय बिरयातीक  जेबा काल पािन माथ पर देला सँ  लोकक िववाह जĪदी होइत छैक, तािह लेल तोरा पािन \nदेलथुन \"। \nहम आर जिल भुिन कऽ  ओतए सँ  चिल गेलहुँ। ओकर किनये िदनक बाद हमर िववाह भऽ गेल। \n  \n५ \n  \nजिहया हमर िववाह भेल ओिह समय हमर घरवाला āी लĪलन Ćसाद ठाकुर इंजीिनयिरंगक अिĠतम बरखमे \nपढैत छलाह। हम मैिƏकक परीक्षा देने रही आ परीक्षा फल सेहो िनकिल गेल छल। हमर िववाह आषाढ़ मास \nमे (िदनांक १३ जुलाईकेँ भेल छल। िववाहक तुंरत बाद मधुāावणी छलैक तािह Ņारे हम गाम पर रही गेलहुँ \nआ हमर काका मधु-हमर िपितऔत बिहन-के संग राँची चिल गेलाह । काका हमरा कहैत गेलाह जे ओ हमर \nपरीक्षा फल आिद İकूल सँ  लऽ कॉलेज मे हमर नाम िलखवा देताह। तैं हम िनिĀĠत रही। हमर काका \nनाम िलखवेलाक बाद हमरा खबिर सेहो कऽ  देलिĠह। हमर नाम \"िनमर्ला कॉलेज रांची\" मे िलखायल छल। \nदादीक आƇहपर हमरा गामपर रिह मधुāावनी करवाक छल, बिहनक िववाह सँ अपन िववाह आ मधुāावनी \nधिर किरब दू मास सँ बेसी रहय पड़ल छल। हम पिहल बेर अपना होश मे एतेक िदन गाम पर एक संग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nरहल रही। ओना तँ  हम सब, सब साल गाम जाइत रही, मुदा एक संग एतेक िदन निञ रहैत रही। ओ \nपिहल आ अिĠतम बेर छल जे हम गामक मजा िनक जकां ल  सकिलयैक। \nचतुथŰ आ दहनहीक  बाद सब गोटे चिल गेलाह। िहनको कॉलेज खुजल छलिĠह, ईहो- हमर घर वाला- \nमुजģफरपुर, अपन कॉलेज चिल गेलाह। आनक गेलापर ओतेक सुž निञ लागल, मुदा जिहया ई गेलाह ओिह \nिदन बड़ सुन लागल। ई िकएक होइत छैक निह जािन, िववाह होइतेक संग एतेक Ćगाढ़ सĦबĠध कोना भऽ \nजाइत छैक जे एक दोसरा सँ  अलग रहनाइ िनक निञ लागैत छैक। दादी िहनका सँ  करार करवा \nलेलिथन जे मधुāावणीमे अवĮय अओताह। दादी केँ  तँ  हँ किह देलिथ मुदा हमरा सँ  कहलिथ ओ निह \nआिब सकताह। हमर मोन तँ  छोट भऽ गेल मुदा फेर सोचलहुँ हमर तँ  क्लास छूिटये रहल अिछ िहनकर \nिकएक छूटिĠह। हम कहिलयिĠह िकछु निञ, ओिह समय मे हम िहनकर बातक हँ वा निञ मे जवाब दैत \nरिहयिĠह। ओनाहुँ हम कम बाजैत रही आ िहनका सँ  तँ  िनक जकाँ बाजय मे हमरा एक साल लािग गेल। \nगाम पर बाबा दादीकेँ छोिड़कऽ  घर मे,  हमर माँ बाबुजी आ हम छहु भाय बिहन रही। ओिह समय मे \nअसगरो जे सभ गाम पर रहैत छलाह वा छलीह, िकनको ई निञ बुझाइĠह जे असगर छिथ । आ हमर घर \nमे तँ  िववाह भेल छल। रोज भोर साँझ गाम घरक लोकक अएनाइ-गेनाइ लागल रहैत छलैक। एक तँ \n अहुना जिहया जिहया हम सब गाम जाइ, लोक सबहक एनाइ-गेनाइ लागल रहैत छलैक आ अिह बेर तँ \n हमर िववाह भेल छल। अिह बेर किन िबशेष लोकक एनाइ-गेनाइ रहैत छल आ हमर किन िवशेष मान-दान \nसेहो होइत छल। किहयो कतहुँ सँ  खेनाइ आबय कतहुसँ  खोइंछ भरय कऽ लेल िकयो कहय लेल आबिथ \n, सभ िकयो एतबा अवĮय कहिथ, ठाकुरजी बड़ जĪदी चिल गेलिथ। दादी सभकेँ  कहिथ-“ फेर जिĪदये \nअओताह, पंचमी सँ  मधुāावणी धिर रहताह”। हुनका सभ केँ  की बुझल जे ठाकुर जी निञ आिब रहल \nछिथ, हम सुिन कऽ  चुप रही, िकनको िकछु निञ किहयिĠह, माँ तक केँ  निञ कहने रही, मुदा जखन \nिहनकर एनाइ-गेनाइक  गĢप सुिन मोन उदास भऽ  जाय। \nहमर जिहया िववाह भेल हम ओिह समय Ąाक या İकटर् Ĥलाउज पिहरै रही। अचानक हमरा साड़ी पिहरय \nपिड़ गेल। जहाँ िकयो आबिथ, ख़ास कऽ  मौगी महाल महक तँ  हमरा बजायल जाय। हमर बिहन सभ दौड़ \nकऽ हमरा लग अबिथ कहय कऽ लेल, ओकर बाद हम जĪदी सँ  ककरो सँ  साड़ी ठीक करवाबी आ \nतखिĠह हम हुनका सभ लग जाइ। िदयािद महक काकी-पीसी सभ गोटेमे सँ  बराबिर िकयो ने िकयो रहैत \nछलीह, ओ सभ ठीक कऽ  देिथ, तइयो कैक बेर हमर पैर साड़ी मे फँसल होयत आ हम खसल होयब । \nजे िकयो आबिथ एतवा अवĮय कहिथ, \n \" देिखयौ कुसुम केहेन लागैत छिथ\"। \nआ देखलाक बाद कहिथ-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \n\"बड़ सीरी चढ़ल छैक\"। \nकतेक िनĮछल भावना आ कतेक अपनापन रहैत छलैक हुनका लोकिन मे। \n  \n  \nहमर दु तीन टा पीसी सेहो ओिह समयमे ओतिह रहैत छलीह, िजनकर सबहक िववाह ओिह बरख भेल \nछलिĠह आ ओ सभ हमर संग तुिरया छलीह। भिर-दुपहिरया घर भरल रहैत छल,  हुनका सभ संग ओिहना \nसमय बीित गेल आ पंचमी आिब गेल। पंचमी सँ  एक िदन पिहने भोरे भोर हमर सासुर सँ  भार आयल, \nओिह मे सब िकछु िबधक ओिरओन सँ  आयल छल। भिर गामक लोक केँ दादी हकार िदयवा देलिथन, सभ \nभार देखैक लेल आबिथ आ जे देखिथ से कहिथ, एतेक िनक भार िकनको ओतहुसँ  निञ आयल छलैक, \nगाम पर सभ गोटे भार देिख कऽ  बड़ Ćशंसा करिथ, हमरा ई सुिन बड़ िनक लागय। िजनका हम किहयो \nदेखने सुनने नय- हुनकर Ćशंसा सुिन हम खुश होइ। हमर दादी सेहो खुशी सँ  सबकेँ कहिथ- \n“अरे महादेव झा ओतय सँ  भार आयल अिछ”। \nहमरा ओिह समय मे िकछु निञ बुझाय, हम सोची हमर ससुरक नाम तँ  हीरानंद ठाकुर छिĠह, दादी बेर बेर \nिकएक कहैत छिथ महादेव झा ओतय सँ  आयल अिछ। हम पुछऽ  चाही िकनको सँ  मुदा एĦहर ओĦहर मे \nिबसिर जाइ। \nकॉलेज सँ  हमरा ई Ćितिदन एकटा िचŇी िलखिथ, ओिह मे सब िदन जवाब देवाक लेल िलखैत छलिथ, मुदा \nहमरा जवाब देबय मे लाज होइत छल। एक िदन हमर भाय आ बाबुजी कोनो काज सँ  मुजģफरपुर जाइत \nछलाह। ओिह िदन हम पिहल िचŇी िलिख कऽ  भाय केँ देिलयिĠह जे हुनका दऽ  देबाक लेल। \nपंचमी सँ  एक िदन पिहनिह भोर मे भार आयल छल, साँझ मे बाबुजी सब केँ सेहो अयबाक छलिĠह। हमरा \nअपन संगी आ पीसी सब संगे फूल लोढ़य लेल जयबाक छल। दादी सब Əेन सँ  िहनकर बाट ताकिथ अंत \nमे हमर बिहन सब सँ  किह पुछओलिथन, हम बिहन सबकेँ  किह देिलयिĠह- हमरा िकछु निञ िलखने छिथ। \nदादी तकर बाद सँ  िनिĀंत भऽ  गेलीह आ तखन सँ  कहिथ जे तोहर बाबुजी सब संग अवĮय अओताह। \nसाँझ मे सब घाँउझ बािĠह कऽ  हमरा ओतिह आयल देखए लय- सबहक हाथ मे फूल डािल आ पिथया \nछलैक िकयो-िकयो अपन खबािसनीकेँ  सेहो संग मे लऽ  लेने छलिथ िकछु कुमािर सब सेहो संग मे छलिथ \n। हमरो संग दादी एकटा खबािसनी लगा देलिथ ओ हमर फूल डािल आ पिथया लऽ  लेलिथ। हमसब पूरा \nटोलक सब गोटे गीत गाबैत हँसी मजाक करैत अपन अपन फूल डािल पिथया लेने पिहने गाछी िदस गेलहुँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nदादी हमरा िहदाइत देने रहिथ- जे बाँस वा अĠय पैघ गाछक पात िकयो तोरय, जािह जूही कऽ  पात आ \nफूल सभ हम अपने तोड़ी। हमरा बड़ पोŎा कs कहलिथ- \n \"हे मधुāावणी लोक केँ एकय बेर होइत छैक जिहना कहैत छी कयने जाउ\"। हमहुँ िनक बच्चा जकाँ मुरी \nिहला कऽ  हँ किह देिलयिन। \nहम सब, सब सँ  पिहने बंसबņी िदस िबदा भेलहुँ। बाँसक पात तोड़लाक बाद हम सब जािह जूही आ अĠय \nअĠय पात आ फुलक खोिज मे सबहक बाड़ी-बाड़ी जाइ आ सभ तिर सँ  फूल सभ बटोरैत जाइ। हमरा तँ \n बुझलो निञ छल  जे कोन - कोन फूल आ कोन-कोन पात चाही। जेना जेना सभ िकयो तोड़िथ हमहुँ \nतोरैत जाइ। दादीक िहदाइत हमरा मोन छल। हम पिथया टा निह उठा पाबैत रही, सेहो हमर िपितऔत \nबिहन, देयािद महक छलीह - से उठा दैत छलीह। जखिĠह हमरा सभ गोटे कहलिथ जे आब भऽ  गेल, \nहमहुँ हुनका सभ संगे आपस हेबाक लेल चिल देिलयिĠह। हमरा देिख कऽ  ततेक आĀयर् भेल, हमसभ एक-\nएक पिथया भिर कऽ पात जाही जूही लऽ लेने रिह। \n  \n  \nआब ओ हमरा बसक निह छलैक जे ओ हम उठा कऽ  एको डेग आगू बिढतहुँ। हमर िपितऔत बिहन ओकरा \nअपन माथ पर लऽ कऽ  चललीह। राİता भिर हँसी मजाक होइत छलैक, ओही मे सँ बेसी मजाक हम निह \nबुझैत रही। िबच-िबचमे बटगमनी सेहो हैत छलैक। इहो गĢप होइत छलैक जे िकनकर सभहक वर आयल \nछिथ आ िकनकर सभहक बाद मे अथŭत मधुāावणी सँ  पिहने अओताह। हमारो सँ सब पुछिथ, हम िकछु \nनिञ, बाजी हमरा लाज होइत छल। निह बजला पर सभ हमर आर मजाक उड़ाबिथ, हम अिहना दुखी \nछलहुँ तािह पर ई सभ मजाक करिथ। कखनो मोन होइत छल बेकारे सभ संग अयलहुँ। हमरा होइत छल \n हम कहुना घर पहुँची,  हम मजाक सँ  तंग आिब कऽ  अपन बिहन सँ  जे पिथया लेने रहिथ, कहिलयिĠह, \nअपना सब आगू चलू। हम सभ आगू जĪदी जĪदी बिढ रहल छिलयैक मुदा कथी लेल हमरा िकयो जĪदी \nजाय देत पकिड़ कऽ  िबच मे हमरा सभ गोटे कऽ  लेलिथ। \nओिहना करैत हम सब मुिखया बाबाक  घर लग पहुँिच गेलहुँ । हमर घर ओकर बाद छलैक हम हाथ मे \nफुलक डाली लेने सभ संग िबच मे चलैत रिह। घर लग पहुँिच सभ गोटे जोर जोर सँ  हंसिथ हमरा ई \nकिह आगू कऽ  देलिथ जे आब हमर दादी देख िलतिथ तँ  हुनका सभकेँ डाँिट परतिĠह। हम आगु आिब \nजिहना बरामदा िदस बढलहुँ देखैत छी कुसŰ पर बाबा आर बाबुजीक  संग ई बैसल छिथ आ तीनू गोटे चाह \nपीिब रहल छिथ। हम लाज सँ  जĪदी-जĪदी आँगन िदस भािग गेलहुँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nआँगन पहुँिच देखैत छी दादी आ माँ ĭयİत छिथ। एक तँ  पाबिनक  ओिरयाओन होइत छलैक, दोसर जमाय \nिववाहक बाद पिहल बेर आयल छलिथ, तेसर समिधयोिन सँ  पाहुन भार लऽ कऽ  से आयल छलिथ। हमरा \nदेिखतिह दादी कहय छिथ- \n\"यै अहाँ िबना माथ झपने अिहना बाबा आ बाबुजीक  सॲझा सँ आिब गेलहुँ\"। \nहम िकछु निञ बजिलयिĠह, हम आ हमर बिहन चुप-चाप कोहबर घर जाय कऽ फुल डािल आ पिथया रािख \nदेिलयैक। ओिह समय मे हमरा माथ झांपय मे बड़ लाज होइत छल। हम बाहिर आिब कऽ  माँ सँ \n पुछिलयैक, \n\" बाबुजी मुजģफरपुर सँs कखिĠह एलिथ\" \nजकर जवाब दादी सँ  भेटल,  \n\"अहांक बाबुजी कॉलेज सँ  ठाकुर जी केँ  पकिड़ कऽ  लऽ अनलिथ \"। \nसाँझ मे िकछु-िकछु िबधक ओिरओन आ गीत भेलैक आ दादी कहलिथ सब गोटे जĪदी सुतय जो भोरे उठय \nपरत। राित मे सुतय काल पता निञ हमरा कोना मोन छल, हम िहनका सँ  पुछिलयिĠह- \n\"भार कतय सँ  आयल छैक \"? \n िहनका िकछु बुझय मे निञ अयलिĠहĠह, हमरा कहलाह- \n \"मतलब.... कोन भार \"? \n फेर मुİकुरैत हमरा कहलाह- \n\"अहाँ के हमरा देिख कऽ  खुशी निञ भेल जे अहाँ हमारा सँ  भारक िवषय मे पुछैत छी \"। \nहम मुड़ी िहला कऽ  हाँ किह देिलयिĠह मुदा फेर आİते सँ  कहिलयिĠह- \n\" दादी सब सँ  कहैत छिथ महादेव झा ओतय सँ  भार आयल छैक। ई सुनतिह जोर सँs ठŇा कऽ  हँसैत \nहमरा कहलाह- \n\"ओ.., अच्छा..., ओ महादेव झा, ओ हमर सबहक पाँिज़ अिछ तािह लेल बाजैत होयतीह\"।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nतकर बाद हमरा पाँिज़क  िवषय मे सेहो बता देलिथ। हमरा अपना पर हँसी लागल-कहु तँ  भोर सँ  हम ई \nसोिच कऽ  परेशान छलहुँ जे महादेव झा के छिथ। \n(अिगला अंकमे) \nबलचĠदा \n(मैिथली नाटक) \nिवभा रानी\n  \n  \n(मंच पर अĜयĠत मľम Ćकाश.. मľम İवर में एक गोट रहİयमय संगीतक धुन, \nƙŌांडक Ćतीत कराबइत.. Ćकाश सेहो समाĢत । मंच पर घोर अंधकार। लगभग एक िमनट \nधिर अंधकार आ पूणर् शांितक बाद एकगोट नवजातक ƅĠदन। ƅĠदन तेज होबैत-होबैत अंत \nमें शनै.. शनै िवलीन भ' जाइत अिछ ..। मंच पर पूणर् शािĠत आ एखनो अंधकार अिछ। पुन: \nलगभग एक िमनटक बाद एकटा पातर लकीर सनक Ćकाश मंचक एक सीध स' दोसर सीध \nधिर अबैत अिछ। ओ Ćकाश बढ़ैत-बढ़ैत एकटा वृþ मे बदलैत अिछ। एक İÿीक ओिह वृþ \nमे कोरा मे एकटा गुिड़याक संगे Ćवेश ..। गुिड़या के सोझा मे रािख ओ ओकरा पाछां ठाढ \nभ' जाएत अिछ आ बाजैत अिछ। ओकर İवर मे Ćसžता आ आĜम-गौरवक भाव छै)  \n  \nİÿी:         हम धिरणी.. हम धिरÿी \n            सीता हम - हम सािवÿी \n            हम Ɩौपदी - रĦभा, मेनका  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \n            āľा हम, हमही इड़ा  \nĆेमक सुख, िवछोहक पीड़ा \nसमİत िवĮर्व मे हमरे स' ÿाण \nदेवी, माँ, सहचरी, Ćाण \n  \n      देवी हम \nदुगŭ, काली, गौरी, शिक्त, \nिबनु हमरा, निञ ई सृिƠ \n  \n(िवńापितक भजन आरंभ होइत अिछ.. İÿी कोरा मे बच्ची के ल' क' ई गीत गबैत \nअिछ। गीतक संगे-संग ओ गुिड़या के दुलारैत-मलारैत अिछ।) \nजय, जय भैरिव असुर भयाउिन \nपशुपित भािमनी माया.. \nसहज सुमित बर िदउऊ गोसाउिन \nअनुगित, गित तुअ पाया। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n(भजन समाĢत होइत-होइत ओ गुिड़या के मंचक पाछां रािख अबैत अिछ आ फेर \nसासुक चिरÿ मे आिब क' बाजैत अिछ। İÿी सासु, पित आिदक पाÿ नेमाहइत अिछ।) \n  \nसासु         एक त' आिन जाितक माउिग आ ओिह पर स' पिहल बच्चा बेटी? िकžहु निञ।  \nपिहल संतान त' बेटे। \nपित          मां, िकऐक अहां अतेक अपİयांत होइत छी? अरे, िनिचĠत रहू ने। जे अहां कहबै, \nसएह हेतै।  \nİÿी         रोिहत, ई हमर आ अहांक Ćेमक Ćथम पुįप अिछ। एना जुिन करू।  एना जुिन करू  \nĢलीज़। \nपित          हमरा लेल मांकेर इच्छा सवŸपिर। ..चलू, अहांक मोन राख' लेल एकटा बेटीक \nमंजूरी सेहो। मुदा पिहल बेर त' बेटे। \nİÿी         ( İÿीक नज़िर जेना अपन िपता पर पड़ैत छै। ओ िचकरइत अिछ) बाउजी, हमरा \nबचा िलय'। हमर बेटी के बचा.. \nबाउजी        बेटी, चल हमरा संगे। एक बेर बच्चाक मुंह देिख लेतीह समधीनी जी त' अपनिह \nममित उिठ एतै।  \nसासु         खबरदार समिध। बेटी के उकसाऊ जुिन। मुंहे देखला स' ममित उपिजितऐक त' \nअपनही हाथे अपनही तीन- तीनटाक नरेटी निञ टीपने रिहितयहुं। ई हमर घर \nअिछ। अहांक बेटी ओ जिहया छली, तिहया छली। आब ओ ई घरक पुतौहु \nछिथ। हुनका अइठांक केदा- कानूनक मोतािबक चल' पड़त, वरना हमर बेटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nलेल त' एखनो एकटा के बजाऊ त' दस टा दौगिल आएत। एह..एक त' जाने \nकत' स' उठा आनल आिन जाितक रांिड़.. \nबाउजी       मुदा बेटा -बेटी त' अपना हाथक गĢप निञ छै ने? \nसासु         मरर्। तहन ककरा हाथ मे छै? \nबउ.         िवज्ञानक हाथ मे। डाक्टर लग जाउ। ओ अहां के बता देत, जे बेटा बेटी िबिधक \nिलखलाहा निञ होइत छै। \nसासु         हे, हमरा ई डागदरी फ़ागदरी निञ िसखाऊ।  \nबाउ          सीख' पड़त समधीनी जी। वरना भगवानक लेख मािन क' जनम जनम स' लोक \nआओर İÿी के एकरा लेल दोषी बनबैत आएल अिछ। आ जनम जनम धिर \nओकरा बनिबते रहत।  \nसासु         हमरा एतेक कपड़फ़ेंच मे पड़' निञ अबैत अिछ। आइ कािŎ डाक्टर आओर के \nसभ बूझल रहैत छै। हाथ लगिबतिहं बता दइत छै जे बेटा िक बेटी..। \nबाउ          त' समधीनी जी, वएह डाक्टर ईहो बता देत जे बेटा- बेटी जनमाब' मे İÿीक अपन \nकोनो िवशेष भूिमका निञ होइत छै। ओ त' माÿ धरती अिछ, बीज धारण \nकरएवाली। आ जेहेन बीज, तेहेन फ़सील।  \n(सासु िकछु निञ बािज कड़गर नज़िर स' बाउजी के आ फ़ेर İÿी िदस देखैत अिछ।)  \nİÿी         निञ, हम निञ हटाएब। (पित स') रोिहत, बेटी स' एतबिह दुĮमनी छल त' िकयै \nकेलहुं हमरा स' िववाह? अरे, अहूं त' एक गोट İÿीएक कोिख स' जनम लेने \nछी। अहांक माइयो त' एक गोट İÿीए छिथ ने.. आ सभ िकओ जॱ अिहना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nबेटी स' छुņी चाहत त' कोना चलतै ई सृिƠ? कहू ने, कोना क' चलतै ई \nसृिƠ?  \n(İÿी भहराक' खिस पड़ैत अिछ। पाĮर्वर् स' करूण  संगीत। İÿी रसे- रसे उठैत अिछ आ रसे- रसे सामाĠय लड़की सनक \nĭयवहार करैत अिछ। ओकर ĭयवहार में कॉलेज जाएवाली लड़कीक अिभनय अिछ। ओ हड़बड़ी मे अिछ। ओ İकटर् \nपिहरबाक, कंघी करबाक, िकताब- कॉपी हेरबाक, चĢपल पिहरबाक, बैग कĠहा पर टँगबाक आिदक अिभनय करैत अिछ- ई सभ \nकरैत-करैत ओ हबिड़ हबिड़ बािजयो रहल अिछ - \nİÿी :        माँ, हम कॉलेज जा रहल छी..। बाउजी के किह देबिĠह आब' लेल..। आ अहँू \nआएब हमर नाटक देख'। आ हं मां, भौजी के सेहो नेने आयब.. माँ, भौजीक मुंह पर स' \nकनेक घोघ हटब' िदयऊ ने! हे देिखयौ- देिखयौ, अĠहिरया मे पूिणर्मा भ' गेलीह.. (नकली \nडर) निञ.. मारू।  निञ.. निञ, हम दूध निञ पीब.. बाप रौ, उĠटी होब' लागैत अिछ.. \nबाउजी के किह देबिĠह ने.. जे हम पी लेलहुँ दूध.. हमर सुžर- सुžर, नीक नीक मां.. \nअछा, आब हम चलै छी। हमरा देर भ' रहल अिछ। (कहैत-कहैत मंच स' िनकिल जाइत \nअिछ। संगीत.. शहनाईक धुन..। मंच पर कोनो कायर्ƅम होयबा सनक हलचल। İÿीक \nउľोिषकाक रूप  मे Ćवेश। ओ मंचक एक कोना मे ठाढ़ भ' क' उľोषणा करैत अिछ।) \nİÿी/पु.       नमİकार। हमर कॉलेजक वािषर्कोĜसव मे अपने सभक हािदर्क İवागत आ \nअिभनĠदन। मनोरंजन, आमोद आ आनĠदक संगे- संग अई वािषर्कोĜसव मे हम \nसभ सामािजक सरोकार स' सĦबिĠधत बहुत रास कायर्ƅम सेहो केलहुं अिछ,  \nजेना सड़क सफ़ाई अिभयान, वृक्षारोपण, महĜवपूणर् सािहĜयकारक सĦमान, वंिचत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nवगर्क नेžा लेल िविभž िƅएिटव वकर्शॉप, आिद- आिद। आइ एकरे अिगला \nकड़ी मे Ćİतुत अिछ, समाजक एक गोट आओर ĔवलĠत समİया स' अहां सभ \nके दू-चािर करबइत ई नाटक- बलचĠदा।   \n  \n(मľम अंधकार.. अंधकारे मे गीत ..) \n'गै मैना, अंगना ओकरा जइहें \nरसे-रसे, किहहें िखİसा \nजोर स' जुिन बिजहें, गे मैना..  \n  \n  \n(İÿी मंच पर अबैत अिछ.. संवाद बजैत अिछ, जेना मंच पर अिभनय क' रहल हुअए।) \n  \nİÿी   िधĸार अिछ ओिह समाज पर, जे बेटी के अिİतĜव मे ऐबाक पिहनही ओकरा नƠ क' \nदेब' चाहैत अिछ.. ई धरती.. ई धरतीयो त' एक गोट İÿीए अिछ।.. देिखयौ एकरा, सभ \nिकओ एकरा िदन-राित धांगैत रहैत छिथ, एकर करेज कोिढ़ के कािट-कािटक' बड़का-बड़का \nइमारत बनबैत छिथ.. अमृत स' भरल एकर नदीक धार के अपना मजŰ स' एĦहर स' ओĦहर \nक' देइत छिथ.. एकर कामनाक Ĕवार के बाँध मे बाँिध दइत छिथ.. मुदा तइयो ई धरती, \nउĠटे हमरा रौद, पािन, छाँहिर, अनाज सभ िकछु दइत रहैत अिछ.. किहयौ, जे जॱ ई धरती ई \nसभ निञ करतीह त' हमर सभक अिİतĜव रहत की? हम- कĠया, İÿी, माय, बहीन, बेटी- \nहमहूँ त' धरतीए छी.. धारण करयवाली.. आ देिखयौ, आइयो कएलहुँए धारण- अई परंपरा के \nआगाँ बढ़ाब'वाली के..। आब िदयऊ एकरा अिह संसार मे- अहांके धारण कर' लेल, अिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nसृिƠ के आगां बढाब' लेल। अरे, वीर-िवहीन धरती से सृिƠ त' चिल जाएत, मुदा बेटी- \nिवहीन धरती स' सृिƠ नƠ भ' जाएत। आब िदयऊ एकरा। हमरा लागल जे हमर अजĠमल \nसंतानक संगे-संग अई धरती परक अनेक अजĠमल बेटी सभ सेहो अपना- अपना माता-िपता \nस' किह रहल अिछ  (İÿीक किवता वाचन बािलकाक İवर मे।) \n  \nहे हमर भावी माता-िपता \nहमरा पर निञ \nत' करू  हुनका आओर पर िकरपा \nिजनगी जिनक आरंभ भ' क' हमरा स' \nसमाĢत होइत अिछ हमरे पर.. \nसोचू, जे निञ हएब हम \nत' के धोअत भिर-भिर िछņा ऐंठ बासन \nके खाएत भाईक अविशƠ भोजन \nकोना नेबाहेम िहंदू धमर्क महादान - कĠयादान! \nकोना मेटायत नोचनी हमर सासु, ननद, İवामीकेर \nजॱ निञ भेटत दहेज मे िडिबया मािचस केर। \nकोना चलत अखबारक कायर्-Ĥयौपार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nजाधिर छपत निञ,  \nनािĠह-नािĠहटा स' अपनही लोकक बलाĜकार! \nआ सोचू कने, निञ हएब हम',  \nत' कोना मनाएब अतंरŭįƏीय मिहला िदवस \nबािलका वषर्, नारी सशक्तीकरण \nककरा राखब पदŭ मे िक बुकŭ मे \nककरा जोखब सोनाक िसĸा मे? \nहमहॴ त' छी अमीना वा सोनाबाई! \nतैं, आब' िदय' हमरा, आब' िदय' हमरा, \nजािह स' बदİतूर चलैत रहय \nअहाँक नाम-सुनाम \nआओर िकछुओ निञ त'  \nघरे-घर त' पूजल जाएब  \nजहन लाल चूनर, भिर माँग सेनूर \nआ सोलह िसंगारक संग  \nहमरा अहां रूप  कुँवर बनाएब.. '  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \n  \n(तेज संगीत आ तकरा बाद एकदम शािĠत.. İÿी मंच पर आिब सभके नमİकार करैत अिछ.. \nहॉल मे थपड़ी..।)  \n(अिगला अंकमे) \nसाथी दुखमे न कोय  -\n सुरेĠƖ िकशोर झा- गाम कठरा-िजला \nदरभ गा \nएक साधारण मğयमवगीयर्  कुलीना पिरवारमेंजĠम (कलयुग मे कुलीन पिरवारक परंपराके िनमायब बड़ किठन, तकलीफ होयत परंतु \nमुंह सं उफ आ आह तक निहं उच्चािरत कय सकैत छी कारण काट वाकील मोकयवला और बेशी मजाक उड़ेताह, कहताह की \nभेल ? आ किहकहकहा लगओताहा)। \nअİतु, जĠम आ बालकपन लगभग सभ मğयमवगीयर् ĭयिक्तक पिरवार में थोड़बेक उनैस बीस ढ़ग से ĭयतीत छोरंत छैक । आ \nिहनकहु बीतकिन नीकिहं रूप  में । माय-बाप आ पिरवारक नीक Ćितơा और आवĮयकतानुकूल पयŭĢत संपित तथा गामक चािरटा \nजेठ रै यत में सं एक  िहनकहु िपतामह हेबाक कारण िहनक बाĪयकाल बहुत नीक लाड़ Ģयार में बाल-कीड़ा करैत िबतलिन ।  \nपĀात िवńाथŰ जीवन शुरु भेलिन । िकछु िहन गाममे पचकौड़ी माİटर साहबक ओिहठाम भňा पकरलाक बाद लहेिरयासराय ( \nदरभंगा ) एलाह । एतय पोख-िरया İकूल मे Ćाथिमक कक्षाक पढ़ाई कय पुन सर–İवती İकूल सं मैिƏक कयल । Ćाथिमक \nकक्षाक पढाई के समय , एक नेगरा माİटर साहब सेहो गाम सं बलभƄपुर आयल रहिथ । सौसे मुहĪलाक िवńाथŰ सब भोिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nसमय में हुनके सं ƀयूशन पढ़िƕ इहो हुनका लग जाय लगलाह । िवńाथŰक बीच İपधŭ और पढ़बाक Ćित अिभरूिच  और ओिह सं \nएक नीक िवńाथŰक रूप  में इĔजत भेटब ओही ठाम सं शुरु भेलिन।  \nबाĪयकालवा  िवńाथŰ अवİथाक हर रोमांचकरी समय हुनका आइयो याद अबैत छिन त आंिख सं नोर बहय लगैत छिन । एक \nओकर याद आ दोसर िजंदगीक रथक दो सर पिहया के रूप  मे भेटल  \n  \nसुलक्षणा नारी (पėी) । आहा हार रे भाग्य हुनकसतत् मुİकुराईत छेहरा आई एकटा हिथनीक लग मे मृगपुरुष सं बेशी निह रिह \nगेल छिन । अİतु, उपरोक्त  िकछु बात भावावेश मे कालƅम के ĭयतीत हेबा सं पूवर् िलखा गेल  आिह । \nहुनक Ćाथिमक िशक्षा बहुत नीक िबतलिन । नेंगरा माİटर साहब (āी राजेĠƖ झा, सॲथा, बेनीपĿी ) ओिह समय में कोना दोसर \nिवńाथŰ के जॱ िवńाथŰक आदशर् बुझबैत रहिथ त िहनकिहं नाम लय । िहनका अपन पाƁयपुİतकक अिधकांश िवषय त बुझले \nरहिन जे दोसरो बच्चा वािवńाथŰ सभक जोर सं पढ़ल गेल िवषय कंठाƇ भय जाईत रहिन । जािह सं िवńाथŰ मğय एवं मुहĪला में \nसभ नीक नजिर सं एवं Ģयार सं देखिĠह ।  \nपĀात् एम. एल. एकेडमी (सरİवती İकूल) लहेिरया सराय सं १९७४ ई० में मैिƏक (११ वलास) पास कयलिन । ओिहवषर् मैिƏक \nमें गामक गाम िरजĪटक बाद सžाटा पसरल छल।  \nकारण कोनो गाम में १५ मे सं २-३ त कतहु २० में सं २- िवńाथŰ माÿ पास भेल रहिथ । िहनको पर माँ भगवातीक कृपा \nरहिन मैिƏक पास केलिथ।  \n  पुन: मैिƏकक बाद घर सं लग हेबाक कारण आई.एस. सी(िफिजक्स, केिमİƏीई एवं गिणत िवषय ) १९७७ ई० में पास कयल \n। तावत िरजĪट सब िनकलबा सं पिहनिह एकटा आई.एस. सी. के िवńाथी माÿ के रूप  में गाम सं पिĀम २ कोस के करीबक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nदूरी पर िववाह बय गेलिन । कारण िहनकर िपताजी एकटा साधारण गृहİथ रहिथĠह िजनका माÿ खेती गृहİथीक आमदनी पर \nिहनका सं जेठ तीन टा बेटीक िववाहक खचर्क भर पिर चुकल रहिन संगिह ईआिहनक छोट भाएक पढ़ाई िलखाई आ पुन: एकट \nकुमारी बेटीक िववाह-दुरा-गमनक भिवįयं भावी खचर्क बोझ जेहन जीणर् – शीणर् बना देने होइिĠह एिह िवषय् कें केवल एकटा \nसĜपुरुष आ İच्चिरÿ नारी माÿ बूिझ सकैत छिथ । एहने एक महाĜमा  गृहİथ ƙाहमनक छ: संतान में सं चािरम एवं Ćथम पुÿ \nइहो रहिथ जे िपþी-िपितयाइन के ओिहठाम रिह बलभƖपुर मे पढ़ाई – िलखाई केलिन ।  \n                    एिह तरहक एकटा गृहİथ कें अपन तीनटा पुÿीक िववाह-दुरागमनक बाद पुÿक िववाह करबाक केहन अिभलाषा रहैत \nहेतैक अंदाज लगायल जा सकैत अिछ । एहने समय में समयानुकूल बहुत लोक िहनकहु ओिहठाम कुटुमैतीक Ćसंग में एलिन । \nएक-दू ठाम पिरवार नीक पसंद परलिन त समगोÿी उहिर गेलिन । पĀात् एकटा माİटर साहेब (हेड माİटर ) सेहो आिब अपन \nĆİताव (पुÿीक, जेठपुÿीक Ćित ) रखलिĠह । िहनक गृहİथ िपता िबना कोना िवशेब मंथन आ मंÿना के हेड माİटर साहेबक \nĆİताव İवीकार कय लेलिन । हेडमाİटर साहेब कथाक Ćसंग में इहो कहलिखĠह जे हमरा पिरवार में तीन पीढ़ीक बाद बेटी जĠम \nलेलिन आिछ आ ई हमर तीनटा बेटी में Ćथम बेटी िथकीह, िजनकर िववाह तीन पीढ़ीक बाद पायल बेटीक रूप  में हेतिन । बस \nिहनकर सोझ लोक िपता के और की चाही मन गƄगद भय गोलिन एवं कथा İवीकार कय लेलिन । पĀात् िहनका (अपन जेठ \nबेटा) संकहल, बौआ आब खेती सं बहुत नीक आमदनी निह भय रहल अिछ । अहांक छोट भाई सेहो बच्चे छिथ आ पढ़ाई – \nिलखाई बांकीये छिन । संगिह अहांक एकटा छोट बिहन सेहो कुमािर छिथ । अहांक िपþी खचर्क भय सं पिरवार िभž कय नेने \nछिथ । एहेन हालत मे हेड-माİटर साहवक बेटी सं िववाह बहुत नीक रहक चाही । अपने बहुत पढ़ल – िलखल, िवŅान हेड-\nमाİटर साहब छिथ तें हेतु बेटीयो के जरूर  नीक पढ़ेने िलखेने हेिथĠह । एिह सं अहांक आगांक पढ़ाई िलखाई में नीक मदद \nभेटत । ई सब सोिच हम हुनका कुटुमैतीक लेल हं किह देिलयिन ।  \nिहनका लेल माता-िपताक वचन भगवान रामक लेल माए-बापक वचन सं िकछु ओ कमं महĢतक निहं छल । नीक सौख – मनोरथ \nसं िहनको िबवाह भेल । बड़ बिढ़या शुभारंभ भेला सुलक्षणा पėीक सुलक्षण ĭयवहार ƅमवत Ćहिशर्त होयत ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nिहनक एवं िहनक िपताक मनोरथ िदनक िदनानुिदन हवा मे पूरब शुरु भय गेल । कहब छैक भगवान सभक आश ओ अपन िहसाब \nसं पुरबैत छिथĠह आ िहनकहु मनोरथ आकाशक हवा में पूरब शुरु भेल । ओिह संमय में हवागाड़ी आ टीवी आिद के चलन निहं \nछल पतुर् जतेक ठीक-ठाकपिरवारक पढ़य-िलखय पला लड़काक िवइवाह भेल रहिन सभकें साईिकल, घड़ी आ एकटा रेिडयो भेटब \nआमं बात रहिन । िहनको दुनू बापूत के बड़ शौक रहिन जे तीन पुĮत के बाद हेडमाİटर साहब बेटीक िववाह केलिन अिछ ते \nएिह मास में निहं त अिगला मास में त साईिकल घड़ी आ रेिडयो देबे करिथĠह । ओिह समय में Ćाय: िववाह सं तेसर साल में \nिŅरागमन होईत छलैक । तें आश रहिन जे एिह महीना में निह त आिगला मिहना में, अिगलामिहना निहत अिगल पाविनक उपलŞय \nमें । एिह तरहै आशक आ पूरब हवा में पूरब आĂासन शुह भय गेलिन । परंतु अपनेक लोकिन कें एिह कथाक आरंभिह में कहल \nगेल अिछ जे किलयुग मे कुलीन मैिथल ƙाहमण कें कुलीन रीित सं जीवन िबतायब बड़ किटन होईत छैक । िहनको लेल इएह \nभेलिन । कİट बहुत भेल हेतिन लेिकन मुंह सं उक निहं कय सकैत छलाह । जीवन िछएक “नाव कागज का गहरा है पानी , \nिफर भी हर हाल में (दु:ख, अपूिरत आश आ सुलक्षणा पėी, पैघ बापक पैघ बेटी Ņारा हेय दृिİत सं देखब सदृश दु:ख तकलीक \nके सहैत) मुİकुराकर दुिनयादारी पडेगी िनभानी ।“ एिह कहावत कें सĜय करैत िजनगी िबताबैत रहलिन । पती Ņारा किहयो \nसुलक्षणा पėी कें सुझावक ƅम में “ आँखो का भूषण कĔजल है ये अनुिचत ऐसा कहना है, ललना लोचन में लाज रहे लĔजा \nनारी का गहना है । पितƙता İवयं तगड़ी होती िफर तगड़ी का क्या करना है, सबसे अच्छी पित सेवा ही भव से तारने की \nतरनी है । िकĠतु आजकल है नही’ इसमे कुछ िवĂास, पितदासा İथान पर िकये İवयं पित दास  // “ सुनेबा पर िहनक बिहन \nआ भाउज सब Ņारा हषर् पूवर्क सुनल गेल परंतु िहनका (सुलक्षणा) Ņारा उपहास सुनबा लेल भेटलिन । तथाİतु उपहास सुिनयो \nभिवįय मे सुलक्षणा (जीवन रूपी  रथक दोसर पिहया) के Ĥयवहार में सुधारक आश के कोनहुना मनक दु:ख मनिह में रािख (ये \nऐसी आग है िजसमें धुआं नही होता, और मणुįय जलकर समाĢत हो जाता है ।) आश कय İवीकार कायलिन ।  \nअİतु, समय बीþेत रहल । िववाह भेलिन । आइ-एस सी के परीक्षा देलिन । आई एस सी पासो केलिन ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \n      तावत, आई-एस.सी.के परीक्षे देने रहिथ, िरजĪट निहं आयल रहिन आ ओही बीच कामे-Ăरिसंह दरभंगा संİकृत िवĂिवńालय में \nबी.ए.एम. एस (एम्.बी.बी.एस के समतुĪय आयुवųद-शाİÿक िचिकĜसा पŀितक डॉक्टर) वला पढ़ाई शुरु भेल रहैक। एिह में मैिƏक \nसिटर्िककेट वला के लेल सात वषर् आ आई एस.सी.पास वल के पांच वषर् पढ़य पड़ैत छलैक । गिणतकिवńाथŰ के डॉक्टरी \nपढ़बाक लेल ई बहुþ नीक पढ़ाई रहैक । बहुत रास िवńाथŰ ओकर परीक्षा में बैसलाह । िहनकर िमÿ Ćो-फेशर सोमदेवजीक \nबालक वþर्मान में डॉक्टर अिमत वधर्न िहनकहु ओिह परीक्षा में बैसय लेल सुझाव देलकिĠह इहो परीक्षा देलिन । कंपी-टीशन में \nपास भेलिथ । पुन: इंटरĭयू भेलिन ओहू में ६०-६५ टा चुनल गेल िवńाथŰ में सातम İथान पर चुनल गेलाह । सेलेक्शन में नाम \nएलापर अपना पिरवार में अपन ईƠ िमÿ में एवं समाज में तथा सासुर सभ में थोड़ेक खुशी þ जरुर भेल हेतिन ।     \n      पĀात एडिमशन के समय नजदीक ऐलिन । िपताजी सं एडिमशन लेल पुछलिखन । िपताजी कहलिखन “ बौआ! सात सालक \nपढ़ाई बहुत लंबा भय जायत । आई.एस.सी के िरजĪट पर जौ कतहु नौकड़ी पकिर िलतहुं तऽ बेशी नीक रहैत ।“ िपताजीक \nबात िसर-माथ पर लेलिन । पुन: एक िदन सासुरो गेलाह । ओतहु एिहबातक चचŭ अपन ıर्ड माİटर ससुरजी लग सेहो केलिन \n। मुंह खोिलके िकछु मांगब सेहो İवीकायर् निहं रहिन । आ कतेको उĜसप  पर जे नव जमाय के िकछु भेटैत छैक ताहू सब में \nसािड़ – सरहो िज सब मजाक उड़ाबिन जे कलां सं मांिग यौन कलां सं कला वİतु मािग िलय परंतु िहनका त सोमदेव जीक \nओिह-ठाम पुİतक में पढ़ल रहिन जे राजा अकबरकेसेहो खुदा सं दुआ मंगैत देिख जे गड़ेिड़या  ३ गाम मंगय  आयल छल ओ \nिकछु निह मांिग “ बकड़ी ३ गांव खागई के बदला, खुदा देंगे तो लूंगा “ के पाठ पढ़य लगलाह । आ एिहबातक जानकारी राजा \nअकबर के भेलापर ओ तीन गामक बदला में इ गाम हुनका खयं बजा के ससĦमान देने रहिथĠह से कहावत चिरताथर् होमय लगैत \nछलिन । एिहत रहै पिर िİथित वशात् ओ बी.ए. म्. एस में एडािमशन निह  होलिथ । हुनकर संगी आिमतवधर्न जी आई वएह \nकोसर् कय डॉक्टर छिथ सम िवńाताक िलखल कपाड़क फेर - - भाग्य आ कमर्क लुकका िछĢपी खेल पाछां पिरिİथतवश \nनौकडीक तलाश शुरु भेल । एिहƅम में ईंĢलायमेंट एक्शचेंज लहेिरयासराय में नाम Ɩजर् करेलिन । ƅमश: एयर इंिडया में Əेनी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nटेकिनिशयन, पुन: एयर फोसर् के दģतर कदम कुआं में    एयर मैनलेल आ ƙांच िरƅूिटंग ऑिफस मुĔģफरपुर में आमŰ वा नेवी के \nभतŰ लेल पयास शुरु केलिन ।  \nदुबर-पातर शरीर लय जखन ई भोड़ मे १००-२०० के भीड़ में ठाढ़ होिथ आ सांझ तक ओिह में सं माÿ २०-३० िवńाथŰ \nसेलेक्शन लेल बाचिथ आ इहो ओिह में बंचल रहिथ त ईĂरक धĠय-वाद बापन के अलावा िहनका मुह पर और कोनो ĮĤद निह \nबचिन । कहब छैक िनबर्ल के बल राम “। िहनकर िİथित जखन कमजोर होमय लग्लिन, दु:खक िİथित अपन आ आनके ज्ञान \nकरा दैत छैक । िवńाथŰये जीवन में िववाह भय गेल रहिन । न अपन जेब खचर् लेल पाई रहिन न सुलक्षणा पėी कें āृंगारक \nवसु लेल िकछु कय सकैत छलाह । बहुत िवलक्षण िİथित मे ईĂर पहुचा हेने रहिथĠह । परंतु शाİत कहैत छिथ जे ईĂर जं \nदु:ख दैत छिथĠह त सुखहु दैत छिथĠह । आ मणुįयक लेल जॱ आिधकांश Ņारा बंद कय दैत छिथĠह उžित हेतु, त þैयो ओ \nसभटा Ņार बंद निहं करैत छिथĠह । आ िहनको संग þिहन भेलिन । िहनक मकरĠदा वाली बिहन िहनका आƇह पर िहनका \nबिहनो के आƇह केलिखन जे जेठ साढ़ िथकाह । हमर छोट भाई िथकाह । िहनका अही अपने संग लय जैितयिĠह । िकछु \nअपनेक Ćयास । मददनैकड़ी लेल कय देविन िकछु अपने करताह ।  \nभगवान कराथीĠह कतहु अपना पैर पर ठाढ़ भय जेताह तऽ नीक हेतिन । ओिह समय ओ सोनपुर जी आरपीमें जमादार (ए.एस. \nआई ) रहिथ । दु:खक ओिह घड़ी में जग सं परेशान डूबैत कैं ईĂरक कृपा सं ितनकाक सहारा भेटलिन । बाबूजी थोड़ बहुत \nजेब खचर् हेतु कोनहुना इंतजाम कय द्इये दैत छलिखĠह । बस Ģतिह सं एयर फोसर् लेल, पटना एक दूबेर गेलाह । ओतय पता \nलगलिन जे एअर फोसर्क बहाली में एखन दू-तीन महीनाक देरी छैक । एिह कम में ओ एक िदन अपना बिहनो के आƇह केलिखन \nजे हुनका गाम में एक सĔजन जे िबहार होमगाडर् में नौकड़ी करैत रहिथ कहने रहिन जे मुजģफरपुर में चĸर मैदान में आमŰक \nभतŰ होईत रहैत छैक से हमरा जेबाक अनुमित िदतॱह । िहनकर बिहनो बहुत Ćसž मन सं आशीवŭद दैत िहनका जेबाक इंतजाम \nकेलिन । एकटा िसपाहीक संग (डयूटीवला िसपाही) मुजģफरपुर गेलाह । िसपाहीजी चककर मैदानक कोनापर िहनका पहुंचा देल \nजतय सं ओ िरƅूिटंग ऑिफस पहुंचलाह । ओतय बच्चा (िवńाथŰ) सब लाईन में लािग गेट के अंदर जाईत रहिथ । इहो लाईन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \n(कतार) में लगलाह । गेट पर पहुंचलापर िहनका सं मौिƏकक सिटर्िफकेट मंगल-किन । ई  पुरना समय बला हाथ सं िलखल \nअटेİटेड कापी सिटर्िफके टक देखय देलिखन जािह पर िहनका गेट सं अंदर निहं जाय देलकिन जे ऑिरिजनल सिटर्िफकेट होने \nपर ही गेटके अंदर जाने िदया जाता है । अİतु, ई आƇह केलिखĠह जे मेरे पास घर पर मूल सिटर्िफकेट भी है िजसे देखकर \nिकसी ने यह अटेİट िकया है अत: आपके अफसर-इन-चाजर् से िमलना चाहता हुँ । थोड़ेक कालकबाद अफसर इं चाजर् सं भेट \nकरा ओल गेल । हुनकहु वएह बात कहल –िखĠह । ओ पूछलिखĠह –कहां तक पढे है । सर-आई एस.सी पुन: Ćितशत आिद \nपूिछ अिगला सĢताह आबय कहलिखĠह । ई आƇह केलिसĠह जे सर आज िफिजकल चेक अप हो जाने से एक सĢताह का समय \nबच जाता । हुनकर कहब रहिन – घबराने की । कोई बात नहॴ है । अभी काफी समय है आपका सबकाम हो जायगा । \nƅमश: फीिजकल आिद के छंटैया सब सं ईĂरक कृपा सं २००० में सं ३०० बंचल िवńाथŰ में इहो रहलिथ । पुन: िलिखत \nपरीक्षा भेलैक । मेिरट िलİट में एके.साही Ćथम रहिथ आ िहनकर दोसर İथान रहिन । भþॴ भेलाह । नेवी एं नौकड़ी भेलिन \n।  \nएिह दरĥयान एकटा लŞमी रूपी  बािलका क िपता सेहो बनलाह । िववाहक तेसर वषर् में नौकड़ी में चिल गेलाक कारण िŅरागमन \nनिहर् भेल रहिन ।  \nसंगिहं किहयो िववाहक बाद सासुर-सुलभ कोनो सौख –मनोरथ पुरलिन वा निहं तकर हेतु किहयो सुलक्षणा पėी कें िकछु निहं \nककलिसĠह जे हुनका कोनो तहर्क तकलीफ निहं होईĠह बस ईĂरक लीला बूिझ अपन कþर्Ĥय पथ पर ईĂर के याद करैत आ \nमन में धारणा खुदा देंगे तो लूगा “” क्या जानेगा अमीर फकीरी में मजा है वो कांटा भी है फूल जो मािलक ने िदया है । रखने \nकमर् पथक हर एक कांट भरल मागर् के हँसैत पार करैत रहलाह । भगवानक कृपा होईत छिन त कांट भरल-मागर् सेहो फूल सं \nभरल भय जाईत छैक यथा “गोपद िसंधु अनल िसतलाई, गरल सुधा िरपु करिहं िमताई”। अथवा कांटक ददर् देबो करैत हेतिन त \nिजहवा पर तैयो िनकलैत रहिन “ कांटा भीहै फूल जो मािलकने िदया है ।“   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nसमय बीþैत रोलिन । िववाहक तेसर साल िबतलिन । पतो निह लगलिन आ चािरमो साल बीत गेलिन आ चािरम में िŅरागमन \nिमिथला में निह होईत छैक । पांचम वषर्क सेहो Ćारंभ भेल ।  \nअकİमात हुनकर दु:खक समय के माय-बापक अलावा ओ एकमाÿ सĢतुरुष सहारा भगवानक Ģयारा भय गेलिसĠह आ (हमरा िमÿ) \nहुनका सभ कें एिह मरा संसार (मृĜयुलोक) में छोिड़ िवदा भय गेलिसĠह । हुनका घरक लोक ई शोक संदेश समय पर निहं \nदेलिसĠह जे दु:खक संदेश अĪपवयस के एकसरमें रहयवला के निहं देल जाय । परंतु सĜय कतहु नुकायल रहलैक अिछ । \nलगभग दू महीना पĀात् हुनका सूचना भेटैत छिन जे अहांक िĆय बिहनो आब निहं रƪिथ । हुनका काटूत खून निहं बला हालत \nभय गेलिन । शोकाकुल अवİथा में तुरंत छुņी लथ अपन िĆय बिहन के साĜवना देभय एवं भेंट करय गेलाह । ओही समय में \nपता लगलिन जे छुņी बढ़ेलापर िŅरागमन सेहो भय सकैत छिन । माÿ ढ़ाईपषर्क नौकड़ी में िरİक लय िŅरागमन हेतु छुņीक \nदरखाİत डाका तार Ņारा भेिज िŅरागमन करभोलिन । पुन: वापस Ƃयूटी Ĕवाईएन केलिथ । वहुत रास परेशानी एिह सभक \nकारण उठाबय  पड़लिन परंच हँिस के सहैत रहलाह । ƅमेण समय बीतैत रहलिन । बहुत रास सुख –दुख बोगलिन । समय \nबीतैत रहल ....  \nपुन: एकटा पुÿ रė सेहो ĆाĢत भेलिन । समय बीतल  \n-    - पुन: एकटा कोसर् करय हेतु गुजरात गेलाह । ईच्छा भेलिन जे आब दूटा बच्चा सेहो भय गेलिन तें सपिरवार Əेिनंग करय \nगुजरात जािथ माँ-बाबूजी सं आदेश लेलिन । आदेश İवीकृत भेलिन सहर्४ष । İİसु-ससुर सं िशƠचाखश पूछलिसन ओहो \nलोकिन आदेश देलिखĠह । िदĪली में पėी, पुÿ एवं िमÿािद के संग पयर्टन करैत गुजरात पहुचलाह । ओतय पहुंिच घर \nगृहİथीक सामान सब खरीदैत – खरीदैत बहुत थािक गेलाह आ ६ अगİत के Əेिनग आरंभक पिहले िदन जौिडस के िशकार \nभय अİपताल एडिमट भेलाह । उपचार भेलिन ठीक भेलाह । िसक लीव भेटलिन । भेटलिन । छुņी में गाम त निहं गेलाह \nजे अपन पढ़ाई करताह आ संगे अपन एकमाÿ साढ़ जेपढ़य में नीक निहं रहिथĠह जखन िक सिटर्िककेट मैिƏक फİटर् \nिडिवजन रहिन आ हुनका जखन एक िदन गामसभक सहज भाषा में गािड़ पढ़ने रहिथनत आभास भय गेल रहिन जे िहनका में  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nबहुत आमूल सुधारक आवĮयकता छिनतें Ăसुरजीक देल पिछला सुख-दुख के िबसर हुनका आƇह केलिखĠह जे जौ हुनका नेवी \nमें भेþŰ करेबाक ईच्छा होिĠह त भेिज िदयौĠह । हुनकर İİढ़ एबो केलिखĠह । पहुंचला उþर एकदू िदन बाद ओ अपना साढ़ \nके पहुंचनामा िचňी अपना बबूजे कें िलिख भेजबा लेल कहलिखĠह । अंƇेजी में । अंƇेजीमें ओ पÿ िलखबा में असमथर् रहिथ \n। पĀात् हुनका पÿक पता अंगरेजे में िलखय कहलिखĠह सेहो समथर् रहिथ । एहन आई- कािŎक मैिƏक फİटर् िडिवजनक \nिवńाथŰ होईत छिथĠह । अİतु अपन पढ़ाई शुरु केलिन । दू-चािर िदन कें,दीय िवńालय सभक िशक्षक लग Əयूशन सेहो \nपढ़य गेलाह । बाद में बिहनो के कहलिखन  जे हमरा हुनका सभक पास भेजय सं नीक अपनिहं पढ़िबतहुं । अİतु ... \nओ भोर सांझ हुनको पढ़ाबिथ, अपनहु पढ़िथ आ नया-नया पिरवार लय गेल रहिथ से हुनको सभ पर ğयान देिथ । कोनहु \nतरहे सभय बीतैत गेल । हुनकर साढ़ जे अंƇेजी में बाबूजीक नाम पता निहं िलिख सकैत रहिथ, अंƇेजी मीिडयम सं नेवीक \nआरटी-िकसर अĆेंिटश के परीक्षा पास कयल । हुनकहु िमहनत के यश भेलिन । Əेिनंग सेंटर में २ बैच म् िरजƁट िनल भेल \nरहैक जिह कारण िहनका खूब यश भेलिन । सासुर में साढ़क िमÿवगर् आ Ƈामीण कें आĀयर् होइĠह जे ई अंƇेजी मीिडयम सं \nकोनो परीक्षा पास केलिथ ।  \nएĦहर सुलक्षणजीक सुलक्षण ĭयवहार अपन सुĢतावİथा सं जागृतावİथाक तरफ Ćवेश कय रहल छिथĠह जकर पिरचय समय पर \nअपनेक लोकिन के भेटत ।  \nकमर् और भाग्यक क्र्म समय के संग चलैत रहैत छैक । िहनकहु संग चलैत रहलिन । छोट-आ पैघ बहुत रास सुखाअ दु:ख \nएलैन, अकझो-ड़लकिन आ बीित गेलैन । एही ƅम में िहनका Ăसुरजी कें कुिसयार, रस, राव आ गृड़ आिदक िबजनेश लेल \nपैसाक आवĮयकता भेलिन जे ई किह के लेलिखन जे एिह धंधा मे पूजी फंसेला सं नीक फायदा छैक आ हुनका सेहो िकछु \nलाभ भेटतिन । अİतु, मानव-मानवक मदद करिथ (यदयिप किलयुग मे नीक लोककें ई शुभ कायर् तकलीफो दैत छिन ) त \nकोनो गलत निहं भेलैक । पैसा लेल सेहो बहुत समय बीतल । बीच में हुनकर भिगनी (जे बिहनो िहनका पु:खक समय के \nएकमाÿ सहारा रहिथĠह हुनक दू पुÿी आ एक पुÿ महक Ćथम्,अ पुÿी ) बिढ़ के िववाह योग्य भय गेल रहिन । आ ई ओिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nिववाह में अपन ĥयागीदार बननाबा लेल पूणर् Ćयलशील रहिथ संयोगवशाहिहनकर Ăसुर के सेहो अपन दोसर पुÿी लेल बर \nढूंढ़बाक आवĮयकता रहिन । संगिहं िहनका छुņीक दरĦयान ओचाहिथĠह जे अिधक सं अिधक लोक सं संपकर् कयल जाय \nजािह सं ओ अपन जमायक Ģलस Ģवाईट स फायदा उठा सकिथ । खैर एिह बात सब लय िहनका हुनका सब सं कोनो \nिशकायत निहं रहिन आ इहो त अपन भिगनी खाितर Ćयास में लगले रहिथ । एहने एह Ćसंग में िहनक Ăसुर भावी समिध जी \nकें बुझाबैत रहिथĠह जे अपनेक बालक के हम नेवी में नौकड़ी धरा देविन । देखैत िछएक जे पिहले त हमर जमाय नेवी में \nरहिथ त ओ हमर बालक के एवं एकटा अपन मिमयौत के नौकड़ी धरेलिखन । आब त हमरा बेटा आ जमाय दूनू नेवी में \nछिथ तें हमरा लेल नेवी में नौकड़ी धरायब कोनो किठन निहं अिछ। आिद-आिद आĂासन दय रहल छलिखन । बाद में इहो \nओिह लड़का िपता के सभक सोझे में कहल िखन,  āीमानजी वतर्मान में हमरा एकटा भिगनी छिथ आ हमरा दु:खक समय में \nएकमाÿ सहारा हुनकर िपताजी (İवगीयर्) रहिथ । तैहेतु ओिह भािगनी सं जे पर िववाह करताह तिनका लेल पढ़ा िलखा के \nनेवी लेल तैयार कख हमर पिहल कþर्Ĥय िथक । िहनका लोकिनक बेटी-जमाय सब लेल  हम थोड़-बहुत मदद माÿ करबिन \nआ पूणर् रूपेण  हमर Ćयė अपन भिगनीक वरक लेल रहत एिह बात के ğयान मे  रािख अपनेक लोकिन हमरा भिगनी के लेल \nसेहो वर दूंढ़बा में मदद करब त बड़ पैघ कृपा होयत । बस बरक गृहİथ बाप के लेल “ ĆĜयक्षं िकं Ćमाणं “ वला वाक्य \nसुनबा में आिब गेलिन आ ओ लोकिन िहनकर वाक्य आ शĤद कें ƙहमवाक्य सदृश बूिझ िहनका परोक्षे में िहनका भिगनी सं \nिववाह कय देल । थोड़ेक समय लेल बदनामी के दौड़ सेहो शुरु भेल िहनका पर थोड़ेक आरोप दबले जुबान सं िहनकर \nसासुरक लोक लगेलिखĠह । जकर ई सोझ जवाब देलिसĠह जे ई जतय-जतय हुनका (Ăसुर-जी) संग गेलिखĠह सभठम इएह \nकहलिखĠह जे भिगनीक वर हेतु Ćयास हमर कतर्ĭय िथक आ हुनकर पुÿीक वरक Ćित Ćयास हुनका सभक काज िछयिन \nजािह में हम सीिमत मदद माÿ İवेच्छा सं ईच्छा होयत त करबिन । ई वाक्य ओ सबठाम कहल िखĠह आ ओकरे ओ पिरणाम \nछल । परंतु हुनक सुलक्षणा पėी जे पुवर्हु में शाİÿो क्त सभ बात सुिन पिरहास माÿ करैत छलिखĠह आ पित कें Ćतािड़त \nकरबा में कोनहु दुĮमन सं कम Ćयास निहं केलिखĠह । बार-बार ओ अपन पėी के उपरोक्त यथाथर् बात के बुझबैत \nरहलिखĠह लेिकन ओिह सुलक्षणा पėी पैघ बापक बेटी एवं पैघ पाई वला भाईयक बिहन के अंधकार रूपी  अहकारी एवं  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nनािİÿक बुिŀ पर कोनो सुधाराĜमक ĆभाविĠहं पड़लिन । ƅमश: समय त सुख सं कटय वा दु:ख सं एिहना बीतैत रहैत छैक । \nिहनका अपन भिगन जमाय हेतु देल वचन कें पूरा करबा में जे तकलीक भेलिन िवधाता ककरहु दोसर के निह देिथĠह त नीक ।  \n     समय अपन रģतार सं बीत रहल छल । िकनकहु जखन कनेक समय नीक बीतय लगलिन त इच्छा भेलिन जे गाम में कोनड मेन \nरोड सभक कात में दू चािर कňा जमीन िलतहुं त नीक छल । ओ अपन मनक बात अपन िपताजी कें कहल िखन । \nिपताजी हुनकर बात के मािन, जखन एकटा जमीन मेनरोडक कात में पता लगलिन त िहनका सूिचत केलिखĠह । ई ओिह \nजमीनक बात िपताजी सं कय, कीमत के तैयारी केलिन आ Ăसुर जे के जे पाई काफी समय पूवर् देने रहिथĠह तािह में सं \nएक ितहाई कम सं कम एखन वापस करय कहलिखन । िहनक Ăसुर देवता िहनका वचनो दय देलिखन जे हँ अपनेक \nिवशाखापटनम सं गाम आऊ हम पाई रखने छी । ई गाम गेलाह । बाबूजी सं सब तरहक बात केलिन । बांकी पाई \nĂसुरजीक आĂासन वला पाई छोिड़ ई िवशाखा पņनम सं लैये गेल रहिथ । केवल कनेक पाई जे Ăसुर जी िहनके पाईयक \nएक ितहाई वापस करबाक वचन देले रहिथĠह । ओतय गेलापर निहं देलिसन । मन में दु:ख त बड़ भेलिन, मुदा करताह \nकी” ये ऐस आग है िजसमें  धुआं नही होता । छुņी गेनाई-एनाई िकराया आिद सभ Ĥयथर् गेलिन । सुलक्षणा पėी कें किलयुग \nमें जाही तरहक आनंद भेटय चाही वएह भेटलिन”जे नीक भेल “। किह उþर देलिखĠह कारण जे ओ रोड कातक जमीन त \nहुनकर पित के कपार पर रिहतैन ओिह सं पėी आ बाल बच्चा कें कोन सुख? कहब छैक जे कोनहु बात वा वİतु अपनेक \nकोन रूपमें  Ƈहण करैत िछएक तािह पर िनभर्र आिछ । आ हुनका Ăसुर के दोसरिहं क पाई (जमा ईयक पाई) सं घर लग में \nकोनो घरारीक बात माÿ होईत रहैत तािह लेल सुरिक्षत रखबाक रहिन । जखन िक ओ घरारी ओिह समय में िबकेबो निहं \nकेलैक । हुनका अपन पाई सं निहं आिपतु जमाई के पाई लेल सेहो जमाई के धोखा देबा में िकनहु टा संकोच निहं भेलिन । \nआ पėी सुलक्षणा जी तैयो हुनके (अपना पित कें) Ćता-िड़त करबा में कोनो कसर निहं बांकी रखलिन । अİतु , समय िबतþे \nजाईत छैक । परंतु हुनको घायल िहरणी जकां ददर् त रहबे करिन । ओ अपन ददर् ĭयक्त निहंकरैतव् छिथ लाज सं, तैं ददर् \nनिहं होईत छिन से बात त निहं । ददर् त बहुत बेशी होइþे हेतिĠह । अİतु “लगा दे आग में पिन जवानी उसको कहते है िमटा \nदे बाप की दौ-लतफुटानी उसको कहते है।“ ओहो लोकक मुह सं सुनैत रहिथ लेिकन ओ ईĔजदार Ĥयिक्तके मुह सं उच्चिरत निहं होईत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nरहिन तें िहनकर उिक्त रहैĠह “ लगा दो आग में पानी जवानी उसको कहते हैं, िमटा दो खुद अिजर्त दौलत को फुटानी उसको कहते हैं \n“। अनकर कमाई पर फुटानी सब केयो कय सकैत छिथ । लेिकन फुटानी लेल İवयं Ņारा ओतेक धन िबना िकनको आāय के अिजर्त \n(मावक Ģयार – एक असीमीत İनेह भरल ममता पėीक Ģयार-बघबा दुलार, ताहू में जॱ अज्ञान रूपी  अंधकार में डूबल पैघ बापक बेटी होिथ)  \nकय सकी ई इĔजतक िवषय थीक । तें हेतु अपन पिरāम सं “ िवńा ददाित िवनयं, िवनयात् यात् पाÿतां, पाÿĜवां धन माĨोित, धनात् धमर्: \nतत: सुखं “एिह मागर् पर चलबाक पूणर् Ćयास किह कयलिन । बहुत रास िववाह िŅरा गमन के बाद दोसर वर सभकें ĆाĢत सुख सब देिख \nिहनकहु आश- मनोरथ जे ओिह समय पूरा निहं भेल रहिन अपन पिरāमक बले आ भगवतीक कृपा सं ĆाĢत कयलिन । एकटा घड़ी, \nशाईिकल आ रेिडयो ओिह समयक साधारण मणुįयक साधारण आवĮयकता, माय-बापक साधाअरण आवĮयकता सब के पूरा करैत, इहो अपन \nआश पुरौलिन । बाद में पėी जी कें पैघबापक पैघबेटी के सेहो ईच्छा भेलिन जे आई कािŎ आ चवžी – अठžी सभक Ćचलन कम भय \nगेल छैक तें एकटा चेन िलतहु । हुनका लेल पėी जीक मनक बात िशरोधायर् भेलिन । दून गोटे बंब ई में बाजार गेलिथ और अपन \nआिथर्क िİथित के देखैत एकटा चेन लेलिथ । बाद में पायल, कान आिद महकजे कोनो पİतुक आश भेलिन से ई सामĝयर् के िहसाब सं \nखरीद-के पėी के आश-मनोरथ सेहो पुरेलिखन । कारण जे पैघ बापक बेटी माÿ हेबा सं आश-मनोरथ निहं पूरैत छैक अिपित पैघ बाप वा \nएकटा गरीब गृहसथ िकसान अपन बेटी के हाथ उठाकऽ की दैत छिथन तािह सं आश मनोरथ पूरैत छैक । यथा घर में खीर बेनेबा काल \nखीर में चीनी कतेक दैत िछएक, िमलबैत िछएक तािह अनुकूल खीर मीठ होयत न िक घर में दू पņा पीनी चीनी राखल अिछ तािह सं खीर \nमीठ अपने आप भय जेतैक । आ एिह छोट बातके सेहो बुझबाक लेल थोरबहु ज्ञान-चक्षु जरूर  खूजल हेबाक चाही । पर अफसोस जे \nहुनकर आिभमानी अज्ञानी बंद आंिख एिह सब में सं कोनो वİतु बात केन सूझय देलकिन न बूझय देलकिन । कारण जे हुनकर त एकमाÿ \nउĿेĮय किलयुग के अपन जवानी पर हेबाक कारण “ पितदासा İथानपर िकए İवयं पित दस “ के सािबत करबाक रहिन । पित के देह में \nआिग लगा अपन हाथ सेकैत छिथ । जलन सं की ददर् होईत छैक ओ जलनाहर बूझैत छिथन न िक हाथ सेकिनहार । ताहू में जखन \nकिलयुग अपन पूणर् शैơव पर हो । यथा=६६ हे उधो बैरी नंद िकशोर, Ćसवपीड़ की बांझ परेखत, रिव की बूझत चकोर, हे उधो बैरी नंद \nिकशोर ॥  \nआद-İवाद की मरकह जानय, पर िहत जानय चोर । अबला (कमजोर) के दुख अबला जानय, अबला घर में शोर, हे उधो तें हेतु \nजलनाहरक दु:ख, जलनाहरे टा बूिझ सकैत छिथĠह आिग सेकिनहिर हुनकर – सुलक्षणा पėे निहं ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nतथािप समयत देवी-देवताक लेल सेहो जखन निह रूकल  त िहनका सन अबला ƙाहमण लेल सेहो जखन किलयुग अपन पूणर् जवानी समय \nअपन गित सं बीतैत रहल ।                   \n    िहनका लेल त िनयित बिन गेल रहिन जे “ नाव कागज का गहरा है पानी, िफर भी हर हाल में (सभ दु:ख के सिहतहु) मुİकुराकर \nदुिनयादारी पड़ेगी िनभानी । “  \nदुिनयादारी कोनहुना हॅसैत िबता रहल रलिथ । ताहू में जॱ िकनको दुĮमन िकछु तकलीफ दैत छ्िथĠह त ओ ओतेक अिधक कƠदायी निहं होईत \nछैक जतेक अपनक देल कƠ होईत छैक । कƠ दैत छैक ।  \nकारण, करैला मणुįय के जे तीत लगैत छैक त ओतेक तकलीफ निहं होईत चैक । परंतु जं खीड़ वा रसगुĪला करैला सदृश तीत लागत त \nशायद अपनेक लोकिन Ƈहण (İवीकार) निहं करबैक । परंतु ओहो सहैत घर यें शाित बनल रहय तािह लेल शांत रहलाह । लेिकन हुनका पėी \nके भूत अपन अलगे िदशा में नेने जा रहल छिन । िहनका पėी के लेल िहनक िपता, माता, भाई आ बिहन बड़ पैघ बोझ छिथĠह । िहनकर \n(पėीक) िपता, माया, भाय (अपन सहोदर वा िपितयौत) या बिहन जे िकछु कहिन से सही िथकैक । ओ झूठहू बाजिथ, िहनका पित कें ठिक के \nबेवफूफ बनाबिथ, िहनका पित कें घोखा दय अपन ऊंगली सीधा करिथ ओ िहनका लेल ईĔजतक बात िथक । कारण िहनक पित के अपमान \nत हुनकर पित माÿ के Ćभािवत करैत छिन । िहनकर ईĔजत पर ओिह सं कोनो फकर् निहं पड़ैत छिन ई िहनकर बुिŀ के अज्ञान रूपी  िवशेषता \nिछयिन । नैहर में िकनको िववाअह होिन, उपनयन हो, āाŀहो, मुंडन हो, िŅरागमन हो भांज पूरब हुनक पėी के वड़ पैघ आवĮयक काज भय \nजाईत छिन । ओिह सभ िवषय मे चचŭ लेल हुनका लाख बुझेलाक बावजूदहु सभ सं नीक समय जखन बच्चा दूनू सांझ या भोर में पढ़य लेल \nबैसल रहतिन, तखनिहं पढ़ाई जािह सं बािधत हो, ताही समय में िहनका घर में अŇा-बĔजर खसायब सबसे बेशी िĆय छिन \n  पिरणाम आई हुनकर दूनू बच्चा में सं एकोटा ओतेक नीक पिरणाम निहं पािब सकलिथ जकर संपूणर् पिरवार आ समाज के आशा छल । िहनका \nलग आिब जािह समय में िहनकर उĢतात एतेक जवानी पर निहं छल िहनकर सहोदर भाई (पėीजीक भाई) एवं एकटा मिमयौत भाई माÿ हुनकर \nिनदųशन में पढ़ाई कय आशातीष सफलता पौने छिथ । आ जखन िहनकर अपन बच्चा के पिढ़-िलिख नीक बनबाक समय एलिन त िहनकर \nउĜपातक जवानी ओिह लŞय के दूर िखसकबैत चल गेल । आई ओ अपन भाई-वा-बिहन के ओिहठाम कोनो काज में जेबा में कोन कथा जे \nओकर चचŭ करबा में भय के अनुभूित करैत छिथ । जािह में मन सं निहं बािĪक नाम माÿ लेल गाम जेबाक आƇह करैत छिन, जेबा लेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nĤयाकुल भय जाईत छैथ । बूझल छिन जे ओ िपित यौत मुंडनक समय में एक पेट भोजन के अलावा भोर में चाय-जलपान सेहो निहं देिथĠह । \nबच्चाक लेल सभटा कपड़ा बच्चाक भाई लेल सभटा कपड़ा आ िबिधगत सामान सब भेिजये देने रहिथन आ तैयो िबध पूरय लेल गाम जेबाक \nलेल पित कें एकटा दास सं सेहो बेशी परेशान कय देने रहिथन ।  \nओिहठाम जखन हुनकर माँ हुनका संग में रहिथĠह तखन हुनका उपर आ हुनका माँ के उपर लांक्षणा उपराग और जुĪम कतेक केलिखन तकर \nवणर्ण जतेक कयल जाय से कम होयत । आवेश में आिब, जवानीक अज्ञानी शĤद मे एतेक तक जे “ रौ पापी , हमरा लग िकएक सुतैत छैं, \nअपना माय लग सूत, आई सं तोहर माय तोहर बहू िछयौ, हमरा लेल तू मिर गेलै, हम िसदूर धो लैत छी आ चूड़ी फोिर लैत छी, तोहर भाय \nसेहो िकएक ने माय के खेबा खचŭ जोड़तौक, एही रंडी केहम भार निहं उठेबै आिह-आिद ततेक तांडव नृĜय ई भोर – सांझ पसारब शुरु कय \nदेलिखन जे अंत में अपना नौकड़ी में छुņी निहं भेटला पर हुनके एक िपितयौत भाई के सग, ई अपन माय के अāुपूिरत नेÿ सं िटकट \nकटाय िवदा केने रहिथ । ओ िदन आईयो िहनका याद भेल पर आंिख भिर जाईत छिन । तैयो िजĠदगी िछएक । आिखर मौतहु \nत एतेक आसानी सं िकनको निहं भेटैत छिन । तें खूनक घूट पीिब जीवैत रहलाह, सब दुख सहैत रहलाह । एिहना समय बीतैत \nरहल । िहनका लेल घर में चािर आदमी के आāम छिन जािह में मोटा-मोटी एक आदमी के भोजन एक्İƏा ( अितिर क्त)बिनतिह \nछिन । ओकोनो अितिथ अĥयागत के एला –पर भोग होईत छिन निहं त फेकल जाईत अिछ । परंतु िहनक माँ ओिह भोजन के \nएतय Ƈहण किरतिथĠह त ओिह में िहİसेदारीक Ćķ आिन  बƌपात कए दैत छलिखनच् । िहनक िपता ओिह सं िकछु वषर् पूवर्िहं \nगत भय गेल रहिथन जे कथाक Ćसंग मं िबषय याद निहं रहबाक ƅम में छूिट गेल अिछ । जावत तक िहनकर िपता जीवैत \nरहिथĠह, िहनकर माता-िपता एक ई Ĕजत दार गृहİथक िजंदगी िबतौलिन जे आईयो गाम मे एक आदशर् मानल जाईत आिछ । \nपरंतु समय बड़ बलवान होईत छैक । यमराज बाबा एक भाƖ शुक्ल नवमी ितिथ केिहनक िपता के उठा लेलिखन । तकरा बादिह \nसं त किलयुग अपन िवकराल रूप  िहनका आ िहनका माँ के देखाअयब शुरु केलिन जरर उपरो Ĝक पिरणाम – भोग – लिन । \nएिहना िजंदगी कखनहु दुखक पहाड़ के शीषर् पर त कखनहु मğय में त कखनहु सं योगवशात् िकछु शांितयहु सं बीतैत रहल । \nपरंतु एिह ƅम में शांितके क्षण बहुत कम आयल जिह कारण िकछु िनिĀत िदशा तय करब बड़ किठन रहलिन । तथािप कालक \nगित चलैत रहल, समय बीतैत रहल । पुन: एक बेर गाम में सपिरवार छुņी गेलाह । आ पėी सं आदेश ĆाĢत भेलापर माय के  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nिदĪली अन-लिन । िकछु िदन समय बड़ बिढ़या बीतल । परंतु शांितक िदन राİताक पड़व सदृश कमिहं िदन चलल आ जे \nजननी िहनका जĠम देने रहिथĠह, ओिह अबला िवधवा जे मड़लापर अपन पितक छोड़ल जमीन कपाड़ पर निहं लय जेतीह तिनका \nपुन: Ćताड़ना पिहले जकां शĤद सब सं शुरु भय गेल । एक िदन भेल, दू िदन बीतल, रोज-रोज एहने आतंक होइंत गेल आ \nबढ़ैत गेल । अंत में एक िदन िहनका मजबूर भय अपन माय कें अपन छोट भाई लग पहुंचाबय पड़लिन । एिह दुख के एकटा \nमाय, एकटा संतान आ एकटा इंसान माÿ समिझ सकैत छिथ । एकटा हैवान, सुलक्षाणा निहं, आ इएह भेल । हुनकर सुलक्षणा \nĭयवहार निहं सुधरलिन । हुनकर İकूल कालेजक पढ़ाई के दरĦयान  पढ़ल पंिक्त “ ऐ खुदा तू मौत दे पर बदनशीबी  निहं दे “ \nएतय फेल भय गेलिन । ओ बदन-शीबक िजĠदगी जीबैत रहलाह आ आइयो जीब रहल छिथ । बाद में हुनकर माताक वृŀ शरीर, \nपित पिहनिहं İवगीयर् भय गेल छलिखन, बेटा-पुतोहु के एहने Ĥयवहार, एिह सभक कारण बहुत अिधक टूिट चुकल शरीर बहुत \nकमजोर भय गेलीह । दुिखत रहय लग-लीह, होट-बेटा पुतहु गाम में संगमें रहबाक कारण यथासाğय सेवा शुāुषा केलिखĠह । \nलेिकन िहनका तीन महीना तक छोट भाई समाद दैत रिह गेलिन । भैया अिबयौक-भैया  अिबयौक , आब माय निहं बचतीह, माÿ \nिकछु िदनक मेहमान रिह गेल छिथ । भौजी कें एतिह रहय पड़िन, िहनका हरदम हरपल सेवा शुāुषा के जरूरत  िछ । ई आिब \nअबैत छी, कािŎ अबैत छी, करैत रहलिखन । पėीजी किहयो जोर निहं देलिखन जे अहां जैयोकमाताजी िथकीह । हमहू (पėी \nजी लेल) जायब आिखर ओ हमर सासूजी िथकीह । हम हुनकर सेवा करबिन । िकछु एिह तरहक सुिवचार किलयुगक Ćभाव निहं \nउĭपž होभय देलिखन । अंत में हुनक माँ बेटा-बेटा करैत, ३ महीनातक असाğय तकलीक सहैत छ: सतान में सं िहनका सन \nभाग्यशाली (किलयुगक अनुकूल) संताअन के मुंह िबना देखने वा देखौने एिह नĂर शरीर के Ĝयािग चिल गेलीह । हाय रे िहनकर \nभाग्य ।... \nबादमें ई हुनकर āाŀ कमर् हेतु अिग्न संİकार सभक बाद गाम पहुंचलाह । जीवैत में दूटा मधुर बोल वा दू बेर पैर जांित हुनकर \nसेवा कय आशीवŭद िलतिथ से निहं कय सकलाह । मुदा बाद में मायक āाŀ बड़ बिढ़याँ जकां केलिन । सॱसे गाम में यश \nभेलिन, सुलक्षणा पėीजी सेहो एिह में केनो िवरोध निहं कय पूणर् सहयोग केलिखन अ पूणर् यश भेलिन । परंतु की एिह उिक्तक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nपिरचय निहं देलिखĠह –कभी Ģयासे को पानी िपलाया निहं । बाद (मृĜयु उपरांत) अमृत िपलाने से कया फायदा ॥ ओ िहनक \nसासुजी रहिथन, िवधवा रहिथ, आबला रहिथ, िहनकर पितक माताजी रहिथĠह । हुनका संग ई Ĥयवहार की िहनका अपना बच्चा \nपर नीक Ćभाव देतिĠह । की ई कुकुरक कथा जे हुनका सूखल हƂडी िचबाबय लेल देल जाईत छिन, हुनका हƂडी सं निहं \nअिपतु अपने मुंह सं खूब खूनिनकलैत छिन आ मािलक, हƂडी देनहार कहैत छिथन, हँसी करैत अओर चुबाऊ देिखयौक केहन \nताजा मॱस अिछ । ली? की हुनका (सुलक्षणा जी) अपन समथर् बेटा – बेटीक अछैत एिह तरहक करबाक चाही ? की हुनक \nिपितयौत भाईक बच्चाक मुंडन के उपलŞय में गाम जायब, सासुजी के दुिखत अवİथा सं बेशी जरूरी  रहिन । परंतु के सोचत? \nककरा फुसर्त छैक ? एिहना मूखर् लोकिनक गित छोईते रहतिन । आ अंत में पĀाताप-पĀाताप-आ पĀाताप माÿ हेतिन जखन \nİवयं ज्ञान हेतिन आ बजतीह-“अब पछताये होत क्या िचिड़या चुग गई खेत “।  \nई िलखल गेल अिछ किलयुगक हरओिह ĭयिक्त के लेल जे आम खेबाक अिभलाषा सं नीमक गाछ रोपैत छिथ|  \n \n  \nडा.रमानĠद झा ’रमण‘ \nजĠम 02 जनबरी,1949,िशक्षा-एम.ए.,पीएच.डी., \nआजीिवका-भारतीय िरजवर् बैंक, पटना (सेवा िनवृþ)।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nĆकाशन: \nमौिलक- समीक्षा \n1.नवीन मैिथली किवता,1982,2.मैिथली नऽव किवता,1993,3.मैिथली सािहĜय ओ राजनीित, 1994,4.अिखयासल, \n1995,5.बेसाहल,2003,6.भजारल,2005.,7.िनयŭत कैसे शुरू  करें? िहĠदी- िरजवर् बैंक, पटनाक Ćकाशन \nसĦपािदत \n8.मैिथलीक आरिĦभक कथा, 1978 समीक्षा,9.ĮयामानĠद रचनावली,1981,10.जनादर्नझा‘जनसीदनकृत िनदर्यीसासु (1914) आ \nपुनिवर्वाह(1926),1984 \n11.चेतनाथझाकृत āीजगžाथपुरी याÿा (1910),1994,12.तेजनाथ झाकृत सुरराजिवजय नाटक (1919), \n1994,13.रासिबहारीलाल दासकृत सुमित (1918),1996,14.जीबछ िमāकृत रामेĂर (1916),1996,15.भेटघॉंट \n(भेटवातŭ),1998,16.रूचय  तँ सĜय ने तँ फूिस,1998 \n17.पुěयानĠद झाकृत िमिथला दपर्ण(1925), 2003,18.यदुवर रचनावली (1888-1934) 2003 \n19.āीवĪलभ झा(1905-1940)कृत िवńापित िववरण, 2005,20.मैिथली उपĠयासमे िचिÿत समाज, 2003,21.पिěडत गोिवĠद झाः \nअचŭ ओ चचŭ,1997 ĆबĠध सĦपादक, \n22.कवीĂर चेतना, 2008, चेतना सिमित, पटना \nअनुवाद \n23.मौिलयरक दू नाटक,1991, सािहĜय अकादमी,24.छओ िबगहा आठ कटठा,1999, सािहĜय अकादमी,25.मानवािधकार घोषणा \nUniversal Declaration of Human \nRights २००७( यूनेसको),26.राजू आ’ टाकाक गाछ, 2008 िरजवर् बेंक -िवþीय िशक्षा योजना के अĠतगर्त \nपिÿका सĦपादन-सह-सĦपादन \n1.Ćयोजन,1993 (मािसक),2.कोषाक्षर (िहĠदी)1982,3.घर बाहर,ÿैमािसक, चेतना सिमित, पटना \nकायर्शाला  \n1. National Workshop on Literary Translation,- Dec 20.1991 to January12,02,1992, Sahitya \nAkademi, New Delhi  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \n2.Bonds Beyond the Borders ( India-Nepal civil society interaction on Cross Border issues) -\nConsulate General of India, Birgunj, Nepal and B.P.Koirala India-Nepal Foundation-May 27-28, \n2006 \n2.Preparation of Intensive Course in Maithili- ERLC, Bhubneswar \nजूरी \n 6th Inter National Maithili Drama Festival,1992 -Biratnagar, Nepal \nपुरİकार- सĦमान  \n1.जाजर् िƇयसर्न पुरİकार, 1994-95,राजभाषा िवभाग,िबहार सरकार, मैिथली नऽव किवता पुİतक पर,2.भाषा भारती सĦमान, \n2004-05 छओ िबगहा आठ कटठा,(अनुवाद) CIIL, मैसूर \nडा.रमानĠद झा ‘रमण‘-िमिथलांचलक दिलत समाजमे लोकगाथा :मैिथली लोकगाथामे दीनाभƖी \n01 एवं 02 माचर्, 2009, भागलपुर \nराįƏीय संगोơी-िमिथलांचलक दिलत समाजमे लोकगाथा \nमैिथली लोकगाथामे दीनाभƖी \n \nहमर Ćितपाń अिछ-मैिथली लोकगाथामे दीनाभƖी । राįƏीय संगोơीक िवषयक मूल शीषर्कमे दू \nटा महĜĜवपूणर् पद,िमिथलाक İथान पर िमिथलांचल तथा समाजक İथान पर दिलत समाज \nअिछ। िमिथला अथवा समाजसँ सĦपूणर्ताक जे बोध होइत रहल अिछ, से एिहसँ निह होइत \nछैक। िकĠतु ई दूनू शĤद सĦĆित नव अथवर्þा ĆाĢत कए लेलक अिछ। ई अथर्वþा िथक \nिनवŭचनीय लाभक हेतु िमिथलांचल एवं दिलत समाजक नामक उदघोषपूवर्क Ćयोगक चािल । \nआब तँ दिलतमे महा शĤद \nजोिड़ महादिलतक उĜथानक गĢप िकछु राजनीितक दल करय लागल अिछ। वİतुतः इहो \nफुटाएबे िथक। आ’’ Ćायः एही हेतु दिलतक पक्षधर नेतालोकिन महादिलतक िवरोध कए रहल \nछिथ। िकĠतु जे हो, एिहना जँ ƅम चलैत रहल तँ िमिथलांचलमे महादिलत समाजक लोक \nगाथाक पर संगोơी सेहो आवĮयक भए जाएत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nई लोकतĠÿक युग िथक। लोकतĠÿक सुदृढ़ताक हेतु जािह कोनो तĜĜवक सभसँ अिधक \nमहĜĜव अिछ, से िथक \nलोकशिक्तक गिरमामय Ćितơापन। लोकशिक्तक गिरमाक Ćितơापन लेल समाजक ĆĜयेक \nसदİयके ँअपन गौरवमय \nइितहासक पिरचय कराएब आवĮयक अिछ। संगिठत लोकशिक्तक उदय आ‘ िवİतारक ओिह \nपिरचयसँ सĦभावना बिढ़ जाइत छैक। Ćितफल होएत िवकासक बाटक Ćशİत होएब। \nिवकाससँ सुख समृिŀ अबैत अिछ। लोकक क्लाĠत मुखमěडल पर सुख \nसमृिŀक फूही िनरĠतर होइत रहैत छैक। सुख समृिŀक िनरĠतर फूहीसँ सĠतोषक हिरितमाक \nİथायी िवİतार भए जाइत अिछ।जागरण, संगठन, सामािजक दाियĜवबोध आ’ समिĠवत राįƏीय \nदृिƠक िवकासक अनेक बाट अिछ। ओिह बाटमे Ćमुख अिछ, İविणर्म अतीतक पराƅमी \nĭयिक्तक अवदानक पिरचय Ņारा लोकके ँउĜĆेिरत करब। िमिथलाक सांİकृितक इितहास \nपराƅमी महापुरुषक गौरव गाथासँ पिरपूणर् अिछ। गाथा पुरुषक िवषयमे जनबाक अनेक ćोत \nअिछ। ओ ćोत सभ िलिखत आ’ अिलिखत दूनू अिछ। जे िलिखत अिछ पढ़ल-िलखल लोक \nतकरा पिढ़ पिढ़ सामािजक बोधसँ अिभभूत होइत रहलाह अिछ आ’ जे िलखल निह जा \nसकल, से लोक कंठिहक माğयमे आइ धिर सुरिक्षत रिह Ćेरणाक अजć ćोत Ćवािहत करैत \nआिब रहल अिछ। एिहठाम चचŭक िवषय समाजक ओहने पराƅमी लोकक Ćेरणादायी ĭयिक्तĜव \nअिछ जिनकर गौरव गाथा अिलिखत रहल। एĦहर आिब िकछु तँ िलिपबŀ भेल वा भए रहल \nअिछ। िकछु काज असĦबŀ वगर्क लोक Ņारा भेल अिछ तथा िशक्षाक \nिवकासक उपराĠत सĦबŀ वगर्क लोकहुक Ņारा ĆारĦभ कएल गेल अिछ। ओहीमे सँ एक अिछ \nदीनाभƖी लोकगाथा। जकर पराƅमी नायक छिथ ƚातृŅय दीना आ’ भƖी।डा. वीरेĠƖनाथ झा \n(मैिथली लोक महाकाĭयक आलोचनाĜमक अğययन,शोधĆबĠध,1987, ल.ना.िमिथला िवĂिवńालय \n,अĆकािशत) मैिथलीक जािह नओ गोट लोकमहाकाĭयक उĪलेख कएल अिछ, ओिहमे अिछ-\n1.दीनाभƖी,2.दुलरादयाल,3.नइका बिनजारा,4.िवहुला,5.रूइया  रणपाल, 6. लवहिर \nकुशहिर,7.लोिरक,8.िवजयमĪल एवं 9. सलहेस।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nिकĠतु एिहमे िवजयमĪल मैिथलीक लोकगाथा निह िथक, ओ भोजपुरीक लोकगाथा िथक। एकर \nĆकाशन जॉजर् \nअƙाहम िƇयसर्न (जॉनर्ल आफ िद एिसयािटक सोसाइटी आफ बंेगाल, 1889-ै \n1889&Songs of Bijai Mal) \n कएने छिथ। एकरा İपƠ करैत डा. आशा गुĢत ( जाजर् अƙाहम िƇयसर्न और िबहारी भाषा \nसािहĜय, 1970) े िलखने छिथ जे भौगोिलक दृिƠसँ अवĮय िवजै मलक कथा पटना-गयाक \nसीमापर िİथत दायापुर पारवती नामक İथानसँ सĦपृक्त एवं तेली जाितमे बहुĆचिलत \nकहल गेल अिछ।उपयुर्क्त लोकगाथा सभमे िमिथलाक िविभž जाितक उĜपीड़न एवं ओिह \nउĜपीड़नसँ ÿाणकतŭक पराƅमक जयघोष अिछ। ओ नायक सभ पराƅमी जातीय नेताक \nरूपमे  माĠयता पािब İमरणीय एवं पूĔय भए गेल छिथ। ई लोकगाथा सभ किहआसँ अिİतĜवमे \nअिछ, एकर रचना के कएलिन, हुनक काल की िथक, से सभटा तँ अज्ञात एवं अİपƠ अिछ, \nपरंच एिह \nलोक गाथा सभसँ ई तĝय अवĮय फिरछाइत अिछ जे समाजमे िवषमता छलैक, शोषण आ’ \nउĜपीड़नक उजािह िनरĠतर उठैत रहैत छल। वैयिक्तक भावना एवं मानवीय मूĪयक महĜĜव \nछलैक। बाहुबलक समक्ष आन सभ बल महĜĜवहीन भए जाइत छल। आ’ ओही बीचसँ एक \nजातीय बाहुबलीक जĠम होइत छलैक जे अपन पराƅमक बल पर जातीय अिİमताक \nअनादरकातŭ एवं शोषक वगर्क िवरोधमे तिन कए ठाढ़ भए जाइत छलाह।ओ सभ अपन-अपन \nजाितक Ćितơा आ’ जातीय ĭयवİथाके ँ अक्षुěण \nरखबाक हेतु आजीवन सिƅय एवं सतकर् रहैत छलाह एवं जाितक Ćितơा, उžित एवं अवनित \nआिदक सभ छारभार ओही नेता सभ पर िनभर्र छलैक। एिह Ćकारक जातीय भावनाक िवकास \nएकपक्षीय निह छल। जातीय नेता जेना अपन जाितक िहतिचĠता सिदखन करैत रहैत छलाह, \nओिहना हुनक जाितक समİत सदİय ओिह नेताके ँअपन उŀारक एवं संरक्षक मानैत आदर \nएवं सĦमानक पद दैत रहल।हुनक शौयर् एवं पराƅमके ँ गािब-गािब Ćेरणा Ƈहण करैत रहल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \nजे ँ िक एकर संƅमण मौिखक होइत छलैक, जातीय नेताक गौरवगाथा, लोकगाथाक Ćितơा \nपािब गेल । जेना िक लोकगाथाक िवषयवİतुसँ İपƠ अिछ, दीनाभƖीमे मुसहर, दुलरा दयालमे \nगो ँिढ़, नइका बिनजारामे वैĮय, लोिरकमे अहीर, सलहेसमे दुसाध, िबहुलामे बिनआँ जाितक गौरव \nगाथा अिछ। आनहु लोकगाथामे जातीय नायकेक गाथा अिछ। सभ लोकगाथाक िवषयवİतु \nजाित आधािरत अिछ। मुदा लवहिर कुशहिरके ँ कोनो जाितक जातीय लोकगाथा मानब \nउपयुक्त निह होएत। तखन ई अवĮय जे मलाह जाितक कंठमे सुरिक्षत लवहिर कुशहिरक \nरचियता मलाह जाितक Ćितभा सĦपž कोना ĭयिक्त अवĮय छल होएताह। उपर जािह लोक \nगाथाक नामोĪलेख कएल अिछ एवं जािह-जािह जाितक नेताक पराƅमक गाथा ओ सभ िथक, \nसे जाित सभ आजुक लोकतĠÿक शासन ĭयवİथामे दिलत समाजक आख्या पािब गेल छिथ। \nदोसर जे िबĠदु एिह लोक गाथा सभक सĠदभर्मे महĜĜवपूणर् अिछ, से िथक दैिवक शिक्तक \nİथान पर लोकशिक्तक Ćितơापन। एिह लोकगाथाक नायकक Ćेम पराƅम, एवं शौयर्क \nउदघोष अलौिककताक संग भेल अिछ। िकछुमे देवĜवक Ćितơा सेहो भए गेल छैक। दुलरा \nदयालक मानिसंहक राजगĿी ĆाĢत करबाक कथा, िबहुलाक Ņारा अपन पितके ँ िजअएबाक \nकथा, लोिरक Ņारा हरबा बरबाक पराजयक कथा तथा सलहेस एवं दौना मािलनक Ćेम कथामे \nअलौिककताक अंश पयŭĢत अिछ। देवĜव ĆाĢत करबाक दृिƠसँ सलहेस, दीनाभƖी आ’िबहुलाक \nगाथा िवश्ेाष उĪलेखनीय अिछ। दुसाध Ņारा सलहेस, मुसहर Ņारा दीनाभƖी एवं बिनयाँ Ņारा \nिबहुला लोकगाथाक नायकके ँ देवĜव ĆाĢत छिन। ğयान देबाक िथक जे िबहुलाके ँ छोिड़ \nसमİत लोकगाथा नायक Ćधान अिछ। केवल िबहुला लोकगाथा नाियका Ćधान छैक। एिह \nतीनू लोकगाथामे \nसलहेस एवं दीनाभƖीक अपेक्षा िबहुलाक क्षेÿ सीिमत अिछ। मुदा ĭयापक क्षेÿ एवं उपलĤध \nलोकगाथामे िवशाल आकारक होइतो लोिरकके ँ अहीर जाितमे देवĜव ĆाĢत निह छिन। \nमैिथलीक एिह लोकगाथा सभमे कतेको Ćकारक साĦय भेटैत अिछ। ओ साĦय सभ िथक \nघटना साĦय, कथानक साĦय, नाम साĦय आ’ लोक नायकक दृिƠ एवं पराƅमकमे साĦय। \nकतेको लोकगाथामे सलहेस एवं बाघेसरी छिथ। दूनूमे पिहने िवरोध आ’ पछाित मेलसँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nआततायीक िवनाश होइत अिछ। एकरा शैव( शैलेश) एवं शाक्त( बाघेĂरी@िसंहवािहनी)क \nमतवादीक िववाद एवं वचर्İवक सĠदभर्मे सेहो देखल जा सकैछ। साĦयक िकछु उदाहरण \nĆİतुत अिछ। दीनाभƖी जोरावर िसंहके ँ पराİत कए चैन होइत अिछ तँ लोिरक हरबा \nबरबाके ँ परािजत कए। िहरया तमोिलन आ’ िजिरया लोहािरन जिहना \nदीना भƖीक परिकया नाियका िथक तिहना लोिरकमे चनैन अिछ। फोटरा नामक गीदर जेना \nदीनाभƖीमे अपन करामात देखबैत अिछ, ओिहना नइका बिनजारामे ितलंगा बाछा। लोिरकमे \nजेना सिनका मिनका भािगनक मदित लेल जाइछ ओिहना सलहेसमे कारीकाĠतक। अंकक \nसमानता तँ सभ लोकगाथामे भेटत। रचनाĜमक İतर पर सुिमरन ओ बĠहन सेहो Ćायः सभ \nलोक गाथामे अिछए। \nआिखर दीनाभƖी लोकगाथामे एहन कोन बात छैक जे एक पुĮतसँ दोसर पुĮतमे अदौकालसँ \nसंƅिमत होइत आइ \nधिर लोकक कंठमे सुरिक्षत अिछ। की ई आजुक राजनीितक शĤदावलीमे एक दिलत जाितक \nनायकक गाथा िथक, ते ँ ? की ई लोकगाथा हमरालोकिनक मातृभाषा मैिथलीमे अिछ, ते ँ? \nकी एकर संकलन एवं Ćकाशन जाजर् अƙाहम िƇयसर्न सन िवĂिवāुत िवŅान कएलिन,ते ँ? \nहमरा जनैत दीनाभƖी सन लोकगाथाक महĜĜव एवं युग-युगसँ लोक कंठमे सुरिक्षत रिह Ćेरणाक \nćोत बनल रहबाक मूल कारण िथक, एिह लोकगाथामे अनुİयूत ओ जीवनमूĪय जे लोकके ँ \nअĠयाय, अĜयाचार, शोषण \nआिद सामािजक दुगुर्ण एवं िवकृितसँ संघषर् करबाक Ćेरणा दैत अिछ। एिहमे अिभĭयक्त ओ \nजीवनमूĪय जे लोकक İवािभमान एवं Ćितơा पर आघातकतŭक आचरणक िवरुŀ ठाढ़ होएबाक \nशिक्त आ’ साहसक ćोत भरैत रहैछ । एिहमे अिभĭयिक्त हो जीवनमूĪय जे ĭयिक्तगत \nलाभहािन, एवं सुख-सुिवधाक Ĝयाग एवं सामािजक Ćितơा, आदर सĦमान हेतु संघषर्क लेल \nलोकके ँ तैआर करैत अिछ। वैिदक ऋिषक वचनक अनुसार ओिह जीवन मूĪयक महĜĜव \nछैक जे कुलक लेल शरीर, गामक लेल कुल, \nजनपदक लेल गाम एवं आĜमाक लेल पृĝवी Ĝयाग करबाक Ćेरणा दैत हो। दीनाभƖी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \nलोकगाथाक नायक दीनाराम आ’ भƖीक चिरÿ एिह लोकोपकािरताक एक सवŸþम उदाहरण \nिथक। दीनाभƖी लोकगाथाक नायक Ņयक लोककामी आचरण एवं संघषर्क िकछु उदाहरण \nĆİतुत अिछ। दीनाभƖी िनधर्न अिछ, भैाितक सुख-सुिवधा ĆाĢत निह छैक। अपन बाहुबल पर \nिवĂास कएिनहार दीनाभƖीमे İवािभमान कूिट-कूिट कए भरल अिछ। जखन गामक शिक्तसĦपž \nĭयिक्त धामी ई कहैछ जे परोपņाक आन-आन लोक ओकर खेतमे काज करब गिछ लेलक आ’ \nओहो दूनू भाइ ओकर जन भए खेतमे काज करौक तँ दीनाभƖी साहसपूवर्क एवं İपƠताक \nसंग अİवीकार करैत किह दैत अिछ-कबहु नऽ कैल खुरपी कोदारक बोिन, \nकिहयो नऽ जािनऔ हो धामी, पँचा उधार।ष् \nहिरन सूगर मािर जोिगया कैल गुजरान। ( पृ.सं.637) \nसमाजमे शोषण ĭयाĢत छलैक। शोषक आ’ अĜयाचारीक नजिरमे गरीबक मान मयŭदाक कोनो \nमोल निह छल। ĆभुĜव सĦपž लोक ककरो घर आङनमे घूिस गरीबक बहु बेटीक मानमदर्न \nकए सकैत छल। Ćायः एहनिह सामािजक िİथितमे कहबी बिन गेल होएत, गरीबक बहु सबहक \nभौजी। दीनाभƖी धामीक आतंककारी ĭयवहारपर आƅोश Ćकट करैत कहैत अिछ- कौन गरू  \nपरलॱ हो धामी, बड़ भोरे छे ँकल दुआर \nअपन बहु बेटीपु रखलिĠह घर सुताय \nहमर बेटी पुतहु देखलिĠह नाँगट उघार। ( पृ.सं.636) \nधामी, जे समाजक ĆभुĜवशाली वगर्क ĆितिनिधĜव करैत अिछ, तकर िनभŰक िवरोध समाजक \nएक दबल कुचल वगर्क सदİय Ņारा होएब, एक महĜĜवपूणर् घटना िथक एवं दीनाभƖीक \nचिरÿक ई िवश्ेाषता नैसिगर्क एवं Ćेरणादायी गिरमा ĆाĢत कए लेलक अिछ। \nदीनाभƖी अपन याÿाक ƅममे तािहर िमयाँक हबेलीक पुछारी करैत अिछ। तािहर िमयाँ केहन \nएकवाली आ’आतंकी छल,जे ओकर नामेसँ धीयापूता सेहो डराइत छलैक। ओसभ दीनाभƖी के ँ \nचेतबैत अिछ- \nरे बटोिहया, तािहर िमयाँ गामक गुमİता छैक, ओकर नाम \nकेओ ने बाट बटोही धरैत अिछ। ( पृ.सं.650)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nओही तािहर िमयॉँक नोकर छी गुलामी जट। गुलामी जट अपन मािलकक सह पर समाजक \nिनबर्ल लोकके ँ \nउĜपीिड़त करैत अिछ। अपमािनत करैत अिछ। लोकके ँ अपमािनत करबाक अĥयासी गुलामी \nजट दीनाभƖीक अपमान सेहो कए दैत अिछ। मुदा तकर फल ओ तुरþे पािब जाइत अिछ। \nगुलामी जट दीनाभƖीक पराƅमक समक्ष ठिठ निह सकल, परािजत भए गेल। तेसर उदाहरण \nअिछ जोराबर िसंह सन दुराचारी, समाज िवरोधी एवं शोषकक Ćितकार एवं अĠत करब। एिह \nĆसंग \nडा.जयकाĠत िमā िवİतारसँ िलखल अिछ।  \n(In the last chapter Gulami Jata helps them to conquer \nJorabar Singh, a Rajput, who used to enjoy all new brides first when \nhe dares to attack the \nmarriage march of the spirits of Dina and bhadri (The Folk Literature \nof Mithila) \n एिहठाम देखबाक िथक जे दीनाभƖी समाजिवरोधी, अĜयाचारी आ’ दुराचारीक िवरोध एवं \nĆितकार कोना करैत अिछ।तेसर बेर जखन फोटरा गीदर दीनारामके ँ पटिक हĜया कए दैत \nअिछ आ’ अलिक्षत रूपे  ँ सलहेस भƖीके ँगाम घूिम जएबाक परामशर् दैत छिथĠह तँ भƖी हुनक \nपरामशर्के ँ अİवीकािर, कहैत अिछ, जेना जेठ भाइ मुइलाह तिहना हमहु मरब। अथŭत \nअĠयायीक समक्ष \nआĜमसमपर्ण निह करब भनिहँ Ćाणक आहुित देमय पड़ैक। \nमरब दूनू भाइ कटैया \nजािह मँुहेंँ धैलक फोटरा गीदर जेठ भाइ के \nतािह मुँहेँं धरौ हमरा के । ( पृ.सं.641) \nइएह एकजुटता एवं ƚातृĆेम दीनाभƖीके ँ समाजमे दीन दुखीजनक िवरुŀ ĭयाĢत शोषण,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nअĜयाचार, दुराचारक Ćितकारक शिक्त Ćदान करैत अिछ। किह सकैत छी दुराचारीके ँ \nपरािजत करबाक रणनीितक सफलताक कारण इएह ƚातृ Ćेम आ’ एकजुटता िथक। \nएकटा आओरो िबĠदु एिहठाम िवचारणीय अिछ। जेना नामिहसँ İपƠ अिछ, गुलामी जट गुलाम \nिथक तािहर िमयाँक। \nतािहर िमयाँ सेहो ककरो गोमाİता अिछ। ओ गुलामी जटके ँ पोिस रखने अिछ। तािहर िमयाँ \nओकर माğयमसँ आतंकक जाल पसािर रखने अिछ। िकĠतु जखनिह गुलामी जटके ँज्ञात भए \nजाइत छैक जे दीनाभƖी ओकरिह समाजक लोक िथकैक एवं ओ दीनदुखी एवं पीिड़तक \nसहायता एवं रक्षा लेल अपना के ँ सिदखन तैआर रखैत अिछ, तथा दिलत-पीिड़त वगर्क \nसĦमान एवं \nĆितơाक रक्षा करब ओकर जीवनक मूल उĿेĮय िथकैक तँ गुलामी जट दीनाभƖीक सहयोगी \nभए जाइत अिछ एवं जोरावर िसंह सन दुराचारीक संहारमे बिढ़ चिढ़ भाग लैत अिछ। \nिमिथलाक सांİकृितक उĜकषर् एवं िविशƠताके ँ रेखांिकत करैत रमानाथ झाक कहब अिछ जे \nिमिथला-जनपद -भाषामे संगीतक परĦपरा अĜयĠत Ćाचीन कालिहसँ आिब रहल अिछ। िमिथला \nजनजीवनक एक गोट अिभž अंग रहल छैक ओकर संगीत। िमिथलाक संİकृित संगीतमय \nअिछ। ओ एही गीत सबिहक Ņारा मैिथल जाितक भावािभĭयिक्त आिदअिहसँ होइत आएल, \nजिहना िवńापितक पĀात तिहना ओिहसँ पूवर्हु िमिथलाक देशी सािहĜय गीतमय छैक। (िविवध \nĆबĠध)। \nरमानाथ झा िमिथलाक समान भाषा, समान संİकृित ओ समान भौगोिलक क्षेÿक िनवासीके ँ \nमैिथल जाितक संज्ञा देल अिछ। जकर सािहĜयक एक महĜĜवपूणर् िवशेषता छैक गीताĜमकता। \nओना, ĆारĦभिहमे कहल अिछ जे मैिथल जाितअहुसँ एक दिलत समाजके ँ िबलगाओल गेल \nअिछ, जे वतर्मान युगमे राजनीितक लाभजिनत Ɨुबीकरणक मैिथली सािहĜयमे अनुगुंज एवं \nसािहिĜयक राजनीितक क्षेÿ (पेािलिटकल İपेस) िनधŭरणक Ćयास िथक तथािप ओिह लोकगाथा \nसभमे जे वैिशơय छैक, मैिथल संİकृितक िवशेषता तँ िथके। जेना िक नामिहसँ गाओल \nजएबाक İपƠ बोध भए जाइत छैक, मैिथलीक अĠय लोकगाथा जकाँ दीनाभƖी सेहो मैिथल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nसंİकृितक अनुरूप  गीताĜमक अिछ, ओ मैिथल संİकृितके ँ ĆितिनिधĜव करैत अिछ एवं मैिथल \nसंİकृितक अिभž धरोहिर िथक। \nिलिखत रूपमे  सुरिक्षत सािहĜयक पाठक िशिक्षत वगर्िह टा भए सकैत अिछ। एहन लोकक \nसंख्या कम छलैक, ते \nँओसभ समाजक शेष वगर्क पाठक@āोतासँ अपनाके ँ कात रखबा लेल िलिखत सािहĜयके ँ \nिशƠ सािहĜयक रूपमे  अिभधान कएल। िशƠक िवलोम होइत अिछ, अिशƠ। शुकुर भेल जे \nिशƠ सािहĜयक िवलोमके ँ अिशƠ सािहĜय निह किह, लोक कंठमे सुरिक्षत सािहĜयके ँ लोक \nसािहĜयक गिरमा Ćदान कए देलिन। İपƠ अिछ जे िशƠ सािहĜयक सजर्क िशƠ वगर्िहक \nलोक होइत छलाह। हुनक अनुभव क्षेÿ सीिमत छलिन। अपन िशƠĜव Ćमािणत करबाक हेतु \nओ सभ जािह सािहĜय िसŀाĠतक िनरूपण  कएलिन, तािहमे नायकĜव लेल राजकुल सĦभूत \nहोएब आवĮयक भए गेलैक। इएह कारण िथक जे तथाकिथत .िशƠ सािहĜयक कोनो नायक \nतथाकिथत दिलत समाजसँ लेल गेल होिथ, तकर उदाहरण भेटब दुलर्भ अवĮय अिछ। आ’ ई \nपरĦपरा \nलोकशिक्तक उदय धिर कोना मैिथली सािहĜयके ँ आच्छž कएने रहल, तकर उदाहरण \nĆो.हिरमोहन झा सदृश मैिथलीक महान सािहĜयकारक िवपुल सािहĜय अिछ। िकĠतु सĦĆित जे \nराजनीितक एवं सामािजक पिरदृĮय छैक आ’ जािह Ćकारक चेतनाक बसात बिह रहल अिछ, \nओिहमे एकर महĜĜव निह छैक जे दिलत-महादिलत जाितसँ िभž जाित-वगर्क सािहĜयकार \nदिलत-महादिलत जाितक संवेदना एवं भूख, अभाव, असĠतोष आ’ पीड़ाक िचÿण कतेक \nĆखरतासँ करैत छिथ वा तथाकिथत \nउच्चवगर्क सामाĠतवादी एवं शोषणोĠमुखी मनोवृिþ पर ओ कतेक िनमर्म Ćहार करैत छिथ, \nिकĠतु Ćķ छैक आ’ वाİतिवकता अिछ जे दिलत-महादिलत समाजक लोक अपन कथा-ĭयथा \nİवयं कहबा लेल एवं नायक महानायक गढ़बा लेल तैआर अिछ। संगिहं ओ आयोिजत \nसािहिĜयक चचŭ वा लेखनमे अपन सहभािगता सेहो सुिनिĀत करय चाहैत अिछ।  \n(My point is that  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nliterary theorists and cultural historians need to pay attention to the \nway Dalits are trying to \nargue their case for writing about Dalits. In this sense, whether you \nhave written supporting \nor reforming or attacking Brahmins, dalits now want dalit characters \nand dalit life to be \nportrayed. It does matter how secular you are, the place now has to \ngo to dalits and just as \nthere must be place for dalit characters, there must also be place for \ndalit writers.They \nwould not like the upper caste writers to write about dalits and about \nliterature today. Even if \nyou write a critique of upper class/caste life, dalits are not bothered \nabout that. I think, these \nquestions ( like whose work should now gain a place and be \ndiscussed in public) seem to \nbe more the issue than which upper caste writer wrote about or for \ndalits.- Dalitism: A \nCritique of Telugu Literature, K.Satyanarayan, Re-figuring Culture,2005, \nSahitya Akademi ) \nध \nएिह सĠदभर्मे लोकगाथा एवं लोकगाथाक महानायक एक आदशर् रूपमे  भासमान भेटैत छिन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nकारण जे लोकसािहĜयक नायक वा महानायक दिलत,पीिड़त एवं शोिषत समाजक छिथ। \nदिलत समाजक ओिह पाÿहुमे नायक वा महानायक बनबाक लेल जे चािरिÿक गुण चाही, जे \nपाÿता चाही, जे शौयर् चाही, जे पराƅम चाही, सभटा िवशेषता दिलत समाजक लोकहुमे वतर्मान \nछैक। \nएकर उदाहरण िथक दीनाभƖी लोकगाथाक महानायक एवं देवĜव ĆाĢत दीनाराम आ’ \nभƖी।दीनाभƖीक आधार ćोत \nदीनाभƖीक अğययन िववेचनक सĦĆित दू टा ćोत सुलभ अिछ। पिहल आधार ćोत िथक \nजाजर् अƙाहम िƇयसर्नक \nसंकलन एवं Ćकाशन।एकर Ćकाशन1885 ई.मų  \nZ.D.M.G.(Zeischrift der Deutschen Morgen lamdischen \nGescllschaft) \n नामक Ćिÿकामे ैमसमबजमक ैचमबपउमद व िजीम ठपॴतप स्ंदहनंहमे.ज्ीम डंपजीपसप \nक्पंसमबज \nरूपमे  भेल अिछ । ओकर बादिह मैिथलीक एिह लोक गाथाक पिरचय अक्षर जगतके ँ भेलैक \nएवं दीनाभƖीक अğययन िववेचनक मागर् Ćशİत भेल। राįƏीय वा अĠतरराįƏीय İतर पर जतय \nकतहु दीनाभƖीक अğययन िववेचन भेल अिछ तकर आधारभूत सामƇी िƇयसर्न संकिलत इएह \nपाठ िथक। एिहमे डा.जयकाĠत िमā  \n(Folk Literature of Mithila,1951) \n \nडा. आशा गुĢत ( जाजर् अƙाहम िƇयसर्न और िबहारी भाषा सािहĜय, 1970) ेक अğययन सेहो \nअिछ। एिह िवषय पर राजेĂर झा (िमिथला िमिहर, 22. िसतĦबर, 1974) डा. िवĂेĂर िमā,डा. \nवीरेĠƖनाथ झा ( मैिथली लोक महाकाĭयक आलोचनाĜमक अğययन, शोध  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nĆबĠध,1987,ल.ना.िमिथला िव.िव.), डा. रामदेव झा ( मैिथली लोक सािहĜयः İवरूप ओ सौĠदयर्, \n2002 ), डा.योगानĠद झा ( लोक सािहĜय ओ शĤद सĦपदा, 2007) आिद सेहो िछटफुट िलखल \nअिछ। मुदा ओ सभ अपन लेखनक आधार ćोत ĭयिक्तगत संकलन कहैत छिथ जे अńाविध \nगुरुमĠÿ जकाँ गुĢत अिछ। एिह िबĠदु पर सभ केओ मौन छिथ जे जाजर् िƇयसर्नक पाठ आ’ \nहुनक संकिलत पाठमे की अĠतर छैक। एĦहर महेĠƖनारायण राम एवं फूलो पासवानक संयुक्त \nसĦपादनमे सािहĜय अकादमीसँ ‘दीनाभƖी लोक गाथा सािहĜय (2007) Ćकािशत भेल अिछ। \nसĦपादकŅय आँिख मूिन िलिख देलिन अिछ-दीनाभƖी लोक गाथा पर बहुत गोटे िवŅान काज \nकेलिन अिछ, मुदा आइ धिर एकर मूल गाथा संƇह निह Ćकािशत भए सकल अिछ।’ परंच ई \nकथन इितहास सĦमत निह अिछ। िƇयसर्नक अवदानके ँ िबसिर गेलाह अिछ। जाजर् \nिƇयसर्नक अवदानके ँ रेखांिकत करैत Ćोराध् \nााकृįण चैधरी िलखने छिथ- \nNfFk&Dr.Grierson was the pioneer in bringing to light the folk \nliterature of \nMithila through his publications, viz. Bihar Peasant Life, Maithili \nChrestomathy. Dinabhadrik \nGita and Nebarak Gita etc.-(A Study of the Maithili Folk Literature \n पूवŮचलीय लोक सािहĜय,पृ.131, \nचेतना सिमित,1973)  \nिƇयसर्नक गीत दीनाभƖी एवं दीनाभƖी लोक गाथा सािहĜयमे अनेकहु िबĠदु पर अĠतर अिछ। \nदूनूक िवषय वİतुमे अĠतर अिछ, गाथा संयोजनमे अĠतर अिछ, Ćयुक्त शĤदावलीमे अĠतर अिछ \nतथा पाÿक काज आ’ Ćभावमे अĠतर अिछ। जे ँ िक दूनू गोटेक ćोत कथावाचक छिथĠह \nएवं दूनूक कथावाचकमे कमसँ कम सवा सए वषर्क जेठाए-छोटाए छैक, अपन संकलनक Ćसंग \nिगयसर्न िलखने छिथ- ;   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \n( The following two songs are published exactly as they were taken \ndown from the mouths of two itinerant singers in the Nepal Tarai about \nsix years ago.They \nare very popular throughout nothern Mithila and are excellent examples \nof the spoken \ndialect of that portion of the country.-Selected Specimen of the Bihari \nLanguage, ZDMG. \nVol. 39, page No. 617,1885) \n अतएव ई अĠतर अİवाभािवक निह कहल जा सकैछ। कारण जे लोचकता लोकगाथाक \nिवशेषता िथकैक। जा धिर ओ लोक कंठमे रहैत अिछ, वाचकक पाÿता, İथान, काल एवं \nĆİतुितक ढ़ंग एवं āोता समुदायके ँ बािĠह रखबाक हेतु ओिहमे िकछु िकछु पिरवतर्न होइत \nरहैत छैक। आ’ जँ संयोगवश कोनो लोकगाथामे लोचकता \nसमाĢत भए जाइत छैक, आĠतिरक क्षमता निह रहैत छैक तँ कालƅमे ओिह लोकगाथाक \nĆासंिगकता समाĢत भए जाइत अिछ। \n  \n(They (oral tales) change their contours so much that their social \nrelevance is ever alive. If \nthe grid of an oral tale does not have the capacity to sustain or \nimbide the new, then it \nmeets its death without leaving any trace--Tales : Oral Tales, Komal \nKothari, Narrative : A \nSeminar, Sahitya Akademi,1990)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \n कृितक समीक्षा िलिखत पाठक आधार पर होइत अिछ एवं आबयबाला समयमे ओ िववेचनक \nसामƇी बनैत रहैत अिछ। अतएव, Ćकाशनसँ पिहने आवĮयक छलैक जे पूवर् Ćकािशत पाठक \nसंग िमलान कए पाठ वा अĠये Ćकारक जे कोनो अĠतर छैक, तकरा दशर्बैत सĦपादक अपन \nबात किहतिथ। से निह भेल अिछ। एकर अभावमे \n‘दीनाभƖी लोकगाथा सािहĜय’ एक महĜĜवपूणर् आधार-ćोत होएबासँ रिह गेल अिछ। एिहठाम \nजाजर् िƇयसर्नक ‘गीत दीनाभƖी’  \n(Selected Specimen of the Bihari Language) \n \n‘दीनाभƖी लोक गाथा सािहĜय’मे भेटल िकछु अĠतरक िदश सुधी पाठकक ğयान आकृƠ करए \nचाहब। ‘गीत दीनाभƖी’मे सात टा अğयाय अिछ एवं ‘दीनाभƖी लोक गाथा सािहĜय’मे तेरह टा \nअğयाय अिछ। ‘गीत दीनाभƖी’मे फोटरा गीदरक हाथे ँ दीनाभƖी मारल जाइत छिथ तँ दोसरमे \nबाघेसरी मारैत छिथĠह। ‘गीत दीनाभƖी’मे बगहाक तािहर िमयाँक कथा अिछ। गुलामी जट \nतािहर िमयाँक लोक अिछ। अपमािनत भेला पर फोटरा गीदरक रूप  धारण कए के ँ दीनाभƖी \nगुलामी जटके ँ पराİत \nकरैत छिथ। गुलामी जट जखन दीनाभƖीके ँिचिĠह जाइत अिछ, क्षमाĆाथŰ होइत अिछ एवं \nĆयोजन भेला पर सहयोगक वचन दीनाभƖीके ँ दैत छिन। िलखल अिछ- \n‘छरिपकै ँ फोटरा गीदर गुलामी जट कै धैलक \nचिट धैलक पिट दे मारलक, बाĠहलक पछुआिड़ धै कै \nगोड़ लगैत छी, पै ँयाँ परैत छी, एिह निह ँ जनली अहाँ भƖी छी।’( पृ.सं.651) \n‘दीनाभƖी लोक गाथा सािहĜय’मे गुलामी जट मĸा मदीनाक वासी िथक एवं दीनाभƖी \nमकेĂरनाथक पूजा अचर्ना \nकरैत छिथ। एकर अितिरक्त िहĠदू एवं इİलाम धमर्क चचŭ सेहो होइत अिछ। पिहल \nसंकलनमे दीनाभƖीके ँ सलहेसक सहायता ĆाĢत होइत छिन तँ दोसरमे योगमल िकरातीके ँ ओ \nसहायता लेल आƫान करैत छिथ। पिहल संकलनमे दीनाभƖीक परिकया नाियका िहिरया  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \nतमोिलन एवं िजिरया लोहािरन दोसर संकलनमे निह अिछ। िƇयसर्नक संकलनक अĠत जोरावर \nिसंहक मृĜयुक संग होइत अिछ तँ दोसरमे दीनाभƖी İवयं घूिम घूिम अपन पराƅमक Ćसंग \nलोकसँ िजज्ञासा करैत छिथ एवं गहवर बना कए पूजा करबाक आदेश दैत छिथĠह। ओ इहो \nआदेश दैत छिथĠह जे गहवरमे हुनक एक कात बाघेसरी आ’ दोसर कात योगमल िकरातक \nİथापना कए पूजा कएल जाए। पिहलमे महफा पर जाइत िहिरया तमोिलन एवं िजिरया \nलोहािरनक डोलीके ँ जोरावर िसंह छेिक लैत अिछ तँ गुलामी जट एवं जोरावर िसंहक बीच \nकुĮती होइत अिछ। दीनाभƖीक कहला पर ओ जोरावर िसंहके ँ पटिक दैत छिथ आ’ जोरावर \nिसंह मारल जाइत अिछ- \nजोरावर िसļ देलक गुलामी जट के उनटाय \nनिह खिलफा एक बेिर ठाढ़ भै के कुİती िलअऽ। \nजोरावर िसļ के गुलामी जट मारलक बाँसक ओिध लगाय। \nचिट दै भƖी देलक बािĠह कनौली गरद उिठ गेल। \nकनौली मे ँ जोरावर िसļ राजपूत मारल गेल, दीनाभƖी बैरी भेल \nकनौली मे ँ जोरावर िसļ राजपूत मारल गेल दीनाभƖी सौ ँ। पृ..653 \nमुदा दोसरमे कहलो पर दीनाभƖी जोरावर िसंहक अखारा लगसँ निह हटैत छिथ तँ मĪलयुŀ \nहोइत अिछ। \nदीनाभƖीक आƫान पर हुनक कायामे योगमल िकराती Ćवेश कए जाइत छिथĠह तँ ओ जोरावर \nिसंहके ँ पटिक हĜया \nकरबामे समथर् होइत छिथ। आĀयर्क गĢप जे ‘दीनाभƖी लोकगाथा सािहĜय’मे दीनाभƖी के ँ \nअङरेजी भाषाक ज्ञान सेहो छिन। \nभƖी कहैत अिछ-भैया से हम आडर्र नेने रहीितयै तऽ एकरा मािर के हम सारा बना दीतीये \n(76) \nडा.योगानĠद झाक िनबĠधमे मगहक हंसराज एवं वंशराजक उĪलेख अिछ। दीनाभƖी ओिह दूनू \nके ँमĪलयुŀमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nपरािजत करैत छिथ। अĠतमे दूनू भाइ जगžाथपुरी जाइत छिथ। जगžाथजीक कृपासँ Ćेत \nयोिनसँ मुक्त भए ितरहुत घूिम अबैत छिथ, जतय भुइयाँ बाबाक रूपमे  हुनक पूजा होअए लगैत \nअिछ।पाठभेद सĦबĠधी एिह िववृिþक ताĜपयर् जे दीनाभƖीक अğययन कोन पाठक आधार लोक \nकरए। ककरा दीनाभƖी लोकगाथाक Ćमािणक पाठ मानल जाए। एक संकलनकतŭ दोसर \nसंकलनकतŭक काजके ँ मोजर देिनहार निह, सभ केओ सभटा āेय İवयं हपिस लेअय चाहैत \nछिथ। ओ ई जनबय चाहैत छिथ जे एिहसँ पिहने ककरो िकछु ज्ञात निह छलैक, सभटा \nहमही धरतीके ँ खोिध बाहर आनल अिछ। ई सािहिĜयक अराजकाता िथकैक। एिह \nअराजकताक दू टा कारण अिछ-सĦपूणर् \nāेय İवयं लेबाक आतुरता तथा सĦपादक वा लेखकक अĪपज्ञता। दूनू िİथित भाषा सािहĜयक \nİवİथ िववेचन लेल बाधके अिछ। ओहुना िवŅĜजन एिह बात पर एकमत होएताह जे सुिन \nउतािर लेब, गीत गायब एवं सĦपादन करब, एक निह, दू Ćकारक Ćितभाक अपेक्षा रखैत \nअिछ। दीनाभƖी सन महĜĜवपूणर् लोकगाथाक सĦयक अğययन-िववेचन लेल सवर्था आवĮयक \nअिछ जे उपलĤध िविभž पाठ एवं पूवर् Ćकािशत पाठक आधार पर एक Ćामािणक पाठ तैआर \nकएल जाए एवं संकलनकतŭके ँ \nई छूट निह भेटिन जे अपन अĪपज्ञता एवं पूवŭƇहक कारणे ँ मैिथलीक सांİकृितक सĦपदा पर \nआघात करिथ। \nअĠतमे हम लŞमीपित िसंहक ( िमिथलाक लोक संİकृित एवं लोकजीवन, चेतना सिमित, \nİमािरका,1973 ई.) क मĠतĭय उधृत करए चाहब-‘किह निह, एहन एहन कतेको संƇह कतेको \nठाम ‘अग्नये İवाहा’ तथा ‘कीटाय İवाहा’ भए गेल होएत, वा भए रहल होएत। अİतु, एिह \nसĦबĠधमे िƅयाशील मैिथली संİथा सभसँ हमर इएह अनुरोध जे सूठी कुमर, शिशया, िबहुला, \nकमला, जट जिटन, दीनाभƖी, िवषहरा, आिदक सĦबĠघमे िमिथलाक बहुमुखी लोकसािहĜयक \nसंकलन एवं Ćकाशन कायर्मे सिƅय भए जाए। हमरा जनैत,जखन मैिथल माÿके ँ अपन \nĆाचीन लोक जीवन पŀितक ज्ञान भए जएतिĠह, आओर ई िवĂास भए जएतिĠह िक धािमर्क \nसिहįणुता, सामािजक समĠवय एवं सामुदाियक उþरदाियĜवक Ćसादात एक समय िमिथला  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nकतेक \nभरल पुरल छल तँ अगĜया वणर्Ņेष, धािमर्क कटुता तथा राजनीितक छल-छŃसँ िमिथलाक \nिपěड İवतः छुिट जाए सकैछ।   \n सावर्भौम मानवािधकार घोषण: मैिथली अनुवाद रमानĠद झा 'रमण' : भाषा सĦपादन गोिवĠद झा  \n  \nसावर्भौम मानवािधकार घोषणा : मैिथली अनुवाद रमानĠद झा 'रमण' : भाषा सĦपादन गोिवĠद झा  \nसावर्भौम मानवािधकार घोषणा \nUNIVERSAL DECLARATION OF HUMAN RIGHTS \nMAITHILI TRANSLATION  \n(राįƏसंघक साधारण सभा 10 िदसĦबर, 1948 के ँ एक सावर्भौम मानवािधकार घोषणा İवीकृत आ‘ \nउľोिषत कएलक जकर पूणर्पाठ आगाँ देल गेल अिछ। एिह ऐितहािसक घोषणाक उपराĠत साधारण \nसभा समİत सदİय देशसँ अनुरोध कएलक जे ओ एिह घोषणाक Ćचार करए तथा मुख्यतः, अपन देश \nआ‘ Ćदेशक राजनैितक िİथितक अनुरूप  िबनु भेदभावक, İकूल आ‘ अĠय िशक्षण संİथा सभमे एकर \nĆदशर्न, पठन-पाठन आ‘ अनुबोधनक ĭयवİथा करए।) \nएिह घोषणाक आिधकािरक पाठ राįƏसंघक पाँच भाषामे उपलĤध अिछ-अंƇेजी, चीनी, Ąांसीसी, रूसी  आ, \nİपेिनश। एिहठाम एिह घोषणाक मैिथली रूपाĠतरण Ćİतुत अिछ।) \n \nउĿेिĮयका \nजे ँ िक मानव पिरवारक सकल सदİयक जĠमजात गिरमा आओर समान एवं अिवच्छेń अिधकारके ँ \nİवीकृित देब İवतĠÿता, Ġयाय आ‘ िवĂशािĠतक मूलाधार िथक, \nजे ँ िक मानवािधकारक अवहेलना आ‘ अवमाननाक पिरणाम होइछ एहन नृशंस आचरण जािहसँ मानवक \nअĠतःकरण ममŭहत होइत अिछ आओर अवरुŀ होइत अिछ एक एहन िवĂक अवतरण जािहमे \nअिभĭयिक्त आ‘ िवĂासक İवतĠÿता तथा भय आ‘ अिकंचनतासँ मुिक्त जनसामाĠयक सवŸच्च आकंाक्षा \nघोिषत हो; \nजे ँ िक िविधसĦमत शासन Ņारा मानवािधकारक रक्षा एिह हेतु परमावĮयक अिछ जे केओ ĭयिक्त \nअĜयाचार आ‘ दमनसँ बँचबाक कोनो आन उपाय निह पािब, शासनक िवरुŀ बागी निह भए जाए; \nजे ँ िक राįƏसभक बीच मैÿीपूणर् सĦबĠध बढ़ाएब परमावĮयक अिछ; \nजे ँ िक राįƏसंघक लोक अपन चाटर्र मğय मौिलक मानवािधकारमे, मानवक गिरमा आ‘ मूĪयमे तथा İÿी \nआ‘ पुरुषक बीच समान अिधकारमे अपन िनơा पुनः पिरपुƠ कएलक अिछ आओर ĭयापक İवतĠÿताक \nसंग सामािजक Ćगित आ‘ जीवन İतरक समुžयन हेतु कृत संकिĪपत अिछ;  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nजे ँ िक सदİय राįƏसभ राįƏसंघक सहयोगसँ मानवािधकार आ‘ मौिलक İवतĠÿताक सावर्भौम आदर \nतथा अनुपालन करबाक हेतु Ćितबŀ अिछ; \nजे ँ िक एिह Ćितबŀताक पूितर् हेतु उक्त अिधकार आ İवतĠÿताक सामाĠय बोध परम महĜĜवपूणर् अिछ, \nते ँ आब, \nसाधारण सभा \nिनĵिलिखत सावर्भौम मानवािधकार घोषणाके ँ सभ जनता आ‘ सभ राįƏक हेतु उपलिĤधक सामाĠय \nमानदěडक रूपमे , एिह उĿेĮयसँ उľोिषत करैत अिछ जे ĆĜयेक ĭयिक्त आ‘ ĆĜयेक सामािजक एकक \nएिह घोषणाके ँ िनरĠतर ğयानमे रखैत िशक्षा आ‘ उपदेश Ņारा एिह अिधकार आ‘ İवतĠÿताक Ćित \nसĦमान भावना जगाबए तथा उþरोþर एहन उपाय-राįƏीय आ अĠतरराįƏीय-करए जािहसँ सदİय \n \nराįƏसभक लोक बीच तथा अपन अधीनİथ अिधक्षेÿहुक लोक बीच एिह अिधकार आ‘ İवतĠÿताके ँ \nसावर्भौम आ‘ Ćभावकारी İवीकृित ĆाĢत भए सकैक। ष् \nअनुच्छेद 1 \nसभ मानव जĠमतः İवतĠÿ अिछ तथा गिरमा आ‘ अिधकारमे समान अिछ। सभके ँ अपन-अपन बुिŀ आ‘ \nिववेक छैक आओर सभके ँ एक दोसराक Ćित सौहादर्पूणर् ĭयवहार करबाक चाही। \nअनुच्छेद 2 \nĆĜयेक ĭयिक्त एिह घोषणामे िनिहत सभ अिधकार आ‘ İवतĠÿताक हकदार िथक आओर एिहमे नİल, \nिलंग, भाषा, धमर्, राजनैितक वा अĠय मत, राįƏीय वा सामािजक उłव, सĦपिþ, जĠम अथवा अĠय \nिİथितक आधार पर कोनहु Ćकारक भेदभाव निह कएल जाएत। आओर ओ ĭयिक्त जािह देशक िथक \nतकर राजनैितक अिधकािरतामूलक वा अĠतरराįƏीय आिİथितक आधार पर कोनो भेदभाव निह कएल \nजाएत-भनिह ओ देश İवाधीन हो, Əİट हो, परशािसत हो वा सĦĆभुताक कोनो अĠय पिरसीमाक अधीन \nहो। \nअनुच्छेद 3 \nसभके ँ जीवन-धारण, İवातĠšय आ‘ ĭयिक्तगत ़सुरक्षाक अिधकार छैक। \nअनुच्छेद 4 \nकेओ ĭयिक्त दासता वा बेगारीमे निह रहत आओर सभ Ćकारक दासĆथा आ‘ दासक खरीद-िबकरी \nविजर्त होएत। \nअनुच्छेद 5 \nककरहु ƅूर, अमानुिषक वा अपमानजनक दěड निह देल जाएत आ‘ ककरोसँ एहन ĭयवहार निह कएल \nजाएत। \nअनुच्छेद 6 \nĆĜयेक ĭयिक्तके ँ सभठाम कानूनक समक्ष एक मानव रूपमे  अपन माĠयताक अिधकार छैक। \nअनुच्छेद 7  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \nसभ केओ कानूनक समक्ष समान अिछ आ‘ िबना कोनो भेदभावक कानूनक संरक्षणक हकदार अिछ। \nअनुच्छेद 8 \nसभके ँ एहन कायर्क िवरुŀ जे संिवधान वा िविध Ņारा Ćदþ ओकर मौिलक अिधकारक हनन करैत हो \nसक्षम राįƏीय Ġयायालयसँ उिचत उपचार (Ġयाय) पएबाक हक छैक। \nअनुच्छेद 9 \nकेओ İवेच्छासँ ककरो िगरģतार, नजरबĠद वा देश िनवŭिसत निह करत । \n \nअनुच्छेद 10 \nसभ ĭयिक्तके ँ अपन अिधकार आ‘ दाियĜवक अवधारणाथर् तथा अपना पर लगाओल गेल कोनो \nआपरािधक आरोपक अवधारणाथर् कोनो İवतĠÿ आ‘ िनįपक्ष Ġयायालय Ņारा पूणर् समानताक संग उिचत \nआ‘ सावर्जिनक िवचारणक हक छैक। \nअनुच्छेद 11 \n1. दěडनीय अपराधक आरोपी ĆĜयेक ĭयिक्त ताधिर िनदŸष मानल जएबाक हकदार अिछ जाधिर \nकोनो सावर्जिनक िवचारणमे, जािहमे ओकरा अपन समुिचत सफाइ देबाक सभ गारंटी ĆाĢत \nहोइक, िविधवत् दोषी िसŀ निह कए देल जाए। \n2. जँ केओ ĭयिक्त एहन कोनो दěडनीय कायर् वा लोप करए जे घटनाक कालमे Ćचिलत कोनो \nराįƏीय वा अĠतरराįƏीय कानूनक दृिƠमे दěडनीय अपराध निह िथक तँ ओ ĭयिक्त एिह हेतु \nदěडनीय अपराधक दोषी निह मानल जाएत। \nअनुच्छेद 12 \nकेओ ĭयिक्त कोनो आन ĭयिक्तक एकाĠतता, पिरवार, िनवास वा संलाप (पÿाचारािद) मे İवेच्छया हİतक्षेप \nनिह करत आ‘ ने ओकर Ćितơा आ‘ ख्याित पर Ćहार करत। ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ एहन हİतक्षेप वा \nĆहारसँ कानूनी रक्षा पएबाक अिधकार छैक। \nअनुच्छेद 13 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ अपन राįƏक सीमाक भीतर ƚमण आ‘ िनवास करबाक İवतĠÿता छैक। \n2. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ अपन देश वा आनो कोनो देश Ĝयागबाक आ‘ अपना देश घूिर अएबाक \nअिधकार छैक। \nअनुच्छेद 14 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ उĜपीड़नसँ बँचवाक हेतु दोसर देशमे शरण मङबाक अिधकार छैक। \n2. एिह अिधकारक उपयोग ओिह िİथितमे निह कएल जाए सकत जखन ओ उĜपीड़न वİतुतः \nअराजनैितक अपराधक कारणे ँ भेल हो अथवा राįƏसंधक उĿेĮय आ‘ िसŀाĠतक िवरुŀ कोनो \nकाज करबाक कारणे ँ े। \nअनुच्छेद 15 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ राįƏीयताक अिधकार छैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \n2. कोनो ĭयिक्तके ँ राįƏीयताक अिधकारसँ अथवा राįƏीयता -पिरवतर्नक अिधकारसँ अकारण \nवंिचत निह कएल जा सकत। \nअनुच्छेद 16 \n1. सभ वयİक İÿी आ‘ पुरुषके ँ नİल, राįƏीयता वा सĦĆदायमूलक केानो ĆितबĠधक िबना, िववाह \nकरबाक आ‘‘ पिरवार बनएबाक अिधकार छैक। İÿी आ पुरुष दूनूके ँ िववाह, दाĦपĜय-जीवन \nतथा िववाह-िवच्छेदक समान अिधकार छैक। \n2. िववाह, तखनिह होएत जखन इच्छुक पित आ‘पėीक İवच्छž आ पूणर्‘ सहमित हो। \n \n3. पिरवार समाजक एक सहज आ‘ मौिलक एकक िथक आओर एकरा समाजक आ‘ राĔयक \nसंरक्षण पएबाक अिधकार छैक। \nअनुच्छेद 17 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ एकसरे आ‘ दोसराक संग िमिल सĦपिþ रखबाक अिधकार छैक। \n2. केओ İवेच्छया ककरहु सĦपिþसँ वंिचत निह करत। \nअनुच्छेद 18 \nĆĜयेक ĭयिक्तके ँ िवचार, िववेक आ धमर् रखबाक अिधकार छैक। एिह अिधकारमे समािवƠ अिछ धमर् आ \nिवĂासक पिरवर्तनक İवतĠÿता, एकसर वा दोसराक संग िमिल Ćकटतः वा एकाĠतमे िशक्षण, अĥयास, \nĆाथर्ना आ अनुơानक İवतĠÿता। \nअनुच्छेद 19 \nĆĜयेक ĭयिक्तके ँ अिभमत एवं अिभĭयिक्तक İवतĠÿताक अिधकार छैक, जािहमे समािवƠ अिछ िबना \nहİतक्षेपक अिभमत धारण करब, जािह कोनहु क्षेÿसँ कोनहु माğयमे ँ सूचना आ‘ िवचारक याचना, आदान \nĆदान करब। \nअनुच्छेद 20 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँशािĠतपूणर् सिĦमलन आ संगठनक İवतĠÿताक अिधकार छैक। \n2. कोनहु ĭयिक्तके ँ संगठन िवशेषसँ सĦबŀ होएबाक लेल िववश निह कएल जाए सकैछ। \nअनुच्छेद 21 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ अपन देशक शासनमे ĆĜयक्षतः भाग लेबाक अथवा İवतĠÿ रूपे  ँ िनवŭिचत \nअपन Ćितिनिध Ņारा भाग लेबाक अिधकार छैक। \n2. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ अपना देशक लोक-सेवामे समान अवसर पएबाक अिधकार छैक। \n3. जनताक इच्छा शासकीय Ćािधकारक आधार होएत। ई इच्छा आविधक आ‘ िनबŭध िनवŭचनमे \nĭयक्त कएल जाएत आओर ई िनवŭचन सावर्भौम एवं समान मतािधकार Ņारा गुĢत मतदानसँ \nहोएत अथवा समतुĪय मुक्त मतदान Ćिƅयासँ। \nअनुच्छेद 22 \nĆĜयेक ĭयिक्तके ँ समाजक एक सदİयक रूपमे  सामािजक सुरक्षाक अिधकार छैक आओर ĆĜयेक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nĭयिक्तके ँ अपन गिरमा आ‘ ĭयिक्तĜवक िनबŭध िवकासक हेतु अिनवायर् आिथर्क, सामािजक आ‘ \nसांİकृितक अिधकार-राįƏीय Ćयास आओर अĠतरराįƏीय सहयोगसँ तथा ĆĜयेक राĔयक संघठन आ‘ \nसंसाधनक अनुरूप -ĆाĢत करबाक हक छैक। \nअनुच्छेद 23 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ काज करबाक, िनबŭध इच्छाक अनुरूप  िनयोजन चुनबाक, कायर्क उिचत आ‘ \nअनुकूल िİथित ĆाĢत करबाक आ‘ बेकारीसँ बँचबाक अिधकार छैक। \n2. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ समान काजक लेल िबना भेदभावक समान पािरāिमक पएबाक अिधकार छैक। \n \n3. काजमे लगाओल गेल ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ उिचत आ‘ अनुरूप  पािरāिमक ततबा पएबाक अिधकार \nछैक जतबासँ ओ अपन आ‘ अपन पिरवारक मानवोिचत भरण-पोषण कए सकए आओर Ćयोजन \nपड़ला पर तकर अनुपूरण अĠय Ćकारक सामािजक संरक्षणसँ भए सकैक। \n4. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ अपन िहतक रक्षाक हेतु मजदूरसंघ बनएबाक आ‘ ओिहमे भाग लेबाक अिधकार \nछैक। \nअनुच्छेद 24 \nĆĜयेक ĭयिक्तके ँ िवāाम आ‘ अवकाशक अिधकार छैक जकर अĠतगर्त अिछ कायर्-कालक उिचत सीमा \nआ समय-समय पर वेतन सिहत छुņी। \nअनुच्छेद 25 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ एहन जीवन-İतर ĆाĢत करबाक अिधकार छैक जे ओकर अपन आ‘ अपना \nपिरवारक İवाİĝय एवं कĪयाण हेतु पयŭĢत हो। एिहमे समािवƠ अिछ भोजन, वİÿ, आवास आ \nिचिकĜसा तथा आवĮयक सामािजक सेवाक अिधकार आओर जँ अपिरहायर् कारणवश बेकारी, \nबीमारी, अपंगता, वैधĭय, वृŀावİथा अथवा अĠय Ćकारक दुरİथा उपिİथत हो तँ, ओिहसँ सुरक्षाक \nअिधकार । \n2. परसौती आ‘ िचŎकाके ँ िवशेष पिरचयŭ आ सहायताक अिधकार छैक। ĆĜयेक बच्चाके ँ, चाहे \nओ िववाहाविधमे जनमल हो वा तािहसँ बाहर, समान सामािजक संरक्षणक अिधकार छैक। \nअनुच्छेद 26 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ िशक्षा ĆािĢतक अिधकार छैक। िशक्षा कमसँ कम आरिĦभक आ‘ मौिलक \nअवİथामे िनःशुĪक होएत। आरिĦभक िशक्षा अिनवायर् होएत। तकनीकी आ ĭयावसाियक िशक्षा \nसामाĠयतया उपलĥय होएत तथा उच्चतर िशक्षा सेहो सभके ँ योग्यताक आधार पर भेटतैक। \n2. िशक्षाक लŞय होएत मानव ĭयिक्तĜवक पूणर् िवकास आओर मानवािधकार आ‘ मौिलक İवतĠÿताक \nĆित आदरभाव बढ़ाएब। िशक्षा राįƏसभक बीच तथा जातीय वा धािमर्क समुदायसभक बीच \nपारİपिरक सłावना, सिहįणुता आ‘ मैÿी बढ़ाओत तथा शािĠतक हेतु राįƏसंधक Ćयासके ँ गित \nदेत। \n3. माता िपताके ँ ई चुनबाक तािकर्क अिधकार छैक जे ओकर सĠतानके ँ कोन Ćकारक िशक्षा देल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \nजाए। \nअनुच्छेद 27 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ समाजक सांİकृितक जीवनमे अबाध रूपे  ँ भाग लेबाक, कलाक आनĠद लेबाक \nतथा वैज्ञािनक िवकासमे आ‘ तकर लाभमे अंश पएबाक अिधकार छैक। \n2. ĆĜयेक ĭयिक्तके ँ अपन सृिजत कोनहु वैज्ञािनक, सािहिĜयक अथवा कलाĜमक कृितसँ उĜपž, \nभावनाĜमक वा भौितक िहतक रक्षाक अिधकार छैक। \nअनुच्छेद 28 \nĆĜयेक ĭयिक्तके ँ एहन सामािजक आ अĠतरराįƏीय आİपद ĆाĢत करबाक अिधकार छैक जािहसँ \nएिह घोषणामे उिĪलिखत अिधकार आ‘ İवतĠÿता ĆाĢत कएल जाए सकए। \n \nअनुच्छेद 29 \n1. ĆĜयेक ĭयिक्त ओिह समुदायक Ćित कšतĭयबŀ अिछ जािहमे रिहए कए ओ अपन ĭयिक्तĜवक \nअबाध आ‘ पूणर् िवकास कए सकैत अिछ। \n2. ĆĜयेक ĭयिक्त अपन अिधकार आ‘ İवतĠÿताक उपयोग ओिह सीमाक अĥयĠतरे करत जकर \nअवधारण दोसराक अिधकार आ‘ İवतĠÿताक आदर आ‘ समुिचत İवीकृितके ँ सुिनिĀत करबाक \nउĿेĮयसँ तथा नैितकता, िविधĭयवİथा आ जनतािĠÿक समाजमे सामाĠय जनकĪयाणक अपेक्षाक \nपूितर्क उĿेĮयसँ कानून Ņारा कएल जाएत। \n3. एिह İवतĠÿता आ‘ अिधकारक Ćयोग कोनहु दशामे राįƏसंधक िसŀाĠत आ‘ उĿेĮयक Ćितकूल \nनिह कएल जाएत। \nअनुच्छेद 30 \nएिह घोषणामे उिĪलिखत कोनो बातक िनवर्चन तेना निह कएल जाए जािहसँ ई घ्विनत हो जे कोनो \nराĔयके ँ वा जनगणके ँ एहन गितिविधमे संलग्न होएबाक वा कोनो एहन काज करबाक अिधकार \nछैक जकर लŞय एिह घोषणाक अĠतगर्त कोनो अिधकार वा İवतĠÿताके ँ बािधत करब हो।  \nगजेĠƖ ठाकुरक मैिथली-अंƇेजी शĤदकोशपर- उदय नारायण  िसंह \" निचकेता\"  \n \nजखन सैमुअल जॉनसनक अ िडक्शनरी ऑफ द इंिग्लश लैंगुएज ( १७५५) Ćकािशत भेल तखन जाऽ कऽ \nअंƇेजी िवŅान आ िवńाथŰकेँ यथाथर्मे अपन भाषामे एकटा िवĂसनीय आ पिरįकृत कोश भेटलिĠह। अंƇेजीक \nअिधकांश पिहलुका Ćयास गंभीरतासँ रिहत छल। १६०४ ई.क रॉबटर् काउƑेक कोश जकर नाम अ टेबल \nअĪफाबेिटकल आ कतेक आन कृित आ तकर अनुकरण केिनहार आन कृित सभ ओिह मानदěडक अनुरूप  \nनिह छल जे शेष यूरोपमे कोश िनमŭणक परĦपराक अनुरूप  होअए। मुदा पिहलुका िŅभाषी कोश सभ जािहमे \nिवदेशज Ąेंच, इटालवी वा लैिटन शĤद सभ अंƇेजीमे पिरभाषाक संग सिĦमिलत छल एिह सभसँ नीक छल आ \nतािहमे १५९२क िरचडर् मुलकाİटरक ग्लॉसरी एकर एकटा उदाहरणक रूपमे  राखल जा सकैत अिछ। ई  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \nसभ तखनहु अरबी कोश सभक समकक्ष निह छल जे ८म् आ १४म शताĤदीक बीचमे संƇिहत भेल िवशेषतः \nसामाĠय काजक लेल रिचत कोश सभ जेना िलसान अल अरब ( तेरहम शताĤदी)। \n \nअंƇेजी जेना एकरा हम आइ देखैत छी, भाषाक वैिĂक इितहासमे एकटा सापेक्षतया नूतन घटना अिछ \nसंभवतः मैिथलीसँ िकछुए पुरान। ई एिह लेल िकएक तँ जखन मैिथलीक सभसँ पुरान उपलĤध ƇĠथ \nĔयोितरीĂर Ņारा िलखल जा रहल छल ओ समय रहए अंƇेजीमे चौसरक। पाĀाĜय कोशमे सभसँ पुरान कोश \nतखुनका अĸादी साƛाĔयमे रिचत भेल जािहमे सुमेरी-अĸादी शĤद सूची रहए ( आधुिनक सीिरयाक एबलामे \nĆाĢत) आ एकर समय छल लगभग २३०० ई.पू.। मुदा सभसँ Ćाचीन Ƈीक कोश एपोलोिनयश द सोिफİट \nĆथम İशताĤदीक, ई होमरयुगीन शĤदपिरभाषा आ अथर् सूचीबŀ करैत अिछ आ एकटा उदाहरण Ćİतुत करैत \nअिछ। िŅतीय सहćाĤदी ई.पू. उरŭ= हुबुĪलु शĤदाथर्सूची जे एहने िŅभाषी शĤद सूचीक संग पुरान कोशीय \nलेखाक उदाहरण एकटा आर उदाहरण अिछ जेकर तुलना तेसर शताĤदीक चीनी परĦपरे सँ कएल जा सकैत \nअिछ। ĆारिĦभक जापानी Ćयास ६८२ ई.क चीनी अक्षरक नीना ग्लॉसरी आ सभसँ पुरान उपलĤध जापानी \nकोश तेनरेइ बाĠशो मैगी (८३५ ई.) सेहो महĜĜवपूणर् Ćयास छल। भारतमे वैिदक सािहĜयक संरक्षण ĭयाकरण \nआ कोशीय रचनाक लेल सभसँ पैघ उĜĆेरक छल। संİकृतक पािणनीय आ दोसर वैयाकरिणक परĦपरामे ई \nएकटा सामाĠय आ पूणर्तः आधारभूत कायर् रहए- वैिदक वाक्यकेँ शĤदमे खěड-खěड करब आ शĤदकेँ खěड \nकरब धातु-ĆĜययगघतकमे। एिह ƅममे शािĤदक संरचना, भाषायी ğविन तĠÿक संग संरचनाĜमक-ğवĠयाĜमक \nिसŀांत सभ सेहो िवकिसत भेल। ई िवĂास कएल जाइत अिछ जे िनघěटु (७०० ई.पू.) पर याİक एकटा \nिनरुक्त नाĵा भाįय िलखलिĠह जे आइ सभसँ पुरान ज्ञात कृित अिछ आ ई परĦपरा सेहो पाली परĦपरा धिर \nचलल। ओ सभटा कोशीय सामƇीकेँ समानाथŰ आ समानिŨजए-ğविन अनुसार सजेलिĠह। शाİÿीय संİकृतमे \nसभसँ लोकिĆय कृित अिछ अमरिसंहक अमरकोष (६ठम धताĤदी)। कटालोगस कैटालोगोरम माÿ अमरकोषपर \nकमसँ कम ४० टा भाįयक सूची दैत अिछ जे Ćाचीन भारतमे एिह समानाथŰ कोशक महĜव आ लोकिĆयता \nदेखबैत अिछ। एिह तरहक आर कोश जे कम-बेशी अमरकोषक आधारपर रिचत भेल आ एिहमे सिĦमिलत \nअिछ ( संदभर् मŎार कुलकणŰ- TDIL अĠतजŭलपर):- \n \n१. भोजक कृत नाममािलका ( ११म शताĤदी) \n२. सहजकीितर्क िसŀशĤदानर्व ( १७म शताĤदी) \n३. हषर्कीितर्क शारदीयाख्यानाममाला ( १७म शताĤदी) \n४. धनĠजय भņक पयŭयशĤदरė \n५. कोशकĪपतरु \n६. नानाथर्रėमाला- इरुगप दěडािधनाथ ( १४म शताĤदी) \n७. राघवक नानाथर्मĽरी \n८. धरनीदासक धरणीकोश ( १२म शताĤदी) \n९. िशवदþ िमāक िशवकोश  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \n१०. सौभरीक एकाथर्नाममाला-Ņक्षारनभमाला \n११. मकरĠददासक परमानĠदीयनाममाला \n \n \nपिहल अधुनातन युगक संİकृत कोश जे पाĀाĜय िसŀांतकेँ Ćयुक्त कए बनाओल गेल से अिछ Ćोफेसर \nएच.एच.िवĪसन Ņारा संगृहीत आ १८१३ ई. मे Ćकािशत संİकृत-अंƇेजी कोश। दू टा भारतीय कोश तकर \nबाद आएल पं. सर राजा राधाकाĠत देवक शĤदकĪपƖुम आ पं. ताराकाĠत तकर्वाचİपितक वाचİपĜयम् । \n \nहमर िवचारमे Ćयुक्त शĤदकोशशाİÿ आिक कोश संƇहक िवज्ञान वा कला जे अिछ कोश सभकेँ िविभž \nकायर्क लेल िलखब आ संपादन करब आ ई सेहो ततबे महĜवपूणर् अिछ जतेक सैŀांितक कोशशाİÿ महĜवपूणर् \nअिछ। शĤदकोशशाİÿ शĤद एकटा कĝयक रूपमे  १६८० ई.मे आिब कए Ćयुक्त भेल जखन िक कोश शĤद \nअंƇेजी भाषामे १५२६ ई. मे आिब कए Ćयुक्त भेल जेनािक मेिरअम-वेĤसटर कोश कहैत अिछ। हमरा सभकेँ \nकहल जाइत अिछ जे कोशमे ई सभ सिĦमिलत होएबाक चाही:- \n \n१. िĆंत वा इलेक्Əॉिनक रूपमे  संदभर् ćोत जािहमे वणर्मालाक आधारपर सजाओल शĤद रहए, जािहमे ओकर \nरूप , उच्चारण, कायर्, ĭयुĜपिþ, अथर् आ वाक्य रचना आ कहबी युक्त Ćयोग होअए। \n२. एकटा संदभर् Ƈंथ जािहमे संबंिधत कायर्-िवषयक महĜĜवपूणर् पदबंध आ नामक वणŭनुसार सूची होअए- संगमे \nओकर अथर् आ अनुĆयोगक चचŭ सेहो रहए। \n३. एकटा संदभर् Ƈंथ जािहमे एक भाषाक शĤदक लेल दोसर भाषामे समानाथर् देल रहए। \n४. एकटा संगणकीय संशोिधत सूची (दþांशशĤद वा शĤद पदक) जे सूचना ĆािĢत वा शĤद संसाधकक लेल \nसंदभर्क रूप  उपयोग कएल जा सकए। \n \n \nएिह असाधारण आ समय साğय कलाक अनुĆयोगमे सिĦमिलत कायर् सभमे ई सभ आवĮयक रूपमे  सिĦमिलत \nअिछ:- \n \n*Ćयोक्ताक िनधŭरण आ ओकर आवĮयकताक िनधŭरण \n*सामाĠयजनक शĤदशिक्तक आधारपर भािषक शĤदक संख्याक िनधŭरण आ एकटा िनिĀत सीिमत पिरिधमे \nओकर िनणर्य \n*पिरभाषा आ िववरणक सĔजाक िवषयमे िनणर्य \n*कोशक संदभर्मे सूचना संचरण आ िवचार-िƅयाक िनधŭरण \n*कोशक िविभž अंगक िनधŭरण दþांशक संƇह आ Ćदशर्नक लेल उिचत संरचनाक चयन ( जेना आवरण-\nसंरचना, संवगŰकरण, वगŰकरण, Ćसारण आ एकसँ दोसर अंशमे सĠदभर्-संकेत)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \n*Ćधान शĤद आ जोड़एवला शĤदक चयन- पािरभािषक शĤद बनएबाक लेल \n*समानधिमर्ता आ संिधकेँ िचिĠहत करब \n*अĠतरŭįƏीय ğवĠयाĜमक वणर्माला (आइ.पी.ए.) आ Ĥलॉच एěड Əैगर िचĠहक Ćयोगसँ शĤद उच्चारणक िनदųश \n*सुरुिचपूणर् आ वगर्-İथान-िवशेष बोली İवरूपक योग \n*बहुभािषक कोशक लŞय भाषाक लेल समानाथŰ शĤदक चयन \n*छपल आ इलेक्Əॉिनक दुनू तरहक कोशमे उपयोक्ताक लेल Ćवेशमागर् बटन आ आन सुिवधा \n \nिबहारक गंगाक मैदान आ नेपालमे िहमालयक िनचुलका पहाड़ीक तराइ क्षेÿ िमिल कऽ मैिथली आ िमिथलाक \nसांİकृितक क्षेÿक िनधŭरण करैत अिछ, जे बहुत पिहने १९०८ ई. मे जॉजर् अƙाहम िƇयसर्न Ņारा चिचर्त \nभेल, ओना ओ मुख्यतः भारतमे िİथत िमिथला क्षेÿपर केिĠƖत रहल। एिह क्षेÿमे बहुत रास पिरवतर्न आ \nसीमाक पुनिनर्धŭरण भेल। २०म शताĤदीक ĆारĦभमे िƇयसर्न मैिथली भाषाक क्षेÿ सĦपूणर् दरभंगा आ भागलपुर \nिजलाकेँ मानलिĠह। एकर अितिरक्त ओ मैिथलीकेँ मुजģफरपुर, मुंगेर, पूिणर्याँ आ संथाल परगनाक बहुसंख्यक \nलोक Ņारा बाजल जाएवला भाषाक रूपमे  िचिĠहत कएलिĠह। मुदा आइ-कािŎ एिहमे सँ िकछु अंश झारखěड \nराĔयक अंग भऽ गेल अिछ। \n \nएतए ई तĝय आनब सेहो समीचीन होएत जे एिह बीच राĔयक माĠयताक ƅममे माÿ १७ मे सँ ५ िजला (ई \nअिछ भागलपुर, पूिणर्याँ, सहरसा, दरभंगा आ मुजģफरपुर) िबहारक मैिथली भाषी क्षेÿक रूपमे  सामाĠय रूपमे  \nअिभिहत भेल। पॉल ƙास ( १९७४) मैिथली आĠदोलनक अपन वृहत् अğययन उþर भारतमे भाषा,धमर् आ \nराजनीित मे एकरा सामाĠय रूपमे  पिरभािषत भौगोिलक क्षेÿक रूपमे  लेलिĠह। १९८० क दशकमे िबहारक \n३१ िजलामे भेल िवभाजनक बाद एकटा Ćोजेक्ट िरपोटर्मे ( द मैिथली लैंगुएज मूवमेĠट इन नॉथर् िबहार: अ \nसोिशयो िलंगुइिİटक इĠवेİटीगेशन नामसँ) संयुक्त रूपसँ  हमरा आ एन.राजाराम आ Ćदीप कुमार बोस बनाओल \nगेल, हम सभ एिह िनणर्यपर पहुँचल छलहुँ जे ३१ मे सँ ई सभ १० िजलाकेँ मैिथली भाषी क्षेÿ मानल \nजएबाक चाही: भागलपुर, किटहार, पूिणर्याँ, सहरसा, मधुबनी, दरभंगा, समİतीपुर, सीतामढ़ी, मुजģफरपुर आ \nवैशाली। से एिह भौगोिलक सीमाक पिरवतर्न Ćाकृितक पिरवतर्न ( कोशी धार २०० बरखमे सात बेर अपन \nिदशा बदलने अिछ) आ िजलाक पुनगर्ठनक पिरणामİवरूप भेल अिछ। \n \n \nई ककरो लेल एकटा पैघ चुनौती होएत जे मैिथलीक एकटा भीमकाय कोश बनेबाक Ćयास करताह जेना \nगजेĠƖ ठाकुर कएने छिथ। ई पिरिİथित आर ओझरा जाइत अिछ कारण मैिथलीक शĤद चयन अंशतः वा \nअिधकांशतः एिह सांİकृितक क्षेÿमे बाजल जाएवला १२ टा आन भाषासँ संभवतः Ćभािवत होइत अिछ। एतए \nएिह लगभग १२ टा दोसर भाषाक वणर्न सेहो वणर्न योग्य अिछ। मैिथलीक आस-पड़ोसमे भोजपुरी आ मगही \nअिछ आ िहĠदी एिह सभपर ऊपरसँ आच्छािदत अिछ जे एिह तीनू भाषा समूहक लोक Ņारा बाजल जाइत \nअिछ। मुदा िबहार एकटा बहु-भाषी राĔय अिछ आ नेपाली आ बांग्ला भाषी सेहो एतए Ćचुर माÿामे देखल जा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \nसकैत छिथ। एकर अितिरक्त िकएक तँ मैिथली भाषी झारखěड क्षेÿमे सेहो पयŭĢत माÿामे छिथ, ई बुझबाक \nिथक जे ओराँव, मुěडारी, हो, िबरहोर, धांगर, संथाली आ संख्यामे कम ऑिİƏक भाषा समूहक वक्ता सेहो \nहुनका संग िनवास करैत छिथ। ओना तँ िमिथला क्षेÿक बहुत रास मुिİलम अपन मातृभाषा मैिथली देखबैत \nछिथ मुदा बहुत रास एहनो छिथ जे अपनाकेँ उदूर्भाषी घोिषत करैत छिथ। एिह सभ भाषामे माÿ चािर टा केँ \nसांवैधािनक माĠयता भेटल अिछ- िहĠदी, उदूर्, बांग्ला आ नेपाली ( पछाित संथालीकेँ सेहो)। हमरा िवचारेँ \nमैिथलीक वाक्य-रचनापर ऑिİƏक भाषा समूह सिहत िविभž कोणसँ Ćभाव पड़ल अिछ। मुदा कोशीय İतरपर \nयोग आ अनुकूलन सीिमत ćोतसँ भेल अिछ जेना उदूर्, िहĠदी, भोजपुरी आ मगहीसँ। कोश आĜमसात करैत \nअिछ देशी शĤदावलीकेँ देशज शĤदावलीक संग। ई एिह कारणसँ कारण हमरा िवचारेँ बेशीसँ बेशी २५-३०% \nवक्ता मैिथलीकेँ एकभाषीय रूपमे  बजैत छिथ। कारण शेष दोसर भाषामे सेहो नीक पइठ रखैत छिथ। ओ \nमिथली भाषी जे िबहारक पिĀमी िसमानपर रहैत छिथ, भोजपुरी सेहो बजैत छिथ आ पटना-राँची-गया-मुंगेर-\nक्षेÿमे रहिनहार मगही जनैत छिथ आ सेहो िहĠदीक अितिरक्त। मुदा एकटा अĜयĪप Ćितशत कहू जे ३-५ \n% सँ कĦमे, एहन मैिथल छिथ जे अंƇेजीमे सेहो Ćभावी रूपमे  बािज सकैत छिथ। मुदा अंƇेजीसँ मैिथलीमे \nशĤदक आगम ततबे वृहत अिछ जेना ई कोनो दोसर नव भारतीय भाषा ( न.भा.भा.) सभमे अिछ। \n \nबहुत गोटे ई शंका ĭयक्त कऽ सकैत छिथ जे कतेक गोटे एहन होएताह िजनका गजेĠƖ जी सनक Ćयाससँ \nलाभ भेटतिĠह ? ओना तँ मैिथली भाषीक संख्याक आिधकािरक आँकड़ा िİथर निह रहल अिछ मुदा एिह \nतĝयक िवİतारसँ वणर्न आवĮयक अिछ। जनसंख्याक आँकड़ा वाİतिवक निह अिछ जेना २००१ ई.क \nजनसंख्याक ई आँकड़ा: १,२१,७९,१२२. एकरापर अिवĂास पĸा अिछ। जखन हम देखैत छी जे मैिथली \nभाषीक संख्याक संदभर्मे दस बरखक अंतरालमे लेल जनसँख्या आँकड़ामे बहुत बेशी पिरवतर्न अिछ। ई \n१८९१ सँ दस बरखक अंतरालमे जनसंख्याक आँकड़ामे बढ़ल आ घटल संख्याक तुलनासँ İपƠ अिछ: \n \n१९०१-११: + ३.१२% \n१९११-२१: - ०.७७% \n१९२१-३१: + ७.६८% \n१९३१-४१: + ९.१३% \n१९४१-५१: गणना निह भेल \n१९५१-६१: + २२.३५% \n१९६१-७१: + २०.८९% \n१९७१-८१: + २४.१९% \n \nतािकर्क रूपेँ  वाİतवमे मैिथली वक्ताक संख्या िİथर रूपेँ  बढ़ल अिछ। हमर अनुमानसँ िकछु संकेत देल जा \nसकैत अिछ जे अिनमािनत ४ करोड़ धिर पहुँचैत अिछ। १८९११ मे िƇयसर्न (१९०८) अनुमान कएलिĠह जे \nमैिथली भाषीक संख्या ९२,८९,३७६ अिछ। एकर िवरुŀ १९६१क जनसंख्या आँकड़ा एकरा ४९,८२,६१५  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \nकऽ दैत अिछ। िनĀयरूपेण १९६१ क जनसंख्या आँकड़ा वाİतिवक निह अिछ। ओना िƇयसर्नक (१९०९) \nजनसंख्या आकलन जे हुनकर १८९१ ई. मे कएल सवųक्षणपर आधािरत अिछ, सभक Ņारा सĦमित ĆाĢत निह \nअिछ। वतर्मान शताĤदीक ĆारĦभमे मैिथली िनĵ क्षेÿमे बाजल जाइत छल:- \n \n(i) सĦपूणर् दरभंगा आ भागलपुर \n(ii) मुजģफरपुरक ६/७ भाग \n(iii) मुंगेरक १/२ भाग \n(iv) पूिणर्याँक २/३ भाग \n(v) संथाल परगनाक ४/५ भाग जे जनगणना आँकड़ामे विणर्त िहĠदी भाषी छिथ। \n \n \n१८१६ ई. मे उþर िदसुका भाषायी क्षेÿ नेपाल राजशाही Ņारा İथायी रूपसँ  नेपालमे सिĦमिलत कए लेल \nगेल। तािह Ņारे भाषा बजिनहारक संख्या पर पहुँचबाक लेल नेपालक जनसंख्याक १४% िहİसा आर जोड़ए \nपड़त। पॉल ƙास ( १९७४:६४-६) गेटक गणना ( जनसंख्या वषर् १९०१ ई.) १८८५ ई.सँ उपलĤध िविभž \nदİतावेजक आधारपर करैत छिथ आ १,६५,६५,४७७ संख्यापर पहुँचैत छिथ। ई गणना िƇयसर्नक आकलनकेँ \nआधार लए आ तकर बादक ८ दशकमे िबहारमे जनसंख्या वृिŀकेँ आधार लए कएल गेल अिछ। १९८१ क \nजनसंख्या आँकड़ाक आधारपर आ िमिथला क्षेÿक बाहर पसरल मैिथलक संख्याकेँ जोिड़ कऽ आ १० िजलाक \nजनसंख्याकेँ (३१ िजलामेसँ) ğयानमे रािख हम आ हमर सहयोगी १९८० क दशकक मğयमे २,२९,७२,८०७ \n(िसंह, राजाराम आ बोस १९८५) क संख्यापर पहुँचलहुँ। ई संख्या हमर िवचारमे जनसंख्याक दसवषŰय \nवृिŀकेँ ğयानमे रखैत ४ करोड़ धिर पहुँचल अिछ आ तािह Ņारे बहुत रास लोक कोशक एिह भीमकाय \nĆयाससँ लाभािĠवत होएताह। ई सामाĠयतः मानल जाइत अिछ जे मैिथली िमिथला क्षेÿक ƙाŌण Ņारा बाजल \nजाइत अिछ। ई एकटा पिहलुका कुĆचार छल जे एकरा िहĠदीक बोलीक रूपमे  िसŀ कए चाहैत रहिथ \nमुख्यतः िहĠदी भाषीक आिधकािरक संख्यामे वृिŀक उĿेĮयसँ। मुदा उþरी िबहारक जाित संरचनाकेँ देखैत \nमैिथलीक जनसंख्या संबंधी आँकड़ा एकर सĜय कथा कहत। सापेक्षतया मैिथलीक बेस संख्या जे जनगणना \nिरपोटर्मे आएल, केँ एिह तĝय माÿसँ ĭयाख्याियत कएल जा सकैत अिछ जे ओना तँ मैिथली भाषी िजलाक \nकतोक क्षेÿमे ४६.८४% धिर मुिİलम आ ३१.०६% धिर िहĠदू िनवास करैत छिथ, मैिथलीक लेल जे \nसहयोग आएल अिछ से एिहमे सँ एकटा पैघ संख्या Ņारा मैिथलीकेँ अपन मातृभाषा घोिषत कएने िबना संभव \nनिह छल। \n \nिमिथलामे भाषा Ćयोगक एकटा सवųक्षण ई देखा सकैत अिछ जे ओना तँ भाषाक औपचािरक क्षेÿ सभमे Ćयोग \nकम भेल अिछ मुदा ई सेहो सĜय अिछ जे एकर सािहिĜयक उĜपादकता आ उपलिĤध आइ अिखल भारतीय \nİतरपर बेशी नीक जकाँ सोझाँ आिब रहल अिछ तुलनाĜमक रूपेँ  जतेक ई आइसँ २० बरख पूवर् अबैत \nछल। मधुबनी िचÿकला वा िमिथला कला आइ भिर भारतमे सुĆिसŀ भऽ गेल अिछ आ िवĂ-बजार धिर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \nपहुँिच गेल अिछ। माÿ तखने जखन मैिथली भाषी नव-पीढ़ी अपन सांİकृितक भाषायी बोधसँ हटबाक िनणर्य \nकरताह तखने एकरा कोनो खतरा सोझाँ अएतैक। हमरा िवचारेँ सांवैधािनक अिधकार निह भेटनाइ अĆĜयक्ष \nरूपमे  मैिथलीक लेल वरदान सािबत भेल कारण ई सािहिĜयक सांİकृितक गितिविधकेँ बल देलक। ई \nपिहनिहयेँ बहुत रास सांवैधािनक माĠयता ĆाĢत भाषा सभकेँ पाछाँ छोिड़ देलक, जेना मणीपुरी, कॲकणी, नेपाली \nआ िसĠधी सेहो। आ आब जखन की ई अƠम सूचीमे अिछ एकरा सभटा आिधकािरक आ आन तरहक \nसंरक्षण भेटबाक चाही जकर ई अिधकारी अिछ। एकरा एकर उपयोगकतŭक सहयोग सेहो भेटबाक चाही जे \nआब आधुिनक अओजार सभक तािकमे छिथ जेना ऑनलाइन पिÿका, ई-कोश, सुिवधाजनक जंगम पिरभाषा-\nकोश सभ आ İवचािलत Ćķोþर Ćणाली इĜयािद। तािह İतरपर ई मैिथली कोश जे अĠतजŭल आ छपल दुनू \nसंİकरणमे उपलĤध होएत, से संƇहकþŭ Ņारा एकटा महĜवपूणर् योगदान होएत। मैिथली भाषी समुदाय आ आन \nभाषाक अनुवादक-िवŅान Ņारा गजेĠƖ ठाकुर आ Ćकाशक िवशेष Ćशंसाक पाÿ छिथ। ई सĜय अिछ जे \nमैिथली कोश-िवज्ञान बहुत बादमे िवकिसत भेल, म.म. दीनबĠधु झाक Ćयासक बहुत बाद आ आब जा कए \nहमरा सभक सोझाँ महĜĜवपूणर् कायर् सभ आएल अिछ जेना पं गोिवĠद झा Ņारा कĪयाणी कोश वा जयकाĠत \nिमāक वृहत् मैिथली शĤदकोश, मितनाथ िमā ‘मतंग’ क िमिथला शĤद Ćकाश वा अलाइस डेिवसक बेिसक \nकलोिक्वअल मैिथली : अ मैिथली-नेपाली-अंƇेजी वोकाबुलरी। संिक्षĢत मैिथली शĤदकोश आ िŅभाषी मैिथली \nशĤदकोश जे मैिथली अकादमी Ņारा संकिĪपत अिछ, अयनाइ एखन बाकी अिछ। राįƏीय अनुवाद िमशन Ņारा \nसंकिĪपत ( देखू www.ntm.org.in) लांगमैन- सी.आइ.आइ.एल. बेिसक इंगिलश- इंगिलश- मैिथली जे \nकॉपŸरापर आधािरत अिछसेहो एकटा रुिचगर उĜपाद होएत। मुदा सभटा कहला आ केलाक बाद एिह कायर्क \nमहĜĜव समय िबतलाक संगे अनुभूत कएल जाएत।  \n \n२८.०२.२००९ Ćोफेसर उदय नारायण िसंह \nमैसूर \nिनदेशक \nकेĠƖीय भाषा संİथान (सी.आइ.आइ.एल.) \n \n \n३. पń\n \n३.१.कािमनी कामायनी: भाषा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \n३.२. डॉ. शंभु कुमार िसंह-लोरी \n३.३. सतीश चĠƖ झा- तीन टा किवता \n३.४. माय (किवता) -मनीष झा \"बौआभाई\"  \n३.५.Ĕयोित- िमठगर राैद \n३.६.सुबोध ठाकुर \nकािमनी कामायनी: मैिथली अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट छिथ।  \n   \nभाषा \nबङ दैĠय भाव सॅ \nआखर आखर \nिखहािर  \nकल’ जाेिर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \nकरैत छल िनहाेरा \nिवकासक’ नाम प’ त’ \nछाेिङए देिलए गाम \nमुदा नै िबसरू  हमरा \nहम अहाॅ के आन \nअहाॅक शान \nअहाॅक पहचान छी । \nपढुआ बाब्ूा भैया नूकैत रहला \nकाेन ताािक क’ इĦहर उĦहर \nकान में तूर ठूॅिस बिहर सेहाे भ’ जायथ \nपाॅछा सॅ अंगा खीचैत  \nदाॅत िनपाेरित \nफेर कलपै भाखा \nजूिन िबसरू  हमरा \nबाजू  \nनिह त हम नƠ भ’ जायब \n  \nहम अहाॅक बाबू दादू के भाखा छी \nहमरा फेर कþ पायब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  ०१ अĤैल अ २००९ (वषर् \n२ मास १६ अंक ३१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \nिलिप त’ िवलुĢ ते Ćायः \nअसगरे आब हम  \nंंमातृभूिम के नाम  \nआ’ िमिथळा के Ćाण छी \nबाबू भैया तमसेळाह \nकंधा उचकबैत  \nमुॅह िबचकबैत \nकहला \nताेरा बािज क’ हम गॅमार बनल रहू \nधैंंंंंंंम निह जायत हमर उĜĜ धान \nजाे तू गामे घर में नुकाएल रह \nसबहक अपमान आ दुĜ कार सह \nइर् महानगिर छैक महानगिर \nएþ साहबक भाखा चलै छै \nलाडर् मैकाले के \nआेिह दुर दुर सॅ \nकै बरख धिर पङल रहल बेसुध \n हाेश अबीते मातर फेर \nधेने रहल पछाेर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई पि","size_mb":1.4,"has_text":true},"Videha 032.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 032.pdf","name":"Videha 032.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ३२म अंक १५ अĆैल २००९(वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e \nMagazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages \nfor viewing new issue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१ \n रामभरोस कापिड भमर-गंगाĆसादक İ वायतता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव- दाना \n२.३. ĆĜयावतर्न - दोसर खेप- -\n कुसुम ठाकुर \n२.४. बलचĠदा  (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - \n िवभा रानी (दोसर खेप) \n२.५  \n १. कािमनी कामायनी - चुमाैन  आ २.\n कुमार मनोज काĮयप-\nपरजा \n२.६.\n पĠƖहम लोक सभा – छोट आ क्षेÿीय दल पर रहत नजिर- फेर गठबंधनक सरकार बनबाक अिछ \nसĦभावना- नवेĠदु कुमार झा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n२.७. कथा- अवसरक िनमŭण-\n डॉ.शंभु कुमार िसंह \n  \n३. पń \n \n३.१. \n लĪलन ठाकुर जीक िकछु रचना \n३.२.\n  कािमनी कामायनी: आिखर किहया धिर \n३.३.\n िनिमष झा- जीवन एकटा दुरुह किवता \n३.४.\n  सतीश चĠƖ झा- ƚिमत शĤदा \n३.५ आयल फेरो समय लगनक- \n रूपेश   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \n३.६.\n  Ĕयोित-कलमक टाेह \n३.७. \n िववेकानंद झा \n  \n  \n \n४. बालानां कृते-1\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ 2. मğय-Ćदेश याÿा आ \nदेवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n  \n५. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल \nबेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.]  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \n  \n६. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n६.THE COMET- English translation of Gajendra Thakur's Maithili NovelSahasrabadhani translated \nby Jyoti. \n  \n  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old \nissues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are available for pdf download at the \nfollowing link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड \nhttp://feeds2.feedburner.com/Videha_RSS_Feed \n Subscribe to Videha RSS Feed by Email \nhttp://feedburner.google.com/fb/a/mailverify?uri=Videha_RSS_Feed&loc=en_US \n  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \nhttp://feedburner.google.com/fb/a/headlineanimator/install?id=9dpb3gksvjb95nbe2flpp\nd1mq0&w=6  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \n  \n \n१. संपादकीय \nमैिथली भाषा-भाषी मğय काठमाěडू, लिलतपुरमे भेल अĠतरŭįƏीय मैिथली सĦमेलनक बेश चरचा \nभेल। राजनैितक एजेĠडाक अितिरक्त ओिह अवसरपर ĆधानमĠÿी Ćचěड Ņारा मैिथली \nभाषा, संİकृितमे योगदान देिनहार ĭयिक्तĜवके सĦमािनत कएने रहिथ । सĦमेलनमे संİथागत \nसुदृिढकरणकतŭ मुखीलाल चौधरी, रंगकमŰ रĠजु झा आ मैिथली पढाइ उĜĆेरक कायर्दल \nराजिवराजके सĦमािनत कएल गेल । तिहना भारत िबहारक रिहका िनवासी मैिथली आĠदोलन \nअगुवा चुनचुन िमā आ लोकसािहĜयकार डा महेĠƖनारायण रामके सĦमािनत कएल \nगेलिन।काठमाěडूमे मैिथलीक महाकिव िवńापितके İमारक बनएबामे सहयोग करबाक Ćितबŀता \nओ ĭयक्त कएलिन ।नेपाल पÿकार महासंघक अğयक्ष धमųĠƖ झा देशमे संघीय राĔयĆणाली \nहएबाक तय रहल अबİथामे िमिथला राĔय पर जोड देल जएबाक चाही से कहलिन \n।सĦमेलनमे मधेशी जनअिधकार फ़ोरमक सह अğयक्ष एवं कृिष तथा सहकारीमĠÿी जयĆकाश \nĆसाद गुĢता मधेशीक मूल समİया आĠतिरक औपिनवेशीकरण रहल बतौलिन ।अĠतरŭिįƏय \nमैिथली पिरषदक उपाğयक्ष तथा Ćवक्ता धनाकर ठाकुर कहलिन 'िमिथलावासीक संघषर्सं माÿ \nिमिथला राĔयक İथापना हएत' ।पिरषदक अğयक्ष भुवनेĂर गुरमैताक सभापितĜवमे भेल \nउदघाटन कायर्ƅममे सĦमेलनक संयोजक रामिरझन यादव सĦमेलनक औिचĜयक िवषयमे बाजल \nरहिथ । तिहना कमलकाĠत झा, सĦमािनत महेĠƖ नारायण राम, मुिखलाल चौधरी अपन मĠतĭय \nĭयक्त कएने रहिथ । उदघाटन कायर्ƅमक बाद मैिथली साİकृितक कायर्ƅम भेल छल । \nओतुĸा नव सिवधान सभामे िमिथला राĔयक अिİतĜवमे अनबाक Ćयास जोर पर अिछ मुदा \nभारतमे िविभž कारणसँ ई Ćयास िशिथल अिछ। \nĆाथिमक िशक्षा यावत धिर मैिथलीमे निह देल जाएत तावत धिर कोनो तरहक बौिŀक आ \nसांİकृितक लगाव मैिथलगणमे निह जगतिĠह। रोजी-रोटीक जोगाड़मे सभ िकछु गौण पिड़ गेल \nअिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १३ अĆैल २००९) ७८ देशक ७८१ ठामसँ १,६८,७०८ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स \nडाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे। \n   \n \nगजेĠƖ ठाकुर, नई िदĪली। फोन-09911382078 \nggajendra@videha.co.in  ggajendra@yahoo.co.in \n   िवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ।            \n२. गń \n२.१ \n रामभरोस कापिड भमर-गंगाĆसादक İ वायतता \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव- दाना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n२.३. ĆĜयावतर्न - दोसर खेप- -\n कुसुम ठाकुर \n२.४. बलचĠदा  (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - \n िवभा रानी (दोसर खेप) \n२.५  \n १. कािमनी कामायनी - चुमाैन  आ २.\n कुमार मनोज काĮयप-\nपरजा \n२.६.\n पĠƖहम लोक सभा – छोट आ क्षेÿीय दल पर रहत नजिर- फेर गठबंधनक सरकार बनबाक अिछ \nसĦभावना- नवेĠदु कुमार झा \n२.७. कथा- अवसरक िनमŭण-\n डॉ.शंभु कुमार िसंह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \n \n \nलघुकथा - गंगाĆसादक İ वायतता \n                                               \n रामभरोस कापिड भमर \n  \nओ अपन घरक ओसारामे एकटा पीजडामे स ुगा लािब क रखने रहिथ ।िसखौने छलाह \nसीताराम कहु गंगापसाद ।स ुगा रटने रहए सीताराम,सीताराम ।घर मािलक पशĠ न भेल  \nिलअ, आब हमर स ुगा पढुआ भ गेल अिछ ।दोसरोके गवर्स स ुनबैत छलाह देखह, हमरा संगे \nपढ बला स ुगा अिछ ।कतेक नीक जकां राम नाम लैत अिछ ।भोरेभोर उठलापर जखन \nसीताराम सीताराम जपैत अिछ त मन ĆशĠ न भ जाइत अिछ । \nई ƅम काफी िदन धिर  चलल ।घरमािलक ĆशĠ न,ओĦ हर स ुगा सेहो नीक जकां रामनाम \nजपबाक कारणें मजास बदाम,फलफुल,हिरयरिमरचाइ लोलस कतिर कतिर मİ ती करए लागल \n। \nसमय पिरवतर्न भेलै ।घरमािलक िवपितमे फंिस गेलाह ।ओ स ुगाके  मािलकके \nबचाउ,मािलककेबचाउ सन वाक् य  िसखब चाहलक ।स ुगा अपना जिनते बुिŀ आ क्षमता Ćयोग \nक ओ वाक् य िसखबाक Ćयास कएलक ।एकद   ुबेर उच् चारण सेहो कएलक मुदा ओ İ मरण निह \nरिह सकल आ तएं अपन घरमािलककें बचा निह सकल ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \nपैघ बबě डर  उठल । सभ िकछु पिरवतर्न भ गेलै । घर सभक İ ँवरुप बदलल ।बाट घाट \nनव बनएबाकĆयास भेल, चौडगर आ पक् की । घरमािलक सेहो बदिल गेल । ओसारामे टांगल \nिपजडाक आकार Ćकार सेहो बदिल गेलै  मुदा स ुगामे कोनो पिरवतर्न निह भ सकल । ओ \nएखनो सीताराम सीताराम पिढ रहल छल । नवका घरमािलकके स ुगाक ओ रटब नीक निह \nलगलैक ।ओ नयां वाक् य िसखाब चाहलक                 जय गणतंÿ कहु  गंगाĆसाद  । स ुगा \nजतेक Ćयास कएलक तैयो सीताराम, सीतारामसं आगा  बिढए निह सकल । घरमािलक \nअकच् छ भ नव िपजडा आ स ुगा लओलक ।िसखब चाहलक जयगणतंÿ,जयगणतंÿ कहु \nगंगाĆसाद ।नवका स ुगा िकछु \nबिजतए तािहस पुबų पुरना स ुगा बािज देलक गोपीकृį ण,गोपीकृण कहु गंगाĆसाद ।घरमािलकके \nआĮ चयर् भेलै ई गोपीकृį ण कþस आयल ।पुरना त सीताराम कहैछ,नवकाके जयगणतंÿ \nिसखाओल जाइछ, तखन ई नयां शĤ द गोपीकृį ण अएबाक त बाते निह भेल ।स ुगाके जे \nपढाओल जाइछ, जे िसखाओल जाइछ सएह ने ओ बाजत । \nबातके तहमे जएबाक लेल घरमािलक एक िदन ढुक् का लागल ।देखी के नवका स ु गाके ई \nनयां शĤ द िसखबैत अिछ ।एक् के क्षणमे ओ जे दृĮ य देखलक,आĮ चयर्मे पिड गेल ।एक गोटे \nकिरया पोशाकमे ,देह भिर रंगिवरंगक हिथयार लटकौने,अनुहार पर कारी कपडा लपेटने \nकोĦ हरोसं तेजी सं आयल ।स ुगाके आदेशाĜ मक भाषामे कहलक कह त गोपीकृį ण,गोपीकृį ण \n।खबरदार,फरक शĤ दक उच् चारण निह । \nदुन    सगा डरसं थरथर कांप लागल ।एक दोसराके हताश नजिरसं देखैछ,मनेमन िकछ संकĪ प \nकरैछ आ बजैत अिछ गापीकृį ण,गोपीकृį ण । साबास किह आकृित कोĦ हरो हेरा जाइछ । \nअच् छा त कथा ई िछऐक । घरमािलक सतकर् भ जाइछ ।घरके आ स ुगाके सेहो स ु रक्षा \nघेरा बढा देल जायछ ।एकटा आओर नवका िपजडा स ुगा सिहत लाओल जाइछ ।मुदा आहो \nसहयाÿी स ुगा सभक देखांउसे गोपीकृį णटा रƏर् लगैछ ।घरमािलक लाख सतकर्ता \nअपनौलक,मुदा स ुगा अपन रट निह छोडलक ।िपजडा आ स ुगा बदलैत रहल,रटमे पिरवतर्न \nनिह आयल ।ओसारामे झुलैत पच् च् ीसो िपजडाक स ुगा एक् के İ वरमे बाजय गोपीकृį ण कहु \nगंगाĆसाद ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \n     अĠ तमे आजीत भ घरमािलक पिच् चसो िपजडाक आगां हारल जुआरी जकां िनिरहभावें ठाढ \nभ पछलक कह, की छौ तोरा सभक ईच् छा ।हम तोरा सभकें िसखब निह सकलहुं, ने िनयंÿणें \nक सकलहुं ।आब जे तॲ सभ चाहिबिह सएह सभ हएतै । \n     पच् चीसो िपजडाक स ुगासभ एक दोसराके देखैत अिछ,ठोढेमे मुİ काइत अिछ आ गरदिन \nउठा क घरमािलकके आंिखमे आंिख गडाक आĜ मसĦ मानक संग नारा लगबैछ जयगणतंÿ । \n     घरमािलक ओकरासभके एकटक् क देिखते रिह जाइत अिछ । \n  \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \n https://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=51363313966264090\n4 \n \nकथा  \nसुभाषचĠƖ यादव-दाना \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \n  \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, नई  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nिदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण मंडल \nिवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान। \nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर ( िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण \nसिमित। \n  \n  \nदाना \nमोहनकेँ इंटरĥयू देबाक रहै । ओ लİत-पİत आ घबरायल बससँ उतरल । िवńाथŰक छोट-\nछोट समूह जैंह-तैंह िछिड़आयल गĢपमे लागल ठाढ़ छलै । एकटा िवńाथŰ सँ ओिह जगह \nिदआ ओ पुछािर केलकै जतय ओकर इंटरĥयू रहै। िवńाथŰ हाथसँ इशारा कऽ कऽ बतेलकै \nजे ओकरा कोन-कोन बाटे जेबाक चाही । लेिकन जे नक्शा ओ बतेलकै से ततेक घुमान आ \nघुरची-फžा वला रहै जे मोहन िबसिर गेल आ ओझरी मे पिड़ गेल । असहाय आ नचार सन \nओ फेर िवńाथŰक मुँह देखय लागल । ओकरा उमेद रहै िवńाथŰ फेरसँ ओकरा रİता बतेतै \n। लेिकन ओकर िनवेदनक Ćित छाÿ कोनो रुिच निह देखेलकै आ अपन संगी सँ गĢप करैत \nरहल । मोहन कने काल ततमतायल ठाढ़ रहल आ िनराश भऽ कऽ िवदे होइ वला रहय िक \nतखने ओ दुनू ओĦहरे चिल देलकै जेĦहर मोहनकेँ जेबाक रहै । ओ चुपचाप ओिह दुनूक \nपाछू-पाछू चलय लागल । काितक बीित रहल छलैक आ उदास करय वला पिछया हवा बहैत \nरहै । \nओिह दुनूक पाछू चलैत एक बेर ओकरा भेलै कतहु ओ सभ हँसी ने करैत हो । आशंका \nभेलै भटका ने िदअय। ओ थािक गेल छल । ओ दुनू छाÿ-आĠदोलन लऽ कऽ बहस करैत \nरहै । भिरसक गĢप खतम भऽ गेलै । ओ सभ पूछय लागलरहै जे ओ कतयसँ आयल अिछ \nआ कथीक इंटरĥयू िछऐ । फेर दुनू चुप भऽ गेलै आ चलैत रहलै । मोहन केँ ठीक – ठीक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nबुझा निह रहल छलै ओ दुनू कतय जा रहल छै, ओकरा रİता बताबऽ या अपन कोनो गंतĭय \nिदस । एक ठाम आिब दुनू रूिक  गेलै आ बतेलकै – इएह िछऐ । ओिह दुनूक एिह उदारता \nआ मदित सँ मोहन Ćसž भेल आ आभार ĭ यक् त केलक । \nओ सभ चल गेलैक तऽ मोहन चारूकात  िहयासलक । ओकरा िपयास लागल रहै । एकटा \nकूलर अभरलै आ ओ ओĦहरे चिल देलक । जखन ओ कूलर लग पहुँचल तऽ एकटा \nअधवयसू आदमी जगमे पािन भरैत रहै । ओ गोर रंगक İवİथ आ सुंदर ĭ यिक्त छलै । \nमोहनकेँ ठाढ़ देिख पुछलकै – अपने जल पीब ? बस एक िमनट । िगलास अनैत छी । \nओकर जग भिर गेल छलै । जग भिरते ओ तेजीसँ चिल देलकै आ अदृĮ य होइसँ पिहने \nपलिट कऽ मोहन िदस देखलकै । मोहन केँ ओ ĭ यिक्त बहुत अिİथर आ चंचल बुझेलै । \nदेर भऽ गेलै तँ मोहन केँ ओिह आदमी पर संदेह हुअय लगलै। लेिकन ओिह आदमीक İवरमे \nजे िवनƛ आƇह छलै से पािन पीबयसँ मोहन केँ रोकैत रहलै । ओ आदमी कने कालमे आिब \nगेलै । ओ िगलास केँ खूब िचĸन सँ धोलकै, पािन भरलकै आ पेनी पकिड़ कऽ मोहनक \nिखदमतमे पेश केलकै — लेल जाय । \nओकरा हाथसँ िगलास लऽ कऽ मोहन पािन पीबय लागल । ओ आदमी कूलरक टॲटी पकड़ने \nठाढ़ छलै । \nआर लेल जाय – तीन िगलास िपलेलाक बाद ओ आदमी जेना सवाल आ आƇह दुनू केलकै । \nलेिकन ओकरा आब पािन निह पीबाक रहै । मोहन िचĠता मे पिड़ गेल जे एिह आदमीक Ćित \nआभार कोना Ćकट करय । धĠयवाद । - एकर अलावे कहबाक लेल ओकरा िकछु निह \nसुझलै । और ? – ओकर एिह छोट सन सवाल सँ मोहन केँ लगलै जे ओकरा चाह लेल \nजरूर  कहल जाय । \nचाह पीब ?-खाली धĠयवाद कहला पर जे कमी मोहनकेँ खटकल छलै से एिह ĆĮ न सँ पूरा \nहोइत बुझेलै । \n’ बस, एखने चलैत छी ।’- कहैत ओ आदमी बगल वला कोठलीमे घुिस गेलै । ओकर चंचल \nहावभाव पर, जे चालŰ चैपिलनक İमरण करबैत रहै, मोहन मुİकायल ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nबहुत देर धिर ओ निह अयलै तऽ मोहनकेँ बेचैनी हुअय लगलै । ओ धीरे-धीरे कैंटीन िदस \nबढ़य लागल । कनेके आगाँ गेल हैत िक ओ आदमी निह जािन कोĦहरसँ एलै आ 'तुरत ' \nकहैत ओतने वेगसँ दोसर कोठली मे ढुिक कऽ अलोिपत भऽ गेलै । मोहन फेर ओकर \nĆतीक्षा करय लागल । \nपाँच िमनट बीित गेलै । मोहन आब िखž भेल जाइत रहय । तखने ओ आिब गेलै । ओिह \nआदमीक घर संगरूर  िजला रहै आ ओ पिहने सेनामे छल । बीच – बीचमे ओकरा ओहने \nअंगरेजी बोलबाक आदत रहै जेना िदĪलीक जनपथ पर सामान बेचैत İÿी बजैत अिछ — \n'लुक सर ... गुड क्वािलटी ... चीपेİट एंड वेरी-वेरी नाइस सर !' \n'एतय अहाँकेँ नौकरी साइते भेटत ।'-  ई किह कऽ ओ आदमी मोहनकेँ िनराश केलकै । फेर \nतुरंत जोड़लकै –' देिखयौ, चांस िछऐ । ओना बाहर वलाकेँ निह लैत छै । जँ पी-एच.डी.क \nिडƇी रहैत तऽ संभावना छल ।’ चपरासी होइतो ओकरा हरेक बातक खबिर रहै । ओ दुनू \nकैंटीन मे बैिस गेल छल आ मोहन चाह आनय किह देने रहै । \n'िकछु और लेल जाय, सर । नमकीन, िमठाई-ितठाई ।’- ओिह आदमीकेँ जेना मोहनक बहुत \nिचंता होइ । \n  'न ।' – ओ बाजल । \n  'एकटा बफŰ ?' \n  'न, िकछुनिह ।' \n  ' लेिकन सर , िकछु खेने िबना हम चाह निह िपबैत छी ।'—ओ आदमी बनावटी आ कुरूप  \nहँसी हँसल । \n  'ठीक छै, अहाँ िलअऽ ।' \n  'खाली हमहॴ टा कोना लेबै, सर । अपनो िलयौ ने । कम सँ कम एकोटा बफŰ ।' \nमोहनक जवाबक Ćतीक्षा केने िबना ओ आदमी नौकरकेँ बजेलकै आ िमठाई लाबऽ कहलकै ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nअखन मोहन चाह पीबते रहय िक ओ आदमी उिठ कऽ ठाढ़ भऽ गेलै । ओ बहुत शीƈतासँ \nखा-पी कऽ तैयार भऽ गेल आ आब ओकरा लेट होइत रहै । \n  ' अच्छा, तऽ आब हम चली ?'—िवदा लैत काल ओकरा चेहरा पर कारोबारी उदासीनता \nपसरल छलै । \nओ आदमी कखिनए ने चल गेल रहै । मोहनक चाहो खतम भऽ गेल छलै । लेिकन ओ \nबैसल रहल । ओकरा सब चीज बीमार आ उदास लािग रहल छलै । \nकैंटीनमे बहुत रास फुददी आ मैना आिब गेल रहै आ पावरोटीक छोट-छोट टुकड़ी पर चॴ-\nचॴ करैत झपटैत रहै; टेबुलक नीचा, टेबुल पर — सभतिर ।   \n अपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \nउपĠयास \n-कुसुम ठाकुर \n  \nĆĜयावतर्न - (दोसर खेप) \nहम महादेव झा क िवषय मे सोचित सोचित निह जािन कतय ğयान मग्न भs गेलहुँ, अचानक \nहमर ğयान खुजल तs देखैत छी ई हमरा सोझाँमे ठाढ़ भs मुİकी दs रहल छिथ। ई देिख \nकs हमरा लाज भs गेल, आ ई तुंरत हमरा िदस हाथ आगू कs कहलाह, \n \" िलय, अहाँक लेल हम मुँह बजाओन अनलहुँ अिछ, ई हमरा िदस सs अहाँक लेल पिहल \nउपहार िथक। चतुथŰ िदन वाला तs दादाक कीनल छलिĠह, ई हमरा िदस सs अिछ\"। ई किह \nहमरा िदस एकटा िकताब आगू बढ़ा देलिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \n  \n  \n६ \n  \nपंचमी िदन भोरे भोर दादी सभ गोटे कs उठा देलिथन। िहनको उठय पिर गेलिĠह , इहो भोरे \nभोर तैयार भs गेलाह, िहनको हमरा संग पूजा पर बैसय कs छलिĠह । पूजा पर बैसैत बैसैत \n९ बािज गेलैक। दादी भिर गामक लोक कs हकार िदयबोने रहिथ मुदा पूजा काल गामक \nसभ गोटे निह आयल छलिथ । हँ, अपन िदयािद महक सभ िकयो अवĮय आयल रहिथ। \nपरंच भिर िदन लोकक एनाइ गेनाइ लागल छलय। पूजा आ कथा समाĢत होइत होइत १ \nबािज गेलय। सब सs पिहने िहनकर भोजनक ĭयवİथा कs िहनका खुआयल गेलिĠह , तकर बाद \nअिहबाित सबहक खेनाइ कsओिरओन कs हुनका सब कs बैसायल गेलिĠह । हमरो हुनके \nसबहक संग बीचमे बैिस कs खेबाक छलs। हमरा िमŇ खेबाक एको रþी इच्छा निह होइत \nछलs। सब गोटे खेबाक लेल िजĿ कsदेलिथ ई कही जे बस एकर बाद आब िमŇ निह खाय \nपड़त । दोसर साँझ भेला पर िकछु नय खेबाक छल, कहुना किन खीर खा कs उिठ गेलहुँ \nपूजा पर सs उठला पर ततेक नय थािक गेल रही जे होइत छलs जे चुप चाप सुित रही मुदा \nकिन किन काल पर िकयो नय िकयो आिब जाइत रहिथ आ हुनका सब लग बैसय लेल \nतुंरत बजाहिट आिब जाइत छल। दुपहर मे हम सब फेर फूल लोढ़य लेल गेलहुँ ओिह िदन \nहम बहुत थाकल रही, तथािप जेना जेना सभ गोटे फूल पिþ तोरिथ तिहना हमहुँ तोिर \nकs राखने जाइ, ओिह िदन बुिझ पड़ैत छल सब थाकल रहिथ, ओिह िदन हम सभ जिĪदये \nआपस भs गेलहुँ। \n  \n  \nĆितिदन हमसब फूल लोढ़य लेल जाइ आ एक पिथया करीब रोज फूल पात आनी। बारहम \nिदन हमसब किन जĪदी जाs कs फूल जािह जूही लs अनिलयय ओिह िदन बहुत लोकक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nओतिह पाहुन कs अयबाक छलिĠह , िकनको ससुर कs अयबाक छलिĠह  तs िकनको वर कs। \nबारहम िदन धिर करीब िखड़की तक फुल पातक टािल लािग गेलैक, तािह पर उपर \nसs दूध, जल Ćसाद चढायल जायत छलैक। कोहबर घर मे ओना तs धूप दीप जरित छलैक \nमुदा तइयो कनेक मनेक गंध रहित छलैक। बारहम िदन साँझ मे पूजा वाला सबटा फूल पात \nहटाs कs ओिह ठाम साफ करायल गेलैक, िकयैक तs मधुāावणी िदन फेर सs सभटा फूल पात \nहटेलाक बाद ओतिह साफ कs फेर सs अिरपन परैत छैक। जखैĠह फूल पात हटायल जायत \nछलैक तखैĠह बुझय मे आयल जे हमसभ कतेक फूल पात आ जािह जूही तोरने रिह, खĜमे \nनिह होयत छलैक । \nसाँझ मे हमर ससुर अपने, हमर एकटा िपितऔत िदयोर कs संग भार लs कs अयलाह। तखैĠह \nसs घर मे सबगोटे आओर ĭयİत भs जाय गेिĪथन।हमर दादी आ माँ भार देखबा आ देखेबा मे \nĭयİत छिलह। िबधक की सब आयल अिछ की सब निह। हमर ससुर सेहो िववाहक बाद \nपिहल बेर आयल छलाह। िहनको अपन दादा (िपताजी) सs िववाहक बाद पिहल बेर भेंट भेल \nछलिĠह ,गĢप सप मे देरी भs गेलैक। \n  \n७ \n  \nहम सुनने रिह जे मधुāावणी िदन किनया कs सासुर सs िबधक सामान संग टेमी सेहो अबैत \nछैक आ ओिह सs किनया कs दुनु ठेहुन कs डाहल जायत छैक। टेमी सs डाहलाक बाद \nओकरा पर पान आ सुपारी दs ओकरा रगिर देल जायत छैक जािह सs फोका अवĮय होय। \nफोका भेला सsिनक मानल जायत छैक। सब िदन फुल लोढ़य काल इ सब गĢप होयत रहैत \nछलैक। हम सांझे सs डरल रिह आ जखैĠह सs हमर ससुर आिब गेलाह तखैĠह सs ददर्क \nकĪपना कs आओर डिर जायत रिह। दादी कs गĢप मोन पिर जाय जे \"मधुāावणी लोकक \nएके बेर होयत छैक\"। िकनको सs िकछु पुछबो नय किरयैĠह। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \nराित मे सुतय मे देर तs भs गेल छलैक, भगवान भगवान कs सुतय लेल गेलहुँ हम अहुना कम \nबाजित छलॱह ओिह िदन आओर िकछु नय बाजल निह होयत छलs इ हमरा सs दू ितन बेर \nपुछ्लाह िकछु भेल अिछ, हम सब बेर निह किह िदयिन मुदा िहनका बुझs मे आिब गेलिĠह  िक \nिकछु गĢप अवĮय छैक। जखैĠह इ हमरा बहुत पुछ्लिथ तs हम धीरे सs कहिलयैĠह, \"हमरा \nडर होयत अिछ\"। िहनका िकछु बुझय मे नय अयलैĠह, अचानक हमरा डर िकयैक होयत \nछलs। इ हमरा बहुत िनक सs बुझा कs पुछ्लाह \"डरबाकs आिखर कोन गĢप छैक\", अहाँ \nपिहने डरु नय आ हमरा कहु की गĢप छैक\"? हम डरैत िहनका कहिलयैĠह \"हमरा टेमी \nसs डर होयत अिछ\"। \"टेमी... िकयाक टेमी सs डर होइत अिछ\"? हम हुनका तुंरत सभटा \nकिह देिलयैĠह जे कािŎ कsलेल डिर रहल छलĠहु। इ हमरा कहलाह \"अहाँ जुिन डरु \nएकतs हमरा बुझिल अिछ जे हमारा ओतय टेमी निह होयत अिछ, दोसर जाओं होयतो होयत \nतs अहाँ कs निह होमय देबैक, हमर गĢप के िकयो नय काटितह \"। ओिह िदन पता निह \nकोना आ िकयाक, तुंरत िहनका पर पूणर् रूपेण  िवĂास भs गेल, हम िनिĀंत भs गेलहुँ जे आब \nहमरा टेमी निह परत। ओकर बाद हमरा मोन मे कोनो डर निह छल। \nभोरे उठी कs तैयार भेलĠहु मुदा मोन मे किनको डर निह छल। मधुāावणी िदन पूजा मे \nकनेक आओर बेसी समय लगलैक, जखैĠह टेमी देबाक भेलs तs जिहना हमर िबधकिर उठलिथ \nइ तुंरत किह देलिथन हमरा सब मे टेमी नय होयत अिछ। इ सुनतिह हमरा ततेक नय \nखुशी भेल जकर वणर्न निह कयल जा सकित अिछ। िबधकिर उिठ कs एकटा टेिम आिन \nकहलिथन ठीके िहनका सभके शीतल टेिम होयत छैĠह। एकटा टेिम मे चंदन लगा ओिह \nसs हमर दुनु ठेहुन मे लगा देल गेल। \n  \nओिह िदन फेर अिहबाितक संग खेबाक छलs। हमर ससुरक सौजिन सेहो छलिĠह । पाबिन \nसsउठलाक बाद िहनकर भोजनक ĭयवİथा आ हमर ससुरक सौजिन भेलैĠह आ हम खेलाक \nबाद जिहना सोचलौĠह आब आराम करैत िछ िक माँ आिब कs कहलैथ तैयार होयबाक अिछ \nहमर ससुर, दादा जी आबैत होयताह। दादा जी कs आदेश छलिĠह  जे ओ हमरा भगवित घर \nमे देखताह। हम फेर तैयार भs भगवित घर चिल गेलंहु । िदयोर आ दादा जी दुनु गोटे \nभगवित घर अयलाह आ किन दूर ठाढ़ भs गेलाह। हमरा संग जे छिलह ओ हमरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nजाs कs गोर लागय लेल कहलैथ, हम ठाढ़ भsदादा जी लग जा हुनका गोर लािग लेिलयैĠह आ \nओिह ठाम बैिस गेलंहु, ओ तुंरत देखेबाक लेल कहलैथ आ हुनका जिहना देखा देल गेलिĠह \n हमरा हाथ मे एकटा गहना दs ओतय सs चिल गेलाह। \n  \n  \nदादा जी साँझ मे चिल गेलाह। हमारो सबके दू िदन बाद जेबाक छलs। हमर छोट भायक \nमुंडन छलिĠह  अरेराज मंिदर मे, हुनकर मुंडन करा हमरा राँची मे छोरित, छोटका भाय आ \nितनु बिहन के संग माँ बाबुजी कs अरुणाचल जयबाक छलिĠह  बाबुजी कs छुņी से ख़तम \nभs गेल छलिĠह । । िहनका सेहो मुंडन मे उपिİथत रहबाक लेल माँ बाबुजी सब कहैत \nरहिथ। \nराित मे इ हमरा सs हमर मोन जांचय लेल पुछ्लिथ अहाँक माँ बाबुजी हमरो मुंडन मे \nउपिİथत होयबाक लेल कहैत छिथ, हम की किर । हम पिहने त चुप रिह मुदा टेमी वाला \nबातक बाद स हमर किन धाख टुिट गेल छल। हम धीरे सs कहिलयिन छुņी अिछ त अहुँ \nहमरे सब संग चलु ,मुंडन कs बाद अहाँ मुजģफरपुर चिल जायब आ हम सब राँची चिल \nजायब। इ हमरा कहलिथ हमर कॉलेज मे हरताल चलैत अिछ। जािह िदन शुरू  भेल छलैक \nओिह िदन अहाँक बाबुजी पहुँिच गेलाह , हम सोिचते छलहुँ अयबाक लेल ताधिर हमरा बाबुजी \nकिह देलिथ छुņी अिछ तs अिह ठाम िक करब चलु हमरा संग आ हम चिल आयल रिह। \nदोसर अहाँ िचŇी जे िलखने रही, हमरा ततेक नय ख़ुशी भेल जे हम तुंरत आबय चाहित \nरिह। \nहम िहनकर गĢप सुनी कs मोने मोन बड खुश भेलहुँ , मुदा ई हमर मोनक गĢप कोना बुिझ \nगेलाह से निह जािन। इ हमरा अपने मोने कहय लगलाह राँची तs अिह ठाम स दूर छैक \nपरंच हम कोिशश करब जखैĠह छुņी होयत हम आिब जायब अहाँ िचंता जुिन करब, खूब मोन \nस पढ़ब। हम इ सुनतिह उदास भ गेलौहुं, तखिन हमरा लागल जे आब हमरा िहनका \nसs अलग रहय मे िनक नय लागत। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nतेसर िदन हम दुनु गोटे, माँ बाबूजी, हमर भाय बिहन सब दादी बाबा कs संग गाम सs अरेराज \nकs लेल िबदा भs गेलहुँ। राित सबगोटे मोितहारी मे रुिक भोरे भोर हमसब मिĠदर पहुँची गेलहुँ \nआ मुंडन भेला पर सबगोटे मिĠदर दशर्न करय लेल जाय गेलिथ , हम आ ई बाहरे सs भोला \nबाबा कsगोर लािग लेिलयैĠह। दादी कहने छलिथ िववाहक एक बरख धिर लोग मिĠदर \nकs भीतर निह जायत छैक। सबगोटे वापस फेर मोितहारी आिब गेलहुँ, दादी बाबा गाम चिल \nगेलाह आ हमसब ओिह िदन मोितहारी रुिक गेलहुँ , दोसर िदन हमारा सब के मुजģफरपुर \nसs राँची के लेल रेल गाड़ी छलs। \n  \n  \n  \nदादी बाबा कs गाम गेलाक बाद माँ, बाबुजी, हम सब छहु भाई बिहन, आ ई, ओिह िदन मोितहारी \nरही गेल रही। हमारा सब कs दोसर िदन मोितहारी सs मुजģफरपुर जेबाक छsल। साँझ मे ई \nहमरा कहलाह माँ के किह िदयौĠह आ चलू हम सब िसनेमा देख कs अबैत छी। पिहने \nतs हम तैयारे निह होइत छिलये मुदा जखैĠह ई बहुत कहलाह तs हम जएबाक लेल तैयार \nतs भs गेलहुँ मुदा माँ सs कहबा मे हमारा लाज होयत छलs। जखैĠह हम माँ सs कहय लेल \nतैयार निह भेलहुँ तs ई हमर छोटकी बिहन अžू के बजा कs कहलिथन, \"अहाँ अपन माँ \nसs चुप चाप किह िदयौन हम दुनु गोटे िसनेमा जाइत छी\"। अžू बेचारी तs ठीके माँ सs चुप \nचाप जा कs ई गĢप कहलिथ,मुदा कोना नय कोना हमर तेसर बिहन िबžी ई गĢप सुिन \nलेलिथन आ तकर बाद एक के बाद एक सब भाई बिहन सब िसनेमा जएबाक लेल हĪला \nकरय लागय गेलीह, सब छोटे छोट छलिथ। माँ सब के बुझबित छिलह मुदा िकयो मानय \nलेल तैयार निह छलिथ।बहुत बुझेला पर आओर सब गोटे तs मािन गेिलह िबžी निह \nमानिलह। हमरा आर िहनका \"अपना देश \", िववाह कs बादक पिहल िसनेमा िबžी कs सँग \nदेखय परल। हम सब िसनेमा की देखब िबžी के सĦहारय मे हमर सबहक समय बीित \nगेल।हम की किहयो ओिह िदनका देखल िसनेमा िबसरी सकैत छी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nदोसर िदन भोरे हम सब मुजģफरपुर के लेल िबदा भs गेलहुँ। पिहने तs हमर सबहक \nकायर्ƅमक अनुसारे हमारा सबके मुजģफरपुर मे रहबाक नय छलs मुदा िहनकर आƇह के \nबाबुजी मािन गेलाह आ हमसब मुजģफरपुर मे सेहो दू िदन रिह गेलहुँ। ओिह िदन हमरा सब \nके पहुँचलाक बाद इ अपन हॉİटल इ किह कs गेलाह जे अपन सामान रािख आ जानकारी \nलs िक कॉलेजक हरतालक की भेलैक इ आिब जेताह आ िदनका भोजन इ हॉİटल सs किर \nकs अओताह। दुपहर मे इ अयलाह आ िहनक सँग हमर दीयिर सĪलन जी, जे िहनका सs दू \nबरखक छोट छिथ आ िहनके कॉलेज मे पढैत छलाह हमारा सs भेंट करय कs लेल सेहो \nअयलाह। \nसĪलन जी सs हमरा पिहल बेर भेंट छल। बिरयाित आयल छलाह, मुदा एक तs गामक \nबिरयाित,दोसर बिरयाित सब पिहने आँगन माÿ सुहाग देबय कs लेल आबित रहिथ। थोरेक \nकाल गĢप, आ चाह नाĮताक बाद इ हमरा आ सब बच्चा(हमर भाय बिहन) सब के िसनेमा \nलs जयबाक लेल किह तैयार होयबाक लेल कहलिथ सब खुशी खुशी तैयार भs जाय गेलिथ \nआ हमर छोटका भाय के छोिर, बािक पूरा बटािलयनक सँग हम सब िसनेमा देखबाक लेल \nिबदा भs गेलहुँ। हमरा सब सँग सĪलन जी सेहो रहिथ हम मोने मोन सोचलहुं आय इ एतेक \nगोटे सँग िसनेमा देखबाक लेल तैयार कोना भs गेलाह। फेर मोन मे आयल ओिह िदन बच्चा \nसब कानैत रहिथ, इ सोिच सब के लsजयबाक सोचने होयताह, सĪलन जी आ बौआ(हमर \nबडका भाय ) सेहो सँग रहबे करिथ। \n  \n  \nघर सs िनकलतिह िरक्शा भेंट गेलs एक टा िरक्शा पर हम दुनु गोटे आ बािक दू टा पर \nसĪलन जी आ बौआक सँग सब बच्चा सब बैिस जाय गेलिथ। ओना हम मुजģफरपुर दोसर \nबेर आयल छलहुँ, मुदा पिहल बेर माÿ राित भिर जनकपुर सs राँची जाय काल लंगट िसंह \nकॉलेजक गेİट हाउस मे रिह। हमर सबहक िरक्शा पाछू छलैक आ तेहेन ख़राब सड़क जे \nहमर ğयान दोसर िदस निह छल, हमरा होयत छल कहॴ खिस नय परी। हम माÿ सड़क आ \nिरक्शा िदस देखैत िसनेमा हॉल लग पहुँची गेलहुँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \n  \n  \nिरक्शा सs उतरतिह इ िरक्शा वाला के पाई दs हमरा कहलिथ चलू। हम िकछु बूझिलयैक \nनिह आ पुछिलयैĠह,\"आ बािक सब गोटे\"? इ मुİकुरैत कहलाह बच्चा पाटŰ के सĪलन अपना \nसँग दोसर िसनेमा देखाबय लेल लs गेलाह। हम हुनका सँग िसनेमा हॉल मे जा जखैĠह \nबैसलहुं तs िसनेमा शुरू  होयबा मे थोरेक समय छलैक। इ हमरा कहलाह हमरा िसनेमा \nदेखबाक ओतेक इच्छा निह छलs हमरा तs अहांक सँग रहबाक छलs आब फेर कतेक िदनक \nबाद भेंट होयत निह जािन, आ ओिह ठाम इ सĦभव निह छलs। हमर कोरा वाली सािर सब \nजे छिथ, ओ हमरा एको िमनट असगर किथ लेल रहय देतीह। सĪलन हमरा सँग आिबते \nछलाह, हुनका अहाँ सs भेंट करबाक छलिĠह । हम सोचलहुं िसनेमा देखबाक नाम पर सब \nतैयार भs जेितह , आ सĪलन सs पुछिलयैĠह तs कोरा खेलाबय वाली सािर सब सँग िसनेमा \nदेखय लेल तैयार भs गेलाह। ओिह ठाम किहतॱह त फेर हĪला भs जायत तकर आशंका \nसs हम अहूँ के िकछु निह कहलहुं। Ćकाश(हमर पैघ भाय ) आ सĪलन के सबटा बुझल \nछलिĠह , तािह लेल हुनकर सबहक िरक्शा आगू गेलिĠह  आ हमर सबहक पाछू छsल । इ \nसुिन हमरो िनक लागल, जखैĠह सs हम सब गाम सs िनकललहुं तखैĠह सsनिह जािन िकयाक \nहमरो मोन इ सोिच उदास छलs जे पता निह आब किहया भेंट होयत। हमरो आ िहनको दुनु \nगोटे के कॉलेज खुजल छsल दोसर हमरा लागैत छsल जे रांची सs मुजģफरपुर बहुत दूर \nछैक। \n  \n  \nहम सब िसनेमा की देखब गĢपे मे समय बीित गेल। इ तs िनक छsल जे दीपक िसनेमाक \nसब िहनका िचĠहैत छलिĠह  दोसर ओिह िदन एकदम कम भीर छलैक आ हमरा सब के \nएकदम कात मे सीट भेĠटल छल जािह ठाम िकयो बैसल नही छलिथ राित मे हम सब \nआपस अयलहुं तs बच्चा सब सĪलन जी आ बौआ कs सँग आपस हमरा सब सs पिहनिह आिब \nगेल रहिथ हमरा तs होयत छल हमर बिहन सब हमरा सब के देिख कs हĪला करतीह मुदा \nओ सब िकछु नही बजिलह। सĪलन जी अपन हॉİटल आपस चिल गेलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \n  \n८ \n  \nओिह राित हमरा एको रþी नॴद निह भेल। दोसर िदन हमर सबहक रेल गाड़ी छल। \nिहनकर कॉलेज तs खुिज गेल छलिĠह  मुदा इ हमरा किह देने रहिथ जे एक िदनक गĢप \nछैक, तािह लेल इ हमरा सबके गेलाक बाद सs अपन क्लास करताह। साँझ मे हमरा सब के \nछोरय के लेल हमरा सब सँग इहो İटेशन अयलाह हमरा İटेशन पर ठाढ़ हेबा मे सब िदन \nसs बड़ ख़राब लागैत छsल मुदा ओिह िदन निह जािन िकयाक, होइत छsल जे रेल गाड़ी \nजतेक देरी सs आबैक से िनक। कथी लेल, गाड़ी अपन िनधŭिरत समय पर आिब गेलैक आ \nहमरा ओिह पर सवार होमय परल। \n  \nरेल गाड़ी खुजय सs पिहनिह ई मौका देिख कs चुपचाप हमरा लग आिब कहलाह \n \"आब िचŇी अवĮय िलखब निह तs हमारा पढ़य मे मोन निह लागत\"। \n हमहू मुडी िहला जवाब दs देिलयैĠह। जिहना जिहना गाड़ी खुजय के समय होयत छलैक \nहमरा बुझाइत छsल जेना हमरा िकयो जबरदİती पठा रहल अिछ। गाड़ी आब ससरय लागल \nमुदा हम दूनू गोटे एक टक एक दोसरा के ताबैत देखैत रही गेलहुँ जाबैत धिर आँिख \nसs ओझल निह भsगेलहुँ। \n  \n  \nरांची पहुँचलाक दोसर िदन हम कॉलेज गेलहुँ मुदा हमर कॉलेज मे एको गोट हमर İकूलक \nसंगी निह भेंटिलह। हम चुप चाप जा कs पछुलका बेंच पर बैसी गेलहुँ। क्लास मे हम \nअसगर रही जिनकर िक िबयाह भेल छलैक। हमरा क्लास मे नन सब सेहो कैयेक टा \nछिलह। हमरा बगल मे सब िदन आिब कs एकटा नन बैिस जाइत छिलह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nएक सĢताहक बाद बाबुजी जएबाक चचर् करय लगलाह, हुनका गेनाइ आवĮयक छलिĠह । ओ \nतsआयल छलाह नीलू दीदी, हमर िपितऔत बिहनक िबयाहक िहसाबे छुņी लs कs मुदा हमर \nिववाहक चलते हुनका छुņी बढाबय पिर गेलिĠह  । हमर माँ बाबुजी अरुणाचल मे रहैत \nछलिथ, जािह ठाम माÿ छोटका बच्चा सब के लेल İकूल छलैक ।हम आ बौआ (हमर बडका \nभाय ) तीन चािर बरख सs पढ़ाई लेल माँ बाबुजी लग निह रिह छोटका काका लग राँची मे \nरहैत छलहुँ। हुनका लोकिन के जएबाक चचर् जखैĠह जखैĠह होय हमर मोन छोट भs जायत \nछsल, हम कात मे जाय खूब कानी। हमर माँ सैत इ देिख लेत छिलह, एक िदन हमरा पुिछ \nदेलिथ \"अहाँ िकयाक कानैत छी\"। हमरा आओर कना गेल मुदा हम बिजयैĠह िकछु निह। \nहमरा सब िदन सs इ रहल, यिद हमरा मोन मे दुःख होइत अिछ तs हम िकनको िकछु निह \nकहैत िछयैĠह आ कात मे जा असगरे कानैत छी।एक िदन माँ हमरा असगरे लs जाय \nकs पुछलिथ हमरा कहु अहाँ िकयाक कानैत छी नय तsहमरा ओतहु जाय कs ğयान लागल \nरहत। इ सुनतिह हमरा आओर कना गेल। माँ तखैĠह बुिझ गेलैथ आ पुछलिथ  कहु तs हम \nनिह जाई आ िकछु िदन अहाँ लग रही जाइ, अहाँक बाबुजी असगरे चिल जयताह। हम िकछु \nनिह बजिलयैĠह मुदा हमरा इ सुिन िनक लागल। \nहमर माँ, बाबुजी के किह सुिन कs हुनका असगर जएबाक लेल तैयार कs लेलकिन। हमर \nचाचा इ सुिन कs पिहने माँ के रूकबा  लेल मना कयलिथ मुदा माँ के मोन देिख कs ओहो \nचुप भsगेलिथ। एक सĢताहक बाद बाबुजी के अरुणाचल जायब तय भेलैंह। बाबुजी के रांची \nसsमुजģफरपुर जा ओतिह सs अवध आसाम मेल सs अरुणाचल जएबाक छलिĠह । \n(अिगला अंकमे) \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \nबलचĠदा \n(मैिथली नाटक)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \nिवभा रानी\n  \n  \nİÿी         ( जेना कोनो सĦमोहन मे) हमर जनम पर हमर बाउजी एतेक Ćसž भेल छलाह जेनातीनू लोकक राज-\nपाट हुनका भेिट गेल होइĠह। सोहर, बधावा, पमिरयाक नाच,भिर गामक भोज, िमठाई..। एह, एहेन कोनो वİतु उठा नियं \nरखलाह। हे, देिखयौ,आइ-माइ-दाइ सभ सोहर गािब रहल छिथ आ बाउजीक हुनका सभक संगे रार-\nतकरार सेहो चिल रहल अिछ। आ हम, हम त'  अपना मायक कोरा मे आराम स'सुतल छलहुं। (शनै.. शनै.. Ćकाश बदल\nइत अिछ.. İÿी कोरा मे एक गोट नेžाके ल' क' बैसैत अिछ आ गीत गबैत अिछ। गीतक बीच मे ओकर अĠय देखभाल,\nकाजल लगेनाइ, मािलश केनाइ, İनान करबेनाइ, दूध िपयेनाइ आिद कायर्-ĭयापारकरैत रहैत अिछ।) \n  \nकहँवा ही रामजी जनम लेले \nकहवाँ बधइया बाजे हो \nललना िकनकर िहयरा जुड़ाएल \nखेले आएल अंगना हो \nअजोğया मे रामजी जनम लेले \nिमिथला बधइया बाजे हो \nललना दशरथ के िहयरा जुड़ाएल \nखेले आएल अंगना हो \n  \nİÿी         सोहर समाĢत भेलै िक सभ िकओ उठेलीह बधावा। \n(सोहरक धुन ƅमश: बधावा मे बदलइत अिछ..İÿी नेžा के ल' क' मंचक पाछां चिल जाइत अिछ।फ़ेर चुžी उतािर अथ\nवा पमिरयाक रूप  में बधावा गबैत अिछ आ नचैत अिछ)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \n  \nरूपइया  माँगे ननदी, लाल के बधाई \nदसे रूपइया  मोरा ससुर के कमाई \nपाँच ले लू ननदी, लाल के बधाई! \n  \nबाउजी:       बाउजी काकी स' बजलाह-\n ई की भउजी? रामजीक सोहर आ लालक बधाई? अरे,हमरा घर मे राम जी निञ, सीता जी, पावर्ती जी, लŞमी जी, सरİव\nती जी.. दुगŭजी सभटा देवी एकरूप  भ' क' ऐलीहए! हुनका लेल सोहर गिबयौ, हुनकर बधावासुनिबयौ! \nऔरत :       काकी कहलिखĠह-\n अहूँ िकसुनदेव बउआ, सिठया गेलहुँए की? अरे, बेटी लेलसोहर आ बधावा? ओकर जनम खुसनामा छै की? अरे, जनमा\nबी, पाली-पोसी,पढ़ाबी-िलखाबी, िबयाह मे भिर-भिर ढाकी दान-दहेज दी, तकरा बाद परब-Ĝयौहार,बाल-\nबच्चा.. िजनगी भिर ई नेग त' ई रसम त' ई पाबिन त' ई ितहार। बाप रौबाप.. भारी खचŭक घर छै भारी \nखचŭक घर..। एहेन मे के राग जै जैवĠतीसुनाओत? कहू त' भला। \nबाउजी :      बाउजी काकी के बारैत कहलिखĠह-\n एना निञ बिजयौ भउजी। İÿी भ' क' İÿीएलेल.. अहाँके निञ बूझलए.. रिहकावाली सभ बेर दगा द' जाइ\nत छली.. अरे, बेटासभक की? ओ सभ त' खानगी पढैत, एĦहर ओĦहर डोलैत-\nडालैत कोनो ने कोनजुगुत बैसाइये लेत। असली कथा त' छै बेटीक..। आ िबनु कĠयादाने हम सभअई मनु\nक्ख जनम स' उऋण भ' सकै छी की? एक-\nएकक' सात..सात पूतकबाद.. अई देवीक आगमन.. धž भाग हमर.. गाऊ, गाऊ... ई देवीक İवागतकरू..(पा\nĮर्वर् स' गीत.. İÿीक पूजा करबाक अिभनय) \n  \nिनिमया के डार मइया लागले िहंडोलबा िक रूनु  झुनु \nमइया खेले ले िसकार िक रूनु  झुनु \nखेिलते खुिलते मइया लागले िपयसवा िक चली गेली \nमइया भगत के Ņार िक चली गेली  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \n  \nिपता :       बाउजी फ़ेर काकी के चेतेलिखĠह-\n हमर कान मे बेटीक बधावा पड़बाक चाही भउजी,निञ त' अहाँ स' हमर बाजब भूकब बž! \nभउजी :      काकी फ़ेर उपराग देलीह-\n देिखयौ बताह के! बेटीक जनम पर जहन Ćसžते निञत' केहेन सोहर आ केहेन बधावा .. मुदा के कहय \nअई बौराहा के?.. सात-\nसात गोबेटा भेल, िकछु निञ कएल आ बेटी भेला पर अपने ताले नचने घुरैय'.. कत' स'आनी गै दाइ बेटीक\n सोहर आ बधावा?.. अबै जो गै, बेटाक ठाम पर बेटी क' दहीआ गािब दही..। भ' जेतै गीत बेटीक आ िक\nसुनदेव बउआक जी सेहो जुड़ा जेतै.. \n  \nरूपइया  माँगे ननदी लाली के बधाई \nसौए रूपइया  मोरा िपया के कमाई \nछदाम ना दँू ननदी लाल के बधाई! \n  \nİÿी  :       हमर पीसी तुनिक के बजलीह-\n 'वाह चाची वाह! लाल के बधाई त' दस टाकाककमाई! लालीक बधाई त' सौ टाकाक कमाई आ ओिह मे \nस' पांच टाका ननिद के।आ लाली के बधाई त' सौ टाकाक कमाई .. आ तइयो एकोटा पाइ ननिद के निञ\n!एह।' \nभउजी :      काकी बरजलीह-\n गै, बेटी भेलै भारी खचŭक घर! बाप बेसी निञ कमेतै त' कोनाओकर घर भरतै.. चल, चल, गीत गो.. \n                  सुनू राजा, घर पइसा न कौड़ी \n                  सासु जे अइहें, देवता पुजइहें \n                  देवता पुजौनी के नेग-जोगा मंिगहें \n                  बाहर से िपया तुम ललकारो,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \n                  भीतर से हम िपया मुĸा देखाएब। सुनू राजा.. \nİÿी         भिर गाम मे सोर भ' गेलै जे बाउजी हमर माय के हमर जनमक खुशनामा मे ठोससोनाक सीताहार देलिखĠह\nए। बाउजी माय से कहलिखĠह- \nबाउजी :      हे िलय' रिहकावाली! अहाँक सीताहार! कतेक सुĠदर बेटी देलहुँए अहाँ हमरा.. हमएकर नािĠह-\nनािĠह टा पएर मे पायल पिहराएब, एकर केश मे लाल-लाल फीताबाĠहब, छोट-\nछोट हाथ मे रंग िबरंगा चूड़ी पिहराएब.. कĠहा पर ल' क' घूमब..जतेक चाहत, जत' चाहत, ततेक आ तत'\n पढ़ाएब.. डाक्टर, इंजीिनयर, कलक्टर,ई जे चाहत, बनाएब.. खूब धूमधाम स' एकर िववाह करब.. । \n  \nİÿी :        \n(युवतीक İवर व अिभनय मे) बाउजीक İनेहक छांहिर मे हम पलैत गेलहुं, बढैतगेलहुं। हम इंजीिनयर बन' \nचाहैत छलहुं। मुदा हमर माय मोहĪलाक आइ-माइ-\nदाइककहब मे आिब गेलीह आ पिड़ गेलीह हमर िववाहक पाछां। हमर की? हमर त' एĸेगोट शरणİथली क\nिहयौ िक दाता दरबार-\n हमर बाउजी। से हम लगेलइयिĠह हुनकालग अपन गोहािर.. बाउजी, हम इंजीिनयर बनब.. देिखयौ ने! माय \nकहै छिथĠह जेहमर िबयाह.. बाउजी.. हम एखिन पढ़ब.. हम इंजीिनयर बनब बाउजी Ģलीज! हमएखिन िबयाह \nनिञ करब। बाउजी, Ģलीज़... (İÿीक चेहरा पर पिहने अदंक आफ़ेर Ćसžताक भाव अबै छै, जेना िपताक \nसहमित भेंिट गेल हुअए। ओ Ćसžतास' पूरा मंच पर घूिम जाइत अिछ.. ) हं, हम इंजीिनयर बनब.. अपना \nगामकपिहला लड़की.. जे इंजीिनयर बनत.. आई धिर जे बनल से खाली डाक्टर िकटीचर अथवा नसर्.. हम \nइंजीिनयर..बाउजी, अहां कतेक नीक छी। हम कतेकबƂड सौभाग्यशाली जे अहां सन िपता भेटलिĠह हमरा। \n  \n(Ćेमक अनुभूितक अिभनय.. ओ Ćसžता स' नाचैत अिछ आ िवńापितक गीत पढैत अिछ- \n'सिख की पूछिस अनुभव मोय, \nसेहो िपरीत अनुराग बखानित, \nितल ितल नूतन होय। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \nİÿी         हम रोिहत आ रोिहत संगे अपन भिवįयक İवĨ मे डूबल छलहुं िक एकिदन मा भिरघर के अपना माथ पर उ\nठा लेलकिĠह। िचकिर-िचकिर के बाउजी स' कहलगलिĠह- \nमाँ :         नाक कटाक' आिब गेल ई अहाँक सुलच्छनी! जे किहयौ निञ भेल खĠदान मे, सेआब ई क' रहल अिछ। \nबेसमŰक हद छै। Ćेम, एह, देह मे जेना आिग सिĠहयाएलछलै.. \nबाउजी        रिहकावाली, आİते बाजू। ई बेटी हमर िथक। जेना हम कहब, तेना हएत।आिखर िजनगी िहनका आओर \nके संगे संगे नेमाह' के छैक। जािह मे ई दुनु सुखीरहथु। आ लिड़का नीक छै, पढनुक छै। देखहु-\nसुनय मे कोनो राजकुमार स' कमनिय छै। अरे, हमहूं तिकतहुं त' एकरा स' बेसी नीक वर भेिटतय, तािह \nमेसंदेहे.. खाली जाितए कने दोसर छै ने..। \nमां           िकžहुं निञ होब' देबै हम ई संबंध.. अहां स' हम किह रहल छी।... गै दाइ गै दाइ, गै िकयै जनमेलॱ एहे\nन िधया के रौबाप..जिनतहुं त सोइरीए मे नून चटा क' मािर देने रिहितयैक गै दाइ.. अरे, अहां ठाढ़ ठाढ़ ह\nमर मुंह की देिख रहलछी? ताकू कोनो हरही सुरही, बूढ़, अधबयसू.. दुहेजू.. ककरो संगे.. भगाऊ एकरा.. \nबाउजी        से निय हेतै रिहकावाली। िववाह त' ओही ठां हेतै, जत' हमर बेटी कहत। \n(वतर्मान। İÿी मंच पर अबैत अिछ।.... पाĮर्वर् स' समदाओन चलैत अिछ। İÿीक िववाहक बाद िवदा लेबा\nक अिभनय। एकरा ओ अपन लालओढनी से Ćितğविनत करैत अिछ। समदाओन सुनाइ पड़ैत अिछ) \n(अिगला अंकमे) \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&p\nostID=513633139662640904 \nमैलोरंग मैिथली रंगमंचक एकटा Ćितिơत नाम अिछ। ओकरा Ņारा Ćİतुत कएल जाएवला नवका नाटकमे \nअिभनय करबाक लेल नव-पुरान  कलाकार आमंिÿत छिथ। संपकर् करू : Ćकाश झा, िनदेशक फोन नं. \n011-22446622 आ 09811774106  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \n(िवज्ञापन) \n१. कािमनी कामायनी - चुमाैन  आ २.कुमार मनोज काĮयप-परजा \n  \n          \n कािमनी कामायनी: मैिथली अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट \nछिथ।      \n  \nचुमाैन \nमाेन मे त’ बङ कचाैट भेल रहैए ़़ ़ ़ ़मुदा नीक कद काठी के İवİथ शरीरक’ भीतर \nएकटा सबल करेज सेहाे छल सुलेखा माए के  ़़ ़तािह लेल सब िकछु िबसिर क’ लािग गेलीह \nअपन सूतल मनाेरथ के पूणर् करए लेल   ़़ ़  ़ ़ ़ चुमाैन क’ Ĥयाेंत मे । \nछाेटकी िदयिदनी के फाेन केलीह त’ आे तुरंते हािजर ।हुनका घर सॅ दूइएर् डेग प         \n रहैत छलीह आे ।़़ \n     “छाेट िछन डाला नीक रहतै  ़़ ़़ ़ल जाए में ़ ़ ़उठबए बैसबए में सुभीता हेतए। \nकिन धान ़सूपारी  ़़़    ़़ ़लटखूट वİतू के एक पाेटरी में बाॅिध िदयाै।’ ‘दीदी ़किन दूइबर् सेहाे \nरािख लैथ़़़़़ ़़़़़़़़।’छाेटकी मृदूला के अिह सलाह प’ हुनक मिलन मुॅह प’ सेहाे \nहॅिस आिब गेल छल’ ।   ‘दुर बतािह ़़़ ़़ िक पढबैत हेबए  अहाॅ िवńाथŰ सब के िवज्ञान \n।सूखल दूइबर् सॅ कþाे चुमाैन हाेइतर् छैक ।’ ‘जनेऊ आ’ डराडाेिर तए भेटबै निह कलए  ़़ ़ ़  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \n।’किन हङबङाित सन आे बजलीह त मृदूला हुनक परेशानी के िनवारण करैत बािज \nपङलीह ‘हम अĢ पन घर सॅ आिन दैत िछयैĠह  ़़ ़ ़ ढेर रास \nहमर माॅ पठा देने रहै बाैआ के उपनैन में ।आर िक सब चािहयिĠह ़़ ़ ़ देख लाैथ एक बेर \nफेर नीक सॅ ़़़़़ ़ ।’आ’ छुटलाहा समान सबहक िलİट बनाक’ आे फुरती देखबैत तुरंत बाहिर \nिनकिल गेल छलीह । \n         सब टा समान जुटा क’ नब एकरंगा लाल वİÿ में बािĠह ़ फेर आेकरा डाला \nसिहत वİÿ में बािĠह क’ İवतंÿता सेनानी Əेन में चढा देल गेल छल । \n     सुलेखाक बाबू िरटायरमेĠट के बाद कĠसलटेंसी करैत छलाह ़़ ़़।बेटी दुनु     के \nकिहयाकþ न्ैा िववाह दान भ  चुकल छल  ़ ़़ ़ इर् सब सॅ छाेट बालक दुखहरण   ़़ ़ \n।कþेक कबूला पाॅित के बाद जनम नेने छलाह ।दादा दादी पाैÿक’ लालसा मे कतेक तीथर् \nवर्त ़    गंगा अराधऩ सब केन्ेा छलिखĠह  ़़ ़ हुनके सबक’ आसीरबादक फल छल इर् ़ ़ \n़कþेक मनाेरथ  ़़ ़ ़ कþेक  ़़ ़ ़ खैर छाेङू इर् गप् प ।आ’ \nघरवला सॅ आे आन आन िवषय प’ गप किर हुनका अिह िविचÿ  पिरिİथित सॅ उबरए लेल \nबङ ĆयĜ नशील भ’ गेल छलीह । \n       िदĪली में हुनक दू टा भाय आ’ िपितयाैत िदयर सेहाे रहैत छलैĠह ।फाेन \nनंमर छैिĠहए  ़़ ़ बजा लेती सबके ।आेतेक मैिथल सब छै आेतए गीत नाद  ़ ़़ ़ िवध \nबाध  ़़ ़ ़ माेने माेन भिर बाट अपन िवचार करैथ ़़़ ़ ़ ़झपकी लैत रहलीह ़ ़ ़ ़नॴद कþए ़़ ़ \n़ ़आ काेना ़ ़ ़।सुलेखाके बाबू िमसरजी त’ नॴदक गाेटी के अĥयİत ़ ़ ़ नै त’ हुनकाे \nिदक् कत हाेइतिĠह ।रिह रिह क माेन मे इ टीस त उठबे करै एक बेर \nमाए बाबू सॅ िवचार त क लैतिथ ़ ़ आ’ आॅिख सॅ नाेर झिर जाए ़़़़़़।़ ़ ़ \n         िदĪली कएक बेर आयल छलीह  ़़ ़ ़कखनाे वैįणाे देवी  ़़ ़ ़ कखनाें हिरŅार  ़़ ़ \n़कखनाे केदार बƖी ़़़़कखनाे िदĪलीए घूमए ़ ़ ़ ़ आब त बेटा सेहाे बङका  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nमĪटीनेशनल में नीक पद प’ लािग क’ िदĪलीए मे आिब गेल अिछ ।मुदा अिह बेर \nिदĪली सिरपहुॅ एकदम बदलल बदलल सन लगैत छल  ़  ़़एक त’ मानिसक ŅĠद  ़़ ़उपर सॅ \nसĦपूणर् िदĪली के बदलल भाैगाेिलक नक् शा  ़ ़़ ़बङका बङका गगन चुंबी इमारत  ़ ़़ धङाधिङ \nदाैङैत मेƏाे ़ ़ ़ ़आ’ बङका गाेल गाेल ģ लाइर् आेवर  ़़ ़ ़ बङ \nअनिठया सन लगलैĠह  ़़ ़ काेन देस पहुॅच गेलहूॅ ़ ़ ़ ।बेटा  टीसन प आएल छला । \n           धक सॅ रिह गेल माएक करेज पूतक’ मूॅह देिखक।  ‘साेना  ़ ़़नीके छी नै  ़ ़ ़ \n।’आॅिख डबडबा गेलिĠह ़ ़ ़ काेढ त पिहने सॅ फािट रहल छलैĠह ़  ़़ भिर बाट त’ कािनते \nआयल छलीह ।  ‘ इर् की  ़़ ़अहाॅ िकएक िवı वल भ’ रहल छी।’साेना \nहुनका भिर पाॅज लैत बाजल । \n          बाबूजी पिहने सॅ किन फराक फराक ़एसगर एसगर रहए वला  ़ ़़किन \nकम बाजए वाला लाेक ़ ़ ़ गुमसुम  माथ झुकाैने ़हुनका सब सॅ किन दूर चलैत रहला आगाॅ \nआगाॅ । \n            घर मे िववाहक काेनाे रमन चमन नै । ‘कþ हेतए िववाह  ़़   बङी \nकाल धिर माेने माेन मंथन करैत आे बजलीह ़़़़़ ़ ़़त’ साेनू ĆफुिĪलत हाेबैत बजलाह ‘ \nफाइवर् İटार हाेटल हयात िरजेंसी में िववाह हेतए  ़़ ़ ़ तीन िदनक आयाेजन रखने छै लङकी \nवाला सब ़ ़ ़ ़नामी िबĪडरक बेटी छै न ़ ़ ़ ़।’ \n      चुĢ प ़़ ़ ।आे साेनू के दुनु चमकैत आॅिख देखैत रिह गेल छलीह   ़़  ़। \nंमाेन पिङ गेल सुलेखा ़ ़ ़़जे सिदखन हुनका टाेकैĠह ़ ़़ ‘हे  ़ ़़अहाॅ साेना साेना \nकेने  रहैत छी ़़मुदा हमरा आेकर लक्षण नीक निह लगैत अिछ ।सिदखन छाैङी सबसॅ गĢ प \nकरैत रहैत अिछ पढत की ़़ ़ ।’आ’ पुÿ Ćेम मे आĠहर माॅ बेटी के चुप  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \nकराबैथ कहिथ ‘जाए दही ताेरा की हाेएत छाै  ़़ ़घी के लडडु टेढाे भला ़ ़ ़ ़कतबाे िकछ \nकरतै तैयाे बेिटए वला  दरवĔजा के धूिर उङबए लेल एतय ।मरब त मूॅह मेउक यएह देत  ़़ \n़ तिर जायब हम  ़़ ़।’आ’ बेटी भनभनाइत हिट जाए छल आेतए सॅ ।़ ़ ़ ़ चलू  ़़़़़़़ ़ ़माॅ \nभगवित के कीरपा सॅ इर् Ćसž त अिछ ।एकर खुशी अिहना बनल रहाै़ ़ ़ ।अतीत सॅ \nवþर्मान मे आिब साेचलीह । \n         मेंहदी ़़िववाह िरसेĢ सन सब तीन िदनक भीतर तङातिङ सĦपž किर \nनव जाेङा हनीमूनक लेल İवीटजर लैंड उिङ गेल छलाह  ़तखन अपन डाेली खाेबी \nनेने इहाे दुनु ĭयिक् त वापस Əेन पकिङ दिङभंगा चिल आयल छलाह । \n       मृदुला दाैङल एलीह ।बङका कंपाउंड़ ़ ़ ़ ़ साॅय साॅय करैत ।गमला आ’ फूलक \nिकयारी के फूल पþा सूखायल ़जेना आेकरा सब के मूरछा मािर देने रहैय । \nबरामदा प टाॅमी अपन अगला दूनू टाॅग प’  मूॅह गङाैने सूİत सन सूतल  ़़ ़ ़। \n     म्ंाुख् य ़़ ़दरवाजा सॅ Ćवेश करैत  ़ ़़ ़गिलयारा के बाॅया कात पूजाघर ़ ़ ़ \nउĔजर झक झक  संगमर के फशर् प’ भगवित के साेझा आेिहना बाॅिधक राखल \nचुमाैनक डाला देिख ़मृदूला के माेन िकछु शंिकत भेलए मुदा आगाॅ बिढ आे दीदी के \nबेडरूम  मे पहुचली ।पलंग प’ पङल ़ ़ ़ ़छत िनहारैत ़ ़ ़मूॅह सूखायल ़ ़ ़ ़आॅिखक \nनीचा कारीİयाह  जेना िकयाे काजिर मिल देने हाेय ़ ़ ़ ़कतेक िदनक बीमार सन । \n        ‘माेन त नीक छिĠह नै ।’ आॅचिर सॅ गाेङ लगैत मृदुला बजलीह ‘ िववाह दान शुभ \nशुभ सĦपž भ गेलिĠह ।’ ‘ हॅ सब बङ  उþम भेलए ।बङका फाइवर् \nİटार हाेटल में लाखाें रूपीया  खच़र् किरक’ िववाहाेĜ सव मनाआेल गेलय ़ ़ ़ ़ ।बङका बङका \nलाेक ़ ़ Ćधान मंÿी सेहाे आयल छलाह ़ ़ ़ ़िफĪमी हीराे अिभषेक बच्चन आ आर िकछु \nनबका िहराेइन सब सेहाे आयल छल।बङ थकान भ गेल ।सĢ ताह भिर के भीतर एनाय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \nजेनाए ़ ़।’ िकछु इĦहर उĦहर के गĢ प करैत करैत बजलीह ‘अपन जाित में किरतिथ त \nकþेक नीक  ़ ़़ ़ आन जाित आन संİकार  ़़ ़ ़ ़ मुदा  खुश रहिथ  ।’ \n     बाेल भराेस दइत ़मृदुला कहलीह “आब जाॅित पाॅिज के के पूछैत अिछ ।समय \nबदिल रहल छै ़ ़ ़ अिहठाम कतेक पैघ लाेक सब आन जाित सॅ िववाह केने छिथ । \nइर् सब बेकारक गĢ प नै साेचथु।’ \n         मृदुला चिल गेलीह िकछु कालक बाद ।सुलेखा के माॅ ़जे अपन छाेट िदयािदनी के \nछाेट बिहने बूझैत छलीह ़ ़ मुदा तखन हुनका मुॅह सॅ आेिह क्षण \nइर् गĢ प नै िनकिल सकलै ़़ ़ ़ जै िववाह सॅ पिहने फाइव İटार हाेटलक सूट में \nजखन आे अपन लाल कपङा में बाĠहल डाला खाेलए लेल आगाॅ बढली त’ भावी \nपुÿवधु काेना अंगरेजी में डपतैत बजली़ ‘आइ डाेĠट लाइक दीज रİटीक िरचुअĪस ़़ ़ ़ \nआİक हर ़ ़़ ़ ़’आ माॅडल पुरूषाकृित    ़़ ़ ़छह फूट सॅ किनए कम  ़़ ़़ मİतानी चाल \nसॅ ़ ़ ़ िनलर्Ĕज भाव सॅ ़ ़ ़अपन  लाख टका के िडजाइनर लहंगा संभारैत  ़ ़़ साेनू \nके एक हाथ सॅ खॴचैत बाहर िनकिल गेल ़ ़ ़ ़। \n            आेकरा भेल हेतैक ़ ़ ़ ़इर् देहाती रीित िरवाज करए वाली साैस मूखर् \nहेतैक ़़ ़अंगरेजी की बूझतै़ ़ ़ ़ ़मुदा आे अपना समय के अंगरेजी मे एम ए पीएचडी ़़़़़़़़़ \nआ युिनविसर्टी मै पढाैने छलीह  ़़ ़ ़ ़पिहने सॅ टूटल  ़़ माेन भैलिĠह कþाे एकांत मे जाकए \nफूिट फूिट क’ कािन । ़ ़ ़ चाराेकात जाटक माहाैल \n़ ़ ़ ़ आेकर घर पेलवारक İÿीगण सब ़ ़ ़ ़ ़फुटबाॅलक गेंद जकाॅ ़़ ़ गाेल गाेल ़  ़़ गुङैक \nरहल  ़़  ़़ खाली चमकैत वİÿ आ” आभूषण सॅ लगैक जे इर् सब पाए बला लाेक अिछ ़ ़ ़ \n़ मुदा संİकार  बात ĭयवहार ़ ़ ़ ़ ़ कþ  फॅिस गेला साेन ़ ़ ़ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \n          ं ंमाेन मारने  एक काेन मे अछूत सन बैसल रिह गेल छला दुनु ĭयिक् त ़ ़ ़ ़िकयाे \nअपन लाेक नै  ़़ ़ नै माम  नै िपþी  ़ ़़ िकनकाे निह बजाैला साेना ़ ़ ़ िक \nिजान िकएक ़ नै \n      ़़ कहुना क’ धीरज धिर हजार हजार माेन क’  बाेझ अपन करेज प नेने \nआे अपन नƇ   वापस चिल आएल छलिथ ।जे कĠयाके िववाह सॅ पूवर् सेहाे अपन \nभावी साैस ससुरक’ Ćित एकाेरती इĔजत आ’ āŅा नै छै आे बाद में की देखाैत  ़़ ़ ़ \nहुनका पुताैह सॅ काेन सेवा सुāुषा करबाब’ केछलैĠह ़ ़ ़ ़ आे त अपने चीफ इंजीिनयर क \nघरवाली  ़  ़़ एखनाे चािर टा खवास लागल छलैĠह  ़़ ़ ़।आे त पूताैह के भालिरक \nफूल जकाॅ तरहĜĜ थी प’ राखए लेल तैयार छलीह  ़़ ़ ़ ़ ।मुदा इर् की ़ ़ ़ ़ । \n      माएक जी गाय सन ।तैयाे सिद खन अपन माेन के परतारैत एतबै कहैथ “जाए \nदही हमरा सब के नै अपमान केलक ़ ़ ़ साेनू के त खुश रखतै न ़ ़ ़ ।भ गेलए \nआर की चाही हमरा ़ ़ ़ ।हमर बच्चा के माॅ भगवित खुश राखैथ   ़ ़ ़ ।’ \nकािमनी कामायनी  6।4।09 \n  \n  \n  \nकुमार मनोज कĮयप  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nजन् म  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ प््रासािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे प््राकािशत। सĦप््राित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \nपरजा \n  \nबड़का भैयाक दलान; दलान निहं गामक चौक बुझू़़़़देश-दुिनयाँ, खेत-पथार, नीित-राजनीित सभ \nपर गमŭगरम बहस एतऽ सुनबा लेल भेटत । चुनावक समय मे कोनो आन टॉिपक पर बहस \nहुअय ; से कने अनसोहाँत होयत । सभ जुटल लोक चुनावक एक-एक मुĿा पर तेना िबक्षा-\nिबक्षा कऽ खोईंछा छोरा रहल छलाह जे कोनो सेफोलोिजİट  टी०वी० पर की करताह । \nबौवूﾥबाबूक कहब रहिन जे एिह बेर सþा पिरवतर्न हेबे टा करत़़़़सभ सþारूढ सरकार सँ \nनाखुश आछ ; तकर औल ओ सभ एिह बेर चुकेबे करतिन । एिह पर नĠहवूﾥ बमकैत बाजल \nजे 'कĸा आहाँ कतऽ छी़़़लोकक आँिख निह बņम िछयै जे चहुँकात होईत िवकास के निह \nदेखतै़़़अपने गाम मे देिखयौ ने जे कतेक के सरकार पĸा मकान बना देलकै़़क़तेक कऽल \nगड़ा गेलै़़ग़ामक लेल रोडो तऽ सैंक्शन भईये गेल आछ । बौवूﾥबाबू प््राितवाद केलिन--'कोन \nघर आ कऽलक बात करैत छह? जा कऽ ओकरा सभ सँ पुछहक गऽ ने जे कतेक जोड़ी \nपनही घसा कऽ आ कतेक घूस दऽ कऽ घर आ कऽल भेलैयै?'पेﾥर बजलाह--' हौ ई सरकार \nपाँच साल तक जनता के मुखर् बना कऽ अपन धोिध बढ़बैत रहल । भल होअय लोक तऽ \nई चोरबा सभ के जमानत जĤत करा िदअय। ' ई वाद-प््राितवाद चिलये रहल छल िक \nमखना िबचिहं मे बाजल--'यौ मािलक! आहाँ आउर किथ लै बेकारे मे बतकटाझु करैत जाईत \nछी। हमर मुखर्हा बुिŀ तऽ एतबे बुझैत आछ जे केयो जीतऽ; केयो हारऽ़़़हम सभ तऽ परजा \nछी, परजे रहब। ' दलान पर कनी काल लै चुĢपी पसिर गेल छलै। \n \n  \n \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&p\nostID=513633139662640904 \n \n \n नवेĠदु कुमार झा, समाचारवाचक सह अनुवादक (मैिथली), Ćादेिशक समाचार एकांश, \nआकाशवाणी, पटना \n  \nपĠƖहम लोक सभा – छोट आ क्षेÿीय दल पर रहत नजिर- फेर गठबंधनक सरकार बनबाक \nअिछ सĦभावना \n- नवेĠदु कुमार झा \nपĠƖहम लोकसभा गठनक लेल होमएबाला आम-चुनावमे İपƠ मुĿा गायब होयब आ कोनो \nतरहक लहिरक अभावक कारण चुनावक बाद िÿशंकु िİथितक हालित बिढ़ गेल अिछ। आ \nएहन पिरिİथितमे क्षेÿीय आ छोट दलक भूिमका बढ़बाक Ćबल सĦभावना अिछ। \n  \nपिछला दू दशकसँ देशक सþामे कोनो एक दलक ĆभुĜव समाĢत भेलाक बादसँ चुनावमे \nक्षेÿीय दलक ताकत आ भूिमका बिढ़ रहल अिछ आ पिछला िकछु चुनाव जकाँ अहू बेर \nसरकार गठनमे हुनक िनणŭयक भूिमका होयबाक उĦमीद अिछ। कांƇेस भने ई दावा करैत हो \nिक हुनका लग मजगूत संगठन आ चाक-चौबंद रणनीित अिछ मुदा ओकरा चुनावमे अपनिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nसहयोगी दलसँ जूझऽ पिड़ सकैत अिछ। जािहमे राįƏवादी कांƇेस पाटŰ, राįƏीय जनता दल, \nसमाजवादी पाटŰ, लोक जनशिक्त पाटŰ सिĦमिलत अिछ। एहनमे ई कहब जे राजनीितक हवा \nकांƇेसक प़अमे होयत जĪदीबाजी होएत। \nवतर्मानमे केĠƖमे सþाक Ćमुख दावेदार संयुक्त Ćगितशील गठबंधन (सĆग) आ राįƏीय \nजनतांिÿक गठबंधन (राजग) दुनूक िİथित नीक निह बुिझ पड़ैत अिछ। सĆगक घटक दलक \nमğय वचर्İवक कारण ई गठबंधन अनौपचािरक रूपसँ  िछिड़या गेल अिछ तऽ राजगक िकछु \nसहयोगी सेहो कात भऽ गेल छिथ। एिह दुनू गठबंधनक अिİथरतासँ उĜसािहत भऽ एĦहर वाम \nमोचŭक नेतृĜवमे तेसर मोचŭ गिठत करबाक Ćयास तेजीसँ चिल रहल अिछ तऽ दोसर िदस \nलालू Ćसाद, राम िवलास पासवान आ मुलायम िसह यादव एक ठाम जुिट अपन ताकत \nबढ़बऽमे लागल छिथ। ओना चुनाव पिरणाम अयलाक बाद आर िकछु दल तेसर मोचŭमे \nसिĦमिलत भऽ सकैत अिछ आ Ĕयो कांƇेस अथवा भाजपाक नेतृĜव बाला गठबंधन सरकार \nबनबऽके िİथितमे आयल तऽ संभव अिछ जे तेसर मोचŭ सेहो िछिड़या सकैत अिछ। \nपिछला लोक सभा चुनावक बाद कांƇेस अपन एक सए पचपन सांसदक संग कतेको \nिवचारधाराक संग जे गठबंधन बनौलक ओिहमे सँ वामपंथी िवचारधाराक दल अलग भऽ गेल \nछिथ आ कांƇेसक नेतृĜव बाला सĆग एखनो अिİतĜवमे अिछ। कांƇेस एक सय एकावन \nसीटमे सँ तीस टा सीट आĠƗ Ćदेशमे भेटल छल जतय लोक सभाक बयालीस टा सीट \nअिछ। कांƇेस संसदीय दलमे एखन आĠƗĆदेशक पैघ िहİसेदारी अिछ आ फेरसँ शासनमे \nअयबाक लेल ई Ćदशर्न दोहराबऽ पड़त। सĆगक दोसर पैघ सहयोगी अिछ Ɩिवड़ मुनेÿ \nकषगमक अगुआई बाला डेमोƅेिटक Ąंट जे तिमलनाडुक सभ उनचालीस सीटपर कĤजा कएने \nअिछ मुदा एिह गठबंधनक सहयोगी पी.एम.के.क अलग भेलासँ ई Ćदशर्न Ćभािवत भऽ सकैत \nअिछ। Ĕयॲ ई Ćदशर्न फेर निह भेल तऽ सĆग लेल िदĪलीक रİता बĠद भऽ सकैत अिछ। \nएिह गठबंधनक दोसर घटक राįƏीय जनता दल अिछ जे िबहारमे पिछला बेर लोजपा आ \nकांƇेसक संग िमिलकऽ लड़ल छल ओ ओिहमे राजदक चालीस टा सीटमे सँ तेइस सीटपर \nसफलता भेटल छल। एिह बेर लोजपा-राजद गठबंधन Ņारा कांƇेसकेँ कात लगा देबाक कांƇेस \nसभ चालीस सीटपर चुनाव लड़बाक जे साहस देखौलक अिछ ओिहसँ कांƇेसी उĜसािहत छिथ \nमुदा एिहसँ एिह गठबंधनक Ćदेशमे पिछला Ćदशर्न दोहरेबापर संशय लािग रहल अिछ। कुल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \nिमलाकऽ पिछला लोकसभा चुनावमे गोटेक एक सय सीट सĆगकेँ िबहार, आĠƗ Ćदेश आ \nतिमलनाडुसँ भेटल छल जकर पुनरावृिþ आवĮयक अिछ। पĠƖहम लोकसभाक चुनावक बाद \nसरकार गठनक चाभी एिह तीनू Ćदेशक हाथमे अिछ। चाहे राजग हो िक सĆग एिह तीनू \nĆदेशमे अपन Ćदशर्नक बादे सþा धिर पहुँिच सकैत अिछ। आĠƗ Ćदेशमे दू टा नव \nराजनीितक शिक्त तेलंगाना राįƏीय सिमित आ अिभनेता िचरंजीवीक Ćजा राĔयम् पाटŰ सĆगक \nलेल रोड़ा अटका सकैत छिथ। \nतिमलनाडुमे चुनावमे थोकमे वोट देबाक परĦपरा अिछ। चाहे लोक सभाक चुनाव हो िक \nिवधान सभाक एिह ठाम सþारूढ़ दल आ गठबंधनक िवरुŀ एक तरफा मतदान होइत अिछ। \nकांƇेसक समİया अहू ठाम अिछ। एक तऽ पिहनिहसँ ओकर गठबंधनसँ पी.एम.के.अलग भऽ \nगेल अिछ आ दोसर वामपंथी दल आ अžाƖुमुकक गठबंधनमे सिĦमिलत भऽ गेल अिछ। वषर् \n२००४क लोकसभा चुनावमे दिक्षणी क्षेÿमे कांƇेसक नीक सफलता आ एिह क्षेÿसँ भेटत \nमजगूत सहयोगीक सहारे सĆग केĠƖमे सþारूढ़ भऽ सफल छल। एिह बेर दिक्षण क्षेÿमे \nिİथित िकछु कमजोर बुिझ पड़ैत अिछ मुदा चुनावक बाद ओकर नव सहयोगीक संभावनाक \nŅार खुजल अिछ। \nपĠƖहम लोकसभाक लेल होमए बाला चुनावमे मुख्य रूपसँ  दू टा गठबंधन राįƏीय जनतांिÿक \nगठबंधन आ कांƇेसक नेतृĜव बाला िछिड़यायल संयुक्त Ćगितशील गठबंधन सþाक दावेदारक \nरूपमे  अिछ। एिह दुनूक चाभी अपन हाथमे रखबाक लेल वाम मोचŭक नेतृĜव बाला तेसर \nĄंट आ लालू-रामिवलास-मुलायमक गठजोड़ कसरत कऽ रहल अिछ। ओना तेसर Ąंटक \nअभाव दिक्षणी राĔयमे बुिझ पड़ैत अिछ मुदा राजगक घटक बीजू जनता दलक एिहमे \nसिĦमिलत भेलासँ ओकर असिर उþर क्षेÿमे पिड़ सकैत अिछ। कांƇेसक नजिर सेहो एिह बेर \nउþर भारतपर अिछ। पाटŰक िहĠदी भाषी क्षेÿमे एिह बेर नीक सफलता भेटबाक उĦमीद \nअिछ। लालू आ मुलायमसँ अलग भऽ चुनाव लड़बाक कांƇेसक िनणर्यसँ पाटŰमे नव उĜसाह \nतऽ आयल अिछ संगिह जनताक नजिर सेहो पाटŰ िदस जा रहल अिछ। िवशेष रूपसँ  पाटŰ \nमहासिचव राहुल गाँधीक ğयान िबहार आ उþर Ćदेशमे अिछ। राजग Ņारा िटकट िवतरणमे \nिकछु जाित िवशेषक कयल गेल उपेक्षाक कोप भाजन भाजपा आ जद (यू) केँ भऽ सकैत \nअिछ आ सभ चालीस सीटपर चुनाव लिड़ रहल कांƇेसकेँ एकर लाभ भेिट सकैत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nवतर्मान िİथितमे कांƇेस राजग आ लालू-रामिवलास गठबंधनक नोकसान पहुँचेबाक िİथितमे \nअिछ आ Ĕयो पाटŰ एकटा ĭयापक रणनीितक तहत चुनाव अिभयान चलओलक तऽ भऽ सकैत \nअिछ जे ओकरा पिछला बेरसँ बेसी सीट भेिट सकैत अिछ। \nराįƏीय जनतांिÿिकअ गठबंधन जतए िबहार, झारखěड, मğय Ćदेश, गुजरात, उþर-Ćदेश, \nराजİथानमे नीक Ćदशर्नक आशमे अिछ तऽ संयुक्त Ćगितशील गठबंधन िबहार, आĠğर्Ćदेश आ \nतिमलनाडुमे सैंधमारी भेलापर कणŭटक, गुजरात, मğय Ćदेश, उþर Ćदेश, राजİथान, महाराįƏ \nआ उड़ीसासँ उĦमीद लगौने अिछ। एĦहर तेसर मोचŭ पिĀम बंगाल, तिमलनाडु, आĠƗ Ćदेश आ \nउड़ीसापर अपन ğयान केिĠƖत कऽ िदĪलीक चाभी अपना हाथमे रखबाक Ćयास कऽ रहल \nअिछ तऽ दोसर िदस लालू-रामिवलास-मुलायमक गठजोड़ िबहार आ उþर Ćदेशमे बेसीसँ बेसी \nसीट जीित सþाक केĠƖ बनबाक लेल ऐड़ी चोटी लगा रहल छिथ। एिह सभक मğय सोशल \nइĠजीिनयिरंगक किरĮमा देखबऽ लेल मायावतीक नेतृĜव बाला बसपाक पूरा तैयारी अिछ आ \nउþर Ćदेश सिहत िबहार आ महाराįƏपर ğयान लगौने अिछ जािहसँ मायावतीक िदĪलीक \nकुसŰक सपना साकार भऽ सकय। \nमुĿािवहीन एिह बेरक चुनावमे कोनो दल अथवा गठबंधन आĂİत निह अिछ। ओना \n’वरुणाİÿ’क सहारा लऽ भाजपा अपन ताकत देखेबाक तैयारी कऽ रहल अिछ मुदा ओकर \nसहयोगी दलक एिह मािमलामे कड़गर रुखसँ ओ दू डेग चिल तीन डेग पाछाँ भऽ जा रहल \nअिछ। तऽ कांƇेस अपन पाँच बरखक शासनकाल आ राहुल गाँधीक किरĮमाक भरोसे मैदानमे \nअिछ। वतर्मान पिरदृĮयमे िÿशंकु लोकसभाक होयब िनिĀत अिछ आ एहन पिरिİथितमे छोट \nआ क्षेÿीय दल िदĪलीक सþाक चाभी अपना हाथमे रािख सकैत छिथ। \n  \n  \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \n \n https://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \nडॉ.शंभु कुमार िसंह \nजĠम : 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. ( मैिथली \nसĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [िबहार पाÿता परीक्षा \n(NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] “ मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, \nितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद \nसमय-समय पर Ćकािशत। वतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर-6 \nमे कायर्रत। \n  \n  \n  अवसरक िनमŭण                           \n(1) \n  \nधनमाक थुथूने देिख हम बुिझ गेलहुँ, जे आई फेर ओकर कुहबा पाबिन भेल छैक। \nĆो. साहेबक ओिहठाम नोकरी करबाक ई धनमाक चिरम मास छलैक। ओकर बड़का भाय \nसेहो िहनकिह ओिहठाम दूइ बरखसँ नोकरी करैत रहैक, पिछले मास ओकर Əाँसफर Ćो. \nसाहेबक छोट भाय लग झिरया भ' गेलैक। धनमाक भाइये तीन मास सँ ओकरा Əेिनंग दैत \nछलैक बतर्न-बासन सँ ल’ कए रसोई बनाएब, बोरहिन पोछा, कपड़ा-लþा साफ करब आिद-\nआिद। सभ लूिर तँ धनमा सीिख नेने रहय, खाली ओकरा तरकारी मे नून देबाक ठेकान निह \nरहैक आ तािह कारणेँ ओकरा किहयो-किहयो कुहबा पाबिन सहय पड़ैक। \nबारह बरखक धनमा देख’ मे एकदम गोर-नार। उĔजर दग-दग अँगाकेँ जखन ओ \nिसलेिठया रंगक हाफ-पेĠटक तर िबना बेĪटिहक डोराडोिर चढ़ा  अंडरसेिटंग करैक त’ बुझाइक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \nजे कोनो अंगरेजी  İकूलक चिटया हो। छॱड़ा चौथा िकलास धिर पढ़लो रहैक, बाप \nकहलकै “गरीबक बेटा आब एिहसँ बेसी पिढ़ कए की करतैक? जो नोकरी कर ग’ घरमे दू \nपाइक मदित भ’ जाएत।” \n  \nने जािन िकएक हमरा धनमासँ िसनेह भ’ गेल छल। तैं जिहया-जिहया हम Ćो. साहेबक \nबासा पर राितकेँ ठहरी, भिरपोख धनमासँ गĢप-सĢप करी। नेना जाित, पिहल बेर घरसँ \nिनकलल रहैक, से जखन-जखन ओकरा अपन माय-बापक यािद आबैक ओ कपिस-कपिस कए \nकानय लागय। ओकर कानब आ मनोदशा देिख हमरा ओकरा पर दया आिब जाइत छल। \nओकरा Ćित दया हेबाक कारण हमरा आ धनमा मे एकटा सामानता रहैक। धनमो अपन \nपिरवारक लेल नोकरी करैत रहय आ हमहुँ अपन पिरवारक खाितर नोकरी करैत छलहुँ। \nअंतर यैह छलैक जे धनमाक उिमर रहय 13बरख आ हम रही 25 बरखक। धनमा अपन \nसभटा दरमाहा अपन-माय-बापकेँ द’ दैत छल आ हम दरमाहा मे सँ िकछु बचा कए पिढ़तो \nछलहुँ। एखन हम एम.ए. क छाÿ रही। \nओना तँ धनमा सभ िदन Ƒाइंग हॉलमे सूतैत छल मुदा ओिहिदन ओ हमरिह पलंगक \nनीचाँ अपन पिटया-दरी िबछा पिड़ रहल। जखन राित िनशबद भ’ गेलैक, Ćो. साहेब आब सूित \nगेल हेताह, ई जािन धनमा हमरा टोकलक। “अइं यौ भाइजी,  टाटाक नून आर नूनसँ बेसी \nनूनगर होइत छैक की?” \n“निह त’!” \nनिह यौ भाइजी हम से निह मानब, एिहसँ पिहने हमरा ओिहठाम ‘कैĢटन कूक’ नून अबैत रहैक, \nतरकारी मे दूई चĦमच िदयैक तखनो मािलक आ मिलकाइन िकछु निह बाजय। ई सार \nटाटाक नून जिहयासँ आएल छैक हमरा एकर अंदाजे निह रहै यै। डेढ़ चĦमच िदऔक तखनो \nजहर आ एक चĦमच द’ िदऔक तखनो जहर। अही नूनक खाितर हम एतेक मािर खाइत \nछी। \nअच्छा एकटा बात कह धनमा, “तोरा ओिहठाम टाटाक नून किहया सँ अबैत छौक?”  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \n“एक मास सँ।“ \n“एिह एक मासमे तोरा कैक बेर मािर लागलौ?” \n“अही बेर।” \n“बस । एकर माने भेलैक जे गलती तोहर छौक नूनक निह।” \nआ हमरा मािलकक कोनो गलती निह? ओ निह बुिझ सकैत छिथ जे िधया-पुता छैक \nएक िदन गलतीए भ’ गेलैक त’ की हेतैक, एहन छोट-सन गलतीक लेल एहन मािर? हुनक \nबेटो तँ हमरे तुिरया छैक, ओकरा िकएक निह मारै छिथन? जानै छी भाइजी कािŎए गणेश \nहमर 30 टा टका चोरा क’ आइसƅीम खा’ लेलक, मुदा चोिर-सन अपराधक \nबाबजुदो मािलक  ओकरा िकछु  निह कहलिथन। \n“तोहर 30 टका चोरा लेलकौक! तोरा कत सँ टका एलौ?” \nहुँ-हुँ भाइजी, हमरा 93 गो टका छैक। मािलकक ओिहठाम जे पर-पाहुन सभ अबैत \nछिथन से हुनका सभक अटैची आ बैग जे नीचाँ धिर ल’ जाइत िछयैक तँ ओ सभ किहयो-\nकिहयो हमरा पाँच-दस टका द’ दैत छिथ। हम ई टका अपना मािलकीिनकेँ द’ दैत िछयैक \nराख’ लेल। ओिह घरमे टेबुल पर एसनो वला एकटा उजरा िडĤबा देखने िछऐक? ओिहमे हमर \nसभटा टका रहैत छैक। 100 सय टका पूिर जतैक तँ हम अपना छोटकी बिहन लए \nफराक कीनबै। कािŎ गणेश ओिहमे सँ टका चोरा नेने छलैक। \nअच्छा कोनो बात निह, Ćो. साहेब गणेशकेँ िकछु निह कहलिथन एकर माने भेलैक जे \nआगू चिल कए ओकर संİकार खराब भ’ जेतैक। तोँ चोिर निह करैत छैं एिह लेल तोहर \nसंİकार नीक भ’ जेतौक। एखन तो नेना छैँ ई सभ बात निह बुझबेँ। \nहँ यौ भाइजी, हम सभ बात बुझै िछयै। गणेश पढ़ै िलखै छैक ओकर संİकार कतबो \nखराब हेतैक तैयो ओ बाबूए कहौताह आ धनमा धनमे रिह जाएत। \nएहन बात निह छैक धनमा, गुलटोपीकेँ िचĠहैत छही? ओ कतेक पढ़ल-िलखल छैक से \nजानैत छही?  निह ने! ओ औंठा छाप छैक, औंठा छाप, आ केहन चमचम करैत गाड़ी पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \nचढ़ैत छैक? ओकर मुंसी बी.ए.पास छैक। गुलटोपी िठकेदार िछयै। लोकमे बस मेहनित, लगन \nआ इमानदारी हेबाक चाही ओ किहयो िकछु क’ सकैत अिछ। ई सभ बात तोँ एखन निह \nबुिझ सकबेँ कने आर चेठनगर भ’ जो तखन अपनिह बुिध भ’ जेतौक। \n.............................. \n“अइँ यौ भाइजी! अहुँ गरीब िछयै?” \n“के कहलकौ?” \nĆो. साहेब बाजैत रहिथन जे “िववेक बƂड गरीब छैक। कमा क’ घरो देखै छैक आ पढ़बो \nकरै छैक।” \n“हँ, ठीके कहलथुन।” \nतँ अहाँ मैिथली िकएक पढ़ैत छी, साइंस िकएक निह पढ़ैत छी? साइंस पिढ़कए लोक \nडागदर, इंजीिनयर बनैत छैक। Ćो. साहेब कहैत रहिथन “बेचारा साइंस कत’ सँ \nपढ़तैक? ƀयूशनक टका कत’ सँ आनतैक तैं मैिथली पढ़ैत छैक।” अइं यौ भाइजी मैिथली \nबड़ खराप िवषय होइत छैक? \nनिह रौ बकलेल। भाषा कोनहुँ खराप निह होइत छैक। भाषाक िवषयमे सोचएबला \nखराप होइत छैक। अच्छा एकटा बात बता “तोरा जँ मैिथली बाज’ निह आिबतौक तँ तू हमरा \nसँ बात क’सिकतेँ?” \nनिह यौ भाइजी! Ćो. साहेब फूिस बाजैत रहिथन। मैिथली सन सरस आ नीक आन कोनो \nभाषा भइये निह सकैये। हुनका देखैत िछयैन जे ओ Ćो. सभक संगे मैिथली बाजैत-बाजैत \nअंगरेजीमे िकदन कहाँ िगिटर-िपिटर, िगिटर-िपटर बाज’ लागैत छिथन। \nअच्छा ई बताउ मैिथली पिढ़ कए अहाँ Ćो. बिन सकै छी? \nहँ, िकएक तिह! \nतखन तँ अहाँ Ćो. अवĮये बनब भाइजी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \nधुर, पकलाहा निहतन। \nभाइजी एकटा बात आर कहू, “गरीब लोक किहयो धिनक बिन सकैत अिछ?” \n“एकदम बिन सकैत अिछ?” \nधनमा कने काल चुप रहल, आ चुĢपे-चुप सुित रहल। \n  \n  \n  \n  \n(2) \n  \nहम साल भिरसँ िदĪलीक एकटा Ćाइवेट कĦपनीमे काज करैत छी। Ćेमनगर सँ \nलाजपतनगर धिर Ćायः बस सँ आन-जान होइत अिछ, किहयो काल लोकल Əेनसँ सेहो चिल \nजाइत छी। आइ कĦपनीमे कने बेसी काल रुक’ पड़ल से भूख सँ छोहाटल रही, तैं पापड़-\nपापड़’क शĤद सुिन पापड़वलाकेँ बजेिलए – “ऐ पापड़वाले! एक पापड़ देना।” पापड़ वला सोझाँ \nआएल, पापड़ देलक। पाय देब’ लागिलऐक की ओ पापड़ वला हमरा पयर पर खिस पड़ल आ \nबड़ दुखी İवरेँबाजल—“भाइजी हमरा निह िचĠहिलयै? हम धनमा।” िधयान सँ देखलहुँ ओ धनमे \nछल। हमरा कने ग्लािनओ भेल। हम तĜक्षण उिठ धनमाकेँ हृदय लगा लेिलऐक दुनू गोटे \nभाव-िवभोर भ’ गेलहुँ। हम धनमाकेँ अपन कातमे बैसाबैत पूछिलऐक, “कह धनमा की हाल-\nचाल, एतय कोना?” \nओ बाजल भाइजी अपनेकेँ İमरण अिछ हमर ओ मािर? ओ राित? हम  ओतए मािर खाइत-2 \nतंग भ’गेल रही। तरकारीमे नून बेसी भ’ गेल त’ मािर, नून कम भ’ गेल त’ मािर, कपड़ामे दाग \nरिह गेल त’ मािर......। भाइजी अंितम राितकेँ जे हमरा अपनेसँ भेंट भेल छल तकर परातेक \nबात िछयै, Ćो. साहेबक डेराक नीचाँ जे चाहक दोकान रहैक हलाल खान केर, तकरिह बेटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nिदĪली मे दरजीक काज करैत रहैक, ओकरे सँ हमर भेंट भेल तँ ओ कहलक—“चल हमरा \nसंगे िदĪली, ओतए कपड़ा मे काज-बुटाम लगिबहें बैसल-2, खेनाय-िपनाय आ पाँच सय टका \nमिहना देबौ।” हमरा लग भाड़ा जोगड़ पाय रहबे करए, ओिहिदन भािग गेलहुँ ओतए सँ। तीन \nमास धिर ओकरिह दोकान पर रहलहुँ। ओिह दोकानक बगलिहमे एकटा पापड़वला रहैक \nजकरा ओिहठाम सँ िनतिदन देिखऐक हमरे सभक तुर केर बच्चा सब थाकक-थाक सेदल \nपापड़ ल’ जाइक। एक िदन हम ओिह दोकान पर गेिलऐक तँ भाइसाहेब ( पापड़वला) हमरा \nकहलक- “पापड़ बेचोगे? देखते हो ये लोग तुĦहारी ही उƛ के हैं 100 रुपया रोज कमाता \nहै। पूंजी भी तुĦहारी नहॴ लगेगी, बस यहाँ से सेंका हुआ पापड़ ले जाओ, िदन भर घूम-\nघूमकर बेचो और शाम को पैसा जमा कर दो। एक पापड़ का तुमको 50 पैसा देना होगा \nउस पापड़ को दो रुपये में बेचो। मतलब एक पापड़ पर तुमको 1.50 पैसा बचेगा, िजतना \nबेचोगे उतना ही कमाओगे।” हमरा ई िबजनेस जँिच गेल। हम दोसरिह िदनसँ पापड़ \nबेच’लागलहुँ। पिहने िकछु िदनतँ करोलेबाग धिर रहैत छलहुँ, मुदा आब तँ ततेक ने उडाँत \nभ’ गेल छी जे िदĪलीक साइते कोनो एहन कोन हेतैक जतय हम निह गेल छी। एखन हमर \nदू टा िबजनेस चलै यै भाइजी। भोर 8 बजे सँ 11 बजे धिर राम मनोहर लोिहया \nअİपतालक गेट पर नािरयर बेचैत छी, ओहुमे एक पीस पर सरपट आठ अनाक बचत छैक। \nदू सय पीस तँ िनदान िबिकए जाइत छैक। सय टका रोज हमरा ओिहसँ अबैत अिछ। साँझ \nचािर बजे सँ राित नओ बजे धिर बस, Əेन, पाकर् सभमे पापड़ बेचैत छी तँ ओतहुँ िनदान 4-\n5 सय पीस पापड़ बेिचये लैत छी।      हम मोने-मोन िहसाब लगब’ लागलहुँ, “नािरयर मे \n100 सय टका आ पापड़ मे 400 डयोढे 600 टका। एकर माने धनमाक कमाय एखन \n700 सँ 800 टका रोज छैक।” \nधनमा आगू बाजल—भाइजी, हम तीन साल धिर  ने घरमे कोनो िचňी-पÿी देिलऐक आ ने \nककरो जान’ देिलऐक जे हम कत’ छी। हमर माय-बाप आ गाम समाजक लोक बुझय \nजे “धनमा मािर-हिर गेल।” \n     तीन सालक बाद गाम गेलहुँ। ओतए दू कोठलीक पĸा ढोकलहुँ। तीन िबगहा खेत \nिकना, देिलऐक बाउकेँ। एक जोड़ बड़द आ एकटा पिĦपंगसेट सेहो कीिन देिलऐक। अिगला \nमास एकटा टेक्टर िकन’ चाहैत छी। हमर बड़का भाइ आब गामिहमे रिहकए खेती-बारी करै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \nयै। ओकरो Ćो. साहेबक भायक ओिहठाम सँ चाकरी छोड़ा देिलऐक। हमर बिहन िमĪलत \nİकूल दिरभंगा मे पढ़ैत अिछ। ओ एखन दसमा मे छैक। पढ़’ मे बड़ चĠसगर, सभ साल \nअपन कक्षामे फİटे करैत छैक। कहैत छैक “हम डाकदर बनब”। हमरा िवĂास अिछ \nभाइजी हम ओकरा डागदर बना देबैक।  धनमा आगू बाजल—“अहाँ अĢपन कहू भाइजी अपने \nएत कोना?” \n     हम एतए एक बरखसँ छी, एकटा Ćाइवेट कĦपनी मे काज क’ रहल छी । 5000 \nहजार टका दरमाहा अिछ हमर। \n“बस पाँच हजार! एिहमे कोना गुजर करै छी यौ भाइजी?” \n       रौ धनेसर तोरा बुझल छौक ने जे हम मैिथली सँ एम.ए. केने रही। मैिथलीक \nसिटर्िफकेट ल’ क’ सॱसे िदĪली धांिग देिलऐक? एतए भाषा निह टेिĊकल ज्ञान चाही। \nधनमा कनेकाल चुप भ’ गेल..... ओ बाजल-- भाइजी अहाँ तेँ तेहन ने बात हमरा किह \nदेिलऐक जे हमरा िकछु फुिरते निह यै? आब आइ हम अहाँ केँ निह छोड़ब, अहाँ केँ हमरा \nबासा पर जाय पड़त। \n  \n    धनमा हमरा िववश क’ देलक,  ओिह िदन हम करोले बाग टीसन पर उतिर गेलहुँ। \nधनमाक बासा करोलबाग टीसन सँ लगीचे रहैक।                      \nओिह छोट-सन घरक एक िहस मे रसोई बनएबाक बरतन-बासन रहैक, दोसर िदस मे ओकर \nकपड़ा–लþा, ओछाओन आिद आ शेष भाग मे एकटा बड़का-टा रैक रहैक जािहमे िकताब सभ \nढाँसल। ओकरा ओछाओन पर सेहो कैक टा मैिथलीक पÿ-पिÿका सभ िछिड़आएल रहैक, से \nदेख हमरा कने अचरज भेल। धनमा हमर मनोदशाकेँ भाँिप लेलक। ओ बाजल—“भाइजी ई \nहमरे डेरा िथक िनिĀĠत रहू। हम अहाँ केँ एतय निह अिनतहुँ, अहाँ जतबे बािज देिलयैक जे \nमैिथली सँ एम.ए.....। भाइजी हमरा अहाँक ओ उपदेश सभ एखन घिर İमरण अिछ। अही \nने हमरा एकिदन कहने रही जे, Ćेमचंद गिणतमे फेल भ’ गेल छलाह, जयशंकर Ćसाद पचमे \nधिर पढ़ने छलाह, गुलटेन औंठा छाप अिछ आ...., भाषा कोनो निह खराप होइत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nछैक,  मेहनित, लगन, इमानदारी सँ.......। भाइजी अहाँ मैिथलीक धनेसार कामित केँ जनैत \nिछयैन?” \nहँ, हुनकर िकछु रचना सभ पढ़ने छी, चेहरा सँ हम हुनका निह िचĠहैत िछयिन। \nओ बाजल त’ िलअ आइ चेहरो देिखए िलअ – हमहॴ छी अहाँक धनेसर कामित। भाइजी हम \nअही सँ Ćेरणा ल’ क’ आइ İवाğयायक बलेँ मैिथली सािहĜय मğय धनेसर कामितक नामे ख्यात् \nछी। यौ आइ हम Ćितमास ओतेक टका कमा लैत छी जतेक Ćो. साहेबक दरमाहा छिन। \nभाइजी अहाँ पढ़ल-िलखल लोक छी, 5000 केँ 50000 मे कोना बदलल जाय ? से अहाँ \nसोिच सकैत छी। माफ करब भाइजी! छोट मुँह पैघ बात। हमरा जिनते अहाँ अवसरक \nĆतीक्षा क’ रहल छी, िकछु निह भेटत, िकछु निह क’ सकब, भाइजी अवसरक िनमŭण करू , \nिनमŭण.....। \n         हम मोने-मोन सोच’ लेल बाğय भ’ गेलहुँ जे 1 8 बरखक अनपढ ( ?) धनमा \nनीक आिक हमरा सन 30 वषŰय मैिथलीक İनातकोþर? \n  \n                         ---0--- \n  \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&p\nostID=513633139662640904 \n३. पń  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \n \n३.१. \n लĪलन ठाकुर जीक िकछु रचना \n३.२.\n  कािमनी कामायनी: आिखर किहया धिर \n३.३.\n िनिमष झा- जीवन एकटा दुरुह किवता \n३.४.\n  सतीश चĠƖ झा- ƚिमत शĤदा \n३.५ आयल फेरो समय लगनक- \n रूपेश  \n३.६.\n  Ĕयोित-कलमक टाेह \n३.७. \n िववेकानंद झा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \n  \n  \n \nāीमती सुभƖा देवी आ āी हीरानंद ठाकुरक  िŅतीय बालक āी लĪलन Ćसाद ठाकुरक जĠम \n५ फरबरी  १९५१, नरकिनवारण चतुदर्शी कs मुंगेर मे भेल छलैĠह।िहनक Ƈाम- समौल,िजला-\nमधुबनी, आ कमर् İथली जमशेदपुर छैĠह। İकूल-वॉƀसन हायर सेकेंडरी İकूल ,कॉलेज -एम \n.आई .टी मुजģफरपुर। İकूली िशक्षा मधुबिनक वॉƀसन İकूल सs केलाक बाद मुजģफरपुर \nइंजीिनयिरंग कॉलेज सs िसिवल इंजीिनयिरंग केलाह।  नेन पिन सs िहनक अिभरुिच कला आ \nसािहĜय कs Ćित रहलैंह आ अनेको कायर्ƅम मेभाग लैत रहलाह। अपनहॴ िलखल नाटकक \nमंचन ओ अपन İकूले सs करैत रहलाह। कॉलेज कs पिहले बरख मेअपन कॉलेजक \nसांİकृितक कायर्ƅमक भार िहनका दs देल गेलैंह। कॉलेजक िŅतीय बरख सs लs कs अिĠतम \nबरख तक अपन कॉलेजक छाÿ संघक जेनेरल सेƅेटरी रहलाह। कॉलेजक पढ़ाई पूणर् भेला \nपर टाटा İटील मेकायर्रत भेलाह। ऑिफसक ĭयİतताक बावजूद ओ अपन सािहिĜयक \nगितिविध कs आगू बढ़ाबित रहलाह। ओ सिदखन अपने िलखल नाटकक मंचन करैत छलाह \nआ ओिह मेहुनक मुख्यभूिमका रहैत छलैĠह। Ćकाश झा कs िफ़Īम \"कथा माधोपुर की \"मेमुख्य \nभुिमका सेहो केने छिथ। हुनक िलखल सब नाटक िमथांचल मेअखैनो खेलायल जायत छैक। \nहुनक िलखल िकछु Ćिसŀ मैिथिल नाटक छैĠह:१ - बडका साहेब २ - िमİटर िनलो काका \n३ - लॲिगया िमरचाई ४ - बकलेल ५ - आिद वा अंत \nलĪलन ठाकुर जीक िकछु रचना पाठक लोकिनक समकक्ष Ćİतुत अिछ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \nसाढूनामा (कĭवाली, तेसर कड़ी ) \nकैयक साल सौराठ सभा गेलाक बाद बsरक िववाह भs जायत छैĠह, आ ओकर बाद होली मे \nहुनक साढू सब सेहो पहुँचित छिथ। होली मे सब साढूक जुटान होइत छैक। िववाहक \nबादक साढूक ĭयथा : \n  \n  \nसाढूनामा \n  \n  \nसासुर िथक कैलाशे ........दूर हो िक पासे , \nसािर सारक गĢप कोन सास ससुर दासम दासे। \nतs अहॴ िकयाक अघुतायल छी यौ साढू , \nएखैĠह तs भेल एके मासे। \n  \nबहुत जतन सs होइत छैक िववाह मनुख के, \nसुखक आरĦभ आ अंत दुःख के। \nआ...भक्तक लेल जेना मिĠदर -मिİजद गुरुŅारा, \nमैिथलक लेल मोिहनी मुरितया संs सुशोिभत ससुर Ņारा। \n  \nतs Ćेमक ĭयापार करू ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nछĢपन तरहक ĭयंजन मुģतिहं उदरİथ करू।  \nलगैत निहं छैक कोहबर घरक कोनो भाड़ा, \nसंठी सन जे अबैत छिथ, मोटा कs मोटा कs भs जायत छिथ पाड़ा। \nतs अहॴ िकयैक अघुतायल छी .......................एके मासे। \n  \n  \nनय गाम परहक झंझट , नय बाबू के फटकार , \nबाबू खुश भेला लय हजारक हजार। ........2 \nिजĠदगी मे आयल बहारे बहार, \nचान सनक सािर आ फूल सनक सार। \n  \n  \nİविणर्म अक्षर संs िलखायत ऑ चातुिथर्क राित, \nजखन नॉन देल भोजन पर सोन सन मुखराक दशर्न भेल छल। \nमोन मे इ झंकार भेल छल आ Ũदय मे ई गजर्न भेल छल। \nकी गजर्न भेल छल ? \n  \n  \nहमरा तs लूिट िलया िमलके हुİन वालॲ ने,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nगोरे गोरे गालॲ ने, काले काले बालॲ ने। \n  \n  \nहम छोिर चलल छी सासुर के, हमरा किथ लेल रोकय छी। \nमुिĮकल सs कतेक जतरा कयलहुं, पाछू सs किथ लेल टोकय छी। \n  \n  \nनय चान सनक सािर, नय सार गुलाबक फूल, \nिववाह जे कs लेलहुँ, से भेल भारी भूल। \nनय छĢपन तरहक भोजन, ससुर के लाचारी, \nयौ डेढ़ आंिख वाली सासु गाबथी नचारी। \nयौ कƁखोधी सन मुँह वाली हमर घरवाली, \nसड़क पर जोँ चलती तs कहतैन मदारी। बच्चॲ बजाओ ताली ....२ \nनय चतुिथर्क राित नय होली नय बरसाित, \nयौ कमर्क िलखल कहल गेल छय सुआित। \nिजĠदगी संs साढू हम मािन गेलॱ हारी, \nगेलॱ नेपाल सँग गेलय कपार । \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nपिहने सs अिधक दुखी छी हम, \nछूरा किथ लेल भॲकय छी। \nहम छोिर चलल छी सासुर के .................पाछू सs किथ लेल टोके छी........ । \n  \nगीतकार : लĪलन Ćसाद ठाकुर \nसंगीतकार : लĪलन Ćसाद ठाकुर \n  \n  \nसभागाछी सौराठ (कĭवाली, दोसर कड़ी) \n  \nएकटा बsरक बाप सब साल अपन बेटा के लs कs सौराठ सभा जायत छिथ मुदा ओिहना \nआपस भs जायत छिथ।िववाह निह भs पबैत छैĠह।बsर के इ नीक नय लागैत छैĠह। इ ओिह \nबरक ĭयथा छैĠह। : \n  \n  \n  \nसभागाछी सौराठ \n  \nबsर - आ ...आ...आ... \nचािरम बरख िथक जे आपस जायब ,जायब जं आपस त फेर नय आयब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nसुिन िलय बाबू यो सुन िलय भैया , जतबो भेटैया नय भेटत रुपैया \nमुदा हमरे ....तs हमरे करम िकयाक एहेन भs गेल ......२ \n  \nसब - चािर बेर एला िबयाहे नय भेल .........2 \nिपता - आ ....आ....आ....अगुताउ जुिन,घबराऊ जुिन \nअगुताउ जुिन घबराऊ जुिन हेबे करत , क्यो नय क्यो माल देबे करत .......2 \nबौआ एकरे कहे छय कमर्क खेल, कहेनो ठाम कोना िदय ढकेल \nअगुताउ जुिन .........................................................माल देबे करत.... \nसहयोगी - मुदा िहनके .......मुदा िहनके करम .................िबयाहे नय भेल.........२ \nबsर - कोना नय अगुताइ अिहं सब कहू, \nितसम बरख वयस अिछ, आब कते िदन असगर रहू । \nचतुिथर्क सौजन İवĨ बनल जाइत अिछ ,छĢपन तरहक ĭयंजन कोना लोक खाइत अिछ, \nबाबू अहांक गĢप आब नय सोहाइत अिछ , हाय रे हमर करम नय जािन कतs ओ बौआयित \nअिछ। \nसहयोगी- मुदा िहनके ...................................................................िबयाहे नय भेल \n..........२ \nबsर - कहिलयै करम के रे कहने तो आन, आंिख से आĠहर हो िक बिहर हो कान \nकहेनो तो देबैं सब अिछ कबूल, पैर सs नांगुर हो वा हो कोनो लूल \nमुदा हमरे ...................................................... िबयाहे नय भेल......१  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \nसहयोगी- मुदा िहनके ......................................िबयाहे नय भेल.......२ \nिपता - एतेक जे अगुतायल छी जे आĠहर बिहर, जेहेन तहेन किनयाँ चाहैत छी, \nजीबैत जीबैत जाँ नकर् भोगs चाहैत छी, \nतs उढ़िड जाउ ककरो संग \nहमरा िकछु नय कहू, \nबुिझ िलय जे बाप मिर गेला,माय मिर गेली \nओकरे संग कतौ जा कs रहू .............. \nसहयोगी - मुदा िहनके ..............................................िबयाहे नय भेल-.....२ \nिपता - आ.........आ.......आ.......... \nहमारा सs पैघ शुभ िचĠतक के भs सकैत अिछ \nजे टाकाक संग -संग नीक लोक नीक घsर तकैत अिछ \nआ.....आ....ससुर एहेन जे खूब मालदार हो, \nकोनो छोट मोट थानाक हवालदार हो। \nएक अदद माÿ दुलरुआ सार हो सुंदर सुंदर सािरक जतय भरमार हो ..... \nसहयोगी- मुदा िहनके ..........................................................िबयाहे नय भेल......२ \nबsर - मुदा हमरे ......................................................................िबयाहे नय भेल \n......२ \nिपता - सासु अहांक चलवा िफरवा मे लाचार हो, \nअहॴक किनयाँक हाथ मे घरक सब कारोबार हो,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \nकहैत िछयैĠह भगवान् के जĪदी पठा िदय, \nजेकरा लग रुपैया पचास हजार हो .... \nबsर - आ....आ....बाप हमर खुश होिथ आ ...İवĨ हमर साकार हो \nमुदा हमरे ...................................................................िबयाहे नय भेल ...२ \nसहयोगी - मुĿा िहनके ............................................................िबयाहे नय भेल....२ \n(एक घटकक Ćवेश ) \n  \nबsर - बाबू..... बाबू...िकयो आिब रहल अिछ, बिच कs ई जा नय पाबय \nसभा सेहो आब उिठ रहल अिछ, आिब रहल अिछ....बाबू.... ... आिब रहल अिछ। \nिपता - चोप ...चोप गधा चोप .... \nघटक - नमİकार \nिपता - चोप \nघटक - की? \nिपता - नमİकार \nघटक - हे हे हे हे नमİकार ......नमİकार \nकी पढ़ल छी ? \nिपता - ABCD \nघटक - की करय छी ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nबsर - EFGH \nघटक - हूँ ....हूँ....कतेक टाका...? \nिपता - पचास हजार ..... \nघटक - बाप रे बाप ......बहुत महग अिछ ..... \nबहुत महग अिछ .......बाप रे बाप ...बाप रे बाप ...(Ćİथान ) \nबsर - इहो चिल गेल .....सभा उठी गेल .... \nĆाण पर हमर बनल बाबू ......अहांक लेल खेल .... \nसहयोगी - इहो चिल गेल .....सभा उिठ गेल, Ćाण पर िहनक बनल अहांक लेल खेल ... \nइहो चिल गेल ..... \nिपता - चोप ...चोप....गधा चोप ...... \nबsर - तमसाउ जुिन,.... िखसाउ जुिन ... \nतमसाउ जुिन , िखिसआउ जुिन बाप हमर .....क्यो नय फंसैया की ई दोख हमर.....२ \nकिनयाँ ............हे ये किनयाँ कतय छी हमर हुजूर .... \nलोक तकैत अिछ बsर के हम तकय छी ससुर ... \nसहयोगी - किनयाँ...हे यै किनयाँ कत छी हमर हजूर \nलोक तकैत अिछ बsर के ई तकै छिथ ससुर .........ई तकै छिथ ससुर .... । \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \nगीतकार : लĪलन Ćसाद ठाकुर \nसंगीतकार : लĪलन Ćसाद ठाकुर ठाकुर \n      \nघटकैती (पिहल कड़ी) \n\"āी लĪलन Ćसाद ठाकुर\" रिचत कĭवाली जे िक तीन āृंखला मे छैक, आ गीत नािटका के \nरूप  मे Ćİतुत कायल जा सकैत अिछ : \n  \n1-ghatakaiti (घटकैती) \n2-sabhagachhi(सभागाछी) \n3-sadhunama(साढूनामा) \n  \n  \n  \nघटकैती : \n  \nएक ĭयिक्त अपन बेटा के लs कs सौराठ सभा जायत छिथ। ओ घटकैती कोना करैत छिथ \nसे अिह गीत नािटका मे छैक। : \n  \n  \nघटकैती  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \n  \n  \nघटक- पॉँच हजार \nिपता - नय। \nघटक - दस हजार \nिपता - नय नय। \nघटक - बीस हजार \nिपता - किन आगू बढू। \nघटक - पचीस हजार \nिपता -हाँ ........ \nिपता - अपने एिलयै तकरे िवचािर कs \nपिच्चसे पर हम कहलहुं हाँ, \nहमरा बौआ सन क्यो नय िमिथला मे \nिदयो लs कs ताकब जं। \nमैिƏक पढ़लकय, आई ए केलकय, \nसोँचलॲ िववाह कs िदयै त। \nससुर पढोिथन, नोकरी िदओिथन \nबेटी सs अपन İनेह हेतैĠह जओं,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \nपिच्चसे पर तैं कहलॱ हाँ । \n  \nघटक - आगू पढेबय नोकरी िदएबय, \nहमरे ऊपर मे भार हेतय जं। \nअपने की केिलयय, \nकोन बाघ मारिलयय, \nबौआ के िसफ़र् जĠमेला सs। \nएतेक टका के मांग करयछी, \nसोिचयो कने तs अपने सs। \nमाथ मे ददर् कोनाक होइछय, \nबुझतीये होइत बेटी जं।, \nमािन जइयो कने कĦमे सं........। \nपॉँच हजार ................................2 \n  \nिपता - हम की केिलयय, \nकोन खचर् केिलयय, \nतकर िहसाब देखबय जं। \nहॉिİपटलक खचŭ दूधक पाई,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \nमाİटर İकूल के िदिलयय जे। \nलमनचूस िकताब आ कोपी, \nहजार हजार के िकनलॱ जे। \nआ बौआ के माय के कƠ जे भेलैंह, \nतकर िहसाब करतय के । \nपिच्चसे पर हम कहलॲ हाँ ..............२ \nघटक - अपने महान अथर्शाİÿक िवŅान, \nसबटा िहसाब जोड़ने छी। \nहमर सलाह मािन िलय, \nआब जे हम कहय छी। \nअपनहूँ माय के कƠ भेल हेतैĠह, \nअपनहूँ के जनमेवा मे। \nतकरो िहसाब जोड़ी िलय, \nबेटा के सूली चढेबा मे। \nगĢप बेकार , जी सरकार, \nहमरा बूते नय लागत पार, \nअपने के बडका ĭयापार, \nहम चलैत छी नमİकार....नमİकार ......... ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \n  \nगीतकार : लĪलन Ćसाद ठाकुर \nसंगीतकार : लĪलन Ćसाद ठाकुर \n \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \nकािमनी कामायनी: मैिथली अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट छिथ। \n  \nआिखर किहया धिर ़़ \nआिखर किहया धिर \nकूटैत रहब ढेकी में धान \nआ’ बैसल बैसल करब नैहरक बखान \nआिखर किहया धिर \n       िवषहरा के देबै दूध आ’ लावा \n       आ’ गेाितया के देख साेĠहाित रहब आवा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \n       आिखर किहया धिर \nमैिथल आ’काेबरा के मानैत रहब सĜ य \nआ’  इरखा Ņेष के  बनेने रहब लŞय \nआिखर किहया धिर \n      किहया धिर सीता के हेतैĠह गुणगान \n      आ आजुक सीता रहती गुमनाम \n     आिखर किहया धिर काेसकी करती नांगट भ’ नाच \nउजाङती बगीचा पाकल आ’ काॅच \nआिखर किहया धिर \n     किहया धिर रहब एना िछटकल िछटकल \n    तनसॅ  बेराम आ’ माेन सॅ िवकल \nआिखर किहया धिर \n    किहया धिर नबका पुल टुटल रहत \n    आ’ किहया धिर िनकĦमा सब जुटल रहत \nआिखर किहया धिर \nकिहया धिर रघुबर के हेतै  चुमान   \nआ पाग पिहरा करब फुइसक बखान \n आिखर किहया धिर   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \n      किहया धिर उगना खबास रहता \n     आ किहया धिर शंकर उपास करता \nआिखर किहया धिर \n     किहया धिर पान मखान िबसरब \n   किहया धिर खेती के शान िबसरब \nआिखर किहया धिर \n       किहया धिर आपस में करब कटाैज \n       किहया धिर लङत ननिद आ भाैज \nआिखर किहया धिर \n     किहया धिर अĢ पन गाम िबसरब \n     बाङी में फङल लताम िबसरब \nआिखर किहया धिर \n  किहया धिर कहबै िमिथला महान \nआ तरे तरे काटबै अपने बाĠह \nआिखर  किहया धिर  \n किहया धिर करैत रहब शैĭया िवलाप \nआ मदिद केिनहार के देब गािर आ सराप \nआिखर किहया धिर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \nकिहया धिर अनकर करब सĜ कार \nआ’ अĢ पन लाेक के देबै दुĜ कार \nआिखर किहया धिर \n किहया धिर िमिथला एना सुने रहतै \nआ” किहया धिर मैिथल सब दूखे सहतै \nआिखर किहया धिर \n   ‘कािमनी कामायनी’ \n3।4।09 \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \nिनिमष झा \n     \n        \nजीवन एकटा दुरुह किवता \n \n  \n \n \nअथर्हीन शĤ दक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \nअथर् खोजबाक अिभिलĢ सामे \nअनायास थिम जाइत अिछ आँिख \nफािर दैित िछयै \nपĠ नाक पĠ ना \nचेतनाक शĤ दकोश \nआ भोगैत छी \nएकटा पराजयक थकान \nजþ निह भेटैत छै \nजीवनक यथŭथक अथर् \nआ तएँ \nबुझाइत अिछ \nजीवन एकटा दुरुह किवता छै । \n \nबजैत छै \nलयाĜ मक गीत \nजीवनक मधुर सĻीत \nआ छम...छम...कऽ नचैत सĻीतसँग \nअसंख् य कलाĜ मक पएर \nआ Ćİ फुिटत भऽ जाइत छै जीवन उपवनमे \nमुदा \nअनायास फेर \nबĠ द भऽ जाइत छै सĻीतक धुन \nथािक जाइत छै पएर \nमुरझा जाइत छै उपवनक फूल \nआ तएँ \nबुझाइत अिछ \nजीवन एकटा सारहीन सĻीत छै । \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \nआĠ नद छै \nमाछ जकाँ \nजीवन सरोबरमे हेलब \nउĪ लास छै \nएकटा गुिƂड जकाँ \nआकाशमे उड़ब \nमुदा उिड़ निह सकैत अिछ \nहमर आĪ हािदत मोन \nआ अनायास \nउĪ लासक धरातलसँ \nदुगर्ितक चņान पर \nअनवरत खसैत छै मोन \nआ डुिब जाइत छै \nसरोबरमे \nआ तएँ \nबुझाइत अिछ \nगुिƂड जकाँ उिड़ निह सकबाक \nआ माछ जकाँ \nहेलऽ निह सकबाक \nिनयितक भोग छै \nजीवन । \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \n \n \nसतीश चĠƖ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाİÿ \nसमĆित िमिथला जनता इĠटर कालेन मे ĭयाख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं अĢपन एकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन। \n  \nƚिमत शĤद \n \nहेरा गेल छल हमर शĤद िकछु \nफेर आइ घुिरया क’ आयल। \nबास भेलै निह कतौ जगत मे \nथािक हािर क’ अपने आयल। \nनुका गेल सब रही नीž मे \nमोनक कागत सँ उिड़या क’। \nकेना ? कखन ? सब के ल’ भगलै \nआन - आन भाषा फुिसया क’। \nआतुर मोन उचिट क’ ताकय \nबैसल बाट दूर धिर कखनो। \nराित िबराित Ņार के खोलत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \nछी जागल अबेर धिर एखनो। \nपसरल देिख हमर िनधर्नता \nभािग गेल छल सब उिबया क’। \nखोिज रहल छल सुख जीवन केँ \nभोग वासना मे बौआ क’। \nअथर् बाँिट सĦमान समेटब \nछलै मोन मे इच्छा जागल। \nमान Ćितơा के इजोत मे \nƚिमत भेल सबटा छल भागल। \nशĤद अभागल चीिĠह सकल निह \nहम बताह किव छी वसुधा मे। \nिबसिर जाइत छी हम जीवन भिर \nकी अंतर छै गरल - सुधा मे। \nनिह अिछ लोभ अथर् के हमरा \nनिह चाही सĦमान जगत के। \nिनज भाषा केँ İनेह,कलम सँ \nिनकलत धार रþ अमृत के। \nहम किवता सँ िदशा दैत छी \nदृिƠहीन ĭयाकुल समाज के। \nजगा रहल छी जे अिछ सूतल \nगीत गािव क’ िबना साज के।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \nनिह छपतै किवता जिनते छी \nपÿा पिÿाका के पžा मे। \nछपतै नग्न देह नारी के \nमुख्य पृƠ ,अंितत पžा मे। \nमुदा केना हम कलम छोिड़ क’ \nमौन भेल आँगन मे बैसू। \nकेना हेतै िकछु ĭयथा देिख क’ \nƖिवत मोन मे निह िकछु सोचू। \nकोमल हृदय अपन अंतर सँ \nĆितक्षण आिग उगिलते रहतै। \nपढ़तै िकयो लोक निह तैयो \nकलम हाथ केँ चिलते रहतै \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \n \n \n \n रूपेश  कुमार झा \"Ĝयो थ\"Ƈाम+पÿालय-Ĝयॲथा/ भाया-िखरहर, थाना-बेनीपņी/ िजला-मधुबनी/ \nसĦĆितकोलकाता मे İनातक İतर मे अğयनरत, सािहिĜयक/ गितिविध मे सेहो सिƅय, दजर्न भिर रचना पÿ-पÿकािदमे Ćकािशत। \n  \nआयल फेरो समय लगनक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \n  \nदलान पर िकछु लोक छिथ बैसल, \nककरो मोन खनहन, ककरो मुंह लटकल, \nसभ करैत छिथ गĢप-सरĸा, \nकखनो काल कऽ हँसी-ठŇा, \nतािह बीच कखनो चलैछ चटक-मटक, \nआयल फेरो समय लगनक। \n  \nक्यो दऽ रहल छिथ मॲछ पर ताव, \nतऽ िकनको हृदय मे छिन पैघ घाव, \nबेटाक बाप करैछ अपन बेटाक बड़ाइ, \nओ लेबे करता खूब ऐंिठ कऽ पाइ, \nनिह चलैछ बेटी बापक सकपक, \nआयल फेरो समय लगनक। \n  \nदरवĔजे पर सँ होइछ कथा, \nकेऽ आब जायत सौराठ सभा, \nओतय कखनो लािग जेतै घटा, \nतऽ फेर कखनो हेतै खूब नफा, \nपेटो तऽ चलै छै, ओतय िबयाह होइ छलै चटपट,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \nआयल फेरो समय लगनक। \n  \nखूब फरैछ एखन झूठक खेती, \nभाँड़ मे जाओ दोसरक बेटी, \nबुिŀ खटाउ भेटत कमीशन, \nएĸे बेर तऽ चाही परमीशन, \nमनुक्ख िबकाइछ हाथे दलालक, \nआयल फेरो समय लगनक। \n  \nककरो कुहरेने क्यो भऽ जाइछ ने सुखी, \nठीके कहै छी हम, तकै छी की ? \nहोइछ थोड़िह ने िकछु दहेजक टका सँ, \nखेत निह पिनयाइछ बैसाखक घटा सँ, \nमेटाऊ समाज सँ नाओ एिह कुकृĜयक, \nआयल फेरो समय लगनक \n  \nदहेज लेब िथक घोर पाप, \nसमाज केर ई कारी छाप, \nमेटाऊ आदशर्क मेटौना सँ, \nदेखू आयल घņक बेतौना सँ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \nबेर अिछ एखने दहेज दमनक, \nआयल फेरो समय लगनक। \n  \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \nĔयोित\n  \nकलमक टाेह \nबाटर्बटाेही टाेकै ने लागय \nदेिखकऽ एहेन एकाĠतक माेह \nआमक समय तऽ दूर छल \nहमरा लागल कलमक जाेह \nअतेक िदनसऽ िबलटल पड़ल \nगाछ सबके िलतहुॅं किनक खाेज \nआिह िहĦमत केने छलहुॅं जायके \nमाेन तऽ बनाबैत छलहुॅं राेज \nकाेयल के कुहुक सुनऽ गेलहुॅं \nआिक भेल छल िटकलाक लाेभ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \nआठ दसटा झटकािरकऽ आनब \nकरब संिग सन झक् खाक भाेज \nझाेपड़ी टूटल़ कल सुखायल \nघास पात सब बढ़ल सब आेर \nजाेन सब छĢ पर ठीक करत \nघास लेल कुजरनीके करब साेर \nजिĪदये फेर सऽ मेला लागत \nभाइर् बिहन सबहक लागत हाेड़ \nअिहबेरका गमŰ छुņीमे भागब \nकलम िदस राेज भाेरųभाेर \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \n \nिववेकानंद झा \nिसंगरहार \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nकिवता किवते हॊइत छैक \nपरीब हॊ की पूिणर्मा \nइजॊिरया इजॊिरए हॊइत छैक \nपांित दू हॊ की दस \nकिवता किवते हॊइत छैक \nजखन \nहम कहैत छी किवता \nतऽ ओकर मतलब \nहमर-तॊहर िकछु निह हॊइत छैक \nबस हॊइत छैक एके टा मतलब \nबस किवता \nओिह काल मऽन मे जे अबैत छैक \nसे अपन पूणर् वैभव के संग \nकिवता हॊइत छैक \nजेना एखन मऽन में \nअबैत अिछ \nिकछु पांित \n'किहयॊ रहल हेतै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nगुरु िशįय परंपरा \nछौ ताग तीन Ćवर \nमुदा आब तऽ...' \n  \n  \nढहल ढनमनायल गाम \nहमरा दलानक सॊझां \nसाफ पािनक छॊट सन \nपॊखिर मे \nहेलैत छॊट-छॊट माछ \nअहां \nआब निह देख सकब \nआ निह देख सकब \nदूर तिƂडहा बाĠह धिर \nलगातार पसरल खेत मे \nलहलहाइत धान \n  \nआब ओ निह रहल पुरनका गाम \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nखिलहान मे जे रमा \nिबहुंसल छली \nओ पिछला दशकक \nगĢप िथक \nआब केओ \nनिह दौड़ैत छै \nखिरहान मे \nकेओ निह हंिस पड़ैत छै \nहमरा गाम मे \n  \nओना \nिबसंभर कका \nभेट जयताह अबİसे \nटुटलाहा चौकी पर \nखॊंखी करैत \nएक सॊह मे \n  \nभेट जायत अबİसे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nबाहर जंग लािग कऽ \nसड़ैत िमशीन सभ \n  \nदुलर्भ निह छै \nबरऽद िबहीन खूंटा आ लािद \nचार खसल बरऽदक घर \nमैल आ पुरान नूआ मे \nहमर नवकी भौजी \nअसĸ काकी \nआ खॊंताक िछिरआयल \nसमİत खढ़ \n  \nएĦहर िवगत िकछु बरख संऽ \nकेकर शापक छाह मे \nहुकहुक कऽ रहल अिछ \nअĢपन गाम \nआिक मिर गेल अिछ अĢपन गाम \nनिह बूझल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \nनिह बूझल इहॊ जे \nबुढ़बा-बुिढ़या कएं भॊजन रािĠह कऽ \nखुआवैत जवान नवकिनयां \nसुहािसनी \nकखन धिर \nबाट जॊहैत रहतीह \nअĢपन-अĢपन मदनक \nकखन धिर ?...! \n२५ नवंबर ९४ \n  \n अहांक मौलायल अिİतĜव \nअपन \nमĔजागत संİकारक \nमनहूस छांह मे \nमौलायल \nअहांक अिİतĜव \nदेखलहुं \nअिहंक देहरी पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \nआइ \nबुझलहुं अहांकें \nकमल \nफुिसए बुझने रही \nओिह िदन \nअहांमे \nकमलक पांखुिर सन \nशाĂत Ćतीक \nहॊएबाक दम \nनिह अिछ \n  \n०७ िदसंबर ९४ \n  \n अरुिणमा आ इजॊिरया \nआइ कािŎ \nसिदखन \nबॊिझल पलक पर \nआिक अिनƖा संऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \nफाटल आंिख मे \n  \nएकटा \nिछटकल चानक इजॊत \nएकटा धड़कैत ĭयाकुलता \nअपना कॊर मे \nलऽ लैत अिछ \nकखन \n  \nहमरा \nनिह बूझल \n  \nआ फेर \nĆांगण मे Ćातः \nिकलॊल \nकरैत कऽल \nमॊन पाड़ैछ \nजे मुक्त हॊएब छौ \nतॊरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \nमुदा तखनहुं \nटटका-टटकी आंिख मे \nसांस लैत \nअरुिणमा \nकऽ दैछ तैयार \nहमरा \nपुनः एकटा मनॊहर इजॊिरया \nलेल \n  \nखĜम करऽ चाहैत छी िजनगी \nिĆये ! \nहम मऽरऽ निह चाहैत छी \nसबिहक जॊकां \nजीवऽ सेहॊ निह \nचाहैत छी हम \nअहां िबनु \nहम चाहैत छी \nगाम में अपन दलान पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \nहाथ मे ली गीता \nआ आńांत खĜम करी \n  \nफेर उठाबी रामचिरतमानस \nमहाभारत आ वाĪमीिक केर \nगूंथल रामायण \nखĜम करी \nहम \nखĜम करऽ चाहैत छी रामायणा आ महाभारत \nलगातार \nहम \nखĜम करऽ चाहैत छी अपन िजनगी \n  \nहम जीवऽ निह चाहैत छी \nअहां िबनु \n  \n१८ नवंबर ९५ \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \n िĆये ! \nिĆये ! \nकािŎ हमर एकटा आर पूजा ĭयथर् भेल \nअंितम पुरइन हाथ संऽ \nससिर गेल \nखिस पड़ल \nवेगवती धार मे डूमल \n  \nहमर मॊन \nअनचॊकिहं कािन उठल \nĭयथर्िहं \nअहांकें देखल \nिकछु बुž नॊर ढबकल \n  \nआ एकटा आर पूजा ĭयथर् भेल \nअंितम आĂासन \nआंिखक सॊझां िबलिट गेल \nभेल Ćकंिपत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \nिहल गेल \nउदास मॊन डूमल \n  \nपुनः हमर Ćशिİत \nहमर याचना \nखंिडत भेल \nहमर संपूणर् अचर्ना \nएक सङ \nकाल-कविलत \nहमरा समक्ष \nहमर मनॊहर İवĨ \nभाङल \n  \nबेकल मॊन \nपुनः कािन उठल \nअवश İतंिभत नेÿ \nपथरायल \nनिह िनकसल एक बुž नॊर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n87 \n \nजिड़त वदन पर \nिझलिमला गेल \nएकटा पिनसॊह हंसी \nअहां देखल \n  \nिĆये ! \nकािŎ हमर Ćķक जे उþर अहां देल \nऒ हमर दरकार \nनिह छल \nअिछ खूब अहांकें बूझल \nहमरा अहांक कॊन \nउþर चाही जे जी सकी हम \nमुदा तखनहुं \nएकटा आस तऽ बांचल \nअिछ कखनहुं \nिक जायत अहांक मॊन बदिल \nिक अहांकें हमही चाही \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n88 \n \nिĆये ! \nऐना कþहु हॊइत छै \nजेना \nĆेम मे िवकĪप... \nदुिनया अपन चािल \nखराप कऽ िलए \nतें िक Ćेम \nमुदा ई की भऽ गेल अिछ \nअनचॊकिहं \nजे Ćेम मे \nपूजा Ćारंभ कऽ देने \nअिछ मॊन हमर \nअहांक चरण मंगैत अिछ \nआब अहां देवी \nभऽ गेल छी \nहमर \n  \nिĆये !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n89 \n \nएĦहर एकटा दुिनयां \nिनिमर्त भऽ गेल अिछ \nहमरा चहुंिदश \nजे एकदम नवीन अिछ \nहमरा लेल \nएकदम हĪलुक \nहम आब जþऽ चाही \nउिड़ कऽ जा सकैत छी \nभऽ सकैत छी \nपुįप गुच्छ, \nअहां \nपुįप अहांक ठॊढ़ भऽ सकैत अिछ \nमेघ अहांक केश \nआ हमर नेÿ, \nभऽ सकैत अिछ \nआसमान अहांक आंचर \nिवńुĪलता Ćकंिपत अहांक चुंबन अशेष \nभऽ सकैत अिछ िकछुऒ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n90 \n \nआब संपूणर् चराचर हमरा हाथ तर \nिसवाय अहांक... \n  \n१० अĆैल १९९६ \n  \nिसंगरहार \n हम \nअहांक Ăेत नूआ मे ललका कॊर जॊकां \nहम अहांक İमृित मे जाड़क भॊर जॊकां \nहमही अहांक फूलडाली से उिझक कऽ खसल कनेर \nहमही कॊशीक नव-जल भिसआयल कांट कुश अनेर \nहमही अहांक कॊबर खसल लहठीक टूक छी \nहमही अहांक हृदय-मयŭदल वासनाक हूक छी \n  \nहमही तऽ छी \nअहांक पॊथी मे सहेज राखल फूल \nहमही तऽ छी \nअहांक एड़ी संऽ रगिड़ िनकसल धूल \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n91 \n \nदेखैत अहांक सॱदयर् मे ƙŌाक िववेक हम \nअहॴक वाणी-वीणा मे मधुर गीतक टेक हम \nहमही अहांक गौरी लग गाड़ल धूपकाठी छी \n  \nपॊखिर नहायल आयल रूपसी  कĠया अहां \nलसिक हृदय फांक भेल मनॊलॊकक कĠया अहां \nकेश संऽ झड़ैत िबंदु हम िनिवर्कार छी \n  \nमुंहे पर ठाढ़ हम गभर् गृह पैसैत अहां \nकॊनॊ िवहंगम दृĮय सन मऽन मे बसैत अहां \nबाबा पर ढेराइत हम अिछंजलक टघार छी \n  \nƇीįमक दुपहिरया मे ठमकल बसात जॊकां \nआततायी रौदक Ćचंडतम Ćमाद जॊकां \nहुलिस आयल संजीविन िसहकल बयार पर \nमूनल िवभॊर नैन भॊगक आधार छी \n  \n१९९६ मे किहयॊ००० \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n92 \n \n  \nिकएक िĆये ? \nकािŎ सांझ \nजखन इजॊिरयाक गभर् मे \nछटपटाइत रहै \nअĠहिरया \nआगू बिढ़ हम \nखॊंिस देने छलहुं \nअहांक जूड़ा मे \nएकटा शĤद \nऒकरा संऽ अहांक गĢप भेल ? \n  \nपुनः आइ \nजखन हमरा आंिखक अĠहिरया मे \nवैह इजॊिरया चुपचाप \nएकदम चुपचाप \nिकलॊल कऽ रहल छल \nहम अहां संऽ पूिछ उठलहुं  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n93 \n \nअपरािजताक गाछ मे लटकल \nहमर ओिह शĤदक हाल \nजकरा अहां ऒþिह छॊिड़ आयल छी \nआ जे पिछला जाड़क गĢप िथक \nअहां कें मॊन अिछ ? \nऒ अĠहार \nजखन हाथ हाथ संऽ अदेख \nअजान छल \nहमर Ćाण \nअपन केहन तऽ आंिख संऽ \nएक दॊसरा कें तकैत-तकैत \nकॊसीक दू छॊर भऽ गेल \n  \nिĆये ! \nअĠयथा जंऽ निह ली \nतऽ पूिछ एकटा गĢप ? \nऒिह शĤद संऽ अहांक \nिकछु जवाब-तलब भेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n94 \n \nऒ ऒ जे अछैत जाड़ \nआ जाड़क कुहेस \nपड़ायल छल \nघूर लग सं अकİमात \nएकटा किठन भॊर मे \nजा कऽ ठाढ़ भऽ गेल छल \nथान तर अहांक लऽग \nजतऽ उĔजर नूआ मे \nअहां \nनहुए-नहुए फूलडाली भरैत छलहुं...? \n  \nतखन तऽ ऒहॊ शĤद \nऒिहना टप-टप खसैत \nरिह गेल हेतै \nपािरजात पुįपक संङ \nिनİसंदेह \nलाज संऽ गिर गेल हेतै \nऒिह िनपलाहा धरती मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n95 \n \nआब ऒ पूजा यॊग्य निह रहल \nजे ऒकरा अहां निह टॊकिलएय, िĆये ! \n  \nआ ऒकर की भेलै िĆये ! \nऒ ऒ जे बरख भिर संऽ \nअहांक गेरुआ तऽर \nदहॊ-बहॊ कािन रहल रहल अिछ \nअहां संऽ अतेक िनकट रिहतॊ \nऒकर भाग्य िकएक निह बदललै \nिकएक िĆये ! \nएना िकएक हॊइत छैक \nहमरा शĤदहुं सङ \nजेना हमरा स ङ भेलै ...! \n  \n११ अĆैल ९६ \n एना हॊइत रहतै \nएक मुŇी अबीर \nहाथ मे लऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n96 \n \nएकटा िनरथर्क आवाज िनकालैत \nहम हवा कें लाल कऽ दैत िछएय \nअबीर उड़ै छै हवा मे \n क्षण भिर \nहवा हॊइत छै लाल \nहम देखैत िछएय \n  \nहम देखैत िछएय \nआ Ćयास करैत िछएय \nओिह िजनगी के लाल करबाक \nजे िजनगी मुŇी मे \nनिह अबैत छै \n  \nआ जतऽ इ नेनपिन हॊइत छै \nओþिह हॊइत छै \nहम Ćेम \nआ जतऽ हॊइत छै \nहमर Ćेम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n97 \n \nओþिह हमर मूखर्ता मे \nएकटा सतरंगी परदा हॊइत छै \nिकछु İमृित, िकछु फूल, िकछु कांट \nआ ओिह सब संऽ \nअपन अंग-वİÿ बचबैत \nअबैत \nअहां हॊइत िछएय \n  \nपुनः \nलहलहाइत खेतक मğय \nहमर İमृित मे \nकलकल बहैत एकटा धार \nहॊइत छैक \n  \nएĦहर बहुत िदन संऽ \nओतऽ मृĜयु बसैत छैक \nई कतेक नीक छै \nजे जतऽ निह हॊइत छी अहां  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n98 \n \nओतऽ भॊरक कुहेस जकां \nखसैत छै ठरल मृĜयु \nआİते-आİते \nलॊक कें ई बूझक चाही \nबूझल रहक चाही \n  \nजे एक बेर - दू बेर \nहम खूब जॊर संऽ िचिचआयब \nअबİसे \nजे जा धिर सतरंगी परदाक पाछू संऽ \nहमर मूखर्ता मे \nअहां अबैत रहब \nहॊइत रहत अिहना \nअगिनत जĠम धिर \nजे अहां रहब, हम रहब \nलहलहाइत खेत सबिहक बीच संऽ \nबहैत एकटा धार रहत \nसमियक वƌपात रहत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n99 \n \nआ हम िचिचआयब \nिक जाधिर \nसतरंगी परदाक पाछू सऽ \nअहां अबैत रहब \nİवĨे मे बरू  \nएना हॊइत रहतै \n  \n१७ जनवरी ९७ \n  \n  \nबहुत िदनक बाद \nआइ Ćातः \nइजॊतक याÿा संऽ पूवर् \nहमर पदचाप सुिन \nकनेके काल पिहने \nसूतल \nहमर मॊहĪलाक खरंजा \nअपन गाढ़ िनž संऽ \nजािग उठलै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n100 \n \nबहुत िदनक बाद \nहमर आंिख मे \nअरुिणमा \nपिहने उलहन दैत \nआ \nबाद मे \nमुसिकआएत \n  \nबहुत िदनक बाद \nमऽन पड़ल एकटा पांित \n'अलस पंकज दृग \nअरुणमुख \nतरुण अनुरागी \nिĆय यािमनी जागी' \n१२ अक्टूबर ९४ \nलालबाग, दरभंगा \n  \n हे िसंगरहार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n101 \n \nकतेकॊ बेर सुनलहुं \nअहांक मुंह संऽ  \nआ पढलहुं \nकतेकॊ बेर \nअहांक आंिख मे \nघुमरैत \nएकटा पांित \nहम \nहे िसंगरहारक फूल ! \n  \nमुदा तखनॊ \nनीपल अथवा अखरा \nकॊनॊ रूपें  \nतैयार छी सतत् \nअहांके İवीकार करबा लेल \nकनेक चॊट तऽ लागत \nअबİसे \nनीक लगैत हॊएत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n102 \n \nअहांकें \nआकाश िदĭय, देवतुĪय कपटी ! \nबुझल अिछ \nचािहयॊ कऽ शूĠयाकाश निह भेट सकत \nिवāाम दऽ सकब \nहमिह \nचाहे ओ जड़ता तॊिड़ \nजड़ते मे आयब \nिकएक ने हॊए \n  \nकनेक चॊट तऽ पौरुषक \nलगबे करत \nदेबक माथ चढ़ऽ लेल \nचाहे फेर ओतऽ से मौला कऽ \nबिह आबी \nहमरे लऽग \nिकएक निह ? \nअंितम िनदान तऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n103 \n \nधरतीए िथक । \n  \n२९ अक्टूबर ९४ \n  \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \nबालानां कृते- \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ 2. मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा \nचौधरी \n  \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿर्कामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: मैिथलीक पिहल-िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n104 \n \nनीचाँक दुनू काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा पिहल \n \nनताशा दू  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n105 \n \n \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \n https://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \n2. \nमğय Ćदेश याÿा- Ĕयोित\n  \nआठम िदन ः \n30 िदसĦबर 1991 ़ साेमिदन ः  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n106 \n \nहमसब आिह भाेरे 8ः40मे मचान कĦपलेक् स सऽ िवदा लेलहुॅं।पुनः बसके लĦबा सफर \nजंगल आऽ पहाड़ीके बीच सऽ सनसनाइत बस।एक लĦबा सफर ऌ बीच र् बीच मंे हĪका \nफुĪका झपकी फेर गप सप  अिह सब मे समय बीतैत गेल आर करीब साढ़े तीन बजे \nदुपहिरयामे जबलपुर İटेशन पहुॅंचलहुॅं।एक स डेढ़ घěटा Ģ ्रातीक्षा केलाक बाद Əेन सऽ \nिपपिरया िदस िवदा भेलहुॅं।हमरा सबके पचमढ़ी जायके छल।फेर सऽ गप सप के कायर्ƅम \nĢ ्राारĦभ भेल। अपन संगी साथी सबहक पािरवािरक बात सब सेहाे बुझऽ लागल रही।सब \nअपन अपन पिरवारक िकİसा सब सुनाबैत रहल।तकर बाद अगर काेनाे बात हाेइ तऽ एक \nदाेसर सऽ के पािरवािरक घटना माेन पािर।जे आेकर भाइर् बिहन अिहना कहै छै तऽ आेकर \nघरमे सेहाे आेिहना हाेइत छै। बहुत तरहक बात सीख भेटै छल अिह बीच मे । जॕ काेनाे \nगलत आदत हुए तऽ सब टाेिक र् टाेिक कऽ सुधािर दैत छल। अिहनामे एकगाेटाक नख \nचबाबक आदत हमसब सुधािर देिलयै। जे बेसी लजकाेटर हाेइर् आ गपशप में निहं शािमल \nहुए तकरा सब बड तंग करै। ĮŒक लड़काक नामे पिड़ गेल मृगनयनी िकयैिक आे बस Əेन \nआिद पर चिढ़ते देरी सूित जाइ छल आ उतरैकाल आेकर आॅंिख आेंघायल लागैत छल।जे \nबेसी मुॅंह खाेिल कऽ जाेर सऽ आवाज कऽ खाएत छल तकरा सब बकरी कहै छल। \nहमसब 7 – 8  घěटाक याÿाक बाद िपपिरया İटेशन राितक 12ः30मे पहुॅंचलहुॅं।अतेक \nठंढ़ामे राितमे सफर केनाइर् मुिĮकल छल तैं İटेशन के दू टा वेिटंग हाॅलमे अपन डेरा \nजमेलहुॅं। आइर् अपन बेिडंग अननाइर् साथर्क बुझाएत छल।निहतऽ अकर पूरा उपयाेग Əेनाे \nमे निहं हाेएत छल आ बेकारमे लािदकऽ घुमैत रही। \nदेवीजी : Ĕयोित  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n107 \n \n \n  \nदेवीजी ः Ģ ्राशासक िदवसमे पुरİकार िवतरण \n      आिह िवńालयमे वािषर्क पुरİकार समाराेह छल। वषर् भिरक िविभž Ģ ्राितयाेिगता तथा \nपढ़ाइमų उच्च İथान आनैवला बच्चा सबके पुरİकार दैके कायर्ƅम छल। जािहमे िशक्षा \nिवभागके उच्चािधकारी सिहत क्षेÿके Ģ ्राशासनके उच्चािधकारीके मुख् य अितिथक रूपमे  \nआमंिÿत कैल गेल छल।िदवस सेहाे बƂड िवशेष छल।कारण 22 अĢ ्रािल के अिह वषर् \nĢ ्राशासक िदवसके रूपमे  मनाआेल जा रहल छल।तािह लेल Ģ ्राशासन िवभागक अिधकारी के \nİवागत िवशेष रूप  सऽ कैल गेल छल।अितिथ सेहाे बच्चा सबहक कायर्ƅम सऽ बहुत \nĢ ्राभािवत छलैथ। बच्चाे सब एडिमिनİƏेिटब जाॅब अथŭत् Ģ ्राशासिन ĭयवसायमे Ģ ्रावेश काेना \nपािब से जानकारी पाबैके उĜ सुकता देखेलक।सबके पुरİकार सहषर् Ģ ्रादान केलाक उपराĠत \nआे बच्चा सबके मागर्दशर्न करऽ लगला।आे कहलिखन जे बारहवॴ पास केलाक बाद Ģ ्रावेश  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n108 \n \nपरीक्षा पास कऽ बी बी ए ōबैचलर इन िबजनेस एडिमिनİƏेशनहृ़ के पढ़ाइर् कैल जा सकैत \nअिछ आ तकर बाद एम बी ए ıय़माİटर इन िबजनेस एडिमिनİƏेशनहृ़  अĠयथा İनातक \nकेलाक बाद सीधे एम बी ए वा  िविभž िवषयमे पी जी िडĢ लाेमा कैल जा सकैत अिछ। अिह \nके अितिरक् त İनातक िडƇी पाैलाक बाद यू पी एस सी वा राĔय İतरीय Ģ ्राशासिनक पद हेतु \nिविभž Ģ ्राितयाेिगता परीक्षाके तैयारी कैल जा सकैत अिछ। \n      परĠतु़ अिह लेल सब िवषयमे नीक भेनाइर् आवĮयक अिछ तथा पढ़ाइर् के अितिरक् त   \nसवŮिगक िवकासक आवĮयकता अिछ तैं अखन सब िवषयमे खूब समय िदयऽ आ सब तरहक \nĢ ्राितयाेिगता मे िहİसा िलयऽ आऽ जीतैके Ģ ्रायास करू।अिह  ĭयवसायमे सफल हाेइर् लेल \nिनणर्य लेबक िहĦमत तथा  नेþृĜ व क्षमता के अितिरक् त सबके संग लऽ कऽ समूह सऽ \nसामĽİय बनाबैत काज करैके क्षमता हुअ के चाही।तदाेपराĠत़ अितिथ महाेदय िवńालयके \nĭयवİथा सऽ खुश भऽ Ģ ्राधानाğयापक़ देवीजी़ सब िशक्षकगण सिहत िवńालयके Ģ ्राशासिनक \nİतर पर कायर्रत सब कमर्चारी के हािदर्क धĠयवाद देलिखन।हुĠकर कहब छलैन जे Ģ ्राशासन \nके सुचारू  रूप  सऽ चलाबैमे Ģ ्राĜ येक İतर के कमर्चारी के याेगदान हाेइत अिछ।अिह सऽ \nिवńालय के आन कमर्चारी सबहक Ģ ्रााेĜ साहन भेल। \nअपन टीका-िटĢपणी िदअ। \nhttps://www.blogger.com/comment.g?blogID=7905579&postID=513633139662640904 \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक बजबाक \nचाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n109 \n \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n110 \n \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव।  \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n111 \n \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ।  \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n112 \n \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला \nगाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत करी। \nइंिग्लश-मैिथली कोष/ मैिथली-इंिग्लश कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदान ई-मेल Ņारा \nggajendra@videha.com पर पठाऊ।     िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n113 \n \nInput: ( कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवा फोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in Devanagari, Mithilakshara or \nPhonetic-Roman.) \nLanguage: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in Devanagari, Mithilakshara and \nPhonetic-Roman/ Roman.) \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -\nBased on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary. \n१.पĽी डाटाबेस २.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक \nशैली \n१.पĽी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग / िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण/ संकलन/ सĦपादन-पĽीकार \nिवńानĠद झा\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं  गजेĠƖ ठाकुर\n Ņारा) \n जय गणेशाय नम: \n(1) \nअथ पÿ पšजी िलखते: अथ सिरसब Ƈाम: देवािदĜ य रėाकरापĜ य-छादन।। Ćज्ञाकरापĜ य-\nबनौली नम समेत।। िनितकर सĠ तित केशवापĜ य-दनाद-गंगेĮ वरा पĜ य गौिर शौिर कुलपित-\nबधवास।। मिहपािण सĠ तित-खांगुड़ गयड़ा समेत।। ƇहेĮ वरापĜ य-जॲकी।। गणेĮ वरापĜ य-\nसकुरी।। सोने सĠ  तित-कटमा ओ सकुरी।। भवािदĜ यपत् य-सतैढ़।।  रघुनाथापĜ य-\nउĪ लू।। कौिशक-उĪ लू।। िगरीĮ वरापĜ य-सतैढ़।। वाİ तु सुत ऋिष-सतैढ़ सĦ Ćित-फरकीया \nिशवािदĜ यापĜ य-रतवाल मतहनी।। हरािदĜ यापĜ य-बिलवास āी करापĜ य-ननौरे।। \nशुिचकरापĜ य-जगĠ नाथपूर हĪ लैĮ वर-रूƖपुर पैकटोल।। केशब बागे बसुĠ धर-नरघोघ \nरामदेवापĜ य-िसंडोआ।। कामदेवापĜ य-डीगरी गढपािण सĠ तित-गौर वोड़ा।। अथ निजबाक \nƇाम भासे सĠ तित विलया रातु-िदगउĠ ध।। काĠ ह सĠ तित गोिवĠ द-भड़ाम।। सोम सĠ तित-\nनाहस।। सुपन वासू-देउिथ।। नारायण पुराई-ƙŌपुर।। िमā रामापĜ य-अचौढ़ी।। \nशु िचकरा पĜ य- बिलया ƙŌपुर।। छीतू पारू -पीलखा।। िशवाई-महूिलया जहरौली।। ईĮ वर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n114 \n \nनारू -नोहड़।। āी धरापĜ य-िदमĠ दरा-एते जिजवाल Ƈाम-अय खě डबल Ƈाम ठ. हराई \nसĠ  तित-भखराइन।। सोमेĮ वरापĜ य-बुलवन कथुवा समेत।। ठ. अनĠ त हिर-लखनौर।। \nभोगीĮ वरापĜ य गोपाल सĠ तित-बथई-हरड़ी।। गढाघरापĜ य-पौराम।। रėाकरापĜ य-हलधर \nतेतिरया हरडी खě डबसा ।। ठ. दूबे सĠ तित भौर।। लाखूमौिहमित-बेहद यमुगाम।। \nयोगीĮ वरापĜ य-सोĠ दपुर सरपरब कुरहनी वासी Ņीट खě डबला।। शुभƖþापĜ य-देशुआल।। \nझाझू सĠ तित-रैयाक गुरदी सोनकहमेरी।। वाİ तु, वागू, िहरू -देउरी गोपालापĜ य-गढ़।। देने \nसĠ तित-चनुआरी।। पक्षधरपल-तेतिरया।। िदनकरापĜ य-पॲसक, बथदी िबहारी-उभय गोरादी-\nसाधु सƘित-बथयी।। लक्ष् मीपित सĠ तित-खरसा गणेशवरापĜ य-गणेĮ वरापĜ य-गुलदी।। \nहĪ लेĮ वरापĜ य बेलारी।। जीवेĮ वरापĜ य-अलय।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n115 \n \n(2) ''अ'' \nसोमकंठ-सरपरब।। रिब सĠ तित-गौर ƙŌपुर।। जयकर सĠ तित-सजनी।। भासे-डीह ।। \nदेवेĮ वरापĜ य-देशुआल।। पक्षीĮ वरापĜ य-यमुगाम।। िगरीĮ वरा-मĜ य-देशुआल िवĠ ğ येĮ वरापĜ य-\nवैकुě ठपुर।। िशितकंठ सĠ तित-खुņी ।। रėनेĮ वरापसगुलदी।। अथ गंगोलीƇाम-महामहो \nसुपट सĠ तित-गोम कटमा।। होरे सĠ तित-िबसपी।। हारू  सĠ तित- देशुआल।। हिर \nसĠ तित-डुमरा।। िदवाकरापĜ य-िदगउĠ ध।। गौरीĮ वर सĠ तित जगनाथापĜ य-धमर्पुर।। कुमर-\nगंगोली वासी।। कमलपािन-वैगनी, वड़Ƈाम।। डालू सĠ  तित-सकुरी।। गयन सĠ तित-\nखरसौनी ।। एते गंगोली Ƈाम।। Ƈाम अपथपबौली Ƈाम-रिव सĠ तित-िबरौिल।। \nउदयकरसĠ तित-सपता देशुआल11 मिहपित सĠ तित-कोशीपार डुमराही।। हिरयािण सĠ तित-\nगोधनपुर लŞ मीदþापĜ य-गोनोली ।। नारू  सĠ तित भतौनी डहुआ।। रूद  सĠ  तित-बछौनी।। \nरूद  सुत पाठक भीम-भीरडोआ।। जागू सĠ तित-रयपुरा िवशो सĠ तित-चणौर।। बासु गौिर \nसĠ  तित-महरैल।। केशव गोिवĠ दापĜ य-राजे।। दामोदरापĜ य-राजे िशवदþापĜ य-बि़ढयाम।। \nगोगे सĠ तित-सहुड़ी।। यशोधरापĜ य-मेयाम।। दामू सĠ तित-अĦ मा।। पुě याकरपĜ य: पैकटोल \nपिनहथ उँदयी सĠ तित-धेनु।। मधुकर रėाकर Ćभा कर िदयाकरापĜ य जगित एते \nपवर्पĪ लीƇाम।। अथ सोदपुर Ƈाम-ƇहेĮ वरापĜ य-धउल।। रूƖेĮ वरापĜ य-िवरपुर।। \nधीरेĮ वरापĜ य सुĠ दर िवĮ वेखरापĜ य भवे माधव-हसौली।। रामापĜ य-रमौली।। बाटू-बड़साम।। \nरूिच  बासुदेव-कुसौली यटाधरापĜ य-पचही।। गयनापĜ य: रोहाड़ बहेड़ा।। रित हिर-टाटी \nबाİ तु सĠ तित-तेतिरहार।। रूपे  सĠ तित-ितमिरवार।। बसाउनापĜ य कĠ हौली।। कामेĮ वर \nसुरेĮ वर राम।।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n116 \n \n(3) \nनाथापĜ य-भौआल।। काĠ हापĜ य-सुखेत।। िÿपुरे-अकडीहा रितनाथापĜ य डालू-कटका।। \nबाटू सुत हलधर āीधर-केउँटगामा सुधाकरा पĜ य-गौर।। म. म. उ. जीवनाथापĜ य-\nिदगउथ।। म. म. उ. भवनाथ Ć. अयाचीसुत म.म.उ. शंकर मटो महादेव महो मासे \nमहोदारो सĠ तित सिरसन अपरा भवनाथ Ć. अचाचीसुत शĦ भुनाथ रूƖनाथापĜ य- बािल।। \nमहामहो देवनाथापĜ य-िदगउĠ ध।। महो रघुनाथापĜ य-रैयाम जोर सĠ तित-िवठौली िमसरौली \nगोपीनाथापĜ य- मानी, जगौर।। म. म. उ. जीनेĮ वर सुत गणपित हिरपित-मिहया \nलोकनाथापĜ य-मािझयाम खोिर। हरदþ काधदापĜ य शहड़ सुहथिर।। देवे सĠ तित-मिहया।। \nएते सोदरपुर Ƈाम।। अथ गंगोरƇाम—बीनू वासू कुरूम  भौआल केशवापĜ य-अिहयारी-पोनद।। \nसनाथ सĠ तित-िवरनी वासी।। भोरे सĠ तित मिहĠ Ɩ पुर िवठू कािद बेकक।। \nअय पĪ ली Ƈाम-हलधर सĠ तित-बनाइिन।। महामहो उँमापित समौिल, वारी, जरहिरया।। \nरूपनाथ  सĠ तित िगरपित-समौिल।। पशुपित-समौिल।। महाĆबंधक।। रघुनाथापĜ य: \nदड़मपुरा नरहिर, रघुपित सĠ तित-समौिल।। देवधरापĜ य- कछरा, देउरी।। गांगु सĠ तित-\nदोउरी।। िदवाकरापĜ य-देउरी, सकुरी, मोहरी-कटैया घोटक रिव सĠ तित-कटैया।। \nƇहेĮ वरापĜ य: कछरा।। रामकरापĜ य-भालय।। िजितवरापĜ य-राजेसितĮ वरापĜ य-िसĦ भुनाम।। \nकाĠ हापĜ य-पड़ौिल।। िवरमिमāापĜ य-ततैल।। रामदþ सुत केशव सĠ तित-काĠ ह-हाटी।। \nमहाई सĠ तित-फूलदाहा माधवापĜ य-िदवड़ा।। इबे सĠ तित-बेहरा।। नरिसंहापĜ य हिरपुर-मुरा री \nसĠ तित-मुराजपुर।। भोगीĮ वर राजेĮ वरापĜ य पुरे सĠ तित-अलयी।। वंशधरापĜ य-अलय।। \nगोिवĠ दा पĜ य-रैयम।। कीसे सĠ तित राम सĠ तित वाटू सĠ तित-नंगवाल।। ĆभाकरापĜ य-\nपजुर्आिर।। िहताई सĠ तित-िवİ याक्षापĜ य नकेसुता-बैकुंठपुर।। हारू  सĠ तित-नैकंधा।। \nकिवराज  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n117 \n \n(4) ''आ'' \nसĠ तित-मछैटा।। िसंहेĮ वरापĜ य-ननौर।। िमÿकरापĜ य-ननौर-राजखंड, पाली ।। \nजयकरापĜ य-कुसमाल, िपě डारूछ , बारहता, रताहास पाली कछरा।। माधवा।। पĜ य \nगौरीĮ वरापĜ य अिहयारी, टूपाभारी।। गणपित, गांगु सĠ तित-अिहयारी ।। यशु, डगरू  \nसĠ तित-कुरूम।।  बागू सĠ तित-रोहाल, कटैया।। गोिवĠ दा पĜ य हचलू सुत िदवाकरा पĜ य-\nसुदई, षिनहथ।। होराइ सĠ तित-अि़डयारी।। रूƖेĮ वरा पĜ य-भड़गामा। बाटू सĠ तित-\nसĠ दलाही, पाली पाली, िवशानĠ द पĜ य-ƙŌपुर थेतिन सĠ तित-जलकौर पाली।। चĠ दौत पाली \nदुगŭिदĜ य पĜ य-मिहषी।। देवािदĜ यपĜ य-िबहार, मिहषी समेत।। रतनू ĆoरėािदĜ य पĜ य-\nमिहषी।। रėाकरापĜ य-यशारी।। ततो धोधिन सĠ तित-यशिर।। िवशो, āीकर, \nशुिचकरापĜ य-पुरोठी।। जीवे सĠ तित-मोिन।। बादन सĠ तती आसी।। सुधाधरापĜ य \nमांगुसĠ तित-मोनी।। भवदþापĜ य-पुरोही।। शुभंकरा पĜ य-(100/05) जमदौली।। पौथू \nसĠ तित-परसौनी, जरहिटया, सकुरी।। कुसमाकर सĠ तित-जमदौली।। यटाघरा पĜ य-\nसकुरी।। जीवधर, वंशीधरापĜ य-सकुरी।। बुिŀधरा पĜ य-ततैल।। काĠ हापĜ य-अलय, \nसकुरी।। इनसĠ तित सकुरी।। मुरारी सĠ तित रामापĜ य-मिहĠ Ɩवाड।। िवशो सĠ तित \nरूƖेĮ वरापĜ य-कोलहा।। गणेĮ वर नĠ दीĮ वरापĜ य-मिहĠ Ɩवाड़।। हिरपुर।। िवरेĮ वर \nनरिसंहापĜ य-रादी āीधरापĜ य बेलउँच राढ़ी।। गुणीĮ वरापĜ य-कोइलखा।। ƇहेĮ वरापĜ य \nचहुँटा।। गोपालापĜ य-समैया।। हिरपािण सĠ तित-समैया।। बाछ सĠ तित होरेĮ वर मितĮ वर \nमंगरौनी।। बाटू सĠ तित-कटउना।। जसू, सĠ तित-सकुरी।। गणपित सĠ तित भगवसĠ तित-\nपचाढ़ी-गुणाकरापĜ य-बरेहता सोĠ दवाड़।। पुरािदĜ या पĜ य-मृगİ थली एते पĪ ली Ƈाम   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n118 \n \n(5) हरड़ी।। धनेĮ वर-मिझयाम, कनईल, लोहना समेत।। लाखू सĠ तित-कनइल।। चाण \nसĠ तित रितĮ वर-छामू।। रामकर कृį णाकर थुगाम वासी।। भोगे सĠ तित शंकर गूदे-\nिदवड़ा।। इबे-जरहिरया।। देवे सĠ तित-रहड़ा।। गोढ़े-रहड़ा।। गोĠ दन चाण-।। पुरोिहत \nगोपाल सĠ तित मारू -वरूआड़  सुपे संखवाड।। āीकर-पेकटोल।। गौरीĮ वİ तेकुना।। िमā \nभगव-पुरामिनहरा।। चƅेĮ वर सĠ तित-दहुड़ा करूहरा।  देहिर ततैल।। सोम-ततैल।। \nसािĠह सĠ  तित गोधनपुर।। देवे सĠ तित-कािदकापूर। (ताइ-तÿेव ।। ।। गोना सकराढ़ी-\nिथितकरापĜ य-आङ्ÿावासी-मिझयाम समेत।। बुधौरा सकरादी, दूबा-सकरादी अĠ हार बरगामा \nसमेत।। एके सेकराढ़ी Ƈाम।। अथ दिरहरा Ƈाम-िÿपुरािर सĠ तित-िसंहाāम।। हिरकर \nबु िŀकर रूपनािद  िवजनपुर।। यशİ पित सĠ तित गणपित भड़ैली।। गुणपित सĠ तित-\nपठोङÿी)।। िवńापित-पुडरीक-मछदी। केशव-अमरावती। िशरू -कुरूम  सोने सĠ तित \nभौजाल।। िशव-यमुगाम।। गुणाकर पŃकर मधुकरपņो। ĆजाकररापĜ य-कुसुमाक-\nउड़गाम।। िमÿकरापĜ य-जरिह टआ।। Ćसाद गौरीĮ वरापĜ य-भरउड़ा सĠ हवा समेत।। \nिदवाकरापĜ य-अलई।। िदनकरापĜ य सोनतौला।। रितशĦ मŭवस-सकुरी।। भवशĦ मŭपĜ य-\nƙŌपुर।। यटाधर-ƙŌपुर।। शिशधरापĜ य-पिनहारी।। बागू गांगू तरहट।। गोिवĠ द काĠ ह-\nपचही।। नारू -यशराजपुर।। बाटू-ƙŌपुर।। इĠ Ɩपित-आग् नेय।। झॲटपाली दिरहरा \nिसमिसम कोइलख िवĮ वनाथापĜ य मिहसान कोइलख समेत।। िवधुपित-तÿैव।। होरे उराढ़ \nवासी।। गांगू-कछरा।। रघुपित सेघ कठरा।। काĠ ह कटैया जादू सरहरावासी कृį णपित \nगुणीĮ वर: फूलमित।। सुĠ दर गांगू-तंÿैव।। मतीĮ वरापĜ य-सुĠ परअलई समेत।। सुरपित-\nगोलहरी, अलय समेत।। िगरीĮ वरापĜ य-उिडसम।। पě डोिल दिरहरा-हिरकर सĠ तित \nिसहौली।। शंकरपरनामक गोदे-नवहथ।। काĠ हा पĜ य-नवहथ। आसो-िचलकौिर।। भाइ \nसĠ तित-ततैल, तेतिरया, िसमिर।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n119 \n \n(6) ''उ'' \nकनसम।। गोि़ढ सĠ तित-बि़ढयाम। सुपन सĠ तित-गांगू िमņी।। िवशो-तÿैव।। िहक सावे-\nदीघीया।। धीरेĮ वर सĠ तित-तारडीह, जलकौर-दिरहोश। िमā काĠ हापĜ य-मतउना।। गंगेĮ वर \nसĠ तित िमā दुगŭिदĜ यापĜ य-चडुआल।। देवधरापĜ य।। अिग्नहोिÿक महामहोहिर सĠ तित-\nनेतवाड़।। नारू  सुत रूिच -महुआल।। िवभाकरापĜ य-िसंिधया।। Ćभाकर सुत जुधे-\nपटसा।। नोने-जगवाल।। नारू  सुत बाटू Ćभृित-अĠ दोली।। गोि़ढ सĠ तित-धनकौिल िमā \nहिर सुत चě डेĮ वर-चंडगामा।। नारायण-उने।। िमā मितकर-बघोली।। धामू सĠ  तित-\nपोजारी।। शूलपािण-रतौली नीलकंठ-पोखिरया रूपन -रतौली।। खांतर-बड़गाम।। बासू \nसĠ तित-बाली मुिनĆo िवरĮ वरापĜ य िदवाकर-राजनपूरा।। रिवकर-छÿनछ राजनपुरा, सीसब \nसमेत।। गुणाकर िसि़ढबाला।। Ćिसि़ढवाल।। हिरकर-जरहिरया, ततैल समेत।।  \nƙŌेĮ वरापĜ य रėाकरापĜ य-पंšचारी।। िवĮ वरूपसĠ तित-पिनहारी।। शूलपािणƚाता नीलकंठ-\nबोथिरया।। रूपन  सुत भोग िगरी-रतोली।। यवेĮ वर-जरहिरया-ƙहमेĮ वर तÿैव।। एते \nदिरहरा Ƈाम।। अपथ माě डर Ƈाम-गढ़ माě डर कामेĮ वरापĜ य-बथया।। महþक जोर \nसĠ तित-बघांत।। सुइ भवािदĜ पĜ य-कनैल, मुठौली समेत।। िदवाकरापĜ य- जॲकी, मिढ \nझमना।। हरदþ सĠ तित-खनितया।। गुणाकर, जयकर-खनितया।। माधवापĜ य-\nअरिडया।। रित, डालू-भौआल, दोलमानपुर।। बेगुडीहा।। खांतू। ठाकुर, सरवाई, केउƏै \nसĠ तित-भौआल।। गदाई-दोलमानपुर-केशवापĜ य-असमौ।। कानहापĜ य-आसमा।। सूपे, िवभू-\nकटमा िवभू, भानुकर िपलरवा।। किवराज शुभंकरापĜ य-कटमा।। वागीĮ वरापĜ य-मिहषी, \nगांगे।। रूपधरा  पĜ य=मङÿर्ौनी।। रिवदþापĜ य िवशो-देउरी।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n120 \n \n(7)  \nहिरकर-िवजहरा।। खांत-जरहिरया।। हिर-मङरौना।। होरे-केउँट गामा।। सुधाकर-\nवारी।। शुभंकर-सकुरी।। पशुपित सĠ तित गुणपित-ओकी।। (18/09) (18/09) िशवपित \nइĠ Ɩपित-रजौर। कृį णपित-पतौनी।। रघुपित-(18/03) जगौरा।। Ćजापित-अमरावती।। \nछीतर- जगौर।। आड़िन सĠ तित कुलपित कटैया।। नरपित-दहुला।। रिवपित-कटका।। \nमहादेव-िसर खि़डया ( āीखंड)।। रितपित-(18/03)-िसहौिल)। दूबे-दुबौली।। पौखू-\nिबठुआला।। धनपĜ या- सरहद।। िवधूपित-पतनुका।। सुरपित, रतन-कनखम।। सोम-\nबेहद।। भवे, महेश-कटैया।। गुणीĮ वर-कटाई।। पीताĦ बरा पĜ य-कटाई, जमुआल।। \nदेवनाथा पĜ य िमā नĠ दी सĠ तित-बेहटा।। जीवेĮ वरापĜ य-ओंराम।। िसंगाई-ननौरा।। दुगाई-\nतेतिरहार।। नगाई-कोइलख।। बागीश्  वरापĜ य-सकुरी।। रूिचकराव  शीरू -जरहिरया, \nमकुरी।। लक्षमीकांतापĜ य-िÿपुरौली।। हिरकाĠ तापĜ य दिहला।। उमाकĠ ता पĜ य ƙहĦ पुर \nसुगĠ ध सĠ तित-कनसी।। महेĮ वरापĜ य मझौली।। गुणे िमāापĜ य-थुबे, खरका ।। सोिर \nिमāापĜ य-ƙहमपुर।। गयन िमāा पĜ य, वीरिमāापĜ य-वारी सकुरी।। हिरशĦ मŭपĜ य \nसुधाकरािद-मृगİ थली थेछ िमāापĜ य-अĠ दौली।। सुरेĮ वरापĜ य। ƇहेĮ वरापĜ य-कटउना।।हिर \nिमāापĜ य-कटउना।। ऋिष िमāापĜ य-बेलउँजा।। यित िमāापĜ य-कटउना ।। कीतूर् िमāाद \nमतीĮ वरापĜ य-गोआरी।। िगरीĮ वरा पख-िमāरौली।। हरे िमāापĜ य-खपरा ।। बाछेिमआपĜ य-\nहरखौली।। हेलन, नरदेव-लेखिŅया।। िशवाई सĠ तित-विलयास, धयपुरा।। \nसवŭनĠ द-दलवय, सकुरी।। दलवय िİथत-असगĠ धी।। चĠ Ɩकरापल-कोवड़ा।। कुलधर, \nरामकरापĜ य-िदपेती, बेतावड़ी।। चोचू मोचू-पीहारपुर गोआरी समेत गोपाल सĔ जन-ƙŌपुर, \nजगतपुर।। िमÿकरापĜ य, रूपनापĜ य-मिहषी, सकुड़ी ।। सुथवय सĠ तित-अपोरवािर, \nजहरौली।। रितधरशुमे-कनपोरविरतरौनी।। हिर सĠ तित-िनकासी, यमुगाम।। एते माě डर \nƇाम:।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n121 \n \n(8) ''ऊ''  \nअथ बिलयास Ƈाम।। िभखे, चुĠ नी, िनितकारपĜ य-चुĠ नी।। दूबे सकुरी ।। सुरानĠ द-बैकक \nवासी।। रित सĠ तित-खड़का।। िशवािदĜ या पĜ य मुराजपुर, ओगही, यमुथिर।। \nशुभंकरापĜ य-ततैल, कमरौली 11 नĠ दी सĠ तित-भौआल, अलय, सतलखा।। सुधाकरापĜ य-\nजरहिरमा।। राम शĦ भिपĜ य-जादू धरौरा।। केशव-यमसम।। शिक्त āीधर-सकुरी मिहĠ Ɩपुर \nसमेत।। मŀ सĠ तित नारायण िसमरी, जालए, कड़का।। महĠ थ सĠ तित माडर िशरू  \nसĠ तित-िबशाढ़ी।। रूƖािदĜ यापĜ य-िवठौली।। रूिच  सĠ तित उदयकरापĜ य-नरसाम।। एते \nविलयास Ƈाम:।। \nअथ सतलखा Ƈाम: गुणाकर-डोक् हरवासी।। िवभू सĠ तित भाį करापĜ य-सतौिल।। \nिदवाकरापĜ य-सतौिल।। चĠ ƖेĮ वरापĜ य-कÿडोली।। शंकरापĜ य-सतलरवा लोहरा पĜ य, \nनĠ दीĮ वरापĜ य, यवेĮ वरापĜ य-कछरा।। अथ एकहरा Ƈाम:-āीकर-तोड़नय।। जाटू सĠ तित-\nसरहद।। शुभेसĠ तित-मैनी।। सोने सĠ तित-मě डनपुरा लक्षमीकरापĜ य-संƇाम।। रूद  \nसĠ तित-आसी।। धाम-नरॱध, जमालपुर।। गढकू-कसरउढ़।। बाटू-िसंधाड़ी।। िथते-\nखड़का ।। िमते-कĠ हौली।। गणपित पतउना।। जाने-ओड़ा।। कोचे-रूचौिल।।  \nशुिचकरापĜ य मुराजपुर।। िचÿेĮ वरपĜ य-नरॱछ।। एते एकहरा Ƈाम।। अथ िवĪ वपंचक \n(बेलउँच) Ƈाम: धमŭिदĜ यापĜ य-िससौनी ।। रामदþ हरदþ, नोना िदĜ या सĠ तित- \nरितपाड़।। शुधे सĠ तित-सुदई।। िशरू -Ņारम।। गयािदĜ यापĜ य-ओगही।। महािदĜ य कĦ मर्पुर \nबछौनी समेत।। जीवािदĜ य-उजान।। रूƖािदĜ य-दीप सुदई।। सवŭिदत-ति़डयाड़ी।। \nदेवािदल-ƙŌपुर।। İ ėािदĜ य-काको।। िमचािदĜ यापĜ य नारू -काको वासू-देड़ािरया ĆाणािदĜ य \nपस हिर, गयन-कĠ होली।। शुपे-कोलहņा।। रूकमािदĜ य-ओझौली।। केउँदू-सकुरी।। \nमहथू-सकुरी।। चौबे सĠ तित-सतलखा।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n122 \n \n(9) \n \nअथ हिरअम Ƈाम-लाखू सĠ तित-रखवारी।। केशव-दामू-मंगरौना।। मांगू-नरिसंह-िशवां।। \n(18/09)-हारू  िशवा।।  (27/05) नरहिरसĠ तित-विलराजपुर चाण िदनू-कटमा।। परमू \nलाखू-आिहल।। रित गुणे-कटमा।। माधव सुत सĠ तित-अच् छी ।। एते हिरअम \nमूलƇामा।। अथ टंकवासटाम् किवराज लŞ मीपािण-नीमा।। सुरेĮ वरापĜ य, दामोदरापĜ य-\nपटिनया गंगोली।। रिव शमŭ खंग लŞ मी शĦ भŭ-ƙहमपुर।। पतरू , शीरू -पटिनयाँ पोरवरौनी \nभौर, सकुरी ।। जागे सĠ तित-रतनपुरा।। महाई सĠ तित-पिरहार।। देवदþापĜ य-\nपीलखवाड़।। रिवदþापĜ य-बहेड़ा।। पाँखूसĠ तित-िसरखंिडया ( āीखंड)।। सुपन, मारू  \nसĠ तित-नरधोध।। हराई, शुिचकर, ĆीतकरापĜ य-अकुसी।। हिरĆहन- पोराम।। \nदोमोदरपĜ य-बेहरा।। उँमापित सन् तित-ततैल।। एते तंकवाल Ƈामा:।। अथ घोसोतƇाम: \nरितकाĠ ह-पचही।। रूिचकरापĜ य-नगवाड़।। रूद  सĠ तित-यमुथिर।। रूद  सĠ तित-\nगĠ धराइिन।। गणपित सĠ तित-घिनसमा।। कृį णपित सĠ तित-खगरी।। पृĝ वीğ रापĜ य-\nसकुरी।। रूƖ चĠ Ɩ-डीह।। एते घोसोत Ƈामा:।। \nअथ करĦ पख Ƈाम इĠ Ɩनाथा पĜ य कोई लख।। शोिरनाथापĜ य-दीघही।। रामशĦ मŭपĜ य-\nƙŌपुर।। रितकरापĜ य-मिझयामा बुिŀकरापĜ य सĠ तित काĠ हापĜ य ककरौड़ हचलू सĠ तित-\nकनपोखिर।1 गणेĮ वरापĜ य-केडरहम।। लाĠ ही सĠ तित-गोि़ढ-सैतालवासी।। सदु-रूिच  \nसĠ तित हरदþापĜ य-घनकौिल।। िनितपĜ य-बछांत।। नोने सĠ तित-वेला।। लािĠह सĠ तित \nमुरदी।। सादू सĠ तित-ककरौड़।। मांगू सĠ तित-सोन,कोलखू, मघेता समेत।। मधुकरापĜ य-\nदोलमानपुर।। सदुo  रूिच  सĠ तित हरदþापĜ य-धनकौिल।। िनितपĜ य-बछांत।। नोने \nसĠ तित-वेला।। लािĠह सĠ तित मुरदी।। सादू सĠ तित-ककरौड़।। मांगू सĠ तित-सोन, \nकोलखू, मघेता समेत।। मधुकरापĜ य-दोलमानपुर।। सदुoिगरीĮ वर सĠ तित नरिसंह \nनडुआर।। āीवĜ स सĠ तित-बेहट।। सदुo केशव-िसरखंि़डया ( āीखंड)।। वराह सĠ तित- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n123 \n \nतरौनी।। रामावĜ य-तरौनी।। काĠ ह, āीधर-तरौनी।। रघुदþ रूिचदþ-रूचौिल।।  \nसदुपाğ याय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n124 \n \n(10) ''इ'' \nमाधवापĜ य-मझौरा।। सदु. रामापĜ य-झंझारपुर।। गुणीĮ वरापĜ य-झंझारपुर।। सदुo \nभवेशवरापĜ य-अनलपुर।। हिरवंशापĜ य मुजौिनया।। िशववंशापĜ य-रोहाड़।। धूþर्राज म.म.उ. \nगोनू सĠ तित-िपě डोखि़ड।। एते करĦ बहा Ƈाम:।। अथ बूधवाल Ƈाम: रिवकरापĜ य-खड़रख \nसुरसर समेत ।। सुये सĠ तित-ƙहमपुर।। राम चाण-मिझयाम।। ढोढ़े-बेलसाम।। उगरू -\nसतलखा।। काĠ हापĜ य-वेलसाम।। दूबे, हिरकर-हिरना।। दामोदर-सकुरी।। राम िदनू-\nसुĠ दरवाल।। गंगािदĜ य िवकम सेतरी।। सदुo भानुसुत गणेĮ वरापĜ य-पिरणाम ।। \nगुणीĮ वरापĜ य उजान।। कोने-पीलखा।। गंगेĮ वर-मिलछाम।। रूिचकर  रितकर-गंगौरा।। \nमहेĮ वर-फरहरा।। गौरीĮ वर-मिदनपुर।। िवशो सुधाकर-डुमरी।। सूयर्कर सĠ तित-िसडरी।। \nƇहेĮ वर-मिहषी ।। भोगीĮ वर-िचलकौिल बासू बोधाराम।। उदयकर-आड़ी।। पौथे धरमू-\nमुठौली।। काĠ हापĜ य-बुधवाल।। जगĠ नाथापĜ य-िसंिधया।। एते वुधवाल Ƈाम।। अथ \nसकौना Ƈाम-वाटन सĠ तित- िसंिधया।। हिरĮ वरपĜ य-िदवड़ा।। सोमेĮ वरापĜ य-बघांत।। बाबू \nसĠ तित डीहा।। रित गोपाल िदनपित-तरौनी।। रूद  सĠ तित-जगĠ नाथपुर।। गुणे-मिहपित-\nसिररम।। शुिचनाथपĜ य परसा।। गुणे मासे-ततैल।। एते सकौना Ƈाम: अथ िनसउँत \nƇाम:- पिěडत सुपाई सĠ तित-तरौनी तरौनी।। रघुपित-पतउना।। जीउँसर सĠ तित-कुआ।। \nइितितसॉं अथफनĠ दह Ƈाम: āीकरापĜ य-बथैया।। कुसुमाकर, मधुकर, िकठो सĠ तित, िवठो \nƙहनपुर।। हाठू-चाण।। बसौनी-ƙŌपुर ।। सुखानĠ द गुणे-िससौनी गांगू-सकुरी।। सदुo \nगॲि़ढ-खनाम।। मतीĮ वर, पौखू-चोपता।। शंकर-खयरा।। महेĮ वर-डीहा सोम गोम माधव \nकेशव-भटगामा।। िवरेĮ वरापĜ य िसंहवाड़, िसĠ हुवार।। लŞ मी सेवे-सकुरी।। भवाईरूद -\nवोरवाड़ी, भटुआल, दिरहरा, िसमरवाड़, मुजौना समेत।। एतेफनĠ दह राम:।। \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n125 \n \n(11) अथ अलय Ƈाम।। बाढ़ अĆलय, उसरौली, बोड़वाड़ी, सुसैला, गोधोखीच।। \nशंकरापĜ य-गोधनपुर िसंिधया समेत।। āीकरापĜ य-उजरा।। हेतू सĠ तित-सुखेत सुखेत िमā \n(रिममांशक) हिर देवधरापĜ य-िसंिधया।। बासू सĠ तित: जरहिरया बाढ़ वासी। रिवशĦ मर्-\nजरहिरया।। धारू  सĠ तित-बेहरा।। िशरू -धमिडहा, कािदपूरा गोिवĠ द सĠ तित-बेहद।। \nम.म.उ. गदाघर-उमरौली।। परभू वुिŀकर-बैगनी।। रėघर सĠ तित भवदþ-भटपूरा।। \nिशवदþ-अजĠ ता।। िमāा िभमांशका सुधाधरपĜ य उसरौली।। लŞ मीधरापĜ य हलधर सĠ तित-\nयमुगम।। शिशधर, रघु, जाटू-अलयी।। यवेĮ वर-अलयी।। गंगाधरापĜ य-यमुगाम।। िमā \nिमनशक लाखू भूड़ी गणेĮ वर-परमगढ़।। िसधू-वाड़वन।। दोदě ड अल् यी लोआमवासी।। \nजसाई-डीहा।। रूद -खड़हर।। रमाई-राजे वासी।। िवĮ वेĮ वर मितĮ वर-उसरौली।। वेद \nसĠ तित-मलंिगया नाĠ यपुर अलई, िसमरी, रोहुआसमेत गंगुआल बाथ राजपुर वासी।। \nिकितधरापĜ य-सकुरी जयकरापĜ य-कड़राियिन।। सुधाकरापĜ य कड़राियिन, मुराजपुर।। \nगोनन-कटमा गंगोली बेकक समेत। कोठॲ कटमा।। साठू िवशादी दोलमानपूर।। रूƖ-\nगंगोली।। कुशल गुिणया-भरगामानालय समेत एते बभिनयाम Ƈाम:।। \nअथ खौआल Ƈाम: āीकरापĜ य-महनौरा।। रितकर सुधाकरापĜ य-महुआ।। चĠ ƖकरापĜ य:  \nमहुआ।। रूिचकरापĜ य-महुआ मितनुपुर।। िİथितकरापĜ य: मिहĠ Ɩा िदवाकरापĜ य-कोवोली।। \nहिरकरापĜ य-महुआ।। आदावन-परसौनी।। बाछे दोढ़े सĠ तित-रोहुआ।। वेणी सĠ तित: \nरोहुआ।। उँमापित सĠ तित-नाहस ।। िवĮ वनाथापĜ य अिहल।। बुिŀनाथ रूिचनाथापĜ य-\nखड़ीक।। रघुनाथापĜ य-Ņारम।। िवį णु सĠ तित: Ņारम।। नोने जगन् नाथापĜ य-वुसवन।। \nराम मुरारी शुक सĠ तित-पě डोली।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n126 \n \n(12) ''ई'' \nबाटू सĠ तित-ƙŌपुर ितरहर मौडु।। साधुकरापĜ य-दिडमा।। हरानĠ द, सĠ तित-अिहयारी।। \nभवािदĜ यापĜ य-नाहस देशुआल।। पॉंखू-बेहटा।। भवे सĠ तित  धमर्करापĜ य-देशुआल।। \nडालू सĠ तित-दिडमा।। दामोदरा पĜ य-तरहट बŌपुर।। राजनापĜ य-यगुआल।। \nिĆितकरापĜ य-पचाडीह ( पचाढ़ी।। पतौना खौआल िदवाकरापĜ य-घुघुआ।। भवािदĜ यापĜ य-\nककरौड़ खंगरैढा समेत।। बैńनाथ Ćजाकारक रघुनाथ कामदेव-मौनी, परसौनी।। \nगोपालापĜ य कृį णापĜ य-कुमिर, खेलई।। शिशधरापĜ य नरिसंहापĜ य-बोड़वाड़ी कोकडीह, \nछतौिनया।। दामोदरापĜ य-कोकडीह।। नयािदĜ यापĜ य-बेजौली।। Ņािर सĠ तित जयािदĜ यापĜ य \nसुखेत, सवर्सीमा।। शुिचकरापĜ य-िदगउĠ ध।। आड़ू सĠ तित रघुनाथापĜ य-मुराजपुर \nƙŌपुर।। जीवेĮ वरापĜ य-िदगुĦ ध।। भवेसĠ तित-िमņी, सतैढ़, बेहट।। दूबे-सĠ तित-ƙŌपुर।। \nहेलु सĠ तित-सतैढ़ रिवकर सĠ तित तÿैव।। Ćसाद मधुकर सĠ तित बेहदा।। िदवाकरापĜ य \nिपथनपुरा।। गंगेĮ वरापĜ य-कुरमा, लोहपुर।। लĦ बोदर सĠ तित-कुरमा।। नाइ सĠ तित-\nिपथनपूरा।। राजपिěडत सह कुरूमा।।  रामकर सĠ तित िमŇी खंगरैठा, गनाम।। आङÿिन \nसĠ तित-सौराठ।। मित गहाई, केउँदू सĠ तित-िसĦ वरवाड़।। एते खैआल Ƈाम:।। \nअथ संकराढी Ƈाम:-महामहोकारू  सĠ तित भगŀर गोिवĠ द सकुरी।। िĆितकर-कािदगामा।। \nशुभे सĠ तित-अलय महामहो हिरहरापĜ य-सुĠ दरौ गोपालपुर।। जयािदĜ यापĜ स-मलुनी \nसरावय।। परमेĮ वर-नेयाम।। सदु सुपे-हरड़ी।। रामधरापĜ य-अलय।। हिरशĦ मर् सĠ तित-\nिसधलमुरहदी।। रेकोरा संकख् दी-होरे-चांड़ो-परहट।। सोम-गोम-शिƅरायपुर।। हिरĮ वर-\nसकराढ़ी वासी।। जीवेĮ वरापĜ य-बेला आधगाउ।। गयन Ņािरकािद।। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n127 \n \n(13) \nनोने िवभू िसंिधया-गढ़ बेलउँच-सुपन अकुनौली।। कौिशक-कुसौली।। लक्षमीपािण-सुशरी।। \nपाँवू-देयरही।। एते बेलउँचƇाम: अ थ नरउनƇाम: बेलमोहन नरउन यटाधरापĜ य-मदनपुर।। \nरातूसन् तित-किरयन।। गĭ वųĮ वरापĜ य: िसंिधया।। डालू सĠ तित रूिचकर : मिलछाम।। \nचĠ Ɩकर टुने सĠ तित-सुलहनी।। िवशोसĠ तित-िÿपुरौली।। हेलूसĠ तित भखरौली।। िदवाकरा \nपĜ य: सुरसर, कवयी।। िदनकरापĜ य-पुड़े।। खांतू कोने-वĜ सवाल।। शिƅरायपुर नाउन-\nदामोदरापĜ य-जरहिरया। मुरारी=तेघरा।। योगीĮ वरापĜ य-ओझोिल किरयाम।। जगŀरापĜ य-\nवोिडयाल।। चƅेĮ वरापĜ य-शिƅरायपुर।। नोने सĠ तित-मलंिगया, करिहया, पंचरूखी।।  होरे \nसĠ तित नयूगामा।। कामेĮ वरापĜ य चकौती भवेĮ वरापĜ य-मैलाम।। जौन सĠ तित-आिहल।। \nयशु आिदतू डीहाआिहल।। वावू पाठकािद-मेलाम, कटउना िवसपी समेत।। कामेĮ वरापĜ य \nपौनी, सिकयाल।। देहिरसĠ तित-कनौती, तरौनी, लाĠ हूसĠ तित-उĪ लू।। जगĠ नाथापĜ य \nहरदþ-खड़का, वगड़ा बयना समेत।। आङिनसुत पदमािदĜ यापĜ य-मंगनी, िसरखिडया, \nमहालठी, लोही, चकरहट, कनर्मान तनकीसमेत।। हिरनाथापĜ य मखनाहा, कšजोली।। \nचě डेĮ वरापĜ य हिरवंश सुत रėाकरायपĜ य-बथैया ।। चƅेĮ वर-कुरमा।। बाटू सĠ तित-\nचƅहद, िसडली बासी।। िवरपुर पिनचोम-रातू सĠ तित-सुĠ दरवाल।। हारू  सĠ तित \nकिरयन।। वाİ तु सĠ तित-िमņी।। महेĮ वरापĜ य-देशुआल।। िदनकर मधुकरापĜ य-जरहिरया \n।। रामेĮ वरसĠ तित चĠ Ɩकरापत् य-अलदाश।। िवर सĠ  तित केशवापĜ य-भरौर, शहजादपुर, \nविलया समेत।। वासुदेव सĠ तित ददरी।। सोनेसĠ तित-ƙहमौिल।। धराई सĠ  तित-\nअमरावती-रात सĠ तित-करीहया, उसरौली आिदĜ यडीह।। हिरĮ वरापĜ य-डीहा।। सोमेĮ वर-\nबधांतडीह।। रधु: रामपुर डीटा रिव गोपाल-तरौनी।। हिरशĦ मŭपĜ य-महुआ।। बाटनापĜ य-\nतरौनी, बैगनी।। रूिचशĦ मŭ-जगĠ नाथ, भिररभ।। शुिचनाथापĜ य-ततैल ।। शिशधर-ƙŌपुर \nिनहरा, भवनाथापĜ य पुरसौली।। देवािदĜ यापĜ य-पुरूषौली।।  ऐते पिनचोभ Ƈाम:।। अथ \nकुजौली Ƈाम:-गोपाल सĠ तित-हिरश यशोधर-बेहटा।। सुपन, नाँथू पौथू लŞ मीकर-\nभरवरौली।। जीवे, जोर-मलंिगया।। मेधाकर-वनकुजौली।। रातू िसĦ मुनाम कĠ धराइन।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n128 \n \nसुरपित।। वड़सामा गणपित-िदगउĠ ध।। लŞ मीपित-मिहĠ Ɩवाड़।। चě डेĮ वरहिर-िदगउĠ द \nसाने-लोड़ाम, महोखिर।। िवį णुकर-परसौनी।। रूपन -कन् धरािन।। सोम-लोआम।। \nराजूसĠ तित सुधाकर-सरावय।। लŞ मीकर सुत Ćज्ञाकर अमृतकर-वेजौली। देवािदĜ य-\nिदखौिड।। चĠ ƖकरापĜ य-खयरा।। िĆितकर-बेलहवाड़।। वेदग् डीह कुजौली।। िवरेĮ वर-\nरूदिनƇाम।। भव बैकक, मĪ दडीहा।। पराĠ त सĠ तित-नेÿाम।। ऐते कुजौली।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n129 \n \n(14) ''14''  \nअथ गोÿ पšजी िलखयते।।:-शािěडĪ ये िदधŸष: सिरसब, महुआ, पवर्पĪ ली ( पबौली) \nखě डबला, गंगोली, यमुगाम, किरयन, मोहिर, सझुआल, भंडार:।। पě डोली जिजवाल, \nदिहमत, ितलई, माहव. िसĦ मुनाम िसहांāम, ससारव: (सोदरपुर) İ तिलत कड़िरया, अĪ लािर, \nहोईया, समेत तĪ हनपुर, पिरसरा, परसंडा, वीरनाम, उþमपु कोदिरया, धितमन, बरेबा \nमधवाल, गंगोरāय, भटौरा, बुधौरा ƙŌपुरा कोइयार, केरिहवार, गंगुआलĮ च, धोिसयाम, \nछतौनी, िमगुआल ननौती, तपनपुरāवा।। इित शािण अथ वĜ स गोÿ:-पĪ ली ( पाली) \nहिरअĦ ब, ितसुरी, राउढ़ टंकबाल धुसौत, जजुआल, पहĿी जĪ लकी ( जालय) मĠ दवाल, \nकोइयार, केरिहवार, ननौर, उढ़ार Ćिथ करमाहाबुधवाल, भड़ार लाही, सोइिन सकौना, \nफनĠ दह, मोहरी, बढ़वाल ितसउँत वरूआली  पě डोिल, बहेरादी, बरैवा, भě डािरसम, बभिनयाम, \nउिचत, तपनपुरा, िबढुका नरवाल, िचÿपĪ ली, जरहिरया, रतवाल, ƙŌपुरा सरौनी।। एते \nवत्  स गोÿा।। अथ काशयप गाम दानशौħयर् ĆतापैĮर्च Ćिसŀा यÿ पािथर्वा: ओइिनसा सवर्त: \nāेį ठा İ वİ व धमर् Ćवितर्का:।। ओइिन, खौआला संकराढ़ी, जगित, दिरहरा, माě डर \nबिलयास, पचाउट, कटाई, सतलखा पě डुआ, मािनछा मेरĠ दी मडुआल: सकल पकिलया \nबुधवाल, िपमूया मौिर जनक मूलहरी महा काशयमे छादनĮ च, थिरया, दोİ ती, मरेहा, \nकुसुमालंच, नरवाल, नगुरदहāप ।। एते काĮ यप गोÿा:।। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n130 \n \n(15) \nअथ पराशरं गोÿ:-नरउन सुरगन सकुरी सुइरी िपहवाल, नदाम महेशिर सकरहोनĮर्च सोइिन \nितलै करेवाचािप।। एतेपराशरगोÿ अथ काĜ यायन गोÿ: कुजौली, ननोत, जĪ लकी, \nवितगामĮर्च।। एते काĜ यायन गोÿा:।। अथ सावणर् गोÿ: सोĠ दपुर, पिनचोभ करेवा नĠ दोर \nमेरĠ दी।। अथ अलाĦ वुकाक्ष गोÿ: वŞ याĦ ĆलाĦ बुकाक्ष कटाई, ƙŌपुरा चािप। ।। अथ \nकौिशक गोÿे-िनखूित अथ कृį णाÿयगोÿ: लोहना बुसवन साĠ Ɩ पोदोनी चo।। अथ गौतम \nगोÿ:-ƙŌपुरा उिþमपुर कोइयारं चािप गौतमो।। अथ भारŅाल गोÿ: एकहरा बेलउँच \n(िवĪ वपंचक) देयामāािप किलगाम भूतहरी गोढ़ार गोधोिलचो।। एते भारŅाज गोÿा  अथ \nमोƄÿĪ य गोÿ: मौदगĪ यै एतवालो मािलछİ तथा दीघŸषोिप काĢ य जĪ लीकी तÿ वþर्ते।। एते \nमोƄगĪ थ गोÿा।। अथ विशį ठ गोÿ: कौिशĪ ये पुनĮ च कोथुआ िवį णुवृिŀ वाल।। एते \nविशį ठ गोÿा:।। अथ कौिěडĪ य गोÿ: एकहटयूिवशĪ यु पाउन İ पी गोÿाĮर्च।। एते \nकौिěडĪ यगोÿ।। अथ परसातंडी गोÿ-केटाई।। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n131 \n \n16 ''ऐ'' \n \n17 \nिवशद कुसुम तुį टा पुě डरी कोप िवį टा धवल वसन वेषा मालतीवŀ केशा।। शिशधर कर \nवणŭ शुƚजातुङÿवİ था जयितजीतसमİ ता भारती वेणु हİ ता।। सरİ वती महामायै िवńाकमल \nलोिचनी। िवĮ वरूप  िवशालािक्ष िवńाĠ देिह परमेĮ वरी।। एकदĠ त महावु िŀः सवŭजोगणनायक: \nसवर्िसिŀ करादेवॲ गौरीपुÿ िवनायक गंगोलीसैबीजीगंगाधर: ए सुतो  वीर (05/04) \nनारायणॲ। तÿ नारायणसुत: (181/02) शूलपािण। ए सुतो हाले शॉंईकौ।। थिरया \nसॅकाĠ ह दौ।। खě डबला Ƈामोपायर्क:।। साइँक: शकषर्णा परनामा ए सुता भƖेĮ वर दामोदर \n(05/06) बैकुě ठ नीलकंठ āीकंठ ğ यानकंठा ।। तÿ (09/0/) दामोदर एकमावासी बैकुě ठ \nसĠ तित पाठक वासी।। नीलकंठ संतित संसारगुरदी गसी।। āीकंठ संतित गुरदी, हरड़ी \nसरपरब, और वािसĠ य:।। āीकंठसुता Į यामकंठ हिरकंठ िनĜ यानĠ द गंगेĮ वर देवानĠ दहरदþ \nहिरकेशा: तÿायो पšचĔ येį ठ सकराढ़ीसै डालू सुत दौपतौनाखौआलसै गणपित Ŀौणा अĠ यो \nपतऔना खौआल सै गणपित दौ।। तÿ गंगेĮ वर सुता हĪ लेĮ वर चƅेĮ वर पक्षीĮ वरा: सै सुत \nदौ सै Ŀौणा हĪ लेĮ वरो गुरदीवासी।। चƅेĮ वरौ हड़री वासी।। ए सुतो पŃनाम:।। \nडीहभě डािरसम सै शौिर दौ।। तÿ पŃनाम सुतो पुरूषोþम: गढ़बेउँचसैअिभनĠ द दौ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n132 \n \n18 \nपुरूषोþम सुतो ज्ञानपित: माउँबेहट सै हिरकर सुत बाटू दो।। ज्ञानपित सुतो उँमापित \nसुरपित एकमा बिलयास सै आङिनसुत बाढ़ दौ।। एकमा विलयाससैबीजी धरणीधर। ए \nसुता पŃनाम āी िनिध āी नाथाः।। (15/04) पदमनाम सुतो शुक् ल हिरवंश (08/07) \nहिर शĦ मर्णौ बरेबा सै पुरूषोþम दौ शुकलहिरवंश सुतो आङिनजगĠ नाथौ बाढ़ अपलयसै \nवŀर्मान दौ।। आङिन जगĠ नाथौ बाढ़ अपलयसै वŀर्मान दौ।। आङिन सुतो बाढ़ूक: \nमहुआसै जगĠ नाथ दौ।। बाढ़ सुता बरूआलीसै  देहिर दौ वरूआली  मराढ़सै बीजी िदवाकर: \nए सुतो बाछ āीहषर्:।। āी हषर् सĠ तित  मराढ़वासी बाछ सĠ  तित बरूआली  वासी।। बाछ \nसुतो।। ‘' आविİथक’’ चĠ Ɩकर रėाकर (121/05) मधुकर साधुकर िवरेĮ वर धीरेĮ वर \nिगरीĮ वरा: धनौजसै जनादर्न दौ।। साधुकर सुतो धाम: पिनहारी दिरहरा सै गंगेĮ वर दौ \nगंगेĮ वर दौ।। अपरौ देहिर: पिनचोभसै िवğ नेĮ वर दौ।। देहिर सुता दिरहरा सै गंगेĮ वर \nदौ।। ठ. सुरपित सुता दूबे ला (27) (34/08) मिहपितय: मंगरौनी माě डरसै पीताĦ बर सुत \nदामू दौ माě डरसैवीजी िÿनयनभņ: ए सुतो आिदभņ: ए सुतो उदयभņ: ए सुतो िवजयभņ ए \nसुतो सुलोचनभट (सुनयनभņ) ए सुतो भņ ए सुतो धमर्जटीिमā ए सुतो धाराजटी िमā ए \nसुतोƙŌजरी िमā एसुतो िÿपुरजटी िमā ए सुत िवघुजयी िमā ए सुतो अजयिसंह: ए सुतो \nिवजयिसंह: ए सुतो ए सुतो आिदवराह: ए सुतो महोवराह: ए सुतो दुयŸधन िसंह: ए सुतो \nसोढ़र जयिसंतकŭचायŭİ ÿ महाİ ÿ िवńा पारङ्ÿत महामहो पाğ याय: नरिसंह:।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n133 \n \n \n \n \n२.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली आऽ 2.मैिथली \nअकादमी, पटना \nŅारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n  \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार \nशĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना-  \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह \nमानैत छिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n134 \n \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग \nकएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला \nशĤदसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे \nशĤदक आरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३२ म अंक १५ अĤैल २००९ (वषर् २ मास १६ अंक ३२ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n135 \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा \nआधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), \nषोडशी (खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लग","size_mb":1.5,"has_text":true},"Videha 033.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 033.pdf","name":"Videha 033.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३) \n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e \nMagazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages \nfor viewing new issue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n २. गń \n२.१ \n रामभरोस कापिड भमर-संचार एवं सािहĜय क्षेÿमे समावेशी İवरुपक अपेक्षा \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव- दृिƠ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.३. ĆĜयावतर्न - तेसर खेप- -\n कुसुम ठाकुर \n२.४. बलचĠदा  (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - \n िवभा रानी (अिĠतम खेप) \n२.५  \n १. कािमनी कामायनी - सूटक कपङा  आ २.\n कुमार मनोज \nकाĮयप-Ćितरोध \n२.६. मिणपŃ क संİमरण-संसार-\n  Ćेमशंकर िसंह  \n२.७. कथा-िविधक िवधान- \n िलली रे  \n  \n३. पń  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n  \n३.१. अĠहारक िवरुŀ- ƚमर\n  \n३.२.\n  कािमनी कामायनी: िलखत \nके Ćेम गीत \n३.३. \n िववेकानंद झा-किवता आ की सुजाता/ चान आ चाžी \n३.४.\n  सतीश चĠƖ झा- मğय वगर्क सपना \n  \n३.५ मनक तरंग- \n सुबोध ठाकुर \n३.६.\n  Ĕयोित-महावतक हाथी \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \n ४. गń-पń भारती -सॲगर,मूल कॲकणी कथाः खपच्ची,लेखकः \n āी. सेबी फनŭनडीस, िहĠदी \nअनुवादकः \n डॉ. चĠƖलेखा िडसूजा,मैिथली रूपाĠतरण : \n डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n५. बालानां कृते-1\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ 2. मğय-Ćदेश याÿा आ \nदेवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n  \n \n  \n६. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल \nबेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.] \n  \n७. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \n७.THE COMET- English translation of Gajendra Thakur's Maithili NovelSahasrabadhani translated \nby Jyoti. \n  \n  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old \nissues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are available for pdf download at the \nfollowing link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n \n िवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n \n  \n \n१. संपादकीय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \nमैिथली पिÿका “िमिथला दशर्न\". नव रूप -रंग  मे संपूणर् पािरवािरक पÿ जािहमे आिथर्क लेखक \nसंग नेना-भुटका लेल कथा-किवता, मिहला İतĦभक अĠतगर्त भानस-भात आ साज-āृंगार, \nसमीक्षा-लेख, पोथी-पिरचय, सुāुषामे डॊक्टरी सलाह आ िनयिमत कथा-किवता सिĦमिलत अिछ। \nएिह पिÿकाक İथापना १९५३ ई.मे भेल रहए आ  Ćितơाता सĦपादक- Ćोफेसर Ćबोध नारायण \nिसंह आ डॉ. अिणमा िसंह रहिथ । आब एकर Ćधान सĦपादक- निचकेता आ कायर्कारी \nसĦपादक- रामलोचन ठाकुर छिथ। कला सĦपादक छिथ डॉ. रमानĠद झा’रमण’। āी शĦभु \nकुमार िसंह आ āी अिजत िमā एिहमे सĦपादकीय सहयोग दए रहल छिथ। आ सĦपादकीय \nउपदेƠा छिथ पžा झा, रामचĠƖ खान, भीमनाथ झा, सुभाष चĠƖ यादव आ कुणाल। िचÿकार \nछिथ चĠदन िवĂास। डॉ. अिणमा िसंह Ņारा ई Ćकािशत आ मुिƖत कएल जा रहल अिछ। ई \nपिÿका अपन वेबसाइट  http://www.mithiladarshan.com/ शीƈ शुरु करत। \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ ०७ अĆैल २००९) ७८ देशक ७८१ ठामसँ २०,९५१ गोटे Ņारा िविभना आइ.एस.पी.सँ १,६८,७०८ \nबेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे। \n  \n  \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \n                     ggajendra@yahoo.co.in \n  \n1 \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \naum said... \nexcellent magazine \nReply05/04/2009 at 07:03 PM \n            \n२. गń \n२.१ \n रामभरोस कापिड भमर-संचार एवं सािहĜय क्षेÿमे समावेशी İवरुपक अपेक्षा \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव- दृिƠ \n२.३. ĆĜयावतर्न - तेसर खेप- -\n कुसुम ठाकुर \n२.४. बलचĠदा  (संपूणर् मैिथली नाटक)-लेिखका - \n िवभा रानी (अिĠतम खेप)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n२.५  \n १. कािमनी कामायनी - सूटक कपङा  आ २.\n कुमार मनोज \nकाĮयप-Ćितरोध \n२.६. मिणपŃ क संİमरण-संसार-\n  Ćेमशंकर िसंह  \n२.७. कथा-िविधक िवधान- \n िलली रे  \nसंचार एवं सािहĜय क्षेÿमे समावेशी İवरुपक अपेक्षा \n– रामभरोस कापिड ‘ƚमर’ \n       \n  रामभरोस कापिड ‘ƚमर’, अğयक्ष ः साझाĆकाशन, लिलतपुर \n  \nसंचार एवं सािहĜय क्षेÿमे समावेशी İवरुपक अपेक्षा \n \nिव.स. १९५८ मे Ćारंभ भेल गोरखापÿ समाचारपÿक Ćकाशनसं नेपाली पÿकािरताक िविधवत \nशुरुआत मानल जएबाक चाही । मुदा इहो समाचारपÿ माÿ नेपाली भाषा आ नेपाली भाषी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \nसभक हेतु पृƠपोषणक काज करैत आएल अिछ । ई एक सय आठ वषर्क नेपाली \nपÿकािरताक इितहासेमे नुकाएल अिछ समİत नेपालक पÿकािरताक ĭयथा कथा । \nराजनीितकमŰ लोकिन भले दू सय चािलस वषर्क गोरखासं ल’ नेपालक शाह वंशीय राजघराना \nधिरक समय कालमे मधेशवासीक शोषणक बात करैत हो, सĜय तं ई अिछ एिह समİत \nअविधसं ल’ एखन धिरक गणतंÿ नेपालमे समेत अवİथा उएह छैक आ ओ चाहे राजनीितक, \nसामािजक, आिथर्क हुअए अथवा सािहĜय एवं संİकृित क्षेÿ हुअए । मधेश आĠदोलनक बाद \nजे िकछु आंगुर पर गन’ बला पिरवतर्नक संकेत आएल अिछ से धन सन । \nहम पिहने संचार क्षेÿक बात करी । गोरखापÿक सय वषर्सं उपरक इितहासमे पिहल बेर \nकोनो मधेशी िकंवा मैिथल िन.Ćधान सĦपादकक जवावदेह पद पर जा सकलाह अिछ । एिहस \nपूवर् सĦपादक आ काका अğयक्षक वाते निह आने महाĆबĠधक । नीित िनमŭणक तहमे मैिथल \nिकंवा मधेशीक पहुंच शूĠय रहल अिछ । गणतĠÿो नेपालक संचार कमŰ सभक हेंजमे \nजवावदेह पदपर मधेशी आिब पओताह–तकर आशा कĦमे अिछ । नेपाल टेिलिभजनक \nमहाĆबĠधक भले नोकरीक विरơताक कारणें कोनो मधेशी तपानाथ शुक्ला भ’ जाथु । एखनो \nसरकारक मनोनयनमे सरकारी संचार क्षेÿ मधेशी िविहन अिछ । किहयो काल देखएबालेल \nसिचवक अğयक्षता बला संचालक सिमितक सदİयक रुपमे रेिडयो नेपालमे कोनो मंगल झा \nिकंवा रोशन जनकपुरी भले िनयुक्त क’ देल जाइत हो । ने अविध पूणर् ने िनितिनमŭणमे कोनो \nअहिमयत । नेपाल टेिलिभजनक हालित सएह छैक । संचालक धिरमे कोनो मधेशी निह । \nबड किठनसं आ Ćायः घनघोर Ćसव वेदनाक संग राससक उिचते ĆाĢतकतŭ महाĆबĠधक पद \nपर महतोजी वैसाओल गेलाह अिछ, मुदा का.मु.क संग । राससक अğयक्षक कुिसर् सदैब \nमधेशी सभक हेतु आकासक तरेगन भ’क’ रिह गेल अिछ । Ćेस काउिĠसलक अğयक्ष धिर \nमधेशीक पहुंच एखन धिर भ’ निह सकल अिछ । ४१ वषर् पूवर् गठन भेल Ćेस काउिĠसल \nतिहयासं आइधिर उएह नेपाली भाषी सभक हाथमे राखल गेल आ वात कएल गेल काठमाěडू \nआ तराईक पÿ–पिÿका िवकासक । पिरणाम भेलै एखनो धिर Ćेस काउिĠसल मधेशक पÿ–\nपिÿकाकें पक्षपातपूणर् आ Ņैध चिरÿ देखा दबबैत रहलैक अिछ, सतबैत रहलैक अिछ । \nĆĜयेक िनयुिक्तमे एक–आध गोटे मधेशी सदİय बना देल जाइत छिथ, जिनका सĦभवतः \nचिलतो िकछु निह छिĠह । \nसरकारी संचार क्षेÿ जािहने नेपालक आनोक्षेÿ खास क’ मधेशीक कर आ मालपोतक रकम \nलागल छैकमे कोनो समावेशी İवरुपक अवधारणा शासक लोकिन िकएक ने रािख सकलाह ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \nगणतĠÿ नेपालक संचार मंÿी Ņारा गिठत Ćेस काउिĠसल लगायत आन संचार क्षेÿ मधेशी \nपदािधकारीसं िकए शूĠय भ’ गेल अिछ । निह लगैए ? – समावेशी माÿ नारा आ सहमित–\nसमझौताक िवषय भ’क’ रिह गेल अिछ । तकरा कायर्रुपमे पिरणत करबाक कोनो Ćयोजन \nसþापक्ष निह वुझैत अिछ । सरकार सूचना आयोग बनौलक, एĸोटा मघेशी िकएक राखत । \nसरकारी संचार माğयम जािहपर सभक अिधकार मानल जाइत अिछ, तकर ई हालित अिछ तं \nिनजी क्षेÿक वाते करब की । एþ तं आर दुगर्ित छैक । मधेश, मधेशी, मैिथल, िमिथला आ \nमैिथलीक चचर् एिह िनजी पÿ–पिÿका आ संचार माğयमक हेतु कुनैनक गोली जकां गलामे \nअरघैत निह छैक । तखन ĭयवसाियक बाğयतावश िकछु मधेशी, मैिथल लोकिन िकछु संचार \nमाğयमक महĜवपूणर् पद पर आसीन राखल गेलाह अिछ । नेपाली भाषी सभक िनयंÿणक ओिह \nĆितơान सभमे िहनका सभकें की चलैत हयतिन–अनुमान कएल जा सकैछ । \nआब आबी सािहĜय िदश । नेपालमे तĜकालीन Ćधानमंÿी चĠƖशमशेर ज.व.रा. (१९०१–१९२९, \nĆधानमंÿीĜव काल) जखन नेपालमे राणाशासन िवरुŀ सुगबुगाहट देखलिन आ चोरानुकी राणा \nिवरोधी सािहĜय Ćकाशनक बात महशूस कएलिन तं १९१३ ई. मे ‘गोरखा भाषा Ćकािशनी \nसिमित’ नामक संİथाक गठन कएलिन । फरमान जारी कएलिन–कोनो सािहĜय वा रचना एिह \nसिमितक İवीकृित िवना Ćकािशत निह हयत । एिह तरहें राणा Ćधानमंÿी जे अपन गńी \nबचएबालेल सिमित बना िनयम चलौलिन ओ आइधिर पिरवितर्त रुपमे अथŭत् पिहने गńी \nबचएबा लेल आब माÿ नेपाली भाषा बचएबा लेल तेहने जालसभ िवनल गेल अिछ । ओ चाहे \nतĜकालीन राजा महेĠƖक कृपासं गठन भेल नेपाल Ćज्ञा Ćितơान होए आ अथवा २०२१ \nसालमे गठन भेल साझा Ćकाशन होअए । \nनेपालक जनसंख्या अनुसार मैिथली भाषीक संख्या १३ Ćितशत अिछ २०५८ सालक तĝयांक \nअनुसार । दोसर भाषा अिछ नेपालीक बाद । मुदा सरकारी संरक्षण िविहन अवİथा छैक । \nतिहना भोजपुरी, अबधी, थारु आिद भाषा छैक, जकरा Ćारंभ सं उपेक्षाक िशकार होब’ पडल \nछैक । सािहĜयक रक्षामे लागल Ćितơान सभ मे समेत ई अवİथा शाहीकाल सं एखन धिर \nछैक जे दुखद मानल जएबाक चाही । मधेशी सेहो संचारमंÿी भेल छिथ, मुदा की कएलिन ! \nशुरुमे हम संचारक्षेÿक बात कएल अिछ । सरकारी संचार क्षेÿक गोरखापाÿ, रेिडयो नेपाल, \nनेपाल टेिलिभजन आिदमे िनयिमत सािहिĜयक Ģकाशन व Ćसारण होइत अिछ । कतेक İथान \nनेपाली इतर भाषा, सािहĜयक छैक । गोरखापÿ एĦहर ‘नयां नेपाल’ पिरिशƠमे देशक िविभž \nभाषाक पृİट देब’ लागल अिछ । नीक Ćयास िथक । मुदा दू पृİट सं एक क’ देल भाषाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \nओ पृİट भाषाक िविशƠताक आधार पर निह समावेशीक नामपर हक अिधकारकें कटौती \nक’क’ देल जा रहलैक अिछ । आनो पृİटपर छापबला रचना सभमे नेपाली भाषाक लेखकक \nअितिरक्त आन भाषा–भाषी लेखक िकंवा उक्त भाषाक सािहĜय सĦवĠधी आलेख छापबामे परहेज \nकएल जाइत रहल अिछ । गोरखापÿक शिनवारीय पिरिशİटांक आ मधुपकर् सािहिĜयक \nरचनाक Ćकाशन अिछ । जं िनयिमत पाठक छी तं मिहनॱक वाद िकछु मैिथल िकंवा मधेशी \nलेखकक रचना अित उपेिक्षत रुपें कोनो कोनमे अभरत । वस, तकरा बाद उएह देखले–पढले \nनाम आ भाषा–रचना सभ । कतबो समावेशीक बात केओ क’ िलअए–मजाल अिछ एिह पिÿका \nसभमे मैिथली, भोजपुरी, अबधी, थारु भाषा सािहĜयक रचना व िवकास याÿा सĦवĠधी आलेख \nछापालेब । किहयो काल ‘भनसुन’ कएला पर भले अपवादमे देिख पडए । \nनेपाल Ćज्ञा Ćितơानक गप त आर िनराला अिछ । नेपाली भाषा वाहेक आन भाषामे काज \nनिह करबाक जेना सĢपत खएने होए एकर पदािधकारी लोकिन । एकतं एिहमे पिहने तीसटामे \nएक मधेशी सदİय आ उएह कायर्सिमित अथŭत् पिरषŃे राखल जाइत छलाह । से भाषा, \nसंİकृित, सािहĜय आिद िवधाक अĠतरगत । ताही महक िकछु पाइ कबािर एक आधटा \nपुİतक मैिथलीयोमे बहार भ’ गेल अिछ तं ई महान कृपा भेल छैक मैिथली पर । एकरालेल \nकोना िवभाग छुिटआओल निह गेल अिछ । हालेमे गिठत आ भंगिठत Ćज्ञा–Ćितơानसं पूवर्क \nगठनमे एकमाÿ मधेशी मैिथली सािहĜयकार अवसर पिबतो पिरषŃे राखल निह गेलाह । \nतथािप Ćज्ञाĆितơानक इितहासमे पिहल बेर ‘आंगन’ गतगर पिÿका मैिथलीमे िनकलल । िकछु \nकाज आगां बढल रहय, पिरषद् भंग आ दीघर्अĠतरालक बाद जं गठनो भेल तं एहन जे \nशपथƇहण लेवासं पूवų तहस–नहस भ’ गेल । अदालत आ जनता दुनू Ņारा विहįकृत भ’ क’ \nरिह गेल अिछ । तए“ एकरा सं ने पिहने आशा छल, आ ने आब करी से तकर वातावरण \nबनैत देखल जा रहल अिछ । कोना डा. योगेĠƖ Ć. यादव जिहया एकर सदİय रहिथ \nतिहयासं ‘सयपÿी’ पिÿकाक Ćकाशन शुरु भेल रहय जे वाİतिवक रुपमे समावेशी İवरुप \nरहैक । \nआब साझा Ćकाशनक गप करी । पिहने चचर् भ’ आएल अिछ राणा Ćधान मंÿी अपना \nिवरुŀक सािहĜयकें Ćकाशनसं रोकबाक हेतु १९१३ ई. मे जे गोरखा भाषा Ćकािशनी सिमित \n(नेपालके समीक्षाĜमक इितहास–डा. āी रामĆसाद उपाğयाय, ( २०५५), पृ–३१७ साझा \nĆकाशन)क गठन भेल उएह सिमित तĜकालीन राणा Ćधानमंÿी जुŀशमशेर Ņारा नेपाली भाषा \nĆकाशन सिमित ( िव.स. १९९०)क रुपमे पिरणत क’ देल गेल तकरे उþरािधकारीक रुपमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \n२०२१ साल अगहन १७ गते साझा Ćकाशनक İथापना भेल । एकरो संचालक लोकिन \nनेपाली वाहेक आन भाषामे Ćकाशन करब सोचने ने छलाह आ साझा Ćकाशन िवगत ४५ वषर्सं \nनेपाली सािहĜयक भěडारकें िवना कोनो सरकारी अनुदान, अपनेसं कमा क’ अथवा घाटा सिह \nक भरैत रहल अिछ । जं िक एिह संİथामे सरकारक लगानी ६० Ćितशत अिछ तए“ एकर \nअğयक्ष लगायत तीन संचालक सरकार िदशसं मनोिनत होइत रहलाह अिछ । मुदा केओ \nएकरा नेपाली भाषा सं आगां लािब नेपाली जनताक करक अंशसं चलैत एिह संİथाकें समावेशी \nनिह बना सकल । सहकारीक कारणें ई कृिष मंÿालय अĠतरगत अिछ आ एिहसं पूवŸ वहुतो \nमधेशी कृिष मंÿी होइत रहलाक अिछ । मुदा आय, लाभ शूĠय साझा अğयक्षक पद पर धिर \nकोनो मधेशीकें लएबाक जरुरित महशूस निह कएल गेल । ४५ वषर्क बाद एिहबेर पिहल \nमधेशी एकर अğयक्ष पदपर आएल अिछ । साझाक नेपाली भाषा मुखी सĦपूणर् िƅयाकलापकें \nसमावेशी बनएबाक Ćयास जारी अिछ । िकछु Ćकाशनक तैयारी चिल रहल अिछ । मैिथली \nĭयाकरण, मैिथली वालकथा, मैिथली कथा संƇह आिदक Ćकाशन Ćगित पर अिछ तं महाकिव \nिवńापितक िचÿ Ćकािशत भ’ चुकल अिछ । भोजपुरी, अवधी, थारु, नेपाल भाषा, तमाङ आिद \nभाषामे काज करबाक गृहकायर् चिल रहल अिछ । मुदा ई सभ काज नगěय İतपरपर अिछ \n– नेपाली भाषाक काजक आगां ओþ नेपाली मानिसकतासं उबिर सकबामे जे किठनाइ लगबाक \nचाही, लािग रहल अिछ । तथािप िकछु सािहिĜयक संचालक लोकिन समावेशीक वतर्मान \nरुपाĠतरण मे साझाकें माÿ नेपालीक घेरामे राखब उिचत निह, किह उदारता देखा रहलाह \nअिछ । पिरणाम दूर तं अिछ मुदा पहुंचसं ततेक दुरो निह । \nसाझाक पिÿका ‘गिरमा’ एखन नेपालसं, Ćकािशत सािहĜयक पिÿकामे अƇणी रखैत अिछ । \nओकरो समावेशी İवरुपमे लाओल जा रहल अिछ । लेखकीय घेराकें तोडैत मधेशक लेखक \nलोकिन Ņारा मैिथली, भोजपुरी, अवधी, थारु आिद सािहĜय सĦवĠधी आलेख Ćकाशन Ćारंभ भ’ \nचुकल अिछ, आहवान कएल जा रहल अिछ । \nएकर अितिरक्त िनजी क्षेÿक पÿ–पिÿकामे समावेशी रचना सभक उपİथापन कमजोर अिछ । \nरचना’, ‘ अिभĭयिक्त’, शारदा’ ‘ िमिमर्रे,’ ‘ नेपाल’ लगायतक पÿ–पिÿका सभमे िनयिमत रुपमे \nभाषाĠतरक रचना, सािहĜयक समीक्षा समालोचना, अनुवाद, मौिलक आिद Ćकािशत होइत रहबाक \nचाही । एिह सĦवĠधमे उक्त पÿ–पिÿका Ņारा Ćयास कएल गेल हो से हमरा ज्ञात निह अिछ \n। \nएिह तरहें देखलापर İपƠ रुपें देिख पडैछ जे राजनीितए जकां भाषा, सािहĜय िकंवा संचारक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nक्षेÿमे मधेशी उपेिक्षत रहल अिछ । ओ राĔय Ņारा तं सभसं बेसी अिछए, िनजी क्षेÿ Ņारा \nसेहो कम अबडेरल निह गेल अिछ । पिरणाम छैक मैिथलीभाषा, सािहĜयमे िविभž िवधा आ \nधाराक गितिविध चरम पर होइतो नेपाली संसार तािहसं अनिभज्ञ अिछ आ समकालीन सािहĜय \nयाÿाक उपलिĭध अपने धिर िसिमत भ’ क’ रिह गेल अिछ । \nतिहना संचारक्षेÿ एतेक आगां बिढ गेल अिछ, मुदा एिह क्षेÿमे अपन योग्यता, क्षमता Ćदिशर्त \nक’ सकबाक अवसर कोनो ‘ज्ञानी’ मधेशी पािब निह रहलाह अिछ । ई ĭयिक्तक माÿे निह \nराįƏकें क्षित सेहो भ’ रहलैक अिछ । आ तए“ रािįƏयताक सूÿ किहयोकाल ढील पडैत वूिझ \nपडैत छैक । आबो समावेशी निह त फेर किहया ! !! \n \n  \n1 \n \nNeelima Chaudhary said... \nbhramar jik article bad nik, \nmadhesh ker janatak, mithilanchalak uttaree bhagak lokak samasya aa samadhan par tathya parak lekh \nReply05/04/2009 at 10:30 PM \n \nकथा  \nसुभाषचĠƖ यादव-दृिƠ \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \n  \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, नई \nिदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण मंडल \nिवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान। \nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर ( िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण \nसिमित। \n  \n    \nदृिƠ \nराितक दस बजल अिछ । अĠदाज लगबैत छी डेरा पहुँचय मे कम सँ कम एक घंटा \nअबİसे लािग जायत। पाइ केँ जेबीये गनय लगैत छी । बड़ कम अिछ । डेरा लग एकटा \nटुटपुिजया होटल छैक, जे सİते  मे खुआबैत छैक । लेिकन ओतऽ जाइत-जाइत एगारह बािज \nजेतैक । ताधिर ओ होटल बंद निह भऽ जाय, ई सोिच एकटा होटलमे घोिसया जाइत छी । \nएकटा िटनहा बोडर् टांगल छैक, जािह पर सभ वİतुक दर िलखल छैक । हम मनेमन पैसाक \nमोतािबक िहसाब बैसा लैत छी आ आधा Ģलेटक आडर्र दऽ दैत छी । िकछु पाइ बिच जाइत \nअिछ । मोन िसगरेट पीबा लेल नुिड़आय लगैत अिछ आ बचलाहा पाइक िसगरेट लऽ लैत \nछी । मोन हĪलुक जकाँ बुझाइत अिछ आ चािल िकछु िİथर भऽ जाइत अिछ । \nरİता मे बहुत बात मोन पड़ैत रहैत अिछ – ' ई हाले मे एम. ए. कयने छिथ, बेचारा बƂड \nगरीब छिथ । कतहु कोनो नोकरी िदया िदयौक ।’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nआब बƂड घृणा भऽ गेल अिछ एिह सभसँ । भिर िदन एम. एल. ए., एम. पी. सभक \nखुशामद, अपन हीनता-बोध आ सिवर्स होĪडरक मौन ĭयंग्यसँ मन कुंिठत भऽ जाइत अिछ । \nिदन भिर नोकरीक चĸरमे बौआइत छी आ राित केँ झमान भेल डेरा घुरैत छी। जीवनक यैह \nƅम बिन गेल अिछ । किहया िनİतार होयत, तकर ठेकान निह । \nकोठलीमे एकटा िचƁटी फेकल अिछ । िचƁटी उठबैत छी । गामसँ आयल अिछ । नोकरी \nभेटल िक निह, से पूछल गेल अिछ । मोन घोर भऽ जाइत अिछ । बहुत उदास भऽ जाइत \nछी । िचƁटी मे गाम अयबाक आƇह सेहो अिछ । गाम अयबाक बात मनकेँ साĠĜवना दैत \nअिछ । \nमन होइत रहैत अिछ गाम भािग जाय । एिहठामक भूख-Ģयास, अपमान, दुख, िनराशा कखनो \nकाल बताह बना दैत अिछ । ई शहर काटय दौड़ैत अिछ । बुझाय लगैत अिछ जे नोकरी \nएकटा मृगतृįणा िथक । ओकरा पाछू बौआइत-बौआइत जीवन अकारथ चल जायत । गाम \nजेबाक िनणर्य करैत छी । िनणर्य पर दृढ़ रहय चाहैत छी लेिकन से होइत निह अिछ । \nगॱआ—घरूआक  ĭयंग्य आ उपहासक कĪपना कलेजामे भूर करैत रहैत अिछ । 'देखही रौ, \nफलनाक बेटा बुिड़आय गेलै । एतेक पिढ़यो—िलिख कऽ नोकरी निह भेलै । आब गाम मे \nझाम गुड़ैत छै ।' \n'धौ, पढ़तै िक सुथनी । पिढ़ितऐक तँ यैह हाल रिहतैक ।' \n'अरे अबरपनी कयने घुरैत हेतै ।'              \nएहन-एहन िबक्ख सन बोल सुिन केँ मन होइत अिछ लोकक मुँह नोिच ली । लेिकन मरमिस \nकऽ रिह जाइत छी । \nनोकरी । पढ़बाक—िलखबाक उĿेĮय लोक एĸेटा बुझैत अिछ-नोकरी । जे नोकरी निह करैत \nअिछ, गाममे रहय चाहैत अिछ, तकरा लोक उछžर लगा दैत छैक । िकयैक ? मन मे बेर-\nबेर ई सवाल उठैत अिछ । लोकक ĭयवहारक Ćित मनमे ƅोधकं धधरा उठैत अिछ । \nआइ भोर ओिह दिक्षण भारतीय पÿकार सँ भेंट भेलाक बाद मन उŅेगहीन आ शांत भऽ गेल \nअिछ । सोिच लेने छी आब गामे मे रहब । खेती करब । पÿकारक बात रिह-रिह कऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nमोन पड़ैत अिछ- 'जँ आइ सभ पढ़ल-िलखल लोक नोकिरये करत तँ फेर खेतीक काज के \nकरत । हमरा आĀयर् होइत अिछ जे आइ—कािŎक िशिक्षत वगर् केँ खेती करबामे लाजक \nअनुभव होयत छैक । जीवनक कोनो क्षेÿ होअय-कृिष, उńोग अथवा ĭयापार, एकटा महान \nआदशर् उपिİथत करबाक चाही । जीवन ĆािĢतक उĿेĮय केवल पेटे टा भरब निह, िकछु आरो \nअिछ । आ ई की जे बी. ए.  वा एम. ए. पास करू  आ तुरĠत पेट पोसबा लेल कोनो \nनोकरी पकिड़ िलअऽ । भूख पर िवजय ĆाĢत करू , तखनिह कोनो महत् आदशर् İथािपत कऽ \nसकैत छी निह तँ भूखे मे ओझरा कऽ रिह जायब ।' \nलेिकन भूख पर कतेक िदन धिर िवजय ĆाĢत कयल जा सकैछ?' हम शंका राखिलयैक । \nओ बहुत गिवर्त होइत बाजल – ' डू यू नो, डेथ केन नॉट कम ƀवाइस । आ जखन मृĜयु \nएĸे बेर भऽ सकैछ तँ हम सभ भूख सँ किहयो मिर सकैत छी?’ हमरा तखन बुझायल जेना \nइजोतक एकटा कपाट अचानक खुिज गेल हो । हम िकछु आओर निह सोचलहुँ आ गाम \nचल आयल छी। \nगाम आिबते एकटा िनराशा घेिर लेलक अिछ । ओिह पÿकारक Ćेरणा फीका आ बदरंग भेल \nजा रहल अिछ। गामक जीवन, बहुत किठन आ दुवर्ह बुझाइत अिछ । एिहठामक गरीबी, \nअिशक्षा, दंगा-फसादमे हम ठिठ सकब ? हमरा सन सफेदपोश एिहठाम निह रिह सकैछ । \nहमर िनणर्य गलत रहय । हमर फैसला सुिनकेँ ककरो खुशी निह भेलै । पėी पर तँ जेना \nवƌपात भेलै । ओकर सभटा सपना चकनाचूर भऽ गेलैक । कतेक आस लगेने छल सब । \nपढ़त-िलखत, नोकरी करत, पिरवार केँ सुख देत । लेिकन सब ĭयथर् । अपन अिİतĜव आब \nिनरथर्क आ अĆासंिगक बुझाय लागल अिछ । की करी ? शहर घुिर जाय ? लेिकन ओतय \nकरब की ? बस एþिह आिब कऽ अटिक जाइत छी । बुझाइत अिछ शहर आ गाम हमरा \nलेल कतहु जगह निह अिछ । गाम अबैत छी तँ भािग कऽ शहर चल जयबाक मन होइत \nअिछ आ शहरमे रहैत छी तँ भािग कऽ गाम चल अयबाक इच्छा होइत अिछ । भिरसक हम \nचाहैत छी जे बैसले-बैसल सभ िकछु भेिट जाय । लेिकन से कतहु भेलै—ए । उńम तँ \nकरय पड़त । हमरा मे चािरिÿक दृढ़ता सेहो निह अिछ । छोट-छोट बात पर उखिड़ जाइत \nछी आ िनणर्य बदलय लगैत छी । क्यो किहये देलक जे 'पिढ़-िलिख' कऽ गोबर भऽ गेलै, तँ \nकी हेतैक । कहैत छैक तँ कहओ । एिह सँ दुखी भऽ कऽ शहर पड़ा जायब कोन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nबुिŀमानी हेतैक । आइए एक गोटे 'हरबाह' कहलक तँ कुटकुटा कए लागल । मन भेल \nकतहु पड़ा जाय । एिह तरहक क्षिणक आवेश आ भावुकतामे गलब ठीक निह अिछ । \nमनकेँ अनेक तरहेँ शांत आ िİथर करबाक Ćयास करैत छी । लेिकन फेर कोनो एहन बात \nभऽ जाइत अिछ जािहसँ अĠहार आ िनराशा पसरय लगैत अिछ । \nक्यो कहैत अिछ – 'खेती मे कोनो लस छैक । किहयो रौदी, किहयो दाही....’ आ हमर मन \nडूबय लगैत अिछ । भिवįयक िचĠता आ डर खेहारय लगैत अिछ । ई निह सोचय लगैत \nछी जे सब जँ एिह डरेँ खेती छोिड़ दैक तँ अž एतै कतयसँ आ लोक खायत की ? आिखर \nएतेक आदमी तँ खेतीये सँ िजबैत अिछ । पता निह िकयैक, मनमे खाली िनराशाजनक भावना \nआ िवचार अबैत रहैत अिछ । साइत सुिवधाभोगी हेबाक कारणे । हम āम सँ भागय चाहैत \nछी, सुिवधाकामी छी तेँ भिवįय असुरिक्षत आ अंधकारमय बुझाइत अिछ । हरबाह-चरबाह आ \nजन-बोिनहार भिवįय सँ डेराइत निह अिछ । āमे ओकर भिवįय होइत छैक । āम, जे \nओकर अपन हाथमे छैक । फेर कथीक िचĠता आ कोन असुरक्षा । \nहम अचानक एकटा िविचÿ तरहक आशा आ Ćसžताक अनुभव करय लगैत छी। \n  \n1 \n \nKrishna Yadav said... \nSubhash Chandra Yadav Jik Katha me kichhu gap rahait chhaik. \nReply05/05/2009 at 11:50 AM \nउपĠयास  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \n-कुसुम ठाकुर \n  \nĆĜयावतर्न - (तेसर खेप) \n९ \nआय भोरे बाबुजी असगर चिल गेलाह। माँ कs मोन निह मानलिĠह जे ओ हमरा कानैत छोिर \nकsजैतिथ। बाबुजी कs गेलाक बाद हमरा बड अफसोस होयत छलs जे माँ के हमरा चलते \nरहय पिर गेलैĠह, आ आब बच्चा सब के लs असगर जाय परतैĠह। \nकॉलेज जयबाक खुशी एतबे िदन मे समाĢत भs गेल, िकयाक से निह जािन। कॉलेज जाइ \nअवĮय मुदा जेना कतो आओर हेरायल रहैत छलहुँ।घर आिब तs घर मे सेहो एकदम चुप \nचाप जा अपन कोठरी मे पिर रहैत रही। माँ सब सोचिथ हम थािक जायत होयब आ सुतल \nछी, मुदा हम घंटो ओिहना परल रहैत रही। हमरा अपनहु आĀयर् होयत छलs। İकूल गेनाई \nतs हम मोन ख़राब मे सेहो निह छोरैत रही , फेर हमरा एिह तरहे िकयाक भेल जा रहल \nछलs। कािŎ बाबुजी चिल गेलाह से आओर घर सुन लागैत छलैक तािह पर कॉलेज \nजयबाक से मोन निह होयत छलs। कहुना कॉलेज तs गेलहुँ मुदा ओिहयो ठाम नीक निह \nलागल।कॉलेज सs आपस अयलाक कs बाद निह जािन मोन जेना बेचैन लागैत छलs। हमरा \nबुझय मे निह अबैत छल जे एिह तरहे िकयाक भsरहल अिछ। जिहना हाथ पैर धो \nकs अयलहुं मौसी ( जे की हमर काकी सेहो छिथ) जलखई लsकs ठाढ़ रहिथ आ हमरा \nआगूक जलखई दैत बजलीह जĪदी सs पिहने जलखई कs िलय। अहाँ सब िदन बहाना \nकs दैत िछयैक जे भूख निह अिछ एतबिह िदन मे केहेन दुĤबर भs गेल छी। नीक सs खाऊ \nिपबू निह तs ठाकुर जी अओताह तs कहताह एतबिह िदन मे सब हमर किनयाँ के दुĤबर \nकs देलैथ। ठाकुर जी नाम सुनतिह निह जािन कतय सs हमरा मुँह पर मुİकी आिब गेल। \nबुिझ परल जेना फूितर् आिब गेल हो। मौसी के एकटा नीक मौका भेंट गेलैंह आ ओ तुंरत माँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nके बजा कहय लागिलह \" हे बिहन, अहाँ तs िकछु नय बुझैत िछयैक, कुसुम थाकय ताकय \nिकछु नय छिथ रोज तीन चािर बेर ठाकुर जी कs नाम लs नय लेल करू , सब ठीक \nरहतैक\"। आब हमरा कोनो दोसर उपाय निह बुझाइत छल, हम िबना िकछु बजने चुप चाप \nमौसी के हाथ सs जलखई लsलेिलयैĠह। \nसब राित हम आ काका िविवध भारितक हवा महल अवĮय सुनैत रही। हमरा दुनु गोटे कs इ \nकायर्ƅम बड़ पसीन छलs। सब सुित रहिथ मुदा हम दुनु गोटे हवा महल के बाद सुतय \nलेल जाइत रही। हमरा कतबो पढ़ाई िकयाक निह हो सब िदन काका हमरा हवा महल काल \nअवĮय बजा लेत छलाह। आइयो हवा महल जिहना शुरू  भेलैक मधु के भेिज कs हमरा बजा \nपठेलिथ। हवा महल सुनलाक बाद हम अपन कोठरी मे सुतय लेल चिल गेलहुँ आ काका \nअपन कोठरी मे। \nजिहना इ कहने रहिथ, तिहना सब िदन िहनकर िचŇी आबैĠह आ ओकर जवाब सब िदन राित \nमे सुतय काल िलखय चािह मुदा िहनका हम की सĦबोधन कs िचŇी िलिखयैĠह इ हमरा बुझय \nमे निह आबित छलs आ हम पुछबो िकनका सs किरतहुँ । हम अपन पिहल िचŇी जे िहनका \nबौआ सँग मुजģफरपुर पठौने रिहयैĠह ताहू िदन सोचैत- सोचैत जखैĠह िकछु नय फुरायल \nछलs तs हम िहनका \"ठाकुर जी\" सĦबोधन कs िचŇी िलिख पठा देने रिहयैĠह। ओ िचŇी पता \nनिह कोना , िहनकर कोनो दोİत देख लेने रहिथ आ िहनका किह देने रहिथĠह जे अहाँक \nसािर िचŇी बड़ सुĠदर िलखित छिथ।इ ओकर चचर् हमरा लग हँसैत हँसैत कयने रहिथ। \nहमरा ओिह िदन अपना पर तामस अवĮय भेल छलs मुदा हमरा बुझले नय छलs जे लोग की \nसंबोधन कs घरवाला के िचŇी िलखैत छैक। आब तs \" ठाकुर जी \" सĦबोधन कs सेहो निह \nिलिख सकैत छलहुँ । जखैĠह हम सुतय लेल अयलहुं तs इ सोिचये कs आयल छलहुँ \nजे, िकछु भs जाय आइ हम िचŇी िलखबे करबैĠह।हमरा अपने बहुत खराप लागैत छलs जे हम \nएकोटा िचिŇक जवाब निह देने रिहयैĠह। बहुत सोचलाक बाद जखैĠह हमरा सĦबोधनक कोनो \nशĤद निह फुरायल तs हम ओिह भाग कs छोिर िचňी िलखय लगलहुँ । िचŇी मे कैयाक ठाम \nहम िलिखये जे हमरा मोन निह लागित अिछ जĪदी चिल आऊ मुदा ओ फेर हम कािट िदयय \n। खैर िबना सĦबोधन वाला िचŇी िलिख कs हम एकटा िकताब मे इ सोिच कs रािख  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nदेिलयैक जे भोर तक िकछु नय िकछु फुरा जयबे करत। तखैĠह ओ िलिख कsकॉलेज जाय \nकाल खसा देबैक। पोİट ऑिफस हमर घरक बगल मे छलैक। \nिचŇी िलखलाक बाद हम सोचलहुँ सुित रही मुदा किथ लेल नॴद होयत। बड़ी काल तक \nिबछौना पर परल परल जखैĠह नॴद निह आयल तs उिठ कs पािन पीिब लेलहुँ आ फेर िबछौना \nपर पिर कs िहनकर देल िकताब \" साहब बीबी और गुलाम पढ़य\" लगलहुँ । दू चािर पžा \nपढ़लाक बाद िकताबो सs मोन उचिट गेल आ जओं घड़ी िदस नजिर गेल तs देखिलयैक भोर \nके चािर बाजित छलs। सोचलहुँ आब की सुतब, जाइत छी िचŇी पूरा कs तैयार भs जायब। \nइ सोिच जिहना उिठ कs कलम हाथ मे लेलहुँ िक बुझायल जे िकयो केबार खट खटा रहल \nछिथ। हमरा मोन मे जेना एक बेर आयल कहॴ इ तs निह अयलाह। हम जĪदी सs आगू बिढ़ \nकs जिहना केबार खोलित छी तs ठीके इ एकटा बैग लेने ठाढ़ छलिथ। हम िकछु क्षण \nओिहना ठाढ़ भs िहनकर मुँह ताकैत रही गेलहुँ अचानक मोन परल आ िहनका सs िबना िकछु \nपूछने वा कहने ओिह ठाम स तुरĠत भािग गेलहुँ । ता धिर काका के छी करैत ओिह ठाम \nपहुँच गेलाह आ हमरा भागैत देिख पुछलिथ\" के छिथ\"?हम िबना िकछु कहने ओिह ठाम \nसs भािग अपन कोठरी मे जा बैिस गेलहुँ। काका िहनका देखैत देरी अ हा हा ... ठाकुर जी \nआयल जाओ बैसल जाओ कहैत िहनका घर मे बैसा तुरंत ओिह ठाम सsजोर जोर सs भौजी \nभौजी करैत भीतर आिब सब के उठा देलिथ। थोरबिह काल मे भिर घरक लोग उिठ \nगेलिथ। तुरंत मे चाह पािन सबहक ओिरओन होमय लागल। राँची मे तs हमर िपितऔत चािर \nभाई बिहन सेहो रहिथ। जािह महक तीन गोटे िहनका देखनेहो निह रहिथ, मधु टा िववाह मे \nछिलह। सब िहनका देखय लेल जमा भs जाय गेलिथ। मौसी सs सेहो िहनका पिहल बेर भेंट \nभेल छलैĠह। िववाह मे मौसी निह रहिथ नीलू दीदी कs िववाह के बाद सोनूक (छोटका बेटा) \nमोन खराप भs गेल छलैĠह आ काका मौसी, सोनू, िनĸी आ पĢपू के राँची छोिर आयल \nछलिथ। हुनका एतबो समय निह भेंटलैĠह जे मौसी के फेर अनतिथ। \nहम अपन कोठरी मे चुप चाप बैसल रही, रतुका बेचैनी आब निह छलs मुदा हमरा िकछु निह \nबुझाइत छलs जे हम की करी। इ सोचैत रही जे कॉलेज जाइ या निह, जयबाक मोन तs निह \nहोयत छलs, ताबैत मौसी हमरा कोठरी मे कुसुम कुसुम करैत हाथ मे चाह लेने घुसलीह। \nहमरा देखैत कहय लगलीह \" अहाँ अिहना बैसल छी, जĪदी सs चाह पीिब िलय आ तैयार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nभs जाऊ। हमरा इ सुनतिह बड़ तामस भेल, हमरा मोन मे भेल कहू तs इ अखैĠहे अयलाह \nअिछ आ मौसी हमरा कॉलेज जाय लेल कहैत छिथ हम धीरे सs कहिलयैĠह हमर माथ बड़ \nजोर सs दुखायत अिछ। इ सुनतिह मौसी के मुँह पर मुİकी आिब गेलैĠह आ कहलिथ तैयार \nभs जाऊ मोन अपनिह ठीक भs जायत, आ आय कॉलेज निह जयबाक अिछ। इ सुनतिह हमरा \nभीतर सs खुशी भेल,बुझायल जेना हम यैह तs चाहैत रही, जे िकयो हमरा कहिथ अहाँ कॉलेज \nनिह जाऊ। हम जĪदी सs चाह पीिब तैयार होमय लेल चिल गेलहुँ। \nओना तs हमरा तैयार हेबा मे बड़ समय लागैत छलs मुदा ओिह िदन जĪदी जĪदी तैयार \nभsगेलहुँ। अपन कोठरी मे पहुँचलहुं तs मौसी हमरे कोठरी मे रहिथ आ िकछु ठीक करैत \nछिलह। हमरा देखैत बािज उठिलह \" बाह आय तs अहाँ बड़ फुतŰ सs तैयार भs गेलहुँ, आब \nमाथक ददर् कम भेल\"? हम हुनका िदस देखबो नही केिलयैĠह आ दोसर िदस मुँह घुमेनिह हाँ \nकही देिलयैĠह। \nकाका के िववाहे बेर सs िहनका सँग खूब गĢप होयत छलैĠह। हमर काका बड़ िनक आ \nहंसमुख ĭयिक्त, ओ िहनका सs कखनहु कखनहु कs हँसी सेहो कs लेत छलाह। िहनको काका \nसs गĢप करय मे बड़ नीक लागैत छलैĠह। हम तैयार भs कs पहुँचलहुं ता धिर ओ सब गĢप \nकिरते छलाह। मौसी हमरे कोठरी सs काका के सोर पािर हुनका सs कहलिथ\" ठाकुर जी \nकs तैयार होमय लेल किहयोक निह, थाकल होयताह \" ।िकछुए कालक बाद इ हमर वाला \nकोठरी मे अयलाह,हम चुप चाप ओिह ठाम बैसल रही। िहनका देखैत देरी हमरा की फुरायल \nनिह जािन झट दय गोर लािग लेिलयैĠह।गोर लगलाक बाद हम चुप चाप फेर आिब कs बैिस \nरहिलयैक। मोन मे पचास तरहक Ćķ उठैत छल।इहो आिब कs हमरा लग बैिस रहलाह आ \nपुछ्लाह अहाँ कानैत िकयाक रही, आ हमरा देिख कs आजु भािग िकयाक गेलहुँ। अहाँक \nबाबुजी जखैĠह सs इ कहलाह जे अहाँ कs कनबाक चलते माँ रही गेलीह, आ आब एक मास \nबाद जयतीह, तखैĠह सs हमरो मोन बेचैन छलs। अहाँ के बाबुजी के गाड़ी मे बैसा सीधे \nहॉİटल गेलहुँ आ ओिहठाम माÿ कपडा लs जे पिहल बस भेंटल ओिह सs सीधा आिब रहल \nछी। िहनकर इ गĢप सुनतिह हमर आँिख डबडबा गेल। हमरा अपनहु इ निह बुझल छलs जे \nहम िकयाक भागल रही आ निह इ, जे हमरा िकयाक कना जायत छल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nसाँझ मे हम चाह लs कs जखैĠह घर मे घुसलहुं तs इ आराम करैत छलाह मुदा हमरा देखैत \nदेरी उिठ कs केबार बंद कs लेलिथ आ हमरा लग आिब बैसैत कहलाह \"अहाँ सs हमरा िकछु \nआवĮयक गĢप करबाक अिछ\"। हम िकछु बजिलयैĠह निह मुदा मोन मे पचास तरहक Ćķ \nउठैत छलs। चाह पीिब कप राखैत कहलाह \"अहाँ सच मे बड़ सुध छी, अहाँ हमर बुची दाई \nछी\"। हम तखनहु िकछु निह बुझिलयैĠह आ नय िकछु बजिलयैĠह, मोने मोन सोचलहुं इ बुची \nदाई के छिथ। हम सोिचते रही जे िहनका सs पुछैत िछयैĠह, इ बुची दाई के छिथ ताबैत धिर \nइ उिठ कs एकटा कागज लs हमरा लग बैिस रहलाह। हमरा सs पुछलाह हिरमोहन झा \nकs नाम सुनने छी? हम सीधे मुडी िहला कs निह किह देिलयैĠह, ठीके हमरा निह बुझल छलs। \nठीक छैक हम अहाँ के बुची दाई आ हरी मोहन झाक िवषय मे दोसर िदन बतायब। पिहने इ \nकहू, अहाँ के तs हमरा देिख कs खुशी आ आशचयर् दूनू भेल होयत। िहनका देिख कs हमरा \nखुशी आ आĀयर् तs ठीके भेल छलs मुदा िहनका कोना किहितयैĠह हमरा कहय मे लाज होयत \nछलs, तथािप पुिछ देलिथ तs मुडी िहला कs हाँ किह देिलयैĠह। इ अपन हाथ महक कागज़ \nहमरा िदस आगू करैत कहलाह, इ अहाँ के लेल हम िकछु सĦबोधानक शĤद िलखने छी, अहाँ \nके अिह मे सs जे नीक लागय वा अहाँ जे संबोधन करय चािह िलखी सकैत छी, मुदा आब \nिचŇी अवĮय िलखब। कोनो तरहक लाज, संकोच करबाक आवĮयकता निह अिछ। बादक \nगĢप के कहय हम तs इ सुनतिह लाज सs गिर गेलहुँ। हम सोचय लगलहुं िहनका हमर \nमोनक सबटा गĢप कोना बुझल भs जायत छैĠह। थोरबे काल बाद इ हमरा अपनिह कहय \nलगलाह हम अहाँक िकताब देखैत छलहुँ तs ओिह मे सs हमरा ओ िचŇी भेटल जे अहाँ हमरा \nिलखने छलहुँ। ओिह मे अहाँ हमरा संबोधन तs निह कयने छी मुदा ओ हमरे लेल िलखल \nगेल अिछ से हम बुिझ गेलहुँ। कोनो कारण वश अहाँ निह पठा सकल होयब इ सोिच हम \nपिढ लेलहुँ। पढ़ला पर दू टा बात बुझय मे आयल, पिहल इ जे अहाँक मोन एकदम सुध आ \nिनĮछल अिछ, आ दोसर इ जे अहाँ मोन सs चाहैत छलहुँ जे हम आिब, आ देखू हम पहुँची \nगेलहुँ। अहाँ हमरा िचŇी एिह Ņारे निह िलखी पाबैत छी नय जे अहाँ के सĦबोधनक शĤद \nनिह बुझल अिछ,कोनो बात निह।एिह मे लाजक कोनो बात निह छैक, अहाँ के जे िकछु बुझय \nमे निह आबय आजु सs ओ अहाँ हमरा सs िबना संकोच कयने पुिछ सकैत छी। ओिह िदन \nनिह जािन िकयाक, हमरा बुझायल जे बेकारे लोक के घर वाला सs डर होयत छैक। पिहल \nबेर हुनक जीवन मे हमर महĜव आ İथान केर आभास भेल आ हमरा मोन मे संकोचक जे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \nदेबार छलs से ओिह िदन पूणर् रूपेण  हिट गेल। निह जािन िकयाक, बुझायल जेना एिह दुिनया \nमे हमरा सब सs बेसी बुझय वाला ĭयिक्त भेंट गेलैथ। \nजािह िदन हमर िववाह भेल छलs ओिह समय हमर बडकी िदयािदन केर सेहो िŅरागमन निह \nभेल छलैĠह। आ ओ राँची अपन नैहर मे छिलह। दोसर िदन साँझ मे इ कहलाह जे कािŎ \nभौजी सsभेंट करय लेल जयबाक अिछ आ ओकर बाद परसु मुजģफरपुर चिल जायब। आजु \nचलु राँची(राँची केर मुख्य बाज़ार मेन रोड के लोग राँची कहैत छैक) दुनु गोटे घूिम \nकs अबैत छी। बरसातक मास आ बादल सेहो लागल छलैक तथािप हम सब िनकिल गेलहुँ। \nिरक्शा िकछुएक दूर आगू गेला पर भेंट गेल। घर सs मेन रोड जयबा मे करीब आधा घंटा \nलागैत छलैक। हम सब आगू बढ़लहुं ओकर १५ िमनट केर बाद सs पािन भेनाइ आरĦभ \nभs गेलैक। िवįणु िसनेमा हॉल सs िकछु पिहनिह हम दूनू गोटे पूरा भीिज गेलहुँ। िसनेमा हॉल \nलग पहुँची इ कहलाह, भीिज गयबे केलहुं,चलू िसनेमा देिख लैत छी तs आपस घर \nजायब, कपड़ा िसनेमा हॉल मे सुखा जायत। \nराित मे अचानक माथक ददर् आ Ģयास सs नॴद खुिज गेल, बुझायल जेना हमर देह सेहो गरम \nअिछ। उिठ कs पािन पीिब फेर सुित गेलहुँ। भोर मे मोन ठीक निह लागैत छलs मुदा हम \nिकनको सs िकछु कहिलयैĠह निह, भेल कहबैक तs बेकार मे सब के िचंता भs जयतैĠह। मोन \nबेसी खराब लागल तs जा कs सुित रहलहुं। जखैĠह आँिख खुजल तs देखैत छी डॉक्टर हमरा \nसॲझा मे अपन आला लेने ठाढ़ छलिथ। हमरा ततेक बुखार छल जे चादिर ओढ़ने रही \nतथािप कांपित छलहुँ।डॉक्टर की कहलैथ से हम िकछु निह बुझिलयैक। हमरा थोर बहुत \nबुझय मे आयल जे िकयो हमर तरवा सहराबित छलिथ, आ िकयो गोटे पािनक पņी दs रहल \nछलिथ , मुदा हम बुखारक चलते आँिख निह खोिल पाबित छलहुँ, हम बुखार मे करीब करीब \nबेहोश रही। जखैĠह हमरा होश आयल आ आँिख खुजल तs Ģयास सs हमर ओठ सुखायत \nछल, मुदा साहस निह छलs जे उिठ कs पानी िपबतहुं। जिहना करवट बदललहुं तs िहनका पर \nनजिर गेल। िहनका हाथ मे एकटा रुमाल छलैĠह आ िबना तिकया सुतल छलिथ। हमरा इ \nबुझैत देरी निह भेल जे इ हमरा रुमाल सs पņी दैत दैत सुित रहल रहिथ। हमरा िहĦमत \nतs निह छल तथािप हम चुप चाप उिठ जिहना िहनकर माथ तर तिकया देबय चाहिलयय इ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nउिठ गेलाह। हमरा बैसल देिख तुंरत किह उठलाह अहाँ िकयाक उठलहुं अहाँ परल रहु। इ \nसुनतिह हम फेर तुंरत पिर रहलहुं। \nभोर मे उठलहुं त कमजोरी तs छलs मुदा बुखार बेसी निह छल। मौसी सs पता चलल जे \nचाय िपबय के लेल जखैĠह मधु उठाबय गेलीह तs हम बुखार सs बेहोश रही। इ देिख तुंरत \nडॉक्टर के बजायल गेलैक। डॉक्टर के गेलाक बाद बड राित तक माँ आ इ दूनू गोटे बैसल \nरहिथ आ ठंढा पानी सs पņी दs बुखार उतारबाक Ćयास मे लागल रहिथ। माँ के बाद मे इ \nसुतय लेल पठा देलिथ आ अपने भिर राित जागल रहिथ िकयाक तs बुखार कम भेलाक बादो \nहम नॴद मे बड़ बड़ करैत छिलयैक। दोसर िदन सs हमर बुखार कम होमय लागल मुदा \nहमरा पूणर् रूप  सs ठीक होयबा मे एक सĢताह लािग गेल। िहनका कतबो कहिलयैन अहाँ \nचिल जाऊ, क्लास छूटैत अिछ मुदा इ कहलाह, अहाँ ठीक भs जाऊ तखैĠह हम जायब। \n  \n  \nएक सĢताह इ कतहु निह गेलाह हमरे कोठरी मे बैिस कs अपन पढ़ाई करिथ। साँझ मे \nकाका लग बैिस कs खूब गĢप होयत छलैĠह। ओिह एक सĢताह मे काका सेहो िहनका \nसs बहुत Ćभािवत भsगेलिथ आ इहो काका के İवभाव सs पिरिचत भेलाह। साँझ मे पिरिचत \nसब िहनका सs भेंट करय लेल आबिथ। एिह तरहे पूरा सĢताह बीमार रिहतहुँ हमरा खूब मोन \nलागल। \nआइ भोर सs हमरा एको बेर बुखार निह भेल। कािŎ भोर मे िहनका मुजģफरपुर जयबाक \nछैĠह भिर िदन इ हमरा सँग गĢप करैत रहलाह। साँझ मे काका ऑिफस सs अयलाह तs इ \nहुनका लग बैिस हुनका सs गĢप करय लगलाह आ हम अपन कोठरी मे छलहुँ। माँ मौसी \nजलखई के ओिरआओन करैत छिलह बाकी भाई बिहन सब बाहर खेलाइत छलैथ। हमरा इ \nसोिच कs एको रित नीक निह लागैत छलs जे कािŎ इ चिल जेताह आ ओकर िकछु िदनक \nबाद माँ सेहो चिल जयतीह। \nराित मे सुतय काल इ कहलाह भोरे तs हम जा रहल छी मुदा हमर ğयान अहॴ पर ता धिर \nरहत,जा धिर अहाँक िचŇी नही भेंटत जे अहाँ पूरा ठीक भs गेलहुँ अिछ। एिह बेर माँ के  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \nजाय काल निह कानब, ओ बड दूर रहित छिथ हुनको अिहं पर ğयान लागल रıतैĠह। अिह \nबेर रोज एकटा कs िचŇी अवĮय िलखब, आ हमरा िदस देखैत आ मुİकी दैत कहलाह आब \nतs अहाँ के िचŇी िलखय मे सेहो कोनो तरहक िदĸत निह हेबाक चािह। हमहु िहनकर \nमुİकीक जवाब मुİकी सs दsदेिलयैĠह। \nआजु साँझ मे माँ के अरुणाचल जेबाक छैĠह। हमरा खराप तs लािग रहल अिछ मुदा एिह \nबेर हम कानैत निह छी। माँ बड उदास छैथ। एक तs हमरे छोरय मे हुनका नीक निह \nलागैत छलैĠह, आ आब तs िबžी के सेहो छोरय पिर रहल छैĠह।माँ िबžी के हमरा आ काका \nके कहला पर छोिर कs जा रहल छिथ। पĠƖह िदन सs िबžी के बुखार छलैĠह ठीक \nतs भs गेलैĠह मुदा ओ बहुत कमजोर भs गेल छिथ। डॉक्टर हुनका लs कs ओतेक दूर \nजएबाक लेल मना कs देने छिथĠह । बाबुजी के िचŇी आयल छलैĠह हुनक मोन ख़राब \nछैĠह। माँ के िकछु निह फ़ुराइत छलैĠह जे ओ की करिथ। जखैĠह हम कहिलयैĠह जे अहाँ \nजाऊ िबžी के रहय िदयौĠह तs ओ अरुणाचल जयबाक लेल तैयार भs गेलीह। \nिनĸी बड ताली छिथ हुनका कोनो काज काका स वा दोसर िकनको सs करेबाक होयत छैĠह \nतsततेक नय नाटक करय छिथ जे लोग के ओ सच बुझा जायत छैक आ हुनका ओ काज \nकरय लेल भेट जाइत छैĠह। जखैĠह सs माँ के जेबाक चचर् शुरू  भेलैक िनĸी माँ सँग \nजेबाक लेल हĪला करय लगलीह।काका कतबहु िनĸी के बुझेबाक Ćयास केलैथ मुदा ओ \nनिह मानिलह आ हुनकर नाटक के आगू सब के हुनकर बात मानय परलैĠह। माँ िनĸी के \nअपना सँग अरुणाचल लsजएबाक लेल तैयार भs गेलीह। \n  \nसाँझ मे माँ सोनी, अžू, छोटू आ िनĸी के लs मुजģफरपुर चिल गेलीह। इ कहने रहिथĠह जे \nमुजģफरपुर बस अƂडा आिब जेताह आ ओिह ठाम सs माँ सब के अपन कॉलेज लs जयताह \nमाँ सब भिर िदन कॉलेजक गेİट हाउस मे रिह साँझ के अवध आसाम मेल पकिर कs चिल \nजेतीह। माँ के गेलाक बाद सs घर एकदम सुन भs गेल छलैक। एिह बेर बहुत िदन माँ सँग \nरहल रिह से आओर खराप लागैत छल। राित मे काका बहुत उदास छलैथ, हुनका िनĸी के \nिबना नीक निह लागैत छलैĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \nआय रिब छैक हमरा कॉलेज निह जएबाक छलs। भिर िदन Ćयास मे रिह जे िबžी के \nअसगर निह छोिरयैĠह। बेर बेर हुनका िदस देिखयैĠह जे ओ उदास तs निह छिथ। एक \nतs हमही छोट िबžी तs हमरो सs करीब नौ साल छोट छिथ मुदा ओ हमरा पकिर मे निह \nआबय दैथ जे हुनका माँ के याद अबैत छैĠह। िदन भिर काका सेहो िबžी लग बैसल रहिथ \nआ हुनका हंसेबाक Ćयास करैत रहलाह। राित मे काका कहलाह कािŎ तs अहाँक कॉलेज \nअिछ अहाँ अपन समय पर चिल जायब। \nसोम िदन हमर दू टा क्लास होयत छलs आ दुनु भोरे मे छल। हम कॉलेज जाय लगलहुं \nतs िबžी के समझा बुझा देिलयैĠह आ मौसी रहबे करिथ। हमर क्लास १० बजे तक \nछलs, क्लासक बाद हम घर जĪदी जĪदी पहुँच सीधा अपन कोठरी मे गेलहुँ िकयाक तs माँ \nके गेलाक बाद िबžी हमरे कोठरी मे हमरे सँग रहैत छिलह। जओं अपन कोठरी मे पहुँचित \nछी तs िबžी आ इ दूनू गोटे िबछाओन पर बैिस कs गĢप करैत आ हँसैत छलाह। हमरा देखैत \nदेरी िबžी तुंरत कहय लगलीह, \" दीदी िनĸी बोमिडला(बोमिडला, अरुणाचल मे छैक) निह \nगेलीह। ततेक नय नाटक केिलह जे ठाकुर जी कs पहुँचाबय लेल आबय परलैĠह\"। \nसाँझ मे काका बड खुश छलिथ, िनĸी आपस जे आिब गेल रहिथ। दोसर िदन इ फेर \nमुजģफरपुर आपस चिल गेलाह। \n  \n(अिगला अंकमे) \n1 \n \nVIDEHA GAJENDRA THAKUR said in reply to Technogati... \nby devanagari you mean Hindi perhaps, but this site is in Maithili \nReply05/10/2009 at 01:12 PM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \n2 \n \nTechnogati said... \nThanks.I hope Hindi will alive till next world. \nReply05/10/2009 at 12:54 PM \n3 \n \nKusum Thakur said in reply to sanjai Mishra... \nSanjai ji, please specify what do you mean by the \"complicated language\" here \nin this Novel. \nReply05/10/2009 at 12:12 PM \n4 \n \nकृįण यादव said in reply to Jyoti Kumari Vats... \nhamhu ehi se sahmat chhi \nReply05/06/2009 at 11:26 PM \n5 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nsanjai Mishra said... \nWent through the part of Novel.Really very nice way of presantation of fact.But I \nwill request you not to use complicated language n facts in Novel if you want \nto draw the attaintion of mass through yr creation. \nSanjai Kumar Mishra@yahoo.co.in \nReply05/06/2009 at 04:53 PM \n6 \n \nSubodh thakur said... \nApnek rachna padhla ke bad bujhayal jena madhyam vargak jingi ke parikrama \nkailaunh saripahun anant sapna puda karvake lel madhyam varg puda jingi \nashavan rahait khepai chati \nReply05/06/2009 at 04:41 PM \n7 \n \nSubodh thakur said... \nApnek rachna padhla ke bad bujhayal jena madhyam vargak jigi ke parikrama \nkailaunh saripahun anant sapna puda karvake lel madhyam varg puda jingi \nashavan rahait khepai chati \nReply05/06/2009 at 04:39 PM \n8  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \n \nKusum Thakur said... \nDhanyavaad. koshis karab ahaan sab ke niraash nahi kari. \nReply05/05/2009 at 02:23 PM \n9 \n \nVidyanand Jha said in reply to Jyoti Kumari Vats... \nehi pothik print form avashya ayebak chahi \nReply05/04/2009 at 09:09 PM \n10 \n \nJyoti Kumari Vats said... \nएिह उपĠयासक जतेक बड़ाई भए रहल अिछ से ठीके भए रहल अिछ। ई िĆंट रूपमे  सेहो अएबाक चाही। \nReply05/04/2009 at 09:01 PM \n11 \n \nAnshumala Singh said... \nuttama, kono khep madhyam nahi  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nReply05/04/2009 at 08:59 PM \n12 \n \nMohan Mishra said... \nbad nik rachna sabh, ahank lekhni me flow achhi \nReply05/04/2009 at 08:58 PM \n13 \n \nManoj Sada said... \nई उपĠयास अपन İथान राखत मैिथली उपĠयासक मğय। \nReply05/04/2009 at 08:57 PM \n14 \n \npreeti said... \nee bhag seho pachhila dunu bhag jeka, nik \nReply05/04/2009 at 08:55 PM \n15 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \naum said... \nupanyasa bad nik lagal, agila beruka pratiksha rahat \nReply05/04/2009 at 08:51 PM \nबलचĠदा \n(मैिथली नाटक)-अिĠतम खेप \nिवभा रानी\n  \n  \n(वतर्मान। İÿी मंच पर अबैत अिछ।.... पाĮर्वर् स' समदाओन चलैत अिछ। İÿीक िववाहक बाद िवदा लेबाक अिभनय। एकरा ओ \nअपन लाल ओढनी से Ćितğविनत करैत अिछ। समदाओन सुनाइ पड़ैत अिछ) \nबड़ा रे जतन स' िसया िधया पोसल \nसेहो िसया राम नेने जाए \nआगू आगू रामचĠदर, पाछू पाछू डोिलया \nतही पाछू लछुमन जे भाई \nलाल रंगे डोिलया, सबुज रंग ओहिरया \nलािग गेलै बþीसो कहार । \n(समदाओन धिर İÿी मंचक एक ओर से दोसर िदिस जाइत अिछ, जेना नइहर से सासुर पहुंिच गेल हुअए। \nİÿी            सासुर पहुंचलाक बाद 'किनया एलै', 'किनया परीछू'क सोर भेलै। गािड़ये मे हमरा परीिछ- तरीिछ के सभ िकओ हमरा आगं बढेलक। चंगेरी \nमे पएर दइत हम आगां बढलहुं। आइ-माइ-दाइ सभ फ़ेर गीत शुरु केलीह। गीत, धुन, बदलइत अिछ। İÿी जेना चंगेरी मे पएर \nराखैत आगां बिढ रहल हुअए। गीतक İवर) \nदुŎीन धीरे-धीरे चिलयऊ ससुर गिलया  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nससुर गिलया ओ भैंसुर गिलया \nतोरे घँूघटा मे लागल अनार किलया \nİÿी            चंगेरी-याÿा के बाद हम पाओल जे हम सभ एक गोट दूरा पर ठाढ छी- दूर छेकाइ लेल। रोिहत सभ के \nयथायोग्य नेग-तेग देइत आगां बढलाह, आ पाछू-पाछू हम। कोहबरक िबध-बेबहारक बीच फ़ेर गीत उठलै- (कोहबरक गीत। \nİÿी Ņारा कोहबरक िबध, खीर खुअएबाक आिदक अिभनय ) \nआज फूलॲ से कोहबर भरा जाएगा \nआज दूŎा ओ दुŎन सजा जाएगा \nजरा सा तो टीका पहन मेरी लाड़ो \nतेरे बचवे पर सबका नजर जाएगा। \n(Ćेमक Ćसंग.. İÿी Ņारा Ćेमक नाना अिभĭयिक्तक आ चरम संतुिƠक बाद गहीर नॴद मे सुतबाक अिभनय... नीने मे जेना \nनवजातक पिरकĪपना।.. İÿी ओकरा गिसया लइत अिछ.. चुĦमा लइत अिछ.. अपन पेट के सोहरबइत अिछ.. सोहरबइत-\nसोहरबइत चेहाइत अिछ.. हमरा स' निञ भ' सकत, एहेन अिभनय.. कĪपने मे बच्ची के बेर-बेर पँिजयबैत अिछ.... ओ कनेक नवर्स \nअिछ.. İÿीक पितक पएर पड़बाक, रूसबाक , मनेबाक अिभनय.. Ćतािड़त हेबाक अिभनय.. İÿी डेकरैत अिछ..  ) \n  \nİÿी :          बाउजी! हमरा बचा िलय'..। हमर बेटी के बचा िलय'। आइ धिर अहां हमरा अपना पुतरी मे सिĠहयाक' राखलहुँ.. मुदा हम.. हम अपन \nबच्ची के.. (पित स') रोिहत, रोिहत,Ģलीज.. अरे, कोना अहाँ एतेक िनơुर भ' सकै छी..? की फेदा अई िजनगी स'? एहेन िजनगी? हमर \nपढ़ाई िबच्चिह मे छोड़बा देलहुँ.. गामक पिहल लड़की के इंजीिनयर बनबाक İवĨ.. अधरİते मे दम तोिड़ देल.. संगे छलहुं ने हम \nदुनू, एके क्लास मे। अहाँ स' कम त' िकžहुं निञ छलहुँ.. कखनो अहाँ फİटर् आबी, कखनो हम.. िववाह स'पिहने एतेक रास \nचचŭ, िडİकशĠस, Ĕवाइंट İटडी.. आ िववाहक बाद सभटा सुƂडाह.. पूछला पर एĸिह टा वाक्य- मायक इच्छा.. हुनका नोकरीबला \nपुतौहु पिसž निञ.. अंƇेजी बाज-भूक'बला लड़की हुनका निञ चाहॴ । त' जहन इयैह सभ छल, तहन िववाह स' पिहने िकयैक ने \nकहल? .. गामक पिहल लड़की हम, जे Ćेम कएल.. भौजी सभ की-की सभ निञ सुनौलिĠह। भौजी सभ माय के सुना सुना के \nकिहतिथĠह- 'हम सभ जॱ एना कएने रिहतहुं, त' हमर बाउजी त' हमरा सभ के जीिबते खाल खॴिच के भुिस भरबा देने रिहितयिĠह।' \n..फ़ेर ओ सभ हमरा खॲचारैिथ- 'अयं ये Ćेमा दाय, कॉलेज इंजीिनयएरीक पढाइ पढ' जाय छलहुं िक Ćेमक इंजीिनयरी पढ' लेल..? हं \nये, राधा कृįणक रास कत' निञ होइत छैक.. अयं ये Ćेमा दाइ, रास मे सभ िकछु द' देिलयिĠह िक िकछु बचाइयो के राखिलयिĠहए \nिक निञ.. नीके छै, िववाहक पिहनही िववाहक सभटा मज़ा लूिट िलय'। बाद मे फ़ेर ई कĠहैया नियं त' कोनो आन कĠहैया, रास \nरचैया त'भेटबे करताह.. हुनका Əेिनंग अहॴ द' देबैिĠह, कहबिĠह जे इंजीिनयरीक ई खास कोसर् छलै... (कनैत) ई सभटा अपमान हम \nचुपचाप सिह गेलहुं।.. माÿ एĸिह टा उमेद पर,जे एक बेर बस, एक बेर अहां लग आिब जाइ, तहन त' फ़ेर सुखे सुख.. धĠय हमर \nबाउजी। वएह हमर सखा, वएह हमर सहायक.. सभटा िवरोध सिहतहुं हमर अĠतजŭतीय िववाह लेल पूणर् सहमित देलिĠह.. अहाँक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \nमायक सभटा सौख सरधा हमर बाउजी ितगुना चौगुना क' क' पूणर् कएलिĠह। मुदा.. हुनका लेल हम एखनो धिर आिन जाितएक \nछॱड़ी छी..। घर पिरवारक मजŭद आ बाउजीक मुंह देिख चुप छी..। भिर िदन कोŎूक बरद जकाँ खटैत छी.. मुदा चुप छी..। \nअहाँ स' दूटा गĢप कर' लेल तरिस जाइ छी.. मुदा चुप छी..। कतेक अरमान छल.. स'ख िसहंता छल.. अहाँ स' दुिनया जहान पर \nचचर् करब.. िडİकशĠस करब, मुदा..(İÿी के लागैत छै जे कोनो छोट बािलका ओकरा ल'ग आिब कनफुसिकयाइत अिछ -माँ! हम \nआिब रहल छी! \nİÿी :          (İÿी चेहाइत एĦहर-ओĦहर ताकैत अिछ) के? के छी? कत' स' बािज रहल छी? \nबािलका :       हम! अहॴक बेटी! अहॴक पेट स'.. \nİÿी :          (पेट पकिड़ के) निञ बाजू! चुप भ' जाऊ! आ सूित जाऊ! ई कोनो गĢप करबाक बेर छै?ई त' सुतबाक बेर छै। सूित रहू। देिखऐ, हमरो \nनॴन आिब रहलए। हĦहूं सूित रहलहुं। ई देिखयौ। (फॲफ कटबाक अिभनय। İÿीक बच्ची रूप  मे हंिस आ कथन..) \nबािलका :       झूठ! बहžा! िनžी नियं। माँ! हम आएब, हमरा आब' िदय'। \nİÿी :          ( पित स') रोिहत, सुनू ने! Ģलीज! ई अĢपन संतान अिछ.. हमर-अहाँक Ćेमक Ćथम िनशानी! ..बाउजी कहै छिथ.. बेटा-बेटी में कोन \nफरक?.. मुदा निञ! बाउजी, फरक छै..। फ़रक नियं रिहितयिĠह त' हम एना अपने बच्चा लेल एतेक अंहुिरया किटतहुं? ओकरा अई \nधरती पर आन' में अपना के एतेक असहाय अनुभव किरतहुँ..। हम सभ त' गुलाम छी । कहलो गेल छै- पराधीन सपनहुं सुख \nनाही। .. अĦमा जी.. मािन जाथु ने.. गोर पड़ै छी अĦमा जी, गोर पड़ै छी। अरे, आब अई मे हमर कोन दोख, यिद हमर कोिख मे \nबेटीए आएल त'? साइंस पढबइत काले टीचर हमरा सभ के बुझेलिखĠह जे Ćजनन Ćिƅया मे दू टा फ़ैक्टर होइत छै- एक्स आ \nवाई। İÿी मे माÿ XXएटा होइत छै, आ पुरुख लग X आ Y दुनू।  पुरुख  X देलिĠह त' बेटी आ Y देलिĠह त' बेटा। अĦमाजी,छोट \nमुंह, जेठ गĢप.. जिद िहनको पिहल बेर बेटीए भेल रिहितयैक तहन.. \nसासु :         (सासुक İवर मे) तहन? तहन मािर देने रिहितयैक। आ मािर देने रिहितयैक निञ, मािर देिलयई.. ओहो एकटा के निञ, तीन तीन टाके.. \nआ, ले, देख हमर हाथ.. देख, भगै कत' छें? ले देख, देख। \n(दुनू हाथ भयानक तरीका स' सोझा देखबइत अिछ। İÿी चेहाक' आ डेरा क' दूर भगैत अिछ.... İÿी िविक्षĢत जकाँ करैत अिछ..) \nİÿी            हा.. हा.. İÿी.. अभागल..। शाİÿ मे कहल गेल छै, 'यÿ नायर्İतु पूĔयंते, रमĠते तÿ देवा:!' फूिस, अनगर्ल.. हम सभ त' माÿ दासी छी.. \nसेिवका.. भूिमका मे बĠहल..'भोĔयेषु माता, शयनेषु रĦभा:।' हम सभ मनुक्ख निञ, माÿ भूिमका छी.. भूिमका नीक.. हम नीक.. नीक-\nअधलाहक ģऱेम हुनकर.... त' जहन भूिमके छी, त' जीब' िदय'हमरा आओर के अपन भूिमका संग.. माँ.. माता.. जननी..  मुदा नियं, हम \nसभ त'कठपुतरी भिर छी। डोरी आनक हाथ में आ नचै छी हुनका ताले। .... (İÿी उĠमत जकाँ िचकरइत अिछ) ले, ले, भोिग \nले.. भोग्या छी हम.. आऊ, आऊ, आ मदर्न करू  हमर इच्छा के, हमर मान के, हमर सĦमान के.. हे.. हे समİत İÿीगण.. हे समİत \nİÿीगण,आऊ, आऊ आ Ćİतुत करू  अपना के.., Ćİतुत करू  अपना के, Ćİतुत करू  अपना के,Ćİतुत करू  अपना के। (एक-एक \nवİÿ उतारबाक अिभनय। अंितम वİÿ उतारैत मुंह नुका लइत अिछ..) माÿ रĦभा, माÿ उवर्शी, माÿ मेनका.. \nअिहĪया, Ɩौपदी, कुĠती, तारा,मंदोदरी - ई Ćात: İमरणीया पंचकĠया निञ.. रंभा, उवर्शी, मेनका-भोग्या।..सीता..ĜयाĔया। ..निञ, Ɩौपदी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \nनिञ। पित आ समाज स' Ćķ पूछ'बाली Ɩौपदी निञ चाही हमरा समाज के.. माÿ सीता चाही हमरा.. सीताक भूिम पर सीते-सीता.. \nĆķ निञ.. माÿ सहू.. आ निञ सिह सकी त' सिĠहया जाऊ.. । \nबच्ची          मां, मां, आब' द िदय' हमरा। हम आएब। मां, मां, हमरा बचा िलय', बचा िलय' हमरा।(बािलकाक िचकरनाइ)   \n(İÿी के होइत छै जे िकओ ओकरा बिचया के ओकर कोिख से बाहर घॴिच रहलए। İÿी Ņारा बािलका के बचब' लेल ओकरा \nिदस दौगनाई िक िबच्चिह मे ठमिक जाइत अिछ आ बेहोश भ' जेबाक अिभनय करैत अिछ, जेना ईथर सुंघाएल गेल हुअए..। फ़ेर \nकने चैतĠय भ' क' एĦहर-ओĦहर करोट फ़ेरैत अिछ।.. हठात ओ िचकरैत अिछ, जेना िकओ ओकरा िघिसया रहल हुअए.. ओ दौग-\nदौग क' चारू  कात स' भागबाक Ćयास करैत अिछ, मुदा सभ ओर स' ओकर राİता बž अिछ.. चारू  कात स' िनराश ओ पाछा \nमंचक देवाल/पदŭ िदस भागैत अिछ आ ओत' टकराक' खसैत अिछ.. ओ एक पएर पकिड़ क' िचकरैत अिछ,जेना िकओ ओकर एक \nटाँग कािट देने हुअए.. 'माँ...' İÿी एके पएर से अपना के िघिसयबइत भागबाक Ćयास करैत अिछ िक फेर दोसर पएर पर Ćहार.. \nओकर पुन: चीख..। तेज संगीत.. İÿी दुनू पएर स'अशक्त फेर दोसर िदस भगैत अिछ.. आब एक हाथ कटबाक अिभनय.. \nओकर कननाइ- 'ई की क' रहल छी? हमर बेटी के कत' ल' जा रहल छी? .. अरे, हमर बेटी अहांके की िबगाड़ने अिछ?'  İÿीक \nपुन: बच'लेल एĦहर-ओĦहर दौगनाई - एक हाथ आ दुनू पएर स' अशक्त.. िक दोसर हाथ कटबाक अिभनय आ ओकर िचकरनाइ..  \n'एना जुिन किरयउ हमर बेटी संगे। एना त' ओकर अंग-भंग क' क' नियं मािरयऊ हमर बेटी के। छोिड िदयऊ हमर बेटी के।' .. \n(İÿीक बेचैनी बढ़ैत अिछ.. ओ एĦहर स' ओĦहर दौिग रहल अिछ.. लोथ-हाथ-गोर कटबाक अिभनय संगे.. अचानक जेना माथ पर \nĆहारक अिभनय.. अिभनय स' पिहने जेना हथौड़ा माथ पर बरजैत देखने हुअए.. तदनुसार मां.. शĤदक चीख, छटपट आ भागबाक \nअिभनय..'माँ, मां, मां मां,.. देखब ई दुिनया.. हमरा आब' दे'.. िक माथ पर Ćहार आ ओ एकदम स' शांत.. İÿी चĸित खा के' खिस \nपड़ैत अिछ। कनेक काल बाद ओकर शरीर मे हरकित होइत छै.. अशक्त भावे उठैत अिछ आ िवńापितक गीत गबैत अिछ।) \n'कखन हरब दुख मोर हे भोलानाथ \nदुखिह जनम लेल दुखिह गमाओल \nनयन न ितरिपत भेल', हे भोलानाथ.. \n(İÿी लİत पİत अवİथा मे उठैत अिछ.. ओ एखनो िवƚम केर अवİथा मे अिछ। अही अवİथा मे ओ अपना के िनरेखइत \nअिछ, पेट सोहरबइत अिछ। पिहने लागै छै जे पेट मे िकछु नियं छै, मुदा फ़ेर पेट के सोहरबइत अिछ। अई बेर ओकरा Ćतीत \nहोइत छै जे ओकर गभर् नƠ नियं भेलैये। ओ रसे- रसे अपना के सĦहारैत अिछ ..कपड़ा, केश, िवĠयास आिद सभटा ठीक करैत \nअिछ.. मोन मे बेचैनी छै, जकरा एकटा दीघर् Įर्वासक संगे बाहर करबाक Ćयास करैत अिछ.. गमे- गमे चिल क' फ़ेर ओ ओिह \nİथान पर पहुंचइत अिछ, जत' ओ छलीह। ओकरा चेहरा पर फ़ेर िवƚमक िİथित अिछ। ओ अपन शरीरक एक एक अंग देखैत \nअिछ, फ़ेर अपन पेट के। वाİतिवकताक भान भेला पर ओ अपन पेट के Ģयार स' सोहरबैत अिछ। एक गोट िनĀयक भाव ओकर \nचेहरा पर अबैत छै, जे भेलै बहुत, आब निञ। İÿी रसे- रसे उठैत अिछ,अपन संपूणर् शरीर के िनरखैत अिछ, जेना ओकर संपूणर् \nशरीरक एक एक टा अंग नव-नव हुअए। ....अपन İवर के िनिĀत बनबैत अिछ। मुख पर दृढ़ िनĀयक भाव। )  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nİÿी            निञ संभव अिछ हमरा स' ई .. अपने हाथे अपन संतानक हĜया.. धरती पर जनमल संतानक हĜया किरतहँु त' जेल जइतहुं, राक्षसी \nकहिबतहुं, मुदा ई अजनमल संतानक.. सेहो िहनका आओरक Ćसžता लेल?.. िहनक तथाकिथत.. परĦपराक रक्ष लेल?े.. हमरा \nस' िववाह कएला सĠते जे मजŭद टूटल छल, तकर अिभशाप दूर कर' लेल?'.. ( दशर्क स') ई हमर इंजीिनयर पित..कहबाक लेल \nआधुिनक, मुदा आधुिनकता स' कोसो दूर.. अरे, आधुिनक त' हमर िपता छिथ- Ƈामीण, कमे पढल-िलखल, मुदा िवचार स'कतेक \nआधुिनक.. परĠतु ई हमर अजुका जुगक पढुआ पित? Ćेमी रूप  मे कतेक नीक,कतेक समिपर्त- आ Ćेमी स' पित बिनतिह सभटा \nसुƂडाह? िहनका लेल हम माÿ पėी,माÿ भोग्या..। .. अपने त' मातृभक्त कहाब मे ई बƂड गौरव बुझै छिथ, .. मुदा..हमरा मातृĜव \nसुख स' वंिचत कर' लेल आएल छिथ.. (जेना संपूणर् सृिƠ के ललकारैत) त'सुनू, हे सृिƠ, हे िबधाता, हे अई धरतीक समİत नर- \nनारी! सुनू, हम तैयार छी.. अपन बेटीक उþरदाियĜव वहन कर लेल.. हे, सुनने छलहुँ.. ओकर धड़कन.. डाक्टर सुनौने छल..कतेक \nमीठ, कतेक सोहनगर.. धक-धक, धक-धक, छुक छुक, छुक- छुक..जेना रेलगाड़ी चलैत हुअए। एहेन मीठ आ सोहनगर धड़कन के \nहम अपने हाथे.. बž क' दी?..आ जॱ दोसरो बेर बेिटए एलीह, तहन फेर डाक्टर.. फेर हĜया। फ़ेर इħह सभ नाटक?..न.., बहुत \nभेल।..Ćेमी स' पित रूप  मे पिरवितर्त तथाकिथत मातृभक्त हमर परम िĆय Ćाणपित परमेĮर्वर.. हँ, हम.. अई धरतीक \nकोमल, अबला, कमजोर, असहाय İÿी, आई समाजक देल ई पिरभाषा स' अपना के मुक्त करै छी। मुक्त करै छी अपना के अई \nसभ बंधन स'.. आ धारण करै छी अपन İÿीĜव के.. İÿीĜवक मान के, ओकर मयŭद के आ शĢपिथ लइत छी अई धरती माता के \nछूिब के जे आब निञ.. आब निञ त' हम मरब,निञ हमर बेटी.. (İÿी उþेजना स थर थर कंपैत अिछ। İÿी के लागै छै जे \nओकरा कान मे ओकर बेटी कुहुिक रहल अिछ। ओकरा चेहरा पर Ćसžताक भाव अबै छै। ओ Ćथम दृĮय मे मंचक पाछां रखल \nगुिड़या के उठा क' ल' अबाħत अिछ। ओकरा कोरा मे नेने-नेने ओ मंचक बीच में बैिस जाइत अिछ.. ओĸा-बोĸा खेल İÿी आरंभ \nकरैत अिछ..) \n'ओĸा बोĸा तीन तरोĸा \nलउआ लाठी चंदन काठी \nचंदना के नाम की? \nरघुआ \nखइल' कथी? \nदूध भात \nसुतल' कहाँ? \nबोन मे \nओढ़ल' कथी? \nपुरइन के पþा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nढोिढ़या पचक! \nढोिढ़या पचक पर İÿी अपन तजर्नी Ģयार स' गुिडया िदस आ फ़ेर अपने नािभ पर खोपैत अिछ.. दुनू िखलिखलाइत अिछ.. पाĮर्वर् \nस' मृदुल, मľम िसतारक अथवा जलतरंगक धुन.. İÿीक नाना बाल-कौतुक /मातृ सुलभ गितिविधक संगे Ćकाश शनै: शनै: \nफेडआउट होबैत अिछ.... । \n(समाĢत) \n1 \n \nPreeti said... \nबलचĠदाक धारावािहक Ćİतुितक लेल धĠयवाद। अहाँक दोसर रचनाक आश रहत। \nReply05/06/2009 at 03:48 PM \n2 \n \nRahul Madhesi said... \nVibha Rani Jik Natak Bad Nik Lagal. \nReply05/05/2009 at 11:51 AM \n१. कािमनी कामायनी - सूटक कपङा  आ २.कुमार मनोज काĮयप-Ćितरोध \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \n          \n कािमनी कामायनी: मैिथली अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट छिथ।      \n  \nसूटक कपङा \nवेदाĠतक माय बेर बेर कहलिखĠह ‘रै बाैआ ़ ़ ़ किन अपन सूटक कपङा देखानै ़ ़ ़ ।गनगुआिर वाला पीसा आयल  \nछिथ  ़़ ़हुनका िवदाय में द’ दैितयैĠह त एखन कीन \nनै पैङतै  ़ ़़ ़हाथ मे पाइर् निह अिछ एखन ।’  आिह रे बा़  ़़ देखै के काेन काज  ़़ ़ हम त’ देखने छी नै ़ ़ ़आ आेतेक \nदामक सूट गनगुआिर वाला पीसा सपनाे मे देखने हेता  ़ ़़जे पिहरय देबहुन ़ ़ ़ ।हुनका त’ कपङा देिखते मातर दाॅित \nलािग \nजेतैĠह  ़़ ़ ़िसलाइयŭे के पाए हेतैĠह ़ ़ ़ धाेती द’ दहुन िबदाइर् ़ ़ ़आे आे िह जाेगर छिथ ।’ माय चुप भ’ गेलीह । \nछाेटकी बिहन पुछलिखĠह ़ ़ ़ ‘के देलक अिछ सूटक कपङा  ़़ ़ ़ किन हमराे सब के देखय िदयाै नै ।’  ‘आिफस मे \nएक गाेटे देलकै ़ ़ ़।आेकर कþेक \nकाज नै हम कराैने छी  ़़ ़।िगģ ट त’  बङ लाेक देलकै़ ़ ़ िकयाे तमधैल  ़़ ़ िकयाे \nिगलासक सेट ़ ़ ़़ ़ ़िकयाे सेĠटक सीसी ़ ़ ़ ़आर िकदन िकदन ़ ़ ़ ़आे सब त’ हम \nआन लाेक में बाॅिट देिलयै़ ़ ़ मुदा इर् ़़़ ़सूटक कपङा हमरा बङ पिसž ़ ़ ़ एकर \nहम अपने सीएब भायजी के िववाह में ़़ ़ ़ ़।’  ‘मुदा किन खाेिल क’ देखैबतीए नै ़़ ़ ़।’ छाेटकी बिहन किन अङए \nलगलीह  ़़ ़त किन खाैंझैत बजलाह  ़़ ़ ‘गै छाैङी ़ ़ ़ \nएक बेर आेकर पैिकंग खुिल जेतैए त’ फेर   सॅ चपेत मे आेकर तह टुिट जाइतर् छै ़़ ़ आ’ कपङा दुइरर् भ’ जाय छै ़़ \n़ टेलर बदमासी करय लागै छै तखन ़ ़ ़ बुझली दाय ़़ ।’़ ़ ़ ़ ‘मुदा जखन अहाॅ एकर पैकेट खाेलबे निह केिलयै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nत’ बुझिलयै काेना ़ ़ ़जे सूटे के कपङा छै ़ ़ ़।’़ ़ ‘ गै ़़ ़ ताेरा जकाॅ मूरूख छी ़ ़ ़ ़।उङैत िचिङ के पाॅिख िचĠह \nवला हम ़ ़ ़ ।पžी के नीचा सॅ ऊĔजर देखाय छल  ़़ ़ बूिझ गेिलयै़ ़ ़।’ \n‘ंमुदा इर् काेना बुझिलए जे सुटे के कपङा छैक ।धाेितयाे भ सकैत  छै आे कहलक की़़़़़ ़ ़।’ बिहनाे कम नै छलीह। \n‘गै भकलाेल ़़ ़ आे की कहत हमरा़ ़ ़ हम अपने निह बूझबै़ ़ ़ धाेती के \nकपङा आ’ सुटक कपङा में भेद छै से हम नै जनबै ़़ ़  ़।अिहना लाेक \nवेद हमरा आगाॅ पाॅछा बूलैत टहलैत रहैत छै ़़ ़ ।’ \nभायजी के  िववाह तय भ’ गेलिĠह ।बाबूजी माॅ सब िधया पुþा \nके ल’ क’ बाजार गेलाह ़़़़़़ ़़ ़पिसžक कपङा खरीदबाबै लै  ़़ ़ ्र \nबनराघाटवाला आेझा आ’ वेदाĠत पिहने िनकिल काेनेा काेनाे \nआआेर काज सॅ िकराे िमराे सावक दाेकान गेल छलिथ ।जखन हजमा चाैराहा लग गामक िरक् सा वाला पहूचलै ़़़त’ \nबाबूजी माॅ के कहलिथ “वेदाĠत के सेहाे बजा लैितयै ़ ़ ़ ़आेहाे \nअपन पिसžक कपङा खरीद लैतै़़़़ ़़ ़दस िदन बाॅचल छै  ़़ ़ \nअिह बेर त धमगĔजिर लगन छै  ़़  ़दरजीबा देबाे करतै की \nनै कपङा सब  ़़। ‘”  माॅ कहलिखĠह ‘वेदाĠत लग बङ दीव सूटक \nकपङा छै  ़ ़़ आेकरा िकयेा िगģ ट देने छलैक ़ ़ ़ ़आे त वएह \nरखने अिछ भायजी के िववाह मे पिहरय लेल ़़।’  ताबैत धिर \nपाछाॅ वाला िरक् सा दुनु सेहाे लग आिब गेलय  ़़ आ’ सुनील बबलू \nदुनु भाय सेहाे उतिरक बाबूजीक ल’ग आिब गेलाह ‘हजमा चाैराहा \nत’ आिब गेलय आब िकĦहऱ’ । ़  ‘बनारसी के दाेकान चलए।’ \n‘बेस’ ।आ आे दूनू अपन िरक् सा प बैस थाेलबा के कहलिथ \n‘आगाॅ वाला िरक् सा के पाछाॅ बढ’।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \nसब गाेटे अपन पिसžक वİÿ कीिन दरजीबा के नाप दइतर् \nगाम अयलाह ़ता धिर वेदाĠत आ बनरा घाट वाला आेझा गाम नै पहुॅचल छलाह ।बाबूजी के िचĠता भेलिन ़ ़ ़ \nत’माॅबजलीह ‘बेदुआ के बाट घाट नै बूझल छै की ़़ ़आए नै त कािŎ जा क’ दरजीबा के कपङा के नाप द देतैक  ़़ ़ \nराेज राेज त बजार अखन जाइएर् पङै छैक।’ तखने वेदाĠत \nआ आेझा अपन सायिकल घरक दू मुहाॅ मे ठाढ केलिĠह ़ ़ ़। \n“बाैआ  ़़ ़बाबूजी कहै छलखुĠह दरजीबा के कपङा किहया देबहक़ ़ ़ ़’। \nंमाॅ अपन मुॅह फाेलबे केलिथ िक बजला ‘गै  हमर भक् त अिछ दरजीबा  ़़ ़ ़एक िदन मे निह एक घ्ंाटा मे सीब क’हमरा \nद’ देत ।तू आन काजक आेिरयान कर ़़ ़ ।हॅ़़़़ ़ िकछु खेनाय दे बङ भूख लागल अिछ  ़़ ़इर् बƌ देहाती बनराघाट \nबला संगे िक गेलहुॅ ‘काेĪड Ƒॴक’ सेहाे धिर निह पीबए देलाह ़ ़ ़ ‘अिह मे की दन हाेइतर् छैक ़ ़ ़ महॴसमाङ ़़ ़ ़ ़ ़ \n़आ’ आेझा के खाैझाबैत़ ़ ़ ़हॅİसी ठठा करैत ़़़़़़़़़ ़़ ़ दूनू खाय लेल बैसला़ ़ ़ ़ ़ ़।आेिह समय मलािहन माछक छीटा नेने \nआॅगन मे पैुसल छल ।वेदाĠत के देिख आेकर मुॅह प’ Ćसžताक’ लहिर दाैिङ गेलए ़ ‘किहया अलिखन बैाआ ़ ़ ़ ़ \nबाैआ माछक बङ साैकीऩ ़नेने सॅ ़ ़ ़माछक टाेकरीए नेने पङा गेल  छलखीन कएक बेर  नेना \nमे ।लाेक वेद िखहािर क’ हुनका सॅ टाेकरी छीने हĪले ।’आे अनेरे बाजय \nलागल छल । ‘गै ताेहिर माछ सब नीके छाै नै ़ ़ ़’ ।माछक मतलब मलािहनक धीया \nपुþा़ ़ ़ ़।’आ’ मलािहन नूआ सॅ मूॅह छॅािप हॅसैत बाजल ‘बाैआ एखनाे ठňा करैत \nहथीन   ़़ ़ ़बदललिखन नै किनयाे ।िडĪली में नाैकरी करैत छिथĠह तैयाे निह ़ ़ ़।’ \nइĦहर माछ तराइत रहल ़़़़़़। वेदाĠत अपन बकलेलहा हरकित \nसॅ आेझा ़़़पीऊसा ़़़़़़भाउज ़ ़ ़ ़बिहन सबहक मनाेरंजन करैत करैत तरल माछ खाइत \nरहला ़ ़ ़।किनए बेरक बाद सब पुरूषपात  उिठ क’ दलान प चिल गेलाह ़़ ़ ़ । घर मे \nहुनक अनेकाे िखİसा के दाेहराबैत तैहराबैत İÿीगण सब लाेट पाेट हाेइत रहली़। \nबङकी  भाैजी बजली ‘हम एक बेर नैहर मे रही त माॅजी मटकूङीमें बङ िवशेख दही पाैिर \nक’ िहनका हाथे पठाैलिĠह़ ़ ़।इर् सायकीलक पाॅछा में मटकूङी रािख हमर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nघरक दरवĔजा लग आिब ततेक जाेर सॅ सायिकल के İटैंड प’ ठाढ केलिखĠह ़ ़ िक \nसायकील दही के मटकूङी के उपर खसलै  ़़ ़ आ  दही समेत मटकूङी के टूकङी \nटूकङी उिङ गेलय ़ ़ ़बाॅचल दही आेिह ठाम जमीन प पसैर गेलय ़़ ़ ़ ़ ।’ \nदाेसर भाैजी बजली  ‘ंमुनु जखन छाै मास के छलै  ़़ ़हमसब दरभंगा डेरा प \nछलाैं ़ ़़ ़ ़ बङ जाेर सॅ आेकरा कान मे दरिद उठलै ़़ ़ ़ भिर राित आे कनैत  रहलै़ ़ ़ ़ \nिभनसरे िहनका ल’  क” हम डाक् टर लग गेलहुॅ ़ ़ ़ ़कĦपाउंडर नाम पूछलकिĠह त \nअपन नाम िलखैलिकĠह  ़ ़़ ़आ” जखन उमिर पुछलकैĠह त’ मुनु के िलखा चुपचाप \nहमरा बगिल में आिब बैसला ़़ ़ ़ ़किनए काल में कंपाउंडर बजाैलकैĠह  ़ ़ ‘वेदाĠत ़ ़ ़ \nउमिर छाै मास ़़ ़ ।’जखन हम पूछिलयैĠह ़ ़ त’ कहलैĠह ‘हमरा भेल हमर नाम \nपूछैत अिछ  ़़ ़ आ’ जखन उमिर पुछलकैĠह त लागल जे बच्चा के पूिछ रहल अिछ  ़।’हम \nकहिलयै जे तखनाे अहाॅ अपन नाम कािट क’ बच्चा के नाम िकएक निह \nिलखबा देिलयै ।’त कहैथ छिथ ‘नाम सॅ िक कानक ददर् बदिल जेतैक ।’ \nबङकी बिहन बजली ‘एक बेर इर् घर सॅ सेहाे भागल छिथ़ ़ ़ ़पढाइर् िलखाइर् \nमें माेन निह लागैĠह ़़ ़ ़ ़ बाबूजी डाॅटलिखĠह त’ चुपचाप भाेरे भाेर पङा गेला  ़़ । \nदुपहिरया मे मुजģ फरपुर सॅ फाेन करैत छिथ ‘बाबूजी हम घर सॅ पङा गेल छी ।’ \nबाबूजी पुछलिĠह ‘पङा क’ जेबए कþए़ ़ ़ ़।’त कहलिĠह ‘जþय भाेला बाबा ल’ \nजाइथर् ।’ ‘बेस़ ़ ़ ़ अखन कþय छ ़़ ।’ ‘एखन हम मुजफरपुर मे छी  ़़़ ़ ़ ।’ \n‘अच्छा काेनाे गप नै ़़ ़ ़ ़अखन भाेलेबाबा  कहैत छथुन जे घर आिब जा ़ ़़ ़तेकरा \nबाद देखल जेतै ।’ आ” आे सांझ धिर घर आिब गेल छलाह ।’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \nअिह गĢ प सĢ प क सूÿधार मॅिझली बिहन बङ िवयापक भ बजलीह ‘दीदी़ ़ ़ ़चािर पाॅच बरक \nपिहने \nजे आेझाजी अपन दुरगमिनयाॅ माेटर सायिकल छाेिङ देने छलिखन अिहठाम ़ ़ ़ \nआेकरा इर् खूब चलेलिथ ़ ़ ।एक बेर काेनाे काज रहै  ़़ ़ भिरसक शंभू के मूङन रहै़ ़ ़ \nइर् तीन चािर बच्चा के माेटरसायिकल प’ बैसा गाम में घूमए िनकलला ़ ़ ़ ततेक \nतेजी सॅ माेटरसायिकल चलैलिखĠह जे एकटा बच्चा अिह खेत में दाेसर आेय खेत में ़  ़़ \nतेसर िहनकर पीठ पकङने िचकरए लागल़ ़ ़ ़रİता पेङा जाइतर् लाेक बच्चा दुनु के \nउठाक घर पहुॅचेलकै ़़ ़ ़ आे त’ जाेतलाहा खेत छलै  ़़ ़ ़ ़नै ़़त़ ़ ़ पूछू निह़ ़ ़ ़ ़ ़।’ \nताबैत वेदाĠत खाय लेल आिब गेल छलाह ़ ़ ़ आेझाजी सॅ बािज लगबैत बजलाह ‘पाॅच साै के \nबाजी राखू़ ़ ़ ़ हम सब टा माछभात खा जायब ।’ आेझाजी \nहॅसला ‘ आै ंमहाराज़ ़ ़ ़ ़ सबटा माछभात जे खा जेबए त हमसब की खेबै़ ़ ़ ़ । \nआ’ ऊपिर सॅ पाॅच साै टाका सेहाे िदय ़़ ़ ़  हमरा कंगाल बनाव के िवचार अिछ की़ ।’ \n“बाैआ  ़़ ़कािŎ भायजी के सेहाे नाप िदया दहुन ़़ ़ ।आे आय रतुका गाङी \nसॅ आिब रहल छथुĠह ़ ़ ़ ़िसĪकक कुरता के एक टा कपङा छै राखल घर में ़़ ़ ।’माॅ \nअपन दुिनयाभिर के िचĠता परगट करैत रहलीह   । \nिभनसरे खा पीिब क़ ़ ़वेदाĠत ़आेझाजी ़़़आ’ भायजी  बजार िदस िनकलए \nलगलाह ़ ़ ़त आेसारा मे राखल चाैकी   प’ बैसल माॅ किनया के  सब गहना देखैत \nबजलीह  ‘जा  ़़ ़ किनया के पाजेब त’  एबे निह केलए बाैआ राै ़़ ़ ।’ त वेदाĠत \nहुनका आĂासन दैत बजलाह ‘जे सब बचलाहा काज छाै हमरा माेन पाङैत रिहयै   ़़ ़हम \nआिन देबाै ़ ़ ।’  छाेटकी बिहन के अपन माेबाइलर् नंबर िलखाक कहलिखĠह  ़ ़ ‘जाै आर \nिकछू मॅगबावके हेताै त फाेन किर िदहै ़ ़ ़ ।’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \nभायजी के मूॅह प’  जेना सूरूजक  लाली आिब गेल छलैन ़ ़लाल टरेस़ ़ ़ \nसिदखन मुुूİकैत़़ ़ ़़ ़ जेना अिह ƙĦहांड मे आे Ćथम पुरूष  िथकाह  ़ ़ िजनकर िववाह \nहाेमए जा रहल अिछ ।दूनू हाथ आगाॅ मे एक दाेसर सॅ सटाैने  ़़ ़ ़ मुİकैत दरजी लग ठाढ \n़़़़़ ़़ ़ ़कुरता के नाप  ़़ ़ ।वेदाĠत आ’ आेझाजी किन फराक सॅ भायजी के Ćसžता के आनंद \nउठबैत ठाढ़ ़ ़ ।भायजी मुİकैत दरजी के कहलिखĠह  ‘हमर \nिववाह कलक् टर साहेबक कĠया सॅ भ’ रहल अिछ ।कुरता किन नीक सॅ सीिबयह़।’ \nगाम प आिबते मातर आेझाजी  अिह बात क िबराेर् उङा देलिĠह़ ़। ‘ भायजी \nदरजीबा के काेना मुİका मुİका क’कहैत छलिखĠह।’ घरे मे लाेक ठņा करए लगलैĠह ‘कहै \nछलैिथ जे िववाहे निह करब संत रहब आ’ देसक समाजक सेबा करब ़ ़़        आ” िववाह \nभेबाे निह केलिĠह ससुरक पदवी बङ साेहाेन लागए लगलैĠह।’ \nमुदा भायजी के काेनेा गþिर मे जेना आब लाज धाक निह बाॅचल छल ़ ़ ़ आे पलथा खसाैने \nआेिहना मुİकैत बैसल छलाह ़़़। \nसब काजक आेिरयाैन भ’ गेल ।किनया के नूआ फņा लहठी िसंनुर सब डाला \nमें रािख भगवित आगाॅ पिङ गेल ।कािŎ हथधरी वला सब आिब रहल छिथ ़ ़मुदा ़ एखन \nधिर वेदाĠत अपन कपङा दरजी के निह देलाह । \nजखन सब एक िदस सॅ ठाढ भ’ गेलए िक ‘पुरने कपङा पिहर क’ बिरयाती \nमें जायब’।तखन आेझा के ल’ क’ आे अपन सूट िसयाबए दरजी लग पहुॅचलाह ़ ़ । \n“भाय   ़़ ़ जĪदी सॅ सूट तैयार किर के राखह ़़ ़ ़ आय सांझ क’ द िदह  ़़ ़ कािŎ \nबराती जेबाक अिछ ़ ।”  दरजीबा ‘हॅ सर ़ ़ ़ एकदम  ़़ ़ िकएक नै”  कहैत हुनकर \nपूरा शरीरक नाप लेला के बाद वİÿ क’ पैकेट खाेललक ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \n“इर् की सर ़ ़ ़ ़एक टा डबल बेडक चादिर आ’ दू टा गेरूआ  के खाेल ।” आेझाजी के \nहॅसी तेहेन अनार ़़़़़़ ़़़छुरछुरी़ ़ ़ ़ जकाॅ फुटलै  ़़ ़ ़ जे बंद हेबाक नामे \nनिह लइत छल ।दरजीबा सेहाे हॅसय लगलै ़ ़ ़ ़आ’ वेदाĠत क’ मूॅह देखबा जाेगर छल  ़़ ़ ़ ़ \n। \nकािमनी कामायनी \n23।4।09 \n  \n  \n1 \n \nvidhu kanta mishra said... \nsatishjee, manoram rachana lel badhai. - Vidhukanta Mishra Prayag \nReply05/11/2009 at 12:49 PM \n2 \n \nVidhu Kanta Mishra said... \nkaninijee katha adbhut aich. ahina likhait rahoo - Vidhukanta mishra , Prayag \nReply05/11/2009 at 12:42 PM \n3 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \nPreeti said... \nKamini Jik katha bad nik lagal \nReply05/05/2009 at 06:02 PM \n4 \n \nNeelima Chaudhary said... \nkamini jik sootak kapra te bad nik rahal, muda manoj jik pratirodh dekhan me chhotan aa ghav gambhir bala \nachhi \nReply05/04/2009 at 10:33 PM \n5 \n \naum said... \nkamini aa manoj ji dunu gotek katha bad nik lagal \nReply05/04/2009 at 08:34 PM \n \n \nडॉ. Ćेमशंकर िसंह ( १९४२- ) Ƈाम+पोİट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसĠहा \nरोड, भागलपुर-812001(िबहार)। मैिथलीक विरơ सृजनशील, मननशील आऽ अğययनशील Ćितभाक धनी सािहĜय-िचĠतक, िदशा-\nबोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनįणात गवेषक,मैिथली गńकेँ नव-İवरूप देिनहार, कुशल अनुवादक, Ćवीण \nसĦपादक, मैिथली, िहĠदी, संİकृत सािहĜयक Ćखर िवŅान् तथा बाङला एवं अंƇेजी सािहĜयक अğययन-अĠवेषणमे िनरत Ćोफेसर \nडॉ. Ćेमशंकर िसंह ( २० जनवरी १९४२ ) क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूĪय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \nगवेषणाĜमक, मौिलक, अनूिदत आऽ सĦपािदत कृित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-अिचर्त। ओऽ अदĦय उĜसाह, धैयर्, लगन आऽ \nसंघषर् कऽ तĠमयताक संग मैिथलीक बहुमूĪय धरोरािदक अĠवेषण कऽ देलिन पुİतकाकार रूप।  िहनक अĠवेषण पूणर् ƇĠथ आऽ \nĆबĠधकार आलेखािद ĭयापक, िचĠतन, मनन, मैिथल संİकृितक आऽ परĦपराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुĆािणत \nभऽ चेतना सिमित, पटना िमिथला िवभूित सĦमान ( ताƛ-पÿ) एवं िमिथला-दपर्ण,मुĦबई विरơ लेखक सĦमानसँ कयलक अिछ \nअलंकृत। सĦĆित चािर दशक धिर भागलपुर िवĂिवńालयक Ćोफेसर एवं मैिथली िवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत \nअनवरत मैिथली िवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली सािहĜयक भěडारकेँ अिभविŀर्त करबाक िदशामे \nसंलग्न छिथ,İवतĠÿ सारİवत-साधनामे। \n  \nकृित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िवńापित, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८७५.नाƀयाĠवाचय, शेखर Ćकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहĜयमे हाİय-ĭयंग्य, मैिथली \nअकादमी, पटना, २००४ ७.Ćपािणका, कणर्गोơी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा Ćकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक \nĆितमान, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाƀयमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहĠदी: १.िवńापित अनुशीलन और मूĪयांकन, Ćथमखěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७१ २.िवńापित \nअनुशीलन और मूĪयांकन, िŅतीय खěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहĠदी नाटक कोश, नेशनल पिĤलकेशन \nहाउस, िदĪली १९७६. \nअनुवाद: िहĠदी एवं मैिथली- १.āीपादकृįण कोŎटकर, सािहĜय अकादमी, नई िदĪली १९८८, २.अरěय फिसल, सािहĜय \nअकादेमी, नई िदĪली २००१ ३.पागल दुिनया, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००१, ४.गोिवĠददास, सािहĜय अकादेमी, नई \nिदĪली २००७ ५.रक्तानल, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८. \nिलĢयाĠतरण-१. अĹीयानाट, मनोज Ćकाशन, भागलपुर, १९६७। सĦपादन- \nगńवĪलरी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पÿ-पुįप, महेश \nĆकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका,महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोơी, कोलकाता, २००० \n६.मिणकण, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल,कणर्गोơी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक \nइितहास, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, १०.िचÿा-\nिविचÿा, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ११. सािहĜयकारक िदन, िमिथला सांİकृितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. \nवुआिड़भिक्ततरिĻणी, ऋचा Ćकाशन,भागलपुर २००८, १३.मैिथली लोकोिक्त कोश, भारतीय भाषा \nसंİथान, मैसूर, २००८, १४.रूपा  सोना हीरा, कणर्गोơी, कोलकाता, २००८। \nपिÿका सĦपादन- भूिमजा २००२  \nमिणपŃ क संİमरण-संसार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \n \nिवगत अनेक शताĤदीदसँ मैिथली भाषा ओ सािहĜयणक सुदीघर् एवं समृŅशाली सािहिĜयक परĦपअरा अिव \nिछžथ-अक्षुěणय रूपेँ  चिल आिब अिछ; िकĠतुw बीसम शताĤदी केँ जँ एकर सािहिĜयक िवकास-याÿाकेँ \nİवाणर्युगक संज्ञासँ अिभिहत कयल जाय तँ एिहमे कोनो अĜयु्िक्त निह हैत, कारण िवगत शताĤदीञमे एकर \nसवŮगीण िवकास-याÿामे एक नव मोड़ आयल जे पÿ-पिÿकाक उदय भेलैक तथा ओकर Ćकाशनक शुभारĦभद \nभेलैक जकर फलरूप  गńक िविभžप रूप -िवधानक Ćादुभŭव पÿ-पिÿकाक Ćकाशनसँ आ ओकर Ćयोग रूप -\nिवधानक रूपमे  पाठकक समक्ष Ćİतुदत भेल। संघषर्मय युगक जीवनमे गńक मयŭदा एिह रूपेँ  रूपाियत  कऽ \nदेलक जे ओ अिभĭयपिक्तक असाधारण साधन बिन गेल। आधुिनक मैिथली गń-गंगाकेँ सĦपोजिषत करबाक \nउĿेĮयस सँ सािहĜय - पुरोध लोकिनक सĜĆ यासँ ओकर पिरįकाूर पिरमाजर्न भेलैक। गत शताĤदीउमे आĜम \nकथा, आलोचना, उपĠयाास, कथा, गाआ जीवनी, डायरी, िनबĠधा, संİमआरण, साक्षाĜकारर आिद अनेक \nसािहिĜयक िवधा-जĠम) देलाआ सािहĜय मे एक नव-İपनĠद,न-İपहĠदसन भरबामे महĜवपूणर् भूिमकाक िनवŭह \nकयलका। ई āेय वİतु त: पिÿकािदकेँ छैक जे आधुिनक गńक आिवभŭव एवं िवकास-याÿाकेँ करबाका तथा \nसािहĜयरक āीवृिŅक सहयोगमे अपेिक्षत ğयािन देलक। एिह िनमित सािहĜयत-सृजािनहार लोकिन नव-नव \nĆवृिþक रचनाक दाियĜवहक भार वहन कयलिन आ सĦपा्दक लोकिन ओकरा यėर पुरİस-र Ćकाशित \nकयलिन जकर फलिİवरूप मैिथली गńक भेलैक आ ओकरा िविवध रूप -िवधानमे िवĠया İतय कयल जाय \nलागल। पिÿकािदक माğय मे सेहो नव-नव रचानाकारकेँ ĆोĜसा्हन भेटलिन तथा हुनका सभक ğयायन ओिह \nिवधा िदस आकिषर्त भेलिन जकर एिह सािहĜयााĠतरगर्त सवर्था अभाव छलैक। एिहसँ अितिरक्त िवगत \nसािहिĜयक िवकास-याÿामे अनेक उĪलेअख योग्य काज भेल जकर ऐितहािसक महĜĜव छैक। रचनाकारक \nभाव-Ćवणता, हािदर्कता, कĪप नाशीलता एवं İवहछĠदछ Ćवृिþक पिरणाम İववरूप मैिथली गń अपनाकेँ नव \nपĪल वसँ पĪलविवत कयलक। िवगत शताĤदीैमे एकर सवर्तोमुखी िवकास िवकास भेलैक जािह आधार पर \nएकरा गń-युग कहब समीचीन होयत, कारण मैिथली गń-गंगा शत-शत धारा मे Ćवािहत होइत एकर सािहĜयम \nसागरकेँ भरलक आ पूणर् कयलक। उपयुर्क्त पृơकभिमक पिरĆेŞयभमे मैिथलीमे एक अिŅतीय Ćितभासमपÿा \nतप : सपूत रचानाकारक Ćादुभŭव भेल आ अपन अĆितम Ćितभाक बल पर सािहĜ यक अनेक िवधाकेँ \nसंİकादिरत कयलिन आ ओकरा िमिथलांचल अिभज्ञानद’ कए भारतीय सािहĜयपक समकक्ष İथा्िपत कयलिन \nजे रचनाक ĆĜयेाक क्षेÿमे, सजर्नाक यावतो Ćİथाकनमे ओ अपन कृितमे ने केवल परवतŰ पीढ़ीक हेतु, \nĆĜयुमत् अपन समकालीनक हेतु सेहो िशखर पुरूष  आ Ćेरक İतपĦभर बिन गेलाह ओ रहिथ डॉ. वर्जिकशोर \nवमŭ मिणपदूम (1927-1986) हुनक Ćकािशत सािहĜय वैिविğयपूणर् अिछ, कारण सािहिĜयक अिभिक्तक \nकोनोक िवधा निह बाचल रहल जकर सहज Ćयोगमे ओ उĪलेगख योग्य् सफलता निह ĆाĢत कयलािन। \nहुनका Ņारा रिचत सािहĜयगक Ćचुरता आ िविचÿता अिछ, िकĠतु ओिहमे सवŭिधक महिĜवपूणर् तĝयच िथक जे \nएिह पिरमाण-Ćाचुयर्मे हुनक अिधकांश सािहिĜयक कृितिय कोिटक िथक। जिहना िहनक रचनाक िवशदता \nपाठककेँ चिकत आ िविİमत क’ रहल अिछ तिहना हुनक ĭयािक्तĜवाक आğयाँिĜमक रहİयुमयता सेहो अिधक \nजोड़ पकड़लक। हुनक आĥय Ġतािरक शिक्त हुनका िनरĠत र िचर-नूतन रचनाक हेतु उĜĆे्िरत करैत रहलिन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \nतथा िवāाम करबाक लेल पलखित निह देलकिन। ओ जीवनक िविवध पथक पिथक रहिथ तथा िवषाद आ \nकरूणाक  बीच सौĠद यर्क अĠवेवषण करब हुनक लŞया छलिन। हुनक मन आ मिİतįकआ िक्षितज जाƇत \nछलयिन। ओ जीवन आ Ćकृितक पक्षधर रहिथ। ओ एक दूरदशŰ सािहĜयर-मनीषी रहिथ जे मैिथली मे जािह \nिवधाक अभाव हुनका पिरलिक्षत भेलिन तकर पूĜħर्थ मनसा-वाचा- कमर्णा ओिह मे लािग गेलाह। िहनका Ņारा \nĆयुक्त िवधा सािहĜयूक िवधे निह रहल, ĆĜयुीत आकषर्क िवधाक रूपमे  ख्या ित अिजर्त कयलक। \nिचरनूतनताक अĠवेहषी मिणěń मैिथली सािहĜयतमे संİमररण सािहतयाĠतुगर्त चािर नव िवधाक Ćवþर्न कयलिन \nजकर सĦबवĠधद अतीतसँ अिछ, यńयिप संİमेरणक संसार िवषयक दृिƠऍं ĭयालपक निह, तथािप संवेदनाक \nगाĦभीहयर् आ आĜमॴय-İपवशर्क दृिƠऍं अĜयकĠत् āेơण कोिटक सािहĜयन-िवधाक अĠšगत अबैछ1 भारतीय \nभाषा आ सािहĜħमे एिह िवधाक जĠम  पाĀा Ĝया सािहĜयहक संग-सĦपतकर्क फलİवकरूप ĆारंĦभय भेल जे \nअधुनातम सĠदयभर्मे एक वेश चिचर्त िवधाक रूपमे  Ćचिलत भेल अिछ। ओ एिह िवधामे के िवपुल पिरमाणमे \nसिहĜयम-सृजन कयलिन, िकĠतुि दुयŸगक िवषय िथक जे मैिथलीक तथाकिथत इितहासकार लोकिनक ğया न \nएिह िदस निह गेलिन आ ओकर चचŭ पयर्िĠत निह कयलिन। भारतीय सािहĜयध िनमŭता िस रीज अĠतओगर्त \nसािहĜयु अकादेमीसँ मिणपń (1969) पर एक मनोƇाफ Ćकािशत भेल अिछ। ओकर लेखक एिह िसरीजक \nरचनाकेँ िबनु पढ़न।िह उपेĠƖ महारथीक बदला मे रामलोचन शरणक उĪले्ख कयलिन। इएह तँ मनोƇाफ \nलेखकक िİथित अिछ। भारतक İवलतĠÿछता-संƇामक इितहासमेक सन् उžैलस सै िवयािलसक ऐितहािसक \nदृिƠएँ अĜयकĠतव महĜवतपूणर् İथािन अिछ। सन् िवयािलसक महाƅािĠतमे बूढ़-बूढ़ानुस नेतासँ अिधक जुआन-\nजहानक रक्तर िवशेष गमर् छलैक आ अंƇजी शासनक िवरूŅ ओकरा लो किनक İव-र वेश मुखर भेल \nछलैक। उþर िबहार वा िमिथलांचलक नवयुवक लोकिन एिह यज्ञमे अपन Ćाणक आहुित देलिन आ रक्तसँ \nतपर्ण कयलिन। मिणपń İवुयं सजग, सचेƺ आ िनभŰक İव तĠÿपता सेनामी रहथिथ तिह पिरĆेŞयकमे ओ \nमै िथली संİमतरणक सवर्Ćथम डायरी शैलीक Ćवþर्न कयलिन अवĮय्, िकĠतुा एकरा अĠšगत ओ Ćचुर \nपिरमाणमे रचना कयने रिहतिथ तँ ओ िनĀनये मैिथली सािहĜयमक एक अभूतपूवर् कृित होइत । एकरा \nअĠतनगर्त हुनक ‘ िवलायसीक फारारीक सात िदन (1153) तथा ‘ फरारीक पाँच िदन’ (1171) Ćकािशत \nअिछ जािजमे İवीतĠÿूता आĠदोयलनक ƅम मे ओ जे डायरी िलखलिन तकर दारूण  पीड़ादायक वणर्न \nकयलिन। एिहमे रचनाकार सńय : İफुतिटतभाव वा िवचारकेँ अिभĭयीिक्त देलिन वा अपन अनुभवक रेखांकन \nवा िवगत अनुभवक पुनमूर्Īयांीकन कयलिन। एिहमे िवयािलसमे फेरार भेल अपन िİथितक िचÿण कयलिन \nसंगिह नेपाल तराइक जन-जीवन पर सेहो Ćकाश देलिन। अपन दीघर् सावर्जिनक जीवनमे ओ देशक \nराजनैितक,सामािजक, सािहĜयरक आ सरकारी उपƅमे काज कयिनहार ĭयनिक्तक सĦपरकर्मे अयलाह, ओिह \nİमृ ितकण केँ जोि़डक’ हुनका सँ भेट भेल छल सन् 1153 ई सँ िलखब ĆारĦभल कयलिन जकर समापन \n1183 ई. धिर अनवरत चलैत रहलिन जकरा एिहमे अिभĭयसिक्तक मूþर्रूप Ćदान कयलिन। िहनक उपयुर्क्त \nसंिİमरण माÿ लेखकीय मनीषा पर निह आधृत अिछ; ĆĜयुकþ-Ćेम, ईĂार-Ćेम, İĭदेश-Ćेम, महतक Ćित āŅा \nिवनोद-िĆयता आिदक समİतत वैिशįƏमयक झलक एिहमे भेटैछ। ओ अपन दीघर् सािहिĜयक जीवनाĠतीगर्त \nजािह-जािह मातृभाषा आ सािहĜया नुरागी साधक लोकिनक सĦपमकर्मे अयलाह ओकरा संगािह अĠयाआĠयस  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nभाषानुरागी िवŅत् वगर्सँ अिभभूत भेलाह, जािह रूपेँ  हुनका हृदयंगम कयलिन, जािह रूपेँ  Ćभािवत भेलाह तिनके \nओ एिह āृंखलाक कड़ीक आधार बनौलिन। िहनक संİमकरणाĜमनक आलेख यńित िववरणािĜमक अिछ \nतथािपत ओ सिĜय घटना पर आध़त संगिह विणर्त ĭयआिक्तक मातृभाषाक अनुराग आ सािहिĜयक आĠदोपलनक \nपिरचायक सेहो अिछ। एिह िसरीजक अĠतभगर्त Ćकािशत संİमदरण जीवनक एक पक्षकेँ उदूघािटत करैत \nअिछ जे ĭयेिक्त अपन िƅया-कलापसँ आकिषर्त कयलिन तिनके पर ओ िलखलिन। एकरा अĠतागर्त विणर्त \nिĭयिक्तक ĭय िक्तĜव आ कृितĜव क ओही अंशकेँ ओ İपतशर् कयलिन जे अपन उपिİथितसँ अमृत वषŭ \nकयलिन आ सहज होिथ आ ने केवल İमृकित िवषयक ĭय िक्तĜव केँ सेहो दीिपत करैत हो, ĆĜयु त İवकयं \nलेखकारक ĭयषिक्तिĜव कँ सेहो दीिपत कयलक। एिहमे ओ विणर्त ĭयतिक्तकक ĭयतिक्तĜवे ओही वैिशįय् तथा \nिİथितकेँ जनसामाĠयसक समक्ष Ćİतुओत-कयलिन जािहसँ िहनक संİमकरण वाİतकिवक घिटत घटनाक \nसिžकट आ सĦभथवभ’ सकल। ओ िİपƠम रूपेँ  पाठकक-समक्ष अपन यथाथर् Ćितिƅया विणर्त ĭय िक्त पर \nĭय क्तप कयलमिन जकर वþर्मान पिरपेŞयटमे ऐितहािसक महĜवअभ’ गेल अिछ। एिह िसरीजक अĠतरगर्त \nमैिथली भाषा आ सािहĜयपक िनĵ İथव ĭयकिक्तĜव क संग हुनका साक्षाĜका र भेलिन तथा अपन अिमट छाप \nछोड़लिन यथा सीताराम झा, (1811-1175), बैńनाथ िमā याÿी (1111-1118) काĖचीनाथ झा िकरण \n(1103-1181) , चĠƖटनाथ िमā अमर (1125), कुलानĠद- नĠद न (1108-1180) सुधांशु शेखर चौधरी \n(1120-1110) सामदेव (1134), सुरेĠƖ1 झा सुमन (1110-2002), नरेĠƖ नाथ दास िवńालंकार (1104-\n1113) मायानĠद) िमā (1134) भोलालाल दास (1814-1199), लŞमरण झा (1113-2002), िगिरĠƖ \nमोहन िमā (1810-1183), जगदीĂकरी Ćसाद ओझा (?) महामहोपाğया य उमेश िमā (1825-1139), \nअमरनाथ झा (1819-1144), राजकमल चौधरी (1129-1139), रामकृįणर झा िकसुन (1123-1190), \nरामनाथ झा (1103-1191) किवशेखर बदरीनाथ झा (1813-1198) Ĕयो1ितषाचायर् बलदेव िमā (1180-\n1194), राजेĂ र झा (1122-1199), बाबू लŞमी3पित िसंह (1109-1192), उपेĠƖ ठाकुर मोहन (1113-\n1180) एवं āीमती सुभƖा झा (1111-1182), राधाकृįण1 चौधरी (1124-1184) इĜया1िद पर ओ \nहुनकासँ भेंट भेल छल क अĠत1गर्त िलखलिन1 किववर सीताराम झा बाबू भोलालाल दास आ राधाकृįण1 \nचौधरी पर हुनक दुइ संİƛण हमरा उपलĤध9 भेल जकरा यथावत् एिहमे समािहत कयल अिछ। उपयुर्क्तस \nमहानुभावक संİƛण एक जीिव तावİथाह िथक आ दोसर मृĜयूपपराĠत1क। उपयुर्क्त संİमुणाĠतमगर्त ओ हुनक \nजीवनवृितक इितहासे निह Ćİतुवत कयलिन; ĆĜयुहत हुनक सािहिĜयक अिभरूिच  एवं अवदानक संगिह संग \nसंगठनाĜमतक Ćवृिþक लेखा-जोखा Ćİतु्त कयलिन जे मातृभाषाक िवकासमे उĪलेहख योिग्य अवदानक रूपमे  \nचिचर्त अिछ। हनुका सँ भटँृ भेल छलक पिरिध माÿ मैिथली सािहĜय मनीषी लोकिन धिर सीिमत निह रहल, \nĆĜयुभत ओकर फलक िवİतृित छल तकर Ćारूप भेटेछ, जे िवĮĭक Ćख्याात भाषा-शाİÿी िवŅतवरेěयु डॉ. \nसुनीित कुमार चटजŰ (1810-1199), िहĠदीि सािहĜयेक Ćख्याभत सािहĜयँ मनीषी आचाƜ डॉ. हजारी Ćसाद \nिŅवेदी (1109-1191), महान राजनेता जयĆकाश नारायण (1102-1191), िमिथलाक Ćख्या त िचÿकार \nउपेĠƖय महारथी ( मृĜयुि 1181), िमिथलाक यशİवीर राजनेता लिलत नरायण िमā (1122-1195), एवं \nदरभंगाक राजा बहादुर िवĂेलĂ1र िसंह (1108-1193) इĜया्िद ĭयएिक्तĜवमक Ćसंगमे अपन िनजी धारणाकेँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nरूपाियत  कयलिन। एिहसँ अितिरक्त ओ अपन पूĔयक िपताāी आ पूĔया माता पर सेहो संİम1रणक रचना \nकयलिन1 एिह िसरीजक अĠšगत समाजक उपेिक्षत आ ितरİकृोत वगर्क Ćित हुनकर हृदयमे असीम āŅा, \nअगाध Ćेम आ अपार सहानुभूित छलसिन तकर यथाथर्ताक Ćितरूप भेटैछ सोमन सदाइ, गोदपाि़डनी निņन एवं \nनंगटू साँढ़ मे जािहमे ओ ओकर वािİĜवक पृơ भूिमक रेखांकन कयलिन। सरकारी तĠÿवक पिरवेशमे ƚƠ \nचारी थानेदारक संग कोन िİथितमे साक्षाĜकारर भेलिन तकर यथाथर् िƅया-कलाप िदस हुनक ğयाान केिĠƖत \nभेलिन तकरो एिह िसरीजक अĠत र्गत अनलिन। ĭययवसायसँ ओ होिमयोपैथ रहिथ। ओ एक पहाड़ी रोिगणीक \nĆसंगमे सेहो िलखलिन जे हुनकासँ इलाज कराबय आयल छलीह। हनुकाँ सँ भटँ भेल छल क अĠतोगर्त ओ \nİमृलित-सूÿ आ सािहिĜयक िरक्त ताक जीवन-पिरचय िवचार-धारा, सािहिĜयक Ćवृिþ आ सामािजक गितिविधक \nपिरचय Ćİतुकत कयलिन। एिह संİम-रणाĜमखक िनबĠधवमे ओ ने केवल Ćाचीन पिरपाटीक पिरĜयानग \nकयलिन, ĆĜयुात नव जीवन दिƠ आ नव पŅितक āीगणेश कयलिन। एहन अनुभित परक कृित सभमे ओ \nअपन अतीतक ओिह Ćसंगक उłभावना कयलिन जे हुनक सािहिĜयक ĭय िक्तिĜवक िनयामक िसŅ भेल। एिह \nिसरीजमे जतबे संİमअरण उपलĤधत अिछ दवबे ओ तदयुगीन सािहिĜयक गितिविधक दİतानवेज िथक जे \nमैिथली सािहĜयोेितहासमे अĜय Ġता अहं भूिमकाक िनवŭह करैछ। भावनािĜमकता आ वैयिक्तकताक संगिह संग \nवैचािरकता क अद् भुत समĠवूय एिहमे भेल अिछ। सैŅािĠतक दृिƠएँ, हुनक संİम रण सािहĜयम सािहिĜयक \nसंİमकरणक िविशƠच गुणसँ अलंकत आ महĜĜवपूणर् अिछ। एिहमे कथाĜमहकताक दृिƠएँ कथा, वैचािरकताक \nदृिƠएँ िनबंध आ भावनाĜमवकताक दृिƠएँ किवता एिह तीनू िवधाक िÿवेणीक अभूतपूवर् संगम भेल अिछ। \nिहनक संİमूरणमे अनुभूित, वणर्न, िववरण, िवचार, भाव, यथाथर्, आ किĪपनाक अद् भुत समĠवसय भेल \nअिछ। िहनक संİमनरणाĜमीक िनबĠध क मूलाधार भावना जे काĭयांĜमलकताक सहज गुणसँ अलंकृत अिछ। \nएिह िसरीजक संİममरणक अनुशीलनसँ अवबोध होइछ जे मिणपńकेँ भारतीय सािहĜयआक संगिह-संग \nपाĀा।Ĝयी सािहĜय क सेहो गहन अğयधयन छलरिन जकर वाİतकिवकताक पिरचय हुनक उपयुर्क्त \nसंİमणरणाĠतअगर्त डेग-डेग पर उपलĤधल होइछ। ओ अपन एिह रचनाĠतुगर्त एहन वातावरणक िनमŭण \nकयलिन पािहसँ पाĀाोĜयल सािहĜयछ िचĠतचक लोकिनक िवĂर ĆिसŅ रचना सभक सेहो िववरण Ćİतुोत \nकरबामे किनयो कुंिठत निह भेलाह जे ओिह अवसरक हेतु उपयुक्त हेतु उपयुक्त छल। एिहमे गांधीवादक \nसंगिह-संग माक्सųवादक छॱक İथतल-िİथल पर भेटैछ। हुनका सँ भँट भेल छल मे तीवर् मानवीय संवेदना, \nĭयाथपक सहानुभूित, सजल करूणा  ममता आ आĜमी यता अिछ जे अĠयंÿ दुलर्भ अिछ। एिहमे नोर आ तीवर् \nआवेगक गĦभीआर िचÿ तथा सामािजक, राजनीितक िवचारक िİपƺ फराकिहसँ िचĠहनल जा सकैछ। एिहमे \nसािहĜयीकार, िशक्षािवद्, राजनीितज्ञ मातृभाषाक उžाफयक, समाजसेवी, कलाकार आ िवŅत् वगर्सँ सĦबकिĠधत \nिĭयिक्तक संग साक्षाĜकातर अिछ जे वþर्मान पिरĆेŞयेमे अितशय ज्ञानवŅर्क िथक। \nमिणपń एक पैघ यायावर रहिथ। सािहिĜयक यायावरकेँ एक अद् भुत आकषर्ण अपना िदस आकिषर्त िदस \nआकिषर्त करैछ, ओ मĠÿ मुग्धतभ’ कए ओिह िदस आकिषर्त भ’ जाइछ। एहन सािहĜयक सजर्नमे ओ \nसंवेदनशील भ’ कए िनरपेक्ष रहिथ1 यायावरीक ƅममे हुनकर रİतारमे पड़िनहार मंिदर, मसिजद, मीनार, \nिवजय İत Ħभ , İमा रक, खěडमहर, िकला, कƙीİता्न आ Ćाचीन महलक संİकृहितक, कला आ इितहासकँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \nएकिÿतक’ कए अपन याÿाक प़ơ,भूिम तैयार कयलिन। िहनक उपलĤधज याÿा-सािहिĜय संİमनरणाĜमठक \nिथक जािहमे ओ एक सामाĠयल याÿी जकाँ अपन Ćभाव, Ćितिƅया आ सĦवेनदनाकेँ महĜवम देलिन। एिह \nिसरीजकेँ ओ ओहीठाम गेल छलहुँ नामे याÿा-वृताĠतत Ćİतुयत कयलिन जकरा अĠतथगर्त कोर हाँस गढ़क \nसौझ (1162), ई आषाढ़क Ćथम िदन (1163) पुěयाभूिम सिरसव पाही (1168), कुलदेवी िवĂेजĂपरी \n(1168), िÿशुला तट Ćवास (1161), एकटा पावन Ćितơा न (1191), Ćसंग एकटा İमा रक का (1195), \nमिहषी साधना/साधना/संकेत (1195) एवं िवसफीसँ वनगाम धिर (1183) आिद उĪलेाखनीय अिछ। \nओिहठाम गेल छलहुँ मे ओ सािहĜय क समƇ जीवनक अिभĭयसिक्त रूपमे  Ƈहण कयलिन। िहनका लेल \nĆकृित सजीव अिछ याÿामे जे पाÿ भेटलिन ओ हुनक आĜमी य आ İĭजन बिन गेलिथन। िहनक याÿा-\nसािहĜयपमे महाकाĭयत आ उपĠयाससक िवराटþĜवस कथाक आकषर्ण, गीित काĭħक मोहक भावशीलता, संİम \nरणक आĜमीसयता, िनबĠध क युिक्त सभ िकछु अनायासिह भेिट जाइत अिछ। ओ जे देखलिन, अनुभव \nकयलिन तकर यथाथर् िचÿ एिहमे Ćİतु त कयलिन। एकर सवŸपिर वैिशįƀयत िथक-औĜसुलक्यन जे पाठक \nएकबेर पढ़ब ĆारĦभत करैछ तँ ओकर समािĢत जा धिर निहभ’ जाइछ ताधिर हुनका चैन निह होइत छिन। \nहुनका भूगोलक िवशद ज्ञान छलिन तेँ कोनो İथा्नक भौगोिलक वणर्न करबामे ओ िनपुणता देखौलिन जकर \nयथाथर्क पिरचय एिहमे उपलĤधय एिहमे करौलिन1 एिह āृंखलाĠत गर्त जे रचनािद उपलĤधा अिछ ओकर \nिचĠतबन िचĠतकन-मननसँ İपखƠ  Ćितभािषतभ’ भ रहल अिछ जे ओ विणर्त वİतुधक िफĪमां कणक’ देलिन \nजे पाठकक समक्ष विणर्त वİतुपक समƇ िचÿ सोझाँ आिब जाइछ। िहनक याÿा-वृताĠत् शौली पर औपĠया \nिसक शैलीक Ćभाव पिरलिक्षत होइत अिछ जे ओिहमे İथाान िवशेषक िवİतृात िचÿण कयलिन जिहना ओ \nदेखलिन तिहना तकर यथाथर् िचÿण पाठकक समक्ष Ćİतु त कयलिन। पाठककेँ सहसा आभास होमय लगैत \nछिन जेना ओहो ओहीप याÿाक सहयाÿी होिथ। िहनक वणर्न-कौशल िचÿाĜमगक होइत छलिन। एहन \nिचÿाĜमठक वणर्ण िनĀीये अĆितम Ćितभाक पिरचायक िथक जे सामाĠयह रचनाकार Ņारा सĦभरव निह। ओ \nजािह वİतु क वणर्न कयलिन तकर रिनंग कमेĠƏीा ओिहना Ćİतुदत कयलिन जेना आइ कािŎ िƅकेट खेलक \nमैटानसँ मैदानसँ रेिडयो वा टेिल भीजन पर देल जाइछ। याÿा-िववरणमे रोचकता अपिरहायर् गुण मानल जाइछ \nतकर सिĦयक िनवŭह िहनक ओिह ठाम गेल छलहुँ मे भेल अिछ। ओ अĜयपĠत भावुक हृदयक ĭयनिक्त रहिथ \nतेँ िबनु कोनो राग-Ņेषक ओकर यथाथर् वणर्न कयलिन। अपनाकेँ सĜय आ ज्ञानक भěडाथर बुिझक’ निह तथा \nपाठककेँ िशिक्षत करबाक मनसा हुनकर कदािप निह छलिन, जेना ओ पĖचभूत सँ िभžा-िभž चिरतक \nसहायतासँ िभž -िभž् दृिƠकोण उपिİथत कयलिन जािह Ćकारेँ ओिह ठाम गेल छलहुँ मे जेना ओ अपनिह \nसंग तकर् करैत याÿाक समापन कयलिन। एिह āृंखलाĠतुगर्तक रचनामे ओ जे िकछु मैिथली पाठक केँ द’ \nपौलिन ओ सभ हुनक आĜमश-परीक्षणक İवचगत कथन िथक। मैिथलीक Ćाचीन पिÿकाक अनुशीलनसँ ज्ञात \nहोइछ जे मिणपńक Ćबल इच्छान छलनिन जे ओ अपन िĭħक्तगत एवं सािहिĜयक जीवनक आधार पर \nआĜमककथाक एक िवİतृ त पुİत कक रचनाक रकिथ तकर Ćितमान उपलĤधा होइछ सांİकृ ितक सिमित, \nमधेपुर, मधुबनी Ņारा Ćकािशत İमृतित नामक İमाािरकामे तथा मैिथली Ćकाश मे Ćकाशित बाटे-घाटे (1183) \nएवं अनजान िक्षितज (1183) मेा बाटे-घाटे पिहने Ćकािशत भेल İमृमित मे जे पĀा(त् जाक’ मैिथली Ćकाशमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \nपुन: Ćकािशत भेल1 एिह भेल। एिह दुनू आलेखसँ िवषय İप(Ơ होइछ। वİतुीत: ओ आĜमरकथा िलखलिन \nवा निह से अनुसĠधेुय िथक। मिणपńकेँ भाषा पर जबरदİतृ अिधकार छलिन। हुनक भाषाक चमक किहयो \nिफĸाि निह पड़लिन। अपन िवलक्षण भाषाक कारणेँ ओ मैिथलीमे अनुपम उदाहरण रहिथ। मैिथलीमे ओ अपन \nभाषा आ वणर्न-कौशलक कारणेँ Ćख्या त रहिथ। चाहे Ćकृितक दृिĮय हो वा महानगरक कोलाहल पूणर् \nवातावरण हो ओकर अĜयेĠत मनोहारी वणर्न अपन भाषाक बल पर कयलिन। हुनक डायरी, हुनका सँ भेल \nभेल छल, ओिहठाम गेल छल हुँ एवं आĜमककथा सभक भाषा-शैली अलंकृत अिछ जािहमे कतहु \nअİवाहभािवकताक आभास निह भेटैछ। िवĦब -धािमर्ता हुनक भाषाक सवŭिधक वैिशįƀय् िथक1 एहन भाषामे \nसंगीताĜम।कताक लय आ धाराक Ćवाह अिछ। भाषाक धनी मिणपń अपन िवचार-वĪलअरीक ĆĜया ख्यािनमे \nशĤद क एहन अनुपम िवĠया स कयलिन जे िहनक गńमे सेहो पńक सौơ व पिरलिक्षत होइत अिछ। हुनक \nभाषामे रूप , छिĠद आ सुİवावदुता अिछ जे पाठकक संग हुनक ĭħवहार, सौजĠय , आसिक्त आ हाİयआ-\nĭयंिग्युक बोध होइछ आ जगक संग ओकर ĭयुवहार मे राग ओ दूरदशŰ काĪपयिनकताक पुट भेटैछ। ओ \nतĝयुपूणर् भाषाक Ćयोग कयलिन। Ćİतुओत संकलनक भाषा काĭयामयी अिछ जे İथ ल-İथहल पर ओ \nअनुĆास, उपमा, उĜĆेभक्षा आ रूपक  का झड़ी लगा देलिन जे िहनक एिह सािहĜयथक अनुपम उपलिĤध \nिथक। \nिहनक भाषा िमिथलांचलक लोकक मािटक भाषा िथक। िहनक भाषा पर िहनक ĭयकिक्तĜव क एतेक गĦभी र \nछाप छलयिन जे ओ सुगमतापूवर्क िचĠह ल जा सकैछ। िहनक भाषा मे एहन अद् भुत शिक्त आ वैभव पूणर् \nअिछ कारणेँ िहनक रचना सभकेँ बारĦबाेर पढ़बाक उĜसुअकता पाठकक मोनमे सतत जागृत होइत रहैछ चाहे \nओ उपĠयाबस हो, कथा हो, नाटक हो, एकांकी, किवता हो वा संİमेरण हो। एिह मे ओ साधुभाषाक संगिह \nसंग घरौआ ठेंठ चलĠत भाषाक İÿोातिİवनी Ćवािहत कयलिन। लोक शĤदारवलीकेँ मने मन İवी कारक’ लेने \nरहिथ जकर यथाथर् Ćितरूप हुनक सािहĜया Ġतोगर्त Ćितğवविनत होइत अिछ। शाİÿी य भाषाक संगिह ओ \nआंचिलक भाषाक अनुिच्छƠू उपमानक Ćयोग Ćचुर पिरमाणमे कयलिन। जिनका िमिथलांचलक ƇाĦयष-\nशĤदाकवलीक उपमानक रसाİवारदन करबाक होइन ओ मिणń-सािहĜयलक अवगाहन करथु हुनका एहन-एहन \nशĤदा वलीक संग साक्षाĜका र होयत-िन तकर यथाथर् अथर्-बोधमे अवĮये- किठता होय  तिन। अĠयािय भारतीय \nभाषामे िहनक रचनािदक अनुवाद करबामे कितपय समİयान उĜपवžय होइछ जे ओकर समानथŰ शĤदच \nसुगमता पूवर्क निह उपलĤधस होइ जािह सĠदवभर्मे ओ Ćयोग कयलिन। िवषयगत िविवधताक अनुरूप  िहनक \nभाषा-शैली सेहो िविवध रूपा  िथक। संİकृ्त गिभर्ता िमिāत भाषा, काĭयाषĜमैक आ भाव बहुत भाषा, सामाĠय \nलोकक भाषाक संगिह संग ओ आलंकािरक भाषाक Ćयोग सेहो कयलिन। Ćİतुैत रचना समूहमे िमिथलांचक \nमािट-पािनक अपूवर् सौơयव अिछ1 ई अĜयतĠतह छोट-छोट सरल वाक्यतक Ćयोग कयलिन जािहसँ भाषामे \nचमĜकासर आिब गेल अिछ। एिह रचना समूहमे ओ संलाप शैलीक Ćयोग कयलिन। काĭयाक समानिह िहनक \nगń-भाषा सेहो अĜयैĠतग सरल, Ćवाह पूƓ आ माधुयर् युक्त अिछ। भाव, भाषा आ संगीतक िÿवेणीक संगम \nबनाक’ ओ गńक िनमŭण कयलिन1 िहनक शĤद।-चयन अĜय Ġतर िशƠा, भावानुकूल तथा सरल वाक्यप-\nिवĠयारस अĜय,Ġती सुदृढ़ अिछ। िहनक गń-भाषामे सवर्ÿ किवताक सरलता, तĪलीननता, तĠमहयता आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nतीवर्ता अिछ। फलत: पाठक कखनो कोनो पर अरूिचक  अनुभव निह करैछ; ĆĜयु त कलाकारक भावक संग \nबहैत चल जाइत अिछ। ओ भाव-Ćवण रचनाकार। रहिथ। अतएव जािह İथकल पर मािमर्क अनुभूित आ \nसुĠęर काĪपथिनकताक समĠवयय अिछ ओतय भाषाक सौĠदसयर् Ćेक्षणीय अिछ। अपन भावक अिभĭयािक्तमे \nओ अĜयनĠतव आलंकािरक एवं ĭħĽना पूणर् शैलीक Ćयोग कयलिन। हुनक शैलीमे कĪपकना, भावुता, सजीवता \nआ भाषाक चमĜकायर दशर्नीय अिछ। हुनक भाषा-शैलीमे İपेĠद,न अिछ, हृदयकेँ मथबाक शिक्त अिछ, \nसुकुमारता आ तरलता अिछ जे मैिथली मे अĠय ÿ दुलर्भ अिछ। मिणपńक गńक उदाþ रूप  उपलĤधछ \nहोइछ हुनक डायरी, हुनका सँ भँट भेल छल, ओिहठाम गेल छलहुँ आ आĜमद-कथा मे। ओ गń रचना \nकयलिन किवक समान, िहनक गńक गुण किवताक गुण िथक। Ćİतुउत संƇहक गńक तकर Ćितमान \nĆİतुनत करैछ जे ओिहमे शĤदावलंकारक संगिह अथŭलंकारक अपूवर् चमĜकापर भेटैछ। हुनक गń-सािहĜयए \nहो वा पń-सािहĜयक हुनक ĭयतिक्तĜवचक अखěडभता केँ Ćमािणत करैछ। जिहना िİमतफान मलाभųक \nपालेिरक गńक समानिह सांकेितक होइत छलिन मिणपńक गń-सािहĜयह िवषयोिवशुŅा आ आर रिहत अिछ। \nओ अपन डायरी संİमनरण, याÿा वृताĠतँ आ आĜमोकथामे एकरे आधार बनौलिन आ अपन भावनाक, अपन \nकĪपयनाक, अपन बोध आ मत पक्षक िवİताार कयलिन। Ćितपाń संकलनक गń रचना एक रĦय् रचनाक \nĆितमान Ćİतुत करैछ।  \n \n  \n1 \n \npreeti said... \npremshankar singh jik aalek bad nik \nReply05/05/2009 at 02:05 PM \n2 \n \nAnand Priyadarshi said... \nPremshankar Jik Manipadmak pothi par aalekh bad nik, pandityapoorna. \nReply05/05/2009 at 11:54 AM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nिविधक िवधान- िलली रे \n \nिलली रे 1933- \nजĠम:२६ जनवरी, १९३३,िपता:भीमनाथ िमā,पित:डॉ. एच.एन्.रे, दुगŭगंज, मैिथलीक िविशƠ कथाकार एवं उपĠयासकार । मरीिचका \nउपĠयासपर सािहĜय अकादेमीक १९८२ ई. मे पुरİकार । मैिथलीमे लगभग दू सय कथा आ पाँच टा उपĠयास Ćकािशत । िवपुल \nबाल सािहĜयक सृजन। अनेक भारतीय भाषामे कथाक अनुवाद-Ćकािशत। पिहल ĆबोधसĦमान 2004 सँ सĦमािनत। \n  \n  \nिविधक िवधान-कथा- िलली रे \nपानमती खटनािर माउिग छल। सब ठाम ओकर माँग छलै। चाहे कतबो राित कऽ सुतए, पाँच \nबजे भोरे ओकर नीन टूिट जाइ। छ’ बजे ओ काज पर बहरा जाए। तीन घरमे बासन मँजैत \nछल, घर बहाड़ैत-पोछैत छल,कपड़ा धोइत छल। साढ़े एगारह बजे अपन झुग्गीमे घुरैत छल। \nझुग्गीमे सबसँ पिहने चटनी पीसैत छल। तकरा बाद İटोव पर गेंट क गेंट रोटी पकबैत छल। \nओकर बेटी तकरा िबिĪडंग साइट पर बेचैत छल। कुली-मजदूर टटका रोटी कीनए। चटनी \nमुģत भेटइ। \nिहसाब-िकताब पूनम राखए। ओ पाँच क्लास तक पढ़िल छल। İकूलमे पाँचिह क्लास तक छलै। \nसे भऽ गेलइ त’ पानमती पूनमकेँ काज लगा देलकै। बासन माँजब घर पोछब नइं। पूनम करैत \nछल कपड़ामे‘इİÿाी’। फाटल कपड़ाक िसलाइ, बटन टाँकब। इसकूिलया बच्चाक माइ लोकिन \nपूनमकेँ मािसक दरमाहा पर रखने छलीह। सİत पड़िन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \n    चोरी, मुँहजोरी, दुĀिरÿाता-तीनूमे कोनो दोष पानमतीमे नइं छलै। झुग्गी कालोनीक लोककेँ \nओकरासँ ईįर्या होइ। िनयोजक लोकिन लग पानमती सĦमानक पाÿा छल। पूनम आठ वषर्क छल \nजखन पानमती ओिह इलाकामे आएल। पचास टाका मास पर झुग्गी िकराया पर नेने छल। आब \nओकरा चािर टा अपन झुग्गी छलै। एकमे रहै छल। तीनटा िकराया लगौने छल। सौ रुपैया \nमास Ćित झुग्गी। आब इच्छा छलै एकटा सĤजीक दोकान करबाक। दखली-बेदखलीवला \nनइं, रिजİƏीवला दोकान। जकरा केओ उपटा नइं सकए। दुनू माइ-बेटी रुपैया जमा कऽ रहल \nछल। बेटी समथर् भऽ गेल रहै। तकर िबयाह करब’ चाहैत छल। नीक घर-वर। िवĂासपाÿा। \nपूनम पािन भरबा लेल लाइनमे ठािढ़ छल। बुिझ पड़लै जेना केओ ओकरा िदस तािक रहल \nहोइ। मुँह चीĠहार बुिझ पड़लै। अधवयसू ĭयिक्त। उĔजर-कारी केश। थाकल बगए। ताबत \nलाइन आगू घसिक गेलइ। पूनम सेहो बिढ़ गेल। आगू पाछू लोकक बीच अ’ढ़ कऽ लेलक। ओ \nलोक सेहो दोसर िदस मूड़ी घुरा लेलक। \nपूनम सेहो तीन घरमे काज करैत छल। मुदा ओकरा देरीसँ जाइए पड़ै। तिहना देरीसँ अबैत \nछल। तीनू ठाम चाह-जलखइ भेटै। माइ-बेटी तीन ठाम नइं खा सकए। एक ठाम खाए, बाकी \nठाम चाह पीबए। जलखइ’क पžी घर आनए। बेरहट राितमे चिल जाइ। किहयो काल भानस \nकरए। \nपूनम जलखइ ल’ कऽ बहराए त’ माइ ठािढ़ भेटइ। पूनमसँ दुनू पžी ल’माइ घर घूिर जाइ। माइ \nजाबत अदृĮय नइं भऽ जाइ, पूनम देखैत रहए। तखन पुनः काज पर जाए। \n    फेर ओएह ĭयिक्त सुझलइ। ओ पूनमकेँ नइं, पानमतीकेँ अँिखयािस कऽ देिख रहल छल। \nदूरिह दूरसँ। पानमती िनिवर्कार भावसँ जा रहल छल। \n    तकरा बाद ओ ĭयिक्त नइं सुझलइ। पूनम सेहो िबसिर गेल। \nपानमती İटोव पर रोटी पकबैत छल। गरमीमे पसीनासँ सराबोर भऽ जाइत छल। काज परसँ \nघूरए त’ सबसँ पिहने अपन झुग्गीक पाछू पाॅिलिथनक पदŭ टाँगए। पािनक कनİतर आ मग \nराखए। तकरा बाद माइ’क बनाओल रोटी-चटनीक चंगेरी उठा साइट पर बेच’ जाए। पानमती \nİटोव िमझा,İथान पर रािख, नहाइ लेल जाए।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nओिह िदन रोटी कीनिनहारक जमातमे ओहो ĭयिक्त छल। सभक पछाित आएल। रोटी कीनबाक \nसती अपन गामक भाषामे बाजल-माइ िक एखनहुँ सुकिरया कहइ छउ? पूनम अकचकाइत \nपुछलकइ-अहाँ के छी? \n    -तॲही कह जे हम के िछयौ तोहर?-फेर ओएह भाषा। \n    -बा... बू... !-पूनम कान’ लागल। \n    -िविधक िवधान! जिहया तकैत रिहयौ, नइं भेटलें। आशा छुिट गेल त’ भेट गेलें। \nअकİमातिह। \n    -तॲ चुपिह िकऐ पड़ा गेलह? हमरा लोकिनकेँ कतेक तरĿुत उठाब’पड़ल-पूनम कनैत \nबाजल। \n-िविधक िवधान। हमर दुभŭग्य। भेल जे आब एिह ठाम िकछु हुअ’ वाला नइं। आन ठाम \nअजमाबी। गĦहिड़यावाली काज करैत छल। तइं भेल जे तोरा लोकिन भूखल नइं रहबें। किह \nकऽ जएबाक साहस नइं भेल। घूिर कऽ अएलहुँ त’ ने ओ नगरी, ने ओ ठाम। गउआँ सभक \nओतए खोज लेब’गेलहुँ त’ सुनलहुँ जे ओ बाट बहिक गेल। गाम नइं जा मजूरक संग चल \nगेल। कोनो पता नइं छलइक ओकरा सबकेँ। \nधत्! हमर माइ ओहेन नइं अिछ।-पूनमकेँ हँसी लािग गेलइ। छलछल आँिखसँ हँसैत \nबाजल, गामक लोक कंठ ठेका देने रहइ गाम घूिर जाइ लेल। जबदर्İती ल’ जाइत। तइं माइ \nनुका कऽ मंजूर मामाक मोहĪलामे आिब गेल। \n    -मंजूर कत’ अिछ? \n    -पता नइं। मामा बड़ जोर दुिखत पिड़ गेलै। दवाइ दारूमे  सब पाइ खचर् भऽ गेलै। \nिरकशा सेहो बेच’ पड़लै। पाछू नोएडामे ओकरे गामक कोनो साहेब रहिथन। सएह क्वाटर्र \nदेलिखन। िरकशा कीनै लेल पैंच देलिखन। शतर् रहिन जे मेमसाहेबकेँ İकूल पहुँचाएब, आ घर \nआनब। तकर बीचमे अपना लेल चलाएब। मेमसाहेब डी. पी. एस.मे टीचर छली। पिहने भेंट \nकर’ अबैत रहै। एक दूू बेर मामी, बच्चा सबकेँ सेहो अनने छल। आब त’ कþा वषर् \nभऽ गेलइ। कोनो पता नइं। मंजूर मामाक झुग्गी हमरा लोकिन कीिन लेलहुँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \n    -वाह। \n    -तीन टा झुग्गी आर अिछ। िकराया पर लगौने छी। सबटा माइक बुिŀसँ। तॲ की सब \nकएलह? \n    -से सब सुनाबी त’ महाभारत छोट भऽ जेतइ। हम अभागल, दुबर्ल लोक। \n    -चल’ घर चल’। माइ बाट तकैत होएत। \n  \nपानमती नहा कऽ भीतर आिब चुकल छल, जखन पूनम आएल। \n    -माइ, देख त’ हम ककरा अनिलऔ? चीĠहइ छही? \n    पानमती चीिĠह गेलै। मुदा िकछु बाजल नइं। \n    -कोना छें?-ओ पुछलकइ। \n    -एतेक िदनसँ जासूसी चलैत रहइ, बूझल नइं भेलइ जे कोना छी।-पानमती अपन पैरक \nऔंठा िदस तकैत नहुँ-नहुँ बाजल। \n    -तकर माने जे तॲहू चीिĠह गेलें।-ओ हँसबाक Ćयास कएलक। \n    पानमती िकछु उþर नइं देलकै। ओिहना अपन पैरक औंठा िदस तकैत रहल। पूनमक ğयान \nओिह िदस नइं गेलै। ओ अपनिह झॲकमे छल-आब लोकक सोझामे माइ पूनम कहैत अिछ। मुदा \nजखन दुःिखत पड़ैत छी त’ कह’ लगैत अिछ-हमर सुकिरया, नीके भऽ जो।-माथो दुखाइत \nत’ एकर हाथ पैर हेरा जाइत छै। कौखन नीको रहै छी त’दुलार कर’ लगैत अिछ। मािर \nमलार-हमर अĢपन सुकिरया। सुकरी! की-कहाँ नाम दैत अिछ। पूनम नाम त’ तोरे राखल िथक \nने? İकूलमे। नइं? के रखलक हमर नाम सुकिरया? \n-गाममे। तोहर जĠम शुƅ कऽ भेलौ, तें सब सुकिरया कह’ लगलौ। हमरा केहेन दन लागए। \nमुदा ओतेक लोकसँ के रार करए। एत’ अएलहुँ त’ नाम बदिल देिलयौ। तोहर नाम पूनम।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \nतोहर माइक नाम पानमती। आ अपन नाम जागेĂर मंडल।-पूनम ठठा कऽ हँस’ लागल। \nजागेĂरकेँ सेहो हँसी लािग गेलै। पूनम बाजल-कतेक सुखी रही हमरा लोकिन तिहया। \nजागेĂर लए सबसँ सुखक समय रहै ओ। मािलक सीमेěट, ईटाक खुचरा ĭयापारी छल। अपन \nसाइिकल ठेला छलै, जािह पर समान एक ठामसँ दोसर ठाम पठबै। कइएक ठाम छोट छोट \nकच्चा गोदाम बनौने छल। तहीमे एक गोदाम लग एकटा झुग्गी जागेĂर लेल सेहो बना देलकै। \nजागेĂर अपन पिरवार ल’ अनलक। सामनेक कोठीमे पानमतीकेँ बासन मँजबाक काज भेिट \nगेलै। Ħयूिनिसपल İकूलमे पूनम पढ़’ लागल। \n    मािलक रहै छल दिक्षण िदĪलीमे। अपन कोठी छलिन। तहीमे एक राित हुनकर पिरवार \nसिहत हĜया भऽ गेलिन। पुिलस आ वािरस लोकिनक गहमागहमी हुअ’ लागल। गोदामक जमीन \nमािलक केर नइं छलिन। जागेĂरकेँ झुग्गी छोड़’ पड़लै। जािह घरमे पानमती काज करैत \nछल,तत’ जगह खाली नइं छलै। दोसर एक कोठीमे टाट घेिर, िटनक छत द’, जगह देबा लेल \nराजी छलै, यिद पानमती ओिह कोठीक काज करब गछए। पानमती दुनू कोठीमे काज \nकर’ लागल। \n    जागेĂरकेँ काज नइं भेिट रहल छलै। नब मािलक पुिलसक झमेला समाĢत होएबा तक \nĆतीक्षा कर’ कहलिखन। झमेला अनĠत भऽ गेल छल। ओ मंजूरकेँ पकड़लक। मंजूर \nबाजल, हमर इलाकामे मजूरी बड़ कम छै। ओिह ठाम अिधकांश लोक नोकिरया। İÿाीगण सब \nसेहो आॅिफस जाइत छिथ। तैं ओिह ठाम घरक काज कएिनहारक मांग छै। पाइयो तिहना भेटै \nछै ओिह सब घरमे। छह बजे भोर जाउ, नौ बजेसँ पिहने काज खतम करू।  घरवाली अपİयाँत \nभऽ जाइत अिछ जाड़मे। नागा भेल, त’ पाइ किट गेल। हमरा पोसाइत त’ िकऐ अिबतहुँ एतेक \nदूर काज ताकऽ? \nमंजूर Ćीतमपुरामे रहै छल। िभनसर बससँ उþर िदĪली अबैत छल। जगदीशक संग मािलक केर \nसाइिकल ठेला पर माल उघैत छल। साँझ कऽ फेर बससँ घर घुरैत छल। ओिह ठाम मािलककेँ \nकोनो गोदाम नइं छलिन। मंजूर तीस टका मास िकरायाक झुग्गीमे रहै छल। ओकर योजना छलै \nएकटा अपन िरक्शा िकनबाक। तकर बाद अपन İÿाीक काज छोड़ा देबाक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nमंजूरक योजना सुिन जागेĂर सेहो योजना बनबैत छल। पानमती सेहो। जागेĂरकेँ झुग्गीक \nिकराया नइं लगैत छलै। तैं ओ अपनाकेँ मंजूरसँ अिधक भाग्यवान बुझैत छल। बुिŅमान सेहो। \nभिवįयमे ओ झुग्गी बनएबाक सोचैत छल। \n    -पिहने जगह सुतारब। ठाम ठाम झुग्गी बना िकराया पर लगा देबै। तखन तोरा काज \nकर’ नइं पड़तौ। \n    -नइं, हम काज नइं छोड़ब। झुग्गी िकरायासँ साइिकल ठेला कीनब। एकटा नइं कइएक \nटा। माल उघै लेल िकराया पर देबै। \n    -मािलककेँ?-जागेĂर कौतुकसँ पूछै। पानमतीकेँ हँसी लािग जाइ। पूनम सेहो हँस’ लागए। \n    िकछु नइं भेलै। \nफरीदाबाद तक बउआएल। ढंगगर काज नइं भेटलै। शुभिचĠतक सब िदĪलीसँ बाहर भाग्य \nअजमएबाक सलाह देलकै। अपनहुँ सएह ठीक बुिझ पड़लै। पानमती कžारोहट करत, तािह \nडरसँ चुĢपिह चल गेल। \n    पूनम नेना छल। तैयो ओ िदन मोन पिड़ गेलै। İकूलसँ बहराएल त’ बाप फाटक लग ठाढ़ \nभेटलै। \n    -नोकरी भेटलह?-पूनम पुछलकै। \n    -भेिट जायत। \n    -कत’? \n    -बड़ी दूर। तॲ नीक जकाँ रिहहें। माइक सब बात मािनहें। जाइ छी। \n    -कत? \n    -काज ताकऽ-जागेĂरक आँिख छलछला गेलै। \n    -नइं जाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \n    -फेर आिब जएबौ। \n    जागेĂर चल गेल। तीन मास जखन कोनो खबिर नइं भेटलै, त’पानमती पूनमक संग \nरघुनाथ िरक्शवाला लग गेल। ओकरिह गामक रहै। रघुनाथ बाकी गॱआं सबकेँ खबिर देलकै। \nसब पहुँचलै। घर घुिर जएबाक सलाह देलकै। पानमतीकेँ नइं रुचलै। सब जोर देब’ लगलै। \nपानमतीकेँ मान’ पड़लै। तय भेल जे अिगला मासक आठ तारीख कऽ जे जमात गाम \nजाएत, तािह संग पानमती आ पूनम सेहो रहत। सात तारीख कऽ लोक आिब कऽ ल’ जेतै \nअƂडा पर। ताबत पानमती दुनू घरसँ अपन दरमाहा उठा िलअय। \nदुनू मिलकाइन िदĪली छोड़बाक सलाह नइं देलिखन। कहलिखन, काज ताकए गेल छौ, घुिर \nअएतौ। चाहत त’ आब एþहु काज भेिट जेतै। हमरा लोकिन देखबै। \n    -अपन लोकवेदक से िवचार नइं छै। ओ आिब जाए त’ कहबै जे हमरा जĪदी गामसँ \nल’ आबए।-पानमती बाजल। \n  मंजूर भेंट करए अएलैक। पानमती ओकर पैर पकिड़ लेलकै। कान’लागल। बाजल-हमरा \nअपन इलाकामे ल’ चलू। ओिह ठाम काजक लोकक माँग छै। \n    माइकेँ कनैत देिख, पूनम सेहो माइक बगलमे लोिट गेल। माइ बात दोहराब’ लागल। \n    मंजूर अकचका गेल। बाजल-ओिह ठाम रहब कत’? \n    -झुग्गीक िकराया द’ कऽ। जेना अहाँ रहै छी। \n    -झुग्गीक िकराया आब बिढ़ गेलै अिछ। पचास टाका मास। आ पचास टाका सलामी \nिभž। \n    -देबै। जे नुआ फņा अिछ, बेिच कऽ द’ देबै। \n   मंजूरक बहु िकछु िदनसँ काज पर जाइ काल नाकर नुकर कऽ रहल छलै। हाथ-पैर \nझुनझुनाइत रहै। बदलामे पानमती सĦहािर देतै त’ दरमाहा नइं कटतै। \n    सएह सोिच कऽ मंजूर राजी भऽ गेल। पानमती तखनिह िबदा हेबा लेल वİतु जात \nबाĠह’ लागल। रघुनाथकेँ खबिर दइ लए पूनमकेँ दौड़ा देलकै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \n    -रघुनाथ काका! हमरा लोकिन गाम नइं जाएब। \n    -िकऐ? \n    -मंजूर मामा लग रहब। \n  \nरघुनाथकेँ तखन सवारी रहै। ओ अिधक खोध वेध नइं केलकै। जागेĂर Ćीतमपुरामे कþा बेर \nछािन मारलक। ने मंजूर भेटलै, ने पानमती, ने पूनम। अपने लोकबेद जएबासँ रोकै। बेर बेर \nबुझबै-केओ ककरो संग भागत, त’ पुरान डीह पर थोड़े बसत। ओ त’ तेहेन ठाम \nजाएत, जत’ओकरा केओ नइं चीĠहइ। केहेन मूखर् छें तॲ। \n  \n-महामूखर् छी हम-जागेĂर घाड़ नेरबैत बाजल। पूनम सेहो घाड़ नेरबैत बाजल-नइं। तॲ कदािप \nमूखर् नइं छह। झुग्गी बना कऽ िकराया लगएबाक िवचार तॲही कएने छलह। हमरा लोकिन जे \nठेला िकनलहुँ, से जकरा चलब’ देिलऐ, सएह ल’ कऽ भािग गेल। माइ त’ िनĀय कऽ लेलक \nअिछ,िबना रिजİƏीक सĤजी दोकान नइं करत। आब तॲ आिब गेलह। तॲही दोकान चलएब’। \nआदना लोककेँ नइं देबै। \nपूनम अपन माइ िदस तकलक। माइ अपन पैरक औंठा िदस दृिƠ गड़ौने ओिहना ठािढ़ रहए। \nपूनमकेँ आĀयर् भेलै। पूछलकै-माइ! तॲ िकछु बजै नइं छें? \nएक क्षण आर चुप रिह, पानमती बाजल-सĤजी दोकानमे देरी छै। रुपैया जमा हैत, जगह \nभेटत, रिजİƏी हैत-एखन त’ नाम पर लगैत बņा बचएबाक अिछ। \n    -बņा? \n    -नौ वषर्सँ एिह इलाकामे छी। सब जनैत अिछ जे हमरा एक बेटी छोिड़, आगू पाछू केओ \nनइं अिछ। तखन एकटा पुरुष क्यो। \n    -केओ एकटा पुरुष नइं। तोहर वर, आ हमर बाप िथक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \n    -केओ नइं मानत। सब आंगुर उठाओत। \n    -के आंगुर उठाओत? Ćित तेसर लोक जोड़ी बदलैत रहै अिछ एतए। \n    -तइं त’ ककरो िवĂास नइं हेतै सĜय पर!-पानमती अइ बेर जागेĂर िदस तािक \nबाजल, बेटी लेल नीक घर वर चाहैत छी। एहने समयमे... \n-माइ! एहेन कठोर जुिन बन। बाबू हारल थाकल अिछ। किहयो त’ भिर गामक लोकसँ लड़ाइ \nकऽ कऽ हमरा लोकिनकेँ एत’ अनलक। बेटी-पुतोहुकेँ बाहर पठएबा ले ने तोहर लोकवेद राजी \nरहौ, ने बाबूके। बाबू नइं अनैत त’ गाममे गोबर गोइठा करैत सड़ैत रिहतहुँ आइ। \n    -तोरा जनैत नीक दशा बनबै वाला तोहर बाप छौ। माइ जहžुममे देलकौ! \n    -नइं माइ, नइं। हमर ताĜपयर् से नइं छल। हमरा सन माइ ककरो नइं छै। \n-गामसँ अनलक ठीके। बैसा कऽ नइं खुऔलक। तहू िदनमे बासन मँजैत रही। आइयो सएह \nकरैत छी। तिहया दू घर काज करैत रही, आइ तीन घर करैत छी। \n    पूनमकेँ उþर नइं फुरलै। ओ दहो-बहो कान’ लागल। पानमती फेर अपन पैरक औंठा िदस \nताकऽ लागल। \nजागेĂर नइं सिह सकल। हाथसँ बेटीक मुँह पोछैत बाजल-चुप भऽ जो। माइसँ बिढ़ कऽ तोहर \nिहत-िचĠतक आन नइं हेतौ। ओकर बातसँ बाहर नइं होइ। ओकरा खूब मानी। चलै िछयौ। \n    -नइं।-पूनम केर कॲढ़ फाट’ लगलै। \nजागेĂर िबदा भऽ गेल। पानमती ठािढ़ए रहल। पूनम अपन माइकेँ बƂड मानैत छल। किहयो \nकोनो िवरोध नइं कएने छल। दरमाहा बख्शीस जे िकछु भेटै, माइक हाथ पर रािख देअए। माइ \nĆित बेर ओिहसँ िकछु पूनमकेँ दैत कहै-ले अपन सौख-मनोरथ लेल राख। \n    पूनम एकटा बटुआमे सौख मनोरथक रुपैया रखैत छल। पूनम फुतŰसँ ओ बटुआ आ \nजलखैक एकटा पžी उठा बाहर दौड़ल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \nजागेĂर मंथर गितसँ जा रहल छल। पूनम हाक देलकै-बाबू... कनेक िबलिम जा।-जागेĂर थिम \nगेल। पूनम बटुआ ओकर हाथमे दैत कहलकै-ई एकदम हमर अपन पाइ िथक। तोरा लेल। \nजतबा िदन चल’, भूखल नइं रिहह’। \n    -नइं, नइं। ई राख तॲ, हमरा काज भेटल अिछ। \n    -तैयो रािख लैह। तोहर बेटीकेँ संतोष हेतह। आ इहो लैह। जे घड़ी ने कऽलमे पािन \nअएलिह अिछ। हाथ मुँह धो कऽ पेटमे ध’ लैह। \n    -एतेक मानै छें हमरा?-जागेĂर आƖर् कंठसँ बाजल। \n-तॲ कोनो कम मानै छ’, हमरा राित कऽ िखİसा कहैत रह’। गीत सुनबैत रह’। कतेक दुलार-\nमलार करैत रह’। किहयो नइं िबसरल। ने किहयो िबसरत।-पूनम फेर कान’ लागल। \nजागेĂर हाथसँ नोर पोिछ देलकै। बाजल िकछु नइं। पूनम अवरुŀ कंठसँ कहलकै, दू सौ \nसþासी नĦबर वैशाली नगरमे हम काज करैत छी। फाटक पर घरवैयाक नाम पता िलखल छै। \nओिह ठाम िचŇी िदह’। नीक आ अधलाह सब हाल िलिखह’। आर एकटा बात... \n    -की? \n-माइकेँ माफ कऽ िदहक। कठोर मेहनित करैत-करैत ओकर मोन कठोर भऽ गेलै अिछ। मुदा \nहमरा िवĂास अिछ जे एक िदन ओ िपघलत। आहमरा लोकिन पिहने जकाँ संग \nरह’ लागब, Ćेमसँ। \n  \n  \n1 \n \nJyoti Vats said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \nLili Ray ker katha Vidhik Vidhan Bar nik lagal. \nReply05/05/2009 at 11:55 AM \n३. पń \n  \n३.१. अĠहारक िवरुŀ- ƚमर\n  \n३.२.\n  कािमनी कामायनी: िलखत \nके Ćेम गीत \n३.३. \n िववेकानंद झा-किवता आ की सुजाता/ चान आ चाžी \n३.४.\n  सतीश चĠƖ झा- मğय वगर्क सपना \n  \n३.५ मनक तरंग- \n सुबोध ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \n३.६.\n  Ĕयोित-महावतक हाथी \n  \n \nरामभरोस कापिड ‘ƚमर’ \nअĠहारक िवरुŀ \n \nउपर अĠहार \nिनचां अĠहार \nवाम अĠहार \nदिहन अĠहार \nिवगत अĠहार \nआगत अĠहार \nचारुभर अĠहार \nअĠहारे–अĠहारक िवचमे \nबž भेल जकां \nकोनो कृįणक Ćितक्षामे \nसंƅमणक नामपर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \nएिह आĠहर वतर्मानकें \nसिह रहलहुं अिछ ! \nई सहब हमर नामदŰ \nिकžहु निह अिछ, \nएिह अĠहारक िवरुŀ \nिवगतक कएकटा आĠदोलन \nहमर पुरुषाथर्कें \nदुिनयांक आगां İथािपत \nक’ चुकल अिछ । \nहम अपन ताही पुरुषाथर्कें \nरक्षाथर् एिह अĠहारक \nसंतापकें सहेजबाक उपƅम \nक’ रहल छी, \nसंƅमण िवतबाक Ćितक्षा \nक’ रहल छी, \nरैतीसं शासक बनबाक \nसुखद अनुभूित \nिकछु कालक हेतु \nचकबž कोनो कोठरीमे \nपडबासं वेजाय निह हयत, \nतएं गणतĠÿ आ नयां नेपाल \nनयां गणतĠÿ आ नयां नेपाल \nनयां सिĦवधान आ जनताक सþा \nचकबž कोठरीक कोनो \nिखडकीक दोग द’ इजोत बिन \nअवİसे आओत– \nनिह हएतै िवफल संघषर्क Ćितफल \nएिह कारी गुजगुज कोठरीमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \nहाथपैर मािर–मािर क’ \nतेहने नव इजोतक हेतु \nहमरा सभक ई संघषर् \nकिहयो उफांिट निह हयत \nिवराट कारी राितकें \nिचरबा लेल िदऔरीक \nलुकझुक टेमीक Ćकाश \nहमर आदशर् रहल अिछ, \nअĠहारक िवरुŀ हमर ई संघषर् \nनव िक्षितजक अĠवेषण करत \nजþ सिरपहुं \nइजोतक टा साƛाĔय हयतै !! \n  \n1 \n \nManoj Sada said... \nbhramar ji sada anharak virudh rahait chhathi aa te manniya chhathi. \nReply05/05/2009 at 11:58 AM \nकािमनी कामायनी: मैिथली अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट छिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \n  \nिलखत के Ćेम गीत \nकदंबक गाछ तऽ किट \nचुकल छऽल आब \nकृशकाय \nएकसिर ठाढ राधा \nहेरए छलीह एखनाे कृįणक बाट \nसखी सब पिहने संग छाेङलिĠह \nआब मुरारी सेहाे लापता \nकेहेन घाेर किलकाल \nĆेमक शाĂत किल \nकाेना मुरझा गेलय \nनिहं बाॅचल हृदयक उŅेग \nनिह रहल आब आे राग अनुराग \nपाेखरी क’ घाट ़़ ़ ़ गाछी ़  ़इनŭर \nसब जेना िवरान भ’ गेलए \nिचङै चुनमुन चुĢ प \nचारहु कात ़ ़जेना अĠहार घुĢ प  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \nĆेम कþय उिङ गेल कपूर सन \nकþ ताकू  ़़ ़ काेन बाध़ ़ ़काेन बाेन  \nसाेचैत छिथ राधा भरल आॅिख सॅ \nिक जखन Ćेमी निह त िलखत के Ćेम गीत \nके िलखत जाैवन के मधुर मधुर Ćीत \nताकै छिथ ĭयाकुल भ’ धरती आकास के \nगाछ िबरीछ  ़़ ़लता कुॅज ़ ़ ़़दूर  आ’ पास के \nिलखत के Ćेम गीत  िलखत के Ćेम गीत \nिवńापित जबाब दाैथ ़ ़ ़ ़ ़ ़ ़ ।  \n          कािमनी कामायनी  \n          24।4।9 \n  \n   \n1 \n \nJitendra Nagabansi said... \nकदंबक गाछ तऽ किट \nचुकल छऽल आब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \nबƂड नीक किवता कािमनी कामाियनी जीक। \nReply05/05/2009 at 11:59 AM \n \nिववेकानंद झा,विरơ उप-संपादक छिथ नई दुिनया मीिडया Ćाइवेट \nिलिमटेडमे। \n 1.किवता आ की सुजाता/ 2.चान आ चाžी  \n  \n  \nकिवता आ की सुजाता \n  \nबूझल निह  \nकखन कþ आ कॊना \nहमरा आंिख मे बहऽ लागल  \nकिवता \nनदी बिन कऽ \nभऽ गेल ठाढ़  \nपहाड़  \nकरेज मे \nजनक बिन कऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \nदेखिलए \nिचड़ै चुनमुन \nनिह डेराइत अिछ \nआब \nखेलाइत अिछ \nहमरा संग \nगाछीक बसात \nअŎड़ अिछ \nमĔजर िवहीन \nभूखले पेट  \nनचैत अिछ \nझूमैत अिछ \nकारी मेघ माथ पर \nअकİमात कािन उठैछ \nसुजाता सुžिर \nनॊर संऽ चटचट गाल \nचान पर कारी जेना \nचान आ चाžी \nअहां कें निह लगैछ \nजे चान आ चानक  \nशुƚ धवल इजॊत \nआ ओहू सऽ नीक हेतै \nइ कहब  \nजे चान आ ओकर चाननी आकी इजॊिरया \nदू टा िनतांत िभž आ फराक चीज िथकै \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \nईĂर जखन बनौलकै चान \nतऽ सुरुज संऽ मंगलकै \nकनेक टा इजॊत \nआ ओिह इजॊत कें चान  \nकॊनॊ जादूगर जेकां \nइजॊिरया बना देलकै \nजेना Ćेम जाधिर रहैत छै \nकरेज में  \nकॊनॊ जॊड़ा कें \nलैला मजनू बना दैत छै \nचंƖमॊहन के चांद \nआ अनुराधा कें िफजां \nबना दैत छै \nआ फेर तऽ वएह अĠहिरया ĭयािप जाइत छैक चहुंिदश \n  \nमुदा हम तऽ कहैत रही \nजे जिहया  \nसुरुज संऽ पैंच लेल इजॊत के चान  \nकॊनॊ किवराज जेकां  \nअपन िसलबņा पर खूब जतन संऽ \nपीस पीस कऽ  \nचंदनक शीतल लेप सऽन इजॊिरया बना देलकै \nतिहया संऽ रखने छै \nअपना करेज मे सािट कऽ \nमुदा बेर बेखत बांिटतॊ छै \nतें खतम हॊइत हॊइत एकिदन  \nअमावĮयाक नौबित सेहॊ आिबए जाइत छैक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \nआ फेर सुरुज संऽ ओकरा मांगऽ पड़ैत छैक  \nकॊनॊ İवयंसेवी संगठन जेकां पैंचक इजॊत \nलॊक कें सीधे सरकार रायबहादुर सुरुज लग \nजयबाक सेहंता तऽ छै \nमुदा साहस कतऽ संऽ अनतै ओ \nएतेक अमला फैला छै सुरुजक चहुंिदश \nजे करेजा मुंह में अबैत छै \nहुनका लग कॊना जाऊ सवर् साधारण  \nओ तऽ धधकै छिथƭ आिधक्यक ताप संऽ \n  \nखैर हम जिह चानक गĢप कऽ रहल छी \nओकरा संऽ डाह करैत छै मेघ \nसिदखन संऽ ओ ईषŭक आिग मे जरैत आयल अिछ \nभगवान मङने रहिथƭ वृिƠ मेघ संऽ चान लेल \nमुदा ओ निह देने छल  \nएĸहु बुž पािन \nझांिप देने छल चान कें \nहमरा बूझल अिछ ओ  \nबनऔने हॊयत धमर्िनरपेक्षता आ सांĆदाियकताक बहाना \nलॊक िहत में काज निह अबैत ƫैतेक ओकरा \nमुĿा ओकर ƫैतेक िकछु आउर \n  \nमुदा हऽम तऽ एĦहर  \nमाÿ एतबे \nकहऽ चाहैत रही  \nजे हमरा केओ चान   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \nआ अहांके चाžी  \nजुिन कहय \nकी जखन मेघ \nझांपैत छै चान कें \nतऽ पिहने मरैत छै \nइजॊत  \nआ बाद में मरैत छै चान \nआ हम निह चाहैत छी \nजे हमर इजॊत \nहमरा संऽ पिहने खतम हॊ \nहमरा संऽ पिहने मरय \nकखनहुं निह िकžहुं निह \nसþे  \n  \n1 \n \nমধূিলকা েচৗধবী said... \n1.किवता आ की सुजाता/ 2.चान आ चाžी  \ndunu kavita mon ke praphullit karae bala,  \nee kavi bes badhi dahar, bunni achhar dekhne chhathi, anubhavak prachurtak bina ehan uchcha kotik kavita \nlikhab sambhav nahi \nReply05/07/2009 at 02:09 PM \n2 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \nবিɭ িpযা said... \nिवचारक Ćİफुटन अिछ ई दुनू किवता, आ तेँ िविशƠ बनबैत अिछ एकरा। \nReply05/07/2009 at 02:04 PM \n3 \n \nकृįण यादव said... \nदेखिलए \nिचड़ै चुनमुन \nनिह डेराइत अिछ \nआब \nbad nik vivekanand ji \nReply05/06/2009 at 11:30 PM \n4 \n \nKeshab Mahto said... \nVivekanand ji dhanyavad etek nik kavitak lel. \nReply05/05/2009 at 12:02 PM \n5 \n \nिवńानĠद् झा said... \nिववेकानĠद जी नव किव लोकिन मे िविशƠ İथान बनओताह से एिह दुनू किवतासँ पता चिल रहल अिछ। \nशुभकामना। \nReply05/05/2009 at 12:01 PM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \n \n \nसतीश चĠƖ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाİÿ \nसमĆित िमिथला जनता इĠटर कालेन मे ĭयाख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं \nअĢपन एकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन। \n  \nमğय वगर्क सपना \nभीिज क’ आयल छलहुँ हम \nआँिख मे िकछु İवĨ धेने। \nमोन के पौती मे भिर क’ \nİनेह के संदेश रखने। \n \nिकछु कहब हम बात अĢपन \nिकछु अहाँ सँ आइ पूछब। \nफेर हम िनįĆाण भ’ क’ \nबाँिह मे िवāाम खोजब। \n \nपी िलतहुँ हम नोर आँिखक \nठोर पर उतरल अहाँ के।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nनेह सँ पिरतृĢत किरतहुँ \nसािट छाती मे अहाँ के। \n \nल’ िलतहुँ चुĦबन हृदय सँ \nगाढ़ रिक्तम ठोर पर हम। \nकी करै छी ? लोक देखत, \nअहाँ किहतहुँ , हँिस िदतहुँ हम। \n \nभािग चिलतहँु फेर सँ हम \nसंग ल’ सुĠदर िवगत मे। \nकĪपना के पाँिख ल’ क’ \nउिड़ जयतहुँ उĠमुक्त नभ मे। \n \n \n \nहोइत जॱ ई सĜय सपना \nदेवता के जल चढ़िबतहुँ। \nहे िĆये ! होइतै केहन जॱ \nिकछु समय के रोिक सिकतहुँ। \n \nभेंट होइते सभ िबसरलहुँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nहम केना क’ बात मोनक। \nछै कहाँ रिह गेल वश मे \nİवĨ देखब मğयवगर्क। \n \nअिछ जतेक सामĝर्य अĢपन \nक’ रहल छी कमर् सभटा। \nमोन मे अिछ सोच कहुना \nिकछु रहय बाँचल Ćितơा। \n \nअथर् दुलर्भ वİतु जग केँ \nअिछ एकर भिर मास खगता। \nखचर् बिढ़ते जा रहल अिछ \nबिढ़ रहल दानव बेगरता। \n \nकात मे मुिनयाँ कनै अिछ \nिकछु नया पिरधान कीनत। \nनीक ƙाँडक जॴस, जैकेट \nपुÿा बड़का आइ आनत। \n \nमाँग छल पायल अहूँ के \nमोन मे अिछ दू बरख सँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nनीक कुतŭ लेब हमहूँ \nजीब की हम आब सुख सँ। \n \nसाग - सĤजीक दाम पुिछ क’ \nहोइत अिछ पिरपूणर् इच्छा। \nजा रहल छी पाँव पैदल, \nभाग्य अिछ रेलक Ćितक्षा। \n \nदेत के सहयोग अपनो \nक’ रहल अिछ लोक शोषण। \nचीज शौखक अिछ सेहĠता \nक’ रहल छी माÿा भोजन। \n \nनाम सँ के आब िचĠहत \nअथर् केँ सĦमान होइ छै। \nझूठ के सĦबĠध सगरो \nके कतय िकछु Ćाण दै छै। \n \nकामना भगवान सँ अिछ \nजĠम दोसरो, संग भेटय। \nउच्च निह त’ दीन .. िनधर्न  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nवंश कुल मे जĠम भेटय। \n \nमाँिट पर बैसल अहाँ संग \nखेल किरतहुँ, İनेह सिदखन। \nकािŎ के निह आइ िचĠता \nछुच्छ जीवन, तुƠ जीवन।\n \n1 \n \nVIDEHA GAJENDRA THAKUR said... \nसतीश जी । मğय वगर्क सपनाकेँ नीक जेकाँ रेखांिकत केलहुँ। \nReply05/09/2009 at 10:28 AM \n2 \n \nकृįण यादव said... \nखचर् बिढ़ते जा रहल अिछ \nबिढ़ रहल दानव बेगरता। \nsatish ji bad nik santulit aa prerak, \nmuda hilkor utha delahu \nReply05/06/2009 at 11:32 PM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \n3 \n \nArvinda kummar said... \nManak ego nirakar bhawna ke pradarshit karai vala ati vilakshan \nReply05/06/2009 at 05:35 PM \n4 \n \nSubodh thakur said... \nApnek rachna Madhyam vargak jingi k parkram kay rahal achi a sarpahaun \nmadhyam varg apan pur jeevan sapna pura karaike lel ashavan rahait jingi kati \nlait chati \nReply05/06/2009 at 05:13 PM \n5 \n \nAnshumala Singh said... \nSatish Jik Kavita bad nik lagal, hridaysparshi. \nReply05/05/2009 at 12:03 PM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \nसुबोध ठाकुर, गाम-हैंठी बाली, िजला-मधुबनीक मूल िनवासी छिथ आ चाटर्डर् एकाउĠटेĠट Ćैिक्टशनर \nछिथ। \n  \nमनक तरंग \nसनन-सनन सन बहए छल पवन \nशĤदक िहĪकोरक संग डोिल रहल छल मन \nसोचल िकए निह शĤदकेँ छĠदक रूप  देल जाए, \nकिवता एक अनमोल बनाओल जाए, \nिलखए बैसलहुँ हम तखन \n  \nसनन-सनन सन बहए छल पवन \n  \n                     िवरहक वेदना मोनमे जतेक छल \nमानस-पटलपर तखने सभटा उभरल, \nशĤदक रूपी  बूँद से बुझबए लेल अगन \nिलखए बैसलहुँ हम तखन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \nसनन-सनन सन बहए छल पवन \n  \n  \n          निह हम अित िवŅान छी \nपरĖच लग-पास पिरलिक्षत दृĮयसँ अनजान छी, \nकरए लगलहुँ सभकेँ बुझबए लेल तँए जतन, \n सनन-सनन सन बहए छल पवन \n  \nहृदयक आƪादसँ, \nिवनती कएलहुँ सĠğया कालक Ćƪादसँ \nजुिन बनाऊ आर ककरो परदेशी कठोर साजन \nसनन-सनन सन बहए छल पवन \n  \nनिह जािन की हम िलखलहुँ \nिलखए काल हम िकछु निह बुझलहुँ \nजुिन बुझब एकरा झूठ वचन \nई अिछ शĤद रूपी  मनक तरंग \nसनन-सनन सन... \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \n  \n1 \n \nArvind said... \nSubodh ji ke kavita me manak ek nirakar bhawna achi \nReply05/06/2009 at 05:37 PM \n2 \n \nKundan Jha said... \nflow chhal kavita me. \nReply05/05/2009 at 12:04 PM \nĔयोित\n  \nमहावतक हाथी \nमहावत आयल हाथी लऽ कऽ \nभीख माॅंगैत दलान पर ठाढ़ भऽ \nबच्चा सब मे मचल हलचल \nलऽग जायमे डेरायताे छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \nमुदा सबमे चाह छल सवारी के \nभीड़मे अपन र् अपन पारी के \nिकयाे कानल जॕ जायमे भेल देरी \nिकयाे कानऽ लागल चढ़ैत देरी \nअिह सबमे महावत सĦहारैत \nअपन हाथी के रहल पुचकारैत \nअतेक भयावह िवशालकाय Ģ ्रााणी \nकाेना अनुशािसत छल की जानी \nजेना आे बुझैत रहै भाषा मनुषक \nवा भऽ गेल छल आेकरा िहİसक \nअपन वाİतिवक वातावरण स वंिचत \nपराधीनता स निहं हाेइत िवचिलत \nजीिवका हेतु करैत कतेक Ģ ्रायĜ न \nजानवराे भऽ पाैलक मनुषक जीवन \nमािलकक अĜ याचार के पीबैत िवष \nएक याÿा पशुĜ व सऽ मानवĜ व िदस \n1 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \nSuresh Kumar Chaupal said... \nMahavtak hathi padhi bachchak bad kichhu gap mon pari gel. \nReply05/05/2009 at 12:07 PM \n४. गń-पń भारती -सॲगर,मूल कॲकणी कथाः खपच्ची,लेखकः \n āी. सेबी फनŭनडीस, िहĠदी \nअनुवादकः \n डॉ. चĠƖलेखा िडसूजा,मैिथली रूपाĠतरण : \n डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \nसॲगर \n  \n  \nमूल कॲकणी कथाः खपच्ची \nलेखकः āी. सेबी फनŭनडीस  \n \n िहĠदी अनुवादकः डॉ. चĠƖलेखा िडसूजा. \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \n \n  \n \nमैिथली अनुवाद    :   \n  \nडॉ.शंभु कुमार िसंह \nजĠम : 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. (मैिथली \nसĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [िबहार पाÿता परीक्षा \n(NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] “मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, \nितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद \nसमय-समय पर Ćकािशत। वतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर-6 \nमे कायर्रत। \n  \n  \n  \nसॲगर \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n87 \n \n13 िसतĦबर, िदन मंगल। भोरे-भोर मोबाइल खनकल। हमरा ओछाओनक लगिहमे \nमोबाइलक Ćकाश एना िझलिमलाइत छल जेना िभनसरे कोनो अİपतालक‘वैन’ रोगी केँ ल’ क’  \nिनकलल हो। हम अपन आँिख मलैत मोबाइल उठौलहुँ...देखलहुँ तँ नĦबर िचर-पिरिचत छल। \nशैली केर। शैली माने हमर िमता, जे हमरे ऑिफस मे काज करैत अिछ। बहुत नीक आ \nिजĦमेवारीक पद पर ओकर िनयुिक्त भेल छैक। ओना देखल जाय तँ अपन İवभाव सँ ओ \nएकदम सरल आ अपन काजसँ मतलब राखय वाली। नरम-नरम घॲघा-सन। जँ क्यो िकछु \nकिह देलक तँ चुपचाप सुिन लए वाली। साँच पुछू तँ ओ हमरो बड़ नीक लागैत अिछ। \nहमरा बुझने सभ कĠयाकेँ शैलीए-सन हेबाक चाही। हम अपन मोनक बात कैक बेर ओकरा \nबतएनहुँ छी मुदा ओ ओकरा अनसुना किर दैत अिछ। हम सभ एक दोसराकेँ लगधक सात \nबरखसँ जानैत छी। हमरा सभक दोİती िवĂिवńालयमे पढ़बाकाल भेल छल। शैलीक हँसबाक \nअंदाज आ ओकर सरल İवाभाव दुनू हमरा अतीव पिसž अिछ। संभवतः यैह कारण रहल \nहेतैक जे हम ओकरा िदस झुकल चिल गेलहुँ। आइ तँ जेना ओ हमर िमता निह अिपतु हमर \nछाँह हो तिहना बुझाइत अिछ। आइ ओ हमरा लेल हमर सभसँ करीबी बिन गेल अिछ। \nहेलो..... हम मोबाइल उठबैत कहलहुँ। \n“शागू हम शैली बािज रहल छी.... हम एखनिह अहाँसँ भेंट कर’ चाहै छी।” \nशैलीक ई जबाब तँ जेना हमरा आँिखक िनžे उड़ा देलक। \n“मुदा बाद की िथक? से तँ साफ-साफ बताउ.......” \n“बताएब, सभ िकछु बताएब। मुदा अहाँ भेंट त’ िदअ।” \nठीक छैक भेंट क’ रहल छी... ऑिफस मे... 9:30 बजे। \n“निह, निह एखनिह िमलबाक अिछ।” शैली बाजिल। \n“मुदा एखन...” \n“निह, निह हम िकछु निह सुन’ चाहैत छी।” किहतिह ओकर बोली जेना काँप’लागलैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n88 \n \n“देखू शैली कानू निह Ģलीज.....” \n“हम की करी शागू! हमरा समझमे िकछु निह आिब रहल अिछ।” ओ बाजिल। \nहमरा शैली पर दया आिब गेल। \n“ठीक छैक, हम एखनिह अहाँक ओतए आिब रहल छी। साढ़े आठ बजे धिर हम आिब \nजाएब, अहाँ घबराउ जुिन।” ओकर साहस बढ़बैत हम कहिलऐक। \n“ठीक छैक, हम अहाँक बाट देिख रहल छी।” कहैत शैली मोबाइल बž क’देलक। \nहे भगवान ! की भेल हेतैक ? ई सोचैत-सोचैत हम हाँइ-हाँइ केँ मुँह धोलहुँ, कŎुके \nपिहरलाहा अंगा-पेंट पिहर िनकिल गेलहुँ। घरसँ िनकलतिह हमरा मोनमे कैक Ćकारक शंका-\nकुशंका केर चƅ चल’ लागल। आिखर की भेल हेतैक शैलीकेँ? की ओकर मोन खराब \nभ’ गेलैक? वा अचानक टकाक कोनो बेगरता पिड़ गेलैक? हम आर झटिक कए चल’ लागलहुँ। \nपौने आठिहं बजे हम शैलीक घर पहुँच गेलहुँ। \nपिछला बेर जे शैली अपन घर गेल छलीह तँ ओ “वाल” (एक Ćकारक तरकारी) क \nलþी आनने छलीह। आब ओ लþी नरम-मोलायम पातक संग सॲगरक सहारे उपर िदस बिढ़ \nरहल छल, संगिह ओ अपन जिड़ जमएबाक जतन क’ रहल छल। \nदरबĔजा खटखटएलासँ पूवर्िहं शैली दरबĔजा खोललक। ओ शायत हमर पयरक \nआहिट सुिन नेने छल। जिहना हम घरमे Ćवेश कएलहुँ, शैली दरबĔजा बž क’हमरासँ िलपिट \nगेल। शैलीक ई ĭयवहार हमरा लेल एकदम अĆĜयािशत छल। “शैलीक ĭयवहार एहन िकएक \nभ’ गेलैक?” हम मोने-मोन सोचलहुँ। जरूर  िकछु िवशेष भेल छैक, तखनिह तँ ओ हमरा अपन \nिहतिचंतक बुिझ एना क’ रहल अिछ?  हम नहुँए-नहुँए ओकर पीठ सहलाबैत रिहलऐक। \n“की भेल शैली? ऐना बतािह जकाँ िकएक क’ रहल छी? िकछु बाजबो तँ करू ?” \nओ शनैः-शनैः अपनाकेँ हमरासँ अलग कएलक आ हमरा मुँह िदस िनहार’लागलीह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n89 \n \nहमरा बुझा रहल छल जे जरूर  शैलीक संगे िकछु अिनƠ भेल छैक? ओकरा आँिखसँ \nनोर तेना बहैत रहैक जेना भदवािरक इनारसँ पािन बहराबैत छैक। हमरा मोन पड़ल अपन \nगामक “सेजांव” उĜसव जािहमे लोक इनारमे कूिद जाइत छैक आ छपाक होइतिह पािनक छॴटा \nएमहर-ओमहर पसिर  जाइत छैक। शैलीक आँिखक पािन फेर उफन’ लागलैक। ओ फेर \nहमरासँ िलपिट गेल। एिहबेर ततेक नोर बहलैक जे हमर अँगा भीज गेल। ओकर शीतलता \nमानू हमरा हृदयकेँ सेहो भीजा देलक। हमहूँ बरफ जकाँ िपघल’ लागलहुँ। हमरा जीवनमे सदैव \nएकटा दृढ़ गाछक सदृश  ठाढ़ रहएवाली शैली आइ िसगरेटक पुþी जकाँ ढ़िह रहल छलीह। \n“शैली आिखर िकछु बताउ त’! आब तँ हम अहाँक समक्ष छी।” \nई सुनतिह शैली आर फफिक-फफिक कए कानए लागलीह। \n“देखू शैली, एना कानने कलपने सँ काज निह चलत, जाधिर अहाँ िकछु बताएब निह \nहम कोना बुझू?” \n“हम लूिट गेलहुँ शागू....  हम तबाह भ’ गेलहुँ.....फँिस गेलहुँ....हमर इĔजित पािन \nभ’ गेल.... हमरा लूिट लेल गेल.....।” \n“अरे.....अरे.....शैली, ई अहाँ की बािज रहल छी? बाज’ सँ पिहने अपन शĤदकेँ नािप-\nजोिख लेल करू। ” \nहमरा लेल ओकर ई बात बहुत दुखदायी छल। आइ शैली एना बतािह जकाँ िकएक \nक’ रहल छलीह? एिहसँ पिहने तँ ओ हमरा संगे शĤदक एहन खेल निह खेलने छलीह? \n“बाजू शैली, की भेल...” \n“हमर कपारे मे आिग लािग गेल अिछ....। हमर महीनवारीक िदन बीत गेल अिछ, \nआ....। कािŎ हम डॉक्टरसँ चेकअप करौलहुँ त’...।” \nओ ई बात! तँ शैलीक परेशानीक ई कारण छैक। हम मोने-मोन सोचलहुँ। \n“पिछला महीनवारीक कोन तारीख छल? हम पुछिलऐक।”  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n90 \n \n“दुइ अगİत।” ओ बाजिल। \nहम मोनिह-मोन िगनती लगएलहुँ....कैक िदन िनकिल चुकल छलैक। हमरा िकछु \nबाज’ सँ पूवर्िह शैली बाजल—सात िदन धिर हम बाट देखैत रहलहुँ कािŎए डॉक्टरसँ देखएलहुँ, \nिरपोटर् + +  आएल छैक। \n+ +  केर माने भेलैक जे शैलीक कोिखमे नव ‘जीव’ अिİतĜवमे आिब गेल छैक। हमरा \nिमताकेँ िबयाहसँ पिहनिह कĪयाणक योग भ’ गेलैक। हम ई की सुिन रहल छी? कोना भ’ गेलैक \nई सभ? हमरा माथ घूम’ लागल... कैक Ćकारक सवालसँ हमर माथ फाटल जा रहल छल। \nओमहर शैली अनवरत रूपेँ  कािन रहल छलीह। हे भगवान! शैलीक घरक लोककेँ जखन एिह \nबातक आभास हेतैक तखन की हेतैक? \nएखन शायत शैलीकेँ साĠĜवनाक आवĮयकता छलैक। शैलीक कपार पर िवपितक \nपहाड़ टूटल रहैक आ हम पþा जकाँ काँिप रहल छलहुँ। जेना जाड़क िदनमे शीशीक तेल \nजिम जाइत छैक तिहना हमहुँ जड़वत भेल जा रहल छलहुँ। के छी जे शैलीकेँ एिह दशामे \nआिन देलक? ई जानब हमरा लेल आवĮयक भ’ गेल छल मुदा तािहसँ पिहने ई जानब जे, जे \nिकछु शैली किह रहल छलीह से साँचे िथक वा...। \n“शैली भ’ सकैछ अहाँक अंदाज गलत भ’ गेल हो..। भ’ सकैछ डॉक्टरक िरपोटर् गलत \nहो....। अहाँ घबराउ जुिन। हम हरदम अहाँक संग छी, दुखमे, सुखमे सभमे।”हमरा बातसँ \nशैलीक मोन कने हĪलुक भेलैक। आइ धिर जे बात हम शैलीकेँ निह कहबाक साहस केने \nरही से आइ एतेक आसानी सँ कहा गेल। शैली एकर माने की िनकालने हेतैक से भगवाने \nजानिथ। ओना शैली एखन जािह मानिसक िİथितसँ गुजिर रहल छलीह एहनमे हुनकासँ एहन \nसभ बात पर उमेदो करब उिचत निह छलैक। \n“शैली अहाँ जे किह रहल छी से गलतो तँ भ’ सकैछ? पिहने डॉक्टरसँ नीक जकाँ \nपूिछ त’ िलअ।” \n“आ जँ डॉक्टर फेर वैह  बात कहलक तखन?” शैली बाजिल। \n“ओ बादमे देखल जेतैक।” हम कहिलऐक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n91 \n \n“हम अपन जान द’ देब। मिर जाएब। हम आब जीब’ निह चाहैत छी।”कानैत-कानैत \nओ बाजिल। \n“हमसभ  आइए डॉक्टर लग जाएब।” हम कहिलऐक। \n“कखन?” शैली तपाकसँ बाजिल। \n“ऑिफसक बाद, छओ बजेक लगधक। आइ हमहुँ अपन ऑिफसक काज जĪदीए \nजĪदी िनपटा लेब।” ई कहैत हम ओकरा सांĜवना देबाक Ćयास कएलहुँ। शैली हमरा मुँह \nिदस देखैत रहलीह। हम ऑिफससँ जĪदी िनकल’ वला निह छी से शैली नीक जकाँ जानैत \nछलीह। ओ सोिच रहल हेतीह जे “शायत हम  हुनका समय द’ कए मुकिर जाएब।” \n“अरे हम अहाँसँ Ćॉिमस क’ रहल छी हम अवĮय आएब। चाहे कतेको काज िकएक \nनिह हो।” \nशैली िकछु पल केर लेल अपन आँिख बž क’ लेलक। जेना ओ सोिच रहल हो जे \nजँ हम निह आएब तखन की हैत? \n“शैली अहाँ जĪदी-जĪदी तैयार भ’ जाउ। हम बाहर अहाँक बाट जोिह रहल छी। \nकहैत हम ओकरा गाल पर हाथ फेरलहुँ आ ओकर आँिखक नोर पोछलहुँ।” \n“अहाँ डरब निह चलू देखैत छी जे आइ साँझ केँ डॉक्टर की कहैत छिथ”—कहैत हम \nओकर देहरी पार कएलहुँ। शैली शीƈिह अपन कपड़ा बदललक आ हम दुनू बाहर िनकिल \nगेलहुँ। \nअहाँ नाĮता कएलहुँ की निह? ई पूछब हम उिचत निह बुझलहुँ, तथािप पुछलहुँ--- \n“ऑिफसेक कैंटीन मे क’ लेब” ओ बाजिल। \nओिह िदन भिर रİता शैलीक पयर नहुँए-नहुँए आगू बढैत रहल। ओकर मोन जे टूिट \nगेल रहैक! हम ओकर ओिह मोनक टुटलका तागकेँ जोड़बाक Ćयास क’ रहल छलहुँ। हमरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n92 \n \nमोनमे एक पल केर लेल भेल जे हम शैलीक हाथ अपन हाथमे थािम ली, मुदा बाट चलित \nएिह तरहक ĭयवहार हमरा शोभा निह देत, ई जािन हम अपन िवचार  दिमत क’ देलहुँ। \nगुमसुम शैली अपनिह िवषयमे िकछु सोिच रहल छलीह ई जािन हम ओकरा \nटोकिलऐक---- \nहाँ.....25। शैली उþर छल। \n“की भेल?” हम पुछिलऐक। \nशैली मौन रहलीह। \nहम फेर पुछलहुँ। \nशैली मौन। \nहमरा मोनमे भेल जे शायत शैली सीढ़ी चढ़ैत काल अपन उिमरक संबंधमे सोिच रहल \nछलीह। हम पाछू मूिड़ कए सीढ़ीक िगनती कएलहुँ ओ ठीक पच्चीसे छल। पच्चीस सीढ़ी आ \nपच्चीस साल, मेल बड़ नीक छलैक। पच्चीस सीढ़ी चढ़लाक पĀात् ऑिफसमे Ćवेश आ \nपच्चीस सालक पĀात् माय बनब......कुमािर माय? शायत एिह लेल ई क्षण ओकरा लेल \nसुखदायी निह छलैक। कैंटीनमे हमरा दुनूक नाİता-पािन भेल आ साँझमे िमलबाक बात क’ हम \nदुनू अपन-अपन ऑिफस चिल गेलहुँ। \nपूरा िदन काज करैत हम शैलीएक संबधमे सोचैत रहलहुँ। बीचिहमे हम एकबेर ओकरा \nइंटरकॉम नĦबर सँ फोन केिलऐक। \nशैली, केनह छी अहाँ? देखू धैयर् राखब, हम अवĮय आएब....कहैत हम फोन रािख \nदेलहुँ। \nदूपहरमे एकबेर फेर हमसभ लंचक समय मे िमललहुँ। ओ भोजन करबासँ मना करैत \nछलीह। हमहुँ उपासे करब। ऐहने नाजुक समयमे तँ िमतकेँ िमतक आवĮयकता होइत छैक। \nहम ओकरा सहारा द’ रहल छिलऐक ई सोिच हमरा खुशी भ’ रहल छल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n93 \n \nएखन घड़ीमे पाँच बजैत रहैक। ठीक ओिह काल शैली हमरा मोबाइल \nपर‘िमसकॉल’ द’ क’ समयक संबंधमे आगाह कएलक। साढ़े पाँच बज’ सँ पूवर्िह हम ऑिफससँ \nबाहर आिब गेलहुँ। शैलीओ केँ झटिक कए आबैत देखिलऐक। \n“चली?” \nहमर Ćķ सुन’ सँ पिहनिह शैलीक पयर बिढ़ चुकल छलैक। हमसभ अİपताल \nपहुँचलहुँ। हमरा आभासो निह भ’ सकल जे कखन शैली हमर हाथ किस कए पकिड़ नेने \nछलीह। ओ डिर रहल छलीह। ओकर हाथ काँपैत छलैक। \n“डॉक्टर छिथ?” हम İवागत कक्षमे पुछिलऐक। \n“हँ, हँ छिथ” कहैत ओ İवागत अिधकारी हमरा बगल कुसŰ पर बैसबाक इशारा \nकएलिथ। \nहम दुनू जा कए कुसŰ पर बैिस गेलहुँ। हम डॉक्टरक कक्षमे हुलकी मारलहुँ, आ \nसामने नामपņ पर सेहो, िलखल रहैक—डॉ. गीता। हम बुिझ गेलहुँ जे यैह डॉ. िथकीह। \nदेख’ मे एकदम सुžिर, सौĦय। हम मोने मोन सोचलहुँ जे शायत डॉ. गीता कहतीह—“शैली \nअहाँ एकदम नामर्ल छी” आ हुनक ई वाक्य शायद हमरा सभक मोनक ƚम तोिड़ देत। \nएतबिहमे नसर् आवाज देलक—“अहाँ सभ अĠदर जाउ।” \nडॉ. गीता एकदम मधुर आवाजमे पुछलिथ—“कहू की तकलीफ अिछ।” डॉक्टरक पķ \nसुिन हमर रोइयाँ ठाढ़ भ’ गेल। डॉ. केर Ćķ एखन चिलए रहल छलैक। हम हुनका िदस \nदेखिलएिन की ओ हमरा कहलिथ—“कनेक कालक लेल अहाँ बाहर जाउ”हम ओतए सँ उिठ \nबाहर ओिह कुसŰ पर जा बैसलहुँ जतय पिहने बैसल रही। नसर् दरबĔजा बž क’ दैलकैक। \nहमरा मोनमे तखन कतेको Ćकारक Ćķ सभ उिठ रहल छल। थोड़बे कालक बाद डॉ. \nदरबĔजा खोललक। हमरा फेर बजाओल गेल। हमरा ओत’पहुँच’ सँ पिहने शैली डॉ. केँ िकछु \nबता रहल छलीह। डॉ. हमर नाम पुछलिथ---  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n94 \n \n“शागू गांवकर।” हम जवाब देिलयिन। डॉ. हमर नाम पुरजा पर िलख लेलिथ। हम \nदेखतिह रिह गेलहुँ। हमरा अपनिह आँिख पर िवĂास निह भ’ रहल छल। हम अपन आँिख \nआर कने िबदोिड़ कए देखलहुँ—हँ! ई शालीए रहैक। शैली, शाली किहया भ’ गेलैक? \n“हँ तँ अहाँ सभकेँ बच्चा एखन निह चाही, यैह ने?” डॉ. हमरा दुनूसँ पूछलक। \n“जी निह। हमरा सभक आिथर्क पिरिİथित एखन बच्चा जĠम देबाक इजाजत निह \nद’ रहल अिछ।” शैली उफर् शाली चोņिह बाजिल। हम ओकरा िदस साĀयर् देखतिह रिह \nगेलहुँ। \n“तँ ई िनणर्य अहाँ दुनूक छी ने?” \n“जी हँ, डॉक्टर!  हमरा दुनूक यैह सĦमित अिछ।” शैली बाजिल। \nशैलीक जवाब मानू हमरा अंतमर्नकेँ झकझोिर कए रािख देलक। बच्चा ककरहुँ हो \nमुदा ओकरा Ćित कने ममता तँ हेबाक चाही? \nडॉ. ओिह पुरजा पर आर िकछु िलखलक आ हमरा दुनूसँ हİताक्षर करबा लेलक। \nशैली, शाली गांवकर नामसँ हİताक्षर केने छल जे पूणर् रूपसँ  जाली छलैक। अपन हİताक्षर \nकेलाक पĀात् ओ कलम हमरा हाथमे थमा देलक। हम की करी, की निह एिह अंदŅर्ĠŅमे \nरही। शैली एकबेर हमरा िदस देखलक---हम बात बुिझ गेिलऐक, हमहुँ हİताक्षर क’ देिलऐक। \nडॉ. अपन अलमारीसँ िकछु दबाइक गोली आ एकटा किरया-सन शीशीमे दबाइ शैलीकेँ थमा \nदेलकैक। शैली अपना पसर्सँ आठ सय टका िनकाललक आ तीन सय हमरासँ माँगलक। हम \nततेक ने नवर्स भ’ गेल रही जे शैलीए हमरा जेबीसँ ओ टका िनकािल डॉ. केँ देलकैक। \nशैलीक ई ĭयवहार देख डॉ. केँ हँसी लािग गेलैक। “साँचे अहाँ दुनूक Ćेम बेजोड़ \nअिछ।” \nहमरा दुनूक बीच पित-पėीक संबंध अिछ, ई िवĂास डॉ. केँ िदएबाक लेल शैलीक ई \nनाटक एकदम ‘परफेक्ट’ सािबत भेलैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n95 \n \n“िम. शागू! अपन पėीक ğयान राखब, िहनका एिह समय अहाँक सख्त आवĮयकता \nछैक।” ई कहैत डॉ. गीता हमरा सभकेँ िबदा कएलिथ। हम आ शैली बाहर एलहुँ। पेशेंट \nसभकेँ İƏेचर पर ल’ जएबाक जे पथ होइत अिछ ओिह बाटे हम सभ अबैत रही हमरा \nबुझाएल जे जेना हमर अपन संतुलन िबगिड़ रहल अिछ। हम शायत अपनिह सँ उलिझ गेल \nछलहुँ। िकछु आगू चललाक पĀात् शैली दबाइक दोकान पर पुरजा दैत िकछु आर दबाइ \nिकनलक।  हमरा मोनमे एकटा जबरदİत जĿोजहद भ’रहल छल। “हम पापी छी, हĜयारा छी, \nहमरिह कारणेँ आइ एकटा ओहन िशशुक हĜया भ’ रहल छैक जे एखन धिर दुिनयाँ मे आएलो \nनिह छैक” कोनहुँ बच्चाक लेल संसारक सभसँ सुरिक्षत İथान होइत अिछ ओकर माइक \nकोिख, हम ओिह कोिखक लेल मृĜयुक सौदागर बिन गेल रही। दबाइ सभ गभर्नाड़ीकेँ बž \nक’ नेना ƚूणकेँ समाĢत करबाक Ćिƅया भ’ रहल छलैक। हमरा लागल आइ हम एहन अपराध \nकेने छी जकरा लेल भगवान हमरा किहयो माफ निह करताह। मुदा जँ हम एहन निह \nकिरतहुँ तँ शैलीओ तँ आĜमहĜया क’ लेितऐक? यैह सभ सोचैत हम बहुत कालक लेल एकदम \nगुĦम भ’गेल रही। \nजखन हम कॉलेजमे पढ़ैत रही आ परीक्षामे कम अंक आबए तखन मैडम पापा केँ बजा \nकए आनए कहैत छलीह। तखन हम गलीक नुĸुड़ पर जा कए “साइिकल पायलट”केँ दस-\nबीस टका द’ कए िकछु कालक लेल भाड़ाक पĢपा बना कए ल’  जाइत छलहुँ। परीक्षाक अपन \nगलती छुपएबाक लेल भाड़ाक पĢपासँ नाटक करबैत छलहुँ....। आइ हम अपनिह नाटक \nकरैत रही। शैली केँ बचएबाक नाटक। बातो तँ साँचे रहैक, घौर बला केलाक गाछमे जेना \nसंतुलन बनएबाक लेल ‘सॲगर’ लगाओल जाइत अिछ, तिहना आइ हम शैलीक संतुलन ठीक \nरखबाक लेल सॲगरक काज क’ रहल छलहुँ। \n“चलू चलैत छी।” दबाइ ल’ कए घूिर आएल शैली बाजिल आ हम अपन िवचारसँ बाहर \nिनकलबाक Ćयास कएलहुँ। ओिह दबाइमे ओिह छोटका “जीब”क लेल“जहर” छलैक। \nहम शैलीकेँ ओकरा घर धिर पहुँचा देिलऐक। शैली हमरा बैसबाक लेल कहलक। \nशायत ओ बुझैत छलीह जे आइ जे िकछु भेल छैक तकर पिरणामİवरूप हमरा मोनमे की \nभ’ रहल हैत। आइ भोरसँ जे िकछु भ’ रहल छैक तकर जिड़ केर संबंधमे हम ओकरासँ \nपुछबैक। मुदा कािŎ भेंट करब, ई किह हम ओकर मोन हĪलुक क’  देिलऐक। “गुड  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n96 \n \nनाइट” किह हम चिल देलहुँ। राित शनैः-शनैः भीजल जाइत छलैक आ ओकरा संगिह हमर \nिचंतन सेहो गंभीर भेल जा रहल छल। हमर एकटा मोन हमरा लांिछत करैत छल आ दोसर \nमोन मजगूत क’ रहल छल। \nएिह अनजान शहरमे हमरा िसवाय शैलीक क्यो निह छलैक।  जँ हम आइ ओकरा \nसहारा निह देितऐक तँ ओ अपन इहलीला समाĢत क’ लेितहैक। हे भगवान!हमरा माफ \nकरब! जािह ƚूणकेँ अहाँ जनम देब’ चाहैत छलहुँ हम ओकरिह िवनाश करबाक लेल शैलीक \nसंग देलहुँ। कतेक पैघ गĿार छी हम! \nदोसर िदन शैली ऑिफस निह अएलीह। हमहुँ ओकरा सँ िमलबाक साहस निह जुटा \nपएलहुँ। एिहना कैक िदन बीित गेल। एक िदन अकİमातिह हमरा शैली सँ ऑिफस मे भेंट \nभ’ गेल। \n“शागू हम घर जा रहल छी।” शैलीक बात सुिन हम छगुĠतामे पिड़ गेलहुँ। \n“मुदा एना अचानक?” \n“कािŎ भेंट करब” ई कहैत ओ ऑिफस चिल गेलीह। \nकािŎ शिन रहैक, से हम शैलीक घर जयबाक सोचलहुँ। आइ शुƅ िदन देर धिर \nऑिफसक काज करैत रहलहुँ। \nदोसर िदन हम शैलीक घर पहुँचलहुँ तँ देखैत छी जे ओकरा घरमे ताला लागल \nछल। तालाक भूरमे एकटा पचŰ खॲसल रहैक। ओ संभवतः हमरे लेल हैत से जािन हम \nओकरा खोललहुँ। हमरे िचŇी छल। \nिĆय शागू, \n       हम घर जा रहल छी। घरक लोक सभ हमर िबयाह तय क’ देने छिथ। अहाँक \nकएल गेल उपकारकेँ हम िजनगी भिर निह िबसरब। हमरा जीवनक लेल अहाँ बहुत महĜवपूणर् \nछी। हम बुझैत छी जे हमरा िबसिर जाएब अहाँक लेल एकदम असंभव हैत। मुदा हम आइसँ \nअहाँकेँ िबसरैत छी, संभव भ’ सकय तँ अहूँ हमरा िबसिर जाउ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n97 \n \n  \n शैली \n      िचŇी पिढ़ हमरा लागल जेना एकटा जोरगर समुƖक लहिर आएल आ हमरा पयरक \nिनचलका सभटा बालु बहा कए ल’ गेल। हमरा आँिखसँ नोरक दूइटा बुž कखन ओिह िचŇी \nपर पिड़ पसिर गेल के हम निह बुिझ सकलहुँ। “कािŎ भेंट करब”कहएवाली शैलीकेँ कािŎ \nआ आजुक बीचक अंतर िकएक निह बुिझ मे एलैक? शैली हमरा एिह तरहेँ िकएक \nफँसौलक? शायत ओ सोचने हेतीह जे हम ओकरा िबयाह करबा सँ मना क’ देबैक। जखन हम \nओकरा गभर्पात करबैत काल निह रोकिलऐक तँ एखन िकएक रोिक देितऐक? \n      शैली आब पिहनुक शैली निह रहल। ओ आब बहुत समझदार भ’ गेल छलीह। \nआब समाजक सामना करबाक साहस ओकरामे भ’ गेल छलैक। \n      शैली शुƅ िदनक राितएमे रेल सँ चिल गेलीह आ छोिड़ गेलीह हमरा लेल कैकटा \nअनुþिरत Ćķ सभ। \n      ओिह दरबĔजाक आगू हमर ğयान गेल जतय शैली किहयो “वाल” केर लþी लगौने \nछलीह। ओ लþी आब खूब पैघ भ’ गेल रहैक। ओकर जिड़ चतिर गेल छलैक आ ओिह \nलþी पर आब कैकटा फूल-फल लािग गेल छलैक। एिह “आल” केर फूल-फल आ ओकर \nपातक तरकारी खएबाक लेल शैली एतए निह छलीह। शैली िबयाहक लग्न मंडपमे छलीह। ई \nसभ सोचैत हम देबालक कोनसँ सिट गेलहुँ एकदम “सॲगर” जकाँ।  \n1 \n \nKUNDAN JHA said... \nkonkani kathak prastuti lel shabd nahi achhi shambhu ji, sebi fernandez aa chitralekha d'souza ke hamra \ntaraph se dhanyavad ahank madhyam se day rahal chhyanhi \nReply05/05/2009 at 06:15 PM \n2  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n98 \n \n \nDr Palan Jha said... \nSebi Fernandes ker katha aadyopant padhlahu, bhavnatmak katha. Shambhu ji aa chandralekha jik \naabhar je konknik ee katha maithili me padhi saklahu. \nReply05/05/2009 at 12:12 PM \n3 \n \nĆीित said... \nनव तूरक लेखकक नूतन रचना, अनुवाद सेहो ओहने उþम। \nReply05/04/2009 at 09:47 PM \nबालानां कृते- \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ 2. मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा \nचौधरी \n  \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿर्कामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n99 \n \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: मैिथलीक पिहल-िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \nनीचाँक दुनू काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा तीन \n \nनताशा चािर \n \n  \n1 \n \nJyoti said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n100 \n \nSabsa neek achi Natasha ke cartoon chitrakaari. Bad neek shuruaat achhi \nReply05/07/2009 at 02:11 PM \n2 \n \nমধূিলকা েচৗধবী said... \nnataasha apan sthan banaot maithilik nena bhutka sahitya me \nReply05/07/2009 at 02:06 PM \n3 \n \nAUM said... \nnatasha ati sundar \nReply05/05/2009 at 06:03 PM \n4 \n \nUmesh Mahto said... \nnatasha mon mohi lelak, jyotijik devijik katha aa chitra dunu nik, \nmadhdyapradesh yatra seho uttam \nReply05/05/2009 at 02:12 PM \n5 \n \nUmesh said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n101 \n \nonline dictionary bad nik, bahut ras science computer ker navin shabd. \nReply05/05/2009 at 02:09 PM \n6 \n \nPreeti said... \nDevanshu Vats Ker cartoon aa Jyotijik Madhyapradesh Yatra aa Deviji Dunu bad nik lagal. \nReply05/05/2009 at 12:14 PM \n7 \n \nKrishna Yadav said... \nDevanshu Vatsa Ker cartoon bad nik lagal. \nReply05/05/2009 at 12:13 PM \n2. \nमğय Ćदेश याÿा- Ĕयोित\n  \nनवम िदन ः \n31 िदसĦबर 1991 ़ मंगलिदन ः \nकॕपकपाइत जाड़मे काेनाे िहलİटेशन िदस भाेरक याÿा बहुत कƠĆद हाेएत छै।परĠतु समयाभावमे \nहमरा सबके 5ः30 बजे भाेरे बस सऽ पचमढ़ी िदस िवदा हुअ पड़ल।धीरे धीरे राइतक सžाटा पक्षी सबहक \nचुहचुही सऽ टूटल।पवर्तक बीच सुयाेदर्य देखक इ पिहल अवसर छल।अपन लŞय िदस पहुॅंचैमे करीब दू \nघěटा लागल।िपपिरया सऽ 53 िकलाेमीटरक सफर तय करैत हमसब7ः45 बजे पचमढ़ी पहुॅंचलहुॅं।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n102 \n \nसमुƖ तलसऽ करीब 3़555 फीट अथŭत् 1़067 मीटरक ऊॕचाइ पर िİथत पचमढी मğयĆदेशक \nƇीįमकालीन राजधानी छै।अिहठामक मिĠदऱ गुफा़ झरना़ घाटी सब बड रमणीय छै।पवर्तāेणी सबहक बीच \nबसल इ पवर्तीय İथल अपन अłुत दृĮयावलीके कारण ‘मğयĆदेशक İवगर्’के उपािध पाैने अिछ।अंƇेज िशकारी \nकनर्ल हांडी अकरा तकने छल।सन् 1869मे अंƇेज अकरा बसेने छल। \nअतक पाěडव गुफा अपन एितहािसक महĜ व के लेल Ćिसŀ अिछ।एहेन माĠयता छै जे अिह गुफा \nसबहक िनमŭण पाěडव अपन बनवासक समयमे केने रहैथ।अकर िशखर सऽ पूरा मğयĆदेश अवलाेिकत हाेइत \nछै।पुरातĜ ववेþाक अनुसारे इ बाैŀकालीन छै आर अकर िनमŭण 9म आर 10म शताĤदीक बीच भेल छै। \nअतऽ के िविभž खाइ सबमे एकटाक हांडी खाेह सेहाे छल जे करीब 300 फीट गहॴर छल।अतऽ \nअंƇेज मेजर हांडी खिसकऽ मिर गेल रहैथ तकरा बाद सऽ हुĠके नामसऽ सब अकरा हाěडी खाेह कहऽ \nलागल। ‘िĆयदिशर्नी’ एक छाेट पहाड़ी छै जतय सऽ पचमढ़ीक साैĠदयर् सुषमाक दशर्न अĜ यĠत मनाेहारी लागैत \nछै।इ İथल पिहने फाेरसीयक नाम पर छल जे अिह शहरके बसेनाइ ĆारĦभ केने रहिथ।हमर सबहक टाेली \nिविभž जीपमे सवार भऽ टेढ़ मेढ़ पथरीला भूिम पर िवचरण कऽ रहल छल।आब हमसब बड़ा महादेव मिĠदर \nपहुॅंचलहुॅं। इ मिĠदर एक पहाड़क खाेहमे छै आ बड छाेट निहं छै।अिहमे एक जलकुěड छै। अिह गुफामे \nवषर् भिर बूॅंद बूॅंद वषŭ हाेइत रहै छै।अकर कारण गुफाक छतवला चņानक बीच जमल पािन छै।हमरा सबके \nƑाइवर बतेलक जे अिहके आस पास रघुवीर यादव Ņारा अिभनय कैल िफĪम ‘मैसी साहब’ के शूिटंग भेल छै। \nअकर बाद हमसब पुनः एक धािमर्क İथल पहुॅंचलहुॅं।आिİतक सब लेल इ जĠम िसŀ करैवला İथल \nछै।मुदा अपन अनिभज्ञता कहू या िकछु आर हमरा सबके अकर धािमर्क महĜ व अकर भाैगाेिलक बनावट के \nसामने धूिमल लागल।एक पाथरक लĦबा सुरंगक अĠदरए क पिěडत एक जीिवत नाग व आरतीक थारी \nलऽकऽ बैसल अĠदरके िशविलंगक रक्षा करैत बैसल छलैथ।कहलगेल छै जे िशवजी भįमासुर सऽ बचैलेल \nआेतय नुकायल रहैथ।अिह सुरंगमे एक बेरमे एक ĭयिक् त सेहाे ितरछा भऽ कऽ पैस सकैत छल।हमसब एक \nके बाद एक ƅमसऽ पाॅंच टा छाÿ छाÿा घुसलहुॅं तऽ किनये दूर बाद दम घुॅंटऽ लागल।अĠदर आरती लेने \nिबना घुरनाइ ठीक निहं लािग रहल छल।खैर हमसब तऽ बाहर आिब गेलहुॅं मुदा एक टा िशक्षक अपन बढ़ल \nपेटक कारण अĠदर निहं जा सकला।आेतय सऽ हमसब अपन हाेटल एलहुॅं जे मचान कĦपलेक् स सऽ िमलैत \nजुलैत छल आ अकर सामने बहुत सुĠदर लाॅन आ फूलक क् यारी छलै।आेतय स समान पाती लऽ हमसब \nिपपिरया İटेशन पहुॅंचलहुॅं। \n  \nदेवीजी : Ĕयोित \nदेवीजी ः िचÿपņ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n103 \n \n      देवीजी आिह िकछु िभž छलैथ। बच्चा सब सऽ पुछलिखन जे अहाॅं सब िफĪम देखै छी।बच्चा सब \nआĀयर् चिकत छलैथ कारण हुĠकर सबके िफĪम देखनाइर् निहं नीक बतायल गेल छलैन । हुĠका सबके तऽ \nिफĪम देखके िवचाराे राखला पर घर मे डपट परै छलैन।एहेन मे िवńालयमे िफĪम देखबाक बात बहुत \nिवİमयकारी छल।मुदा देवीजी कहलिखन जे सब तरहक िफĪम खराब निहं हाेयत छै। बिĪक मनाेरंजन बहुत \nआवĮयक छै।देवीजी कहलिखन जे 1 मइर् कऽ जे लेबर डे मनायल जाइत छै तकर शुरूआत  अिह िसŀाĠत \nसऽ भेल छै जे 8 घěटा काज करू  8 घěटा आराम करू  आऽ 8 घěटा मनाेरंजन ĭयायाम तथा अĠय काज \nकरू।िफĪम देखनाइर् सबसऽ Ćिसŀ मनाेरंजन के साधन अिछ। \n      देवीजी कहलिखन जे आगामी सĢ ताहमे देश के दू टा िवĂĆिसŀ िदग्गज सबहक जĠमिदन अिछ। महान् \nिफĪम िनमŭता एवम् आॅİकर िवजेता İवगŰय सĜ यजीत रायके जĠमिदन 2 मइर् कऽ छैन।देशके Ćथम नाेबेल \nपुरİकार िवजेता İवगŰय रिवĠƖनाथ ठाकुरके जĠम िदवस 7 मइर् क छैन। रिवĠƖनाथ ठाकुरक उपĠयास पर \nआधािरत िफĪम आऽ दूरदशर्न धारावािहक सेहाे बिन चुकल अिछ।इर् दुनु बहुमुखी Ćितभाक İवामी छलैथ। \nअिह दृिƠकाेण सऽ बंगाल के भूिम मे देशके सĦमान बढ़ाबै वला अनेकाे िशराेमिण सबहक जĠम भेल \nअिछ।तकर बाद िफĪम के Ņारा भारतमे बहुत िवदेशी मुƖ सेहाे आबैत अिछ। तैं िफĪम इंडİƏी भारत \nसरकार के लेल आय के महĜ वपूणर् ćाेत छै। \n      देवीजी अनुसार िफĪम इंडİƏीमे बहुत िफĪम बच्चा सबलेल बनै छै। जािह सऽ बच्चा के मनाेरंजन सिहत \nिशक्षा सेहाे भेटैत छै।कतेक िफĪम जानवर सबके Ćित दया भावना के Ćेिरत करैलेल बनाआेल गेल छै। \nकतेक िफĪम धािमर्क माĠयताक सĦमान मे बनाआेल गेल छै। तािह Ņारे बच्चा सब अगर अपन उƛके लायक \nिफĪम देखैथ तऽ बहुत फायदा भऽ सकैत छैन।देवीजीके अिह िवचार सऽ Ćेिरत भऽ आबैवला रिव जिहया \nभारत सिहत अĠय देश मदसर् डे के रूपमे  मना रहल छल गाम भिरक लाेक के िफĪम देखाबक कायर्ƅम \nबनल। \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक बजबाक \nचाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n104 \n \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n105 \n \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n106 \n \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ।  \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३३ म अंक ०१ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३३ )  \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n107 \n \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थ","size_mb":1.21,"has_text":true},"Videha 034.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 034.pdf","name":"Videha 034.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e \nMagazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages \nfor viewing new issue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n २. गń \n२.१. हाİ यĭ यंग् य सƛाट Ćोफेसर हिरमोहन झा\n  Ćेमशंकर िसंह \n  \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-नदी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.३. ĆĜयावतर्न - चािरम खेप-\n कुसुम ठाकुर \n  \n२.४  \n कािमनी कामायनी -कथा- चुņा लेमे की चुņी़ \n२.५ \n डा. कĪपना िमā-मातृभाषा \n२.६. कथा-मयŭदाक हनन- \n कुमार मनोज कĮयप  \n२.७.भाषा आ Ćौńोिगकी (संगणक,छायांकन,कुँजी पटल/ टंकणक तकनीक) , अĠतजŭलपर \nमैिथलीआ िवĂĭयापी अĠतजŭलपर लेखन आ ई-Ćकाशन- गजेĠƖ ठाकुर \n२.८.बनैत-िबगड़ैत-सुभाषचĠƖ यादवक कथा संƇहक समीक्षा - गजेĠƖ ठाकुर \n३. पń  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n ३.१.\n  कािमनी कामायनी: आतंकी गाम \n३.२. \n िववेकानंद झा-तीन टा पń \n३.३.\n  सतीश चĠƖ झा-सोनाक िपजरा \n  \n३.४. अओताह मन भावन- \n सुबोध ठाकुर \n३.५.मिणकाĠत िमā “मिनष”- िमिथला वĠदना \n३.६.\n  Ĕयोित-हम एक बालक मğय वगर्के \n  \n४. गń-पń भारती -नागपंचमी  \nमूल कॲकणी कथा  :  नागपंचम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \nलेखक           : āी वसंत भगवंत सावंत \n \nिहĠदी  अनुवाद  :  नागपंचमी \nअनुवादक      : āी सेबी फनŭनडीस \n \n ,मैिथली रूपाĠतरण : \n डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n  \n५. बालानां कृते-१.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ२. मğय-Ćदेश याÿा आ \nदेवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n  \n  \n६. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \n THE COMET- English translation of Gajendra Thakur's Maithili NovelSahasrabadhani translated \nby Jyoti. \n \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old \nissues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are available for pdf download at the \nfollowing link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n \n िवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n \n  \n \n१. संपादकीय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \nआ जे समाज बदलत तँ सामािजक मूĪय सनातन रहत? Ćगितशील सािहĜयमे अनुभवक \nपुनिनर्मŭण करब, पिरवतर्नशील समाज लेल। जािहसँ Ćाकृितक आ सामािजक यथाथर्क बीच \nसमायोजन होअए। आिक एिह पिरवतर्नशील समयकेँ İथाियĜव देबा लेल परĦपराक İथायी आ \nमूल तĜवपर आधािरत कथाक आवĮयकता अिछ। ĭयिक्त-िहत आ समाज-िहतमे Ņैध अिछ आ \nदुनू परİपर िवरोधी अिछ। एिहमे संयोजन आवĮयक। िवĂ दृिƠ आवĮयक। कथा माÿ \nिवचारक उĜपिþ निह अिछ जे रोशनाइसँ कागतपर जेना-तेना उतािर देिलयैक। ई सामािजक-\nऐितहािसक दशासँ िनिदर्िशत होइत अिछ। \nरामदेव झा जलधर झाक “िवलक्षण दाĦपĜय”(मैिथल िहत साधन, जयपुर,१९०६ ई.) केँ \nमैिथलीक आधुिनक कथाक ĆारĦभ मानलिĠह । पुलिकत िमāक “मोिहनी मोहन” ( १९०७-\n०८), जनसीदनक “ताराक वैधĭय” ( िमिथला िमिहर, १९१७ ई.), āीकृįण ठाकुरक चĠƖĆभा, \nतुलापित िसंहक मदनराज चिरत, काली कुमार दासक अदलाक बदला आ कािमनीक जीवन, \nĮयामानĠद झाक अिकĖचन, āी बĪलभ झाक िवलािसता, हिरनĠदन ठाकुर “सरोज”क ईĂरीय \nरक्षा, शारदानĠद ठाकुर “िवनय”क तारा आ Įयाम सुĠदर झा “मधुप”क Ćितज्ञा-पÿ, वैńनाथ \nिमā “िवńािसĠधु”क गĢप-सĢपक खिरहान आ Ćबोध नारायण िसंहक बीछल फूल आएल। \nहिरमोहन झाक कथा आ याÿीक उपĠयािसका, राजकमल चौधरी, लिलत, रामदेव झा, बलराम, \nĆभास कुमार चौधरी, धूमकेतु, राजमोहन झा, साकेतानĠद, िवभूित आनĠद, सुĠदर झा “शाİÿी”, \nधीरेĠƖ, राजेĠƖ िकशोर, रेवती रमण लाल, राजेĠƖ िवमल, रामभƖ, अशोक, िशवशंकर āीिनवास, \nĆदीप िबहारी, रमेश, मानेĂर मनुज, Įयाम दिरहरे, कुमार पवन, अनमोल झा, िमिथलेश कुमार \nझा, हिरĀĠƖ झा, उपाğयाय भूषण, रामभरोस कापिड़ “ƚमर”, भुवनेĂर पाथेय, बदरी नारायण \nबमŭ, अयोğयानाथ चौधरी, रा.ना.सुधाकर, जीतेĠƖ जीत, सुरेĠƖ लाभ, जयनारायण झा “िजज्ञासु”, \nĮयाम सुĠदर “शिश”, रमेश रĽन, धीरेĠƖ Ćेमिषर्, परमेĂर कापिड़, तारानĠद िवयोगी, नागेĠƖ \nकुमर, अमरनाथ, देवशंकर नवीन, अनलकाĠत,āीधरम, नीता झा, िवभा रानी, उषािकरण खान, \nसुिİमता पाठक, शेफािलका वमŭ, ĔयोĜसना चĠƖम, लालपरी देवी एिह याÿाकेँ आगाँ बढ़ेलिĠह। \nमैिथलीमे नीक कथा निह, नीक नाटक निह? मैिथलीमे ĭयाकरण निह? पिनसोह आ पिनगर एिह \nतरहक िवĮलेषण कतए अिछ मैिथली ĭयाकरण मे वैह अनल, पावक सभ अिछ ! मुदा दीनबĠधु \nझाक धातु रूप  पोथीमे जे १०२५ टा एिह तरहक खाँटी रूप  अिछ, रमानथ झाक \nिमिथलाभाषाĆकाशमे जे खाँटी मैिथली ĭयाकरण अिछ, ई दुनू िरसोसर् बुक लए मानकीकरण आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \nĭयाकरणक िनमŭण सवर्था संभव अिछ। मुदा भऽ रहल अिछ ई जे पानीपतक पिहल युŀक \nिवĮलेषणमे ई िलखी जे पानीपत आ बाबरक बीचमे युŀ भेल। रामभƖकें धीरेĠƖ सवर्āेơ \nमैिथली कथाकारक रूपमे  विणर्त कएने छिथ मुदा एखन धिर हुनकर कएक टा कथाक \nिवĮलेषण कएल गेल अिछ। \nिवदेह:सदेह:1 ( िवदेह वषर् 2: मास:13 : अंक:25) छिप कए आिब गेल िमिथलाक्षर आ \nदेवनागरी दुनू वसर्नमे- िवदेह ई-पिÿकाक पिहल 25 अंकक चुनल रचनाक संग। िवशेष \nजानकारी िĆंट फॉमर्क İपॉनसर Ćकाशक साइट http://www.shruti-publication.com/ पर उपलĤध \nअिछ। संगिह आकŭइवमे िवदेह:सदेह:1 केर दुनू वसर्न डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। ƙेल \nİवरूप सेहो ( पचीस अंकक आ बादक सभ अंकक सेहो) देवनागरी आ िमिथलाक्षर वसर्नक \nसंग आकŭइवमे डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। िवदेह:सदेह:2 जनबरी 2010 मे ई-पिÿकाक \n26-50 अंकक चुनल रचनाक संग िĆंट फॉमर्मे छपत।    \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १३ मई २००९) ७९ देशक ७९६ ठामसँ २१,८१७ गोटे Ņारा िविभžआइ.एस.पी.सँ १,७४,१६६ बेर \nदेखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे। \n  \n  \n  \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \n                     ggajendra@yahoo.co.in \n  \n1 \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n \n1 \n \nसुरेश चौपाल said... \neke ta shabd achhi prashansa me, bah \nReply05/15/2009 at 11:28 PM \n2 \n \nDr Palan Jha said... \n34m ank bahut nik sankalanak sang, sadhuvad \nReply05/15/2009 at 08:47 PM \n \n२. गń \n२.१. हाİ यĭ यंग् य सƛाट Ćोफेसर हिरमोहन झा\n  Ćेमशंकर िसंह \n  \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-नदी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \n२.३. ĆĜयावतर्न - चािरम खेप-\n कुसुम ठाकुर \n  \n२.४  \n कािमनी कामायनी -कथा- चुņा लेमे की चुņी़ \n२.५ \n डा. कĪपना िमā-मातृभाषा \n२.६. कथा-मयŭदाक हनन- \n कुमार मनोज कĮयप  \n२.७.भाषा आ Ćौńोिगकी (संगणक,छायांकन,कुँजी पटल/ टंकणक तकनीक) , अĠतजŭलपर \nमैिथलीआ िवĂĭयापी अĠतजŭलपर लेखन आ ई-Ćकाशन- गजेĠƖ ठाकुर \n२.८.बनैत-िबगड़ैत-सुभाषचĠƖ यादवक कथा संƇहक समीक्षा - गजेĠƖ ठाकुर \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \n \n \nडॉ. Ćेमशंकर िसंह (१९४२- ) Ƈाम+पोİट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसĠहा रोड, भागलपुर-\n812001(िबहार)। मैिथलीक विरơ सृजनशील, मननशील आऽ अğययनशील Ćितभाक धनी सािहĜय-िचĠतक, िदशा-\nबोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनįणात गवेषक,मैिथली गńकेँ नव-İवरूप देिनहार, कुशल अनुवादक, Ćवीण \nसĦपादक, मैिथली, िहĠदी, संİकृत सािहĜयक Ćखर िवŅान् तथा बाङला एवं अंƇेजी सािहĜयक अğययन-अĠवेषणमे िनरत Ćोफेसर डॉ. \nĆेमशंकर िसंह ( २० जनवरी १९४२ ) क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूĪय \nगवेषणाĜमक, मौिलक, अनूिदत आऽ सĦपािदत कृित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-अिचर्त। ओऽ अदĦय उĜसाह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् \nकऽ तĠमयताक संग मैिथलीक बहुमूĪय धरोरािदक अĠवेषण कऽ देलिन पुİतकाकार रूप।  िहनक अĠवेषण पूणर् ƇĠथ आऽ ĆबĠधकार \nआलेखािद ĭयापक, िचĠतन, मनन, मैिथल संİकृितक आऽ परĦपराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुĆािणत भऽ चेतना \nसिमित, पटना िमिथला िवभूित सĦमान (ताƛ-पÿ) एवं िमिथला-दपर्ण,मुĦबई विरơ लेखक सĦमानसँ कयलक अिछ अलंकृत। सĦĆित \nचािर दशक धिर भागलपुर िवĂिवńालयक Ćोफेसर एवं मैिथली िवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली \nिवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली सािहĜयक भěडारकेँ अिभविŀर्त करबाक िदशामे संलग्न छिथ,İवतĠÿ \nसारİवत-साधनामे। \n  \nकृित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िवńापित, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८७५.नाƀयाĠवाचय, शेखर Ćकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहĜयमे हाİय-ĭयंग्य, मैिथली \nअकादमी, पटना, २००४ ७.Ćपािणका, कणर्गोơी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा Ćकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक \nĆितमान, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाƀयमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहĠदी: १.िवńापित अनुशीलन और मूĪयांकन, Ćथमखěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७१ २.िवńापित अनुशीलन \nऔर मूĪयांकन, िŅतीय खěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहĠदी नाटक कोश, नेशनल पिĤलकेशन हाउस, िदĪली \n१९७६. \nअनुवाद: िहĠदी एवं मैिथली- १.āीपादकृįण कोŎटकर, सािहĜय अकादमी, नई िदĪली १९८८, २.अरěय फिसल, सािहĜय अकादेमी, नई \nिदĪली २००१ ३.पागल दुिनया, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००१, ४.गोिवĠददास, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००७ \n५.रक्तानल, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८. \nिलĢयाĠतरण-१. अĹीयानाट, मनोज Ćकाशन, भागलपुर, १९६७। सĦपादन-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \nगńवĪलरी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पÿ-पुįप, महेश \nĆकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका,महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोơी, कोलकाता, २००० \n६.मिणकण, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल,कणर्गोơी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक \nइितहास, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, १०.िचÿा-िविचÿा, कणर्गोơी, कोलकाता \n२००३, ११. सािहĜयकारक िदन, िमिथला सांİकृितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिक्ततरिĻणी, ऋचा Ćकाशन,भागलपुर \n२००८, १३.मैिथली लोकोिक्त कोश, भारतीय भाषा संİथान, मैसूर, २००८, १४.रूपा  सोना हीरा, कणर्गोơी, कोलकाता, २००८। \nपिÿका सĦपादन- भूिमजा २००२ \nहाİ यĭ यंग् य सƛाट Ćोफेसर हिरमोहन झा \nआधुिनक जीवन िनĮ चये िविभĠ न Ćकारक िवसंगित एवं िवषमता Ņारा खंिडत भेल जा रहल अिछ। एहन \nिİथितमे अिभĭ यिक्तमे ितक् तता आयब अİ वाभािवक निह। गंभीर रूपेँ  आहत भेल मनुį य जखन बाजत तखन \nओ ĭ यंग् ये बाजत, जखन ओ िकछु करत तखन Ćहारे करत। इऐह कारण अिछ जे जखन रचनाकार \nआĠ तिरक एवं बाō रूपेँ  अपनाकेँ आहत अनुभव करैत छिथ तखनओ ĭ यंग् यकार बिन जाइत छिथ। \nĭ यंग् यकारक उþरदाियĜ व भ’ जाइत छिन जे समसामियक युगक समİ त िवसंगितक आलोचना Ćİ तुत करिथ। \nवİ तुत: ĭ यंग् य एक एहन सािहिĜयक अिभĭ यिक्त अिछ जािहमे ĭ यिक्त तथा समाजक दुबर्लता, करनी-कथनीक \nअĠ तरक समीक्षा वा िनĠ दाकेँ वऋभिगमा दए वाणर्त: İ पį ट शĤ दक माğ यमे Ćहार कयल जाइत अिछ। ĭ यंग् य \nणर्त: अगंभीर रिहतहुँ गंभीर भ’ सकैछ, िनदर्य रिहतहुँ दयालु भ’ सकैछ, ĆहाराĜ मक होइतहुँ तटİ थ लािग \nसकैछ, मखौल लिगतहुँ वौिŅक भ’ सकैछ, अितश-योिक्त एवं अितरंजनाक आभास देवाक बदला पूणर्त: सĜ य \nभ’ सकैछ। ĭ यंग् यमे आƅमणक मुƖा तँ अिनवायर् अिछ। Ćाय ĭ यग् यकेँ उपहास, उपालĥ म, पिरहास, Ćहसन, \nवाकू-वैदग् ğ य एवं वऋिवत आिदसँ पृथक क’ देखबाक Ćचलन निह अिछ, िकĠ तु हाİ य एवं ĭ यंग् यम िकछु \nिवपनता अिछ। हाİ य िनĢ Ćयोजन मुक् त एवं बाō धरातलक वİ तु होइछ तेँ ओ िविशį ट निह भ’सकैछ, परĠ तु \nĭ यंग् म किहयो िनĢ Ćयोजन निह होइछ। ĭ यंग् यक Ćयोजन वİ तुत: गुढ़ एवं माितर्क अिछ। \nहाİ य मनकेँ सतेज एवं Ćाणकेँ सजीव करैत अिछ। Ćाकृत-हाİ य मानव İ वभावक उĔ जवल गुण थीक। एिहमे \nघृणा वा िवरिक्तक लेशो निह रहैत छैक। िसŅाĠ त, ĭ यवहार, धारणा एवं वİ तु İ वरूपक  बीचक असंगित हमरा \nहँसवाक हेतु बाğ य करैछ। Ćाकृत-हाİ य कटुताक बोध निह करबैत अिछ, ĆĜ सुत असीम सामाĠ यता एवं \nअसंगित वा अĠ तिवरोध ‘हाİ य-कर’ होइछ। गंभीर İ तर पर तँ ओ दु:ख, पीड़ा, वेदना उĜ पĠ न करैछ।  \nĆाकृत-हाİ यमे एिह हेतु एक Ćकारक वृहत् अनुभितक आशा रहैत अिछ आ सामाĠ य अनिभज्ञता वा उपलिĤध \nसेहो। उच् चतम हाİ यसँ कोमलता एवं करूणाचाक  अभद संबंध रहैत अिछ। हाİ यसँ हमर अिभĆाय ओिह \nĆĜ येक मन: िİथ ितसँ अिछ जकरा हाİ य ĭ यंग् य, हँसी-ठņा कौतुक, िवनोद-रिसकता आिद शĤ दसेँ सािहĜ यमे \nĭ यक् त कयल जाइत अिछ। अंƇैजीमे ह् युमर शĤ दमे  आअँरँिन, रौटाइअँ, फन, जोक् स, Ģ लेजिĠƏ जेİ ट, िवट, \nफारस, पैरिड, िरड्-इक् यूल, आिद Ņारा ĭ य क् त सĦ पूणर् मन:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nिİथित कोनो ने कोनो रूपसँ  िमिāत अिछ। अतएब अंƇेजीकहू युमर धारणसँ  अवŭचीन सािहĜ य अĜ यिधक \nĆभािवत अिछ। \nरसमयी रचनाक िसŅहİ त Ćणर् हाİ यरसावतार Ćोफेसर हिरमोहन झा आधुिनक मैिथली कयलिन अपन अिŅतीय \nĆितभाक पिरचय देलिन अिछ। एकरे फलİ वरूप  ओ एतेक लोकिĆयता अिजत कय  लिन। एिहसँ िसŅ भ’ गेल \nअिछ जे िमिथलाक पावन भूिम एिह क्षेतमे िवńापितक जĠ म द’ सकैछ। िहनक उपलĤ ध रचनामे गńक Ćधानता \nअिछ िहक Ćदृिþ कथा-सािहĜ य िदस िवशेष रहल। िहनक पूवर्वतŰ कथाकार कथामे गńक उĜ पĠ न क’ अĠ तमे \nपातक हĜ या क’ दैत छलाह। अवसाद एवं िनराशाक वातावरणसँ संपूणर् मैिथली कथा सािहĜ य ितिमराच् छĠ न \nभ’ रहल छल। मैिथली सािहĜ यमे ई āेय Ćो. हिरमोहन झाकेँ छिन जे सवर्Ćथम एिह Ćवृिþकेँ िचĠ हलिनआ आ \nएिहसँ पृथक भ’हाİ य-ĭ यंग् यक नव Ćवृिþक अवलĦ बन कयलिन। मैिथलीक पाठककेँ अवसादमय वातावरणसँ \nफराक क’ हाİ य ĭ यंग् यक एक नवीन मागेक रिĮम Ćदान कयलिन। मौिथलीमे िहनह हाİ य-ĭ यंग् यसं युक्त रचनाम \nकĠ यादान, िŅरागमत, ĆणĦ य देवता, रंगशाला, खņर ककाक तरंग, चचर्री, एवं एकादशी, पुİ तकाकार Ćकािशत \nअिछ। एिहसँ अितिरक् तो िकछु कथा तथा İ फुट किवता समय-समय पर पितकािदमे यत-तत Ćकािशत अिछ \nजािहमे हाİ य-ĭ यंग् घक अजİ ÿ धारा बहाओल गेल अिछ। जीवनक ĆĜ यक्ष देखल अनुभवगĦ य रूपकेँ  हाİ य-\nĭ यंग् यक माğ यमे िचितत करब िहनक वैिशį ƀय अिछ। समकालीन मैिथल समाजक कुरूिचपूणर् एवं सामािजक \nिवकृित पर कुठाराघात करैत-करैत ई अितरजनाक आāय सेहो लेलिन अिछ। जीबनमे अतिवरोध, असंगित, \nक्षुƖ Ćव़िþ, मूखर्तापूणर् संघषर्, बाबा वाक् य Ćमाणमूक हठधिमर्ता, दĦ भ, पाखě ड, ढॲग, िमĝ या बड़Ģ पन, İ वाथर्-\nपरता आिद िहनक हाİ य-ĭ यंग् यक Ćमुख आलĦ बन रहल अिछ। िहनक रचनामे आचार, अनुį ठान एवं धािमर्क \nवाōाडĦ बरक Ćित तीवर् आÿोश भेटैत अिछ। ई अपन रचनामे मानव मनक मोद, मोह, शोक, वेदनाकेँ एक \nमनोवैज्ञािनक जकाँ पयर्वेक्षण कयलिन अिछ। वİ तुत: ƇाĦ य पिरवेशक यथाथर्क अवतारणामे ई िसŅहİ त छिथ। \n’कĠ यादान’ एवं ‘िŅरागमन’ िहनक बहुचिचर्त उपĠ यास थीक। मैिथली उपĠ यासमे‘कĠ यादान’ क िवशेष महĜ व अिछ। \nएिहमे अनमेल िववाहक समİ याकेँ उठाओल गेल अिछ। पित-प Ĝ नीक ई बेमेल ओकर अवİ था वा रूपक  कारणे \nनिह, ĆĜ युत िशक्षा दीक्षाकेँ ल’ कय अिछ। एक एम.ए. पास युवकक िववाह ए.बी.सी. पयर्Ġ त निह जनिनहािर \nकिनयाक संग होइत छैक। एिह Ćकारक िववाहकेँ उपĠ यासकार नाटक काहेकŀ भĜ सर्ना करैत छिथ। अतएव \nİ ÿी-िशक्षा ‘कĠ यादान’ क Ćमुख İ वर थीक। एतय उपĠ यासकार मैिथल समाजमे Ćचिलत वैवािहक िवपमताकेँ \nअपन हाİ य पृį ठभूिम बनौलिन। \nएकर नायक सी.बी. िमā अĜ याधुिनक पाĮ चाĜ य सĥ यताक Ģर तीक िथकाह जे  Ƈामीण पिरवेशसँ अनिभज \nरहलाक कारणेँ अपन आतृभाषा पयर्Ġ तसँ अपिरिचत भ’ जाइत छिथ। नाियका बुच् ची दाइ Ćाचीन मैिथल \nसंİ कृितक Ćतीक िथकीह जिनका पर पाĮ चाĜ य सĥ यताक कोनो छाप निह छिन। नायक-नाियका संधषर्मय \nपिरिİथितक िचƖण कय उपĠ यासकार हाİ य-ğ यंग् यसेँ ओत-Ćोत वातावरएणक िनमŭण पाठकक हेतु कय लिन \nअिछ। कĠ यादानक अवसर पर जखन नायकस नाम पुछल जाइत छिन तखन ओ उþर दँत छिथ—‘हमर नाम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nछय सी. सी. िमāा।‘1 एहन उþर सुिन िमिथलाक अिशिक्षत मिहलावृĠ दक अņहाससँ सĦ पूणर् वातावरण गुंिजत \nभ’ जाइत अिछ। एिह पर एक तरूणी  जे अपनाकेँ सबसेँ कुिधयािर बुझैत छिव ओ छिथ ओ िटĢ पणी करैत \nछिथन—‘नखन तँ बोतल िमसर िहंनक बापे होइिथन।ŀŀ वİ तुत: एिह Ćकारक कथोपकथन उपĠ यासमे अनेक \nİ थल पर आयल अिछ, जतय उपĠ यासकार हाİ य-रससँ युक् त वातावरणक िनमŭण करबामे सफल भेलाह् \nभेलाह् अिछ, ओतिड अिशिक्षत मैिथलानी पर ĭ यंग् य सेहो कयलिन अिछ। \nएकर िकछु चिरतकँ ĭ यग् यंकार एिह Ćकारेँ Ćİ तुत कयलिन अिछ जे पाठक पर अपन अिम ट छाप छोड़ैत \nछिथ। ‘कĠ यादान’ क घटकराज टुĠ नी झाक İ वरूप , बजबाक शैली एवं उच् चारण Ćिऋयासँ  लोक चीिĠह जाइत \nअिछ जे घटकैती करबामे पूणर् अनुभवी भ’ गेला पर कथा तीन Ćकारेँ िİथर करैत छिथ ‘’एकटा खनखनौआ \nजािहमे कĠ यागत खनखनाके टाका हँसोिथ लैत छिथ। दोसर मािन िलय टनटनौआ जािहमे बर पक्ष \nटनटनाक’ हजार पाँच शैक तोरा गनबैत छिथ। तेसर मािन िलय ठनठनौआ जािहमे वर कĠ यागत दुह ठनठन \nगोपाल भए काज करैत छिथ। िहनक खनखनौआ, टन-टनौआ, ठनठनौआ बलाघटकैतीक वृþाĠ त सुिनतिह \nपाठक हँसैत-हँसैत लोट-पोट भ’ जाइत अिछ। घटक-राज अपन वाक्-पटुतासे सेहो मनोरंजन करैत छिथ। \nघटकराजकेँ घटकैतीक Ćित ई वैज्ञािनक दृिƠकोण देखाय उपĠ यासकार हनका अपूवर् क्षमता Ćदान कयलिन \nअिछ। जनैत एिहसै सफल चिरख कĠ या-दानमे आर कोनो निह अिछ तकर कारण जे टुĠ नी झा जकाँ अपन \nपक्षक Ćितपादन बुते निह भेलिन। ओ सामाजिक दोप ितलक-Ćथाक İ तĦ भ İ वरूप  िथकाह। एकरे फलİ वरूप  \nमैिथल समाज िदन Ćितिदन जजेिरत भैल जा रहल अिछ। \n’कĠ यादान’ एवं िŅरागमन अिवİ मरणीय चिरख झारखě डीनाथक िƅया-कलाप, बाजब-भुकब, चलब-िफरब, खायब-\nपीयब सभमे हĪ लुक हाİ य भेटैत अिछ। झारखě डीकेँ वाİ तवसे एतबा ज्ञान निह छिन जे लाल काकीक तारक \nिवपयमे ककरो आगूमे चचŭ निह करबाक Ćितज्ञा क’ एकर पालन करी। डाक् टरक संग हुनक कथोपकथनक \nएक अंश थवणीय अिछ ‘’हमरा आङनमे किĭजयत बूिझ पाता है। रामजीक परतापसँ किहयो-किहयो पेटो फूिल \nजाता है और लोक बेद नीके रहता है।‘’ जतेक बेर‘कĠ यादान’ पाठक Ņारा बयम पुछला पर हुनक उþर तँ \nसुनू—‘’ सरकार ! हमरा लोक सभ दुलारसँ ‘खņर’ कहता है, लेिकन असल नाम झारखě डी माय-बाप रािख \nिदया। और उिमरमे सरकार सब भाईसँ छोट है।‘’ ‘िŅरागमन’ मे झारखě डीनाथ लाल ककाक ओतय बुच् ची \nदाइक िशिक्षका मेम साहेबक İ वागत करबाक हेतु Ćİ तुत होइत छिथ। मेम साहेब हुनकासँ िजज्ञासा करैत \nछिथन—‘’ बाथ एिह ठामसँ बहुत दूर है। कोस छबेक-सातेकसँ कम निह पड़ेगा। बाथ (गाम) मे आपका के \nरहता है ?‘6 \nबहवाँिड उþर तथा अपिरिचत भाषाक नकलसँ एिहठाम हँसी लगैत अिछ। उपĠ यासकार हाİ य उĜ पĠ न \nकरबाक हेतु कितपय चिरत केँ अवलĦ ब बनौलिन अिछ। पुरोिहत, जिनका लेल शुŅ उच् चारण करब गुण निह, \nĆĜ युत आवĮ यक छिन ; तोतराइत छिथ। एहन पुरोिहतक Ćसंगमे उपĠ यासकार कहैत छिथ—‘’ पंिडत नवोनाथ \nझा तोताराइत-तोतराइत कंठरूपी  बोरासँ उभड़-खाभड़ मंतक रोड़ा गड़गड़ा कए उिझलय लगलाह।‘’; मोहिरर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nजे िलखाइ-पढ़ाइ करैत-करैत बूढ़ भ’ गेल छिथ, िकĠ तु तारक ‘क’ अक्षर पढ़बाक पिरāममे पिरāममे असफल \nभ’ जाइत छिथ। बड़का गामवाली एवं बटुक जी Ćाचीन परंपरागत रूि़ढक  झुंडमे रिहतहुं शुŅ ओिह पक्षक \nपक्षपाती निह छिथ। िहनका सभक चिरÿमे साधारण बुिŅ उपĠ यासक अĠ य पाÿक अपेक्षेँ अिधक माÿामे \nछिन। बटुक जी मूखर् रिहतहुँ  अदूिषत बुिŅक छिथ। िहनक वातŭलय पाठकक मनोरंजन करैत अिछ। एिह \nदृिƠसँ सी. सी. िमāक Ćसंग िहनक कĝ य िवलेक्षण अिछ —‘’ हमरा लेखेँ त कुछ न छथ। ‘शंशकीिरत’ मे \nहमरा साथ न बोल सकँ छथ। एगी कनी गो ‘जोितश’के बाम पूछ देिलएन ता हीमे ढोकार हो गेलन। शीशूबोध \nके एगो इशलोक पूछिलऐन त चूड़ा अमौट दुĠ नू खसे लगलैन। कुछ न छथ। मङनीमे महग छथ’’ Ƈामीण \nपिरवेशमे रिहतहुँ बड़का गामबाली पाĮ चाĜ य सĥ यताक Ćतीक िथकीह जे सी. सी. िमāकेँ अपन हाथक \nकठपुतरी बना लैत छिथ। िहनकेमे सी. सी. िमā अपन भावी पĜ नीक मधुर कĪ पना करय लगैत छिथ जकर \nवाİ तिवकताक रहİ योदघाटन चतुथŰक राित भ’जाइत अिछ। उपयुर्क्त निरÿ उपĠ यासमे ‘कौिमक वातावरण \nउĜ पĠ न करबामे सहायक भेल अिछ। भेल अिछ। एहन-एहन पाÿक वृþाĠ त पि़ढ क’ हँसी तँ लगबे करैछ, \nसंगिह इही अनुभव होइछ जे समाजक ĆĜ येक अंगमे सुधारक Ćयोजन अिछ। \n‘ĆणĦ य-देवता काटाक्ष-पूणर् रेखा-िचÿ अिछ जे Ćधानत: सामािजक आलोचना Ćİ तुत करैत अिछ। एिहमे ओ \nĆाचीन कथा-पŅितकेँ Ƈहण क’ गंभीर सँ-गंभीर िवषयकेँ सरस-सुİ वादु बना क’ जनमन-रंजनक संग रूि़ढ -Ƈİ त \nजीणर्-शीणर्, िवचारधारा परआधात  कय नवीन Ćगितक Ćेरणा दैत छिथ। िहनका ने तँ Ćाचीन अĠ ध-िवĮ वासक \nĆित िनष्  ठा छिन आने नवीनताक Ćित आसिक्त। एिहमे हाİ य-ĭ यंग् यक सबसँ उपयुक् त İ थल तखन अवैत अिछ \nजखन ओ भोजन अथवा धमŭचरणक Ćसंगकेँ ल’ कय कथाक पुिơभूिम बनबैत छिथ। जेना ‘िवकट-पाहुन’ क \nिचÿणमे भोजन-िĆयता एवं अĭ यवहार-कुशलताक कारणेँ िहनका सभकेँ दोसराक असौकयर्क कोनो ğ यान निह \nरहैत छिन। पाहुनलोकिन अपन पिरचय Ćोफेसर साहेवक लग कोना दैत छिथ से देखू—‘’हें-हें-हें-हें अपने जे \nिकने से हमरा िचĠ हने हैब1 चीĠ हब कोना ? किहयो देखने रही तखन ने ! हम अपनेक मिसयौतक जे िकने से-\nसाढ़ू क िपिसऔत भाय होयबैĠ ह।‘’ एिह Ćकारक पिरचये वाİ तवमे हाİ याİ पद भ’ जाइत अिछ। अƗपक् क \nकटहर, एक हĜ था पाकल केरा, एक बोतल धृत, माĪ टेड िमĪ क, एक पसेरी दालमोट एवं एक धिरका \nअमोटसँ गजेĠ रƖ नाथ, ƙजेĠ Ɩ नाथ, भीमेĠ Ɩ नाथ एवं िदसĦ बर नाथक पनिरआइ होइत छिन। आब भोजनक \nसूची िदस दृकूपात करू — ‘’िकĠ तु हमर सरबेटा िदगĦ बर नाथ—हें-हें-हें िबनु सोजने भात कोना \nखैताह ? िहनका लेल छनुआ सोहारी, अनोन तरकारी बना देबँĠ ह। मधुरक संग खा लेताह। हमरालोकिन तँ- \nहेँ-हेँ-हेँ-हेँ धरे िथक। भोजनमे जे िकने से भात, दािल, तरकारी, धृत, दही, चीनी, सब, आर की। हमरा \nसंगमे एकटा जमीरी नेबो अिछ से दूिर भेल जाइत अिछ। तेँ थोड़ँ क मोछो मंगा लेब।‘’  मैिथलक \nभोजनिĆयताक एलबम एिहमे भेिट जाइत अिछ जे हाİ य उĜ पĠ न करबामे सहायक िसŅ होइछ। \n’ĆणĦ य-देवता’ मे धािमर्क आचरणक उĪ लेख ‘धमर्शाİ ÿचायर्’ एवं ‘Ĕ योितषाचायर् मे िवशेष रूपेँ  भेल अिछ। \nधमर्शाİ ÿचायर् महामहोपाğ याय धुरĠ धर शाİ ÿी अपन धािमर्क एवं आडĦ बर ततेक ने पसारैत छिथ जे पिहने ओ \nगामक लोक पर हँसैत छलाह; िकĠ तु बाōाडĦ बरक िवरोध भेला पर आब हुनके पर संपूणर् गाम हँसय लगैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nअिछ।‘Ĕ योितपाचायर् ‘क अĠ तगर्त Ĕ योितप जिनत आडĦ बर पर ĭ यंग् य कयल गेल अिछ। एिह दोपपूणर् कारणेँ \nआिदİ यनाथ एवं माþर्ě डनाथक बीच टीका- िटकोअिल सेहो भ’ जाइत छिन। \nएिहमे सामािजक समİ याक अितिरक् त पािरवािरक समİ या पर सेहो ĭ यंग् य कयल गेल अिछ। ‘साझी आāम’ मे \nजे िचÿ Ćİ तुत कयल गेल अिछ ओिह आधार पर पिरवार सुख-साधनक बदला दु:खक अपार सागर बिन गेल \nअिछ। वİ तुत: साझी आāयक जे दुदर्शा होइत छैक तकर एलबम भगीरथ झाक पिरवारमे भेटैत अिछ।11 \nĭ यग् यकार अĜ याधुिनक युगमे फैशनक बढ़ैत İ वरूप  पर दृिƠगम करैत छिथ तँ हुनक लेखनी अĜ यिधक Ćखर \nभ’ जाइत छिन। एिह, Ćकारक फैशनक अĜ यिधक Ćभाव समकालीन नवयुवक समुदाय पर पड़ल अिछ। \nअĜ यिधक बनने दुघर्टना भ’ जैबाक संभावना रहैत छैक। आइ काĪ हुक अप-टुडेट लेडी’ क Ćतीक \nिथकीहु ‘मंजुला देवी।‘’12‘नकली लेडी’ कोना सहजिह गमा जाइत छिथ से ‘ĆणĦ य देवता’ क ‘अंगरेिजया बाबू’क \nपĜ नी ‘चमेली दाइ छिथ।13 हुनक नकली İ वरूप  तँ देखू—‘’ हे भगवान ! ई की !āीमती जी सबटा चौपट \nकैलैिĠह। नाक पर ‘İ नो’ लागल। कनपटńटी पर ‘पाउडर’पोतल ! गाल पर ‘िलिपिİटक’ ढेउरल ! ठोर पर ‘नेल \nपािलश लेभरल ! हाय ! हाय !बहुरूिपयाक  वेश बना लेलिĠह ।‘’ जे ‘िहन्  दुİ तानी साहेब’ अंƇेजक ‘िĆयतम सĦ बĠ धी \nबनय चाहैत छिथ तिनक झलक मधुकाĠ त चारÿमे भेटैत अिछ। \n’रंगशाला’ क ĆĜ येक कथा ओना तँ हाİ य-ĭ यंग् सँ ओत-Ćोत अिछ, िकĠ तु एकरा िहनक अĠ याĠ य रचना सदृश \nलो किĆयता निह भेटलैक। एिह Ćसंगमे ओ िलखैत छिथ—‘’ई तेहन मनोनुकूल निह भेल आ ततबा लोकिĆयो \nनिह भ’ सकल। तथािप एकरा Ņारा एक ढरŭ कायम भ’ गेलँक और गोटा नव-नव पर कथा-कहानी िलखय \nलगलाह।‘’15एकर ĆĜ येक कथा एक वगर् िवशेषक ĆितिनिधĜ व करैछ। हाİ य-ĭ यंगक माğ यमे कथाकार \nसामािजक दुनŰितसँ समाजकेँ पथक करबाक Ćयास कयलिन अिछ। पाÿक चयनमे कथाकारकेँ बीआय निह \nपड़लिन कथाकार İ वयं एिह तĝ यकेँ İ वीकार करैत छिथ—‘’ हँिस, हँिस कऽ आनĠ द िकयेक ने लेल \nजाय ? क्षिणके िवनोद सही, रसक िछटका तँ भेटत। कोन ठेकान, कदािचत एतबे माÿ सĜ य होइक।‘’16 \nहाİ य ĭ यंग् यक अĜ यĠ त सजीव ‘खņर तरंग’ मे उपलĤ ध होइछ। एकर कधा नायक खņर कका पूणर्त िवनोदी \nĆकृितक ĭ यिक्त छिथ। िहनक ĆĜ येक बात िवनोदपूणर् होइत छिन। ई अपन ĆĜ युĜ पĠ नमितĜ वक कारणेँ सिदखन \nकाĭ य-शाİ ÿ:िवनोदक धारा Ćवािहत करैत्   छिथ। िहनक िवनोदपूणर् वातŭमे ĭ यंगयकार ĭ यिक्त, समाज धमर्, \nदशर्न आिदक कटू आलोचना करैत छिथ। थैकरे जकरा ‘राउě ड एबाउट पेपसर्’ कहलिन तकरा ĭ यंग् यकार \nखņर ककाक समक्ष परĦ पर-के केĠ Ɩ िवĠ दु बनबैत छिथ। ओकर चारू  भाग नवीन िवचार-धारा Ćİ तुत करैत \nछिथ। आधुिनक पिरĆेŞ यमे Ćाचीन माĠ यता कोनो अथर् निह रखैत अिछ। ‘खņर ककाक तरंग’ मे विणत िवषय \nिवचाराĜ मक, सरस एवं मनोरंजक अिछ। िहनक वात लुती सन होइत छिन। ई देशक मूखर्ताक āेय पंिडतकेँ \nदैत छिथ। एिह कमये ई असली एवं नकली पंिडतक सĦ पक् िवĮ लेषण कयलिन अिछ—‘’ असली पंिडत \nिवńाक अĠ वेषणमे रहैत छिथ, नकली पंिडत िवदाइक अĠ वेषणमे। असली ज्ञानक िवİ तार करैत छिथ, नकली \nपंिडत धोिधक िवİ तार असली पंिडत सूखर्ताक संहार करैत छिथ, नकली पंिडत केवल मधुरक।‘’ िहनका  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nअनुसारे वैह वासतवमे पािडĜ य ĆाĢ त कयने छाथे जे अपन बुिŅक Ćयोग िनत-नूतन आिवį कार हेतु करैत \nछिथ। क \nवेद-पुराण, कमेकांड-धमर्शाİ ÿ गीता-वेदाĠ त, रामाण-महाभारत, Ĕ योितष-आयुवųद, तंÿ-मंÿ, देवी-देवता İ वगर्-नरक, \nपुनजर्Ġ म-मोक्ष, पाप-पě य सभकेँ ई कोना लैत छिथ से देखबाक एवं हँसबाक अवसर एहीमे भेटँत अिछ। एकर \nममर्İ पशी ĭ यंग् य अĠ तİ तलमे पहुँिच सुरसुरी लगा दैत अिछ। ओ अĠ ध-िवĮ वास, धािमर्क पाखě ड दॲग, रूि़ढ  \nआिदक Ćित ĭ यंग् यक माğ यमे भयानक िवƖोह करैत छिथ। एिह Ćकारक मतक खě डनमे िहनका ततवा रस \nभेटँत छिन जे सामािजक रूि़ढ  वा अĠ धिवĮ वास पर Ćहार करबाक हेतु ई संिदखन भंगघोटना लेने तĜ पर रहैत \nछिथ। जा धिर पाĮ चाĜ य-Ćाच् य सĥ यता एवं संİ कृितक समĠ वय निह हैत ताधिर जीवनक कोनो मूĪ य निह। \nअतएव एहन समĠ वय कोन Ćकारेँ होमक चाही ? युगक अनुसारेँ समĠ वय अिनवायर् Ćतीत होइत अिछ। एिह \nĆसगमे खņरककाक दावा छिन जे ओ गोनू एवं गंगेश दुनूक वंशज िथकाह तखन पाĮ चाĜ य सĥ यताक Ćतीक \nबूझब ƚम थीक। हुनक कथन छिन जे ‘’ही इयैह बात तँ बुझबामे निह अबैत अिछ। कोन Ćकारेँ सĦ Ġ वथ \nकरै  कहैत छह ? आबसँ िशवजीक माथ पर ‘सोडा वाटर’ ढािर िदऐĠ ह ?  भगव तीकेँ औचरक बदला ‘गाउन’ ओढ़ा \nिदऐĠ ह? कुल देवताकेँ िलिपिİटक लगा िदऐĠ ह ? āाŅमे ‘केक’ ल’ कए िपंड दी? ƙाōण भोजन करा \nक’ ‘िबल’ द’ िदएĠ ह ? जनउ धोबक हेतु ‘लोě Ƒी’ मे द’ िदऐक ? तारा काकीकेँ अंƇेजीमे समदाउन गाबय \nकिहऐĠ ह।‘18 \nएिह Ćकारेँ परĦ परावािदताक जालमे ओझरयल समाज एवं ĭ यिक्त पर ओ जे ĭ यंİ य कयलिन अिछ तािहमे \nशाĮ क् तक माधुħयर् एवं कुनैनक ितक्तताक Ćाचुयर् अिछ। हुनक कथन छिन ‘’हमर बात् होइत अिछ ओलक \nटॲटी कतेक गोटाकेँ भक द’ लगतँĠ ह। कतेक गोटाकेँ अमाँशय उखि़ड जेतँĠ ह।‘’19 िहनक िवनोदपूणर् िवचार-\nपाठक िवशेष रूपसेँ  मनोरंजन करबे करैत अिछ संगिह İ थल-İ थल पर ĭ यंग् य रूप  तेहन झँिसगर भऽ गेल \nअिछ जे औिख-नाकसँ पािन सेहो बहय लगैत । एिहसँ İ पį ट  जाइछ जे िहनक ĭ यंयक अĜ एंत İ पį ट रूप  \nएिहमे उपलĤ ध होइछ। \nचचर्री िहनक िविवध रूपक  रचना संƇह थीक। एिहमे कथा-िपहानी, एकांकी-Ćहसन, गĢ प-सĢ प िकछु संगृहीत \nओछ जािहमे Ćाचीनता एवं आधुिनकता पर समान रूपेँ  ĭ यंग् य कयल गेल अिछ। परĦ परावा एवं अĠ धिवĮ वासी \nमैिथल संİ कृितक Ćतीक िथकाह भोल बाबा, जे अपन वाक् चातुħयर्सँ हाİ य एवं ĭ यंग् यक धारा बहौलिन \nअिछ। ओ पुरातनताक पृį ठभूिममे अवŭचीनताक जĠ म मानैत छिथ। उपयुर्क् त पिरĆेŞ पमे िहनक‘दलान परक \nगĢ प’, ‘चौपाि़ड परक’, ‘धूर तरक गĢ प’ एवं ‘पोखिर परक गĢ प’ िवशेष उĪ लेखनीय अिछ। िहनक माĠ यता छिन जे \nĆाचीन महापुरूष  लोकिनक आदशर्मय जीवन छलिन। ओ İ वािभमान, मयŭदा एवं मनिİवताक सुरक्षाथर् सतत \nतĜ पर रहैत छलाह। भोल बाबाक अनुसारेँ आधुिनक सĥ यता Ćाचीन पृį ठभूिममे कोनो अथर् निह रखैछ। ई \nĆाचीनकेँ आदशर्-मािन आधुिनकता पर ĭ यंग् य करैत कहैत छिथ जे आधुिनक समयमे सब Ćाचीन वİ तु समाĢ त  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nभेल जा रहल अिछ—‘’हाथीकेँ मोटर खयलक, धोड़ाकेँ साइिकल खयलक, रामलीलाकेँ िसनेमा खयलक, भोज \nकेँ पाटŰ खयलक, भाँगकेँ चाह खयलक तथा संİ कृितकेँ अंƇजी खयलक।‘’20’’ \nहिरमोहन झा हाİ य-ĭ यंग् यक माğ यमे नारी जागरणक शंखनाद कयलिन। चचर्रीक अनेक कथाक माğ यमे ओ \nिमिथलाक तारीमे दुगŭक रूप  Ćितिơन करय चाहैत छलाह। Ƈेजुएट पुतोहु’21 मेमे  जाƇत नारीक Ćित समाजमे \nउĜ पĠ न Ćित िकयासँ पिरचय  करबैत छिथ। ‘ Ƈाम सेिवका’22 मे ओ जाƇत नारीक मंजुल मंगलमयी मूितर्केँ \nĆितिơत करैत छिथ। नारी जागरणक फलİ वरूप  ओहो सब आब काटरक िवरोधमे नारा लगबैत छिथ। ‘एिह \nबाटे आबै छिथ सुरसिर धार’23 मे िमिथलाक नारी अनमेल िववाह एवं ितलक दहेजक िवरोधमे आवाज \nउठौलिन। ओ सब कहैत छिथ जे ‘’ िबकी बला वर जाथु अपन घर। जे मँगताह हजार से रहताह कुमार। \nजे गनताह ओ कनताह। घटक पिजयार होठ होिशयार आब ने चलत ई रोजगार।‘24 \nिकछुए िदनक पĮ चात् नारीक एतेक बेशी जागरण भेल जे ओ सब आदशर्-िववाहक हेतु आĠ दोलन Ćारंभ \nकयलिन। समाजक एहन कांित देिख ĭ यंग् यकार कहैत छिथ ‘’ हरब ितलक ने तँ रहब कुमािर। जे निह \nकरताह Ɩĭ यक माँग, सैह भरता कĠ याक माँग। ितलक करू  दूर तखन िदअ िसĠ दूर।‘’25 एहन पिरवितर्त \nपिरिİथितमे नारी पुरूषक  संग चलब Ćारंभ कयलिन तकरा देिख भोल बाबा िचिĠतत  भऽ जाइत छिथ। ओ \nकहैत िछ थ जे नारी जागरणक फलİ वरूप  ‘’पुरूषक  संग बैिस क’ दौड़ैत अिछ, कुदैत अिछ, फनैत अिछ, \nहेलैत अिछ, नचैत अिछ।‘’26 \nिहनक हाİ य ĭ यंग् यक Ćितभाक वाİ तितवक Ćİ फुटन िहनक काĭ यमे भेल अिछ। िहनक हाİ य ĭ यंग् यक रूप  \nअिधक İ पį ट तखन होइत अिछ जखन ओ समकालीन समाजमे Ćचिलत अवİ थाक कारणेँ अनमेल िववाहक \nसमİ या पर Ćहार करैत छिथ। िमिथलाक सामािजक जीवनमे ई माĠ यता Ćचिलत रहल अिछ जे पुरूष  कतबो \nिववाह िकऐक ने करथु, िकĠ तुनारी एिक ह िववाहक अिधकािरणी छिथ। एकरे फलİ वरूप  वृŅ ĭ यिक्त अपन \nकुलीनताक आधार पर अनेक िववाह करैत छिथ। ĭ यंग् य- किव एिह पृį ठ भूिमक ĭ यंग् याĜ मक शĤ द िचÿ अपन \nĆिसŅ किवता ^ढालाझा’27 मे Ćसतुत कयलिन अिछ। ढाला झाक İ वरूपक  िचÿण करैत कहैत छिथ जे \nहुनक माथ पर फाटल पुरान पाग तथा काĠ ह पर गोबनौर सन अंगपोछा, माथ खĪ वाट, िÿपुě डछक तीन ठोप \nतथा पैध रूƖाथ टीकमे बाĠ हल छिन। इऐह िथकाह ढाला झा, लुņी झाक Ćणैÿ, नरहा पौिज, ककड़ौड़क \nवासी एवं बेलॱचेक वंशज। िहनक यथाथर् İ वरूप  काटूर्न सदृश अिछ जकरा देखतिह पाठकक हाİ यक कोनो \nअĠ त निह रहैछ। औ बहुिववाहमे िवĮ वास रखिनहार ओिह Ćाचीन  परĦ पराक अनुमो दक तथा कुलीन Ćथाक \nĆतीक िथकाह जे सासुरकेँ आिथर्क आयक अजİ ÿ İÿोत मानैत छिथ। समय-समय पर ओ ओतय ओिहना \nĆİ तुत होइत छिथ जेना महाजन लहना-तगादाक हेतु खदुकाक ओतय जाइछ। ओ अपन Į वसुरक Ćसंगमे \nिजज्ञासा करैत छिथ— \nकहाँ गेलाह फĪ लाँ झा कĠ यादानी Į वशुर हुमर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \nहुनकासँ जरूरी  खानगीमे गĢ प करबाक अिछ22 \nकुलीनताक कारणेँ ढाला झा अपन Į वसुरक Ćित एहन संबोधत दैत छिथ। मैिथल समाज िविभĠ न Ćकारक \nपाँिज एवं जाितक नाम पर िवभािजत अिछ। ओ Į वशुरसँ भरना छोड़ैबाक हेतु टाकाक मांग करैत िछ थ, \nिकĠ तु हुनक अİ वीकाराĜ मक उþर पािब बमिक उठैत छिथ— \nसासुरक अिछ कोन कमी, जाइत छी दोसर ठाम \nजे निह रूपेया  देत, भोगत भिर जĠ म फल \nबेटी हकĠ न रहतइ कनैत ओकर जीवन भिर \nहमरा की ? जेĦ हरे जैब, सार कोनो भेिटए जैत। \nई किह फराठी लैत, लग् गा सन डेग दैत \nमैल िकņ फाटल पुरान पाग माथ पर \nलैत अङपोछा काĠ ह, कुŅ कठकॲकाँि़ड जकाँ \nिवदा भेलाह ढाला झा िपþे थर-थर कपैत 29 \nएतय हाİ यमे सिžिहत ĭ यग् य Ņारा ओ सामािजक दोष िदस सवर्साधारणक दृिƠकेँ आकृį ट करैत छिथ। \nिमिथला मğ य एिह Ćकारक वैवािहक Ćचलन मुख् यत: जाित-पाँित पर अवलंिबत अिछ। मैिथलके गवर् छिन जे \nओ āीकाĠ त झा, महादेव झा, यजुआड़ै एवं बेलौचेक वंशज िथकाह। वİ तुत: मूल आर गोÿ पर समाज ततेक \nिवĮ वास करैत अिछ जे ओिह िवतě डावादक फलİ वरूप  ओकर अध: पतन शनै-शनै भेल जा रहल अिछ। एिह \nĆकारक परंपरावादीद वैवािहक कुरीितसँ जजर्िरत समाजक पाँिज’ पािट, िसŅाĠ त पतड़ा, हिरिसंह देवी \nĭ यवİ थाओ कमर्काě ड पर ĭ यंग् य किव कहैत छिथ जे आधुिनक पिरĆेŞ यमे ओ सब ‘आिग’ मे धू-धू क’ जिर रहल \nअिछ— \nराितमे हम İ वĢ न देखल, आिग लागल घर जरैये। \nचार सभ पुरना धधिक कय जोर सँ धू-धू करैये।।31 \nजिहना जिहना आधुिनकताक अिग्न अĜ यिधक ĆĔ विलत भेल जा रहल अिछ तिहना पुरातन-ताक धĔ जी-धĔ जी \nउि़ड रहल अिछ। एतय ओ अĠ धिवĮ वास, असमथर्ता, आडĦ बर, धमर्-नीित एवं संİ कृित पर िनमर्मता वर्क ĭ यंग् य \nकयलिन अिछ जतय फॲका पयर्Ġ त बहरा जाइत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nअथŭभावक कारणेँ समकालीन मैिथल समाजमे कĠ या-िवकयक Ćथा सेहो Ćचिलत अिछ। कĠ या-िवकयक कारणेँ \nअनमेल िववाहकेँ ĆोĜ साहन भेटल अिछ। एकरे पिरणाम थीक जे कोमल कलीकेँ कोकनल ढेंगक संग िववŭह \nकरय पडैत छिन। ĭ यंग् यकार‘कĠ याक नीलामी डाक’32 मे अध: पितत कुलीन Ćथा एवं समाज पर कुठारधात \nकरैत छिथ। वर पक्ष एवं कĠ या पक्षक घटक उपिİथत भ’ कोना परİ पर वतŭलाप करैत छिथ, कथा िİथर \nकरैत छिथ, तकर रूप  तँ देखू— \nवर पक्षक घटक— \nिसंह लग् न मे जĠ म भेल छिĠह, वयस तीिनये āीस। \nटीपिन अपने िमला िलय, संवत उनैस सै तीस। \nकलम चािर बीधा अपन छिĠह, हर बड़द दुइ जोड़। \nडेढ़ पाइ मासो िकनलिĠह अिछ, टका छैिĠह निह थोड़। \nबेस िकमितगर छिथ पिनगर िहनका सन भेटत ने आन। \n(कानमे कहैत छिथ) \nतीस टका अपनहु के भेटत, खैब सुपारी पाम। \nदुनू पक्षक घटकक पारİ पिरक वातŭलापक कममे िववाह िİथर भ’ जाइछ, कारण कĠ याक िपता कĠ या िबकी \nहेतु उताहुल छिथ। ĭ यंग् यकार एहन कĠ याक िपता पर ĭ यंग् य करैत छिथ— \nकरब कथा पिहने जौँ हĦ मर सभटा कजर् सधावी \nचािर सौ जे गिन िदय’ ĭ यवİ था झट िसŅाĠ त िलखाबी 31 \nएिह पर वरक उþर छिन— \nतावत ितन सै आनल, बाँकी देब सधाय 35 \nएिह पर कĠ याक िपता उþर दैत छिथ— \n‘हैě ड नोट िलिख देल जाय, अपनेकेँ कयल जमाय’ 36  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nजाहेना कोनो वİ तुक िबकीक हेतु बजारमे Ĝ वंचाहंच होइछ तिहना वर एवं कĠ यापक्षक घटक बीच सेहो \nहोइछ। आĮ चयर् तँ तखन होइछ जखन कĠ याक िपता िनलर् Ĕ जतापूवर्क घोषणा करैत छिथ जे जैह कजर् सधा \nसकताह सैह कĠ याक अिधकारी हेताह। समाजक आिथर्क दशा सुदृढ़ निह रहलाक कारणेँ िमिथलामे एिह \nĆकारक अनमेल िववाह Ćचिलत अिछ। एतय हाİ य एवं ĭ यंग् य दुनूक रूप  अĜ यĠ त तीवर् अिछ। \nमैिथल लोकिनक भोजनिĆयता जग तिसŅ अिछ। एहन भोजलन-िवĠ यास पर Ćो. झा िनिĀत रूपेँ  ĭ यंग् य कयलिन \nअिछ। िमिथलामे जमायक İ वागताथर् कतेक िवĠ यास कयल आइद तकर İ पį ट िचÿ ‘ढाला झा’ मे भेटैछ :— \nराितमे सचार लागल ढाला झाक आगŭमे \nबाटी अठारह टा हुनका आगाँ लगाओल गेल \nबड़ बड़ी भटबड़ कदीमा ितलकोड़ और \nपापड़ ितलौरी ओ दनौरी आदौरी भाँटा \nएक बņा छिŎगर दही एक बņा खोआ गाढ़ \nचीनी पयŭĢ त, मालभोग केरा पाकल खूब \nडेढ़ सेर मेही भात, जाँित कऽ छलैिĠह परसल \nधृतसँ कँल िचक् कन तथा बाटीमे राहि़ड दािल \nआिमल देल, ऊपर खूब घृत छह छह करैत \nएिह Ćकारक भोजन-िवĠ यासक वणर्न सुिनतिहँ िनĮ चये क्षुधािग्न भऽ जाइछ। एतय ĭ यंग् यकार Ćचिलत परंपरा \nपर Ćहार क’ हाİ ये निह, ĭ यंग् यक पयŭĢ त सामƇी पाठककेँ देबाक Ćयास कयलिन अिछ। \nसमाजक अĠ याĠ य अपेक्षा ढॲगी-पॲगा-पथी पंिडत लोकिन िहनक हाİ य-ĭ यंग् यक सबसँ बेशी िशकार भेलाह। \nतĠ ÿ-मĠ ÿ, शाİ ÿ-पुराणक िवतě डवादक कारणेँ सामािजक जीवन िदन-Ćित-िदन िवषम भेल जा रहल अिछ। \nएहना िİथितमे ĭ यंग् यकार कोना चुĢ प बैिस सकैत छिथ ?  धमर्क नाम पर िवषम भेल जा रहल अिछ। एहना \nअपनाकेँ अƇदूत बुझिनहार पाखंडी ‘पंिडत लोकिन’ पर ĭ यंग् य कय ĭ यंग् यकार हुनक भंडा फौड़लिन अिछ। \nयथाथर्त: ओ लोकिन अपन ज्ञानक दुरूउपयोग  िनį Ćयोजन शाİ ÿाथर्क चकमे समाĢ त क’ दैत छिथ। आधुिनक \nसंदभर्मे पंिडतलोकिनक िकया-कलाप ठप पि़ड गेल, िकएक तँ युग पिरचितत भ’ गेल अिछ। पिरविþत \nपिरिİथितकेँ देिख पंिडतलोकिनमे आÿोशक भावना İ वाभािवक अिछ। एहना हुनका सभक िवलापक अितिरक् त \nआन कोनो उपाय निह रिह जाइछ1 ‘पंिडत’ मे पाठकेँ Ćचूर सामƇी भेटँत छिन—  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nजमाना बदिल गेलैक, उनउलै बात सब पुरना। \nउठै अिछ िपþ तँ बहुतो करू  की वृŅ अथबल छी \nजहाँ बņाक धृत पड़ै छल भोजमे आगाँ \nतहाँ आब डालडासँ दािल छॱकल देिख छी 35 \n‘बुचकुन बाबा’ केँ आधुिनक नारीक पिहरब-ओढ़ब, चलब-िफरब, िलखन-पढ़ब एवं उĠ मुक् त जीवन फुटलो निह \nसोहाइत छिन। हुनका अनुसार नारी सतत दासताक बेड़ीमे जकड़ल रहिथ, सँह उþम। हुनकर कथन छिन \nजे लोक केचुआकेँ फूँिक-फूँ िक साँपक सजर्न रहल छिथ। एहन पिरिİथितमे ओ हफीम खा क’ अपन \nĆाणाĠ त करय चाहैत छिथ। ĭ यंग् यकार वİ तुत: एहन पिěडतक अĠ ते चाहैत छिथ। \nपाĮ चाĜ य सĥ यता एवं संİ कृितक रगमे सँगाक’ नारी Ƈामीण पिरवेशमे अĜ यĠ त उपहासाĜ मक बिन जाइछ। एकर \nİ पį ट िचÿण ĭ यंग् यकार 'अँङरेिजया लड़कीक समदाउन’ मेकयलिन अिछ— \nआङनक बाहर घुमय नाह जयबैक \nभैसुर जैताह पड़ाय \nदेब िपतर िकनको निह हँसबैĠ ह \nसभ जँताह तमसाय \nओिहठाम जा अě डा निह मङबैक \nतकर ने छैक उपाय \nजो मन हो कहबैĠ ह चुपचाताहे \nआिन देताह हमर जमाय 39 \nपाĮ चाĜ य सĥ यतामे लािलत-पािलत कĠ याकेँ चेतावनी दैत छिथ; िकĠ तु हुनक ĭ यवहार पर ĭ यंग् यकारक आक्षेप \nएकदम İ पį ट अिछ। \nआधुिनक सĥ यातामे Ćो. झा केँ जे दोष पिरलिक्षत होइत छिन तकरी ई ĭ यंग् यक माğ यम बनबैत छिथ। िहनक \nĆिसŅ किवता ‘टी-पाटŰ िवशुŅा हाİ य-रसक रचना थीक। टी-पाटŰ आधुिनक सĥ यता एवं संİ कृितक Ģर तीक \nथीक। एिह किवतामे कृिÿमताक अभाव् अिछ ĭ यंग् यकार कोनो अलंकरणक चेį टा निह कयलिन अिछ। एकर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nभाषामे अłभुत Ćवाह अिछ। हाİ य-रसक पुिƠक हेतु जेहन भाषा आवĮ यक अिछ तािह रूपक  भाषाक Ćयोग \nएिहमे कयल गेल अिछ। ‘टी-पाटŰ’ क बाōडĦ बरक Ćित किव उपहास करैत छिथ— \nदूरे सँ देखँत छी जे अपूवर् अिछ समारोह \nकुसŰ ओ टेबुल कतार सँ सजाओल अिछ \nउĔ जर दपादप Į वेत चादर ओछाओल और \nनाना Ćकारक फुलदान अिछ शोभायमान40 \nपाटŰक साज-सĔ जा तथा अĪ प भोजनकेँ देिख किव ĭ यंग् य करैत छिथ— \nएकटा िसहारा और एक फक् का दालमोट \nएक रसगुĪ ला और बुिनया एक चौठी माÿ \nतोला भिर सेबइ समतोला दुइ फाँक \nएक चुटकी िकशिमश तथा सोहल केरा टा41 \nपाटŰक पĮ चात् ĭ यंग् यकारक मनमे आधुिनक सĥ यताक Ćित जे भावना जागत भेल ओ िनĮ चये उपहासाĜ मक \nथीक। \n  \nबस पाटŰक ने नाम िलय \nसोझे जाड भानसमे पजारू  गऽ आँच शीƈ \nखीचि़ड और साना बनाउ जतेक जĪ दी हो \nआर ई काडर् लऽ कऽ चूिŎमे झॲिक िदअ42 \nĆोफेसर हिरमोहन झाक उपयुर्क् त रचना समूहक िवĮ लेषणसँ एतबा एतब। िनिĀत रूपेँ  कहल जा सकैछ जे ई \nमैिथली हाİ य-ĭ यंग् य-सािहĜ यक उĔ जवल भिवį यक सूचक भेलाह। िहनक हाİ य-ĭ यंग् य रचनाक Ćभाव मैिथली \nसमाज पर तीन रूपेँ  पड़लँक। Ćथम तँ ई मैिथलीमे पाठक वगर्क िनमŭण कयलिन। िŅतीय, िमिथलाक \nकĠ यालोकिनक ĭ यिक्तगत जीवन Ćभािवत भेल जकर फलİ वरूप  हजारक हजार िशिक्षत भ’ रहिल छिथ। तेसर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \nĆभाव मैिथलीक परवतŰ सािहĜ यकारलोकिन पर पड़लिन ये एिह मे उĠ मुख भेलाह जिहना सुİ वादु, चĭ यर् चोį य, \nलेō, पेय भोजनकेँ ĆाĢ त कयला पर हौइत छिन तिहना हाİ य-ĭ यंग् यमे अिभरूिच  रखिनहार पाठककेँ िहनक \nरचनाक पारायणोþर िहनक रचनाक लोकिĆयताक अनुमान तँ एही सँ लगाओल जा सकैछ जे \nउपĠ यास ‘चĠ ƖकाĠ ता सं तित’ केँ पढ़बाक हेतु अनेक अिहĠ दी भाषी पाठक Ćोफेसर हिरमोहन झाक िचþाकषर्क \nहाİ य-ĭ यंग् य-रचनाक रसाİ वादनक लेल िहनक िविभĠ न रचना समय-समय पर िविभĠ न भार तीय एवं मािसक \nिपÿकािदमे अनूिदत भ’ Ćकािशत होइत रहल अिछ। āेय िहनके छिन सवŭिधक रचना िविभĠ न भाषामे सेहो \nअनूिदत \n  \nĆसंग-िनदųश \n1. कĠ यादान, पृį ठ 18 \n2. तÿैव, पृį ठ- 19 \n3. तÿैव, पृį ठ— 21 \n4. तÿैव, पृį ठ— 37 \n5. तÿवै, पृį ठ — 38 \n6. िŅरागमन, पृį ठ— 158 \n7. कĠ यादान, पृį ठ— 104 \n8. तÿैव, पृį ठ — 59 \n9. ĆणĦ य देवता, पृį ठ—3 \n10. तÿँव, पृ — 12 \n11. तÿर्व, पृį ठ— 53 \n12. तÿैव, पृį ठ —232-245 \n13. तÿँव, पृį ठ—270  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \n14. तÿँव, पृį ठ—274 \n15. Ćथम अिखल भारतीय मैिथली लेखक सĦ मेलन, कथा िवभागीय सभापितक भाषण, वैदेही सिमित, लाल \nबाग, दरभंगा-1853पृį ठ-3 \n16. रंगशाला एक-झलक, पृį ठ—‘ख’ \n17.  खņर ककाक तरंग पृį ठ- 293 \n18. तÿँव भूिमका, पृį ठ-छ \n19. तÿँव — पृį ठ-ग \n20. चचर्री, पृį ठ-220 \n21. तÿैव, पृį ठ-1 \n22. तÿैब पृį ठ -24 \n23. तÿव, पृį ठ-189 \n24. तÿै व, पृį ठ-189 \n25. तÿै व, पृį ठ-129 \n26.  तÿै व, पृį ठ- 248 \n27. मािसक İ वदेश, वषर्-1 अंक 4 िवकास संवत् 2005 चैÿ, पृį ठ- \n28. तÿैव, पृį ठ-153 \n29. तÿैव, पृį ठ-153 \n30. वैदेही, अक् तूबर 1253, पृį ठ-155 \n31. तÿै व \n32.  िमिथला, वषर्-1 अंक-4 जेठ, सन् 1336 पृį ठ- 99.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \n33. तÿै व \n34. तÿै व \n35. तÿै व \n36. तÿै व \n37. मािसक İ वदेश, पृį ठ-154. \n38. िमिथला-दशर्न माचर् पृį ठ- 1260, पृį ठ-2 \n39. वैदेही िवशेषांक-सन् पृį ठ 1350 पृį ठ 9. \n40. मािसक İ वदेश, वषर्-1 अंक 4, -वैशाख, िवकम 2005सर्वत् पृį ठ- 391 \n41. तÿै व पृį ठ- 220 \n42. तÿै व, पृį ठ- 222 \n(हिरमोहन झा अिभनĠ दन ƇĠ थ 1983)।  \n \n  \n1 \n \nKundan Jha said... \nĆेमशंकर िसंह जीक हिरमोहन झाजीपर लेख बहुत रास कĝयकेँ देखार कएलक। \nReply05/15/2009 at 08:35 PM \n2 \n \npreeti said... \npremshankar singh jik aalek bad nik \nReply05/05/2009 at 02:05 PM \nकथा-नदी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \n  \nसुभाषचĠƖ यादव- \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \n  \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, नई \nिदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण मंडल \nिवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान। \nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर ( िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण \nसिमित। \n  \n    \n  \nनदी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \nिबहारी परसू आयल रहय । एिह शहरमे गगनदेव केँ छोिड़ ओकर अओर क्यो पिरिचत निह \nरहैक। तेँ ओ तĜकाल गगनदेव लग िटक गेल छल । एिह शहरमे ओकरा एक साल रहय \nपड़तैक। एतेक िदन धिर गगनदेव लग िटकनाय ĭयावहािरक दृिƠ सँ ठीक निह रहै तेँ एतय \nअिबते िबहारी केँ िकराया पर एकटा कोठली तकबाक िचĠता लािग गेलै आ अिगले िदन ओ \nतलाशमे िनकिल पड़ल । शहरसँ अपिरिचत रहबाक कारणे ओ गगनदेवो केँ संग कऽ लेलक \n। दुनू कािŎए सँ भटिक रहल छल आ अखनधिर कोनो ढँगगर कोठली निह भेटल छलैक \n। पैदले एĦहर सँ ओĦहर भटकैत रहलाक कारणे ओ दुनू थािक गेल छल आ मनमे िनराशा \nपसरल रहैक । कनेक काल सुİतयबाक लेल ओ दुनू चाहक दोकान िदस बिढ़ गेल । \nओ इलाका ऊँच आ गाछ – िबिरछसँ भरल रहैक । एक घंटा पिहने भेल बरखामे हरेक चीज \nधोआ – पोछा कऽ साफ आ चमकदार भऽ गेल रहै आ पूरा Ćकृित आकषर्क आभामे दमकैत \nरहय। पीपरक िवशाल गाछक नीचा सड़कक दुनू कात देहाती जनानी सभ ढिकया-पिथयामे \nसामान लऽ कऽ बैसल छलै आ लोक सभ दैिनक वİतुजात बेसाहयमे लागल छल । \nओ दुनू दोकान पर बैसल चाह पीिब रहल छल । तखने नौ-दस सालक एकटा लड़की \nगगनदेवक बगलसँ गुजरलै । दुनूक आँिख िमललै आ सरल िजज्ञासा मे एक-दोसर पर िİथर \nभऽ गेलै । फेर ओ लड़की आगू बिढ़ गेलै । गगनदेव चाह िपबैत-िपबैत ओिह लड़कीकेँ \nिबसिर गेल। िबहारी िचिĠतत आ उदास बुझाइत रहय । चाह पीलाक बादो ओ दुनू कने \nकाल धिर दोकान पर बैसल थकनी मेटबैत रहल । फेर उिठ कऽ पानक दोकान पर चिल \nगेल । \nपानक दोकान पर आिब कऽ गगनदेवकेँ परम आĀयर् भेलै । ओ लड़की ओþिह ठाढ़ छलै । \nलड़िकयो गगनदेवकेँ देखलकै । दोकान पर भीड़ रहै । निह जािन ओिह लड़की कें की \nलेबाक छलै । ओ दुĤबर-पातर छलै आ अĠतमुर्खी लािग रहल छलै । ओकर कोमल चेहरा \nपर बाल-सुलभ िनĮछलता आ सहजता रहै । ओ गगनदेवकेँ एकटक तकैत चल जाइत रहै \n। गगनदेवक नजिर कतहु आओर छलैक लेिकन एिह बातक Ćित ओ सचेत छल जे लड़की \nओकरा एकटक देिख रहल छैक । गगनदेव बूिझ निह पािब रहल छल जे लड़की िकयैक \nओकरा देिख रहल छैक आ ओकरामे ऐहन की छैक जे ओ तािक रहल छैक । ओकर तीŞण \nदृिƠसँ गगनदेव आहत आ बेचैन छल । ओ बड़ी मुिĮकल सँ लड़की िदस ताकलक ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nलड़की अखनो ओकरा पर नजिर िटकौने ठाढ़ रहैक । ओकर दृिƠक रहİय बूझब \nगगनदेवकेँ असंभव बुझा रहल छलै । भिरसक ओकर पूरा ĭ यिक्तĜ व लड़की लेल İपृहणीय \nभऽ उठल होइ’। गगनदेव ओकर गाल छुलकै । लड़की िवडुँसलै आ लाजेँ मूड़ी गॲित लेलकै \n। \nओिहठाम सँ िवदा होइते गगनदेव केँ बुझयलै आब ओकरा सँ फेर किहयो भेंट निह हेतैक । \nलेिकन एिह बातक लेल ओकरा दुख निह भेलै । ओ उĪलास आ Ćेमक अनुभूित सँ भिर गेल \nरहय । \n  \n1 \n \nAnand Priyadarshi said... \nओिहठाम सँ िवदा होइते गगनदेव केँ बुझयलै आब ओकरा सँ फेर किहयो भेंट निह हेतैक । लेिकन एिह बातक लेल ओकरा दुख निह भेलै । ओ \nउĪलास आ Ćेमक अनुभूित सँ भिर गेल रहय | \nbah ki kahal aa ki ham bujhal, muskurahat nikali gel \nReply05/15/2009 at 08:55 PM \n2 \n \nDr Palan Jha said... \nchhota katha, lagal hamare varnan kathakar kay delanhi. \nReply05/15/2009 at 08:48 PM \nउपĠयास  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \n-कुसुम ठाकुर \n  \nĆĜयावतर्न - (चािरम खेप) \n१० \n  \nहम माँ के सँग आय अरुणाचल जा रहल छी। माँ आयल तs रहिथ हमर िŅरागमन करबाक \nलेल मुदा हमर सास ससुर निह मानलिथ। काका के बदली राँची सs किहयो भs सकैत \nछलैĠह। इ सोिच िहनकर इच्छा आ जोर छलैĠह जे िŅरागमन भs जायत तs हमरो नाम \nमुजģफरपुर मे िलखवा िदतिथ आ हम ओिह ठाम पिढतहुं। माँ सब के सेहो िचंता निह \nरिहितयैĠह आ िहनको नीक रिहितयैĠह। बाबुजी के िचŇी िलिख कsएिह लेल इ मना लेने \nरहिथ। जिहया सs हमर मोन ख़राब भेल छल तिहया सs इ लगभग सब मास एक बेर राँची \nआिब जायत छलाह। मुदा हमर सास एकही बेर किह देलिथन \"आय धिर हमरा सब ओिहठाम \nपिहल साल मे िŅरागमन निह भेल अिछ, आ निह धारित अिछ\"। अंत मे जखैĠह हमर सास \nससुर तैयार निह भेलिथ तs माँ हमरा कहलिथ \"चलु अहाँ अरुणाचल गेलो निह छी, घूिम \nकs चिल आयब। जओं एिह बीच मे काका के बदली भs गेलैĠह तs फेर सोचल जायत जे की \nकायल जाय\"। हमर कॉलेज गरमी के छुņी लेल बंद छलैक। \n  \nदू िदन पिहनिह हमर िववाहक पिहल वषर्गाँठ छलs आ आय हम अरुणाचल जा रहल छी। \nहमर मोन इ सोिच कs उदास छलs िक ओतेक दूर जा रहल छी। फेर कतेक िदन पर \nिहनका सs भेंट होयत से निह जािन। हमरा एको रþी माँ के सँग जयबाक खुशी निह \nछलs। हमर चेहरा देिख कs िकयो किह सकैत छलिथ जे हमर मोन बहुत दुखी अिछ। \nिहनको मोन उदास छलैĠह आ चुप चाप हमरे लग ठाढ़ छलिथ। हम िहनक मोनक गĢप सेहो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nबुिझ रहल छिलयैĠह मुदा की करी से निह बुझय मे आिब रहल छलs। हम सब वेिटंग रूम  \nमे Əेनक Ćतीक्षा मे छलहुँ जािह केर अयबा मे अखैĠह बहुत देरी छलैक। हम बेर बेर \nदेखाबय चािह रहल छिलयैक जे हमर आंिख मे िकछु पिर गेल अिछ आ हम अपन रुमाल \nसs िनकालय के Ćयास कs रहल छी, मुदा सĜयता िकछु आओर छलैक। इ हमर मोनक गĢप \nबुिझ गेलाह आ माँ के कहलिथ \"अखैĠह तs Əेन आबय मे देरी छैक हम सब चाह पीिब \nकs थोरेक काल मे अबैत छी\"। इ किह आ बौआ के बुझा हमरा चलय लेल कहलिथ। \nजिहना हम सब िबदा भेलहुँ िक िहनकर िमÿ धनेश जी, चिल आबैत छलाह। हुनका देिख हम \nसब रुिक गेलहुँ। जखैĠह ओ माँ कs गोर लािग लेलिथ तs हुनको सँग लs आगू बिढ़ गेलहुँ। \n  \nमाँ के लेल चाय इ वेिटंग रूम  मे पठा देलिथ। हम दुनु गोटे आ धनेश जी रेलवे केर \nजलपानगृह मे बैिस कs चाय िपबय लगलहुं। धनेश जी िहनकर अिभž िमÿ छलिथ आ दुनु \nगोटे एकिह कॉलेज मे सेहो पढैत छलाह। िववाहक बाद ओ पिहल बेर हमरा सs भेंट करय \nके लेल आयल छलाह। हम ओिहना बेसी निह बजैत छलहुँ दोसर आय होयत छल जे बाजब \nतs पता निह कना निह जाय। इ हमर मोनक गĢप बुिझ गेलाह आ हुनक बेसी Ćķक जवाब \nदs रहल छलिथ। िकछु िकछु तs ओिह मे हमरा हंसेबाक लेल आ ğयान दोसर िदस करबाक \nलेल सेहो छलैक। \n  \nधनेश जी आ इ गĢप कs रहल छलिथ, हम बीच बीच मे माथ तs डोला रहल छलहुँ मुदा हमर \nğयान कतहु आओर छल। हमर मोन एकदम बेचैन लािग रहल छल आ बेर बेर हम घड़ी \nदेिख रहल छलहुँ। राँची मे रहैत छलहुँ तs कम सs कम मास मे एक बेर इ आिब जायत \nछलाह। िचŇी से सब िदन अबैत छलs । अरुणाचल जा तs रहल छलहुँ इ सोिच कs जे \nघूिम कs चिल आयब मुदा काका के बदली लs कs िचंता होयत छलs । राँची मे रही \nतs जखैĠह मोन होयत छलैĠह आिब जायत छलाह अरुणाचल एक तs दूर छलैक दोसर ओिह \nठाम जेबाक लेल परिमट बनाबय परैत छैक। हमर की िकİमत अिछ निह जािन जिहया हमरा \nमाँ सँग रहबाक मोन होयत छलs, हम माँ सs अलग रहलहुं। आब िहनका सँग रहबा मे नीक \nलागैत छलs आ रहबाक मोन होयत छलs तs आब िहनको सs एतेक दूर जा रहल छलहुँ, इ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \nसोिच कs हमर मोन दुखी छलs । तथािप धनेश जी सोझा मे छलिथ तs मुँह पर हँसी \nअनबाक Ćयास करैत छलहुँ। अचानक िहनकर बोली कान मे आयल \"आब समय भs गेल \nछैक चलु माँ के िचंता होयत हेतैĠह\", इ सुनतिह हम सब उिठ कs चिल देलहुं। \n  \nहम सब जखैĠह पहुँलहुं तs माँ के ठीके हमरा सब कs आबे मे देरी देिख िचंता होयत \nछलैĠह। देखैत देरी बजलीह \"अखैĠह तक कुली सब निह आयल अिछ, आब Əेन आबय वाला \nछैक\"। एतबा माँ किहते छिलह की दुनु कुली आिब गेलैक। \n  \nहम सब Əेन मे बैिस गेलहुँ, सामान सब जगह पर रखवेलाक बाद इहो हमरा सब लग बैिस \nगेलाह। सोनी िबžी दुनु गोटे एक एक टा िखड़की वाला सीट लs कs बैिस गेलीह, बेचारी अžू \nआ छोटू के कात मे बैसा देने रहिथ। माँ आ बौआ अपना िहसाबे सामान सब ठीक करबा मे \nलागल छलिथ। इ एक टक हमरे िदस देखैत छलाह। बुिझ परैत छ्लैĠह जेना आब कहताह \nअहाँ निह जाऊ। हम अहाँक िबना निह रिह सकैत छी। हम लाचार दृिƠ सs हुनका िदस \nदेिख रहल छलहुँ आ मोने मोन भs रहल छलsिकयो हमरा किह िदतैथ अहाँ के आब निह \nजयबाक अिछ। मुदा से निह भेलैक आ अचानक धनेश जी िखड़की लग आिब कs कहलाह \n\"यौ आब नीचा आिब जाऊ गाड़ी के िसग्नल भs गेल छैक\"। एतबा सुनतिह इ हरबरा क उिठ \nगेलाह आ कहलाह \"पहुँचैत देरी िचŇी अवĮय िलिख देब।\" इ कही माँ के गोर लािग उतिर \nगेलाह। हम घुसिक कs िबžी लग बैिस गेलहुँ आ फेर िहनका िदस लाचार भs देखय \nलागिलयैĠह। अचानक बुझायल जेना हमर िकछु एिह ठाम छुिट रहल अिछ । \n  \nƏेन धीरे धीरे İटेशन सs आगू बिढ़ रहल छलैक, मुदा हमर दुनु गोटे के नजिर एक दोसर पर \nछलs । हम सब एक दोसराके देिख रहल छलहुँ। धीरे धीरे दूरी बढ़ल जा रहल \nछलs, जखैĠह आँिख सs ओझल भs गेलाह तs हम फेर अपन जगह पर आिब कs बैिस गेलहुँ। \nबौआ, सोनी िबžी अžू आ छोटू सब खुश छलिथ। माँ अपन खाना वाला पेटार खोिल सब के \nओिह मे सs िनकािल कs खेबाक वİतु सब के देबय लागलीह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \n  \nगाड़ी िसिलगुरी पहुँिच गेल तs माँ हमरा आ बौआ के İटेशन िदस देखा कs कहिलह \"अहाँ \nसब के तs याद निह होयत, एिह ठाम तक हम सब Əेन सs आिब, ओकर बाद गाड़ी सs िसिĸम \nजायत छलहुँ\"। बाबुजी िसिĸम मे सेहो तीन बरख रहल छलिथ। \n  \nकरीब चौबीस घंटा सs हमर सबहक Əेन Ġयू बोगाई गाँव İटेशन सs आगू आिब,एकटा छोट \nसन İटेशन पर रुिक गेलैक। एतेक छोट İटेशन की एिह ठाम िकछु खेबा िपबाक सेहो निह \nभेटैत छलैक। आगू कोनो Əेनक दुघर्टना भs गेल छलैक जािह चलते सब Əेन एिह ठाम आिब \nकs रुकल रहैक। ओिह ठाम तेहेन िİथित भs गेलैक जे बाद मे İटेशन पर पािन सेहो खतम \nभs गेलैक। माँ के आदित छलैĠह दूरक याÿा करबाक आ ओ अपना सँग खेबा िपबाक ततेक \nनिह सामन रखने रहिथ जे हमरा सब के ओिह मे कƠ निह भेल, मुदा सब गोटे परेशान \nभs गेलहुँ। एक तs एिहना अरुणाचल जेबा मे तीन िदन लागैत छलैक, तािह पर चौबीस घंटा \nएक ठाम रुकलाक चलते आओर सब परेशान भs जाय गेलौĠह। \n  \nƏेन चारŅार जिहना पहुचलैक हमरा सब केर जान मे जान आयल। बाबुजी İटेशन पर ठाढ़ \nछलिथ। करीब तीस घंटा देरी सs हमर सबहक Əेन पहुँचल छलैक। İटेशन सsसीधा हम \nसब गेİट हाउस पहुँच गेलहुँ, ओिह ठाम हमरा सब के राित भिर रहबाक छल। \n  \nहम सब तैयार भs आ जलखई करला कs बाद बोमिडला (अरुणाचल) के लेल सरकारी जीप \nसs िबदा भs गेलहुँ। बाबुजी हमरा बतेलाह अरुणाचल मे भारत केर १/३ सेना रहैत छैक। \nबॉडर्र पर परिमट देखाबय परलैक आ परिमट देखेलाक बाद बाबुजी कहलिथ \"अहाँ पिहल बेर \nआयल छी, बौआ तs एक बेर आयल छलिथ। अहाँ जीप मे हमरा सँग आगू बैिस जाऊ, देखय \nमे बड नीक लागत। हम बाबुजी सँग आगू बैिस गेलहुँ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \nओना तs आसाम सेहो नीक लागल, मुदा अरुणाचल मे Ćवेशक सँग बुझायल जेना Ćकृित एकरे \nकहैत छैक। कĮमीर तs हम नही देखने छिलयैक जािह केर तुलना लोग İवगर् सs करैत \nछैक।अरुणाचल मे Ćवेश करैत घािटक घुमावदार सड़क आ चढाई आरĦभ भs गेलैक। सड़क \nसब नीक मुदा पातर देखय मे आयल। कहुना दू गाड़ी जएबाक जगह छलैक। बाबुजी \nबतेलाह जे सब सड़क सेना के छलैक। \n  \nजीप जिहना जिहना आगू बढैत गेलैक,चढाई तिहना तिहना बढ़ल जा रहल छलैक। सोनी \nिबžी सब तs ओिह ठाम माँ बाबुजी लग रहैत छलिथ आ कैयेक बेर आयल गेल रहैथ सब \nगोटे गĢप मे ĭयİत छिलह। हमर ğयान माÿ Ćाकृितक सुĠदरता देखय मे छल। पहाडी नदी \nके िवषय मे सुनने आ किवता मे पढ़ने रही। मुदा आय साक्षात देिख रहल छलहुँ।जतेक \nसुनने रही ताहू सs सुंदर छल इ पहाडी नदी। झरना देखय लेल दूर दूर जायत छलहुँ, आ \nअिह ठाम तs राİता मे कैयेक टा झरना भेट रहल छलs। \n  \nबाबुजी हमरा सब ठामक नाम आ ओिह जगहक महĜव बताबैत जा रहल छलाह। बाबुजी \nकहलाह \"आब इ जगह ठीक सs देखू, इ छैक तवांग वैली (Tawang Valley)। चीन सँग सन \n६२ केर लड़ाई मे एकर बड महĜव छैक\"। एिह ठाम सsबोमिडला बड लग छैक। ६२ मे \nसब सs बेसी लड़ाई बोमिडला मे भेल छलैक। बाम िदस जओं हमर नजिर गेल तs नीचा मे \nनदी बहैत छलैक, ओ देखा कs कहलाह \" इ नदी देखैत छी, पहाडी नदी रिहतो लड़ाई समय मे \nइ पूरा खून सs लाल भs जाइत छलैक। एिह ठामक लोग सब कहैत छैक जे लड़ाई केर बाद \nइ नदी सs कतेको लाश िनकलल छलैक। \n  \n  \nबाबुजी जिहना कहने रहिथ बोमिडला लग छैक तिहना िकछुयैक दूरी गेलाक बाद घर सब \nनजिर आबय लागल। एकटा झरना आयल आ बाबुजी कहलाह िलय बोमिडला पहुँिच गेलहुँ। \nजीप झरना सs िकछुए आगू आिब कs रूिक  गेलैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \n  \n  \nबोमिडला पहुँचलहुं त साँझ भs गेल छलैक। जीप सs उतिर कs माँ हमरा सब के लsआगू \nबिढ गेिलह आ बाबुजी सामान सब उतरवाबय लगलाह। हम जिहना सीढी पर चिढ ऊपर \nअयलहुं, लकडी के घर सब देखाई परय लागल। बाहर सs सब घर देखय मे एकिह जेना \nबुिझ परैत छलैक। सब घरक छत हिरयर, मुदा दू घर सs बेसी एक समतल जमीन पर नजिर \nनिह आयल। ऊपर आ नीचा सब ठाम जएबाक लेल सीढी बनल रहैक।ऊपर नीचा करैत \nहम सब अपन घर पहुँिच गेलहुँ। \n  \nहम सब ततेक थाकल रही जे चाय आ जलखई केलाक बाद कखैĠह नॴद आिब गेल,हम निह \nबुझिलयैक। माँ के बोली पर हमर नॴद खुजल। माँ किह रहल छलिथ \" उठु नय भोजन \nकेलाक बाद फेर सुित रहब\"। उठलहुँ तs, मुदा जारक चलते हमरा भोजनो करबाक मोन निह \nभs रहल छलs।माँ हमरा िबछोना सs उतरय लेल मना कs देलिथ आ हमर भोजन िबछाओन \nलग मँगा देिलह। भोजनक बाद हम कोहुना उिठ कs हाथ धोए लेल िबछाओन सs उतर \nकs गेलहुँ। \n  \nहमर आँिख खुजल तs माँ बाबुजी आ एक आओर ĭयिक्त के अपना सोझा मे देिख हम हरबरा \nकs उठय लगलहुँ। माँ कहिलह \"िकछु निह भेल अिछ परल रहू। असल मे अहाँ हाथ धोअय \nलेल गेलहुँ तs ओिह ठाम बेहोश भs खिस परल रही। की भेल छलs?डॉक्टर साहेब कहैत \nछिथ ऊंचाई के चलते भेलैक अिछ। एके बेर ओतेक नीचा सs ८ हजार फीट पर पहुँिच \nगेलहुँ तािह केर असर छैक आओर िकछु निह\"। तखैĠह हमरा याद आयल जे हमरा चĸर \nजेना बुझायल छलs आओर िकछु याद निह छलs। डॉक्टर इ किह चिल गेलाह जे आराम \nकरू  भोर तक एकदम ठीक भs जायत। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nबेर बेर उिठ मुदा बुझाइत छल एखैĠह भोर निह भेलैक आ फेर सुित जाइत छलहुँ। मोन मे \nआयल जे घड़ी देिख लेत छी। जओं घड़ी िदस नजिर गेल तs आठ बाजैत छलs, हरबरा \nकs उठलहुँ आ बाहर िदस िनकिल गेलहुँ। राित मे एक तs ठंडा आ तािह पर ततेक थाकल \nरही जे घर मे घुसलाक बाद बाहर िनकलबाक िहĦमत निह भेल। बाहर आिबतिह बुिझ गेलहुँ \nजे हमरा िकयाक होयत छलs जे भोर निह भेलैक अिछ। धुंध तेहेन छलैक जे अपन घर \nछोिर कs सामने वाला घर सेहो निह देखाइत छलs। िकछुए कालक बाद बौआ सेहो बाहर \nपहुँिच गेलाह। धुंध बेसी काल निह रहलैक आ हटैत के सँग Ćाकृितक रूप  साफ साफ \nदेखाई परय लगलैक।िकछु काल तक ठाढ़ भs हम Ćकृितक ओिह रूप  के देखैत रिह गेलहुँ। \nजतय तक नजिर गेल, सब घरक सॲझा मे सुंदर सुंदर फूल नजिर आयल जे देिख मोन \nĆसž भs गेल। हम ठाढ़ भsदेखैत छलहुँ िक अचानक एक झुंड लड़ाकू िवमान (mig) बुझायल \nजेना हमर घरक ठीक पाछू सs िनकलल अिछ आ आसमान मे एĦहर सs ओĦहर करय \nलागल। ओ कखनहु बुझाइत छलs आब खिस परतैक मुदा फेर तुंरत ऊपर आिब जायत \nछलs। ओिह िवमानक झुंड देखैत देरी हम दुनु भाई बिहन अपन बरामदा सs उतिर जओं पाछू \nगेलहुँ तs पहाड़ के सुĠदरता देिख िकछु काल ओिह ठाम ठाढ़ रिह गेलहुँ। बुझाइत छल जेना \nपहाड़ घरक ठीक पाछू मे अिछ। हम आ बौआ घरक चारू  कात घुिम घुिम कsसब वİतु \nदेखय लगलहुँ। एक सs एक सुंदर फूल घरक सामने आ कात वाला फुलवारी मे लागल \nछलैक।फूलक रंग आ आकर देिख हम आĀयर् चिकत रही गेलहुँ। \n  \nबाबुजी ऑिफस जएबाक लेल बाहर अयलाह त हम दुनु भाई बिहन बाहर छलहुँ। ओ बतेलाह \nजे बोमिडला मे बहुत सैिनक छैक, मुदा ओ सब नजिर निह आयत िकयाक तs सब \nबंकर(bunkar) मे रहैत छैक। अिह ठाम भारतीय सेनाक जेट,(jet)िमग(mig) आ सब तरहक \nलडाकू िवमान देखय भेटत। सैिनक सब बराबिर अपन अĥयास करैत रहैत छैक। भारत \nचीनक बोडर्र सेहो बोमिडला सs लग १४ हजार फीटक ऊंचाई पर एकटा जगह छैक \nसेलापास तािह ठाम छैक। ओतय तs आओर बेसी ठंढा रहैत छैक। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nजुलाई, अगİत मास मे एतेक जाड़ हम निह देखने रिहयैक। एक तs अिह ठाम हमरा आ \nबौआ दुनु गोटे के मोन निह लागैत छलs तािह पर जाड। हम आ बौआ सब िदन सोचैत \nछलहुँ घुमय लेल जायब मुदा जाड़क चलते निह जायत छलहुँ। बाबुिजक ऑिफस घर \nसs बहुत नीचा रहैĠह आ सीढी सs उतरय आ चढ़य परैत छलैĠह जे १०० सs बेसी छलैक। \nएक िदन हम आ बौआ िबचािर कs İवेटर पिहिर घुमैत घुमैत बाबुजी के ऑिफस देखय लेल \nगेलहुँ। जाइत काल मे उतरय के छलैक, ओ तs बड नीक लागल आ दुनु गोटे सीढ़ी पर \nकूदैत कूदैत उतिर गेलहुँ। चढ़ैत काल दुनु गोटे के हालत ख़राब भs गेल। आपस अयलाक \nबाद बौआ कहलाह \"ठाकुर जी अओताह तs हम हुनका अवĮय बाबुजी के ऑिफस \nलs जयबैĠह\"। \n  \nअžू आ छोटू तs बहुत छोट छलिथ, सोनी आ िबžी िदन मे İकूल चल जाइत छिलह, बौआ आ \nहम दुनु गोटे बेसी घर मे रहैत छलहुँ। साँझ मे बाबुजी अयलाह, हम सब बैिस कs बोखारी \nलग चाह िपबित रिह आ गĢप सĢप होयत छलैक। गĢप के बीच मे माँ बाबुजी सs कहिलह \n\"मुžी बौआ के कतहु कतहु घुमा िदयौक नञ। इ सब कतहु निह जायत छिथ भिर िदन घर \nमे रहैत छिथ। दुनु गोटे के मोन निह लािग रहल छैĠह\"। इ सुनतिह बाबुजी कहलाह\"बुझाइत \nअिछ आब हमर बदली जिĪदये भsजायत। आजु हम ठाकुर जी के लेल परिमट बनवा \nकs पठा देिलयैĠह आ जिĪदये आबय लेल िलिख देने िछयैĠह। हुनको आिब जाय िदयौĠह \nतs तीनू गोटे एकिह संग घूिम लेताह। बाद मे तs एिह ठाम आबय मे थोरेक झंझट छैक\"। इ \nसुनी हमरा नीक लागल, सच मे हमरा मोन निह लािग रहल छल। \n  \nजिहया सs बाबुजी कहलाह ओ िहनका लेल परिमट पठा देने रहिथ तािह िदन सs हम आ बौआ \nसब िदन िहनक बाट देखैत छिलयैĠह। बौआ सब िदन बैिस कs हमरा सsगĢप करैथ जे \nिहनका अयला पर हम सब कतय कतय घुमय लेल जायब। ओ सब पता कs कs राखने \nरहिथ जे कोन कोन ठाम घुमय वाला छैक। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nबोमिडला बड छोट जगह छलैक आ ओिह ठाम बाबुजी के ऑिफस(CPWD) केर लोक सब के \nछोिर िकछु Ćशानक लोक आ केंƖीय िवńालय के िकछु िशक्षक सब सेहो रहैत छलिथ। माँ \nसब के िकछु लोक के घर एनाई गेनाइ छलैĠह हमरा अयला सs सांझ मे बराबिर िकयो निह \nिकयो भेंट करय के लेल आबैत छलिथ या निह तs हमरा सब के लs कs माँ, बाबुजी भेंट \nकराबय लेल जायत छलिथ। \n  \nबोमिडलाक मोसमक एकटा िवशेषता देखय के लेल भेंटल। ओिह ठाम जोर सs पानी निह \nपरैत छलs मुदा भिर िदन िझसी होइत रहैत छलैक आ बीच बीच मे थोरे थोरे समय के लेल \nरोउद िनकलैत रहैत छलैक। बाबुजी के ऑिफस केर एक गोटे भेंट करय लेल आयल \nछलिथ आ हुनका सब के पािन के चलते जेबा मे देरी भs गेल छलैĠह। हुनका सब के \nगेलाक बाद माँ जĪदी जĪदी सतमन(नौकर) सs खेनाई के ĭयवİथा करवाबय मे लािग गेिलह। \nपूरा बोमिडला के लोक के पनिबजली (hydroelectricity)Ņारा िबजली भेटित छलैक आ राित के \n१२ बजे के बाद सs बþी निह रहैत रहैक। माँ के Ćयास रहैत छलैĠह जे १० बजे तक \nरतुका भोजन भs जाय, मुदा आजु िकछु देरी भs गेल छलैक। माँ भोजनक ĭयवİथा मे लागल \nछिलह। हम आ बौआ िबछाओन मे घुिस कs अपन गĢप करैत छलहुँ, बाकी चारु भाई बिहन \nसब खेलाइत रहिथ आ खूब हĪला करैत छलिथ। बाबुजी अपन ऑिफसक काज करैत \nछलाह। अचानक बुझायल जेना िकयो केबार खट खटा रहल छिथ। सोनी िबžी बाहर वाला \nघर मे खेलाइत छिलह केबारक आवाज सुनी दुनु गोटे केबार खोलय लेल दौड़ गेिलह। \nकेबार खोलैत के सँग ओिह ठाम सs ठाकुर जी ठाकुर जी करैत भािग कs भीतर आिब \nगेिलह। िहनक नाम सुनैत देरी माँ बाबुजी सब बाहर वाला घर िदस आिब जाय गेलिथ। \n  \nिहनका अयला सs माँ आ सतमन के आओर काज बिढ गेलैक। ओ सब जĪदी जĪदी आओर \nिकछु िकछु खेनाई मे बनाबय लगलिथ। चाह िपलाक बाद माँ िहनका कहलिथन \"इ जĪदी स \nतैयार भs जाओथ थाकल हेताह, भोजनक बाद गĢप किरहैथ\"। कोहुना भोजन िबजली जाय \nसs पिहने भs गेलैक आ सब िकयो सुतय लेल चिल गेलिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \n  \nबौआ हम आ इ बैिस कs गĢप करैत छलहुँ। इ अपन याÿाक वणर्न करैत कहलाह \"आइ \nतs हम बिच गेलहुँ। चारŅार पहुँिच पता केलहुँ तs लोक सब सs पता चलल आब बोमिडला के \nलेल एकिह टा बस छैक जे बेसी राित मे पहुँचायत। िदन वाला बस के लेल चाराŅर मे \nराित भिर रहय परत इ सोिच चिल देलहुं। एहेन खतरनाक आ भयावह सड़क पर बस \nƑाईवर तेनाक चला कs आनलक अिछ जे हमर तs Ćाण उपरे छल। बोमिडला आिब कs सेहो \nनीचा मे दुकान लग छोिर देलक। ओिह ठाम एकटा लोक नजिर निह आबैत छल। संयोग \nसs एक गोटे भेंट गेलाह जे बाबुजी के ऑिफस के छलाह। ओ हमरा झरना लग पहुँचा \nकs गेलाह। झरना के बाद ऊपर चिढ पहुँच तsगेलहुँ घर तक, मुदा होयत छल एिह राित मे \nग़लत घरक केबार निह खट खटा िदयैक। पिहने घर लग आिब िकछु काल ठाढ़ \nभs कs भीतरक गĢप सुनबाक Ćयास कयलहुँ। हĪला सs बुिझ गेलहुँ यैह घर हेबाक चाहॴ मुदा \nमोन आगु पाछु होयत छल केबार खट खटाबी िक निह िक अचानक मैिथिल मे बाजय के \nआबाज आयल आ तुंरत हम केबार खट खटा देलहुं\"। िहनकर गĢप सुिन बौआ खूब हँसलाह \nआ कहलाह \"िबना खबिर केने अहाँ बोमिडला आयब तs अिहना होयत नञ\"। राित बड \nभs गेल छलैक हम सब उिठ सुतय लेल आिब गेलहुँ। \n  \nहम िहनका सs कहिलयैĠह अहाँ तs कािलदास भs गेलहुँ। इ हमरा िदस देिख हँसैत बजलाह \n\"िक किरतॱह अचानक अहाँ सs भेंट करबाक मोन भs गेल आ िबना िकछु सोचनिह चिल \nदेलहुं। राित मे मोन भेल आ भोरे तैयार भs हम िनकिल गेलहुँ। हम İटेशन के लेल \nिनकलित रही ओिह समय मे हमरा बाबुजी के िचŇी भेंटल जािह मे परिमट भेजने रहिथ। \nपरिमट के एतेक महĜव छैक हमरा से निह बुझल छलs। ओ तs संजोगे सs हमरा परिमट \nभेंट गेल निह तs बड िदĸत होइत। िटकट से, İटेशन पर आिब कs लेलहुँ ओहो संयोगे \nसs भेंटल\"। \n  \n(अिगला अंकमे)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \n1 \n \nAnand Priyadarshi said... \ncharim khep khoob nik,हम िहनका सs कहिलयैĠह अहाँ तs कािलदास भs गेलहुँ। \nReply05/15/2009 at 08:56 PM \n \n  \n         \n  कािमनी कामायनी: मैिथली अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट छिथ।      \n  \n           कथा-चुņा लेमे की चुņी़। \nगुडगाव क’ बड़का भĭयतम मालमे एक गोट बड़ सुžिर जेना कुĦहारक चाक पॅ बड़ Ćेम सॅ \nगढल कोनो भĭय Ćितमा सन İÿी केपरी पिहरने दू तीन गोटे संग खरीदारी करैत छल़ आ’ \nफरŭटेदार अंगरेजीक मğय एक गोट एहेन आखर बाजल छल िक िİनग्धा चॱिकक’ ओकरा िदस \nतकलक ‘िदस टूहटूह रेड बकलेल कलऱ ।’ \n‘अवİसे ई मैिथल अिछ़।’ िİनग्धा अपन बेटी सॅ बाजल छल। ओकरा िदस तकैत़़ओकर गोर \nगोर हाथ पर कलाइ लग करीब एक इंच क’ कारी चेĠह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \n  “हमर एक गोट संगी छल गुलाब़ तेकरो हाथ पर एहने चेĠह छलै टैटू के ओिह जमानामे \nगोदना कहल जाइ छलै़। दूनू गोटे गुलाब लगा क’हाथ पर गोदना गोदबेने रिहए़ हमर त’ िलखा \nगेल मुदा ओ ददर् सॅ िचकरए लगलै़ आ’ अपन हाथ छोिप लेलकै़, एहेन लमगर चेĠह  भ गेल \nरहै़।’ओ अपन बेटी सॅ गĢ प करैत छलीह़़ िक ओ  हुनका घूरय लगलैिĠह। किन अनसोहाित \nसन िİनग्धा दोसर İटाल िदस बढय लगलीह़ िक ओ बड़ सुžिर İÿी केपरी पिहरने पाछासॅ \nबड़ तेज चलैत एक हाथ सॅ पसर् पकड़ने आ’दोसर मे अपन धूपक चĮमा़ एकĦमे ल’ग आिब \nक’ किन धखाित सऩ अनिचĠहार सन टोन मे अटिक अटिक हुनका टोकलकिĠह़- ‘गुलाब पुरनी \nपोखिऱ के़ ।’ \n ‘हॅ हॅ’ आ’ िİनग्धा जेना िचहुिक क’ ओकर गरा लािग गेल रहिथ ई केहेन चमĜĜ कार भ’ गेलए़। \n‘तू गुलाब।’ ‘हॅ गुलाब ।’ िİनग्धा के बेटी आ’  ओिह सुžिर İÿी के संगी सब मूह बौने ठाढ़ । \nई की तमासा़ जेना कुंभक मेला मे िबछुड़ल दू बिहनी भेंटल होय़। \n‘तू  कोना िचĠहलै’ Ćीित  िİनग्धा सॅ पुछलक । \n‘तोहिर हाथक करीया चेĠह़ आ तू़’ अवाक िİनग्धा किन िवलमैत बाजल़-‘तोहर हाथ पर िलखल \nगुलाब आ’ आ’ परोड़क फािक सनक आिख तोरा  िबसरलै किहया छिलयौ आ’ कþो बैिस क’ \nबीतलाहा िदन मोन पाड़ैत छी ।’ \n आ’ सब गोटए चमचमाइत सीसा के दरवĔजा वला हĪदीराम मे एक टा कोन तािक क’ आिब \nबैसली़। \n            ओतए भीड़ सॅ ठसाठस भरल रेİÿामे कुरसी पर बैसल बैसल \nजेना करीब तीस बरिख पाछाक’ समय फेर सॅ पूरनी पोखिरक’ महाड़ पर धमाचौकड़ी \nमचबए लागल छल । ‘तोहर दिदहरै छलौ नै़’।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \n ‘आ’ तोहर ममहिर ।’ आ’ दुनु भभा क’ हॅसलक जेना दुनु के हेरायल कोनो बड़ िĆय खेलौना \nहाथ लािग गेल होय ।बड़ िदनक बाद एना बजनाए हृदय सॅ जेना Ćसžताक’फौĭवारा छुटए \nलगलै ।Ćेम सॅ ऊब डूब होइत दूनू के मूह एक गोट अजीब चमक सॅ भिर गेल छल । \n      नेपाल तराई के एक गोट गाम  टोल मे बड़ िववाह मूड़न आ’ उपनैन छल तािह लेल दूर \nदूर सॅ लोक वेद सब ओतए आयल  छल। अपन अपन सर संबंधी के  ओतए । सबहक \nकुटुम सॅ सब दलान भरल। िधया पुþा सॅ खिरहान गाछी चारो िदस जेना खचबिचया सब \nउछलम कूद किर रहल होय ।İÿीगण सब अपन अदौड़ी दनौरी पाड़ैत| हॅİसी ठňामे लागल \nचारो कात लाल िपयर रंग सॅ रंगल नूआ़ धोती सब टांगल बांसक डाला चंगेरा पुड़िहल \nपाितल सब रंगल टीपल। गीत नाद होय। कþो बारहमासा कþो सोहिर। क़þो ‘शुभ के \nलगनमा शुभे हो शुभे’ कþो कþो सॅ समदौन आ डहकन सेहो सुनाय पड़ैत छल। \n      आ गामक पूबािर टोलक पुरिन पोखिर क’ भीड़ पर जखन आठ बरखक दूनू संगी गुलाब \nलगौने छल तए पूबिरया महाड़ पर िशव मंिदरमे जाकए जल चढौने छल। \n‘हे महादेव हमर दूनूक संग निह छूटै ।’ ओþए पीपरक गाछ पर बैसल कार कौआ तखने काव \nकाव करैत उिड़ गेल छलै| \n     Ćीितक दलान िİनग्धाक दलान सॅ किन हिट कए पछाैित िदस छलै|बसबीņीक पाछा़ \nआ’ टोलक सब िधया पुþा Ćीितए के खिरहान मे खेलय जुटै़। फागुनक मास़़। \n       Ćीित नेने सॅ बड़ िबयापक। आलथी पालथी मािर क’ नीचा मे गोबर सॅ नीपल खिरहान मे \nबैिस रहै आ’ सब िधया पुþा अपन अपन तरहĜĜ थी ओकरा सोझामे रोपने बैसल। ओ पूंगबय \nलागै। मुदा जखने सुरू  होय़ “अटकन मटकऩ दिहया चटकऩ”मूनमा जोर जोर सॅ िहलए \nलागै। पूनमी िठिठया दैक आ’  सþो िबदिक क’ भािग जाए़। मोहनजी ओकरा पकिड़ क’ आनय \nआ फेर सॅ पुंगबए के ƅम मे Ćीित पीþ सॅ माहुर होइत कानए लागै़ “आब तोरा सब संगे \nकिहयो निह खेलबौ।”  तखन सब ओकरा मना तना क’ फेर सॅ खेला सुरू  करै  “केरा कूस़ \nमहागऱ जागर पूरनी पþा िहलै डोलै माघ मास करेला फूलै। ओय करेला नाम की आमून \nगोटी जामुन गोटी तेतरी सोहाग गोटी़ बाँस काटे ठाँय ठाँय नदी गुंगुएल जाए कमलक फूल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \nदूनू अलगल जाए बड़ी रानी छोटी रानी  गेली नहाए” अिह बीच भोलबा कुन मुनाए िकछु उकňी \nकरै लेल िक शांित ओकरा आिख  तरेर क’ दबाड़े त’ ओ संच मंच भ’ क’ बैसल रिह जाए़। \nĆीित सबहक हाथ पर नजिर गड़ौने पूंगबैत रहै। \n“गहना गुिरया ल’ गेलिĠह चोर आब िक पिहरती कौआ के ठोर कौआ के ठोर त’ कारी आब \nकी पिहरती साऽऽऽऽऽऽड़ी  चूņा लेमे की चूņी।” \nिİनग्धा सिदखन चुņे कहै़ आ’ ओकरा   ओ   ततैक जोर सॅ मौसमे नैाह गड़ा क’िबňू \nकाटै  जे ओकर मूह लाल आ’ आिख सॅ भट भट नोर खसए लागै मुदा तैयो ओ हॅसैत़ एक \nमुňी काख तर आ’ एकटा माथ पर नेने खेलक’ िनयमक’ मुतािबक शुŅ होमए लेल नहाए चिल \nजाए़ फुिसए़। \n    “कþ सॅ नहा क’ एलैं हैं ”  कखनो डबरी क’ पािन सॅ कखनॲ खþा के पािन सॅ़ कखनॲ \nनाली के पािन सॅ आ’ जज क’ आसिन पर बैसल Ćीित खौझाित़ खौझाित़ ताबैत धिर सबके \nघुरबैत रहै जाबे धिर ओ सब गंगाजी के जल सॅ नहा क’ शुŅ भ’क’ निह आबए । \n    दूनू गुलाब गाछ पर चढै पोखिर मे कूदै इĦहर लताम तोङै़ उĦहर इमली तोड़ै इĦहर उĦहर \nबूलैत़ कखनो एक दोसर क’ आंगन मे जाकए भोजनोभात किर लैत छल ।गोटरस  लुक् का \nिछपी डोला पाती़ दादी कहैथ ‘दुनु छौड़ी बड़ खुरलुच्ची लुक् खी जका फुदकैत रहैत अिछ भिर \nिदन दूनू के एके गाम मे िववाह करबा देबए सासुरोमे उधम मचेतै ।’ \n      “तू कोना लतामक गाछ पर सॅ खसल छलीह डोला पाती खेलबा काल़।’ \n “हॅ गै़ एखनो बथैत रहैत अिछ ओ चोट़ ।”   ओ केहेन दिन अपन मूह बनाक अपन बामा \nबािह छुबए लागल जेना ओ चोट टटका होए । \n‘ओकरा  जे मारने छलही़।’ \n‘केकरा गै ’ \n‘ठेठरा के नाित थेĝथर लछमनमा के़’।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \n‘हॅ हॅ बड़का बड़का आिख सॅ कोना गुरेर गुरेर क’ ताकए जखन हम सब एक् कट दूक् कट \nखेलाए़ । हम सब जतए खेलाए़ ओिह ठाम घुिरयाबए लागै ‘हमरो खेलाउ न  यै दाय सब़ \n।’ किहयै जो कमल कक् का के बाड़ी सॅ लताम तोड़ने आ़ त’ कोना खी़ खी किर क’ हॅसय \nलागैत छल हेहरबा़।’ \n ‘मुदा ठेठरा के नाित आब एकदĦमे बदिल गेलए़ देख भी त’ आिख चोĠहरा जेतौ।’ \n ‘िक भ’ गेलै चािर टा हाथ आ’ चािर टा पएर भ’ गेलै की।’ \n‘हॅ गै आब ओ पुिलसक बड़का औैिफसर बिन गेलए माए ओकर नैहरे मे रहैत छल़ ओिह \nगामक आधा सॅ बेसी जमीन आब लछमन परसाद खरीद क’ बैसल अिछ बड़का बड़का लोक \nआब ओकरा सलाम करैत छै। एक टा पएर सॅ गाम नापै छै आ’ एक टा सॅ सहिर सॱसे \nगामक लोक आब डेराए छै ओकरा सॅ।’ \n  ‘तोरा के कहलकौ।’ \nĆीित अधीर भेल छल़ आिख मे अिवĂासक भाव सेहो़।  ‘मौसी कहैत छलीह़। बड़का नेता के \nबेटी सॅ िववाह सेहो किर लेलक । ओकर माए सेहो महरानी बिन गेल अिछ़ गािड़ए पर घुमैत \nरहैत अिछ आब़ ।’ \n‘छोड़ लछमनमा के़ मुदा छौड़ा छलै बड़ पीþमरू़ आ’ तेजगर सेहो। कþेक थकुचने रिहए दुनु \nिमलक’ चाटे चाट गाल  प मारने रिहए मुदा एकोबेर केकरो निह कहलकै । हमरा त’ बड़ िदन \nधिर Ćाण डरै सुखाएल छल़। कþहु बाबा के निह ओकर नाना उपराग दै़ ।’ Ćीित िİनग्धा के \nघुरैत बाजल। ‘आ ओ भूत वला िखİसा़ ।’ िİनग्धा मोन पाड़लकै Ćीित के एक गोट काकी के \nभूत लािग गेल रहै़  ‘तोहिर एक गोट काकी के जे भूत लागल रहै लोक सब बाजै़ जे झलफल \nसांझ मे बाड़ी मे जतए  पीपरक गाछ छलैक़ चूŎीक’ छौड़ फेंकए गेल छलिथ़ िक बड़का \nगाछक’ भूत धए लेलकिĠह़ िक कहां निह भेल रहै । कोन दन गाछ क’ टूİसी मॅगाओल गेल  \nबड़ लोक वेद सब जुिट गेल छल़। करीया कपड़ा पिहरने़ माथ पर सेहो किरया वİÿ बĠहने \n। हाथ मे िकदन िकदन नेने़ लाल टरेस आिख वला कोनो ओझा आिब क’ भूत भगौने रहै़ ।’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \n ‘भूत की हाेइत छै कोना उनटा पएरे चलैत छै कोना निकया क’ बजैत अिछ़ ई सब िखİसा \nबड़ िदन धिर आंगन मे चलैत रहलै़ आ’ नेना भुटका सब  बड़का टा के मूह बेने बड़ िधयान \nसॅ ई सब गĢ प सुिन अपन ज्ञान बढा क’  दाेसर िदऩ संहितया सब के सेहाे बतबै ओहाे सब \nकतेक रास एहेन गाछ के चेĠह लगोने छल जािह पर लोक कहैक भूत रहै छै    ।भूऽऽत \nकतेक ड’र लागै राित मे हम त’ कतेक बेर नॴद मे िचकरए लिगए़ ‘भूत़ भूऊत़हमरा पकिड़ \nलेलक माेकने जाइत अिछ घेंट़ ।’ \n ‘कþए छै भूत ’मा हमरा चुĢ प कराबित कहैथ़  ‘ सगरे िदन नै जािन कþ कþ िछिछयाबैत रहैत \nअिछ कोन बाध कोन बोऩपएर धो क’ सूतल छलैं’ हम डराित डराित किहयै ‘हॅ’। ‘बजरंग बली \nके नाम ल’ क’ सूत़ भूत Ćेत िकछु नै िबगाड़ै छै़ ।’आ’ हम जै हनूमान जी करैत फेर सॅ सूइत \nरिह  ।’िİनग्धा भिर पेट छोले बटोरे खाइत बािज रहल छल। \n‘आ’ भूत Ćेतक पोटरी नेने मॅझली माैसी के बेटी जे राज िवराज मे रहैत छल़ पिहने त’ खेल \nसुरू  करै िकछु आओऱ ‘डांग डूंग डांग डूंग ताले को आयाे हामी हरू  \n‘के ना़ राजा                                            \n को छोरो को िववाह को फरसी लीनू । \n’मुदा खेल छोिड़ क’ कहए लागै अपन इसकुलक  बड़का गाछक िखİसा़ जतए एक गोट \nनिकयाित भूत ओकरा बरदान देदो छलैए ।ई सब िखİसा तू कþेक िधयान सॅ सुनही Ćीित \nजेना एको आखर छुटला कोनेा दोख नै लािग जाए़ वा’ परीच्छा मे पूछए वला उþर हाेक़ ।’ \n         “गाम त’ बड़ पिहने छूिट गेल हमर सबहक पĢ पा सहिर मे मकान बना लेलिथ़  आ’ धीरे \nधीरे सब भाय बिहनी के िववाह दान हाेइत माता िपता अपन आिखरी याÿा पर िĠकिल गेला़ \nतखन ओ सहिरयाे छुिट गेल़ ़सब भाए बिहन एक दाेसिर सॅ हजाराे मील दूऱ ़     एकटा पृĝवी \nके एक छोर पर त दाेसर \nदाेसर छोर प    ।’Ćीित सुना रहल अिछ  ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \n     “आय कािŎ लोक सब बड़ ज्ञानी भ’ गेलए  नै  एक ठाम कोना रहतैक़   चरैवैती   चरेवैती \n  ’अपन आिद मानव जका फेर िवĂ के कोना कोना छािन रहल अिछ   दुिनया देखय के उĿाम \nलालसा़।’ आ’ जोर जोर सॅ ठहाका मारैत    Ćीित अपन चĮमा के माथ पर स’ उतािर आंगुर सॅ \nकटलाहा केश सोझराबए लागल छल़ । \n समय जेना महानगर सॅ पड़ाऽऽ क’ ओिह गाम मे नूका गेल छल  आ’ ओ दुनु बिहनपा ओकरा \n   िखहारय िनकलल छलीह। ओिहना गाछी सॅ बहैत बसात   पुआरक बड़का बड़का टाल \n     दलान पर बैसल पुरूष    आ’ आंगिन मे İÿीगणक \nराज़  आ’ दुनु  के आिख सॅ बचैत़ उĜĜ पात मचबैत िधया पुþा  । \n अिह बेर Ćीित उछलल़ ‘ओिह महफा लागल बैलगाड़ी के पाछा तू कोना \nभागल छलही़   ‘अिनया से मिनया दिड़भंगा वाली किनया ’ कहैत गाड़ी के पीछा मे लटकल़ \nआ’ कोन एकटा फकड़ा पढै छलही़    देख नै़ एकदम िबसिर रहल छी़ िक छलै  िक छलै \n     ’अपन िबचला आंगुर सॅ माथ ठाेकैत बाजल़   ‘हॅ़ लाल भैया ल’क’ एला़ लाले लाले किनया़  \n    िकछु एहने सन छलै नै़  ” Ćीित अपन िवलक्षण İमृित के पिरचए दइत बाजल छल़ ओ \nबड़Ģ पन जे नेना मे छलै   आ’ अपना के कािबल बूझए वला गĢ प से एखिन धिर छइए छलैक़। \nअचानक अपन घड़ी पर तकैत बाजल़ ‘गुलाब आब चली छाै बािज गेलए़ राैतुका ģ लाइट सॅ \nहमरा वािशंगटन डी सी जेबा के अिछ़  बेटा अिछ ओतए घरवला सेहाे ओिह ठाम पाेİटेड \nछिथ ’। \n   हड़बड़ा क’ ओ अपन समान उठाैलक    फेर समान टेबुल पर रािख  पसर् खाेिल िविजिटंग \nकाडर् पर अपन ĭयिक् तगत माेबाइल नंबर िलिखक िİनग्धा के देलकै “माेन त’ नै करैत अिछ \nतोरा छोड़ए के   मुदा  िजनगी छै   आए तीस बरखक बाद ĭयतीत आॅिखक सोझा ठाढ भ’ गेल \n  आब नै िबसिरहै      ‘छोटी सी है दुिनया पहचाने राİते है तुम कभी तो िमलोगे़ कहॴ तो \nिमलोगे तो पूछेंगे हाल़’ गाबैत    फेर किन हड़बड़ा क बाजल़ ‘अतीते मे हम सब ƚमण करैत \nरिह गेलौ  नबका िकछु नै पूछलै       िकछु नै कहिलयौ      मुदा आब फेर भेंट हाेयत त’ खाली \nनबके गĢ प करब़ बेस़ ।’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nदुनु िलģ ट सॅ उतिर अपन अपन गाड़ी िदस चिल आएल छली़ ़ ़Ćीित के Ƒाइवर गाड़ी लग \nआिन लेलकै ओ गला िमलैत बाए बाए करैत चिल गेल । \nिİनग्धा Ƒाइिवंग करए सॅ पिहने ओकर िविजिटंग काडर् अपन पसर् सॅ िनकािल कए निह जािन \nकी सोिच कए देखए लागलै़। \n   “āी शािĠत भूषण़     िवदेश िवभाग    भारत सरकाऱ’   ।ओकर करेज जोर जोर सॅ लोहरबा के \nभाॅित जकां धड़कए लागल छल   हाथ सेहो थर थर कांपय लगलै़ अपन पाप के छुपबए लेल़ \nओकर पित पर बेबुिनयाद आराेप लगा क’ सİपैंड करबए बला ĭयिक् त यएह छल   सी़ बी आई \nजाचक मांग के ठुकरा बए वला  यएह थीक अĢ पन लोक   जे ओकर घर उजाड़ए के \nभिरसक Ćयास केने छल । िवदेशे िवभाग मे उच्च पदİथ ओकर पित यएह नाम कहने \nछलैĠह़  मुदा सरनेम निह िलखबा सॅ ई पता निह छल केकराे की ओ कþए के छिथ । \n    Ćीित जेना किस क’ ओकर हाथ पर नैाह गड़ाैने पुिछ रहल छल     ‘चुņा लेमे \nकी चुņी़’ ओकर मुह लाल भ’ गेलै़ ।आिख सॅ पािनयो बिह गेलय़ ।   मुदा अिह बेर ओ हॅिस \nनिह सकल । ओकरा भेलए जे फेर निह जािन कþेक अविध धिर डबरा़ नाला पोखिर \n  तलाब  खþा खुþी मे नहाित नहाित Ćीित के नजिर मे शुŅ होबए लेल गंगा के तलाश मे \nभटकैत रहत़ । मुदा गंगा नहेलोपराĠत आब ओकरा नजिर मे पिवÿ भ’सकत वा’ निह    िकएक \nत’ दुनु के दुिनया बदिल गेल छल  । \nआिख सॅ बहैत धार देिख बेटी बुझलक  संगी के याद मे मां िवहृवल भ’ गेल छिथ      ।हुनका \nƑाइिवंग सीट सॅ हटा  अपने गाड़ी चलबए लागल छल। \n                 कािमनी कामायनी \n                  8।5।09 \n  \n  \n1  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \n \nĔयोित वĜस said... \ngam ghar me bahina sabh aab katay karait hetih ena, aab te sabh hi-fi dekhbait chhathi. \nReply05/15/2009 at 09:07 PM \n2 \n \nDr Palan Jha said... \nkamini jik bahinapa bala katha , puran phakra sabh khoob nik \nReply05/15/2009 at 09:05 PM \n3 \n \nvivekanand jha said... \nmajedaar katha! \nkhoob neek likhal \nReply05/15/2009 at 06:15 PM \n \nडा. कĪपना मिणकाĠत िमā,िपता डा िशव कुमार झा,गाम राटी,सासुर- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nगजहारा। िवगत ३०-३२ बरस सँ मुĦबईवासी।मेिडकल िशक्षा जे.जे.होİपीƀल/ƇाĠट मेिडकल \nकॉलेज सँ सĦपž कए İÿी-रोग िवशेषज्ञ रुपमे कायर्रत। \n  \n                                       \nमातृभाषा \n  \nमातृभाषाक Ćेम,बहुत िकछ पढल आ सुनल अिछ। अहूँ सब सुनने होयब कतेक बेर मुदा \nİवयम अनुभव करबाक  अवसर िकछुयेक लोक के भेटैत छिĠह।हम सब बĦबई आएले रही। \nओना तँ एिह गĢपक एक युग सँ बेसी भए गेल मुदा िबसरबाक िहĦमत निह किर सकैत छी। \nआर िकयैक िबसरु? महानगरीक चकाचौĠधमे हरायल रही,कतौउ भटिक निह जाइ से िचĠता \nरहए। १९८० दशक मे संजय गाँधीक एकटा योजना आएल छल, बेरोजगार Ƈाजुएट लेल \nबैंकसँ िकछु सुिवधा २०,००० रुपया देबए लेल। हमहुँ बेरोजगार डाक्टर रही। आवेदन केलहुँ \nतँ लोन तुरते भेट गेल। मुदा आब ओिह पैसाक हम की करु? अपन रोजगार जेना \nदवाईखाना,कोनो छोटसन घर आिद भिवįयमे अपन क्लीिनक खोिल सकी, जे िक ओिह समयमे \nअित सुलभ आर सĦभव छल, आब तँ सपना रिह गेल। ओही पाइसँ िनवेश किर हम अपन \nभिवįय सुरिक्षत किर सकैत छ्लहुँ, गहना-गुिड़या बना अपन सोख-सेहनता पूरा किर सकैत \nछलहुँ वा भारत ƚमण किर सकै छलहुँ। मुदा निह ! हमर पितक (डा. मिणकाĠत िमā) इच्छा \nछ्लिĠह जे मैिथली भाषाक  पिÿका िनकाली। हम दुनु गोटे िमली क ’िवदेह’ नामक मैिथली \nपिÿकाक शुरुआत केलहुँ। पिÿका तँ छपए  मुदा के कीनत आर के पढत ई बड पैघ \nसमİया छ्ल। कोनाहु किर कए अपन घरक पूँजी लगा कए २ बरख तँ पिÿका चलेलहुँ। \nफ़ेर हमरा सभकेँ बĠद करए पडल िकएक तँ दुनु गोटे डाक्टरी ĭयवसाय मे लागल रही, घर-\nअİपताल-पािरवािरक झĠझट सĦहारैत बड मुिĮकल छ्ल। बĦबई मे नबे- नबे रही। \n  \nतहूमे एतेक दुİसाहस कोनो साधारण आदमी निह किर सकैत अिछ िसफर् आर िसफर् डा \nमिणकाĠत िमāा किर सकैत छ्लाह। िकएक तँ मैिथलीक Ćित हुनका जुनूनी लगाव छ्लिĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nबĦबईक आपाधापी भरल जीवन एवम İवाİĝयक उतार-चढाव िकछु हुनकर मैिथली Ćेमक \nउĜसाह केँ कम निह कए सकलिĠह आर बीस-बाईस बरखक पĀात ओ अपन सबटा पूँजी \nशरीर-समांग समेत मैिथलीक िफĪम \"आउ िपया हमर नगरी\"बनौलिन। िफĪम बड सुĠदर \nबनलै, अहाँ सभ देखने होएब। यिद निह तँ एक बेर अवĮय देखी। िफĪम बनाबए मे जे कƠ \nआर अनुभव भेल से हम एखन वणर्न निह किर सकै छी। आर कखनो।।।।!    \nमुदा एिहसब Ćकरण मे माँ मैिथली अपन लायक पुÿ सँ हरदम लेल िबछुिड गेली। अिछ \nकोनो माÿभाषा भक्त-पुÿ जे अपन माँ-मैिथलीक हृदयक पीडाक अनुभुित किर हुनका लेल \nअपन सब िकछु समिपर्त किर िदअए। \n \n  \n1 \n \nwww.google.com/accounts/o8/id?id=AItOawnfdWWeKghW5vw2SndwaYt0nMuZlEe_-H0 said... \nDidi , \nBahut neek lagal paedh ka ...ahaan neek Doctor aa didi chi se ta bujhal chalaik ......Ati Uttam likhal aich !!! \nAhina likho !!! \n \nBinny \nReply05/29/2009 at 06:24 AM \n2 \n \nDr. Dileep Kumar said... \nRespected Mam, \nI know you because, I am from 'Pilakhwar' and I met you in my villege when you were in pilakhwar for making  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \nyour film \"Aau piya hamar nagari\". Very nice film, and more than that, I just inspired by you n your husband (Dr. \nManikant mishra)affection & love with mithila culture n language. I am respecting you from my inner heart for \ndoing all such thing to promote mithila culture, tradition, & language.  \nWith regard: \nDr. Dileep Kumar ( Sree Chitra Inst., Trivandrum). \ndr.dileep08@gmail.com \n+91 9633463050. \nReply05/25/2009 at 03:00 PM \n3 \n \nसुशांत झा said... \nिमिथला और मैिथलीके उĜथान के लेल एखनॲ कतेको लोक लागल छिथ। लेिकन दुभŭग्य के गĢप जे नवका पीढ़ी अपन भाषा सं किट रहल अिछ। आ \nई मैिथिलए संगे निह..बिĪक सब भाषा संगे भ रहल अिछ। हमसब अंƇेजी आ िहंĠदी के भाषाई साƛाĔयवाद के िशकार भ रहल छी। एकर कोनो राİता \nनिह सूिझ रहल अिछ िसवाय अई बात के जे कम स कम अपन घर में त हमरालोकिन अĢपन भाषा बाजी। निह त एकटा िदन एहन आयत जे जेना \nजेना शहरीकरण बढ़ल जायत, हमर भाषा खतम भेल जायत। अपन भाषा बजनाई हीनता निह, İवािभमान के Ćतीक िथक। \nReply05/22/2009 at 01:31 PM \n4 \n \nvivekanand jha said... \nदाय \nहम तऽ एतबे कहब जे Ćेम छलिĠह  \nआ ओ हम सब एखनॊ देिख सकैत छी \nएिहना बहुतॊ लॊक छिथ जे  \nमैिथली लेल मरैत-जीवैत छिथ \nएहन लॊकक संख्या ओना हरदम कमे हॊइत छैक \nĆेमक िनवŭह करऽ वला कम आ सतत āŀेय हॊइत छिथ \nReply05/17/2009 at 04:12 PM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \n5 \n \nअंशुमाला िसंह said... \nिवदेह अहाँ आ अहाँक पित शुरू  कएने रहिथ से देिख नीक लागल। एिह िवदेहमे अहाँक संİमरण आ ई जािन जे आउ िपया हमर नगरी अहाँक पित \nबनेने छलाह से सुखद, कारण ई िफĪम हम देखने छी। अपन पितक फोटो सेहो एिह आलेखक संग दी आ हुनकर संग िबताओल अपन İमरण राखी से \nआƇह। \nReply05/15/2009 at 09:22 PM \n6 \n \nĔयोित वĜस said... \nvideha 30 sal bad dekhi ahank prasannata ahak photo aa aalekh me dekhai paral, \nahan se sabh ank me rachna aabay aa ham sabh dekhi tahi aasha sang. \nReply05/15/2009 at 09:19 PM \nकथा-मयŭदाक हनन \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजन् म  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ प््रासािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे प््राकािशत। सĦप््राित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n   \nमयŭदाक हनन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \n \nमुख्य-आभयंता सन उच्च पद पर रिहतो गंगाबाबूक सादगी, िनĮछलता आ सेवा भावना \nउĪलेखिनय रहल आछ । हुनका लोक देवता बुझैत छिन। कोनो लोक एिह परोपņा मे निहं \nभेटत जे किह िदअय जे कोनो काज पड़ल होईक आ गंगाबाबू मना कऽ देने होिथ । एिह \nपरोपņाक जतेक जे लोक िसंचाई िवभाग मे नोकरी करैत आछ से सभ गंगेबाबूक रखायल । \nककरो नोकरी चािहयै तऽ सीधा सĦपकर् करय गंगाबाबू सँ । अपना ओिह ठाम रखबो करिथन \nआ नोकिरयो रखा देिथन । गंगाबाबू पाई तऽ निह कमैला मुदा यशक कोनो कमी निहं । \nपरोपņाक लोक हुनकर गुणगान करय, मुदा हुनकर अपने बेटा के छोिड़ कऽ। \n \nकोन माय-बापक ई ईक्षा निह रहैत छैक जे ओकर संतान सुसĥय, सुिशिक्षत, सुसंİकृत बनय; \nउच्च पद पर जा माय-बाप, गाम-घर, देश-जयवारक पाग ऊँच करय। गंगोबाबू यैह आकांक्षा \nलय अपन एकमाÿ पुÿ Ćभास कें सभ साधन उपलĤध करबैत रहलिखन जे कहुना मनुक्ख \nबिन जाय । हमरा सँ आगू निहं बढ़य, तऽ कम-स-कम सĦमानजनक İतर धिर तऽ जरुरे \nपहुँचय । मुदा कुसंगित मे पिड़ बेटा नेĠहपने सँ पढ़ाईक जगह पान, सुसंसकारक जगह \nशराब-िसगरेट आ भलमानुषक जगह भांग अपना लेलकैन । कोना-कोना कऽ िघचैत-िघचैत \nओकरा बी०ए० के िडƇी देयाओल गेलैक । एहना मे कोनो नीक नोकरीक तऽ आशा केनाई \nĭयथų छलैक । आ एतेक पैघ आधकारीक संतान कोनो छोट नोकरी करय तऽ Ćितơा कतऽ \nरहतै ! अंततोगĜवा बड़ सोिच-िवचािर कऽ Ćभास के गंगाबाबू ĭयवसाये मे लगायब उिचत \nबुझलिन । मुदा भाग्य ओतहु पाछाँ काहाँ छोड़लकिन ओहो डुिब गेलिन । \n \nĆभास के एक िदन ओिहना बौआईत देिख हम पुिछ देिलयै, ' आहाँ मे Ćितभा के तऽ कोनो \nकमी निह; एकर सदुपयोग कऽ आहाँ िशखर तक पहुँिच सकैत छी। मानल जे आब सरकारी \nनोकरीक उƛ निहं बाँचल आछ ; मुदा आजुक युग मे तऽ Ćाईवेटे सेक्टर सरकारी सँ आगू जा \nरहल आछ । आहाँ ओतऽ Əाई कऽ सकैत छी । ' Ćभास मुँह मे भरल गुटकाक पीक कें \nपीच्च सँ फेकैत बाजल, 'कĸा ! आहाँ कोन दुिनयाँ मे छी? Ćाईवेट सेक्टर के चािहयैक यंग, \nइनरजेिटक, क्वािलफाईड, Ćोमीिसंग़़ हमरा सन भकलोल निहं । ' गुटका के महीन कऽ िचबबैत \nओ फेर बाजल, 'सĜय पुछू तऽ हमर नाकामीक िजĦमेवार हमर बापे छिथ । जखन ओ जनैत \nछलाह जे हम भुसकौल छी, तखन सालक साल फामर् भरबाक पास करेबाक बदला मे जॱ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nकतहु नोकरी रखा देने रिहतैथ तऽ हमर आई ई दशा निहं रहैत। मुदा एिह मे तऽ हुनकर \nझूठ मयŭदा आगू आिब गेलैन । आब आहं कहू जे मयŭदाक हनन कतऽ छै--पुÿ के छोट \nनोकरी करेबा मे वा दर-दर के ठोकर खाई लेल छोिड़ देबा मे?' हम िनरुþर बगल िदस \nताकऽ लगलहुँ। सोझाँक िख़डकी सँ तािक रहल गंगाबाबू अढ़ भऽ जेबाक कोिशश कऽ रहल \nछलाह। \n  \n  \n1 \n \nেমাহন said... \nlok bachcha par anavashyak davab banbai ye, okar pratibha ke tare jamin dekhi \nviksit karoo \nReply05/15/2009 at 09:30 PM \n2 \n \nअंशुमाला िसंह said... \nनीक समİया उठेलहुँ मनोज जी। कथाक कसावट नीक। \nReply05/15/2009 at 09:28 PM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nभाषा आ Ćौńोिगकी (संगणक,छायांकन,कुँजी पटल/ टंकणक तकनीक) \n,अĠतजŭलपर मैिथली आ िवĂĭयापी अĠतजŭलपर लेखन आ ई-Ćकाशन- गजेĠƖ \nठाकुर \n  \n  \n  \nगूगल आ वडर्Ćेस Ņारा जालवृþ खोलबाक लेल बहुत रास बनल बनाएल पिरकिĪपत नमूना \nİथल िनमŭण लेल उपलĤध अिछ आ ओतए लेखन, संदेश आ िटĢपणीक लेल असीिमत \nदþांशिनिध उपलĤध अिछ जतए जालोŅहन मँगनीमे देल जा रहल अिछ। ई सभ जालवृþ \nिनमŭण İथल उपभोक्ता केिĠƖत अिछ आ एतए सरल लेखन-पŀितक ĭयवİथा सेहो कएल गेल \nअिछ मुदा जे अहाँ संिविहत पृच्छन भाषा (एस.क्यू.एल.) आधािरत जालİथलक िनमŭण आ \nĆबĠधन करए चाहैत छी तँ ओिह लेल ई िनबĠध अहाँक लेल उपयोगी रहत। पिहने \nिमिथलाक्षर आ देवनागरीक यूनीकोडमे िलखल जएबाक Ćƅम दए रहल छी आ से अĠतजŭलपर \nपढ़ल जा सकबा योग्य कोना होएत तकरो चरचा होएत। तकर बाद जालİथल िनमŭण \nपŀितपर िवİतृत चरचा होएत। \n  \n  \nदेवनागरी िलिपकेँ रोमन टाइपराइटरपर कोन टाइप करी- \nपिहने www.bhashaindia.com पर जा कए  िहĠदी IME V.5 अवारोिपत (डाउनलोड) करू  । एिह \nिविध (ĆोƇाम) केँ अपना संगणक (कंĢयुटर) पर Ćितơािपत (इंİटॉल) करू  । फेर िनयĠÿण \nपटल (कंƏोल पैनल) मे क्षेÿीय आ भाषा (रेजनल आ लंग्वेज) पर जा कए लंग्वेज Ģलावक \n(टैब) केँ दबाऊ । देखू जे कॉĦĢलेक्स िİƅĢट/ राइट टू लेģट लैंगुएज पर सही केर िनशान \nलागल छैक आिक निह । निह छैक तँ करू  आ  संगणक ( कंĢयुटर)  तािह लेल जे जे \nकहैत अिछ से करू  । एकरा बाद लंग्वेज Ģलावक (टैबकेँ) आ  िडटेĪस केँ दबाऊ । फेर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nओतए  ऐड िक्लक करू  आ ओतए  लंग्वेज मे िहĠदी आ  कीबोडर् मे HINDI INDIC IME \n1[V.5.1] सेलेक्ट कए  अĢलाइ दबाऊ । कंĢयुटरकेँ रीİटाटर् करू  । आब वडर् डोक्युमेंट खोलू \n। वाम Alt+Shift केँ  सिĦमिलत दबेला उþर H कुँजीपटल (कीबोडर्) आओत निह तँ नीचाँ  \nलंग्वेजक़ेँ िक्लक करू  आ  िहĠदी  चुिन िलअ । कुँजीपटलमे  िहĠदी transliteration आ आन \nतरहक िवकĪप जेना रेिमंगटन/ इĠसिƅĢट कुँजीपटल उपलĤध अिछ  । चुिन  कए टाइप शुरू  \nकरू  । \nआब transliteration कुँजीपटलपर राम टाइप करबा लए  raama टाइप करए पड़त । क् (हलĠत \nसिहत)  टाइप करबाक हेतु k दबाऊ आ  माउसक लेģट बटन िक्लक करू   अĠयथा İपेस \nिपĽक  आिक एंटर  िपĽक दबेला पर हलंत उिड़ जाएत । \n  \n  \nिवकीपीिडया पर मैिथली पर लेख तँ छल मुदा मैिथलीमे लेख निह छल,कारण मैिथलीक \nिवकीपीिडयाक İवीकृित निह भेटल छल । हम बहुत िदनसँ एिहमे लागल रही आ ई सूिचत \nकरैत हिषर्त छी जे २७.१०.२००८  केँ  मैिथली भाषामे  िवकी शुरू  करबाक हेतु İवीकृित \nभेटल छैक । एतए संगणक शĤद सभक İथानीयकरणमे बहुत रास अंƇेजी शĤदक अनुवाद \nहम कएने रही आ तािहसँ एह ƅयमे रुिच बढ़ल आ मदित सेहो भेटल । \nदेवनागरीमे टाइप करबाक हेतु एकटा आर तĠÿांश साधन (सॉģटवेअर टूल) उपलĤध अिछ \nटूल अिछ जे  http://www.baraha.com/BarahaIME.htm  िलंक पर उपलĤध अिछ । एकर \nिवशेषता अिछ एकर संİकृत कुĽी फलक  जे आन कोनो तĠÿांशमे उपलĤध निह अिछ । \n एिहमे उदाþ,अनुदाþ İविरत  आ  िकछु आन संİकृत अक्षर उपलĤध अिछ मुदा एतहु \nİवािİतक, ग्वाङ, अĽी इĜयािद उपलĤध निह अिछ । स॑ , स॒ , स॓ , सऽ केँ  स िलखलाक बाद \nिसģट ३,२,४ आ ७ दबेलासँ िलिख सकैत छी । \nितरहुता िलिप िलखबाक हेतु एिह िलंक पर जाऊ। \nhttp://www.tirhutalipi.4t.com/  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \nमुदा एकरा हेतु एिह िलंक पर जे Ćीित फॉंĠट छैक तकरा सेहो अवारोिपत कए  Ćितकृित करू  \n आ  दुनू केँ Ɨुववृþ चालक (हाडर्िडİक Ƒाइव)  C/windows/fonts मे लेपन करू  । एिहमे जे \nफॉĠट अिछ से Ascii मे अिछ । ƅुतदेव , शुशा ई सभ फॉěट सेहो एिह तरहक अिछ, पिहने \nउपयोगी छल मुदा आब सचर् इंिजनमे यूिनकोड-यू.टी.एफ.8 केर सचर् होइत छैक आ  Ascii  मे \nिलखल देवनागरीक सचर् निह भए पबैत अिछ । िवĠडोजमे मंगल वणर्मुख (फॉĠट) अबैत छैक \nसे यूनीकोडमे छैक  आ एिहमे िलखल देवनागरी सचर् भए जाइत अिछ । िमिथलाक्षरक \nयूनीकोड रूपक  आवेदन (अंशुमन पाěडेय Ņारा देल गेल) लंिबत अिछ जािहमे बकर्ले \nिवĂिवńालयक Ćोफेसर डेबोराह एĠडरसन, Project Leader, Script Encoding Initiative, Dept. of \nLinguistics,UC Berkeley क आƇहपर हमहुँ योगदान देने रही । \nआब िकछु बात यूनीकोड आ  जालİथल (वेबसाइट)  केर संबंधमे । \nकोनो फाइलकेँ पढ़बाक हेतु कंĢयुटरमे आवĮयक फॉंट होएब जरूरी  अिछ, निह तँ सभसँ सरल \nउपाय अिछ, शĤद-संसाधकमे बनल लेख (वडर् डोक्युमेंट) केँ पी.डी.एफ. फाइलमे पिरविþर्त \nकरू  । एिहमे नफा नुकसान दुनू अिछ । नफा जे िबना कोनो फांटक झंझिटक \nपी.डी.एफ.फाइल जाइ काँटा/ वणर्मुख/ िलिपमे िलखल गेल अिछ, तािहमे पढ़ल जा  सकैत \nअिछ । एकर नुकसान जे जखने फाइलमे जा  कए सेव एज टेक्İट करब तँ अंƇेजीतँ सेव \nभए जाएत  मुदा देवनागरी तेहन सेव होएत जे पिढ़ निह सकी । दोसर यूनीकोडक मंगलमे \nटाइप कएल लेखकेँ एडोब अƅोबेटसँ पी.डी.एफ.मे पिरविþर्त करबामे िदĸत होए तँ संपूणर् \nफाइलकेँ खोिल कए  सभटा चयन करू , यूनीवसर्ल यूनीकोड एम.एस.फांट Ƒॉप डाउन मेनूसँ \nसेलेक्ट करू  फेर िĆंटमे जा कए िĆंटर (मुƖक) एडोब एƅोबेट सेलेक्ट करू  । आब ई \nफाइल पिरविþर्त भए जाएत पी. डी. एफ.मे । माइƅोसॉģट वडर्सँ pdf मे पिरवþर्नक सोझ \nतरीका अिछ, फाइल, िĆंटमे जाऊ, आ  फेर िĆंटरमे एƅोबेट िडİटीलर सेलेक्ट कए िĆंट कमांड \nदए िदअ । मुदा एिहमे कखनो काल pdf डॉक्युमेंट निह बनैत छैक । तखन िĆंटर एƅोबेट \nिडİटीलर सेलेक्ट कए ĆोपटŰज मे जाऊ । ओतए अडोब pdfसेिटंग सेलेक्ट करू  । ओतए \nऑपशन डू नॉट सेंड फॉĠƀस टू िडिİटलर मे िटक लगाएल होएत । ओकरा अनचेक करू  \n। आ  से कए बाहर आऊ आ  िĆंट कमांड िदअ । आब pdf डॉक्युमेĠट बिन जाएत । एिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \nफाइलमे कखनो काल घ हलĠत आ  ज कखनो काल चतुभुर्ज रूपमे  निञ पढ़बा योग्य अबैत \nअिछ । \nपी.डी.एफ. िİĢलटर आ’ मजर्र सॉģटवेयर ( जेना Ąीवेयर सॉģटवेयर ‘पी.डी.एफ. हेĪपर/ सैम) \nकेर मदितसँ आसानीसँ पी.डी.एफ. फाइल जोिड़ आ तोिड़ सकैत छी। \n  \n  \n  \nआब वेबसाइट बनेबाक पूवर् िकछु मुख्य बातकेँ देिख िलअ । पाँच तरहक अĠतरजाल गवेषक \n(इंटरनेट ƙाउजर) अिछ, शेष सभटा एकरा सभकेँ आधार बना कए रिचत अिछ । तखन \nसभसँ पिहने ई चारू  अपना कंĢयुटरमे Ćितơािपत (इंİटॉल) करू - \n१.ओपेरा , २.मोिजĪला , ३. माइƅोसॉģटक इंटरनेट एक्सĢलोरर (ई तँ होएबे करत) , ४. \nगूगल ƅोम आ ५. एपलक,अखन धिर ई मेिकनटोसक लेल छल आब िवĠडो लेल सेहो अिछ, \nसफारी । आब जखन जाल पृơ (वेब पेज) उपारोिपत (अपलोड) करू  वा पिहनहुँ  तँ एिह \nसभपर खोिल कए अवĮय देिख िलअ । \nदेवनागरी िलखबामे बराह आइ.एम.ई. केर योगदान िविशƠ अिछ । एिहमे संİकृतक \nउदाþ , अनुदाþ आ  İविरत केर संगे िबकारी, देवनागरी अंक आ िकछु संगीतक İवरिलिप \n िलखबाक सुिवधा अिछ । िवदेहक संगीत िशक्षा İतंभ िबना एकर सहयोगक संभव निह छल \n। मंƖ सĢतक, तीवर् आ  कोमल İवरक नोटेशन एिहमे अिछ । ऋ,ॠ आ  ऌ,ॡ आ  ऍ, ऎ अ, \n~ हलĠतक बाद जोड़क सुिवधा एिहमे सुिवधा छैक । अनुदाþ क॒ उदाþ क॑ आ İविरत क॓ \nसेहो उपलĤध अिछ । ई िवİटामे सेहो कायर् करैत अिछ । आ  यूनीकोड फॉंटमे रहबाक \nकारण इंटरनेट पर पठनीय अिछ । \nअ सँ ह तक वणर्माला अिछ । क्ष, ÿ ,ज्ञ ओनातँ संयुक्þ अक्षर अिछ  मुदा बच्चेसँ हमरा सभ \nअ सँ ज्ञ तक वणर्मालाक रूपमे  पढ़ने छी । ā सेहो क्ष, ÿ, ज्ञ जेकाँ संयुक्त अक्षर अिछ । \nज्ञ केर उच्चारण तािह Ņारे हमरा सभ ग आ  य केर िमāण Ņारा करैत छी से धिर गलत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nअिछ । ई अिछ ज आ  ञ केर संयुक्त । ऋ केर उच्चारण हमर सभ करैत छी, री । लृ \nकेर उच्चारण करैत छी, ल, र आ  ई केर संयुक्þ । मुदा ऋ आ  लृ İवयं İवर \nअिछ, संयुक्ताक्षर निह ।  िवदेहक आकŭइवमे शुŀ उच्चारणक आवĮयकताकेँ देिख कए अ सँ \nज्ञ तक सभ वणर्क उच्चारण देल गेल अिछ । भारतीय अंकक अंतरŭįƏीय रूपक  Ćयोगक \nदेवनागरीमे चलन भऽ  गेल अिछ । भारतीय संिवधानक अनुच्छेद 343(1) कहैत अिछ जे संघक \nराजकीय Ćयोजनक हेतु Ćयुक्त होमए बला अंकक रूप , भारतीय अंकक अंतरŭįƏीय रूप  \nहोएत।  मुदा राįƏपित अंकक देवनागरी रूपकेँ  सेहो Ćािधकृत कऽ  सकैत छिथ । \n  \nhttp://www.bhashaindia.com पर tbil converter सॉģटवेयर डाउनलोड करू  । मंगल फॉंटमे \nआन फॉटसँ पिरवþर्न करबाक अिछ तँ डॉक्युमेĠट .doc चयन करू  इनपुट भाषामे िहĠदी \nआ ascii फॉĠटमे फॉĠट चयन करू  । आउटपुटमे भाषा िहĠदी आ  फॉĠट Unicode mangalचयन \nकरू  । आब ƙाउज कऽ  कए  फाइल सेलेक्ट करू  । अहाँक कĦĢयुटर मे ऑिफस २००७ \nअिछ आ  वडर् डॉक्युमेĠट .docx एक्सटेंशन अिछ , तखन एक्सटेंशनकेँ िरनेम करू  .docआब \nƙाउजमे डॉक्युमेĠट आिब जाएत ।  अहाँक कĦĢयुटर मे ऑिफस २००७ निह अिछ तखन \nिरनेम केलासँ कोनो फाएदा निह । आब कंवटर् िक्लक करू  । नूतन फाइल Unicode \nMangalफॉĠटमे बिन जाएत । अहाँक शĤद संसाधक सिĖचका )(वडर् डॉक्युमेĠट फाइल) मे \nयूनीलोड आascii वणर्मुख (फॉĠट) िमलल अिछ, तखन अंदाजीसँ ascii वा  बेशी Ćयुक्त \nहोएबला ascii  केर चयन करू  । कंवटर् िक्लक करू  कĠवटर् भऽ   जाएत यूनीकोड मंगल \nवणर्मुखमे। \n  \n  \nजालİथल िनमŭण \nपिहने कोनो ऑनलाइन Ćितिơत संİथासँ Ćदेश नाम (डोमेन नेम)  कीनू । उदाहरणİवरूप \nिरिडफ डॉट कॉम पर जाऊ आ िरिडफ होिİटंगपर िक्लक करू  । ओतए बुक यूअर डोमेन \nपर जा कए इिच्छत नाम िƀकत कए देखू जे ओ उपलĤध अिछ आिक निह । अहाँ अपन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \nजालİथलक हेतु उपयुक्त डोमेन नेम ƅेिडट काडर्सँ ऑनलाइन कीिन सकैत छी  । ई  सİता \nछैक  दश डॉलर Ćितवषर् एकर अिधकतम मूĪय छैक । तकरा बाद  जालोŅहन सेवा (वेब \nहोिİटंग सिवर्स) केर िलंकपर जाऊ । ५ वा दस साल लेल १०० एम.बी. İथानक संग \nजालोŅहन सेवा िलअ आ एकरा संग माय एस.क्यू.एल. सेवा मुĢत छैक मुदा ओिहमे \nलाइनक्सपर काज करए पड़त जे कनेक किठनाह/ तकनीकी भए सकैत अिछ से माइƅोसॉģट \nएस.क्यू.एल. सेवा िकछु आर पाइ लगा कए अहाँ कीिन सकैत छी । आब अहाँ लग २० \nएम. बी. केर एस.क्यू.एल. दþिनिध (डाटाबेस) आ ८० एम.बी.केर साइट लेल जगह बाँचत \n(माने पूरा १०० एम.बी.) आ से पयŭĢत अिछ। आर İपेसक जोगार मँगनीमे भए जाएत, तकर \nचरचा आगाँ होएत। माइƅोसॉģट एस.क्यू.एल. सेवा लेबाक उपराĠत अहाँ अपन माइƅोसॉģट \nएक्सेल सिĖचका ओतए चढ़ा सकैत छी आ तकर उपयोग अपन जालİथलपर एकटा मğयİथ \n(इĠटरफेस) बना कए अहाँ कए सकैत छी । \n  \nआब जालİथल (वेबसाइट) बनेबाक िविधपर िवचार करी। \nमाइƅोसॉģट ĄĠटपेज  ऑिफस एक्स.पी. क संग अबैत अिछ । ऑिफस २००३ मे सेहो ई \nअलग सँ उपलĤध अिछ । \nĆĠटपेजमे बनल-बनाओल वेबसाइट िवजाडर् चलाऊ । मोटा-मोटी पाँच पृơक जाल-İथल बिन \nजाएत। एिहमे वाम कात राइट िक्लक कए पृơक संख्या बढ़ा सकैत छी । ऊपरमे िİथत \nथीमसँ अपन इच्छा मोतािबक बनल-बनाओल िडजाइन सेहो लए सकैत छी । साइटक कोनो \nपृơकेँ अहाँ फोटो एलीमेĠट Ņारा फोटो गैलरीमे पिरवितर्त कए सकैत छी आ ३-४-६ İतĦभमे \nफोटो सभ सजा सकैत छी । ओिह पृơपर डबल िक्लक कए अपन संगणकसँ फोटोकेँ आनू \nआ यूनीकोड टाइपराइटर Ņारा वणर्न टंिकत करू  । पृơ सुरिक्षत करबा काल िचÿक \nगुणवþा जे.पी.जी. फोटोमे १ सँ १०० धिर चुनबाक िवकĪप छैक । जतेक पैघ फाइल चुनब \nततेक बेशी जगह छेकत ।वाम आ नीचाँमे िलक लेल िचĪƑेन सेिटंग िवकĪप चयन कएला \nउþर जालİथलक सभ पृơक सूचना ओतए आिब जाएत । बेशी पृơ भेला उþर कोनो \nपृơक भीतर पृơ सभक āृंखला दए सकैत छी । आब अहाँक संगणकमे अहाँक जालİथल \nमाय डोक्युमेĠƀस/ माय वेबमे सुरिक्षत अिछ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \nअपन वेबसाइटक वाİतिवक İवरूप Ćीĭयू िवकĪप Ņारा ऊपर विणर्त ५ Ćकारक गवेषकमे देखू \n। िकछु आवĮयक पिरवतर्न ĆĠटपेजपर कएला उþर एिह साइटकेँ अपन सवर्रपर उपारोिपत \nकए िदयौक। एिह लेल फाइलिजला डॉट कॉम पर जाऊ जे मुģत तंÿांश उपलĤध करबैत \nअिछ । एतए क्लाइĠट आ सवर्र मे सँ क्लाइĠट िवकĪप चुनू आ तंÿांश अपन कĦĢयूटरमे \nĆितơािपत करू  । एकरा बाद यूजर नेम आ पासवडर् िदअ आ एफ.टी.पी. डॉट डोमेन नेम \nपर पूणर् जालİथल िवतरक (सवर्र) केर मूल फोĪडरमे पर उपारोिपत कए िदअ। अहाँक \nजालİथल अĠतरजालपर िनयत जालİथल पतापर देखाइ पड् लागत। \nअपन अपन दþसĻर्ह कोनो तĠÿांश जेना ई.एम.एस. एस.क्यू.एल.मैनेजर केर माğयमसँ अपन \nिवतरकपर चढ़ाऊ आ एिह लेल अपन सेवा Ćदातासँ दूरभाषपर गप कए िकछु िवशेष ओटर्क \nजानकारी िलअ। सभटा सामƇी चिढ़ गेलाक बाद अपन जालİथलक पृơपर बनाओल मğयİथ \nपृơपर कोडमे यूजर नेम आ पसवडर् देनाइ निह िबसरू।  \nकोनो पृơपर पृơसँ संगीत अĠबाक लेल कĦĢयूटरसँ ओिह पृơपर संगीतक सिĖचका आयात \nकरू  मुदा आइ कािŎ माÿ ओपेरा आ इĠटरनेट एक्सĢलोररपर ĆĠटपेजसँ बनल जालİथलमे \nसंगीत बजैत अिछ। \nआब िकछु गप पृơ शैली (İटाइल शीट) पर। \nअहाँ सĦपूणर् जालİथलक िडजाइन जे एĸे रंगक राखए चाही तँ  एिह लेल सभ पृơमे एकर \nिविधलेख दए िदयौक आ एकटा फोĪडरमे िडजाइन रािख िदयौक। एिहमे पृơभूिममे बाजए बला \nसंगीत सेहो रिह सकैत अिछ । एिहसँ ई फायदा अिछ जे सभ पृơ खुजबा काल फेरसँ \nतागित निह लगबए पड़त माÿ एक बेर िडजाइन आ संगीत खुजबामे जे समय लागत सएह \nटा। दोसर पृơपर जे िलिखत अंश वा फोटो आिद रहत तािहमे जतेक देरी लागत सएह \nसमय माÿ लागत। माने अहाँक जालİथल हĪलुक भए जाएत आ जĪदीसँ खुजत। \n  \nआब आर.एस.एस.फीडक िवषयमे जानकारी ली।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \nजालİथल तँ बिन गेल आब एकर Ćचार Ćसार सेहो होएबाक चाही। आर.एस.एस. फीड अिछ \nिरअल िसĦपल िसिĠडकेशन फीड केर संिक्षĢत रूप।  एकटा वा कैक टा .xml फाइल बना कए \nअहाँ अपन िवतरकपर चढ़ा िदयौक। अहाँ .css  िडजाइन तकर बाद ई एक तरहेँ जालİथलक \nनक्शा बना दैत अिछ आ जखने एिहमे कोनो पिरवतर्न अबैत छैक तँ फीड-रीडर/ एƇीगेटरकेँ \nजालİथलपर नव सामƇी अएबाक सूचना भेिट जाइत छैक। एिहमेमे मुख्य घटनाक/ लेखक \nसारांश रहैत छैक जे िलंकसँ जुड़ल रहैत अिछ। ओिह िलंककेँ िक्लक केला उþर अहाँ \nिवİतृत जानकारी ĆाĢत कए सकैत छी। .xml युक्त पृơकेँ जालवृþ (Ĥलॉग) पर ऐड गाडजेट/ \nफीड/ मे पताक रूपमे  िलिख कए ५ सँ २० धिर नूतन सामƇीक (ƅमशः गूगल आ वडर्Ćेस \nĤलॉगमे) अńतन जानकारी लेल जालवृþ (Ĥलॉग) पर राखल जा सकैत अिछ। एकर आर \nउपयोग छैक जेना फीडबनर्र केर माğयमसँ ई-पÿ Ņारा सदİयकेँ सूचना देब, हेडलाइन \nएनीमेटर जालİथल/ जालवृþपर लगाएब/ ई-पÿ Ņारा इिच्छत सामƇीक िलंक संगीकेँ पठाएब \nआ गवेषक वा फीड/ Ġयूज रीडरक माğयमसँ पढ़ब। \nतकर बाद अपन जालİथकेँ गूगल, याहूसचर्, लाइव सचर् आ आİक डॉट कॉमपर सबिमट \nयुअर साइट केर अĠतगर्त दए िदयौक जािहसँ ई सभ अĠवेषण यĠÿ अहाँक साइटकेँ तािक \nसकए। .xmlफाइलबला िवĂĭयापी अĠतजŭल पता/ संकेत तकबामे एिह यĠÿ सभकेँ आर सुिवधा \nहोएतैक से अहाँ साइटक मुफत Ćचार होएत। .xml फाइल .htm केर İथान लेत से निह छैक \nमुदा एिहसँ फीड एƇीगेटर/ अĠवेषण यĠÿ सभकेँ जालİथलपर नव सामƇी तकबामे सुिवधा \nहोइत छैक। जखन अहाँक जालİथलमे पिरवतर्न आबए तँ अपन मूल .xml फाइलकेँ पिरवितर्त \nकए िवतरकपर चढ़ाऊ, शेष कायर् फीड एƇीगेटर/ अĠवेषण यĠÿ İवयं कए लेत। अहाँक \nअĠतजŭल गवेषक सेहो साइटमे फीड रहला उþर िवकĪप चुनलाक बाद जालİथलक पृơकेँ \nिरĄेश कए लैत अिछ, कारण कखनो काल कऽ टेĦपरोरी फाइल संगणकमे रहने पुरनके \nसामƇी इĠटरनेटपर देखाएल जाइत रहैत अिछ।  मुदा एिह लेल सभ पृơमे एकटा कूटसंकेत \nदेमए पड़त। \nआब िकछु चरचा ४०४ एरर पृơक। अहाँक जालİथपर कोनो फोटो/ िलंक जे पिहने छल \nमुदा आब निह अिछ केँ टाइप कएला उþर ४०४ एरर संकेत अĠतजŭल गवेषक दैत अिछ। \nअपन सेवा Ćदातासँ कĠģयुगरेशन सĦबĠधी जानकारी लऽ कए अपन जालİथलक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \nİटाइलसीटक िहसाबसँ एरर पृơ बनाऊ जतए िकछु ĭयिक्तगत संदेश जेना- अहाँ Ņारा ताकल \nसामƇी आब उपलĤध निह अिछ केर संग जालİथलक दोसर िलंक सभ राखू। मुदा एकर \nğयान राखू जे एिह पृơपर एहन कूटसंकेत रहए जािहसँ अĠवेषण यĠÿ ओकरा सचर् निह \nकरए। \nअपन जालİथलपर girgit.chitthajagat.in वा google translate गाडजेट रािख सकैत छी जािहसँ \nमैिथलीक सामƇी दोसरिलिप सभमे एक िक्लकमे पिरवितर्त भए जाए। \nसाइटक Ćचार अपन Ĥलॉग/ Ƈुप बना कए आ ऑनलाइन कमेĠट सबिमशन लेल सेवा Ćदातासँ \nडॉट नेट सुिवधा लए-जािहसँ िवतरक कमेĠट अहाँक ई-पÿ संकेतपर पाठकक कमेĠट Ćेिषत \nकए सकए आ फीड एƇीगेटरमे अपन फीड पंजीकृत कराए पाठकक संख्या बढ़ाओल जा \nसकैत अिछ। कमेĠट सबिमशन टाइपपैड डॉट कॉम (पेड Ĥलॉगर सेवा Ćदाता) सँ सेहो ĆाĢत \nकएल जा सकैत अिछ, ई Ĥलॉग लेल तँ पाइ लैत अिछ मुदा Ćोफाइल बनबए लेल निह आ \nओिह संगे Ĥलॉग आ साइट लेल कमेंट फॉमर्क कोड आ सुिवधा दुनू उपलĤध करबैत अिछ, \nएिहमे अहाँ जालİथलपर कमेंटक एक पृơपर सँख्या, कमेंटपर आपसी वातŭलाप, आ कमेंट \nमॉडेरेशन िवकĪप चुिन सकैत छी। \nअपन जालİथलक आकŭइव लेल गूगल साइट आ वडर्Ćेस १० आ ३ जी.बी. ƅमशः İथान \nमुģत दैत अिछ। फाइल ओतए अपलोड करू  मुदा अपन साइटपर ओकर िलंक दए िदयौक। \nएिहसँ अहाँ अपन बजट ठीक कए सकैत छी। \nĤलॉगक यू.आर.एल. यिद नीक निह लागए तँ मोनमािफक यू.आर.एल. सुिवधा १० डॉलर \nसालानापर उपलĤध अिछ, मुदा Ĥलॉगक सुिवधाक अितिरक्त कोनो आर सुिवधा एिहसँ निह \nभेटत। मुदा जे अहाँक बजट बहुत कम अिछ तँ एकर उपयोग करू।  \nअहाँ लग जे पूणर् साइट अिछ तँ ओकर एकटा पृơ पर एफ.टी.पी. अपलोडसँ िडसकसन \nफोरम आिद अपन साइटक ऊपर रािख सकैत छी आ Ĥलॉगकेँ अपन साइटमे सिĦमिलत कए \nसकैत छी। Ĥलॉगरक भीतर Ćकाशनक अĠतगर्त यू.आर.एल. सुिवधा १० डॉलर सालानापर आ \n एफ.टी.पी. अपलोड ई दुनू सुिवधा उपलĤध छैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \nआब चरचा फेव आइकनक। अपन लोगो ƙाउजरक पताक संग देबाक लेल .ico Ćारूपमे \nलोगोक िचÿ बनाऊ आ अपलोड करू , संगमे İटाइलसीटपर एकर िववरण दए िदयौक। \nअपन ई-पÿमे िसगनेचर, माय İपेस, फेसबुक, ओरकुट, िƀवटर,यू ƀयूब, िपकासा, याहूƇुप आ \nगूगलƇुप केर माğयमसँ, आर.एस.एस.फीड आ हेडलाइन एनीमेटर जे ई-पÿ िसगनेचरमे सेहो \nराखल जा सकैत अिछ केर माğयमसँ सेहो एकर Ćचार कए सकैत छी। \nगूगल एनेलेिटक्स आ वेबमाİटर टूलक सेहो उपयोग करू।  एनेलेिटक्सक Əैकर कोड सभ \nपृơपर िदअ जािहसँ Ćितिदन कतएसँ के आ कोना अहाँक जालİथलपर अएलाह तकर \nजानकारी भेिट सकवे आ वेबमाİटर टूलसँ जालİथल वेरीफाइ करू  आ .xml फाइल सबिमट \nकरू।  \nयिद कोनो पृơपर कोनो फोटो/ िलंककेँ दोसर टैब/ गवेषकमे खोलए चाही तँ टारगेट Ąेम/ \nĠयू िवĠडो-Ĥलैंक चुनू। \nसी-डैक पुणेक अओजार आ फाĠट सेहो छैक मुदा ओिहसँ िवशेष लाभ पिरलिक्षत निह भए \nरहल अिछ, उनटे बहुत रास िदĸत जेना “द् ध” आ “ग् र” ƅमशः ŀ आ Ƈ केर बदलामे \nदेखबामे आओत। \nिवदेह ई-पिÿका http://www.videha.co.in/ पर ऑनलाइन यूनीकोड टाइपराइटर उपलĤध अिछ। \nिवशेष िदĸत भेलापर/ वा एकर ऑफलाइन रूप  हमरासँ ggajendra@videha.comपर ई-मेल \nकए मँगबा सकैत छी/ पूिछ सकैत छी। \nपी.डी.एफ.सँ सव एज टेक्İट केलापर देवनागरी रूप  यूनीकोडमे आ कखनो काल आनोमे निह \nसेव होइत छैक। यूनीनगरीमे पी.डी.एफ.सँ कॉपी कए पेİट केलासँ देवनागरी रूप  आिब जाइत \nछैक। आİकी कĠवटर्रक सहायतासँ पी.डी.एफसँ यूनीकोडमे बदलैत छैक मुदा Ćारूपण खतम \nभए जाइत छैक। \nफĠट कĠवटर्रमे SIL कĠवटर्र एहन टूल अिछ जािहमे Ćारोपण खतम निह होइत अिछ आ ई \nअिछयो ĄीतĠÿांश। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \n  \n1 \n \nिजतेĠƖ नागबंशी said... \nbahuta raas jankari, aa seho maithili me, \ntechnical nahi simple aa practical aalekh \nReply05/15/2009 at 09:36 PM \n2 \n \nেমাহন said... \nbahut ras nav jankari bhetal, hamro san avsikhua aab internet use kay sakait achhi \nReply05/15/2009 at 09:34 PM \n  \nबनैत-िबगड़ैत-सुभाषचĠƖ यादवक कथा संƇहक समीक्षा - गजेĠƖ ठाकुर \nसुभाषचĠƖ यादवजीक “बनैत िबगड़ैत” कथा-संƇहक सभ कथामे सँ अिधकांशमे ई भेटत जे \nकथा िखİसासँ बेशी एकटा थीम लए आगाँ बढ़ल अिछ आ अपन काज खतम किरतिह अĠत \nĆाĢत कएने अिछ। दोसर िवशेषता अिछ एकर भाषा। बलचनमाक भाषा ओिह उपĠयासक \nमुख्य पाÿक आĜमकथाĜमक भाषा अिछ मुदा एतए ई भाषा कथाकारक अपन छिĠह आ तािह \nअथųँ ई एकटा िविशƠ İवरूप लैत अिछ। एक िदस कथाक उपदेशाĜमक िखİसा-िपहानी \nİवरूप Ƈहण करबाक पिरपाटीक िवरुŀ सुभाषजीक कथाकेँ एकटा सीिमत पिरिमितमे थीम लऽ \nकए चलबाक, भाषाक िशĪप जे खाँटी देशी अिछ पर ğयान देबाक आ एिह सिĦमिलत कारणसँ \nपाठकक एक वगर्केँ एिह संƇहक कथा सभमे असीम आनĠद भेटतिĠह तँ संगे-संग िखİसा- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \nिपहानीसँ बाहर निह आिब सकल पाठक वगर्केँ ई कथा संƇह िनराश निह करत वरन हुनकर \nसभक रुिचक पिरįकरण करत। \nिकछु भाषायी मानकीकरण Ćसंग- जेना ऐछ, अिछ, अ इ छ । जािह कालमे मानकीकरण भऽ \nरहल छल ओिह समय एिहपर ğयान देबाक आवĮयकता रहए। जेना “जाइत रही” केँ “जाित \nरही” िलखी आ फेर जाित (जा इ त) लेल ĆोनिĠसएशनक िनअम बनाबी तेहने सन ऐछ संगे \nअिछ। मुदा आब देरी भऽ गेल अिछ से लेखको किनयाँ-पुतरामे एकर Ćयोग कए िदशा \nदेखबैत छिथ मुदा दोसर कथा सभमे घुिर जाइत छिथ। मुदा एिहसँ ई आवĮयकता तँ िसŀ \nहोइते अिछ जे एकटा मानक रूप  िİथर कएल जाए आ “छै” िलखबाक अिछ तँ सेहो ठीक \nआ “छैक” िलखबाक अिछ तँ “अĠतक ’क’ साइलेĠट अिछ” से ĆोनिĠसएशनक िनअम बनए। \nमुदा से जĪदी बनए आ सवर्Ƈाō होअए तकर बेगरता हमरा बुझाइत अिछ, आजुक लोकके \n“य” िलखल जाए वा “ए” एिहपर भिर िजनगी लड़बाक समय निह छैक, जे ğविन िसŀांत \nकहैत अिछ से मानू, आ निह तँ ĆोनिĠसएशनक िनअम बनाऊ। “निह” लेल “निञ” िलखब तँ \nबुझबामे अबैत अिछ मुदा नइँ(अिĠतका), नइं ( एन.बी.टी.) आ नँइ ( साकेतानĠद - कालरािÿĀ \nदारुणा) मे सँ साकेतानĠदजी बला Ćयोग ğविन-िवज्ञान िसŀांतसँ बेशी समीचीन िसŀ होइत \nअिछ आ से िवĂास निह होअए तँ ğविन Ćयोगशाला सभक मदित िलअ। एिह पोथीक ई \nएकटा िवशेषता अिछ जे सुभाषचĠƖ यादवजी अपन िविशƠ लेखन-शैलीक Ćयोग कएने छिथ \nजे ğवĠयाĜमक अिछ आ मानकीकरण सĦवादकेँ आगाँ लए जएबामे सक्षम अिछ। \n  \nकथाक याÿा- वैिदक आख्यान, जातक कथा, ऐशप फेबĪस, पंचतंÿ आ िहतोपदेश आ संग-संग \nचलैत रहल लोकगाथा सभ। सभ ठाम अिभजाĜय वगर्क कथाक संग लोकगाथा रिहते अिछ। \nकथामे असफलताक सĦभावना उपĠया-महाकाĭय-आख्यान सँ बेशी होइत अिछ, कारण उपĠयास \nअिछ “सोप ओपेरा” जे मिहनाक-मिहना आ सालक-साल धिर चलैत अिछ आ सभ एपीसोडक \nअĠतमे एकटा िबĠदुपर आिब खतम होइत अिछ। माने सþिर एपीसोडक उपĠयासमे उĠहþिर \nएपीसोड धिर तँ आशा बिनते अिछ जे कथा एकटा मोड़ लेत आ अĠत धिर जे कथाक िदशा \nनिहए बदलल तँ पुरनका सभटा एपीसोड िहट आ माÿ अिĠतम एपीसोड ģलॉप। मुदा कथा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \nएकर अनुमित निह दैत अिछ। ई एक एपीसोड बला रचना छी आ नीक तँ खूबे नीक आ \nनिह तँ खरापे-खराप। \n  \nकथा-गाथा सँ बिढ़ आगू जाइ तँ आधुिनक कथा-गĪपक इितहास उžैसम शताĤदीक अĠतमे \nभेल। एकरा लघुकथा, कथा आ गĪपक रूप  मानल गेल। ओना एिह तीनूक बीचक भेद सेहो \nअनावĮयक रूपसँ  ĭयाख्याियत कएल गेल। रवीĠƖनाथ ठाकुरसँ शुरु भेल ई याÿा भारतक \nएक कोनसँ दोसर कोन धिर सुधारवाद रूपी  आĠदोलनक पिरणामİवरूप आगाँ बढ़ल। \nअसिमयाक बेजबरुआ, उिड़याक फकीर मोहन सेनापित, तेलुगुक अĢपाराव, बंगलाक केदारनाथ \nबनजŰ ई सभ गोटे कखनो नारीक Ćित समथर्नमे तँ कखनो समाजक सूदखोरक िवरुŀ अबैत \nगेलाह। नेपाली भाषामे “देवी को बिल” सूयर्काĠत ज्ञवाली Ņारा दसहराक पशुबिल Ćथाक \nिवरुŀ िलखल गेल। कोनो कथा Ćेमक बंधनक मğय जाित-धनक सीमाक िवरुŀ तँ कोनो \nदिलत समाजक िİथत आ धािमर्क अंधिवĂासक िवषयमे िलखल गेल। आ ई सभ करैत \nसवर्दा कथाक अĠत सुखद होइत छल सेहो निह। \nवाद: सािहĜय: उþर आधुिनक, अिİतĜववादी, मानवतावादी, ई सभ िवचारधारा दशर्नशाİÿक \nिवचारधारा िथक। पिहने दशर्नमे िवज्ञान, इितहास, समाज-राजनीित, अथर्शाİÿ, कला-िवज्ञान आ \nभाषा सिĦमिलत रहैत छल। मुदा जेना-जेना िवज्ञान आ कलाक शाखा सभ िविशƠता ĆाĢत \nकरैत गेल, िवशेष कए िवज्ञान, तँ दशर्नमे गिणत-िवज्ञान मैथेमेिटकल लॉिजक धिर सीिमत भए \nगेल। दाशर्िनक आगमन आ िनगमनक अğययन Ćणाली, िवĮलेषणाĜमक Ćणाली िदस बढ़ल। \nमाक्सर् जे दुिनया भिरक गरीबक लेल एकटा दैवीय हİतक्षेपक समान छलाह, ŅĠदाĜमक \nĆणालीकेँ अपन ĭयाख्याक आधार बनओलिĠह। तँ आइ-कािŎक “िडसकसन” जािहमे पक्ष-िवपक्ष, \nदुनू सिĦमिलत अिछ, दशर्नक ( िवशेष कए षडदशर्नक- माधवाचायर्क सवर्दशर्न संƇह-ƖƠĭय) \nखěडन-मěडन Ćणालीमे पिहनिहसँ िवńमान छल। \nसे इितहासक अĠतक घोषणा कएिनहार Ąांिसस फुिकयामा -जे कĦयुिनİट शासनक समािĢतपर \nई घोषणा कएने छलाह- िकछु िदन पिहने एिहसँ पलिट गेलाह। उþर-आधुिनकतावाद सेहो \nअपन ĆारिĦभक उĜसाहक बाद ठमिक गेल अिछ। अिİतĜववाद, मानवतावाद, Ćगितवाद, \nरोमेिĠटिसĔम, समाजशाİÿीय िवĮलेषण ई सभ संĮलेषणाĜमक समीक्षा Ćणालीमे सिĦमिलत भए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \nअपन अिİतĜव बचेने अिछ। साइको-एनेिलिसस वैज्ञािनकतापर आधािरत रहबाक कारण \nŅĠदाĜमक Ćणाली जेकाँ अपन अिİतĜव बचेने रहत। \nआधुिनक कथा अिछ की? ई केहन होएबाक चाही? एकर िकछु उĿेĮय अिछ आिक होएबाक \nचाही? आ तकर िनधŭरण कोना कएल जाए। \nकोनो कथाक आधार मनोिवज्ञान सेहो होइत अिछ। कथाक उĿेĮय समाजक आवĮयकताक \nअनुसार आ कथा याÿामे पिरवतर्न समाजमे भेल आ होइत पिरवतर्नक अनुरूपे  होएबाक चाही। \nमुदा संगमे ओिह समाजक संİकृितसँ ई कथा İवयमेव िनयिĠÿत होइत अिछ। आ एिहमे ओिह \nसमाजक ऐितहािसक अिİतĜव सोझाँ अबैत अिछ। \nजे हम वैिदक आख्यानक गप करी तँ ओ राįƏक संग Ćेमकेँ सोझाँ अनैत अिछ। आ \nसमाजक संग िमिल कए रहनाइ िसखबैत अिछ। जातक कथा लोक-भाषाक Ćसारक संग \nबैŀ-धमर् Ćसारक इच्छा सेहो रखैत अिछ। मुिİलम जगतक कथा जेना रूमीक  “मसनवी” \nफारसी सािहĜयक िविशƠ ƇĠथ अिछ जे ज्ञानक महĜव आ राĔयक उžितक िशक्षा दैत अिछ। \nआजुक कथा एिह सभ वİतुकेँ समेटैत अिछ आ एकटा Ćबुŀ आ मानवीय(!) समाजक \nिनमŭणक िदस आगाँ बढ़ैत अिछ। आ जे से निह अिछ तँ ई ओकर उĿेĮयमे सिĦमिलत \nहोएबाक चाही। आ तखने कथाक िवĮलेषण आ समालोचना पाठकीय िववशता बिन सकत। \nकĦयूिनİट शासनक समािĢत आ बिलर्नक देबालक खसबाक बाद Ąांिसस फुिकयामा घोिषत \nकएलिĠह जे िवचारधाराक आपसी झगड़ासँ सृिजत इितहासक ई समािĢत अिछ आ आब \nमानवक िहतक िवचारधारा माÿ आगाँ बढ़त। मुदा िकछु िदन पिहनिह ओ एिह मतसँ आपस \nभऽ गेलाह आ कहलिĠह जे समाजक भीतर आ राįƏीयताक मğय एखनो बहुत रास िभž \nिवचारधारा बाँचल अिछ। तिहना उþर आधुिनकतावादी िवचारक जैक्स देरीदा भाषाकेँ \nिवखिěडत कए ई िसŀ कएलिĠह जे िवखिěडत भाग ढेर रास िविभž आधारपर आिāत अिछ \nआ िबना ओकरा बुझने भाषाक अथर् हम निह लगा सकैत छी। मनोिवĮलेषण आ ŅĠदाĜमक \nपŀित जेकाँ फुिकयामा आ देरीदाक िवĮलेषण संĮलेिषत भए समीक्षाक लेल İथायी Ćितमान \nबनल रहत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \nसुभाष चĠƖ यादवक कथा-संƇह बनैत िबगड़ैत: İवतĠÿताक बादक पीढ़ीक कथाकार छिथ \nसुभाषजी। कथाक माğयमसँ जीवनकेँ रूप  दैत छिथ। िशĪप आ कĝय दुनूसँ कथाकेँ अलंकृत \nकए कथाकेँ साथर्क बनबैत छिथ। अिİतĜवक लेल सामाĠय लोकक संघषर् तँ एिह िİथितमे \nिहनकर कथा सभमे भेटब İवाभािवके। कएक दशक पूवर् िलखल िहनक कथा “काठक बनल \nलोक” क बदिरया साइते संयोग हंसैत रहए। एहु कथा संƇहक सभ पाÿ एहने सन िवशेषता \nलेने अिछ। हॉİपीटलमे कनैत-कनैत सुतलाक बाद उिठ कए कोनो पाÿ फेरसँ कानए लगैत \nछिथ तँ कोनो पाÿ Ćेममे पड़ल छिथ। िकनकोमे िबजनेस सेĠस छिĠह तँ हिरवंश सन पाÿ \nसेहो छिथ जे उपकारक बदला िसİटम फॉĪटक कारण अपकार कए जाइत छिथ। आब \n“बनैत िबगड़ैत” कथा संƇहक कथा सभपर गिहंकी नजिर दौगाबी। \nकिनयाँ-पुतरा- एिह कथामे रİतामे एकटा बिचया लेखकक पएर छािन फेर ठेहुनपर माथ रािख \nिनिĀĠत अिछ जेना माएक ठेहुनपर माथ रखने होए। नेबो सन कोनो कड़गर चीज लेखकसँ \nटकरेलिĠह। ई लड़कीक छाती िछऐ। लड़की िनिवर्कार रहए जेना बाप-दादा वा भाए बिहन \nसऽ सटल हो। लेखक सोचैत छिथ, ई सीता बनत की Ɩौपदी। राबन आ दुजŸधनक आशंका \nलेखककेँ घेर लैत छिĠह। \nकिनयाँ-पुतरा पढ़बाक बाद वैह सड़कक चौबिटया अिछ आ वैह रेड-लाइटपर गाड़ी चलबैत-\nरोकैत काल बालक-बािलका देखबामे अबैत छिथ। मुदा आब दृिƠमे पिरवतर्न भऽ जाइत \nअिछ। कारक शीसा पोिछ पाइ मँगिनहार बालक-बािलकाकेँ पाइ-देने वा िबन देने, मुदा िबनु \nसोचने आगाँ बिढ़ जाएबला दृिƠक पिरवतर्न। किनयाँ-पुतरा पढ़बाक बाद की हुनकर दृिƠमे \nकोनो पिरवतर्न निह होएतिĠह? बालक तँ पैघ भए चोिर करत वा कोनो Ƒग काटųलक सभसँ \nिनचुलका सीढ़ी बनत मुदा बािलका। ओ सीता बनत आिक Ɩौपदी आिक आƛपाली। जे \nसामािजक संİथा, ōूमन राइƀस ऑरगेनाइजेशन कोनो Ćेमीक िबजलीक खाĦहपर चिढ़ Ćाण \nदेबाक धमकीपर नीचाँ जाल पसािर कऽ टी.वी.कैमरापर अपन आ अपन संİथाक नाम Ćचािरत \nकरैत छिथ ओ एिह कथाकेँ पढ़लाक बाद ओिह पुरातन दृिƠसँ काज कए सकताह? ओ \nसरकार जे कोनो हॉİपीटलक नाम बदिल कए जयĆकाश नारायणक नामपर  करैत अिछ वा \nहािडर्ंग पाकर्क नाम वीर कुँअर िसंहक नामपर कए अपन कþर्ĭयक इितāी मािन लैत अिछ ओ \nसमİयाक जिड़ धिर पहुँिच नव पाकर् आ नव हॉİपीटल बना कए जयĆकाश नारायण आ वीर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \nकुँअर िसंहक नामपर करत  आिक दोसरक कएल काजमे “मेड बाइ मी” केर İटाĦप \nलगाओत? ई संİथा सभ आइ धिर मेहनितसँ बचैत अएबाक आ सरल उपाय तकबाक \nĆवृिþपर रोक निह लगाओत? \nअसुरिक्षत- Əेनसँ उतरलाक बाद घरक २० िमनटक रİताक राित जतेक असुरिक्षत भऽ गेल \nअिछ तकर सिचÿ वणर्न ई कथा करैत अिछ। पिहने तँ एहन निह रहैक- ई अिछ लोकक \nमानिसक अवİथा। मुदा एिह तरहक समİया िदस ककरो ğयान कहाँ छैक। पैघ-पैघ समİया, \nउदारीकरण आन कतेक िवषयपर मीिडआक ğयान छैक। चौक-चौराहाक एिह तरहक \nसमİयापर नव दृिƠ अबैत अिछ, एिहमे İटेशनसँ घरक बीचक दूरी राितक अĠहारमे पहाड़ \nसन भऽ जाइत अिछ। Ćदेशक तĜकालीन कानून-ĭयवİथापर ई एक तरहक िटĢपणी अिछ। \nएकाकी- एिह कथामे कुसेसर हॉİपीटलमे छिथ। हॉİपीटलक सिचÿ िववरण भेल अिछ। \nओतए एकटा İÿी पितक मृĜयुक बाद कनैत-कनैत Ćायः सुित गेिल आ फेर िनž टुटलापर \nकानए लागिल। एना होइत अिछ।मानव जीवनक एकटा सĜयता िदस इशारा दैत आ \nहॉİपीटलक बात-ĭयवİथापर िटĢपणी तेना भऽ कए निह वरण जीवĠतता देखा कए करैत \nछिथ। \nओ लड़की- एिह कथामे हॉİटलक लड़का-लड़कीक जीवनक बीच नवीन, एकटा लड़कीक \nहाथमे ऐंठ खाली कप, जे ओिह लड़कीक आ ओकर Ćेमीक अिछ, देखैत अिछ। लड़की \nनवीनकेँ पुछैत छैक जे ओ केĦहर जा रहल अिछ। नवीनकेँ होइत छैक जे ओ ओकरा \nअपनासँ दब बुिझ कप फेंकबाक लेल पुछलक। नवीन ओकरा मना कऽ दैत अिछ। िवचार \nसभ ओकर मोनमे घुरमैत रहैत छैक।ई कथा एकटा छोट घटनापर आधािरत अिछ...जे ओ \nहमरा दब बूिझ चाहक कप फेकबाक लेल कहलक? आ ई किह दृढ़तासँ निह किह आगाँ बिढ़ \nजाइत अिछ। एकाकी जेकाँ ई कथा सेहो मनोवैज्ञािनक िवĮलेषणपर आधािरत अिछ। \nएकटा Ćेम कथा- पिहने जकरा घरमे फोन रहैत छल तकरा घरमे दोसराक फोन अबैत रहैत \nछल जे एकरा तँ ओकरा बजा िदअ। लेखकक घरमे फोन छलिĠह आ ओ एकटा Ćेमीकाक \nफोन अएलापर ओकर Ćेमीकेँ बजबैत रहैत छिथ। Ćेमी मोबाइल कीिन लैत अिछ से फोन \nआएब बĠद भऽ जाइत अिछ। मुदा Ćेमी Ņारा नĦबर बदिल लेलापर Ćेिमकाक फोन फेरसँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \nलेखकक घरपर अबैत अिछ। Ćेिमका, Ćेमीक मिमयौत बिहनक सखी िरतु छिथ आ लेखक \nओकर सहायताक लेल िचिĠतत भऽ जाइत छिथ। एिह कथामे Ćेमी-Ćेिमका, मोबाइल आ फोन \nई सभ नवयुगक संग नव कथामे सेहो İवाभािवक रूपेँ  अबैत अिछ। \nटाइटल कथा अिछ बनैत-िबगड़ैत। तीन टा नािमत पाÿ । माला, ओकर पित सþो आ पोती \nमुिनयाँ ।गाम घरक जे सास-पुतोहुक गप छैक, सेहĠता रिह गेल जे किहयो नहेलाक बाद \nखाइ लेल पुिछतए, एहन सन। मुदा सैह बेटा-पुतोहु जखन बाहर चिल जाइत छिथ तँ वैह \nसासु कार कौआक टािहपर िचिĠतत होमए लगैत छिथ। माइƇेशनक बादक गामक यथाथर्केँ \nिचिÿत करैत अिछ ई कथा। सþोक संग कौआ सेहो एक िदन िबला जाएत आ मुिनयाँ \nकौआ आ दादा दुनूकेँ तकैत रहत।Ćवासीक कथा, बेटा-पुतोहुक आ पोतीक कथा, सासु-\nपुतोहुक झगड़ा आ Ćेम! \nअपन-अपन दुःख कथामे पėी, अपन अवहेलनाक िİथितमे, धीया-पुताकेँ सरापैत छिथ। राितमे \nधीया-पुताक खेनाइ खा लेबा उþर भनसाघरक ताला बĠद रहबाक िİथितमे पėीक भूखल \nरहब आ पिरणामİवरूप पितक फॲफक İवरसँ कुिपत होएब İवाभािवक। सभक अपन संसार \nछैक। लोक बुझैए जे ओकरे संसारक सुख आ दुःख माÿ सĦपूणर् छैक मुदा से निह अिछ। \nसभक अपन सुख-दुःख छैक, अपन आशा आ आकांक्षा छैक। कथाकार ओहन सĜयकेँ \nउľािटत करैत छिथ जे हुनकर अनुभवक अंतगर्त अबैत छिĠह। आĜमानुभूित पिरवेश İवतंÿ \nकोना भए सकत आ से सुभाष चĠƖ यादवजीक सभ कथामे सोझाँ अबैत अिछ। \nआतंक कथामे कथाकारकेँ पुरान संगी हिरवंशसँ कायŭलयमे भेँट होइत छिĠह। लेखकक \nदािखल-खािरज बला काज एिह लऽ कऽ निह भेलिĠह जे हिरवंशक İथानाĠतरणक पĀात् ने \nक्यो हुनकासँ घूस लेलक आ तािह Ņारे काजो निह केलक। हिरवंशक बगेबानी घूसक अनेर \nपाइक कारण छल से दोसर िकएक अपन पाइ छोड़त? लेखक आतंिकत छिथ। कायŭलयक \nपिरवेश, ƚƠाचार आ एक गोटेक İथानांतरणसँ बदलैत सामािजक सĦबĠध ई सभ एतए ĭयक्त \nभेल अिछ। आइ कािŎ हम आिक अहाँ Ĥलॉकमे वा सिचवालयमे कोनो काज लेल जाइत छी \nतँ यैह ने सुनए पड़ैत अिछ जे पाइ जे माँगत से दए देबैक आ तखन कोनो िदĸत होअए तँ \nकहब ! आ पाइक बदला ककरो नाम वा पैरवी लए गेलहुँ तँ कमर्चारी ने पाइये लेत आ \nनिहये अहाँक काज होएत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \nएकटा अĠत कथामे ससुरक मृĜयुपर लेखकक साढ़ू केश कटेने छिथ आ लेखक निह, एिहपर \nकैक तरहक गप होइत अिछ। साढ़ू केश कटा कऽ िनिĀĠत छिथ। ई जे सांİकृितक \nिसĦबोिलĔम आएल अिछ, जे पकड़ा गेल से चोर आ खराप काज केिनहार जे निह पकड़ाएल \nसे आदशर्वादी। पूरा-पूरी तँ निह मुदा अहू कथामे एहने आİथा जĠम लैत अिछ आ टूिट \nजाइत अिछ। हिरयाणामे बापो मरलापर लोक केश निह कटबैत अिछ तँ की ओकर दुःखमे \nकोनो कमी रहैत छैक तेँ ? पंजाबक मिहला एक बरखक बाद ने िसनूर लगबैत छिथ आ ने \nचूड़ी पिहरैत छिथ मुदा पिहल बरख काĠह धिर चूड़ी भरल रहैत छिĠह तँ की िबयाहक पिहल \nबरखक बाद हुनकर पित-Ćेममे कोनो घटंती आिब जाइत छिĠह? \n  \nकबाछु कथा मे चĦपीबलाक लेखक लग आएब, जाँघपर हाथ राखब। अिभजाĜय संİकारक \nलोकलग बैसल रहबाक कारणसँ लेखक Ņारा ओकर हाथ हटाएब । चĦपीबला Ņारा ई गप \nबाजब जे छुअल देहकेँ छूलामे कोन संकोच। जेना चĦपीवला लेखककेँ बुझाइय रहिĠह जे \nहुनका युवती बुिझ रहल छलिĠह। लेखककेँ लगैत छिĠह जे ओ İÿी छिथ आ चĦपीबला \nओकर पुरान यार। ठाम-कुठाम आ समय-कुसमयक महीन समझ चĦपीवलाकेँ निह छइ, निह तँ \nलेखक ओतेक गरमीयोमे चĦपी करा लैतए। चĦपीवलाक दीनतापर अफसोच भेलिĠह मुदा \nओकर शी-इ-इ केँ मोन पाड़ैत िवतृįणा सेहो। Ąायडक मनोिवĮलेषणक बƂड आलोचना भेल \nजे ओ सेक्सकेँ केĠƖमे रािख गप करैत छिथ। मुदा अनुभवसँ ई गप सोझाँ अबैत अिछ जे \nसेक्ससँ जतेक दूरी बनाएब, जतेक एकरा वातŭलाप-कथा-सािहĜयसँ दूर राखब, ओकर आƅमण \nततेक तीवर् होएत।   \nकारबार मे लेखकक भेँट िमİटर वमŭ, िसĠहा आ दू टा आर गोटेसँ सँ होइत अिछ। बार मे \nिसĠहा दोİती आ िबजनेसकेँ फराक कहैत दू टा िखİसा सुनबैत अिछ। सभ चीजक मोल \nअिछ, एिहपर एकटा दोİतक वाइफ लेल टी.वी. िकनबाक बाद िĄजक िडमाĠड अएबाक गप \nबीचेमे खतम भऽ जाइत अिछ। दोसर िखİसामे एकटा İÿी पितक जान बचबए लेल \nडॉक्टरक फीस देबाक लेल पूवर् Ćेमी लग जाइत अिछ। पूवर् Ćेमी पाइ देबाक बदलामे ओकरा \nसंगे राित िबतबए लेल कहैत छैक। िसĠहा कथामे ककरो गलती निह मानैत छिथ, डॉक्टर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \nिबना पाइ लेने िकएक इलाज करत, पूवर् Ćेमी मँगनीमे पाइ िकएक देत आ ओ İÿी जे पूवर् \nĆेमी संग राित निह िबताओत तँ ओकर पित मिर जएतैक। \nआब बारसँ लेखक िनकलैत छिथ तँ दरबानक सलाम मारलापर अहूमे पैसाक टनक सुनाइ \nपड़ए लगैत छिĠह। \nĆाचीन मूĪय, दोİती-यारी आ आदशर्क टूटबाक िİथित एकटा एकाकीपनक अनुभव करबैत \nअिछ। \nकुĮती मे सेहो Ąायड सोझाँ अबैत छिथ, कथाक ĆारĦभ लुंगीपरक सुखाएल कड़गर भेल \nदागसँ शुरू  होइत अिछ। मुदा तुरþे İपƠ होइत अिछ जे ओ से दाग निह अिछ वरन \nघावक दाग अिछ। फेर हाटक कुĮतीमे गामक समİयाक िनपटारा , हेĪथ सेĠटरक बĠद रहब, \nओतए ईंटाक चोिरक चरचा अबैत अिछ। छोट भाइ कोनो इलाजक ƅममे एलोपैथीसँ हिट \nकए होĦयोपैथीपर िवĂास करए लगैत छिथ, एिह गपक चरचा आएल अिछ। लोक सभक \nघावक समाचार पुछबा लऽ अएनाइ आ लेखक Ņारा सभकेँ िवİतृत िववरण किह सुनओनाइ \nमुदा उमिरमे कम वयसक कैक गोटेकेँ टािर देनाइ, ई सभ ƅम एकटा वातावरणक िनमŭण \nकरैत अिछ। \nकैनरी आइलैěडक लारेल कथामे सुभाष आ उिपया कथाक चिरÿ छिथ। एतए एकटा िबĦब \nअिछ- जेना िनणर्य कोसीक धसना जकाँ। मिमयौत भाइक िचŇी, कटािर देने नाहपर जएबाक, \nगेरुआ पािनक धारमे आएब, नाहक छीटपर उतारब, छीटक बादो बहुत दूर धिर जाँघ भिर \nपािनक रहब। धीपल बालुपर साइिकलकेँ ठेलैत देिख क्यो कहैत छिĠह- “साइिकल ससुरािरमे \nदेलक-ए? कने बड़द जकाँ िटटकार िदयौक”। दीदी पीसा अिहठाम एिह गपक चरचा सुनलिĠह \nजे कोटक खाितर हुनकर बेटीक िववाह दू िदन रुिक गेल छलिĠह आ ईहो जे बेसी पढ़ने \nलोक बताह भऽ जाइत अिछ।सुभाष चािहयो कऽ दू सए टाका निह माँिग पबैत छिथ, दीदीक \nĭयवहार अİपƠ छिĠह, सुभाष आİवİत निह छिथ आ घुिर जाइत छिथ। \nतृįणा कथामे लेखककेँ अिखलन भेटैत छिĠह। āीलतासँ ओ अपन भेँटक िववरण किह सुनबैत \nअिछ। पाँचम िदन घुरलाक बाद Əेनमे ओ निह भेटलीह। आब अिखलन की करत, \nिवशाखापþनम आ िवजयवाड़ाक बीचक रİतामे चĸर काटत आिक İमृितक संग िदन काटत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \nछोट-छोट भावनाĜमक घटनाक िवĮलेषण अिछ कथा “कैनरी आइलैěडक लारेल” आ “तृįणा”। \nदाना कथामे मोहन इĠटरĭयू लेल गेल अिछ, ओतए सहृदय चपरासी सूिचत करैत छैक जे \nबाहरीकेँ निह लैत छैक, पी.एच.डी. रिहतए तँ कोनो बात रिहतए। मोहनकेँ सभ चीज बीमार \nआ उदास लगैत रहए। फुĿी आ मैना पावरोटीक टुकड़ीपर ची-ची करैत झपटैत \nरहए।Ćितयोगी परीक्षाक साक्षाĜकारमे बाहरी आ लोकल केर जे संकĪपना आएल अिछ तकर \nसĦवेदनाĜमक वणर्न भेल अिछ।  \nदृिƠ कथामे पढ़ाइ खतम भेलाक बाद नोकरीक खोज , गाममे लोकसभक तीŞण कटाक्ष। फेर \nदिक्षण भारतीय पÿकारक Ćेरणासँ किनयाँक िवरोधक बावजूद गाममे लेखकक खेतीमे लागब। \nई सभ गप एकटा सामाĠय कĝय रहलाक बादो ठाम-ठाम सामािजक सĜय उľािटत करैत \nअिछ। एतए गामक लोकक कुटीचाली अिछ, जे काजक अभावमे खाली समय बेशी रहलाक \nकारण अबैत अिछ।  संगमे आइ-कािŎक İÿीक शहरी जीवन जीबाक आकांक्षा सेहो Ćदिशर्त \nकरैत अिछ।  \nनदी कथामे कĝय कथाक संगे चलैत अिछ आ खतम भए जाइत अिछ। गगनदेवक घरपर \nिबहारी आएल छैक। शहरमे ओकरा एक साल रहबाक छैक। गगनदेवकेँ ओकरा संग मकान \nखोजबाक ƅममे एकटा लड़कीसँ भेँट होइत छैक। ओकरा छोिड़ आगाँ बढ़ल तँ ई बुझलाक \nबादो जे आब ओकरासँ फेर भेँट निह हेतइ ओ उĪलास आ Ćेमक अनुभूितसँ भिर गेल। \nपरलय बािढक कथा िथक, कोसीक कथा कहल गेल अिछ एतए। बौकी बुनछेकक इĠतजारीमे \nअिछ। मुदा धारमे पािन बिढ़ रहल छैक। कोशीक बािढ़ बढ़ल आिब रहल छैक आ एĦहर \nमाएक रĿ-दİतसँ हाल-बेहाल छैक। माल-जाल भूखसँ िडकरैत रहै। रामचरनक घरमे \nअžपािन बेशी छैक से ओ सभकेँ नाहक इĠतजाम लेल कहैत छैक। बौकूक घरसँ कटिनयाँ \nदूर रहै। मृĜयु आ िवनाश बौकूकेँ कठोर बना देलकैक, मोह तोिड़ देलकैक। मुदा बरखा रुिक \nगेलैक। बौकू चीज सभकेँ िचĠहबाक आ İमरण करबाक Ćयė करए लागल। \nबात कथामे सेहो कथाकार अपन कथानककेँ बाट चिलते तािक लैत छिथ आ िशĪपसँ ओकरा \nआगाँ बढ़बैत छिथ। नेबो दोकानपर नेबोवला आ एकटा लोकक बीचमे बहस सुनैत लेखक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \nबीचमे बीचमे कूिद पड़ैत छिथ। नेबोवलासँ एक गोटे अपन छþा माँिग रहल अिछ जे ओ \nनीचाँ रखने रहए।दुखक गप, लेखकक अनुसार, बेशी िदन धिर लोककेँ मोन रहैत छैक। \nरंभा कथामे पुरुष-İÿीक बीचक बदलैत सĦबĠधक तीवर् गितसँ वणर्न भेल अिछ। पुरुष यावत \nİÿीसँ दूर रहैत अिछ तँ सभ ओकरा मेनका आ रĦभा देखाइ पड़ैत छैक। मुदा जे सĦवादक \nĆारĦभ होइत अिछ तँ बादमे लेखक केँ लगैत छिĠह जे ओ बेटीये छी।रİतामे एक İÿी अबैत \nअिछ। लेखक सोचैत छिथ जे ई के छी, रĦभा, मेनका आिक...। ओकरा संग बेटा छैक, \nओतेक सुžर निह, कारण एकर वर सुĠदर निह होएतैक। ओ गपशपमे कखनो लेखककेँ ससुर \nजकाँ, कखनो अपनाकेँ हुनकर बेटी तुĪय कहैत अिछ। पिहने लेखककेँ खराप लगलिĠह। \nमुदा बादमे लेखककेँ नीक लगलिĠह। मुदा अĠतमे ओकर पएर छूबए लेल झुकब मुदा िबन \nछूने सोझ भऽ जाएब निह बुिझमे अएलिĠह। \nहमर गाम कथामे लेखकक गामक रİता, कटिनयाँ सँ मेनाही गामक लोकक िछिड़आएब आ \nबाĠहक बीचमे अहुिरया काटैत लोकक वणर्न अिछ। कोिसकĠहाक लोक- जानवरक समान, \nजानवरक हालतमे। कटिनयाँमे लेखकक घर किट गेलिĠह से ओ नथुिनयाँ एिहठाम िटकैत \nछिथ। मछबािह आ िचड़ै बझाबऽ लेल नथुनी जोगार करैत अिछ। जमीनक झगड़ा छिĠह, एक \nिहİसेदारक जमीन धारमे डूमल छैक से ओ लेखकक गहूमवला खेत हड़पए चाहैत अिछ। \nशन आ İÿीक (!) पाछू लोक बेहाल अिछ। İÿीक पाछू िबन कारण लेखक पिड़ गेल छिथ \nजेना िवįणु शमŭ पंचतंÿमे कथा कहैत-कहैत शूƖ आ मिहलाक पाछाँ पिड़ जाइत छिथ। यावत \nसभ कमलक घूर लग कपक अभावमे बेरा-बेरी चाह िपबैत छिथ, फिसल किट कऽ िसबननक \nएतए चिल जाइ-ए। झौआ, कास, पटेरक जंगल जखन रहए, िचड़ै बƂड आबए, आब कम \nअबैत अिछ। खिढ़या, हिरन, माछ, काछु, डोका सभ खतम भऽ रहल छैक- जीवनक साधन \nदुलर्भ भऽ गेल अिछ। साँझमे जमीनक पंचैती होइत अिछ।सþोक बकड़ी मिर गेलैक, पुतोहु \nएकर कारण सासुक सरापब कहैत अिछ। सासु एकर कारण बिल गछलोपर पाठीसभकेँ बेचब \nकहैत छिथ। सþोक बेटीक जौबनक उभारकेँ लेखक पुरुष सĦपकर्क साक्षी कहैत छिथ आ \nसकारण फेरसँ मिहलाक पाछाँ पिड़ जाइत छिथ,कारण ई धारणा लोकमे छैक। सþोक बेटी \nएखन सासुर निह बसैत छैक। सुकन रामक एिहठाम खाइत काल लेखककेँ संकोच भेलिĠह, \nजकरासँ उबरबाक लेल ओ बजलाह- आइ तोरा जाित बना लेिलअह। कोसी सभ भेदभावकेँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \nपािट देलक, डोम, चमार, मुसहर, दुसाध, तेली, यादव सभ एके कलसँ पािन भरैत अिछ। एके \nपिटयापर बैसैत अिछ। \nककरा लेल कथा िलखी? वा कही? कथाक वाद:  िजनका िवषयमे िलखब से तँ पढ़ताह \nनिह। कथा पिढ़ लोक Ćबुŀ भऽ जाएत? गीताक सĢपत खा कए झूठ बजिनहारक संख्या कम \nनिह। तेँ की एहन कसौटीपर रिचत कथाक महĜव कम भए जाएत? सभ Ćबुŀ निह होएताह \nतँ İवİथ मनोरंजन तँ ĆाĢत कऽ सकताह। आ जे एकोटा ĭयिक्त कथा पिढ़ ओिह िदशामे \nसोचत तँ कथाक साथर्कता िसŀ होएत। आ जकरा लेल रिचत अिछ ई कथा जे ओ निह \nतँ ओकर ओिह पिरिİथितमे हİतक्षेप करबामे सक्षम ĭयिक्त तँ पढ़ताह। आ जा ई रहत \nताधिर एिह तरहक कथा रिचत कएल जाइत रहत। \nआ जे समाज बदलत तँ सामािजक मूĪय सनातन रहत? Ćगितशील कथामे अनुभवक पुनिनर्मŭण \nकरब, पिरवतर्नशील समाज लेल। जािहसँ Ćाकृितक आ सामािजक यथाथर्क बीच समायोजन \nहोअए। आिक एिह पिरवतर्नशील समयकेँ İथाियĜव देबा लेल परĦपराक İथायी आ मूल \nतĜवपर आधािरत कथाक आवĮयकता अिछ। ĭयिक्त-िहत आ समाज-िहतमे Ņैध अिछ आ दुनू \nपरİपर िवरोधी अिछ। एिहमे संयोजन आवĮयक। िवĂ दृिƠ आवĮयक। कथा माÿ िवचारक \nउĜपिþ निह अिछ जे रोशनाइसँ कागतपर जेना-तेना उतािर देिलयैक। ई सामािजक-ऐितहािसक \nदशासँ िनिदर्िशत होइत अिछ। \nतँ कथा आदशर्वादी होअए, Ćकृितवादी होअए वा यथाथर्वादी होअए। आ एिहमे सँ मानवतावादी, \nसामािजकतावादी वा अनुभवकेँ महĜव देमएबला ज्ञानेिĠƖय यथाथर्वादी होअए? आ निह तँ कथा \nĆयोजनमूलक होअए। एिहमे उपयोिगतावाद, Ćयोगवाद, ĭयवहारवाद, कारणवाद, अथर्िƅयावाद आ \nफलवाद सभ सिĦमिलत अिछ। ई सभसँ आधुिनक दृिƠकोण अिछ। अपनाकेँ अिभĭयक्त \nकएनाइ मानवीय İवभाव अिछ। मुदा ओ सामािजक िनअममे सीिमत भऽ जाइत अिछ। \nपिरिİथितसँ Ćभािवत भऽ जाइत अिछ। तँ कथा अनुभवकेँ पुनरर्िचत कए गढ़ल जाएत। आ \nĭयिक्तगत चेतना तखन सामािजक आ सामूिहक चेतना बिन आओत। शोषककेँ अपन Ćवृिþपर \nअंकुश लगबए पड़तिĠह। तँ शोिषतकेँ एकर िवरोध मुखर रूपमे  करए पड़तिĠह। İवतंÿता- \nसामािजक पिरवतर्न । कथा तखन संĆेिषत होएत, संवादक माğयम बनत। कथा समाजक \nलेल शİÿ तखने बिन सकत, शिक्त तखने बिन सकत। जे कथाकार उपदेश देताह तँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nज्ञानक हİतांतरण करताह, जकर आवĮयकता आब निह छैक। जखन कथाकार सĦवाद शुरू  \nकरताह तखने मुिक्तक वातावरण बनत आ सĦवादमे भाग लेिनहार पाठक जड़तासँ ÿाण \nपओताह। \nकथा ƅमबŀ होअए आ सुƇाō होअए तखने ई उĿेĮय ĆाĢत करत। बुिŀपरक निह \nĭयवहारपरक बनत। वैिदक सािहĜयक आख्यानक उदारता संवादकेँ जĠम दैत छल जे पौरािणक \nसािहĜयक रुिढ़वािदता खतम कए देलक। आ संवादक पुनİथŭपना लेल कथाकारमे िवĂास \nहोएबाक चाही- तकर्-परक िवĂास आ अनुभवपरक िवĂास, जे सुभाषचĠƖ यादवमे छिĠह। \nĆĜयक्षवादक िवĮलेषणाĜमक दशर्न वİतुक निह, भािषक कथन आ अवधारणाक िवĮलेषण करैत \nअिछ से सुभाषजीक कथामे सवर्ÿ देखबामे आओत। िवĮलेषणाĜमक अथवा तािकर्क ĆĜयक्षवाद \nआ अिİतĜववादक जĠम िवज्ञानक Ćित Ćितिƅयाक रूपमे  भेल। एिहसँ िवज्ञानक िŅअथŰ \nिवचारकेँ İपƠ कएल गेल। \nĆघटनाशाİÿमे चेतनाक Ćदþक Ćदþ रूपमे  अğययन होइत अिछ। अनुभूित िविशƠ मानिसक \nिƅयाक तĝयक िनरीक्षण अिछ। वİतुकेँ िनरपेक्ष आ िवशुŀ रूपमे  देखबाक ई माğयम अिछ। \nअिİतĜववादमे मनुįय अिह माÿ मनुįय अिछ। ओ जे िकछु िनमŭण करैत अिछ ओिहसँ पृथक \nओ िकछु निह अिछ, İवतंÿ होएबा लेल अिभशĢत अिछ (साÿर्)। हेगेलक डायलेिक्टक्स Ņारा \nिवĮलेषण आ संĮलेषणक अंतहीन अंतİसंबंध Ņारा Ćिƅयाक गुण िनणर्य आ अिİतĜव िनणर्य \nकरबापर जोर देलिĠह। मूलतĜव जतेक गहॴर होएत ओतेक İवरूपसँ दूर रहत आ \nवाİतिवकतासँ लग। क्वाĠटम िसŀाĠत आ अनसरटेĠटी िĆिĠसपल सेहो आधुिनक िचĠतनकेँ \nĆभािवत कएने अिछ। देखाइ पड़एबला वाİतिवकता सँ दूर भीतरक आ बाहरक Ćिƅया सभ \nशिक्त-ऊजŭक छोट तĜĜवक आदान-Ćदानसँ सĦभव होइत अिछ। अिनिĀतताक िसŀाĠत Ņारा \nिİथित आ İवरूप अĠदाजसँ िनिĀत करए पड़ैत अिछ। तीनसँ बेशी डाइमेĠसनक िवĂक \nपिरकĪपना आ İटीफन हॉिकĠसक “अ िƙफ िहİƏी ऑफ टाइम” सोझे-सोझी भगवानक \nअिİतĜवकेँ खतम कए रहल अिछ कारण एिहसँ भगवानक मृĜयुक अवधारणा सेहो सोझाँ \nआएल अिछ, से एखन िवĂक िनयĠताक अिİतĜव खतरामे पड़ल अिछ। भगवानक मृĜयु आ \nइितहासक समािĢतक पिरĆेŞयमे मैिथली कथा किहया धिर िखİसा कहैत रहत। लघु, अित-\nलघु कथा, कथा, गĪप आिदक िवĮलेषणमे लागल रहत?   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nजेना वचुर्अल िरअिलटी वाİतिवकता केँ कृिÿम रूपेँ  सोझाँ आिन चेतनाकेँ ओकरा संग \nएकाकार करैत अिछ तिहना िबना तीनसँ बेशी बीमक पिरकĪपनाक हम Ćकाशक गितसँ जे \nिसĠधुघाटी सĥयतासँ चली तँ तइयो ƙŌाěडक पार आइ धिर निह पहुँिच सकब। ई सूयर् \nअरब-खरब आन सूयर्मेसँ एकटा मğयम कोिटक तरेगण- मेिडओकर İटार- अिछ। ओिह \nमेिडओकर İटारक एकटा Ƈह पृĝवी आ ओकर एकटा नगर-गाममे रहिनहार हम सभ अपन \nमाथपर हाथ रािख िचिĠतत छी जे हमर समİयासँ पैघ ककर समİया? \nहोिलिİटक आिक सĦपूणर्ताक समĠवय करए पड़त ! ई दशर्न दाशर्िनक सँ वाİतिवक तखने \nबनत। \nपोİटİÿक्चरल मेथोडोलोजी भाषाक अथर्, शĤद, तकर अथर्, ĭयाकरणक िनअम सँ निह वरन् \nअथर् िनमŭण Ćिƅयासँ लगबैत अिछ। सभ तरहक ĭयिक्त, समूह लेल ई िविभž अथर् धारण \nकरैत अिछ। भाषा आ िवĂमे कोनो अिĠतम सĦबĠध निह होइत अिछ। शĤद आ ओकर पाठ \nकेर अिĠतम अथर् वा अपन िविशƠ अथर् निह होइत अिछ। आधुिनक आ उþर आधुिनक \nतकर्, वाİतिवकता, सĦवाद आ िवचारक आदान-Ćदानसँ आधुिनकताक जĠम भेल मुदा फेर नव-\nवामपंथी आĠदोलन Ąांसमे आएल आ सवर्नाशवाद आ अराजकतावाद आĠदोलन सन िवचारधारा \nसेहो आएल। ई सभ आधुिनक िवचार-Ćिƅया Ćणाली ओकर आİथा-अवधारणासँ बहार भेल \nअिवĂासपर आधािरत छल। पाठमे नुकाएल अथर्क İथान-काल संदभर्क पिरĆेŞयमे ĭयाख्या \nशुरू  भेल आ भाषाकेँ खेलक माğयम बनाओल गेल- लंगुएज गेम। आ एिह सभ सþाक आ \nवैधता आ ओकर İतरीकरणक आलोचनाक रूपमे  आएल पोİटमॉडिनर्Ĕम। कंĢयुटर आ सूचना \nƅािĠत जािहमे कोनो तंÿांशक िनमŭता ओकर िनमŭण कए ओकरा िवĂĭयापी अĠतजŭलपर रािख \nदैत छिथ आ ओ तंÿांश अपन िनमŭतासँ İवतंÿ अपन काज करैत रहैत अिछ। िकछु ओहनो \nकायर् जे एकर िनमŭता ओकरा लेल िनिमर्त निह कएने छिथ। आ िकछु हİतक्षेप-तंÿांश जेना \nवायरस, एकरा मागर्सँ हटाबैत अिछ, िवğवंसक बनबैत अिछ तँ एिह वायरसक एंटी वायरस \nसेहो एकटा तंÿांश अिछ जे ओकरा ठीक करैत अिछ आ जे ओकरो सँ ठीक निह होइत \nअिछ तखन कĦĢयुटरक बैकप लए ओकरा फॉमųट कए देल जाइत अिछ- क्लीन İलेट! \nपूँजीवादक जनम भेल औńोिगक ƅािĠतसँ आ आब पोİट इĠडिİƏयल समाजमे उĜपादनक \nबदला सूचना आ संचारक महĜव बिढ़ गेल अिछ, संगणकक भूिमका समाजमे बिढ़ गेल अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nमोबाइल, ƅेिडट-काडर् आ सभ एहन वİतु िचĢस आधािरत अिछ। एिह बेरुका कोसीक बािढ़मे \nअनलकाĠतजी गाममे फाँसल छलाह, भोजन लेल मािर पड़ैत रहए मुदा ƅेिडट काडर्सँ \nए.सी.िटकट बुक भए गेलिĠह। िमिथलाक समाजमे सूचना आ संगणकक भूिमकाक आर कोन \nदोसर उदाहरण चाही? \nडी कĠसƏक्शन आ री कĠसƏक्शन िवचार रचना Ćिƅयाक पुनगर्ठन केँ देखबैत अिछ जे उþर \nऔńोिगक कालमे चेतनाक िनमŭण नव रूपमे  भऽ रहल अिछ। इितहास तँ निह मुदा \nपरĦपरागत इितहासक अĠत भऽ गेल अिछ। राĔय, वगर्, राįƏ, दल, समाज, पिरवार, नैितकता, \nिववाह सभ फेरसँ पिरभािषत कएल जा रहल अिछ। मारते रास पिरवतर्नक पिरणामसँ \nिवखंिडत भए सĠदभर्हीन भऽ गेल अिछ कतेक संİथा। \n  \nएिह पिरĆेŞयमे मैिथली कथा गाथापर सेहो एकटा गिहंकी नजिर दौगाबी। \nरामदेव झा जलधर झाक “िवलक्षण दाĦपĜय”(मैिथल िहत साधन, जयपुर,१९०६ ई.) केँ \nमैिथलीक आधुिनक कथाक ĆारĦभ मानलिĠह । पुलिकत िमāक “मोिहनी मोहन” ( १९०७-\n०८), जनसीदनक “ताराक वैधĭय” ( िमिथला िमिहर, १९१७ ई.), āीकृįण ठाकुरक चĠƖĆभा, \nतुलापित िसंहक मदनराज चिरत, काली कुमार दासक अदलाक बदला आ कािमनीक जीवन, \nĮयामानĠद झाक अिकĖचन, āी बĪलभ झाक िवलािसता, हिरनĠदन ठाकुर “सरोज”क ईĂरीय \nरक्षा, शारदानĠद ठाकुर “िवनय”क तारा आ Įयाम सुĠदर झा “मधुप”क Ćितज्ञा-पÿ, वैńनाथ \nिमā “िवńािसĠधु”क गĢप-सĢपक खिरहान आ Ćबोध नारायण िसंहक बीछल फूल आएल। \nहिरमोहन झाक कथा आ याÿीक उपĠयािसका, राजकमल चौधरी, लिलत, रामदेव झा, बलराम, \nĆभास कुमार चौधरी, धूमकेतु, राजमोहन झा, साकेतानĠद, िवभूित आनĠद, सुĠदर झा “शाİÿी”, \nधीरेĠƖ, राजेĠƖ िकशोर, रेवती रमण लाल, राजेĠƖ िवमल, रामभƖ, अशोक, िशवशंकर āीिनवास, \nĆदीप िबहारी, रमेश, मानेĂर मनुज, Įयाम दिरहरे, कुमार पवन, अनमोल झा, िमिथलेश कुमार \nझा, हिरĀĠƖ झा, उपाğयाय भूषण, रामभरोस कापिड़ “ƚमर”, भुवनेĂर पाथेय, बदरी नारायण \nबमŭ, अयोğयानाथ चौधरी, रा.ना.सुधाकर, जीतेĠƖ जीत, सुरेĠƖ लाभ, जयनारायण झा “िजज्ञासु”, \nĮयाम सुĠदर “शिश”, रमेश रĽन, धीरेĠƖ Ćेमिषर्, परमेĂर कापिड़, तारानĠद िवयोगी, नागेĠƖ \nकुमर, अमरनाथ, देवशंकर नवीन, अनलकाĠत,āीधरम, नीता झा, िवभा रानी, उषािकरण खान,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nसुिİमता पाठक, शेफािलका वमŭ, ĔयोĜसना चĠƖम, लालपरी देवी एिह याÿाकेँ आगाँ बढ़ेलिĠह। \nमैिथलीमे नीक कथा निह, नीक नाटक निह? मैिथलीमे ĭयाकरण निह? पिनसोह आ पिनगर एिह \nतरहक िवĮलेषण कतए अिछ मैिथली ĭयाकरण मे वैह अनल, पावक सभ अिछ ! मुदा दीनबĠधु \nझाक धातु रूप  पोथीमे जे १०२५ टा एिह तरहक खाँटी रूप  अिछ, रमानथ झाक \nिमिथलाभाषाĆकाशमे जे खाँटी मैिथली ĭयाकरण अिछ, ई दुनू िरसोसर् बुक लए मानकीकरण आ \nĭयाकरणक िनमŭण सवर्था संभव अिछ। मुदा भऽ रहल अिछ ई जे पानीपतक पिहल युŀक \nिवĮलेषणमे ई िलखी जे पानीपत आ बाबरक बीचमे युŀ भेल। रामभƖकें धीरेĠƖ सवर्āेơ \nमैिथली कथाकारक रूपमे  विणर्त कएने छिथ मुदा एखन धिर हुनकर कएक टा कथाक \nिवĮलेषण कएल गेल अिछ। निचकेताक नाटक आ मैिथलीक सेक्सिपअर महेĠƖ मलंिगयाक \nकाजक आ रामभƖ आ सुभाष चĠƖ यादवक कथा याÿाक सĠदभर्मे ई गप कहब आवĮयक \nछल। \nआ एतए ईहो सĠदभर्मे सिĦमिलत अिछ जे सुभाषचĠƖ यादवजीक ई संƇह धाराविहक रूपमे  \nअĠतजŭलपर ई-Ćकािशत भए िĆंट फॉमर्मे आिब रहल अिछ, कथाक पुनः पाठ आ भाषाक पुनः \nपाठ लए। \n1 \n \nराहुल मधेसी said... \nsubhash ji ke estimate nik kelahu, \ngahir adhyayan ker parinam etek nik samiksha, \nchhichla knowledge se te panipat aa babar madhya yudh machat matra \nReply05/15/2009 at 09:41 PM \n2 \n \nिजतेĠƖ नागबंशी said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \nbahut ras ideolism clear bhel, \nsubhash jik samiksha lel dhanyavad \nReply05/15/2009 at 09:39 PM \n \n  \n३. पń \n ३.१.\n  कािमनी कामायनी: आतंकी गाम \n३.२. \n िववेकानंद झा-तीन टा पń \n३.३.\n  सतीश चĠƖ झा-सोनाक िपजरा \n  \n३.४. अओताह मन भावन- \n सुबोध ठाकुर \n३.५.मिणकाĠत िमā “मिनष”- िमिथला वĠदना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \n३.६.\n  Ĕयोित-हम एक बालक मğय वगर्के \n \n कािमनी कामायनी: मैिथली अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट छिथ। \n  \nआतंकी गाम  । \nहाथ पएर मोङने \nओ सूतल सूतल सन गाम़ \nजतए एखनो िकयो िकयो \nगाबैत छल पराती़ झूमिऱ आ’ नचारी़ \nजतए एखनो रहैत छल िवभेदक बावजुद \n संग संग बाघ आ’ बकरी । \nखिरहान में पसरल छल दूर दूर धान \nहसैत िठिठयाित लाेक क’ छलै भिर मुँह पाऩ \nनव नूकुत Ćेमक होइत छल चच़र्  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \nआ’ नीक बेजाए में बुिŅ होए छल खच़र् \nजतए अखनो बाँचल छल \nआंचिरक लाज़ \nजžी जाित जी जाित क’ \nकरैत छलीह अĢ पन काज । \nजतए एखनो भोर सॅ सांझ धिर \nबनैत छल िकिसम िकिसमके भानस \nभोजन सॅ तृĢ त सुखासन पॅ बैिस \nज्ञानी जन पढै छला मानस़ \nजतए एखनो \n सपना छलै भरत सन राजा के \nलछमन सन भाय आ’ रामक’ मयŭदा के़। \nओिह सूतल सूतल ओंघाएल सन गाम मे \nपैिस गेल छल एक िदन अजगुत अन िचĠहार लोक \nरंग ढंग सॅ िविचÿ हाथ मे कड़गर \n हिरयर नोट़ आ’ बंदूक़   \nआयल छल खरीद शािĠत  फैला क सब तिर ƚािĠत़ ।  \nखेत खिरहान में उगाबए लेल बारूद  आर डी एक् स  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \nओ सब िछटैत रहल पाए़ आ’ देखैत देखैत \nगामक पोखिर भ’ गेलए िवषाक् त \nबंद भ’  गेलए पराती \n आ’ डेरा गेलए समाज़ \nआेþए आब कािबज छै \nभयानक अņहास करैत \nमुॅह सॅ उगलैत आिग बला \nआतंक क’ िघनौन राज । \n      कािमनी कामायनी \n        9।5।09 \n          \n  \n   \n1 \n \nপǻীকাব িবদয্ানn ঝা said... \nkamayini ji,  \nahank kavyapath maithili bhojpuri akademi aa sahitya akademi ker \ntatvadhan me sunane rahi,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \netay padhi nik lagal \nजतए एखनो \nसपना छलै भरत सन राजा के \nलछमन सन भाय आ’ रामक’ मयŭदा के़। \nReply05/15/2009 at 10:13 PM \n2 \n \nकृįण यादव said... \nबंद भ’ गेलए पराती \nआ’ डेरा गेलए समाज़ \nआेþए आब कािबज छै \nभयानक अņहास करैत \nमुॅह सॅ उगलैत आिग बला \nआतंक क’ िघनौन राज । \nbah \nReply05/15/2009 at 10:11 PM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \nिववेकानंद झा,विरơ उप-संपादक छिथ नई दुिनया मीिडया Ćाइवेट \nिलिमटेडमे। \n तीन टा पń \n  \n१.राित İवĨ मे िĆय ! \nराित İवĨ मे \nकिवताक िŅ पाँितक मğय \nअहाँक िटकुली आिब \nहमरा आँिख मे \nगिर गेल \nआ गिरते चिल गेल \nभीतर धिर \nआ जे की हरदम भेलै अय \nहमहुं ओकर पछॊर धयने \nघिसटाइत चिल गेल छलहुँ \nबहुत गहीँर धिर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \nएकटा अłुत लॊक देखिलअय \n  \nहमर ई पिहल अनुभव निह िथक \n  \nएहन लॊक देख सकैत अिछ \nएकटा बताहे \nआ एकटा बताहेक \nकरेज मे \nसांस लऽ सकैत छै \nएहन लॊक \n  \nएतय सबिकछु छलै \n  \nमहानगर छलै \nओकर ÿास छलै \nनगर छलै \nओकर घुटन छलै \nगामॊ छलै ओकर महक सेहॊ छलै \nओ धार सेहॊ छलै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n87 \n \nजे अपन सĦपूणर् वैभवक संग \nबहैत अिछ \nहमरा İमृित मे \nआ तािह पर एकटा झलफल पदŭ छलै \nअहाँक ललका ओढ़नी सऽन \nआ जे की बाद मे बूझिलअय \nओ अहीँ छलहुं \nहमर समİत İमृित केँ झँपने \nअपना ओढ़नी सँऽ \n  \nहम आगू बिढ़ \nबहुत दूर िनकिल \nआब अपना गाम \nआिब दलान पर छलहुं ठाढ़ \nिक बसात िसहकै छलै \nथलकमलक झमटगर गाछ पर \nआ ओिह पर लटकल रहै \nथॊकाक-थॊका फूल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n88 \n \nआ सॊझाँ पॊखिर मे \nकास छलै \nएĦहर बड़की टा बास छलै \nआ ओ सबिकछु छलै \nजे समियक झॊल सँ \nअनवरत संघषर् कऽ रहल छै \nआ ओिह पर पुनः \nएकटा लाल पदŭ छलै \nआ जे की बाद मे बुझिलअय \nओ अहीँ छलहुँ \nअहीँक ओढ़नी छलै । \n  \nहम आगू \nआिब अपन िपता लग \nछलहुँ ठाढ़ \nिजनक माथा पर समियक अłुत िचÿकारी छलै \nहम सॊिचते रही \nजे समय एकटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n89 \n \nअłुत िचÿकार अिछ \nआ की एकटा लाल पदŭ छलै \nजािह तऽर सँ \nएक जॊड़ी पिनगर आस सँ भरल आँिख \nहमरा हेरैत छल \nआ ओिह दया पर \nओिह करुणा पर \nएकटा लाल पदŭ छलै \nआ जे की बाद मे बुझिलअय \nओ अहीँ छलहुँ \nअहीँक ओढ़नी छलै । \n  \nई आँिख \nहमर माइक िथक \nजे हमर बाĪयकालिह सँऽ \nहमरा लेल एहने अिछ \nिक हमर माइ \nसंभवतः बूझैत छिथƭ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n90 \n \nजे एिह छौड़ाक आĜमा पर \nपिछला जĠमक बॊझ छै \nपापक \nआ हमरा अपन माइक \nएिह आँिख सँऽ \nडर लगैत अिछ \nहम पसेना सँऽ भिर उठैत छी \nआ राितयॊ ओिहना भेल \nहम जािग उठलहुं \nपसेना-पसेना भऽ \nजे सबसे पिहने िकछु मन पड़ल \nओ लाल ओढ़नी छल \nआ जे की बाद मे बुझिलअय \nओ अहीँ छलहुँ \nअहीँक ओढ़नी छलै । \n  \nएĦहर एखन हम \nआगू बिढ़ आयल छी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n91 \n \nपाछू रिह गेल अिछ \nभॊर किहए \nिक हम िदĪली मे छी \nजतऽ एकटा मॊहĪला छै \nएकटा ितनमंिजला छै \nबुिढ़या मकान मिलकािनक झौहैर छै \nआ दॊसरे क्षण Ćेमक ओकर अिभनय छै \n  \nपुनः एकटा िवĂिवńालय छै \nओकर सड़ल-गलल \nअंगांग छै िभनकैत \nमाछी जॊकाँ हम सभ िछअय \nआ एकटा झलफल पदŭ छै \nआ जे हम बाद मे बूझैत िछअय \nओकर रङ लाल छै \n  \nउखड़ैत लॊग-बसैत लॊग \nपड़ाइत लॊग-हेराइत लॊग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n92 \n \nठमकल-ठिहआयल लॊग \nमुदा िफराक ओकर आँिखक अतल मे \nकी मौका भेटओ \nआ ओ छप दे \nककरॊ गरदिन कािट लेअय \n  \nएिह टहाटही दुपहिरया मे \nओ सभटा वİतु-जात छै \nजे साल दिर साल \nहमरा भािङ रहल अिछ \n  \nघृिणत राजनीित छै \nआ छै हरेक दृिƠ सँऽ पिहने \nसुिनिĀत ई शĤद घृणा \nसवर्ÿ छै \nआ सङिह \nएकटा नवका पीढ़ी छै \nजकरा पुरान पीढ़ी कॊन मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n93 \n \nलऽ जा कऽ \nकान मे िकछु \nबुझा रहल छै \nआ एकटा झलफल पदŭ छै \nआ जे की बाद मे बुझित िछअय \nओकर रङ लाल छै । \n  \nएĦहर िवगत िकछु वषर् सँ \nहम अपन सभटा \nसरॊकार सामिजक \nभॊिग रहल छी \nएकटा फाँस मे \nजे कþहु \nहमरा हृदय मे \nएकटा फाँक बुिन रहल अिछ \n  \nएĦहरिह \nहमर आँिख  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n94 \n \nकमजॊर भेल अिछ \nकनैत-कनैत \nएना भऽ जाइत छै \nकहने छली हमर मैंयाँ \nहम नेनपिन मे \nबड़ कनैत रिहएय । \n  \nआब \nसौँसे दुिनया \nआ दुिनयाक सौँसे फरेब \nआ बाद मे जा कऽ \nओकर सौँसे कƠ \nहमरा लाल बुझना जाइत अिछ \nिनİसंदेह \nहमर आँिख \nकमजॊर भऽ गेल अिछ \nआब \nहम िदनहुं मे सूित रहैत छी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n95 \n \nएिह Ņारे निह \nजे काज निह अिछ \nहमरा लऽग \nआब हमरा राित मे \nबेसी सुझाइत अिछ \n  \nतेँ कािŎ राित \nİवĨ मे \nपिहल बेर अहाँक िटकुली \nहमरा आँिख मे \nनिह गरल छल िĆय ! \n  \nपिहनहुँ \nबहुत िदन सँऽ \nहमरा सबिकछु लाल बुझाइत रहय \nमुदा राित \nजे ĆĜयेक दृिƠ पर \nएकटा लाल पदŭ छलै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n96 \n \nपिहल बेर बुझिलअय \nओ अहीँ छलहुं \nअहीँक ओढ़नी छलै००० \n२.अहाँ निह जायब नारायणपņी गाम \nअहाँ केँ बड़ नीक लागल ने \nनारायणपņी गाम ? \nसबकेँ नीक लगैत छै \nनारायणपņी गाम ! \nबशतų जे \nदेखऽ जयबाक हॊ गाम \n  \nअहाँ किहयॊ भॊगने छी गाम ? \n  \nपैंचक इजॊत मे \nइतराइत चान निह िथक \nनारायणपņी गाम ! \n  \nशहरक सौभाग्य लेल \nअपन ठेहुन पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n97 \n \nजरैत टेमी िमझबैत-िमरबैत \nअिहबाती िथक गाम ! \n  \nअहाँ आब किहयॊ निह जायब \nनारायणपņी गाम \nिकएक तऽ \nहम निह हेराय चाहैत छी \nअपन एकटा आर अनमॊल वİतु \nजेना हेरा गेल हमर अिİमता \nजेना हेरा गेल हमर İवĨ \nओिह नारायणपņी गाम मे \n  \nआ निह बूझल \nकतेक लॊक कतेक नारायणपņी गाम मे \nहेरा लेने हॊयताह İवयं कएँ हमरा जॊकाँ \n३.देबै ने िचनगी ? \nऔनाइत मऽन जखन \nतकैत छै ठौर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n98 \n \nतखन \nहृदयक िरक्तता \nअĠहार आ कुंिठत मऽन संग \nबहार करैत छै \nमनक-मन कॊयला \nअपन अथाह पेट सँ \nएकटा आस लऽ कऽ माÿ \nजे भिर जĠम \nबहार कएल कॊयला सँ \nकम-सँ-कम \nएकटा हीरा तऽ \nिनकलतै अबİसे \nिकĠतु निहयॊ िनकलओ \nहीरा \nकॊयलाक आिग तऽ \nउįमा देबे करत \nअहां सभ केँ \nआ जँऽ काज पड़लै तऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n99 \n \nदहकबॊ करतै ओ \nआ अनगर्ल वİतु-जात \nजािर पएबै अहां \nबस \nएकटा िचनगी माÿ \nदेबै ने अहां ? \n  \n  \n1 \n \nसुरेश चौपाल said... \nee site aa vivekanand jha doo ta khoj rahal interne par hamar \nReply05/15/2009 at 11:29 PM \n2 \n \nउमेश कुमार महतो said... \nbah bhaiya \nghumaba le bhog ba lel nahi \ngamak ki hal bhel yauपैंचक इजॊत मे \nइतराइत चान निह िथक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n100 \n \nनारायणपņी गाम !पुनः एकटा िवĂिवńालय छै \nओकर सड़ल-गलल \nअंगांग छै िभनकैत \nमाछी जॊकाँ हम सभ िछअय \nआ एकटा झलफल पदŭ छै \nआ जे हम बाद मे बूझैत िछअय \nओकर रङ लाल छै \nउखड़ैत लॊग-बसैत लॊग \nपड़ाइत लॊग-हेराइत लॊग \nठमकल-ठिहआयल लॊग \nमुदा िफराक ओकर आँिखक अतल मे \nकी मौका भेटओ \nआ ओ छप दे \nककरॊ गरदिन कािट लेअय \nReply05/15/2009 at 10:22 PM \n3 \n \nপǻীকাব িবদয্ানn ঝা said... \nराित İवĨ मे िĆय !एहन लॊक देख सकैत अिछ \nएकटा बताहे \nआ एकटा बताहेक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n101 \n \nकरेज मे \nसांस लऽ सकैत छै \nएहन लॊक \nअहाँ निह जायब नारायणपņी गाम-जरैत टेमी िमझबैत-िमरबैत \nअिहबाती िथक गाम ! \nदेबै ने िचनगीजे भिर जĠम \nबहार कएल कॊयला सँ \nकम-सँ-कम \nएकटा हीरा तऽ \nbah bhai vivekanand ji. \nReply05/15/2009 at 10:19 PM \n4 \n \nDr Palan Jha said... \nee kavi te vilakshana chhathi, katay nukayal chhalah, \nsabh ank me hinkar rachna chahi \nReply05/15/2009 at 09:04 PM \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n102 \n \n \n \nसतीश चĠƖ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाİÿ \nसमĆित िमिथला जनता इĠटर कालेन मे ĭयाख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं अĢपन एकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन। \nसोनाक िपजरा \nसोनाक िपजरा \nखॱइछा मे ल’ क’ दूिभ धान। \nपेटी, पेटार, पौती, समान। \nजा रहल आइ छी सासुर हम \nअिछ कोना अपन लेए बेकल Ćाण। \n  \nहमरा िबनु माय कोना रहतै। \nबाबू केर सेवा के करतै। \nनीपत िचनबार कोना भोरे \nजाड़क कनकžी सँ मरतैं। \n  \nअिछ केहन देवता के िबधान।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n103 \n \nल’ कोना जाइत अिछ संग आन। \nएखने उतरल छल साँझ पिहल \nभ’ कोना गेल एखने िवहान। \n  \nछल केहन अबोधक नीक खेल। \nकिनयाँ पुतरा मे मग्न भेल। \nआमक िटकुला लय दौिड़ गेलहुँ \nअĠहर िबहािर मे सुž भेल। \n  \nकखनो फूलक बिन रहल हार। \nल’ एलहुँ बीिछ क’ िसंगरहार। \nझूठक पूजा, मािटक Ćसाद \nभिर गाम टोल देलहुँ हकार। \n  \nजे भेल मोन मे केलहुँ बात। \nके रोकत जखने भेल Ćात। \nभिर खॱिछ तोिड़ क’ भािग एलहुँ \nककरो खेतक िकछु साग पात। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n104 \n \nई समय कोना क’ बढ़ल गेल। \nरहलहुँ हम सूतल िनž भेल। \nनिह भान भेल किहया अपने \nजीवन ओिरया क’ ससिर गेल। \n  \nबाबू सँ मा िकछु केलक बात। \nिनशĤद इशारा उठा हाथ। \nल’ अनलिथ जा क’ िपया हमर \nललका िसĠदुर पिड़ गेल माथ। \n  \nदेखलहुँ पाहुन छिथ अनिचĠहार। \nिनिशभाग राित सगरो अĠहार। \nभेटल िकछु नव Įपशर् पिहल \nमन बहिक गेल उतरल āृंगार। \n  \nिकछु सĜय भेल मोनक सपना। \nभेटल मुँह बजना मे गहना। \nहमहूँ देिलयिĠह सवर्İव दान \nई मोन हृदय जे छल अपना।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n105 \n \n  \nअिछ केहन िववाहक ई बंधन। \nİनेहक संबंध बनल Ćितक्षण। \nअपिरिचत दू टा चलल संग \nिवĂासक बाĠहल डोर केहन। \n  \nसंगी साथी सभटा छूटल। \nकी िबसिर सकब जीवन बीतल। \nओ घर Ņािर आँगन दलान \nसभ सँ छल İनेह कोना टूटल। \n  \nकिनते किनते औिरयौन भेल। \nपाहुन संग हमर चुमौन भेल। \nभगबती घ’र सँ िबदा होइत \nदू टा कहुना समदौन भेल। \n  \nदृग जल सँ गंगा उतिर गेल। \nममता िवधान सँ हािर गेल। \nबाबू दलान पर रहिथ ठाढ़  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n106 \n \nमा ओलती मे िनįĆाण भेल। \n  \nखॲता मे पक्षी िसहिर गेल। \nदाना अहार छल िबसिर गेल। \nİतĤध भेल छल गाछ पात \nपछबा बसात छल Ɩिवत भेल। \n  \nभारक समान िकछु छल राखल। \nभिर गाँव टोल सौसे कानल। \nगामक सीमान धिर बिहना सभ \nदौड़ल बताह भ’ छल कानल। \n  \nहम Ćात पहुँचलहुँ हुनक गाम। \nजे अिछ नारी केर İवगर् धाम। \nनिह रहल एतय पिहलुक पिरचय \nभेटल हुनके सँ अपन नाम। \n  \nकोबर मे बैसल छी अनाथ। \nराखिथ जे बुिझ क’ Ćाण नाथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n107 \n \nक’ देलक िबदा जखने पिरजन \nदुख केर कहबै िकछु कोना बात। \n  \nबाĠहल चैकिठ सँ आब रहब। \nदुख सुख कहुना अपने भोगब। \nनैहिर सासुर केर मान लेल \nकतर्ĭयक सभ िनवर्हन करब। \n  \nअिछ उजिड़ गेल ओ पिहल वास। \nभेटल अिछ सोना कें िनवास। \nटुिट गेल पांिख, अिछ भरल आँिख \nिपजरा सँ की देखू अकाश। \n1 \n \nsatish said in reply to कृįण यादव... \nkavita lel apnek del comments \nhamesa dekhait chhi..dhanyabad. \nReply05/21/2009 at 09:32 AM \n2  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n108 \n \n \nsatish said in reply to Anshumala Singh... \nbahut bahut dhanyabad je hamar kavita padhalahu \nReply05/20/2009 at 11:45 AM \n3 \n \nSubodh thakur said... \nApnek kavita hridyay ke shparsh karait achi sangahi shabdak vinyas seho uttam \nReply05/18/2009 at 03:25 PM \n4 \n \nRajni Pallavi said... \nKavita padhlaun. Bahut nik lagal. Apan vivah yaad aabi gel. Lagal hamar har \nfeelings ke aahan ehi kavita me kaid ka dene chhi. \nReply05/16/2009 at 09:12 PM \n5 \n \nPreeti said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३४ म अंक १५ मई २००९ (वषर् २ मास १७ अंक ३४) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n109 \n \nकखनो फूलक बिन रहल हार। \nल’ एलहुँ बीिछ क’ िसंगरहार। \nझूठक पूजा, मािटक Ćसाद \nभिर गाम टोल देलहुँ हकार। \nmuda pher \nअिछ उजिड़ गेल ओ पिहल वास। \nभेटल अिछ सोना कें िनवास। \nटुिट गेल पांिख, अिछ भरल आँिख \nिपजरा ","size_mb":1.75,"has_text":true}}